LAH YAT FAKÜLTES DERG S 13:2 (2008), SS.

297–306

19. YÜZYIL OSMANLI’DA FELSEFÎ TERCÜME FAAL YETLER NE B R BAKIŞ
A Glance to the Philosophical Translation Activities in Ottoman Empire in the 19th Century

Dr. Mustafa ÜLGER Fırat Üniversitesi lahiyat Fakültesi, slam Felsefesi Anabilim Dalı e-posta: mstfulger@hotmail.com

Özet: 19. yüzyılda Osmanlı devlet adamlarının Batı’nın ilim ve fennini memlekette yayma çabası bir kısım aydınların Batı’nın fikrî eserlerine de ilgi duymasına yol açmıştır. Bu aydınlar, 19. yüzyılın ikinci yarısının hemen başından itibaren Batılı filozofların eserlerini Türkçe’ye tercüme etmeye başlamışlardır. Bu dönemde tercüme edilen eserlerin büyük kısmı Aydınlanma Devri filozoflarına ait eserlerden oluşurken, tercümelerin tamamına yakını Fransızca’dan yapılmıştır. Batı’dan felsefî tercümelerin başladığı dönemde Doğu’dan tercümelerde de önemli bir artış meydana gelmiştir. bn Sina ve Gazali başta olmak üzere slam filozoflarının eserleri Arapça’dan Türkçe’ye tercüme edilmiştir. 19. yüzyılda gerek Batı’dan, gerekse Doğu’dan yapılan tercümeler bir sistem dahilinde yapılmamış, her mütercim ilgi duyduğu eseri tercüme etmeye çalışmıştır. Anahtar Kelimeler: 19. yüzyıl, Osmanlı, Felsefe, Tercüme

Abstract: Some statesmen’s trying to spread the Western science among Ottomans in the 19th century helped some intellectuals to concern the Western’s works. These intellectuals began to translate the works of the Western writers into Turkish after the second half of the 19th century. Many of the translation works held in that period were of the works of the enlightenment period and almost all of them were French origin works. When the philosophical translations began in the West, the same things happened in the Eastern World, too. bn Sina, Gazali and other Islamic writers’ works were translated from Arabic into Turkish. The translations that were realised in the 19th century both from the Western and Eastern works weren’t held in a systematic way and every translater translated the work in which she or he was interested in. Key Words: The 19th century, Ottoman, Philosophy, Translation

Mustafa ÜLGER ____________________________________________________________________________ Giriş Millet ve medeniyetler. Z. . s. a. s. Adnan Adıvar. Bu hedef doğrultusunda. s. Osmanlılar ve Bilim. ihtiyaç ölçüsünde ve seçici bir tavırla takip etmeye çalışmışlardır. slam düşüncesinden Batı düşüncesine tercüme edilen eserler ve mütercimler hakkında bkz. Ramazan Şeşen.g. Osmanlı Türklerinde lim. s. stanbul 1999.17. Grekçe ve Hindçe’den tercümeleri de içine almış ve gelişerek devam etmiştir. s. Bunun neticesinde Batı.2 Müslümanların tercümelerden de istifade ile meydana getirdikleri ilim ve düşünce eserlerini Avrupalılar.129-166. Ekmeleddin hsanoğlu. stanbul 2004. özellikle Osmanlı’nın ilk dönemlerinde itibaren Farsça ve Arapça’dan çeşitli sahalarda eserler tercüme edilmekten de geri durulmamıştır. ileride açılması düşünülen Dâr’ül-Fünûn’a telif ve 1 2 3 4 5 6 7 Tercümenin ilmî ve fikrî gelişme üzerindeki tesiri hakkında bkz. a. devlet olarak tarih sahnesine çıktıkları ilk yüz yılda Batı ilmi henüz oluşum aşamasında olduğu için.. Bekir Karlığa. yüzyıldan itibaren ise Batı’da meydana gelen ilmî ve teknik gelişmeleri. stanbul 2003. s. H. Bununla birlikte. B. Arapça’ya yapılan tercümelerin Müslümanların ilmî ve fikrî sahada kaydettikleri gelişmelerde önemli katkısı olmuştur.159 vd.298 Dr. tarihinin dönüm noktalarından biri olan Rönesans’ı gerçekleştirmiştir. tacirler. s.. tercüme sebebiyle hem slam düşüncesini.235 vd. s. Karlığa.VII. çeşitli vasıtalarla birbirlerinin ilmî ve fikrî birikimlerinden istifade etmişlerdir. Bu tercüme faaliyeti. devlet adamlarının temel hedeflerinden biri olmuştur. yüzyılda Latince başta olmak üzere Batı dillerine tercüme etmeye başlamışlardır. slamiyet’i kabul eden Avrupalılar. Bu vasıtaların en önemlilerinden biri tercüme olmuştur. daha Hz. slam dünyasındaki ilk dönem tercüme faaliyetleri ve tercüme edilen eserler hakkında bkz. hsanoğlu.3-29.e.e.. stanbul 1991. B.218-230. gerekse Osmanlı devrinde.g. gerek Selçuklu. seyyahlar. hem de Antik düşünce mirasını tanıma imkanını elde etmiştir. stanbul 1979.7 Tanzimat’tan sonra Batı’da gelişen ilim ve fenni Osmanlı vatandaşları arasında yayma çabası.e. C. Ömer devrinde Farsça’dan Arapça’ya eserler tercüme etmeye başlamışlardır. a. slam Düşüncesi’nin Batı Düşüncesi’ne Etkileri. Ülken. diplomatlar ve mülteciler gibi çeşitli vasıtaların yanında tercüme yoluyla yapmışlardır. “ slam Dünyasındaki lk Tercüme Faaliyetlerine Umumî Bir Bakış”.17 vd. yüzyılın başlarından itibaren özellikle Süryanice. medrese eğitim dili Arapça olduğu için.6 Osmanlılar. Cüz 3-4. C. Hilmi Ziya Ülken. a.. “Osmanlı Bilim Literatürü”. 8. E.I. Uyanış Devirlerinde Tercümenin Rolü. Osmanlı Medeniyeti Tarihi.4 Türkler. daha çok slam dünyasının ilmî ve fikrî birikiminden istifade etmişlerdir. Batılıların bu tercüme faaliyeti. denizciler. esirler. Ekmeleddin hsanoğlu.1 Müslümanlar. stanbul 1997. slam dünyasından fazla tercümeye ihtiyaç duymamışlardır. 11.371-397. s. yüzyıl sonlarına kadar devam etmiştir.3 Batı dünyası. Karlığa.e.g. 15.231-232.5 Osmanlılar. A. slam Tetkikleri Enstitüsü Dergisi.g. Batı’nın ilim ve tekniğini takip işini. 13.

.289. stanbul 1998.e. Budak. Türköne–F. Fontenelle. Montesquieu.. Volney. Cricor Chumarian adlı bir Ermeni’dir.103. zmir’de Kitapçılık 1839-1928. A. 1879’da Telif ve Tercüme Dairesi ve 1881’de Encümen-i Teftiş ve Muayene Heyeti kurulmuştur. Mustafa Reşit tarafından 1886’da Müntehabat-ı Cedide adıyla yayınlanan antolojide yer 8 9 10 11 12 Bkz. Chumarian. çok geçmeden bir kısım şahısların Batı’nın edebî ve felsefî eserlerine de ilgi duymasına yol açmıştır. Voltaire. Boussuet gibi Grek ve Batılı filozof ve edebiyatçılardan çok miktarda iktibaslar yaptığı gibi. Paşa. Bu tercüme. Grek felsefe tarihine dair bir eseri Fransızca’dan tercüme ederek Frasızca metniyle beraber Evvel Zamanda Âzamü’ş-Şân olan Filozofların mar Etmiş Oldukları Ömürlerinin cmâldir adıyla 1854 yılında zmir’de bastırmıştır. Erdoğan. Voltaire. A. Batı düşüncesinin Osmanlı vatandaşları arasında yayılmasında önemli vasıtalardan biri olmuştur..8 Ancak. Çünkü devletin Batı’nın ilim ve fenninden istifade çabası. M.g.e. Taceddin Kayaoğlu. s. lahiyat Fakültesi Dergisi 13:2 (2008) 299 ____________________________________________________________________________ tercüme yoluyla ders kitabı hazırlamak gayesiyle 1851’de Encümen-i Daniş kurulmuştur. Ali Budak. Türkiye’de Tercüme Müesseseleri. Fenelon ve Fontenelle’den tercüme ettiği diyalogları. çeşitli sebeplerle birinin kapanmasının ardından diğeri kurulan bu cemiyetlerden fazla bir verim alınamamıştır. Batılılaşma Sürecinde Çok Yönlü Bir Osmanlı Aydını Münif Paşa. Boussuet. Buffon. Batı’dan Türkçe’ye ilk felsefî eser tercüme eden şahıs. s. Batı’dan tercümelerin arttığı dönemde Doğu’dan tercümelerde de bir artış meydana gelmiştir. Yeni Osmanlı Düşüncesinin Doğuşu. Şerif Mardin. Batı Dünyasından Tercümeler Mevcut bilgilere göre. Budak.262.g. zmir 1989.362-368.10 Yine Voltaire.11 Bunlardan başka. lm-i Belâgat adlı telif eserinde Sokrates. a. Racine. Unan– . Ciçero. s. Aristoteles. s. Gretry’den yaptığı çevirileri Ruzname-i Ceride-i Havadis ve Mecmua-i Fünun’da neşretmiştir. Erkan Serçe.Fırat Ü. Rousseau.9 Batılı filozoflardan tercüme yaptığı bilinen ilk Türk ise Münif Paşa’dır. a. Bu dönemde tercümenin asıl tesiri. stanbul 2004. Bu şahısların Batılı yazarların eserlerini Türkçe’ye tercüme etmeleri. çev. Muhâverât-ı Hikemiyye adı altında toplayarak 1859’da yayınlamıştır. s.12 Rousseau’nun Julie ou la Nouvelle Heloise adlı eserinden birinci mektubu tercüme etmiştir. stanbul 2002. 1. yüzyıla kadar slam dünyasından pek fazla felsefî eser tercüme edilmemişken. bu dönemde Farsça ve özellikle de Arapça’dan yapılan felsefî tercümelerde önemli bir artış olmuştur. Fenelon.397. şahısların yaptıkları tercümeler vasıtasıyla olmuştur. Encümen-i Daniş’in kapanmasından sonra 1865’de Tercüme Cemiyeti. 19.

16 Ahmet Vefik Paşa. haz. 1869’da da Ermeni harfleri ile Türkçe olarak Hikâye-i Filozofiyye adı ile yayınlanmışsa da müterciminin kim olduğu bilinmemektedir. ancak tamamlayamamıştır. Yine Montesquieu’nun De I’Esprit des Lois adlı eserini Ruh’üş-Şerâyî adı ile tercüme etmiş. . s. a. zmir 1996. Montesquieu’nun Dissertation sur la des Romains adlı eserini Roma’nın Esbab-ı kbal ve Zevali adı ile tercüme ederek. s.77. s. yazma nüshası birkaç yıl elden ele dolaşarak okunduktan sonra 1862’de Terceme-i Telemak adı ile yayınlamıştır. a. Fevziye Abdullah Tansel. Takvimhâne-i Âmire 1277. sonra da aynı yıl kitap halinde yayınlamıştır.122.. s. H. (Sevük). ancak tamamını bastıramamıştır.361. Ankara 2004. a. 40 Tetimme.300 Dr. (Sevük). Ayrıca Voltaire’in de bir münacaatını tercüme etmiştir. s.e. . Nazlı Rânâ Gürel. (Sevük). H. altı ay sonra ikinci. Ankara 2005. stanbul 1941.21 Paşa’nın yine Rousseau’dan nazım olarak çevirdiği Bekâ-yı Hayat adlı tercümesi 1872’de Cüzdan Mecmuası’nda yayınlanmıştır. 1865 ve 1866’da kaleme alarak aynı yıl içinde Mecmua-i Fünûn’da yayınladığı.e. Fenelon’un Telemaque adlı eserini 1859’da tercüme etmiş.e.. s. (Sevük). fakat bunu da bastıramamıştır. (Sevük). s.g. s. H.g. Cavid Baysun. brahim Edhem Pertev Paşa.g. Miftahü’l-Fünûn. s.g. Kayahan Özgül.22 Namık Kemal. Tanzimat Edebiyatı. Ahmed Cevdet Paşa. sonra da kitap olarak 1871’de yayınlamıştır. R. H.. a.252. .e. a. Avrupa Edebiyatı ve Biz. H. Voltaire’in Micromegas adlı eserini Hikâye-i Hikemiyye-i Mikromega adı ile tercüme ederek önce Diyojen’de tefrika halinde. C. Hüseyin Tuncer..23 Rousseau’nun Fransız htilali’ne çok büyük tesir yapmış olan Le Contrat Social adlı eserini Şerâit-i 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 smail Habib (Sevük).128. .175-180.g. Mustafa ÜLGER ____________________________________________________________________________ almıştır. s.15 Yusuf Kamil Paşa.e.600.g. s.. M. Zamanın münevverlerince çok tutulan eserin.13 Münif Paşa.39.g.14 Çamiç Ohannes Efendi.57-58. talyan Pasquele Gallupi’nin Mantık’a dair eserini Fransızca’dan tercüme ederek Miftahü’l-Fünûn adı ile 1860’da bastırmıştır.18 Mikromega. N. Tezkir.600. s. Bakâ-yi Şahsî ve Nev’îye Hizmet Azâm-ı Vazâif-i nsaniyet Olduğuna Dâir Makale adlı makalesinin içine Rousseau ve Lord Edvard’ın intihar hakkındaki iki uzun mektubunu tercüme ederek koymuştur..m. Rousseaeu’nun Emile adlı eserini de tercüme etmeye başlamış. önce Hüdavendigâr gazetesinde tefrika şeklinde.132. daha önce Yusuf Kamil Paşa’nın tercüme ettiği Fenelon’un Telemaque adlı eserini 1880’de sade bir dille tercüme ederek.e. Ankara 1991.19 Ahmet Vefik Paşa.130-132. . . 1881’de de üçüncü baskısı yapılmıştır. Güllü Agop Tiyatrosu için piyes halinde tercüme etmiştir. a. a. bir kısmını Mirat Mecmuası’nda yayınlamış. Münif Paşa. Gürel.II.20 Ethem Pertev Paşa.17 Aynı eseri bir yıl sonra Direktör Ali Bey.

(Sevük). Ziya Paşa’nın Hayatı. Namık Kemal’in birçok tercümesinin bulunduğunu ancak bunların büyük bir kısmının kaybolduğunu kaydetmektedir. VIII.61.III. çok az kısmı hariç mevcut değildir. Meşâhir-i Kudemâ-yı Felâsifenin Mücmelen Terceme-i Halleri adı ile 1876’da neşretmiştir. Edebi Şahsiyeti ve Bütün Şiirleri.29 Yanyalı K. stanbul trz. (Sevük). Mahmud Bey Matbaası 1311.30 Kemal Paşazade Sait Bey. Rousseau’nun Dijon Akademisi’nin yaptığı ankette birinciliği alan. Ankara 1987. s. Hüsn-i dâre-i Akıl ve Ulûmda Taharrî-i Hakîkate Dâir Usûl Hakkında Nutuk adı ile tercüme ederek 1895 yılında bastırmıştır. s. Rousseau’nun Emile ve Confessions ( tiraflar) adlı eserlerini tercüme etmişse de bunları yayınlayamamış.e. Şükrü. Gazalî’nin hyâu Ulûmi’d-Din. . . 1883’de Fezâil-i Ahlâkiye ve Kemâlât-ı lmiyye adı ile yayınlamıştır. Plutarkhos’un hayvan eti yemenin aleyhindeki yazısını Fransızca’dan tercüme ederek bir reddiye ile beraber yayınlamıştır.1782. s. C. “Türkiye’nin Toplumsal – Politik Fikirlerinin Tarihinde 186070 Yıllarındaki Türk Meşrutiyetçilerinin Rolü”. Tanzimat sonrası. s. a. Fenelon’dan tercüme ettiği eseri. Mesud. el-Munkız mine’d-Dalâl.e. Türk Tarih Kongresi. Hüsn-i dâre-i Akıl ve Ulûmda Taharrî-i Hakîkate Dâir Usûl Hakkında Nutuk. .133.27 lk Çağ filozoflarına da ilgi duyduğu anlaşılan Ziya Paşa.31 brahim Ethem b. Avrupa Edebiyatı ve Biz. Meşrutiyet”. Emile’e yazdığı girişi.1764. C.. .g. ilim ve fen gelişmesinin ahlakın tasfiyesine hizmet edip etmediğine dair mülakatını tercüme ederek. s. . Ankara 1983. s. H. smail Habib Sevük.32 2. H. (Sevük). Tanzimat Devri Edebiyatı.III. Önder Göçgün.59.28 Ayrıca Ziya Paşa’nın tercümeleri arasında Fenelon’un Telemaque adlı eserinin de bulunduğu zikredilmektedir.24 Ayrıca tercümeleri arasında Volney’in Les Ruines (Harabeler) adlı eserinin de bulunduğu zikredilmektedir.25 Ancak bu tercümeler.1764. a.. lahiyat Fakültesi Dergisi 13:2 (2008) 301 ____________________________________________________________________________ ctimâiye. VIII. Ebuzziya Tevfik. Doğu Dünyasından Tercümeler Osmanlı devri Türk düşüncesi üzerinde en büyük tesiri yapan slam mütefekkirlerinden birinin Gazalî olduğu muhakkaktır. slam dünyasından tercümelerin artmasıyla da en çok eseri tercüme edilen slam âlimi Gazalî olmuştur. Kimya-yı Saâdet.26 Ziya Paşa. s.Fırat Ü.e. Yurıy Aşatoviç Petrosyan. Ankara 1983. brahim Edhem b.132. Olgun.g. H.. Condorcet’nin Progres des L’esprit Humain’ini Tarih-i Terakkiyât-ı Efkâr-ı Beşer adı ile tercüme etmiştir. Türk Tarih Kongresi.48. Descartes’in Discours de la Methode adlı eserini.. a. “Namık Kemal Kuşağı ve I. Nasîhat’ül-Mülûk ve Eyyühe’l-Veled adlı 24 25 26 27 28 29 30 31 32 brahim Olgun. daha sonra Ebuzziya Tevfik Numune-i Edebiyat-ı Osmaniye’de neşretmiştir.g. Mes’ud. s. Eserleri.

nr. stanbul 1993. Enver Demirpolat. s. nr.302 Dr. Mustafa ÜLGER ____________________________________________________________________________ eserleri birçok defa tercüme edilerek basılmıştır. C. Akif Aydın. Mustafa el-Kefevî’nin Müntahab-ı rade-i Cüziyye Risalesi’ni tercüme etmiş ve rade-i Cüziyye Risalesi adı ile 1868’de bastırmıştır. D.29-34. Akkirmanî Muhammed b. Abdülkerim.7. bn Sina’nın Terceme-i Hâli adlı eserinde bn Sina’nın hayatını talebesi Cüzcanî’den bn Ebi Useybia’nın naklettiği şekliyle tercüme etmiş.II. nr. Pîrîzâde’nin tercümesi 1858 ve 1859’da iki cilt halinde. Cevdet Paşa’nın tercümesi de 1861’de üçüncü cilt olarak yayınlanmıştır. Kıssa-i Salaman ve Absal adlı eserinin içinde 1881’de neşretmiştir.A. 5. Abdurrahman Sami Paşa. Osmanlı Müellifleri. 53-54. Hasbi Süleyman Efendi Terceme-i Tehafütü’l-Felâsife adı ile tamamlamış. bn Sina’nın Terceme-i Hali. Kıssa-i Salaman ve Absal. 19 Muharrem 1279. s. Süleyman Paşa.37 Harputlu Hoca shak Efendi. s. . 15 Muharrem 1279.I.92.270.42 Ali Suavî.g.34. C. Ankara 1988. eserlerine ilave yapmak suretiyle. Akkirmani Muhammed b. Abdülkerim. Ayrıca Gelenbevîzade Ahmet Tevfik Efendi’nin tercümeye başladığı33 Tehâfütü’l-Felâsife adlı eserini. stanbul 1342. Bu tercüme 1850’de Şerhu Hidâyeti’l-Hikme li Esîrüddîn el-Ebherî Tercümesi klîlü’t-Terâcim adı ile basılmıştır.40 Yine bn Sina’nın aslı ele geçmemiş olan Salaman ve Absal hikâyesi ile Huneyn b. s. s.35 bn Haldun’un Mukaddime’sini Şeyhülislam Pîrîzâde Mehmed Sâhib Efendi tercümeye başlamış. Osmanlı Medreselerinde lim. Bursalı Mehmed Tahir.e. Rumûz’ül-Hikem.II. Tasvîr-i Efkâr. bn Sina’nın Şifâ adlı eserinin lahiyat bölümünü Türkçe’ye tercüme etmiş. s. nr.6. s. Fethi Tevetoğlu. Basılmamış doktora tezi. Yusuf Halaçoğlu .A. a.. stanbul 1997.448. Ebherî’nin Hidayetü’lHikme adlı eserine Kadımîr Hüseyin el-Meybûdî’nin Şerhu’l-Hidâyeti’lEsiriyye adı ile yaptığı şerhi klîlü’t-Terâcim adı ile Türkçe’ye tercüme etmiştir. 1287. “Cevdet Paşa”. C. 4.34 ancak tercüme yazma olarak kalmıştır. . bn Sina’nın Ruh manzumesini tercüme ederek. stanbul 1989. C. .39 sonra da aynı yıl içerisinde risale olarak yayınlamıştır.121-122. ancak bu tercüme yazma olarak kalmıştır38 Abdülkerim Efendi. stanbul 1333. “Akkirmânî”. Osmanlı-Türk Düşünürü Harputi Hoca shak’ın Felsefi Görüşleri.VII. Cevat zgi. Cerîde-i Askeriye Matbaası 1299. Tasvîr-i Efkâr Matbaası 1279.. beş faslını tercüme etmiş. bn Miskeveyh tarafından Yunanca’dan Arapça’ya tercüme edildiği tahmin edilen ve Eflatun’a nispet edilmekle birlikte apokrif olan 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 Bursalı Mehmed Tahir. C. Mustafa el-Kefevî. Konya 2003. onun eksik bıraktığı altıncı faslı da Cevdet Paşa tercüme etmiştir. 1862’de Rumuzü’l-Hikem adlı eserinin içinde Arapçası ile beraber yayınlamıştır. shak tarafından Grekçe’den Arapça’ya tercüme edilen Salaman ve Absal hikâyesini tercüme ederek. 1862’de önce Tasvîr-i Efkâr’da yazı dizisi halinde. 12 Muharrem 1279.36 Abdurrahman Sami Paşa.289. Sâkıp Yıldız. D.M.III. 23 Muharrem 1279.41 Süleyman Paşa.

82-83.47 Ramazanzade Abdünnafi ffet Efendi. Dersaâdet 1891. stanbul 1989. bnülemin Mahmud Kemal nal. haşiyeler de ilave etmek suretiyle 1873’de yayınlamıştır. Ebûbekir el-Maraşî’nin Tertîb’ül-Ulûm adlı eseridir.46 Münif Paşa.. bn Sina’nın Ruh manzumesini tercüme ve şerh ederek bn Sina adlı risalesinin içinde 1891 yılında yayınlamıştır. . K. D.39. Gelenbevî smail Efendi’nin Burhan-ı Gelenbevî adlı eserini tercüme etmiş ve Terceme-i Burhan-ı Gelenbevî adı ile 1878 ve 1880’de basılmıştır. özellikle Tanzimat’tan sonra.A. yüzyılın sonunda başlamıştır.II. Ülken.43 Ali Suavî’nin diğer bir tercümesi de Saçaklızade Muhammed b. . Mar’aşî Mustafa Kamil.II.Fırat Ü.lm ve’l-Eser der Karn-ı Sânî Aşer adı ile tercüme etmiştir. a.48 Maraşlı Mustafa Kamil. s. “Ali Suavi”. stanbul 1996. C.XIII. . bn Sina. M. lahiyat Fakültesi Dergisi 13:2 (2008) 303 ____________________________________________________________________________ eseri.A. . 19. s. Terceme-i Lugaz-ı Kâbis-i Eflatun adı ile Türkçe’ye tercüme ederek. a. Batılı filozofların eserleri tercüme edilerek fikirleri tartışılır hale gelmiştir. Diğer Batı dillerinden tercümeler ise ancak 19. dönemin ilim ve siyaset dilinin Fransızca olmasının da büyük tesiri olmuştur. Son Asır Türk Şairleri. Özgül. yüzyılda. s. 43 44 45 46 47 48 49 Abdullah Uçman. Osmanlı devlet adamlarının Batı’nın ilim ve fennini memlekette yayma çabası bir kısım aydınların Batı’nın fikrî eserlerine de ilgi duymasına yol açmıştır.A. C. C. 1875’de Şerh-i Akaid Tercümesi adı ile neşretmiştir. stanbul 1989.e. s. Bunda Osmanlı Devleti’nin Fransa ile olan siyasi münasebetlerinin çok eski olmasının etkisinin yanında. Cevat zgi. sadece askerlik ve matematik sahalarında devlet için zaruri bazı tercümelerin yapıldığını. hvân-ı Safâ’nın Resâil’inden bir bölüm tercüme etmişse de bu tercümeyi yayınlamamıştır.II. Gelenbevî’nin Risaletü’l-Adâb adlı eserini de tercüme etmiş ve Terceme-i Adâb-ı Gelenbevî adı ile 1884’de neşretmiştir.448. Bu ilgi.44 Namık Kemal.e. yüzyılın ikinci yarısının hemen başından itibaren meyvelerini vermeye başlamış. C. “Gelenbevi”. Şerafettin Gölcük-Metin Yurdagür. Yusuf Şevki Yavuz.45 Giritli Sırrı Paşa. Taftazanî’nin Nesefî’nin Akâidü’n-Nesefi adlı eserine Şerhü’l-Akâid adı ile yaptığı şerhini tercüme ederek. Abdünnafi ffet Efendi. Ali Suavî Saçaklızade’nin bu eserini Hulâsatu’l-Haber fi’l.g. C. s.. Tanzimat’tan önce Batı’dan yapılan tercümelerin daha fazla olduğunu Tanzimat’la birlikte bu tercümelerin azaldığını. Bu dönemde tercümelerin neredeyse tamamı Fransızca’dan yapılmıştır.553-554.g. D. “Akâidü’n-Nesefi” D.I.1173.49 Değerlendirme ve Sonuç 19.219. stanbul 1969. s. Cürcanî’nin Adudüddin cî’nin Mevakıf adlı eserine yazdığı Şerh-i Mevakıf’ı tercümeye başlamışsa da tamamlayamamıştır.

Necati Öner.109-110.g.320. Ankara 1967. s. stanbul 1986. Avrupa nizam ve kanunlarını taklitle olamaz. yüzyılda Osmanlı siyasetçi ve aydını üzerinde Fransız düşüncesinin ne kadar etkili olduğunu göstermektedir. Tanzimat..e. a. Hilmi Ziya Ülken.54 Her ne 50 51 52 53 54 H.e. . C. Osmanlı devrinde de 19. esasa ait mevzularda Şarka daha fazla dönülmüş ve daha çok tercümeler yapılmaya başlanmıştır.304 Dr. Türk düşüncesinin daha sonraki dönemde yönünü de büyük ölçüde tayin ederek etkisini bugüne kadar sürdürmüştür. ilmî ve felsefî eserleri genellikle Arapça olarak kaleme almışlar.51 Batı’dan tercüme edilen eserlerin neredeyse tamamının Aydınlanma Devri Fransız edip ve filozoflarından olması. s. Ayrıca bu dönemde birçok edebî eser de Türkçe’ye çevrilmiştir. Z. Murtaza Korlaelçi.”53 Muhittin Mahvî’nin 1873’de yayınladığı Mazbatat’ül-Fünûn adlı eserinde ileri sürdüğü fikirler. Bunun için olacak ki Şarktan en çok tercüme yapılan ve en mühim eserlerin nakledildiği devir. yüzyıla kadar Arapça idi. Bunun için de ecdadının mevcut olan değerli eserlerini ele alıp onları işlemek icap eder. yüzyıl sonlarındaki “Bizim ciddî eserlerimizin tercümeleri Doğulular arasında elden ele dolaşmaya başlayacakları günden itibaren. Bu sebeple Osmanlı devri Türk alimleri. stanbul trz. yüzyılın son çeyreğinde edebî tercümelerde büyük bir artış meydana gelmiş. âdetler kanunlar ve hükümette tam bir değişme meydana gelecektir”52 tahminini doğrular niteliktedir. çev. Ankara 1988. Z. 19. Ülken’in iddialarını haklı çıkaracak mahiyettedir. C. s. Mustafa ÜLGER ____________________________________________________________________________ felsefe ve edebiyat sahalarında hiçbir tercüme teşebbüsünün olmadığını ileri sürer.13. stanbul 1999. Bu durum.II. Öyle ki bu dönemde Batı’dan yapılan tercümeler. Mahvî’ye göre.320. Materyalizmin Türkiye’ye Girişi ve lk Etkileri. Mehmet Akgün. Bununla birlikte az da olsa Osmanlı’nın ilk döneminden itibaren bazı eserler Türkçe’ye tercüme edilmiştir. garp tesirlerinin gittikçe kuvvetlendiği ve büyüdüğü bu on üçüncü asır (milâdi on dokuzuncu)’dır. Batı’da Aydınlanma Devri’ne kadar ilim dili Latince olduğu gibi.g. bu artışın sebebini şöyle izah eder: “Bu devirde garb tekniğine karşı gösterilen mecburî alâkanın aksülâmeli olmak üzere. a. Tanzimat’tan sonra ise Doğu’dan tercümelerin sayısında önemli bir artış meydana gelmiştir. Pozitivizmin Türkiye’ye Girişi. Ülken. Ülken. s. A. Doğu’da yepyeni bir değerler sistemi. Cemal Karaağaçlı. geri kalan Osmanlı cemiyetinin kurtuluşu. o dildeki eserleri Osmanlıca’ya tercüme ederek millet terakki edemez. Fransızca öğrenerek. s. s. Vonley’in 18.247.203-204. Doğu’dan da bu sahalarda fazla tercümeye ihtiyaç duymamışlardır. Türkiye 1850. H. Özellikle 19. Tanzimattan Sonra Türkiyede lim ve Mantık Anlayışı.I. Ülken.50 Halbuki yukarıda zikredilen eserlerden de anlaşılacağı üzere Tanzimat devrinde Batı’dan yapılan tercümelerin sınırı genişleyerek felsefî eserleri içine almıştır. Batılı birçok natüralist ve realist yazarın eseri Türkçe’ye tercüme edilmiştir.763. Ubucini. s.. “Tanzimattan Sonra Fikir Hareketleri”.. Bir milletin yükselmesi için kendi maarifine dayanması gerekir.

Ankara 1991. Son Asır Türk Şairleri. stanbul 1996.A. Kıssa-i Salaman ve Absal. stanbul 1969. yüzyılda Doğu’dan yapılan felsefî tercümelerin hemen tamamı Arapça’dan yapılmıştır. yüzyılda Doğu’dan yapılan tercümeleri sadece tepkiye bağlamanın eksik olacağı kanaatindeyiz. Bekir. C. Osmanlı Medreselerinde lim. Gölcük. Demirpolat. Basılmamış doktora tezi.II. Ekmeleddin. Enver. Şerafettin – Yurdagür. Akif. M.VII. . Her mütercim ilgi duyduğu eseri Türkçe’ye aktarmaya çalışmıştır. Ankara 1988. Önder. Ankara 1987. s. stanbul 1333-1342. Abdurrahman Sami Paşa. Osmanlı-Türk Düşünürü Harputi Hoca shak’ın Felsefi Görüşleri. Batılılaşma Sürecinde Çok Yönlü Bir Osmanlı Aydını Münif Paşa. Nazlı Rânâ. Adıvar. Ahmed Cevdet Paşa.XIII. C. D. Şeyh Yahya Efendi Matbaası 1287. Edebi Şahsiyeti ve Bütün Şiirleri. Osmanlı Müellifleri. KAYNAKLAR Abdülkerim. Tanzimat sonrası başlayan dilde sadeleşme çabalarının da bu dönemde Doğu’dan tercümelerin artışında önemli katkısı olduğunu düşünüyoruz. Konya 2003.I-III.. Hüsn-i dâre-i Akıl ve Ulûmda Taharrî-i Hakîkate Dâir Usûl Hakkında Nutuk. “Cevdet Paşa”. slam dünyasından yapılan tercümeler de bir sistem dâhilinde yapılmamıştır. Halaçoğlu. 40 Tetimme. Yusuf – Aydın. Ziya Paşa’nın Hayatı. hsanoğlu. Materyalizmin Türkiye’ye Girişi ve lk Etkileri. zgi. Cevat. slam Düşüncesi’nin Batı Düşüncesi’ne Etkileri. . bn Sina’nın Teceme-i Hali. Budak. Mehmet. “Osmanlı Bilim Literatürü”. 19. brahim Edhem b. Akgün. nal. “Gelenbevi”. Bursalı Mehmed Tahir. brahim Edhem Pertev Paşa. Osmanlı Medeniyeti Tarihi. C. Göçgün. s. stanbul 2003.. C. hsanoğlu. Ekmeleddin. stanbul 1999. Rumûz’ül-Hikem. stanbul 1993. Tezakir. Batı’dan yapılan tercümelerde olduğu gibi.Fırat Ü. Ceride-i Askeriye Matbaası 1299. stanbul 1997.I-II.443450. Osmanlılar ve Bilim. C. haz. Abdülkerim. Karlığa.A. stanbul 2004. stanbul 2004. Ankara 2004. . stanbul 1991.II. Tercüme edilen eserlerden en fazla rağbet gören slam mütefekkirlerinin bn Sina ve Gazali olduğu anlaşılmaktadır. Metin.363-444. Osmanlı Türklerinde lim.552-555. Eserleri. bnülemin Mahmud Kemal. Gürel. Mes’ud. Tasvîr-i Efkar Matbaası 1279. lahiyat Fakültesi Dergisi 13:2 (2008) 305 ____________________________________________________________________________ kadar Ülken’i haklı çıkaracak bu gibi düşünce ve tavırlar olsa da 19. Ali. Mahmud Bey Matbaası 1311. Adnan. s. Cavid Baysun. D. C.

Yeni Osmanlı Düşüncesinin Doğuşu. Olgun. Ankara 1988. Uçman. “Tanzimattan Sonra Fikir Hareketleri”. Cemal Karaağaçlı.III. Türk Tarih Kongresi.306 Dr.217-219. Kaya. Petrosyan. C. Pozitivizmin Türkiye’ye Girişi. Tanzimat. M. .II. nr. Ankara 2005. nr. zmir 1996.A. s.. Türkiye’de Tercüme Müesseseleri. Mustafa ÜLGER ____________________________________________________________________________ Kayaoğlu. Hilmi Ziya. “Akkirmâni”.A. Ankara 1967.1763-1770. Murtaza. “Ali Suavi”.5. Tanzimattan Sonra Türkiyede lim ve Mantık Anlayışı. smail Habib. C. C. s. zmir’de Kitapçılık 1839-1928. Yurıy Aşatovıç. Sâkıp. brahim.445-448. Türk Tarih Kongresi. C. Fethi.II. VIII. Münif Paşa.II. Özgül. Miftahü’l-Fünûn. C.1777-1787. bn Sina. C. Ülken.6. smail Habib. stanbul 1997.270. stanbul 1998. “Türkiye’nin Toplumsal – Politik Fikirlerinin Tarihinde 1860-70 Yıllarındaki Türk Meşrtiyetçilerinin Rolü”. Öner. “ slam Dünyasındaki lk Tercüme Faaliyetlerine Umumi Bir Bakış”. . VIII. Ramazan.3-29. Cüz 3-4..II. Erkan. Erdoğan. Yavuz. Türkiye 1850.II. Necati.7. stanbul 1989. stanbul 1989. Hilmi Ziya. (Sevük). 19 Muharrem 1279 nr. stanbul 1979. stanbul trz. s. Avrupa Edebiyatı ve Biz. Yusuf Şevki. .II. Takvimhâne-i Âmire 1277.757-775. Mardin. stanbul 1986. 15 Muharrem 1279. çev. s. Ankara 1983. Şeşen. Tanzimat Edebiyatı. Meşrutiyet”. zmir 1996. çev. Ülken. Tevetoğlu. C.. Süleyman Paşa. nr. Tanzimat Devri Edebiyatı. Dersaâdet 1307. Hüseyin. C. C. Sevük. stanbul 1941.I. stanbul 1989. stanbul 1999. Ubucini. “Namık Kemal Kuşağı ve I. Unan – . Şerif. s. stanbul 2002. Uyanış Devirlerinde Tercümenin Rolü. “Akâidü’n-Nesefi”. Tasvîr-i Efkâr. Mar’aşî Mustafa Kamil..A. D. stanbul trz. Serçe. Türköne – F. Taceddin. slam Tetkikleri Enstitüsü Dergisi. 12 Muharrem 1279. D. D. . s. Ankara 1983. M.III. 23 Muharrem 1279.4. Tuncer. s. Korlaelçi. Abdullah. Yıldız. A.