You are on page 1of 18

# INTERNACIONALNI UNIVERZITET TRAVNIK

## FAKULTET POLITEHNIČKIH NAUKA

SMJER: GRAĐEVINARSTVO

SEMINARSKI RAD IZ MOSTOVA I TUNELA

Mentor: Student:
Doc.dr.sc. Veis Šerifi Elvida Tarakčija PT-01/15-I
V. ass. Džejlana Kalbić

## Travnik, maj 2019.

1.UVOD.................................................................................................................................................2
2.TUNEL...............................................................................................................................................3
4. PODGRAĐIVANJE.........................................................................................................................6
5. DRVENE KONSTRUKCIJE U TUNELIMA................................................................................7
6. SAVREMENE METODE GRAĐENJA..........................................................................................8
7. VRSTE TUNELA...........................................................................................................................11
7.1. Cestovni tuneli.........................................................................................................................11
7.2. Željeznički tuneli.....................................................................................................................12
7.3. Hidrotehnički tuneli................................................................................................................13
8. IZVOĐENJA TUNELA.................................................................................................................15
9. ZAKLJUČAK.................................................................................................................................16

1
1.UVOD

Tunelima obično nazivamo podzemne objekte koji imaju oblik cijevi, a jedan ili oba kraja
završavaju na površini zemlje (engl. "tunnel", što znači: cijev, rov). Gradnja tunela nije nikada
bila jednostavna, a naročito je bila teška u prošlosti, na početku svoga razvoja. Ljudi od
prapovijesti ulaze u podzemlje, u početku u prirodne špiljske fenomene a vrlo rano počinju s
kopanjem podzemnih prostorija za potrebe stanovanja, rudarenja, navodnjavanja i slično. Od
prvih početaka do danas ljudi sve dublje ulaze u podzemlje (rudnici u Južnoj Africi na dubini
preko 3 km, tuneli sa nadslojem većim od 5 km), a podzemne građevine i tuneli postaju
svakim danom sve veći.

Uvjeti građenja tunela postaju sve teži jer se tuneli kopaju ispod gusto naseljenih gradova,
ispod rijeka, jezera i mora. Velike brzine željezničkog prometa postavljeju sve strože kriterije
pred tunelograditelje s obzirom na veličine profila i stabilnost tunela.

Inovacije u zadnjih stotinjak godina kao što su dinamit i AN/ FO eksplozivi (1867), električni
detonatori (1867), strojevi za iskop tunela-TBM, (1881), špricani mort (1909), stijenska sidra
(1918), mlazni beton (1942), tungsten carbide bušać i probori (1940), Nova Austrijska
Tunelska Metoda (1950) i hidraulič ko udarno bušenje (1971), dali su snažnu potporu
enormnom razvoju tehnika gradnji podzemnih objekata.

Uz to, razvoj mnogih uređaja za opažanja pokreta i naprezanja u stijenskoj masi (monitoring),
praćen naglim razvojem računalnih tehnika (hardware i software), smanjila su rizik havarija
tijekom građenja te na taj nač in ubrzala gradnju te učinila tunelogradnju humanijom i
sigurnom inženjerskom disciplinom.

2
2.TUNEL

Tunele u užem smislu možemo definirati kao podzemne prostore za prolaz ili transport ljudi
i materijala, izvedene ljudskom djelatnošću, malih dimenzija poprečnog presjeka u odnosu na
dužinu, s niveletom koja ne odstupa znatnije od horizontale.

## Dominatan razlog za izvođenje tunela u prošlosti i danas je svladavanje terenskih prepreka.

Međutim u posljednje vrijeme se postoje novi argumenti za izvođenje tunela: nedostatak
prostora (u urbanim područjima) i zaštita okoliša.1

## Slika 1. Izgled tunela prilikom izgradnje

(Datum pristupa: 03.05.2019.)

3

Tradicionalne metode su bazirane na jednom ili više potkopa, prvo se izvodi jedan potkop ,
obično trapeznog presjeka do 10m2.
(rudarsku) podgradu od oblica, gredica i dasaka sa metalnim spojnim elementima koja se
sastoji od poprečnih ramova međusobno ukrućenih podužnim razuporama, a kasnije i čeličnu
podgradu koja se također sastoji od poprečnih ramova sa ukrućenjima od metalnih profila i sa
profilisanim limovima kao podužnom oplatom za privremeno stabiliziranje tunela do ugradnje

Konačna podgrada je bila zidana ili od betona. S obzirom na mnogo različitih iskopa, od
iskopa do kompletiranja podgrade prolazilo je mnogo vremena što je dovodilo do slabljenja
stijenske mase. Rezultat ovog načina gradnje bila su vrlo velika nepravilna opterećenja što je
mogućnost da se iskoristi sama nosivost stijenske mase. Postoji niz tradicionalnih metoda koje
se razlikuju prema redoslijedu otvaranja profila i načinu formiranja konstruktivnog sistema.

• belgijska metoda

## • stara austrijska metoda

• njemačka metoda

• talijanska metoda.

BELGIJSKA METODA

Ova metoda podrazumijeva iskop smjernog potkopa u kaloti. Nakon toga se proširuje
profil na bokove pa se tako tlo ispod već iskopanog dijela profila oslobađa od intenzivnih
naprezanja. Time se olakšava kasniji iskop donjeg dijela profila. Nakon što je iskopan gornji
dio profila na cijelu širinu, izvodi se kalota obloge. Zatim slijedi iskop srednjeg dijela profila
prema dole uz istovremeno podupiranje izvedene kalote obloge. Nakon iskopa donjeg dijela
profila na punu širinu, dovršavaju se bokovi obloge. Uklanjanje podgrade na razmaku 75-
100cm znači oslobađanje stijene od podupirača i prouzrokuje pomake.

4
Druga kritična faza je iskop bokova ispod već izvedene kalote obloge, koja u tom trenutku
ostaje bez krutog oslonca i oslanja se samo na posebne podupirače. Izvedba podnožnog svoda,
ako je potreban, slijedi nakon zatvaranja podgrade.

## STARA AUSTRIJSKA METODA

Kod ove metode iskop počinje smjernim potkopom trapeznog profila. Gavni transport se
organizuje na nivou donjeg potkopa kojeg slijedi gornji na razmaku najviše desetak metara.
Svakih dvadesetak metara se probija šipka, tj. vertikalni proboj između dva potkopa, a služi za
presipanje iskopanog materijala iz gornjeg u donji potkop. Zatim se potkop proširuje bočno,
najprije na nivou poda gornjeg potkopa a onda postepeno prema dole, pri čemu podgrađivanje
prati iskop. Nakon otvaranja cijelog profila, stijena se oslobađa podgrade na razmaku od
jednog nosivog okvira podgrade i postavlja se oplata. Obloga se ili betonira ili se zida
kamenim ili betonskim prefabrikovanim blokovima. Obloga se izvodi odozdo prema gore i
mora se oslanjati na oplatu sve dok se luk podgrade ne zatvori

## Slika 3. Stara Austrijska metoda

5
TALIJANSKA METODA

## Pod ovom metodom se podrazumijeva zamjena slabog stijenskog materijala uz profil

suhozida koji preuzima opterećenje masiva i smanjuje konačno opterećenje obloge. Betonska
obloga normalnih dimenzija se izvodi unutar podzida od suhozida.

NJEMAČKA METODA

Njemačka metoda ili tzv. metoda 3 iskopa često se primjenjuje za veće profile podzemnih
prostorija.

## Da bi se uštedilo na materijalu podgrade, kalota iskopa i oplata za definitivnu oblogu oslanja

se na centralnu jezgru koja se iskopa tek nakon što je izveden svod definitivne obloge.
Primjenjuje se za teške uslove građenja (veliko prisustvo vode).

## Slika 4. Njemačka metoda

4. PODGRAĐIVANJE

Podgrađivanje (rock support) se vrši tako što se elementi podgrade ugrađuju u iskop sa
svrhom da ograniče ili spriječe pomak stijenske mase u iskop. Treba napomenuti da tanki sloj
mlaznog betona koji se ugrađuje radi zaštite površine stijenske mase ili za sprečavanje
ispadanja manjih blokova, ne pripada elementima za podupiranje, već se smatra elementom
armiranja.

6
Kao elementi podgrade najčešće se koristi mlazni beton znatne debljine, čelični lukovi,
direktno čvrstoću stijenske mase, ali ograničava njenu dezintegraciju koja bi se desila da
pomak konture nije ograničen na dopuštenu vrijednost.2

## 5. DRVENE KONSTRUKCIJE U TUNELIMA

Velika primjena ostalih podgradnih materijala nije umanjila značaj i primjenu drveta,

## Široka primjena drveta (naročito u otkopnim prostorima) uslovljena je njegovom malom

težinom, značajnom čvrstoćom, dobrim osobinama i to se lako obrađuje, velika trajnost pri
konstantnim uslovima, relativno niska nabavna cijena i dr. Nedostaci drveta su: lako je
zapaljivo, sa promjenom vlažnosti mijenja se i nosivost, u radnim sredinama sklonost ka
truljenju i mala trajnost.

Za izradu podgrade koriste se sve vrste drveta (bor, smreka, jeta, hrast, bagrem, koje se prema
kvalitetu dijeli u tri grupe klase:

## • III klasa - drvo male nosivosti.

U tabeli je dat pregled dopuštenih napona po klasama i vrstama drveta. Dopušteno naprezanje
se računa preko obrasca:

## Rmax - granična čvrstoća drveta, MPa,

ks - koeficijent sigurnosti,
(Datum pristupa: 03.05.2019.)

7
P - sila koja je izvršila razaranje, kN,

## 6. SAVREMENE METODE GRAĐENJA

Nova austrijska tunelska metoda predstavlja metodu kod koje je okolna geološka
formacija uključena u podgradnu strukturu prstenastog oblika, što pojednostavljeno znači da
sama stijena postaje dio podgradne konstrukcije. Pod pojmom “nosivog svoda stijene”
podrazumijevaju se zone oko tunela u kojima se odvija najveći dio, vremenski ovisnih,
procesa preraspodjele naprezanja. Pod pojmom “aktiviranja svoda stijene” podrazumijevamo
zahvate kojima se održava ili povećava nosivost stijene, a sve s ciljem da se iskoristi tu
nosivost i utječe na povoljan razvoj sekundarnog stanja naprezanja.

Suština NATM metode je u tome da se u najvećoj mogućoj mjeri iskoristi nosivost same
stijenske mase. Dozvoljavaju se određene, kontrolisane deformacije stijenske mase dovoljne
da aktiviraju nosivi prsten oko tunelskog iskopa. Nosivi prsten je zona u okolini tunela u kojoj
se desila značajna preraspodjela naprezanja (Golsert 1996). Zona nosivog prstena širi se od
periferije iskopa i uključuje zone elastičnog i zone plastičnog ponašanja i armirane (sidrene)
zone. NATM je bazirana na poluempirijskom projektovanju i mjerenjima tokom građenja
tunela.
Treba osigurati da adekvatna primarna i stalna podgrada budu primijenjena na optimalan
8
naziva sekundarnom dok se trenutna i stalna nazivaju primarnom podgradom. 22 su principa
NATM.

## Osnovne prednosti ove metode su:

• fleksibilnost u pogledu prilagođavanja različitim geometrijama i veličinama poprečnog
presjeka,
• relativno niski početni troškovi,
• ako je potrebno podgrada se može dodatno ojačati ugradnjom ankera i remenima,
• lako je postaviti vodonepropusnu memebranu,
• lako je instalirati primarnu podgradu,
• manji su ukupni troškovi za podgradu.

## • otvoreni tip (neoklopljene) MBT

• zaštićene MBT

U slučaju da se koristi otvoreni tip MBT, podupiranje stijenske mase se postiže pomoću
stijenskih sidara, čeličnih lukova, žičane mreže i mlaznog betona. Moguće je da se podešava

9
sistem podupiranja stijenske mase s obzirom na varirajuće uslove u stijenskoj masi.

Kada prevladaju uslovi visoke drobivosti stijena, ovaj metod ima svoja tehnička i
ekonomska ograničenja. ničenja. Tuneli iskopani pomoću zaštićenih MBT-a poduprti su
segmentisanom oblogom. Prednost ovog metoda je u tome što može da se primijeni u
tunelima sa relativno niskim stijenskim pokrovom. Preduslov za primjenu zaštićenih MBT-a
je da prevladavaju uslovi homogenih tla (npr. zemljište ili tlo sa stijenama potpuno pod
potpunim atmosferskim utjecajem).

## Glavni nedostatak je što tip i debljina potpore ne mogu da se prilagođavaju promjenjivim

uslovima u tlu i uvijek treba da bude projektovan za najnepovoljnije kombinacije opterećenja.
Uz postojeće tehnologije, tuneli koji se izbuše pomoću TBM mogu da se izgrade do prečnika
od 12 metara, ali treba da se pomno istraži rentabilnost s obzirom visoke investicijske
troškove.3

Slika 7. TBM

7. VRSTE TUNELA

## Podjela tunela s obzirom na namjenu:

(Datum pristupa: 03.05.2019.)

10
1. PROMETNI TUNELI: cestovni, željeznički, brodski, pješački, mješovite namjene.

hidrocentrala.

plinovoda.

## Sve intenzivnijim razvojem drumskog saobraćaja pojavljuje se i potreba za izgradnjom

drumskih tunela. Dimenzije i oblik drumskog tunela zavise inžinjersko-geoloških uslova,
hidroloških uslova, kategorije puta(5 kategorija). Trasa drumskih tunela može biti u pravcu ili
u krivini. Oblik trase zavisi od dužine tunela,inžinjersko-geoloških uslova, visinske razlike
koju tunelom treba savladati. Poželjno je pri projektovanju tunela, zbog sigurnije i udobnije
vožnje projektovati prelazne krivine koje zavise od poluprečnika krivine. Takođe je važno
obratiti pažnju na dužinu preglednosti u krivini:

Jako važan faktor pri projektovanju tunela jesu vertikalne krivine. Samo veoma kratki tuneli
se radi kao horizontalni, svi ostali su ustvari kosi tuneli. Maksimalan nagib puta zavisi od
razreda puta i terena kroz koji prolazi (≤10%).

Slobodan profil drumskih tunela zavisi od gabarita vozila koji će prolaziti tunelom te
eksploatacionih i ekonomskih uslova. Prema propisima, postuje se tzv. tovarni profil pri
dimenzioniranju slobodnog profila tunela. Osnovu ovog profila prestavlja širina kolovoza,
broj kolovoznih traka, dužina tunela, uslovi okoline, pješačke staze. Kod drumskih tunela,
oblik i veličina iskopnog profila , pored veličine slobodnog profila, geoloških i hidroloških
uslova, zavisi i od unaprijed definisanim načinom provjetravanja tunela.

11
Slika 8. Sistemi provjetravanja

## 7.2. Željeznički tuneli

Na oblik i izbor trase željezničke pruge utiču reljef i geološki sastav terena. Trasa predstavlja
zamišljena osovina željezničke pruge ucrtana na situacionom planu.

## Na osnovu saobraćajnih uslova, pruge se dijele u 3 kategorije i to u zavisnosti količine

prometa po jednom satu. Zavisno od značaja i kategorije pruge, utvrđuju se i saobraćajni
uslovi:
vrsta lokomotive, osovinsko opterećenje, brzina. Željeznički tuneli mogu biti projektovani u
pravcu ili u krivini. Pogodniji slučaj je u pravcu, jer je lakše obilježavanje tunela, lakše
provjetravanje. Međutim, zbog terenskih uslova, uglavnom se rade tuneli u krivini.

Željeznički tuneli mogu biti horizontalni(u praksi se ne primjenjuju,vec imaju nagib 2- 5‰)
ili pod nagibom(jednostranim ili dvostranim).Dvostrani nagib je u praksi povoljniji tokom
izvođenja tunela, jer oticanje vode se vrši u dva smjera.Nagib tunela, kod upotrebe parnih
lokomotiva, nebi smio biti veći od 12‰. Prilikom dimenzionisanja slobodnog profila
željezničkih tunela, moraju se uzeti u obzir dimenzije saobraćajnih sredstava, broj kolosijeka,
zaštitne mjere predviđene propisima i kod dužih tunela - provjetravanje.
Standardan kolski profil je postignut sporazumom. Kao najracionalniji oblici svoda su
potkovičasti i visokozasvođeni.

12
Slika 9. Najčešći oblici poprečnog presjeka

## Hidrotehnički tuneli bili su poznati u dalekoj prošlosti. Prema historijskim dokumentima,

u Babilonu , oko 2500.god.p.n.e izgrađen je tunel ispod Eufrata ,na taj način da je rijeka širine
180 m skrenuta u stranu.U suhom koritu , u građevinskoj jami, izgrađena je tunelska obloga

Danas je takva tehnologija izgradnje tunela poznata kao tunelska metoda “cut and cover“
Ezekijin tunel,koji je izgrađen 1000.god.p.n.e dužine 1200 lakata služio je za snabdjevanje
Izraela vodom. U toku iskopa graditelji su se mimoišli ,uporedo sa izgradnjom tunela izgrađen
je kanal za navodnjavanje i umjetno jezero Siloam.

## Slika 10. Ezekijin tunel (Izrael)

13
Prvi hidrotehnički tunel pod unutarnjim hidrostatičkim pritiskom izgrađen je 1883. god. i do
konca Prvog svjetskog rata nije bilo značajnijih tehničkih zahvata. Snažan podstrek za
izgradnju hidrotehničkih tunela dao je izvještaj stručne komisije 1920 god. za izgradnju
dovodnog tunela HE Ritom koji je imao havariju obloge.

## Izvještaj je ukazao da se stijenska masa deformiše pod unutrašnjim opterećenjem i da

deformacije utiču na naponsko stanje u oblozi. Nakon toga napušten je potkovičasti oblik
poprečnog presjeka tunela i usvojen kružni, kao statički povoljniji. 4

## Hidrotehnički tuneli razlikuju se prema namjeni :

-tuneli za vodoopskrbu
- tuneli za navodnjavanje
-tuneli za odvodnju i drenažu
-tuneli za kanalizaciju
- dovodni tuneli hidroelektrana
-odvodni tuneli hidroelektrana
- reverzibilni tuneli hidroelektrana
- obilazni tuneli
- plovni tuneli
Razlikujemo dvije vrste hidrotehničkih tunela :

## - hidrotehnički tuneli sa unutrašnjim pritiskom

U tunelima sa slobodnim vodnim licem voda ne smije dohvaćati najvišu tačku unutrašnjeg
profila tunela. To su tuneli bez pritiska ili gravitacioni tuneli. U tunelima pod unutarnjim
hidrostatičkim pritiskom vodena masa se nalazi pod pritiskom ,pa prema tome cijela tunelska
obloga je izložena hidrostatičkom pritisku koji je definisan razinom vode na ulaznoj

(Datum pristupa: 03.05.2019.)

14
građevini.

## Slika 11. Profil tunela sa slobodnim vodnim licem

8. IZVOĐENJA TUNELA

## Prilikom izvodenja hidrotehnickih tunela pozornost treba posvetiti:

- geološkoj građii terena i geotektonskim karakteristikarna,
- inženjersko geološkim i hidrogeološkim karakteristikama,
- geotehničkim karakteristikama,
- izboru tehnologije iskopa tunela.
Metode iskopa i osiguranja iskopanog profila imaju veliki utjecaj na stanje naprezanja i
deforrnacija na rubu i u okolici tunelskog otvora. Konvencionalna metoda iskopa primjenom
iskop rotacijskim strojem: Tunnel Boring Machine (TBM).

15
Slika 12. 1.bušenje 2. punjenje 3. aktiviranje eksploziva 4. zračenje 5. uklanjanje nestabilnih
dijelova stijene i eventualno sidrenje 6. utovar i izvoz materijala 7. mlazni beton

9. ZAKLJUČAK

U povijesti izgradnje tunela bile su poznate razne metode i tehnologije iskopa, osiguranja
iskopanog profila tunela i izvođenja tunelske obloge, kao: austrijska, belgijska, engleska,
njernačka, švedska, talijanska itd. Razlikovala se je njihova primjena u tunelima malog i
velikog poprečnog profila, bez podgrade i s podgradom koja je preuzimala brdske pritiske, s
naknadnim izvodenjem iii sukcesivnim izvodenjem zidane ili betonske obloge.

I pored određenih kritika koje prate NATM ova metoda osvojila je svijet jer je fleksibilna i
može se primjenjivati u brojnim situacijama, zbog čega je postala rasprostranjena diljem
svijeta. Inženjeri posvuda rade tunele svih oblika i dimenzija prema NATM. Ova metoda se
razlikuje od drugih jer se zemlja se koristi za stabiliziranje šupljine, pa sama planina postaje
i potpornih struktura prilagođavaju se potrebi za postizanjem najveće sigurnosti i gospodarske
učinkovitosti.

Za uspješnu i bezbjednu primjenu ove metode potrebno je ispoštovati njene osnovne principe,
a naročito je bitno pravovremeno zatvaranje nosivog prstena i sistematsko praćenje
deformacija u svim fazama iskopa i podgrađivanja.

16
LITERATURA