You are on page 1of 2

4

κριτική Βιβλιοδρομιο
Σαββατοκύριακο 11-12 Μαΐου 2019

Ο Τ.Σ. Ελιοτ
με την αδελφή του
Γράφει ο Μιχαήλ και την ξαδέλφη του
Πασχάλης το 1934

Τ
ο ποίημα «The Waste Land»
του T.S. Eliot είναι ένα από
τα ιερά κείμενα του μοντερ-
νισμού και θεωρείται από
πολλούς το σημαντικότερο ποίη-
μα της αγγλόφωνης λογοτεχνίας
του 20ού αιώνα, ενώ είχε τεράστια
επίδραση στις άλλες ευρωπαϊκές
λογοτεχνίες. Στην Ελλάδα η δεξί-
ωσή του υπήρξε μεταφραστική (με
περισσότερες από δεκαπέντε με-
ταφράσεις) αλλά και δημιουργική.
Στη δεύτερη κατηγορία εντάσσεται
κυρίως η παράδοση που δημιούργη-
σε το διήγημα του Νάσου Βαγενά
«Πάτροκλος Γιατράς ή οι ελληνικές
μεταφράσεις της “Ερημης Χώρας”»
(α’ δημοσίευση 1973), όπου ο ομώνυ-
μος ήρωας «ξαναγράφει» το ποίημα
από αριστερή σκοπιά. Οσον αφορά
τις νεοελληνικές μεταφράσεις, επι-
σημαίνω μια παραδοξότητα: παρά τις
δυσκολίες του εγχειρήματος, που συ-
νίστανται στη δύστροπη και συχνά
αινιγματική γραφή του ποιήματος,
οι πρώτοι έλληνες μεταφραστές κα-
ταπιάστηκαν μαζί του μάλλον αψή-
φιστα, και μάλιστα δεν διστάζουν
να το ομολογήσουν.

Παπατσώνης
και Σεφέρης
Ο πρώτος μεταφραστής Τάκης Πα-
πατσώνης («Ο Ερημότοπος», 1933)
έγραφε τα εξής στον Νάσο Βαγενά,
το 1976, απαντώντας στο επικριτι-
κό σχόλιο για τη μετάφρασή του,
το οποίο περιλαμβάνεται στον «Πά-
τροκλο Γιατρά»: «Οχι μόνο, όπως

T.S. Eliot
σωστά λέτε, [η μετάφραση] έγινε Ο Νάσος Βαγενάς διαπίστωσε ότι
πρόωρα, αλλά τραγικά πρόχειρα, στη β’ έκδοση της «Ερημης Χώρας»
ασυγχώρητα. Αν ξέρατε, πώς ήρθε έγιναν «περισσότερες από εξήντα
βιαστικός ο Νίκος Καλαμάρης ένα αναθεωρήσεις», ανάμεσά τους «δέκα

Τα παράδοξα
απόγεμα στο σπίτι μου, και όρθι- διορθώσεις πραγματικών λαθών»
ος μου διάβαζε ένα άγνωστό μου («Ποίηση και μετάφραση»,1989, 95-
κείμενο και με υποχρέωνε στο πόδι 100, 107-116). Παρά τις βελτιώσεις
να το μεταφράσω για να προφτάσει που επέφερε ο Σεφέρης το 1949 και
το τεύχος του Κύκλου» (βλ. Κίρκη το 1965, στην «οριστική έκδοση» πα-
Κεφαλέα, «Θέματα Λογοτεχνίας 37», ρέμειναν αρκετές αδυναμίες, ανακρί-

των μεταφράσεων
2008, 84-109). βειες και λάθη, που επισήμανε σε
Ο δεύτερος και γνωστότερος με- δημοσιεύματά του ο αείμνηστος Ξ.Α.
ταφραστής είναι ο Γιώργος Σεφέρης Κοκόλης («Ο μεταφραστής Σεφέρης:
(«Η Ερημη Χώρα», 1936, 1949, 1965, αρνητική κριτική», 2001, με επίμε-
1973, με επιμέλεια του Γ.Π. Σαββίδη), τρο επιστολή του Peter Mackridge).
αλλά λίγοι γνωρίζουν τις «περιπέτει- Υπάρχουν όμως και άλλες αστοχίες,

της «Ερημης χώρας»


ες» της μετάφρασής του. Το 1933, από τις οποίες αναφέρω ενδεικτικά
καθώς ετοιμαζόταν να μεταφράσει τις εξής: «Η ταφή του νεκρού» («The
τη «Waste Land», έγραφε τα εξής: Burial of the Dead») αντί «Η ταφή
«Δεν ξέρω όσο θα ‘πρεπε τ’ αγγλικά των νεκρών»· «αποστρατεύτηκε»
και την αγγλική λογοτεχνία […]. Εί- (139 demobbed < demobilized) αντί
ναι tour de force να τη μεταφράσει «απολύθηκε απ’ τον στρατό»· «που
κανείς· θα το επιδιώξω όμως». Στο μάχεται κατά το γυρισμό» (220-221
«Αρχείο Σεφέρη» στη Γεννάδειο σώ- «that strives homeward») αντί «που
ζεται ένα γλωσσάρι που κατάρτισε αγωνίζεται να επιστρέψει» (πβ. Κύ- Ο ομότιμος καθηγητής Κλασικής Φιλολογίας σχολιάζει τη νεότερη
ο ίδιος για τη μετάφραση, από το ρου [«Η Ρημαγμένη Γη»], 1990)· «που
οποίο προκύπτει ότι τότε οι γνώσεις παίρνει για παραδοχή την αδιαφο- μετάφραση της εμβληματικής ποιητικής συλλογής
του δεν υπερέβαιναν το μέσο επίπε- ρία» (242 «And makes a welcome of
δο αγγλομάθειας – αντίθετα με τον indifference») αντί «για αποδοχή»·
αυτοδίδακτο Πάτροκλο Γιατρά, που «πύργοι» (382-383 «towers / tolling
κατέκτησε την αγγλική γλώσσα και reminiscent bells») αντί «καμπανα- μεταφραστής δεν φαίνεται να διδά- Οσον αφορά την πρώτη κατη- τη γαλλική του Jean de Menasce και
λογοτεχνία μέσα σε λίγους μήνες. Δε- ριά» (Κύρου) κ.ά. χθηκε ούτε από τις εξομολογήσεις γορία, αναφέρω ενδεικτικά ότι ο το 1948 συμβουλεύτηκε τη μετά-
καπέντε χρόνια αργότερα, στο «Γράμ- του Παπατσώνη και του Σεφέρη, ούτε Σταμπουλού μεταφράζει «Η ταφή φραση του Pierre Leyris: και οι δύο
μα σ’ έναν ξένο φίλο», ο Σεφέρης θα Συμεών από τις κριτικές παρατηρήσεις στη του νεκρού», όπως ο Σεφέρης. Το γράφουν «L’ enterrement des morts».
χαρακτηρίσει τη μεταφραστική του Σταμπουλού μετάφραση του δεύτερου, ούτε από αυτονόητο είναι «Η ταφή των νε- Ο στ. 18 «I read, much of the night»
προσπάθεια «αρκετά αστόχαστη»· και Η πιο πρόσφατη μετάφραση του ποιή- τη μετάφραση του Κύρου, την οποία κρών», όπως άλλωστε αποδίδεται ταλαιπώρησε τον Σεφέρη, που το
θα καταλήξει παρακαλώντας να «μην ματος του Ελιοτ έγινε από τον Συμεών συμβουλεύτηκε, ενώ δεν μνημονεύει ο τίτλος στις κύριες ευρωπαϊκές 1936 τον μετέφρασε ως «Διαβάζω,
[τον] υποχρεώσουν» να μεταφράσει Σταμπουλού και τιτλοφορείται «T.S. καμιά από τις νεότερες μεταφράσεις γλώσσες: «des morts», «dei morti», περισσότερο τη νύχτα» και το 1949
κάποιο χωρίο του Ελιοτ και παροτρύ- Eliot, Η Ερημη Γη, προλεγόμενα - με- του ποιήματος (1992-2017). Επανα- «de los muertos», «der Toten». Το τον διόρθωσε σε «Διαβάζω, σχεδόν
νοντας τους αναγνώστες να χαρούν τάφραση - σχόλια, δίγλωσση έκδοση», λαμβάνει παλαιότερες αστοχίες και παράδοξο είναι ότι ο Σεφέρης αντέ- όλη νύχτα», αλλά ο Σταμπουλού επα-
την ποίησή του στο πρωτότυπο. Αθήνα, Gutenberg 2019. Δυστυχώς ο προσθέτει δικές του. βαλε το 1941 τη μετάφρασή του με νέφερε το λάθος: «Εγώ διαβάζω μες
5
δοκίμιο
Μισέλ Φουσέ
Συνηγορία υπέρ των συνόρων
Η πρόσφατη έκδοση του γάλλου διπλωμάτη «συνδιαλέγεται»
με το «Εγκώμιο των συνόρων» του Ρεζίς Ντεμπρέ
συνοριακά ζητήματα σε διάφορα μέρη του
T.S. Eliot κόσμου αποδεικνύοντας την εκτεταμένη
Η Ερημη Γη γνώση του. Συμφωνεί, τέλος, με τον Ντε-
Γράφει ο Στέφανος μπρέ ότι ο ουμανισμός που προωθεί την
Προλεγόμενα – μετάφραση – κατάργηση των συνόρων συνιστά μια με-
σχόλια Συμεών Γρ. Σταμπουλού, Καβαλλιεράκης
γάλη υποχώρηση του πολιτικού μπροστά
δίγλωσση έκδοση, Αθήνα,

Π
στο οικονομικό. Ο συγγραφέας επισημαί-
Gutenberg 2019, σελ. 139 οια σχέση μπορεί να έχει ένας νει όμως ρητά ότι οι κοινωνίες μας είναι
Τιμή: 12 ευρώ
φιλόσοφος της ριζοσπαστι- «κοινωνίες ιστορίας και γεωγραφίας»,
κής Αριστεράς, όπως ο Ρεζίς ένα πλαίσιο που δεσμεύει τα κυρίαρχα
Ντεμπρέ (Régis Debray), με κράτη. Τονίζει, λοιπόν: «Επανανακάλυ-
«(ξε)χύνονταν» [σύγχυση των «flow» έναν διπλωμάτη καριέρας, επαγγελμα- ψη... των συνόρων που σηματοδοτεί την
και «flower» ή άστοχο λογοπαίγνιο]· τία γεωγράφο, όπως ο Michel Foucher επιστροφή του Πολιτικού στη συλλογική
342 «dry sterile thunder» = «η στέρφα (Μισέλ Φουσέ); Σε πρώτη ανάγνωση και εδαφική του διάσταση. Το ευρωπαϊκό Michel Foucher
η ατσάλινη βροντή» αντί «βροντή καμία. Ο πρώτος συμπορεύτηκε κάποτε μέλλον δεν βρίσκεται στην απόσυρση από «Η επιστροφή
ξερή και στείρα» [σύγχυση των λέ- με τον Τσε Γκεβάρα, συμπαραστάθηκε τα εγκόσμια, στην άρνηση του κόσμου,
των συνόρων»
ξεων sterile και steel;]. Ανεπαρκής στον Σαλβαδόρ Αλιέντε της Χιλής, έγι- κάτι που χαρακτηρίζει τους λαούς που
γνώση της αγγλικής: 93 «on the νε σύμβουλος του Φρανσουά Μιτεράν ξορκίζουν κάθε αντιμετώπιση της ετε- Μτφ. Δημήτρης
coffered ceiling = «στο θολωτό τα- και στις τελευταίες προεδρικές εκλογές ρότητας, αλλά στη πολιτική, την οποία Η. Αντωνίου,
της Γαλλίας στήριξε τον επικεφαλής της αντιπαρέθετε στην αντίληψη αυτή η Χάνα Ποικίλη Στοά, 2019,
βάνι» αντί «στη φατνωτή οροφή»·
ριζοσπαστικής Αριστεράς Μελανσόν. Ο Αρεντ, για να χαράξει έναν κοινό χώρο σελ. 93
343 «There is not even solitude in Τιμή: 10 ευρώ
the mountains» = «Κι η ερημιά ούτε δεύτερος ανήκει στους «γεω-ρεαλιστές» που δεν αρνείται τις διαφορές. Η πολιτική
κι αυτή δεν είναι στα βουνά» αντί και υποστήριξε τον Εμανουέλ Μακρόν. γεννιέται στον μεταξύ των ανθρώπων
«μοναξιά»· 363 «in a brown mantle» Κι όμως, οι δύο διανοούμενοι με τελείως χώρο […]. Δεν υπάρχει ελευθερία παρά
= «σε πέπλο καφετί» αντί «σε καφετί διαφορετικές καταβολές επαναφέρουν μόνο στον ενδιάμεσο χώρο, τον σύμφυτο
μανδύα»· 408 «the lean solicitor» = το θέμα επανακαθορισμού και επανατο- με την πολιτική».
«ο κούφιος νομικός» αντί «ο ξερα- ποθέτησης των συνόρων, αλλά και της Στο δικό του παλιότερο «Εγκώμιο των
κιανός δικηγόρος». Λάθη και στις θετικής επαναξιολόγησής τους σε μια συνόρων» (Εστία, 2015) ο Ντεμπρέ επιση-
δύο γλώσσες: 368-369 «Who are εποχή κατά την οποία η «κατάργησή» μαίνει εξαρχής: «Σαν καλός Ευρωπαίος,
those hooded hordes swarming / over τους γίνεται εύκολο σύνθημα. επιλέγω να εξυμνήσω εκείνο για το οποίο
endless plains» = «Τι ορδές ειν’ αυ- Μια παρατήρηση εισαγωγική: συνήθως άλλοι θρηνούν: τα σύνορα ως εμβόλιο κατά
τές τυλιγμένες απλώνοντας / Στους το ξεχνάμε, αλλά η Γεωγραφία στη Γαλλία της επιδημίας των τειχών, αντίδοτο στην
απέραντους κάμπους» αντί «ορδές είναι υπόθεση ιδιαίτερα σημαντική. Είναι αδιαφορία και προστασία για ό,τι ζωντα-
στη νύχτα πιο πολύ». Η μετάφραση κουκουλωμένες που κατακλύζουν / τις από τα κεντρικά μαθήματα των Κοινω- νό». Πίσω από το αίτημα για κατάργηση
«σε μια παλάμη σκόνη («in a handful απέραντες πεδιάδες»· 61 «Under the νικών Επιστημών στη Δευτεροβάθμια των συνόρων διακρίνει διάφορες κοινω-
of dust», 30) δεν βελτιώνει τη σεφε- brown fog of a winter dawn» = «Μέσα Εκπαίδευση. Διδάσκεται μάλιστα ως ενι- νικοπολιτικές τάσεις. Τον οικονομισμό,
ρική απόδοση «μέσα σε μια φούχτα στο σκούρο μούχρωμα μιας χειμωνιά- αίο μάθημα με την Ιστορία, εξέλιξη που δηλαδή την κυριαρχία της οικονομίας επί
σκόνη») και επιπλέον είναι πιθανό τικης αυγής» αντί «Μέσα στην κα- έλαβε χώρα κατά τη διάρκεια της Τρίτης της πολιτικής. Τον απολυταρχισμό, ο οποί-
ότι εδώ «dust» σημαίνει «χώμα» (Κο- στανόχρωμη ομίχλη» [«το μούχρωμα Γαλλικής Δημοκρατίας (1870-1940), της ος εκφράζεται κυρίως από θρησκείες, οι
Ρεζίς Ντεμπρέ
κόλης· πβ. «for dust thou art, and (= σούρουπο) της αυγής» αποτελεί μακροβιότερης περιόδου της νεότερης οποίες ριζοσπαστικοποιούνται εσωτερικά
unto dust shalt thou return»). Επίσης Γαλλίας, εκεί όπου θεμελιώθηκε η Ρεπι- και εξαπλώνονται μετά την κατάργηση «Εγκώμιο
οξύμωρο]. Διαφορές κειμένου και των συνόρων»
ο Σταμπουλού ακολουθεί τον Σεφέρη μετάφρασης: ο Σταμπουλού δέχε- μπλίκ και ξεκίνησε η γενναία διεύρυνση των συνόρων. Ο γάλλος φιλόσοφος, τέ-
στη μετάφραση του «demobbed» ται τη γραφή «hyacinth garden» (37, των κοινωνικών δικαιωμάτων, καθώς και λος, εντοπίζει την απαρχή για το χτίσιμο Μτφ. Αντώνης
(139) και του «strives homeward» με μικρό h) αλλά μεταφράζει «από η μεγάλη εκπαιδευτική μεταρρύθμιση, ενός νέου δικτύου αυτοκρατοριών που Καραβασίλης,
(220-221). τον κήπο του Υάκινθου» αντί «από με αποτέλεσμα την εκκοσμίκευσή της. διευρύνει την επιρροή του σ’ έναν κόσμο Εστία, 2015
Οσον αφορά τη δεύτερη κατηγο- τον κήπο με τους υάκινθους». Από χωρίς σύνορα. Είναι χαρακτηριστική η Τιμή: 18 ευρώ
ρία, είναι ανησυχητικά πολλές οι τις αστοχίες των σχολίων κορυφαία
Ο Μισέλ Φουσέ διαπίστωση του Αϊμέ Σεζέρ, διανοουμέ-
άστοχες επινοήσεις της νέας με- είναι το «Νίπτρια» αντί «Νίπτρα» Οι δύο διανοούμενοι προσφέρουν μια νου και πολιτικού από τη Μαρτινίκα, της
τάφρασης. Ιδού μερικά παραδείγ- (σ. 122). ισχυρή – όχι πάντα ταυτόσημη, αλλά σε οποίας κάνει χρήση: ότι μπορεί κάποιος να
ματα. Ακατανόητες αποδόσεις: Συνοψίζω. Η μετάφραση του κοινή κατεύθυνση – επιχειρηματολογία χαθεί «από εγκλωβισμό στην ιδιαιτερότητα
80 «From which a golden Cupidon ποιήματος «The Waste Land» που που αντιτίθεται στη μετά το 2015 διάχυτη και από διάλυση στην οικουμενικότητα».
peeped out» = «Εκεί που ανάσταινε εκπόνησε ο Συμεών Σταμπουλού διακήρυξη για την κατάργηση των συνό-
το σώμα Ερωτας χρυσός» αντί «Απ’ παρουσιάζει σοβαρές αδυναμίες ρων. Ο Φουσέ το επιχειρεί στο σύντομο,
όπου κρυφοκοίταζε ένας χρυσός που οφείλονται σε ελλιπή εξοικεί- περιεκτικό πόνημά του «Η επιστροφή των
Ερωτιδέας»· 101 «Filled all the desert ωση του μεταφραστή με το αγγλικό συνόρων» (μτφ. Δημήτρης Η. Αντωνίου),
with inviolable voice» = «Πλημμύρισε πρωτότυπο, σε ανεπαρκή γνώση της που μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις
την έρημο στην άσωτη φωνή» αντί αγγλικής γλώσσας και σε άγνοια της Ποικίλη στοά, στη σειρά Ιδέες και Τάσεις
«Γέμισε όλη την έρημο με παρθενική αναγκαίας κριτικής βιβλιογραφίας. (μαζί με το «Η θεωρία του φύλου» της Με-
φωνή» [πρόκειται για το τραγού- Παρόλο που μνημονεύει τη γερμα- ρενίς Λεβέ). Επισημαίνει την ανάγκη του
δι της Φιλομήλας – αηδονιού]· 324 νική μετάφραση της Eva Hesse, δεν «σύγχρονου και εκπολιτισμένου συνόρου
«After the agony in stony places» = την αξιοποίησε για να ελέγξει την ως μια γραμμή σημείων διάσχισης» και
«Μετά την αγωνία των απολιθω- ακρίβεια της δικής του μετάφρασης. ανατρέπει το επιχείρημα ότι η κατάργησή
μένων» αντί «Μετά την αγωνία σε Υπάρχουν κάποια όρια στη μετάφρα- του είναι ταυτόσημη με τη νεωτερικότητα,
πετρώδεις τόπους» [η αγωνία είναι ση, η υπέρβαση των οποίων οδηγεί καθώς θεωρεί ότι ο «μη συνοριασμός»
μάλλον του Ιησού στη Γεθσημανή· στην κακοποίηση του κειμένου. Ει- απορρίπτει τη διάκριση του «έξω» και του
ο «πετρώδης» τόπος είναι βιβλικός δικά σε ένα ποίημα όπου ο επαρκής «μέσα» και επί της ουσίας καταργεί την
που ταίριαξε στο ελιοτικό τοπίο]· αναγνώστης σταματά, στοχάζεται εθνική και πολιτική κοινότητα. Ο γάλλος
393 «In a flash of lightning»= «Μέ- και νιώθει το νόημα της κάθε λέξης, διπλωμάτης και γεωγράφος προχωρά
σα σε θλάση αστραπής» [«flash of η μεταφραστική έμπνευση πρέπει στη συνέχεια σε μια πυκνή ανάλυση της
lightning» σημαίνει «αστραπή»]. να ασκείται με περίσκεψη. ιστορίας και του τρόπου χάραξης των
Σύγχυση αγγλικών λέξεων: 62 «A συνόρων καθώς και των διαφόρων τύπων Συρματοπλέγματα στα σύνορα Ρωσίας - Ανατολικής
crowd flowed over London Bridge, so τους, όπως τα θαλάσσια ή ακόμα και τα Ουκρανίας. Η τελευταία παρουσιάστηκε από το
Ο Μιχαήλ Πασχάλης είναι ομότιμος
many» = «Σμάρι λουλούδιζαν στης Λό- καθηγητής Κλασικής Φιλολογίας αστικά, όπου εντάσσει την περίπτωση Κρεμλίνο ως «Νέα Ρωσία», έννοια που έχει ανασυρθεί
ντρας το γεφύρι, τόσοι πολλοί» αντί στο Πανεπιστήμιο Κρήτης της Ιρλανδίας. Παράλληλα προσεγγίζει τα από τον 18ο αιώνα, σημειώνει ο Φουσέ