You are on page 1of 152

07.

2019

W W W. N AT I O N A LG E O G R A P H I C .C OM .T R

Geri Sayım Başladı


ÖZEL SEKTÖRÜN KâR HIRSI UZAY ALIŞMALARINI
ATEŞLEDİ: MADENCİLİK VE TURİZMİN BULUŞTUĞU YENİ
UZAY AĞINDA AY AKTARMA İSTASYONU MU OLACAK?

“Ay kanıtlama FİYATI: 15 TL / KKTC 19 TL


alanı; hedefte ise
Mars var.” 112757 219 ISSN 1302-8464

JIM BRIDENSTINE
(NASA)
BU BİR İLANDIR.
DAHA ÖTESİ TEMMUZ 2019

İ Ç İ N D E K İ L E R Kapak
Astronot William Anders
“Dünyadoğumu” olarak
bilinen bu fotoğrafı,
Apollo 8 görevi sırasında
çekti. Anders’in fotoğraf
filminin bir kopyası, ABD,
Houston’da, bu karenin
çekildiği Johnson Uzay
Merkezi’nde bulunuyor.
DAN WINTERS

22
FOTO HABER YA R I N A D O Ğ R U KEŞFET

ARGÜMAN

Uzaya Yalnızca
Kadın Gönderelim
Eğer kadınlar uzun
uzay yolculukları için
gerekli özelliklere
sahipse, erkek gönder-
meye ne gerek var?

38
14
YA Z I : N A D I A D R A K E

HEDEFE DOĞRU

Göldeki Tuz Adası


Lut Gölü’ndeki bir
noktayı incelemek
için drone uçurup
tuzlu suda yüzmek.
YA Z I : N I N A ST RO C H L I C

MERCEK ALTINDA

Yeni Nesil Tuvalet


GEZEGEN Mİ PLASTİK Mİ?
Yenilikçi tuvalet pro-
İçkinin İç Dünyası totipleri, dünyanın
Sıvı gittikten sonra Pipet Anketi her yerinde kullanılabi-
viski kadehinin içinde Metal, silikon ve hatta lecek ucuz sıhhi tesisat
ne kalıyor? Uhrevi bambu pipetler plas- sistemlerinin yolunu
coğrafyalardan oluşan tiğe alternatif oluyor. hazırlayabilir.
YA Z I : SA R A H G I B B E N S
sürreal bir koleksiyon YA Z I : M A N U E L C A N A L E S
—tabii nasıl bakacağı-
nızı biliyorsanız. AYRICA AYRICA

F OTO Ğ R A F L A R : Karahindiba Uçuşu Ahtapotların Tuhaf İlişkisi


E R N I E B U T TO N Uykunun Faydaları Ateşböceklerinin Gecesi
KATILIN.
KEŞFEDİN.
YAŞAYIN.

Tüm dünyada 800'den fazla noktada lounge konforuna


ücretsiz erişmenin keyf ini yaşayın.
www.alternatifbankdinersclub.com’u ziyaret edin,
şubelerimize uğrayın, Diners Club dünyasına adım atın.

DINERS CLUB AYRICALIKLARI SADECE ALTERNATİF BANK’TA.

dinersclubtr
T E M M U Z | İÇİNDEKİLER

ANA KONULAR İnsanlar Ay’a Dünyanın Sonundaki Nijer Bıçak Sırtında


Nasıl Gitti... Denizi Korumak Batı Afrika ülkesi,
Uzay yolculuğu zamanla National Geographic’in kaosun tehdidi altında.
gelişti: mürettebatlar, Bakir Denizler projesi, YA Z I : R O B E R T D R A P E R
ekipman, hedefler. 5 milyon kilometrekareyi F OTO Ğ RA F L A R :
YA Z I : N A D I A D R A K E . . S. 48 aşkın okyanus alanının PA S C A L M A I T R E
korunma altına alın- ..................................... S. 112
… ve Sırada Ne Var? ması için deniz koruma
Uzay yarışı günümüzde alanları oluşturulmasına Kaybolan
çokuluslu, paralı ve yardımcı oldu. Proje, Mangrovlar
hiç olmadığı kadar Arjantin’de yeni bir İklim değişimi, koca bir
kalabalık. Kazananların deniz koruma alanı alanı koruyan doğal bir
ödülü ne olacak? için gerekli bilimsel savunmaya zarar veriyor.
YA Z I : S A M H . V E R H O V E K altyapıyı oluşturdu. YA Z I : P. S C H WA RT Z S T E I N
F OTO Ğ R A F L A R ( İ K İ ÖY K Ü V E F OTO Ğ R A F L A R : F OTO Ğ RA F L A R :
M A K A L E ) : DA N W I N T E R S ENRIC SALA A R K O D AT T O
...................................... S. 82 ...................................... S. 98 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . S. 138
BALİ & CANCUN
dünyanın en fazla ülkesine uçan
havayoluyla keşfet

ENDONEZYA
MEKSİKA
BU BİR İLANDIR.
T E M M U Z | EDİTÖRDEN

NESİBE
BAT
Dünya’ya
Dışarıdan Bakınca...
Rusya’sının birlikte, hatta aynı aracın
içinde uzaya gitmesi, yani işbirliği yap-
ması; uzay istasyonlarındaki çokuluslu
ekipler; tarihte bir ilki başarıp bu yıl
Ay’ın uzak yüzüne ulaşan Çin dahil
olmak üzere uzaya uzanan farklı pek
çok ülke; süper milyarderlerin kârlılık
esaslı ve aşırı iştahlı –madenciliğin
yanı sıra turizmi de kapsayan– uzay
çalışmaları eşlik ediyor ve yön veriyor.
Çünkü, bir zamanların tıkış tıkış uzay
araçlarının yanında, günümüzde plan-
lanan ve uygulamaya sokulanlar yıldızlı
oteller gibi kalıyor –yani teknoloji kısa
ya da uzun uzay uçuşlarını daha kon-
forlu ve dayanılabilir kılıyor. Çünkü,
insan keşif dürtüsünü, artık, bedenini
dünyada gözünü uzayda tutarak da çok
1972’de, Apollo 17’nin Ay’a BAŞLANGIÇTA UZAY çalışmalarını ateş- rahat tatmin edebiliyor. Çünkü, örneğin
yolculuğu sırasında çekilen
leyen yegâne itici güç, süper güçler ara- aylara yayılabilecek bir Mars seyaha-
ve “Blue Marble” (Mavi Bilye)
olarak bilinen bu Dünya fotoğ- sındaki güç gösterisiydi. İki süper güç tinde, bırakın bedensel esenliği, ruhsal
rafı, uzay görevinin en büyük arasındaki uzay yarışı ABD’nin Ay’a inişi olarak da fazlasıyla etkilenecek insan-
getirileri arasında sayılıyor.
Birçok astronot, uzayda görü- ilan etmesiyle taçlanmış olsa da, Sov- ların duygu karmaşasından yoksun ro-
len en güzel manzaralardan yetler’in uzaydaki ilkleri de fazlasıyla botlar daha başarılı olabiliyor ve artık
birinin geldikleri yerin kendisi,
göz kamaştırıcıydı. Uzaya gönderilen onlar da karanlık uzayın bilinmeyenleri
yani Dünya olduğunu söylüyor.
ilk uydu. İlk hayvan. İlk kadın. İlk erkek. içinde güvenle ilerliyor.
İlk çoklu mürettebat. İlk uzay yürüyü- Gözlerimizi uzayın derinliklerine
şü. Bunların tamamı Sovyet hanesine çevirmiş hâlde hızla yol aldığımız bu
yazılan başarılardı. çağda hiç unutulmaması gereken iki
Ay’a inişin 50. yıldönümünde geldiği- ayrıntı var. Bunlardan birincisi, Ay’a
miz nokta mı? Bir kere, bir zamanların bırakılmış bir plaket –ki üzerinde bu
ilk heyecanlarının yarattığı beklentilerin uğurda yaşamlarını yitirmiş 14 astronot
karşılandığı noktada olmadığımız kesin. ve kozmonotun isimleri yazıyor. İkincisi
1969’da NASA başkanı olan Thomas O. de uzayda yaşama, yörüngede dönme,
Pain’in öngörüsüne göre içinde bulun- Dünya’ya bir de dışarıdan bakma şansına
duğumuz şu yıllarda çoktan Mars’a ve sahip isimlerin tamamının geri döndük-
hatta Jüpiter’in uydularına kadar gitmiş lerinde dünyamızın nasıl inanılmaz bir
olmalıydık. Bu henüz gerçekleşmedi. En mucize olduğunu ve onu korumak için
azından Ay’a inişin 50. yılı itibarıyla ger- nasıl hararetle çalışmamız gerektiğini
çekleşmedi. Ama bu, 100. yılı civarında bize bir kez daha hatırlatan açıklamaları.
bir tarihlerde gerçekleşeceği beklentisini Teknolojinin şu ana kadar bizi getirdiği
engellemiyor. Neden mi? Çünkü, en noktada bildiğimiz, yerkürenin en acı-
temelinde insanın keşif dürtüsünün masız ortamlarının dahi Dünya dışı bir
yattığı daha ileriye, daha yükseğe, hiç yaşamın sunduğu olanakları aştığı. Yani
ulaşılamamış olana, bilinmeyeni bilinir kelimenin gerçek anlamıyla gerçekten
kılmaya yönelik o durdurulamaz ara- başka bir Dünya yok. Ona çok ama çok
yış ve coşkuya, artık, ABD ve günümüz iyi bakmanız dileğiyle.

8 N AT I O N A L G E O G R A P H I C FOTOĞRAF: STOCKBYTE/GETTYMAGES
YKS PUANLARINDA;

BURS
D Ü N YAY I D E Ğ İ Ş T İ R M E K İ Ç İ N B İ L İ M İ N,
KE ŞFİN VE ÖYKÜ ANL ATICILIĞININ
GÜCÜNE İNANIYORUZ .

Nevzat Çalışkan
İMTİYAZ SAHİBİ nevzatc@groupmedya.com (Sorumlu) Nesibe Bat
Bige Daruga Çalışkan GENEL YAYIN YÖNETMENİ nesibeb@groupmedya.com
YAYINCI bigedc@groupmedya.com

Fatih Büyükbayrak YAZI İŞLERİ


YAYINLAR DİREKTÖRÜ fatihb@groupmedya.com ÖZEL HABER VE KONU EDİTÖRÜ Onur Uygun
GÖRSEL YÖNETMEN Hüseyin Takmaz
LİSANS SAHİBİ YARDIMCI EDİTÖR Kemal Gözegir
NATIONAL GEOGRAPHIC PARTNERS
ÇEVİRMENLER Fahire Kurt, İpek Gencosman,
TÜRKİYE LİSANS SAHİBİ Gökçe Çiçek İpek, Onur Aymete, Gamze Bulut
GROUP MEDYA VE BİLGİ TEK. TİC. A.Ş.
Cemal Sahir Sokak, Profilo AVM, No:33/328 Şişli / İstanbul BU SAYIDA KATKIDA BULUNANLAR Prof.Dr. Barbaros Gönençgil, Prof.Dr. Ahmet
Tel: (212) 224 9330 / (212) 335 0050 Karataş, Şahan Nuhoğlu, Prof.Dr. Adnan Ökten

NATIONAL GEOGRAPHIC SOCIETY REKLAM SATIŞ


keşfin sınırlarını zorlayarak dünyayı daha iyi REKLAM GRUP BAŞKANI Gürhan Gezer gurhang@groupmedya.com
anlamaya ve daha sağlıklı ve sürdürülebilir bir
gelecek için çözümler üretmeye adanmış, kâr REKLAM GRUP BAŞKAN YARDIMCILARI Işıl Baysal Turan isilb@groupmedya.com
amacı gütmeyen küresel bir organizasyondur. İsmail Küçük (Bölgeler) ismailk@groupmedya.com

PRESIDENT AND CEO REKLAM GRUP DİREKTÖRLERİ Nurol Ceylan nurolc@groupmedya.com


Tracy R. Wolstencroft Deniz Toz denizt@groupmedya.com

SENIOR MANAGEMENT REKLAM DİREKTÖRLERİ Funda Gökgündüz fundag@groupmedya.com


CHIEF SCIENTIST AND SVP: Jonathan Baillie Funda Yıldız funday@groupmedya.com
CHIEF ADMINISTRATIVE OFFICER: Tara Bunch
Nilüfer Araç nilufera@groupmedya.com
CHIEF MARKETING OFFICER: Emma Carrasco
GENERAL COUNSEL AND SECRETARY: Angelo Grima REKLAM KOORDİNATÖRÜ Eren Enes (Bölgeler) erene@groupmedya.com
VP GLOBAL EDUCATION BUSINESS STRATEGY: Lina Gomez
SVP PARTNERSHIPS: Leora Hanser EVENT VE PROJELER SATIŞ KOORDİNATÖRÜ Gökhan Gülsoy gokhang@groupmedya.com
VP EDUCATION PROGRAMS: Kim Hulse
VP MEDIA INNOVATION: Kaitlin Yarnall EVENT VE PROJELER OPERASYON DİREKTÖRÜ Ebru Döner ebrud@groupmedya.com

BOARD OF TRUSTEES DERGİ REZERVASYON MÜDÜRÜ Ender Parlar enderp@groupmedya.com


CHAIRMAN: Jean M. Case REZERVASYON VE AR–GE MÜDÜRÜ Seyhan Erat seyhane@groupmedya.com
Brendan P. Bechtel, Michael R. Bonsignore, Katherine Bradley,
Ángel Cabrera, Elizabeth (Beth) Comstock, Jack Dangermond,
REKLAM TEKNİK MÜDÜRÜ Mesut Öztürk mesuto@groupmedya.com
Alexandra Grosvenor Eller, Jane Lubchenco, Mark C. Moore,
George Muñoz, Nancy, E. Pfund, Peter H. Raven, Lyndon Rive,
Edward P. Roski, Jr., Frederick J. Ryan, Jr., Anthony A. Williams, ONLINE
Tracy R. Wolstencroft
DİJİTAL DİREKTÖR Seda Özcan sedao@groupmedya.com
RESEARCH AND EXPLORATION COMMITTEE DİJİTAL İÇERİKLER DİREKTÖRÜ Gizem Kırca gizemk@groupmedya.com
CHAIRMAN: Peter H. Raven
VICE CHAIRMAN: Jonathan Baillie
Kamal Bawa, Justin Brashares, Ruth DeFries, Margaret Honey, ABONE www.groupmedya.com/index.php/iletisim/
Anthony Jackson, Gary Knight, Steven R. Palumbi, E-POSTA: uye.natgeo@groupmedya.com
Andrew Revkin, Jerry A. Sabloff, Eleanor Sterling
WEB SİTESİ VE SOSYAL MEDYA İLETİŞİM nationalgeographic@groupmedya.com
EXPLORERS-IN-RESIDENCE
Sylvia Earle, Enric Sala
BASKI VE CİLT Turkuvaz Haberleşme ve Yayıncılık A.Ş.
EXPLORERS-AT-LARGE Tel: (216) 585 90 00
Robert Ballard, Lee R. Berger, James Cameron, J. Michael Fay, www.turkuvazmatbaacilik.com
Beverly Joubert, Dereck Joubert, Louise Leakey, Meave Leakey
DAĞITIM Turkuvaz Dağıtım Pazarlama A. Ş.
FELLOWS
Katy Croff Bell, Jim Bentley, Steve Boyes, Joe Grabowski, BASKI YERİ VE TARİHİ İstanbul, Haziran 2019 YAYIN TÜRÜ: Yerel süreli yayın
Kavita Gupta, Dan Hammer, Stephanie Harvey, Charlie Hamilton www.nationalgeographic.com.tr
James, Corey Jaskolski, Heather Koldewey, David Lang,
Erika Larsen, Tom Lovejoy, Arthur Middleton, Pete Muller,
Alex Oberle, Sarah Parcak, Joe Riis, Paul Salopek, Joel Sartore,
DERGİ ABONELİĞİ HESABI HESAP ADI: GROUP MEDYA VE BİLGİ TEK. TİC. A.Ş.
Shah Selbe, Brian Skerry, Martin Wikelski
TEB KAĞITHANE ŞB. TR96 0003 2000 0000 0023 5443 61
KURUMSAL ABONELİK FİYATI: 23 TL
NATIONAL GEOGRAPHIC PARTNERS

CEO Gary E. Knell NATIONAL GEOGRAPHIC MAGAZINE

SENIOR MANAGEMENT EDITOR IN CHIEF Susan Goldberg


CHIEF MARKETING OFFICER: Jill Cress MANAGING EDITOR, LONG FORM: David Brindley. SENIOR DIRECTOR, SHORT FORM: Patty Edmonds
EDITORIAL DIRECTOR: Susan Goldberg DIRECTOR OF PHOTOGRAPHY: Sarah Leen. EDITOR, LONG FORM: David Lindsey
GENERAL MANAGER NG MEDIA: David E. Miller CREATIVE DIRECTOR:Emmet Smith. MANAGING EDITOR, SHORT FORM: Alissa Swango
SENIOR DIRECTOR, MAJOR PROJECTS: Michael Tribble
GLOBAL NETWORKS CEO: Courteney Monroe
EVP SALES AND PARTNERSHIPS: Brendan Ripp
EVP BUSINESS AND LEGAL AFFAIRS: Jeff Schneider
HEAD OF TRAVEL AND TOUR OPERATIONS: Nancy Schumacher INTERNATIONAL EDITIONS
CHIEF FINANCIAL OFFICER: Akilesh Sridharan EDITORIAL DIRECTOR: Amy Kolczak. DEPUTY EDITORIAL DIRECTOR: Darren Smith.
TRANSLATION MANAGER: Beata Kovacs Nas. EDITORIAL SPECIALIST: Leigh Mitnick
BOARD OF DIRECTORS
Ravi Ahuja, Jean M. Case, Bob Chapek, Nancy Lee, Kevin J. Maroni,
Peter Rice, Frederick J. Ryan, Jr., Tracy R. Wolstencroft Her hakkı saklıdır. National Geographic Türkiye, National Geographic Partners’ın lisansıyla yayımlanmaktadır. Bu dergide yer
alan yazı, makale, fotoğraf ve illüstrasyonların elektronik ortamlar da dahil olmak üzere çoğaltılma hakları National Geograp-
INTERNATIONAL PUBLISHING hic Partners ve Group Medya’ya aittir. Yazılı ön izin olmaksızın hangi dilde ve hangi ortamda olursa olsun materyalin tamamı-
nın ya da bir bölümünün çoğaltılması yasaktır. Bu dergi, basın meslek ilkelerine uymaya söz vermiştir.
SENIOR VICE PRESIDENT: Yulia Petrossian Boyle
Ariel Deiaco-Lohr, Gordon Fournier, Ross Goldberg, Kelly Hoover, Copyright © 2019 National Geographic Partners, LLC.
Tüm hakları saklıdır. National Geographic ve Sarı Çerçeve Tescilli Markalardır ® Marcas Registradas.National Geographic
Jennifer Jones, Jennifer Liu, Rossana Stella talep edilmemiş materyallerden dolayı hiçbir sorumluluk kabul etmez. ISSN 1302–8464

10 N AT I O N A L G E O G R A P H I C
F O R U M | OKURLARIMIZDAN

Yaşam Hakkına Saygı


Uzun yıllardır derginizi takip ediyorum. Her sayınızı merakla alsam da bazı
sayılar var ki, soluksuz okuyorum. Haziran 2019 sayınız da, merakla ve hayran-
lıkla okuduğum sayılarınızdan biri oldu. Yaşam hakkına saygının vurgulandığı
bu sayı için tüm ekibinize yürekten teşekkür ederim. Bu sayı tekrar tekrar
okunmak üzere arşivimde yerini aldı. Tüm ekibin emeğine sağlık. Sevgiler...
— FATM A U Z U N C U L A R , E – P O S TA

Bilime Âşık olarak yıllardır mutluluk kaynağım. E–POSTA


Leonardo’ya ayırdığınız sayı beni cez- İyi ki varsınız, teşekkürler... forum.natgeo@groupmedya.com
betti. 24 yaşında genç bir mühendis —MUSTAFA BALCI, SINIF ÖĞRETMENİ, E–POSTA FACEBOOK
olarak, 15. yy’da sahip olduğu düşünce- /NatGeoMagazineTurkiye
ler; doğayı gözleme, taklit etme düşün-
cesi ve en önemlisi de, merak duygu- Esaretin Bedeli TWITTER
@NatGeoMagTR
sunun insanoğlunun hangi dönemde İlk kez, aldığım bir derginin her sayfa-
olursa olsun ne denli ileri görüşe sahip sını büyük bir özenle okudum. Yaban INSTAGRAM
olmasını sağladığını hayretle görmüş @NatGeoMagazineTurkiye
hayatını konu alan sayınız oldukça
oldum. Bilime âşık bir insan olarak her kalbime dokundu. Sık sık bahsedil- ADRES
sayıyı heyecanla bekliyorum. Sizden mesi gereken bir konu olduğunu dü- Cemal Sahir Sokak
ufak ricam; dergi eklerinin odamın şünüyorum. Kediye, köpeğe, kuşa ve Profilo AVM No:33/328
duvarlarını süsleyip her an beni dü- Şişli – İSTANBUL
benzeri evcil türlere elimizi uzatırken,
şünmeye merak etmeye iten unsurlar bir şekilde yaban hayatı bilinci hep
olmasını isterim. Teşekkürler... geri planda kalıyor. Artık derginiz
—H A K A N TA Ş , E – P O S TA kütüphanemde her ay yerini alacak.
Yolunuz her daim açık olsun.
—T U Ğ Ç E G Ü N E R , E – P O S TA
Yaban Hayatı Nöbeti
Her zaman olduğu gibi Nesibe Bat’ın
sunuş yazısı ile başlayarak, ilk sayfa- Genç Bir Okur
sından itibaren sırası ile okuduğum Derginize hayran kalmadım diyemem.
dergimi bu defa “Yaban Hayatı Nö- İlgi alanım olan fotoğraf çekmek, bi-
beti” başlıklı özel dosya bölümünden lim, sanat ve teknolojiye sizin saye-
başlayarak daha bir dikkatli okudum. nizde yenilerini de ekliyorum. “Yaban
İyi ki de öyle yapmışım çünķü maka- Hayatı Turizmi” beni etkileyen konu-
leyi okuyunca şunun farkına bir daha nuz oldu. Tasarımlarınız derginize
vardım: National Geographic okumak daha modern bir hava katıyor ve rahat
farklı olmayı, duyarlı olmayı, duygu- bir okuma imkânı sunuyor. Emeği
lanmayı gerektiriyor. Her makaleniz- geçen herkese teşekkür ederim.
de yeni dünyalara yol almak bir okur —A H M E T A KG Ü N , E – P O S TA

12 N AT I O N A L G E O G R A P H I C
6XQ([SUHVV*¾QHġ(NVSUHV+DYDFóOóN$Ġ<HQLJ¸O0DK1HUJL]6RN1R3.750XUDWSDġD$QWDO\D
6XQ([SUHVV'HXWVFKODQG*PE+*DWHZD\*DUGHQV'H6DLQW([XS«U\6WUD¡H')UDQNIXUWDP0DLQ
ZZZVXQH[SUHVVFRP_ 7/GDN
7HN\¸QW¾PYHUJLYHKDU©ODUGDKLOGLU

$QWDO\D

EDġOD\DQ
$NWDUPD

$YUXSDň\DJLGHQHQKó]Oó\RO

Vó]
Avrupa

*
NJ\DWODUOD
 ŽşGDQ
.D©PDVóQ
Avrupa Keyfi.
FOTO HABER

N AT I O N A L G E O G R A P H I C

N O. 2 1 9

İÇKİNİN İÇ
DÜNYASI

D Ü N YAYA FOTOĞRAFLAR:
OLASI ERNIE BUTTON
HER
AÇ I DA N Bir kadehteki Scotch viski
BAKMAK tüketildikten sonra geriye
İÇİN ne mi kalır? Başka dünyalara
ait saklı manzaralar tabii ki…

14 N AT I O N A L G E O G R A P H I C
Scotch viski, kadehinde
tortu bırakabiliyor. Er-
nie Button renkli ışıklar
ile fotoğraf düzenleme
yazılımları kullanarak
Macallan Scotch viski
kalıntılarını gezegenle-
ri andıran bu manzara-
ya dönüştürmüş.

TEMMUZ 2019 15
F O T O H A B E R

Glenlivet marka Scotch viski ve benzeri, ahşap fıçılarda bekletilmiş alkollü


içkilerin kadehte bıraktığı tortular lav görünümlü dalgalar oluşturuyor.

16 N AT I O N A L G E O G R A P H I C
Button; Balvenie, Macallan ve Glenfiddich’in kadehte bıraktığı tortuları fotoğraflamış (sol üstten, saat yö-
nünde). Daha sonra Photoshop’ta bazılarıyla oynayarak, gök cisimlerini andıran bu görüntüleri elde etmiş.

TEMMUZ 2019 17
F O T O H A B E R

İskoçya’da sıkı düzenlemeler altında üretilen single malt viskiler arasında yer alan Macallan’ın
bulunduğu kadehteki partiküller bir çiçeği andıran helezonik desenler oluşturuyor.

18 N AT I O N A L G E O G R A P H I C
Button, tortu desenlerini fotoğraflıyor. Yaratıcılığı ise Macallan (en üstte) ya da Glenfiddich marka viski-
lerin kalıntılarını bulutsu ya da zengin metalik görüntülere dönüştürebilen ışıklar altında ortaya çıkıyor.

TEMMUZ 2019 19
F O T O H A B E R

PERDE ARKASI
V İ S K İ K A D E H İ N D E K A L A N TO RT U E Ş S İ Z
M A N Z A R A L A R YA R ATA B İ L İ YO R .

BULAŞIK YIKAMAK gibi sıradan bir ev işi çıkıyor. “Önce içiyor, sonra şovu izliyor-
fotoğrafçı Ernie Button’ı hayal ürünü bir sunuz,” diyor Button. Deneme yanılma
evrende on yıllık bir keşif yolculuğuna yöntemiyle, Button yalnızca Scotch
çıkarmış. Boş bir viski kadehini bulaşık viskilerin yeterince tortu bıraktığını
makinesine koyarken kadehin dibinde keşfetmiş. Fotoğrafını çektiği en uzun
buharlaşan alkolden –spesifik olarak süre yıllanmış viski 25 yıllık. (Sonuç:
söylemek gerekirse İskoçya’da üç yıldan Arada pek büyük bir fark yok.)
uzun süre meşe fıçılarda bekletilmiş Egzotik yerlerde görkemli manza-
Scotch viskiden– geriye kalan ince tortu ra fotoğrafları çeken fotoğrafçıların
katmanı Button’ın dikkatini çekmiş. aksine Button olduğu yerde kalıp onu
Button kadehi stüdyoya götürüp yan kuşatan dünyaya odaklanıyor. Alkollü
yatırmış ve fotoğrafını çekmiş. içkilerin fotoğrafını çekmeden önce de
Viski tortusu tıpkı kar taneleri gibi kahvaltılık mısır gevreği kutularından
eşsiz desenler oluşturuyor. Ama Button manzaralar yaratmış ve marketlerdeki
onları renkli lambalarla aydınlatana dek bozuk parayla çalışan oyuncakların
açık gri renkteler. Gri çizgiler ile hele- yok oluşunu belgelemiş. Button’ın ça-
zonik şekiller bu lambalarla canlanınca lışmaları günlük yaşamda, hatta kirli
ortaya gezegen ve uyduların rengârenk kadehlerde sıradışı şeyler gözlemle-
manzaralarını andıran zengin desenler nebileceğini kanıtlıyor. — DA N I E L S TO N E

Fotoğrafçı Ernie Button’a göre bir viski kadehinin dibine “yakından bakmanız yeterli”.
BU BÖLÜMDE

Plastik Pipete Alternatif

YA R I N A D O Ğ R U Karahindiba Uçuşu
Yüksek Teknoloji
Sağlık Desteği

G E L E C E Ğ İ N D Ü N YA S I N I B İ Ç İ M L E N D İ R E C E K G Ü N Ü M Ü Z K E Ş İ F L E R İ

N AT I O N A L G E O G R A P H I C NO. 219

Uzaya Yalnızca
Kadın Gönderelim
K A D I N L A R U Z U N S O L U K L U U Z AY Y O L C U L U K L A R I İ Ç İ N N E G E R E K İ Y O R S A
TA M A M I N A S A H İ P. Ö Y L E Y S E E R K E K L E R İ G Ö N D E R M E Y E N E G E R E K VA R ?

G
YA Z I : NADIA DRAKE

GEZEGENLER ARASI bir uzay yolculuğuna –özellikle


de oldukça uzun sürecek ve yeni bir dünyaya yayıl-
mayı kapsayabilecek bir yolculuğa– hazırlanıyorsanız
yalnızca kadınlardan oluşan bir astronot ekibi gön-
dermek akıllıca olabilir. Bu fikri yabana atmadan önce
NASA’nın onlarca yıl boyunca yalnızca erkeklerin
bulunduğu ekipler oluşturup uzaya gönderdiğini
hatırlayın. Hatta Dünyalıların insanları uzaya gön-
derdiği 58 yıllık sürecin toplamında uzaya gidenlerin
yalnızca yaklaşık yüzde 11’i (63 kişi) kadındı.
“Yalnızca kadınların gönderildiği bir uzay yolculuğu
NASA’nın kaçındığı bir şeydi, çünkü insanlar bunun
şov amaçlı olduğunu düşünebilirdi,” diyor ABD Ulusal
Hava ve Uzay Müzesi’nin küratörü Margaret Weite-
kamp. Ama bazı açılardan kadınlar uzay yolculuğu
için erkeklere göre daha uygun olabilir.
Şimdi burada incelenecek dört faktör var. Kadınlar
fiziksel olarak genellikle daha küçük. Uzay uçuşunun
olumsuz fiziksel etkilerinden daha az zarar görüyor-

22 N AT I O N A L G E O G R A P H I C
YA R I N A D O Ğ R U | ARGÜMAN

HEDEF MARS’A –YA DA YILDIZL ARA !–


GİTMEKSE İRİ BİR ERKEĞE YETECEK
YİYECEK MİKTARI İLE UFAK TEFEK
BİR KADINA YETECEK MİKTAR
ARA SINDA A ZIM SANMAYACAK BİR
FARK OL ABİLİR.

lar. Bazı karakter özellikleri nedeniyle uzun süreli


yolculuklara erkeklerden daha uygunlar. Ve sonuncu
ama çok önemli bir diğer faktör de: Başka bir dünyaya
yerleşmek için üremek gerek ve şimdiye dek kadınlar
olmaksızın bu mümkün değilken, erkekler üremeye
katkılarını küçük bir şişe spermle de sağlayabiliyor.

avantajından söz edelim. Uzaya daha


Ö N C E L İ K L E K İ LO Cinsellik,
hafif insanlar göndermenin akıllıca olduğu açık; çün- cinsiyet ve uzay
kü uzaya roketle ağırlık göndermek de, aracı uzayda
uçurmak da yakıt gerektiren şeyler ve bu da maliyet Uzaya kimlerin gön-
demek. Aylar ya da yıllar sürecek bir yolculuk için derileceğini tartışırken
uzaya altı iriyarı adamdansa altı kadın göndermek biz de NASA’nın yaptı-
çok daha ucuza mal olabilir. Ayrıca düşük vücut ğı tanımları kullanalım.
ağırlığı işin yalnızca küçük bir bölümü. Aradaki farkın “Uzaya Adaptasyonda
kalanını yiyecek, oksijen ve daha minyon insanları Seks ve Cinsiyetin Etki-
hayatta tutmak için gerekli diğer kaynaklar oluşturu- si” başlıklı bir araştırma
yor. Kısa süreli bir gezide bu farklar göz ardı edilebilir. yazısında cinsiyet “bi-
Ama hedefiniz Mars’a –ya da yıldızlara!– gitmekse iri reyin genetik özellikle-
bir erkeğe yetecek yiyecek miktarı ile ufak tefek bir rine göre sınıflandırılı-
kadına yetecek miktar arasında azımsanmayacak bir yor”. Cinsellikse “kişinin
fark olabilir; çünkü, erkekler bir günde kadınlardan erkek ya da kadın ola-
ortalama olarak yüzde 15 ila 25 oranında daha fazla rak sosyal etkileşimleri-
kaloriye ihtiyaç duyuyor. ne dayalı benlik tasarı-
Kate Greene, 2013’te katıldığı 4 aylık Mars simü- mı” olarak tanımlanıyor.
lasyonu uçuşunda gözlemlemiş bu farkı. Greene’in Şimdiye dek NASA bi-
görevlerinden biri de ekip arkadaşlarının ne kadar reyleri uzaya gönde-
kalori yaktığını takip etmekti. Ve raporuna göre, ka- rirken cinsiyetlerini ta-
dınlar benzer aktivite seviyelerine rağmen ortalama nımladı, cinsel benlik-
olarak erkeklerin sarf ettiği kalorinin yarıdan azını ten hiç söz etmedi ve
sarf ediyordu. Buna ek olarak, daha minyon insanlar cinsel yönelimleri, yani
daha az atık (karbondioksit ve diğer bedensel atıklar) bireylerin hangi cinsi-
üretiyor ve bu da uzay aracında atıkları geri dönüştü- yetten insanları çekici
rüp ortadan kaldıran kanalizasyon ve havalandırma bulduğu konusunaysa
sistemlerine gereksinimi azaltıyor. hiç değinmedi. — N D
Öyleyse neden uzaya cinsiyetine bakılmaksızın daha
minyon insanlardan oluşan bir ekip yollamıyoruz?
Uzaya giden pek fazla kadın olmadığından veriler
görece az olsa da, insan bedenleri uzay uçuşuna farklı
tepkiler veriyor ve kadın bedeni uzay uçuşunun etkileri
karşısında gerçekten de biraz daha avantajlı görünüyor.

D Ü N YA’ N I N KO RU Y U C U manyetik kalkanının ötesinde


zararlı radyasyona daha çabuk maruz kalınıyor ve bu da
kanser ve diğer bazı rahatsızlıklara yakalanma riskini
artırıyor. Ayrıca ne hücrelerin, ne de bütün olarak insan
bedeninin ne tarafın yukarı ne tarafın aşağı olduğunu
kestiremediği yerçekimsiz ortamda tuhaf şeyler olabi-
liyor: Beden sıvıları yer değiştiriyor, bağışıklık tepkisi

24 N AT I O N A L G E O G R A P H I C
İLLÜSTRASYON: MALIKA FAVRE TEMMUZ 2019 25
YA R I N A D O Ğ R U | ARGÜMAN

daha hassas olmaları gerek. Etrafınızdakilerin farkın-


ERKEKLER KISA SÜRELİ, HEDEF da ve iletişime daha açık olmalısınız,” diyor Teksas
Üniversitesi Tıp Bölümü’nden, grup davranışları
ODAKLI DURUML ARDA ÇOK İYİ
alanında uzman psikolog Sheryl Bishop. “Kadınlar
PERFORMANS GÖSTERİRKEN; bu becerilerin pek çoğuna doğuştan sahip.” Bu, erkek-
K A D I N L A R U Z U N VA D E L İ , lerin uzun süreli uzay yolculuklarında birbirleriyle
YERLEŞİK DÜZEN GEREKTİREN geçinemeyecekleri değil, yalnızca bu görevlerde
KO Ş U L L A R D A D A H A İ Y İ . başarıya ulaşmak için gerekli özelliklerin tipik olarak
daha ziyade kadınlarda bulunduğu anlamına geliyor.

SON OLARAK aciliyeti az ama cazibesi çok bir mesele


düşüyor, bazı genlerin dışavurum biçimlerinde büyük daha var: uzak bir gezegene yerleşip çoğalmak. Uzaya
değişiklikler görülüyor ve görüş kabiliyeti de esrarengiz üç erkek ile üç kadından oluşan bir ekip gönderip,
biçimde bozularak sorunlara yol açıyor. keyiflerine bakmalarını ve gezegene daha fazla insan
NASA, Mercury Projesi’nin ilk günlerinden beri getirmelerini söyleyebilirsiniz. Öte yandan işin maliye-
astronotlarının uzay uçuşuna verdiği fizyolojik tepki- tine bakarsak: Erkeklerin gelecek nesillere katkılarını
leri inceleyerek medikal bilgiler topluyor. 2014’te uzay dondurup minik şişeler içinde göndermek varken
ajansı onyıllar boyunca toplanmış verilerden derlenen neden kendilerini gönderesiniz ki? Uzaya yalnızca
geniş kapsamlı bir rapor yayımladı. Baylor Tıp Üni- kadınlardan oluşan bir ekip ile bir sperm bankası gön-
versitesi Uzay Tıbbı Merkezi’nden Virginia Wotring, dermek bir uzay programının maliyetini düşürmeye
“Uzay yolculuklarına birden fazla kadın göndermeye olanak tanırken gen havuzu çeşitliliğini artırıyor.
ancak yakın zaman önce başladık, dolayısıyla cinsiyet Meseleyi ayrıntılarıyla ele alırsak, kilogram başına
temelli farklılıklar henüz ön değerlendirme aşamasın- maliyet, fiziksel etkilere karşı dayanıklılık, psikolojik
da,” diyor. Görünüşe göre erkekler uzay tutmalarından beceriler ve astro–bebekler doğurabilme becerisi açı-
daha az etkileniyor ama daha çabuk işitme kaybına sından baktığımızda kadınlar uzun uzay yolculuklarına
uğruyorlar. Kadınlardaysa idrar yolu enfeksiyonu oldukça uygun görünüyor. Peki bundan, bu yolculukla-
vakalarına daha sık rastlanıyor (her kadının bildiği gibi ra erkekleri göndermeye gerek olmadığı sonucuna mı
bu uzay uçuşlarına özgü bir durum değil). varıyoruz? Pek sayılmaz. Grup dinamikleri hakkındaki
Daha önemlisi, erkekler görüş kaybı yaşamaya daha veriler takım çalışmalarında genel olarak en yüksek
yatkınken bu problem kadınlarda o kadar sık ya da başarıya kadın ve erkeklerden oluşan karışık ekiplerin
ciddi boyutlarda görülmüyor. ulaştığını ileri sürüyor. Uzay maceralarında neden
kadınların başarılı olacağını ayrıntılarıyla belirleyebi-
FENA FİKİR DEĞİL. Ama fiziksel koşulların ötesinde liyoruz ama en yüksek başarıya yalnızca kadınlardan
hesaba katılması gereken şeyler var. Tamamı ka- oluşan bir ekibin ulaşacağını da söyleyemiyoruz.
dın bir ekip aylar ya da yıllar boyu bir uzay aracına 192 yıl boyunca ABD Yüksek Mahkeme yargıçlarının
hapsolduğunda ne kadar iyi geçinir? Anlaşılan, bili- tamamı erkeklerden oluşuyordu. Mahkemede ne za-
minsanlarının, yalnızca kadınlardan oluşan ekiplerin man yeterli sayıda kadın olacağı sorulduğunda Yüksek
monoton ve zorlu uzay ortamının üstesinden nasıl Yargıç Ruth Bader Ginsburg cevabıyla bazılarını çok
gelecekleri hakkında pek bir fikri yok (sürpriz!). şaşırttı: “Hepsi kadın olduğunda.” Uzaya hiçbir zaman
Uzun süreli yolculukların başarı ya da başarı- yalnızca kadınlardan oluşan bir ekip gönderilmedi ve
sızlıklarındaki faktörleri belirlemek üzere yapılan onyıllardır yalnızca erkeklerden oluşan ekipler gön-
az sayıdaki çalışmada biliminsanları, çölde yaşam deriliyor. Peki uzay araçlarında ne zaman yeterince
gezileri, kutup keşifleri ve Antarktika’da geçen kışlar kadın olacak? Nitelikli herkes araçta yer kapmak için
gibi Dünya’daki benzer stresli ortamlarda bulunan eşit fırsata sahip olduğunda. j
ekipleri inceledi. Erkekler kısa süreli, hedef odaklı
durumlarda çok iyi performans gösterirken kadın- Nadia Drake uydular,
ların daha uzun vadeli, yerleşik düzen gerektiren örümcekler ve kedilere
özel bir düşkünlüğü
koşullarda daha başarılı oldukları sonucuna vardılar. olan bir National
“Yerleşik düzendeki insanların birbirlerine karşı Geographic yazarı.

Uzaydaki ilk kadınlar


16–19 HAZİRAN 1963 18–24 HAZİRAN 1983 25 TEMMUZ 1984 10 EKİM 2008

Valentina Tereshkova Sally Ride Svetlana Savitskaya Peggy Whitson


Sovyet kozmonot uzaya Challenger uzay mekiği Sovyet kozmonot Salyut 7 NASA astronotu 2008’deki bir
giden ilk kadındı. Vostok ile fırlatılan NASA astronotu uzay istasyonunun dışında uzay yolculuğunda Uluslararası
6 uzay aracında yaklaşık Sally Rider, uzaydaki ilk yaklaşık 3,5 saat süren bir gö- Uzay İstasyonu’nu yöneten ilk
70 saat geçirdi ve Dünya ABD’li kadın ve uzaya revle, uzay yürüyüşüne çıkan kadın oldu; 2017 yılında yeni-
çevresinde 48 tur attı. giden üçüncü kadın oldu. ilk kadın unvanına hak kazandı. den aynı yerde görev yaptı.

FOTOĞRAF: NASA
YA R I N A D O Ğ R U | GEZEGEN Mİ PLASTİK Mİ?

Pipet materyalleri:

PİPET ANKETİ: HANGİSİ


Avantajları ve
Dezavantajları
1 . M E TA L

DAHA ÇEVRE DOSTU?


Paslanmaz çelik, alüminyum
ve hatta titanyumdan yapılan
metal pipetler yaygın birer
alternatif hâline geldi. Metalik
tatları, sıcak içeceklerdeki ısıyı
iletmeleri ve dişlere çarpmaları
nedeniyle eleştirilseler de taşın-
FOTOĞRAF: REBECCA HALE ma ve yeniden kullanım açısın-
dan dayanıklı bir seçenekler.

2. KÂĞIT
ABD’DE HER GÜN 100 milyonu aşkın tek kullanımlık 1800’lerin sonlarından beri var
pipet çöpe gidiyor. Suyolu ve kanalizasyonlar üzerinden olan kâğıt pipetler genellikle
zaman içinde sıvıyı emiyor, yu-
denize ulaşıp deniz canlılarına zarar veriyor, parçalanıp muşuyor ve içeceklerde tat ya
dünyanın dört bir yanına yayılan mikroplastiklere dönü- da lif bırakabiliyor. Plastik pipet
yasağı uygulayan yerlerde en
şüyorlar. Pek çok işletme küresel plastik atığı sorununun yaygın kullan–at tipi örnekler.
üstesinden gelmenin ilk adımı olarak plastik pipet yasağı
3. SİLİKON
getirdi. Ne var ki engelli hakları savunucuları bu yasaklara Bu materyal, yeniden kullanıla-
karşı çıktı: Pipetlerin pek çok insan için her gün kullanılan bilir metal pipetlere yumuşak,
popüler bir alternatif sunuyor.
gereçler olduğunu ve plastik olmayan çeşitlerinin uygun Bir şirket, fazladan bir çevre
alternatifler olmayabileceğini söylüyorlar. —SARAH GIBBENS dostu özelliği daha olan bir sili-
kon pipet geliştirdi: Yakıldığın-
da biyoetkisiz küle dönüşüyor.
2
4. CAM
Cam pipetler kolay kırılabildik-
leri için diğer materyallerden
yapılan yeniden kullanılabilir pi-
petlere oranla taşınmaları daha
zor. Ama yıkanıp yeniden kulla-
1 nıma elverişliler. Bazı üreticiler
renk çeşitliliği, üfleme cam tasa-
rımları ve süslemelerle pipetle-
re artistik bir hava da katıyor.

3
5 . S E RT P L A S T İ K
4 Sert plastikten yapılan yeniden
kullanılabilir pipetler taşınabilir,
temizlemesi kolay ve dayanıklı.
Yeniden kullanılabilir plastik su
şişelerinin pipet boyutlarına in-
dirgenmiş hâli gibiler.

6. BAMBU
Sürdürülebilir olarak üretilebi-
len bu doğal materyal, bitkisel
bir alternatif. Bambu pipetler
yeniden kullanılabiliyor ama
tamamen temizlenmeleri zor
olabiliyor ve içecekteki aroma-
yı emebiliyorlar. Elden çıkarılma
vakitleri geldiğindeyse doğada
kolaylıkla çözünebiliyorlar.
7
7. B Ü K Ü L E B İ L İ R P İ P E T
1940’larda ilk üretildiğinde, has-
taların içecekleri doğrulmadan
5 6 içebilmesini sağlayarak sağlık
kurumlarının imdadına yetişti.
Bu tür ortamlarda güvenli, dü-
şük maliyetli birer ilk seçeneğe
dönüşmüş olsalar da daha çevre
dostu alternatifler için arayışlar
başlamış durumda.

Plastik atıklar hakkında ayrıntılı


bilgi ve tüketimlerinin azaltıl-
masına katkıda bulunmak için
natgeo.com/plasticpledge

28 N AT I O N A L G E O G R A P H I C
YA R I N A D O Ğ R U | OBJEKTİF

Pozitif Parazit
Science dergisinde

YARDIMSEVER MİSAFİR yayımlanan bir makale-


ye göre bu helmint,
az gelişmiş ülkelerde
insan bağırsaklarında
yaşıyor. Ve onlara fay-
FOTOĞRAF: DENNIS KUNKEL dalı oluyor. Bu helmint,
inflamatuvar bağırsak
hastalığına ve diğer
rahatsızlıklara yol açabi-
len bakteriyi azaltan
bir mikrobiyota geliş-
tiriyor. Bu olmadığında
ise bakteriler artabili-
yor. — L O R I C U T H B E R T

Miniheadtk Ipsem
Tiossime audit ut eve-

HEADTK IPSEM LOREM rio. Atiatur audis raeri


optaepu dicium dolo-
ra acia dolupe tatem u-
temperum nost volorm
dibla ndiatur fulat ipso
PHOTOGRAPH BY NAMETK NAME simint lam rem hictas-
si dolup turionpore lam
kini dolorem conseria
volo res et vel in corino
freh. — N A M E T K N A M E

30 N AT I O N A L G E O G R A P H I C DENNIS KUNKEL MICROSCOPY, BİLİMSEL KAYNAK (TARAMALI ELEKTRON MİKROSKOBU)


YA R I N A D O Ğ R U | YENİ KEŞİFLER

Karahindiba Uçuşu
Havada sürüklenen karahindiba to-
humlarını inceleyen araştırmacılar,
BİLİM VE yeni bir uçuş yöntemi keşfetti.
Tohumun çanak tüylerinden
KEŞİFLERİN geçen havanın oluşturduğu girdap,
Ö N SA F L A R I N DA N püskülü üstte tutarak tohumun
TA Z E H A B E R L E R süzülmesine yardımcı oluyor. Buluş,
farklı yaşam türlerinin hareketlerini
açıklamaya yardımcı olabilir. — C Z

NÖROBİLİM

Uyusun da
İyileşsin
Nature Communica-
tions’da yayımlanan
araştırma, uykunun
bilinen yararlarına
bir yenisini ekledi.
Zebrabalığı bey-
nini görüntüleyen
uzmanlar, hücre-
lerin DNA onarım
sistemlerinin gün
içinde biriken ha-
sarı uyanıkken
onaramadığını, uyku
sırasındaysa çok
daha etkili oldukları-
nı ortaya koydu.
Araştırmacılar
bu buluşun uyku
alışkanlıkları, be-
yin sağlığı ve HAYVANLAR

yaşlanma arasın-
daki bağlantıları
aydınlatabileceği KADİM ORMANDA
görüşünde.
—CATHERINE ZUCKERMAN MİTOLOJİK BİR YARATIK
T E K B OY N U Z L U P E YG A M B E R D E V E S İ

Brezilya’nın Atlantik Ormanları’nı inceleyen araştırmacılar, beş


ila yedi yeni peygamberdevesi türü keşfetti. Yeni bulunan canlılar
arasında tek boynuzlu at peygamberdevesi de yer alıyor. Fotoğraf-
taki Zoolea cinsi üyesinde de görüldüğü gibi, bu türlerin başlarında
boynuzu andıran yapılar var.
Bu çıkıntıların tam olarak ne işe yaradığı bilinmiyor. National
Geographic Society’nin finanse ettiği Projeto Mantis keşif gezisi-
nin ekip lideri Leonardo Lanna, çıkıntıların belki de “hayvanların
siluetlerini bozmaya” yaradığını söylüyor. Böylece yırtıcı hayvanlar
peygamberdevesini yaprak tomurcuğu gibi yenilmeyen bir şey sana-
biliyor. Yani Atlantik Ormanları’nın peygamberdeveleri, adlarına esin
veren sihirli yaratıkların aksine, kamuflajda usta. — D O U G L A S M A I N

FOTOĞRAFLAR: SERG64, SHUTTERSTOCK (EN ÜSTTEN); LEONARDO LANA; MAGNUS WENNMAN


YA R I N A D O Ğ R U

DEHA
ELIZABETH MYNATT
YA Z I : J E R E MY B E R L I N F OTO Ğ R A F : DAN WINTERS

O, insanların daha uzun


ve sağlıklı yaşamlar
sürmesini istiyor.
Üstelik bilgisayarlarla.
Diğer bilgisayar uzmanları gibi
Elizabeth Mynatt da ileri teknolojiyi
kullanıyor. Onu diğerlerinden ayıran
şeyse bütüncül ve insancıl yaklaşımı.
“Tasarımlarımı yaparken denklemin
her iki tarafını da gözetiyorum,” diyor
Mynatt. “Ve işin insan tarafı her zaman
daha zor olan taraf oluyor.”
Mynatt’ın sağlık bilişimi ve yardımcı
teknoloji alanındaki çalışmaları, gör-
me engelli bilgisayar programcılarının
grafik uygulamalarından yararlanma-
sına, çocuk epilepsi hastaları ile bakı-
cılarının mobil sensörlü uygulamaları
kullanmasına olanak tanıdı ve kendi
evlerinde, güvenli ve rahat koşullarda
yaşamak isteyen ileri yaş yetişkinlere
destek verdi.
Mynatt’ın yakın tarihli yapay zekâ
projelerinden biri, Georgia’nın kırsal
kesiminde yaşayan göğüs kanseri has-
talarına ameliyat ve kemoterapiden
tutun da kaygı bozukluğuyla baş etme
ve sosyal hizmetlerle iletişim kurmaya
kadar her konuda kişisel öneriler ve-
E. Mynatt, Georgia İnsan ve Teknoloji Enstitüsü yöneticisi. ren, konfigürasyonu hazır bir tablet
bilgisayar. Emory Üniversitesi işbir-
liğiyle gerçekleştirdiği son çalışması,
demansa dönüşebilecek hafif kognitif
bozukluk teşhisi koyulmuş yaşlı has-
talara yardımcı oluyor.
“Çalışmalarımda her zaman, ‘Bura-
daki temel insani ihtiyaç nedir?’ ve ‘İn-
“DENKLEMİN HER İKİ san davranışının bundaki yeri nedir?’
TARAFINI DA diye sorarım,” diyor Mynatt.
GÖZETEREK TASARIM “Ancak bu iki sorunun cevabını bir
araya getirdiğiniz zaman insanların
YAPIYORUM VE İNSAN
kendilerine ve ailelerine bakma yön-
TARAFI HER ZAMAN
temlerini etkili bir şekilde geliştirecek
D A H A Z O R O L U YO R .” tasarımlar ortaya koyabilirsiniz.” j

34 N AT I O N A L G E O G R A P H I C
BU BÖLÜMDE

Lut Gölü
K E Ş F E T Ahtapotların Tuhaf İlişkisi
Ateşböcekleriyle
Dolu Bir Orman

D Ü N YA N I N H A R İ K A L A R I N A V E G İ Z E M L E R İ N E I Ş I K T U T U Y O R U Z

N AT I O N A L G E O G R A P H I C NO. 219

YENİ NESİL TUVALET Gates Vakfı’ndan Doulaye Kone, tuvaletlerin bir çeşit “süper
B I L L V E M E L I N DA
aşı” olduğunu söylüyor. “Hastalıkları üretildikleri yerlerde öldürüyorlar.” Klasik
sıhhi tesisat sitemlerinin kurulum ve bakımları masraflı oluyor. Bill ve Melinda
Gates Vakfı’nın Baştan Yaratılmış Tuvalet girişimi, işte bu nedenle bu sayfalar-
da gördüğünüz tuvaletler vb. alternatiflerin geliştirilmesine yardımcı oluyor.
Kullanımları sağlıklı ve ucuz olan bu klozetler şebeke suyu olmaksızın çalışa-
biliyor, kimi örnekler elektriğe de ihtiyaç duymuyor. Sürdürülebilir tuvaletler,
NANO HTCLEAN
patojenleri ortadan kaldırırken besin ve enerjinin de geri kazanımını sağlıyor. ÇEPER TUVALET TUVALET SİSTEMİ

1
K ak aşa
Kap a ğı indindiri
iri
r lin
ince
ce
e
klozet
kloz ça
zet ç nağ
nağıı dönü ü-
İşlenmemiş su yor
o , atıklar
t klarıı sıyı
tık sıyırar
rarak
akk
İşlenmiş su bir ta
ankak dö
d ken n bıbıçağ
çağ
ağıı
Dışkı etkinl
etk inleşt
eş iri
eşt iriyor
yo .
yor

2
Arşimett burg
Arşime urgusuusu,, dışk
dışk
şkıı-
l ı kuru
lar urutma
tma ha hazne
znesin
zne sin
i e

MEKANİK KURU t ıyo


taş ıyor.
ısıtıl
ısı tıl
ılara
r. Sıv
arak
ı ıla
ılarr ise
k buha
uhara
ise
ra dön
dö üşş-

BİYOYANMA
tü ülü
tür ülüyoryor ve
v çe eper
p de
fi tre
fil trelen
len
e iyo
iyor.
r.

Nano Çeper Tuvalet, bir dış


enerji kaynağına gereksinim
duymayan, taşınabilir ve kendi
başına çalışan bir birimden
oluşuyor. Atıklar mekanik ola- Kurutma
rak ayrılıyor. Yakıcı parça, dışkıyı haznesi
kurutup yakarken sıvıları ısıtıp
Dönen
arındırıyor. Ortaya çıkan steri- sifon çanağı
lize edilmiş kül ve su, sağlıklı bir
biçimde imha edilmek üzere Sıvı ısıtma
tuvaletten çıkarılabiliyor. spirali

Depo
haznesi

10
GÜN LÜK
10
K ULLA N IM
KUL L A N ICI ÖMRÜ (Y IL)

Süzgeçler

3
S Ü R E Ç , 2 4 SA AT T E N Ar tıl
Arı tılan
an buh har,
r yo
y - Kurru
Ku utu
tulan dı
dış
d ışkı
şk , y
yakm
a a
akm 110
0 ki
kişşini
k ininn kull
kullaa-
K I SA B İ R Z A M A N DA ğunlaş
ğun l ara
laş arak
k suya
suya ha
haz
aznes
nesine
ine dü
düşüy
şüyor
şüy or ve nımıyl
nım
n ıyl
y a günd
günde e
TA M A M L A N I YO R .
dön
d ö üşü
üş yor ve ay ayak
aklık
akl ık kendi
ken d ken
di kendin
dinne deva
deva
e m 100
0 gr
00 g ama ul u a-
o rak
ola rak da kukulla
llanıl
lla nılan
nıl an e n yakm
ede yakm
akma a döngn üsü
üsüyle
yle
le şab
abile
ilen
ile n kül,
kül,
l, he
er
ttan
ankkaaddök
ökülü
ülüyor
y .
yor burada
bur a kü
ada küle
le dön
önüşü
üşü
ş yor
yor.. gün
ün bo
boşal
şaltıl
şal tı ıyo
tıl or.

36 N AT I O N A L G E O G R A P H I C
KÜRESEL BİR SORUN
892 milyar Dünya nüfusunun yarıdan fazlası,
4,5 milyar Güvenilir sıhhi
tesisata sahip değil
Açıkta
dışkılıyor güvenilir sıhhi tesisata sahip değil. Nere-
7,6 milyar deyse 1 milyar kişi açık havada dışkılıyor.
Toplam Her yıl 5 yaş altı yaklaşık 361 bin çocuk
nüfus
sıhhi tesisat yoksunluğunun yol açtığı
hastalıklar nedeniyle yaşamını yitiriyor.

M E R C E K A LT I N D A YA Z I : MANUEL CANALES

YÜKSEK BASINÇ VE ISI


HTClean’in vakumlu sifonu, tuvaletten yüksek sıcaklık ve
basınç ayırma süreciyle geri kazanılan suyu kullanıyor. So-
nuçta arıtılmış su ve atılabilir dışkı atığı parçaları ortaya
çıkıyor. Lağıma ihtiyaç duymayan bu klozet şimdilik elekt-
10
GÜNLÜK
20
KULLANIM ELEKTRİK
rikle çalışıyor, ancak biliminsanları elektrik şebekesinden KULLANICI ÖMRÜ (YIL) GEREKTİRİYOR
bağımsız işleyebilmesi için çalışmalarını sürdürüyor.

S Ü R E Ç YA K L A Ş I K
3 – 4 SA AT T E
TA M A M L A N I YO R .
Temiz su
tankı

2
Isıtılan
Isıtıl an atı
atıkla
k r, ba
kla ba--
s ç ve
sın ve daha
daha fafazla
zla
ısıyla
ısı yla sı
sıvı
vı ve kar
kar-
bonik
bon ik mad
maddey
dey ye
dönüşe
dön üşecek
cekler
erii reak
reak--
töre
tör e taşı
taşınıy
nıyor.
or. Çok aş a ama
amalı lı fil
filtre
tre--
tre
l sı
ler sıvıy
v ı,, tuv
vıy u alealetin
tin
sifonu
sif onunda
nda
da ku ulla
anını--
Reaktörr
Reaktö lan
n susuya
ya dön
dönüşe üşe
şecekcek
ek
Havalandırma haz
znes
nesii bi imd
biç imde e arıt
rıtıyo
ıyo
or.r

Çıkan katılar
için tank

3
Ba ın
Bas ınç uy
u gul
gulaya
aya
yann me
me -
k ik
kan k par
parça,
ç ma
ça, m dded yi
s arak sıvı
sık ıvısın
sınıı çıka
çıka-
r or
rıy or; ka
k tı par
p çalça ar
ssağ
ağlıklı bir bibiçim
çimde
çim dee
Normal bi
Normal birr kul
kul-- atı
a t lab
ab
bili
ilirke
rkenn su,
lanıml
lan ımlaa günd
günd de f tre
fi
fil reler
ler
erden
den gegeçiy
çiy
yor.
or
yaklaş
yak laşık
ık 30
ade
d t 10
10 gram
gram
ramlık
lık
ık
a k parç
atı parç
ar ası
ass Toplama
ortaya
ort aya çıkıy
çııkıy
ıyyor.. tankı

Çıkan sıvılar
için tank

1
Az su kulllan lanan
an sif
sifon,
on do
on, do--
k mat
kun a ik k bir
b eke ran
ranla
la A an
Art n sıv
vı, atı
t lma
lmak k
çalışt
çal ışttırı
ırılıy
lıyor.
o Va
or. Vakum
kumlu
kum lu emi
e ş veya
vey a başk
şkaa bir
birr sefferd rd
rde
de
gücü,
güc ü, atıık ve ve suyu
suyu bi
b rikk- k lan
kul lanılm
ılmak
ılm ak üzere
üze
zere r
tirme
tir me tan
t kın kınaa akta
akta
ktarıy
rıy
ıyor.
or
or. tanka
tan ka gön
ö der
derilii y
ili yo
yor
or.

PATRICIA HEALY. ÇİZİM: BRUCE MORSER. KAYNAK: BILL VE MELINDA GATES VAKFI; ALISON PARKER, CRAN-
FIELD ÜNİVERSİTESİ; CHRISTIAN SEILER, HELBLING; WHO/UNICEF JMP; UNESCO WWAP
K E Ş F E T | HEDEFE DOĞRU

SAYILARLA

OTOMOBİLLE KUDÜS’E
2
U Z A K L I K ( S A AT )

%34
T U Z YO Ğ U N L U Ğ U

434
D E N İ Z S E V İ Y E S İ A LT I
MESAFE (METRE)

GÖLDEKİ
A S YA
Lut
Gölü
AFRİKA
Lut Gölü,
yeryüzünün en
alçak noktası.

Lut Gölü’nün (Ölü Deniz) ada benzeri tuz oluşumuna

NGM MAPS
‘ORAYA ULAŞMANIN TEK
YOLU YÜZMEK. VE SU ÇOK
TUZLU OLDUĞU İÇİN BU
Ç O K Z O R L U B İ R İ Ş .’
—Ricardo Braz

Ricardo Braz Instagram’da gezerken, Lut Gölü’nde tuzdan


B İ R K AÇ Y I L Ö N C E
oluşmuş ufak bir adanın fotoğrafıyla karşılaşmış ve adacığı, ölmeden önce gör-
mek istediği yerler listesine eklemiş. 24 yaşındaki serbest fotoğrafçı, aralıkta
İsrail’e seyahat etmiş, bir drone ödünç almış ve adayı aramaya koyulmuş.
GEZİYE BİR GÜN KALA GEZİ GÜNÜ GEZİ ZAMANI

GÖLE D O ĞRU OLMAZSA OLMAZLAR HAREKETE HAZIR


Braz, bir fotoğrafçılık atöl- Lut Gölü, ortalama okyanus “Adanın fotoğraflarını uzak-
yesiyle bir hafta boyunca suyunun neredeyse 10 katı tan çekmeye çalıştık ama
Ürdün çöllerini, Petra hara- tuzlu bir yapıya sahip. Göl- çabamıza değmedi bile,”
belerini ve Kızıldeniz’i keş- de yüzmek ve çevre bölgeleri diyor Braz. Drone ile bir
fetmiş. Ardından, arkadaş- keşfetmek için özel ekipman deneme uçuşu yaptıktan
ları Vilma Öhrman ve Guy gerekiyor –fotoğrafçı Braz, sonra grup, drone’u kontrol
bu gereçlerin bazılarını yanın- etmek için kimin geride
Davies ile birlikte bir oto-
da getirmeyi akıl etmediği kalacağını ve kimlerin ada-
mobil kiralamış ve İsrail
için pişman. ya yüzeceğini belirlemek
sınırına gitmişler. Üçlü,
amacıyla aralarında kura
sınırı geçebilmek için sa-
• Deniz gözlüğü çekmiş. 15 dakikalık yüzüş
atler boyunca bir aske-
• Fazladan su boyunca tuzlu su, Braz ve
ri tatbikatın sonlanmasını • Havlu arkadaşı Öhrman’ın gözle-
beklemiş. Buradan servis • Drone veya drone kiralamak rini yakmış, ağızlarını kurut-
arabasıyla Kudüs’e gelmiş, için gerekli iletişim bilgisi muş. İkisinin de yanında ne
ertesi gün de yine kiralık • Soğuk çöl geceleri için taşı- deniz gözlüğü, ne de şişe
bir otomobille tatil bölge- ması kolay, içi tüy ile doldu- su varmış. Adaya vardıkla-
si Ein Bokek ve peşi sıra da rulmuş bir mont rında onlar güneşlenirken,
Lut Gölü’ne gitmek üzere • Geniş açı lens drone üstlerinde uçarak
yola koyulmuşlar. • Yürüyüş botu fotoğraf çekmiş.

TUZ ADASI
ulaşmak için dünyanın en tuzlu su birikintilerinden birini yüzerek aşmanız gerekiyor.
YA Z I : NINA STROCHLIC FOTOĞRAF: RICARDO BRAZ

TEMMUZ 2019 39
K E Ş F E T | TEMEL İÇGÜDÜ

Büyük argonot
(Argonauta argo)

OKYANUSLARIN BU TUHAF İKİLİSİ 1. NAMI DİĞER


Yumurtalarını tutan kabuğu
kâğıt kadar ince kalsiyum kar-

ÇİFTLEŞMEYİ NASIL BAŞARIYOR? bonattan oluştuğu için bu ah-


tapot türü kâğıt notilus olarak
da biliniyor. Türün Çince adı
da “beyaz denizatı yuvası”
anlamına geliyor.

FOTOĞRAF: JULIAN FINN 2. ARGONOT EFSANESİ


İÖ 300’de Aristoteles, kabuğu-
nu bir tekne, dokunaçlarını yel-
OLA Kİ ÜREME dürtüsünün olağanüstü gücünden kuşkuluysanız bir de ken ve kürek olarak kullanan bir
dişi argonot tasvir etmişti. Ger-
Bay ve Bayan Argonot’un (Argonauta argo) dünyaya bebek argonotlar çekte olup biteniyse 2010’da
getirmek için üstesinden gelmesi gerekenleri düşünün. Julian Finn ve Mark Norman
belgeledi: Argonot tazyikli su
Bu ahtapot türü, tropikal ve subtropikal açık denizlerde yaşıyor. fışkırtarak hareket ediyor, ka-
Buralarda eş bulmak pek kolay değil, özellikle de erkek argonot minicik buğuna yeterince hava doldu-
(15 milimetreden kısa), dişi ise onun 30 katı kadar daha büyük yapıda racak kadar yüzeye çıkıyor, son-
ra da hava kabarcığı vasıtasıyla
olabildiği için. Dişi, sırtında yer alan özelleşmiş iki kolundan salgıladığı uygun su seviyesine süzülüyor.
kireç benzeri maddeyle –içinde saklanıp süzülebildiği ve içine yumur-
3 . YAYG I N A M A
talarını bırakabildiği– kıvrımlı bir kabuk oluşturuyor. Erkek argonotun
BULUNMASI ZOR
kabuğu yok ama onun da özel bir kolu var: hektokotil denilen, dokunaç
İnsanlar tarafından nadiren gö-
benzeri, yerinden çıkabilen bir üreme organı. rülse de A. argo tropikal okya-
Erkek, dişiye tutunduktan sonra hektokotilini çıkarıyor ve bu üreme nuslarda oldukça yaygın. Ton
balıkları, yunuslar, yelkenbalık-
organı kıvrılarak dişinin manto boşluğuna giriyor. Dişi, birkaç farklı ları ve kılıçbalıklarının avı olma-
partnerin bedeninden aldığı sperm dolu kolları depolayıp zaman içinde sına rağmen IUCN Kırmızı Liste-
yumurtaları döllemek için kullanabiliyor. Yumurta kesesi de denen bu ka- si’nde soyu tükenme tehlikesi
en az olan tür olarak yer alıyor.
buğa bıraktığı dizi dizi yumurta büyürken onlarla yakından ilgilenebiliyor.
Uzmanlar argonot anneleri canlı gözlemleyebildikleri için bunu biliyorlar.
Ne var ki kolunu bağışlayarak babalık görevini gerçekleştirdikten sonra
Dişi, 438 Erkek, 15
yeni bir kol çıkardığı görülen hiçbir canlı erkek olmamış; yalnızca ölüleri milimetre milimetre
bulunmuş. Küçük ama kudretli aile reislerinin yerine getirdiği son görev,
üreme uğruna sırf kollarını değil canlarını da bağışlamak.
— PAT R I C I A E D M O N D S V E E VA VA N D E N B E R G

J. FINN, AVUSTRALYA, VICTORIA MÜZELERİ; TAYLOR MAGGIACOMO (İLLÜSTRASYON)


K E Ş F E T | FOTOĞRAFÇININ GÖZÜNDEN

Gecenin
Işık
Ustaları
F O T O Ğ R A F Ç I , M E K S İ K A’ D A
SÜREGELEN İSTİKRARSIZLIK
V E VA H Ş E T T E N G Ö Z L E R İ N İ
A L I P, Ü L K E N İ N G E L İ P
GEÇİCİ DOĞAL
GÜZELLİKLERİNDEN BİRİNİ
İZLEMEYE BA ŞLIYOR.

YA Z I : KIRSTEN LUCE

Meksika’nın ateşböcekleri ile ilgili


E D İ TÖ R B E N İ A RAY I P, yorum. İhtiyaç duyduğumda buradan ayrılabilecek
bir yazı için fotoğraf çekip çekemeyeceğimi sorduğun- kadar şanslıyım ben; Meksikalı meslektaşlarım ise
da evet demeden önce ajandamı kontrol etmedim bile. sansür ve ölüm tehditleriyle yüzleşiyor.
Onları daha önce Tlaxcala ormanlarında görmüştüm Gerekli ve önemli olsalar da yaptığımız haberler,
ve oraya dönme fırsatına balıklama atladım. sevdiğim pek çok insana yuva olan ve âşık olduğum
Colima Üniversitesi’nde okurken Meksika’yı gez- Meksika’yı yansıtmıyor. Ülkenin doğal güzelliğine
meye başlamış, ülkeyi boydan boya otobüsle birkaç odaklanan bir iş işte bu nedenle bana çok iyi geldi.
kez kat etmiştim. Meksika’nın 31 eyaletinin 28’inde Ormandaki büyülü manzarayı yakalamak için üç
vakit geçirdim. Michoacán’nın kumsalları, Colima’nın gecem vardı. Alacakaranlıkta, elimde tripodla, puslu
yanardağı ya da San Luis Potosí’nin yaylaları. Bu ormanın derinliklerine yürüdüm. Hazırlığımı yaptım
ülkenin coğrafi zenginliği beni başka hiçbir ülkenin ve beklemeye başladık; gün ışığı azalıp küçük ışık nok-
etkilemediği kadar büyüledi. taları belirmeye başlarken sohbetimiz de buharlaştı.
Artık Meksika’da bir foto muhabiri olarak çalışı- Rehberlerimize göre normalde ziyaretçilerin
yorum ve sınır boyunca, Meksika halkı için nadiren ateşböceklerinin fotoğraflarını çekmelerine izin
iyileşiyor gibi gözüken umutsuz durumları belgeli- verilmiyor, çünkü elektronik aygıtların yapay ışıkları

42 N AT I O N A L G E O G R A P H I C
davranışlarını etkileyebiliyor. Çekim sırasında aza- geliştirmiş, yüzümde böcek olmasına da alışmış-
lan ışığa karşı pozlamada sürekli değişiklik yaptım. tım. Ve sonuçta bu sayfada gördüğünüz fotoğrafla
İstediğim kompozisyonu elde edebilmek için dik ödüllendirildim. Her bir ışık tanesi, 30 saniyelik bir
ve taşlı bir patikaya yerleştirdiğim tripodumu uzun pozlama içinde hareket eden bir ateşböceğinin birkaç
pozlamalar boyunca sabit tutmam gerekti. Normalde parlayışından biri. Böceklerin yollarının izini süre-
bu sorun olmazdı, ama ateşböcekleri kamerayla ve bir bilirsiniz: Fotoğrafın alt kısmının ortasındakiler gibi
uzantısı olarak benimle çok ilgiliydi. Onlar üstümde kimileri küçük döngüler yapıyor; kimileri ise bir yöne
(kollarımda, saçımda, yüzümde) gezinip burnumu doğru sabit bir biçimde hareket ediyor.
ve yanaklarımı gıdıklarken tamamen hareketsiz Ateşböceklerini ilk kez ziyaret ettiğimde, bu harika
durdum. Gördüğüm kadarıyla ateşböceklerinin en sahneyi yakalayıp aktarma baskısı üzerimde değildi.
yoğun toplaşması her gece yaklaşık 20 dakika sürü- Yalnızca kendimi kaptırmış ve tamamen büyülen-
yordu; yani birkaç deneme için vaktim vardı. miştim. Işık saçan bu yaratıklara dair en sevdiğim
Son gece her şey istediğim gibi oldu. Hava uygun- deneyimim her zaman o olacak. j
du. Karanlıkta odaklama ve kompozisyon oluşturma Kirsten Luce’un dergideki son çalışması, Haziran 2019 tarihli
yöntemimi güçlü bir fenerin hızla yanıp sönen ışığıyla sayımızın kapak konusu olan yaban hayatı turizmi konusuydu.

TEMMUZ 2019 43
T E M M U Z | N AT I O N A L G E O G R A P H I C .C O M .T R

KÖPEK KAŞLARI
DERLEYEN: KEMAL GÖZEGİR

YENİ BİR ARAŞTIRMA, köpeklerin o yımladığı deneyinde –davranışlarından


anlam dolu, masum bakışlarının biz herhangi birinin ne kadar çabuk evlat
insanları bu denli etkilemesinin rastlantı edinildiklerinde etkili olup olmadığını
olmadığını ortaya koyuyor: Asırlar bo- görmek üzere– barınaklardaki köpekleri
yunca devam eden evcilleştirme süreci, filme almış. Göz önünde bulundurduğu
köpeklerin kaş anatomisini yeniden bi- tüm faktörler arasından yalnızca birinin
çimlendirerek yüzlerini –ve duygularını– önemli olduğunu ortaya koymuş: kaşların
insanlar tarafından kolayca okunur kıldı. yukarı ve içe doğru hareketi.
Köpekler insan bakışlarına karşılık Proceedings of the National Academy of
verirken, gözlerini daha büyük ve sevimli Sciences’ta yayımlanan son araştırmada
hâle getirmek üzere iç kaş kaslarını kal- ise, Kaminski ve meslektaşları, 6 köpek
dırıyor genelde. Araştırma lideri, Ports- cinsinin yanı sıra 4 yabanıl gri kurdun
mouth Üniversitesi (İngiltere) psikoloğu yüz kaslarını inceledi. Altı köpek cinsinde
Juliane Kaminski, “Köpeklerin bu kaş de büyük ve belirgin olan levator anguli
kasını kasıtlı hareket ettirdiğine dair kanıt oculi medialis kasının kurtlarda neredey-
yok; ancak bizim açımızdan abartılı bir se var olmadığını gören ekip, retractor
hareketle sonuçlanıyor bu” diyor. anguli oculi lateralis kasının kurtlarda
Önceki araştırmalarında köpeklerin köpeklere kıyasla daha ufak ve bireyden
insan hareketlerini anlamakta eşi gö- bireye daha değişken bir boyuta sahip
rülmeyen bir başarıya sahip olduğunu olduğunu da gözlemledi. Köpeklerde
keşfeden Kaminski, birkaç yıl önce de göz beyazını daha çok ortaya çıkaran
bu ilişkiyi tersten inceleyip, insanların bu kas, daha insanvari gözükmelerine
köpek hareketlerini nasıl yorumladığını yol açıyor. Köpeklerin evrimi temmuz
araştırmaya koyulmuş. Ve 2013’te ya- ayında nationalgeographic.com.tr’de.

44 N AT I O N A L G E O G R A P H I C FOTOĞRAF: MIKE LINNANE/GETTYIMAGES


T E M M U Z | N AT I O N A L G E O G R A P H I C T V

YILDIZLAR GEÇİDİ
H E R PA Z A R , S A AT 2 2 .0 0 ’ D E

belgeseline yer
H E R PA Z A R B İ R U Z AY “Challenger Felaketi: Kayıp Dosyalar”
verecek “Yıldızlar Geçidi” temmuz ayı ile bu felakete giden günler ve olaylara
boyunca National Geographic ekran- tanık olacaksınız.
larında olacak... Yıldızlar Geçidi’nde, ayrıca, 21 Tem-
7 Temmuz’da, “Apollo 8: Dünyayı muz’da, Ay’a iniş yapacak ilk özel des-
Değiştiren Görev” ile uzay yarışını tekli araç olma iddiasıyla yola çıkan
Ruslara kaybetmekten korkan NASA’ SpaceIL’i anlatan “Spaceil Hikayesi”
nın Ay’a gerçekleştirdiği ilk insanlı uzay ve 28 Temmuz’da, Jüpiter’in, Güneş
uçuşunu ve bu görevin –Dünya’nın Sistemi’mizde dünyadışı yaşam bul-
uzaydan çekilmiş ilk renkli fotoğrafı mak için en iyi umudumuz olabilecek
dahil olmak üzere– getirilerini keşfe- uydusu Europa’ya yapılacak yolculuğu
decek; 14 Temmuz’da ekranlara gelecek ele alan “Europa’ya Yolculuk” da var.

Y I L D I Z L A R L A B U LU Ş M A KÖPEKBALIĞI FESTİVALİ
Ünlü astrofizikçi Neil Denizlerin korkulu yır-
DeGrasse Tyson ile uzay tıcıları ay boyunca her
tartışmaları 5 Temmuz hafta sonu 20.00’de
saat 21.00’den itibaren National Geographic
National Geographic’te. Wild ekranlarında.

FOTOĞRAFLAR: NATIONAL GEOGRAPHIC


“ YAT M A D A N Ö N C E O K U YA B İ L E C E G İ N İ Z İ Y İ
B İ R K İ TA P YA D A D E R G İ Y E S A H İ P O L D U Ğ U N U Z U
B İ L M E K Z E V K L E R İ N E N B Ü Y Ü Ğ Ü D Ü R .”
–V. N A B O K O V

nationalgeographic.com.tr facebook.com/NatGeoMagazineTurkiye

twitter.com/NatGeoMagTR instagram.com/NatGeoMagazineTurkiye
N AT I O N A L G E O G R A P H I C TEMMUZ 2019

Uzay: Neler Yaptık . . . . . S. 48


Uzay: Sırada Ne Var . . . S. 82
Deniz Korumacılığı . . . . . S. 98
Kavşaktaki Nijer . . . . . . . . S. 112
Yıkıcı Taşkınlar . . . . . . . . . . . S. 138

ANA KONUL AR

‘SOĞUK VE BESİN AÇISINDAN

98 ZENGİN SULAR, EN MUHTEŞEM


DENİZ EKOSİSTEMLERİNDEN
BİRİNİ BARINDIRAN DEV
ATLANTİK DENİZYOSUNU
O R M A N L A R I N I B E S L İ YO R .’

FOTOĞRAF: ENRIC SALA


UZAYDA YENİ
GERİ SAYIM BAŞLADI

AĞ

Astronot Harrison Schmitt, Aralık 1972’de, insanların Ay’a son kez


ayak bastığı Apollo 17 görevi sırasında keşif aracına doğru ilerliyor.
E D İ T Ö R Ü N N O T U : Üstteki görsel, NASA’nın 18 farklı fotoğraf kullanarak
oluşturduğu panoramanın bir parçasıdır. NASA, Ay yüzeyinin astronot
gözüyle algılandığı şekliyle aktarılması amacıyla, ufku karartarak
güneş ışığından kaynaklanan lens yansımasını kaldırmıştır.
NASA/AY VE GEZEGEN ENSTİTÜSÜ

49
E
lli yıl önce bu ay, astronotlar Ay’da
ilk kez yürüdü. Apollo 11’in başarısı
–Wright Kardeşler ’in ilk uçuşundan
yalnızca 66 yıl sonra– insanlığın azim ve
hünerlerini sergiledi. Şimdi Ay, bilimin
kârla buluştuğu bu yeni alanı test edecek
yeni bir nesil için yeniden görüş alanımızda.

00:0 :05 :04 :03


ÖNCÜLER ORAYA NEREYE
VARMAK GİTTİK

ÜSTTE: Apollo 11 astronotlarının küçük adımlarını belgeleyen Buzz Aldrin, bot izlerine ait bu fotoğrafları çekti.
GERİ SAYIM
0:06 :02 :01 :00
NE POPÜLER SIRADA
ALDIK KÜLTÜRDE NE VAR

NASA JOHNSON UZAY MERKEZİ 51


GERİ SAYIM

SOLDA: John Glenn,


ÖNCÜLER
HAYVANLAR İLK UZAY GEZGİNLERİMİZDİ.
20 Şubat 1962’de VE ÜNLÜ ASTRONOT VE KOZMONOTLAR
Dünya yörüngesinde, VE DAHA AZ BİLİNEN İSİMLER DAHİL,
üzerine sıkıca oturması
için 27 fermuarı olan TÜM UZAY KAHRAMANLARININ
bu uzay giysisini giydi. YOLUNU ONLAR AÇTI...

YAZI: NADIA DRAKE FOTOĞRAFLAR: DAN WINTERS


uri Gagarin, Alan Shep-
Y ard, John Glenn, Neil
Armstrong (ilk dalga
uzay gezginleri) riskli görevler
için “gerekli niteliklere” sahip
olduğu düşünülen, askeri eğitimli
astronotlardı.
Ancak erken dönem uzay araç-
ları, erkeklere –hatta insanlara–
özel bir alan değildi. Meyve sinek-
leri, maymunlar, fareler, köpekler,
tavşanlar ve sıçanlar insanlardan
önce gitti uzaya.
Gagarin’in Nisan 1961’de Dünya
çevresinde yaptığı yolculukla
uzaya çıkan ilk isim olmasından
üç yıl önce, Sovyetler uzaya bir so-
kak köpeği gönderdi. Laika, Dünya
yörüngesine giren ilk hayvan oldu
ama uçuşu sırasında öldü. ABD
uzaya Ham adında bir şempanze
fırlattı. Neyse ki şempanze hayatta
kaldı ve Shepard’ın 1961 yılının
mayıs ayında uzaya çıkan ilk
Amerikalı olmasının yolunu açtı.
Ayrımcılığa rağmen kadınlar
da uzay çağına öncülük ettiler.
Glenn’i 1962 yılında Dünya yörün-
gesine giren ilk Amerikalı yapacak
olan uçuşun güzergâhının ayrın-
tılarını hesaplayan matematikçi
Katherine Johnson gibi bazıları
perde arkasında kaldı. Erken dö-
nem kozmonotlarından Valentina
Tereshkova, 1963 yılında yörün-
geye giren ilk kadın oldu. Sally
Ride’ın uzay mekiği Challenger’la
uzaya çıkan ilk Amerikalı kadın
olması içinse aradan yirmi yıl
geçmesi gerekti.

EN ÜST TE ÜST TE SAĞDA

Sputnik’in 4 Ekim İki köpek (Strelka ve Bel- Ay’a iniş yapan ilk
1957’deki fırlatılışı, o ka); bir tavşan, 40 fare, iki astronotlar dahil
dönem görece yeni bir sıçan, sinekler ve bazı bitki olmak üzere tüm
medya aracı olan ve gi- ve mantarlar ile birlikte, Apollo 11 müretteba-
derek popülerleşen te- 19 Ağustos 1960’ta bir tı, 16 Temmuz 1969’da
levizyonda yer aldı. Sov- Sovyet aracıyla uzaya fırla- Columbia adlı bu ku-
yetler Birliği’nin uzaya tıldı. Bu canlı hayvan gru- manda modülünde
insan yapımı ilk nesne- bu Dünya’ya geri dönme- uzaya taşındı. Üç
yi göndermedeki sürp- yi başardı. Birer kahraman astronot, Hawaii’nin
riz başarısı ABD’yi şaşkı- olarak görülen köpeklerin güneybatısında suya
na çevirdi ve “süper güç” tahnitleri, Moskova’da inen kapsülün içinde
uzay yarışını tetikledi. bir müzede sergileniyor. Dünya’ya geri döndü.
FOTO–İLLÜSTRASYON KOZMONOTİK MÜZESİ UÇUŞ MÜZESİ (SEATTLE)

54
GERİ SAYIM

ORAYA VARMAK
ERKEN DÖNEM ROKETÇİLERİ, ÇOK
SOLDA: Rusya, mart ayın-
da, eski ama güvenilir AŞAMALI BİR FIRLATICININ İNSANLARI
teknolojiyi kullanarak, AY’A GÖNDEREBİLECEĞİNİ FARK ETTİ.
Kazakistan’daki Bayko-
nur Uzay Üssü’nden SATURN V TAM OLARAK BUNU YAPTI
Soyuz roketi fırlattı. VE GELECEĞİN ZEMİNİNİ HAZIRLADI.

UZAYDA YENİ BİR ÇAĞA GERİ SAYIM SAYFA 57


özlüklü, sakallı, bilim-
G kurgu meraklısı Rus bir
RU SYA’ N I N
münzevi olan Konstantin
Tsiolkovsky, insanlığın kaderinin 1950 KİLOMETRE TAŞLARI
yıldızlar arasında olduğuna inanı- 22 TEMMUZ 1951
Sovyetler Birliği, yolcu olarak
yordu. 1900’lerin başında insanla- köpek taşıyan, yörüngeye
rın Dünya’nın yerçekiminin öte- oturtulmayan uçuşlara başladı.

sine gidebilmesi için gerekli olan


denklemi çözdü. Ayrıca Ay roket-
lerinin nasıl çalışacağını da hayal
etti –sıvı yakıtlar ve çoklu ateşleme
kademeleri gerekiyordu.
Birbirlerinden bağımsız olarak, 1955
Hermann Oberth ve Robert God- ABD’NİN
dard da benzer çıkarımlara ulaştı. KİLOMETRE
1926’ya gelindiğinde, Amerikalı TAŞLARI 4 EKİM 1957
Sputnik uydusu Dünya
Goddard ilk sıvı yakıtlı roketi inşa etrafında dolanan ilk
etti. Yine aynı dönemlerde, Al- 31 OCAK 1958 insan yapımı nesne oldu.
Explorer 1, uzaya ulaşan ilk
manya’da yaşayan Oberth, çoklu ABD uydusu oldu. 3 KASIM 1057
kademelerin uzun yolculuklar için Sputnik 2 ilk kez bir hayvanı,

1960
Laika adlı köpeği Dünya
hayati önemde olduğunu açıkladı. merkezli bir yörüngeye taşıdı.
Bu üçlünün fikirleri, kırk yıl
sonra, Apollo mürettebatını 5 M AY I S 1 9 6 1 12 NİSAN 1961
uzaya gönderen devasa Saturn V Yörüngeye oturtulmayan Vostok 1’i uçuran Yuri
uçuş yapacak ilk Amerikalı Gagarin, uzaya ulaşan ve yö-
roketleriyle hayat buldu. 111 metre olan Alan Shepard rüngede dönen ilk insan oldu.
uzunluğunda olan ve sıvı hidrojen, Freedom 7 ile fırlatıldı.

sıvı oksijen ve kerosen ile çalışan 2 0 Ş U BAT 1 9 6 2


16 HAZİRAN 1963
Vostok 6, uzaya gönderilen
Saturn V, tarihte yapılmış en güç- John Glenn, Friendship
ilk kadın olan Valentina
7’nin pilotluğunu üstlenerek
lü roketti. II. Dünya Savaşı’ndan yörüngede dönen
Tereshkova ile fırlatıldı.

1965
sonra ekibinin büyük bölümünü ilk Amerikalı oldu.
18 M A RT 19 6 5
çalışmak üzere ABD’ye taşıyan Nazi Alexei Leonov ilk uzay
Almanya’sı roketbilimcisi Wernher yürüyüşünü gerçekleştirdi.

von Braun tarafından tasarlanan 3 Ş U BAT 1 9 6 6


Saturn V, sırayla ateşlenen üç ka- İnsansız uzay aracı
Luna 9, Ay’a ilk yumuşak
demeye sahipti. Roket bilimi hâlâ inişi gerçekleştirdi.
Tsiolkovsky’nin denklemi üzerine
kurulu. Ancak, henüz hiçbir roket,
insanları yıldızlara daha önce 20 TEMMUZ 1969
Apollo 11’in Neil Armst-

1970
hiç olmadığı kadar yaklaştıran rong ve Buzz Aldrin’i Ay’da
Saturn V’i gölgede bırakamadı. yürüyen ilk isimler oldu.

SAĞDA

Çan biçimli beş motor,


Apollo görevlerinin ço-
ğunu Dünya yörünge-
sinin dışına çıkaran ve
sonuç olarak astronot-
ları Ay’a taşıyan Saturn
V roketinin ilk kademe-
sini ateşledi. Beş motor
1975
birlikte 85 Hoover ba- 15 TEMMUZ 1975
rajı kadar enerji üretti. ABD ve Sovyetler Birliği’nin yürüttüğü Apollo–Soyuz Test
NASA KENNEDY UZAY MERKEZİ Projesi uzayda yapılan ilk uluslararası işbirliği oldu.
ZİYARETÇİ KOMPLEKSİ

58
FOTO-GRAVÜR: SOVFOTO/UNIVERSAL IMAGES GROUP/SHUTTERSTOCK (SPUTNIK); OMIKRON/SCIENCE SOURCE/GETTY IMAGES
(EXPLORER); GENE J. PUSKAR, AP/SHUTTERSTOCK (KAPSÜL); SPUTNIK/SCIENCE PHOTO LIBRARY (LUNA 9); NASA (ALDRIN) 59
SOVYETLER Fırlatma
Paraşütler
UZAYDA aracı
SPACE
Sovyetler’in Dün-
SHUTTLE
ya’nın etrafında
1981–2011
yalnızca bir tur atan
Vostok aracı (Rusça-
da “Doğu”), uzaya Uzay aracı
çıkan ilk insan olan VOSTOK 1 Yörünge aracı
Yuri Gagarin ile 1961 COLUMBIA
beraber fırlatıldı. 1981–2003
Fırlatma aracı
Üçüncü
R7
kademe
1957–günümüz
Birinci
R7 uzay uçuşları Birinci kademe Kargo İlk kademe
için ilk olarak Sput- kademe bölümü (yeniden
Katı yakıt
nik’in fırlatılmasın- kullanılabilir)
roketleri
da kullanıldı. Daha kullanımdan
sonra üçüncü bir İkinci kademe
sonra hiçbir
kademe eklendi; hasar sap-
modifiye edilmiş tanmadığı
versiyonları hâlâ takdirde Yörünge
kullanımda. yenilenebili- içi yakıt
yordu.
Birinci İniş
FERNANDO G. BAPTISTA, kademe, dört ayakları
KAYA BERNE, EVE roket açılıyor
CONANT, RONALD
PANIGUA. KAYNAK:
NASA; SMITHSONIAN
ULUSAL HAVA VE UZAY
MÜZESİ; SPACEX; SOYUZ
FIRLATMA ARACI,
CHRISTIAN LARDIER VE
STEFAN BARENSKY
2,9 milyon kg
2 milyon kg
Üstteki araçlar TOPLAM AĞIRLIK 0,54 milyon kg
için sayılar or- (oran bilinmiyor)
talama olarak
0,26 milyon kg %91
%84
verilmiştir.
Yakıt (%) %88 Uzay aracı
YÜK (mürettebat ve kargo) 5000 kg (düşük Dünya yörüngesine) 113.400 kg 45.400 kg (Ay yörüngesine) 28.800 kg 22.700 kg
GİDİP GERİ GELMEK
VOSTOK Astronot ABD AY’A
KALKIŞ
Uzay uçuşlarında kaydedilen hızlı
3. Kademe ilerlemeler, ABD ile Sovyetler Birliği
Mürettebat
için basınçlı
ULAŞIYOR arasındaki uzay yarışı sırasında ger-
2. Kademe alan İnsanları düşük çekleşti. Savaş için kullanılan balistik
Dünya yörüngesine füzeler, keşif için gönderilen roketle-
1. Kademe taşıyan tek roketin re evrildi. Artık ticari uzay şirketleri
Kapsül
ikinci ve üçüncü ka- de uzay aracı üretiyor ve geleceğin
Motor demesinde hidrojen-
le çalışan motorlar
turist uçuşları için bilet satıyor.
bulunuyordu.
APOLLO Ay Ay
3. Kademe modülü Uzay aracı
2. Kademe
APOLLO 11
Paraşüt
1969 ABD TİCARETLE
1. Kademe
Kapsül Fırlatma
BULUŞUYOR
aracı NASA Uluslara-
Yakıt SATURN V rası Uzay İstas-
deposu 1967–1973 yonu’na insan ve
kargo taşımak
SHUTTLE için SpaceX
Dış yakıt deposu Üçüncü ile anlaştı.
kademe
Uzay aracı
1. Kademe
CREW DRAGON
Ara kademe 2019
Fırlatma
aracı
FA L C O N 9
Takla
GİDİŞ–DÖNÜŞ FALCON 9
2010–
1. Kademe
manevrası BİLETİ günümüz
İnsanları yörün- İkinci
geye taşıyan ilk kademe
Kapsül tekrar kullanılabi-
İniş pisti lir uzay aracı sekiz
yolculuk bir kapa-
İkinci siteye sahipti. Dış yakıt
kademe deposu
Soyuz uzay aracı geç-
tiğimiz martta Bay-
konur Uzay Üssü’nde
fırlatma rampasına
çekiliyor. 1960’larda
Sovyetler Birliği ta-
rafından geliştirilen
bu dayanıklı tasarım,
Rusya’nın uzay prog-
ramı tarafından hâlâ
kullanılıyor. Son uzay
mekiklerinin 2011’de
emekliye ayrılması
nedeniyle ABD’li ast-
ronotlar Uluslararası
Uzay İstasyonu’na
ulaşım için Soyuz ara-
cına otostop çekiyor.

62 N AT I O N A L G E O G R A P H I C
U Z AY D A Y E N İ B İ R Ç A Ğ A G E R İ S AY I M 63
TAKIMLARI KUŞANMAK
Oksijen ve uygun atmosfer basıncı sağlamak üzere tasarlanan uzay giysileri,
yüksek irtifa uçak pilotları için yapılan basınçlı elbiselerden, astronotların uza-
yın vakuma yakın koşullarında hayatta kalmasını sağlayacak giysilere evrildi.

HAYATTA KALMAK İÇİN TASARLANMIŞ


Gemi dışı faaliyet Gemi içi faaliyet Gemi içi/dışı faaliyet
E I IE
(EVA) Uzay Giysileri (IVA) Uzay Giysileri (IEVA) Uzay Giysileri
EVA giysileri uzay gemilerinin IVA giysileri kabin içi kirlenme Dışarıda çalışabilmek üzere
dışında çalışmaya olanak tanıyor. ya da basınç düşmesi durumla- donatılmış IVA giysileri olan
Bu giysiler aşırı sıcaklıklar, uzay rında birer acil durum sistemi. IEVA’lar, iki ayrı giysi gereksi-
çöpleri ve radyasyon ve benzeri Uygun seviyedeki basınç, beden nimini ortadan kaldırıyor
tehditlere karşı koruma sağlıyor. sıvılarının kaynamasını önlüyor. ve kargo ağırlığını azaltıyor.

Gösterilen giysiler basınçlıdır

Yedek oksijenli
havalandırma
kontrol modülü
(HKM)

Oksijen
tankı
Manevra
cihazı

1934–1935 (giyildiği yıllar) 1959–1968 1961–1963 1965–1966


WINNIE MAE I X– 1 5 I M E R C U RY I GEMINI IE
Wiley Post pamuk ve kauçuktan Deniz seviyesinin 100 kilo- Bir inişte su aldı; daha sonraki Bir aracın dışında
yapılan ilk uzay giysisini tasarla- metre üzerinde, uzayın başla- Mercury giysileri, yüzdürme giyilen ilk giyside, bir
dı ve bu giysinin içinde yaklaşık dığı sınıra ulaşmak için yapı- aygıtları içeren bir hayatta oksijen ve bağlama
15 bin metre boyunca uçtu. lan ilk roketli araçta kullanıldı. kalma donanımı içeriyordu. ipi bulunuyordu.
Ağırlık: kaydedilmemiş Ağırlık: 11 kg Ağırlık: 10 kg Ağırlık: 15 kg HKM: 4 kg

Lockheed Vega Winnie Mae North American X–15 Mercury kapsülü Gemini kapsülü

FERNANDO G. BAPTISTA, KAYA BERNE, EVE CONANT, JOSE DANIEL CABRERA PEÑA
KAYNAK: KENNETH S. THOMAS; NASA; SMITHSONIAN ENSTİTÜSÜ ULUSAL HAVA VE UZAY MÜZESİ; RICHARD D. WATSON; AMY J. ROSS
AY GEMİ DIŞI İÇ ÇAMAŞIRLARI
SİPERLİK TAKIMI
1 Sıvı soğutuculu çamaşır
Biri altınla kaplı iki aşırı ısınmayı önlüyor
siperlik, kullanan Ayarlanabilir
kişiyi güneş ışınları güneş kalkanı 2 İdrar toplama takımı
ve sıcaklıktan koruyor.
UZAY GİYSİSİ KATMANLARI
3 Konforlu astar
4 Basıncı koruyan
neopren–kaplı naylon
5 Naylon sınırlama katmanı
6 Koruyucu katmanlar ter-
NEIL ARMSTRONG mal–düzenleyici alümin-
yumlu polimerler ve ateşe
Apollo 11 giysisi dayanıklı kumaş içeriyor

YAŞAM DESTEK SİSTEMİ (YDS)


8 7 Taşınabilir yaşam destek
ünitesi (altı saate kadar)
Basınç
8 Acil durum oksijeni (30 dakika)
miğferi

7
6

YDS için kontrol ünitesi

5
YDS’ye bağlı bulunanlar:
Saf oksijen sağlayan 4
vanalar
Karbondioksiti dışarı 3
atan vanalar

Ay tozları o kadar
keskin ki giysinin
dış katmanlarına
nüfuz ederek fer-
muarları tıkamış.
1
İlaçlar için
enjeksiyon yaması

1969–1974 1983–günümüz

APOLLO IE SHUTTLE/ISS E
Ay’da kullanılan ilk giysi Eskiden kişiselleştirilmiş olan giysiler ar-
astronotların bir uzay ge- tık Uluslararası Uzay İstasyonu’ndaki (ISS)
misinden tamamen ayrıl- kadın ve erkeklere uydurulabilen kap-
masına olanak tanıyordu. samlı, değiştirilebilir parçalar içeriyor.
Ağırlık: 35 kg YDS: 57 kg Ağırlık: 55 kg YDS: 85 kg

Shuttle
Apollo kapsülü Galoşlar
GERİ SAYIM

SAĞDA: 1966 ve 1967’de


NEREYE GİTTİK APOLLO GÖREVLERİ AY’IN
beş yörünge kâşifi Ay’ı YAKIN YÜZÜNE ODAKLANDI.
fotoğraflayarak, Apol- ŞİMDİ İNSANSIZ SONDALAR
lo görevlerinin iniş
noktalarının belirlen- AY VE ÖTESİ HAKKINDA DAHA
mesine yardımcı oldu. FAZLASINI AÇIĞA ÇIKARIYOR.

UZAYDA YENİ BİR ÇAĞA GERİ SAYIM SAYFA 66

NASA GÖRSEL KOLEKSİYONU/ALAMY STOCK PHOTO (EN ÜSTTE); NASA/ABD JEOLOJİK ARAŞTIRMALAR/AY VE GEZEGEN ENSTİTÜSÜ (2)
YENİ KEŞİF EVRESİ
yakın yüz

60° Py
th
National Geographic Ay haritacılığında
her zaman ön sıralarda oldu. Apollo a
programı hedefine yaklaşırken, Volt
kartograflar Şubat 1969’un elle boyanan
haritasının yapımında, 1966 ve 1967
yörünge kâşiflerinden elde edilen Sin
fotoğrafları (dönemin en iyi referansları) Ro

O
kullanmışlardı. Elimizdeki en yeni vo
Branu

C
versiyon, NASA’nın tüm Ay yüzeyini n
tarayan Ay Yörünge Keşif Uydusu’ndan

E
alınmış ayrıntılı yükseklik ölçümlerini
30°

A N
ve yaklaşık 15 bin görüntüyü kullanıyor. Lu
Ay yüzeyi, insanlığın onu keşfetmek için 11/1
harcadığı çabanın birer kalıntısı olan n te s
Mogricola
sondalar ve uzay araçlarıyla dolu. A

U S
Mon
Harb

Poster boyutlu harita için Aristarchus

tein

s
otu
natgeo.com/spacemaps od

Eins
Luna 13 Her
12/24/1966

P R
Bohr

Luna 8 Luna 7
12/6/1965 10/7/1965

O
Kepler
Ay görevleri Luna 9
2/3/1966

C
İniş IN
Çarpma veya darbe
60°

E
0° EKVATOR
Ülke veya kurum

L
Riccioli Surveyor 1
ABD 6/2/1966

L
Sovyetler Birliği/Rusya Grimaldi
Schlüter

A
Çin
Japonya
R
Avrupa Uzay Ajansı (ESA) A
lis U
M s
La tum
u

on
cu n i o n r i s

Hindistan
irs

İsrail Gassendi
t e
M s Ve
La

ae S

Crüger
cu

Ay’ın topoğrafyası (metre)


Rim

Mersenius
MAR
C o

Darwin
t e

HUMOR
r d i

9150
Cavendish
s

4575 *Ay’da deniz seviyesi olmadığı için, 1737 Lamarck


l l e r
R o o

kilometrelik yarıçapa sahip bir kürenin


0* yüzeyi sıfır noktası olarak alınır.
a

SMART-1
k

Lacus
Lag

-4575 an 9/3/2006
r

g tiae
e Excellen
-9150 30° azz
Pi

i
Sc
Va

hic
llis

ou kar
B

va d
rd
i
de Inghiram
Baa

gré
Pin

TANIDIK YÜZ 60° Ha


Ay-Dünya arasında kütleçekimsel bir
senkronizasyon var ve yakın taraf hep
Dünya’ya bakıyor. Maria adlı (Latincede
denizler) dairesel ovaları, çarpma ha-
vuzlarının lavla dolması sonucu oluşmuş.
Kuzey Kutbu
Peary

itter
Pascal GRAIL A (Ebb) De S
GRAIL B (Flow) ud Hay
12/17/2012 Bailla n 60°
ha
g ora Meto
s n
Goldschmidt Barrow ld Hum Ma
Anaxi Arno bold re
tianum
mander
e J. He o
Babbag rschel W. Bond Strab

M A R E F R Endym
ion
nus rius
I G rcu
ris Me
O R I S Lac
Tem
Plato es Aristoteles poursi us
Jura Alp s Lacei
es s Hercules Atlas Sp
Mo Valli
nt

Sinus n Lacus ala


Mess ss
Mo

Gau
tes

Iridum Mortis
Chang’e 3 n
Alp

Frankli
30°
us

12/14/2013
es

aucas

Lac s Hahn
una 17 Cassini us S Berosu
7/1970
omni
orum Geminus
Montes C

M A R E Aristillus Beresheet
4/11/2019 M on te s
Luna 2 rch
MARE Ta ur us Cleomed
es Mare
An Pluta le
ntes 9/14/1959
Apollo 15 Hubb
binger Luna 21

gu
Palus 7/30/1971
I M B R I U

is
s

Putredinis 1/15/1973
nu

M S E R E N I TAT I S rd
Godda
ni

on MARE
M

Luna 15
en

tes

MA
Ap Apollo 17

MARGI
Ha 7/21/1969
s em 12/11/1972 E
te

R
us NI
Mon
tes Carpa
tus
Mon
Palus C R IS IU M S
MARE Manilius Somni
MARE Luna 23
Luna 5 VAPORUM Luna 24 11/6/1974 Neper
5/12/1965 Copernicus Ranger 6 8/18/1976
Surveyor 4 2/2/1964
TRANQUILLITATIS Mare
MARE Undarum
7/17/1967 Ranger 8 Taruntius
NSULARUM Luna 18
Reinhold Batı Doğu Surveyor 5 2/20/1965 Luna 20 9/11/1971 Schubert
30° Boylamı 0° Boylamı 9/11/1967 30° 2/21/1972 60° MARE
Apollo 14 0°
Surveyor 3 2/5/1971 Surveyor 6 Apollo 11 Luna 16
Tranquility Base
FE MA
4/20/1967 11/10/1967 CU 9/20/1970 SMYTHII
ND RE
is
eri s
t at
sp Sinu

7/20/1969
Apollo 12 Surveyor 2 ITA
11/19/1969 9/23/1966 A TI Kästner
Mare Ptolemaeus Apollo 16 S
Ranger 7 Langrenus
4/21/1972
U Cognitum 7/31/1964 Ranger 9 MARE La Pérouse
Pyren
Montaeesus

M 3/24/1965
NECTARIS Colombo
Lamé Ansgariu
Catharina Vendelinus s
MARE Arzachel
Ru

Bullialdus La Caille
E Santbech
pe

Fracastorius Gibbs
NUBIUM
s

Purbach
RUM Apianus lt Hecata
A

Regiomontanus ai eus
Werner Piccolomini Petavius
Va

Pitatus Deslandres
lli

Palus Zagut
Epidemiarum
s S

Gemma Rabbi Hum


Frisius Stevinus bold
Capuanus Levi t
nel

Orontius Rheita Barn


lius

e Lacus er Hiten
Timoris Surveyor 7
öfl ard
Metius 4/10/1993 30°
St

Hainzel Maurolycus Furne


1/10/1968 Tycho r ius
Va

Faraday Fabricius Abe


lli

Barocius l
s

Licetus
Ja n s s e n
Rh

Maginus
Longomontanus Ham
eit

Cuvier Baco Pitiscus ilton


a

Sc Watt Oke
hill Peir n
er Rosenb e sciu
Jacobi erger Biela s
ylide s Clavius
Phoc Zach
Sc iner
he Nearc
h
s Blancanus
ot

Mutus
Zucchiu inus Curtius Po
nté Ly
Bett er
Gruemberg Manzinus co
ula
nt
B

Lunar SELENE/Kaguya
a

i Prospector Chandrayaan-1 6/10/2009


l He 60°
usen l y LCROSS, 7/31/1999 Ay Darbe Sondası lm
Centaur Impactor 11/14/2008 ho
ltz

10/9/2009 Demonax
Scott 0 km 400
Amundsen LAMBERT EŞ–ALAN AZİMUTAL PROJEKSİYONU

Güney Kutbu
Kuzey Kutbu
SÖZLÜK (Tekil, çoğul) Nansen
Rozhdestvenskiy

ill
Catena, catenae: kraterler zinciri ce
Lovela elich

err
Dorsum, dorsa: sırt Plaskett

M
Fro

d
bla
Lacus, lacūs: küçük ova Milank

ind
ch ovič ev L
Mare, maria: geniş, düz ova 60° ovi Schwarzschild Thiessen e nt s
Bel'k Mez

e
s
rate

Pan
Mons, montes: dağ Karpinskiy p oc
Schjell Hip he r
Palus, paludes: küçük ova erup Nöt
Rupes, rupēs: dik bayır Yab c
loch Gamow Kirkwood ol u
Sinus, sinūs: küçük ova on kov s Sm
Comp
t Avogadro Stebbin van'tff
Vallis, valles: vadi Sommerfeld Zsig
m
Olivie Ho
İsimlendirilmiş diğer Volte r Emden
r ra Tikhov
tüm yapılar birer kraterdir. off
von
Bék Birkh
ésy Störm
er Yamamoto Kra
Rowland
Fab Chappell
r y De Mo Ale Carnot

D'
Millik raes
i

mb
Slipher Paraskevopoulos n
Harkheb

an ert De b Schlesi
ye Esnault-
Ca

Bridgm Pawsey el Montgolfier Pelterie

l
ten

an pb Chernyshev
Cam
a

H. G. W ip
Ves Von Ze

Fow
Su m

ti ells Ley Dunér er


ne Canto Wiener Kulik

l
ne r

30° Ma Szila
rd r
C Von Neumann Schneller
x wel
l Richa Kidinn Kur aten Kurchatov
rdson Harriot u c ha a
t Champollion Gadomski
ov Appleton Moore
Jolio Lom Evershed
t onos Sanford
ov Seyfert
Ediso Nušl Shayn Cockcroft
n Larmor
Deutsc Polzuno
h v RE NSE Trumpler Jou
Dziew Florensky MAOVIE
ulski Vernadskiy SC Fitzgerald SELENE /Okina
Al-Bir Olcott O Komarov Freundlich Dante 2/12/2009
M

uni Siedentopf
Popov Buys-Ballot Morse
Harv
Ibn Flemin Gavrilov Konstantinov Bredikhin
Yunus Hertz g Mach
Kostinskiy McMath
Anderson
Dreyer Guyot Kohlschütter Raimond
Lobachev Meshcherskiy Spencer Jones
skiy Sharonov
Moiseev Ostwald
Papaleksi A
Al-Khwarizmi ev
Ibn Firnas Zhukovskiy Lebedinskiy
e

Lunar Orbiter 1
el

Saenger Tsand
120°
nd

Firsov Schuster 10/29/1966


Babcock Krasovskiy Kib
Me

Lunar Orbiter 2
Abul Wáfa 10/11/1967 150° Coriolis 180° EKVATOR 150°

Vening
Wyld Saha Schliemann Meinesz Doğu Batı
Bečvář Boylamı Boylamı Lun
s

Vesalius K o r o l e v
ri

Pannekoek
Vent

Stratton Daedalus Icarus


Einthoven Dellinger
Hirayama Chaplygin
Lane Marconi Keeler Heaviside Amici
Langemak Perepelkin Mechn
Chauvenet Doppler
Pa

Beijerinck Racah
Meitner
icky

oi

s
st

McKellar l
Ga
eu

Zw

r Aitken
Isaev Mohorovičić
Cyrano Vertregt De Vries
d
Backlun Fe r m i Pirquet Gagarin
Hilbert
Tsiolkovskiy Paracelsus
do wska Levi-Civita Nassau Plummer
Sklo d ef f Orlov Von
Sierpinski a
Gr an

Alden
a

Rumford
V

Barringer Mariotte
Neujmin Pavlov Leeuwenhoek
Cu

e Scalig
er Subbotin MARE Thomson Birkeland
ri

nd Seidel
us Lam la
p
Lacinis Jules Oppenheimer
ud ne INGENII A p o l l o
So l i t Mil Verne
Leibnitz Davisson
ne r Eötvös Obruchev
Don urst Maksutov
30° Parkh Ramsay Finsen
Oresme n
nd o c he Koch Kármá
Rossela r on Chang’e 4
R

e Chrétien
V

Carv
M

Pauli 1/3/2019 Leavit


Crocco Grisso t
AR

der Garavito m
ner Van aals ev iy Cori
Jen Kozyr Tserask
E

mb
W Hopmann Boyle
U La
A

Bose Baldet
ST e dev Hess Karrer
RA Leb é Bhabha
e grain Poincar Abbe Minko
LE hin Cass k Bellinsgauzen wski
uc a n c
An P l Cabannes Fizea
u
Lemaît
Va Berlage re
llis Lyman
r

Wat
rlin
gle

P lan Eijkm son


be Minnaert iadi an
Ku

ck
am ton ov Crom
An mer meli l
Ch

Nu n Petzva
Valli
60° s Schrö Sch
dinger rödi De Forest man Do
MATTHEW W. CHWASTYK nger Zee e
rfe

KAYNAK: NASA; GEZEGENSEL TERMİNOLOJİ


l

SÖZLÜĞÜ, GEZEGENSEL GEOMATİK GRUBU,


Hale ook
USGS; NASA/JPL; ARİZONA ÜNİVERSİTESİ;
JOHNS HOPKINS ÜNİVERSİTESİ UYGULAMALI
Ashbr
FİZİK LABORATUVARI; WASHINGTON
CARNEGIE ENSTİTÜSÜ; LISA GADDIS, USGS Güney Kutbu
ASTROJEOLOJİ BİLİM MERKEZİ
UZAK YÜZ AY’A YA DA BAŞARISIZLIĞA
Uzay yarışının ödülü (insanları Ay’a
indirmek ve güvenli bir şekilde eve
60° geri getirmek) 1960’larda ABD ve
h

Sovyetler Birliği arasındaki rekabeti


ki ateşledi. Artık robotik görevler
ws
t

ho
but

Ay’ın Güneş Sistemi’nin daha


cz o

y
ond derinlerine gitmemizde bir atlama
Po

mb
ulo taşı olup olamayacağını belirliyor.
Co
l in
ame
rs ug h
M cLa
ton
Sar an
Stef ner gg
W e ge Bra
nger 1960
ni
Woo
d chi
Lac
dau

m o v er nst
Lan

Razu re N
Lo

pel 1965
t nt
o s k z
F r inloc en 30° Apollo 8
iy W Rön
tg
t ro pa vlovsk
Charlier Pe Apollo 10, 11, 12
1970
Laue Apollo 13
kaya pus
Kovalevs Leucip Apollo 14, 15
er
o Berkn Apollo 16, 17
g
Parena 1975
ule Bell
Bronk
Ro bertson
1980 Görev tipi
Ohm
ey Fersman Yakından geçiş, yörüngede
Po y

veya test aracı


ti n Lunar Orbiter 3
n

Kekulé g 10/9/1967 1985


Yüzeye indirilen veya çarptırılan
LADEE
4/18/2014 Başarısız görev
Artem'ev Ca
te 1990
na

Michelson
Le

er
us

Ülke veya kurum


ch
ne

al'chich 1995
r

ABD
Ca

He r tz s p r ung
t en

120°

aM

Sovyetler Birliği/Rusya
Vavilov
ich

Cat
ena 2000 Çin
elso

ar Orbiter 5 L ucr
e
n

1/31/1968 tiu Japonya


a
e r
s

l Avrupa Uzay Ajansı (ESA)


Lucretius 2005
Hindistan
l

ikov
i

o k
d

İsrail
o
r

Ioffe 2010 Güney Kore


R
C o

Ranger 4 Lowell
4/26/1962 Maunde
s

r
s

Strömgren 2015
t e
t e

Gerasim
IEN RE
TAL

der Pahlen ovich


OR MA
n

M o n

2020 Planlanan görevler


o
M
ev

h
bys
Ch e
Langmuir Brouw
er
Black 30°
Buffon ett
Stet
son

Ryd
e b
nd Gu erg
l

Me thn
ick
ann En yüksek nokta
pm 10.786 m
Lip Ar
rh en
i
us

60°
PÜRÜZLÜ ARKA YÜZ
Uzak yüz, yakın yüze oranla
daha fazla çeşitlilik ve krater
barındırıyor. Ay’ın yer şekilleri- En alçak nokta
ne astronotlar, biliminsanları ve -9178 m
bilginlerin isimleri verildi.
960’larda Ay’ımız hâlâ büyük
1 oranda bir gizemden ibaretti.
Apollo ziyaretlerinden ola-
bildiğince bilgi elde etmek için, NASA,
yok olan lav okyanuslarının yont-
tuğu karanlık, düz ovalar ve meteor
çarpmaları tarafından oluşturulan
yükseltiler gibi çeşitli yüzey şekillerine
sahip iniş noktaları seçti
1969’dan 1972’ye kadar ABD’li astro-
notlar her biri farklı bilimsel amaçlar
nedeniyle seçilmiş altı noktaya iniş
yaptı. Noktaların her biri Ay’ın, yörün-
ge kâşifleri tarafından kapsamlı şe-
kilde incelenmiş olan ve Görev Kont-
rol’ün astronotlarla doğrudan iletişim-
de kalabileceği, yakın yüzündeydi.
Uzay ajansları Güneş Sistemi’nde-
ki uzak yerleri ziyaret etmek üzere,
içlerinde insan olmayan sondalar
gönderdiler. Uzay araçları diğer 60
uyduyu keşfetti ve hatta içlerinden
birine, Satürn’ün Titan uydusuna
iniş yaptı. Kendi Ay’ımız üzerinde
ise robotik taşıtlar dört farklı bölgede
izlerini bıraktı.
Çin bu yılın başlarında, Chang’e 4
adlı aracını Ay’ın uzak yüzüne indire-
rek tarihe geçti.
Ay’a ulaşması planlanan ilk özel
araç nisan ayında düştü, ama bu
aracın ardındaki kâr amacı gütme-
yen İsrailli kuruluş hızlıca, yeniden
deneyeceklerini duyurdu.
ABD de astronotların Ay’a tekrar
dönebilmesi için zemin hazırlayacak
teknolojiye sahip bir dizi araç gönder-
meyi amaçlıyor.
APOLLO’DAN SONRA
İnsanlığın 1972’de Ay’a yaptığı son ziyaretin üzerinden neredeyse yarım asır geçti. Fakat
keşfetmekten asla vazgeçmedik. Dünya’nın yörüngesindeki araştırma istasyonlarında yaşa-
dık (sağda) ve Mars’ta özçekimler yapması, Jüpiter’in derinliklerine dalması ve Güneş Siste-
mi’mizi yakından araştırması için uzayın daha derinlerine robotik araçlar (altta) gönderdik.

İÇ GÜNEŞ SİSTEMİ
AY V E O L A S I L I K L A R I
Uzay şirketleri, Dünya’nın en
yakın komşusunda madencilik,
ticari seyahat ve kolonileşme
gibi projelerle para kazanılıp
kazanılamayacağını araştırıyor.

Ay

Merkür
25
2 Venüs

19
Güneş

10
Görev

Renkli çizgilerin her


biri, 1973 yılından
sonra bir gökcismini
incelemek için yapı-
lan bir görevi temsil
ediyor. Çizgiler
cismin dışına doğru
kronolojik olarak Deimos
sıralanıyor. Noktalı Dünya
çizgiler başarısız gö- Phobos
revleri gösteriyor. 6

Görevi Gerçekleştiren
ABD
SSCB/Rusya Mars
Avrupa
ABD/Avrupa 30
Japonya
Çin
Almanya
Hindistan
İsrail

Asteroitler
11
M A R S ’ T A YA Ş A M ? ASTEROİT KARŞILAŞMALARI
Bir dizi robotik araç Mars’ı tüm Gezegenimsi cisimlerle dolu asteroit
açılardan keşfetti ve bir zamanlar kuşağı, Güneş Sistemi’miz ve geze-
çok daha ıslak ve sıcak olan –ve genlerin nasıl oluştuğuna dair ipuç-
hatta üzerinde yaşam olmuş ola- ları barındırıyor. Sondalar asteroitleri
bilecek– bir dünya çıkardı ortaya. ziyaret ederek örnekler topladı.

CİSİM BOYUTLARI VE YÖRÜNGE UZAKLIKLARI ÖLÇEKSİZDİR.


D Ü N YA Y Ö R Ü N G E S İ N D E D Ö N E R K E N YA Ş AY I P Ç A L I Ş M A K
Uluslararası ekipler Dünya yörüngesindeki istasyonlarda araştırmalarını sürdürürken, NASA’nın
yeniden kullanılabilir uzay mekikleri 30 yıl boyunca çeşitli görevlerde mürettebat ve kargo taşıdı.

Programın süresi Ülke


SALYUT: 6 uzay istasyonu/48 ziyaretçi SSCB ULUSLARARASI UZAY İSTASYONU: 1/236
SKYLAB: 1/9 SPACE SHUTTLE: 135 görev/355 mürettebat ve yolcu TIANGONG: 2 / 7
ABD ABD MIR: 1/ 104 Çin
SSCB/Rusya
1971 1980 1990 2000 2010 Nisan
2019

ASTEROİT KUŞAĞI DIŞ GÜNEŞ SİSTEMİ


Phoebe
ÇALKANTILI JÜPİTER 2 KUIPER KUŞAĞI
Gezegene yapılan ilk görevler Güneş Sistemi’mizin en uzak cisimle-
Iapetus
şiddetli, dönen girdap yapılarını 3 rine ulaşan New Horizons uzay aracı,
açığa çıkardı. Jüpiter’in bazı uy- Plüton’u ziyaret eden ilk araçtı; daha
duları yaşam barındırma potan- Hyperion sonra Ultima Thule’yi keşfetmek
siyeli açısından incelendi. 3 üzere uçuşuna devam etti.

Titan
Callisto 4 Oberon
4
Rhea Titania
3
Ganymede
Umbriel
5 Helene
3 Ariel Hydra
Europa Dione Miranda Nereid Kerberos
5 3

Calypso Puck Triton Nix


Io 2
5 Perdita Proteus Styx
Telesto
2
Thebe Belinda Larissa Charon
Tethys
3
Amalthea Rosalind Galatea
3 Enceladus
3 Portia Despina
Metis
Pallene Juliet Thalassa
Adrastea
Methone Naiad
Plüton
Desdemona

Jüpiter Mimas
Cressida
1
3
8 Janus Bianca
2
Epimetheus Ophelia Ultima
2 Thule
Neptün
Pandora
2
Cordelia
1 1
Prometheus
2
Atlas
2
Satürn Uranüs Halley
Daphnis
4 Pan 1 HALLEY
Kuyruklu-
yıldızı

SAT Ü R N K AÇA M AĞ I
KUYRUKLUYILDIZI
Neptün’ü geçen alışıl-
5
Gezegen birkaç görevle mamış bir yörünge izle-
ziyaret edildi. Cassini yen Halley her 76 yılda
2004 yılında gezegene bir Güneş Sistemi’ne
ulaşarak 13 yıl boyunca geri dönüyor. 1986’daki
keşif yaptı; veriler son ziyareti çeşitli araç- Kuyruklu-
hâlâ işlenme sürecinde. lar tarafından incelendi. yıldızlar
11
NGM ART. MATTHEW TWOMBLY; ALEXANDER STEGMAIER. KAYNAK: NASA; ASIF SIDDIQI, FORDHAM ÜNİVERSİTESİ;
JONATHAN MCDOWELL, HARVARD–SMITHSONIAN ASTROFİZİK MERKEZİ; USGS ASTROJEOLOJİ BİLİM MERKEZİ
GERİ
SAYIM

NE ALDIK
ASTRONOTLAR KAYA, ÇAKIL, TOZ
SOLDA: Bir tür bazalt olan
Ay Örneği 15016’nın bir VE TOPRAK ÖRNEĞİ ALDI. KENDİ
parçası, akıcı ve saflaş- İLGİ ALANLARI, İNANÇLARI
tırılmış nitrojen gazıyla
dolu paslanmaz çelik VE TUTKULARINI YANSITAN
bir dolapta korunuyor. KİŞİSEL EŞYALAR BIRAKTI...

UZAYDA YENİ BİR ÇAĞA GERİ SAYIM SAYFA 75

NASA JOHNSON UZAY MERKEZİ


ASA astronotları dört yıl
N içinde Dünya’ya 382 kilog-
ram ay taşı getirdi. Ama
en etkileyici hediyelik eşyaların bir
ağırlığı yok: Dünya’nın fotoğrafları.
Apollo 8 astronotu William Anders
1968 yılı Noel Arifesi’nde, mavi ge-
zegenimizin Ay’ın kraterli ufkunun
yakınlarında, karanlık içinde asılı
durduğu tarihi fotoğrafı çekti.
Astronotlar yalnızca fotoğraf
çekip ay taşları toplamadılar; aynı
zamanda Dünya’dan taşıdıkları bir
dizi nesneyi de kendileriyle birlikte
uzaya çıkardılar.
John Young (Gemini 3), yaygınca
bilindiği gibi, gemiye konserve
sığır etinden yapılmış bir sandviçi
gizlice sokarak, mürettebattan ar-
kadaşı Gus Grissom’la paylaşmıştı.
Grissom, kırıntılar kabinin içinde
havada süzülmeye başladığında
sandviçi cebine koydu.
Buzz Aldrin (Apollo 11), Komün-
yon’u kutlamak için yanına şarap,
ekmek ve bir kadeh almıştı. Müret-
tebattan arkadaşı Neil Armstrong
ise Wright Flyer’ın tahta pervane-
sinin bir parçasını taşıyordu. Alan
Shepard (Apollo 14) Ay’da iki golf
atışı yapmak üzere bir aletin sapına
iliştirdiği golf sopası kafasını giz-
lemek için çorap kullandı. Charles
Duke (Apollo 16) yanına bir aile
fotoğrafı aldı ve onu Descartes
düzlüklerinde bıraktı.
Ay yüzeyinde bulunan belki de
en dokunaklı yadigâr, Apollo 15
görevinde David Scott tarafından
bırakılan küçük, alüminyumdan
yapılmış bir insan figürü. Figür, ya-
şamlarını kaybeden 14 astronot ve
kozmonotun adlarının yazılı oldu-
ğu bir plaketin yanında duruyor.

76 N AT I O N A L G E O G R A P H I C
NASA’nın en çok talep
gören uzay fotoğraf-
larından biri olan (Blue
Marble adı ile anılıyor)
Dünya fotoğrafı, Apollo
17’nin 1972 yılında Ay’a
yolculuğu sırasında,
yaklaşık 29 bin kilomet-
re uzaklıktan çekildi.
NASA JOHNSON UZAY MERKEZİ

SOLDA

Walter Schirra 16 Aralık


1965’te, Gemini 6 göre-
vi sırasında mızıkasıyla
“Jingle Bells” parçasını
çalarken, Thomas Staf-
ford çıngırakla ona
eşlik etti ve böylece
uzayda ilk müzik yapıldı.
SMITHSONIAN ABD ULUSAL
HAVA VE UZAY MÜZESİ

S O L D A , A LT TA
Buzz Aldrin, Ay’a iniş
yaptıktan sonra, Hous-
ton yakınlarındaki eski
kilisesinde hâlâ kullanıl-
makta olan, sekiz san-
timetrelik bu kadehten
kutsanmış şarap içti.
WEBSTER PRESBİTARYEN KİLİSESİ
GERİ SAYIM

SOLDA :
POPÜLER KÜLTÜRDE
Look dergisi 10 Ocak UZAY, TELEVİZYON PROGRAMLARINDAN
1967’de, Neil Armstrong FİLMLER, OYUNCAKLAR, YİYECEKLER
Ay’a ayak bastığında orta- VE KENDİMİZİ İFADE EDİŞİMİZE KADAR
mın nasıl görünüyor olabi-
leceğini anlatan bu Norman HER ALANDA HAYAL GÜCÜMÜZÜ
Rockwell resmine yer verdi. ETKİLEMEYİ SÜRDÜRÜYOR.

UZAYDA YENİ BİR ÇAĞA GERİ SAYIM SAYFA 79

© 1967 RESİM, ROCKWELL AİLE AJANSI’NIN İZNİYLE KULLANILMIŞTIR/SMITHSONIAN ULUSAL HAVA VE UZAY MÜZESİ
zay yarışı hız kazanır- verdiği tasarım alanında geliş-
U ken amaçları da arşa meye devam etti.
çıkardı ve yaşam şekli- Uzay popüler kültüre hâlâ hâ-
mizi değiştirdi. kim; NASA logosu dövmelerden
Sputnik heykelciklere ve şar- Vans’ın boğazlı spor ayakkabıla-
kılara ilham verdi. Life dergisi rına kadar her yerde karşımıza
ABD’nin ilk astronotları olan çıkıyor. Uzay Yolu, Jetgiller,
Merkür Yedilisi’nin yaşamlarını Mork ve Mindy, Yıldız Savaşları,
övdü. Seattle, Dünya Fuarı için son dönemlerdeki Mars filmleri
Uzay İğnesi’ni inşa etti. Stanley akını ve uzay temalı televizyon
Kubrick 2001: Bir Uzay Efsane- programları... Ayrıca: Houston
si’ni çekti. Uzay çağı filmlerde, Astros ve Houston Rockets,
televizyonda, müzikte, mima- Uzay Kampı, yerçekimine karşı
ride ve roketlerin pürüzsüz, tükenmez kalemler, astronot
aerodinamik hatlarının araba dondurmaları, “moonwalk”
ve trenlerin görüntüsüne ilham ve “Space Mountain.”
SAĞDA ÜST TE

Rusya’da kozmonot- General Motors tarafın-


lar genellikle hatıra eş- dan üretilen ve “ilk uzay
yalarına nakşediliyor. etkileşimli araba” olarak
“Dünya’da İlk” manşetli tanıtılan Firebird III, gaz
bu poster, 26 yaşında- türbini içeren bir mo-
ki eski tekstil işçisi ve torla çalışıyordu ve yedi
hava dalışçısı Valentina kanada sahipti. 1958 yı-
Tereshkova’nın 1963 yı- lında yapılan konsept
lında gerçekleştirdiği, arabanın bir bilgisaya-
kendisine “uzaya giden rı, elektronik kumandası
ilk kadın” unvanını ka- ve hızlanma, fren ve
zandıran uçuşun 20. yıl- direksiyon kırmak için
dönümünü ilan ediyor. bir manevra kolu vardı.
DAVID POLLACK, GETTY IMAGES GENERAL MOTORS HERITAGE CENTER
KALKIŞ!

SIRADA NE VAR?
ONLARCA YILDIR YERİMİZDE SAYIYOR
SOLDA: Virgin Galac-
tic’in (2015) VSS Unity GİBİ GÖRÜNEBİLİRİZ. OYSA Kİ KEŞİF
roketi, NASA’nın uzayın VE KÂR YARIŞINI BİRLEŞTİREN
başlangıcı kabul etti-
ği 80 kilometrelik yük- YEPYENİ BİR UZAY YOLCULUĞU
sekliğin üzerine çıktı. ÇAĞI BAŞLAMAK ÜZERE...

YAZI: SAM HOWE VERHOVEK FOTOĞRAFLAR: DAN WINTERS


nsanoğlu 50 yıl önce bu ay ilk kez Ay’a ayak
bastı ve bu, tarihin en hayret verici anların-
dan biriydi. Başka bir dünyaya yapılan bu
ziyaretin insanlığın en büyük bilimsel ba-

İ şarılarından biri olması, ya da bu yapılanın


iki küresel süper güç arasındaki destansı
yarışın doruk noktasını temsil etmesi…
Her ikisi de doğru olsa da neden, bunlar-
dan biri değildi. Söz konusu gelişmenin ar-
dından The New York Times ön sayfasında
Archibald MacLeish’in bir şiirine yer
verirken, “Amerika’nın en güvenilir adamı” olan haber spikeri Walter
Cronkite de, 500 yıl sonrasında dahi insanların, Ay’a inişi “tüm zaman-
ların en önemli başarısı” olarak göreceklerini söyleyecekti. ¶ Ancak asıl
önemli olan, yarışın sona ermiş olması, hatta bir zamanlar hayal bile
edilemeyecek bir dönüm noktasının aşılmış olması değildi. ¶ Bu başarı
yalnızca bir başlangıçtı. ¶ İnsanlığın ufuklarına, keşfedebileceği ve hat-
ta yaşayabileceği yerlere bakışında yepyeni bir çağın başlangıcı. Karada
hareket eden bir tür olarak yola çıkmış, denizciliği keşfettikten sonra
gezegenin tamamına erişim sağlamış, motor gücüyle uçuş bizi göklere
çıkardığında atmosferi fethetmiştik ve artık geleceğimizde yepyeni, engin
bir âlemin gezginleri olmak gibi bir seçenek belirmişti. Uzay yolcularıy-
dık –ve bu ufuk açıcı zafer aracılığıyla, tanınmış bilimciler ile yazar Isaac
Asimov’un “gezegensel şovenizm” olarak adlandırdıkları tutumumuzu
geride bırakırken, çok geçmeden gezegenlerarası bir tür hâline gelecektik.
“Dünyalılar” terimi artık kimliğimizi tanımlamakta yetersiz kalacaktı. ¶
Tüm bunlar, Apollo 11’in Ay modülü Eagle 20 Temmuz 1969’da Ay yüzeyi-
ne iniş yaptığında hissedilen tüm o coşku ve merak içinde, yaygın olarak
beklenen olaylardı. En büyük yolculuklar tek bir adımla başlar. Bir kişi için
küçük bir adım, tüm insanlık için devasa bir sıçrayış. ¶ ABD Ulusal Uzay
ve Havacılık Dairesi başkanı Thomas O. Paine, çok geçmeden Mars’ı he-
deflemeye başlamıştı; üstelik, yalnızca gelecekteki bir hedef olarak değil,
National Geographic’te açıklanan ayrıntılı yol haritasıyla birlikte. Kalkış:
3 Ekim 1983. Nükleer roketlerle fırlatılacak 75 metre uzunluğunda iki uzay
aracına bölüştürülmüş 12 mürettebat. Mars yörüngesine giriş: 9 Haziran
1984. Mars yüzeyinin 80 günlük keşfi. Dünya yörüngesine dönüş: 25 Mayıs
1985. ¶ Ay’a ulaşma eyleminin kendisi bir şekilde insanı yüceltmiş, uza-
yın daha derinlerine gidebileceğimize dair bir güven hissi oluşturmuştu.
Apollo 11’in kumanda modülünün pilotu Michael Collins, “Nereye gitsek,
insanlar, ‘Bunu siz başardınız,’ demek yerine, ‘Başardık!’ diyorlardı,” diye
anlattı o günleri. “İnsanlık, insan ırkı, biz insanlar başarmıştık bunu.”

84 N AT I O N A L G E O G R A P H I C
Mars’taki hava koşul-
ları çarpıcı ölçüde de-
ğişkenlik gösterebil-
diği için astronotların
-60°C kadar düşük
ve 20°C kadar yüksek
sıcaklıklarda dışarıya
çıkmalarına olanak
tanıyacak uzay giysi-
leri giymesi gere-
kiyor. Kuzey Dakota
Üniversitesi’ndeki
bir laboratuvarda NA-
SA’nın maddi deste-
ğiyle geliştirilme aşa-
masında olan bu de-
neysel giysi 350 farklı
bileşenden yapıldı.
NASA KENNEDY UZAY MERKEZİ
ündoğumuna hâlâ birkaç saat var; oto- menin tam anlamıyla uçarak geçerek yıldızlararası
G büsümüz Güney Kazakistan’ın ırak boz- uzaya çıkan ikiz Voyager uzay araçları, bunu yapa-
kırlarında kilometreleri kat eder ve yalnız bilen ilk insan yapımı nesnelerdi. Bizden 17 milyar
bir patika boyunca ilerlerken, farlar, kimi kez bir kilometre uzaktalar ve hâlâ bizimle iletişimdeler.
anlığına da olsa, kenarları kırık mozaik fayansları Voyager’lar sonsuza dek boşlukta yolculuk
ya da devasa boyutlarda solgun bir duvar resmini edebileceği ve hem Güneş hem de Dünya’nın bir
aydınlatıyor. Bu stilize edilmiş sanat eserleri, kız- son kullanma tarihi olduğu için (endişelenme-
gın yazlar ve kara kışların tahribatını gösteriyor. yin, buna daha çok var), günün birinde sedan
Kocaman, paslanmış, terk edilmiş binaları süslü- büyüklüğündeki bu ebedi konukların, bir zaman-
yor ve artık var olmayan bir ülkenin, Sovyetler lar var olduğumuzun yegâne kanıtı olacakları
Birliği’nin uzay programının onlarca yıl önceki düşünülebilir. Yine de, varisimiz olacak başka
görkemine selam duruyorlar. bir türün o zamana kadar çoktan yıldızlararası
Sonunda, Soğuk Savaş’ın enkazlarını içeren bu yolculuklara başlamış olacağı ve Voyager’ların bu
“Alacakaranlık Kuşağı” manzarasında kilometre- başarısının bize bir parça itibar kazandıracağını
ler kat ettikten sonra, otobüs aniden bir geçitten düşünmek de olası.
sapıyor ve harap ama terk edilmemiş olduğu açık- Ve eğer bunu yaparlarsa, zamandaki bu nok-
ça belli olan devasa bir yapının önüne yanaşıyor. taya –yani 2010’ların sonu ve 2020’lerin başına–
Kamuflajlar içindeki tam teçhizatlı Rus ve Kazak “dönüm süreci” olarak bakabilirler; bu terim Rus,
güvenlik görevlileri, projektör ışıklarıyla baştan Avrupa ve Amerikan roketlerinde uydu fırlatma iş-
aşağı aydınlatılmış bu alanın tamamını kuşatmışa lemlerini denetlemiş olan fizikçi Jim Keravala’nın
benziyor. Bu bir hangar ve içinde pırıl pırıl, yepye- günümüzün ticari uzay endüstrisinde yaşanan
ni bir roketli uzay aracı var. hareketliliği adlandırma biçimi.
Baykonur Uzay Üssü’ndeyim. Çünkü, Ay’a “Bizler,” diyor Keravala, “uzay yerleşimi çağının
inişin 50. yıldönümüne bu kadar az bir süre kal- ve insanlığın dünya dışı geleceğinin gerçek baş-
mışken, gezegen üzerinde bir insanın uzaya fır- langıcının şafağındayız.” (Keravala günümüzde,
latılmasını izleyebileceğim yegâne yer burası. Bu iç Güneş Sistemi’ni “yaşam ve uygarlıklar için
insanların uçup gidebileceği tek yer, Dünya’nın daha iyi, daha nazik, daha yeşil bir hâle getirmek”
yaklaşık 400 kilometre üzerindeki Uluslararası adına milyonlarca robot göndermeyi amaçlayan
Uzay İstasyonu ve bu uzaklık da Ay ile aramızdaki OffWorld adlı şirketin yönetiminde bulunuyor.)
mesafenin yalnızca binde birine denk düşüyor. Keravala’nın merak uyandırıcı öngörüsü tartış-
Son sekiz yıldır, yani NASA’nın uzay mekiğini maya fazlasıyla açık; bunun nedenlerinden biri,
emekliye ayırmasından bu yana, uzay istasyonuna eski endüstri esprisinin (“uzay katıdır”) aslında
Amerikalı bir astronot gönderebilmenin yegâne doğru olması; engeller ve gecikmeler hemen her
yolu, gidiş–geliş yolunda bir koltuk sahibi ola- defasında ilerleme sürecinin birer parçası.
bilmek için kabaca 82 milyon dolar karşılığında, Ancak uzayda büyük işlerin gerçekleşiyor oldu-
Rusların Roscosmos olarak bilinen aracına otostop ğunu inkâr edemeyiz. İki ABD şirketi (SpaceX ve
çekmekten geçiyor. Boeing), kendi uzay aracı modellerinin onaylan-
Ay’a inişin elli yıl sonrasında, uzaydaki konu- masına gün geçtikçe yaklaşıyor ve NASA yöneticisi
mumuz işte bu ve burada “biz” derken insanları Jim Bridenstine’in ifadesiyle, “NASA’yı Amerikan
kastediyoruz. Ki bu da özünde hiçbir şey demek astronotlarını Amerikan roketleriyle Amerikan
–en azından 1969 yılının büyük beklentilerini bir topraklarından uzaya fırlatmanın eşiğine getiri-
ölçüt olarak alırsak. Bugüne kadar Ay’a on iki kişi yor”. Apollo’nun daracık modülleriyle kıyaslan-
(hepsi Amerikalı, hepsi erkek) ayak bastı; tamamı dığında, 1950’li yıllarda kullanılan pervaneli yolcu
1972 öncesindeydi ve Dünya yörüngesindeki uzay uçaklarının yanında Boeing 787 Dreamliner gibi
istasyonları dışında hiçbir insan evrenin başka bir kalan bu gemiler, bu yılın sonlarında ya da önü-
yerine ayak basmadı. müzdeki yılın başlarında mürettebatlı görevler
Ama yaptıklarımızı farklı bir ölçekle değerlen- yürütecek duruma gelebilir.
dirirsek, uzayda olağanüstü şeyler yaptığımızı Bu arada, Virgin Galactic ve Blue Origin adlı
söyleyebiliriz aslında. iki özel şirket için yapılan uzay araçları da büyük
Güneş Sistemi’mizdeki diğer tüm gezegenleri adımlar attılar ve bizi yepyeni bir uzay turizmi ça-
keşfetmek için insansız sondalar gönderdik ve bu- ğına hiç olmadığımız kadar yaklaştırdılar. Söz ko-
nun sonucunda şaşılacak fotoğraflar ve hazine nusu araçlar öncelikle, varlıklı müşterileri yaklaşık
değerinde veriler elde ettik. Güneş Sistemi’ni keli- 90–100 kilometre arasındaki bir mesafeye, uzayın

86 N AT I O N A L G E O G R A P H I C
YÖRÜNGEYE GİRMEK
1950’lerde Sovyetler Birliği ve ABD ilk fırlatma tesislerini kurdu. Diğer ülkeler 1970’lerde
onları izledi. Bugün var olan tek özel tesis Rocket Lab’e ait, ama diğerleri de yapım
aşamasında. 22 faal uzay üssünün birçoğu ülkelerin güney bölgelerinde, çünkü Dünya
yüzeyi Ekvator’a yaklaştıkça daha hızlı dönüyor, bu da fırlatmalara destek sağlıyor.

Pasifik
Uzay Üssü
Kompleksi Plesetsk R U S YA

KUZEY Yasny
A S Y A
AMERİKA Vostochny
KAZAKİSTAN K. KORE
AVRUPA
Baykonur Taiyuan
ABD Sohae JAPONYA
Wallops Uçuş Ciukuan
İRAN Naro Uçinoura
Vandenberg Tesisi/Orta Atlantik ÇİN
Hava Palmachim İmam Siçang
Bölgesel Uzay Üssü İSRAİL Tanegaşima
Kuvvetleri Humeyni G. KORE
Cape Canaveral
Üssü HİNDİSTAN
BÜYÜK A F R İ K A Vençang
OKYANUS Satish Dhawan
Guyana Reagan Test Alanı
UZ AY MARSHALL
ÜS SÜNDEN FRANSIZ ADALARI
GUYANASI EKVATOR
YAPILAN (Fransa)
FIRLATIŞ ATLAS BÜYÜK
1000’in GÜNEY
AMERİKA O K YA N U S U OKYANUS
üzerinde
HİNT
100–1000 OKYANUSU
10–99
AVUSTRALYA
1–9
Rocket Lab
Yörüngeye Fırlatma
insan gönderildi Kompleksi

YENİ ZELANDA

başladığı yere fırlatacaklar; müşteriler burada sıfır mek üzere işbirliği yapıp yapamayacağını test et-
yerçekiminde ağırlıksız olmayı deneyimleyecek, mek için tasarlanmış birer “mini–biyosfer” içeren
karanlık evren boşluğunu ve Dünya’nın mavi bir de yüzey aracı konuşlandırdı. Çin nisan ayında,
eğimini görecekler. Tüm bunlar, günümüzde aşa- önümüzdeki on yıl içinde Ay’ın güney kutup böl-
ğı yukarı 200 bin dolar karşılığında sizin olabilir gesinde bir araştırma istasyonu kurmayı hedefle-
–bu arada her iki şirket de, daha fazla roketli uzay diğini de duyurdu. Ancak ülkenin uzay ajansı, Ay
aracını kullanıma soktukları zaman fiyatların hızla yüzeyine “taikonot” adıyla anılan astronotlarını
düşeceğini ve seçeneklerin artacağını söylüyor. ne kadar yakın bir zamanda indirmeye çalışacağı
Blue Origin ayrıca, mayıs ayında, Blue Moon konusunda suskunluğunu koruyor.
olarak adlandırdıkları, iniş yapabilen bir uzay aracı Kendini atılgan bir “girişim ülkesi” olarak gören
inşa etmekte olduğunu duyurarak, insanları tekrar İsrail’de, SpaceIL adlı kâr amacı gütmeyen bir kon-
Ay’a götürme yarışını kızıştırdı. Bu robotik araç 6,5 sorsiyum nisan ayında, Ay’ın yörüngesine giren
tonluk kargo taşıyabilecek ve 2024 yılına kadar Ay ilk özel firma olarak tarihe geçtiğinde hem alkış
yüzeyine astronot gönderebilir duruma gelecek.
Uzaydaki hareketlilik Amerikan şirketlerinin ya
da Rusya’nın programının tekelinde değil elbette. SONRAKİ FOTOĞRAF rağa iniş yapmak üzere
Çin ocak ayında, insansız bir uzay aracıyla Ay’ın Bir teknisyen, Boeing tasarlanan roketin, inişi
tarafından geliştirilen yavaşlatmak için para-
Dünya’dan görülmeyen arka tarafına yumuşak iniş ve Uluslararası Uzay İs- şütleri ve hava yastıkları
yaparak, Ay keşiflerinde “yeni bir sayfa açtığını” tasyonu’na beş yolcu bulunuyor. Aynı kapsül
övgüyle duyurdu –söz konusu bölgeye temas eden taşıyabilen CST–100 10 kez kullanılabilecek.
Starliner kapsülünün bi- Boeing bu yılın sonla-
ilk araçtı bu. Uzay aracı, meyve sinekleri, çeşitli leşenlerini yerleştiriyor. rında mürettebatlı bir
bitkiler ve tohumların ay koşullarında gıda üret- Su yüzeyi yerine top- test uçuşu planlıyor.

2008 İLE 2018 ARASINDA YÖRÜNGEYE EN AZ BİR FIRLATMA GERÇEKLEŞTİREN TESİSLER GÖSTERİLİYOR.
SOREN WALLJASPER. KAYNAK: THOMAS G. ROBERTS, CSIS HAVA–UZAY GÜVENLİK PROJESİ 87
hem de gözyaşı seli yaşandı. Ancak İsrail’in bir nın ardında, özel uzay şirketlerinin tanıtım mal-
gökcismine yumuşak iniş yapan dördüncü ülke zemelerinde yer verdikleri garip bir şey de var:
olma girişiminin sonu sert oldu: SpaceIL’in Beres- Birçoğu, uzaya gitmenin aslında … Dünya’yı kur-
heet adlı küçük uzay aracı, yumuşak iniş yapmak tarmak ve onu daha iyi bir yer hâline getirmekle
yerine Ay yüzeyine çarptı ve kontrol merkeziyle ilgili olduğunu vurguluyor.
bağlantısını kaybetti. “Dünya’yı kökten değiştirmek için alan açıyo-
Daha ötelerde, Yeni Zelanda’da, devasa bir ko- ruz” (milyarder Richard Branson tarafından kuru-
yun merasının bitişiğindeki fırlatma rampasın- lan Virgin Galactic). “Dünya’yı korumak istiyorsak
da, Rocket Lab şirketi düşük Dünya yörüngesine … sınırsız kaynakları ve enerjisinden yararlanmak
uydu fırlatmak için yenilikçi, düşük–maliyetli için uzaya gitmeliyiz” (Bezos’un şirketi Blue Ori-
roketler kullanıyor. gin). “Dünya’daki yaşamı iyileştirmek için uzaya
Dubai’nin kıyısında, Emirates havayollarının erişim sağlıyoruz” (Rocket Lab). “Çoğu yolculuğun
bir zamanlar boş bir çölden ibaret olan bir bölgeyi 30 dakikadan kısa sürdüğünü, dünyanın dört bir
hava yolcuları için devasa bir küresel kavşak hâline yanında her yere bir saatin altında ulaştığınızı ha-
getirdiği yerde, yapım aşamasında olan bütünüyle yal edin” (uzay yolculuğunun bu tür Dünya’dan
yeni ve daha da devasa bir havaalanı dünyanın Dünya’ya gezintileri olası kılacağını düşünen mil-
ilk “kozmotropolis”i olarak anılıyor. Yetkililer bu yarder Elon Musk’ın parlak fikri, SpaceX).
havaalanının geleneksel jet yolcu uçaklarının yanı Ve bir soru: Neden uzaydayız? Elli yıl önce, bu
sıra roket gemilerini ve hiper ve süpersonik hava soruya yanıt vermek çok daha kolaydı. Ay’a ulaş-
taşıtlarını da kaldırabileceğini söylüyor. mak için! Elbette, genel olarak keşif, özel olaraksa
Ve Japonya’da resmi uzay ajansı JAXA, mart ulusal saygınlık için. Gösterişli bir iyi niyet bildirisi
ayında, astronotların Ay yüzeyinde 10 bin kilo- yapabilmek için: “Tüm insanlık için barış içinde
metrenin üzerinde yol kat edebilmelerine olanak geldik.” Herkes asıl meselenin Ay’a ayak basmak,
tanıyacak bir insanlı Ay taşıtı geliştirmek için To- sağ salim geri dönmek ve sonrasında da bunu bö-
yota’yla işbirliği yaptığını duyurdu. bürlenerek anlatmak olduğunu biliyordu.
Fakat bu soruyu bugün sorarsanız, bir düzine
ünümüzün roket bilimi, çoğunlukla, hırs- farklı yanıt alabilirsiniz. Ve tamamı incelenmeye
G ları –ve egoları– dünyaları aşan birkaç değer, çünkü orada ne yaptığımızı ya da yapmayı
“süper milyarder” arasındaki yoğun re- hedeflediğimizi anlamadan, uzayda olmamız ge-
kabet tarafından körükleniyor. rekip gerekmediğini sorgulayamayız.
Onların uzay araçları mazidekilerden fark-
lı, çünkü yalnızca bilimsel keşif amacıyla inşa azakistan’daki hangarın dışında, grubu-
edilmiyorlar. Bu uzay araçları, insanları Dünya K mun geri kalanıyla birlikte otobüsten
üzerindeki herhangi iki nokta arasında hızla uçu- iniyorum –çoğu Rus, birkaçı da Kanadalı
rarak, ya da Keravala’nın önerdiği üzere, sonunda habercilerden oluşan geniş bir grup bizimki.
bizi çok–gezegenli bir tür hâline getirerek, özenti Orada dikilerek bir süreliğine durduğumuz yerde
astronotların pahalı dileklerini gerçekleştirmek adım sayıyoruz, çünkü aralık ayı başlarında soğuk
ya da asteroitlerde maden kazısı yaparak değerli bir gün. Ve çok daha soğuk hissettiren sert rügâr
kaynaklar elde etmek için tasarlanıyor. eşliğinde, eksi 14 santigrat dereceyi yaşıyoruz.
Söz konusu uzay devlerinin birçoğu bizi han- Bir güvenlik bariyerinin kenarındayız –ellerinde
gi yöne götürmekte olduklarına dair açık birer kameralar ve defterlerle benim grubum bu tarafta;
görüşe sahip ama kolektif olarak, tüm bunların silahlarına sarılmış ve üniformalarının omuzların-
etiğini –ya da gerektirdiği bilgeliği– tartışmaya daki cebe yerleştirilmiş telsizlerine bir şeyler söy-
yeni yeni başlıyoruz. Eğer Güneş Sistemi, uzay ve leyen güvenlik görevlileri de diğer tarafta. Roketli
ticaretin amansız vaizi Jeff Bezos’un ısrar ettiği uzay aracı açık kasalı bir vagonun içinde yatay po-
üzere, aralarında “bin tane Einstein ve bin tane zisyonda duruyor; beyaz silindirin tabanında koni
Mozart”ın yaşayacağı “bir trilyon insan”a kolaylık- biçiminde dört yardımcı itici, tepesinde ise parlak
la ev sahipliği yapabilecekse, Amazon kurucusu- renklerle boyanmış bir Rus bayrağı var. Tren alçak
nun cesaretimizi toplayıp göksel alanlarda üreme- bir ıslık sesi eşliğinde yavaşça harekete geçerek,
miz gerektiğine dair çağrısını dinlemeli miyiz? (Ve birkaç kilometre uzaklıktaki fırlatma rampasına
eğer bunu yaparsak, Amazon Prime yine de satın doğru ilerliyor.
aldığımız ürünleri kapımıza kadar getirecek mi?) Fırlatma sırasında küçük bir gerginlik yaşanı-
Bu kibirli sloganlar, planlar ve hedef tanımları- yor; çünkü ekim ayında fırlatılan bir önceki roket,

90 N AT I O N A L G E O G R A P H I C
her şeyin yolunda gideceğine inanıyor olduğunu
Günümüzün roket bilimi, bilmemle daha da artıyor.

hırsları bilimsel keşiften Uzayda yaşayan insanların sayısı ikiye katlan-


mak üzere –üçten altıya. Üç haftadan kısa süre

ibaret olmayan birkaç içinde, halihazırda uzay istasyonunda olan üç kişi


eve dönecek ve Dünya atmosferinin ötesindeki

süper milyarder arasındaki –Ay’ın, Güneş Sistemi’ndeki diğer tüm gezegenle-


rin, diğer tüm uyduların, asteroitlerin ve insanlığın
yoğun rekabet tarafından altmış yılı aşkın süredir inşa edip yörüngeye fırlat-
tığı diğer her şeyin üzerinde ya da içindeki– insan
ateşleniyor: Bu uzay nüfusu tekrar üçe düşecek. Geri kalan yaklaşık 7,6
milyarımız mı? Biz hâlâ yerküreye bağlıyız.
araçları para kazanmak ok yakında ABD, astronotları uzaya gön-
için tasarlanıyor. Ç dermek için bir değil, iki Amerikan yapı-
mı seçeneğe sahip olarak, sonunda NA-
SA’nın Rus Soyuz roketlerine olan bağımlılığını
sona erdirebilir. Bu yeni uzay gemileri çok daha
henüz ancak 93 kilometreye yükselmişken, sen- uzun erimli görevlere uzanan ilk adım: Ay’a, aste-
sörlerdeki bir arızanın mürettebat kapsülü ile yar- roidlere ve hatta Mars’a.
dımcı iticilerin roketten ayrılmasına neden olması Ve böylece, şaşırtıcı derecede dokunaklı, hatta
üzerine fırlatma iptal edildi. Ve NASA astronotu mistik olan, Soyuz kalkışını izleme deneyimimden
Nick Hague ile Rus kozmonot Alexey Ovchinin birkaç ay sonra, kendimi gökyüzünün masmavi
acil iniş sürgüsünü kullanarak bir felaketi önledi. olduğu harika bir Florida gününde, parıldayan Bü-
“Mürettebat şanslıydı,” diye açıklamıştı, yar- yük Okyanus’un neredeyse bir kilometre ötesinde,
bay, Irak savaşı gazisi ve helikopter pilotu Anne yerden 50 metre yükseklikte buluyorum.
McClain bir NASA–TV basın toplantısında. “Ama Cape Canaveral Hava Kuvvetleri Üssü’nde, tari-
yörüngeye ulaşabilen her mürettebat şanslıdır. hi, Apollo öncesinde yürütülen uzay programları
Uzay uçuşu kolay değildir.” çerçevesinde Titan roketlerinin fırlatılmaya baş-
McClain bu gerçeği en iyi bilenlerden biri: Ken- landığı 1965 yılına kadar dayanan Uzay Fırlatma
disi bir NASA astronotu olarak, izlemek üzere uzay Kompleksi 41’in tepesindeyim. Günün birinde,
üssüne geldiğim fırlatmada yer alıyor. Uluslararası Uzay İstasyonu’na bir defada beşe
Roscosmos sorunun çözüldüğünü ve Soyuz ro- kadar yolcu taşıyabilecek olan Boeing’in CST–100
ketinin bu kez sorunsuz fırlatılacağını söylüyor. Starliner kapsülü buradan fırlatılacak.
McClain ve diğer iki mürettebat, özel bir karantina Asansörden iner inmez ilk fark ettiğim şey, fır-
bölgesindeki cam duvarın ardından bize –İngiliz- latma kompleksinin tam kenarından yere doğru
ce, Rusça ve Fransızca olarak– buna kendilerinin inen çelik halatlar.
de inandıklarını söylüyor. Her açıdan tam not. Bu- Boeing ve Lockheed Martin’in ortak girişimi
günlerde görenek hâline geldiği üzere, bir Rus Or- olan fırlatma birliği ULA’da yönetici ve fırlatma
todoks rahip, mürettebat ile gemiyi kısa ama resmi operasyonları genel müdürü Tony Taliancich,
iki törenle kutsuyor; hatta haberci topluluğunu “Eğer bir astronotsan bu sürüşü yapmayı asla, ama
bile kutsuyor –özgür basına amansız saldırıların asla istemezsin,” diyor. Yetki alanına yaptığım zi-
yapıldığı böylesine bir dönemde bu hareketi takdir yaret boyunca durmadan gülümseyen Taliancich,
etmekten kendimi alamıyorum. 400 metre uzunluğundaki bu halatların, son da-
Haberciler Baykonur’da 1,5 kilometre öteden kikada yaşanan bir patlama, yangın ya da gemiyi
bir fırlatmaya tanık oluyorlar ki bu da habercilerin terk etme emrini gerektirecek başka herhangi bir
beş kilometre ötede tutulduğu Cape Canaveral’a acil durumda devreye giren kaçış sisteminin kritik
göre çok daha yakın bir mesafe. Büyüleyici ve et- birer parçası olduklarını açıklıyor.
kileyici bir gösteri yaşanıyor: ateşleme sırasında Halatlar yararlı birer hatırlatıcı: Uzay uçuşu bu;
roketin altından yayılan turuncu renkli dev alev hâlâ tehlikeli bir iş. Astronotlarımız bir uzay ara-
patlamaları, motorun kükreyişi, gümbürtüler, sar- cının kapsülüne ne zaman tırmansalar aslında bir
sılan zemin. Hissettiğim huşu, geminin en ucun- bombanın üzerine çıkmış oluyorlar; kontrollü bir
da, üç insan hemcinsimin gökyüzüne fırlatılırken şekilde patlayacağını umdukları bir bomba.

K A L K I Ş ! S I R A D A N E VA R ? 91
Yapılan 135 uzay mekiği uçuşundan ikisi felaket-
le sonuçlandı ve her biri yedi can aldı. Eğer ABD’de 1969’da NASA başkanı olan
güvendiğimiz ticari havayollarında böyle bir hata
payını kabul etseydik, her gün 500’den fazla uçak Thomas O. Paine, içinde
kazasına göz yumuyor olurduk.
Kariyerinin büyük bölümünü ABD Hava Kuv- bulunduğumuz bu tarihlere
vetleri’nin fırlatma operasyonlarında geçirmiş
olan Taliancich, Starliner mürettebat kapsülünün
dek Mars’a ve Jüpiter’in
nereye geleceğini gösteriyor ve astronotlar içeri
girdiğinde kapsülün tertemiz kalmasını sağlaya-
uydularına ayak basmış
cak olan yalıtılmış odanın girişini işaret ediyor.
Bir saat kadar önce, yakınlardaki bir montaj te-
olacağımız inancındaydı.
sisinde bir Starliner görmüştüm. Daha doğrusu,
dıştaki ısı kalkanları olmadığı için, koni biçimli
Öngörüsü hâlâ
kapsülün akıllara durgunluk veren, uzay aracının
içine uzanan borular, teller ve elektrik kabloları
gerçekleşebilir –Apollo
karmaşasının açığa çıktığı üst ve alt yarısını görme 11’in 100. yıldönümünde.
şansına sahip olmuştum.
Geliştirilmiş koltuklar, daha büyük pencereler
ve LED’li ortam ışıklarıyla bu uzay aracının kabini
açıkça Apollo kapsülünün geliştirilmiş 21. yüzyıl zaman çizelgesi ortaya çıkaracağını söyleyen uzay
sürümü. Aydınlatma özelliği biraz saçma gibi gö- keşfi savunucuları, belirlenen bütçeden hoşnut
rünse de öyle değil. Gelişmiş aydınlatma, astronot- değil. Bridenstine ise, özel sektörü mürettebatlı
ların sirkadiyen ritimlerini, uyku döngülerini ve inişler için gerekli kapasiteyi hızlandırmaya teş-
hatta duygularını düzenlemeye yardımcı olabilir, vik edeceğini söyleyerek bu görüşe karşı çıkıyor.
ki bu da NASA ya da başka bir uzay ajansı insanları Starliner –ya da Crew Dragon adlı SpaceX versiyo-
aylar sürecek bir yolculukla Mars’a göndermeden nu, ya da her ikisi birden– kolaylıkla, insanlı uzay
önce aşılması gereken kritik zorluklardan biri. keşfinin geleceği olabilir.
Yine de, Dünya’ya geri dönelim ve bugün bu-
onusu açılmışken, Mars yolculuğu ne lunduğumuz konumu hatırlayalım.
K zaman gerçekleşecek? Açıkça görülen o ki 50 yıl önce, birçok kişinin
NASA’nın, kızıl gezegenin insanlı keşfi olacağımızı öngördüğü yerde değiliz; NASA’dan
için belirli bir zaman çizelgesi yok. Bu sırada hem Paine’in olabileceğimizi söylediği yerde olmadı-
insanların, hem de uzay araçlarının kapasitesini ğımız da bir gerçek –yalnızca Mars’ta değil, aynı
ölçmenin bir yolu olarak, astronotları Ay’a geri zamanda Jüpiter’in uydularında ve kim bilir daha
göndermeye odaklanıyorlar. nerelerde olacağımızı söylemişti o. Tekrar Ay’a bile
“Ay bir kanıtlama alanı, Mars ise ufuktaki he- gitmedik. Oysa ki, 1992 yılında ölen Paine, kendi
def,” demişti NASA’dan Bridenstine, mart ayında yaşam süresi içinde binlerce insanın Ay tatillerinin
uzay ajansının önerilen bütçesini açıklamak için keyfini çıkaracağına inanıyordu.
Cape Canaveral’da yaptığı bir sunum sırasında. 1969’un büyük öngörülerinin gerçekleşmesi
Astronotların, Ay’da mevcudiyet kurabilmek hâlâ olası –fakat Ay’a inişten yarım asır son-
adına, hem insan hem de makineler için birer ya- ra değil, daha çok 100. yıldönümüne yakın bir
kıt olarak su, oksijen ve helyum çıkarmanın bir zamanda.
yolunu bulmaları gerekecek. (Orada kayda değer Günün birinde Mars’a taşınmayı hedeflediğini
miktarlarda bulunduğuna inanılan helyum–3, söyleyen Musk, zaman çizelgesi konusunda en
gelecekte nükleer füzyon–itişli roketler için kul- agresif davranan isim. SpaceX’in mürettebatlı
lanılabilir.) Ay, ayrıca başka yerlere yapılacak fır- uzay gemisinin Mars topraklarına iniş yapması
latmalar için bir harekât bölgesi olarak da kulla- için 2024 yılına işaret ediyor. Ve bu tahmin, ge-
nılabilir: Dünya’nın yerçekiminin yalnızca altıda nel anlamda umutsuz –ya da düşüncesiz– ölçüde
birine sahip olduğu için, bir uzay gemisini Ay’ın iyimser olduğu düşünülerek ciddiye alınmıyor.
çekim alanının ötesine göndermek, gezegenimize Nisan ayında ABD hükümeti tarafından denetle-
göre çok daha az enerji gerektiriyor. nen bağımsız bir analiz, NASA’nın 2034 yılından
Bunun Mars’a ulaşmak için fazlasıyla yavaş bir önce Mars’a insan göndermesinin “tüm bütçe se-

92 N AT I O N A L G E O G R A P H I C
naryoları, teknolojik gelişmeler ve test çizelgeleri ÖZEL SEKTÖRÜN GELİRİ KAMU
KAYNAKLARI
307,3 milyar $
altında dahi imkânsız” olduğu sonucuna ulaştı. 80,6 milyar $
20,7 milyar $
Diğer Mars savunucuları, 2040’ların başlangıcının Ürünler/hizmetler Savunma ABD
daha olası olduğunu söylüyor. Altyapı Bakanlığı Diğer

İniş ve keşif: mümkün. Ancak açık olmak ge-


97,6 milyar $ Gelir oranı,
rekirse, birçok uzman göklerdeki yaşama dair ce- Uydu yayın hizmet-
televizyonu lerinin reka-
surca öngörülerin çılgınlık olduğunu düşünüyor.
betine rağ-
Televizyonda popüler ve etkileyici Science Guy men istikrarlı
19,7$
NASA
olarak ünlenen ve Planetary Society’nin CEO’su seyrediyor.

olan Bill Nye’a geçen yıl Washington, D.C.’de yapı-


lan bir uzay konferansında rastladığımda, Mars’ın
8,6$
eninde sonunda insan yerleşimine uygun hâle Çin
(tahmini)
getirilmek üzere “dünyalaştırılabilecek” olması Çin’in uzay büt-
fikri karşısında gözlerini devirmişti. “İnanılmaz çesi halka açık
değil; ülkeler 7,0
derecede soğuk, neredeyse hiç su yok, yiyecek gayrisafi yurti- ABD dışında
85,8$ çi hasılalarının askeri
yok ve bu arada, nefes alabileceğimiz bir şey de Yer istasyonları yaklaşık yüzde
yok,” demişti Nye. (Nye kızıl gezegene yapılacak ve ekipman 0,07’sini uzay 6,6$
için harcıyor. Avrupa
görevleri destekliyor, ama kalıcı yerleşimi değil.) Uzay
Ajansı
Uzay araçlarıy-
ekrarlamamız gereken bir diğer şey de la iletişime geç- 3,1$
Rusya
T şu: Bizim yapabildiğimiz her şeyi robot- mek ve sinyalle-
ri alabilmek için 2,2$
larımız daha iyi yapıyor (yani, uzayday- Dünya’da dona- NOAA
ken); oradaki görkemi yalnızca bir ressam ya da nıma gereksi-
nim var. 2,1$
şairin yapabileceği kadar anlamlı şekilde yakala- Fransa

manın dışında. Uzaya hiç insan göndermeden de 1,8$


81,9$ EC*
harika şeyler yaptık ve bunun yegâne nedeni; Geolokasyon, 1,6$
iletişim kurma, yön bulma ve gelecek öngörüsün- navigasyon ve Daha fazla Japonya
zaman tutma akıllı telefon 1,4$
de bulunma –en azından hava tahminleri konu- ve otomatik
Hindistan
araba üretil-
sunda– ve Dünya’da sayısız pek çok şey yapma dikçe, tale- 1,4$
İtalya
şeklimizde yaşanan kuantum sıçrayışlarına öna- bin artması
bekleniyor. Almanya
yak olmuş tüm o uyduları yörüngeye fırlatmış Güney Kore
olmamız değil. Birleşik Kral- NSF
lık 2017 yılında
Sondalar ayrıntılı görüntüler göndermeye 23,2$ yaklaşık yüzde
İsveç
Uydu Diğer ülkeler
devam ediyor; ayrıca, kısa bir süre sonra uzaya, haber-
98 ile devlet
harcamaların- EUMETSAT†
ışıkları milyarlarca yıl önce oluşmuş uzak nes- leşmeleri
da en büyük Kanada
Diğer bakanlıklar ‡
nelere bakabilmemizi sağlayacak kadar güçlü bir artışı gördü. Birleşik Krallık
teleskop göndereceğiz. İsrail
6,8$ İspanya
Bu veriler erken evren hakkındaki sorularımızı Uydu 53 milyon $
üretimi Polonya
yanıtlamaya ve belki de kozmosun başka bir yerin-
de yaşam bulmamıza yardımcı olacak.
1977’de fırlatılan ve minik, nükleer enerjili jene-
5,4$
Uydu UZAY A.Ş.
HAVALANIYOR
radyosu
ratörlerle çalışan şaşırtıcı ikiz Voyager sondaları 3,4$
standart bir ampul kadar enerji harcayan radyo ve- Dünya
gözlemi
ricileri aracılığıyla içinde bulundukları ortam hak- Uzay ekonomisinin 2017–2040 yılla-
Uydu fırlatışı rı arasında, 1 trilyon doları aşan bir
kında bize veri göndermeye hâlâ devam ediyorlar. gelir elde ederek üç katın üzerinde
Sigorta
Voyager’ların oralarda bir yerlerde hâlâ savru- primleri büyümesi öngörülüyor. Endüstri-
larak ilerliyor olması önemli bir noktanın altını nin neredeyse yüzde 80’ini oluştu-
10 milyon $ ran ticari girişimlerin hızla büyüme-
çiziyor. Açıkçası, insanlar bu yolculuğa çıkamaz- Turistik uzay
si bekleniyor. Ticari uyduların yanı
uçuşu
dı. Hava, yiyecek, su ve kozmik radyasyon ya da depozitoları sıra askeri, bilimsel ve diğer amaç-
güneş patlamalarına karşı korunmanın yanı sıra, larla gönderilen uydular gittikçe
küçülerek daha verimli hâle geliyor
gittiğimiz yer her neresiyse oraya gitmek için ve fırlatma harcamaları azalıyor.
katlanacağımız uzun yolculukta aklımızı kaçır-
mamamız için gereken uyarıcılara olan rahatsız DAISY CHUNG VE KAYA BERNE. KAYNAK: UZAY VAKFI

* AVRUPA KOMİSYONU
† METEOROLOJİK UYDULARIN İSTİSMARI KONUSUNDA AVRUPA ORGANİZASYONU
‡ FEDERAL HAVACILIK İDARESİ VE ENERJİ, İÇİŞLERİ VE TARIM
BAKANLIKLARI DÂHİL
NASA, Ay yüzeyinde
bulunan toz ve kaya
örtüsünü kazmak, taşı-
mak ve başka bir nok-
taya bırakmak için,
RASSOR adı verilen bu
hareketli robotik plat-
formu tasarladı. Düşük
kütle çekimli bir ortam-
da çalışabilmesi için
platformda çekiş ya da
ağırlığa bağımlı olmak-
sızın ters yöne dönen
tamburlar bulunuyor.
edici gereksinimimiz göz önüne alınırsa, şu soruyu yükseldiği “Dünyadoğumu” bunların en ünlüsü.
sorabiliriz: Zaten neden gidelim ki? Özellikle de Bu fotoğraflar çevreci hareketleri ateşledi, su ve
yapabileceklerimiz arasında, robotik bir sonda- havamızı temizlemek için yeni yasalara önayak
nın gerçek bir insandan daha etkili, hızlı, ucuz ve oldu ve birçok insanın şu basit soruyu sormasına
güvenli şekilde yapamayacağı hiçbir şey yokken yol açtı: “Onca parayı öncelikle kendi sorunlarımı-
neden gidelim? Gerçeği kabul edelim: Mürette- zı çözmeye harcamamız gerekmez mi?”
batsız sondalar, ender maddeler elde etmek için “Onca para” bölümü, bazı yıllarda ABD federal
asteroitlerde maden kazısı yapmaktan, diğer geze- bütçesinin yüzde 4,5’ini tüketen uzay programını
genlerin fotoğraflarını çekmeye kadar, her göreve işaret ediyordu. (Günümüzde NASA’nın bütçesi
bizden daha uygun. yüzde birin yarısı kadar.) Öncesinde, kadın ve er-
kekleri Mars’a götürmek kolaylıkla aynı miktarda
ine de bu, keşfe çıkmamızın önemli olup bir bütçeye mal olabilirdi; yani bunu erteleyerek
Y olmadığı sorusunu doğuruyor. Mürette- doğru şeyi yaptığımızı oldukça sağlam şekilde
batsız yolculuk –milyarlarca kilometre- savunabiliriz.
lik bir yolculuk bile– bir adamın, çok daha yakı- Artık, yeniden kullanılabilir roketler gibi sonu
nımızdaki Ay’a attığı ilk adımın yarattığı –ya da gelmez yeniliklerin ulaşım masraflarını aşağıya
bir kadının günün birinde Mars’a atacağı adımın çektiği ikinci uzay çağına giriyoruz. On ya da otuz
yaratacağı– heyecan, merak ya da huşu kadarını yıl sonra, oraya ulaşmanın maliyetinin, günümüz-
yaratamayacak. (Bridenstine’in söylediğine göre, de ve elbette 1980’lerde olduğundan çok daha dü-
Ay’a adım atacak bir sonraki Amerikalı olasılıkla şük olacağı kesin.
bir kadın olacak.) Eğer insan türünün üyeleri, Neil Armstrong’un yerden biraz Ay tozu kaldır-
içlerinde kendilerini Everest Dağı’nı ölçmeye ya masını izlemiş olanlarımız, Mars’a gitmenin bu
da kutuplarda zorlukla ilerlemeye iten dürtüler kadar uzun süreceğini hiç hayal etmemiş olsa bile,
hissediyorsa, Mars ve ötesine gitmek için duyu- bu güzel bir pazarlık.
lacak kaçınılmaz bir dürtü de yok mudur? Bu… Daha ne kadar süreceği ise hâlâ muamma.
Anladınız işte… Biz böyleyiz. Herhangi bir uzay girişiminde yaşanacak ciddi
“Doğamızda temel bir gerçek var: İnsan keş- bir kaza ya da trajedi, tüm uzay keşiflerini –bazen
fetmeli,” demişti Apollo 15 kumandanı David yıllarca– erteliyor. Kaynaklar da pek sınırsız değil:
R. Scott, 1971 yılında Ay’da, Hadley Rille Vadisi Şu an için konuşursak, örneğin asteroit madenci-
yakınlarında bir yerlerdeki konumundan Hous- liği planları biraz hız kesmiş gibi. Uzaydaki ender
ton’daki yer kontrolle konuşurken. “Ve bu, keşif- metallerden (endüstri amigolarının ileri sürdüğü
lerin en büyüğü.” Ayrıca, Dünya’nın kendisinin üzere) 1 trilyon dolar ya da daha fazlasının kazanı-
yaşanmaz hâle gelmesi durumunda türümüzün labileceği gerçek olabilir –ya da olmayabilir. Peki
hayatta kalması açısından, bazı fütüristlerin “si- ya bunu öğrenmek için gereken teknolojinin geliş-
gorta poliçesi”, diğerlerinin ise “B Planı” olarak tirilmesi için harcanacak miktar 100 ya da 200 mil-
adlandırdıkları bir durum da var. Bu, dinozorları yar doları bulursa? Bu, yarışta sizin tek boynuzlu
yok etmiş olana benzer bir asteroit gibi kontrolü- atınızın kazanacağına dair bahis oynamanız için
müz ötesinde bir güç aracılığıyla gelebileceği gibi, çok yüksek bir meblağ.
nükleer savaş ya da iklimimizin çarpıcı biçimde Son olarak, uzayın bir de karanlık tarafı var ve
dengesizleşmesi gibi kendi ahmaklıklarımızın bu uzaya çıkmış olan astronotların tarif ettiği o en-
sonucunda da gerçekleşebilir. gin karanlık değil yalnızca. ABD, Çin ve Rusya’nın
A Planı konusunda bazı endişelerimiz var ve uzay silahları geliştiriyor olması karşısında (üçü de
bu güzel bir şey, çünkü bu şu anda elimizdeki, en bunun savunma amaçlı olduğunda ısrarcı), kendi-
iyi ve olasılıkla tek plan. Çevre aktivisti ve yazar mizi gelecekte uzayda savaşıyor, füzeler fırlatıyor,
Bill McKibben’ın ifade ettiği üzere, Dünya’nın en uyduları yok ediyor ve Dünya’daki hedefleri vu-
az elverişli bölgesi bile, insan yaşamı için başka rabilmek için güçlü lazer silahları deniyor olarak
herhangi bir yerde bulduğumuz erişilebilir tüm bulabiliriz –üstelik bu hedeflere insanlar da dahil.
noktalardan çok daha elverişli.
İlk uzay çağının en büyük ironisi, ortaya çıkar- azakistan’daki Soyuz fırlatılışına gider-
dığı en tarihi görüntülerin Ay ya da diğer gezegen- K ken, önce birkaç kozmonotla görüşmek
lere değil, kendi gezegenimize ait olması. Durgun ve bazı müzeleri ziyaret etmek için Mos-
ve huzurlu görünen mavi küremizin, Ay’ın ufku kova’ya uğradım. Kanımca, onları uzaya çıkmaya
üzerinde bulutlar tarafından kucaklanmış biçimde teşvik eden Sovyet uzay programının yarattığı

96 N AT I O N A L G E O G R A P H I C
üzerineydi bu kitaplar.) İkinci olarak da, insanların
Yeniden kullanılabilir uzayı bizzat keşfetmesini güçlü şekilde destekli-

roketlerin Mars’a gidiş yor olsalar da, insanların uzaya yayılması ve kalıcı
olarak yerleşmesi fikrinin biraz kaçıkça olduğunu

maliyetini aşağı çektiği düşünüyorlar.


“Orası pek… hoş değil, açıkçası,” demişti Viktor
ikinci bir uzay çağına Savinykh, ona uzayda yaşamak hakkında düşün-
celerini sorduğumda, uzun bir duraksamanın
giriyoruz. Bilinmeyen: ardından. 79 yaşındaki Savinykh, 1985 yılında
bozulan, buzla kaplanan ve tehlikeli derecede
Oraya gidebilmemiz için yörüngeden çıkan Salyut uzay istasyonunun
tamiratında oynadığı rol nedeniyle Rusya’da ol-
daha ne kadar zaman dukça ünlü. “Yönünüzü kolayca şaşırıyorsunuz,
oradayken birçok şeyi hatırlayamıyorsunuz,” diye
geçmesi gerekiyor? devam etmişti. “Beyni gerçekten zorluyor. Gözleri-
nize vuran parlak güneş ışığı. Tarifi zor. Bedeniniz
güçsüz düşüyor.”
Yine de, Bezos’un hayallerinin günün birinde
güçlükleri anlamadan, NASA astronotlarının Ay’a gerçek olacağını kabul etmişti.
ulaşma çabalarını takdir etmek güç. Savinykh bana, “Buna verecek cevabım yok,”
Amerikalılar, Ay’a iniş mücadelesini bir futbol demişti. “Yeni nesil ve ondan sonraki ve ondan
maçı gibi değerlendirmeye yatkın. Hiç kimse ya- sonraki –kararı onlar verecek. Biz üzerimize dü-
rışın büyük bölümünde kimin önde olduğunu ha- şeni yaptık.”
tırlamaz ya da umursamaz, önemli olan kimin ka- Bu nesiller kesinlikle ilginç sorular soruyor
zandığıdır. Yani, ABD galip geldi. Hikâyenin sonu. olacak. Washington’da katıldığım uzay konfe-
Ama Sovyet dönemi kozmonotlarının ulusal ransının sonlarına doğru, ABD’li astronotlardan
simgeler olarak görüldüğü Rusya’da, tamamen oluşan bir heyet, dünyanın dört bir yanındaki öğ-
bambaşka bir uzay yarışı ve bambaşka bir bakış renciler tarafından video aracılığıyla gönderilen
açısıyla karşılaşıyorsunuz. Öykünün Rusya ver- soruları yanıtladılar.
siyonunda, yarışın tamamı daha çok bir atletizm Baltimore’da yaşayan beş yaşındaki Braith Or-
yarışması gibiydi ve Amerikalılar en sondaki tenzi şunu bilmek istiyordu: “Bir galaksiden diğe-
oyunlardan birini kazanarak saygınlık elde etmiş rine gitmek mümkün mü?”
olsa da, Rusya oyunlar sırasında kazanılan toplam Bugüne dek üç uzay mekiği görevinde yer alan
puan açısından üstünlüğü elde tutuyordu. ve uzay istasyonuna yapılacak ilk Boeing Starliner
Uzaydaki Sovyet ilklerinin listesi gerçekten yolculuğunda olması planlanan Chris Ferguson,
etkileyici; uzaydaki ilk uydu, köpek, erkek ve ka- “Büyük düşünmesine sevindim!” diye yanıtladı.
dından, ilk çok insanlı mürettebata ve uzay yürü- Kalabalık kahkahalara boğulurken, “Bir galaksi-
yüşüne kadar uzanıyor bu liste. Bunlar herhangi den diğerine gidebilmemiz için,” diye ekledi, “ön-
bir Amerikalının, Soğuk Savaş’ın doruk noktasın- celikle şu ışık hızı olayını çözmemiz gerekecek.”
dayken, “Komünist rakiplerimizin elinden çektiği- “Bu teknolojiyi o geliştirecek!” diye araya girdi,
miz ulusal aşağılanmanın büyüklüğünü ve Başkan SpaceX’in ilk Crew Dragon uçuşunda yer alması
John F. Kennedy’nin neden 1960’lar sona erme- planlanan astronot Victor Glover. “Lütfen bizi de
den önce astronotları Ay’a indirip Dünya’ya geri al,” dedi, uzay istasyonuna iki kez yolculuk etmiş
getirme yemininin, küresel sahnede saygınlığımızı emekli astronot Nicole Stott. “Bizi de yanında gö-
telafi etmek açısından muhteşem bir hamle oldu- tür!” Glover, kocaman bir gülümsemeyle başını
ğunu” fark etmesi için yeterli. sallayarak, son sözü söyledi.
İlginç olan şu ki Rusya’da tanıştığım kozmo- “Bu sana bağlı, kardeşim!” j
notların, Amerikalı meslektaşlarıyla paylaştığı iki
görüş vardı. Birincisi, uzayda geçirdikleri zaman Sam Howe Verhovek 20 Temmuz 1969’da Apollo
onların da Dünya’yı koruma konusuna derin bir 11’in ay modülünü görebileceğini düşünerek Ay’a
ilgi duymalarına neden olmuştu. (Gerçekten de uzun uzun bakmış. Çocukluğunda astronot olmak
isteyen Dan Winters şimdilerde insanlığın uzayda-
iki kozmonot bana kendi yazdıkları kitapları ver- ki keşiflerini kaydetmekten büyük zevk alıyor. Na-
diler –uzay hakkında değil, doğamızı korumak dia Drake oldu olası Ay’da dans etmeyi düşlemiş.

K A L K I Ş ! S I R A D A N E VA R ? 97
D Ü N YA N I N

98
G E Z E G E N İ N E N Ü C R A K Ö Ş E L E R İ N D E N B İ R İ ; Ü S T E L İ K YA Ş A M L A

D O LU P TA Ş I YO R . V E A R JA N T İ N ’ İ N B U

YA Ş A M A L A N I N I B O Z M AYA H İ Ç N İ Y E T İ YO K .

YA Z I V E F OTO Ğ R A F L A R : ENRIC SALA

SO N U N DA K İ
DENİZ
Binlerce güney yalancı
kral yengeç yavrusu
(Paralomis granulosa)
Boynuz Burnu (Şili) ya-
kınlarındaki bir dev
Atlantik denizyosunu
ormanına akın ediyor.
Tür, bölgede yoğun
olarak avlanıyor ve
bu denli yüksek sayılar-
da bir arada oldukça
ender görülüyorlar.

ÖNCEKİ FOTOĞRAF

Denizanası, Isla de los


Estados (Arjantin) açık-
larında bir denizyosunu
ormanının yaprakları
arasında. Okyanustaki
en büyük algler olan dev
denizyosunları (Macro-
cystis pyrifera) yüzeye
doğru uzuyor ve boyları
45 metreyi aşabiliyor. Ve
bu denizyosunu orman-
ları, gezegenimizin en
yüksek çeşitliliğe sahip
ekosistemlerinden biri-
ne ev sahipliği yapıyor.

101
Güney denizaslanları
(Otaria flavescens) Şili
fiyortlarında, Francis-
co Coloane Deniz Par-
kı’nda bir araya toplan-
mış. Park aynı zaman-
da, kambur balina için
de Kolombiya kıyılarıy-
la Patagonya suları ara-
sındaki yıllık göçleri sı-
rasında dinlenip besle-
nebildikleri bir sığınak.
GÜNEY
AMERİKA

ARJANTİN
BÜY Ü K ATLAS
O KYA N U S O K YANUSU
Thetis Koyu

ANTARK
ANT AR
ARK
R TİK A

Arjantin’de,
Tierra del Fuego’nun
en uç noktasının
hemen yanı başındaki
Thetis Koyu, aynı
zamanda Amerika
kıtasının ulaşılabilecek
en güney noktası. Güney denizaslanı er-
Ve çok az insan ona ulaşıyor. Kaptan James Cook, keği, Isla de los Esta-
1768’de günlüğüne “Şüphesiz, gemiler için çok dos’ta dalganın için-
den fırlayıp bir güney
kötü bir yer,” diye yazarak, gelecekteki ziyaretçi- kaya penguenini (Eud-
lerini yosunlardan uzak durmaları için uyarmış. yptes chrysocome) ka-
Ancak çetin denizi ve sert rüzgârlarıyla adı çıkmış pıveriyor. Güney kaya
penguenleri balık ya-
bu bölgede yine de sığınılacak bir yer sunuyor. kalamak üzere –yüzler-
Şubat 2018. Hava soğuk ve kapalı. Hanse Explor- cesi bir arada–yüzerek
er adını taşıyan gemimizden botla ayrılıyor; The- denize açılıyor. Kalaba-
lık olduklarında tehli-
tis’te, kalın bir Atlantik denizyosunu örtüsünün ve kelerden korunuyorlar
sular çekildiğinde ortaya çıkan kumulların arasın- –tabii bu her zaman ve
dan dikkatle sıyrılarak kıyıya doğru yol alıyoruz. hepsi için geçerli değil.
Arjantin hükümeti, Tierra del Fuego yerel yö-
netimi ve Patagonya Deniz Koruma Forumu iş-
birliğiyle gerçekleştirilen bir National Geographic
Pristine Seas (Bâkir Denizler) ekpedisyonuna li-
derlik etmek üzere buradayım. Yanımda, 2004’te
kurulan bu forumun kurucuları arasında olup, ya-
şamını Arjantin’in deniz memelilerini inceleme ve

104 N AT I O N A L G E O G R A P H I C NGM MAPS


korumaya adamış dostum ve meslektaşım Claudio Tierra del Fuego’nun uç noktasındaki bu eks-
Campagna da var. Amacımız, Arjantin sularında pedisyonunsa benim açımdan özel bir anlamı
yeni bir deniz koruma rezervine önayak olmak var –yalnızca elde edebileceğimiz başarıyla ilgili
üzere bilimsel veri toplamak ve film çekmek. değil, bölgeyle aramdaki kişisel bir bağ nedeniyle
Yaşamım boyunca bu tür rezervler (deniz ulu- de önemli. Burası, dostum ve bilimsel akıl hocam
sal parkları) yaratmak için çalıştım. Son on yılda, Paul Dayton’ın, 1973’te çığır açan incelemelerde
Pristine Seas ekibimiz yerel paydaşlarla bir araya bulunduğu yer. Paul ve arkadaşları, kutup rüzgâr-
gelerek, 5 milyon kilometrekarenin üzerinde ok- larına, doluya ve kara aldırış etmeksizin, üzerle-
yanus alanının, avlanma ve diğer tehditlerden ko- rinde –modern, su geçirmez elbiseler giyen biz-
runması konusunda hükümetlere yardımcı oldu. lerin aksine– yalnızca eski usul dalış elbiseleriyle
Ekspedisyonlarımızda, engin Pasifik’in mercan Thetis Koyu ve hemen doğusunda yer alan Isla de
resiflerinden Kuzey Denizi’ndeki donmuş takı- los Estados’un dört bir yanında daldı. Bu sualtı
madalara, dünyanın dört bir yanında dalıp çıktık. habitatlarını onlardan önce kimse incelememişti.
Ve bizim misyonumuzun bir parçası da Paul’un
Bu makale, Pristine Seas bağışçıları ve 2030 itibarı söz konusu araştırmalarını yinelemekti.
ile gezegenimizin yüzde 30’unun koruma altına Okyanuslarımızın değişik yerlerinde aşırı avlan-
alınması için National Geographic Society’nin yanı sıra
dünyanın dört bir yanından değişik kuruluşlarla çalışan ma ve iklim değişikliğinin neden olduğu vahim
Wyss Campaign for Nature tarafından desteklendi. değişimleri ilk elden gözlemledim; en göze çarpan

D Ü N YA N I N S O N U N D A K İ D E N İ Z 105
106 N AT I O N A L G E O G R A P H I C
İklim
değişikliğinin
okyanuslarımızda
neden olduğu
vahim
değişimleri
gördüm: Mercan
resiflerinin
ölümü ve Kuzey
Denizi’nde
eriyen buzullar.
Peki ya burada,
yüzeyin altında
bizi neler
bekliyor?

Büyük güney kırmızı


ahtapotu (Enterocto-
pus megalocyathus)
Isla de los Estados’ta,
bir denizkestanesi ya-
tağının üzerinde dinle-
niyor. Doymak bilmez
denizyosunu yiyicileri
olan denizkestaneleri
tüm bir ormanı sıfırla-
yabiliyor –ama burada
orman yine de ayakta
kalmış. Ahtapotlar ise
–ölü ya da diri olmaları
fark etmeksizin– balık
ve yengeç yiyor.

D Ü N YA N I N S O N U N D A K İ D E N İ Z 107
108 N AT I O N A L G E O G R A P H I C
Yüzeye
ulaştıktan
sonra da
büyümeye
devam eden
dev Atlantik
denizyosunları,
gün ışığının
aralarından
rengârenk
bir vitraydan
süzülürcesine
sızdığı bir
orman örtüsü
oluşturuyor.

Boynuz Burnu’nun 110


km güneybatısındaki
Islas Diego Ramírez’de
kriller, dev Atlantik de-
nizyosunu ormanına akın
ediyor. Kriller balıkları,
penguenleri, denizas-
lanlarını, kürklü fokları,
balinaları ve en tepede
de okyanusun en muh-
teşem avcılarından olan
orkaları besleyen muaz-
zam bir besin ağının
temelini oluşturuyor.

D Ü N YA N I N S O N U N D A K İ D E N İ Z 109
değişimler, mercanlardaki beyazlama ve ölümler Isla de los Estados’ta bir lirlenmiş bu penguen
ve de yaz aylarında Kuzey Denizi buzullarında ya- fırtınakuşu, güney kaya türünün, dünya geneli
şanan küçülme. Acaba, Paul’un ziyaretinden 45 yıl pengueni kolonisi üze- temel alındığında nü-
rinde uçuyor. Koruma fusunun yüzde 10’dan
sonra burada, yüzeyin altında bizi neler bekliyor?
statüsü hassas olarak be- fazlası burada yaşıyor.

sahile ayak bastığımız anda bir toplu


C L AU D I O İ L E
mezarın üzerinde yürüdüğümüzün ayırdına varı- Notlarında, bir koyda Atlantik denizyosunlarını
yoruz. Çok eskilerden kalma denizaslanı kemikleri sadece bir–iki deniztarağı türünün sardığını; bir
attığımız her adımda ayaklarımızın altında çatırdı- başkasında küçük, yumuşak mercanlar olduğunu,
yor –20. yüzyılın ilk yarısında yaşamış avcılardan bir diğerindeyse, zengin sulardaki besin tanecikle-
geriye kalmış izler bunlar. rini yakalamak için ince dallara ayrılan tüyleri olan
Denizaslanı ve kürklü foklar, büyük oranda de- bebek denizhıyarları olduğunu yazıyor.
rileri ve yakıt olarak kullanılan yağları için ayrım Şaşırtıcı biçimde, her bir koydaki Atlantik deniz-
gözetilmeden avlanmıştı. Paul Dayton’ın dönemi- yosunlarının hâlâ aynı türlere ev sahipliği yaptığı-
ne gelindiğinde, Arjantin hükümeti söz konusu nı görüyoruz. Oşinografik koşullar, belli ki yarım
türleri yasal koruma altına almış olsa da halen eski yüzyılda pek değişmemiş: İklim değişikliği henüz
günlerine dönebilmiş değiller. Araştırmacılara kalıcı bir iz bırakmamış. Bu müthiş armağan kar-
göre, yerel denizaslanı sayıları, büyük olasılıkla şısında neşeyle doluyorum. Bizi hayrete düşüren
üreme çağındaki dişilerin ciddi oranda azalma- bir başka şey de canlı bolluğu. Deniz tabanının her
sı ve endüstriyel balıkçılığın bıraktığı derin izler bir santimetrekaresi organizmalarla dolu: beyaz ve
nedeniyle, 70 yıl öncekinin beşte biri civarında. sarı süngerler, kabuk gibi saran pembe algler, loli-
“Geçmişte, insanlar bu hayvanları direkt öldü- popa benzeyen tulumlular… Dev Atlantik deniz-
rüyordu,” diyor Claudio. “Artık onları besinlerin- yosunları, üzerlerinde büyüyen midyelerin ağırlı-
den de yoksun bırakıyoruz.” Thetis Koyu’na ulaş- ğıyla deniz tabanına doğru eğilip bükülüyor. Mavi
mamızın üç gün öncesinde, Ushuaia limanında bir denizyıldızı salyangozlarla keşiş yengeçlerinin
gördüğümüz 110 metrelik süper–trol gemisinin yanında midyeleri de mideye indiriyor.
ağları, bir düzine Boeing 747’yi kucaklayabilecek
kapasitedeydi. Tierra del Fuego kıta sahanlığı sı- B İ R G Ü N D A L I Ş A A R A V E R İ YO R ve kıta sahanlı-
nırında, derin havzanın başladığı yerde, işte bu ğının ötesindeki havzaya bakmaya gidiyoruz.
ve benzeri dip trolü ve paragat gemileri çalışıyor. Yaganes Havzası, Şili ve Arjantin’in güney u-
Kıyıya daha yakın kesimlerde yılın büyük bö- cundan Antarktika’ya uzanan, Pasifik, Atlantik
lümünde hava o kadar sert ki, Thetis Koyu ve Isla ve Antarktik sularının kavuştuğu, kendi içinde
de los Estados’ta dalma zahmetine çok az kişi giri- bağlantılı muazzam bir ekosistemin kalbini oluş-
yor; ama biz görece sakin bir zamanda buradayız. turuyor. Mühendisimiz Brad Henning’in yanında
Dolayısıyla da ada çevresinde iki hafta boyunca çok sayıda National Geographic Dropcam’i var;
dalış yapma olanağı buluyoruz. Bu soğuk ve besin içlerinde sinema kalitesinde çekim yapan kamera
açısından zengin sular, gezegenimizin en muh- ve ışıklar bulunan cam (borosilikat) küreler bun-
teşem deniz ekosistemlerinden birini barındıran lar. Üzerlerinde bulunan ağırlık sistemi kamerayı
dev Atlantik denizyosunu ormanlarını besliyor. dibe indirip, birkaç saat sonra yüzeye geri çıkarıyor
Atlantik denizyosunu sütunları 45 metreye varan –olasılıkla da deniz tabanının daha önce görülme-
derinliklerden –bazen günde yarım metre kadar dik görüntülerinden oluşan bir hazineyle.
uzayarak– yüzeye ulaşıyor. Yüzeye varınca da Dropcam’ler bizi hüsrana uğratmıyor. Brad bize,
büyümeyi sürdürüyor ve gün ışığının rengârenk kameraların yakaladığı video görüntülerinden bir
bir vitraydan geçercesine aralardan süzüldüğü bir seçki izlettiğinde şaşkınlıktan ağzımız açık kalı-
örtü oluşturuyorlar. yor. Dişbalığı, berlam ve diğer derin deniz balıkları
Paul nezaket gösterip, elyazısıyla tuttuğu def- Brad’in Dropcam’e iliştirdiği yeme hücum ediyor.
terlerinin fotokopisini çekmiş bizim için; sayfalar Bir aşamada, şişman bir mürekkepbalığı kameraya
1973’e ait ayrıntılı doğa tarihi gözlemleriyle dolu. yaklaşıyor ve sonra bir mürekkep patlamasıyla
Bir hazine gibi yanımızda taşıyoruz onları. Dev At- gözden kayboluyor. Bu türlerin birçoğu havza
lantik denizyosunu ormanları yüzeyden bakınca içinde aşırı tüketiliyor. Hâlâ oralarda olmaları da,
hep aynı görünüyor, ama suyun altında iş başka. eğer insanlar olanak verirse, popülasyonlarının
Paul her bir koyun kendine has ilginçlikleri, ne- yeniden toparlanabileceğinin göstergesi.
redeyse ekolojik birer kişiliği olduğunu fark etmiş. Ekspedisyonun ardından dalış elbiselerinden

110 N AT I O N A L G E O G R A P H I C
takım elbiselere geçiş yapıyor ve Patagonya De- veriyor. Şili, Boynuz Burnu’nun güneyinde, tama-
niz Koruma Forumu’yla Tompkins Conservati- men koruma altına alınmış kendi deniz parkını
on’dan ortaklarımızla birlikte Arjantin hükümet bu tarihten bir yıl önce zaten kararlaştırmıştı. Şili
yetkilileriyle okyanus koruma konusunda ikna ve Arjantin bundan kırk yıl önce Tierra del Fue-
görüşmelerine başlıyoruz. Pristine Seas Latin go’nun güneyindeki toprak hakkı tartışması ne-
Amerika direktörü Alex Muñoz, Yaganes deniz deniyle savaşın eşiğine gelmiş iki ülke. Şimdiyse
parkını kurma planını desteklemesi amacıyla eks- bu iki ülkenin devlet başkanları, bölgeyi, denizde
pedisyonumuzun sonuçlarını hükümete sunuyor. oluşturulmuş bir barış parkı olarak ilan etmek isti-
Ayrıca, Buenos Aires ekspedisyonumuzun belge- yor –belki de koruma altındaki en geniş, sınır–aşırı
sel filminin ilk gösterimini yaparak, Arjantin’in okyanus koruma alanı.
liderleriyle yurttaşlarını Yaganes ve Tierra del “Bugün, tüm Arjantinliler için sevinçli bir gün,”
Fuego’nun harikalarıyla tanıştırıyoruz. diyor Claudio bana telefonda, park yasa tasarısının
Ve aralık ayında Arjantin Parlamentosu teklifi yasalaşmasının ardından. Ama bu sevinç yalnızca
değerlendirmek üzere olağanüstü gündemle top- Arjantinliler için geçerli değil. Söz konusu suları
lanıyor. Hepimiz endişeliyiz. Ulusal Park İdare- keşfe çıkma ve belgelemenin ayrıcalığını yaşamış
si’nin ve hükümetten bazı kilit isimlerin bölgenin biri olarak, onu yaşamdan koparmak için sarfetti-
korunmasından yana olduğunu biliyoruz. Ama ğimiz amansız güç karşısında okyanusun her şeye
Arjantin yasalarına göre, parkın yapımına izin ve- rağmen yine de belini doğrultabileceği duygusu
recek olan tasarının hem Temsilciler Meclisi’nin içindeyim. Her iki hükümetin önderliği sayesinde,
hem de Senato’nun onayını alması gerekiyor. dünyanın sonundaki bu muhteşem ekosistem bü-
Gergin geçen müzakereler sonunda, 5 Aralık’ta tünlüğünü yıllar boyunca yitirmeyecek. j
Meclis oylaması yapılıyor. Hayretler içindeyim.
Tasarı, 196’ya karşı sıfır oyla kabul ediliyor –daha National Geographic kâşifi Enric Sala, beş mil-
önce hiçbir ülkede koruma iradesinin bu denli yon kilometrekareyi aşkın okyanus alanının
korunmasında hükümet liderleri, STK’lar ve
güçlü bir yansımasına tanık olmadığımı söyle- bölge halklarıyla birlikte rol üstlenen Pristine
meliyim burada. Senato, 12 Aralık’ta nihai onayı Seas (Bâkir Denizler) projesinin kurucu direktörü.

D Ü N YA N I N S O N U N D A K İ D E N İ Z 111
N İ J E R , D Ü N YA N I N

E N S O R U N LU

BÖLGELERİNDEN

BİRİNDE İSTİKRARINI

K O R U M AYA Ç A L I Ş I YO R .

PEKİ AMA NE

Z A M A N A K A D A R?

YA Z I : R O B E RT D R A P E R
FOTOĞRAFLAR:
PA S C A L M A I T R E
BIAK SIRTINDAKİ ÜLKE

113
114 N AT I O N A L G E O G R A P H I C
Nijer dahil değişik Afri-
ka ülkelerinin mensubu
olan bu gençler, Aga-
dez’deki göçmen “get-
tosunda” Libya’ya gi-
decek kervanı bekliyor.
Ortalama yaşam süre-
sinin kısalığı, sınırlı eği-
tim olanakları ve yüksek
yoksulluk oranıyla Nijer,
Birleşmiş Milletler İnsani
Gelişme Endeksi’nin
en sonunda yer alıyor.

ÖNCEKİ FOTOĞRAF

Değişik Afrika ülkele-


rinden gelenlerle dolu
kamyonetlerden olu-
şan konvoy, Agadez’den
Libya’ya uzanacak üç
günlük yolculuğa başlı-
yor. Göçmenlerin çoğu
orada çalışmayı hedefli-
yor; geri kalanlar ise
bir şekilde Avrupa’ya
ulaşma umudunda.

B I Ç A K S I RT I N DA K İ Ü L K E 115
116 N AT I O N A L G E O G R A P H I C
Bir kamyon dolusu giy-
si, mobilya, cihaz ve çe-
şitli ev eşyası Agadez
gümrüğünde. Libya’da
çalışan Nijerliler, Libya
dinarındaki istikrarsız-
lık nedeniyle kazançları-
nı ülkelerine para olarak
göndermiyor; bunun
yerine çeşitli mallar sa-
tın alıp, satın aldıklarını
ailelerine ulaştırıyorlar.

B I Ç A K S I RT I N DA K İ Ü L K E 117
KONTROL

N O K TA S I N I G E Ç E N

İ L K K A M YO N E T L E R ,

G Ü N B AT I M I N D A N

H E M E N Ö N C E N İ J E R’ İ N

AGADEZ KENTİ

ETEKLERİNDE ÇÖL

B O Y U N C A S I R A L A N I YO R .

Yolcular, yirmi beşerli küçük gruplar hâlin-


de araçlara doluşuyor. Libya’ya yapacakları üç
günlük yolculuk sırasında kumdan korunmak
için yanlarında güneş gözlükleri, eşarplar, in-
sanın iliklerine kadar işleyen gece soğuğuna
karşı kalın paltolar var. Madende kazı yapar-
Gençlikleri bariz. Tanımadıkları kişilerle bir ken toza bulanmış bu
araya sıkıştıkları bu ortamda kıpırdanıp duru- genç delikanlı da turiz-
min çöküşü, uranyum
yor ve kendilerini bekleyen bomboş coğrafyaya madenciliğindeki düşüş
ilgisiz gözlerle bakıyorlar. Eski püskü el araba- ve göçmen taşımacılı-
larıyla dolaşan satıcılar üçüncü el mantolar, ğının yasadışı ilan edil-
mesinin ardından işsiz
şeker kamışı, plastik su torbası, sigara ve sırık erkeklerin son umudu
satıyor. Bu sırıklar, kamyondan düşerlerse, acı- olan kuzeydeki altına
masız araç konvoyu durup onları almak yerine hücuma katılan çok sa-
yıda Nijerli arasında.
yoluna devam ettiğinde vahşi ve ıssız Sahra’da
saplanıp kalma olasılığına karşı destek olarak
kullanılmak için.
Kamyonetler art arda gelmeye devam ediyor.
Konvoy harekete geçene kadar sayıları yüzü
aşacak. İki askeri araç hantal bir şekilde öne
çıkıyor; biri başı çekecek, diğeri de arkayı koru-
yacak. Karanlık çöktüğü sırada bir motosikletli
güruhu beliriyor ve hızla kontrol noktalarını
geçiyor. Aşırı dolu kamyonetlere binmek için

118 N AT I O N A L G E O G R A P H I C
son dakikada pazarlık yapmak isteyen telaş üzere katılan Nijerli yüzlerce yolcu. Bir de fa-
içindeki hevesli yolcu kalabalıklarını taşıyorlar. sulye diye tabir ettiği –her kamyonette tahmi-
Motosikletlerden biri, sona kalanların yarattığı nen yedi–sekiz kişi kadarlar– diğerleri. Onlar
kargaşanın içinde dengesiz kum zeminde ka- başka bir yerlerden geliyor ve kendilerine özgü
yarak duruyor. Sürücü, otururken bile iri yapılı nedenlerle başka bir yerlere gidiyorlar. Patron
ve haşmetli bir şahsiyet. Dağınık sakalı ve du- böyle bir tarif yaratmış. Yani, bu tarifinden yola
daklarının kenarına yerleştirdiği kürdanıyla, çıkarak siz Patron’un fasulye ihracatı yaptığı-
bu ortam için uygunsuz denilebilecek mutlu nı söyleyebilirsiniz. 2001’de başladığı ve Nijer
bir gülümsemeyle kalabalığı inceliyor. hükümetinin 2015’te koyduğu yasağa rağmen
Ardından kahkahayı patlatıyor: “Fasulye halen sürdürdüğü söz konusu faaliyet sırasında
pilav!” elinden binlercesi gelip geçmiş.
Agadez’de herkesin Patron diye hitap ettiği Yolcu akışı durmamış ve durmayacak da. Batı
kişi o. Ve bu ifadesiyle yemekten söz etmiyor. Afrika’nın giderek artan istikrarsızlığı bunun
Sözünü ettiği şey, konvoyun oluşturduğu karı- garantisi. Patronun işi de işte bu akışı yönet-
şım. Konvoyda pilav var: Yani, haftada bir Lib- mek. O bir passeur olarak, en az yüz şoför ve
ya’ya giden bu kervana komşu ülkede iş bulmak emri altında düzenlemeleri yapan bir o kadar

B I Ç A K S I RT I N DA K İ Ü L K E 119
TEHLİKELİ
KAVŞAKLAR
Nijer’in kurak toprakları yüzlerce yıldan bu yana
ticaret ve insan geçişinde önemli bir bağlantı
noktası. Yoksulluğuna rağmen görece istikrarlı
olan ülke, değişik İslamcı terörist grupların T
Ta
Tao
oudenni
ude
d
Taoudenni
kök saldığı çatışma bölgeleri ile çevrili. Batı El Cuf
ülkeleri, Birleşmiş Milletler ve bölgesel askeri
birlikler, Nijer’i radikalizmle mücadelede S A H İ L’ D E T E R Ö R
bölgenin önemli bir merkezi olarak görüyor. Binlerce BM ve Fransız askeri,
bölgesel istikrarı sağlamak için Bo
B
Bor
or
o ddjj Badji
Bordj Bad
Bad
addjijiji
Mali’de mevzilendi. Ancak yine Mookkhht
Mok
Mo hta
Mokhtart r
de IŞİD ve El Kaide ile bağlantılı
olan gruplar askeri ve sivil hedef-
lere sıklıkla saldırılar düzenliyor.
Tessa
Te
Tes salitt
Tessalit
Kuzey yönündeki göç rotaları
Büyük Diğer
Terör saldırıları sayısı, 2001–2018 S A
Araoua
Ara oua
ouane
uanee
Araouane A
Ag
Agu
guelh
eellh
l ok
Aguelhok ok
51 veya daha çok Boko Haram
10-50 İslam Devleti veya El Kaide’ye bağlı gruplar
6-9
2-5 Diğer İslamcı gruplar
1 M A L İ
Nijer’deki maden bölgeleri
Altın Uranyum
T
Tim
im
i buk
b ktu
tu
Timbuktu
Yabancı asker varlığı Üs, karakol ve
diğer kurulumlar Ocak
Oca k 2018:
2018
01 :
Bèèrr
Bèr
Bè Nijer Bou
Bourem
ourem
ou re
rem
14 Mal
M
Malii a ske
k ri
askeri
öldü
ö
öld
dü Gou
Go
G ounnda
ou nddam
Goundam G
Gaaaoo
Gao
ABD Fransa Almanya İtalya Birleşmiş
Milletler
Annsson
Ans
A ong
ngo
ng
Ansongo
0 km 100

Do
Dou
D ouuent
ou ent
een
nt
ntza
Douentza tza
za
Ayorou
Ay
Ayo
Ayo
yorou
r
TEHLİKELİ GÖÇ Go
G
Gor
oorrom
om
m--Gor
Gor
Gorom-Goromorom
m
r
Kuzey Afrika’da hemen hemen her 10 Ni j e Mooppti
Mop
M
Moptiti
S
göçmenden 9 kadarı daha iyi ekonomik
olanaklar arayışında yer değiştiriyor. O ahig
Ou
Ouaahig
hi ouy
hi
higouy
o ya
Ouahigouya A
Ara
Ar rralık
Aralıkık
k 2016:
20116
20 6:
San
an
an 112
2 Bur
B urrkin
kina
Burkina
Hükümetlerin zayıf, terörist grupların
askeri
a
as
ask ker
eri öldü
r öl
ö ldü

ise güçlü olduğu topraklardan geçen,
çok kullanılmış rotaları izliyorlar. B U R K İ N A
Ouagadougou
O
Ou
Oua
uaggad
ua adoug
ouuggouu
Koupéla
Kou
Koupél
oupél
p a

A V R U P A
A S YA F A S O
TUNUS A
Ağğussto
Ağustostos 2017:
2017
01117
0 7:
FAS B
Bi
Birr restorana
resto
ressto
stora
t ran
to ana
Trablus Bob
Bobo-
obboo-- düz

d üz
ü zen
enlnle
düzenlenenenne
n e
enn
Dio
D ioula
lasso
Dioulassosss
sso sal
ssa
alld
a dır
ıırrıda
saldırıda ıd
da 21
d 21 kişi
kiişi
k işi
şi öldü
öld

CEZAYİR
Kahire
LİBYA
BÜYÜTÜLMÜŞ San
S ansan
sa nné-
néé-
Sansanné- é-
ALAN MISIR
Man
Maangoo
Mango
T O G O

MORİTANYA
MALİ
ERİTRE Ta
Tam
Taamale
le
Tamale
AGADEZ (FFİLDİŞİİ KIYIS
SI)
Bamako NİJER Hartum
Niamey ÇAD
SUDAN

Addis Bl
Bli
B
Blitta
tta
tt
ta
NİJERYA Ababa
İ
AL

GÜNEY ETİYOPYA
ORT.
M

KAMERUN SUDAN G A N A
SO

AF. CUM
İslamcı terör Mogadişu
UGANDA KENYA Volta
Voltta Gölü
G
eylemleri
A F R İ K A
KONGO DEM.
Az Çok CUMHURİYETİ
Kumasi

Lomé
G E Ç İ R G E N L İ BYA
Arak Parçalanmış ülkenin delik
Ghat deşik sınırını aşan çoğu insan,
burada mevsimlik ya da sürekli
Djanet
iş arıyor veya Avrupa’ya gider-
ken bu topraklardan geçiyor.

I-n-Amguel
I--n
I-n
- -A
-Am
Amgue
Am
mgue
g l
L İ B Y A
C E Z A Y İ Ra a r .
g g
A h
Tamanrasset
Tamanrrass
Tam a ett
as

Madama
Mad
Ma
M adama
ad maa
m

Tchibarakaten
Tc
Tch
Tchiba
b rak
kate
aten
t n

Djado
Djad
D
Dj
Dja
jja
ado
do

T
Séguédine
S guuuéd

Ség éddine
ne

é
H R Aïr A
n D
Dir
irrkoou
Dirkou
Arrl
Arl
A rlit
it
Arlit
Kidal
Kiiiddaall
Kid
K
Dağları é
Ib
IIbi
bl
Ibil

N İ J E R r
Fasso
Fa
Fas
Fassso
o
Arrey
Arr
Arrey
y é
Amzeguer
A
Am
m
mzegu
mz
zegu
eg
guer
g er
Goofat
Go
Goo
Go
oo
ofat
fat
at AGADEZ
AG
AGA
AGAADEZ
EZ
K AÇ A KÇ I L I K M O L A S I
Nijer
Nij
N ijer
ijer Sahra’nın kıyısındaki tarihsel bir
Hava
Hav
H ava ÜÜssü
sssü
ü turizm merkezi olan hareketli
Ménaka

Mén
é aka
aka
k 20
201
201
0
Nisan
Ni
Nis
N issann 2018:
20
201
200118:
8: ticaret kenti Agadez, her yıl çölü
30 sivil
0 siv il öldü
ivil ölldü
ö geçen ana yollarından birini kulla-
nan binlerce göçmeni ağırlıyor.

Tanout
Taanoutt
Tan
T
Ekim
Ek
Eki
Ekim 2
k 2017:
017
017
01 7:
Tahoua
Tah
Ta
Tahhouaa ÇAD
4AABD
BD
Daaskeri
kerii ve
ask
sk
keri ve
A 5 Nijeryalı öldü H İ L Nguigmi
Ngu
guuigm
igmi
Mao
M ao
Niamey
Nia
Ni
N iiamey
mey Zinder
Z der
Zin derr Gouré
Gou
Gou
oouré
uré
rréé
Ni
Nij
N
Nijerya
ie
ery
errry
ya Hava
Hav
ava
va Üssü
Üsssü
Ü ssü
sü 101
101
01 Birnin
B rnin
Bi
Bir i
in
Konni
Ko n
Konni Diffa
Diffa
D a Çad
Ç
Sokoto
Sok
So
S okoto
ootttoo Gölü
Dos
D ossso
Dossoso Nguru
Ngu
N gu
g ru
ru
Mayıs
ayıs 2014:
May
Ma
M 201
20
0114:
4
315
5 sivil
315 vil öldü
siv öldü
d
Gamboru
Gaam
Gam
G ambbooorru
N B
Bir
rnin
i K
Birnin Ke
ebbbi
bbbbi
Kebbi
Gusau
Gus
G usau
au N’Djamena
N’
N’D
N ’Djja
’D jam
ameena
am ennnaa
Maiduguri
Ma
Maaiiddug
du
ugur
ug uuri
rrii
Cha
ije

r Kano
Ka
Kaanno Potiskum
P
Po
otisk
issk
skuum
sku m
ri

B O KO H A R A M
Kuzey Nijerya merkezli ayak-
İ N

Kandi
Kaandi
Kan
K andi
di lanmacı grup, 2011’den bu
yana ülkede şeriat rejimini
B E N

Mar
M
Ma
Maroua
aarrou
ouua
a
hayata geçirmeye çalışıyor.
Örgüt, 37 bin 530 ölüm Kaduna
Kad
Ka
Kaduuna
ad un
na
na Bongor
Bon
oongor
goor
Gombe
Goom
Gom
Go mbbee Nisan
Nis
N i an
is n 2014:
20
201
2 0
0114:
4
4:
olayıyla ilişkilendiriliyor. 276
76 kız
27
27 öğrenci
kıız ö
k ğre
ğ re
enc
nci
c
Jos
JJoooss rehin
rehhin
in aalındı.
alı
l ndı
dı.

Pa
Par
P
Parakou
aarrako
ak u
ak N İ J E R Y A Yola
Yool
Yol
Y ola
Garoua
Gar
G arroua
ua
Bida
Bid
B idda Abuja
A
Ab
bujjaa
bu
Ilorin
Illo
IIlo
lorrin
in
in Nijer

nu
e KAMERUN
IIseyin
Ise
seyin
yiin Be
Osogbo
O
Osssog
sooggbo
gbbo
bo
Ikare
IIka
kka
are
re
Makurdi
Mak
M
Maaakkuurd
rdi
rd
Ibadan
Iba
Ib
bba
adan
dann N dé é

Ngaoundéré
u ovo
no rto-N MATTHEW W. CHWASTYK, SCOTT ELDER. KAYNAK: TERÖRİZM VE TERÖRLE MÜCADELE ÇALIŞMALARI
to

o ULUSAL KONSORSİYUMU (START), KÜRESEL TERÖRİZM VERİTABANI (1970-2017, ÖN VERİ: OCAK.-EKİM


Lagos
Co
P

2018); RICCARDO PRAVETTONI, RHIPTO; ULUSLARARASI GÖÇ ÖRGÜTÜ; EMMANUEL GRÉGOIRE VE


LAURENT GAGNOL, “RUÉES VERS L’OR AU SAHARA,” ECHOGÉO, 2017; ABD AFRİKA KUVVETLERİ; ÉTAT-MAJOR
DES ARMÉES, FRANCE; BİRLEŞMİŞ MİLLETLER; OPENSTREETMAP KATILIMCILARI; EOX IT SERVICES GMBH
Sahil bölgesini Kuzey Afrika’ya, Batı Afrika’yı Akdeniz’e bağlayan Agadez, çok eski dönemlerden bu yana bir ti-
caret kavşağı olarak varlık gösterdi. Kentin otogarı (en üstte) göçmenlerin toplanma noktasıyken, canlı hayvan

122 N AT I O N A L G E O G R A P H I C
pazarı (üstte, solda) bölge ekonomisine geçim kaynağı olarak destek veriyor. 15 ve 16. yüzyıllara tarihlenen ta-
rihi kent merkezi (üstte, ortada) kerpiçten inşa edilmiş. İki Tuareg kadın nargile kafesinde sosyalleşiyor (üstte).

B I Ç A K S I RT I N DA K İ Ü L K E 123
da coxeur ile, olasılıkla Agadez’in en büyük ör- bir pazar sabahı birlikte birkaç saat boyunca
gütü olan bu şaibeli ağın tepesinde duruyor. Agadez’deki göçmen “gettolarını” arabayla do-
Kamyonlar kontrol noktasına gelmeden önce laşana kadar kafamda net değildi. Merkezinde
coxeurler Agadez otobüs durağındaki bir bele- sultanın sarayı ve 500 yıllık bir caminin bulun-
diye yetkilisinden izin kâğıtlarını alıyor. Yetkili duğu, alçak yapılardan oluşan tarihi bir kent
kişi Patron’dan başkası değil. Paralar ödeniyor. burası. Dış mahalleleri büyük oranda balçık ve
Kâğıtlar imzalanıyor. Gözler kaçırılıyor. Yolcu- samandan oluşuyor ve Patron’un buradan gelip
luk başlıyor. geçen müşterileri bir yana bırakıldığında, 130
“Beni her yerde tanırlar,” diye açıklıyor Pat- bin sakini var.
ron. “Patron’un göçmenlerle fotoğraflarını in- Müşterilerin bazılarını kerpiç duvarların ge-
ternette bile görebilirsin.” Agadez’den yola çı- risinde, arka odalarda sessizce zaman öldüre-
kıp Sahra’yı aşarak orta Libya’daki Saba kentine rek pazartesi konvoyunu beklerken buluyoruz.
geçmelerini sağlıyor. Ardından onlara Saba’dan Burkina Faso, Mali ve Fildişi Kıyısı’ndan gelen
Trablus’a kadar rehberlik edecek meslektaşını ve yaşları 15 ile 18 arasında değişen dört genç,
ve bir de Akdeniz’den Batı’ya geçirecek olan gözlerini küçük bir televizyona dikmiş. 50 ya-
kişiyi ayarlıyor. Yolcuların nereye ulaştıkları şında ince yapılı Kamerunlu bir adam, Alman-
ise Patron’un ilgi alanı dışında –İtalya, Ameri- ya’daki karısına kavuşmayı umut ediyor ama
ka Birleşik Devletleri veya sınır dışı edilmeden tam şu anda duvarları buradan gelip geçen di-
önce içinde tutulacakları bir hücre de olabilir ğerlerinin karalamalarıyla dolu karanlık odada
bu; çölde ölmeye ya da denizde boğulmaya terk volta atıyor: Ezekiel. Tala. Cherif Kante. Tanrı
edilmek de. hepimizin yardımcısı olsun. Burkina Faso’nun
Yine de Kamerun’dan Agadez’e, oradan da bir köyünden gelmiş olan zayıf yapılı iki erkek
Almanya’ya iki haftadan kısa sürede ulaşan bir kardeşin masumiyetleri de dişleri de kusursuz.
müşterisinden gururla söz etmesi, bir üçkağıt- Okula gitmemişler, yaşlarını bilmiyorlar, Ceza-
çının böbürlenişinden daha derin bir anlam yir’de onları bekleyen bir ağabeyleri var, yan-
taşıyor. Kimilerine göre suç işleyen ve “işlet- larına birkaç parça eşya almışlar ve Avrupa de-
mesi”nin müphem özelliğinden dolayı adını nilen yere bir şekilde ulaşmayı umut ediyorlar.
açıklamak istemeyen Patron, kendisinin son Konvoyun yola çıkmasından bir önceki sa-
derece girişimci bir kamu çalışanı olduğunu bah, Patron beni bir duvarın hemen ardındaki
düşünmeyi tercih ediyor. avluya götürüyor. Paslanmış araba parçalarıy-
la dolu avluda 25 kadar Afrikalı genç erkek var
bu türden ancak bir-
H E R Ş E Y D E N Ö N C E PAT RO N , –hepsi olmasa da çoğu Nijerli. Bazıları uyuyor,
kaç aktörün bulunduğu bölgede dengeleyici bazıları da gölgede bir yerlerde sigara içiyor.
bir unsur. Konuya yabancı olanlar açısından, 18 yaşındaki Muhammed, Agadezli; kamyone-
kontrol noktasındaki tablo çığırından çıkmış tinin motoruyla uğraşıyor. İki saat önce kon-
gibi duruyor olabilir. Ama öyle değil. Burada voyla Libya’dan dönmüş ve gözlerinden uyku
işleyen bir sistem var; üstelik de herkes tara- akıyor. Yarın kuzeye doğru tekrar yola çıkacak.
fından anlaşılan ve pek çok kişinin işine ya- 15 yaşından beri bu güzergâhta gidip geldiğini
rayan bir sistem bu. En iyi sistem değil tabii söylüyor. Eskimiş kamyonetinin yolcu koltuğu
ki; sonuçta yasadışı. Ancak, Nijer’in kaos ile ile sol arka çamurluğu kurşun izleriyle dolu.
çevrelenmiş olduğu şeklindeki kaçınılmaz ger- Son üç yılda çölde dört kez soyulmuş. Bu tür
çeğe karşı yaratıcı bir çözüm de aynı zamanda. deneyimlerin kendisini çok korkuttuğunu an-
Sayısız soruna sahip bir ülke Nijer –ülkede yo- latıyor. Araba tamircisi olduğunu ve hâlâ tamir
ğun yoksulluk, nüfus artışı, çölleşme nedeniyle işi yaptığını söylüyor ve ekliyor: “Ama burada
iyice kötüleyen tarıma elverişli arazi sıkıntısı daha iyi para var.”
ve kırılgan bir siyasi sistem var. Ama yine de Delikanlılık çağındaki kamyonet şoförü, kı-
komşuları gibi bir şiddet beşiği değil. İnsanların pırdaşıp duran yolcular, hatta Patron... Sonuçta
kaçarken geçtiği ülke burası, kaçtığı değil. öyküleri çakışıyor. Huzursuzluk, Batı Afrika’nın
Nijer’in geleceği, kaosu uzak tutup düzeni değişmeyen öyküsü. Ekonomik çıkmaz, aşırı
bir nebze sürdürüp sürdüremeyeceğine, diğer artış gösteren ve çok sık yer değiştiren bir nü-
bir ifadeyle kaosa tamamen yenik düşüp düş- fus, çevresel bozulma, siyasi istikrarsızlık ve
memesine bağlı. giderek artan şiddetle hırpalanmış bir bölge
Nijer’in dramında Patron’un üstlendiği rolü, burası. Ve kontrolden çıkıyor. Kuzeyde Cezayir

124 N AT I O N A L G E O G R A P H I C
ile Libya, batıda Mali, doğuda Çad ve güneyde ne var? Biri önce canınızı yakıyor, sonra da ne
Nijerya olmak üzere, kıtanın aşırı İslamcı grup- ağlıyorsun diyor.”
ların beşiği niteliğindeki beş ülkesiyle kuşatıl-
mış olan Nijer, bu ülkelerin tamamından daha AG A D E Z ’ D E N B İ R S A AT U Z A K L I K TA K İ Goofat kö-
yoksul ama şimdilik en barışçıl olanı. ABD’nin yünde yaşayanların Aralık 2018’de düzenlediği
Nijer büyükelçisi Eric Whitaker’ın deyişiyle, toplantıdayım. Genelde yarı göçer Müslüman
“Nijer sorunlu bir bölgenin iyi ülkesi.” Tuareglerin çoğunluğu oluşturduğu kalabalık,
Tehlikelerden uzak durmaya çalışmak zor bir ilk şeflerini seçecek. Etkinlik özenle hazırlan-
mesele. Oysa ülkenin –ABD Dışişleri Bakanlı- mış bir töreni içeriyor. İnek kesiliyor, halk tür-
ğı’nın ifadesiyle– “terörizme karşı koyma ve küleri çalınıyor. Kilimler üzerinde bağdaş kur-
istikrarı teşvik etme konusundaki bölgesel ça- muş kadınlar altın mücevherler takıp yüzlerini
baların önemli aktörü” statüsüne sahip olduğu sarıya boyamış. Erkekler parlak renkli sarıkla-

YOKSULLUK, ÇÖLLE ŞME VE KIRILGAN BİR SİYA Sİ SİSTEM.

SAYISIZ S ORUNA SAHİP BİR ÜLKE OLMA SINA KARŞIN

Nİjer komŞuları gİbİ bİr Şİddet beŞİĞİ deĞİl.


İNSANLARIN KAÇARKEN GEÇTİĞİ BİR ÜLKE BURASI, KAÇTIĞI DEĞİL.

da düşünüldüğünde, bazı Batılı güçler arasında rını ve en iyi elbiselerini kuşanmış. Köydeki
yüksek sesle dile getirilmese de var olan ortak 270 civarında ailenin her birinden bir temsilci
anlayışın hareket noktası da anlaşılıyor: “So- (genelde kadın) birer birer soyadıyla çağrılıyor;
runlu bölgenin” şiddet ve radikal eylemlerin tek adayı kabul edip etmediklerini gösteren oy-
kaynadığı bir kazan hâline gelmemiş yegâne larını plastik bir fıçıya atıyorlar.
ülkesi olan Nijer’i kaybedersek her şey değişir. Yaklaşık iki saat süren oy kullanma işlemi ve
ABD Hava Kuvvetleri’nin benim orada ol- sayımın ardından, Kourouza ailesinden orta
duğum dönemde Agadez’in eteklerinde bir yaşlı ve ince yapılı aday seçimi büyük farkla
hava üssü inşa etmesinin ve ABD özel harekât kazanıyor. Ve görev duygusuyla öne çıkıyor;
timinin Nijer’de terör karşıtı misyonlara katıl- sandalyede yerini alıp, köyün yaşlıları ciddi bir
masının nedeni buydu. (Ekim 2017’de yapılan edayla kafasına mor bir sarık sararken krallara
misyon sırasında İslamcı militanların saldırısı- layık somurtkan bir yüz ifadesi takınıyor.
na uğrayan dört Amerikan, dört de Nijer aske- Bu törenin ardında aslında tedirgin edici bir
rinin yanı sıra Nijerli bir tercüman da yaşamını gerçeklik gizli: Ailelerin Muhammed Kourou-
yitirmişti.) Nijer’in bütçesinin yüzde 40’ının za’yı şef olarak seçmesinin nedeni, Goofat’ın
dış yardımlardan oluşmasının nedeni de bu. yönetilmeden kalmak için aşırı büyüdüğüne
Patron’un Batı Afrikalıları dünyanın dört bir karar vermiş olmaları. Göz alıcı giysiler içindeki
yanına dağıtarak, kolayca kaosa gömülebilecek bebekler ile çocukların sayısı yetişkinleri çok
bir bölgenin ayakta kalmasına paradoksal bir aşıyor. Tarımla geçinen köyün 2 bin 300 kişilik
tarzda destek oluyor olmasının nedeni de bu. nüfusu 20 yıldan daha kısa bir süre içinde kaba-
Bir sabah Patron Agadez’deki otelimde beni ca ikiye katlanmış. Çocuk sayısı arttıkça daha
ziyarete geliyor. Güneş gözlükleri, sarığı ve ağ- fazla okul, daha fazla sosyal hizmet ve daha
zında kürdanıyla avludaki sandalyede kam- fazla otlak gereksinimi ortaya çıkıyor. Goofat,
burunu çıkarıp oturmuş, akıllı telefonunda Nijer’in ibret niteliğindeki küçük bir modeli.
Fransız bir radyo kanalını dinlerken düşün- Teksas eyaletinin yaklaşık iki katı büyüklüğün-
celi görünüyor. En sonunda ağzının içinde deki ülkede, doğum oranı Teksas’takinin 3,5
geveliyor: “Avrupa her şeyi bloke etti. Turizm, katı ama gayri safi yurtiçi hasıla eyalet rakam-
göç, madencilik. Uyumaktan başka yapacak larının ancak yüzde 0,5’i civarında.

B I Ç A K S I RT I N DA K İ Ü L K E 125
126 N AT I O N A L G E O G R A P H I C
Nijer’in kuzeyinde, Ce-
zayir sınırındaki altın ma-
deninde yüzlerce kuyu
açılmış. Ekipler manivela-
ları döndürerek maden-
cileri altın dolu katman-
lara ulaştırmak üzere 90
metreye kadar indiriyor.
Madencilerin yukarı çı-
kardığı kayalar kırılıp, iç-
lerinde yatıyor olabile-
cek hazineler aranıyor.

B I Ç A K S I RT I N DA K İ Ü L K E 127
128 N AT I O N A L G E O G R A P H I C
Hayvan pazarında se-
çilip satın alınan hay-
vanlar yeni sahipleri ta-
rafından Agadez’deki
bu mezbahaya gönde-
riliyor. Burada kesilen
keçi, koyun ve diğer
hayvanların etleri satış
zincirine girmek üzere
kasaplara dağıtılıyor.

B I Ç A K S I RT I N DA K İ Ü L K E 129
Sorunlu kıtanın standartlarına göre dahi Ni- sığınaklar aramak zorunda bıraktı ve bu ne-
jer’in açmazı –iki olumsuz istatistiğin de gös- denle de Afrika sınırlarının delinmesi sonuçta
terdiği gibi– oldukça ciddi: Kişi başı bin dolarlık terörizmin yayılması konusunda endişelerin
GSYİH dünyadaki en düşük değerlerden biri artmasına neden oldu.
ve kadın başına yedi çocukluk doğum oranı Avrupa Birliği’nin maddi teşviklerinin ar-
da dünyanın diğer tüm ülkelerini geride bıra- dından Nijer hükümeti 2015’te göçmen sevki-
kan bir oran. Ancak demografi, Nijer’in içinde yatını suç ilan etti. Agadez’de polis çok sayıda
bulunduğu durumu tam olarak açıklamaya kamyonete el koydu. Coxeurler ve şoförlerin
yetmiyor. Kıyısı olmayan bir çöl ülkesi olarak yanı sıra Patron da tutuklanıp üç hafta hapis
Nijer, korkunç kuraklıklara sahne oldu ve iklim yattı. Kentin bir numaralı gelir kaynağı resmi
değişikliklerinin bunları daha da kötüleştirmesi olarak yasaklandı; sonuçta Agadez’in turizm
bekleniyor. Yoksulluk ve çevresel kırılganlık sonrası ekonomisi karaborsanın ellerine teslim
ülkede siyasal dengesizliği de körükledi. edilmiş oldu.
1960 yılında Fransa’dan bağımsızlığını İnsan kaçakçılığına karşı getirilen sıkı ön-
kazanmasından bu yana, Nijer’in başından lemlere rağmen, konumu, Agadez’in yabancı
–sonuncusu 2010’da olmak üzere– dört askeri yolcuların geçiş noktası olmayı sürdüreceğini
darbe geçti. Ayrıca son 30 yılda kanlı iki Tua- garantiliyor. Şimdilerde yeni bir tür konuğu
reg ayaklanması yaşadı. On yıl önce sonlanan daha var. Air Base 201 olarak bilinen bu askeri
en son ayaklanma, Nijer’in sekiz bölgesinin tesis Nijer hükümetine ait; ancak ABD tarafın-
en büyüğü olan Agadez’de kalıcı izler bıraktı. dan kiralanmış ve onun 550 civarında Hava
O döneme dek Agadez, Sahra’ya açılan bir tu- Kuvvetleri personelini barındırıyor. Varlığı sır
rizm kapısı olarak her yıl, çoğu Paris’ten direk olmasa da Amerikalı sakinleri ortalıkta fazla
uçuşla gelen 20 bin civarında turist çekiyordu. gözükmüyor. Bir okulu yeniden inşa etmek
Ayaklanmacılar ile Nijer ordusu arasında üç yıl için Agadez’e veya bir su kuyusu açmak için
boyunca yaşanan kanlı çarpışmaların sonucu, civar köylerden birine gitmek dışında büyük
bu önemli endüstrinin ortadan kalkması oldu. oranda üste kalıyorlar. Aralık ayındaki ziyare-
Boşluk, Patron gibi göçmen taşıma faaliye- tim sırasında, ABD’li askeri mühendisler çöl
tine karışanlar tarafından dolduruldu. Coğrafi koşullarına dayanıklı 1,5 kilometrelik bir pist
konumundan ötürü Agadez (“ziyaret etmek” inşa etmekle meşguldü.
anlamındaki Tuareg kelimesi egdez’den türe- C-17 ve C-130 uçaklarının yanı sıra, radikal
tilmiş) yüzyıllardır tuz kervanları ve deve ile grupların faaliyetlerini gözlemlemekle kalma-
yük taşıyan göçer tüccarların geçiş noktasıydı. yıp aynı zamanda hedef de alacak olan silahlı
Ve Afrikalı göçmenlerin aktarma noktası ola- MQ-9 drone’ları da bu pisti kullanacak.
rak düşünüldüğünde de, elverişli bir konumda Söz konusu operasyonlar, Agadez bölgesinin
olup, eski turist rehberleri ve şoförleriyle iyi de çok ilerisine geçerek radikal grupların ortaya
bir donanıma sahipti. çıktığı “sorunlu bölgelerin” içlerine girecek.
“Her yıl buraya 300 bin göçmen geliyordu,” “Düşman bu –çok geçirgen olan– sınırları sü-
diye konuşuyor kentin belediye başkanı Rhis- rekli olarak istismar ediyor,” diyor, ABD ordu-
sa Feltou. “Şoförler, oteller, pazarlar, bankalar, sunun Nijer’deki çalışmalarını yöneten ABD
telefon şirketleri; tüm kent faydalanıyordu.” Afrika Kuvvetleri sözcüsü Samantha Reho.
Libya devlet başkanı Muhammed Kadda- Ekim 2017’deki saldırının da gösterdiği gibi,
fi’nin devrilmesinin ardından, Nijer’in Libya terör karşıtı misyonlar beraberlerinde net teh-
ile olan sınırında açılan boşluklar nedeniyle likeler getiriyor. (Geçen yıl ABD güçlerinin ateş
göçmen akışı 2011’de aşırı artış gösterdi. Ancak açtığı bir olay bildirisi olmadı). Amerika’nın
artık güneye giden trafikte Libya hükümetinin bölgedeki askeri varlığı, yabancı bir ülkenin
stoklarından ele geçirilmiş silahlar da vardı. sunduğu bir hayırseverlik gösterisi değil,
Pek de kontrol edilmeyen göçmen akışındaki ulusal güvenlik menfaati gereği bir uygulama.
bu artış, Avrupa ülkelerindeki sosyal kaynak- ABD İçişleri Bakanlığı’nın açık tanımlamasıyla,
ları daha da zorlarken, bir yandan da çölde ve “ABD’nin Nijer’e dış yardımı, siyasi dalgalan-
denizde insanlık trajedileri yaşanmasına ne- malara, terörizme ve yanı sıra kanlı radikalizm,
den oldu. Afganistan’da El Kaide’ye ve Irak’ta gıda güvensizliği ve bölgesel istikrarsızlığın
IŞİD’e karşı ABD önderliğinde gerçekleştirilen yayılmasına karşı hassas bir ülkede istikrarı
müdahaleler, bu örgütleri daha misafirperver korumak açısından önemli bir rol oynuyor.”

130 N AT I O N A L G E O G R A P H I C
ABD Savunma Bakanlığı’ndan bir yetkilinin buradaki erkeklerin çoğu, hatta belki de tama-
verdiği bilgiye göre, en son istihbarat tehdit de- mı, ellerinde devletten resmi bir izin belgesi
ğerlendirmelerinde Agadez’in adı geçmiyor. olmadan çalışıyor.
Ancak, askeri üssün varlığı ve sınır bölgelerin- Etraflarını çadır kent denilebilecek bir alan
den uzak konumu Agadez’i yalnızca geçici bir çevreliyor ama bir farkla; rüzgâr tarafından şerit-
süre koruyabilir. ler hâlinde parçalanmış çadırlar, zeminde horla-
Kerpiç duvarların ardında geçen konuşmalar yarak uyuyan madencilerin üzerinde çırpınıyor.
artan hoşnutsuzluğu yansıtıyor. Genç erkekler Amzeguer adını taşıyan bu derme çatma köy
neredeyse tükenmiş olasılıklarını değerlendiri- beş yıl öncesine kadar yokmuş.
yor. Okula gitmişler, iş aramışlar, oyunu kural- Üzücü bir şekilde tanıdık Afrika çelişkilerinin
larına göre oynamışlar. Yapılacak az sayıda iş eseri olarak Nijer, mineraller açısından zengin-
olmasından dolayı bazıları Patron’un girişimin- liğine ve dünyanın beşinci en büyük uranyum

ESKİDEN KAMYONET İTHAL EDEN

G E N Ç A D A M I N Ş İ M D İ B İ R K A Ç M Ü Ş T E R İ S İ VA R .

Bu böyle sürmez. orman kanunu hâkİm


OLACAK, DİYE ÖZETLİYOR DUYGULARINI.

de kendilerine yer bulmuş. Arkadaşlarının tu- üreticisi olmasına rağmen Birleşmiş Milletler
tuklandığını ve kamyonetlerine el koyulduğu- İnsani Gelişme Endeksi’nin en alt sırasında yer
nu gördükten sonra geri adım atmışlar. Şimdi alıyor. (Ülkenin en büyük üç madeni, uluslara-
bundan sonra başlarına gelecekleri bekliyorlar. rası Fransız şirketleriyle gerçekleştirilmiş ortak
Bu arada kendileri dışındaki genç erkeklerin girişimler olarak varlık gösteriyor. Uranyum
yaptığı çağrıları da duyuyorlar: İş mi arıyorsu- fiyatlarının düşmesi Nijerli çalışanların işten
nuz? Biz veririz. Evlenmek için paraya mı ihti- çıkarılmasına yol açmış.)
yacınız var? Biz öderiz. Nijerya merkezli cihat- Hükümet, 2017’de kuzeydeki Djado Plato-
çı örgüt Boko Haram’ın YouTube videoları ve su’nda bulunan en büyük altın madeni alanı-
WhatsApp mesajları etrafta dolaşıyor. nı kapattı. Görünür neden terörist faaliyetler
Bir akşam fada (Nijerli genç erkeklerin çay olmasına rağmen, olası neden Çad, Sudan ve
içip iskambil oynadığı doğaçlama toplantı) es- Libya’dan yabancı madencilerin geliyor olma-
nasında, geçmişte kamyonet ithal edip iyi para sıydı. Nijerli madencilerin çoğu şimdi burada.
kazanırken şimdilerde ancak birkaç müşterisi Onların dışında yine burada bulunan Agadezli
kalmış olan bir girişimci, oyunu bırakıp olası- erkekler, yarı yasal bir geçim kaynağı elde et-
lıkları –kötümserlik içinde– değerlendiriyor. mek için umarsız bir çaba içinde.
“Bu böyle gitmez,” diyor yavaşça. “Orman “Umudum var mı?” diyor, 46 yaşındaki Ja-
kanunu hâkim olacak.” mal. Sonra da üzerindeki koruyucu örtüyü çe-
kerek kumla kaplı yüzünü gösteriyor. “Sakalıma
Batı Afrika’da bir
S A H R A’ N I N G Ü N E Y K I Y I S I N DA , bak. Umut ederken beyazladı.”
altına hücum olayı yaşanıyor. Binlerce erkek Jamal üzerine derin çukurlar açılmış bir te-
taşlarla kaplı çalılık alanlara hücum ediyor. pede dikiliyor. “53 metreye kadar indikten sonra
Bazıları kazma kürek sallıyor. Birkaçı matkap su çıkıyor,” diyor. “Suyu boşaltmak gerekiyor.
kullanıyor. Elinde hiçbir alet olmayanlar da Hepimizin ortak kullandığı bir pompa var ama
toprağı yumuşatıp kazmak için taş kullanıyor. bozuldu.” Birkaç metre ötede duran, mavi tu-
Arada boğuk bir patlama eşliğinde yer sar- lumu neredeyse tamamen toz tabakasıyla kap-
sılıyor: Dinamit. Tehlikeli olsa da daha etkin lı ince uzun adamı gösteriyor. Yaşları 12 ile 30
bir kazma biçimi bu ve aslında yasadışı. Zaten arasında değişen 11 oğlu ile birlikte 60 metrelik

B I Ç A K S I RT I N DA K İ Ü L K E 131
132 N AT I O N A L G E O G R A P H I C
Agadez’deki Izala oku-
lu 1300 civarında öğ-
renciye eğitim veriyor.
Izala, kadınların yüzle-
rini örtmesi gibi mu-
hafazakâr uygulamala-
ra bağlı kalan, köklere
dönüş niteliğinde bir
İslami reform hareketi.
Ancak aynı zamanda
eğitimi yüceltiyor da.

B I Ç A K S I RT I N DA K İ Ü L K E 133
134 N AT I O N A L G E O G R A P H I C
Tuareg kadın, Goofat’ta,
köy şefinin seçiminde
ailesi adına oy kullanı-
yor. Tüm ulusa hâkim
demografik eğilime pa-
ralel olarak, bu köyün
nüfusu da son 20 yıl
içinde ikiye katlanmış
ve 2 bin 300’e ulaşmış.

B I Ç A K S I RT I N DA K İ Ü L K E 135
bir çukur açmış ve bu değerli mineralin izlerine var, taşımaya yardım eder misin?” diye sorsa
ulaşmış. “Altın orada bekliyor,” diye sürdürü- elbette yaparım.” Jamal’ın ses tonu gerçekçi.
yor konuşmasını Jamal. “Sadece pompayı tamir “Altın bulamazsam o işe döneceğim,” diye ekli-
edecek parayı bulmamız gerekiyor.” yor. “Kamyonet olmazsa eskiden yaptıkları gibi
Amzeguer yaklaşık üç yıldır Jamal’ın çalışma deve kervanıyla.”
mekânı. Ondan önce Agadez’de göçmenlere çöl
rehberliği yapıyormuş ve yönetimi altında altı Agadez’de hırsız yok-
“ YA K I N Z A M A N A K A DA R
şoför varmış. Göç yasağının uygulamaya koyul- tu,” diyor, Agadez’in katı İslamcı okulu Darul
masının ardından polis kamyonetlerinden iki- Kuran’ın imamı Şeyh Salahadine Madani. “Tu-
sine el koymuş. Şimdi beş parasız küçük ölçekli rizm işlerinde ve göçmenlerle çalışıyorlardı ya
bir madenci. Yeni iş arkadaşlarından birkaçı, da altın aramak için madenlere gidiyorlardı.
üzerlerine bir aletin düşmesi ya da madenin Şimdi hapishaneleri ziyaret ettiğimde orada
çökmesi sonucu tünellerde ölmüş. “İki iş de görmeyi ummayacağım kişileri görüyorum.
riskli,” diye konuşuyor. Çaresizliğe kapılmış dürüst insanlar bunlar.”
“Ama” diye devam ediyor düşünceli bir şekil- Beni otelimde ziyaret eden imam, avludaki
de, “Kentten biri beni arayıp ‘Elimde 50 göçmen şemsiyenin altında Coca-Cola yudumluyor.

136 N AT I O N A L G E O G R A P H I C
lanetlenmiş gibi duruyor. Patron ve müşterileri
hakkında ne düşünürseniz düşünün, kararlı-
lıkları şaşırtıcı.
Bir sabah, Agadez’de, göçmenlere memle-
ketlerine dönmeleri konusunda yardımcı olan
bir sığınakta, boynuna ucundan jilet sarkan bir
kolye takmış, Fildişi Kıyısı vatandaşı 19 yaşın-
daki Muhammed ile tanışıyorum. Beş gündür
buradaymış.
Ayrıntısına fazla girmeden, köyünde ailevi
sorunlar yaşadığını ve bundan bağımsız olarak
da zaten hayalinin her zaman Amerika’da ya-
şamak olduğunu söylüyor. Ağustos 2018’de bir
kamyonetin arkasında Mali’nin Gao kentine
gitmek için yapacağı altı günlük yolculuğun
parasını ödemiş. Yolda diğer 19 yolcu ile birlikte
soyulmuşlar, eşkıyalar su kaplarından birkaçı-
nı kırıp parçalamış. Son 110 kilometreyi çölde
yürüyerek aşıp Cezayir’e ulaşmışlar.
Bir ay boyunca buradaki bir sınır kasabasında
araba tamircisi olarak çalışmış. Sonra da önce
deniz yoluyla İspanya’ya, ardından Amerika’ya
geçme umuduyla yürüyerek ve yer yer de otos-
ABD Hava Kuvvetle- top çekerek Fas’a gitmiş.
ri askerleri, silahlı dro-
ne’lar göndermekte Ancak Fas’ta göçmen yetkilileri tarafından
kullanılacak olan Aga- beş gün boyunca hapse atılmış. Ardından yeni-
dez yakınlarındaki yeni den Cezayir’e kaçmış ve son parası da elinden
Nijer hava üssünün pis-
tini asfaltlıyor. Bu üste alınmadan önce kısa bir süre daha hapis yat-
konuşlanmış yüzlerce mış. En sonunda da, onu kullanmak için başka
Amerikalı havacı, IŞİD bir yol bulamayan Cezayir yetkilileri tarafından
ve El Kaide’ye bağlı
unsurlar dahil, terörist bir damperli kamyonun arkasına koyulmuş.
gruplara karşı yürütülen Kamyon Muhammed’i almış, Nijer’e götürüp
bölgesel mücadeleye çölün ortasına bırakmış. Birkaç gün yürüdük-
katkıda bulunacaklar.
ten sonra, başarısız yolculuğuna başlamasının
dört ay ardından, Agadez’e ulaşmış.
Bana öyküsünü anlatmayı bitirdiğinde, ce-
sareti kırılmış gibi görünmüyor. Duygularını
Sesi hüzün dolu. Ancak ait olduğu muhafa- paylaştığımı ifade edecek sözleri söylememe
zakâr İslami hareket Izala’nın, Boko Haram’ın olanak vermeden, “Geri dönmek istemiyorum.
kurucusuyla tarihsel bağları olduğundan söz Hedefimi belirledim,” diyor aceleyle.
ettiğimde sinirleniyor. Yeni bir planı var. Fildişi Kıyısı’na geri dö-
“Kuran, İslam adına masum kişileri öldürün necek, para kazanacak, pasaport çıkartacak ve
demiyor,” diye altını çiziyor. Ekonomik çare- sonra Fas’a uçak bileti satın alıp çölü pas geçe-
sizlikten kanlı radikalliğe uzanan yoldan ge- cek. Ve sonra da denize açılacak.
çildiğini kabul ediyor. “Evet, gördüm,” diyor. “Tanrı izin verir de Avrupa’ya sağ salim va-
“Bazen çocukların hiçbir şansları kalmadığını rırsam başaracağıma inanıyorum,” derken
işitiyorsunuz. Bunun belki de geriye kalan tek kastettiği başarı, zeki bir araba tamircisine
seçenek olduğunu konuştuklarını duyuyorsu- ihtiyaç duyan milyonlarca aracın bulunduğu
nuz sokaklarda.” Amerika’ya ulaşmak. j
Her şeye rağmen, yıkıcı derecede anti-sos-
yal, dini hiçe sayan, sonuçta kendini yok oluşa Robert Draper on kadar Afrika ülkesinden
katılımcı yazar olarak yazılar yazdı. National
mahkûm eden bu seçenek, ondan uzak durmak Geographic’e sık katkıda bulunan isimlerden
için ellerinden geleni yapan Batı Afrikalılarca Pascal Maitre görev gereği Nijer’e 15 kez gitti.

B I Ç A K S I RT I N DA K İ Ü L K E 137
YA Z I : P E T E R S C H WA R T Z S T E I N
F O T O Ğ R A F L A R : A R KO DAT TO

Küçülen Dev Orman Ve Suyun


Alıp Götürdüğü Hayatlar
Y Ü K S E L E N S U L A R V E YA S A D I Ş I K E R E S T E C İ L İ K , H İ N D İ S TA N V E B A N G L A D E Ş
K I Y I L A R I N I K O R U YA N A Ğ A Ç L A R I Ö L D Ü R Ü YO R .

138
139
Bir arkadaşının
naaşı kapısının
önünde akan taşkın
sularının içinden
yüzeye çıktığında,
Bulu Haldar artık
evini geri dönüşü
olmayan biçimde
kaybettiğinin
farkına varmıştı.
Güneybatı Bangladeş’te, Khulna bölgesinde yer
alan Doğu Dhangmari’yi koruyan bent, haftalardır
Pusur Nehri’ne gömülme tehlikesiyle karşı kar-
şıyaydı. Önce, amansız bir fırtına beton dış kat-
manı soymuştu. Ardından, 2017 sonlarında nehir
topraktan yapılmış gözenekli iç duvarı yemeye
başlamıştı. Halk alelacele kum torbaları yığmıştı
yığmasına ama bu yalnızca birkaç gün soluklana-
cak kadar zaman kazandırmıştı onlara. Sonunda
nehir, Haldar’ın bahçesinin hemen karşısındaki
mezarlığa ulaşıp iskeletleri toprağın altından sö-
küp almış, köyün içme sularını mikroba bulamıştı
–ve bu arada Haldar’ın tek göz kulübesi de yarı
bele kadar boz bulanık suyla dolmuştu.
“Evimi kurtarmak için yapabileceğim bir şey
kalmamıştı,” diyor Haldar. “Hepimiz çaresizdik.”
50’li yaşlarda dul bir kadın Haldar. Engel ola-
masa da en azından olacakları sezebilmiş. Köyün
bir yanını kuşatan koca bir mangrov ormanı olan
hemen yakınlardaki Sunderban’ın zayıfladığını,
ağaçların giderek çelimsizleştiğini görmüş. Or-
man zayıf düştükçe suların adeta daha da güç-

140 N AT I O N A L G E O G R A P H I C
Sunderban ormanının
batı ucundaki Ghora-
mara Adası (Hindis-
tan) kerestecilik ve de-
niz seviyesi yükselme-
si sonucunda koruyucu
mangrovlarını yitirmiş.
Yitirilenler arasında Nit-
ya Gopal’in evi de var.

ÖNCEKİ FOTOĞRAF

Ghoramara’nın güne-
yinde, Hugli Nehri’nde-
ki Sagar Adası’nın bazı
kesimleri, artık, gelgit
suları yükseldiğinde
adadan kopuyor.

K Ü Ç Ü L E N D E V O R M A N V E S U Y U N A L I P G Ö T Ü R D Ü Ğ Ü H AYAT L A R 141
lendiğini fark etmiş. Köyün toprak bentlerinin bu si Su ve Sel Yönetimi Enstitüsü’nden akademisyen
kadar uzun süre dayanabilmiş olmasının dışında Maşfikus Salehin, “Tuzlanma sorunu büyüdükçe
onu şaşırtan bir şey olmadığını söylüyor ısrarla. büyüyor,” diyor. “Doğallığını hâlâ koruyan alanlar-
“Ağaçlar bizi hep korudu; ama biz onlara çok kötü da tuzluluk artacak, orta düzeyde tuzlu alanlarsa
davrandık,” diyor. “Şimdi bunun ceremesini he- yaşanamaz hâle gelebilir. Ve durum giderek büyük
pimiz çekiyoruz.” bir soruna dönüşüyor.” En kötü senaryoya göre,
deniz seviyesinin içinde bulunduğumuz yüzyılda
BANGLADEŞ’TE ve komşu Hint eyaleti Batı Ben- 1,8 metreye yükselmesi hâlinde, yalnızca Bangla-
gal’de Doğu Dhangmari gibi binlerce köy var deş, Sunderban’da 2 bin kilometrekarenin üzerin-
–tam da iklim değişikliği hızını artırırken ona de mangrov alanını kaybedebilir. En iyi senaryoda
karşı duran doğal savunmalarını yitiren yerler bu ise yitirilecek alan 200 kilometrekare civarında
sayılanlar. Arazi çarşaf gibi dümdüz ve Himalaya- kalacak. Salehin ve diğer biliminsanları, insan
lar’dan gelen kar sularının doldurduğu nehirlerle gereksinimlerinin ormanı abluka altında tuttu-
bölünüyor. Bengal Körfezi açıklarını sık sık vuran ğu böylesi yoksul bir ülkede, bu kadarının dahi
siklonlar kimi zaman binlerce insanın ölümüne felakete neden olacağı endişesini taşıyor.
neden oluyor. Toprak bile yok oluyor: Tutunmasını sağlayan
Karadeniz Bölgesi’nden biraz büyük, 160 mil- dolaşık mangrov kökleri olmadığında denize karı-
yonluk bir nüfusa sahip olan Bangladeş’teki bazı şıp gidiyor –ve nehir tortularını bu noktalara ulaş-
çiftçiler vatanlarını tanrının bir şakası olarak gö- maları öncesinde hapseden barajlar nedeniyle de
rüyor: Olağanüstü verimli topraklara sahipler ama bir zamanlar olduğu gibi kendini yenileyemiyor.
bunların her an sulara kapılıp gitme ihtimali var. Hindistan’ın Hugli Nehri’nde, Sunderban böl-
1998’de yaşanan korkunç boyutlardaki taşkında gesinin batı ucundaki Ganj halicinde yer alan
ülkenin yaklaşık yüzde 70’i sular altında kalmıştı. adalar, bu bozunmanın ileri aşamalarını gözler
Bölgenin kıyı kesimlerinde yaşayan halkın önüne seriyor. Yüz yıl önce mangrovlarla kaplı
her zaman güvenebileceğini düşündüğü şeyse, olan en az üç ada –Lohachahara, Suparibhanga
dünyanın en büyük sınır–aşırı mangrov ormanı ve Bedford– silinip gitmiş durumda. Diğerleri de
olan Sunderban. Hindistan–Bangladeş sınırının hızla eriyor: Sagar Adası 20. yüzyıl ortalarından
her iki tarafında, 10 bin kilometrekareyi aşkın bir bu yana yaklaşık 50 kilometrekare küçülmüş du-
alana yayılan; sele dirençli sık ağaçlardan oluşan rumda, üstelik tam da nüfusunun yok olan komşu
bu sulakalan, fırtına dalgalarının önünü kesen adalardan gelenlerle arttığı sıralarda. Sagar’da ta-
ve en zorlu siklonları dahi dindiren yeşil bir set rım koşulları o kadar kötüleşmiş durumda ki, ada
oluşturuyor. Köylüler için bereketli bir bal ve balık sakinleri artık büyük ölçüde farklı bölgelerdeki
kaynağı. Harinagar (Bangladeş) balıkçı derneği mevsimlik işlerle geçiniyor.
başkanı Joydev Sardar, “Sunderban bizim ana- Sunderban’ın bazı kesimlerinde deniz yılda 180
mız,” diyor. “Bizi koruyor, besliyor, çalıştırıyor.” metre ilerliyor. “Sunderban çevresinde yaşayan
Ama insan ve doğanın yıllardır yıprattığı bu insanların kaybı büyük olacak,” diyor Jadavpur
mangrovlar artık tükenmek üzere. Büyük oran- Üniversitesi’nden (Kolkata) akademisyen Tu-
da bölgenin hızla artan nüfusunu barındıracak hin Ghosh. “Halihazırda yaşanan bu.” Yok olan
inşaat malzemesini üretmek amacıyla yapılan mangrovlara o kadar yakın olmayan Kolkata ve
yasadışı kerestecilik, ormanın çevre sınırını da- Dakka gibi kentlerin dahi kendilerini “siklon ve
raltmış. Ayrıca, içerilere doğru ilerleyen denizin fırtına dalgası tehdidine aşırı derecede açık” hâlde
sularda neden olduğu tuzluluk artışı da, ormana bulacağını ekliyor sözlerine.
adını veren sundari gibi, fırtınaları durduran bir-
çok değerli ağaç türünü öldürüyor. Tuz saldırısı Ş U B AT 2 0 1 8 ’ D E Doğu Dhangmari’de (Bangladeş),
hem karadan hem de denizden geliyor: Hindistan batıdaki Chunar Nehri’ni tutan bendin bir bölümü
nehirlerinin yukarı kesimlerindeki barajlar, Sun- o yıl içinde üçüncü kez yıkıldı. Yerli halk açısından
derban’a gelen tatlı su miktarını azaltırken, iklim neredeyse çoktan sıradanlaşan bir felakete dönüş-
değişikliği nedeniyle deniz seviyesinin yükselme- müş olan bent yıkılması olayında bu defa on altı
si de mangrovlara dolan tuzlu suyu iyice artırıyor. ev sulara kapılıp gitmişti. Ancak ilerleyen aylarda
Bangladeş Mühendislik ve Teknoloji Üniversite- bu talihsizlikler silsilesine yenileri eklendiğinde,
bölgenin en eski, en aklı başında sakinleri dahi bu
Internews Gazetecilik Ağı, Sunderban’ı yaşananların artık pek de olağan felaketler olma-
konu alan bu makaleye destek sağlamıştır. dığının farkındaydı. 2018’in yağışsız mevsiminde-

142 N AT I O N A L G E O G R A P H I C
Khulna

BA
Rampal

NGL
Kolkata

HİND
Doğu

ADE
Dhangmari

İ S TA N

r
su
Canning

Pu
Diamond Harinagar
Harbour

Haldia n
a

Ha
rin
b
r

ghat
li

e
ug

a
H

Ghoramara
d

Ku n g a
Adası n
ri

S u
a
Bidyadh

Mangrov
ng al ormanı
Raima

Sagar
n

Adası
ur a

0 km 10

zi
ak

fe
Th

r

e n gal
B

Yitirilen Kalkan
Sunderban, Bengal Körfezi boyunca, Hindistan ve Bangladeş
Yeni Delhi
topraklarının 10 bin kilometrekaresine yayılıyor. Dünyanın HİNDİSTAN
Dakka
en büyük sınır–aşırı mangrov ormanı olan Sunderban’ın BÜYÜTÜLMÜŞ
barındırdığı türler büyük bir çeşitlilik gösteriyor. Bu orman, ALAN
bölgede yaşayan 7,5 milyon insan açısından gelgitler ve BANGLADEŞ
siklonlara karşı doğal bir kalkan. Ama insanlar ağaçları kestik-
çe ve denizin yükselmesiyle tuzlu su arttıkça yalnızca orman
değil, topraklar da küçülüyor. Kıyı kesimlerinde yaşayan
1 milyonu aşkın insan şimdiden kuzeye göçmüş durumda.

ki hasatta elde edilen çeltik mahsulü çok düşüktü. “Hastalarımın neredeyse tamamı, daha önce
Çoğu yerde hektar başına yarım tonun altındaydı asla bu tür bir soruna dönüşmemiş olan, su kay-
ki bu da, gıda fiyatlarını yukarı çekmişti. Birçok naklı hastalıklar yüzünden burada,” diye özet-
tarlada tuzlu toprak zaten artık sebzelerin büyü- ledi durumu Shivapada Mondol. “Tehlikeli bir
mesine izin vermiyordu. hâl almaya başladı.” Muayenehanesinin önünde,
“Suyun yarattığı zarar nedeniyle, bazen nere- sedyede yatan, bir deri bir kemik kalmış adam şid-
deyse bir tek marangozlar iş yapabiliyormuş gibi detli biçimde kusuyor, kızıysa hâlâ ona bir şeyler
geliyor insana,” diyor, çiftçi Bimol Sardar. içirmeye çalışıyordu.
2018 yazında, Güney Bangladeş’i saran bir has- Yeni Sunderban’da yaşamanın olanaksızlığını
talık, ülkenin bu sakin köşesini de teslim aldı. Sı- ortaya koyarcasına, onlarca aile nisan ayında tası
cak havalarda ve Sunderban’ın giderek acılaşan tarağı toplayıp, Bangladeş’in başkenti Dakka’ya
sularında uygun bir ortam bulan kolera, doğduğu göç etti. Dünya Bankası, 2050’ye gelindiğinde
yer olduğu söylenen bu bataklığa güçlü biçimde –Sunderban sınırlarında yaşayanların çoğu da-
geri dönmüştü. Orada olduğum dönemde, bölge hil– 13 milyonun üzerinde Bangladeşlinin iklime
doktoru inanılmaz bir iş yükü altındaydı. bağlı nedenlerle göç edebileceğini öngörüyor. Batı

CLARE TRAINOR. KAYNAK: NASA K Ü Ç Ü L E N D E V O R M A N V E S U Y U N A L I P G Ö T Ü R D Ü Ğ Ü H AYAT L A R 143


Gündelik işçiler, Sagar
Adası’nda, sele karşı
yapılmış toprak setle-
ri onarıyor. Siklonlar ve
fırtına dalgaları güçle-
rini artırıyor olsalar da,
acil durum prosedürle-
rinin ve sığınakların iyi-
leştirilmesi sonucunda
yitirilen canlar azalıyor.

144 N AT I O N A L G E O G R A P H I C
K Ü Ç Ü L E N D E V O R M A N V E S U Y U N A L I P G Ö T Ü R D Ü Ğ Ü H AYAT L A R 145
Sağda: Kishari Mandal, kıyılarında bir cankurta-
Ghoramara Adası’nda, ran görev başında.
gelgit çekildikten sonra Altta, sağda: Muham-
hayvanlarını otlatıyor. med Giyasuddin Havla-
En sağda: Bijoy ve Sona dar (soldaki) ve Muham-
Bag çocuklarıyla Sagar’da, med Şobuk Havladar,
2017’de yaşanan gelgitin Bangladeş’te, Çalitabu-
ardından sulara yenik dü- nia adasının dağılmak-
şen okul enkazı üzerinde. ta olan kıyı seddi üstün-
Altta, en sağda: Hindu de. Birçok insan sellere
hac kafilelerinin Ganj’da giderek açık hâle gelen
yıkanmaya geldiği Sagar Sunderban’ı terk etti.

Bengal için de benzer düzeyde alarm veren tah-


minler yapılıyor.
Beklenen tüm bu zorluklara rağmen, buradaki
bazı insanlar geleceğe temkinli bir iyimserlikle
bakıyor. Sınırın her iki yanındaki hükümetler,
verdikleri yüksek cezalarla mangrovda ağaç ke-
simlerini kontrol altına almış ve geçmişteki doğal
afetlerden ders çıkarmış durumdalar. Daha çok
sayıda siklon sığınağı inşa eden ve büyük fırtına-
ların bölgeyi vurması öncesinde sayıları 150 bine
varan gönüllüyü konuşlandıran Bangladeşli yet-
kililer, ölümleri ciddi oranlarda azaltmayı başardı.
Sunderban’ın en yoksul köşelerinde dahi, köylüler
etkileyici bir adaptasyon becerisi sergiliyor. Tuz-
lanmanın yaşattıkları üzerine, çeltik tarımından
vazgeçip karidesçiliğe yönelmişler.
Ancak, mangrovları –ve uzun vadede belki de
Bangladeş’in tümünü– koruma mücadelesi gide-
rek zorlaşıyor. Dakka, Rampal’da inşa edilecek,
kömürle çalışan, Hindistan destekli büyük bir
enerji santraline yeşil ışık yaktı –ve bu girişim,
kirlilik yaratacak farklı endüstrilere de yol açabi-
lir. Çin, mangrovların kalan tatlı su kaynağını da
tehlikeye atabilecek biçimde, Brahmaputra havza-
sında yeni barajlar yapılmasını teklif ediyor. İklim
ise değişmeye, her zamankinden daha dengesiz
yağmurlar, fırtınalar ve sıcaklık değişimleri yarat-
maya devam ediyor.
Sorunlar giderek artarken bazı bölge sakinleri
de mangrovların biçimlendirdiği bu topraklarda,
iklim değişikliğinin krallığını ilan edip etmeyece-
ğini sorguluyor.
Bulu Haldar, “Bu ülkeyi Sunderban yarattı,”
diyor. “Ve belki de onu yok edecek olan da Sun-
derban’ın, yani bu ormanlık bölgenin yitip gitmesi
olacak.” j

Atina’da yaşayan gazeteci Peter Schwartzstein,


gıda, su ve iklim değişikliği konularına odaklanı-
yor. Kolkata’da yaşayan Arko Datto Hint Yarıma-
dası’nda uzun süreli projeler üzerinde çalışıyor.
Bu, her iki ismin de dergi için yaptığı ilk çalışma.

146 N AT I O N A L G E O G R A P H I C
K Ü Ç Ü L E N D E V O R M A N V E S U Y U N A L I P G Ö T Ü R D Ü Ğ Ü H AYAT L A R 147
SİZİN KARENİZ
SMAHA CİHANGİR
TOPLULUĞUMUZDAN GELEN FOTOĞRAFLAR

KİM Doğum gününde Birleşik Arap Emirlikleri’nin bü-


Pakistan, Faysalabat’ta yaşayan yük binaları ve yüksek ihtiraslarıyla tanınan kenti
bir göz hastalıkları uzmanı. Dubai’ye giden Cihangir, bir gün, akşamüzeri geç
NEREDE
saatlerde günbatımını dünyanın en yüksek binası
Dubai’de yer alan, dünyanın Burç Halife’den izlemek isteyen turistlerin doluştuğu
en yüksek binası Burç Halife’nin
125. katında. 124 ve 125. katlardaki seyir platformlarını ziyaret
NE İLE etmiş. Genç bir çift akşamüzeri güneşinin altın ışığı
Nikon D610 fotoğraf makinesi içinde camın önünde dururken Cihangir, görüntü-
ve Tamron 15–30mm f/2.8 lens den etkilenip siluetlerini çekmiş. Genç çift birkaç
saniye sonra oradan uzaklaşmış.
Fotoğraflarınızla National Geographic’in Sizin Kareniz topluluğunda yerinizi alın: YourShot.ngm.com

148 N AT I O N A L G E O G R A P H I C
TEMMUZ SAYISI
BAYİLERDE

2 POSTER
HEDİYE
5 š 3 , â : &

AY HAKKINDA
HER ŞEY

RÜYA YOLCULUK

Bu Kadar
YAKIN PLAN:
GÖZLER
Komik
Olan Ne?
7 »
TEMMUZ 2019 F‹YATI: 10 TL

muzip hayvanın eğlenceli


KKTC Fiyat›: 13 TL
hikayeleri seni bekliyor

HERKESE OPTİK
HEDİYE İLLÜZYON SETİ