You are on page 1of 163

‫معاونت ژپوهش و فناوري‬

‫هب انم خدا‬

‫منشور اخالق ژپوهش‬

‫با یاري از خدا وند سبحان و ااقتعد هب این هک عالم محضر خداست و همواره انظر رب اعمال انسان و هب منظور پاس داشت مقام بلند دانش و ژپوهش و نظر هب اهمیت‬

‫جای گاه دااگشنه رد اعتالي فرهنگ و تمدن بشري‪ ،‬ما دانشجویان و اعضاء هیات علمی واحداهي دااگشنه آزاد اسالمی متعهد میگردیم اصول زری را رد انجام‬
‫تخ‬
‫فعالیت اهي ژپوهشی مد نظر قرار داده و از آن طی نکینم‪:‬‬

‫‪-1‬اصل ربائت‪ :‬التزام هب ربائت جویی از ره وو ه رفتار یرر رر ه اي و اعالم ووع نبتت هب سسایی هک ووزه علم و ژپوهش را هب ثاائه اهي یرر علمی میآالیند‪.‬‬

‫‪-2‬اصل رعایت انصاف و امانت‪ :‬تعهد هب اجتناب از ره وو ه جانب داري یرر علمی و حفاظت از اووال‪ ،‬تجهرزات و ثناب رد اختیار‪.‬‬

‫‪-3‬اصل رتویج‪ :‬تعهد هب رواج دانش و اشاهع نتایج تحقیقات و ااقتنل آن هب هم کاران علمی و دانشجویان هب یرر از وواردي هک من اقنویی دارد‪.‬‬

‫‪-4‬اصل احترام‪ :‬تعهد هب رعایت رریم اه و ررمت اه رد انجام تحقیقات و رعایت جانب نقد و خودداري از ره وو ه ررمت شکنی‪.‬‬

‫‪-5‬اصل رعایت حقوق‪ :‬التزام هب رعایت کامل حقوق ژپوهشگران و ژپوهیدگان (انسان‪ ،‬حیوان و نبات) و ساری صاحبان وق‪.‬‬

‫‪-6‬اصل رازداري‪ :‬تعهد هب صیانت از اسرار و اطالعات محرما ه افراد‪ ،‬سازمان اه و سشور و کلی افراد و نهاداهي مرتبط با تحقیق‪.‬‬

‫‪-7‬اصل حقیقت جویی‪ :‬تالش رد راستاي پی جویی حقیقت و وافداري هب آن و دوري از ره وو ه پنهان سازي حقیقت‪.‬‬

‫‪-8‬اصل مالکیت مادي و معنوي‪ :‬تعهد هب رعایت کامل حقوق مادي و معنوي دااگشنه و کلی هم کاران ژپوهش‪.‬‬

‫‪-9‬اصل ثناف ملی‪ :‬تعهد هب رعایت مصالح ملی و رد نظر داشتن ربشیپد و توسع سشور رد کلی مراحل ژپوهش‪.‬‬
‫دانشگاه آزاد اسالمی‬
‫واحد تهران مرکزی‬
‫دانشکده هنر و معماری‪ ،‬گروه نقاشي‬

‫پایان نامه برای دریافت درجه کارشناسی ارشد رشته نقاشی )‪(M.A‬‬

‫عنوان‪:‬‬

‫بررسي زمينه هاي اجتماعي بوجود آمدن طلسم و تعويذ‬

‫و تاثير آن بر جنبش سقاخانه‬

‫استاد راهنما‪:‬‬
‫فريدون اميدي‬

‫استاد مشاور‪:‬‬
‫دکتر امير اشرف آريان پور‬

‫پژوهشگر‪:‬‬
‫حورا آينه دست‬

‫تابستان ‪3131‬‬
‫تقديم ‪:‬‬
‫به آن يكتا كه حضور مطلقش را لحظه به لحظه احساس كرده ام و كالمي درخور لطف‬

‫وسپاسش نمي يابم‪.‬‬

‫شكر شايان نثار يزدانم كه به لطف او شروع كرده و به لطفش پايان‪ ،‬براي شروعي جديد و‬

‫دوباره‪...،‬‬

‫و به پاس تعبير عظيم و انساني شان از كلمه ايثار‪ ،‬به پاس عاطفه سرشار از وجودشان به پاس‬

‫قلب هاي بزرگشان‬

‫اين مجموعه را به پدر و مادر عزيزم و رامين تقديم مي كنم‪.‬‬


‫تشكر و قدرداني ‪:‬‬
‫با سپاس و تشكر فراوان از استاد ارجمند و نازنينم آقاي فريدون اميدي كه همواره نگارنده را‬

‫مورد لطف و محبت خود قرار داده اند و راهنمايي اين رساله را بر عهده داشته اند‪.‬‬

‫سپاس بسيار از استاد بزرگوارم آقاي امير اشرف آريان پور كه مشاور اينجانب بوده اند‪ ،‬آرزوي‬

‫سالمتي برايشان دارم‪.‬‬

‫تشكر و قدرداني از تمامي استادان عزيزم ومدير گروه محترم كه در تمامي اين سال ها يار و‬

‫ياورم بوده اند‪.‬‬

‫ودر آخر؛‬

‫سپاس از تمامي كساني كه يك به يك همراهم بوده اند‪ ،‬از حضورشان كه در سخت ترين‬

‫روزهاي زندگيم پشتيبان و تكيه گاهم بوده اند‪.‬‬

‫رامين‪ -‬الهه‪ -‬هليا‪ -‬محمد‪ -‬ساقي‪ -‬سام‪ -‬اميرحسين‪ -‬افسانه‪ -‬فرگل‪ -‬ستاره‪ -‬مرضيه‪-‬‬

‫اسماء‪ -‬ليال‪ -‬مليحه‪ -‬ندا‪ -‬باران‪ -‬هما‪ -‬شقايق‪ -‬ساجده‪ -‬حامد‪ -‬سعيد‪ -‬مهدي‪ -‬هادي‬
‫بسمه تعالی‬

‫تعهدنامه اصالت پايان نامه کارشناسي ارشد‬

‫اينجانب حورا آينه دست دانش آموخته مقطع کارشناسي ارشد ناپيوسته به شماره دانشجوي‬
‫‪ 000397009‬در رشته نقاشي که در تاريخ ‪ 31/6/31‬از پايان نامه خود تحت عنوان‪ " :‬بررسي زمينه‬
‫هاي اجتماعي بوجود آمدن طلسم و تعويذو تاثير آن بر جنبش سقاخانه" دفاع نمودم‪.‬‬
‫بدينوسيله متعهد ميشوم‪:‬‬

‫‪-3‬اين پايان نامه حاصل تحقيق و پژوهش انجام شده توسط اينجانب بوده و در مواردي که از‬

‫دستاوردهاي علمي و پژوهشي ديگران (اعم از پايان نامه‪ ،‬کتاب‪ ،‬مقاله و ‪ )...‬استفاده نموده ام‪ ،‬مطابق‬

‫ضوابط و رويه هاي موجود‪ ،‬نام منبع مورد استفاده و ساير مشخصات آن را در فهرست ذکر و درج‬

‫کرده ام‪.‬‬

‫‪-2‬اين پايان نامه قبال براي دريافت هيچ مدرک تحصيلي هم سطح‪ ،‬پايين تر يا باالتر در ساير دانشگاهها‬

‫و موسسات اموزش عالي ارائه نشده است‪.‬‬

‫‪-1‬چنانچه بعد از فراغت از تحصيل‪ ،‬قصد استفاده و هرگونه بهره برداري اعم از چاپ کتاب‪ ،‬ثبت‬

‫اختراع و ‪ ...‬از اين پايان نامه داشته باشم‪ ،‬از حوزه معاونت پژوهشي واحد مجوزهاي مربوطه را اخذ‬

‫نمايم‪.‬‬

‫‪-4‬چنانچه در هر مقطع زماني خالف موارد فوق ثابت شود‪ ،‬عواقب ناشي از آن را بپذيرم و واحد‬

‫دانشگاهي مجاز است با اينجانب مطابق ضوابط و مقررات رفتار نموده و در صورت ابطال مدارک‬

‫تحصيلي ام هيچگونه ادعايي نخواهم داشت‪.‬‬

‫نام و نام خانوادگي‪ :‬حورا آينه دست‬

‫تاريخ و امضا‬
‫بسمه تعالي‬

‫درتاريخ ‪91/6/31 :‬‬


‫دانشجوي كارشناسي ارشد خانم حورا آينه دست دانش از پايان نامه خود دفاع نموده و با نمره‬
‫‪ ................‬به حروف ‪ .....................‬و با درجه ‪ .................‬مورد تصويب قرار گرفت‪.‬‬

‫امضاء استاد راهنما‬


‫بسمه تعالي‬
‫دانشكده هنر و معماري‬
‫( اين چكيده به منظور چاپ در پژوهش نامه دانشگاه تهيه شده است )‬

‫كد شناسايي پايان نامه‪11131111116101 :‬‬ ‫كد واحد‪303 :‬‬ ‫نام واحد دانشگاهي ‪ :‬تهران مرکزي‬

‫عنوان پايان نامه‪ :‬بررسی زمينه هاي اجتماعی بوجود آمدن طلسم وتعويذ و تاثير آن بر جنبش سقاخانه‬

‫تاريخ شروع پايان نامه‪99/33/99 :‬‬ ‫نام و نام خانوادگي دانشجو‪ :‬حورا آينه دست‬
‫تاريخ اتمام پايان نامه‪91/6/31 :‬‬ ‫شماره دانشجوئي ‪000397009:‬‬
‫رشته تحصيلي ‪ :‬نقاشی‬

‫استاد راهنما ‪ :‬فريدن اميدي‬


‫استاد مشاور‪ :‬امير اشرف آريان پور‬

‫آدرس و شماره تلفن ‪ : :‬فرمانيه‪ ،‬ديباجی شمالی‪ ،‬خيابان نوريان‪ ،‬خيابان آذرمينا‪ ،‬كوچه پريسا‪ ،‬پالك ‪0‬‬
‫تلفن‪00892709137 -99290802 :‬‬

‫چكيده پايان نامه‪/‬رساله (شامل خالصه‪ ،‬اهداف‪ ،‬روش هاي اجرا و نتايج به دست آمده) ‪:‬‬
‫رساله حاضر با رويكردي جامعه شناسی به بررسی زمينه هاي بوجود آمدن طلسم و تعويذ و تاثيرات آن به لحاظ باور وشكل بر روي نقاشی معاصر‬

‫ايران‪ ،‬مكتب سقاخانه(به طور اخص) می باشد‪.‬‬

‫ريشه اين باورها به ايام كهن بر می گردد وحضور اين اشياء (طلسم و تعويذ) و باورهاي در پس توليد اين ادوات و آثار در ادبيات كهن اين سرزمين نيز‬

‫مشاهده می شود‪.‬‬

‫اين تحقيق پيرامون فرهنگ عامه و باورهاي خرافی بشر و علوم ماوراءالطبيعه است كه با گذشت زمان متحول گشته وداراي شعبات و شاخه هاي بسيار‬

‫شده است‪.‬‬

‫نقطه تمركز اين رساله در خصوص عناصر ونقش مايه هاي طلسم و ادعيه و بيان رمزشان در نقاشی معاصر و به طور اخص مكتب سقاخانه با تطبيق‬

‫ومقايسه اين آثار با عناصر فوق الذكر از آثار موجود و هم چنين سرگذشت زندگی ايشان نگارش شده است‪.‬‬

‫به طور كلی اين رساله دو هدف را دنبال می كند‪:‬‬

‫‪ -8‬بررسی فولكوريك و بومی فرهنگ بر خصيصه جادو وشی ء باوري (طلسم و تعويذ)‪.‬‬

‫‪ -9‬كنكاش پيرامون حضور عناصر فوق و كاربردشان در اعتقادات و شئونات زندگی و تاثير اين باورها در نقاشی مكتب سقاخانه‬

‫تاريخ وامضا‬ ‫نظراستاد راهنما براي چاپ درپژوهش نامه دانشگاه مناسب است‬
‫مناسب نيست‬
‫فهرست‬
‫صفحه‬ ‫عنوان‬
‫فصل اول‬
‫‪ -8-8‬بيان مسئله ‪1 ...................................................................................................‬‬
‫‪ -9-8‬اهميت موضوع پژوهش و داليل انتخاب آن‪3 ...........................................................‬‬
‫‪ -7-8‬اهداف پژوهش ‪0 .............................................................................................‬‬
‫‪ -4-8‬سواالت يا فرضيه هاي تحقيق( بيان روابط بين متغيرهاي مورد مطالعه) ‪80.........................‬‬
‫‪ -9-8‬چهارچوب نظري ‪88.........................................................................................‬‬
‫‪ -1-8‬روش پژوهش ‪88.............................................................................................‬‬
‫‪ -3-8‬پيشينه پژوهش ‪88............................................................................................‬‬
‫‪ -2-8‬روش گردآوري اطالعات ‪89...............................................................................‬‬
‫‪ -0-8‬روش تجزيه وتحليل اطالعات ‪89.........................................................................‬‬
‫‪ -80-8‬واژگان كليدي ‪87...........................................................................................‬‬
‫‪ -88-8‬محدوديت ها ومشكالت پژوهش ‪89....................................................................‬‬
‫فصل دوم‬
‫‪ -8-9‬خرافات ‪83....................................................................................................‬‬
‫‪ -8-8-9‬ابعاد تاريخی ‪83...........................................................................................‬‬
‫‪ -9-8-9‬باورهاي خرافی ‪98........................................................................................‬‬
‫‪ -9-9‬خرافات و علم ‪99............................................................................................‬‬
‫‪ -7-9‬جادو در فرهنگ ايران پيش از اسالم ‪94..................................................................‬‬
‫‪-4-9‬طلسم و جادو و تعويذ در فرهنگ عربی ‪71...............................................................‬‬
‫‪ -9-4-9‬جادو ‪49....................................................................................................‬‬
‫‪ -9-9‬افسون ها در فرهنگ ايرانی و اسالمی ‪42.................................................................‬‬
‫‪ -9-1‬تعاويذ از منظر تعاليم قرآنی ‪91.............................................................................‬‬
‫‪ -3-9‬چشم زخم و خمسه در فرهنگ اسالمی ‪90..............................................................‬‬
‫‪ -8-3-9‬چشم زخم ‪90.............................................................................................‬‬
‫‪ -8-3-9‬خمسه‪« /‬پنج» ‪18..........................................................................................‬‬
‫‪ -2-9‬دعا نويسی در ايران ‪17......................................................................................‬‬

‫أ‬
‫فصل سوم‬
‫‪ -8-7‬علوم غريبه ‪12.................................................................................................‬‬
‫‪ -8-8-7‬دانشمندان و علوم غريبه ‪10.............................................................................‬‬
‫‪ -9-7‬قدرت حروف ‪39.............................................................................................‬‬
‫‪ -8-9-7‬اهل اسماء و سلسله حروفيه ‪37.........................................................................‬‬
‫‪ -9-9-7‬تخليص و رمز ‪34.........................................................................................‬‬
‫‪ -7-9-7‬انواع حروف ‪31...........................................................................................‬‬
‫‪ -4-9-7‬دواير حروف ‪32...........................................................................................‬‬
‫‪ -9-9-7‬حروف طلسمی يا اليقرايی( ناخوانا) ‪30...............................................................‬‬
‫‪ -1-9-7‬تقسيم بندي حروف ‪20...................................................................................‬‬
‫‪ -3-9-7‬حروف صامت ‪28.........................................................................................‬‬
‫‪ -2-9-7‬روش هاي مختلف بكارگيري اعداد وحروف‪28.....................................................‬‬
‫‪-0-9-7‬تجزيه وتفكيك ‪28.........................................................................................‬‬
‫‪ -8-0-9-7‬تكرار وتكثير‪28........................................................................................‬‬
‫‪ -9-0-9-7‬امتزاج ‪ ،‬صدر‪ ،‬موّخر‪ ،‬تكسير و بسط‪29............................................................‬‬
‫‪ -80-9-7‬صنعت مربعات و اعداد وفقی ‪27.....................................................................‬‬
‫‪ -88-9-7‬اسماء حُسنی و اسم اعظم ‪29..........................................................................‬‬
‫‪ -89-9-7‬هنر اسماء نويسی ‪23....................................................................................‬‬
‫‪ -7-7‬تقويم و اهميت آن در ايران ‪00.............................................................................‬‬
‫‪ -8-7-7‬رمل‪09......................................................................................................‬‬
‫‪ – 9-9-7‬احوال طبيعت ‪03.........................................................................................‬‬
‫‪ -7-7-7‬گردش سال ‪800 ..........................................................................................‬‬
‫‪ -4-7-7‬فال بينی و كتاب بينی ‪809 ...............................................................................‬‬
‫‪ -4-7‬طلسم و تعويذ و سحر و جادو ‪807 .......................................................................‬‬
‫‪ -8-4-7‬گردنبند‪803 ................................................................................................‬‬
‫‪ -9-4-7‬بازوبند ‪802 ................................................................................................‬‬
‫‪ -7-4-7‬بدن واعضاي آن ‪800 .....................................................................................‬‬
‫‪ -4-4-7‬پوشيدنی و لباس ‪880 ....................................................................................‬‬

‫ب‬
‫‪ -9-4-7‬ظروف و وسايل ‪888 .....................................................................................‬‬
‫‪ -1-4-7‬مهر وچاپ ‪887 ...........................................................................................‬‬
‫‪ -3-4-7‬نقش جانوران ‪884 ........................................................................................‬‬
‫‪ -2-4-7‬مخلوقات عجيب ‪881 ....................................................................................‬‬
‫فصل چهارم‬
‫‪ -8-4‬نگاهی به حضور سحر و جادو در استفاده طلسم و تعويذ در ادبيات كهن ايران ‪890 ..............‬‬
‫فصل پنجم‬
‫‪ -8-9‬حضور هنر در باورهاي عامه ‪891 ..........................................................................‬‬
‫‪ -9-9‬آغاز هنر مدرن در ايران و رويدادهاي فرهنگی و دستاوردهاي نقاش ايرانی در ابتداي حركت‬
‫به سوي مدرنيسم ‪892 ...............................................................................................‬‬
‫‪ -8-9-9‬رويدادهاي فرهنگی ايران در آغاز مدرنيسم ‪892 .....................................................‬‬
‫‪ -9-9-9‬دستاوردهاي نقاشی ايران در ابتداي حركت به سوي مدرنيسم ‪870 ...............................‬‬
‫‪ -7-9‬بررسی ريشه هاي تاريخی مكتب سقاخانه در ايران ‪870 ...............................................‬‬
‫‪ -8-7-9‬مكتب سقاخانه و پيدايش آن ‪879 ......................................................................‬‬
‫‪ -9-4-9‬حضور جادو و تعويذ و رمز در آثار نقاشان مكتب سقاخانه ‪871 ..................................‬‬
‫‪ -4-9‬معرفی هنرمندان مكتب سقاخانه ‪873 ......................................................................‬‬
‫‪ -8-4-9‬حسين زنده رودي ‪872 ..................................................................................‬‬
‫‪ -9-4-9‬پرويز تناولی مجسمه ساز معاصر ‪870 .................................................................‬‬
‫‪ -7-4-9‬مسعود عربشاهی نقاش معاصر ‪870 ....................................................................‬‬
‫‪ -4-4-9‬صادق تبريزي نقاش وسفالگر معاصر ‪870 ............................................................‬‬
‫‪ -9-4-9‬منصور قندريز ‪840 ........................................................................................‬‬
‫‪ -1-4-9‬ناصر اويسی نقاش معاصر ‪840 .........................................................................‬‬
‫‪ -3-4-9‬ژازه طباطبايی نقاش مجسمه ساز معاصر ‪840 ........................................................‬‬
‫فصل ششم‬
‫‪ -8-1‬نتيجه گيري ‪847 ..............................................................................................‬‬
‫‪ -9-1‬پيشنهادات‪844 ................................................................................................‬‬
‫منابع و مآخذ‪841 ....................................................................................................:‬‬

‫ج‬
‫مقدمه‪:‬‬

‫فرهنگ به طور عام يكی از گسترده ترين‪ ،‬پرسابقه ترين و در عين حال پيچيده ترين مقوالت تاريخ‬

‫زندگی بشر است‪ .‬از اين رو تمام تار وپود حيات غير مادي جوامع انسانی ساخته وپرداخته آن بوده‬

‫وشئون مادي زندگی در تعامل جدي وسازنده با آن قرار دارد‪.‬‬

‫فرهنگ مانند هر مقوله ديگر اجتماعی‪ ،‬در حال تحول و تكامل بوده واز واقعيتی پويا برخوردار است‬

‫‪ .‬اين پويايی‪ ،‬با شيوه معاش و وسائل تامين آن در گستره ارتباطات اجتماعی‪ ،‬رابطه اي مستقيم دارد‪.‬‬

‫از اين جهت در جوامعی كه سنت هاي زيستی ومعيشتی آنان‪ ،‬به داليل مختلف از جمله انزواي‬

‫جغرافيايی‪ ،‬بسته بودن جامعه و كمی ارتباطات اجتماعی داراي ثبات نسبی است‪ ،‬ساختارهاي فرهنگی‬

‫از انسجام بيشتري برخوردار بوده و تغيير و تحول در آن به كندي صورت می گيرد‪.‬‬

‫( بكر‪ ،‬بارنزو‪ ،‬تاريخ انديشه اجتماعی‪ ،‬تهران‪ ،8720 ،‬ترجمه يوسفيان‪ ،‬مجيدي‪ ،‬چاپ سوم‪ ،‬نشر‬

‫اميركبير‪ ،‬ص ‪.)2‬‬

‫تايلور؛ در ‪ 8238‬ميالدي فرهنگ را در كليت در هم بافته اي متشكل از دانش‪ ،‬هنر‪ ،‬دين‪ ،‬قانون‪،‬‬

‫اخالقيات‪ ،‬آداب و رسوم و هر گونه توانايی و عادتی كه آدمی چون عنصري از جامعه بدست آورده‬

‫تعريف كرده است‪ .‬و از ديدگاه تاريخی فرهنگ را تكيه بر ميراث اجتماعی يافت (‪ )Tradition‬و در‬

‫واقع آنچه كه از طريق جامعه به افراد ارث می رسد‪ ،‬فرهنگ ناميده می شود‪ ( .‬نوذرپور‪ ،‬علی و‬

‫موسوي نژاد ‪ ،‬ابراهيم ‪ ،‬مقدمه اي بر فرهنگ عشاير ايران‪ ، 8729 ،‬تهران‪ ،‬نشر آفاق ‪،‬ص‪.)0‬‬

‫فرهنگ حاصل برخورد انسان با طبيعت است و انديشه اجتماعی نيز نتيجه اين برخورد تكوين يافته‬

‫است كه از سادگی رو به پيچيدگی نهاده و در اين ميان بررسی و شناخت فرهنگ هايی كه آداب و‬

‫رسوم و سنت هاي آنان به واسطه افسانه ها‪ ،‬مثلها‪ ،‬ترانه ها وسايل عوامل فرهنگ عاميانه و فولكلور‬

‫(‪ ) folklore‬به نسل هاي بعدي می رسد يا به عبارت ديگر انتقال فرهنگ از نسلی به نسلی سينه به‬

‫سينه و شفاهی است كاري بس دشوار و در عين قدمت و ريشه دار بودن‪ ،‬فرهنگ مكتوب نداشته يا‬

‫اگر دارند بسيار محدود است ‪ .‬شايد تنها از راه تحليل شئون اجتماعی اين مقوله امكان پذير باشد و از‬

‫‪1‬‬
‫اين طريق بتوان به فرهنگ و انديشه اجتماعی آنان دست يافت‪ (.‬هال‪ ،‬جيمز‪ ،‬فرهنگ نگاره هاي‬

‫نمادها در هنر شرق وغرب‪ ،8720 ،‬ترجمه رقيه بهزادي‪ ،‬چاپ اول‪ ،‬انتشارات فرهنگ معاصر‪ ،‬ص ‪94‬‬

‫و ‪.)99‬‬

‫بشر در طول تاريخ با عالئم و نشانه هايی روبرو بوده كه از گذشته هاي دور در بستر زندگی به‬

‫يادگار مانده اند‪.‬‬

‫نمادهايی كه در اليه هاي حيات نياكان ما نقش اساسی داشته وچشم تيزبين محققين را به خود‬

‫معطوف نموده اند‪ ،‬نشانه هايی كه وقتی با روح هنر همزيستی داشته و با ارزش هاي هنري پيوند‬

‫خورده اند‪ ،‬چه بسا چشم اندازي به وسعت تاريخ فراروي جويندگان گشوده اند‪ (.‬ستاري‪ ،‬جالل‪،‬‬

‫رمزشناسی عرفانی‪ 8739 ،‬تهران‪ ،‬نشر مركز‪ ،‬ص ‪.)87‬‬

‫هنردر تمام جوامع به عنوان حاملی موثر بوده وگويی محموله باورهاواعتقادات بشر را بر دوش‬

‫خويش كشيده واز مرگ آن به شايسته ترين وجه پيشگيري كرده است‪ (.‬هنرير‪ ،‬دوريس بنكس‪ ،‬هنر و‬

‫فرهنگ آفريقاي سياه‪ ،8727،‬ترجمه عليرضا ميرسپاسی‪ ،‬افضل وثوقی‪ ،‬چاپ سوم‪ ،‬نشر بن گاه‪،‬ص‬

‫‪.)19‬‬

‫يكی از عنصرهاي فرهنگی كه مورد كم توجهی محققان بوده جادو وطلسم و تعويذ است‪.‬‬

‫از ادراك اين عناصر دنياي نهفته اي مكشوف می شود كه غنايی غير قابل تصور دارد و آكنده از‬

‫همانندي ها و تمثيالت بسيار است‪(.‬تناولی‪ ،‬پرويز‪ ،‬طلسم؛ گرافيك سنتی ايران‪ 8723 ،‬تهران‪ ،‬چاپ‬

‫سوم‪ ،‬نشر بن گاه‪).‬‬

‫هنرمند معاصر براي خلق آثارش‪ ،‬هنر قراردادي و واقع گريزي را كه بر خصلت هاي فردي وسليقه‬

‫اي متكی بوده‪ ،‬با تفكر و انديشه هنر معاصر عجين می سازد كه خود منجر به خلق آثاري تازه در‬

‫كشورمان گشته كه به مكتب سقاخانه شهرت يافت‪(.‬همان منبع‪،‬ص ‪.)11‬‬

‫اعتقاد و باور به اشياء جادويی(طلسم و تعويذ) منجر به وجود خرافه هايی در ميان عوام گشته كه در‬

‫تفاوت با علم‪ ،‬فقط كافی است رنگ خرافه را از اعتقادات بزدائيم تا چهره حقيقی آن مشخص‬

‫‪2‬‬
‫شود‪(.‬فريزر‪ ،‬جرج‪،‬شاخه زرين‪ ،‬پژوهشی در جادو و دين‪ ،8721 ،‬ترجمه كاظم نيرومند‪ ،‬چاپ چهارم‪،‬‬

‫انتشارات آگاه‪ ،‬ص ‪.)98‬‬

‫با اين رويكرد در فصل نخست رساله به بيان كليات طرح كه شامل بيان مسئله‪ ،‬اهميت موضوع‬

‫پژوهش ‪ ،‬اهداف پژوهش‪ ،‬سئواالت پژوهش‪ ،‬چهارچوب نظري‪ ،‬روش پژوهش‪ ،‬پيشينه پژوهش‪،‬‬

‫روش گردآوري اطالعات‪ ،‬روش تجزيه وتحليل اطالعات توصيفی مختصر درباره واژگان كليدي و‬

‫محدوديتها و مشكالت پژوهش می پردازد‪.‬‬

‫در فصل دوم رساله كه مطالعات نظري به شمار می آيد‪ ،‬ريشه هاي تاريخی و زمينه هاي اجتماعی‬

‫ظهور طلسم و تعويذ را مورد كندوكاو قرارداده وگذري در خصوص اعتقادات و عوامل اجتماعی‬

‫وجود اين عناصر طی گذر زمان خواهيم داشت‪.‬‬

‫در فصل سوم رساله نگرشی بر علوم ماوراءالطبيعه و مفهوم ويژگيهاي انواع طلسمات وتعاويذ و شرح‬

‫احواالت اين عناصر را داريم‪.‬‬

‫فصل چهارم نگاهی اجمالی است به حضور سحر و جادو و طلسمات و تعاويذ در ادبيات كهن ايران‬

‫فصل پنجم رساله به حضور عناصر مورد بحث در آثار نقاشان و هنرمندان می پردازد و براين مطلب‬

‫تاكيد دارد كه نقاشان مكتب سقاخانه در ايران آثارشان را براساس طلسم ها وادعيه و عناصر جادويی‬

‫خلق می كرده اند وحضور هنر را در باورهاي عامه مطرح می سازد و سپس مجموعه اي از ادعيه و‬

‫طلسم ها ارائه می شود و به معرفی برخی نقاشان سقاخانه می پردازد كه با بصيرت و آگاهی انديشه‬

‫وفضايی آزاد شده از قيود كليشه اي و با سود جستن از عناصر بصري فرهنگ عاميانه ايران‪ ،‬اسباب‬

‫بروز هنري نوين را فراهم ساختند‪.‬‬

‫در فحواي اين فصل نگاهی به رخدادهاي اجتماعی فرهنگی مكتب سقاخانه انداخته و عوامل و زمينه‬

‫هاي مساعد مذهبی را در پيدايش آن بر می شمارد‪.‬‬

‫حقيقتی كه هنرمندان ايرانی برآن اهتمام ورزيدند و با پرداختی «مدرن» به سمت وسوي ميراث سنتی‬

‫رايج شتافتند و ميراث گذشته را به شكلی نو عرضه كردند‪.‬‬

‫‪7‬‬
‫فصل پايانی نيز ماحصل جستجويی است كه پيرامون موضوع و محتواي آثار اين مكتب ملی صورت‬

‫پذيرفته و اينكه چگونه هنرمندان و انديشه هاي مستعد به منابع الهام دست يافتند‪.‬‬

‫‪4‬‬
‫فصل اول‬

‫كليات طرح‬

‫‪9‬‬
‫‪ -1-1‬بيان مسئله‬
‫از همان سحرگاه تاريخ وآغاز كشفيات در علم هندسه و رياضيات توسط دانشمندان يونان باستان‪ ،‬به‬

‫علوم غريبه و طلسمات نيز چون شاخه اي از اين علوم نگريسته شد‪ ،‬و در اين رشته دانشمندان‬

‫بزرگی پديد آمدند‪.‬‬

‫پيدايش علوم غريبه را می توان بسيار كهن و از علوم اوليه بشر شمرد‪ .‬پی بردن به قدرت هاي فوق‬

‫طبيعی و اسرار آميز و عالقه انسان به ازدياد قدرت و آگاهی از اخبار و وقايع آينده‪ ،‬هميشه و در همه‬

‫جا مورد توجه بشر بوده است‪.‬‬

‫در ايران نيز دانشمندان بزرگی چون ابن سينا‪ ،‬خواجه نصير طوسی‪ ،‬شيخ بهايی‪ ،‬ميرداماد به علوم‬

‫غريبه عالقه و آگاهی داشته اند و در اين زمينه رساالتی از خود باقی گذاشته اند‪.‬‬

‫علوم غريبه خود شامل چندين شاخه بود كه خمسه محتجبه يا پنج علم پنهان ناميده می شد‪ ،‬كه‬

‫پيروان و دانشمندانی داشت و كتاب ها و رساالتی درباره آنها نوشته شده بود‪ .‬مطالب اين كتاب ها از‬

‫جمله خط و تصاويرشان براي همه كس قابل فهم نبود و چشم مردم عادي چون فرمول هاي رياضی‬

‫می نمود‪(.‬تناولی‪ ،‬پرويز‪ ،‬طلسم؛ گرافيك سنتی ايران‪ ،‬تهران‪ ،8729 ،‬نشر بن گاه‪ ،‬ص ‪ 3‬تا ‪.)80‬‬

‫من در اين پژوهش سعی داشتهام به بررسی زمينه هاي اجتماعی به وجود آمدن طلسم و تعويذ‪ 8‬كه در‬

‫زندگی مردم عادي نقش بهسزايی داشته وتاثير آن برروي مكتب سقاخانه (بهطور خاص) بپردازم‪،‬‬

‫اشياء وتصاويري كه ريشه در اعتقادات ونحوه زندگی ايشان تاثيرگذار بوده و پل ارتباطی ميان‬

‫روزگاران كهن گشته تا عقايدي كه امروزه درميانشان باقی مانده است‪.‬‬

‫‪ -8‬تعويذ‪ ،‬واژه اي عربی معادل واژه ‪ amulet‬انگليسی و فرانسوي است – فارسی تعويذ‪ « :‬چشم افسا» و « چشم بنام»‬

‫‪6‬‬
‫نقوشی كه تاثيرات بسزايی در كارها و فعاليت هاي اجتماعی و مذهبی آنان داشته در بسياري از مواقع‬

‫آينده شان را بر حسب آنان رقم می زدند‪ .‬هر چند صحت اين موضوع را به طور كامل نمی توان‬

‫تاييد كرد‪ .‬با اين حال از ديدگاه هنرهاي آئينی و از نظر زيبايی شناسی‪ ،‬گاهی با عنايت به خواستگاه‬

‫جادويی‪ ،‬اين هنرها می توان هنر جادوگري و سحر و اسماء نويسی را با سابقه طوالنی در نظر‬

‫گرفت‪ .‬كه گاهی به عنوان عالئم و نشانه وزمانی بمنزله نشان و عالمت قومی و قبيله اي و بعدها در‬

‫حكم وسيله شناخت قوي ويژه در نظر آمده است و بايد ذكر شود كه هنر داراي ابعاد وسيعی است و‬

‫تحقيق در اين زمينه زمان بيشتري را می طلبد‪.‬‬

‫پايه هاي اصلی هنر را می توان در فرهنگ هاي گوناگون با اشكال مختلف مورد بررسی قرار داد‪.‬‬

‫هنرهايی كه ريشه در اصالت يك قوم و يك ملت دارند بالطبع داراي پويايی و استحكام بيشتري بوده‬

‫و نقش ارزنده تري را در زمينه ارتباطات و شكل گيري جوامع ايفا می كنند‪.‬‬

‫كه اين پاسخی است براي سوالم‪...‬‬

‫كه آيا مطالعه آيين ها و باورهاي اجتماع آفريده و يا اجتماع آموخته در فرهنگ ها و جوامع‬

‫مختلف دركنار مطالعه چگونگی زندگی روزانه و ساختارهاي اجتماعی كهن‪ ،‬ما را به شناخت‬

‫هنر معاصر نزديك می كند يا خير؟‬

‫‪ -2-1‬اهميت موضوع پژوهش و داليل انتخاب آن‬


‫طلسم و تعويذ را می توان يكی از نخستين ظواهر فرهنگی بشر به شمار آورد و آن را با خلقت انسان‬

‫برابر دانست‪ .‬در مقام مقايسه‪ ،‬حتی شايد بتوان براي طلسم و تعويذ قدمتی وراي اسطوره قائل شد‪،‬‬

‫زيرا اسطوره زاييده اجتماعات بشري بود‪ ،‬حال آن كه پيش از اجتماعات‪ ،‬زمانی كه بشر به تنهايی به‬

‫شك ار می پرداخت‪ ،‬قسمت هايی از شكار خود‪ ،‬از جمله استخوان‪ ،‬دندان يا پنجه آن را به خود می‬

‫آويخت و از آن چون طلسم و تعويذ بهره می گرفت‪.‬‬

‫‪3‬‬
‫هزاران سال پس از گذشت از اين مرحله زمانی كه بشر موفق به ساختن ابزار براي شكل دادن به‬

‫مصالح طبيعی چون چوب وسنگ شد‪ ،‬خود به ساختن طلسم همت گماشت و همزمان با اولين‬

‫انقالب صنعتی كه بين سه تا پنج هزار سال پيش صورت گرفت‪ ،‬بشر موفق به ذوب فلزات شد‬

‫ونوعی صنعت طلسمی روبه رشد گذاشت‪.‬‬

‫اين اشياء كه معانی وكاربردشان دقيق بر ما معلوم نيست در بيشتر تمدن هاي كهن وازجمله در ايران‬

‫به فراوانی يافت می شود‪.‬‬

‫اين آثار نه تنها بخش مهمی از هنرهاي تصويري ايران به حساب می آيند بلكه از لحاظ جامعه‬

‫شناسی و ساختار اجتماعی و تاثيرات آن بر روي هنر معاصر ‪ ،‬مكتب سقاخانه (به طور خاص)‪ ،‬بايد‬

‫مورد بررسی قرار بگيرند‪ (.‬تناولی‪ ،‬پرويز‪ ،‬طلسم‪ ،‬گرافيك سنتی ايران‪ ،‬تهران‪ ،8729 ،‬نشر بن گاه ‪،‬‬

‫ص ‪ 3‬تا ‪.)80‬‬

‫اشياء جادويی(بت واره)‪ ( ،‬طلسم ها) ‪ (،‬تعاويذ)‪ ،‬هنوز مورد عنايت محققان وپژوهشگران قرار نگرفته‬

‫و همين امر بر ارزش موضوع می افزايد‪ ،‬چه بسا اين پژوهش پس از بررسی و معرفی اين فرهنگ كه‬

‫ريشه و حضورشان را در ادبيات كهن و نيز آثار هنرمندان نقاش ازجمله سقاخانه اي ها تاييد می كند‪.‬‬

‫نشان دهنده اين مطلب باشد كه براي ثبت و ضبط ارزش ها‪ ،‬استفاده از فرهنگ عامه در ادبيات و هنر‬

‫و هم چنين تاثير واستفاده از اين فرهنگ و سنت در نقاشی معاصر ومكتب سقاخانه (به طور خاص)‬

‫به ارزش و اهميت موضوع دو چندان می افزايد‪(.‬ماسه‪ ،‬هانري‪ ،‬معتقدات و آداب ايرانی‪،8793 ،‬‬

‫ترجمه مهدي روشن ضمير‪ ،‬انتشارات پاييزان)‪.‬‬

‫‪8‬‬
‫‪ -7-1‬اهداف پژوهش‪:‬‬
‫اين رساله چندين هدف مهم را در نظر دارد‪:‬‬

‫‪-‬شناخت و بررسی باورها و عقايد مردم كهن نسبت به برخی مسائل خرافی و پی بردن به اساسی‬

‫ترين عامل اشاعه فرهنگ و باورها و بررسی زمينه هاي اجتماعی بوجود آمدن ادوات جادو مانند‬

‫طلسم و تعويذ‬

‫‪ -‬كنكاش و رديابی پيرامون حضور عناصر فوق در نقاشی مكتب سقاخانه ايران و برخی نقاشان ديگر‬

‫هدف تحقيق پرداختن به علوم ماوراء الطبيعه نيست بلكه مقصد تنها بررسی با رويكرد جامعه شناختی‬

‫دسته اي از هنرهاي تصويري ايران است كه ناشناخته مانده است‪.‬‬

‫اين هنرها كه در اصطالح عاميانه طلسم و جادو شناخته شده اند‪ ،‬بر فرهنگی بنا شده كه امروزه مورد‬

‫تاييد نيست‪.‬‬

‫به اين معنا در اين تحقيق‪ ،‬هدف‪ ،‬پرداختن به باورهاي در پس اين آثار به طور صرف نيست بلكه‬

‫جاذبه هاي بصري ادوات طلسم و تعاويذ و تاثيرات آن بررسی مكتب سقاخانه است چون اين‬

‫فرهنگ از خط و زبانی حاصل شده كه طی هزاران سال و يا بيشتر مهم ترين عامل در امور روان‬

‫درمانی وآينده نگري جوامع ما بوده است‪.‬‬

‫چنان كه در دهه ‪ 40‬كوششی صورت گرفت كه اولين تالش نقاشان ايرانی براي جستجو و بهره‬

‫گيري از هويت ملی بود‪ .‬استفاده از مفاهيم و سمبل هاي مربوط به اعتقادات جامعه با آشنايی از ابعاد‬

‫معنوي و سمبليك و استفاده از روش هاي تصويري متداول در دعا و رمل و اسطرالب و نوشته هاي‬

‫دينی كه با روحيه اي نووتازه ارائه شد‪ ،‬كه جنبش سقاخانه شهرت يافت‪( .‬امامی‪ -‬كريم‪،‬‬

‫سقاخانه(بروشور نمايشگاه)‪ 8791 ،‬تهران‪ ،‬موزه هنرهاي معاصر تهران)‪.‬‬

‫پس بنابراين هدف اصلی تحقيق بعد از مطالعه زمينه هاي اجتماعی‪ ،‬چگونگی ايجاد هنر تصويري در‬

‫ادوات طلسم و تعويذ و تاثيرات پوسته اي و اليه اليه آن بر روي مكتب هنري سقاخانه می باشد‪.‬‬

‫‪0‬‬
‫‪ -4-1‬سواالت يا فرضيه هاي تحقيق( بيان روابط بين متغيرهاي مورد مطالعه)‬
‫در اين رساله چند سوال مطرح شده است‪:‬‬

‫الف) آيا مطالعه آيين ها وباورهاي اجتماع آموخته يا اجتماع آفريده در فرهنگ ها و جوامع مختلف‬

‫در كنار چگونگی زندگی روزانه وساختارهاي اجتماعی كهن ما را به شناخت هنر معاصر نزديك می‬

‫كند يا خير؟‬

‫پايه هاي اصلی هنر را می توان در فرهنگ هاي گوناگون با اشكال مختلف مورد بررسی قرار داد‪.‬‬

‫هنرهايی كه ريشه در اصالت يك قوم و يك ملت دارند بالطبع داراي پويايی واستحكام بيشتري بوده‬

‫ونقش ارزنده تري را در زمينه ارتباطات و شكل گيري جوامع ايفا می كند‪.‬‬

‫اشياء وتصاويري هستند كه ريشه در اعتقادات و نحوه زندگی جامعه ها داشته و پل ارتباطی گشته‬

‫ميان روزگاران كهن تا عقايدي كه امروزه در ميانشان باقی مانده است‪.‬‬

‫نقوشی كه تاثيرات بسزايی در كارها و فعاليت هاي اجتماعی و مذهبی آنان داشته و در بسياري از‬

‫مواقع آينده شان را برحسب آنان رقم می زنند‪ ،‬كه گاهی به عنوان عالئم و نشانه وزمانی بمنزله نشان‬

‫و عالمت قومی و قبيله اي و بعدها در حكم و سيله شناخت قومی ويژه در نظر آمده است‪ .‬مجموعه‬

‫اين فرهنگ و تصاوير زاييده از فرهنگ هاي جوامع تاثير مستقيم روي زندگی معاصر به خصوص هنر‬

‫دارد‪.‬‬

‫ب‪ -‬آيا طلسم و تعاويذ كه صرفا جنبه آيينی داشته و ادواتی است كه از عقايد و افكار طلسم گران‬

‫حاصل شده می تواند در زمره هنرهاي تصويري قرار بگيرد؟‬

‫وجود اين گونه ادوات كه در اصطالح عاميانه« طلسم و جادو» شناخته شده اند ‪ ،‬بر فرهنگی بنا شده‬

‫كه آن فرهنگ امروز ديگر مورد تاييد نيست اما جاذبه هاي بصري اين آثار و خالقيت و دقتی كه در‬

‫اجراي آنها به كاررفته است ‪ ،‬محتوا و معانی آنها را براي مخاطب امروزي علی سويه می كند‪.‬‬

‫‪10‬‬
‫با انقالب مشروطه ‪ ،‬تاسيس مجلس‪ ،‬انحالل سلسله قاجاريه و تجديد حيات ايران مطابق الگوهاي‬

‫غربی‪ ،‬كار طلسم گران را هر روز كسادتر می كرد‪ .‬تا جايی كه اوايل قرن بيستم كمتر نشانی از آنها‬

‫يافت شد‪ .‬اگرچه عقايد و افكار طلسم گران ديگر مطابق ميل زمان نيست‪ ،‬اما آثار آن ها هيچ كم و‬

‫كاستی از ديگر هنر ها ندارد و جاودانگی بقيه هنرها را سزاست و می تواند در زمره هنرهاي‬

‫تصويري قرار بگيرد‪.‬‬

‫ج‪-‬آيا نقاشان سقاخانه در ايران طرح هاي خود را براساس ادعيه و نقوش ترسيم شده در طلسمات و‬

‫تعاويذ و برخی از اشيايی كه در باور مردمان عامه قدرت جادويی داشتند به انجام رساندند به عبارتی‬

‫آيا جنبش سقاخانه ملهم ازاين فرهنگ است؟‬

‫هنرمندان اين مكتب «سقاخانه» براي الهام گرفتن ‪ ،‬به آيين ها‪ ،‬مراسم عبادي و محصوالت فرهنگ‬

‫عامه نگريستند‪ .‬همين نگاه به خزائن و داشته هاي سنتی و نيز سبك هاي مدرن بود كه در جهان هنر‬

‫به هويت هاي ما معنا بخشيد واز سوي ديگر اسباب ظهور مكتبی را فراهم آورد كه از هر حيث‬

‫مكتبی ملی به شمار می رفت‪.‬‬

‫‪ -9-1‬چهارچوب نظري‪:‬‬
‫رويكرد نقد به صورت جامعه شناسی ‪ ،‬نشانه شناسی ‪ ،‬روانشناختی می باشد‪.‬‬

‫‪ -6-1‬روش پژوهش‪:‬‬
‫تحقيق بنيادي نظري(توصيفی ‪ ،‬تحليلی) می باشد‪.‬‬

‫‪ -3-1‬پيشينه پژوهش‪:‬‬
‫با رويكردي كه اينجانب نسبت به موضوع رساله پرداخته ام پيشينه پژوهشی يافت نكردم اما‬

‫در راستاي عنوان رساله پژوهش هايی كه از قبل صورت گرفته كه از آن بهره بردم‪.‬‬

‫‪11‬‬
‫‪ -8‬تناولی‪ ،‬پرويز‪ ،‬طلسم‪ ،‬گرافيك سنتی ايران‪ ،‬نشر بن گاه‪ ،‬تهران‪8729 ،‬‬

‫‪ -9‬ابراهيمی پيلوري‪ ،‬شهره‪ ،‬بررسی عوامل تصويري مشترك و مفاهيم در نمادهاي طلسم و جادوي‬

‫جهان ‪ ،‬پايان نامه كارشناسی ارشد‪ ،‬پژوهش هنر‪ ،‬چاپ نشده‪ ،‬دانشگاه آزاد اسالمی‪ ،‬تهران مركز‪-20 ،‬‬

‫‪8722‬‬

‫‪ -7‬اسعدي زهرايی‪ ،‬مينو‪ ،‬سير باورهاي مردم نسبت به تاثير اجرام صور فلكی بر سرنوشت ايشان و‬

‫مبانی علمی آن‪ ،‬پايان نامه كارشناسی ارشد ‪ ،‬پژوهش هنر‪ ،‬چاپ نشده‪ ،‬دانشگاه آزاد اسالمی‪ ،‬تهران‬

‫مركز‪8730-20 ،‬‬

‫‪ -4‬علی پورسعدانی‪ ،‬رضا ‪ ،‬شیء باوري ميان مردم خوزستان‪ ،‬پايان نامه كارشناسی ارشد‪ ،‬نقاشی‪،‬‬

‫چاپ نشده‪ ،‬دانشگاه آزاد اسالمی‪ ،‬تهران مركز‪8727-24 ،‬‬

‫‪-9‬موسی پور‪ ،‬ابراهيم‪ ،‬دوازده ‪+‬يك‪ ،‬سيزده پژوهش درباره طلسم‪ ،‬تعويذ وجادو‪ ،‬نشر كتاب مرجع‪،‬‬

‫تهران‪.8723 ،‬‬

‫‪ -8-1‬روش گردآوري اطالعات‪:‬‬


‫كتابخانه اي‪ -‬اينترنتی‪ -‬ميدانی‪.‬‬

‫‪ -0-1‬روش تجزيه وتحليل اطالعات‪:‬‬


‫تجزيه وتحليل كيفی(توصيف‪ ،‬تحليل‪ ،‬تفسير)‬

‫درا ين موضوع خاص جستجو وتحليل در بررسی و توصيف زمينه هاي اجتماعی بوجود آمدن‬

‫طلسم و تعويذ و تحليل وتفسير و تاثيرات آن بر روي هنر معاصر به طور اخص مكتب‬

‫سقاخانه می باشد‪.‬‬

‫‪12‬‬
‫‪ -10-1‬واژگان كليدي‪:‬‬
‫جادو‪ -‬طلسم‪ -‬تعويذ‪ -‬سقاخانه‬
‫‪8‬‬
‫‪ -‬جادو‬

‫انسان ابتدايی ‪ ،‬به حكم زندگی‪ ،‬ناگزير از آن است كه نمودهاي هستی را بشناسد و حوادث عالم را‬

‫براي خود تبين و با معنی كند‪ .‬از اين رو عمال و نظراً به تالش می پردازد اما چون تجربه كافی ندارد‬

‫و نمی تواند با مشاهده و آزمايش‪ ،‬بسياري از امور واشياء پيرامون خود را بشناسد به ناچار براي فرو‬

‫نشاندن بی تكليفی خود به خيال پناه می برد و با عقل ابتدايی خود هستی را تبين می كند و از اين‬

‫طريق پاسخ هايی براي برخی از مسائل بی شمار زندگی می يابد و موافق آنها‪ ،‬براي تسلط بر حوادث‬

‫پيرامون دست به فعاليت هايی می زند اين گونه فعاليت ها كه زاده خيال پروري واميدند و به موازات‬

‫كارهاي مثبت توليدي جريان می يابند جادو(‪ )Magic‬گفته اند‪ (.‬آبگون و نيم كف‪ ،‬زمينه جامعه‬

‫شناسی‪ ،‬ترجمه و اقتباس ا‪ .‬ح‪ .‬آريان پور‪ ،‬ص ‪.)743-42‬‬


‫‪9‬‬
‫‪ -‬طلسم‬

‫تكه كاغذ يا قطعه فلزي كه جادوگران يا فال بينان بر روي آن خط ها با جدول هايی می كشند يا‬

‫حروف و كلماتی می نويسند و معتقدند كه براي حفاظت كسی يا چيزي و دفع بدي و آزار از انسان‬

‫موثر است( اسماعيل پور‪ ،‬ابوالقاسم‪ ،‬اسطوره بيان نمادين‪ 8733 ،‬تهران‪ ،‬انتشارات سروش‪ ،‬ص ‪.)32‬‬

‫در اين زمينه و در رابطه با آثار طلسمی ‪ ،‬ايران يكی از غنی ترين سرزمين ها به شمار می رود‪ .‬اشياء‬

‫تعويذ گونه بی شماري كه از ايران باستان چه پيش از اسالم چه پس از آن به دست آمده‪ ،‬بهترين گواه‬

‫اين امر است‪(.‬تناولی‪ ،‬پرويز‪ ،‬طلسم‪ ،‬گرافيك سنتی ايران‪ ،‬تهران‪ ،8729 ،‬نشر بن گاه ‪ ،‬ص ‪.)88‬‬

‫‪( -8‬ص‪ ).‬افسونگر‪(-9 .‬ا‪ ).‬سحر ساحري‪( -7 .‬كن‪ ).‬چشم معشوق ‪ -4‬دلفريب‪ -‬مكار (فرهنگ فارسی معين)‬
‫(اسم مصدر) [ پهلوي‪ .8 )Yatuk [ )Jadu :‬افسون‪ ،‬سحر‪ ،‬شعبده‪(.‬فرهنگ لغت عميد)‬
‫جادو‪( .‬ص‪ .‬ا) جادوي‪ .‬آنكه جادو كند‪ .‬افسونگر‪ ،‬جادوگر‪ ،‬عامل سحر‪ ،‬ساحر(لغت نامه دهخدا)‬
‫‪( -9‬طِ لِ) [معر‪( ].‬اِ) ‪ -8‬جادو‪ -9 ،‬نوشته ها با اشكالی غير عادي براي جادو كردن چيزي يا كسی‪ ،‬فرهنگ معين‬
‫(اسم) [ عربی‪ .‬معرب‪ ،‬ماخوذ از يونانی] (‪ -)Telesm‬فرهنگ لغت عميد‬
‫طلسم‪[.‬ط ل] (معرب‪.‬ا) (از يونانی طلسما) دستگاهی به علم حبل كرده‪ ،‬آنچه خيال هاي موهوم به شكل عجيب در نظر آرند (لغت نامه‬
‫دهخدا)‬

‫‪17‬‬
‫‪8‬‬
‫‪ -‬تعويذ‬

‫عباراتی اغلب مكتوب عمدتاً از آيات قرانی و ادعيه ماثوره براي در امان ماندن از شرور و باالها‪.‬‬

‫تعويذ در لغت به معناي پناه بردن ‪ ،‬پناه دادن‪ ،‬و در امان نگاه داشتن و در اصطالح به معناي دعا‬
‫‪9‬‬
‫خواندن و حرز آويختن بر آدميان‪ ،‬جانوران يا اشياء براي محافظت از آنهاست‪.‬‬

‫تعاويذ نيز همچون ديگر قسم هاي اعمال جادويی واشكال و محصوالت علوم خفيه بيشتر در‬

‫خدمت مقاصد دنيوي بوده و از اين رو با علوم دينی كه در پی دستيابی به نجات اخروي يا حقيقت و‬

‫غايت هستی است‪ ،‬متفاوت اند‪(.‬اخوان الصفاء ‪ ،‬علوم خفيه‪ ،‬ج‪ ،8‬ص ‪.)911‬‬

‫توانايی مفروض طلسم در تغيير دادن حوادث و به بار آوردن شرايط مطلوب و معموال معجزه آسا‪ ،‬آن‬

‫را از تعويذ متمايز می سازد‪ .‬طلسم عالوه بر خواص پيشگيري كننده تعويذ‪ ،‬قدرت هاي ديگري نيز‬

‫دارد و از اين رو گاه تعويذ را گونه اي از طلسمات و از جنس ضعيف تر آن پنداشته يا آن را نيمی از‬

‫گسترده ترين اشكال استفاده از طلسمات به شمار آورده اند‪( .‬موسی پور‪ ،‬ابراهيم‪ ،‬دوازده‪+‬يك؛ سيزده‬

‫پژوهش درباره طلسم‪ ،‬تعويذ و جادو‪ ،‬تهران‪ ،‬كتاب مرجع‪ . 8723 ،‬ص ‪.)842‬‬

‫‪ -‬سقاخانه‬

‫اصطالحی كه نخستين بار توسط مريم امامی‪ -‬مترجم‪ ،‬روزنامه نگار و منتقد – براي توصيف آثار‬

‫گروهی از هنرمندان ايرانی كه می كوشيدند پلی ميان سنت و نو بنا كنند ‪ ،‬به كار برده شد‬

‫(‪ 8748/8019‬ش)‪.‬‬

‫خود او می نويسد ‪ «:‬ظهور خط در نقاشی‪ ،‬در آغاز دهه ‪ ،8740‬تنی چند از بينندگان را به ياد حال‬

‫وهواي سقاخانه انداخت‪ .‬اين واژه به كار رفت‪ ،‬و گرفت‪ .‬و بعد‪ ،‬استفاده از آن تعميم يافت‪ ،‬و به همه‬

‫هنرمندانی‪ -‬چه نقاش وچه مجسمه ساز‪ -‬كه در كار خود از فرم هاي سنتی هنر ايران به عنوان نقطه‬

‫شروع و ماده خام استفاده می كردند( و نه فقط آنها كه با خط فارسی سروكار داشتند)‪ ،‬اطالق شد‪».‬‬

‫‪ « -8‬تعويذ»‪ ،‬در دانشنامه جهان اسالم‪ ،8729 ،‬ج ‪ ،3‬ص ‪934 -910‬‬
‫‪ -9‬ابن منظور ‪ ،‬طريحی‪ ،‬مرتضی زبيدي‪ ،‬ذيل« عوذ»‪ ،‬دهخدا‪ ،‬ذيل واژه‬

‫‪14‬‬
‫حسين زنده رودي‪ ،‬فرامرز پيالرم‪ ،‬پرويز تناولی‪ ،‬مسعود عربشاهی‪ ،‬صادق تبريزي‪ ،‬ناصر اويسی‪ ،‬ژازه‬

‫طباطبايی جزو نخستين هنرمندان مشمول چنين عنوانی بودند‪.‬‬

‫جعفر روحبخش در آثار متاخرش‪ ،‬نيز در اين زمره به شمار می آيد‪( .‬روئين‪ ،‬پاكباز‪ ،‬دايره المعارف‬

‫هنر‪ -‬تهران؛ فرهنگ معاصر‪-8730 ،‬ص ‪.)703‬‬

‫‪ -11-1‬محدوديت ها ومشكالت پژوهش‪:‬‬


‫بطور حتم با مشاهده ضعف ها و كاستی هاي موجود در اين رساله‪ ،‬عالوه بر ناتوانی قلم نگارنده‪،‬‬

‫داليلی كه باعث پاره اي از كاستی ها گرديده عبارتند از‪:‬‬

‫‪ -8‬محدود بودن منابع مكتوب در اين زمينه‬

‫‪ -9‬عدم اعتمادو همكاري مالها ودعانويس ها كه در جهت گردآوري منابع تصويري به آنان مراجعه‬

‫شد‪ ،‬به دليل ترس از تحويلشان به مراكز ذي الصالح قانونی‬

‫‪19‬‬
‫فصل دوم‬

‫مطالعات نظري‪ -‬گذري بر اعتقادات عوامل‬

‫اجتماعي وجود سحر‪ ،‬جادو‪ ،‬طلسم و تعويذ‬

‫‪16‬‬
‫‪ -1-2‬خرافات‪:‬‬
‫‪ .8‬معنا و كاربرد واژه‪ :‬واژه خرافات در هر دو معناي ذهنی وعينی مورد استفاده قرار می گيرد‪ .‬ما‬

‫شماري از عقايد‪ ،‬عادات‪ ،‬نمودارهاي فردي يا قبيله اي را كه گمان می كنيم براساس دريافت هاي‬

‫معقول از جهان و حيات بشري و ضرورت ها ومقتضيات آن مبتنی نيستند‪ ،‬در زمره خرافات قلمداد‬

‫می كنيم‪.‬‬

‫اصطالح عام و مجرد خرافات به معنی تمايل به نسبت دادن حوادث به تاثيرات فوق طبيعی يا خفيه و‬

‫تنظيم رفتار در جهت اين نگرش است كه بايد از شرور و صدماتی كه اين تاثيرات به بار می آورند‪،‬‬

‫اجتناب و از منافعی كه پديد می آورند استفاده كرد‪ (.‬بی ناس‪ ،‬جان‪ ،‬تاريخ جامع آريان‪ ،‬ترجمه علی‬

‫اصغر حكمت‪ ،‬چاپ چهارم‪ ،‬نشر آموزش انقالب)‪.‬‬

‫مشكل بتوان به تبيين دقيق ارتباط ميان جنبه ريشه شناختی اين واژه با معناي معمول و متعارف آن‬

‫پرداخت‪ .‬ظاهراً پيشوند سوپر‪ ،8‬بر قدري افراط و زياده روي داللت دارد‪ ،‬كه اين زياده روي را‬

‫میتوان به طور كلی عبارت از مبالغه و اغراق در عقيدهاي معقول به برخی عوامل و وسائط و‬

‫كارگزاران ماورالطبيعی‪ ،‬به همراه تمايل و استعداد پذيرش اقوال ثابت نشده راجع به دخالتهاي‬

‫روحانی يا جادويی درجهان مادي تلقی كرد‪.)3-8723،2،Alice Gardner(.‬‬

‫‪ -3-3-2‬ابعاد تاريخي‪:‬‬
‫‪ .9‬ابعاد تاريخی‪ :‬می توان گفت كه به طور كلی در نتيجه فرايند تحول [فرهنگ بشري] از فرديت به‬

‫نظام اجتماعی و تكامل تاريخی‪ ،‬هر چه نگاه به جهان هستی‪ ،‬صورت علمی تري يافته‪ ،‬تفكر خرافی‬

‫‪1‬‬
‫‪- superstition in encyclopedia of religion and ethics .‬‬
‫‪by: James Hastings , Edinburgh, 1980 (ERE), vol 12, pp. 1220- 122‬‬
‫‪by:Alice Gardner‬‬

‫‪13‬‬
‫رو به كاهش گذاشته است‪ .‬در واقع پديد آمدن بسياري ‪ -‬يا شايد همه‪ -‬علوم با فرضيه هاي ساده و‬

‫پرورش نيافته اي همراه بود كه تزلزل و انحراف انديشگی عجيبی را براي آنها به بار آورد‪.‬‬

‫اين امر به ويژه در مورد شبه علم كيميا‪ ،‬هنگامی كه علم شيمی پديد آمد‪ ،‬مالحظه می شود‪ 8.‬حتی‬

‫نخستين حركت هاي فكري ايونيه اي از اين گونه تلون ها و تزلزل ها بر كنار نبودند اما مساله اساسی‬

‫اينجا بود كه فيلسوفان يونانی از تمايلی قاطعانه و همه جانبه براي كشف حقيقت برخوردار بودند واز‬

‫اين رو [ برخالف متفكران ايونی] پيشرفت بسيار حاصل كردند كه نهايتا اين ميراث به جهان غرب‬

‫تعلق يافت‪( .‬هملتون‪ ،‬ملكم‪ ،‬جامعه شناسی دين‪ ،‬ترجمه محسن ثالثی‪ ،‬موسسه فرهنگی انتشاراتی‬

‫تبيان‪ -‬تهران‪ -8729 -‬ص ‪.)82‬‬

‫وقتی كه درماه می سال ‪ 929‬قبل از ميالد‪ ،‬در اثناي جنگی ميان ليدي ها و مادها نخستين خورشيد‬

‫گرفتگی (كسوفی) كه علم اروپايی توانست زمان وقوع آن را پيش بينی كند روي داد‪ ،‬تاريخ اين‬

‫حادثه از خود نبرد براي اروپاييان جالب تر بود‪ .‬طالس ملطی پدر فلسفه و علم يونانی و بالتبع‬

‫اروپايی‪ ،‬دانش ستاره شناسی را در مصر فرا گرفت و توانست ايونيان را مطلع سازد كه پيش از پايان‬

‫سال (دانش او در حد تعيين روز يا ساعت نبود)خورشيد گرفتگی به وقوع خواهد پيوست‪( .‬هملتون‪،‬‬

‫ملكم‪ ،‬جامعه شناسی دين‪ ،‬ترجمه محسن ثالثی‪ ،‬موسسه فرهنگی انتشاراتی تبيان‪ -‬تهران‪-8729 -‬‬

‫ص ‪.)82‬‬

‫البته نقل اين قبيل موارد بدان معنا نيست كه يونانيان آن دوران را «مردمانی علم محور» تلقی كنيم‪ ،‬اما‬

‫قرار دادن حادثه اسرارآميزي چون تاريك شدن خوشيد(كسوف) در زمره امور محاسبه شدنی( و به‬

‫نوعی صورت علمی دادن به مساله)‪ ،‬قاعدتا بايد پايه بسياري از خرافه ها را سست كرده باشد‪ .‬با اين‬

‫همه‪ ،‬دين يونانی و نيز زندگی يونانيان‪ ،‬مشحون از خرافات بود‪ .‬دين المپيان پر از باورهاي مختلف‬

‫درباره خدايانی بود كه افالطون آنها را از آرمان شهر خود طرد كرده بود و هنوز شعائر و رسوم جهان‬

‫باستان كه در آيين هاي عوام حيات داشت‪ ،‬براي موهومات و رفتارهاي نامعقول يونانيان مطلوب و‬

‫‪1‬‬
‫‪- see, M.M. Pattison Muir, The story of Alchemy and the Beginnings of chemistry , London, 1902; Also‬‬
‫‪art . “ALCEMY” in ERE‬‬

‫‪18‬‬
‫مناسب تلقی می شد‪ .‬بی ترديد مردم آتن‪ ،‬خردگراترين يونانيان بودند اما تعقيب و كيفري كه براي‬

‫بدبينی و بی اعتنايی به مقدسات اعمال می داشتند از يك سو‪ ،‬حاكی از پايين بودن سطح آزادي دينی‬

‫است و از سوي ديگر سطح باالي ارج گذاري و احترامشان را به دين آباء و اجدادي نشان می دهد‪.‬‬

‫آناكساگوراس‪ ،‬پريكلس‪ ،‬اوريپيدس و باالتر از همه ‪ ،‬سقراط از دست هم وطنانشان رنج ديدند و‬

‫محنت كشيدند‪ .‬در واقع آرمان آنان نهايتا رواج يافت تا آنجا كه در قرن بعد آزادي انديشه بيشتر‬

‫گرديد و شكاكيت مجال بروز پيدا كرد و سرانجام ميانه روي و تسامحی كه در ضرب المثل يونانی‬

‫«زياده روي خوب نيست» جلوه نموده ظاهرا بر تمايالت آنان در زجر و تعقيب [دگر انديشان] نظير‬

‫آنچه در قرون وسطی و بعد از آن مشاهده شد مهار زد‪ .‬نيكياس علی رغم محبوبيتش‪ ،‬به سبب آنكه‬

‫در اعالم فرمان عقب نشينی آتنيان از برابر سيراكوزيان‪ ،‬به علت وقوع خسوف (ماه گرفتگی) تعلل‬

‫ورزيد‪ ،‬مورد سرزنش آيندگان قرار گرفت‪ .‬اما شايد اعتراض اصلی عليه او اين نباشد كه چرا او آن‬

‫قدر كم سواد بود كه علت ماه گرفتگی را درك نكرد( زيرا در اين صورت اكثر آتنيان در جرم او‬

‫شريك خواهند بود) بلكه از اين جهت بر او خرده گرفته اند كه چرا او رويداد حتمی و مسلم نابودي‬

‫و قتل عام لشكريانش را مغفول نهاد و به خطر شديدا ترديد آميز كيفر ماوراء الطبيعه پرداخت كه مثال‬

‫شايد در صورت بی توجهی او به اوضاع آسمان ها مقدر می شد‪( .‬هملتون‪ ،‬ملكم‪ ،‬جامعه شناسی‬

‫دين‪ ،‬ترجمه محسن ثالثی‪ ،‬موسسه فرهنگی انتشاراتی تبيان‪ -‬تهران‪ -8729 -‬ص ‪.)82‬‬

‫اما تير شكاكان نيز هر چند عجيب و تناقض آميز به نظر می رسد ظاهرا به سنگ خورد واتفاقا آنها با‬

‫انكار امكان واقعيات‪ ،‬براي مردمی كه بايد به چيزي باور می داشتند باب تازه اي گشودند كه همه‬

‫جور عادات و رفتارهاي خرافی را توجيه كنند‪ .‬تبادل عقايد دينی بنا نهادن جوامع دينی و مهاجرت‬

‫آنها و فروپاشی عمومی ناشی از فتوحات اسكندر مقدونی و سرانجام توسعه و ترقی روم براي‬

‫بسياري كسان در بسياري جاها‪ ،‬به معناي پيشرفت و روشنگري قابل مالحظه اي در آگاهی دينی تلقی‬

‫شد ليكن اين نكته به معناي بازگشت خرافات مربوط به شرقيان و اقوام غير متمدن هم بود‪ .‬اين امر‬

‫حتی در نحله هاي متاخر فلسفی به ويژه نوفيثاغوريان نيز صادق بوده است‪.‬‬

‫‪10‬‬
‫چنان كه طبيعتا انتظار می رود در جهان شرك آميز باستان هم‪ ،‬انسانهاي فرهيخته اي در جامعه بودند‬

‫كه در مقايسه با مردمان عادي هم عصر خود در سطح بسيار باالتري(از تفكر) قرار داشتند و به‬

‫صراحت عليه مشكالت و آسيب هاي ناشی از خرافات اعتراض می كردند‪ .‬مهم ترين اعتراضات در‬

‫اين زمينه شعر معروف لوكرتيوس است كه خرافات يا صورت عوامانه دين داري را اصلی ترين‬

‫سرچشمه مصائب و رنج هاي بشري دانسته است‪ .‬اين روحيه پرشور و حرارت‪ ،‬رساله هاي‬

‫پلوتارخس در باب ترس خرافی از خدايان را نيز فرا گرفته است‪ .‬پلوتارخس در اين رساله ها‪ ،‬به‬

‫سرزنش و تحقير شخصيت مردي می پردازد كه پيوسته هراسناك است كه نيروهاي ماورالطبيعی به‬

‫واسطه هر عمل پيش پا افتاده اي به وي حمله ور شوند‪ .‬با اين حال ميان اين دو نويسنده جهان‬

‫باستان‪ ،‬تفاوت قابل توجهی وجوددارد در حالی كه لوكرتيوس بالجمله خدايان را ناديده می انگارند‪،‬‬

‫پلوتارخس به رحمت الهی و درست بودن رعايت آداب و شعائر آباء و اجدادي معتقد است‬

‫شيواترين قسمت رساله او جايی است كه در آن وي نشان می دهد وقتی نسبت به كسانی كه به‬

‫واسطه شرارت و جنايت وكينه جويی شان به انتشار افكار و تصورات زيانكارانه می پردازند‪ ،‬تسامح‬

‫روا داشته می شود‪ ،‬متهم كردن منكران وجود خدايان به كفر گويی كار بيهوده اي خواهد بود‪ .‬در‬

‫برخورد با هجوم خرافات در ادوار مختلف‪ ،‬اين قبيل دوگانگی ها را باز هم می توان مالحظه كرد‪.‬‬

‫ممكن است شخص سرسخت وپرحرارتی همه عقايد و عرف هاي دينی را به كلی كنار بگذارد ولی‬

‫با اين وصف احتماال او نيز همچون لوكرتيوس‪ ،‬مفاهيمی از جهان هستی را خواهد پذيرفت كه‬

‫كمابيش دينی محسوب می شوند‪ .‬يك اصالحگر دينی محافظه كار هر چند آرزومند زدودن اسباب و‬

‫علل رنج ها و مصائب وانحرافات و نابهنجاري هاي ناشی از خداشناسی مغلوط و نادرست است‪ ،‬باز‬

‫هم از عادات كهن دينداري دل نمی كند و سنت هاي قديم را در جهت تطابق با آزادي انديشه از نو‬

‫تفسير وتوجيه می كند‪(.‬همان منبع ‪)80-84‬‬

‫‪20‬‬
‫‪ -2-3-2‬باورهاي خرافي‪:‬‬
‫مراد از باورهاي خرافی بخشی از عقايد‪ ،‬آداب و رسوم ‪ ،‬رفتارهاي فردي واجتماعی است كه نه با‬

‫موازين عقلی توجيه پذيرند و نه به اديان اصيل توحيدي انطباق دارند‪ .‬اما در تمام جوامع در كنار‬

‫عقال ومومنين در برخی از مواجع به حيات خود با قدرت ادامه می دهند‪.‬‬

‫اين گونه باورها كه در سايه ناآگاهی و جهالت عامه مردم هستی يافته اند اگرچه توجيهات و‬

‫دستاويزهاي شبه مذهبی و ماوراء الطبيعی براي خود جسته اند‪ ،‬ريشه در اعصار گذشته و ماهيتی«‬

‫جادويی» دارند‪ ،‬به عبارتی ديگر ميتوان گفت اين باورها‪ ،‬رسوبات بازمانده از عصر جادوگري است‬

‫كه به عينه يا با تغييراتی تا به امروز رسيده اند‪ .‬در گذري به تاريخ در مجالس تخت جمشيد شاهد‬

‫اين گونه باورها نيز هستيم بيشتر مجالس دركنار درگاه ها نقش شده است و منظور نه تجسم و‬

‫تصوير دو نيروي متضاد ‪ ،‬بلكه حفاظت ورودي هاي كاخ در برابر موجودات اهريمنی است و‬

‫بنابراين نقوش ‪ ،‬ارزش «طلسم شكنی» و «رفع چشم زخم» و «نظر قربانی» دارند‪ .‬ژان دورينگ در‬

‫مقاله اي خواندنی توضيح ميدهد كه در موسيقی «شيدايی» بلوچستان‪ ،‬استاد می كوشد تا به كمك‬

‫موسيقی (گواتی و نواي موسيقی) بيمار را « به خود بياورد»‪ ،‬و به خودشناسی وادار و به «خوددرمانی»‬

‫برانگيزد يعنی ارواح خبيثه را از تنش براند‪ ،‬همانگونه كه عطار ‪ ،‬عراقی‪ ،‬سهروردي‪ ،‬سيمرغ را‬

‫سرچشمه توسل عرفانی و رمز اعتالي نقش آدمی می دانسته اند انسان ابتدايی به حكم زندگی‪ ،‬ناگزير‬

‫از آن است كه نمودهاي هستی را بشناسد وحوادث عالم را براي خود تبين كند‪ .‬از اين رو عمالً‬

‫ونظراً به تالش می پردازد اما چون تجربه كافی ندارد و نمی تواند با مشاهده و آزمايش ‪ ،‬بسياري از‬

‫امور و اشيا پيرامون خود را بشناسد به ناچار براي فرونشاندن جنجال و بی تكليفی خود به خيال پناه‬

‫می برد و با تخيل ابتدايی خود ‪ ،‬هستی را تبين می كند واز اين طريق پاسخ هايی براي برخی از‬

‫مسائل بيشمار زندگی می يابد وموافق آنها براي تسلط بر حوادث پيرامون خود دست به فعاليت هايی‬

‫می زند اين گونه فعاليت ها كه زاده خيال پردازي و اميدند و به موازات كارهاي مثبت توليدي جهان‬

‫‪21‬‬
‫می يابند «جادو» (‪ )Magic‬نام گرفته اند( آبگون و نيم كف‪ ،‬زمينه جامعه شناسی‪ ،‬ترجمه واقتباس ا‪.‬‬

‫آريان پور ‪ ،‬ص ‪.)743-42‬‬

‫‪ -2-2‬خرافات و علم‬
‫با مطالعه تاريخ و نمونه هاي موجود از سرگذشت نامه ها‪ ،‬حكايت ها‪ ،‬اديان‪ ،‬فرهنگ‪ ،‬اعتقادات و‬

‫باورها ‪ ،‬دريافته می شود كه هر پديده اي داراي يك ريشه و مبناي حقيقی يا واقعی است‪ ،‬حقيقتی كه‬

‫در مراحل بعدي دستخوش تحريف وتغيير می شود و گاهی اين ريشه زير پيرايه ها آنقدر رنگ می‬

‫بازد كه ديگر چيزي از اصل آن ديده نمی شود و خاصيت خود را از دست می دهد‪ .‬در اين حالت آن‬

‫چه باقی مانده تبديل به يك دروغ شده است‪(.‬النتيه‪ ،‬ژاك‪ ،‬دهكده هاي جادو‪ ،‬جادو و جادوگري در‬

‫قبايل انسان هاي نخستين‪ ،‬ترجمه مصطفی موسوي زنجانی‪ ،‬تهران ‪8734‬ص‪.)99‬‬

‫هر چيز كه در هسته ناپيداي خود چيزي پنهان دارد ولی براي عامه نامكشوف می ماند‪ .‬به گونه هاي‬

‫د يگر می توان گفت به طور كلی در حقيقتی در گذر زمان در معرض خطر تبديل به يك خرافه است‪،‬‬

‫يا در پشت هر خرافه اي ريشه از حقيقت ياواقعيت وجود دارد‪ .‬خرافه هايی كه به اديان آسمانی‬

‫توسط قبايل بدوي و اقوام ملل مختلف نسبت داده شد وفرق متفاوتی از يك دين پديد آورد‪ ،‬از اين‬

‫زمره اند‪(.‬همان منبع)‬

‫حقيقت تنها يكی است اما به مرور زمان وبه دليل تعابير وتفاسير مختلفی كه مردم از آنها داشته اند ‪،‬‬

‫تغيير يافتند و به شكل هاي ديگري هم چون خرافه بدل ميگردد‪ .‬در اين تعريف نمونه اي مشخص و‬

‫روشن قابل ذكر است ‪ .‬دين در آغاز يك حقيقت بوده و تعريف و هدف مشخص و معلومی داشته اما‬

‫به تدريج هاله ها و زنگارهايی دور آن را فرا گرفته و آن را از هدف اوليه خود دور نموده است‪ .‬اين‬

‫زنگارها همان خرافات و باورهاي موهوم خرافی است‪(.‬دكتر يونگ‪ ،‬كارن گوستاو‪،‬انسان و‬

‫سمبولهايش‪ ،‬ترجمه دكتر محمود سلطانيه‪ ،‬چاپ سوم‪ ،8728 ،‬انتشارات شابك)‪.‬‬

‫‪22‬‬
‫در پس هر خرافه اي يك ريشه واقعی يا حقيقت علمی وجود دارد‪ ،‬پس در اينجا براي يافتن حقيقت‬

‫دسترسی به علم ‪ ،‬بايد زنگار خرافه ها را كنار بزنيم تا جنبه علمی و مبناي درست مسئله روشن شود‬

‫چرا كه علم يا واقعيت در بسياري موارد آنقدر در اثر افزوده هاي خرافی تغيير وتحول يافته كه ديگر‬

‫چيزي از آن باقی نمی ماند و شايد سراسر دور از حقيقت و پر از خرافه باشد‪(.‬همان منبع)‬

‫الزم به ذكر است علومی كه شناخته و كشف شده است‪ ،‬در بيشتر موارد راه تحقيق خود را از ارتباط‬

‫و روابط بين علوم‪ ،‬نتايج بهتري عايد دانشمندان گردد‪ .‬به عنوان نمونه رشته « اختر فيزيك» علمی‬

‫است كه از مطالعه وتلفيق روابط نجومی و فيزيك حاصل گشته است دو كتاب«نيروها در طبيعت» كه‬

‫حدود بيست سال پيش نگاشته شده است‪ ،‬از تاثير متقابل نيروها در طبيعت چون نيروي جاذبه‪،‬‬

‫الكترو مغناطيسی‪ ،‬هسته اي وتاثيرات متقابل ضعيف صحبت شده و به اهميت نيروي جاذبه زمين‬

‫اشاره شده است‪.‬‬

‫وقتی جسمی روي سطحی قرار دارد‪ ،‬در حقيقت همراه با داشتن يك سنگينی با مانعی روبروست كه‬

‫آن مانع همان سطح است‪ .‬نور نيز در برخورد با سطوح مختلف و موانع گوناگون قرار می گيرد و‬

‫اشكال مختلف اين برخورد را همه می دانيم اما نيروي جاذبه زمين اگر مانعی بين ما و زمين وجود‬

‫داشته باشد ‪ ،‬نيروي جاذبه تاثير خود را باز هم دارد و هيچ مانعی جلوي نيروي جاذبه را نمی تواند‬

‫بگيرد‪.‬‬

‫آيا اين تنها نيروي جاذبه زمين است كه چنين خصوصيات و تاثيراتی دارد؟ نيروي جاذبه ماه چطور؟‬

‫كه باعث جزر و مد دريا می شود‪.‬‬

‫نيروي جاذبه و ميادين مغناطيسی سيارات وستارگان ديگر چطور؟‬

‫پس چگونه می توان انكار كرد كه ستارگان و سيارات نيز نيروهايی دارند كه بر روي زمين‬

‫وموجودات آن اثر می گذارند‪.‬‬

‫‪27‬‬
‫در بخشی از كتاب مذكور آمده است‪:‬‬

‫كوه ها و صخره ها هم جاذبه دارند‪ ،‬اما مقدار اين نيرو آنقدر ناچيز است كه به طور محسوس اثر نمی‬

‫گذارد يا بين دو انسان با وزن متوسط كه به فاصله يك متر از هم نشسته اند ‪ ،‬نيرويی معادل ‪0/070‬‬

‫ميلی گرم موثر است‪.‬‬

‫يعنی نيروي جاذبه بسيار ضعيف هنگامی نمايان است كه اجرام چون سيارات ‪ ،‬ستارگان وغيره بزرگ‬

‫باشند‪.‬‬

‫مثال زمين و ماه يكديگر را با نيرويی معادل بی نهايت تن جذب می كنند و حتی اخترانی كه با زمين‬

‫ساليان نوري مسافت دارند ‪ ،‬نيرويی معادل چند صدم ميلی تن بر ما وارد می كنند‪(.‬اسعدي زهرايی‪،‬‬

‫مينو‪ ،‬سير باورهاي مردم نسبت به تاثير اجرايم صور فلكی بر سرنوشت ايشان و مبانی علمی آن)‪.‬‬

‫( پايان نامه كارشناسی ارشد‪ ،‬پژوهش هنر‪ ،‬چاپ نشده‪ ،‬دانشگاه آزاد اسالمی تهران مركز‪،‬‬

‫‪.)30-20‬‬

‫‪ -7-2‬جادو در فرهنگ ايران پيش از اسالم‬


‫دين و جادو‪:‬‬

‫با آن كه دين وجادو اساساً دو پديده متفاوتند ولی اغلب از آنها تعبير نسبتا مشابهی به عمل می آيد‪ .‬با‬

‫اين حال اين دو در هيچ جاي ديگري همچون دين مزدايی در هم تنيده و به هم آميخته نيستند‪.‬‬

‫پيش از همه بايد حد فاصل روشنی را ميان تعاليم واقعی زرتشتی كه درگاتها تشريح شده و آنچه در‬

‫اوستاي نو آمده است‪ ،‬مشخص كرد‪ .‬در نيايش هاي موجود در گاتها‪ ،‬با دينی مواجهيم كه قويا از‬

‫ويژگی اخالقی برخوردار است‪ .‬صورت گاهانی دين زرتشتی هيچ الوهيتی را در كنار اهورامزدا به جز‬

‫برخی وجودات تشخيص يافته اخالقی تصديق نمی كند وبه صراحت متولی تالش عليه انتقادات‬

‫سخيف واعمال جادويی مردمان زمان خود می شود‪.‬‬

‫‪24‬‬
‫در گاتها آيين (پرستش) دئوه ها به طور عام و قربانی گزاري هاي شبانه توام با باده گساري هاي‬
‫‪9‬‬
‫افراط آميز‪ 8‬كه در آنها عبادت كنندگان هئومه می نوشيدند به طور خاص محكوم گرديده است‪.‬‬

‫اوستاي نو نيز ساحران (ياتوها) و افسون گران(پئی ريكه) را مورد لعن و نفرين قرار می دهد‪ ،‬ليكن‬

‫بسياري از عقايد و اعمالی كه زرتشت نگران آنها بود به درون دين راه يافتند‪ .‬به هر حال هر توجيهی‬

‫در اين باره با اين حقيقت قرين است كه نظام همبسته اي از تركيب عناصر متعالی عقايد زرتشتی (كه‬

‫در اثر انطباق با حد نازل تفكر دينی تا حد زيادي تحريف گرديده) و عقايد عاميانه وبومی مردم ايران‬

‫كه شامل برخی عقايد ثنويت‪ 7‬ناميده شده و بر اين فرض مبتنی است كه دو عنصر كيهانی وجود دارد‬

‫يكی مخلوق خداي واقعی‪ ،‬اهورامزدا‪ ،‬و ديگري آفريده حريف معارضش انگره مينو‪ .‬آفريدگان خداي‬

‫دانايی و خرد‪،‬خيراند و آفريدگان دشمنش شر‪ .‬هر يك از آفريدگاران‪ ،‬طبيعت و قدرت ويژه خود را‬

‫به آفريده هايش منتقل می سازد‪ .‬آفريدگان در هر دو قدرت طبيعی و ماوراء الطبيعی آفريدگارشان‬

‫سهيم می شوند و او را در نبرد مداومی كه ميان ارواح خير و شر جاري است ياري می رسانند جدالی‬

‫كه تا پايان اين جهان خاموش نخواهد شد‪.‬‬

‫نتيجه آن كه هم مخلوقات خير برمخلوقات شر حائز قدرتی هستند برعكس‪ .‬البته ممكن است تصور‬

‫كنيم كه يك موجود خير به هنگام خنثی ساختن اعمال شر حريفش روي هم رفته به مثابه امانت دار‬

‫قدرت آفريدگار خود عمل می كند ليكن در عمل چنين می نمايد كه اين آفريده در برابر ديوان‬

‫مخالفش از قدرتی واقعی و موثر برخوردار بوده است‪.‬‬

‫يك عمل خير نبردي است كه به طور موثر به پيروزي خير بر شر مساعدت كند و بنابراين عبارت‬

‫است از داشتن استعدادي بالقوه در روبه رو شدن با فعاليت زيان كارانه آفريدگان شر از جمله ارواح‬

‫خبيث و افسون كردن آنها واين امر با قدرتی كه به شعائر جادويی منتسب می شود‪ ،‬شباهت بسيار‬

‫دارد‪ .‬تنها تفاوت ميان اين گونه اعمال و جادوگري آن است كه در اين دومی‪ ،‬به طور كلی منافع‬

‫‪1‬‬
‫‪- Orgiastic‬‬
‫‪2‬‬
‫‪- Moulton, Early Zoroastrianism,P.71f‬‬
‫‪3‬‬
‫‪- Dualism‬‬

‫‪29‬‬
‫مادي شرط است در حالی كه در اكثر اعمال دينی مزدايی‪ ،‬عمدتا عالئق فرازمينی لحاظ می شود و‬

‫خلوص دينی مومن (اَشَون) مقدمه اي براي سعادت آينده مقدسان به شمار می رود‪ .‬در مقابل ناپاكی‬

‫فرزندان دروج دروجوندان بايد از ميان برود‪.‬‬

‫تطهير(پااليش) ‪ :‬براي زرتشتيان‪ ،‬وسيله طبيعی در زدودن ناپاكی ناشی از گناه فائق آمدن بر آن از‬

‫طريق فضيلت‪ 8‬است فرايندي كه البته از انگ جادويی بودن فاصله دارد با اين حال گناه از نظر‬

‫ايرانيان تنها عبارت از نقض شريعت كه بايد با توبه و اعمال صالح جبران شود نيست بلكه محصول‬

‫واقعی ارواح شرير و آفرينش زيانكار است كه موجب به بار آمدن آلودگی واقعی هر چند نامرئی‬

‫بيماري اي اخالقی نظير مرضی جسمانی می شود و مرگ نيز از ابداعات اسرار آميز پديدآورندگان‬

‫شرور است بنابراين وسيله اي مادي براي از ميان بردن اين آلودگی مورد نياز است تا از طريق‬

‫خواص سودمندش آن را عالج كند‪ ،‬نظير قطعه اي از يك آفريده خير كه مرضی معمولی را درمان می‬

‫كند‪.‬‬

‫قدرت تطهير آدمی از ناپاكی‪ ،‬در باالترين درجه‪ ،‬از آن آب است كه در ميان آفرينش هاي مزدا عنصر‬

‫فوق العاده نيك به شمار می رود‪ .‬عالوه بر آب مواد ديگري نظير گئومئيزه(ادرار گاو) داراي قدرتی‬

‫عظيم در تطهير محسوب می شوند شعائر تطهير به وسيله اين گونه مواد به مانند عملی جادويی به‬

‫دقت معين گرديده است موبد بايد به روش معينی عنصر تطهير كننده را به همه اعضاي بدن بپاشد‪ ،‬از‬

‫سر آغاز كند تا آنجا كه دروج از پنجه پاي چپ خارج شود چرا كه انگشتان پا آخرين پناهگاه روح‬

‫خبيث محسوب می شود سگ ها به ويژه داراي تاثيري مفيد و قدرتمندند به عالوه اين نمونه نسبتا‬

‫ساده مراسم پيچيده تري كه به نتيجه مشابهی ناظر است نيز وجوددارد‪ .‬براي مثال تطهير بزرگ نه شبه‬

‫كه شرح آن در ونديداد آمده است براساس آيينی سخت دقيق زمين را آماده و گودال هايی حفر می‬

‫كنند ‪ .‬شيارهايی رسم می شود گئومئيزه را در گودال ها می ريزند‪ .‬بيمار خود را به زمين می مالد و به‬

‫وسيله چمچه اي كه بر سر چوبی نصب شده قطرات آب و عطور بر اعضاي بدن او پاشيده می شود‪.‬‬

‫‪1‬‬
‫‪- Moulton,P.144‬‬

‫‪26‬‬
‫با اين حال اين عمل را نمی توان كامال با جادوگري يكی انگاشت چرا كه هر چند مفهوم پاكی‬

‫درانديشه ايرانيان آن عصر مادي بود ليكن روي هم رفته كاري نبود كه محدود به منافع بشري اين‬

‫جهانی باشد‪ .‬به اين سبب كه عمل مواد وفعاليت هاي تطهير كننده از نيروي اساسا خير نشات می‬

‫گرفت در حالی كه او را دفع كننده شرور ‪ ،‬علی رغم پرداختن به خنثی سازي تاثيرات زيان كارانه‪،‬‬

‫حائز همان نوع از قدرت اند كه در موضوع مورد مقابله وجود دارد وسرانجام به اين سبب كه شعائر‬

‫تطهير با وجود تمايالت جادومزاجانه شان از هر گونه سر و رازي عاري اند‪ .‬اين اعمال تشريفاتی‬

‫عمومی وپذيرفته شده اند كه البته به غلط پنداشته می شود كه سابقه آنها به تعاليم زرتشت بازگشته و‬

‫بخشی از مجاهده مقدس خير عليه شر را تشكيل می دهند‪ .‬تصور می شود كه آدمی اسلحه اي را كه‬

‫مزدا در دستان او نهاده به منظور شركت در جدال و منازعه اي كه در آن منافع به پروردگارش خدمت‬

‫می كند مورد استفاده قرار می دهد‪ .‬با اين حال روشن است كه لغزش و انحطاطی واقعی به سمت‬

‫جادوگري در اين مراسم و شعائر روي داده و نيز بسياري از رسوم و قواعد كهن جادويی براي دفع‬

‫شرور در آنها وارد شده است‪ .‬اين فرايند قابل قياس با تحوالتی است كه ما در مزداپرستی از تعاليم‬

‫زردشت تا تعاليم اوستاي نو مالحظه می كنيم‪.‬‬

‫وجودات اخالقی نظير امشه اسپنته ها( عدالت‪ ،‬روح نيك‪ ،‬پرهيزگاري و ‪ )...‬به الهه آتش‪ ،‬گاو‪ ،‬زمين‬

‫و نظاير آنها تبديل يا بيشتر با آنها يكی انگاشته شدند و سروش اطاعت به صورت روح خيري درآمد‬

‫كه انسان را در طول شب از شر ديوان و افسون گران محافظت ميكند و خروس و سگ نيز در اين‬
‫‪8‬‬
‫كار دستياران اويند‪.‬‬

‫قربانی‪ :‬درباره قربانی نيز همان چيزهايی را ميتوان گفت كه در باب تطهير گفتيم ‪ .‬قربانی نه براي‬

‫هنديان و نه در نظر ايرانيان عبارت از عملی كامال جادويی نبود‪ .‬قول الدنبرگ‪ 9‬صحيح است كه می‬

‫گويد قربانی در دوره ودايی هديه اي براي خدايان بود و به زعم قربانی گزار بايد نيات و مشيات‬

‫‪(-1‬بندهشن بزرگ‪ )77 .10 XiX ،‬؛‬


‫‪L.Casartelli, Philosophie religiouse du Masdeism,Paris , 1884,106.‬‬
‫‪2‬‬
‫‪- H. Oldenberg,Religion des Veda, Berlin, 1894, P.304f‬‬

‫‪23‬‬
‫الوهيت را تحت تاثير قرار می داد البته اين كار نه به اجبار بلكه از طريق جلب اراده خير او صورت‬

‫می گرفت‪ .‬با اين حال اين درك ودريافت مستعد دگرگونی و تحريف بود و همين طور هم شد‪.‬‬

‫گاهی اوقات ايندره واگنی‪ 8‬به مثابه موجوداتی توصيف شده اند كه قربانی گزار می تواند به نوعی‬

‫اختيار آنها را به دست بگيرد‪.‬‬

‫اگنی‪ ،‬آتش‪ ،‬صورت كوچك شده خورشيد يعنی آتش بزرگ تلقی می شود و شخص با برافروختن‬

‫آتش‪ ،‬خورشيد را به طلوع كردن وامی دارد‪ .‬در واقع«شته پته براهمنه»‪ 9‬می گويد كه اگر قربانی آتش‬

‫برگزار نشود خورشيد طلوع نخواهد كرد‪ .‬فرايند مشابهی را می توان در ايران دنبال كرد در جايی كه‬

‫به قربانی جايگاهی در نزاع عمومی كيهانی داده می شود ديگر اين عمل چيزي افزون تر از يك‬

‫عبادت محسوب می شود‪.‬‬

‫قربانی عم ل ياري رساندن به خدايان است ‪ .‬خدايان نيز همچون آدميان براي آن كه قوي باشند به‬

‫خوردن وآشاميدن نياز دارند‪ .‬به مانند انسان ها خدايان هم نياز به تحسين وتمجيد و تشويق دارند تا‬

‫خشنود و دلگرم شوند‪ .‬اگر خدايان از طريق قربانی ها تقويت نشوند نااميدانه از برابر حريفانشان‬
‫‪7‬‬
‫خواهند گريخت‪.‬‬

‫بنابراين قربانی مستقل از اراده خدايان‪ ،‬ارزش خاص خود را دارد و به مثابه گونه اي نبرد است كه‬

‫خدايان را در جدالشان عليه مخلوقات شر ياري می كند به طوري كه خدايان نيز ناچارند شعائر را به‬

‫جاي آورند اهوره مزدا مراسم يزشن روحانی را به همراه امشاسپندان در رپيتوين گاه به جاي آورد و‬
‫‪4‬‬
‫در اين يزشن‪ ،‬براي غلبه بر حريفان همه وسايل را فراهم ساخت‪.‬‬

‫ارزش ذاتی قربانی در اين حقيقت نيز آشكار می شود كه اين عمل مستقل از پرهيزگاري و نيت‬

‫قربانی گزار‪ ،‬موجب به بار آمدن فضائل می گردد اگر قربانی گزار اين فضائل را براي خود تحصيل‬

‫‪ -1‬دو خداي هند و آريايی‬


‫‪2‬‬
‫‪- ll.iii.15(Oldenberg, P.110); SBE Xii.[1882]328.‬‬
‫‪3‬‬
‫‪- Moulton, P.417, note.‬‬
‫‪4‬‬
‫‪-Bund,ii, 9 tr. West, SBE v.[1880]14.‬‬

‫‪28‬‬
‫نكند آنها از ميان نمی روند بلكه در ذخيره فضائل(گنج) جمع آوري می شوند‪ 8.‬قربانی هئومه (هندي‪:‬‬

‫سومه) اگرچه اصوال خودش به واقع يك عمل جادويی نيست ليكن استعداد ويژه اي داشته تا در‬

‫مسير جادويی شدن حركت كند‪ .‬هئومه= سومه در انديشه آرياييان نخستين گياهی بود كه نيروي‬

‫خارق العاده حيات در آن سكنی داشت و می توانست به خدايان‪ ،‬جاودانگی ببخشد تا به وسيله آن‬

‫جاودانه بزيند همچون خدايان هومري‪ ،‬كه با خوردن آمبروزيا‪ ،‬جاودانه زندگی می كنند و نيز قادر‬

‫بوده كه شعف و سرخوشی وافري از حيات را نصيب آدمی سازد و او را سرمست گرداند‪ .‬چنان كه‬

‫پيشتر گفتيم قربانی شبانه هئومه به همراه اعمال و اقدامات جادومزاجانه دئوه پرستان از دين گاهانی‬

‫خارج گرديد‪ .‬در دوره مابعد گاهانی مالحظه می شود كه اين رسم مجددا پديدار شده ليكن از ويژگی‬

‫هاي بدوي و حالت بی پروا و افسار گسيخته خود جدا شده و به يك نوشابه رازورانه بدل گرديده‬

‫است‪ 9.‬نه تنها تصور می شد كه هئومه می تواند شور و هيجان بيشتري به حيات انسان اعطا كند بلكه‬

‫آن را به مثابه يك روح بسيار سودمند تلقی می كردند كه به آدمی حيات معنوي را هديه می كند و به‬
‫‪4‬‬
‫او شايستگی پاداش مافوق دنيوي می بخشد‪ 7.‬اين امر منجر به تفكيك ميان دو گونه هئومه گرديد‪.‬‬

‫يكی گياه واقعی كه عبارت از هئومه زرد بود وديگري نوع مافوق زمينی آن‪ ،‬كه هئومه سفيد خوانده‬

‫می شود وبا درخت گئوكِرِنَه(پهلوي‪ :‬گوكَرث)يكی انگاشته شد‪ «.‬اين گياه در ميان درياي وورو‪ -‬كشه‬

‫می رويد و سالمت بخش كل ناميده می شود و بذر همه گياهان بر آن قرار می گيرد‪ ».‬در روز‬

‫بازپسين انسان ها با نوشيدن گئوكرنه جاودانه می شوند‪ .‬به همين دليل مرسوم است كه بر لبان‬

‫زردشتی محتضر قطره اي از گئوكرنه می چكانند‪ .‬تصور بر اين است كه هئومه كه اصل همه حيات ها‬

‫و باروري ها و بركات را تشكيل می دهد قدرت خود را از وهومئه دريافت می كند و پسر اهورامزدا‬

‫است‪ .‬اين نيروي اسرار آميز شربت زندگی گونه اي تقرب به جادوگري است هر چند به حوزه هايی‬

‫بسط و گسترش يافته است كه قدرت سالمت و حيات بخشی به طور طبيعی قادر به وصول بدان‬

‫‪1‬‬
‫‪- Casartelli,250‬‬
‫‪2‬‬
‫‪- Moulton, P72f‬‬
‫‪3‬‬
‫‪- C.P Tiele Godsdienst in de Oudheid, Amsterdam, 1895-1901,ii.222.‬‬
‫‪4‬‬
‫‪- Cassartelli,173.‬‬

‫‪20‬‬
‫نيست‪ .‬براي مثال اعطاي چابكی و تيزروي به اسبان در مسابقات‪ ،‬دادن نوزادان سالم به زنان باردار‪ ،‬و‬

‫شوهر نصيب دختران كردن‪ .‬به عالوه هئومه در سنت هند و ايرانی پيوستگی نزديكی با پرنده اي‬

‫اسرار آميز دارد كه هئومه= سومه را از مخفی گاهش بر می دارد و براي خدايان وآدميان می آورد‪.‬‬

‫اوستا از پرنده اي به نام سئنه سخن می گويد كه همان سيمرغ ايرانيان است و به او همان نقشی را‬

‫می دهند كه «وارن غنه» در يشتها ‪ 79 :84‬به بعد دارد نقشی كه به طور كامل جادوگرانه است ‪ «:‬پر‬

‫مرغ فراخبال «وارن غنه» را برگير؛ اي سپيتمان زردشت! و آن را به بدن خود بمال‪ »..‬ما در اين جا با‬

‫يك تعويذ واقعی سروكار داريم‪.‬‬

‫اوراد‪ :‬اگر «قربانی» مستعد تبديل به آيينی جادويی است نيايش ها نيز می توانند به اوراد بدل گردند‪.‬‬

‫پيام زردشت به آدمی يك «منثره» است‪ ،‬كلمه شكوهمندي كه دقيقا به معناي «بيان‪ ،‬واژه‪ ،‬فرمان» است‬

‫ليكن در اوستاي نو به معنی «ورد» است ودر واقع مواعظ پيامبر به جاي ان كه موضوع تامل واقع‬

‫شود به لهجه اي كه قرن ها منسوخ و مهجور بوده به آواز خوانده می شود و اينك به ورود محض‬

‫تبديل گرديده است ‪ .‬تلفظ دقيق كلمات اين مواعظ به آنچه كه مولف آنها از طريق حياتی منزه و‬

‫سخت كوشی و جديت در دعوتی شكوهمند به دنبال آن بود راه می نمايد‪ 8.‬عالی ترين نيايش هاي‬

‫مزداپرستان نظير اهونه و ئيريه(پارسی‪ :‬هنور) گونه اي اظهار ايمان به صورت خشك و بی روحی بدل‬

‫به تكرار مكانيكی اذكار گرديده وقدرت بی كرانی حاصل كرده به حدي كه براي آفريدگار خودشان‬

‫نيز به منزله اسلحه اي تلقی شده اند‪ .‬بندهشن(‪ )98/8‬روايت می كند كه چگونه اهورامزدا در نخستين‬

‫روزهاي آفرينش‪ ،‬اهونوررا قرائت و بيست و يك كلمه آن را ذكر كرده تا روح شر را مقهور سازد و‬

‫عليه او به پيروزي دست يابد‪ .‬قدرت اين دعا و برخی ادعيه ديگر در ونديداد(‪ )80‬نيز آمده است‪( .‬نيز‬

‫قس يشت ها ‪ )90 :83‬اين ادعيه در موارد بسياري كه بر حسب تجويز آنها در موقعيت هاي مختلف‬

‫‪ -1‬اودين نيز در هيات عقاب نوشابه سكنجبين (‪ )mead‬را حمل ميكند‪ .‬تصور می شود كه ويكتوركرشانو پرعقاب را پرتاب می‬
‫كند )‪(Oldenberg,p.247‬‬

‫‪70‬‬
‫قرائت می شوند به عنوان يك ورد به تطهير انسان كمك می كنند در حالی كه قبال اين امر با نيروي‬

‫شگفت انگيز مواد و مراسمی كه پيش تر ذكرش رفت حاصل می آمد‪.‬‬

‫بنابراين جاي تعجب نيست اگر منثره به مثابه وسيله اي ثابت و متعارف براي درمان و بيماري ها ذكر‬

‫می شود‪ .‬ونديداد(‪ ) 90‬ميان شفابخشی با گياهان‪ ،‬با چاقو‪ ،‬و با منئره ها تفاوت می نهد و اين روش‬

‫اخير را از بقيه نيرومندتر می داند‪ .‬مجموعه اي از اذكار قابل دسترسی است كه هم بيماري ها را‬

‫درمان می كنند وهم ارواح شر را دفع می سازند‪ .‬تصور می شود دعايی كه در ونديداد (‪)88 :90‬آمده‬

‫به طرز خارق العاده اي نيرومند است‪ .‬اين دعا خطاب به «ائير يامن» خداي بی نظير شفابخشی است‪.‬‬

‫در ونديداد( ‪ )97 -82 :98‬نيز وردي عليه همه انواع بيماري هاست كه شامل برخی قطعات ديگر‬

‫بخش هاي ونديداد و بعضی ادعيه بسيار معروف است‪ .‬اين ابزار و وسايلی هستند كه ائيريامن‬

‫دراختيار خود دارد تا بدانها ‪ 00000‬بيماري را كه اهريمن براي نابودي بشر آفريده درمان كند(‬

‫ونديداد‪ . )99 ،‬ائيريامن از خدايان كهن هند و ايرانی است در وداها اين ايزد يك اديتيه (به نام‬

‫آريامن) است كه عموما به همراه «ميتره» و «ورونه» ديده می شود‪ .‬او خدايی سودمند و كمك كننده‬

‫است ليكن در ايران خويش كاري هاي او به يك خداي شفادهنده محدودتر شده است‪ .‬او در باور‬

‫پارسيان هند به عنوان ايزد ملكوت باقی ماند ليكن از جنبه شفادهندگی‪ ،‬جايش با فريدون(=ئرائتونه)‬

‫كه آژيدهاك را می كشد عوض شده و تصور بر اين است كه او دشمن قوي دست اعمال ارواح شر‬

‫است‪ .‬به عالوه ايرانيان ميوه شفابخشی را می شناختند كه بنابر بندهشن (‪ )82 :7‬اهورامزدا‪ ،‬آن را پيش‬

‫از گاو بيافريد« تا كه آسيب و ناراحتی آن از بال(زنيشن ) كمتر شود»‪ .8‬در وضعيتی مشابه همچنان كه‬

‫منثره براي شفاي امراض به كار می رود بايد انبوهی از افسون ها واذكار رازورانه را به كار بست تا‬

‫آلودگی اي كه در اثر تماس اشيا با جسد مرده حاصل شده از بين برود‪ .‬ونديداد( ‪ )84 :2‬به بعد‬

‫توضيح می دهد كه آدميان و گله چارپايان نبايد از جاده اي كه الشه سگ ها يا جسد انسان ها از آن‬

‫عبور داده شده گذر كنند مگر آن كه سگی زرد با چهار چشم يا سگی سفيد با گوش هاي زرد‪ ،‬سه‬

‫‪1‬‬
‫‪- Moulton,P.153‬‬

‫‪71‬‬
‫بار از عرض آن بگذرد و «آثرونی» طول آن را بپيمايد ‪ .‬و با صداي بلند كلمات ديوشكن اهونور را‬

‫قرائت كند‪ .‬ونديداد(‪ )92 :3‬به بعد در بردارنده شيوه تطهير چوبی است كه با جسد مرده اي تماس‬

‫يافته و نيز در آن اذكاري براي همه انواع عناصر خيري كه دچار چنين آلودگی شده اند‪ ،‬آمده‬

‫است(نك‪ :‬ونديداد ‪ 80‬و ‪ 88‬و بعد) ‪ .‬در اين قبيل موارد گات ها تبديل به ورد صرف می شوند(نك‪:‬‬

‫ونديداد ‪ 8 : 80 ،‬به بعد) دليل انجام اين مراسم در قبال اجساد اصوال پيرو يك منطق جادوگرانه است‬

‫كه در نظام عمومی مزداپرستی جاي گرفته است اين يك اعتقاد كهن بشري است كه مرگ همچون‬

‫بيماري نمی تواند بدون مداخله شريرانه برخی ارواح پديد آيد بنابراين بايد جلوي آن را گرفت‪ .‬براي‬

‫يك مزداپرست‪ ،‬مردن عبارت از واگذاري به قدرت«دروج نسو» بود‪ .‬از اين ضرورت داشت كه شر‬

‫ناشی از اين ديو را از طريق محافظت از همه موجودات و مواد خير از حيطه قدرت او به حداقل‬

‫برسانند و تا جايی كه ممكن است موجودات يا موادي را كه در چنگال او افتاده اند خالص سازند‪.‬‬

‫مداخله موجودات اهريمنی و فايده اوراد در بسياري شرايط ديگر نيز احساس می شد مثال در مورد‬

‫يك زن در شب زايمان‬
‫‪8‬‬
‫( ونديداد؛ ‪ )81 ،89 ،2 ،98‬يا برخی حوادثی كه براي گله گاوان رخ می داد‪.‬‬

‫آتش‪ :‬در ميان عناصري كه بايد به دقت از هرگونه آلودگی دور داشته شوند آتش حائز جايگاه‬

‫برجسته اي است‪ .‬مشهور است كه آتش در ميان پارسيان از چنان احترامی برخوردار است كه از جنبه‬

‫هاي خرافه آميز دور نيست‪ .‬در اين مورد فرايند از نوع تحريف و«دستكاري شدن»نيست بلكه بيشتر‬

‫از نوع ارتقا يك عنصر ساده و عقيده جادويی مشترك ميان بسياري اقوام و به ويژه اقوام هند و ايرانی‬

‫است‪.‬‬

‫آتش تطهير كننده بزرگ است كه شب را روشن می كند سرماي سخت و جانوران وحشی را دور می‬

‫دارد و همچنين دشمن بزرگ ديوان و دوست و متحد آدمی است ‪ .‬آتش بيماري ها را دفع می كند‬
‫‪9‬‬
‫ونقش مهمی در اجراي عمليات جادويی هنديان دارد‪ .‬چنان كه شرح آن در «اتهروه ودا» آمده است‬

‫‪1‬‬
‫‪- W.Geiger, Ostiranische Kultur,Erlangen,1882,P.332.‬‬
‫‪2‬‬
‫‪- V.Henry, Magic dans L Inde, Paris,1906,pp.4,186,233.‬‬

‫‪72‬‬
‫(نام اتهروه ودا از آثرون گرفته شده كه اصوال روحانی خدمتگزار آتش است)‪ .‬اسطوره ايرانی پيروزي‬

‫آثربرمار آزي دهاك(يشتها‪ 49 :80 :‬به بعد) به همين طرز فكر متعلق است در واقع آتش در دريافت‬

‫آثرون ايرانی به نقش اصلی خود نزديك تر باقی می ماند چرا كه مانند سنت هندي واسطه اي نمی‬

‫شود كه مواد قربانی را به ايزدان برساند‪ .‬آتش به عنوان بزرگ ترين بازدارنده هر چيز ناپاك باقی می‬

‫ماند وبه هيچ دليلی نبايد آن را در تماس با شی ناپاك و به ويژه با اجساد مردگان و هر چيزي كه از‬

‫بدن جدا شود قرار داد‪.‬‬

‫آتش به صورت زمينی روشنی ازلی و بيكران و الهی پاك ترين فرزند روح مينوي‪ ،‬منزه ترين بخش‬

‫آفرينش پاك اهورامزدا‪ 8‬و اسلحه او تبديل شده است (يسنه ها‪ )0 :98 ،‬اتش اصل همه زندگی‬

‫هاست‪ .‬در انسان ها و نيز در گياهان و او فرزند اهورامزداست‪ 9.‬می توانيم ميان چندين نوع آن تفاوت‬

‫قايل شويم كه در ميان آنها آتش بهرام از همه مقدس تر است تصور می شود اين آتش نشئه اي از‬

‫آتش علومی بر روي زمين و قوي ترين محافظ زمين در برابر دشمنان و دوستان است‪ 7.‬آتش بهرام‬

‫نامش را از ورثر غنه (سنسكريت ‪ :‬ورترهن) می گيرد كه در اساطير هندي‪ ،‬ديو پيروزي و كشنده‬

‫ورتره است‪.‬‬

‫تاثير ستارگان‪ :‬چنان كه مشهود است اختر شناسی آن طور كه تاريخ باستان براي ما وصف می كند‬

‫دغدغه اصلی جادوگران بوده است ليكن دليل متقنی در دست است كه نشان می دهد اين قسم‬

‫فعاليت ريشه ايرانی ندارد‪ .‬بخش اختر شناسی آرياييان نخستين به عكس دين بابلی‪ ،‬بسيار كوچك و‬

‫محدود بود‪ .4‬با اين حال آيين تيشتريه وجود دارد ستاره (شعراي يمانی) اي كه به عنوان ايزدي مينوي‬

‫تلقی می شود و باران را پس از كشتن ديو خشكسالی (اپئوشه) می باراند (يشتها ‪ 90 :2‬به بعد) تيشتر‬

‫ايزدي نيك است كه در سپيده دم آفرينش و پيش از خلقت انسان آفرينش هاي زيانكار را به وسيله‬

‫جريانی از آب سودمند نابود كرد‪ .‬شايد اگر ما با اين قبيل عقايد كه دراوستا در ارتباط با نقش تيشتريه‬

‫‪1‬‬
‫‪- Darmesteter, SBE.iv.2(1895)p.Ixxvi.‬‬
‫‪2‬‬
‫‪- Tiele, P.303;cf.M.N.Dhalla,Zoroastrian Theology, NewYork,1914,pp.42f,134-137.‬‬
‫‪3‬‬
‫‪- Darmesteter, P.lxiv‬‬
‫‪4‬‬
‫‪- Moulton, P.210.‬‬

‫‪77‬‬
‫داريم به مثابه جادويی واقعی برخورد كنيم زياده روي كرده باشيم ‪ .‬با اين حال دليلی داريم كه‬

‫بپذيريم در برخی نواحی ايران اوراد باران مورد استفاده بوده است‪ .‬بندهشن بزرگ می گويد‪ « :‬باليی‬

‫كه بر سر سئيستان آمده محصول جادو و افسون است و اين ويژگی از اينجا ناشی شده است كه همه‬

‫مردمان آنجا اختربينی می كنند اين جادوگران برف ‪ ،‬تگرگ‪ ،‬عنكبوت و ملخ پديد می آورند‪ 8».‬از‬

‫سوي ديگر اين عقيده در ميان ايرانيان رايج بود كه سيارات داراي تاثيري زيان بارند ليكن اين امر ما‬

‫را وادار نمی سازد كه بپذيريم ايرانيان درباره تاثير ستارگان بر سرنوشت انسان ها هر عقيده اي را‬
‫‪9‬‬
‫قبول می كردند‪.‬‬

‫خرافات متاخر‪ :‬در ميان خرافات رايج در ميان پارسيان هند و نيز ايرانيان مسلمان بسياري از آداب و‬

‫رسوم بدون شك به اعمال مزداپرستان قديم يا شايد بهتر است گفته شود به عقايد عاميانه اي كه در‬

‫كنار اعتقادات رسمی باقی مانده اند باز می گردد‪.‬‬

‫قدرت بزرگی كه مزداپرستان قديم به طور كلی به گياهان و خصوصا به برخی از انواع شگفت انگيز‬

‫آنها نسبت می دادند همچنين عمليات مفصل درمان طبيعی يا جادويی بيماري ها به وسيله گياهان در‬

‫ميان جادوگران بابلی‪ 7‬شايد بتواند نقش مهم گياهان را در رسوم خرافی وابسته به جشن هاي ايرانيان‬

‫باستان چنان كه توسط نويسندگان ايرانی توصيف شده است توضيح دهد‪ .‬براي مثال ماليدن روغن‬

‫زيتون در نوروز به منظور خالصی از غم واندوه در طول سال جديد خوردن يك انار در جشن مهر‬

‫براي دفع خطرات‪ ،‬زدن يك پرتقال به بدن حيوانی خوردنی در روز آدار در ماه نوامبر به عنوان راهی‬

‫براي كسب شادي و نشاط دادن سير به دوستان در گوش روز(‪84‬دسامبر) و جوشاندن گياهان در دي‬

‫به مهرروز براي اجتناب از گرسنگی و بدبختی و فالكت خوردن سيب و گل نرگس در همان روز‬

‫براي كسب موفقيت در كسب وكار و داد وستد قراردادن تنبول‪ ،‬گردو و جز آنها بر پستان زن باردار‬

‫براي پربركت كردن آن و كارهايی از اين دست‪ 4.‬قدرت آتش عليه موجودات شر با برافروختن آن در‬

‫‪1‬‬
‫‪- Moulton,P.209.‬‬
‫‪2‬‬
‫‪- See art. “Fate” in ERE.‬‬
‫‪3‬‬
‫‪- Pliny, H.N.xxx.6‬‬
‫‪4‬‬
‫‪- Menant,Les Parsis,P.116.‬‬

‫‪74‬‬
‫شب جشن بهمن( وهومنه) [ در دهم ژانويه] روشن می شود‪ .‬اين آتش كه بر آن عطريات می‬

‫پاشيدند زير تصوير ديو برافروخته می شد تا جانوران وحشی را دور بدارد‪ .‬ايرانيان درتمام طول‬
‫‪8‬‬
‫شب‪ ،‬از اين آتش مراقبت می كردند‪.‬‬

‫به گزارش آنكتيل دوپرون در پانزدهم اسپندارمذ پارسيان عادت دارند كه وردي را كه بر تكه كاغذي‬

‫نوشته شده در دود آتشی نگاه دارند كه در آن قطعاتی از شاخ حيوانی كه در جشن مهر ذبح شده بذر‬
‫‪9‬‬
‫پنبه‪ ،‬رزين و سير قرار داده شده تا بدين ترتيب ديوان (دئوه ها) را از خانه هايشان دور بدارند‪.‬‬

‫جادوي باران در مراسم آب پاشی در سی ام ژانويه جهت نزول باران در طول سال باقی مانده است‪.7‬‬

‫گفته می شود كه در روزهاي آخر سال ايرانی ارواح در گذشتگان فرود می آيند و با خويشاوندان‬

‫خود كه براي آنها خوراك مفصلی تدارك ديده اند ديدار می كنند‪ .‬تصور می شود ارواح يا به عبارت‬

‫درست تر فره وشی ها به غذاها می نگرند و آنها را استشمام می كنند‪ .4‬بی شك اين امر نيز باقی‬

‫مانده اعتقاد به فره وشی هاست‪ .‬استفاده از نيايش هاي گاهانی و ادعيه اصلی زردشتی به عنوان ورد‬

‫عليه امراض يا عليه چشم زخم تا به امروز در ميان نمايندگان ايمان و اعتقاد زرتشتی رواج دارد براي‬

‫دفع تاثير چشم زخم يا درمان كودكی كه به برخی بيماري ها دچار شده است يكی از والدين گاه به‬

‫موبدي مبلغی می پردازد تا قطعاتی از يسنا‪ ،‬يشتها يا خرده اوستا را قرائت كند يا زنان گاه مبلغی می‬

‫پردازند كه روحانی زرتشتی ونديداد سده بخواند تا بالي سترونی رفع گردد‪ 9.‬ج‪.‬ج‪ .‬مدي افسون‬

‫هايی را براي بيماري هاي ناشی از چشم زخم‪ 1‬يا براي اجتناب از آلودگی ناشی از برخورد با همه‬

‫چيزهايی كه از بدن انسان جدا می شود مثل مو يا ناخن‪ 3‬معرفی می كند‪ .‬افسون ها نيز براي مقاصد‬

‫‪1‬‬
‫‪- Decourdemanche,P.214‬‬
‫‪2‬‬
‫‪- Menant,P.108.‬‬
‫‪3‬‬
‫‪- Decourdemaneche,P.215.‬‬
‫‪4‬‬
‫‪- Menant,P.106.‬‬
‫‪5‬‬
‫‪- A. V. W. Jackson, Persia past and Present, New York, 1906, P. 378f. Khudayar Sheriyar, 1914, P.‬‬
‫‪299f.‬‬
‫‪6‬‬
‫‪- J.J. Modi, 1894,333-345.‬‬
‫‪7‬‬
‫‪- Modi, 1909, 557-572.‬‬

‫‪79‬‬
‫مشابهی مورد استفاده قرار می گيرند‪(.8‬موسی پور‪ ،‬ابراهيم‪ ،‬دوازده ‪+‬يك ‪ ،‬سيزده پژوهش درباره طلسم‬

‫‪ ،‬تعويذ ‪ ،‬جادو‪ ،‬تهران‪ ،‬نشر مراجع‪ ،8723 ،‬ص ‪.)77-43‬‬

‫‪2‬‬
‫‪-4-2‬طلسم و جادو و تعويذ در فرهنگ عربي‪:‬‬
‫طِلْسَم و نيز طِلْسِم‪ ،‬طِلَسْم‪ ،‬طِلسْم و‪ ...‬مأخوذ از واژه يونانی طِلِسما‪7‬ست‪ .‬يك طلسم عبارت است از‬

‫نوشته اي با عاليم اخترشناختی يا ديگر عاليم جادويی‪ ،‬يا شيئی است كه چنان نوشته هايی بر آن‬

‫باشد به خصوص اشيايی را گويند كه برآنها اشكالی از صور فلكی يا دائره البروج و تصاويري از‬

‫جانوران به عنوان ترفندهاي جادويی براي در امان ماندن از آسيب چشم زخم نقش شده باشد‪.‬‬

‫نام يونانی [ اين پديده] منشاء آن را در دوره هلنی متأخر نشان می دهد و عقايد گنوسی به روشنی در‬

‫كاربرد گسترده اين قبيل افسون ها منعكس می گردد‪ .‬گفته می شود كه بليناس يا بلينوس حكيم‬

‫آپولونيوس تيانايی (احتماالً قرن اول بعد از ميالد) استاد بزرگ طلسمات (صاحب الطلسمات) بوده‬

‫است‪ .‬بنابه روايات‪ ،‬او در بسياري از شهرها براي محافظت آنها از شرّ طوفان ها‪ ،‬مارها‪ ،‬عقرب ها و ‪..‬‬

‫افسون هايی قرار داده بود ونسخه اي خطی هم از كتاب طلسم بليناس االكبر موجود است‪ 4.‬در تهيه‬

‫طلسمات نقش زيادي نيز به هرمس تري ماگيستوس – هرمس يا هرميس‪ :‬هرمس و ‪ 9...‬نسبت داده‬

‫شده است‪.‬‬

‫يكی از گسترده ترين اشكال استفاده از طلسمات‪،‬استفاده از آن به صورت تعاويذ است كه اغلب آنها‬

‫را به منظور در امان ماندن از آسيب ها بر بدن يا لباس می بندند يا می آويزند‪.‬‬

‫‪1‬‬
‫‪- Modi,1900,398-405,418-425.‬‬
‫‪2‬‬
‫‪- “Tilsam” in Encyclopedia of Islam , Brill, Leiden, 1961-2003,(EI2), by: J.Ruska and B. Carra De Vaux‬‬
‫]‪[and C.E. Bosworth‬‬
‫‪3‬‬
‫‪- τελεσμα‬‬
‫‪4‬‬
‫‪- See “ Balinus” in EI2, Vol. 1, 995; Sezgin, GAS, iii,77-91.‬‬
‫‪5‬‬
‫‪- See, “ Hirmis” in EI2; sezgin, iii, 31-44.‬‬

‫‪76‬‬
‫شعر قديم عرب و ساير منابع ادبی نشان می دهد كه استفاده از تعاويذ در ميان اعراب پيش از اسالم‬

‫نيز رواج داشته و در اشعارشان آمده است كه (براي مثال) تعاويذ (تمائم‪ ،‬مفردش‪ ،‬تميمه؛ يا تعاويذ‪،‬‬
‫‪8‬‬
‫مفردش تعويذ) بر گردن كودكان آويخته می شود تا دافع چشم زخم باشد‪.‬‬

‫استفاده از تعاويذ در اين موارد و موارد مشابه در حيات و فرهنگ محلی(فولكلور ) دينی مسلمانان‬

‫اوليه وارد شده و عناصر دينی و جادويی اسالمی هر دو‪ ،‬با آن ممتزج گرديده اند‪ .‬درويشان و فقيران‬

‫كه مدعی بودند تعاويذ از تاثيرات ويژه اي برخوردارند اغلب بدين واسطه سود كالنی حاصل می‬

‫كردند‪ .‬ابودلف الخزرجی‪ ،‬نويسنده قرن چهارم هجري‪ /‬دهم ميالدي‪ ،‬از گدايانی ياد می كند كه افسون‬

‫ه اي طلسماتی و احراز (مفردش حرز) تهيه می كردند و مهرهاي كوچكی را كه ادعا می كردند از‬

‫خاك مدفن حسين[ع] در كربال ساخته شده به شيعيان زودباور می فروختند‪ .‬اين قبيل مواد بی ترديد‬
‫‪9‬‬
‫بايد به مثابه تعاويذ مورد استفاده قرار گرفته باشند‪.‬‬

‫در نمايش سايه اي(خيال الظل) «عجيب و غريب» ابن دانيال(اواخر قرن ‪ 3‬هـ‪ 87/‬م) مردي كه تعويذ‬

‫می نويسد عَوّاذ الشَرماط خوانده می شود ‪ 7.‬در قرن بعد صفی الدين حلّی ‪،‬شاعر عراقی‪ ،‬فهرستی از‬

‫نفّاذ يا فروشندگان تعاويذ و تماثيل تهيه كرده است كه در ميان شيادان و متقلبانی كه ساده لوحان را به‬
‫‪4‬‬
‫دام می انداختند بسيار معروف بودند‪.‬‬

‫در زمان هاي متأخّر واژه هايی كه با بَسامدِ بيشتري براي تعويذ مورد استفاده قرار گرفته اند عبارتند‬

‫از‪:‬حُرز(در اصل حِرز) در مغرب؛ حجاب در مصر؛ حِماله‪ ،9‬حافظ ‪ ،‬عَوذَه‪ ،‬مِعوَذَه‪ ،‬در ميان اعرابِ‬

‫مشترق؛ نُسخَه و حِمايل در ميان تركان؛ و طلسم در ميان ايرانيان‪.‬‬

‫تعاويذ را معموالً درون كيف ها‪،‬قوطی ها يا كيسه هاي كوچكی قرار می دهند كه به گردن آويخته يا‬

‫به دورِ بازو يا به عمامه بسته می شود‪ .‬توانگران از تعاويذ زرينِ و سيمين استفاده می كنند‪ .‬براي‬

‫‪1‬‬
‫“ ‪- G.Jacob, Das Leben der Vorislamischen Beduinen nach den Quellen geschildert, Berlin, 1897; and‬‬
‫‪Ayn” in EI2.‬‬
‫‪2‬‬
‫‪- C.E. Bosworth, The mediaeval Islamic in Arabic Society and Literature, Leiden, 1976, I, 86-8, 90,‬‬
‫«مُنفِذ الطين» ‪ii,192, 198-9, 221, 243:‬‬
‫‪3‬‬
‫‪- ibid, I, 128.‬‬
‫‪4‬‬
‫‪- ibid, ii,297,319.‬‬
‫‪5‬‬
‫‪- cf. Dozy, Supplement, I, 327.‬‬

‫‪73‬‬
‫كودكان از چهل روزگی‪ ،‬تعويذ مورد استفاده قرار می گيرد‪ .‬مواد خامِ كم ارزشی نيز براي ساختن‬

‫تعاويذ به كار برده می شود؛ از جمله يك قطعه پوست يا استخوان‪ ،‬به چرم دوخته شده و زير بازوي‬
‫‪8‬‬
‫چپ بسته می شود‪.‬‬

‫دختران بدَوي تعويذي به نام حُرز دارند كه بسيارگران قيمت است‪ .‬اين تعويذ دعانامه اي به طول ‪ 3‬و‬

‫به عرض ‪ 4‬تا ‪ 9‬سانتی متر است كه آن را در جوف جعبه اي زرين يا سيمين قرار می دهند و مانند‬

‫يك گل سينه آن را به خود می آويزند‪ .‬ادعيه‪ ،‬عاليم و تماثيل اين طلسمات از خاستگاه هاي مختلفی‬

‫پديد آمده اند و بررسی آنها با دشواري هاي بسياري همراه است‪ .‬ما در ميان انواع اين طلسمات با نام‬

‫ها ي الهی‪ ،‬اسامی فرشتگان‪ ،‬آياتی از قران‪ ،‬عاليم نجومی‪ ،‬حروف قبااليی‪ ،‬مربعات جادويی‪ ،‬نشانه‬

‫هاي رمل و اسطرالب و تماثيل جانوران و انسان ها بر می خوريم‪ .‬براساس روايات اسالمی خداوند‬

‫نود ونه اسم دارد كه در حقيقت فقط صفات اويند ‪ .‬مثال ‪« :‬كبير»‪« ،‬حكيم» ‪ « ،‬عليم» ‪ « ،‬رحيم»‪ .‬برخی‬

‫نويسندگان از جمله ترمذي و ابن ماجه همه اين صفات را بر شمرده اند‪ 9.‬اين اسماء رابه طور دلخواه‬

‫به كار می برند يا اين كه آنها را براساس ارزش عددي حروفی كه هر اسم را تشكيل می دهند مرتب‬

‫می سازند‪ .‬گذشته ازاين اسماء خداوند نامی دارد كه هرگز تلفظ نشده است و جز پيامبران و اولياء‬

‫كس ديگري از انسان ها از اين نام آگاهی ندارد‪ .‬اسامی فرشتگان نيز بی شمارست‪ .‬معروف ترين آنها‬

‫نام چهار فرشته بزرگ ‪ ،‬ميكائيل و جبرائيل و عزرائيل و اسرافيل است كه در اكثر تعاويذ مورد استفاده‬

‫قرار ميگيرد‪ .‬عالوه بر اين چهار نام؛ دسته اي ديگر از اسامی هم هست كه در آثار فرشته شناسی آمده‬

‫است‪ .‬آثار چندي از اين قبيل به زبان عربی موجود است كه آنها را به نويسندگان موهومی چون‬

‫اَنْضَرون و اَنْدَهريوش‪ 7‬نسبت داده اند‪ .‬اين آثار شامل طرز فكر و عقيده اي است كه از نظريه اِئون‬

‫هاي گنوسی اخذ شده است‪ .‬فرشتگانی هستند كه موكل بر سيارات اند‪ .‬برخی ديگر موكل ماه ها‬

‫ياروزهاي هفته اند‪ .‬براي روزهاي هفته‪ ،‬هفت فرشته مقرر شده است كه اسامی نامانوسی دارند‬

‫‪1‬‬
‫‪- See Sayyida Salme/ Emily Reute, An Arabian Princess between two worlds Memoirs, letters home,‬‬
‫‪Sequels to the memoirs, Syrian Customs and Usages; ed. With intro E.Van Donzel, Leiden, 1993, 202-3.‬‬
‫‪2‬‬
‫‪- See also Doutte, Magie et religion dans L’Afrique du Nord, 200; J.W.Redhouse , in JRAS[1880]; and‬‬
‫‪“Al-Asma’ AL-Husna” in EI2.‬‬
‫‪ -7‬به گمان مترجم‪ ،‬هر دوكلمه مذكور تصحيفی از نام داريوش است كه در مصر باستان به صورت انتريوش تلفظ می شد‪.‬‬

‫‪78‬‬
‫ومكرراً به صورت جفت جفت ديده می شوند براي مثال‪ :‬طِليخ و اِليخ‪ ،‬قَيطر و مَيطر ‪ ،‬قِنطَش و يا‬

‫قِنطَش ؛ گونه اي تركيب از قبيل آنچه كه در گوگ و ماگوگ كتاب مقدس يا ياجوج و ماجوج در‬

‫روايات عربی مالحظه می شود‪ .‬در اين اسامی نيز به چشم می خورد‪ .‬مِطَطرون‪ ،‬فرشته اي كه در‬

‫دنياي سحر و جادو از برجستگی بسياري برخوردار است و گاه موكل بر سياره مشتري است و گاهی‬

‫برعطارد‪ ،‬همان است كه ظاهرا اعراب آن را گاه با ميكائيل اشتباه می گيرند‪ .‬اين فرشته يكی از بزرگ‬

‫ترين شخصيت هاي ادبيات(قباّاليی) است ‪ .‬ما اين فرشته را در كتاب زُهَر نيز می يابيم كه در آنجا در‬

‫نقش نوعی آفريدگار (دِميورْژ) قرار می گيرد‪.‬هاروت و ماروت دو فرشته ديگرند كه سرگذشت‬

‫مختص به خود را دارند و در قران هم از آنان ياد شده ودر طلسمات نيز از نام آنها استفاده گرديده‬

‫است غير از فرشتگان چندين موجود اسطوره اي ديگر به ويژه اصحاب كهف نيز مورد توسل قرار‬

‫می گيرند‪.‬‬

‫در ميان آنچه از آيات قران به عنوان تعويذ به كار می رود سوره هاي كوتاه سيصد و سيزدهم و‬

‫سيصدو چهاردهم از همه موثرتر انگاشته می شوند‪« :‬بگو پناه می برم(اعوذ) به پروردگار سپيده صبح»‬

‫و « بگو پناه می برم به پروردگار آدميان‪ ،‬پادشاه آدميان ‪»...،‬؛ اين دو سوره را المُعَوِذَتان( دو نگاه‬

‫دارنده) ناميده اند‪ .‬در سوره نخست(فَلَق) از زنان شرير به «دَمَندگان در گره ها» تعبير شده است و‬

‫باور بر آن بوده است كه اين سوره داراي تاثيرات ويژه اي عليه علت هاي جسمی است و در زمينه‬

‫رنجوري هاي روحی و روانی ‪ ،‬سوره دوم ( ناس) را حائز قدرت و تاثير بيشتر تلقی می كرده اند‪.‬‬

‫عالوه بر اين ها‪ ،‬سوره ياسين(يس) نيز نزد مسلمانان پرهيزگار از منزلت بااليی برخوردار است ‪ .‬اين‬

‫مطلب درباره سوره فاتحه‪ ،‬آيت الكرسی‪ 8‬و آيت العرش‪ 9‬نيز صادق است‪ .‬عالوه بر اين موارد از آيات‬

‫ديگري نيز در شرايط خاص خود استفاده می شود‪.‬‬

‫عاليم نجومی‪ ،‬نشانه هاي سيارات و صور فلكی در اين زمينه بسيار مشهورند طبعا به عنوان طلسمات‬

‫به كار برده می شوند‪ .‬ما اغلب اوقات با عاليم غريبی روبه رو می شويم كه می توان اصل آن را به‬

‫‪ -8‬سوره ‪[ 9‬بقره]‪ ،‬آيه ‪.]993 -999 [ 991‬‬


‫‪ -9‬سوره ‪ [ 0‬توبه] آيه ‪.]890 [ 870‬‬

‫‪70‬‬
‫الفباي مختلف ( قبّااليی ) بازگرداند در بسياري موارد اين عالمت ها عبارت از صورت تبديل يافته يا‬

‫تحريف شده حروف عبري يا كوفی اند‪ .‬ابن وحشيه اين الفباها (ابجديات)‪ -‬ي(قبّااليی) را در كتاب‬

‫خود‪ ،‬شوق المُسْتَهام آورده است‪ .‬غالباً دايره ها يا حلقه هاي كوچك يا تزييناتی در پشت حروف‬

‫عبري ديده می شود اين تزيينات را «ماهَك» ها يا «تاج» ها ناميده اند‪ .‬براساس سِفِر يتسيرا هر يك از‬
‫‪8‬‬
‫حروف در طلسمات‪ ،‬تاج مخصوص به خود را داراست‪.‬‬

‫گاهی اوقات صور مورد استفاده در علم رَمل نيز كه مركب از نقطه هاي چيده شده در دسته هاي‬

‫مختلف اند در طلسمات به كار می روند‪ .‬علم رمل پيش گويی بر اساس نقطه هاي ايجاد شده بر‬

‫ريگ است بدين ترتيب كه ابتدا چهار خط روي ريگ كشيده می شود و نقطه ها به فواصل منظم‬

‫مشخص م ی شوند‪ .‬بعضی از اين نقطه ها را به طور تصادفی پاك می كنند آن چه باقی می ماند بيانگر‬

‫صوري است كه اسما و معانی مختلفی را می توان بدانها نسبت داد‪ .‬اين صورت ها در طلسمات مورد‬

‫استفاده قرار می گيرند‪.‬‬

‫مربعات جادويی (وَفق‪ ،‬وِفق) نيز غالبا در طلسمات به چشم می خورند‪ .‬اين مربعات از ‪ 0‬يا ‪ 81‬خانه‬

‫تشكيل میشوند معموال به هر يك از ‪ 0‬يا ‪ 81‬عددي كه خانه هاي مربعات از آنها تشكيل شدهاند‬

‫عدد مشابهی افزوده می شود‪ .‬اين امر به مساله صورتی علمی می بخشد‪ .‬بنابراين اين خانه ها به جاي‬

‫‪ 8‬از ‪ 0‬شروع می شوند و به جاي آن كه از ‪ 8‬به ‪ 81‬برسند از ‪ 0‬به ‪ 94‬می رسند‪.‬اغلب به جاي اعداد‬

‫در مربعات حروفی نوشته میشود مثال چهار حرف كلمه اهلل «ا‪.‬ل‪.‬ل‪.‬ه» چهار بار و به ترتيب هاي‬

‫مختلف تكرار می شوند اعراب با مربعات جادويی كامال آشنا بودهاند چرا كه می بينيم اخوان الصفا‬

‫مربعات داراي چهار ستون ‪ 0‬تايی را میشناختهاند‪.‬‬

‫اشكال آدميان و جانوران نيز ندرتاً در طلسمات شمال افريقا مالحظه میشود ليكن در شرق ما اين‬

‫اشكال را بيشتر بر تعاويذ و افسون ها مشاهده میكنيم كه تحت تاثير هنر ايرانی پديد آمدهاند‪ .‬آيينه‬

‫ها‪ ،‬جام ها ومهرهايی را كه بدانها نيروي جادويی نسبت داده می شود معموال بدين اشكال می آرايند‪.‬‬

‫‪1‬‬
‫‪- Sepher Yetsira , tr. M. Lambert, 114.‬‬

‫‪40‬‬
‫بدين منظور‪ ،‬اشكال فرشتگان يا حيوانات به ويژه نقش شير بال دار با سر انسان يا صور فلكی مورد‬

‫استفاده قرار می گيرد‪ .‬يكی از طلسماتی كه رنو مشاهده كرده مردي را در حال بيرون كشيدن چيزي‬
‫‪8‬‬
‫از يك چاه نشان می دهد و خاصيت اين طلسم كمك به تعيين محل گنج هاي مخفی بوده است‪.‬‬

‫دست انسان در ميان مسلمانان نشانه اي بسيار متداول است‪ .‬اين نشانه را كه از طال يا نقره تهيه يا‬

‫روي يك مدال بزرگ كنده می شود برگردن می آويزند و دافع چشم زخم می دانند‪ .‬اين تعويذ را‬

‫معموال دست فاطمه میخوانند‪ .‬شيعيان از پنج انگشت به پنج قديس خود تعبير میكنند‪ .‬محمد‪ ،‬علی‪،‬‬

‫فاطمه‪ ،‬حسن و حسين‪.‬‬

‫به طور خالصه می توان گفت كه به جز آيات قرانی‪ ،‬ساير چيزهايی كه به عنوان طلسم مورد استفاده‬

‫قرار می گيرند عمدتا از ماخذ گنوسی ياتلمودي اخذ شده اند‪.‬بنابه روايات عربی‪ « ،‬آدم» خودش‬
‫‪9‬‬
‫طلسمات را كشف كرده يا به طريق الهام از آن آگاه گرديده است‪ .‬در اخبار الزمان از مولفی نامعلوم‬

‫آمده است كه عَناق بن آدم‪ 7‬در هنگام خواب حوا‪ ،‬افسون هايی را كه وي به وسيله آنها به ارواح‬

‫توسل می جست از او ربود اما آنها را مورد سوء استفاده قرار داد‪ .‬بنا به اعتقاد مسلمانان‪ ،‬سليمان‪،‬‬

‫ساحري بزرگ بود‪ 4‬و خاتم او حائز نقش عمده اي در افسانه هاي تلمودي و قصه هاي عربی است‪.‬‬

‫«جنّی» اي كه در قصه صياد دركتاب هزار و يك شب ذكرش رفته است در قمقمه اي محبوس گرديد‬

‫كه به خاتم سليمان مهر شده بود و هنوز هم طلسمی به نام خاتم سليمان به طور يكسان مورد استفاده‬

‫مسلمانان و يهوديان است كه به صورت ستاره اي شش پر مجسم می شود‪ .‬در اخبار الزمان آمده‬

‫است كه بربرها در فن جادوگري سخت متبحرند و می توانند با افكندن طلسمات شان در آب نيل‪،‬‬

‫آفات و بليات بی شماري را بر مصر فرو ببارند‪.‬‬

‫‪ -8‬براي نمونه هايی ديگر نك‪.‬‬


‫‪339. G.A. Herklots, The Customs of the Musulmans ofa. Ndi.‬‬
‫‪2‬‬
‫‪- tr. Carra de Vaux, L’Abrege des merveilles, Paris, 1898,142.‬‬
‫‪ -7‬در برخی روايت ها‪ :‬عناق دختر آدم‬
‫‪ -4‬مسلمانان هرگز حضرت سليمان را يك جادوگر تلقی نكرده اند‪ .‬حتی در قصه هاي عاميانه مسلمانان هم‪ ،‬داشتن قدرتهاي فوق طبيعی‪،‬‬
‫يكسره عبارت از جادوگري نيست‪.‬‬

‫‪41‬‬
‫در آثار مولفات عرب‪ ،‬رساله هاي مختلفی در باب علم طلسمات وجود دارد‪ .‬مسلمه مجريطی (حدود‬

‫‪ 702‬هـ‪8003/‬م) كه عقايد اخوان الصفا را به اسپانيا منتقل ساخت ابن وحشيه نويسنده كتاب« الفالحه‬

‫النبطيه» و بونی مشهورترين نويسندگان اين حوزه به شمار می روند‪ .‬برخی از تعاويذي كه مطمئنا به‬

‫غلط به غزالی متكلم بزرگ مسلمان منتسب داشته شده اند در كتابخانه ملی پاريس نگهداري می‬

‫شوند‪.‬‬

‫كالم اسالمی كه سحر و جادوي سياه را منع و نهی می كند در برابر استفاده از تعاويذ تسامح نشان‬

‫داده است ‪ .‬اين تعاويذ را درويشانی كه به فرقه هاي مختلف وابسته اند تهيه می كنند به زعم آنان اين‬

‫تعاويذ صرفا در صورتی مفيد واقع توانند شد كه استفاده كنندگان آنها را مستقيما از دست خود اين‬

‫درويشان بگيرند‪(.‬موسی پور‪ ،‬ابراهيم‪ ،‬دوازده ‪+‬يك ‪ ،‬سيزده پژوهش درباره طلسم‪ ،‬تعويذ‪ ،‬جادو‪،‬‬

‫تهران‪ ،‬نشر مرجع‪ ،8723 ،‬ص ‪)90-90‬‬


‫‪8‬‬
‫‪ -2-4-2‬جادو‬
‫واژه اي كه در زبان عربی براي اين مفهوم به كار می رود« سحر» است كه با فعل « به توهم افكندن‬

‫چشم» پيوند دارد( اعراف ‪[ 887 :‬صح] ‪ )881‬و بنابراين ظاهرا در اصل‪ ،‬سببی فعل «حار» (به حيرت‬
‫‪9‬‬
‫افتاد) است كه با فعل «استرهَبَ» (ترساند) توضيح داده می شود‪ .‬محتمل است كه واژه عبري شِحِر‬

‫كه اشعيا‪ 7‬دوبار آن را به معنی دور كردن ارواح به كار برده است با اين كلمه يكی باشد‪ .‬همچنين واژه‬

‫ارمنی سخرومن‪ 4‬به معنی در شگفت افكندن نيز احتماال از اين واژه عربی وام گرفته شده است‪.‬‬

‫عبارتی كه در قران بيشترين اطالعات را درباره اين موضوع به دست می دهد آيه ‪ ]809[ 01‬سوره‬

‫بقره است كه در آن آمده است‪ « :‬سحر به دو فرشته‪ -‬هاروت و ماروت‪ -‬در بابل وحی گرديد و آنان‬

‫اين فن را به آدمی زادگان آموختند بی آنكه اين حقيقت را پنهان كنند كه دارند آنان را می آزمايند‪».‬‬

‫در اين جا سحر‪ ،‬ياد می داد كه چگونه می توان ميان زن و شوهر جدايی انداخت( يعنی چيزي‬

‫‪1‬‬
‫‪- Magic (Arabian and Muslim), ERE, Vol.8, pp.252-253, by: D.S. Morgoliouth‬‬
‫‪2‬‬
‫‪- Shahar‬‬
‫‪3‬‬
‫‪- Isaiah‬‬
‫‪4‬‬
‫‪- Skhroumn‬‬

‫‪42‬‬
‫برخالف مهردارو و طلسم محبت)‪ .‬اشعيا‪ 8‬سحر را به بابل منتسب می داد كه براساس اقوال‬
‫‪9‬‬
‫نويسندگان باستانی نيز مركز جادوگري بوده است‪.‬‬

‫آن چنان كه از نام هاروت و ماروت بر می آيد اين دو‪ ،‬صورت تشخص يافته تبه كاري و شورش اند‬

‫كه اين نكته‪ 7‬با آنچه درباره اعمال شان گزارش شده است مطابقت دارد‪.‬‬

‫در قران چنان كه مورد انتظار نيز هست روشن نيست كه آيا نتيجه سحر‪ ،‬همواره امري صرفا ذهنی‬

‫است يا عينی و بنا به عقيده برخی مفسران هر دو صورت امكان پذير است از اين رو زمانی كه به‬

‫يك پديده شگفت برچسب سحر زده ميشود ممكن است هم به عنوان نوعی خطاي باصره انگاشته‬

‫شود و هم به سبب استخدام ديوان‪ ،‬عملی نامشروع محسوب گردد درست است كه (بنا بر قران)‬

‫سليمان نيز ديوان را به خدمت گرفت ليكن شايد اين امر فقط به عنوان يك امتياز پيامبرانه براي او‬

‫مجاز بوده باشد‪ .‬اما اين نكته كه سحر به دو فرشته «وحی» شده است موجب بروز مشكلی كالمی می‬

‫گردد چرا كه آنچه از جانب خداوند وحی می شود نبايد امري شر به شمار آيد‪ .‬مسلمانان راست‬

‫كيش بر اين اعتقادند كه جادو می تواند عينيت داشته باشد در حالی كه برخی علماي معتزله و بعضی‬

‫از اعضاي مكاتب شافعی و حنفی ديدگاه ديگري دارند و حتی آن دسته اي كه جادو را داراي جنبه‬

‫عينی می دانند می پندارند كه جادو تنها در عوارض موثر واقع می شود و نمی تواند جواهر را مبتدل‬

‫سازد‪.‬‬

‫جادوگري عملی حرام بود و در واقع مجازات مرگ در پی داشت به عقيده مالك كسی كه اتهام‬

‫جادوگري اش ثابت می شد حتی نمی توانست توبه كند در حالی كه شافعی‪ ،‬حكم اعدام را محدود‬

‫به مواردي ساخت كه طی آنها امتحان و تفتيش از متهم ثابت كند كه او كفر ورزيده است‪ 4.‬با اين‬

‫حال آموختن مباحث نظري جادوگري قابل اغماض بود و بنا به اعتقاد برخی الزم بود كه تعدادي از‬

‫اعضاي جامعه اين فن را جهت مقابله با كسانی كه مرتكب اين عمل می گردند فرا بگيرند‪.‬‬

‫‪1‬‬
‫‪- 47:11‬‬
‫‪2‬‬
‫‪- Tunc Babylon Persca licet, Secretaque Memphis Omne Vetustorum Solvat Penetrale Magorum‬‬
‫‪(Lucan, Pharsalia, Vi.449f).‬‬
‫‪3‬‬
‫‪- Lucan , Pharsalia, Vi.449f.‬‬
‫‪ -4‬قسطالنی‪ ،‬شرح مواهب لدنيه‪ ،‬قاهره‪8932 ،‬ق‪.881/3 .‬‬

‫‪47‬‬
‫اين كه اسالم وجود جن را مورد تصديق قرار داد خود مبنايی براي اعتقاد به جادو فراهم ساخت‪ .‬گو‬

‫اين كه رويكرد نويسندگان فرهيخته و برجسته به اين موضوع در بيشتر كشورها تقريبا يكسان است‬

‫يعنی اگرچه به طور معمول سحر به عنوان يك عامل در چرخه حوادث و رويدادها به رسميت‬

‫شناخته نمی شود به راحتی و بی هيچ اشكالی در حكايات عجائب و قصص سرگرم كننده راه يافته‬

‫است در حالی كه خرافات نيز برحسب انواع ضرورت ها می تواند وارد آن شده باشد‪.‬‬

‫جادو‪ ،‬يك بار نيز در زندگی پيامبر [ص] جلوه گر می شود زمانی كه پيامبر به واسطه (جادوي)لبيدبن‬

‫اعصم به بيماري اي دچار می گردد بنا به يك روايت اين يهودي به تار مويی كه از شانه كردن موي‬

‫سر پيامبر به جا مانده بود دست يافت و آن را با برخی اشياي ديگر در چاهی پنهان ساخت بنابر‬

‫روايات ديگر او ريسمانی را كه تعدادي گره بر آن زده بود در چاه پنهان كرد‪ .‬اين روايت دوم بی‬

‫ترديد به سوره ماقبل آخر قران اشاره دارد كه در واقع وردي عليه تاريكی شب و زنانی است كه در‬

‫گره ها می دمند و برآن تف می كنند‪ .‬آنچه كه اين اوراد براي حصول آنها تنظيم شده اند اگر نگوييم‬

‫عينا همانهايی هستند كه در آثار نويسندگان كالسيك بر شمرده شده اند دست كم بدانها شباهت‬

‫دارند‪ 8.‬برخی ديگر كه شب هاي عربی [هزار و يك شب ] از آنها شرح مفصلی به دست می دهد در‬

‫ادبيات عصر باستان كالسيك نيز نمونه هاي مشابهی دارند تبديل شدن انسان ها به جانوران با‬

‫داروهاي جادويی‪ ،‬در اوديسه نيز سابقه دارد در زبان عربی «مسخ» واژه ويژه اي است كه براي اين‬

‫فرايند به كار می رود‪.‬‬

‫حاجی خليفه‪ 9‬روش هاي متنوع جادويی را به اين ترتيب طبقه بندي می كند ‪ :‬گونه هندي آن مبتنی‬

‫بر تصفيه روح است ؛ گونه نبطی بر استخدام اوراد در مواقع مناسب‪ ،‬و گونه يونانی عبارت از به‬

‫خدمت درآوردن ارواح آسمان ها وستارگان است جادوي عبريان‪ ،‬قبطيان و اعراب ذكر اسامی با‬

‫معانی ناشناخته است‪ .‬اين روش شامل انواعی از جادوگري است كه طی آن افراد از طريق افسون‬

‫‪1‬‬
‫‪- e.g. Lucan, Vi. 460ff.‬‬
‫‪2‬‬
‫‪- Lexicon bibliographie et encyclopaedie ed, G.Glugel, London, 1835-58,iii,584‬‬

‫‪44‬‬
‫خوانی‪ ،‬فرشتگانی را كه بر جنيان تسلط دارند به خدمت خود در می آورند اين توضيح اخير در اثر‬

‫لوكان‪ 8‬نيز آمده است‪.‬‬

‫اين طبقه بندي را نمی توان پذيرفت گو اين كه ممكن است عالئق برخی اقوام در اين زمينه تقريبا با‬

‫آن شيوه هايی كه در اين طبقه بندي معين شده است هماهنگ و مطابق باشد بدون شك اين عقيده كه‬

‫با رياضت كشی می توان در فرمان هاي خدايان دخل و تصرف كرد بيش از هر جاي ديگر درهند‬

‫رواج داشته است در حالی كه اعتقاد به كلمات راز آميز ممكن است مشخصا جنبه يهودي‪ ،‬و جادوي‬

‫هرمسی به ويژه ابعاد ستاره شناختی داشته باشد هرچند كه به طور معمول همه اين عقايد و روش ها‬

‫با هم تداخل حاصل كرده و تركيب گرديده اند‪.‬‬

‫تفاوت ميان علوم خفيه مجاز‪ 9‬و گونه غير مجاز آن‪ 7‬كه لوكان بر اين تفاوت تاكيد ورزيده به طور‬

‫كامل در نظر اسالم مورد تصديق است در حالی كه اسالم خود اختربينان رسمی دارد‪ 4‬جادوي سياه‬

‫را محكوم می كند هر چند از آن جا كه مقصود از اختربينی رسمی پيش گويی است نمی توان ميان‬

‫آن با جادوگري قايل به تمايزي شد كه به اندازه دلخواه روشن وشفاف كننده باشد‪.‬‬

‫طبري‪ 9‬گزارش كرده است كه چگونه علی بن يحيی‪ ،‬منجم بزرگ‪ ،‬در سال ‪ 934‬هـ كه براي خليفه‬

‫متوكل عباسی كتابی در پيش گويی (مالحم) قرائت می كرد وقتی به اين مطلب رسيد كه خليفه دهم‬

‫در سراسري قصر خود به قتل می رسد جمله متن را تغيير داد نظير همين امر در گزارش طبري درباره‬

‫فردي كه كتاب الدوله را در اختيار داشت آمده است در اين كتاب پيش گويی شده بود كه خليفه‬

‫مهدي پس از ده سال در خواهد گذشت‪ .‬از آنجا كه اين پيش گويی موجب فرمان مرگ براي كسی‬

‫می شد كه می فهميدند چنان كتابی را در اختيار دارد عدد چهل را در اين پيش گويی به جاي عدد ده‬

‫نهادند و با چنين ترفندي كسی نمی توانست تحريف و دستكاري در متن را دريابد‪ 1.‬در سال ‪924‬‬

‫‪1‬‬
‫‪- Vi,497ff‬‬
‫‪2‬‬
‫‪- Si quid tacitum, Sed fas erat‬‬
‫‪3‬‬
‫‪- Detestanda deis Saevorum arcane Magorum‬‬
‫‪ -4‬منظور نويسنده اين است كه در دربارهاي خلفا و سالطين مسلمان‪ ،‬كسانی به عنوان منجم فعاليت ميكردند‪.‬‬
‫‪5‬‬
‫‪- History . ed. M.J. De Goeje, Leiden, 1879-1901, iii,1463‬‬
‫‪6‬‬
‫‪- ibid,iii.497‬‬

‫‪49‬‬
‫هـ‪ 8،‬شخص ناشناسی كه به قصر خليفه معتضد تردد می كرد مجانين و معزمان را فرا خواند تا او را‬

‫شناسايی كنند‪ .‬معزمان بايستی جنی را تحت كنترل در می آوردند و از طريق يكی از مجانين اطالعات‬

‫الزم را كسب می كردند ‪ .‬رفتار مجانين به قدري موجب وحشت خليفه شد كه قبل از آن كه كاري‬

‫صورت بگيرد آنها را با پاداش و انعامی كه بديشان بخشيد مرخص كرد‪ .‬ميان اورات بهنجار ومتعارف‬

‫و مشروع و آن دسته از اوراد كه از جانب راست كيشان محكوم گرديده تمايزي وجود دارد هر چند‬

‫كه در اينجا شفافيت و وجه تمايز آشكارتري مورد نيازاست تعاويذ ويژه كودكان كه تميمه ناميده می‬

‫شوند جزء اوراد متعارف به شمار می روند‪ .‬درباره استفاده جادويی از آيات قرانی ظاهرا عقايد‬

‫متفاوتی وجود دارد‪ .‬سخاوي مورخ مباحثه اي را درباره حفيظات رمضان ثبت كرده است‪ .9‬اين اوراد‪،‬‬

‫آيات معينی بودند كه اگر آنها را در آخرين جمعه ماه رمضان نوشته و در خانه اي می نهادند آن خانه‬

‫از خطر آتش سوزي مصون می شد واگر آنها را بر بدنه كشتی می نوشتند آن را از آسيب طوفان و‬

‫غرق نگاه می داشت استاد اين مورخ خواستار مداخله حكومت در منع اين قبيل نوشته ها شد ليكن‬

‫اين عمل چنان به طور گسترده شايع شده بود كه حكومت نمی توانست اين تقاضاي وي را بپذيرد‪.‬‬

‫در مقامات حريري شيادي با وردهايی كه خودش سرهم كرده توفيق حاصل می كند ‪ .‬در يك مورد‬

‫جادو به فصاحت و بالغت ادبی مربوط می شود در حالی كه در مواردي هم (مثال براي تسهيل‬

‫زايمان) در حقيقت عمل از طريق دارويی كه جادوگر اتفاقا با آن آشناست انجام می گيرد‪.‬‬

‫در هزار و يك شب جادوگر غالبا يك مغربی( مراكشی) است و وابستگی جادو به اين نواحی هنوز‬

‫برقرار است كامل ترين رساله اي كه درباره جادوي اسالمی در اختيار داريم(كتاب جادو و دين در‬

‫شمال افريقا)‪ 7‬به همين نواحی مربوط می شود‪ .‬زنان وبردگان نيز در اين زمينه نقش قابل مالحظه اي‬

‫ايفا می كنند در سنت اسالمی تمايل بر آن است كه جادوگري را مربوط به بنی اسرائيل تلقی كنند‬

‫چنان كه در مورد بيماري پيامبر نيز وضع به همين قرار بوده است‪.‬‬

‫‪1‬‬
‫‪- ibid, iii.2179‬‬
‫‪ -9‬تبر مسبوك‪ ،‬قاهره ‪8201 ،‬م ؛ ‪.982‬‬
‫‪3‬‬
‫)‪- E. Doutte, Magie et religion dans L’Afrique du Nord.(Algiers,1909‬‬

‫‪46‬‬
‫بنا به نقل مسعودي در مروج الذهب‪ 8‬يكی از شكايت هايی كه عليه عثمان خليفه سوم شده بود اين‬

‫بود كه وي در رابطه با يهودي اي كه در مسجد كوفه دست به نمايش اعمال خارق العاده اي زد اقدام‬

‫قاطعی معمول نداشت يهودي كه بطرونی نام داشت پادشاه بزرگی را پديد آورد كه بر اسبی سوار بود‬

‫و اسب در صحن مسجد می دويد سپس بطرونی خود را به صورت شتري در آورد بعد االغی مثالی‬

‫پديد آورد كه وارد بدن او شد آنگاه سر مردي را قطع كرد و با ضربه ديگري سرش را به جاي اولش‬

‫نهاد و مرد برخاست‪ .‬يكی از تماشاچيان پرهيزكار نيز سر يهودي را از تن جدا كرد ممكن است اين‬

‫يهودي يكی از شعبده بازان بوده باشد كه كارهايی خارق العاده انجام داد و راويان مبالغه و اغراق‬

‫كرده باشند‪.‬‬

‫اوراد مكتوبی كه از كشورهاي اسالمی به اروپا راه يافته غالبا يا به زبان عبري است يا آن كه مشتمل‬

‫بر واژگان عبري هم هست‪.‬‬

‫در اين زمينه مرزها و حدودي كه اعمال نكوهيده توسط پيامبر را از آن دسته اعمالی كه مورد موافقت‬

‫او قرار گرفته اند تفكيك می كند‪ ،‬بسيار ظريف اند‪ .‬از اين رو در مجموعه حديثی معتبري چون‬

‫صحيح مسلم‪ 9،‬شاهدي ارائه شده است تا نشان دهد كه پيامبر به كار بردن اورات يا ادعيه جادويی را‬

‫به منظور مقابله با چشم زخم‪ ،‬نيش مار‪ ،‬و به طور كلی اقسام بيماري ها مجاز شمرده است‪ .‬حتی فرد‬

‫خبره اي كه متون قرانی را بدين منظور به كار برد ممكن است مبلغی حق الزحمه مطالبه كند بدون آن‬

‫كه پيامبر چنين امري را مورد تصويب قرار داده باشد‪ .‬براي ناميدن اين دسته از افسون ها واژه «رُقيه»‬

‫به كار می رود‪ .‬از يكی از حكايات جاحظ‪ 7‬چنين بر می آيد كه تاثيرگذاري افسون هاي مربوط به‬

‫مارها به شدت و رسايی صداي افسونگر بستگی داشت‪.‬‬

‫«مالحم» عنوان ديگري است كه بر مجموعه هاي مكاشفه اي و پيش گويانه اطالق می شود‪ .‬اين‬

‫عنوان در واقع براي آن دسته از نوشته ها كه از روي آنها آينده به صورت منظم پيش گويی می‬

‫‪1‬‬
‫‪- ed. And tr. B.de meynard and P.de Courteille,Paris, 1861-77,iv,266.‬‬
‫‪ -9‬قاهره‪8900 ،‬قو‪.827-820/9‬‬
‫‪ -7‬الحيوان‪ ،‬قاهره‪8001 ،‬م‪.874/4 ،‬‬

‫‪43‬‬
‫شود(مثل كتاب دانيال) و نيز كتاب هايی از اين دست كه اعتبار كمتري دارند به كار می رود‪ .‬دسته‬

‫ديگري از اين آثار هم هستند كه براي پيش بينی آينده به آنها مراجعه می شود و در واقع عبارتند از‬

‫جداولی كه می توان آينده را از طريق روش هاي معينی از تركيب كلمات‪ ،‬حروف يا تصاوير مندرج‬

‫در آنها پيش گويی كرد‪.‬‬

‫احتماال روش هاي اوليه اي كه سرمايه اصلی جادوگران را تشكيل می داده و در سرزمين هاي‬

‫مختلف كمابيش يكسان بوده است از طريق سنت شفاهی نقل وانتقال حاصل كرده و تنها از طريق‬

‫كسانی كه دست به اين اعمال می زدند با مسافران و سياحانی كه به دقت به مشاهده اين اعمال می‬

‫پرداختند آموخته شده باشد‪( 8.‬موسی پور‪ ،‬ابراهيم‪ ،‬سيزده ‪ +‬يك‪ ،‬سيزده پژوهش درباره طلسم‪،‬تعويذ‬

‫و جادو‪ ،‬تهران‪ ،‬نشر مرجع‪ ،8723 ،‬ص ‪.)97-70‬‬

‫‪ -9-2‬افسون ها در فرهنگ ايراني و اسالمي‬


‫‪9‬‬
‫افسون‪:‬‬

‫واژه فارسی افسون‪( ،‬دَمَدم‪ ،‬مأخوذ از عربی دَمدمه به معنی اضطراب‪ ،‬همچنين در فارسی و عربی‪:‬‬

‫دعا‪ ،‬تعويذ‪ ،‬حِرز؛ به معنی حفظ و وِرد‪ -‬قطعه اي از قرآن يا افسون هاي مكتوب ديگر‪ -‬و طلسم از‬

‫تِلِسماي يونانی) ‪ ،‬اصوالً عبارت است از اذكار شفاهی كه براي حفاظت از اشخاص يا اشياء و يا دفع‬

‫خطرات و آسيب هاي بالقوه اي كه از ناحيه نيرويی جادويی محتمل است قرائت می شوند‪ ،‬ليكن‬

‫اكنون اين اصطالح بر تعاويذ مكتوب و حتی جادوي طلسماتی نيز داليت می كند‪ .‬افرادي كه از‬

‫چگونگی نگاشتن اين افسون ها آگاهی دارند دعانويس ناميده می شوند‪ .‬در مطالعات فولكوريك‪،‬‬

‫افسون به عنوان يك« ايمان سرود»‪ 7‬تعريف می شود كه آن را برخوردار از نيرويی جادويی می‬

‫‪1‬‬
‫‪- e.g.E.W.Lane,Manners and Customs of Modern Egyptians , London , 1895.‬‬
‫‪2‬‬
‫‪- “ Charms” in Encyclopaedia Iranica.ed Ehsan Yarshater, London, 1985, (EIR) Vol.VI, pp.385-88‬‬
‫‪by:Mahmoud Omidsalar.‬‬
‫‪3‬‬
‫‪- Belief rhyme‬‬

‫‪48‬‬
‫انگارند‪ 8‬يا نهايتا اين كه در كلمات ملفوظ آن نيرويی جادويی وجود دارد‪ 9.‬گاهی اوقات تصور بر اين‬

‫است كه كلمات ملفوظ ‪ ،‬نيروي منطوي در يك شیء يا تعويذ را كه به گونه اي جاودانه تقويت شده‬

‫اند فعال می كنند‪ 7‬با اين حال براي آن كه افسون ها موثر واقع شوند بايد آنها را افرادي ماهر به‬

‫طريقه اي صحيح و شايسته ادا كنند يا بر اشياي مناسب بنويسند‪ 4.‬هم كلمات معنی دار و هم كلمات‬

‫بی معنی به عالوه اعداد‪ ،‬اصوات و نيز عبارات معينی كه آنها را به صورت برعكس قرائت می كنند‬
‫‪9‬‬
‫برخوردار از نيرويی جادويی تلقی می شوند‪.‬‬

‫هر چند به بيانی دقيق‪ ،‬هدف از افسون خوانی‪ ،‬حفاظت از اشخاص و اشيا و يا دفع خطر و آسيب‬

‫ناشی از تاثيرات شرّ است ‪ ،‬ممكن است آنها را براي درمان بيماري ها از طريق دور ساختن ارواح‬

‫خبيثی كه موجب بيماري شده اند و نيز جهت حصول التفات نيروهاي برتر‪ ،‬مثال در قطع باران يا‬

‫پايان بخشيدن به خشكسالی يا تسريع بازگشت فرد محبوبی كه غايب است نيز به كار ببرند‪ 1.‬افسون‬

‫ه اي پيش گيري كننده و درمان گر از طريق انتقال آسيب يا بيماري به يك شیء يا شخص ديگر عمل‬

‫می كنند‪ 3‬؛ به عنوان مثال ‪ ،‬تب ماالريا(تبِ نوبه يا تب متناوب) را بدين نحو درمان می كنند كه «‬

‫فنجانی چاي را در برابر خورشيد قرار داده‪ ،‬ميخی آهنی را جلوي بيمار می گذارند و بيمار می گويد ‪:‬‬

‫« من تبم را به اين ميخ می دهم»‪ .‬سپس ميخ را در زمين فرو می كنند ومقداري از چاي را بر روي آن‬

‫می ريزند وباقی چاي را به بيمار می خورانند‪ ».‬اين گونه دور كردن ارواح خبيث با جادوي سياه‬

‫(سحر حرام) كه منظور از آن وارد آوردن خسارت و آسيب بر دشمن يا دشمنان مشخص است كامال‬

‫تفاوت دارد‪.‬‬

‫‪ -8‬برونوند‪ ،‬ص ‪.33‬‬


‫‪2‬‬
‫‪- Krappe, 189; Budge, 1978, P.26; idem, 1899,pp.xi,170-71; Thorndike,I, p.10‬‬
‫‪3‬‬
‫‪- Budge,1978,p.26.‬‬
‫‪4‬‬
‫‪- Thorndike , I,p.10;Budge,1899,P.4.‬‬
‫‪5‬‬
‫قس‪:‬همايی;‪- Budge,1978,p.39;Penzer,VI,p.149n;Thorndike,I,pp.370-71‬‬
‫‪6‬‬
‫‪Yoder, pp.192-203;cf.Krappe,p.190;Puckett,p.207.‬‬
‫‪7‬‬
‫‪- cf. Hand, 1965,pp.83-105.‬‬

‫‪40‬‬
‫ايران پيش از اسالم‪ :‬حجم زيادي از افسون ها‪ ،‬اوراد واذكار جادويی در ايران باستان مورد استفاده‬

‫بوده است‪ .‬قديم ترين نمونه اي كه می شناسيم در بهرام يشت‪ 8‬يافت می شود كه در آنجا اهورامزدا‬

‫قدرت جادويی پرمرغ وارن غنه را به زردشت توضيح می دهد او می تواند با ماليدن آن پر به بدن‬

‫خود با اثر سوئ اورادي كه عليه وي خوانده می شود مقابله كند‪ .‬هر كسی كه چنين پري را به همراه‬

‫داشته باشد نمی توان او را كشت يا بازداشت همه كس او را گرامی خواهند شمرد و دشمنانش در‬

‫برابر او خواهند لرزيد‪ 9.‬دارمستتر‪ 7‬در اين تصور به خطا رفته است كه در عبارتی از شاهنامه كه در آن‬

‫سيمرغ يكی از پرهايش را به زال می دهد تا او را در موقع خطر فرابخواند نيز عقايد مشابهی مورد‬

‫اشاره قرار گرفته است‪ .‬با اين حال پر(در شاهنامه) به عنوان افسونی درمان گر براي رودابه پس از به‬

‫دنيا آوردن رستم از طريق عمل سزارين (پهلو شكافی) نيز به كار رفته است ‪ 4.‬همچنين بعدا اين پر در‬

‫معالجه زخم هاي كشنده رستم و اسبش رخش در نبرد با اسفنديار‪ 9‬مورد استفاده قرار گرفت‪.‬‬

‫متن هاي متاخر اوستايی در بردارنده اشارات بسياري به قدرت جادويی نام هاي اهورامزدا‪ 1‬و دعاهاي‬

‫مقدس‪ 3‬است ‪ .‬واژه « ياتوختی» كه يك بار در اوستا آمده به معنی« ورد جادوگر»‪ ،‬در فرهنگ اوستايی‬

‫فارسی ميانه (فرهنگ ائيم) نيز مضبوط است و در آنجا در پهلوي به « جادوگ گويشنيه» ( اذكار‬

‫جادوگر) برگردانده شده است‪ 2.‬اين قبيل اوراد جادوگران در ادبيات پهلوي نيز مورد اشاره قرار گرفته‬

‫وبراي نمونه در خالصه اوستا كه در دينكرد‪ 0‬مضبوط است نيز آمده است‪ .‬در ارداويرافنامه هم گفته‬

‫‪ -1‬بهرام يشت ‪.40 -74 :84‬‬


‫‪2‬‬
‫‪- cf . Frachtenberg, p.436.‬‬
‫‪3‬‬
‫‪- Avesta, tr. Darmesteter,II,p.571n.51.‬‬
‫‪ -4‬چاپ مسكو‪ ،‬ج‪ ،9‬ص ‪.9718 ،8432‬‬
‫‪ -9‬چاپ مسكو‪ ،‬ج‪ ،9‬ص ‪ ،8940 -8970‬ج ‪ ،1‬ص ‪904‬‬
‫‪ -1‬يشت ها‪. 89-80 ،1-9 :8 ،‬‬
‫‪ -3‬يشت‪7 ،‬؛ نيز قس؛ ‪Frachtenberg, pp.417-18,436‬‬
‫‪8‬‬
‫‪- Air.wb,Col.1284.‬‬
‫‪9‬‬
‫‪- ed. Madan, II,P.695.5;tr.West,P.42.8.17.6;cf.Frachtenberg.‬‬

‫‪90‬‬
‫شده زنی كه مهرداروي جادويی تهيه كرده در دوزخ به عذاب دردناك مبتال خواهد گرديد‪ 8.‬براساس‬

‫اين در نثر‪ 9‬بايد دعايی را بر ناخن هاي چيده شده قرائت كرد و آن گاه آنها را مدفون ساخت‪.‬‬

‫اين كار به جهت جلوگيري از به كار بردن آنها در جادوي سياه انجام می شود‪ .‬اين عمليات كهن‬
‫‪7‬‬
‫هنوز هم در جادوگري محلی ايرانيان به كار می رود‪.‬‬

‫اوراد وافسون هاي ديگري نيز در ادبيات زردشتی ياد شده اند كه در دفع آسيبی كه از ناحيه ديوان و‬

‫آفريده هاي زيانكار و انسان هاي شرير‪ ،‬آدميان و حيوانات و محصوالت را تهديد می كند به كار می‬
‫‪4‬‬
‫روند‪.‬‬

‫اشاراتی به اين گونه اوراد و افسون ها در برخی نسخه هاي شاهنامه نيز يافت می شود‪ .‬افسون عليه‬
‫‪9‬‬
‫ديوان واهريمن مورد استفاده قرار می گيرد‪.‬‬

‫سروش فن استفاده از آنها را به فريدون می آموزد‪ 1.‬فريدون با به كار بردن افسون از فرو افتادن يك‬

‫سنگ در حال سقوط جلوگيري می كند‪ 3.‬جواهر وافسون لفظی با هم در درمان جراحات به كار می‬
‫‪2‬‬
‫روند‪.‬‬

‫در ايران قرون وسطی‪ :‬پس از فتح ايران به دست مسلمانان كه در سال ‪ 78‬هجري‪ 198 /‬ميالدي كامل‬

‫تر گرديد قران به عنوان منبع اصلی اوراد و افسون ها جايگزين متون زردشتی شد‪ .‬در قران در چندين‬

‫مورد به جادو وافسون گري اشاره شده است ‪:‬‬

‫يكی اينكه جادو می تواند موجب دشمنی ميان زن وشوهر شود‪ 0‬وديگر آن كه جنيان به سليمان‬

‫‪1‬‬
‫‪- 84.3.‬‬
‫‪2‬‬
‫‪- ed. Dhabhar,Chap.14,pp.13-14.‬‬
‫‪3‬‬
‫شكورزاده‪ ،‬ص ‪- cf.Masse,p.314; 326726‬‬
‫‪4‬‬
‫‪- Frachtenberg,pp.444-48‬‬
‫‪ -9‬چاپ بروخيم‪ ،‬ج‪ ،8‬ص ‪.87 .8 ،890 ،73 .8 ،72 ،93 .8 ،73‬‬
‫‪ -1‬چاپ بروخيم‪ ،‬ج‪ ،8‬ص ‪.7 .1-7 .4 ،8 ،90‬‬
‫‪ -3‬چاپ بروخيم‪ ،‬ج‪ ،8‬ص ‪.780 .8 ،98‬‬
‫‪ -2‬چاپ بروخيم‪ ،‬ج‪.9909 ،9900-9401 ،9 ،977 ،9‬‬
‫‪ -0‬سوره ‪ [9‬بقره] ‪ ،‬آيه ‪.809‬‬

‫‪91‬‬
‫‪8‬‬
‫خدمت می كردند‪.‬‬

‫براساس روايتی بسيار مشهور يكی از دشمنان پيامبر (ص) او را افسون كرد ‪ .‬روش درمان شدن ايشان‬
‫‪9‬‬
‫نيز نقل شده است‪.‬‬

‫همچنين گزارش شده است كه پيامبر افسون هايی نامعين‪ ،‬شايد از نوع شفاهی آن را پيش از نزول‬

‫سوره هاي سيصد وسيزده و سيصدو چهاردهم‪ -‬المعوذتان‪ :‬چون هر يك از اين سوره ها با عبارت «‬

‫قل اعوذ بربّ ‪ »...‬شروع می شود بدين نام خوانده شده اند‪ – .‬براي محافظت از خانواده خود در‬
‫‪4‬‬
‫برابر آسيب ها و باليا به كار می برده است‪ 7.‬پيامبر بعدا اعالم داشته است كه قران بهترين شفاست‪.‬‬

‫در روايات آمده است كه پيامبر بيماري شخصی را با قرائت آياتی از قران درمان كرده‪ 9‬و استفاده از‬
‫‪1‬‬
‫افسون ها را در جهت دفع چشم زخم‪ ،‬نيش جانوران هامّه و دمل هاي پوستی جايز دانسته است‪.‬‬

‫اعتقاد به اين كه آيات قرآن را می توان به عنوان افسونی عليه اعمال جادويی و بيماري ها به كار برد‪،‬‬

‫به واسطه چنين احاديثی تاييد و تقويت گرديده و غالبا عبارات خاصی نيز مورد سفارش قرار گرفته‬
‫‪3‬‬
‫است‪.‬‬

‫سوره هاي فلق و ناس و آياتی از سوره هاي بقره و آل عمران كه الزهراوان (دو درخشنده) ناميده‬

‫شده اند به ويژه در كار افسون و تعويذ مناسب انگاشته می شوند‪.‬‬

‫از همان اوايل دوره اسالمی كتاب هايی از نوع خواص االيات تاليف گرديده است‪ .‬علما‪ ،‬متكلمان و‬

‫پزشكان‪ ،‬وجود جادوي سياه و تاثير افسون ها را در دفع آن تصديق كرده اند‪ .‬عقايد فقهاي مسلمان‬

‫قرون وسطی را درباره افسون ها می توان در سه طبقه عمده جاي داد‪ )8( :‬از افسون هاي مستعمل در‬

‫‪ -8‬سوره ‪ [93‬نمل] ‪ ،‬آيات ‪ 70 ،82-83‬؛ سوره ‪[74‬سبأ]‪ ،‬آيه ‪89‬؛ نيرنگ‪ :‬باقالنی‪ ،‬ص ‪.03-08‬‬
‫‪ -9‬ابن ماجه‪ ،‬ج‪ ،9‬ص ‪ ،8873‬ش ‪7949‬؛ قرطبی‪ ،‬ج‪ ،9‬ص ‪.013-019‬‬
‫‪ -7‬نسائی‪ ،‬ص ‪ 40‬به بعد‪ ،‬قس ص ‪30-10‬؛ مرصفی‪ ،‬ص ‪834‬؛ ترمذي ‪ ،‬ج ‪ ،1‬ص ‪ ،999‬ش ‪ ،9090‬ص ‪ ،994‬ش ‪9018‬؛ ابن ماجه‪ ،‬ج ‪ ،9‬ص‬
‫‪ ،8818‬ش ‪.7988‬‬
‫‪ -4‬ابن ماجه‪ ،‬ج‪ ،9‬ص ‪ ،8810‬ش‪ ، 7977‬بنابر حديثی منسوب به علی ابن ابی طالب [ع]‪.‬‬
‫‪ -9‬سليم‪ ،‬ص ‪.00‬‬
‫‪ -1‬ترمذي ش ‪ ،9013 ،9014 ،9090‬ابند ماجه ف ج‪ ،9‬ص ‪ ،8810‬ش ‪7981 -7989 ،7987 ،7980‬؛ مرصفی‪ ،‬ص ‪.812‬‬
‫‪ -3‬مثال نك‪ .‬مرصفی‪ ،‬ص ‪819-814‬؛ ابن ماجه‪ ،‬ج‪ ،9‬ص ‪ ،390‬ش‪9891‬؛ قرطبی‪ ،‬ج ‪ ،9‬ص ‪.038-030‬‬

‫‪92‬‬
‫عهد پيش از اسالم يا افسون هايی كه در آنها كلمات نامفهوم به كار رفته بايد اجتناب كرد (‪ )9‬افسون‬

‫هايی كه در آنها نام خداوند آورده يا نوشته شده يا آياتی از قرآن در تهيه آن به كار رفته مستحب اند‬

‫(‪ ) 7‬افسون هايی كه در آنها نام فرشتگان يا اولياء آمده حرام نيستند اما ترك آنها بهتر است‪ 8‬از سوي‬

‫ديگر ابوالفتوح رازي( د‪972.‬هـ‪8844 /‬م) عالم شيعی‪،‬در تفسير خود بر قرآن كه به سبب تمايالت‬

‫معتزلی(كه ريشه در فلسفه يونان داشت) مشهور است‪ -‬در موثر انگاشتن كلمات و اذكاري كه در‬

‫افسون ها به كار می روند ترديد روا داشته است‪ 9.‬افسون هاي مكتوب براي تحريك مهر و محبت‬

‫ياسقط جنين ناخواسته در مآخذ كالسيك عربی تصديق گرديده است‪ 7.‬شير سنگی باستانی در‬
‫‪4‬‬
‫نزديكی همدان را افسونی عليه سردي هوا انگاشته اند‪.‬‬

‫اين عقيده قرن ها تداوم داشته است‪ 9.‬در دست نوشته قديم فارسی كه تاريخ آن معلوم نيست و به‬

‫غلط به ابن سينا نسبت داده شده واژه عزيمه (ج عزائم)به افسون هاي شفاهی اشاره دارد‪ .‬انجام دهنده‬

‫عزيمه‪ ،‬مُعزِم‪ ،‬عَزيمه‪ /‬عزائم خوان‪ ،‬افسون گر‪ ،‬افسون دَم‪ ،‬افسون خوان‪ ،‬پري خوان‪ ،‬ماراَفْساي و كژدم‬

‫افساي ناميده می شود‪ 1.‬كلماتی كه در اين گونه از افسون ها به كار میروند لحنی تضرع آميز دارند و‬

‫مقصود از آنها به جنبش در آوردن اشياي بی جان‪ ،‬احضار ارواح و تحت كنترل در آوردن جنيان و‬

‫پريان ‪ ،‬عناصر‪ ،‬اجرام سماوي يا جانوران هامّه است‪ .‬در فارسی ميانه‪ ،‬واژه كُماهه(تعويذي كه بر بازو‬

‫بسته میشود) و واژه هاي عربی و فارسی عُوذَه‪ ،‬حِرز و تعويذ (كه در لغت به معناي شيايی هستند كه‬

‫اشخاص به جهت دفع شر و بال آنها را با خود حمل میكنند ) به جاي افسون هاي شفاهی يا افسون‬
‫‪3‬‬
‫هاي طلسماتی به كار می رفته اند‪.‬‬

‫‪ -8‬مرصفی‪ ،‬ص ‪829 .830‬؛ سليم‪ ،‬ص ‪.03‬‬


‫‪ -9‬نك‪ :‬سليم‪ ،‬ص ‪.49‬‬
‫‪ -7‬ابن جوزي‪ ،‬ص ‪. 408-400‬‬
‫‪ -4‬ابن فقيه‪ ،‬ص ‪994 ،998‬؛ نيز نك‪ :‬ص ‪.994-999‬‬
‫‪ -9‬مثال نك‪ :‬فزونی استرآبادي‪ ،‬ص ‪942‬؛ نيز نك‪ :‬ص ‪.941 ،790-792‬‬
‫‪ -1‬همايی‪ ،‬ص ‪. 38-30‬‬
‫‪ -3‬نك‪ :‬همايی‪ ،‬ص ‪03-30‬؛ بيهقی‪ ،‬چاپ فياض‪ ،‬ص ‪904‬؛ نيز نك‪ :‬دهخدا‪ ،‬ذيل واژه هاي مربوط‪.‬‬

‫‪97‬‬
‫در هند عصر مغوالن ‪ ،‬جهت حصول اطمينان از بازگشت يا دستگيري برده فراري‪،‬گونه اي افسون‬

‫مكتوب به نام گردنامه (نوشته حلقه اي) دور لبه هاي يك قطعه كاغذ نوشته می شد‪ ،‬سپس نام برده را‬

‫در وسط صفحه می نوشتند و آن را يا زير سنگی قرار می دادند يا دفن می كردند يا بر ستونی در‬

‫خانه می آويختند و يا آن كه كاغذ را در الي صفحات سوره يوسف قرآن‪ 8‬می نهادند‪.‬‬

‫فولكلور جديد ايراني‪ :‬در ايران امروز انبوهی از اوراد و افسون ها مورد استفاده است ممكن است‬

‫افسون ها به بيماري هاي معينی اختصاص يابند مثال در خراسان سياه سرفه را بدين نحو درمان می‬

‫كنند كه هاون برنجی را بر سقف خانه اي قرار ميدهند و در همان حال كه آن را می كوبند شعر زير‬

‫را می خوانند‪ :‬جينگ و جينگ و ستاره‪ /‬سرفه كبود مِخابِرَه‪ /‬خرجی را هم ندارَه‪ /‬خرجيشَه بِدِن تا زود‬

‫بِرَه‪ 9.‬افسون هاي شفاهی براي درامان ماندن از نيش عقرب در خراسان و در بسياري بخش هاي ديگر‬

‫ايران مورد استفاده قرار می گيرد‪ 7.‬يك ورد مشهور جهت تسريع در بازگشت فرد غايب عبارت است‬

‫از‪ :‬اَلِسون و بَلِسون‪ (/‬نام مورد نظر) را برسون‪ /‬اگه نِشسّه پاشونش‪ /‬اگه پاشده بدوونش‪ /‬فلفل و فلفل‬

‫دونه (يا در فارس قندش كن و راجُونه)‪ /‬زود برسونش خونه‪ 4.‬افسون هاي ديگري از جمله بدين‬

‫مقاصد به كار می روند‪ :‬آوردن باد و باران يا متوقف ساختن آنها‪ 9‬يافتن اشياي گمشده‪ 1،‬يا القاي مهر‬

‫و محبت در كسی‪ 3.‬دراوايل قرن حاضر اعتقاد برآن بود كه اسم اعظم خداوند‪،‬افسون بالقوهاي دردفع‬

‫شرو حصول هرخواستهاي است واز ميان چهلهزاراسم كه تصورمیشد براي خداوندوجود دارد تنها‬

‫يك نام – اسم اعظم‪ -‬را ناشناخته ومجهول میانگاشتند گاهی اوقات آيات قرآنی را بركاغذي‬

‫مینوشتند ودر كاسه می نهادند و بر آن آب میريختند تا آن كه نوشته ها محو شود آنگاه اين محلول‬

‫‪ -8‬سوره ‪89‬؛ نيز نك‪ :‬انجوشيرازي‪ ،‬ج ‪ ،8‬ص ‪.8893‬‬


‫‪ -9‬شكورزاده‪ ،‬ص ‪. 910‬‬
‫‪ -7‬شكورزاده‪ ،‬ص ‪ ،700 -900‬ش ‪7-9‬؛ هدايت‪ ،‬ص ‪842‬؛ فقيهی‪ ،‬ص ‪. 390‬‬
‫‪ -4‬هدايت‪ ،‬ص ‪99‬؛ قس‪Masse, p.294 :‬‬
‫‪ -9‬شكورزاده‪ ،‬ص ‪. 743 ،788‬‬
‫‪6- Masse. P. 303 .‬‬
‫‪7‬‬
‫كتيرايی‪ ،‬ص ‪- Masse, pp.307-10;720‬‬

‫‪94‬‬
‫را به عنوان دارو مینوشيدند‪ .‬اين عمل خوردن آب دعا ناميده میشد‪ 8.‬برخی افسونها تنها درمواقع‬

‫معينی موثر می شوند و ممكن است حاوي برخی عناصر جادوي انطباقی باشند‪.‬درخراسان دخترانی كه‬

‫میخواستند موهاي سرشان بلند شودبه هنگامی كه رنگين كمانی در آسمان پديدار میشد به درون‬

‫مزرعه ها میرفتند و سه بار افسون زير را در حالی كه دستانشان‪ ،‬موهاي سرشان را ژوليده میكردند‬

‫میخواندند‪ «:‬اي تير كمون‪ ،‬اي تيركمون‪ /‬گيسم بشه قدّ كمون»‪ 9.‬با اين حال همه افسونهاي شفاهی‬

‫در ايران منظوم نيستند‪ .‬درهمان استان‪ ،‬اگركسی از درد گوش رنج میبرد در هنگام غروب به‬

‫مزرعهاي میرفت روبه مكه میكرد به خورشيد خيره میشد در حالی كه هفت سنگ ريزه را به پشت‬

‫سرش پرت میكرد میگفت‪« :‬اي آفتاب! درد منو با خودت به كوه ببر»‪ 7.‬يك قول غير منظم ديگر«‬
‫‪4‬‬
‫پايم به ‪ ...‬مرد دو زنه» نيز گزارش شده است كه براي درمان پاي كرخت شده به كار می رفت‪.‬‬

‫برخی افسون ها تنها در صورتی عمل می كردند كه همراه با اعمال ويژه اي قرائت میشدند ‪ .‬مثال‬

‫براي يافن يك شی گم شده‪ ،‬كسی بايد در حالی كه«الحمداهلل‪ »...‬قرائت میكرد بر چادر يك زن‬
‫‪9‬‬
‫گرهی میزد‪ .‬وقتی شیء گم شده پيدا میشد با خواندن «قل هو اهلل ‪ »...‬گره را از چادر باز میكردند‪.‬‬

‫اشيايی كه تعويذ يا حرز ناميده میشوند اكنون نيز براي حفاظت در برابر شرور و باليا مورد استفاده‬

‫اشخاص قرار میگيرند‪ 1‬بهويژه اگر اين اشيا را علما تهيه كرده باشند‪.‬‬

‫اين تعاويذ میتوانند عليه هواي بد‪ ،‬خسارت به محصوالت و نيز عليه موجودات زيانكار موثر واقع‬

‫شوند‪(.‬موسیپور‪ ،‬ابراهيم‪ ،‬سيزده‪ +‬يك‪ ،‬سيزده پژوهش درباره طلسم‪ ،‬تعويذ وجادو‪ ،‬تهران‪،‬نشرمرجع‪،‬‬

‫‪ ،8723‬ص‪.)38-20‬‬

‫‪1‬‬
‫‪- Masse. P. 296‬‬
‫‪ -8‬شكورزاده‪ ،‬ص ‪. 744‬‬
‫‪ -9‬شكورزاده‪ ،‬ص ‪. 197‬‬
‫‪4‬‬
‫‪- Masse. P.310‬‬
‫‪5‬‬
‫‪- Masse, p.304 .‬‬
‫‪6‬‬
‫‪- cf. Adams, p.447.‬‬

‫‪99‬‬
‫‪ -2-6‬تعاويذ از منظر تعاليم قرآني‬
‫تعاويذ‪ 8‬اشيا و زيورآالتی كه آنها را به مثابه افسونی عليه شرور و بيماري ها بر خويش می آويزند‪.‬‬

‫مسلمانان غالبا از تعاويذ (رُقی‪ ،‬مفرد آن‪ :‬رُقْيَه) براي درمان آسيب هاي روحی وروانی از جمله جنون‪،‬‬

‫غلبه ارواح بر جسم آدمی و اثر سوء چشم زخم استفاده می كنند‪.‬‬

‫بدين منظور [ بخشی از آيات] قرآن را به صورت ورد( دعا) قرائت می كنند يا آن را به صورت‬
‫‪9‬‬
‫طلسم می نويسند و بر اندام اشخاص می آويزند يا در قسمتی از خانه می گذارند‪.‬وردي كه گايوهاي‬

‫اندونزي آن را دعا می خوانند عبارت است از آياتی از قرآن به زبان عربی كه به منظور استشفا يا‬

‫مقاصد ديگر به همراه پاره اي كلمات ديگر به زبان گايو و برخی اشكال و تصاوير مورد استفاده قرار‬
‫‪7‬‬
‫می گيرد‪.‬‬

‫برخی ديگر‪ ،‬از عملی موسوم به مَحو(پاك كردن) استفاده می كنند كه طی آن ‪ ،‬منتخبی از آيات با همه‬

‫قرآن را نوشته و بر آن آب می ريزند و سپس آن آب را می نوشند‪ 4.‬روش ديگر بهره بردن از نيروي‬

‫قرآنی اين بود كه آياتی را بر مقداري آب قرائت و آن گاه اين آب را براي شستشوي موضعی خارجی‬

‫از بدن استعمال كنند(نُشرَه)‪ 9.‬روش هاي ديگر كه بدين منظور به كار می روند عبارتند از خواندن‬

‫معوّذتان‪ -‬دو سوره آخر قرآن – و آياتی ديگر و نيز اسماء اهلل به همراه حركاتی جادويی نظير تف‬
‫‪1‬‬
‫كردن در كف دست ها‪ ،‬فوت كردن در چهار جهت و دست كشيدن به صورت يا اعضاي ديگر بدن‪.‬‬

‫درباره استفاده از آيات مكتوب قرآن به قصد استشفا به صورت طلسم هايی كه به لباس آدمی يا بر‬

‫اندام حيوانات يا در بخشی از منازل آويخته می شوند احاديثی روايت شده است‪ 3.‬مسلمانان غالبا‬

‫‪1‬‬
‫‪- “ Amulets” by: in Encyclopaedia of Qur’an, ed. Jane Dammen McAuliffe. Vol.l. Leiden-Boston,2001.‬‬
‫‪2‬‬
‫‪- Gayo‬‬
‫‪3‬‬
‫‪- J.R.Bowen, Muslims through discourse, pp.77-105; J.Flueckiger,Vision,P.271.‬‬
‫‪ -4‬ابن قيم الجوزيه‪ ،‬طب‪ ،‬ص ‪894‬؛ نيز‬
‫‪J. Robson, Magical Uses, P.40; El-Tom, Drinking the Koran, pp.414-418;Flueckiger,Vision,p.258.‬‬
‫‪ -9‬نك‪ :‬سيوطی‪ ،‬طب‪ ،‬ص ‪839‬؛ نيز‬
‫‪D.Owusu-Ansah,Talismanic Tradition, pp.107-111‬‬
‫‪ -1‬ابن قيم الجوزيه‪ ،‬همان‪ ،‬ص ‪841-849 ،870 ،894 -898 ،88‬؛ نيز‬
‫‪C. Padwick, Muslim Devotions, pp.84-91, 104-107; J.C.Burgel, Feather, pp.34-35.‬‬
‫‪ -3‬ابن قيم الجوزيه‪ ،‬همان‪ ،‬ص ‪837-839‬؛ عبداهلل و حسين بن بسطام‪ ،‬طب ‪ ،‬ص ‪899‬؛ نيز‬
‫‪Robson, p.42; Padwick, p.87; Campo, Other Side, pp.104-105.‬‬

‫‪96‬‬
‫تعاويذي را كه در بردارنده آيات قرآنی‪ ،‬اعداد‪ ،‬اشكال هندسی‪ -‬از جمله مربّعات جادويی‪ -‬اند با خود‬
‫‪8‬‬
‫حمل می كنند يا بر اندام خود می آويزند‪.‬‬

‫مبناي استفاده از قرآن به عنوان تعويذ به قصد كسب بركت الهی متن‪ ،‬در خاصيتی الهی است كه‬

‫خداوند خود به اين كتاب عطا كرده و آن را «شفاءٌ و رحمهٌ » خوانده است‪ 9.‬كالمی از حضرت محمد‬

‫(ص) نيز كه به صورت حديث روايت شده و به مثابه تاييدي بر اين عمل تلقی شده است‪.‬‬

‫در فصل پزشكی (كتاب الطب) صحيح بخاري (متوفی ‪991‬هـ‪230/‬م) –مجموعه مشهور حديثی‪-‬‬

‫شماري از احاديث در باب استفاده صحيح از تعاويذ محتوي آيات قرآنی روايت شده است ‪ .‬معتقدان‬

‫به استفاده از تعاويذ می توانند انبوهی از اظهار نظرهاي مثبت فقها را در اين باره نقل كنند كه بنا بر‬

‫آنها استفاده از تعاويذ‪ -‬در صورتی كه محتواي آنها آيات قرآنی و نتيجه آنها خير باشد‪ -‬كفر محسوب‬

‫نمی شود‪ 7.‬با اين حال استفاده از تعاويذ همچنان از لحاظ شرعی محل تامل باقی مانده است‪ .‬منابع‬

‫قرون وسطايی مورد استفاده در تهيه تعاويذ‪ ،‬از كتاب هاي مربوط به درمان گري هاي جادويی نظير‬

‫كتاب معروف مجربات احمد الديربی و ابوعبداهلل محمد بن يوسف السنوسی (متوفی ‪209‬هـ‪ 8421/‬م)‬

‫و متون جادويی ديگري همچون شمس المعارف بونی(متوفی ‪199‬هـ‪8999/‬م)‪ ،‬الدر النظيم فی خواص‬

‫القرآن العظيم يافعی( متوفی ‪312‬هـ‪8713/‬م) و شموس االنوار و كنوز االسرار ابن الحاج التلمسانی‬

‫(متوفی ‪373‬هـ‪8771/‬م) اقتباس شده بودند‪ .‬در تكميل اين آثار از جوامع مختلف حديثی و رساله هاي‬

‫طبی استفاده شد كه به طب نبوي اختصاص يافته بودند و در آنها اعمال درمان گرانه منسوب به پيامبر‬

‫اسالم آمده بود‪ .‬برخی آثار مهم در طب نبوي را نويسندگادن سنی همچون ابونعيم اصبهانی(متوفی‬

‫‪470‬هـ‪8072/‬ا‪.‬م) ذهبی(متوفی ‪342‬هـ‪8742/‬م) ابن قيم الجوزيه (متوفی ‪ 398‬هـ‪ 8790/‬م) و سيوطی‬

‫(متوفی ‪ 088‬هـ‪ 8909 /‬م) پديد آوردند‪ .‬اثري شيعی به نام طب االئمه اثر عبداهلل و برادرش حسين بن‬

‫‪1‬‬
‫‪- E.Westermarck, Ritual and belief, pp.144-146; Owusu-Ansah,pp.96-100 and appendix; Robson, pp.35-‬‬
‫‪7; Fleuckiger, pp.251-7; V.Hoffman,Sufism, PP.154-57.‬‬
‫‪ -9‬سوره ‪( 83‬االسراء) آيه ‪ . 29‬نيز ‪Owsus-Ansah, P.122‬‬
‫‪3‬‬
‫‪- Ibid . PP.25-40‬‬

‫‪93‬‬
‫بسطام(حدود ‪700‬هـ‪087/‬م) نيز هست كه گزارش هاي مربوط به اعمال درمان گرانه امامان شيعی در‬

‫آن گردآوري شده است‪.‬‬

‫بر مبناي اين نوشته هاي سطح باال در حوزه درمان گري دينی‪ ،‬انبوهی از آثار عوامانه در زمينه طب‬

‫مبتنی بر دين عاميانه به صورت كتاب هاي دم دستی نگاشته شدند كه به كار تهيه تعاويذ می آمدند‪.‬‬

‫اين كتاب هاي دست نويس كه بعدها به چاپ هم رسيدند معموال با عنوان مجمع االدويه (مجموعه‬

‫درمان ها) ناميده می شدند‪ .‬از اين جمله می توان به لغه االمان فی الطب اثر ابن جوزي (متوفی‬

‫‪903‬هـ‪8900/‬م) و كتاب تسهيل المنافع فی الطب اثر ابراهيم بن عبدالرحمن االزرق( متوفی‬

‫‪289‬هـ‪8484/‬م) اشاره كرد‪ .‬اين امر حاكی از رواج گسترده استفاده از تعاويذ است‪ 8.‬اين راهنماهاي‬

‫مفيد‪ ،‬سرمشق رونويسی هاي مورد استفاده خبرگان محلی ‪ ،‬همچون اُمْبَتري‪ 9،‬اهلِ بِرتی سودان نيز‬

‫قرار گرفت‪ 7.‬در اين زمينه حتی نسخه هاي ويژه اي از قرآن به چاپ رسيد كه در حاشيه صفحات‬

‫آنها مطالبی درباره روش هاي اخبار از آينده و نيز آيات مناسب براي استفاده به عنوان اوراد جادويی‬

‫وطلسماتی درج شده بود‪ .‬راهنماهاي طلسماتی معموال آيات قرآن را به چند دسته تقسيم می كنند‬

‫مثال‪ :‬آيات الحفظ (براي پيشگيري)‪ ،‬آيات الشفاء ( براي درمان) و فتوح القرآن (براي ظفريابی)‪ .‬اين‬

‫آيات همچنين اسماء الحسناي الهی و اذكار قرآنی همچون بسم اهلل و استعاذه‪ ،‬به صورت مفردات‬
‫‪4‬‬
‫پزشكی و مواد دارويی تعويذ نويسان درآمدند‪.‬‬

‫اعتقاد به تعاويذ قرآنی و استفاده از آنها در چهارچوب درمان گري دينی اسالمی هنوز در جوامع‬

‫اسالمی زنده ورايج است و در مطالعات مردم شناختی در سراسر جهان معاصر اسالم به ويژه در‬

‫خاور ميانه‪ 9،‬آفريقا‪ 1،‬جنوب آسيا‪ 3‬و آسياي جنوب شرقی‪ 2‬مورد بررسی قرار گرفته است‪ .‬مردان و‬

‫‪ -8‬رحمان‪ ،‬ص ‪92-48‬‬


‫‪2‬‬
‫‪- Umbatri of the Sudanese Berti‬‬
‫‪3‬‬
‫‪-EL-Tom, p.416; Owusu-Ansah,pp.44-91‬‬
‫‪4‬‬
‫‪- K . Optiz im Koran; Robson , Idid; Donaldson, Koran as Magic; Padwick , Idib; El-Tom,Ibid.‬‬
‫‪5‬‬
‫‪- Padwick, pp.xi-xiv,289-97;p.Antes, Medicine,pp.187-91.‬‬
‫‪6‬‬
‫‪- El-Tom,Ibid .‬‬
‫‪7‬‬
‫‪- Flueckiger,Ibid .‬‬
‫‪8‬‬
‫‪- Bowen .‬‬

‫‪98‬‬
‫زنان مسلمان هنوز هم اغلب براي كودكان شان به تعاويذ قرآنی واشكال ديگر درمان گريهاي دينی‬

‫متوسل می شوند‪ .‬اين تعاويذ را بر بدن افراد يا قسمتی از خانه‪ ،‬وسايل يا محل كار می آويزند‪ .‬معموال‬

‫درمان گران مذكرند كه می توانند از كتاب هاي راهنما و متون مربوط به طب دنيوي استفاده كنند يا‬

‫نزد كسی كه در اين فن خبره است مثال يك استاد صوفی يا يك مال در شهر يا روستاي اطراف‬

‫آموزش ببينند‪ 8.‬زنان و به ويژه پيرزنان نيز میتوانند در زمينه آداب و رسوم عاميانه‪ ،‬به عنوان درمان‬

‫گرانی فرهمند و واسطه هاي روحی‪ ،‬و با استفاده از روش هاي تعبير خواب و ساير روش هاي‬

‫درمانی مبتنی بر دين عاميانه از جمله تعويذ نويسی ‪ ،‬به جايگاه قابل توجهی دست يابند‪ 9.‬درمان گران‬

‫دينی امروزه هم در كشورهاي اسالمی و هم درميان جوامع مهاجر مسلمان در غرب‪ ،‬به عنوان‬

‫جايگزين يا مكمل پزشكی (نوين) غربی عمل میكنند‪ 7.‬تهيه تصاوير شفابخش قرآنی و استفاده‬

‫گسترده از آنها تعامل سازنده وقوي ميان مراجع موثق دينی‪ -‬قرآن و حديث‪ -‬با اعمال و عقايد را در‬

‫قرون وسطی و نيز جهان جديد اسالم باز مینماياند‪( .‬موسی پور‪ ،‬ابراهيم‪ ،‬سيزده ‪ +‬يك‪ ،‬سيزده‬

‫پژوهش درباره طلسم و تعويذ و جادو‪ ،‬تهران‪ ،‬نشر مرجع‪ ،8723 ،‬ص ‪.)887-883‬‬

‫‪ -3-2‬چشم زخم و خمسه در فرهنگ اسالمي‬


‫‪4‬‬
‫‪ -3-7-2‬چشم زخم ‪:‬‬
‫عقيده به چشم زخم در اسالم‪ ،‬ديرينه و ريشه دار است‪ .‬ابوهريره حديثی از پيامبر (ص) نقل كرده‬

‫است كه می فرمايد‪ « :‬العين حق» (چشم زخم امري واقعی است)‪ 9.‬در توصيه اي كه خداوند در سوره‬

‫صدوسيزدهم قران خطاب به پيامبر دارد ‪ ،‬تاثير شوم و زيانبار يك نگاه حسادت بار‪ 1‬مورد اشاره قرار‬

‫گرفته است ‪.‬‬

‫‪1‬‬
‫‪- El-Tom, pp.415-17.‬‬
‫‪2‬‬
‫‪- Flueckiger,pp.269-80‬‬
‫‪3‬‬
‫‪- Antes, pp.181-91.‬‬
‫‪4‬‬
‫‪- “ Ayn” . EI2,vol.I,pp.786-787, by ph. Marcais.‬‬
‫‪ -9‬تفسير قسطالنی بر صحيح‪. 417 ،700/2 ،‬‬
‫‪( -1‬ومن شر حاسدٍ اذا حسد)‪ ،‬سوره فلق ‪ ،‬آيه ‪. 9‬‬

‫‪90‬‬
‫در عين حال سنت رسمی اسالمی بر آن است كه پيامبر (ص)اين اعتقاد را نكوهيده و محكوم كرده‬

‫است‪ 8.‬اين خرافه جهانی‪ ،‬پيش از ظهور اسالم در سرزمين هايی كه امروزه مسلمانان در آنها ساكنند‬

‫مورد اعتقاد بود‪ .‬اين اعتقاد در دوره اسالمی نيز ادامه پيدا كرد ودر اين نواحی تداول و رواج يافت ‪.‬‬

‫عقيده به چشم زخم‪ ،‬پيوسته‪ ،‬هم در سنت هاي دينی و هم در فرهنگ و باورهاي عاميانه تجلی می‬

‫يابد(مثال باور به اينكه‪ «:‬بيشتر مردمان بر اثر چشم زخم می ميرند‪ « ،».‬چشم شور‪ ،‬خانه ها را خالی‬

‫وگورها را پر می كند‪ ».‬و نظاير اينها)‪.‬تاثير چشم زخم –اصابه بالعين‪ ،‬لقع ‪ ،‬شوبه وجز آنها‪ -‬به طور‬

‫كلی از تمايلی [ باطنی] به آسيب رساندن ناشی می شود كه از طريق نگاهی مشحون از نفرت يا‬

‫حسادت‪ -‬نافس‪ ،‬نجوء‪ ،‬نجیء‪ -‬صورت می گيرد ولی اين امر می تواند جنبه غير ارادي هم داشته‬
‫‪9‬‬
‫باشد و از نيروي طبيعتاً زيان آور نگاهی غير عادي يا خيره‪ -‬مسفوع‪ -‬حاصل شود‪.‬‬

‫مشهور است كه چشم هاي گود افتاده ‪ ،‬چشم هاي آبی‪ ،‬يا چشمان صاحبان ابروهاي به هم پيوسته ‪،‬‬

‫مهلك و زيان بارند‪ .‬تصور می شود برخی حيوانات‪ ،‬از جمله افعی‪ 7‬نگاهی خطرناك و مرگبار دارند‪.‬‬

‫يك نظر‪ ،‬براي به بار آوردن خسارت كافی است گو اينكه نيروي مخرب آن می تواند در صورت‬

‫همراهی با كلماتی ملفوظ‪ ،‬مضاعف شود‪ .‬تركيب هاي چشم شور‪ 4‬يا دهان‪ /‬زبان شور‪ /‬نحس‪ 9،‬مكررا‬

‫به همراه يكديگر به كار رفته اند‪ .‬يك حرف نامناسب و ناميمون يا يك تحسين نابجا ممكن است‬

‫موجب به بار آمدن خسارت و آسيب براي فرد مورد نظر شود با حادثه اي زيان بار پديد آورد‪ .‬تصور‬

‫بر آن است كه همه مردم به نوعی شور چشم اند اما بيشتر بايد از زنان به ويژه پيرزنان‪ ،‬پيردختران و‬

‫زنان نازا ترسيد‪ .‬با اين حال افراد زشت و نفرت انگيز يا كسانی كه معتقدند طبيعت آنها را دچار‬

‫محروميت ساخته‪ 1‬نيز از لحاظ شورچشمی به همين اندازه خطرناك پنداشته می شوند‪ .‬نتيجه آن كه‬

‫‪ -8‬منتخب كنز العمال ‪99/4 ،‬؛ نهايه فی غريب الحديث ‪. 909/9 ،‬‬
‫‪ -9‬ابن سكيت ‪ ،‬تهذيب االلفاظ ‪ ،‬تصحيح شيخو‪941-949 ،‬؛ مبرد‪ ،‬كامل‪.790 ،‬‬
‫‪ -7‬حيات الحيوان‪ ،‬دميري‪ ،‬ج‪ ،8‬ص ‪. 94‬‬
‫‪4‬‬
‫‪- Fascinum Oculo‬‬
‫‪5‬‬
‫‪- Fascinum Lingua‬‬
‫‪ -1‬يعنی احساس می كنند كه به حقشان نرسيده اند و از اين رو طبعا به وضع ديگران غبطه می خورند‪.‬‬

‫‪60‬‬
‫زنان باردار‪ ،‬كودكان و به طور كلی همه چيزهاي زيبا‪ ،‬خوشايند‪ ،‬مسرت بار يا گرانبها در معرض خطر‬

‫حسادت اند‪.‬‬

‫به طور كلی برخی شرايط و وضعيت هاي خاص كه آسيب پذيري اشخاص و اشيا قابل حسادت را‬

‫افزايش ميدهند عبارتند از‪ :‬بارداري‪ ،‬تولد نوزاد‪ ،‬ازدواج و جشن ها و مراسم‪ .‬بيماري ‪ ،‬ناتوانی‪ ،‬مرگ‬

‫وابستگان ‪ ،‬از دست رفتن دام و طيور‪ ،‬وخامت اوضاع يا تباهی و نابودي چيزها از جمله نتايج و‬

‫عواقب بی شمار چشم زخم اند كه مردم از آن بيم دارند‪ .‬آنان می كوشند تا خود را از شر چشم زخم‬

‫حفظ يا تاثير فاجعه بار آن را عالج كنند‪ .‬اقدامات مربوط به مقابله با اثر سوء چشم زخم‪ -‬چه اعمال‬

‫پيش گيرانه و چه اقدامات درمان كننده( پس از وقوع) – متنوعند‪ 8‬از جمله‪ :‬استفاده از اوراد و اذكار‪،‬‬

‫حركات سر و دست‪ ،‬به صورت ايما و اشاره‪ ،‬مناسك وابسته به آتش‪ ،‬بخور دادن و دود كردن‪،‬‬

‫استفاده از نمك‪ ،‬زاج‪ /‬زاغ‪ ،‬شاخ‪ ،‬فلز و جز آنها‪ ،‬بستن يا آويختن تعاويذ‪ ،‬سنگ هاي قيمتی و‬

‫خالكوبی‪ .‬بی ترديد نقابی كه بر چهره می زنند در اصل يكی از روش هاي پيشگيري از اثر چشم‬

‫زخم بوده است‪ .‬موثرترين نماد محافظت كننده از اثر چشم زخم‪ ،‬عدد پنج‪ -‬خمسه‪ -‬و تصوير كردن‬
‫‪9‬‬
‫پنج انگشت از هم گشوده دست آدمی است‪.‬‬

‫آداب و رسوم مربوط به چشم زخم‪ ،‬همچون عقيده به آن‪ ،‬بيشتر متعلق به حوزه جادو و خرافات‬

‫است تا دين‪ ،‬حتی آنجاكه اوراد واذكار مورد استفاده عليه چشم زخم از صورت رسمی اسالم بر آمده‬

‫است‪( .‬موسی پور‪ ،‬ابراهيم‪ ،‬سيزده ‪ +‬يك‪ ،‬سيزده پژوهش درباره طلسم و تعويذ و جادو‪ ،‬تهران‪ ،‬نشر‬

‫مرجع‪ ،8723 ،‬ص ‪.)887-883‬‬

‫‪ -3-7-2‬خمسه‪« /7‬پنج»‪:‬‬
‫مردم بسياري از سرزمين هاي اسالمی‪ -‬همچون مردم اعصار كهن‪ -‬براي استفاده از دست به منظور‬

‫دفاع در برابر چشم زخم‪ ،‬ارزشی جادويی قائلند‪ .‬يكی از شيوه هاي موثر مقابله با چشم زخم به ويژه‬

‫‪ -8‬سيوطی‪ ،‬رحمه‪. 92 -91 ،‬‬


‫‪2‬‬
‫‪- Lefebvre, in Bull. Soc, geogr. Alger, 1907, 411-417.‬‬
‫‪3‬‬
‫‪- “ Khamsa”, in EI2,vol.4,p.1009,by:( Eds).‬‬

‫‪61‬‬
‫در شمال افريقا و نيز در برخی بخش هاي خاور ميانه‪ ،‬اين است كه شخص دست راست خود را در‬

‫حالی كه پنج انگشت آن از هم گشوده به سمت كسی بگيرد كه نظر بد دارد ‪ .‬در اين حال بايد‬

‫اورادي را كه كلمه «خمسه» در آن به كار رفته‪ -‬مثال «خمسه فی عينك» ‪ /‬پنج در چشم تو‪ -‬بر زبان‬

‫جاري كرد‪ .‬عقيده بر آن است كه اين حركت می تواند اثر سوء را به مبدا آن بازگرداند اما از آنجا كه‬

‫انجام دادن اين عمل همواره ميسر نيست چنين انگاشته می شود كه صرف از خاطر گذراندن ورد آن‬

‫نيز حائز نيروي پيش گيرنده است و به هنگام لزوم‪ ،‬اثري چون نفرين خواهد داشت‪.‬‬

‫ممكن است اشكال مختلفی از دست آدمی كه پيش تر در تمدن هاي باستانی رواج داشتند با اين‬

‫عقيده مرتبط بوده باشند‪ .‬يكی از معروف ترين نمونه هاي خمسه قطعه جواهري موسوم به «يد‬

‫فاطمه‪ /‬دست فاطمه» است كه به عنوان تعويذ مورد استفاده قرار می گيرد واز آن با نام هايی چون‬

‫«مخمسه‪ ،‬خَمسه‪ ،‬خُمسه» و جز آنها نيز ياد می شود‪ 8‬ولی نمونه هاي پر كاربرد خمسه كه بر‬

‫د يوارهاي خانه ها و مكان هاي مختلف ديگر مشاهده می شود عبارتند از اشكالی از دست هاي‬

‫حنابسته يا نمونه هاي بسيار نمادين پنج شاخه(كه متضمن عنوان خمسه می توانند بود) همچنين‬

‫تعاويذ بسياري هم وجود دارند كه از همين جهت از پنج جزء تشكيل شده اند‪.‬‬

‫در برخی كشورها به ويژه در شمال افريقا اعتقادبر اين است كه روز پنج شنبه (يوم الخمسين) نيز (به‬

‫سبب در برداشتن عدد پنج) حائز ارزش تعويذي است و از اين رو در اوراد دافع چشم زخم در كنار‬

‫كلمه خمسه نام روز پنج شنبه نيز آورده می شود‪ .‬به عالوه پنج شنبه را براي شروع كارهاي مهم‬

‫همچون مسافرت با برگزاري مراسم و جشن ها (مثل ازدواج و ختنه) روزي سعد به شمار می آورند‬

‫و از آن به نحوي تمجيد آميز با صفت هايی چون مبروك يا مبارك ياد می كنند‪.‬‬

‫از آنجا كه كلماتی چون خمسه و خميس در موارد احساس خطر از چشم زخم فرد ناظر به كار می‬

‫روند استفاده صريح از آنها تا حد زيادي دردسر ساز است از اين رو از بر زبان آوردن بی پرده و‬

‫صريح اين كلمه در موقعيت هاي ضروري اجتناب و در عوض از تعابير جايگزين خوشايندتري‬

‫‪1‬‬
‫‪- See J.A.Mac Culloch, in Hastings, Encyclopedia of Religion and Ethics (ERE), VI (1913),495.‬‬

‫‪62‬‬
‫استفاده می شود مثال «يَدُك» (دست تو)‪« ،‬عددُ يَدِك» (شمار انگشتان دست تو)و جز اينها گاهی نيز‬

‫به جاي ‪ ،9‬از دو عدد كه حاصل جمع شان برابر آن است استفاده می كنند از جمله در رَباط[ پايتخت‬

‫مغرب] در چنين موقعيتی گفته می شود‪ :‬سه به عالوه دو‪( .‬موسی پور‪ ،‬ابراهيم‪ ،‬سيزده ‪ +‬يك‪ ،‬سيزده‬

‫پژوهش درباره طلسم و تعويذ و جادو‪ ،‬تهران‪ ،‬نشر مرجع‪ ،8723 ،‬ص ‪.)887-883‬‬

‫‪ -8-2‬دعا نويسي در ايران‪:‬‬


‫دعانويسی‪ ،8‬عمل نوشتن افسون ها وتعاويذ عليه باليا و شرور‪ ،‬دعا در اين معنا عبارت است از‬

‫كلمات ملفوظ يا مكتوبی كه تصور می شود در پيشگيري از زيان ها‪ ،‬درمان بيماري هاي جسمی يا‬

‫روحی‪ ،‬يا پديد آوردن نتايج مطلوب‪ ،‬خواص موثري دارند‪ .‬كسی را كه از طريق نوشتن اين گونه‬

‫دعاها‪ ،‬امرار معاش می كند دعانويس می نامند‪.‬‬

‫يكی از اقسام اين دعاها با عنوان تعويذ‪ ،‬قرن ها معمول بوده است‪ .‬در تعاويذ ار سوره ها و آياتی از‬

‫قران به ويژه دو سوره آخر كه با «قل اعوذ» شروع می شوند‪ -‬و به همين سبب آن دو سوره را‬

‫معوذتان می نامند‪ -‬استفاده می كنند ‪ .‬اعتقاد بر آن است كه به همراه داشتن‪ ،‬قرائت كردن يا فوت‬

‫كردن برخی آيات قرآن می تواند مانع بروز باليا‪ ،‬بيماري ها يا اثر سوء چشم زخم شود‪ .‬بايد متذكر‬

‫شد هر چند واژه دعا به معناي نيايش هايی كه ازجانب دين تاييد و تجويز گرديده اند هم هست‬

‫يعنی آنهايی كه در عبادت هاي معطوف به اهداف پرهيزگارانه قرائت می شوند اما معناي خاصی كه‬

‫در اين مقاله مد نظر است ‪ -‬ورد و افسون‪ -‬به هيچ روي به صورت شرعی و رسمی دعا مربوط‬

‫نيست‪ ،‬حتی جايی كه كلمات يا عباراتی از ادعيه رسمی در اين زمينه مورد استفاده قرار بگيرند‪.‬‬

‫عمل بستن دعا بر اندام افراد در ميان اعراب پيش از اسالم‪،‬شناخته شده بود كه آن را تميمه (ج«‬

‫تمائم) می ناميدند‪ .‬اين تميمه ها را معموال از مهره ها ودانه هاي گل پخته يا سنگ ريزه هايی با نقش‬

‫هاي طبيعی تهيه می كردند‪ .‬با اين قبيل اشيا گردنبندي فراهم می ساختند و كسانی كه می خواستند از‬

‫‪ -8‬مدخل (‪ ، )DOA-NEVISI‬تاليف احمد مهدوي دامغانی‪ ،‬در دائره المعارف ايرانيكا‪ ،‬ج‪ ،3‬ص ‪.493-491‬‬

‫‪67‬‬
‫نيروي جادويی مُنطَوي در اين اشيا بهره مند شوند آنها را برگردن خود می آويختند اين تعاويذ را به‬

‫ويژه بر اندام نوزادان می آويختند ولی پس از مرحله نوزادي آنها را از اندام كودكان باز می كردند‪.‬‬

‫گردنبندهاي مشابهی در ايران نيز مورد استفاده بودند كه بر حسب درآمد و استطاعت خانواده ها‪ ،‬از‬

‫مس‪ ،‬نقره يا طال ساخته می شدند‪.‬‬

‫گاهی اين تعويذ از چهل قطعه كوچك نقره ساخته می شد كه بر روي هر يك از آنها آيه قرآنی «بسم‬

‫اهلل الرحمن الرحيم» حك شده بود و آن را چهل بسم اهلل می ناميدند‪ 8.‬از دوران كودكی محمد رضا‬

‫پهلوي شاه سابق ايران عكسی وجود دارد كه او را با يكی از اين تعويذها بر گردن نشسته بر زانوي‬

‫پدرش نشان می دهد‪ 9.‬گاه سوره ‪( 889‬اخالص) يا چهار سوره اواخر قرآن را كه با «قل» شروع می‬

‫شوند و به چارقل موسومند نيز بر چهل قطعه مدور گردنبند حك كرده يا بر قطعه اي از پوست آهو‬

‫می نويسند و به عنوان تعويذ با خود حمل می كنند‪ .‬هفت آيه از سوره ‪(71‬يس) كه با كلمه مبين ختم‬

‫می شوند(هفت مبين)نيز گاهی به مثابه تعويذ به كار برده می شوند‪.‬‬

‫حرز گونه اي ديگر از تعاويذ است و از قطعه باريكی از چرم(ترجيحا پوست آهو) ساخته می شود و‬

‫آياتی از قرآن يا ادعيه دينی را با زعفران بر روي آن می نويسند‪ 7.‬اين قطعه چرمين را در محفظه‬

‫فلزي كوچكی كه براي زنان از طال و براي مردان از نقره تهيه می شود قرار ميدهند و به دور بازو می‬

‫بندند يا بر گردن می آويزند‪ 4.‬وقتی اين دعاهاي مكتوب در پوشش هاي محافظ قرار داده شدند ديگر‬

‫نبايد آنها را خارج ساخت يا باز كرد وخواند‪ .‬محفظه هاي حرز‪ ،‬معموال استوانه اي شكل اند‪.‬‬

‫مشهورترين حرزها عبارتند از حرز يمانی‪ ،‬حرز فاطمه زهرا‪ ،‬حرز رقعه الجيب‪ -‬منسوب به امام‬

‫رضا(ع) و حرز بسيار رايج موسوم به حرز جواد‪ -‬منسوب به امام محمد تقی (ع)‪.‬‬

‫‪ -8‬نك‪ :‬دهخدا ‪ ،‬ذيل واژه ‪.‬‬


‫‪2‬‬
‫;‪- Wilber, P1.12‬‬
‫‪ -7‬نك‪ :‬خاقانی‪. 907 :‬‬
‫‪ -4‬نك‪ :‬نظامی ‪ 8771 ،‬ش ‪8024/‬م‪،‬ب‪308 ،‬؛ همو‪ 8024 ،‬م‪ ،‬الف‪9 ،‬؛ نيز نك‪ :‬دهخدا‪ ،‬ذيل ((تعويذ))‪.‬‬

‫‪64‬‬
‫براساس سرشماري سال ‪8708‬ش‪8099/‬م‪ ،‬بيست و پنج دعانويس در تهران زندگی‪ 8‬می كردند به‬

‫طور سنتی دعانويسان به دو گروه تقسيم می شوند يك گروه شامل كسانی است كه براي تهيه تعاويذ‬

‫واوراد ‪ ،‬از متون رسمی و قانونی دينی استفاده می كنند‪ .‬اين دسته معموال براي اشتغال به‬

‫كاردعانويسی‪ ،‬از استادشان نوعی اجازه دريافت می كنند‪ .‬گاه پدر آنان سمت استادي شان را برعهده‬

‫داشته است‪ .‬برخی از آنها ممكن است در شمار فرقه هاي صوفيه درآيند وبعضی نيز ادعا می كنند كه‬

‫علوم ماوراء الطبيعی را نزد استادان هندي يا عرب فراگرفته اند‪ .‬اين دعانويسان گاهی اوقات‪ ،‬برخی‬

‫اوراد و اذكار جادويی را به مشتريان شان می آموزند تا خودشان آنها را در مواقع خاص بخوانند‪ .‬اين‬

‫دعانويسان مورد تقديس و تكريم قرار می گيرند و اعتقاد بر آن است كه نفس يا قلم آنان بركت دارد‪.‬‬

‫گاه دعانويسان تالش می كنند بيماري هاي مختلف را با نگاشتن افسونی بر قطعه اي كاغذ درمان‬

‫كنند‪ .‬اين قطعه كاغذ را در آب می شويند و سپس اين آب را به بيمار می خورانند‪.‬‬

‫گروه دوم دعانويسان‪ ،‬در اوراد وافسون هايشان از متون دينی استفاده نمی كنند بلكه در عوض در اين‬

‫كار از برخی اشكال جادويی‪ -‬اشكال هندسی يا غير آن‪ -‬اعداد و جمله هايی كه از واژه هاي عبري‪،‬‬

‫عربی و فارسی تشكيل شده است بهره می گيرند‪ .‬همچنين اين دسته از دعانويسان به امورديگري‬

‫چون پيشگويی وكف بينی می پردازند و گاه كودكی را به خدمت می گيرند تا از طريق جادويی يا‬

‫بازنمايی صحنه جنايت طرف بزهكار را شناسايی كند اين افراد معموال در فقيرترين محالت شهرهاي‬

‫بزرگ ايران فعاليت می كنند‪ .‬بسياري از مشتريان اين گروه زنانی بی سوادند كه براي مسائل و‬

‫مشكالت مختلف(مثال‪ ،‬پسر زاييدن‪ ،‬جلب محبت شوهر‪ ،‬خالصی يافتن از شر هووها) به آنان مراجعه‬

‫می كنند‪.‬‬

‫بعضی دعانويسان جاي خاصی براي فعاليت ندارند و از اين رو با دوره گردي در برخی محله هاي‬

‫شهر‪ ،‬مهارت هاي خود را به مشتران احتمالی عرضه می كنند‪ .‬ابزارهاي تجارت آنها معموال عبارت‬

‫‪ -9‬شهري‪24/8 ،‬‬

‫‪69‬‬
‫است از‪ :‬كاسه اي برنجی با طرح هايی كه برآن حكاكی شده وسيله اي شبيه به اسطرالب‪ 8،‬تعدادي‬

‫آينه ‪ ،‬گوي هاي بلورين رنگی و ريسمان پاره هايی كه بر آنها گره زده شده است‪( .‬موسی پور‪،‬‬

‫ابراهيم‪ ،‬سيزده ‪ +‬يك‪ ،‬سيزده پژوهش درباره طلسم و تعويذ و جادو‪ ،‬تهران‪ ،‬نشر مرجع‪ ،8723 ،‬ص‬

‫‪.)887-883‬‬

‫‪ -8‬براي اطالع مختصر از اين كاربرد اسطرالب نك‪ :‬مدخل ((اسطرالب)) تاليف مترجم‪ ،‬در دانشنامه زبان و ادب فارسی‪ ،‬زير نظر اسماعيل‬
‫سعادت‪ ،‬تهران‪ ،8721 ،‬ج‪ ،8‬ص ‪.708‬‬

‫‪66‬‬
‫فصل سوم‬

‫نگرشي بر علوم ماوراء الطبيعه و ويژگيهاي‬

‫انواع طلسمات و تعاويذ و احواالت آن‬

‫‪63‬‬
‫‪ -1-7‬علوم غريبه‬
‫تا گذشته هايی نه چندان دور كل علوم را دو شاخه جدا از هم تشكيل ميداد‪ .‬يك شاخه جليه و شاخه‬

‫ديگر خفيه‪ ،‬نام داشت‪ .‬علوم جليه مانند طب‪ ،‬هندسه و منطق داراي قواعد وقوانين مشخصی بود كه‬

‫در كتاب ها نشر ودر همه جا يكسان تدريس می شد‪ .‬اما علوم خفيه كه علوم غريبه هم ناميده می شد‬

‫چنين نبود و دانش واسرار آن در سينه عالمان آن مكتوم بود اساس اين علوم را نيروهاي مافوق‬

‫طبيعت و اسرار آميز تشكيل می داد وعالمان آن به طرقی كه ويژه خود آن ها بود به اين اسرار‬

‫دسترسی داشتند‪.‬‬

‫ع لوم غريبه خود شامل چندين شاخه بود و هر شاخه قسمتی از اين اسرار طبيعی را در بر ميگرفت‪.‬‬

‫مشخص ترين اين شاخه ها پنج علم جدا از هم بود كه خمسه محتجبه ناميده می شد‪ .‬خمسه محتجبه‬

‫و يا پنج علم پنهان به ترتيب عبارت بود از كيميا ‪ ،‬ليميا‪ ،‬هيميا‪ ،‬سيميا و ريميا‪ ،‬حروف اول اين پنج‬

‫علم واژه كله سر (مجموعه اسرار) را تشكيل می داد‪.‬‬

‫هر يك از اين علوم محدوده عمل ويژه اي داشت ‪ .‬كيميا همان علم اكسير بود كه به معدنيات و‬

‫تبديل اجسام و فلزات از يكی به ديگري مرتبط می شد‪ .‬ليميا در قسمت اعمال وافعال و تبديل قواي‬

‫فاعل به مفعول و يا بالعكس عمل می كرد و مجموعه اعمال آن علم طلسمات گفته می شد‪ .‬هيميا با‬

‫احوال ستارگان و حيوانات وابسته به آنها مرتبط بود و علم تسخيرات گفته می شد‪ .‬سيميا علم‬

‫خياالت بود و هدف آن تصرف در خياالتی كه در خارج وجود ندارد بود و باالخره ريميا علم‬

‫‪68‬‬
‫شعبدات بود و هدف آن شناختن پديده ها و نيروهاي زمينی و تمزيج آنها با يكديگر و بدست آوردن‬

‫نيرويی تازه بود‪.‬‬

‫هر يك ازاين علوم پيروان و دانشمندانی داشت وكتاب ها ورساالتی درباره آنها نوشته شده بود‪ .‬اين‬

‫كتاب ها دستورالعملی براي طلبگان و مجريان اين علوم بود و نسخ آنها محدود وتنها در اختيار عده‬

‫معدودي قرار داشت‪ .‬كسانی كه به اين كتاب ها دسترسی پيدا می كردند آن را چون گنجی از چشم‬

‫ديگران پنهان می داشتند ومايل به همگانی شدن آنها و برمال شدن اين اسرار نبودند هر چند كه همه‬

‫چيز اين كتاب ها‪ ،‬از جمله خط و تصاويرشان براي همه كس قابل فهم نبوده و به چشم مردم عامی‬

‫چون فرمول هاي رياضی می نمود‪.‬‬

‫پايه علوم غريبه بر جاذبه هاي علمی و رياضی نيز موجب شد تا برخی ازدانشمندان به اين علوم‬

‫توجه خاصی داشته باشند‪(.‬تناولی‪ ،‬پرويز‪ ،‬طلسم‪ ،‬گرافيك سنتی ايران‪ ،‬چاپ سوم‪ ،8723 ،‬نشر بن‬

‫گاه)‪.‬‬

‫‪ -3-3-1‬دانشمندان و علوم غريبه‪:‬‬


‫از همان سحرگاه تاريخ و آغاز كشفيات در علم هندسه و رياضيات توسط دانشمندان يونان باستان‪،‬‬

‫به علوم غريبه و طلسمات نيز چون شاخه اي از اين علوم نگريسته شد و در اين رشته دانشمندان‬

‫بزرگی پديد آمدند‪ .‬يكی از اين دانشمندان بی شك بلنياس حكيم بود‪ .‬در منابع عرب و ايرانی از‬

‫بلني اس به عنوان پدر و بنيانگذار علوم غريبه ياد شده و به نام وي در بيشتر كتاب هايی كه با علوم‬

‫غريبه مرتبط است اشاراتی شده است مولف كتاب الفهرست (تاليف ‪ 733‬هـ) از بلنياس به عنوان‬

‫دانشمندي ستاره شناس‪ ،‬هندسه دان و مولف چند كتاب و مقاله در اين علوم ياد كرده است‪ .‬يوسف‬

‫قفطی(‪141-912‬هـ ) در تاريخ الحكماء دانش اقليدس را بر گرفته از كتاب المخروطات بلنياس‬

‫برشمرده است‪ .‬و ابن عبري(‪119-912‬هـ) پس از ثاليس از ابولونيوس (بلنياس) نام برده است‪.‬‬

‫(تناولی‪ ،‬پرويز‪ ،‬طلسم‪ ،‬گرافيك سنتی ايران‪ ،‬چاپ ششم‪ ،8723 ،‬نشر بن گاه)‪.‬‬

‫‪60‬‬
‫در منابع ايرانی نيز از بلنياس ذكر فراوان رفته و گاه به وي شخصيتی افسانه اي داده شده است در اين‬

‫منابع اختراع برخی از عجايب عالم از جمله آينه اسكندريه كه چون در آن بنگريدي جمله كشتی هاي‬

‫روم و قسطنطنيه و هر چه در درياها بود بديدي را كار وي دانسته اند نظامی در اقبال نامه بليناس را‬

‫يكی از هفت حكيم اسكندر مقدونی بر شمرده و وي را هم در رديف ارسطو‪ ،‬واليس‪ ،‬سقراط‪،‬‬

‫فرفوريوس‪ ،‬هرمس وافالطون دانسته است‪ .‬درهم آميختگی شخصيت تاريخی بلنياس وافسانه هايی‬

‫كه درباره او ساخته اند موجب شده است تا هاله اي از ابهام در مورد زادگاه و زمان زندگی اش به‬

‫وجود آيد‪ .‬برخی او را همان ابولونيوس طوانه اي كه در قرن اول مسيحيت می زيست و دنباله روي‬

‫افكار فيثاغورث بود می دانند وبرخی هم بلنياس را همان اپولونيوس برغه اي كه مهندس ومنجمی‬

‫يونانی از مردم برغه و ساكن اسكندريه بود شمرده اند‪ .‬محققانی كه بلنياس و اپولونيوس طوانه اي را‬

‫يكی دانسته اند برخی از ويژگی هاي او را از جمله اين كه از همان آغاز جوانی فيثاغورث را سرمشق‬

‫خود قرار داد وبا وجود ثروت پدري هيچ گاه قدمی جز در راه زهد و تقوا برنداشت بر می شمردند و‬

‫يادوري جستن او را از باده گساري و زنان و هم چنين پوشيدن پشمينه هاي خشن و بخشيدن‬

‫اموالش به فقرا را در تاييد گفته خود مثل می آورند‪ .‬چنين بود كه معاصران وي او را در رديف موسی‬

‫و زرتشت قرار می دادند و پس از فوتش پرسشتگاهی به يادگار بنا كردند‪ .‬از نوشته هاي منتسب به‬

‫اپولونيوس طوانه اي پيشگويی هاي وي از طريق ستارگان است‪ .‬بنا به برخی از اقوال وي همان‬

‫بلنياس يا اپولونيوس صاحب الطلسمات می باشد‪( .‬تناولی‪ ،‬پرويز‪ ،‬طلسم‪ ،‬گرافيك سنتی ايران‪ ،‬چاپ‬

‫ششم‪ ،8723 ،‬نشر بن گاه)‪.‬‬

‫در عوض محققانی كه اپولونيوس برغه اي را صاحب الطلسمات دانسته اند داليل مستدلی نيز ارايه‬

‫كرده اند زيرا اين اپولونيوس نيز از رياضی دانان به نام و از شاگردان ارشميدس بوده و خواص‬

‫مخروطات را می شناخته و به قول ابن النديم رساله اي در هشت مقام در اين مورد از خود به جا‬

‫گذاشته است‪.‬‬

‫‪30‬‬
‫اپولونيوس برغه اي پيش از اپولونيوس طوانه اي‪ ،‬حدود ‪ 909‬پ م در برغه متولد شده و در‬

‫اسكندريه می زيسته است‪ .‬در منابع فارسی زندگی وي با افسانه درهم آميخته است‪ .‬بنا به گفته اين‬

‫منابع وي در كودكی يتيم و توسط مادرش به بتكده اي كه محل تجمع دانشمندان آن زمان بود سپرده‬

‫شد و توانست دانش آنان را فراگيرد‪ .‬ورود او به دنياي طلسمات در پی مالقات با شيطان بود‪ .‬به‬

‫قرض گرفتن كتاب شيطان و باز پس ندادن آن و استفاده از اين كتاب وي را در ايجاد برخی از‬

‫عجايب عالم از جمله آينه اسكندريه‪ ،‬طلسم همدان و درخت سودانی كمك كرد‪.‬‬

‫ايرانيان اهميت ويژه اي براي بليناس حكيم قايل اند و وي را بنيانگذار بسياري از طلسمات و علوم‬

‫غريبه می دانند‪.‬‬

‫در ايران نيزدانشمندان بزرگی چون ابن سينا‪ ،‬خواجه نصير طوسی و شيخ بهايی به علوم غريبه عالقه‬

‫و آگاهی داشته اند و در اين زمينه رساالتی از خود باقی گذاشته اند‪( .‬تناولی‪ ،‬پرويز‪ ،‬طلسم‪ ،‬گرافيك‬

‫سنتی ايران‪ ،‬چاپ ششم‪ ،8723 ،‬نشر بن گاه)‪.‬‬

‫يكی از اين نوشته ها‪ ،‬رساله كنوز المعزمين(گنجينه اسرار ورموز) تاليف شيخ الرئيس ابوعلی‬

‫سيناست‪ .‬شايد براي بسيار باوركردنی نباشد كه دانشمندبزرگی چون ابن سينا و صاحب كتاب قانون و‬

‫شفا به مقوله طلسمات كه مباين عقليات است‪،‬نيز توجه كرده و رساله اي در اين باره نوشته باشد‪.‬‬

‫حال آن كه خود شيخ جهان بينی بس گسترده اي داشت و معتقد بود تا زمانی كه دليلی قطعی براي‬

‫آن چه شنيده اي نداري‪ ،‬به انكارش مبادرت مكن‪ .‬می گفت‪ :‬زنهار مبادا كه براي زيركی و فهم خود و‬

‫نشان دادن مزيت و دوري خود از عاميان‪ ،‬چنان باشی كه هرچه را كه بر توعرضه كنند انكار كنی و‬

‫آن را فضيلتی شناسی كه اين انكار خود قسمتی از زبونی‪ ،‬سبك سري و سبك ساري است احمقی و‬

‫نادانی آن كس كه هرچه را بشنود بی تحقيق بدروغ انگارد كمتر از آن كس نيست كه هر چه را بشنود‬

‫بی دليل باور دارد‪ .‬ابن سينا با دفاع از امور غريب و ماوراءالطبيعه آنها را از سه مبدا می دانست يكی‬

‫هيات نفسانی كه منشا معجزه و كرامات انبيا و اوليا است دوم خواص اجسام عنصري(در اين زمينه‬

‫آهن ربا را مثل زده كه به سبب قوتی كه دارد آهن را به سوي خود جذب می كند) و سوم قوت هاي‬

‫‪31‬‬
‫آسمانی كه ميان قواي نفوس زمينی و احوال آن ها فعل وانفعال ايجاد می كند و موجب آثار شگفت‬

‫انگيز می شود‪ .‬وي معجزات را از قسم اول‪ ،‬نيرنجات(يعنی خواص اجسام عنصري) را از قسم دوم و‬

‫طلسمات (يعنی مناسبت قواي سماوي با مزاج نفوس ارضی) را از قسم سوم خوانده است‪ .‬استاد‬

‫جالل الدين همايی كه به تصحيح و حاشيه نويسی اين رساله پرداخته‪ ،‬عقايد ابن سينا را در علوم‬

‫غريبه با زبانی امروزي تشرح كرده است‪ .‬سهم ديگر استاد همايی شرح اصطالحات عربی علوم‬

‫غريبه است‪ .‬همايی ضمن تشريح معانی اصطالحات عربی كه رساله ابن سينا و ديگر رساله هاي علوم‬

‫غريبه بر آنها استوار شده معادالت فارسی براي آنها پيشنهاد كرده است‪ .‬دانشمند ديگري كه سهم‬

‫عمده اي را در علوم غريبه دارد شيخ بهايی است محمد بن حسين عاملی معروف به شيخ بهايی‬

‫(‪079-8078‬هـ ) از دانشمندان به نام زمان شاه عباس كبير است‪ .‬شاه عباس براي شيخ عقايد و‬

‫پيشگويی هاي او ارزش ويژه اي قايل بود و در برخی از امور نظر وي را خواستار می شد‪ .‬گويند در‬

‫جنگ با روميان (عثمانی) و فتح تبريز در سنه ‪ 8088‬وي لوحی در شرف شمس نوشت و بر بازوي‬

‫شاه بست شيخ همچنين طلسمی براي اهلل ورديخان كه در آن زمان داروغه اصفهان بود نوشته بود كه‬

‫وي هميشه به همراه خود داشت و روز به روز بر جاه و مقامش افزوده می شد‪( .‬تناولی‪ ،‬پرويز‪،‬‬

‫طلسم‪ ،‬گرافيك سنتی ايران‪ ،‬چاپ ششم‪ ،8723 ،‬نشر بن گاه)‪.‬‬

‫شيخ بهايی تاليفات زيادي دارد از معروفترين اين تاليفات كشكول شيخ بهايی نام دارد كه شامل‬

‫قصايد‪ ،‬غزل ها‪ ،‬روايات وحكايات مختلفی می شود و بخشی از كتاب به علوم غريبه و خواص‬

‫اسماء الحسنی كه ديرتر به آن خواهم پرداخت اختصاص داده شده است‪.‬‬

‫‪ -7-2‬قدرت حروف‬
‫با وجود گوناگونی هايی كه در شاخه هاي مختلف علوم غريبه وجود دارد حرف وعدد مهمترين‬

‫وسيله براي بيان مطالب آن است اين بيت كه منتسب به شيخ بهايی است وصف بجايی از قدرت و‬

‫خاصيت حروف از ديدگاه دانشمندان علوم غريبه است‪.‬‬

‫‪32‬‬
‫گوهر مخزن شاهی حرف است‬ ‫گنج اسرار الهی حرف است‬

‫منتفع زو چه خواص و چه عوام‬ ‫اثرش نامتــناهــی به دوام‬

‫اعتقاد به خاصيت حروف و يا علم اسرار حروف و يا علم اسرار حروف‪ ،‬تاريخی طوالنی و پرماجرا‬

‫دارد وقدمت آن در بين مسلمانان به قرون اوليه اسالم می رسد‪ .‬در مورد چگونگی پيدايش اين علم‪،‬‬

‫توسعه و رواج آن نظرات مختلفی وجود دارد‪.‬‬

‫اين نظرات به گونه هاي متفاوتی با پيدايش عالم خاكی و ارواح و مظاهر آسمانی آغاز و سپس با‬

‫ذات الهی واسماء خداوندي كه خالق جميع اين پدايد است مرتبط می شود‪ .‬از آن جا كه اسماء الهی‬

‫خود متشكل از حروف است اين نتيجه حاصل می شود كه به وسيله حروف اسماء می توان بر اسرار‬

‫طبيعت دست يافت و بر آنها اثر گذاشت كسانی كه طرفدار اين گونه عقايد هستند ازديرباز اهل‬

‫اسماء يا سلسله حروفيه خوانده شده اند‪.‬‬

‫‪ -3-2-1‬اهل اسماء و سلسله حروفيه‬


‫اهل اسماء معتقدند اگر كسی به اسرار حروف آگاهی داشته باشد می تواند حوادث را پيش بينی و‬

‫امراض را مداوا كند‪ .‬در اين رابطه آنها حروف را چون انسان با منطقه البروج (ماه هاي نجومی و‬

‫ستارگان) مرتبط می كنند و اثراتی را كه ستارگان بر عناصر واقليم هاي مختلف طبيعت دارد به‬

‫حروف منتقل می كنند ‪ .‬برخی از حروفيه از اين نيز فراتر رفته و انسان را از ممسوخات حروف می‬

‫شمردند وبااعتقاد به تناسخ بقا‪ ،‬حروف را مبناي آدمی می دانند‪.‬‬

‫در روزگار تيمور و در پايان سده هشتم هجري مردي به نام فضل اهلل استرآبادي‪ ،‬مكتبی را در عرفان‬

‫بنا نهاد كه حروفيه نام گرفت‪ .‬فضل اهلل ابتدا از پيروان سهروردي (فوت ‪923‬هـ ) و فلسفه اشراق بود‬

‫اما به تدريج خود مكتبی را با پندارهاي تازه كه اساس آن بر جاذبه حروف و كلمات بود بنا ريخت‪.‬‬

‫فضل اهلل با تفسيرهاي تازه اي كه از آيه هاي قرآن وسخنان پيامبر اسالم می كرد عقايد خود را پايه‬

‫گذاشت ‪ .‬وي می گفت هر كس می خواهد به معانی درست كتاب هاي آسمانی و سخنان پيامبر پی‬

‫ببرد بايد بامعانی حروف و رموزي كه در پس آنهاست آشنا شود‪ .‬فضل اهلل تفاسير شگفت انگيزي از‬

‫‪37‬‬
‫قرآن می كرد از همين رو طرفداران او را مهدي موعود پنداشته و به او القايی چون ناجی مسلمانان‪،‬‬

‫قائم اولياء ‪ ،‬صاحب واليت‪ ،‬مظهر الوهيت و مسيح ميداند وبر آن بودند كه فضل اهلل به عالم ارواح و‬

‫ذات ملكوت دست يافته و علوم خدايی نزد اوست‪ .‬فضل اهلل تنها حافظ قرآن نبود بلكه انجيل و‬

‫تورات را نيز می دانست و به زبان هاي تركی وعربی آشنايی داشت‪.‬‬

‫از صفات ديگر فضل اهلل پرهيزگاري و پارسايی بود وي هيچ گاه از كسی چيزي نمی پذيرفت و از‬

‫خوراك ديگران لقمه اي نمی چشيد به همين جهت به فضل اهلل حالل نيز شهرت داشت براي كسب‬

‫روزي طاقيه عجمی می بافت وبا آن امرار معاش می كرد‪.‬‬

‫فضل اهلل از تيمور دعوت كرد كه به دين وعقيده او بپيوندند‪ ،‬اما تيمور نپذيرفت و امر به كشتن او داد‬

‫وفضل اهلل در سال ‪ 204‬هجري و يا چند سالی زودتر به قتل رسيد‪ .‬دين فضل اهلل اگرچه در ايران‬

‫نابود شد‪ ،‬اما در تركيه رو به شكوفايی گذاشت و با تغييراتی چند به سلسله بكتاشيه تبديل شد كه‬

‫هنوز هم باقی است ‪ .‬از فضل اهلل نوشته هاي زيادي باقی مانده‪ ،‬كه مهم ترين آن ها جاودان كبير است‬

‫همچنين درباره فضل اهلل و عقايد او كتاب هاي زيادي نوشته شده است‪( .‬تناولی‪ ،‬پرويز‪ ،‬طلسم‪،‬‬

‫گرافيك سنتی ايران‪ ،‬چاپ ششم‪ ،8723 ،‬نشر بن گاه)‪.‬‬

‫‪ -2-2-1‬تخليص و رمز‬
‫يكی از بدعت هاي حروفيه تخليص كلمات و نوشتن آنها به صورت رمز بود‪ .‬فضل اهلل و پيروانش به‬

‫جاي پاره اي از واژه هاي فارسی و عربی يك يا چند حرف آن را می نوشتند و براي بازشناسی‪ ،‬گاه‬

‫روي آنها خط كشيده و يا مد می گذاشتند‪ .‬البته هيچ كس جز خود حروفيان قادر به بازشناسی اين‬

‫واژه ها نبودند از همين رو خود ايشان جزوه هايی به نام مفتاح حروف جاودان‪ ،‬مفتاح كتب حروفيان‬

‫يا مفتاح الحيات نوشته اند‪.‬در اين جا به برخی از واژه هاي رمزي حروفيان اشاره می كنم‪.‬‬

‫‪34‬‬
‫ح‪ :‬حضرت‬ ‫طا‪ :‬شيطان‬ ‫ايم‪ :‬ابراهيم‬

‫ظ‪ :‬ظاهر‬ ‫ج نامه‪ :‬جاودان نامه‬ ‫اَه‪:‬الوهيت‬

‫ع‪ :‬عليه السالم‬ ‫م‪ :‬محمد‬ ‫ح ق‪ :‬حضرت حق‬

‫ص‪ :‬صلوه‬ ‫ف آه‪ :‬فضل اهلل‬ ‫صه د‪ :‬صورت آدم‬

‫ق تع‪ :‬حق تعالی‬ ‫و م‪ :‬والسالم‬ ‫تع‪ :‬تعالی‬

‫نس‪ :‬انسان‬ ‫ق‪ :‬حق‬ ‫صه آه‪ :‬صورت اهلل‬

‫و‪ :‬حوا‬ ‫رضه‪ :‬رضی اهلل عنه‬ ‫خل‪:‬خلقت‬

‫ط ي‪ :‬خطوط الهی‬ ‫د‪ :‬آدم‬

‫بدعت حروفيه در تلخيص حروف وبه رمز درآوردن آنها بعدهااثراتی بر ديگر علوم گذاشت‪ .‬چنان كه‬

‫در مكاتبات و محاسبات‪ ،‬تخليص حروف واعداد نقش مهمی را ايفا كردند ازجمله درمواقعی به جاي‬

‫نوشتن يك تاريخ طوالنی مانند ‪ ، 8910‬كلمه غرس را كه معادل غ=‪ ،8000‬ر= ‪ ،900‬س=‪ 10‬بود‬

‫مينوشتند ‪ .‬يا به جاي ‪ =98‬كا‪=90 ،‬كط‪ =70 ،‬ال‪ ،‬و ‪=79‬لب می گذاشتند چنين امور را بيشتر براي به‬

‫ذهن سپردن امور جاري از جمله تعداد روزهاي دوازده ماه سال و حفظ آن توسط كودكان انجام می‬

‫دادند وگاهی آنها را به شعر در می آوردند ‪ .‬شعر زير تخليصی از تعدادروزهاي دوازده ماه قمري‬

‫است‪.‬‬

‫كَط لَل و لَل شهور كوته است‬ ‫ال و اللَب ال و اللَب شش مه است‬

‫امر تخليص همچنين در حساب به كار می رفت و به آن سياق گفته می شد‪ .‬دفاتر وبيشتر اسناد‬

‫درگذشته با حساب سياق عمل می شد‪ .‬در اين حساب ها به جاي برخی از اعداد و ارقام درشت‬

‫حروف رمزي نگاشته می شد‪ .‬براي مثال به جاي ‪ 80‬دينار شكل عسر( كه به معناي عشره عربی‬

‫است)براي ‪ 800‬شكل ما(مائه عربی=صد) و براي هزار‪ ،‬شكل ال(الف عربی= ‪)8000‬تصوير می شد‪.‬‬

‫رماالن و دعانويسان به همه اين امور آشنايی داشتند و از آن ها در كارشان بهره می گرفتند‪( .‬تناولی‪،‬‬

‫پرويز‪ ،‬طلسم‪ ،‬گرافيك سنتی ايران‪ ،‬چاپ ششم‪ ،8723 ،‬نشر بن گاه)‪.‬‬

‫‪39‬‬
‫‪ -1-2-1‬انواع حروف‪:‬‬
‫عالمان علوم غريبه براي نوشته ها و نسخه هاي درمانی خود خط هاي ويژه اي دارند‪ .‬اين خط ها را‬

‫می توان به چند دسته اصلی وشاخه هاي متعدد فرعی تقسيم كرد‪ .‬اولين و مهمترين آن ها خط ابجد‬

‫است كه حروف آنرا اعداد تشكيل می دهد‪ .‬پيش از آن كه به عرضه حروف ابجد بپردازيم بد نيست‬

‫چند كلمه اي درباره سوابق آن بگويم‪ .‬پيش از تاسيس مدارس به سبك اروپايی ‪ ،‬كودكان خواندن‬

‫ونوشتن را درمكتب می آموختند و مهم ترين هدف ‪ ،‬آموزش خواندن قرآن بود‪ .‬همين كه كودكان‬

‫اندك پيشرفتی در خواندن قرآن و آشنايی با خط عربی و فارسی پيدا می كردند‪ ،‬معلم به آموزش خط‬

‫ديگري كه «ابجد» نام داشت می پرداخت‪ ،‬ياد گرفتن خط ابجد اجباري بود زيرا بدون آن درك‬

‫بسياري از مطالب و علوم آن زمان ميسر نبود‪.‬‬

‫از علومی كه نياز به شناخت ابجد داشت ‪ ،‬تقويم‪ ،‬گردش ماه وآفتاب ‪ ،‬حركت سيارات‪ ،‬استخراج‬

‫بروج وجداول نجومی بود كه مطابق رسوم آن زمان به طور عمده با حروف ابجد و يا تركيب اين‬

‫حروف با حروف فارسی و عربی ثبت می شد ودر نزد منجمين به «جمل» معروف بود‪.‬‬

‫استفاده ديگر از حروف ابجد دستيابی به ماده تاريخ بود‪ .‬ماده تاريخ به منزله كليد رمز براي پی بردن‬

‫به تاريخ تولد ويا سال مرگ بزرگان علوم وادب‪ ،‬شاهان‪ ،‬سرداران و همچنين ساخته هاي هندي به‬

‫كار می رفت هرگاه شعري در رابطه با اين موارد گفته می شد‪ ،‬بيت آخرش مختص به ماده تاريخ بود‬

‫واگر كسی می خواست به تاريخ آن دست يافته و يا آن واقعه تولد‪ ،‬مرگ ‪ ،‬جنگ و يا هر حادثه‬

‫ديگري پی ببرد بايد كلمات مربوط به ماده تاريخ را به اعداد ابجاد تبديل می كرد‪.‬‬

‫عالوه بر اين موارد طالع ويا دعا ونسخه هايی كه براي درمان و يا گشايش كار اشخاص تجويز می‬

‫شد‪ ،‬به طور عمده با حروف ابجد نوشته می شد‪.‬اشخاصی كه با اين حروف آشنايی داشتند‪ ،‬با‬

‫خواندن و تفسير آن ها مورد ستايش و احترام اطرافيان قرار می داشتند‪.‬‬

‫آشنايی با حروف ابجد كار مشكلی نبود‪ .‬يك جدول كوچك كه برابري حروف واعداد بر آن نوشته‬

‫شده بود‪ ،‬هر كس را قادر می كرد بامحاسباتی رمز نوشته هاي ابجاد بپردازد‪ .‬اين گونه جداول در‬

‫‪36‬‬
‫جيب و يا كيف هر با سوادي يافت می شد ودر ان ارقام ابجد با معادالت حرفی آنها به شرح زير‬

‫نوشته شده بود‪(.‬تناولی‪ ،‬پرويز‪ ،‬طلسم‪ ،‬گرافيك سنتی ايران‪ ،‬چاپ سوم‪ ،8723 ،‬نشر بن گاه)‪.‬‬

‫حروف ابجد از درهم ريختن حروف فارسی – عربی و نظمی متفاوت بانظم معمول شكل گرفته‬

‫است‪ .‬درهم ريزي حروف ودادن نظم جديد به آنها يكی از اساس علوم غريبه است و « دواير‬

‫حروف» نام دارد‪ .‬به جهت آسان شدن فراگيري ابجد و حفظ آن كل حروف به هشت دسته تقسيم‬

‫شده بود و هر يك به لفظی كه مركب از جمع حروف آن دسته بود‪ ،‬خوانده می شد‪:‬‬

‫اَبْجَد‪ ،‬هَوَز‪ ،‬حُطی‪ ،‬كلَمن‪ ،‬سعفَض‪ ،‬قَرشَت‪ ،‬تَخَذ‪ ،‬صَظَغ‪.‬‬

‫ترتيب شش دسته اول اين حروف مطابق ترتيب الفباي فنيقی‪ ،‬دودسته آخر مطابق زبان عربی است‪.‬‬

‫بكارگيري اعداد به جاي حروف سابقه اي طوالنی بين اعراب و مسلمانان دارد‪ ،‬يونانيان نيز از اين‬

‫روش استفاده می كرده اند‪.‬‬

‫ابجدي كه در باال ذكر شد ابجد كبير ناميده می شود و عالوه بر آن‪ ،‬ابجدديگري هم هست كه ابجد‬

‫صغير نام دارد‪ .‬فرق اين ابجد با ابجد كبير در اين است كه اعداد آن هيچگاه از ‪ 80‬باالتر نمی رود‪ .‬به‬

‫همين جهت هم با اعداد زير دهگان كه در سه بخش ابجد‪ ،‬هوز و حطی گنجانده شده است درست‬

‫مانندابجد كبير عمل می شوداما با بقيه يعنی اعداد دهگان‪ ،‬صدگان و هزارگان كه در بخش كلمن‪،‬‬

‫سعفض‪ ،‬قرشت‪ ،‬تخذ‪ ،‬صظغ است به گونه اي ديگري محاسبه می شود‪.‬‬

‫اعداد دهگان و صدگان را ابتدا بايد در عدد ‪ 89‬ساقط كرد‪ .‬به اين معنا كه بايد مقدار ضريب ‪ 89‬هايی‬

‫كه در دل يك عدد است از آن بيرون كشيد و آن چه می ماند محاسبه كرد‪ .‬براي مثال ‪ 900‬كه معادل‬

‫ابجدي «ر» است در دل خود ‪ 81‬تا ‪ 89‬دارد‪ .‬و اگر حاصل ضرب ‪ 81‬در ‪ 89‬را ‪ ،‬از دل ‪ 900‬بيرون‬

‫كشيم عدد ‪ 2‬باقی می ماند(‪ 900-809=2‬و ‪ )81×89=809‬پس عدد ابجد كبير «ر» ‪ 900‬وعدد ابجد‬

‫صغير آن ‪ 2‬می باشد‪ .‬معادالت عددي برخی از حروف به طور كلی ساقط هستند يعنی پس از كسر‬

‫‪ 89‬هايی كه در دل آن هاست چيزي باقی نمی ماند مانند«س» كه معادل ‪ 10‬است و اگر ‪ 10‬به ‪89‬‬

‫تقسيم شود باقی مانده اي ندارد‪.‬‬

‫‪33‬‬
‫ابجد صغير بيشتر در طالع بينی و كتاب بينی به كار می آيد‪ .‬دليل خرد كردن اعداد بزرك به كوچك‬

‫تطبيق دادن آن ها با ماه هاي سال است كه در صفحات جلوتر به آنها می پردازيم‪( .‬تناولی‪ ،‬پرويز‪،‬‬

‫طلسم‪ ،‬گرافيك سنتی ايران‪ ،‬چاپ سوم‪ ،8723 ،‬نشر بن گاه)‪.‬‬


‫س‬ ‫‪10‬‬ ‫الف‬ ‫‪8‬‬

‫سعفض‬ ‫ع‬ ‫‪30‬‬ ‫ابجد‬ ‫ب‬ ‫‪9‬‬

‫ف‬ ‫‪20‬‬ ‫ج‬ ‫‪7‬‬

‫ض‬ ‫‪00‬‬ ‫د‬ ‫‪4‬‬

‫ق‬ ‫‪800‬‬ ‫هـ‬ ‫‪9‬‬

‫قرشت‬ ‫ر‬ ‫‪900‬‬ ‫هوز‬ ‫و‬ ‫‪1‬‬

‫ش‬ ‫‪700‬‬ ‫ز‬ ‫‪3‬‬

‫ت‬ ‫‪400‬‬

‫ت‬ ‫‪900‬‬ ‫ح‬ ‫‪2‬‬

‫تخذ‬ ‫خ‬ ‫‪100‬‬ ‫حطی‬ ‫ط‬ ‫‪0‬‬

‫ذ‬ ‫‪300‬‬ ‫ي‬ ‫‪80‬‬

‫ضظغ‬ ‫ض‬ ‫‪200‬‬ ‫ك‬ ‫‪90‬‬

‫ظ‬ ‫‪000‬‬ ‫كلمن‬ ‫ل‬ ‫‪70‬‬

‫غ‬ ‫‪8000‬‬ ‫م‬ ‫‪40‬‬

‫ن‬ ‫‪90‬‬

‫‪ -4-2-1‬دواير حروف‪:‬‬
‫حروف ابجد (چه كبير و چه صغير) تنها يكی از سيزده دايره حروف بود‪ .‬دوازده دايره ديگر هر چند‬

‫براي عموم ناشناخته بود اما دانشمندان علوم غريبه به آنها آگاهی داشتند و با درهم ريختن ‪ 92‬حروف‬

‫مشترك فارسی و عربی آنها را با اصولی فنی دوباره درهم می آميختند‪ .‬چنان كه ديديم دايره ابجد به‬

‫ترتيب حساب جُمَل‪ :‬اَبجَد‪ ،‬هَوَز‪ ،‬حُطّی‪ ،‬و ‪ ...‬بود‪ .‬وديگر دواير چنين نام داشت ‪ :‬ابتث‪ ،‬اهطم‪ ،‬اجهب‪،‬‬

‫ايقغ‪ ،‬اجذش‪ ،‬ارغی‪ ،‬انسغ‪ ،‬احست‪ ،‬اديل‪ ،‬اجهز‪ ،‬افسج‪ ،‬اعهط‪ .‬هر دانشمند يكی از اين دواير را در‬

‫‪38‬‬
‫نسخه هاي خود به كار می برد‪ .‬براي مثال ابن سينا از دايره اجهب استفاده می كرد كه عبارت بود از ؛‬

‫ا ج ه ب‪ -‬وزرد‪ -‬ي ك ش خ‪ -‬ل ش ث ظ‪ -‬م ف ذ غ‪ -‬ن ت ص ض – ع ح ط ق ‪.‬‬

‫چنان كه گفته شد از اين دواير تنها دايره ابجد به دايره اي همه فهم تبديل شد‪ .‬بنابراين با همين شرح‬

‫مختصر درباره ديگر دواير‪ ،‬دنبال بحث را بر دايره ابجد قرار می دهم واز دواير ديگر چشم می پوشم‪.‬‬

‫‪ -5-2-1‬حروف طلسمي يا اليقرايي( ناخوانا)‬


‫هر چند اين كتاب و طلسمات مربوط به آن بيشتر بر حروف ابجد بنا گذاشته شده اما چنان كه‬

‫خواهيد ديد از حروف ديگر هم گهگاه استفاده شده است اين حروف مانند ابجد‪ ،‬همگانی و براي‬

‫همه كس قابل درك نبود و بيشتر مورد استفاده رماالن‪ ،‬دعانويسان و عالمان علوم ريميا و سيميا قرار‬

‫ميگرفت و حرول اليقرايی‪ -‬كه به معنی غير قابل خواندن است‪ -‬ناميده می شد‪.‬‬

‫حروف اليقرايی خود چند نوع است و هر يك الفباي مخصوص خود را دارد‪ .‬دسته اول از حروف‬

‫طلسمی مانند حروف ابجد ‪ 92‬حرف و يا ‪ 92‬شكل است‪ .‬اين اشكال هميشه با همزاد خود كه‬

‫معادالت عددي آن هاست همراه اند‪.‬‬

‫چگونگی پيدايش اين حروف آشكار نيست آن چه مسلم است در طول قرن نوزدهم اين حروف‬

‫رواج زيادي در طلسم ها و دعاها داشته است اساس دسته دوم از حروف طلسمی‪ ،‬بر نقطه وخط‬

‫استوار است استفاده از نقطه و خط براي ارسال پيام سرآغازي در مخابرات جديد نيز محسوب می‬

‫شود صنعت تلگراف از طريق مرس با نقطه و خط شروع به كار كرد‪ .‬تاريخ بهره برداري از نقطه‬

‫وخط در تلگراف در غرب به اوايل قرن نوزدهم ودر ايران به اواسط آن می رسد حال آن كه قرن‬

‫هاست كه از نقطه و خط در علم رمل استفاده می شود از آن جا كه اين حروف بيشترين كاربرد را در‬

‫رمل دارد در بخش رمل به آن خواهم پرداخت‪.‬‬

‫سومين گروه از حروف طلسمی ريشه در خط عربی – فارسی دارد‪ .‬براي اين نوشته ها جدول خاصی‬

‫نيست‪ ،‬بلكه رمال وسيمياگر برخی از كلمات و حروف را به ترتيبی كه صالح بداند كش و قوس می‬

‫دهد‪ .‬براي مثال قسمت هايی از يك كلمه را به مراتب درازتر می نويسد و يا هرچه بخواهد به پيچ و‬

‫‪30‬‬
‫خم آن می افزايد و يا دو كلمه را به صورت ضربدر از ميان هم ميگذراند و يا يكی را در دل ديگري‬

‫جا می دهد واغلب از آنها اشكالی تصويري می سازد به همين جهت اين دسته را حروف شكلی‬

‫ناميده ام‪.‬‬

‫چهارمين و آخرين گروه را بايد حروف عربی ويا تركيب حروف عربی با حروف ابجد و يا يكی از‬

‫حروف طلسمی دانست‪ .‬خط عربی براي رماالن و دعانويسان هميشه خطی پرجاذبه و با كاربرد بوده‬

‫است‪ .‬به ويژه كه اسماء الهی و آيه هاي قرانی با اين خط نوشته شده است‪.‬‬

‫عالوه بر اين حروف‪ ،‬در برخی از كتاب ها به ‪ 10‬نوع حروف طلسمی ديگر اشاره شده كه هر يك از‬

‫آنها به يكی از پيامبران از جمله هابيل‪ ،‬قابيل‪ ،‬جرجيس و موسی و برخی از دانشمندان نسبت داده‬

‫شده است ازجمله قلم جابرن حيان‪ ،‬قلم برتاوق قبطی و خط شجر كه حروف آن بوته مانند است‬

‫وتعداد شاخه ها با حروف ابجد مطابقت دارد‪( .‬تناولی‪ ،‬پرويز‪ ،‬طلسم‪ ،‬گرافيك سنتی ايران‪ ،‬چاپ‬

‫سوم‪ ،8723 ،‬نشر بن گاه)‪.‬‬

‫‪ -6-2-1‬تقسيم بندي حروف‪:‬‬


‫بر مبناي تصورات وباورهاي اهل حروف(معتقدان به حروف كه از اين پس آنها را اهل حروف‬

‫خواهم خواند) مجموعه حروف عربی‪ -‬فارسی به چهار دسته تقسيم می شوند وهر دسته به يكی از‬

‫عوامل چهارگانه طبيعت‪ ،‬آتش‪ ،‬باد‪ ،‬آب و خاك كه عناصر اربعه ناميده می شوند تعلق دارند همان‬

‫گونه كه هر انسانی تابع يكی از مزاج هاي عناصر اربعه است هر حرفی از حروف هم پيرو يكی از‬

‫مزاج هاست بر اين مبنا حروف ‪ :‬ا‪ ،‬هـ‪ ،‬ظ‪ ،‬م‪ ،‬ف‪ ،‬ش‪ ،‬ذ‪ ،‬جزو حروف آتشی ‪ ،‬حروف‪ :‬ب‪ ،‬و‪ ،‬ي‪ ،‬ن‪،‬‬

‫ض‪ ،‬ت‪ ،‬ظ‪ ،‬از حروف خاكی‪ ،‬حروف‪ :‬ج‪ ،‬ز‪ ،‬ك‪ ،‬س‪ ،‬ق‪ ،‬ت‪ ،‬از حروف بادي و حروف‪ :‬د‪ ،‬ح‪ ،‬ل‪ ،‬ع‪،‬‬

‫ر‪ ،‬ح‪ ،‬غ از حروف آبی اند‪.‬‬

‫ديگر اين كه هر يك از حروف داراي يك موكل است‪ .‬براي مثال موكل حرف «الف»‪ ،‬اسرافيل وموكل‬

‫حرف«ب» جبرييل است‪ .‬جمع موكلين هم مانند جمع حروف به ‪ 92‬رقم می رسد همچنين هر حرفی‬

‫‪80‬‬
‫را سمت و جهتی است‪ .‬چنان كه جهت حروف آتشی شرقی‪ ،‬حروف خاكی جنوبی‪ ،‬حروف بادي‬

‫غربی و حروف آبی شمالی است‪.‬‬

‫اين دسته بندي ها هيچ يك مالك بر خوبی و يا بدي حروف نيست‪ .‬بلكه تنها به جهت شناخت بهتر‬

‫وعميق تر آن هاست‪ .‬در رابطه با اين شناخت است كه می توان از طريق تقويم طلسمی به شخصيت‬

‫و مشكالت افراد پی برد و با روشی اصولی به تجويز و درمان آنها پرداخت‪( .‬تناولی‪ ،‬پرويز‪ ،‬طلسم‪،‬‬

‫گرافيك سنتی ايران‪ ،‬چاپ سوم‪ ،8723 ،‬نشر بن گاه)‪.‬‬

‫‪ -7-2-1‬حروف صامت‪:‬‬
‫حروف بی نقطه را حروف صامت گويند‪ .‬اين حروف در بستن زبان اشخاص موثرند وعبارتند از‪ :‬ا‪،‬‬

‫ح‪ ،‬د‪ ،‬ر‪ ،‬س‪ ،‬ص‪ ،‬ط‪ ،‬ع‪ ،‬ك‪ ،‬ل‪ ،‬م‪ ،‬و‪ ،‬ه ‪ .‬حروف صامت نقش مهمی در برخی از طلسم ها دارند و‬

‫چنان كه خواهيم ديد با امتزاج و تركيب در اسامی افراد در نزديك يا دور كردن آنها از هم اثر دارند‪.‬‬

‫‪ -8-2-1‬روش هاي مختلف بكارگيري اعداد وحروف‬


‫هر يك از روش هايی كه در زير به آنها می پردازيم بر حروف واعداد اثرات ويژه اي دارد‪.‬‬

‫‪-3-2-1‬تجزيه وتفكيك‬
‫هر كلمه و هر اسمی كه مركب از چند حرف است اولين قدم آن است كه اسم مورد نظر تجزيه و‬

‫حروف آن از يكديگر تفكيك شود و سپس با روش هايی حروف آن اسم تكثير و يا با حروف ديگر‬

‫ممزوج شود‪ .‬عكس اين قضيه نيز صدق كامل دارد يعنی تركيب حروف می تواند كارساز باشد به‬

‫شرط آن كه ارزش هر حرفی چنان كه در زير خواهد آمد دانسته شده باشد‪.‬‬

‫بهترين مثال جمله « بسم اهلل الرحمن الرحيم» است كه خود از چهار كلمه و پنج جزء تشكيل شده و‬

‫هر كلمه از چند حرف است‪.‬‬

‫‪ -3-3-2-1‬تكرار وتكثير‪:‬‬
‫تكثير يك كلمه يا يك عدد بر قدرت و كارايی آن می افزايد براي مثال گفتن يك بار« يا رحمان»‬

‫اگرچه نكوست‪ ،‬اما اگر همين كلمه ‪ 40‬بار تكرار شود به همين تعداد بر قدرت آن می افزايد‪ .‬ارقام‬

‫‪81‬‬
‫تكثيري در علوم غريبه اعداد منظمی چون ‪ 40 ،70 ،90 ،80‬و يا ‪ 8000 ،900 ،800‬نيستند بلكه ارقام‬

‫نامنظمی چون ‪ 803 ،898 ،802 ،01‬نيز نقش ويژه اي دارند‪.‬‬

‫‪ -2-3-2-1‬امتزاج ‪ ،‬صدر‪ ،‬موّخر‪ ،‬تكسير و بسط‬


‫امتزاج كلمات به ويژه اسم افراد اثرات زيادي در نزديكی آنها با يكديگر دارد‪ .‬براي اين منظور ابتدا‬

‫حروف دو كلمه و يا دو اسم را از هم تفكيك كرده و معادالت ابجدي آن دو را به ترتيبی كه در زير‬

‫آمده است با هم ممزوج می كنند‪.‬دو اسم مورد نظر مير احمد علی و فاطمه خانم است و غرض از‬

‫امتزاج نام آنها نزديك كردن اين دو به يكديگر است‪ .‬براي اين منظور ابتدا اجزاء حروف احمد علی‬

‫را كه طالب فاطمه خانم است با حروف ابجد نوشته وهمين عمل را با نام فاطمه خانم كه مطلوب‬

‫مير احمد علی است انجام می دهند سپس حرف اول مير احمد علی را (م‪ ،‬معادل ‪ )40‬جايگزين‬

‫حرف آخر نام فاطمه خانم (كه آن نيز م=‪ )40‬است می كنند واين عمل را به ترتيب با حروف ديگر‬

‫انجام می دهند براي اينكه عمل امتزاج با قدرت بيشتري انجام شود نام واسطه اي را در بين نام طالب‬

‫و مطلوب قرار می دهند كلمه «ودود» يكی از بهترين اسماء واسطه براي ايجاد محبت است كه‬

‫معناي« محبت و دوستدار» را می دهد‪( .‬تناولی‪ ،‬پرويز‪ ،‬طلسم‪ ،‬گرافيك سنتی ايران‪ ،‬چاپ سوم‪،‬‬

‫‪ ،8723‬نشر بن گاه)‪.‬‬

‫نوع ديگر امتزاج به شرح زير است‪:‬‬

‫اگر اسم زن فخر النساء باشد واسم مرد غالم حسين ‪ ،‬بايد حروف اسم هر يك جداگانه نوشته شود و‬

‫يكی از اسماء الهی‪ ،‬براي مثال ودود در ميان آن دو قرار گيرد و اسم هر دو در باالي جدولی نگاشته‬

‫شود‪ .‬در زير آن اجزاء دواسم و واژه ودود به طريق مختلف تركيب شود ودر آخر دوباره از هم‬

‫تفكيك شوند‪ .‬تركيب اجزا اسم فخرالنساء و غالم حسين و آميخته كردن آن ها با واژه ودود كه به‬

‫معناي محبت است در نزديك كردن آن دو‪ ،‬اثر دارد‪.‬‬

‫نوع ديگر امتزاج تكسير است در اين روش اجزا يك اسم را با تعداد معينی از حروف می آميزند اگر‬

‫حروف صامت در اول كلمه بيايند آن را كسر می كنند‪ .‬سپس آن كلمات را صدر و موخر (آخر را به‬

‫‪82‬‬
‫اول و اول را به آخر) می كنند وشعري با اجزاء كلمات می سازند‪ .‬مهم اين است كه تعداد حروف در‬

‫هر يك از كلمات شعر گفته شده مساوي باشد براي مثال می تواند ثالثی( سه حرفی) يا رباعی( چهار‬

‫حرفی) و يا سه يا چهار وزنی باشد‪.‬‬

‫اما تكسير از ريشه كسر به معناي خرد كردن است و براي تجزيه كلمات به كار می رود براي مثال‬

‫كلمه سالم را به س‪.‬ل‪.‬ا‪.‬م تجزيه می كنند ‪ .‬حال اگر بخواهند اجزا كلمه را دوباره تجزيه كنند آن را‬

‫ابتدا بسط می دهند يعنی به سين‪ ،‬الم‪ ،‬الف‪ ،‬ميم می نويسند ودوباره كلمات بسط شده را تكسير می‬

‫كنند و به صورت ؛ س‪ ،‬ي‪ ،‬ن‪ ،‬ل‪.‬ا‪ .‬م‪ ،‬ا‪ .‬ل‪ .‬ف‪ ،‬م‪ .‬ي‪ .‬م‪ ،‬تجزيه می كنند وباز هر يك را به اين‬

‫صورت بسط می دهند‪ :‬سين‪ .‬يا‪ .‬نون‪... ،‬‬

‫با اين اعمال به نتايج قابل توجهی دست می يابند براي مثال از طريق حرف «الف» كه با حساب‬

‫جمل‪(8 ،‬الف)‪( 70 ،‬ل)‪(20 ،‬ف)‪ ،‬می شود‪ ،‬به عدد ‪ 888‬می رسند‪ .‬گويند شيخ بهايی براي پيدا كردن‬

‫عدد ‪ -8088‬سال پيروزي شاه عباس در جنگ‪ -‬از آيات نصر‪ ،‬فتح‪ ،‬يك سبع وفقی (هفت در هفت)‪-‬‬

‫كه در زير به شرح آن می پردازم‪ -‬استفاده كرد‪ .‬ذبيح بهروز عقيده به سعد ونحس اعداد را از علوم‬

‫باستانی می شمارد وبخشی از كتاب مانی را كه مربوط به اين علم است زمينه كتاب هاي بعدي می‬

‫داند‪ .‬وي برخی از اعداد را كه حاصل جمع آنها با حوادث مهم تاريخ برابري دارد مثل زده است‪.‬‬

‫(تناولی‪ ،‬پرويز‪ ،‬طلسم‪ ،‬گرافيك سنتی ايران‪ ،‬چاپ سوم‪ ،8723 ،‬نشر بن گاه)‪.‬‬

‫‪ -30-2-1‬صنعت مربعات و اعداد وفقي‪:‬‬


‫يكی از عمليات مهم علوم غريبه و مباحث شيرين اين علم صنعت مربعات وفقی است‪ .‬مباحث اين‬

‫علم مبنی بر محاسبات دقيق رياضی است و چنان كه خواهيم ديد همه اعمال ان بر جدول وعدد‬

‫استوار است صنعت مربعات عبارت است از تقسيم يك مربع به مربعات كوچكتر با خانه هاي مساوي‬

‫در طول وعرض و پر كردن خانه ها با اعداد‪ ،‬به طوري كه حاصل جمع اعداد همه رديف ها‪ -‬چه‬

‫افقی‪ ،‬چه عمودي و چه اريبی‪ -‬با هم مساوي باشند‪ .‬تقسيم مربع به مربعات كوچكتر بر طبق تعداد‬

‫خانه ها ناميده می شود‪ .‬براي مثال مربعی كه به سه قسمت تقسيم شده باشد وجمع خانه هاي آن ‪0‬‬

‫‪87‬‬
‫باشدمثلث ‪ ،‬مربع ‪ 4×4‬كه جمع خانه هاي آن ‪ 81‬باشد مربع ‪ 9×9‬مخمس‪ 1×1 ،‬مسدس‪ 3×3 ،‬مسبع‪...‬‬

‫خوانده می شود‪.‬‬

‫طريقه انتخاب اعداد براي خانه هاي مربعات‪ ،‬محاسبه اي ساده و دقيق دارد‪ .‬براي مثال براي يك‬

‫مثلث وفقی كه جمع خانه هاي آن ‪ 0‬است اعداد ‪ 8‬تا ‪ 0‬را انتخاب می كنند و براي مربعی كه تعداد‬

‫خانه هاي ان ‪ 81‬است از ‪ 8‬تا ‪ 81‬و ‪ ...‬حال بايد اين اعداد را طوري در خانه ها جا دهند كه حاصل‬

‫جمع همه رديف ها يكی باشد‪ .‬در يك مثلث وفقی ‪ 2‬رديف خانه وجوددارد‪ 7 ،‬رديف افقی ‪7 ،‬‬

‫رديف عمودي و ‪ 9‬رديف اريبی‪ .‬حاصل جمع هر رديف و هر يك از ‪ 2‬رديف ‪ 89‬می شود اين عدد‬

‫را « عدد وفق» می خوانند‪ .‬عدد وفق مربع وفقی ‪ 74‬است ‪ .‬يعنی جمع هر يك از رديف هاي آن ‪74‬‬

‫است ‪ .‬عالوه بر عدد وفق براي محاسبات جداول وفقی اصطالحات ديگري هم وجود دارد كه يكی‬

‫از آنها «ذكات» است‪.‬‬

‫ذكات عبارت است از عددي كه از كسر نام جدول يا تعداد سطرهاي آن باقی می ماند‪ .‬براي مثال‬

‫ذكات مثلث‪ ،‬عدد ‪ 89‬است‪ .‬عدد ‪ 89‬پس از كم كردن ‪ (7‬كه نام مثلث است) از حاصل جمع هر‬

‫رديف كه ‪ 89‬است پيدا شده است‪ .‬ذكات مربع ‪ )74-4=70(70 ،‬و ذكات مخمس ‪)19-9=10(10 ،‬‬

‫می باشد‪ .‬قاعده كلی وفق و ذكات اين است كه بايد عدد اول را با عدد آخر جمع و حاصل را در‬

‫نصف تعداد خانه ها ضرب كرد تا حاصل جمع اعداد وفقی يك جدول به دست آيد‪ .‬مثال آن در‬

‫مربع چنين است ‪ ، 8+81×2=871‬عدد ‪ 871‬حاصل جمع كليه اعداد مربع وفقی جدول ب است‪.‬‬

‫ع كس اين مطلب يعنی پيدا كردن ذكات يك جدول افقی به شرح زير است ‪ .‬براي مثال در يك مثلث‬

‫وفقی كه حاصل جمع آن ‪ 49‬است بايد ‪ 49‬را به ‪(7‬كه عدد سطور است) بخش وحاصل آن عدد را‬

‫(كه ‪ 89‬می شود)‪ ،‬از عدد ‪( 7‬رديف هاي مثلث) كم كرد تا عدد ‪ 89‬كه ذكات يك جدول ‪ 7×7‬است‬

‫حاصل آيد‪.‬‬

‫هر ضلع يك جدول ‪( 800×800‬كه براي آن اهميت زيادي قايل اند) داراي ‪ 800‬خانه است و حاصل‬

‫جمع خانه هاي آن ‪ 80/000‬می باشد‪ .‬مطابق قواعدي كه شرح داديم حاصل جمع اعداد ترتيبی از ‪8‬‬

‫‪84‬‬
‫تا ‪ ،80/000‬برابر با ‪ 90/009/000‬است براي بدست آوردن اين عدد بايد از همان فرمول باال استفاده‬

‫كرد يعنی‪ .8+80/000×9/000=90/009/00:‬حال اگر عدد بدست آمده را بر عدد ‪( 800‬كه عدد سطور‬

‫آن شكل سطور است ) تقسيم كنند ‪ 900/090‬بدست می آيد كه وفق جدول ‪ 800×800‬خواهد بود و‬

‫چون ‪ 800‬را (كه عدد سطور است) از عدد باال كسر كنند ‪ 400/090‬حاصل می شود كه ذكات يك‬

‫جدول ‪ 800×800‬است‪.‬‬

‫اعداد مفروض را از حروف سوره هاي قرآن می گرفتند و آن ها را در جداول مختلف می گذاردند تا‬

‫موجب مزيد جاه ودولت‪ ،‬طول عمر و سلطنت شود و اين جداول را به پارچه ها و يا ادعيه ديگري‬

‫كه به زودي خواهيم ديد نقش می كردند‪.‬انتخاب هر عددي براي اين گونه جدول ها ممكن نيست و‬

‫هر يك از آنها معرف يكی از اسماء و كلمات مقدس است و ساختن آنها به تبحر و محاسبات دقيق‬

‫نياز دارد‪( .‬تناولی‪ ،‬پرويز‪ ،‬طلسم‪ ،‬گرافيك سنتی ايران‪ ،‬چاپ سوم‪ ،8723 ،‬نشر بن گاه)‪.‬‬

‫نوشتن ‪«888‬الف» در شب جمعه و گفتن يا سبحان اهلل‪ ،‬عزت و حرمت نزد بزرگان و پادشاهان می‬

‫آورد‪ .‬نوشتن ‪«400‬ب» در روز چهارشنبه هنگام فرو رفتن آفتاب همراه با ذكر يا قيوم و يا واحد‪،‬‬

‫حافظه را افزون می دهد و ‪« 97‬ج» در وقت طلوع آفتاب و گفتن يا باري و يا كبير زبان بدگو را می‬

‫بندد و اگر كسی ‪«84‬واو» در چهار طرف نام كسی كه با او دشمنی دارد بنويسيد به غايت موثر است‬

‫و اگر حرف «ع» را ‪ 40‬بار زير سنگ آسيا و يا درخت دفن كند سنگ بشكند ودرخت خشك شود به‬

‫اين ترتيب براي هر يك از حروف ‪ 92‬گانه و تكرار آنها خاصيتی وجود دارد‪.‬‬

‫بعيد نيست تكرار برخی از حروف در سياه مشق با عقايدي كه در باال ذكر شد مربوط باشد‪.‬‬

‫‪ -33-2-1‬اسماء حُسني و اسم اعظم‪:‬‬


‫يكی از بخش هاي مهم علوم غريبه فراگيري اسماء حُسنی (نام هاي زيبا) است ‪ .‬اين نام ها جملگی‬

‫متعلق به ذات الهی و هر يك داراي خاصيت وقدرت ويژه اي می باشند‪ .‬در مورد تعداد اسماء حسنی‬

‫نظرات مختفی وجود دارد‪ .‬گرچه اكثريت برآنند كه تعداد اين اسامی ‪ 00‬فقره است اما برخی آنها را‬

‫به مراتب بيشتر از اين رقم می دانند‪ .‬هريك از ‪ 00‬اسم حُسنی (زيبا) كه در قرآن به آنها اشاره شده‬

‫‪89‬‬
‫داراي خاصيت ويژه اي هستند اين اسامی اگرچه همگی پر از نكويی اند اما هر يك معنا و مقصد‬

‫خود را دارند‪ .‬اسماء حسنی خود به سه گروه تقسيم می شوند‪ :‬جمالی‪ ،‬جاللی و مشترك‪.‬‬

‫اسماء جمالی‪ ،‬اسماء رحمت ورزي اند وتعداد آنها ‪ 49‬است‪ .‬اين اسامی در گروه هاي مختلفی جا‬

‫ميگيرند و هر يك در گشايش امر ويژه اي موثرند‪ .‬براي گشايش رزي و روزي بايد ‪ 3‬اسم‪ :‬يا باسط‪،‬‬

‫يا سالم‪ ،‬يا فتاح يا معز‪ ،‬يا لطيف‪ ،‬يا كريم و يا واسع را به كار برد‪ .‬براي ارج و قرب نزد شاهان و امرا‬

‫بايد از اسامی يا رحمن‪ ،‬يا رحيم‪ ،‬يا حليم‪ ،‬يا حفيظ‪ ،‬يا حی‪ ،‬يا قيوم‪ ،‬يا رافع و يا فتاح استفاده كرد‪.‬‬

‫براي محبت ومودت سه اسم يا ودود‪ ،‬يا بدوح و يا لطيف موثر است و براي صحت بيماري يا حفيظ‪،‬‬

‫يا سالم ‪ ،‬يا نافع‪ ،‬يا نافی‪ ،‬يا كريم‪ ،‬يا غفور و يا هادي‪.‬‬

‫اسماء جاللی در عوض اسماء هيبت اند و براي ايجاد عداوت و از ميان بردن حريف به كار می آيند‪.‬‬

‫تعداد اين اسامی ‪ 99‬است ‪ .‬سه اسم يا جبار‪ ،‬يا قابض و ياقوي بيشترين كاربرد را در بغض و عداوت‬

‫دارند و سه نام يا قهار‪ ،‬يا مذل و يا جبار در خرابی خانه دشمن و شكست او كارسازند‪.‬‬

‫اسماء مشترك يا مُذّل و يا جبار در خرابی خانه دشمن و شكست او كار سازند‪.‬‬

‫اسماء مشترك از هر دو خاصيت جمالی وجاللی برخوردارند‪ .‬اما طريقه به كار بردن آنها بستگی به‬

‫نيت دارد‪ .‬تعداد اين اسماء ‪ 99‬اسم است‪.‬‬

‫عالوه بر اين عقايد ‪ ،‬كسانی هم وجود دارند كه اسامی خدا را به مراتب بيشتر از ‪ 00‬ميدانند حاج‬

‫سقازاده واعظ تعداد اسماء را ‪ 8/008‬رقم ذكر كرده و برخی عدد آن را به ‪ 40/000‬می رسانند برخی‬

‫از اين افراد مدعی به دستيابی به همه اسماء جز يكی از آنها هستند‪ .‬اسمی كه بر كسی دانسته نيست‬

‫اسم اعظم است كه اگر كسی آن را به زبان آورد هر چه بخواهد برآورده می شود‪ .‬براي دستيابی به‬

‫اسم اعظم راه هاي زيادي توصيه شده است كه از آن جمله خواندن كلمات قران از سرو ته می باشد‬

‫يعنی خواندن اولين كلمه قران و آخرين آن سپس دومين و االآخر‪ .‬آخرين كلمه كه باقی ماند اسم‬

‫اعظم است‪ .‬اسم اعظم را به طور معمول بر روي كاغذ و يا پوستی پاك می نوشتند و آن را داخل لوله‬

‫اي چرمين می گذاشتند و سروته آن را دوخته به گردن می آويختند‪ .‬گاهی هم از قوطی هاي فلزي‬

‫‪86‬‬
‫استفاده می كردند واسم اعظم را در آن گذاشته و درب قوطی را لحيم كرده بر بازو می بستند‪ .‬و يا به‬

‫سينه می آويختند‪ .‬حتی برخی از انگشترهاي محفظه دار ممكن است به قصد اسم اعظم ساخته شده‬

‫باشند‪.‬‬

‫برخی از شعرا و عالمان علوم غريبه از جمله شيخ بهايی براي دستيابی به اسم اعظم سرنخ هايی داده‬

‫اند شيخ بهايی مدعی است كه در ‪ 38‬سالگی موفق به كشف اسم اعظم شده و چگونگی آن را ضمن‬

‫شعري توضيح داده است كه چند بيت آن را در زير می آورم‪:‬‬

‫فكر من پرده از اين رمز دريد‬ ‫سال هفتاد و يك عمرم چو رسيد‬

‫و پس از چگونگی دست يابی چنين ادامه می دهد‪:‬‬

‫متسـاوي است اگر می دانی‬ ‫عـــددش بــا سُوُر قــــرآنـــی‬

‫گــوش دل باز كنی گر نيكو‬ ‫ظا بود آخر و شش حرف در او‬

‫اين هم از قاعده اســتاد است‬ ‫عـــدد وبــينه اش هفتاد اســـت‬

‫بسط حرفش چهل گشته مدام‬ ‫هشت حرف است به ترتيب نظام‬

‫هست چون مدخل باسط بعمل‬ ‫لفــظيـــش نـوزده از روي جَمَل‬

‫سيمش شهره در اين ايام است‬ ‫دومــيش مـيم و چهارم الم است‬

‫در ســـرايـــه از انــفال اسـت‬ ‫از سه جا مصدر اسمش ذال است‬

‫متصـــل در وسط ياسين است‬ ‫اولـــش هــفده وآخر سين است‬

‫(تناولی‪ ،‬پرويز‪ ،‬طلسم‪ ،‬گرافيك سنتی ايران‪ ،‬چاپ سوم‪ ،8723 ،‬نشر بن گاه)‪.‬‬

‫‪ -32-2-1‬هنر اسماء نويسي‪:‬‬


‫علم الحروف كه با هدف ارزيابی اسماء الهی و كلمات مقدس بنيان گذاشته شد چنان كه ديديم به‬

‫تدريج با علم اعداد وصنعت مربعات تلفيق و از ماحصل آن هنري بی نظير به وجود آمد‪ .‬اين هنر كه‬

‫به احتمال آغاز آن به آغاز دولت صفوي می رسدكار را با نوشتن آيات قرآنی و اسماء الهی بر پيراهن‬

‫سالطين شروع كرد وبا تحوالتی كه پيش آمد به آثار ديواري ختم شد‪ .‬از چگونگی تحوالت اين هنر‬

‫‪83‬‬
‫در فاصله بين صفوي و قاجاري هيچ خبري نداريم و ناچارم ميزان و مبنا را بر آن چه به جا مانده‬

‫است و در مواقعی بر حدس وگمان قرار دهم و براي پيدا كردن ريشه هاي آن به علم الحروف‬

‫متوسل شوم‪.‬‬

‫آثاري كه در اين بخش به آن می پردازم بخش مهمی از هنرهاي بصري ايران در طول دوران قاجار‬

‫است هر چند اساس اين آثار بر خط نوشته ومتون مذهبی بنا شده است اما نما و سيماي آن جدا از‬

‫همه مكاتب خطاطی و نقاشی ايران می باشد‪ .‬با اين وجود مانند بقيه هنرهاي طلسمی به آن توجهی‬

‫نشده است و هنوز هم برآن نامی نيست‪.‬‬

‫از حاصل جمع برخی از نام ها چون طلسم‪ ،‬طلسم ديواري‪ ،‬دعاي اسماء حسنی كه دارندگان و‬

‫فروشندگان اين آثار به آنها لقب داده اند شايد آخرين آنها بهترين باشد‪ .‬زيرا چنان كه خواهيم ديد‬

‫بسياري از نوشته هاي اين آثار با نام خدا برابري دارد‪ .‬هر چند عالوه بر اين اسامی‪ ،‬از برخی آيات‬

‫قرآنی و دعاهاي ديگر هم در آنها استفاده شده است‪.‬‬

‫دعاهاي اسماء حسنی بر پوست‪ ،‬كاغذ وپارچه نوشته شده اند‪ .‬اين دعاها را در دوران قاجاري در‬

‫قاب گرفته و در تاالرخانه ها می آويختند تا خانه و اهالی آن را از هر نوع گزند و چشم زخمی‬

‫محفوظ بدارد‪.‬‬

‫هر سه نوع دعاهايی كه در اين كتاب آمده از پوست آهو است و موضوع اصلی هر سه اسامی‬

‫خداست‪ .‬در دوتاي آنها اسامی با اعداد ودر ديگري نوشته ها با حروف است در قسمت پايين و‬

‫وسط شماره ‪ 97‬جمله « به جهت سالمت فرزند واالحضرت اقدس محمدرضا شاه پور ذال العالی‬

‫تاريخ ‪ 8709‬شمسی» ديده می شود‪ .‬اين تاريخ با هشت سالگی محمدرضا شاه دست كم تا دومين‬

‫سال پادشاهی وي هنوز طلسم و دعا رواج داشته وحتی نمونه اي براي فرزند او ساخته شده است‪.‬‬

‫البته با اخالق و صفاتی كه به رضا شاه نسبت داده شده بعيد است كه اين دعا به سفارش شخص او‬

‫بوده باشد‪.‬‬

‫‪88‬‬
‫ممكن است كسی از خانواده وي (به احتمال همسرش) اين دعا را به جهت دور كردن هر گونه بال و‬

‫چشم زخم و يا آرزوي شفا از مرضی كه فرزند به آن مبتال بوده سفارش داده است نكته مهم ديگر‬

‫وجود وتداوم اين هنر تا اوايل سلطنت رضا شاه است‪.‬‬

‫چنان كه ميدانيم رضا شاه بسياري از عقايد و باورهاي سنتی را مانند ديگر تجدد گرايان‪ ،‬عقب‬

‫ماندگی و خرافات می شمرد وبا تداوم آنها مخالف بود در زمينه هنر نقاشی نيز وي روش آخرين‬

‫پادشاهان قاجاري را دنبال كرد و به نقاشی غربی توجهی بيش از نقاشی نشان داد و اين درخور توجه‬

‫است كه دست كم تا اوايل پادشاهی رضاشاه هنر اسماء نويسی آن هم در مرتبت واالي آن وجود‬

‫داشته است‪ .‬هر سه اسماء از مهارت واستادي زيادي برخوردارند و زحمت و دقتی كه در نگارش اين‬

‫سه اثر به كار رفته است هر بيننده اي را تحت تاثير قرار می دهد‪ .‬همه عوامل اين اثر چه خطاطی و‬

‫چه رنگ آميزي در اوج قرار دارد هر چند بخشی از آن به خاطر بی توجهی طعمه حشرات شده‬

‫است‪.‬‬

‫(تناولی‪ ،‬پرويز‪ ،‬طلسم‪ ،‬گرافيك سنتی ايران‪ ،‬چاپ سوم‪ ،8723 ،‬نشر بن گاه)‪.‬‬

‫زمانی كه شرف نوشتن كتاب طلسم بودم تالش زيادي براي پيدا كردن آخرين هنرمندان اين رشته‬

‫كردم بيشتر افرادي را كه می يافتم و يا به من معرفی می كردند از رده فالگيران و رماالن شفاهی (بی‬

‫هنر) بودند وبا كاغذ وقلم‪ ،‬خط و رنگ آشنايی نداشتند پس از پرس و جوي زيادي باالخره در سال‬

‫‪ 8799‬در اصفهان با شخصی كه خود را مال باقر افضلی می خواند آشنا شدم مالباقر بعضی از روزها‬

‫در جلوي بازار قيصريه بساط انگشتر و تسبيح پهن می كرد و بعضی از روزها را در خانه می ماند و‬

‫به كار مراجعين می رسيد من از او خواستم نسخه اي برايم بنويسد‪ .‬وي مرا به خانه كوچكش در‬

‫پشت مسجد جامع برد و پس از تعارفات اوليه و صرف چاي از من پرسيد مشكلم چيست گفتم‬

‫اعصاب والبته اگر گشايشی هم در كارم حاصل شود چه بهتر‪ .‬وي يك كاغذ امتحانی خط دار بدست‬

‫گرفت و شروع به كار كرد‪ .‬وسايل كار وي عبارت بود از دو خودكار آبی و قرمز‪ ،‬يك خط كش‬

‫كوچك و پرگار‪ .‬مالباقر ابتدا در يه جاي كاغذ طرح هايی به سبك مربعات وفقی كشيد وداخل آنها را‬

‫‪80‬‬
‫با اعداد و برخی از حروف وكلمات پر كرد وسپس شروع به نوشتن مطالبی در فضاهاي باقی مانده‬

‫كاغذ كرد‪ .‬نوشته هاي وي در باال و پايين به خط مستقيم بود اما در اطراف دايره اي كه در سمت‬

‫چپ تصوير كرده بود نوشته ها دوران داشت و در اطراف دايره می چرخيد‪ .‬براي اين عمل وي كاغذ‬

‫را مرتب می چرخاند وقتی كاغذ از نوشته پر شد آن را متواضعانه به من داد وبا اصرار من رقمی‬

‫دريافت كرد نوشته هاي وي بيشتر كلمه هاي مذهبی بود‪ .‬با بسم اهلل الرحمن الرحيم شروع كرد و در‬

‫محل باقيمانده نوشت الهی به اميد تو‪ .‬عجيب اين كه در ميان نام هاي مقدس يك كلمه «يا هيچ» هم‬

‫به چشم می خورد‪( .‬تناولی‪ ،‬پرويز‪ ،‬طلسم‪ ،‬گرافيك سنتی ايران‪ ،‬چاپ سوم‪ ،8723 ،‬نشر بن گاه)‪.‬‬

‫نوشته هاي مالباقر فاقد ظرافت و زيبايی هم صنفان اجدادي او بود اما هنوز از حال وهواي نسخه ها‬

‫ونوشته هاي گذشتگان خالی نشده بود‪.‬‬

‫‪ -7-7‬تقويم و اهميت آن در ايران‬


‫تقويم‪:‬‬

‫تا پيش از روي كار آمدن رضا شاه تقويم ايران بيشتر بر مبناي ماه هاي هجري قمري بود و شمارش‬

‫ساعت‪ ،‬روز‪ ،‬هفته‪ ،‬ماه و سال با امروز فرق داشت‪ .‬با فرا رسيدن شب و تاريكی شمارش ساعت آغاز‬

‫می شد و هرچه از شب می گذشت بر تعداد ساعات افزوده می شد براي مثال دو ساعت از شب‬

‫گذشته به معناي دو ساعت بعد از تاريكی بود و اين البته در فصل هاي مختلف تغيير می كرد دو‬

‫ساعت از شب رفته در تابستان می توانست يازده شب و در زمستان ساعت هفت شب باشد‪.‬‬

‫همچنين روزهاي هفته با شب پيش مشخص می شد وقرار ومدارها با ذكر شب‪ -‬براي مثال شب‬

‫جمعه( در واقع پنجشنبه شب) و شب شنبه( در واقع جمعه شب) – تعيين می شد‪ .‬آغاز شمارش‬

‫ساعت از تاريكی بی دليل نبود زيرا ماه در شب رويت می شد و نظم تقويم بر حسب گردش ماه بود‪.‬‬

‫شروع هر ماه پس از رويت هالل ماه بود و چون گردش ماه به دور زمين كمتر از سی روز (اغلب‬

‫بيست و نه روز و نيم گاه سی روز) بود و جمع روزهاي دوازده ماه به جاي ‪ 719‬روز‪ 794 ،‬يا ‪794‬‬

‫‪00‬‬
‫روز و يك سوم روز می شد‪ .‬در نتيجه ماه ها با فصل ها تطبيق پيدا نمی كرد و هر سه سال يك ماه و‬

‫هر سی سال‪ ،‬سه ماه فصل هاي سال به عقب می افتاد‪ .‬تقويم باال هر چند رسمی و همگانی بود اما‬

‫بسياري از مردم به ويژه كسانی كه با كشاورزي سروكار داشتند باتقويم جاللی يا شمسی نيز آشنا‬

‫بودند‪ .‬زيرا بذر افشانی و درومستلزم دانستن تقويم جاللی و گردش خورشيد بود‪ .‬به عالوه ايرانيان‬

‫برخی از اعياد باستانی خود‪ ،‬مانند نوروز را كه هر ساله با آغاز بهار منطبق بود از ياد نبرده بودند و آن‬

‫را دست كم از زمان كمبوجيه (‪ 990-999‬م)به ياد داشتند همچنين ايرانيان ماه هاي اوستايی‬

‫(فروردين‪ ،‬ارديبهشت‪ )... ،‬را كه بر طبق تقويم شمسی تنظيم شده بود فراموش نكرده بودند ودر‬

‫مواقع لزوم از ان استفاده می كردند‪.‬‬

‫در فروردين ‪ 8704‬تقويم ايران به طور رسمی از هجري قمري به هجري شمسی تبديل شد وپايان‬

‫روز مطابق رسم اروپاييان نيمه شب (ساعت دوازده شب) و آغاز روز لحظه اي پس از آن اعالم شد‪.‬‬

‫اين تغييرات هر چند عموميت يافت اما تقويم سابق را يكسره از ياد نبرد‪ .‬بيشتر امور دينی و مراسم‬

‫مربوط به آن و همچنين علوم غريبه همچنان بر مبناي تقويم قمري باقی ماند‪( .‬تناولی‪ ،‬پرويز‪ ،‬طلسم‪،‬‬

‫گرافيك سنتی ايران‪ ،‬چاپ سوم‪ ،8723 ،‬نشر بن گاه)‪.‬‬

‫اهميت تقويم در ايران‬

‫بر طبق شواهد موجود ايرانيان در گذشته اهميت زيادي براي تقويم قايل بودند و به تقويم به منزله‬

‫راهنماي كليه امور روزمره می نگريستند در آن زمان كار تقويم نويسان و منجمان به مراتب مشكل تر‬

‫از امروز بود و عالوه بر تعيين آغاز و پايان سال و ايام عيد و سوگواري‪ ،‬بايد كيفيت سال وماه را‬

‫تعيين می كردند و از اين نيز فراتر رفته بد و خوب آن ها را ازهم تميز دهند‪ .‬سياحانی كه طی چند‬

‫قرن گذشته در ايران بوده اند به نكات جالبی توجه كرده اند كه اشاره به برخی ازآنها می تواند درجه‬

‫اهميت تقويم را نزد ايرانيان نشان دهد‪.‬‬

‫‪01‬‬
‫دالواله كه بين سال هاي ‪ 8183‬تا ‪ 8199‬ميالدي در ايران بود مينويسد‪ « :‬تقويم هايی كه با دست‬

‫نوشته شده بين عامه مردم رواج دارد‪ .‬درميان كسانی كه خواندن می دانند به زحمت می توان يك نفر‬

‫را پيدا كرد كه تقويم در جيب نداشته باشد‪.‬‬

‫اين تقويم ها شايد همان هايی است كه شاردن هم در سال هاي بعد از دالواله ديده و مراجعه به‬

‫تقويم را براي اقدام به هر كاري در ساعتی مناسب مورد توجه قرار داه است‪.‬‬

‫يكی ازداليل همراه داشتن تقويم در گذشته عمل استخاره بود هر چند بهترين استخاره ها با قران‬

‫انجام می گرفت اما در مواردي قرآن در دست نبود تقويم جبران آن را می كرد‪ .‬در صفحات تقويم‬

‫كليه روزهاي خوب‪ ،‬بد و نحس ذكر شده بود و صاحب تقويم به راحتی می توانست براي كاري كه‬

‫در پيش دارد به تقويم خود مراجعه كرده‪ ،‬تاييد و يا عدم آن را از تقويم بگيرد‪ .‬برخی از مردم چنان‬

‫به استخاره معتاد شده بودند كه بدون استخاره هيچ كاري را انجام نمی دادند پوالك كه دراواسط قرن‬

‫نوزدهم در ايران بود نوشته است‪ «:‬حتی خوردن يك سيب يا يك ليوان شربت نيز اغلب منوط به‬

‫خوب آمدن استخاره می شود‪».‬‬

‫مردم عادي عمل استخاره را خود انجام می دادند اما شاهان و بزرگان براي استخاره به كسانی كه‬

‫مورد تاييدشان بود مراجعه می كردند وتعيين ساعت و روز را بدون مشورت آنان انجام نمی دادند‬

‫محمد علی شاه چنان عقيده اي به شيخ ابوطالب زنجانی پيدا كرده بود كه روز و ساعت بيشتر امور از‬

‫ختنه كردن فرزندش تا به توپ بستن مجلس و زندانی كردن مشروطه طلبان را به طوركتبی از وي‬

‫سوال كرده و تا زمانی كه جواب دريافت نمی كرد اقدامی هم نمی كرد‪.‬‬

‫روز و ساعت سفر و رسيدن به مقصد را نيز تقويم و منجم تعيين می كرد فرانكلين ميگويد‪« :‬‬

‫مسافرت امكان ندارد مگر اينكه قبال به كتاب فالنامه (تقويم) مراجعه كنيد‪ » .‬و شاردن نوشته است ‪« :‬‬

‫اخترشناسان هنگام سفر شاه را ساعت سه صبح تعيين كردند‪ ».‬دالواله می نويسد ‪ « :‬اخترشناسان ورود‬

‫شاه به اصفهان را هشت روز به عقب انداختند و ورودي را به كاخ‪ ،‬از در عقب تعيين كردند‪ » .‬وژوبر‬

‫آورده است ‪ « :‬خالف ميل ناگزير شديم تا روز پنجشنبه (درخوي) بمانيم‪».‬‬

‫‪02‬‬
‫مالقات و ديدار اشخاص را نيز تقويم تعيين می كرد و مقوم حتی مالقات با بيگانگان را پيش بينی‬

‫كرده بود‪ .‬اولئاريوس نوشته است ‪ « :‬خان ماموري نزد ما فرستاد و خواهش كرد فقط يك شب ديگر‬

‫در آن جا بمانيم زيرا منجم پيش بينی كرده است كه اين روز براي پذيرفتن بيگانگان مناسب نيست‪».‬‬

‫شاهان بيش از همه متكی به منجمين بودند‪ .‬زيرا بايد تصميمات مهم می گرفتند‪ .‬كمپفر (‪ 8127-29‬م‬

‫در ايران) می نويسد‪ « :‬ميزان اعتقادي كه شاه به پيشگويی ستاره شناسان نشان می دهد حيرت آور‬

‫است ‪ .‬جنگيدن با دشمن‪ ،‬پذيرايی از سفرا‪ ،‬ترتيب دادن مهمانی ها‪ ،‬شكارها و براسب نشستن و به‬

‫تفريح رفتن همه معلق است به اينكه قبال در اين مورد از ستاره شناسان كسب تكليف شده باشد‪».‬‬

‫وي ماجراي به تخت نشستن شاه صفی را كه مصادف با بيماري وي بال و قحطی در كشور وتجاوز‬

‫اوزبك ها شد به تفصيل شرح داده ونوشته است‪ « :‬از آن جا كه اطباء ‪ ،‬كليه تقصير را به گردن‬

‫منجمين و انتخاب ساعت نامساعد تاجگذاري انداختند‪ ،‬منجمين نام شاه را از صفی به سليمان تغيير‬

‫دادند و با تاجگذاري مجدد كه اتفاقا با بهبود شاه و رفع بال و باليا و به عقب راندن دشمن شد خود‬

‫را نجات دادند‪».‬‬

‫مطابق آخرين تقويم هاي به جا مانده دو روز از هر ماه نحس و بقيه سعد بود ‪.‬اين دو روز در هر‬

‫ماهی تغيير می كرد و هر سال يكی نبود در نتيجه وقتی پايان سال هجري قمري می رسيد مردم‬

‫درانتظار تقويم جديد ودانستن روزهاي نحس بودند مطابق گفته هاي الئاريوس‪ « :‬در عهد صفويه‬

‫روزهاي سوم و پنجم و بيست و سوم و بيست و پنجم هر ماه نحس بود‪.‬در اين چهار روز مردم‬

‫كارهاي مهم انجام نمی دادند‪».‬‬

‫مطابق يكی ازتقويم ها‪ ،‬روزهاي نحس به شرح زير بود‪:‬‬

‫رجب ‪ 87‬و ‪89‬‬ ‫محرم ‪ 88‬و ‪94‬‬

‫شعبان ‪ 7‬و ‪4‬‬ ‫صفر ‪ 8‬و ‪7‬‬

‫رمضان ‪ 0‬و ‪90‬‬ ‫ربيع االول ‪80‬و ‪90‬‬

‫شوال ‪ 1‬و ‪3‬‬ ‫ربيع الثانی ‪ 8‬و ‪82‬‬

‫‪07‬‬
‫ذي القعده ‪ 7‬و‪9‬‬ ‫جمادي االول ‪ 9‬و‪88‬‬

‫ذي الحجه ‪ 9‬و ‪3‬‬ ‫جمادي االخره ‪ 9‬و‪4‬‬

‫عملكرد روزهاي سعد ونحس به مراتب فراتر از اين روزها می رفت ودر عمل همه روزهاي ماه را‬

‫شامل می شد‪.‬بر طبق نوشته هايی كه از گذشتگان و سياحان اروپايی باقيمانده است هر روز از ماه‬

‫براي كار ويژه اي خوب بود و براي ديگرامور خوب نبود‪ .‬براي مثال روز اول ماه براي بنا كردن حمام‬

‫و زرادخانه خوب و براي بقيه كارها خوب نبود وروز دوم براي عقد‪ ،‬نكاح‪ ،‬سفر و پوشيدن جامه نو‬

‫خوب بود‪ .‬روز ششم هيچ كاري مناسب نبود و فراغت اوال توصيه شده بود و روز ‪ 91‬و ‪ 92‬براي هر‬

‫كاري مناسب بود‪.‬‬

‫منجمين حتی براي امور داخلی مردم و روابط زن و شوهري هم زمان تعيين می كردند از جمله شب‬

‫چهارشنبه براي مجامعت خوب نبود‪ .‬و شب هاي ‪ 91 ،99 ،94 ،98 ،81 ،87 ،9 ،4 ،7‬نيز نزديكی زن‬

‫و مرد ناميمون شناخته شده بود‪.‬‬

‫ماه هايی كه قمر در عقرب می افتاد (زمانی كه ماه در برج عقرب قرار می گرفت) و يا آن كه ‪94‬‬

‫ساعت يا كمتر طول می كشيد‪ ،‬اگر مجامعت صورت می گرفت و نطفه فرزندي بسته ميشد‪ ،‬طفل به‬

‫بيماري صرع دچار می شد و برعكس براي جماع روز دوشنبه توصيه وروز سه شنبه بر حذر شده‬

‫بود‪ .‬فرزندي كه در اين روز به وجود می آمد خون ريز‪ ،‬ظالم‪ ،‬راهزن و ستمگر می شد‪ .‬البته شب‬

‫پنجشنبه وجمعه بهترين بود زيرا بچه اي كه به وجود می آمد صحيح‪ ،‬سالم‪ ،‬ديندار و خطيب می شد‪.‬‬

‫روزهاي هفته نيز هر يك مناسب كاري بود و به نام يكی از ستارگان ناميده می شد‪ .‬شنبه روز زحل‬

‫بود و براي خريد زمين ومشاركت روز خوبی بود‪.‬‬

‫يكشنبه روز شمس بود براي دوستی‪ ،‬بنا كردن عمارت‪ ،‬باغ و نهر خوب بود اما براي تجارت‪ ،‬سفر‪،‬‬

‫جنگ و مجادله مناسب نبود دوشنبه متعلق به قمر بود نامه نگاري‪ ،‬لباس نو پوشيدن‪ ،‬نهال كاشتن و‬

‫عقد و نكاح خوب بود‪.‬‬

‫‪04‬‬
‫سه شنبه روز مريخ روز ميانه بود‪ .‬سالح ساختن‪ ،‬حجامت كردن‪ ،‬خريد وسفر توصيه شده بود‪ .‬اما در‬

‫ساعات اول آن رفتن نزد بزرگان و حجامت خواستن منع شده بود‪ .‬چهارشنبه روز عطارد بود‪ ،‬روزي‬

‫مبارك و نيك بود‪ .‬حمام رفتن‪ ،‬تراشيدن مو و دارو خوردن مناسب بود‪ .‬پنجشنبه روز مشتري نيز از‬

‫روزهاي خوب بود و ازدواج‪ ،‬سفر‪ ،‬آغاز به كارهاي بزرگ‪ ،‬بناي كار‪ ،‬ساختن ابزار و خريد توصيه می‬

‫شد و جمعه منسوب به زهره بود‪.‬‬

‫عقد وعروسی در اين روز خوب‪ ،‬خريد گاو‪ ،‬گوسفند وشتر‪ ،‬آرايش باغ‪ ،‬معالجه و درمان وتولد نوزاد‬

‫مبارك بود‪( .‬تناولی‪ ،‬پرويز‪ ،‬طلسم‪ ،‬گرافيك سنتی ايران‪ ،‬چاپ سوم‪ ،8723 ،‬نشر بن گاه)‪.‬‬

‫‪ -3-1-1‬رمل‬
‫آگاهی به علم رمل نيز از واجبات علوم غريبه و طلسمات محسوب می شد‪ .‬علم رمل را می توان‬

‫يكی از مستدل ترين علوم ماوراء الطبيعه به حساب آورد‪ .‬هر چند اهداف اين علم نيز دسترسی به‬

‫مجهوالت عالم و استعالم خير وشر وقايع است اما مسير و مراحل دستيابی به آن اهداف‪ ،‬مستلزم‬

‫تسلط بر دانش گسترده اي می باشد‪ .‬مطابق روايات موجود علم رمل ‪ ،‬قديميترين علم از علوم‬

‫ماوراءالطبيعه است وبه زمان حضرت آدم بر می گردد و داستان آن به شرح زير است‪:‬‬

‫حضرت آدم كه از اسرار ازل بی خبر بود‪ ،‬از خدا خواست تا وي را به آن اسرار آگاه كند‪ .‬خداوند‬

‫خواسته آدم را اجابت نمود و جبرييل را بر وي نازل كرد‪ .‬جبرييل به آدم گفت آن چه می خواهی‬

‫بدانی در اثر چهار انگشت كه بر ماسه نقش كنی‪ ،‬نهفته است و به وصف حاالت آن چهار انگشت‬

‫پرداخت‪:‬‬

‫اثر انگشت اول يا نقطه اول« آتش» ‪ ،‬نقطه دوم « باد»‪ ،‬نقطه سوم« آب» و نقطه چهارم« خاك» است و‬

‫اضافه كرد جز اين چهار عامل چيزي در جهان وجود ندارد‪ .‬سپس گفت هر يك از چهار عامل اثراتی‬

‫بر احوال زمين و زمان و آدميان دارند به اين معنا كه آتش به منزله روح ‪ ،‬باد به منزله عقل‪ ،‬آب به‬

‫منزله نفس و خاك به منزله جسم است ‪ .‬سپس جبرييل گفت هر يك از اين چهار عامل داراي چهار‬

‫اثر ويژه اند كه جميع آن ها به شانزده می رسد‪ .‬آن گاه شكل شانزده اثر رابا نقطه و خط بر ماسه‬

‫‪09‬‬
‫كشيد و محدوده احواالت هر يك را براي آدم وصف كرد‪ .‬فشرده معانی و مفاهيم اشكال شانزده گانه‬

‫به شرح زير است‪ -8 :‬خانه‪ -9 ،‬حال و نفس‪ -7 ،‬مال ومعاش‪ -4 ،‬برادران و خواهران‪ -9 ،‬پدر وجد‪،‬‬

‫‪ -1‬فرزند ومعشوق‪ -3 ،‬بيماري و حمل زنان‪ -2 ،‬دشمنان و ازدواج‪ -0 ،‬خوف وخطر‪ -80 ،‬سفر و‬

‫علم‪ -88 ،‬جاه و جالل‪ -89 ،‬دوستان قديم‪ -87 ،‬چهارپايان‪ -84 ،‬موفقيت و شكست‪ -89 ،‬مقاصد‪،‬‬

‫‪ -81‬حاكم وقاضی و جميع كارهاي زشت و زيبا‪.‬‬

‫چهار شكل اول را «اَمهات» چهار شكل دوم را «بَنات»‪ ،‬چهار شكل سوم را « متولدات» و چهار شكل‬

‫آخر را «زوايد» می نامند و براي هر يك ارقام و مطالبی ذكر می كنند‪.‬‬

‫كشف علم رَمل به دانيال نبی نيز نسبت داده شده است ‪ .‬داستان آن گرچه متفاوت با داستان آدم است‬

‫اما نتايج اهداف هر دو داستان يكی است‪ .‬در هر دو روايت اساس رَمل بر چهار عنصر طبيعت قرار‬

‫گرفته است كه با چهار نقطه مشخص شده است‪ .‬اين چهار عنصر هر يك داراي منشعبات و مفاهيمی‬

‫هستند كه از طريق ابزار رَمل به دست می آيند‪ .‬ابزار رَمل جمعا سه قطعه است و اغلب از برنج و گاه‬

‫از نقره و مصالح ديگر ساخته شده است‪.‬‬

‫يك صفحه برنجی مدور كه بر آن تصاوير بروج كشيده شده است ‪ « ،‬تخته رمل» نام دارد ودو مكعب‬

‫برنجی كه هر يك متشكل از چهار تاس متحرك است و از ميان آن ها ميله اي عبور كرده تاس و يا «‬

‫خط رمل» گفته می شود‪ .‬بر چهار طرف هر يك از تاس ها چندنقطه به ترتيب زير حك شده است‪:‬‬

‫در يك طرف چهار نقطه( ‪) : :‬طرف مقابل دونقطه( ‪) :‬و در طرفين اين دو‪ ،‬هر يك سه نقطه( ‪. ). :‬‬

‫چنان كه گفته شد هر يك از چهار نقطه نماد يكی از چهار عنصر طبيعت (آب‪ ،‬آتش‪ ،‬باد وخاك) ويا‬

‫اثرات آن ها بر احوال آدمی (روح‪ ،‬عقل‪ ،‬نفس وجسم ) است‪.‬‬

‫عمل رَمل زدن با ريختن تاس ها بر تخته رَمل انجام می گيرد‪ .‬به اين ترتيب كه رمال پس از آن كه‬

‫مشخصات صاحب رمل كه به چگونگی آن ديرتر اشاره خواهم كرد را يادداشت كرد دو رشته رمل‬

‫(تاس ها) را در دست چرخانده و آن را بر صفحه رمل می ريزد(مجموع نقاط هر خط نبايد از ‪ 1‬نقطه‬

‫كمتر واز دوازده نقطه بيشتر باشد) پس از آن اعداد هر يك را از دست چپ مشاهده و تعداد ‪ 9‬هايی‬

‫‪06‬‬
‫كه در هر يك از آنهاست كسر می كند تا آن كه مجموع هر يك در آخر بيش از ‪ 8‬يا ‪ 9‬نشود‪ .‬سپس‬

‫اين دو عدد مانده را با هم جمع می كند تا عددي بين ‪ 8‬تا ‪ 4‬حاصل شود(وگرنه ريختن تاس را‬

‫تكرار می كند)‬

‫عدد بدست آمده را «امهات» كه يكی از احوال اول است می نامند‪ .‬سپس همين عمل را تكرار می كند‬

‫وعددي كه بدست می آيد مربوط به «بنات» يا چهار حال دوم است او به همين ترتيب پيش می رود‬

‫تا ‪ 4‬رقم را ازچهار احوالی كه ذكر شد بدست آورد‪.‬‬

‫اين عمليات در ارتباط با خواسته هاي «رمل خواه» می تواند بسيار گسترده تر و پيچيده تر باشد و‬

‫آگاهی به علوم بيشتر را كه در زير به برخی از آنها اشاره خواهيم كرد ايجاب كند‪.‬‬

‫تكميل علم رمل به سرخاب منتسب است كه كتاب وي به همين نام معروف است ‪ .‬برخی از‬

‫دانشمندان نامی ايران چون خواجه نصير الدين طوسی نيز در علم رمل رساله نوشته اند‪.‬‬

‫عالوه بر تاس و تخته رمل‪ ،‬برخی از رماالن به ابزار اندازه گيري بيشتري از جمله‪ :‬اسطرالب‪ ،‬قطب‬

‫نما وجهت نما مجهز هستند‪ .‬و از آن جا كه اين ابزار بيشترين مصرف را در ستاره شناسی و علم نجم‬

‫دارند از بحث بيشتر درباره آن ها خودداري می كنم‪( .‬تناولی‪ ،‬پرويز‪ ،‬طلسم‪ ،‬گرافيك سنتی ايران‪،‬‬

‫چاپ سوم‪ ،8723 ،‬نشر بن گاه)‪.‬‬

‫‪ – 2-2-1‬احوال طبيعت‪:‬‬
‫از جمله علومی كه رمال مستلزم به دانستن آن است منطقه البروج و احوال طبيعت است منطقه البروج‬

‫كه بخش مهمی از علوم نجوم را تشكيل می دهد سرمبناي منطقه فرضی آسمان كه حدود ‪ 20‬درجه‬

‫در هر طرف دايره بروج است می باشد‪ .‬اين منطقه را به دوازده قسمت مساوي تقسيم كرده و هر يك‬

‫را برج ناميده اند‪ .‬عالوه بر اسم‪ ،‬هر يك از بروج داراي يك صورت فلكی اند و اين صورت ها بر‬

‫گرداگرد تخته رمل حك شده اند و خود بخش مهمی از هنرهاي تصويري اسالمی را تشكيل می‬

‫دهند‪.‬‬

‫‪03‬‬
‫صاحب ستاره‬ ‫صورت برج‬ ‫ماه هاي اوستايی‬ ‫نام برج‬

‫مريخ‬ ‫قوچ‬ ‫فروردين‬ ‫حمل‬

‫زهره‬ ‫گاو نر‬ ‫ارديبهشت‬ ‫ثور‬

‫عطارد‬ ‫دوپيكر‬ ‫خرداد‬ ‫جوزا‬

‫ماه‬ ‫خرچنگ‬ ‫تير‬ ‫سرطان‬

‫خورشيد‬ ‫شير‬ ‫مرداد‬ ‫اسد‬

‫عطارد‬ ‫دسته اي سنبل‬ ‫شهريور‬ ‫سنبه‬

‫زهره‬ ‫ترازو‬ ‫مهر‬ ‫ميزان‬

‫مريخ‬ ‫عقرب‬ ‫آبان‬ ‫عقرب‬

‫قوس‬ ‫مردي با كمان‬ ‫آذر‬ ‫قوس‬

‫زحل‬ ‫بزغاله‬ ‫دي‬ ‫جدي‬

‫زحل‬ ‫مردي بادلو‬ ‫بهمن‬ ‫دلو‬

‫مشتري‬ ‫ماهی‬ ‫اسفند‬ ‫حوت‬

‫هر يك از اين برج ها احوال و خواصی دارند و اين احوال را به آسمان منتقل می كنند‪ .‬احوال بروج‬

‫بسيار جامع و گسترده اند و هر يك شامل بخشی جداگانه چون طبايع اربعه (آتش‪ ،‬باد‪ ،‬آب وخاك) ‪،‬‬

‫« كواكب سبعه» (زحل‪ ،‬مشتري‪ ،‬مريخ‪ ،‬شمس‪ ،‬زهره‪ ،‬عطارد‪ ،‬قمر) و«بروج اثناعشر» (‪ 89‬ماه سال) می‬

‫شوند‪ .‬در زير تنها به فشرده اي از آنها اشاره می كنم‪.‬‬

‫حمل(فروردين) از بروج آتشی با طبيعت گرم‪ ،‬خشك و صفراوي‪ ،‬متردد‪ ،‬بی ثبات‪ ،‬خوشگو وخندان‬

‫رو‪ ،‬سازگار‪ ،‬نرمخو و پرروزي‪ ،‬عالقمند به شعر و حكايت و جستجوگر‪.‬‬

‫ثور(ارديبهشت) از بروج خاكی با طبيعت سرد و خشك و سوداوي و نيروي بدنی قوي‪ ،‬عقل وانديشه‬

‫ضعيف‪ ،‬ملون المزاج و خدعه گر‪ .‬دوستی ومصاحبی خوب با صاحبان طالع آب ‪ ،‬خاك وآتش‪.‬‬

‫جوزا(خرداد) از بروج بادي با طبيعت گرم و ذوجسدين( دو شخصيتی) در معاشرت خوشخو‬

‫وخوشرو‪ .‬اهل شوخی ومزاح‪ ،‬مستعد آموختن علوم و هندسه و فلسفه‪ .‬با صاحبان طالع خاك‬

‫ناسازگار با بقيه سازگار‪.‬‬

‫‪08‬‬
‫سرطان(تير) از بروج آبی با طبيعت سرد و منقلب‪ ،‬متلون‪ ،‬متغير االحوال و زيرك و پرجنب و جوش‪،‬‬

‫ناسازگار و تلخ زبان‪ ،‬كم دوست وپردشمن در خصومت با صاحبان طالع آتش با بقيه سازگار‪.‬‬

‫اسد(مرداد) از بروج آتشی با طبيعت گرم و خشك و صفراوي ودموي‪،‬در احوال و صفات خوب‪،‬‬

‫پرهيبت و متكبر‪ ،‬سخت دل و شجاع‪ ،‬زيرك واندك فرزند‪ ،‬رياست طلب‪ ،‬در مديريت و سروري اليق‬

‫ودر زيردستی نافرمان‪ ،‬باصاحبان آب در رنج با بقيه سازگار وكامكار‬

‫سنبله (شهريور) از بروج خاكی‪ ،‬سرد و خشك و سودايی وذوجسدين(دوشخصيتی)‪ ،‬گشاده رو‪،‬‬

‫سليم‪ ،‬خوشخو وخوشرو‪ ،‬با وقار و با صفا‪ ،‬صاحب استعداددر حكمت وادب ومنطق‪ ،‬دوستدار‬

‫عيش‪ ،‬عشرت‪ ،‬فسق‪ ،‬فجور ومقاربت‪ ،‬با صاحبان طالع باد در رنج و نامرادي با بقيه در توافق‬

‫وهمزيستی‪.‬‬

‫ميزان(مهر) از بروج بادي‪ ،‬با طبيعت گرم و تر ومنقلب‪ ،‬خوش خلق و كريم‪ ،‬عالی مقام واهل صنعت‬

‫و هنر وزيبايی‪،‬منصف‪ ،‬مدبر وزيبا پسند‪ ،‬خوشگذران وعياشف با صاحبان برج خاك ناسازگاري ‪،‬‬

‫زجر و ضرر‪ ،‬با بقيه در توافق ‪ ،‬پيشرفت و سازگاري‪.‬‬

‫عقرب( آبان) از بروج آبی‪ ،‬با طبيعتی سرد وتر وبلغمی‪ ،‬با غيظ و غضب‪ ،‬مشاجره جو و ناسلوك‪،‬‬

‫خودآزار و ديگر آزار‪ ،‬كوته سخن و بخيل با صاحبان برج آتش ناخوشايند و مشكل آفرين با بقيه در‬

‫سازش‪.‬‬

‫قوس(آذر) از بروج آتشی‪ ،‬با طبيعت گرم و خشك و صفراوي و ذوجسدين‪ ،‬خوبرو و خوشخو و‬

‫آينده نگر‪ .‬با تدبير و باكياس ت‪ ،‬اديب‪ ،‬فاضل واهل قلم‪ ،‬بی مكر ‪ ،‬سخی‪ ،‬صديق و نازك انديش اما كم‬

‫صبر‪ .‬در عفت و شهوت متوسط با صاحبان طالع خود در سازش و با صاحبان طالع آبی در زيان و‬

‫ناكامی‪.‬‬

‫جدي(دي) از بروج خاكی با طبيعت سرد و خشك و منقلب‪ ،‬با حدت ‪ ،‬غيظ و غضب‪ ،‬كبر‬

‫وخودخواهی‪ ،‬تلخ و ناسازگار‪ ،‬بد دل‪ ،‬حسود‪ ،‬حيله گر و پردشمن‪ ،‬با صاحبان طالع باد در رنج با بقيه‬

‫به جهت اجبار و احتياج در توافق‪.‬‬

‫‪00‬‬
‫دلو(بهمن) از بروج بادي‪ ،‬با طبيعت گرم تر و دموي‪ ،‬عفيف‪ ،‬سخی و حريص به زينت‪ ،‬تجمل و مال‪،‬‬

‫شيرين زبان‪ ،‬خوشگذران‪ ،‬راحت طلب و جاللت دوست‪ ،‬صاحب ادب وبزرگی‪ ،‬امين و درستكار‪،‬‬

‫خوش قول‪ ،‬با صاحبان طالع خاك در خير وپيشرفت و صاحبان طالع آتش در نكبت‪ ،‬تنزل و مفارقت‪.‬‬

‫حيرت(اسفند) از بروج آبی با طبيعتی سرد وتر و بلغمی‪ .‬خوش طالع و خوش روزي‪ .‬شيرين زبان‬

‫خوش سخن ومهربان‪ .‬خوشگذران‪ ،‬راحت طلب وجاللت دوست‪ ،‬صاحب ادب وبزرگی‪ ،‬امين‬

‫ودرستكار‪ ،‬خوش قول‪ ،‬با صاحبان طالع خاك در خير و پيشرفت و صاحبان طالع آتش در نكبت ‪،‬‬

‫تنزل ومفارقت(تناولی‪ ،‬پرويز‪ ،‬طلسم‪ ،‬گرافيك سنتی ايران‪ ،‬چاپ سوم‪ ،8723 ،‬نشر بن گاه)‪.‬‬

‫‪ -1-1-1‬گردش سال‪:‬‬
‫نكته ديگري كه رماالن و پيشگويان به آن آگاهی داشتند گردش سال بود‪ .‬هر سال بر روي يكی از‬

‫حيوانات می گشت و هزار سال اين گردش تكرار می شد‪ .‬اين حيوانات عبارت بود از موش‪ ،‬گاو‪،‬‬

‫پلنگ‪ ،‬خرگوش‪ ،‬نهنگ‪ ،‬مار‪ ،‬اسب‪ ،‬گوسفند‪ ،‬بوزينه‪ ،‬مرغ‪ ،‬سگ و خوك‪.‬‬

‫هر سال وهر حيوان حكم ومعنايی داشت‪ .‬از جمله اثر سال موش بر طبيعت‪ ،‬باران هاي تند بهاري‪،‬‬

‫سرماي سخت زمستان‪ ،‬اثرش در مردم‪ ،‬دزدي وخيانت و در دو دولت جنگ ومحاربه و در نتيجه‬

‫خوف و هراس در ميان علما بود‪ .‬برعكس سال گاو فراوانی ارزاق‪ ،‬پرآبی قنوات‪ ،‬وفور لبنيات‪ ،‬نيكی‬

‫حال رعايا‪ ،‬اعتدال تابستان و برودت زمستان بود‪ .‬سال پلنگ عالمت ازدياد خشم و غيظ بين مردم‪،‬‬

‫فشار و ظلم سلطان بر مردم‪ ،‬جنگ‪ ،‬خونريزي‪ ،‬نا امنی وفساد‪ ،‬گرماي تابستان‪ ،‬خشكی زمستان‪ ،‬فرار‬

‫سرحدنشينان و ضعف حال تجار وصنعتگران بود‪ .‬سال خرگوش تا حدودي متضاد بود‪ .‬از سك و‬

‫احداث قنوات‪ ،‬كاريزها و بستن سد روي رودخانه بود‪ ،‬از سوي ديگر سال آفات‪ ،‬خرابی كشت و‬

‫زرع‪ ،‬سال رنج‪ ،‬مرض‪ ،‬شيوع آبله مرغان و امراض پوستی‪ ،‬شيوع دزدي‪ ،‬خيانت و فحشا بود‪.‬‬

‫سال نهنگ داللت بر افزودنی گوشت‪ ،‬كثرت آب ها‪ ،‬طغيان رودخانه ها‪ ،‬فراوانی باران‪ ،‬طوفان‪ ،‬زلزله‬

‫در شهرها‪ ،‬فشار مالكان بر رعايا و تسخير برخی از شهرها بدست سالطين بود‪ .‬سال مار سال رواج‬

‫حيله‪ ،‬تزوير‪ ،‬ترس و خوف‪ ،‬جور وستم بر رعايا و ميل به استعمال دخانيات و مسكرات در بين مردم‪.‬‬

‫‪100‬‬
‫سال اسب ‪ ،‬سال سردي زمستان‪ ،‬اعتدال بهار و تابستان‪ ،‬ظهور سيل هاي مهيب در كوهپايه ها‪ ،‬سال‬

‫لشكركشی دولت ها‪ ،‬غارت‪ ،‬و چپاول مرزها و كثرت ازدواج بود‪.‬سال گوسفند نيز فراوانی نعمت‪،‬‬

‫وفور جو وگندم‪ ،‬ارزانی گوشت و روغن‪ ،‬كسادي بازار پشم و پنبه‪ ،‬آسايش دراويش و اهل عرفان‪،‬‬

‫رواج كار شيرينی فروشان‪ ،‬حلواييان و طالسازان وسال بوزينه دليل بر طراوت وسرسبزي درختان‪،‬‬

‫اعتدال بهار‪ ،‬گرماي شديد در آخر تابستان‪ ،‬عروسی‪ ،‬كثرت طالق‪ ،‬فراوانی دزدي‪ ،‬فحشا و رغبت به‬

‫جماع‪.‬‬

‫سال مرغ سال كاهش باران‪ ،‬ظهور ملخ هاي دريايی‪ ،‬آفات ‪ ،‬هجوم شغال بر دهات‪ ،‬گرانی ارزاق‪،‬‬

‫قحط غالت در بعضی نقاط‪ ،‬رواج كار اهنگران و مقنيان‪ ،‬قتل بعضی از سخنوران و متفكران و غم‬

‫واندوه ميان رعايا‪ .‬سال سگ سال ترس و وحشت ميان سرحدنشينان‪ ،‬نيكی حال چادرنشينان‪ ،‬فراوانی‬

‫صيد و شكار‪ ،‬دستگيري برخی از طاغوتيان‪ ،‬عزل وزراء و نصب ستمگران به جاي ايشان و باالخره‬

‫سال خوك سال گرماي ناگهانی بهار‪ ،‬آفات سر درختی ‪ ،‬بی عفتی ميان زنان ومردان‪ ،‬رغبت مردم به‬

‫كارهاي حرام‪ ،‬طغيان فرزندان به پدران ومادران و خوشگذرانی اهل فحشا و طرب بود‪.‬‬

‫همچنين ماه هاي سال جنسيت داشتند و به صورت يك درميان نر وماده می شدند چنان كه محرم ‪،‬‬

‫ربيع االول‪ ،‬جمادي االول‪ ،‬رجب‪ ،‬رمضان وذيقعده نر و بقيه ماه ها ماده بودند هر يك از روزهاي‬

‫هفته متعلق به يكی از ستارگان بود‪ .‬شنبه روز زحل‪ ،‬يكشنبه شمس‪ ،‬دوشنبه قمر‪ ،‬سه شنبه مريخ‪،‬‬

‫چهارشنبه عطارد‪ ،‬پنجشنبه مشتري وجمعه روز زهره بود در هر روز انجام امور ويژه اي توصيه شده‬

‫بود از جمله شنبه (متعلق به زحل) روزي نيك براي خريد زمين و اقدام به طالق بود‪ .‬و دوشنبه‬

‫(قمر) روزي ميانه بود به روايتی برخی از امور چون فرستادن قاصد‪ ،‬ديدن اكابر‪ ،‬نو پوشيدن و نكاح‬

‫كردن در ساعات اول آن خوب بود و به روايتی هم انجام دادن هيچ كاري در اين روز مناسب نبود‪.‬‬

‫همچنين هر يك از كواكب داراي يك عدد تعويذ بود‪ .‬عدد تعويذ يك شماره رمز و يا يك طلسم بود‬

‫كه به فالخواه توصيه می شد آن را به همراه داشته باشد‪( .‬تناولی‪ ،‬پرويز‪ ،‬طلسم‪ ،‬گرافيك سنتی ايران‪،‬‬

‫چاپ سوم‪ ،8723 ،‬نشر بن گاه)‪.‬‬

‫‪101‬‬
‫‪ -4-1-1‬فال بيني و کتاب بيني‬
‫اين اطالعات تنها چكيده اي از دانش گسترده رماالن و دعانويسان بود رمال خوب كسی بود كه به‬

‫اموري چون ارقام كواكب‪ ،‬طبايع بروج‪ ،‬رقوم هفته‪ ،‬رقوم ماه‪ ،‬شرف كواكب‪ ،‬هبوط كواكب‪ ،‬درجات‬

‫شرف‪ ،‬درجات افالك‪ ،‬ارباب نهاري‪ ،‬ارباب ليلی‪ ،‬ارباب ساعات‪ ،‬علم جفر و ده ها امر ديگر آشنايی‬

‫داشت‪ .‬با داشتن اين اطالعات و يا قسمتی از آن ها وي می توانست به شغل كتاب بينی بپردازد‪.‬‬

‫يكی از رشته هاي مهم علوم ماوراء الطبيعه «كتاب بينی» بود‪.‬كتاب بينان كتابی داشتند كه در آن اسرار‬

‫طبيعت نوشته شده بود‪.‬‬

‫اين نوشته ها اغلب باتصاويري از انسان‪ ،‬حيوان‪ ،‬فرشتگان و اجنه همراه بودو آنان ضمن پيش بينی‬

‫احوال فالخواه اين تصاوير را به او نشان می دادند‪.‬الناريوس به گوناگونی كار رمال و كتاب نويس‬

‫توجه كرده وابزار كار و روش هر يك را شرح داده است‪ .‬وي نوشته است‪« :‬رمال همان پيشگوست و‬

‫با شش يا هشت تاس كه از ميان آن ها دو مفتول كوچك مسين گذشته است از آينده خبر می دهد‪.‬‬

‫فالگير كارش گونه ديگر است او سی يا چهل صفحه نازك كه درازا و پهناي هر كدام به يك زول می‬

‫رسد در مقابل خود می گسترد‪ ،‬در قسمت پايين اين صفحات نوشته هايی ديده می شود‪ .‬مشتري بايد‬

‫بر روي اين صفحه ها پول بگذارد و نيت كند‪ ..‬فالگير كتابی با خود دارد كه بسيار دراز و پهن است و‬

‫قطر آن به سه يا چهار انگشت می رسد صفحات اين كتاب با اشكالی از فرشتگان‪ ،‬شياطين‪ ،‬اژدها و‬

‫انواع مختلف جانوران و كرم ها به صورتی مهيب می باشد‪.‬‬

‫فالگيري و كتاب بينی طرف مختلفی داشت‪ .‬برخالف امروز كه روز تولد‪ ،‬ماه وسال آن ميزان كار‬

‫است در گذشته نام اشخاص و اوليا آنها ميزان قرار می گرفت‪ .‬اغلب نام فالخواه و نام مادر او به كار‬

‫برده می شد‪ .‬براي مثال اگر نام فالخواه احمد و نام مادرش اختر بود حروف احمد (ا‪.‬ح‪.‬م‪.‬د) و اختر(‬

‫ا‪.‬خ‪.‬ت‪.‬ر) و معادالت ابجدي آن ها( كه ‪ 4 .40 .2 .8‬و ‪ 900 .40 .100 .8‬است)‪ ،‬نوشته می شد سپس‬

‫جمع اين اعداد مطابق ابجد صغير ‪ 89-89‬ساقط می شد (يعنی از جمع اين اعداد كه ‪ 8994‬است‪،‬‬

‫‪ 804‬تا ‪ 89‬خارج می شد الزم به توضيح است كه رماالن ريز اعداد را تك تك ساقط می كردند‪ ).‬آن‬

‫‪102‬‬
‫چه كه باقی می ماند عدد «‪ »1‬بود كه متعلق به روز ششمين برج سال يعنی سنبله است ‪ ،‬می شد‪.‬‬

‫سپس فالگير با تعيين رقم كواكب ستاره سنبله را براي فالخواه می نوشت و به او تجويزاتی می كرد‪.‬‬

‫از جمله گاه توصيه می كرد فالخواه رقم كوكب خود را بر انگشتري حك كند و آن را از خود جدا‬

‫نكند‪ ،‬البته اين نسخه بسيار ساده و ابتدايی است زيرا هر فالخواهی طرف مقابلی هم دارد و بسياري از‬

‫احوال از جمله طبع هر يك بايد محاسبه ودستورالعملی براي عاشق‪ ،‬معشوق ‪ ،‬طالع و طبعی كه‬

‫دارند‪ ،‬مانند آبی‪ ،‬خاكی‪ ،‬آتشی و بادي نوشته شود‪( .‬تناولی‪ ،‬پرويز‪ ،‬طلسم‪ ،‬گرافيك سنتی ايران‪ ،‬چاپ‬

‫سوم‪ ،8723 ،‬نشر بن گاه)‪.‬‬

‫اعداد ارقامی كه رمال با ريختن تاس بر تخته رمل بدست می آورد و ارقامی كه از نام فالخواه مادر و‬

‫پدر او در دست دارد ميزان كار رمال قرار ميگيرد وي كليه محاسبات خود را بر مبناي اين اعداد قرار‬

‫می دهد و پس از انتقال و انطباق اعداد با سال‪ ،‬ماه‪ ،‬هفته‪ ،‬روز خوب وبد ايام را تعيين و نسخه الزم‬

‫را صادر می كند‪ .‬اين نسخه ها اغلب بر كاغذ ست اما گاه بر اشيا ديگري هم نوشته می شود تا‬

‫فالخواه بتواند آن را بر انگشت كند و يا بر بازوي خود ببندد و همراهش حمل كند‪.‬‬

‫‪ -4-7‬طلسم و تعويذ و سحر و جادو‬


‫طلسم و تعويذ‪:‬‬

‫دو واژه طلسم و جادو هر چند بيشتر همراه هم به كار می روند و به ظاهر مترادف يكديگر هستند اما‬

‫در عمل چنين نيستند و هريك تاريخچه اي جداگانه ومعنا و مفهومی متفاوت دارند‪.‬‬

‫چنان كه ديديم ‪ ،‬جادو از دير باز عملی مذموم و حرفه جادوگري اغلب در دست ديوان و پيرزنان‬

‫خدعه گرد بود‪ .‬حال آن كه طلسم از ازمنه باستان بخشی از علوم ماوراء الطبيعی به حساب می رفت‬

‫و فراگيري آن مستلزم تسلط بر نجوم‪ ،‬رياضيات‪ ،‬وبرخی علوم ديگر بود‪.‬‬

‫واژه طلسم از جمله واژه هايی است كه در بسياري از زبان هاي دنيا با همين لفظ و يا با اندك تغيير‬

‫مشترك مانده است و تاريخچه اي كهن دارد‪ .‬مشهور است كه بلنياس حكيم يونانی كه به پدر طلسم‬

‫‪107‬‬
‫شهرت يافته بر اين علم تسلط كامل داشت و براي محافظت بسياري از شهرها از گزند طوفان ‪ ،‬مار و‬

‫كژدم طلسم هايی ساخته و به دروازه شهر آويخته بود‪.‬برخی نيز قوانين طلسم را به هرمس‬

‫تريسمگيستوس نسبت داده اند‪.‬‬

‫ايرانيان نيز از ديرباز با علوم طلسمی آشنا بوده اند و در زمينه آن مطالعات وتحقيقات زيادي كرده و‬

‫آثار جالبی را به جا گذاشته اند‪.‬اما پيش از آن بد نيست به تفكيك دست ساخته هاي ملهم از دعا‪،‬‬

‫طلسم و تعويذ پرداخته شود‪ .‬به طور كلی اساس دعا بر نوشته و حرف است و آثار ملهم از دعا آثاري‬

‫هستند كه بر آن آيه ها و سوره هاي قرآن و يا اسامی خدا‪ ،‬پيامبر و امامان نگاشته شده و فهم‪،‬درك و‬

‫خواندن آنها براي همه يكسان است ‪ .‬حال آن كه طلسم بر علوم ماوراء الطبيعه بنا شده است و‬

‫فهم‪،‬درك و خواندن آن براي همه كس ميسر نيست‪ .‬البته مضامين طلسم نيز اغلب مذهبی است و با‬

‫آيات واسماء الهی و نام پيامبران و امامان همراه است اما خطی كه براي اظهار آنها به كار رفته است‬

‫براي همه كس قابل فهم نيست‪ .‬متن و موضوع دعا و طلسم نيز متفاوت است‪ .‬متون مذهبی و آيات‬

‫دردعا چنان كه هست نگاشته شده است حال آن كه در طلسم اغلب به تخليص گراييده و يا قسمت‬

‫هايی از آن تكرار شده است‪ .‬اما تعويذ كه معادل واژه ‪ amulet‬انگليسی و فرانسوي است مصدر واژه‬

‫عربی است و فارسی آن چشم افسا و چشم بنام است‪.‬‬

‫تعويذ شكل و شمايلی جدا از طلسم و دعا دارد و بيشتر بر گرفته از اشيا با نوشته و يا بی نوشته‬

‫است‪ .‬به اين گونه اشيا نظر قربانی هم گفته می شود نظر قربانی بيشتر براي حفظ كودكان از چشم بد‬

‫به كار می رود و متشكل از اشيايی چون صدف‪ ،‬حلزون‪ ،‬قطعه اي سنگ نمك‪ ،‬عقيق‪ ،‬چشم خشك‬

‫شده گوسفند‪ ،‬دانه اسفند و دندان برخی حيوانات همراه مقداري منجوق است‪ .‬اين اشيا يا برخی از‬

‫آنها اغلب به وسيله سنجاق قفلی به شانه چپ كودك و يا جلوي سربند قنداق نوزاد نصب می شود‬

‫البته نظر قربانی انواع واقسامی دارد و مصرف آن به مراتب فراتر از كودكان می رود‪ .‬بسياري از مردم‬

‫به برخی اشيا عقيده دارند و آن را از خود دور نمی كنند ومعتقدند برايشان خير‪ ،‬بركت و شانس به‬

‫همراه می آورد‪.‬‬

‫‪104‬‬
‫در گذشته هاي دور هم وضع به همين منوال و به احتمال شديدتر هم بوده است واشيا زيادي براي‬

‫اين گونه مقاصد ساخته می شده است‪ .‬برخی ازاين اشيا به احتمال زياد كاربرد تعويذ داشته اند‪.‬‬

‫بسياري از آن ها مخلوط ی از طلسم‪ ،‬دعا‪ ،‬يا طلسم و تعويذ و يا هر سه اند و مطابق مصالح ‪ ،‬ابعاد و‬

‫كاربردي كه دارند به چندين گروه تقسيم می شوند‪ .‬گسترده ترين و عاميانه ترين آنها از شكل آدمی‬

‫و به صورت واقعی آن است و طلسم گر موضوع را براي طلسم خواه با نوشته وتصوير شرح داده‬

‫است‪.‬‬

‫ميزان ا ستفاده از شكل آدمی در اين گروه متفاوت است گاه از همه اندام استفاده شده‪ ،‬گاهی هم از‬

‫سر‪ ،‬پا و براي بقيه اعضا از جدول‪ ،‬حرف وعدد كمك گرفته شده است‪ .‬در برخی ديگر همه اعضا به‬

‫تجريد گراييده است‪ .‬براي مثال به جاي سر يك دايره‪ ،‬به جاي بدن يك چهارگوشه و به جاي پا دو‬

‫خط موازي به كار رفته است گاهی هم از شماي آدمی نه صورت واقعی آن بلكه از طريق تركيبی‬

‫يعنی تركيب برخی ازاعضاي بدن با حرف واعداد بهره گرفته شده است‪ .‬در گروه سوم از شكل آدمی‬

‫به كلی اجتناب شده و از حروف ‪ ،‬اعداد و پيچ و خم هاي ويژه به برخی از آنها بسنده شده است‪.‬‬

‫برخی از طلسم گران طلسم هاي خود را بر فلز حك می كردند و يا از ياري صنعتگرانی كه دركار فلز‬

‫بودند‪ ،‬بهره می جستند‪ .‬دكان يا خانه طلسمگران و رماالن اغلب در اطراف سقاخانه ها و امامزاده ها‬

‫بود و بسياري از مشتريان ايشان را زوار تشكيل می دادند‪.‬صنعتگران از جمله انگشتر سازان‪ ،‬حكاكان‬

‫و قفل سازان نيز سعی داشتند دكه اي در چنين محله ها و در جوار سقاخانه ها وامامزاده ها داشته‬

‫باشند تا از سفارشات دعانويسان و طلسم گران چيز بردرآمد خود بيفزايند‪.‬‬

‫طلسم ها ودعاهايی كه بر فلزات حك شده نشان دهنده وسعت عمل اين رشته و همكاري اصناف‬

‫صنايع مختلف است‪ .‬گروهی ازاين طلسم ها كامال تصويري هستند يعنی موضوع اصلی آن انسان و‬

‫يا حيوان است و در ابعاد بزرگ و بيشتر سطح طلسم را تصوير فرا گرفته و بر روي تصوير حروف‬

‫واعداد نوشته شده است موضوع اين طلسم ها متفاوت است برخی جنبه هاي عشقی دارند برخی‬

‫دشمنی وبعضی تسخيري‪.‬‬

‫‪109‬‬
‫سحر و جادو‬

‫عالوه بر اين كه سحر وجادو در شريعت اسالم ممنوع و عمل آن گناه قلمداد شده با نوشته هايی هم‬

‫كه از گذشتگان بجا مانده است چنين می نمايد كه به اين رشته به ديده اي خفيف نگريسته می شده‬

‫است واغلب مردم از ساحران وجادوگران دوري می جسته اند و به كار آنان اعتقاد و احترامی نداشته‬

‫اند‪ .‬زيرا برخالف كار رماالن و پيشگويان كه مبناي كار خود را بر حساب و كتاب وابزار علمی قرار‬

‫می دادند كار جادوگران بر هيچ حساب و كتابی مبتنی نبود واعمال آنان زاييده افكار مشتی پيرزن‬

‫خدعه گر و نيرنگ باز بود‪.‬‬

‫پوالك كه در اواسط قرن نوزدهم در ايران بودزنان را بيشترين معتقدان اين رشته شمرده و جادو و‬

‫جنبل را براي آنان وسيله اي براي عشق و وفاداري شوهران و جلوگيري از مرگ و مير فرزندان‬

‫دانسته است‪ .‬با اين وجود وي معترف شده اعتقاد به سحر و جادو به آن اندازه كه در قرون وسطی در‬

‫اروپا رواج داشته‪ ،‬در ايران معمول نبوده است‪.‬‬

‫نوشته ها واشعاري هم كه از گذشته هاي دور به جا مانده است ديدگاه ايرانيان را نسبت به سحر و‬

‫جادو تصوير می كند‪ .‬فردوسی جادوگران را در رده ديوان و اهريمنان قرار داده و آن ها را مردمی‬

‫پرگزند خوانده است‪.‬‬

‫زجادو و اهريمن پرگزند‬ ‫سخن رفت چندي ز افسون و بند‬

‫و يا‪:‬‬

‫برفتند جادو سپاهی گران‬ ‫همه نره ديوان و افسونگران‬

‫نظامی كار جادوگران را حق و تزوير و منشا آن را از بابل دانسته است‪.‬‬

‫كه برسازد زبابل حقه بازي‬ ‫مرا با جادويی و حقه سازي‬

‫و مولوي كسانی كه او را متهم به جادوگري كرده اند وقيح و ناپاك خوانده و دم خود را جون دم‬

‫مسيح پاك دانسته و نوري كه در نوشته هايش هست برخواسته از جانش شمرده است‪.‬‬

‫كزدمم پررشك می گردد مسيح‬ ‫من به جادوان چه مانم اي وقيح‬

‫‪106‬‬
‫كه زجانم نور می گيرد كتب‬ ‫من به جادوان چه مانم اي جُنُب‬

‫مطابق برخی از اشعار وضرب المثل هايی كه از ديرباز باقی مانده است به نظر می رسد كه كار جادو‬

‫و جنبل بر خالف بقيه علوم غيبيه كه كار مردانبوده حرفه زنان مكار بوده است‪.‬‬

‫فردوسی می گويد‪:‬‬

‫زپاكی و از راستی يكسويم‬ ‫تو گفتی كه من بد زن و جادويم‬

‫در ضرب المثل ها هم اشاره به جادو در رابطه با زنان نيرنگ باز زياد است شايد اين امر را به توان‬

‫اين گونه توضيح داد كه زنان جادوگر با استفاده از جنسيت خود‪ ،‬امكانات بيشتري در معاشرت با‬

‫زنان داشته اند و زنان درمانده و مايوس را از طريق اعمالی كه انجام می دادند و يا انجام آن را به‬

‫عهده آن ها می گذاشتند به طرف خود جلب می كردند‪.‬‬

‫برخالف علوم غريبه و رمل كه اعمال آن از طريق كتاب ونوشته انجام می شود و نسخه هاي آن‬

‫اغلب با نوشته و حرف سروكار دارد دستورالعمل جادوگران بيشتر با خوراكی ها و پوشيدنی ها‬

‫مربوط می شود براي مثال ساحر به مراجعی كه خواهان محبت بيشتري از جانب شوهرش است‬

‫توصيه می كند كه در غذاي او ماده اي بيفزايد و يا براي تفرقه و جدايی بين دو نفر‪ ،‬توصيه می كند‬

‫دو پارچه سياه و سفيد را سوزانده و سرراه آنها بريزد‪ .‬گاهی ساحر معجوناتی را كه با خون حيوانات‪،‬‬

‫مو و پوست آن ها و يا برخی از گياهان كمياب سروكار دارد توصيه می كند اعمال و توصيه هايی كه‬

‫بر آن ها قاعده و قانونی نيست‪.‬‬

‫‪ -3-4-1‬گردنبند‪:‬‬
‫گردنبند را می توان پرشمارترين و پرطرفدارترين انواع طلسم و تعويذ به حساب آورد‪ .‬آويختن شيئی‬

‫كوچك به گردن نه تنها راحت و عملی است كه پنهان كردن آن از چشم ديگران ودر زير لباس آسان‬

‫است‪ .‬گردنبندهايی كه براي اين كتاب در نظر گرفته ام‪ ،‬دو دسته هستند‪ .‬دسته اول گردنبند هاي‬

‫تخت كه اغلب مدور و يا دور آنها كنگره دار است و دسته دوم گردنبند هاي محفظه اي كه داراي‬

‫حجم بوده و به اشكال مختلف ساخته شده اند‪.‬‬

‫‪103‬‬
‫گردنبند هاي محفظه اي براي جا دادن و پنهان كردن دعا وطلسم است‪ .‬از آن جا كه برخی از دعاها و‬

‫سوره ها به مراتب طوالنی تر از آن است كه بر صفحه اي كوچك حك شود آن را بر كاغذ و يا‬

‫پوست می نوشتند و به جهت آن كه محفوظ از ديده و از دست اغيار به دور باشد در محفظه اي قرار‬

‫می دادند‪.‬‬

‫معمولی ترين محفظه هاي دعا‪ ،‬محفظه هاي استوانه اي است در دو طرف اين استوانه ها درپوش‬

‫است و دعايی كه به صورت طومار نوشته شده در آن قرار می گيرد‪.‬‬

‫چند قوطی از قرون اوليه اسالم نيز بدست آمده كه معلوم نيست در داخل آنها چه قرار می گرفته‬

‫است آن چه مسلم است داخل آنها طوماري نظير استوانه هاي باال نبوده بلكه قطعه شيئی كوچك به‬

‫احتمال يك نگين عقيق و يا تعويذي از جنس نقره‪ ،‬طال‪ ،‬يا فلز و سنگ قرار می گرفته است يكی از‬

‫دو قوطی كامال بسته و لحيم شده است وبعيد نيست كه در داخل آن« اسم اعظم» قرار داشته باشد‪.‬‬

‫‪ -2-4-1‬بازوبند‬
‫برخالف انگشتر كه هم بين زنان و هم بين مردان رواج داشته است مصرف بازوبند به طور كامل‬

‫مردانه بوده است و مردان آن را در زير لباس بر بازوي خود می بستند معروفترين بازوبندها ‪ ،‬بازوبند‬

‫شير والشمس است چنان كه از نام آن پيداست بر اين بازو بند نقش شير حك شده و داخل بدن شير‬

‫سوره الشمس نقش شده است‪ .‬بازوبند شيرو الشمس اغلب به شكل بيضی و از جنس نقره و گاه از‬

‫ج نس فوالد است اين بازوبندها به نسبت بازوبندهاي نقره به مراتب كمتر و نادرتر است فوالد عالوه‬

‫بر آن كه مردانه است عقيده برآن است كه داراي خواص زيادي نيز هست و تماس آن بر بدن باعث‬

‫ازدياد قدرت می شود‪.‬‬

‫عالوه بر نقره و فوالد‪ ،‬دراين مجموعه بازوبند شيرو الشمس برنجی هم وجود دارد حروف و اعداد‬

‫طلسمی كه بر روي اين بازوبند نقش شده است به مراتب بيشتر از بازوبندهاي پيشين است و شكل‬

‫آن نيز به جاي بيضی هشت گوش است نقش شير در بازوبندهاي شيروالشمس مرتبط با حضرت‬

‫علی(ع) می باشد‪ .‬شير نماد حضرت علی(ع) است و شير خدا (اسداهلل) يكی از القاب آن حضرت‬

‫‪108‬‬
‫است‪ .‬عالوه بر وابستگی اين نقش به علی(ع)‪ ،‬بازوبند يكی از ابزار پهلوانی و قدرت نيز هست‬

‫بنابراين بيشتر بازوبندهاي شيروالشمس براي پهلوانان و كشتی گيران ساخته می شده است‪ .‬عالوه بر‬

‫پهلوانان ‪ ،‬طلسمگران و رماالن كسانی را كه درصدد كسب قدرت بيشتر جسمی و حتی روحی بودند‪،‬‬

‫به بستن بازوبند شير و الشمس تشويق می كردند‪.‬‬

‫سوا از بازوبندهاي شير والشمس‪ ،‬بازوبندهاي ديگري هم هست كه برش كلی آنها شبيه همين‬

‫بازوبندها است اما فاقد شكل شير می باشد در عوض روي آنها آيه هايی از قران آمده است‪ .‬عالوه بر‬

‫بازوبندهاي بيضی شكل‪ ،‬بازوبند به اشكال ديگر از جمله دايره و مستطيل هم ساخته شده است‪ .‬يكی‬

‫از زيباترين بازوبندهاي مستطيلی كه برآن دعايی با كلماتی از قرآن مجيد با حروف بسيار ريز بر‬

‫سطحی در حدود ‪ 73×82‬ميلی متر حك شده است كه بدون ذره بين قابل خواندن نيست‪.‬‬

‫چنان كه گفته شد گروه ديگر بازوبندها به شكل قوطی و يا استوانه اي است‪ .‬در بازوبندهاي قوطی‬

‫شكل‪ ،‬قرآن و يا شبهه قرآن (دفترچه هاي كوچك با حروفی شبه نوشته)جا می گرفته است و احتماال‬

‫مصرف بازوبند هم داشته است بعيد نيست كه در برخی از اين قوطی ها نوشته هايی از دعا يا طلسم‬

‫گذاشته می شده است‪.‬‬

‫‪ -1-4-1‬بدن واعضاي آن‬


‫دسته اي از طلسم ها به بدن آدمی و يا اعضاي آن اختصاص يافته است‪ .‬در اين گروه اندام انسانی چه‬

‫تمامی بدن و چه بخش هايی از آن به صورت آدمك و جسمك ‪ ،‬مجسمه سازي شده و به صورت‬

‫پيكره هاي كوچكی از بدن و اعضاي آن درآمده است‪.‬‬

‫بارزترين اين ها كه در آن ها پيكره آدمی به حالت ايستاده ديده می شود جنسيت زن يا مرد بودن در‬

‫برخی از آدمك ها مشخص و در بعضی قابل تشخيص نيست با لباس و دامن بلندي كه به تن دارد‬

‫زن است و هر چند به نظر می رسد زن باشد اما نشانه ذكور دارد در عوض تعيين جنسيت مشكل‬

‫است‪ .‬بر روي بدن هر چهار آ دمك نوشته ها و طلسم هاييديده می شود‪ .‬سه تا از آدم كها از جنس‬

‫برنج ريختگی است و به ظاهر با همكاري يك ريخته گر (عالوه بر طلسمگر) ساخته شده است‪.‬‬

‫‪100‬‬
‫سوراخی كه در باالي آدمك ها تعبيه شده معلوم می دارد كه از آنها به عنوان گردنبند استفاده می‬

‫شده است در بعضی موارد هر چند چنين سوراخی ندارد اما ممكن است داراي قالبی بوده و يا نخ به‬

‫دور گردن آن می افتاده و مصرف گردنبند داشته است ‪ .‬الزم به يادآوري است از طلسم هاي مزبور‬

‫در زير لباس و دور از چشم ديگران استفاده می شده است‪.‬‬

‫از انگيزه ها و مقاصدي كه در پس اين آدمك ها است چيزي نمی دانيم سالمتی‪ ،‬طول عمر ويا‬

‫دستيابی به جنس مخالف‪ ،‬ممكن است از جمله اين انگيزه ها بوده باشد در عوض از برخی عقايدي‬

‫كه در پس اعضاي بدن است اطالعاتی در اختيار داريم‪ .‬آرزوي شفاعت و بهبودي براي اعضاي بدن‬

‫به ويژه اگر آن عضو بيمار ودر رنج باشد از جمله مقاصد ساختن اعضاي بدن توسط طلسمگران‬

‫است هنوز هم در دكه هاي حوالی برخی از امامزاده ها و مسجدها‪،‬نمادهايی شبيه اعضاي بدن كه از‬

‫ورق نقره و يا حلبی بريده شده است می توان ديد و خريد‪ .‬اين قطعات شامل سر‪ ،‬دست‪ ،‬پا‪ ،‬چشم و‬

‫تمام بدن می شود‪ .‬به عنوان نمونه زايري كه به سردرد مبتالست يكی از اين سرها را خريده و به‬

‫داخل ضريح می اندازد و يا آن را بر در ورودي امامزاده نصب می كند چنين صحنه اي هنوز روي در‬

‫يكی از مساجد آذربايجان ديده می شود بر روي در مزبور عالوه بر سر چند دست هم ديده می شود‪.‬‬

‫اين دستها هر چند ممكن است به قصد شفاي دست نذركنندگانی كه دست درد داشته اند بوده باشد‬

‫اما به معانی ديگري كه در پس دست هست نيز بايد توجه شود زيرا دست نماد بريده حضرت‬

‫ابوالفضل نيز هست و شيعيان از آن در موارد مختلف استفاده می كنند‪ .‬يكی از اين موارد دست در‬

‫علم هاي عزاداري و ديگري سقاخانه است‪.‬‬

‫‪ -4-4-1‬پوشيدني و لباس‬
‫يكی از طريقه هاي حفظ بدن در مقابل حوادث و خطرات نابهنگام‪ ،‬همراه داشتن برخی از آيات و‬

‫اسماء حسنی است‪ .‬بسياري از مردم بر اين عقيده اند كه يك قرآن كوچك و يا دعايی كه با اسماء‬

‫خداوند همراه باشد مدافع هرگونه بالست‪ .‬به همين جهت زيادند كسانی كه همراه خود هميشه يك‬

‫قرآن كوچك دارند و مسافران همراه داشتن قرآن را از وسايل ضروري سفر ميدانند‪ .‬امروزه قرآن هاي‬

‫‪110‬‬
‫كوچك يك جزء كه از كف دست هم كوچكتر است در همه جا يافت می شود اما در گذشته صنعت‬

‫چاپ نبود و يا بسيار ابتدايی بود‪ ،‬چنين قرآن هايی در دسترس همه كس قرار نداشت‪ ،‬در عوض‬

‫همان مضامين نوشته شده بر پارچه‪ ،‬قابل فراهم كردن بود‪.‬‬

‫البته بايد در نظر داشت كه چنين پيراهن ها و پوشاكی مصرف هميشگی نداشته و تنها در مواقع ويژه‬

‫وبراي مدت كوتاهی پوشيده می شده است‪ .‬از جمله اين زمان ها حضور درجنگ و يا گذر از معابر‬

‫خطرناك به هنگام سفر بوده است‪ .‬پيراهن هاي جنگ اغلب براي شاهان و يا سرداران بوده و همه‬

‫كس را توانايی تهيه آن نبوده است‪.‬‬

‫‪ -5-4-1‬ظروف و وسايل‬
‫گذشتگان بر روي برخی از ظروف‪ ،‬ابزار و وسايل روزمره زندگی‪ ،‬طلسم ودعا می نوشتند و يا حك‬

‫ميكردند‪ .‬از جمله اين وسايل ظروف غذاخوري ‪ ،‬غذاپزي و صدها بشقاب و كاسه فلزي با نوشته‬

‫هاي مذهبی است كه از دوران گذشته به جا مانده است كه در اين مجال مورد بحث ما نيست‪ .‬زيرا‬

‫اين ظروف اغلب وقف اماكن مذهبی بوده است و جز مذهب در آن ها نشانه اي از طلسم‪ ،‬تعويذ و‬

‫باورهاي عاميانه نيست‪ .‬حال آن كه ظروفی هم هست كه اختصاص به اموري دارد كه مربوط به‬

‫موضوع است‪.‬‬

‫بر دور تا دور بشقاب اشكال نجومی دوازده برج نقش شده و دركنار آن ها و در وسط بشقاب نوشته‬

‫ها و طلسم هايی حك شده است‪ .‬عقايد زيادي در مورد بشقاب هاي طلسمی و دوازده برج وهفت‬

‫كوكب وجود دارد و از جمله خوردن برخی از خوراكی ها براي كسانی كه از وضع جسمی و روحی‬

‫خوبی برخوردار نبودند توصيه می شده است‪ .‬كاسه نيز از ديرباز مصارف طلسمی داشته است‪ .‬برخی‬

‫از اين كاسه ها سفالين و برخی از جنس برنج است‪ .‬كاسه هاي سفالين به «مندايی» معروف اند و‬

‫روي آنها دعاهايی با خط مندايی نوشته شده است‪ .‬تاكنون سه نمونه از كاسه هاي مندايی از منطقه‬

‫شوشتر به دست آمده است كه قدمت آن ها به قرن پنجم تا هفتم هجري می رسد‪.‬‬

‫‪111‬‬
‫همچنين جام هاي فلزي زيادي منقش به دعا و طلسم از قرون گذشته به جا مانده است‪ .‬از مهمترين‬

‫اين ظروف جام «چهل بسم اهلل » و جام «چهل كليد» است ‪ .‬اين جام ها كه به اندازه جام معمولی‬

‫است از جنس برنج است و داخل و خارج آنها مستور از نوشته می باشد‪.‬‬

‫بر جام چهل بسم اهلل‪ ،‬چهل بار جمله « بسم اهلل الرحمن الرحيم« حك شده است و در بينابين نوشته‬

‫ها سوره ها و آيات فتح« اذا جاءنصراهلل والفتح» و « انا فتحنالك فتحا مبينا» آمده است‪ .‬برخی از جام‬

‫ها به جام «قل» شناخته شده اند زيرا بر آنها چهار سوره و آيه اي كه با قل شروع می شود مثل قل هو‬

‫اهلل احد ‪ ،‬قل اعوذ برب الناس‪ ... ،‬نوشته شده است‪ .‬جام چهل كليد نيز نظير همين جام هاست‪ ،‬با اين‬

‫تفاوت كه چهل كليد برنجی و يا مسی هم به جام آويخته شده است‪ .‬اين كليدها واقعی نيست‪ ،‬بلكه‬

‫شبيه كليد است و برآنها كلمات «نصرمن اهلل» و يا« انا فتحنالك فتحا مبينا» حك شده است ‪ .‬لوحی‬

‫گرد با دعا و طلسم كه به دسته اي كليد حلقه شده‪ ،‬نيز بدست آمده است كه ممكن است مرتبط با‬

‫جام هاي چهل كليد باشد‪.‬‬

‫بيشترين مصرف جام هاي طلسمی در حمام است‪ .‬كسانی كه طالب گشايشی در كار خود بودند جام‬

‫را با خود به حمام می بردند و پس از شستشو و غسل‪ ،‬جام را هفت بار با آب خزينه پر كرده وبر سر‬

‫می ريختند‪ .‬از جام چهل كليد براي زنانی كه وضع حمل آنها به سختی انجام می گرفت نيز استفاده‬

‫می شد‪ .‬يكی از زنان و يا خود زائو كليدها را در دست می گرفت و آيه هاي روي كليد را تكرار می‬

‫كرد‪.‬‬

‫نوع ديگري هم از جام هست كه به جام«باطل سحر» شهرت دارد‪ .‬چنان كه از نام آن پيداست اين‬

‫جام ها براي ابطال سحر و شكستن طلسم است و روي آنها آيه ها وسوره هاي آيه الكرسی ‪ ،‬چهار‬

‫قل و آيات دفع ورفع مانند« قال موسی ماجئتم به السحر» و « قل جاء الحق و زهق باطل» نوشته شده‬

‫است‪.‬‬

‫جام هاي چهل بسم اهلل و چه لكليد از جمله ابزار گران قيمت طلسمی به شمار می آمد و هر كسی را‬

‫قدرت خريد بر اين جام ها نبود ‪ .‬همچنين اين جام ها در زمره قديمی ترين ابزار طلسمی به حساب‬

‫‪112‬‬
‫می آيد و نمونه هايی از آن از قرن هفتم هجري به بعد به جا مانده است‪ .‬نمونه هاي به دست آمده‬

‫عالوه بر ايران‪ ،‬برخی از سرزمين هاي ديگر اسالم از جمله سوريه‪ ،‬عراق و مصرف را در بر ميگيرد‪.‬‬

‫اين جام ها به طور عمده جنبه هاي درمانی داشته است و در آنها عباراتی چون « خنثی كردن هر‬

‫گونه سم‪ ،‬زهر عقرب و مار‪ ،‬براي چهار درد زنان(هنگام زاييدن) سردرد‪ -‬درد سينه‪-‬متوقف كردن‬

‫خونريزي و ‪ »...‬ديده می شود‪.‬‬

‫نوعی جام برنجی هم هست كه در سقاخانه ها از آن استفاده می شده است‪ .‬در وسط اين جام ها يك‬

‫دست كوچك نصب شده است عالوه بر سقاخانه‪ ،‬اين جام ها را دراويش وسقاها نيز با خود حمل‬

‫می كردند و آبی كه در آن بود به رهگذران می دادند‪ ،‬اين آب به جهت دعاهايی كه برآن نوشته شده‬

‫بود متبرك محسوب می شد‪ .‬عالوه بر ظروفی كه به آنها اشاره شد قاشق هايی هم با نوشته و دعا پيدا‬

‫شده كه براي برداشتن دارو و غذا به كار می رفته است‪ .‬همچنين بر دروديواره قوطی هايی كه محل‬

‫نگهداري برخی از داروها و گياهان خشك بوده نوشته هاي مذهبی حك می شده است همه اين امور‬

‫به جهت تبرك وتحرك بيشتر دارو و مواد خوراكی صورت می گرفته است‪.‬‬

‫‪ -6-4-1‬مهر وچاپ‬
‫وجود تعدادي مهر وقالب با اشكال و نوشته هاي مذهبی معلوم می دارد كه عالوه بر دست نوشته‪،‬‬

‫رماالن و دعانويسان از صنعت تكثير هم استفاده می كرده اند‪ .‬با اين كه موفق به پيدا كردن نمونه هاي‬

‫چاپی از مهرهاي عرضه شده در اين بخش نشدم‪ ،‬اما با توجه به چگونگی ساخت آن ها(از جمله‬

‫معكوس بودن حروف) شكی نيست كه اين مهرها جهت چاپ روي كاغذ يا پارچه و در مواردي هم‬

‫گل‪ ،‬استفاده می شده است‪ .‬به احتمال زياد در گذشته هم مانند امروز آثار تكثيري و چاپ دستی‬

‫ارزانتر از آثار «يكتا» بوده است و كسانی كه از عهده پرداخت آثار تك و منحصر بر نمی آمدند به‬

‫نمونه هاي چاپی قناعت می كردند و از آن جا كه اكثريت مشتريان دعانويسان را مردم فقير و بی‬

‫بضاعت تشكيل می دادند آثار چاپی را كه براي آنها جز كاغذ و مركب خرجی نداشته به رايگان يا به‬

‫ارزانی در اختيار چنين افرادي می گذاشتند‪.‬‬

‫‪117‬‬
‫‪ -7-4-1‬نقش جانوران‬
‫در علوم غريبه به ويژه در علم سيميا و طلسمات از شكل حيوانات وخصوصيات آنها استفاده هاي‬

‫زيادي می شود‪ .‬دراين علوم حيوانات نمادي از كيفيت عالم و سرمشقی براي انسان به شمار می روند‬

‫و مسايل وي را – چه منشعب از ضعف جسمی و چه برخواسته از مشكالت روحی‪ -‬حل وفصل می‬

‫كنند‪.‬‬

‫نقش حيوان در عالم هستی از ديرباز مورد توجه عالمان ودانشمندان مسلمان بوده است و هر يك از‬

‫آنها چون طبري‪ ،‬ابن سينا و رازي بخشی از مطالعات خود را به اين مقوله اختصاص داده اند‪ .‬يكی از‬

‫جامع ترين كتاب هاي حيوان شناسی كتاب حيات الحيوان تاليف كمال الدين الداميري است كه در‬

‫اواخر قرن هشتم هجري تاليف شده است‪.‬كتاب وي و كتاب هاي ديگر در اين زمينه ضمن به تصوير‬

‫درآوردن شكل حيوانات به خصوصيات جسمی و محيط زيست و تغذيه آن ها پرداخته اند‪.‬‬

‫به موازات اين كتاب ها واين اطالعات‪ ،‬نوع ديگري از حيوان نگاري وجود داشت كه جنبه هاي‬

‫افسانه اي و تخليلی آن بر جنبه هاي علمی اش غالب بود‪.‬اين رشته بيشتر زاده افكار وافسانه هاي‬

‫مردمی بود وريشه به مذاهب باستانی و تواريخ اساطيري می برد‪ .‬در رشته اخير حيوانات همدم و هم‬

‫زبان آدمی می شوند و به فرمانبري وي گردن می نهند و گاهی هم به دشمنی و كينه توزي با انسان‬

‫بر می خيزند‪.‬‬

‫يكی از بهترين اين نمونه ها‪ ،‬داستان هاي سليمان نبی است كه سپاهی از حيوانات ‪ ،‬جن وانس را زير‬

‫فرمان خود داشت‪ .‬و تخت خود را بر شانه ديوان و فرشتگان قرار ميداد تا او را به آسمان برند‪ .‬شبيه‬

‫اين داستان ها به هوشنگ و جمشيد‪ -‬شاهان اساطيري ايران كهن‪ -‬نيز نسبت داده شده است‪.‬‬

‫در مورد مكالمه وحيوانات با يكديگر ويا با انسان نيز منابع زيادي وجود دارد‪ .‬از جمله گويند سليمان‬

‫از هر حيوانی جفتی داشت و زبان همه آنها را می دانست‪ .‬در اين مورد داستان هاي زيادي است‪ .‬كه‬

‫دقيق ترين آنها براساس قرآن مجيد است يكی از شيرين ترين و پندآموز ترين آنها داستان سليمان و‬

‫‪114‬‬
‫شاه مورچگان است كه خود را كمتر از سليمان ندانست‪ .‬هدهد نيز زبان سليمان را می دانست و پيام‬

‫هاي اورا براي بلقيس ملكه سبا می برد‪.‬‬

‫داستان يونس و ماهی نيز شيرين و عبرت انگيز است يونس را براساس قرعه و براي حفظ قايقی كه‬

‫در آن نشسته بود به دريا افكندند و ماهی بزرگی او را بلعيد‪ .‬يونس چهل روز در شكم ماهی بود و‬

‫در آن جا عبادت می كرد‪ .‬ماهی براي صدمه نرسيدن به يونس چهل روز دهان باز نكرد وطعامی‬

‫برنگرفت‪ .‬به همين جهت هم در باورهاي عاميانه ماهی نمادي از پاكی و روانی و بی آزاري است ‪.‬‬

‫اين افسانه ها ونظاير آن اثرات زيادي بر داستان هاي عشقی وعرفانی ايران گذاشته است و از طريق‬

‫اين داستان ها به ذهن مردم و باورهاي آنها راه يافته است‪ .‬عاشق سرگشته اي چون مجنون بخشی از‬

‫زندگی خود را درهم نشينی با حيوانات بيشه می گذراند و فرهاد كه زندگی را وقف عشق شيرين و‬

‫كندن كوه كرده بود‪ ،‬همدمی جزء حيوانات بيشه نداشت‪.‬‬

‫ماهی نيز از موضوعات دلخواه ايرانيان است و نماد روانی و پاكی است ‪ .‬طلسمگران به كسانی كه‬

‫طالب رونق بيشتر در كسب و كارشان هستند و يا مشكلی بر سر راه دارند‪ ،‬همراه داشتن ماهی را‬

‫توصيه می كنند تا چون ماهی در آب راحت و روان به مسيري كه مايلند بروند‪.‬‬

‫وجود يك م اهی با نوشته هاي طلسمی از قرون گذشته نشان می دهد اين شكل از ديرباز كاربرد‬

‫طلسمی داشته است‪.‬‬

‫گروه بعدي حيوانات طلسمی و تعويذي مرغان و پرندگان اند‪ .‬به جرات می توان گفت كه هيچ‬

‫جانداري به اندازه مرغ و پرنده در فرهنگ و هنر ايران نفوذ نكرده است‪ .‬در شعر وعرفان ايران پرنده‬

‫(بلبل) اغلب قاصد عشق است و پيام عاشق را براي معشوق می برد‪ .‬در علوم ماوراءالطبيعه و‬

‫طلسمات هم پرنده همين نقش را دارد و براي كسانی كه خواهان برقراري ارتباط با معشوق هستند‬

‫توصيه می شود‪ .‬پرنده همچنين نماد آزادي است و به اشخاصی كه درصددند از جور و ستم‬

‫زورگويان خالصی يابند توصيه می شود‪.‬‬

‫‪119‬‬
‫برخی از زنان در گذشته از ظلم و ستمی كه شوهرانشان در حق آنها روا می داشتند چنان به تنگ می‬

‫آمدند كه به هر توصيه و راه حلی پناه می بردند‪ .‬يكی از راه حل ها آزاد كردن يك پرنده زندانی بود‪.‬‬

‫براي اين منظور زن تحت ستم به يكی از بازارچه هايی كه در آنها سقاخانه و يا امامزاده اي قرار‬

‫داشت می رفت و گنجشكی را از قفس گنجشك فروشی می خريد و آزاد می كرد‪ .‬برخی از زنان در‬

‫عوض به طلسمگران مراجعه می كردند و تعويذي پرنده گونه را از آنان دريافت می كردند‪.‬‬

‫‪ -8-4-1‬مخلوقات عجيب‬
‫در باورهاي عاميانه مخلوقات عجيب نقش عمده اي را ايفا می كنند و هر يك ريشه به جايی می‬

‫برند‪ .‬برخی ريشه هاي اساطيري دارند وبه ايران كهن و زمان پيشداديان و كيانيان بر می گردند و‬

‫برخی ديگر از طريق مذاهب مختلف چون يهود و اسالم به افسانه هاي ايرانی پيوسته اند و گروهی‬

‫هم ساخته و پرداخته طلسمگران و رماالن اند‪ .‬مطابق تعاريف وتصاوير موجود‪ ،‬هر يك از مخلوقات‬

‫عجيب ‪ ،‬شكل و گرافيك خاص خود را دارند و در افسانه هاي عاميانه به آن شكل شناخته شده اند‪.‬‬

‫براي مثال ديوان هميشه با شاخ‪ ،‬دم‪ ،‬دندان هاي گراز مانند و بدن پشمالو و فرشتگان با بال و تاج‪ ،‬گاه‬

‫به شكل انسان و گاه پرندگان تصوير می شوند‪ .‬با وجود تنوع گسترده اين مخلوقات همه آنها ارتباطی‬

‫نزديك به انسان دارند‪ .‬برخی از آنها چشمی شبيه چشم آدمی و بعضی روان و رفتاري چون آدمی‬

‫دارند‪ .‬بر اين پايه مخلوقات عجيب را می توان به چند گروه تقسيم كرد‪.‬‬

‫اولين گروه آن هايی هستند كه ظاهري آدم گونه دارند ‪ .‬سرآمد اين گروه ديوان واجنه اند‪ .‬در افسانه‬

‫هاي ايرانی ديو موجودي مهيب و خطرناك است هيكلی درشت‪ ،‬بدنی پشمالو و ناخن هايی بلند دارد‬

‫و اغلب با شاخ و دم تصوير می شود و خطرناك ترين آن ها در مازندران سكنا دارند‪ .‬با وجود اين‬

‫توصيفا ت‪ ،‬برخی از شاهان و پيامبران از جمله جمشيد شاه و سليمان نبی ديوان را به اطاعت خود در‬

‫آورده بودند‪ .‬سليمان به ديوان كار با آهن‪ ،‬شيشه‪ ،‬برش سنگ و ساختن آموخت و زنان ايشان را بافتن‬

‫ودوختن فرا داد‪ .‬شبيه اين افسانه ها در مورد جمشيد و هوشنگ –شاهان اساطيري و پيش تاريخی‬

‫ايران‪ -‬نيز وجود دارد‪.‬‬

‫‪116‬‬
‫صاحب عجايب المخلوقات به انواع مختلی از ديوان كه در خدمت سليمان بوده اند اشاره می كند كه‬

‫اغلب تركيبی از انسان و حيوان اند‪ .‬در ميان آنها ديو دو سر‪ ،‬ديو چهار پا‪ ،‬ديو با بال و پر‪ ،‬ديو با تن‬

‫آدمی و سر فيل‪ ،‬ديوي كه از سرش آتش بر می خيزد و از هر مويش خون می چكد و ديو بربط زن‬

‫با سروگوش حمار ديده می شود‪ .‬غول نيز موجودي انسان گونه است اما هيبت و هيكلی بس بزرگتر‬

‫از انسان دارد ودر بيابان ها زندگی ميكند‪.‬‬

‫موجود عجيب و انسان گونه ديگر جن است‪ .‬بر طبق گفته قرآن (سوره الرحمن) جن از شعله اي بی‬

‫دود خل ق شده حال آن كه انسان از جنس گل است‪ .‬جن ها می توانند به اشكال مختلف در آيند‪.‬‬

‫برخی شبيه مار و عقرب اند‪ ،‬برخی مانند پرندگان در هوا می پرند و برخی مانند آدم هستند‪ .‬جن هم‬

‫مانند انسان داراي عقل وفهم است و قدرت انجام كارهاي سخت را دارد‪ .‬در افسانه هاي ايرانی و در‬

‫هزار و يك شب بارها جن ها با آدميان مربوط و گاهی عاشق آدم ها شده اند‪.‬در تصاويري كه از اجنه‬

‫می كشند آنها را اغلب شبيه ديوان ويا حيوانات تركيبی در می آورند‪ .‬در نوشته بسياري از گذشتگان‬

‫از جمله در عجايب المخلوقات جن وديو شبيه هم تصوير شده اند‪ .‬موجودات انسان گونه ديگر‬

‫ماليك و فرشتگان اند‪ .‬اين موجودات كه تقريبا درهمه اديان از آنان ياد شده است‪ ،‬رابط بين خدا‬

‫وانسان هستند‪.‬در برخی باورهاي خرافی ماليك اشكال مختلفی دارند‪ .‬بر طبق باورهاي مسكن ماليك‬

‫در اليه هاي هفتگانه آسمان است ودر هر اليه تعدادي از فرشتگان با شكل و نام معينی به سر می‬

‫برند‪ .‬برخی از آنها شبيه شير‪ ،‬گاو و يا اسب بالدار هستند‪ .‬برخی شبيه زن و مرد و برخی هم شبيه‬

‫طوطی با سر آدمی اند فرشتگان به هر شكلی كه باشند داراي تاج و بال اند‪.‬‬

‫در ميان حيوانات زمينی اژدها از بقيه مهيب تر است او جانوري است بد منظر با دهان فراخ ودندان‬

‫هاي بسيار‪ .‬صاحب عجايب المخلوقات گويد‪ « :‬كه چون مار را درازي به سی گز و عمر به صد سال‬

‫رسد‪ ،‬آن را اژدها خوانند‪ .‬در چنين زمانی است كه حق تعالی وي را به دريا افكند و هيكلش در بحر‬

‫چنان بزرگ شود كه به ده هزار گز رسد و چون ضررش در بحر نيز شايع شود حق تعالی او را به‬

‫ديار ياجوج و ماجوج فرستد تا خورش اينان گردد‪.‬‬

‫‪113‬‬
‫شخصيت رمز آلود ديگري كه در طلسم ها و باورهاي مردمی نقش مهمی را ايفا می كند حضرت‬

‫خضر است نام خضر در قرآن نيامده اما در بسياري از داستان هاي مذهبی ايران به ويژه در اشعار و‬

‫گفته هاي صوفيه به خضر اشاره شده است‪ .‬در مورد اصل‪ ،‬نسب و عهد ظهور خضر عقايد مختلفی‬

‫وجود دارد‪ .‬برخی او را از اوالد آدم و يا قابيل و برخی از اوالد دختر فرعون دانسته اند‪.‬گاهی هم‬

‫خضر هم عصر فريدون‪ ،‬اسكندر مقدونی‪ ،‬موسی‪ ،‬ابراهيم والياس نبی شمرده شده است‪.‬‬

‫در روايات ايرانی خضر به قلمرو ظلمات رسيد و عمر ابدي يافت‪ ،‬به همين جهت هم اگر كسی‬

‫عبادات و دستوراتی كه براي روايت او توصيه شده است انجام دهد وي را رويت كند‪ .‬چنان كه‬

‫بسياري از صوفيه مدعی ديدار خضر شده اند‪ .‬خضر به معناي سبز نيز هست به همين جهت خضر‬

‫به هر كجا كه قدم گذارد سبز و خرم می شود‪ .‬دعانويسان و طلسمگران گاه مراجعين خود را به‬

‫رويت خضر و تقاضاي مستقيم از آن حضرت تشويق می كنند ودر اين زمينه دستروالعمل ها و نسخه‬

‫هايی می دهند‪.‬‬

‫‪118‬‬
‫فصل چهارم‪:‬‬

‫جادو و افسون در ادبيات‬

‫‪110‬‬
‫‪ -1-4‬نگاهي به حضور سحر و جادو در استفاده طلسم و تعويذ در ادبيات كهن‬
‫ايران‬
‫چو بشنيد شد چون كل انـــدر جهان‬ ‫زن جـــادو آواز اســـفنـــديــار‬

‫اَبــا جـــامه و ورد وبــر كرده جام‬ ‫چنيــن گــفت كامه هژيري به دام‬

‫بدان تيرگی جــــادوي هــاي نبشت‬ ‫به آيين روي پر آژنــگ و زشــت‬

‫چــــو ديـــباي چينی از مشك موي‬ ‫بسان يكی ترك شــد خـــوبـروي‬

‫نهان كرده از جادو آژيـر داشــــت‬ ‫يكی نغز پوالد زنــجيـــر داشــت‬

‫بگشتاسب آورده بــود از بـــهشت‬ ‫به بازوش بر بسته بــرزدهــشت‬

‫بدانـــسان كـــه نــيرو ببرد از تنش‬ ‫بانداخت زنــجيــــر در گــردنش‬

‫جــهانخوي آهنگ شـــمشـــير كرد‬ ‫زن جادو از خويــشتن شير كرد‬

‫سروموي چون برف و روي ســياه‬ ‫به زنجير شد گنــده پيـــري تباه‬

‫مـــبادا كـــه بــينی تو سر يا برش‬ ‫يكی تيز خنجر بزد بـــر ســـرش‬

‫بدانسان كه چشم اندرو خيره گشت‬ ‫چو جادو بمرد آسمان تيره گشت‬

‫بــــپوشيـــد ديــوار خورشيد وماه‬ ‫يكی با دوگردي بـرآمـــد ســياه‬

‫ادبيات كهن ايران كه با افسانه هاي اساطيري – حماسی آميخته است بسياري از باورها ‪،‬عناصر رمزي‪،‬‬

‫سحر و جادو را در خود جاي داده و سرشار از اشاره و باور به سحر‪،‬جادو است كه غنايی خاص به‬

‫‪120‬‬
‫ادبيات كهن اين سرزمين اعطا نموده كه از البه الي آن می توان به برخی حقايق در اين زمينه دست‬

‫يافت‪:‬‬

‫به افسون به هر جاي گسترده دام‬ ‫زتــركـــان يـــكی بــود بازو نام‬

‫بـــدانـــسته چـــينی هــم پهلوي‬ ‫بــــياوختـــه كــــژي و جــادوي‬

‫كه ايدر برو تــا ســرتيـــغ كـــوه‬ ‫چنين گفت پيرامون به افسون پژوه‬

‫بـــه ايــــشان بياور هم اندر زمان‬ ‫يكی برق و سرمــا و بـــاد دمـــان‬

‫برآمــــد يكــی بــرف و بـاد دمان‬ ‫چـــو شد مرد جادو به آن جا روان‬

‫شده دست لشكــر زســـرماسيـــاه‬ ‫نبــــد جـــاي گردش بران رزمگاه‬

‫(فردوسی)‬

‫ادبيات باال از جادوگري به نام «بازو» ياد می كند كه در جنگ كاموس براي جلوگيري از شكست‬

‫تركان مقابل ايران دست به جادو می زند و از جادوي او سرماي شديدي توليد می گردد طوري كه‬

‫دست لشكريان ايران از سرما سياه می شود البته آنچه درباره حضور سحر وجادو در ادبيات ايران‬

‫حائز اهميت است اينكه با جادوگران و جادو در اساطير ما بخصوص دوره پهلوي آن هميشه وجود‬

‫داشته حال آنكه همسايگان ما چون توران ‪ ،‬به جادو با چشم احترام وتقدس برخورد می كردند حتی‬

‫در افسانه هاي اساطيري ما راه هاي گوناگونی براي از ميان بردن سحر و جادو عنوان شده است از‬

‫جمله اسفنديار با زنجيري كه زرتشت آن را براي گشتاسب از بهشت آورده بود در هفت خوان‬

‫استفاده كرده و زن جادوگر را به پيرزنی عظيم الجثه بدل می كند كه ابيات مربوط به آن در آغاز‬

‫همين بحث آورده شده است در افسانه هاي اساطيري گاهگاهی عالوه بر انسان هاي بد ديوان نيز‬

‫دست به جادو می زنند‪:‬‬

‫كز ايشان بگردون رسيده غريو‬ ‫زنيرنگ غول جادوي ديو‬

‫‪121‬‬
‫فردوسی بارها وبارها در اثر بزرگ حماسی خويش از علوم غريبه نام می برد كه خود دليل رواج و‬

‫شيوع اين علوم در زمان وي و ريشه دار بودن آن در فرهنگ ما دارد كه در ذيل نمونه هايی از‬

‫شاهنامه «ژول ورن» ذكر می شوند‪:‬‬

‫‪ -‬جادو‬

‫نداند جز از مرد جادوپرست‬ ‫زجادو سخن هر چه گويند هست‬

‫بــه نيرنگ گرداند از دو زهر‬ ‫اگر خوردنی دارد از بهــر شــير‬

‫كه آن مهره اندر جهان شهره بود‬ ‫بــه بــازوي رستم يكی مهره بود‬

‫نماند به كس جز بدان مهره ســاز‬ ‫جهان جهان بر چنين اســت سـاز‬

‫عالوه بر فردوسی در آثار بزرگان ديگر سبك خراسانی و عراقی چون خاقانی‪ ،‬نظامی‪ ،‬حافظ شيرازي‪،‬‬

‫و‪ ...‬نيز كمابيش با حضور اين اشياء روبرو هستيم‪.‬‬

‫الف) اشاره به مهره مار و مهره محبت‪:‬‬

‫مهر كنج است بر خزينه من‬ ‫«مهره مهر» او به سينه من‬

‫(نظامی)‬

‫عاقبت با همه كنج باخته اي يعنی چه؟‬ ‫هر كس از« مهره مهر» تو به نقشی مشغول‬

‫(حافظ)‬

‫بهترين جايی به دست بدترين قوي كدو مهره جاندار و اندر مغز شعبان ديده اند‬

‫(خاقانی)‬

‫ب) اشاره به مهره چشم زخم و خر مهره‪:‬‬

‫هر زمان «خرمهره» را با دُر برابر می كند‬ ‫آه‪ ،‬آه از دست صرافان گوهر ناشناس‬

‫(حافظ)‬

‫چون كه بيفتد همه خنجر كشند‬ ‫گاو كه «خر مهره» بدو در كشند‬

‫(نظامی)‬

‫‪122‬‬
‫ج‪ -‬اشاره به انگشترهاي جادويی‬

‫صد ملك سليمانم در زير نگين باشد‬ ‫از لعل تو اگر يابم انگشتري زنها‬

‫(حافظ)‬

‫موالنا جالل الدين محمد رومی در اثر با ارزش مثنوي‪ ،‬فرهنگ عاميانه به زيباترين لحن در ميان‬

‫اشعارش بكار می برد‪ .‬با كندوكاوي در مثنوي يكی از عناصري كه در برخورد با فرهنگ عامه مورد‬

‫توجه موالنا بوده وجود عناصر رمزي و جادويی و اشاره به برخی جادوهاست‪ .‬موالنا به گونه اي‬

‫خالق و سحرآميز به فرهنگی ريشه دار و اجتماعی كه ريشه در آيين ها و باورهاي عامه دارد اشاره‬

‫دارد كه با مطالعه و انديشه در اشعار مثنوي به تبعيد برخی از ادبيات كه به اين عناصر اشاره دارند می‬

‫پردازيم‪.‬‬

‫حضور عناصر جادويی و رمز در مثنوي موجود است ‪.‬‬

‫گنج و طلسم‪:‬‬

‫طلسم‪ :‬آن چه خيالهاي موهوم به شكل عجيب و غريب در می آورند و نيز شكل و صورتی عجيب‬

‫كه بر دفاين وخزاين تعبيه كنند‪(.‬گوهرين‪ ،‬سيد صادق‪ ،‬فرهنگ لغات وتعبيرات مثنوي‪ ،‬دانشگاه تهران‪،‬‬

‫مهر ‪ ،8743‬ج ‪ ،1‬ص ‪.)973‬‬

‫چون در داستان ها وافسانه ها گنج با اين گونه طلسم ها همراه است اين هنوز نزد مردم قوت گرفته‬

‫كه همه گنجها با طلسم همراه است‪.‬‬

‫جز به خلوتگاه حق آرام نيست‬ ‫هيچ گنجی بی درد وبی دام نيست‬

‫(‪)908/9‬‬

‫اسفند دود كردن ‪:‬‬

‫اسپنددانه را كه در آتش می ريزند و بوي آن و دود آن فضارا از آلودگی پاك می كند آن را براي از‬

‫ميان بردن چشم زخم نيز بكار می برند‪( .‬دادگري‪ ،‬بندهش‪ ،‬گزارنده مهرداد بهار‪ ،‬انتشارات توس‪،‬‬

‫چاپ اول‪ ،8710 ،‬ص ‪.)831‬‬

‫‪127‬‬
‫عين اكحال ‪ ،‬آسيب و زيانی كه از نگاه پر محبت و تحسين يا از نظر آميخته به حسد می باشد شمان‬

‫به افراد يا اشيا رسد اثر چشم شود‪(.‬دهخدا‪ ،‬علی اكبر‪ ،‬لغت نامه ‪ ،‬ذيل واژه چشم بد)‪.‬‬

‫چشم بد‪:‬‬

‫كان زچشم بد رسيدت و زنبرد‬ ‫تا بيايد آيت و اگاه كرد‬

‫(‪)909/9‬‬

‫مهره مار‪:‬‬

‫مهره را از مار پيرايه دهد‬ ‫غنچه را از خار‪ ،‬سرمايه دهد‬

‫(‪)9927/1‬‬

‫افسون ‪:‬‬

‫فسون ‪ ،‬دم‪ ،‬آنچه براي بهبودي بيمار خوانند‪ ( .‬شهيدي‪ ،‬سيد جعفر‪ ،‬شرح مثنوي‪ ،‬انتشارت علمی‬

‫فرهنگی‪ ،8737 ،‬ج‪ ،4‬دا‪ ،‬ص ‪)04‬‬

‫صحت رنجور بود افسون او‬ ‫سجده ناوردندكس را دون او‬

‫(‪)7900/8‬‬

‫ابوريحان گويد‪ :‬اسطرالب‬

‫اسطرالب ‪ :‬آلتی است مركب از چند صفحه كه منجمين در اعمال نجومی از قبيل گرفتن طالع و‬

‫ارتفاع كواكب و مهندسين در تعيين ارتفاع و عمق و عرض چيزها از آن استفاده می كنند‪.‬‬

‫(فروزانفر‪ ،‬بديع الزمان‪ ،‬شرح مثنوي شريف‪ ،‬انتشارات زوار‪ ،‬زمستان ‪ ،8737‬ج‪،8‬دا‪ ،‬ص ‪.)24‬‬

‫عشق اسطرالب اسرار خداست‬ ‫علت عاشق زعلت ها جداست‬

‫(‪)880/88‬‬

‫هم چو رمالی كه رملی برزند‬ ‫گاه بر خاكی نبشته حال خور‬

‫(‪)8329/9‬‬

‫‪124‬‬
‫فصل پنجم‬

‫تاثير طلسمات و تعاويذ بر روي نقاشان‬

‫‪129‬‬
‫‪ -1-9‬حضور هنر در باورهاي عامه‬
‫انديشه ها و باورهاي عامه خود هنري ساخته كه با پيچيدگی مكاتب سبك ها وانديشه هاي فردي‬

‫وسليقه اي متفاوت است‪ .‬بی پيرايگی واقع گريزي در آن وابسته به انديشه هاي محلی است‪.‬‬

‫هنرشان غير مدرن‪ ،‬ساده و در تار وپود اجتماع جاي دارد‪ .‬از شعرهايشان‪ ،‬سرود خوانی‪ ،‬همخوانی ها‬

‫براي جستجوي راز طبيعت و بركت خواهی گرفته تا مجسمه ها‪ ،‬موسيقی شفابخش و تصاوير و نقش‬

‫هاي خالكوبی بر بدن براي دفع چشم زخم و خلق مهره ها و تراش سنگ ها براي دفع شياطين و‬

‫باليا وشر ‪ ،‬همگی حاكی از سادگی و آگاهی شان از طبيعت وماوراي آن كه به دور از تشريفات از‬

‫نسلی به نسلی به يادگار مانده باشد‪.‬‬

‫هنر عامه وراي افق نامحدود كيهانی را می نگرد و سرشار از رموز‪ ،‬استعارات واشارات كه هر كدام‬

‫ريشه در فرهنگ و رسمی به ارث مانده از گذشته است‪.‬‬

‫انديشه هاي تجسمی وي برخی واقع گريز‪ ،‬برخی از طبيعت و برخی سرشار از تمثيالت است كه‬

‫اعتقادات وباورهاي بسياري با آن آميخته گشته و شكل تازه به خود ميگيرد‪.‬‬

‫وقتی كه نوزادي متولد می شود چله بري‪ 8‬از دو رنگ سفيد وسياه همراه با دعايی كه مالي محلی‬

‫برايش خوانده براي درامان ماندن از شر شياطين و چشم زخم ها تا ‪ 40‬روز به همراه دارد‪.‬‬

‫‪ -8‬چله بر‪ :‬دو رشت نخ سياه و سفيد كه مالي محلی با خواندن دعا به همراه گره دادن اين دو نخ به هم براي در امان ماندن كودك از شر‬
‫اجنه و چشم زخم ها شكل می گيرد‪.‬‬

‫‪126‬‬
‫گاهی دانه هاي اسپند در دستان پينه بسته مرد يا زن عشاير به زيبايی حيرت انگيزي با الياف به همراه‬

‫چند مهره چشم زخم و سبز مهره بافته و بر سر در سرايشان نصب می كنند تا چشم بد وبال را از‬

‫چادر خويش طرد كرده و رحمت و روزي به درون سرا قدم بردارد‪.‬‬

‫باورها واعتقادات در اجتماع عامه از بدو تولد تا مرگ در درونشان ريشه می دواند تا جايی كه‬

‫هنرمندان سنتی با ساخت شيرهاي سنگی دالوري و بزرگمردي مرد ايل را با نصب اين مجسمه‬

‫سنگی زيبا در گورستان به يادگار می گذارند‪.‬‬

‫چگونه می توان از كنار اين آداب و رسوم و باورها به سادگی گذر كرد رسومی كه شايد در تمايز با‬

‫علوم بتوان ريشه هاي حقيقی و علمی آنان را يافت كه البته طی ساليان متمادي با خرافه هاي بسياري‬

‫عجين شده اند‪.‬‬

‫در بررسی هنر عوام‪ ،‬مفاهيمی در سنگ نقش ها‪ ،‬طلسم ها‪ ،‬دعاها و شيوه نگارششان ‪ ،‬خط و خطوط‬

‫رمزي نهفته است‪ .‬و هر كدام گوياي مطلبی و مظهري هستند تا براي دارنده آن كاراييهايی داشته‬

‫باشد‪.‬‬

‫مار به عنوان مظهر آب يا باروري نمود شده است‪ ،‬و عقاب به عنوان سمبل قدرت‪ ،‬يوزپلنگ با آرواره‬

‫و پاهاي اغراق شده نمايشی از شجاعت‪.‬‬

‫ميرچاالياده می گويد‪:‬‬

‫آب و مار بسان هرشیء مقدس و هر رمز‪ ،‬اين تضاد يا معصله را منطقی می بخشند كه در عين حال‬

‫خودند وچيزي غير از خود يعنی ماه به عنان مثال‪ :‬هنر عوام با رمز سروكار دارد و براي ادراك رموز‬

‫می بايست به درون رجعت كرد زيرا خاستگاه رمز است و اين امر در هنر خاص امروز بيان (نقاشی‪،‬‬

‫مجسمه سازي‪ ،‬گرافيك‪ )... ،‬اهميت بسيار پيدا كرده تا جايی كه در تحليل وتطبيق برخی شكل ها و‬

‫تصاوير می توان ريشه هايش را در همين نقش و نگارهاي رمزي عوام يافت‪.‬‬

‫رمز كه عمل و مبنايی عينی دارد واقعيتی ذهنی را منعكس می كند و از اين رو فقط به طريق شهود‬

‫قابل درك و دريافت است‪.‬‬

‫‪123‬‬
‫اشيا جادويی‪ ،‬طلسم ها‪ ،‬دعاها كه هر يك به گونه اي رمزي و جادويی با باور عوام شكل می گيرند‬

‫در آثار هنرمندان معاصر ماهر به نوعی نمايان اند‪.‬‬

‫با بررسی برخی از آثار خلق شده توسط هنرمندان جامعه سنتی از فرش‪ ،‬گليم گرفته تا ساخت و‬

‫تراشيدن سنگ هاي جادويی و ترسيم برخی طلسم ها توانايی تجسمی اين مردمان را می توان به‬

‫خوبی مشاهده نمود‪(.‬عناصري‪ ،‬جابر‪ ،‬مردم شناسی وروانشناسی هنري‪ ،‬انتشارات رشد‪،‬تهران ‪)8720 ،‬‬

‫‪ -2-9‬آغاز هنر مدرن در ايران و رويدادهاي فرهنگي و دستاوردهاي نقاش‬


‫ايراني در ابتداي حركت به سوي مدرنيسم‬
‫‪ -3-2-5‬رويدادهاي فرهنگي ايران در آغاز مدرنيسم‪:‬‬
‫بسياري از روشنفكران ‪ ،‬هنرمندان وكارگزاران فرهنگی در ابتداي مدرنيسم‪ ،‬بر اين باور بودند كه براي‬

‫جبران عقب ماندگی ها‪ ،‬پيروي از فرهنگ غرب ‪ ،‬راه عالج است و می خواستند با آثار خود در حوزه‬

‫هاي شعر‪ ،‬داستان‪ ،‬روزنامه نگاري و تاسيس مكان هاي هنري جامعه را به سمت و سوي هنر مدرن‬

‫رهنمون كنند‪.‬‬

‫از آن جمله در داستان كوتاه‪ ،‬جمالزاده با يكی بود يكی نبود (‪8700‬ش) ‪ ،‬ميرزاده عشقی با انتشار‬

‫روزنامه« قرن بيستم» (‪ 8700‬ش)‪ ،‬نيما يوشيج با انتشار منظومه بلند« افسانه» در روزنامه قرن بيستم‬

‫(‪8708‬ش)‪ ،‬صادق هدايت با «بوف كور»(‪ 8789‬ش) و در زمينه ساخت و تاسيس مراكز فرهنگی می‬

‫توان به ‪ :‬تاسيس دانشگاه تهران(‪ 89‬بهمن ‪ 8787‬ش)‪ ،‬تاسيس فرهنگستان ايران و انتصاب محمد علی‬

‫فروغی (كمال الملك) به رياست آن مركز (‪8784‬ش)‪ ،‬تاسيس موزه ايران باستان در تهران(‪8789‬‬

‫ش)‪ ،‬تاسيس كتابخانه ملی در تهران(‪ 8781‬ش) و تاسيس موزه پارس در شيراز(‪8783‬ش)‪ ،‬اشاره‬

‫داشت‪( .‬اتينگهاوزن و يارشاطر‪ ،8730 ،‬ص ‪.)737‬‬

‫« در سال (‪8798‬ش) مجموعه داستان « سگ ولگرد» صادق هدايت چاپ شد‪ ،‬اين داستان همزمانی‬

‫خاصی از لحاظ محتوا و احساسات بيان شده با دوره خود دارد‪.‬‬

‫‪128‬‬
‫از رهگذر بررسی و ويژگی هاي ادبيات جديد كه با ذهن مردم سروكار دارد و همچنين رابطه مستقيم‬

‫با سواد مردم‪ ،‬شايد بتوان به اين نتيجه رسيد كه تعداد مخاطبان اين ادبيات پيشينه در ايران دهه بيست‪،‬‬

‫نسبت به كل جامعه بسيار كمتر از مخاطبان نقاشی منظره ساز و مردم نگار بوده كه بيننده به راحتی با‬

‫آن ارتباط برقرار می كرد(افشار مهاجر‪ ،8724 ،‬ص ‪.)874‬‬

‫«اما اين ادبيات در عرصه ذهنی بسيار پيشرفته تر از عرصه عينی ونقاشی آن دوره بود‪ ،‬زيرا نفوذ هنر‬

‫كالسيك اروپا در ايران با وجود آنكه تاثيرات عميقی بر دوره اي از هنر اين سرزمين بر جا می گذارد‬

‫ولی نتوانسته بود پايه هاي فلسفی و زيبايی شناختی خود را در جامعه ايران محكم سازد و طبيعتا‬

‫بيننده ايرانی گرايش هاي امپرسيونيستی را نيز نمود ديگري از شيوه هاي نقاشی اروپايی تلقی می كرد‬

‫و مغايرتی بين اين آثار با كارهاي كمال الملك و شاگردانش قائل نمی شد‪(.‬اتينگهاوزن و يارشاطر ‪،‬‬

‫‪ ،8730‬ص ‪.)739‬‬

‫جواد مجابی در پيشگامان نقاشی معاصر ايران درباره نقاشی نوگرا می نويسد‪:‬‬

‫« برخالف شعر و موسيقی و چند رسانه هنري ديگر كه خارج از آكادمی منطقه بسته و ربطی به تعاليم‬

‫دانشگاهی نداشته است‪،‬هنر نقاشی مدرن(نوگرا) از دل دانشگاه درآمده است‪ .‬و گسترش خود را‬

‫مديون آموزش دانشگاهی سپس هدايت مركز رسمی فرهنگی بوده است‪ .‬اين گروه در واقع نماينده‬

‫جريانی است كه از جعبه جادويی غرب سحر شده است و هرازگاهی متعجب آن می شود ‪ .‬هنركده‬

‫هنرهاي زيبا تحت تاثير نوگرايی زمانه و نوعی شبه مدرنيسم كه به طور اجباري و به شكل واگيري‬

‫پيش می رود‪ ،‬افتتاح می شود‪ .‬مقدمات تشكيل و گشايش اين هنركده از سال ‪ 8704‬تا ‪ 8790‬ش‪.‬‬

‫فراهم شده بود» ‪ (.‬مجابی‪ ،8731 ،‬ص‪.)9‬‬

‫‪120‬‬
‫‪ -2-2-5‬دستاوردهاي نقاشي ايران در ابتداي حرکت به سوي مدرنيسم‪:‬‬
‫پاكباز می گويد‪ « :‬انديشه تجدد كه به ايران آمد ‪ ،‬نه درست شناخته شد ونه در كل جامعه مقبول افتاد‪.‬‬

‫بنابراين تاريخ ايران پس از مشروطيت در همه عرصه ها مشحون كشاكش آشكار ونهان ميان سنت‬

‫وتجدد بوده است‪ .‬تحول نقاشی سخت تحت تاثير روند نوسازي عصر پهلوي قرار گرفت‪ .‬در واقع ‪،‬‬

‫سياست پر از تناقض الگو برداري از غرب و بازگشت به گذشته ايران ‪ ،‬اين دوران را از حركت‬

‫طبيعی و تناسب با شرايط درونی جامعه بازداشت‪ .‬به طور كلی چهارجريان موازي را در نقاشی‬

‫معاصر ايران می توان تشخيص داد‪ :‬نقاشی آكادميك‪ ،‬نگارش جديد‪ ،‬نقاشی قهوه خانه‪ ،‬نقاشی نوگرا»‪.‬‬

‫(پاكباز‪ ،8722 ،‬ص ‪)829‬‬

‫بعد از جنگ جهانی دوم‪ ،‬ايران دچار تغيير وتحوالت شگرفی شد كه نقاشی هم ازاين امر مستثنی‬

‫نبود‪ ،‬از آغاز دهه ‪ 90‬نقاشی نوگرا شروع به رشد كرد‪ .‬يعنی زمانی كه غرب وارد دنياي مدرن شده‬

‫بود و چندين سال از آن گذشته بود‪.‬‬

‫هنرمندان ايران در اين زمان جذب كار هنرمندان غرب و جهان بينی غرب شده بودند اما در ايران‬

‫متناسب با شرايط فرهنگی‪ ،‬خواستگاه اصلی خودش صورت نگرفت‪ .‬تاسيس دانشكده هنرهاي زيبا‬

‫در تقويت اين مسئله نقش زيادي داشت‪ .‬و باعث آشنايی هرچه بيشتر با هنر غرب شد‪ .‬بعد از آن با‬

‫برپايی بی ينال ها دوره جديدي در هنر معاصر ايران آغاز شد‪ .‬با شروع دهه ‪ 40‬موج جديدي در‬

‫نقاشی ايران به وجود آمد‪ .‬با تاسيس هنركده هنرهاي تزيينی نقاشان با هنرهاي تزيينی و عاميانه‬

‫قديمی آشنا شدند و با تركيب آن ها با تكنيك هاي درون به زبان تجسمی نو دست يافتند‪ .‬اين آثار‬

‫در بی نيال سوم با نام سقاخانه به رسميت شناخته شدند‪.‬‬

‫‪ -7-9‬بررسي ريشه هاي تاريخي مكتب سقاخانه در ايران‬


‫قبل از پرداختن به مبحث سقاخانه و تاريخ و علل پيدايش آن مكتب ‪ ،‬اشاره به وقايع تاريخی –هنري‬

‫پس از اسالم ضروري می باشد‪.‬‬

‫‪170‬‬
‫آنچه از اين تاريخ بر می آيد اينكه در دوره امويان و عباسيان كه آغاز فرهنگ اسالمی است مكتب‬

‫عباسی پديد آمد و نقوش ديواري كاخ جوسق الحقانی و خط كوفی ونسخ از يادگارها و اتفاقات مهم‬

‫آن عهد می باشد‪ .‬در روزگار سامانيان و طاهريان (دولت هاي ايرانی‪ -‬اسالمی) نيز خط كوفی ايرانی‬

‫و خط نسخ رواج داشته ونقاشی ديواري نيشابور هم از آثار برجا مانده آن دوران می باشد اين روند‬

‫ادامه داشت تا حكومت غزنويان وسلجوقيان كه به مصور كردن كتاب ها پرداخته و خط كوفی گلدار‬

‫سلجوقی را ايجاد نمودند‪.‬‬

‫در پی حمالت ايلخانان مغول و تشكيل حكومت آنان بالطبع هنر رايج‪ ،‬از هنر چينی كه ره اورد‬

‫مغوالن بود تاثير پذيرفت‪ .‬در همين روزگار مكتب بغداد و تبريز (مصور كردن كتاب ها)‪ ،‬مكتب‬

‫هرات وشيراز رواج خط نستعليق (نسخ و تعليق) در حوزه هنر قابل مشاهده است‪ .‬در دوره صفويان‬

‫نقاشی از رشد فزاينده اي برخوردار شد‪ .‬ضمن آنكه نفوذ فرهنگ غربی تاثير خود را بر شاكله اي آن‬

‫ميگذاشت‪ ،‬از طرفی به استقالل نيز می رسد‪ .‬همچنين به موازات اين رشد كتاب آرايی‪ ،‬خط شكسته‬

‫نستعليق و انواع خوشنويسی هم به شكل قابل مالحظه اي در هنر ايرانی رخ می نمايد‪.‬‬

‫سير رو به رشد نقاشی به شيوه غربی در طی حكومت زنديه و قاجاريه و افول هنرهاي سنتی‬

‫هنرمندانی را برآن داشت تا با تأسی از اعتقادات و توجه به باورهاي ملی فصلی ديگر از تاريخ را رقم‬

‫بزنند كه در قالب «هنر سقاخانه » بدان خواهيم پرداخت‪.‬‬

‫بدون ترديد جنبش مشروطيت در ايران ادبيات را سخت تحت تاثير قرار داد وتحوالت وقايع‬

‫فرهنگی‪ ،‬اجتماعی براي نقاشی نيز فصل جديدي را رقم زد‪.‬‬

‫كمال الملك نقاش برجسته دوره قاجار از اين تحول اجتناب ناپذير آگاه بود و شايد بيشتر از ديگران‬

‫انديشه تجدد خواهی داشت‪ .‬به همين منظور پس از بازگشت از سفر مطالعاتی اروپا مدرسه صنايع‬

‫مستظرفه را به اميد ترقی نقاشی ايران پی ريزي نمود(‪8921‬ش) برابر (‪8088‬م)‬

‫با تاسيس اين مدرسه بساط نقاشی از محدوده كارگاه هاي درباري و غير درباري برچيده شد‪ .‬اما به‬

‫رغم تحول عميقی كه در ادبيات رخ نمود در نقاشی تغيير كيفی و بنيادي پديد نيامد‪ .‬زيرا اين مدرسه‬

‫‪171‬‬
‫برداشتی عجوالنه و ناقضی از نظام غربی بود كه فقط آموزش هنر را جنبه رسمی داد همانگونه كه‬

‫چند سال بعد هنركده هنرهاي زيبا و هنركده هنرهاي تزيينی از اين قاعده پيروي كردند‪ .‬انديشه تجدد‬

‫خواهی كه در قالب هنر غربی در آن سال ها به ايران آمد نه تنها شناخته نشد بلكه در تمام جامعه نيز‬

‫قابل هضم و پذيرش نبود‪ .‬از اين روست كه عرصه هنر ميدان كشمكش و مبارزه سنت وتجدد قرار‬

‫گرفت‪ .‬در عصر پهلوي نقاشی در مسير جريان نوسازي قرار گرفت و در واقع رويكرد ضد و نقيض‬

‫الگوبرداري از هنر غربی و پرداختن به «افتخارات» گذشته‪ ،‬نقاشی را از بستر طبيعی آن كه بايد با‬

‫شرايط درونی جامعه به رشد وتكامل می رسيد خارج ساخت‪.‬‬

‫از اين رو چهارجريان موازي را می توان در نقاشی معاصر ايران مورد مطالعه قرار داد‪.‬‬

‫‪-8‬نقاشی آكادميك ‪ -9‬نگارگري جديد ‪ -7‬نقاشی قهوه خانه ‪ -4‬نقاشی نوگرا‬

‫‪ -3-1-5‬مكتب سقاخانه و پيدايش آن‬


‫نقاشی معاصر ايران تركيبی از گرايشهاي متفاوت ومختلف هنري است كه تحت تاثير جريان هاي‬

‫مختلف اجتماعی‪ ،‬فرهنگی‪ ،‬هنري و سياسی شكل گرفته اند و موقعيتی را فراهم كرده اند تا شناخت‬

‫نقاشی ايران مشكل شود در گذر تاريخ از آثار مانی نقاش ايرانی گرفته تا آثار نقاشی انسان هاي‬

‫غارنشين در كوهستان هاي لرستان همگی بر تركيب دو اصل روايت و تزيين حكايت دارند و آثار‬

‫نقاشی اصيل ايرانی را بر روايت و تزيين استوار ساخته است‪ .‬هنر ايران در ادوار تاريخ فراز و نشيب‬

‫هاي بسيار داشته و در دوران معاصر با وجود تاثيرات هنر اروپا شاهد تحوالتی بوده است‪ .‬هنر معاصر‬

‫ايران دهه ‪ 8770( 70‬ش) را بايد نقطه عطف تاريخ هنر معاصر ايران دانست با گذر سال ها تالش و‬

‫كوشش برخی هنرمندان ايران وتشكيل مدارس و دانشكده هاي هنري و پرورش هنرمند و آشنايی‬

‫ايشان با هنر اروپا شكل تازه اي ازهنر در ايران رقم می خورد‪ .‬در سال ‪ 8773‬ش نخستين بی ينال‬

‫ساالنه نقاشی ومجسمه سازي برگزار شد‪ .‬برگزار كنندگان اين بی ينال ها(دو ساالنه هاي نقاشی و‬

‫مجسمه سازي) در سال ‪ 8770‬ش به اين نكته تاكيد كردند كه ‪ « :‬پس از غروب كوكب مينياتورسازي‬

‫‪172‬‬
‫در اواخر روزگار صفويان و پس از گرايشی كه هنر نقاشی نوبنياد ما در ‪ 90‬سال اخير به طبيعت‬

‫نگاري نشان داده ديگر جوششی شگفت در اين هنر پديد نيامده بود‪».‬‬

‫در فضاي پرجنب و جوش هنر وهنرمندان ايران در سال هاي اول دهه ‪ ، 8740‬كهنه و نو‪ ،‬سنتی و‬

‫مدرن مقابل هم قرار گرفته و هر يك با تحرك و تكاپو براي بدست گرفتن عرصه هنري تالش می‬

‫كردند‪ .‬برخورد ميان گرايشهاي كهنه ونو فضاي هنر معاصر را فرا می گرفت‪ ،‬كه نهايتا به پيروزي‬

‫نوگرايان انجاميد‪ .‬نخستين بی ينال نقاشی (‪8773‬ش) كه يك نمايشگاه بزرگ از آثار نوپردازان بود ‪،‬‬

‫جنبش نوگرايی از سوي مقامات دولتی نيز به رسميت شناخته شد‪« .‬روشن شده بود كه اگر يك‬

‫نمايشگاه بزرگ هنري در فواصل زمانی مشخص و منظم با شركت بهترين نقاشان و مجسمه سازان‬

‫كشور برپا شود‪ ،‬هم تحريك بيشتري در جنبش هنر نو ايجاد می كند و هم راه را براي شركت آثار‬

‫هنرمندان ايرانی در نمايشگاه هاي بزرگ هنري جهان همچنين بی ينال و نيز هموار خواهد كرد‪( .‬‬

‫نقاشی ايران‪ ،‬از ديرباز تا امروز‪ -‬پاكباز ‪ ،‬رويين‪ ،‬ص ‪.)909-901‬‬

‫آن ها در واقع ميخواستند بين هنر جديد جهان و هنر و فرهنگ ايرانی‪ ،‬پلی برقرار كنند‪ .‬آنها تعدادي‬

‫از طرح اشياء نقش ها يا شكل هاي آشنا به مردم را به محدوده نقاشی خود آوردند واز فرم آنها در‬

‫تكميل تركيب بندي (كمپوزيسيون) تابلوي خود استفاده كردند‪.‬‬

‫در حقيقت می خواستند كه ارتباطی بين آثار وهنرهاي اجداد ما وهنر جديد امروزي برقرار كنند و در‬

‫فكر اين بودند كه نوعی نقاشی خلق كنند كه هم ايرانی و وابسته به افكار وعقايد مردم ايران باشد و‬

‫هم نشانگر افكار و احساس هاي انسان عصر حاضر‪.‬‬

‫خواص مشترك آنها‪ ،‬كار مستقالنه و تالش پرشوري بود براي هموار كردن راه پيشرفت و موفقيت كه‬

‫با روحيه هاي جوان موافقت داشته باشد‪ .‬اين گروه در عمل‪ ،‬هم از يكنواختی ‪ ،‬ظاهر آرايی و شكل‬

‫بدلی هنر سنتی پرهيز می كردند و هم از حالت وارداتی و بی ريشه هنر مدرن هر چند با مطالعه و‬

‫بررسی شكل اصيل هر دو هنر از خصوصيات بهتر ومزيت هاي موجود در هر دو‪ ،‬در خلق آثارشان‬

‫استفاده كردند‪ .‬از نگارگري اصيل‪ ،‬حالت دو بعدي وتخت سطوح و ترسيم خطوط كناره ‪ ،‬بی‬

‫‪177‬‬
‫توجهی به بعد غايی(پرسپكتيو) و عناصري از اين قبيل دريافت كردند و از هنر مدرن واقعی‪ ،‬عدم‬

‫ريزه كاري ‪ ،‬بيان صريح و ابزار جسورانه ‪ ،‬تركيب بندي مرتبط به هم و متناسب با موضوع و مقوله‬

‫هايی مثل اين ها را مورد استفاده قرار دادند‪ .‬اين نقاشان در سال ‪ ،8748‬حركت و شيوه كار‪ ،‬تقريبا به‬

‫همفكري گروهی و همكاري رسيدند و روزنامه نگاري كه در كارهاي آن ها آثار و نشانه هايی از‬

‫مكان هاي مذهبی مثل سقاخانه را ديده بود‪ .‬نام كار گروهی آنها را «مكتب سقاخانه» گذاشت‪.‬‬

‫هنر سقاخانه متعلق به نسلی است كه روزي يكه تاز رسمی و غير رسمی اين ديار بود‪ .‬آنچه را كه‬

‫آنها وديگر يارانشان به هم آميختند تقليد به ظاهر هوشمندانه اي بود از هنر اوايل قرن بيستم اروپا و‬

‫آمريكا كه در دهه چهل وچند سالی از پنجاه ايران‪ ،‬بسيار مورد پسند افتاد و پررونق گرديد‪.‬‬

‫آنچه توسط ايشان و هم نسالنشان به عنوان اثر هنري آفريده شده اگرچه هيچگاه مقبوليتی ملی نيافت‬

‫اما در دوره خود واجد آن مرتبه اي بود كه می توانست به عنوان« هنر ملی» از سوي سردمداران‬

‫حكومت معرفی شود و رسما مورد حمايت آن قرار گيرد‪ .‬در بين هنرمندان سقاخانه ‪ ،‬عالوه بر نقاش‪،‬‬

‫چند مجسمه ساز و تصويرگر و گرافيست‪ ،‬نيز بود كه آنها هم مثل نقاشان دركار خود از فرم هاي‬

‫سنتی هنر ايران به عنوان نقطه شروع و ماده خام استفاده می كردند‪ .‬اين فرم ها عبارت بودنداز حالت‬

‫و حجم قفل هاي قديمی‪ ،‬نورگيرها وضريح هاي مشبك‪ ،‬آويز و گل ميخ‪ ،‬يا نقش گره چينی ها و‬

‫كاشيكاري ها‪ ،‬سپر و كالهخود ‪ ،‬علم ها وكتل هاي تعزيه ‪ ،‬يا زينت آالت قديمی‪ ،‬شكل مجسمه هاي‬

‫جادويی مفرقی قديم‪ ،‬و اشكال واشيايی از اين قبيل در مجسمه سازي و فرم هايی شبيه اينها به عالوه‬

‫شكل هاي متنوعی از حروف فارسی يا كلمه هاي خوشنويسی در نقاشی و تصويرگري اين فرم ها و‬

‫شكل ها به صورتی ساده و خالصه شده و به حالت نشانه و نماد در نقاشی ها ومجسمه ها به كار‬

‫برده می شد‪ ،‬هر چند كه تالش هنرمندان‪ ،‬بيشتر متوجه اين موضوع بود كه از اين اشكال و عالمت ها‬

‫به طور مستقيم و عينی استفاده نكنند‪ ،‬بلكه از آنها به عنوان پشتوانه فكري و فرهنگی و ماده خام بهره‬

‫ببرند به طوري كه هر كس به اين آثار(نقاشی‪ ،‬مجسمه‪ ،‬تصوير نگاري) نگاه كند‪ ،‬در حال وهوا و‬

‫نشانه هايی از خصوصيات امامزاده ها ‪ ،‬سقاخانه ها وديگر اماكن متبركه را در آنها می بيند در حالی‬

‫‪174‬‬
‫كه فرم كلی خود نقاشی يا مجسمه بر مبناي اصول هنري قانونمند است البته اعضاي گروه يا مكتب‬

‫سقاخانه مثل هر گروه و شيوه هنري همه به يك حالت كار نمی كردند‪ .‬بعضی از نقاشان‪ ،‬شكل هاي‬

‫گرفته از عاليم مذهبی را زياد تغيير می دادند ‪ .‬كار برخی از نقاشان با اندكی تغيير (شكل هاي گرفته‬

‫شده از عاليم مذهبی) مورد استفاده قرار می دادند و بعضی ازنقاشان شباهت زيادي به پرده ها و‬

‫نقاشی هاي عاميانه داشت ولی كار برخی ديگر تقريبا حالت انتزاعی و مدرن گونه پيدا می كرد‪ .‬هم‬

‫چنين بعضی برخالف ديگران ‪ ،‬از خط فارسی‪ ،‬حروف وكلمه هاي مكرر كشيده شده با رنگ ها و‬

‫فرم هاي مختلف زياد استفاده می كردند كه اين عمل باعث بوجود آمدن روشی بين نقاشی‬

‫وخوشنويسی به نام نقاشيخط(خطاشی)شد‪.‬بعضی از هنرمندان از شكل اشيا و عالمت ها استفاده‬

‫كردند‪ ،‬در حالی كه برخی بيشتر از موضوع و مضمون هاي كالمی واز نقل مصيبت ها يا تصور‬

‫حاالت شخصيت هاي مذهبی بهره می بردند‪.‬‬

‫هنرمندان همچنين همه يكسان به با هم بودن و همكاري وفادار نماندند‪ ،‬عده اي در ابتدا بودند ولی‬

‫در سال هاي بعد‪ ،‬راه خود را به داليل شخصی يا عدم همسويی فكري با گروه‪ ،‬از همكاران جدا‬

‫كردند در مقابل‪ ،‬عده اي در اوايل تشكيل حضور نداشتند‪ ،‬درحاليكه در سال هاي بعد به آنها پيوستند‬

‫اشخاصی مثل حسين زنده رودي‪ ،‬فرامرز پيل آرا‪ ،‬منصور قندريز‪ ،‬پرويزتناولی‪ ،‬مسعودعربشاهی‪،‬‬

‫صادق تبريزي و ناصر اويسی و ژاره طباطبايی جزء نخستين هنرمندان سقاخانه بودند‪.‬‬

‫درباره شيوع مكتب سقاخانه می گويند‪ :‬روزي در سال ‪ 8740‬زنده رودي وتناولی با هم به حرم‬

‫حضرت شاه عبدالعظيم می روند ودر آنجا به ضريح ها‪ ،‬پارچه هاي رنگارنگ گره شده به ضريح‪،‬‬

‫نقش آينه كاري و تصاوير روي ديوارها و همچنين تصاوير چاپی مذهبی (كه عده اي دستفروش آنها‬

‫را د ر صحن ها می فروختند) باديد و چشم دقيق و نافذ نگاه می كنند گويی انها را اولين بار می ديده‬

‫اند‪ ،‬علت اين نگاه و تازگی آن عناصر‪ ،‬اين بوده كه آن هنرمندان‪ ،‬مثل ديگر دوستانشان مدت ها بوده‬

‫كه دنبال عناصر سنتی و نقش هاي ايرانی آشنا به دل وذهن مردم‪ ،‬می گشته اند و به همين دليل ديدن‬

‫دوباره وديگر گونه آن چيزها‪ ،‬برايشان تازگی داشته وتوجه شان را به شدت به خود جلب كرد‪.‬‬

‫‪179‬‬
‫تعدادي از آن تصاوير را خريده و با خود می برند تا از شكل هاي ساده رنگ هاي روشن و بيان روان‬

‫آنها در نقاشی هايشان استفاده كنند و همين كار را هم می كنند‪.‬‬

‫‪ -2-4-5‬حضور جادو و تعويذ و رمز در آثار نقاشان مكتب سقاخانه‬


‫عناصر جادويی در آثار بسياري از هنرمندان و بويژه نقاشان و مجسمه سازان جايگاه ويژه اي يافته و‬

‫هنرمندان با استفاده و الهام از اين عناصر به خلق آثاري با مفاهيم ومضامينی مقدس پرداخته اند‪ .‬با‬

‫گفتاري كه در خصوص اين عناصر داشته ايم اين نكته قابل ذكر است كه اين زبان فقط به سبب حفظ‬

‫و نگهداري جان و مال انسان بكار نرفته بكله براي اعاده معانی اي كه زبان عقلی از بيان آن عاجز و‬

‫قاصر بوده استفاده شده است‪.‬‬

‫جادو و فتيش رابطه تنگاتنگی با رمز انديشی و ايجاد مجموعه اي از نقش ها و اشيا كه نشانگر ميراث‬

‫وسيع و عميق و گوناگونی از سمبل هاي بصري و سمعی ذكري است بوجود آورده است كه تقريبا‬

‫همه ايرانيان در آن سهيم اند و از تاثيرات اين عناصر در فرهنگ كهن و با الهام از آن در دهه هاي‬

‫گذشته در آثار نقاشان و مجسمه سازان استفاده شده است در واقع می توان گفت اين زبان شعر به‬

‫هندي مقدس پيوند خورده است‪.‬‬

‫آثار هنرمندانی هم چون منصور قندريز‪ ،‬پرويز تناولی‪ ،‬مسعود عربشاهی ‪ ،‬حسين زنده رودي‪ ،‬ناصر‬

‫اويسی‪ ،‬صادق تبريزي‪ ،‬و همچنين ژازه طباطبايی كه به تحقيق و جستجو در نقش ها و موتيف هاي‬

‫عاميانه و استفاده از خ ط‪ ،‬كتيبه و مهره و جام چهل كليد و نقش هاي گليم و پنجه پنج تن ‪ ،‬قفل ها و‬

‫حتی مهرها و نقش برجسته هاي دوره آشور و هخامنشی پرداخته اند را می توان نمونه بارز استفاده از‬

‫جادو چه از نظر شكل و چه از رنگ دانست‪ .‬اينان بانگاهی كه به طلسم ها وتعاويذ و حتی هندسه‬

‫شان داش تند در مكتبی با نام مكتب سقاخانه اين مكتب را به شيوه خودشان غنا بخشيدند‪ .‬نقاشی‬

‫سقاخانه اي‪ ،‬تركيبی است از عوامل بصري نقاشی مدرن(انتزاعی) و نقش مايه هاي هنرهاي سنتی‬

‫مذهبی وهنرهاي باستانی ايران كه در هنرهاي سنتی تداوم داشته است‪ .‬نقش ونگارهاي موجود روي‬

‫‪176‬‬
‫علم ها و نقوش حك شده روي ضريح ها و سقاخانه ها و سنجاق ها واشياي قديمی و باطل السحر‬

‫ها وتعويذها و طلسم ها ماده كار اصلی كار نقاشان سقاخانه اي است‪.‬‬

‫استفاده از نقوش وسايل رمل و اسطرالب و حروف ناخوانا و آالت و ابزار مربوط به آيـين ها‬

‫« جن گيري» بيشتر از ساير نقوش با نقاشان سقاخانه اي عجين شده است‪.‬‬

‫جادو وشی در هنر عبارت است از القا ويا تجسم خواص مخفی و نامرئی اشيا و جانوران و گياهان و‬

‫به طور كلی كائنات به زبان رمزي يعنی به فرد پاره اي تمثيالت و يا بعضی عالمات و نشانه ها و‬

‫عناوين ‪ (.‬ستاري‪ ،‬جالل‪ ،‬رمزانديشی و هنر قدسی‪ ،‬نشر مركز‪ ،‬تهران چاپ اول ‪.)8731‬‬

‫در اين خصوص جهت رسيدن به اين مطلب كه‪:‬‬

‫«ريشه خلق آثار سقاخانه اي را در اشيا جادويی ‪ ،‬ادعيه و طلسمات و تعاويذ می توان يافت و‬

‫هنرمندان سقاخانه طرحهاي خود را براساس ادعيه ونقوش ترسيم شده در آنها و ديگر عناصر‬

‫جادويی خلق می كردند‪ ،».‬ابتدا اشاره اي گذرا به شكل گيري سقاخانه و تاريخچه آن می شود و‬

‫سپس به معرفی نقاشان سقاخانه پرداخته خواهد شد‪ .‬الزم به ذكر است در معرفی هنرمندان سقاخانه‬

‫مقاالت بسياري به چاپ رسيده است و اين مطلب براي رسيدن به اهداف پژوهش و پاسخ به‬

‫سواالت ناگزير به بيان مختصري از تاريخچه و معرفی نقاشان سقاخانه می پردازم‪.‬‬

‫‪ -4-9‬معرفي هنرمندان مكتب سقاخانه‬


‫مكتب سقاخانه كه خاستگاه آن اعتقادات ‪ ،‬باورها‪ ،‬و زمينه هاي ذهنی‪ -‬هنري مردم عادي بود در سال‬

‫‪ 8704‬هـ‪.‬ش بوجود آمد‪ .‬روزگاري كه پرويز تناولی با سرانگشت ذوق به مجسمه هايش شكل هنري‬

‫می بخشيد و حسين زنده رودي تابلوهايی خلق می كرد كه از نخستين سياه مشق هايش فاصله گرفته‬

‫بود‪ .‬اين نقاشان به همراهی چيره دستان ديگري كه در آن ايام در هنركده هنرهاي تزئينی به تدريس‬

‫اشتغال داشتند‪ ،‬فصول نخست كتاب مكتب سقاخانه را نگاشتند‪ .‬شايد به همين دليل است كه ميتوان‬

‫ادعا كرد هنركده هنرهاي تزئينی در پديد آمدن مكتب سقاخانه بی تاثير نبوده است‪.‬‬

‫‪173‬‬
‫پس به جاست به معرفی هنرمندان و آثار آنان بپردازيم تا بدانيم چه اشخاصی با تلفيق ذوق و هنر‬

‫وعشق در پويايی اين مكتب خاص نقش موثري ايفا نمودند‪.‬در اين باب پيشاپيش كالم هرمند رندل و‬

‫جاستوس باكلر در باب هنر خالی از لطف نخواهد بود كه گفته اند‪:‬‬

‫« لذت بردن از هنر عبارتست از پيوندي ميان زندگی گذشته‪ ،‬شناخت وتحليل تماشاگر از يك سو‪،‬‬

‫وشیء هنري با تمام چيزهايی كه جلوه والقا می كند از سوي ديگر ماده و مايه سازنده هنر‪ ،‬فرهنگ‬

‫يك قوم و زندگانی شخصی يكايك افراد آن است‪».‬‬

‫‪ -3-4-5‬حسين زنده رودي‬


‫هنرمندي كه كار آمدي خود را بارها با خلق آثار نو و تازه به اثبات رساند و هنگامی كه همگان گمان‬

‫می بردند اين مكتب به انتها و بن بست رسيده عامل رويدادي ديگر می شد‪ .‬او با تركيب عناصر و‬

‫بهره جويی متبحرانه از رنگ هاي نزديك به يكديگر به تابلوهايش جانی ديگرگونه می بخشيد‪ .‬در‬

‫ابتدا با تاثير از وقايع كربال دست به قلم برد ولی مدتی بعد به خط روي آورد‪ .‬اگرچه زنده رودي‬

‫خطاط نبود ليكن با تالش مضاعف تركيب هاي به ياد ماندنی از واژه هاي متصل به هم رقم زد تا‬

‫چشم بسياري از اهل ذوق و هنر را به خود معطوف دارد‪.‬‬

‫مكتب سقاخانه به همين شكل و با همين آغاز پا گرفت تا هنرمندانی كه بدان روي آوردند با استفاده‬

‫از نقش هاي اصيل ايرانی و سنتی پايه ريز مكتبی باشند كه در حوزه هنري مدرن به اظهار وجود‬

‫بپردازد‪.‬‬

‫برهمين اساس بود كه كوشش افراد دانشگاه رفته در ايجاد يك سبك خاص مالی را به جايی نبرد ولی‬

‫سقاخانه اي ها انگار به مخزنی دست يافته بودند كه به آنان اجازه تجربه و كوشش در زمينه هاي‬

‫گوناگون از مجله نرم و رنگ و نيز بافت مصالح را می داد‪ .‬خط فارسی هم كه جزء ثابت كاربود در‬

‫راستاي پربار شدن آثار نقش مهمی ايفا می كرد‪.‬‬

‫‪178‬‬
‫‪ -2-4-5‬پرويز تناولي مجسمه ساز معاصر‬
‫مجسمه ساز اول ايران‪ ،‬هنرمندي كه بعد از برگشتن از كشور ايتاليا با انديشه روشن وتوانا در پی‬

‫كشف كمبودهاي پيكرتراشی بويژه در دوران اسالمی برآمد كه در اين ميان توجه او به فلزكاري قديم‬

‫(از جمله قفل)جلب شد‪.‬‬

‫پرويز تناولی طی سال هاي متمادي تكنيك هاي زيادي را تجربه كرد و به موفقيت هاي چشمگيري‬

‫نيز دست يافت‪.‬‬

‫او در آن دوران از عناصر مذهبی در هنر خويش استفاده كرد كه می توان به شكل سه بعدي دست‬

‫هايی كه ضريح را گرفته اند اشاره نمود‪.‬‬

‫جديدترين آثار وي هيچ ها هستند كه از كلماتی با درون مايه عرفانی مجسمه هايی به هيبت اژدها‬

‫ساخته است‪.‬‬

‫‪ -1-4-5‬مسعود عربشاهي نقاش معاصر‬


‫اوكه فارغ التحصيل هنركده هنرهاي تزيينی می باشد درآغاز كار نقوش بسيار كهن را درهم می‬

‫آميخت و پرده هاي تعادلی را بوجود می آورد‪.‬‬

‫اما در ادامه اين روش را با تبحر ومهارت بسيار زياد انجام می داد‪ ،‬به گونه اي كه هنوز در اين مسير‬

‫حرفی براي گفتن و كاري براي عرضه درحوزه هنري خويش دارا می باشد‪.‬‬

‫مسعود عربشاهی تنها هنرمنديست كه از خط ونقوش مذهبی در آثار خود بهره نجسته است‪.‬‬

‫‪ -4-4-5‬صادق تبريزي نقاش وسفالگر معاصر‬


‫از هنرمندان هنركده هنرهاي تزئينی بود كه به خلق آثاري مورد توجه (با نقاشی وسفالگري) دست زد‪.‬‬

‫تالش او در استفاده از خط در آثار سراميك به مرزهاي موفقيت رسيد‪ .‬اولين هنرنمايی هاي وي روي‬

‫پوست انجام می شد‪ .‬رنگ هاي زنده را بيشتر می پسنديد و گاهی باتكنيك كوالژ قطعات تزئينی را‬

‫در نمونه هاي متعدد گوناگون كاري خود نمايان می ساخت گاهی نيز از دريچه طنز نگاهی به عالم‬

‫هنري خود می انداخت و مردان و زنان مينياتوري را در كارهاي خويش وارد می نمود‪.‬‬

‫‪170‬‬
‫‪ -5-4-5‬منصور قندريز‬
‫هنرمندي كه از همان سلسله استادان هنرهاي تزئينی بود كه از فصل سورآليستی به تركيب نقش هاي‬

‫تزئينی رسيد‪ .‬او با تلفيق نقوش كوچك آثار بزرگی می ساخت صرفه جويی در انتخاب و كاربرد‬

‫رنگ از خصيصه هاي با ارزش بود بطوريكه آخرين دسترنج وي تنها با بهره جويی از دو يا سه رنگ‬

‫بر سينه كاغذ نقش بست‪.‬‬

‫منصور قندريز هنرمندي صاحب انديشه ‪ ،‬جدي وتالشگر بود كه متاسفانه طی يك حادثه دلخراش‬

‫رانندگی روي در نقاب خاك كشيد‪.‬‬

‫‪ -6-4-5‬ناصر اويسي نقاش معاصر‬


‫نقاش معاصري كه با رنگ هاي زنده و تصاوير زيباي شاهزادگان اسب سوار و شاهدخت هاي‬

‫سلجوقی و صفوي و قاجار را در برابر ديدگان تماشاچی قرار می دهد‪.‬‬

‫مسير كار اويسی خط سيري از سوي سادگی به سمت آراستگی است كه در نهايت اين امر باعث می‬

‫شود از پاكی و سادگی اوليه طرح هايش كاسته وبر پيچيدگی آن افزوده گردد‪.‬‬

‫‪ -7-4-5‬ژازه طباطبايي نقاش مجسمه ساز معاصر‬


‫از تبار نقاشان معاصر و از پيشگامان هنر جديد است ‪ .‬هم در نقاشی وهم در مجسمه سازي دست و‬

‫قلم خويش را به بوته امتحان سپرده است‪ .‬در هر دو رشته خمير مايه كاري اش مصالح هنر عاميانه‬

‫است‪ .‬از طنز به شكلی زيبا در كارش استفاده می نمايد‪.‬آهن آالت مستعمل ‪ ،‬مصالح اوليه مجسمه‬

‫هاي وي را تشكيل می دهند‪ .‬وقتی اين مصالح با تخيل باالي او در می آميزد اثري ماندگار براي‬

‫عرضه پديد می آورد‪ .‬چندين سال قبل نمونه هاي كار وي در قالب چند پرنده «غريب منظر» محل‬

‫برپايی آخرين بی ينال هاي تهران را زينت بخشيده بود‪.‬‬

‫مكتب سقاخانه در مراحل نخستين عمر خود روي در هنر مذهبی عاميانه داشت يا (حداقل اينكه‬

‫حسين زنده رودي در آغاز متاثر از اين حقيقت بود) ولی رفته رفته بر وسعت عمل خويش افزود و‬

‫مشمول همه كسانی شد كه درآثار خود از نقش هاي تزئينی سنتی واز جمله خط فارسی استفاده می‬

‫كردند‪.‬البته اين مكتب مخالفان متعدد و سرسختی هم داشت و جالب اينكه كسانی به اين گروه اتهام«‬

‫‪140‬‬
‫عدم صداقت» ‪« ،‬تقليد»‪ « ،‬تكرار» را وارد می ساختند‪ .‬كه مقلد تازه ترين سبك هاي جاري در اروپا يا‬

‫آمريكا بودند‪ .‬ولی با همه اين مشكالت اين مكتب راه خود را در انبوه مسيرهاي موجود گشود و‬

‫بخشی از تاريخ هنر اين مرز وبوم را به نام خويش بر صحيفه آن ثبت و ضبط كرد‪.‬‬

‫هر چند آثار به جا مانده سقاخانه اي ها از ديگران نه كمتر است و نه بيشتر‪ ،‬اما آنچه شايان توجه‬

‫است اينكه اين هنرمندان روياي ديرينه داشتن مكتب «ملی» را محقق كردند تا باور كنيم از مصالح دم‬

‫دست و با بهره مندي از عناصر تصويري سنتی و نمادهاي خاص ايرانی قادريم آثاري خلق كنيم كه‬

‫بخشی از فرهنگ و حقيقتی از هويت ما باشد‪.‬‬

‫‪141‬‬
‫فصل ششم‬

‫نتيجه گيري و پيشنهادات‬

‫‪142‬‬
‫‪ -1-6‬نتيجه گيري‬
‫هر رخداد ونوآوري در راستاي تعالی انسان ها وقتی در حوزه و شعاع هنر قرار گرفته است‪ ،‬در‬

‫گنجينه ماناي تاريخ می آرامد تا خمير مايه تالش آيندگان گردد‪.‬‬

‫هنر امانتداري راستين براي حراست از هويت ملی ماست تا هنرمندان معاصر با بهره جويی از آن‬

‫خزانه پربها‪ ،‬بتوانند رسالت خود را بنمايانند‪.‬‬

‫بی ترديد هنرمند با دريافت الفباي هنر واتكا به كوشش وتوان فردي فرهنگ خود را غنی می سازد تا‬

‫مثنوي بلند هويت مردمانش را با ابياتی جاويد پيوند دهد‪.‬‬

‫هنرمند در عرصه و بستر هنر گهگاه پژواك فرياد رفتگان نيك آيين است و گاهی معاصران را درراه‬

‫آرمان شهرشان مدد می رساند‪.‬‬

‫رساله حاضر بعد از بررسی زمينه هاي پيدايش باور به افسون وجادو و تفحص در نمادهاي ادوات آن‬

‫مانند طلسم و تعويذ به برهه اي از تاريخ هنر نقاشی پرداخت كه فضاي نقاشی‪ ،‬عرصه معاوضه دو‬

‫حقيقت« سنت و تجدد» بود‪.‬‬

‫هنرمندان اين مكتب« سقاخانه» براي الهام گرفتن‪ ،‬به آيين ها‪ ،‬مراسم عبادي و محصوالت فرهنگ‬

‫عامه نگريستند‪ .‬همين نگاه به خزائن و داشته هاي سنتی و نيز سبك هاي مدرن بود كه در جهان هنر‬

‫به هويت هاي ما معنا بخشيد و از سوي ديگر اسباب ظهور مكتبی را فراهم آورد كه از هر حيث‬

‫مكتبی ملی به شمار می رفت‪.‬‬

‫‪147‬‬
‫‪ -2-6‬پيشنهادات‬
‫در حوزه هنر وقتی وارد می شويم و به دنبال منابع واطالعاتی می گرديم تقريبا در زمينه هنرهاي‬

‫اروپا و سبك هاي هنري كتاب هايی را می يابيم كه تعداد آنها قابل توجه است‪ ،‬اين اتفاق درباره‬

‫هنرهاي ايرانی نيز می افتد اما سخت تر مخصوصا وقتی می خواهيم درباره افكار وعقايد مردم و‬

‫قبايل مخصوص در ايران ريشه يابی كنيم اين منابع كم می شوند يا اصال بدست نمی آيند‪.‬‬

‫اميد است ثبت وضبط برخی باورهاي كهن و به طور اخص خصيصه شی باوري و اعتقادات به‬

‫افسون و جادو در جوامع كهن كه با حضورشان در ادبيات كهن ايران و هم چنين نقاشی نقش بسزايی‬

‫داشتند‪ ،‬زواياي پنهان و بكرشان در خلق فرهنگ‪ ،‬ادب و هنري تازه و معاصر ثمربخش باشد‪.‬‬

‫تحقيق حاضر نه بدين جهت كه بار اعتقادي و مذهبی دارد (كه البته خود توفيقی عظيم است) بلكه‬

‫بدان منظر كه می تواند هنري باشد از آن خودمان ‪ .‬آنچه امروز نيز از دست آوردهاي ديروز می تواند‬

‫به ثمر بنشيند اين واقعيت می باشد كه با كاربردي كردن نمادهاي ايرانی به هويت فرهنگی خود‬

‫دست يابيم و هم تفكر ايرانی را در حوزه هاي متعدد هنري از قبيل نقاشی‪ ،‬ارتباط تصويري‪ ،‬موسيقی‪،‬‬

‫تئاتر‪ ،‬سينما‪ ،‬معماري‪ ،‬طراحی صنعتی‪ ،‬طراحی پارچه‪ ،‬و غيره‪ ...‬جاري ساخته تا قادر باشيم در جهان‬

‫معاصر از هنري به نام ‪ ،‬با اصول ومعيارهاي خودمان سخن به ميان آوريم‪.‬‬

‫از تحقيق حاضر چنين نتيجه می گيريم ‪ :‬تاثير پذيري هنرمندان از جو ايجاد شده مدرنيسم در دهه ‪40‬‬

‫و ‪ 90‬و با برداشتی از هنر پاپ‪ ،‬نه به عنوان جنبش هنري كه نمادها و ابزارهاي يك جامعه عظيم‬

‫مصرف كننده است‪ ،‬بلكه به عنوان نيروي فرهنگی مرتبط تاثيرگذار ‪ ،‬هنرمندان سقاخانه به اعتقادات‬

‫درونی و نمادهاي پرطرفداري می نگريستند كه بخشی از فرهنگ ايران بودند‪.‬‬

‫هنرمندان نسل جوان دهه ‪ 8010‬در مواجهه با پيچيدنی هاي هويت هنري خويش هم از نظر‬

‫روشنفكري و هم از نظر هنري به فرهنگ مصور مسلمانان به ويژه شيعه كه هنوز زنده وبسيار‬

‫پرطرفدار بود مراجعه كردند‪.‬‬

‫‪144‬‬
‫اين هنرمندان معتقدند كه اين منابع با ريشه هاي هنري آنان مرتبط هستند‪ .‬اين دوره نمايانگر روزهاي‬

‫نخست بومی گرايی در ايران بود‪ .‬اما می توان دريافت كه هيچ كدام از هنرمندان جنبش سقاخانه‬

‫وپيروان آنها در روشی فكري يا هنري خود ضد غرب نبودند بلكه مسئله هويت فرهنگی بود كه آنها‬

‫را در جهت مراجعه به ريشه هايشان برانگيخت‪.‬‬

‫اما امروز براي برقراري ارتباط با جهان وتداوم آن بايد با زبان جهانی هنر به تكلم برخيزيم هنر ما‬

‫براي احراز هويت واقعيمان در گستره دنياي كنونی نمی تواند صرفا از خطاطی و مينياتور و خط‬

‫نقاشی مايه بگذارد‪ .‬ولی قادريم با زبان نو و انديشه اي پويا به اين مهم دست يابيم‪ .‬ما براي عرض‬

‫اندام در عرصه جهان هنر بايد از سنت ها و يادگاران گرانبهاي پيشينيان به مثابه نردبان براي رسيدن به‬

‫قلل رفيع هنر‪ ،‬سود جوييم‪.‬‬

‫اين رساله را تقديم به ساحت روشن انديشان می نمايم و خدايم را به عشق می خوانم تا با كمكی‬

‫مضاعف مرا ياري فرمايد‪ ،‬بدين آرزو كه تحقيق ها و پژوهش ها فقط در رساله ها و مقاالت نيارامد و‬

‫دستان كارآمدي هنگامه اي به پا نموده وشالوده هنري ملی را بار ديگر پی ريزي كند‪.‬‬

‫‪149‬‬
‫منابع و مآخذ‪:‬‬
‫‪ .8‬آريان پور‪ ،‬دكتر عباس وآريان پور‪ ،‬دكتر منوچهر‪ ،‬فرهنگ فشرده انگليسی به فارسی ‪ ،‬انتشارات‬

‫اميركبير‪.‬‬

‫‪ .8‬احمدي‪ ،‬بابك‪ ،‬از نشانه هاي تصويري تا متن‪ ،‬نشر مركز‪ ،‬چاپ چهارم‪ ،‬تهران ‪.8727‬‬

‫‪ .9‬اسماعيل پور‪ ،‬ابوالقاسم‪ ،‬اسطوره بيان نمادين‪ ،‬سروش‪ ،‬تهران ‪.8733‬‬

‫‪ .7‬امامی‪ ،‬كريم‪ ،‬سقاخانه(بروشور نمايشگاه)‪ ،‬موزه هنرهاي معاصر تهران‪ ،‬تهران ‪.8791‬‬

‫‪ .9‬امينی‪ ،‬امير قلی‪ ،‬فرهنگ عوام‪ ،‬انتشارات موسسه مطبوعاتی علی اكبر دهخدا‪.‬‬

‫‪ .4‬بكر‪ ،‬بارنزو‪ ،‬تاريخ انديشه اجتماعی‪ ،‬ترجمه يوسفيان و مجيدي‪ ،‬اميركبير‪ ،‬چاپ سوم‪ ،‬تهران ‪.8739‬‬

‫‪ .9‬بی ناس‪ ،‬جان‪ ،‬تاريخ جامع اديان‪ ،‬ترجمه حكمت‪ ،‬علی اصغر‪ ،‬نشر آموزش‪ ،‬چاپ چهارم‪ ،‬تهران‬

‫‪.8734‬‬

‫‪ .1‬بيهقی‪ ،‬حسين علی‪ ،‬پژوهش و بررسی فرهنگ هاي عامه در ايران‪ ،‬آستان قدس رضوي‪ ،‬آبان‬

‫‪.8719‬‬

‫‪ .3‬پاكبار‪ ،‬روئين‪ ،‬نقاشی ايران از ديرباز تا امروز‪ ،‬نشر زرين و سيمين‪ ،‬چاپ دوم‪ ،‬تهران ‪.8720‬‬

‫‪ .7‬پاكباز‪ ،‬روئين‪ ،‬دايره المعارف هنر‪ ،‬انتشارات فرهنگ معاصرف تهران ‪.8730‬‬

‫‪ .2‬پاكباز‪ ،‬روئين‪ ،‬دايره المعارف هنر‪ ،‬چاپ فرهنگ معاصر‪ ،‬چاپ اول‪ ،‬تهران ‪.8732‬‬

‫‪ .0‬تناولی‪ ،‬پرويز‪ ،‬طلسم‪ ،‬گرافيك سنتی ايران‪ ،‬نشر بن گاه‪ ،‬تهران ‪.8723‬‬

‫‪ .80‬تناولی‪ ،‬پرويز‪ ،‬قفل هاي ايران‪ ،‬نشر بن گاه‪ ،‬تهران ‪.8721‬‬

‫‪ .88‬دوبوكور‪ ،‬مونيك‪ ،‬رمزهاي زنده جان‪ ،‬ستاري‪ ،‬جالل‪ ،‬نشر مركز‪ ،‬تهران ‪.8734‬‬

‫‪ .89‬دهخدا‪ ،‬علی اكبر‪ ،‬لغت نامه‪ ،‬نشر تهران‪ ،‬تهران ‪.8790‬‬

‫‪ .87‬ژان شواليه‪ ،‬آلن گربوان‪ ،‬فرهنگ نمادها ‪ ،‬ترجمه سودابه فضائلی‪ ،‬انتشارات شابك‪ ،‬تهران ‪.8732‬‬

‫‪ .84‬ستاري ‪ ،‬جالل‪ ،‬رمز شناسی عرفانی‪ ،‬نشر مركز‪ ،‬تهران ‪.8734‬‬

‫‪ .89‬ستاري‪ ،‬جالل‪ ،‬رمز شناسی عرفانی‪ ،‬نشر مركز‪ ،‬تهران ‪.8739‬‬

‫‪146‬‬
‫‪ .81‬شهيدي‪ ،‬سيد جعفر‪ ،‬شرح مثنوي‪ ،‬انتشارت علمی و فرهنگی‪ ،8734 ،‬ج‪.4‬‬

‫‪ .83‬عناصري ‪ ،‬جابر‪ ،‬درآمدي بر شناخت و ضرورت حفظ نگاره هاي حماسی‪ -‬مذهبی‪ ،‬نشر كيهان‪،‬‬

‫تهران ‪.8739‬‬

‫فرهنگ ها‪:‬‬

‫‪.8‬الياده‪ ،‬ميرچا‪ ،‬رساله در تاريخ اديان‪ ،‬ستاري‪ ،‬جالل‪ ،‬سروش‪ ،‬چاپ اول‪ ،‬تهران ‪.8739‬‬

‫‪ ،.9‬سيد صادق‪ ،‬فرهنگ لغات و تعبيرات مثنوي‪ ،‬ج‪ ،1‬دانشگاه تهران‪.8731 ،‬‬

‫‪.7‬فريزر‪ ،‬جيمز جرج‪ ،‬شاخه زرين و پژوهشی در جادو و دين‪ ،‬ترجمه كاظم نيرومند‪ ،‬انتشارت آگاه‪،‬‬

‫چاپ چهارم‪ ،‬تهران ‪.8721‬‬

‫‪ .4‬فون دانيكن‪ ،‬اريك‪ ،‬ارابه خدايان‪ ،‬بررسی معماهاي قديم جهان‪ ،‬ترجمه علی نجفی‪ ،‬انتشارات‬

‫انديشه‪ ،‬تهران ‪.8749‬‬

‫‪.9‬قرآن – سوره جن‪ ،‬ترجمه مهدي الهی قمشه اي‪ ،‬نشر خورشيد‪ ،‬چاپ سوم‪ ،‬تهران ‪.8738‬‬

‫‪.1‬كوپر‪ ،‬جی‪ ،‬فرهنگ مصور نمادهاي سنتی ‪ ،‬ترجمه مليحه گرباسيان‪ ،‬نشر فرشاد‪ ،‬تهران ‪.8720‬‬

‫‪.3‬گودرزي‪ ،‬مرتضی‪ ،‬جستجو هويت در نقاشی معاصر ايران‪ ،‬انتشارات علمی و فرهنگی‪ ،‬چاپ اول‪،‬‬

‫تهران ‪.8720‬‬

‫‪.2‬گوستاو يونگ‪ ،‬كارل‪ ،‬انسان و سمبل هايش ‪،‬ترجمه‪ ،‬سلطانيه‪ ،‬محمود‪ ،‬نشر جامی‪ ،‬چاپ چهارم‪،‬‬

‫تهران ‪.8727‬‬

‫‪ .0‬التيه‪ ،‬ژاك‪ ،‬دهكده هاي جادو ‪ ،‬جادو و جادوگري در قبايل انسان هاي نخستين‪ ،‬ترجمه مصطفی‬

‫موسوي زنجانی‪ ،‬چاپ اول‪ ،‬تهران ‪.8734‬‬

‫‪.80‬ماسه ‪ ،‬هانري‪ ،‬معتقدات و آداب ايرانی‪ ،‬ترجمه مهدي روشن ضمير‪ ،‬نشر نور ‪ ،‬تبريز ‪.8799‬‬

‫‪.88‬مجابی‪ ،‬جواد‪ ،‬پيشگامان نقاشی معاصر ايران‪ ،‬نسل اول‪ ،‬نشر هنر ايران‪ ،‬تهران ‪.8731‬‬

‫‪143‬‬
‫‪.89‬موسوي پور‪ ،‬ابراهيم‪ ،‬دوازده‪ +‬يك‪ ،‬سيزده پژوهش درباره طلسم وتعويذ وجادو‪ ،‬نشر مرجع‪ ،‬تهران‬

‫‪.8723‬‬

‫‪.87‬نصر‪ ،‬سيد حسين‪ ،‬هنر و معنويت اسالمی‪ ،‬قاسيمان‪ ،‬رحيم‪ ،‬نشر دفتر مطالعات دينی هنر‪ ،‬چاپ‬

‫اول‪ ،‬تهران ‪.8739‬‬

‫‪.84‬نوذر پور‪ ،‬علی و موسی نژاد‪ ،‬ابراهيم‪ ،‬مقدمه اي بر فرهنگ عشاير ايران‪ ،‬نشر آنزان‪ ،‬تهران ‪.8729‬‬

‫‪ .89‬هال‪ ،‬جيمز‪ ،‬فرهنگ نگاره هاي نمادها در هنر شرق و غرب ‪ ،‬ترجمه رقيه بهزادي‪ ،‬انتشارات‬

‫فرهنگ معاصر‪ ،‬چاپ اول‪ ،‬تهران ‪.8720‬‬

‫‪.81‬هال‪ ،‬جيمز‪ ،‬فرهنگ نگاره هاي نمادها در هنر شرق و غرب ‪ ،‬ترجمه رقيه بهزادي‪ ،‬انتشارات‬

‫فرهنگ معاصر‪ ،‬تهران ‪.8720‬‬

‫‪.83‬هميلتون‪ ،‬ملكم‪ ،‬جامعه شناسی دين‪،‬ترجمه محسن ثالثی‪ ،‬موسسه فرهنگی انتشاراتی تبيان‪،‬تهران‬

‫‪.8728‬‬

‫‪.82‬هنرير‪،‬دوريس بنكس‪ ،‬هنر وفرهنگ آفريقاي سياه‪ ،‬ترجمه عليرضا مير سپاسی‪ ،‬افضل وثوقی‪،‬‬

‫نشرتهران‪ ،‬تهران ‪.8730‬‬

‫‪.80‬ياحقی‪ ،‬محمد جعفر‪ ،‬فرهنگ اساطير‪ ،‬پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی‪ ،‬تهران ‪.8739‬‬

‫مجالت‪:‬‬

‫‪ .8‬افالكی‪ ،‬علی‪ ،‬مكتب سقاخانه و تاثير آن در نقاشی معاصر ايران‪ ،‬هنر ومردم‪ ،‬دو ماهنامه پژوهشی‪،‬‬

‫سال اول‪ ،‬خرداد‪ -‬تير ‪.8722‬‬

‫‪ .9‬تنديس ‪ ،‬دو هفته نامه هنرهاي تجسمی‪ ،‬شماره ‪ 99‬تا ‪ 70‬مبحث نشانه شناسی ‪.‬‬

‫‪ .7‬فصل نامه هنر‪ ،‬شماره ‪ ، 12‬تابستان ‪ ، 8729‬نشر مركز‪ ،‬مركز مطالعات و تحقيقات هنري‬

‫‪148‬‬
‫پايان نامه ها‪:‬‬

‫‪ .8‬آرتا‪ ،‬طناز‪ ،‬بررسی و ارزيابی جنبش سقاخانه پس از انقالب‪ ،‬پايان نامه كارشناسی ارشد‪ ،‬پژوهش‬

‫هنر‪ ،‬دانشگاه آزاد اسالمی واحد تهران مركز‪ ،‬چاپ نشده ‪.8721-23‬‬

‫‪ .9‬ابراهيمی فيلوري‪ ،‬شهره ‪ ،‬بررسی عوامل تصويري مشترك و مفاهيم در نمادهاي طلسم و جادوي‬

‫جهان‪ ،‬پايان نامه كارشناسی ارشد‪ ،‬چاپ نشده‪،‬تهران‪.8722-20 ،‬‬

‫‪ .7‬اسعدي زهرايی‪ ،‬مينو‪ ،‬سير باورهاي مردم نسبت به تاثير اجرام صور فلكی بر سرنوشت ايشان‪،‬‬

‫پايان نامه كارشناسی ارشد‪ ،‬پژوهش هنر ‪ ،‬چاپ نشده ‪ ،‬دانشگاه آزاد اسالمی تهران مركز‪.30-20 ،‬‬

‫‪ .4‬علی پور سعدانی‪ ،‬رضا‪ ،‬شیء باوري ميان مردم خوزستان‪ ،‬پايان نامه كارشناسی ارشد‪ ،‬نقاشی ‪،‬‬

‫چاپ نشده‪ ،‬دانشگاه آزاد اسالمی تهران مركز‪.8729-24 ،‬‬

‫‪ .9‬مكوندي‪ ،‬نگار‪ ،‬بررسی زمينه هاي پيدايش مكتب سقاخانه در ايران و پايان نامه كارشناسی ارشد‪،‬‬

‫پژوهش هنر‪ ،‬چاپ نشده‪ ،‬تهران ‪.8708‬‬

‫‪140‬‬
:‫منابع اينترنتي‬
1- http/www.alirezatanha.parsiblog.com
2- http/www.lvre-et-mode.com
3- www.gijoux-pentacles-talismavs.com
4- www.heirat.ir

190
Abstract :
Abstract of thesis(including the sum,aims,procedure and the results):
The present study examines the background of development of spell and
phylactery and its influence on the attitudes on the contemporary painting in iran
(especially the school of saghakhaneh) with the sociology approach.
The roots for these believes are in old times and the presence of these things (spell
and phylactery) and believes for making these things are present in the old
literature of this country.
This study is about the grassroots culture and superstitions and extraterrestrial
science which has been changed during the time and has loads of branches.
The focus is on the elements and the role of spell and phylactery and decoding
them in contemporary paintings and specially,the school of saghakhanah,by means
of comparing these pieces with the above – mentioned elements of the present
pieces and also the biography of their lives.
Generally,this study has two aims:
1. Examining the folkloric and indigenous culture on witchcraft and idolatry (spell and
phylactery).
2. Finding out about the presence of the above – mentioned elements and their usage in
believes and attitudes in life and their influence on painting in saghakhaneh.
ISLAMIC AZAD UNIVERSITY
Central Tehran Branch
Faculty of Art and Architecture - Department of Painting

(M.A) Thesis
ON Painting

Subject :
Examining the social background of development of spell
and phylactery and itsfluene on revolution of saghakhaneh

Advisor :
Fereydoon Omidi

Reader :
Dr. Amir Ashraf Aryanpoor

By :
Hoora AyenehDast

Summer 2014