You are on page 1of 6

Gebruik en constructie

Romeinse geodetische instrumenten


Jos Cremers, beheerder Vastgoedinformatie SEB/OBM gemeente Maastricht
jos.cremers@maastricht.nl

In oktober 2009 was het Romeinse wegenpatroon het thema van de culturele biografie van de
gemeente Maastricht. Ik kreeg het verzoek om samen met de stadsarcheoloog een activiteit te
bedenken voor basisschoolleerlingen. We vonden dat deze activiteit iets moest zijn waarbij de leerlingen
zelf iets moesten doen. Historische instrumenten hadden altijd al mijn interesse, dus besloot ik na enige
literatuurstudie om met handgereedschap een Groma na te bouwen. Aangezien de vervaardiging
hiervan niet veel tijd kostte, besloot ik na verdere studie de overige Romeinse instrumenten ook te
reproduceren. In de workshops die hieruit voortvloeiden heb ik samen met een collega landmeter van
de afdeling Vastgoedinformatie de overeenkomsten en verschillen proberen uit te leggen tussen het
huidige en het antieke instrumentarium (fig. 1). In het volgende artikel geef ik een beschrijving van de
nagebouwde instrumenten, waar ze voor dienden en hoe ze eventueel na te bouwen zijn.

In een tijdsperiode van ongeveer vier


maanden is het mij gelukt om de vol-
gende instrumenten te bouwen.
- Groma (vergelijkbaar met een dubbel
pentagonprisma)
- Dioptra (vergelijkbaar met een modern
hoekmeetinstrument)
- Decempeda (meetstok van 10 voet = ± 3 m)
- Chorobates (vergelijkbaar met een modern
waterpasinstrument)
- Actus?? De naam voor een meettouw is
nog altijd niet bekend (meetband)
- Libella/Libra (waterpas)
- 3/4/5-steek
- Zonnewijzer

Groma
De Groma is in verschillende bronnen
beschreven als het meest gebruikte
meetinstrument van de Agrimensores
(Romeinse landmeters). Het is geen
Romeinse uitvinding, aangezien zowel bij
de Grieken als de Egyptenaren vergelijkbare
instrumenten al bekend waren. De werking
ervan komt overeen met het moderne
dubbel pentagonprisma. In samenwerking
met signa (jalons) kunnen met de Groma
lijnen worden verlengd en haakse hoeken
worden uitgezet. Dit was nodig, aangezien Fig. 1. Uitleg over de Libra tijdens de workshop voor scholieren.

4  Geo-Info 2010-3
Fig. 2. De Groma schematisch. Fig. 3. Reconstructie van de Groma.

in het Imperium Romanum uitgegaan werd schietloden te dempen door ze in een bakje de excentriciteit genoemd worden heb
van deze meetconstructies voor zowel met water of olie te hangen, waardoor de ik hiermee geëxperimenteerd. Gebleken
legerkampen als basisplannen voor steden, beweging gelimiteerd word. De haaksheid is dat, wanneer men de lengte van de mid-
alsook voor de centuriato, de grondverde- van het kruis is ook een belangrijke factor. denloodlijn tussen twee armen geeft, het
ling van 100 Actus, die in gelijke delen ver- Zo zijn er Romeinse uitzettingen in Duitsland instrument door een kleine verdraaiing
deeld werd. Hiervan zijn op diverse locaties gevonden die dezelfde afwijking in de assen tevens gebruikt kan worden om hoeken
in Europa resten teruggevonden. hebben als de gevonden Groma uit Pfünz. van 45 graden uit te zetten. Verder is de
Het instrument is op diverse archeologische manshoge stok voorzien van een zware
sites in gedeelten teruggevonden in Pfünz De Groma bestaat uit een manshoge stok ijzeren puntige voet waarmee deze in
in Beieren (D) en in de werkplaats van de met hieraan bevestigd een excentrisch de grond geplaatst kan worden. Om de
landmeter Verus in Pompeï. Verdere afbeel- geplaatst kruis waaraan touwtjes met stabiliteit te verhogen in harde onder-
dingen zijn onder andere teruggevonden een schietlood zijn bevestigd (fig. 2 en gronden kunnen er spanlijnen aan de
op de grafsteen van de landmeter Aebutius 3). De afmetingen van de armen van stok bevestigd worden, zodat deze recht
Faustus uit Ivrea (Italië). De nauwkeurigheid het kruis, die haaks op elkaar geplaatst blijft staan. De gehele constructie bestaat
van de Groma is onderhevig aan diverse zijn, zijn een Romeinse voet (296 mm). uit vurenhout en enkele metalen spijkers
factoren, onder andere de wind. Dit kan wor- Aangezien er nergens in de door mij om een goede bevestiging te verkrijgen.
den ondervangen door de beweging van de geraad­pleegde literatuur afmetingen van De schietloden zijn van twee verschillende

Geo-Info 2010-3  5
afmetingen (bol en spits) om de twee (fig. 7). Ik heb in de constructie gekozen
lijnen gemakkelijker te kunnen identifice- voor een indeling in 360 graden met een
ren. Het materiaal waaraan de schietloden onderlinge gradenafstand van 2 graden
hangen is vlastouw. aangezien een kleinere indeling (1 graad)
constructief niet mogelijk was. Indien voor
Dioptra een messing of koperen plaat gekozen
Uit de beschrijving van Hipparchus (146-127 wordt kan door de gradenverdeling hierin
v.Chr.) blijkt dat dit instrument bij de Grieken te graveren deze hogere nauwkeurigheid
bekend was. Heron van Alexandrië heeft dit wel bereikt worden. Hierop is het vizier
instrument nog verbeterd. Diverse recon- geplaatst. Het driepootstatief met vaste
structies zijn in de moderne tijd uitgevoerd poten is zo gemaakt dat de loodstaaf
door J.P. Adam (1989) en H. Schöne (1903) hierin met behulp van wiggen vastgezet
(fig. 4 en 5). Ik ben uitgegaan van de recon- kan worden. Aan de loodstaaf hangen ook
structie door J.P. Adam, aangezien hierbij twee loodlijnen om deze verticaal te plaat-
de mogelijkheid bestaat het instrument te sen. Het vizier is zodanig uit hout gemaakt
fixeren boven een meetpunt. De Dioptra is dat de verhoudingen hiervan 1:10 zijn ten
vooral geschikt voor driehoeksmeting in het opzicht van de horizontale hoofdas en
horizontale vlak, het instrument is daarom de zijkant (fig. 8). Hierdoor ontstaat de
ook gebruikt bij de constructie van aqua- mogelijkheid om afstanden te meten.
ducten om de richting van tunnels door Plaats een jalon in de hoofdrichting door
heuvels en gesteente te bepalen. door het vizier te kijken. Plaats op deze lijn

Fig. 5. Reconstructie van een Dioptra van H. Schöne.

Fig. 7. Randverdeling en vizier van deze reconstructie.

Fig. 8. Vizierlijnen.

vanuit het punt een tweede jalon haaks


op de hoofdas, zodanig dat men deze kan
Fig. 4. Reconstructie van een Dioptra door J.P. Adam. zien door schuin over het vizier te kijken.
Hierdoor ontstaat een z-hoek. Door nu deze
korte afstand te meten en met 10 te ver-
De dioptra bestaat uit een houten menigvuldigen is ook de afstand naar het
loodstaaf van ongeveer 150 cm met basispunt bekend (fig. 8). Door een door mij
hieraan bevestigd een stelschroevenblok uitgevoerde controlemeting van een wil-
die een horizontale schijf draagt. Deze is lekeurige driehoek die met behulp van een
gecentreerd, boven de loodstaaf geplaatst totalstation onafhankelijk gecontroleerd is,
(fig. 6). Aan dit stelschroevenblok zijn blijkt dat een nauwkeurigheid van 2 graden
haaks op elkaar twee loodlijnbevesti- te bereiken is voor diverse metingen, uit te
gingen geplaatst om de schijf in het voeren met de historische Dioptra.
horizontale vlak te justeren met behulp
van drie stelschroeven. Op de horizontale Decempeda
schijf ligt een tweede horizontale schijf Dit instrument is een Romeinse meetlat
waarin de gradenverdeling is aangebracht Fig. 6. Eigen reconstructie van een Dioptra. van 10 Romeinse voet +/- 3 m voor het

6  Geo-Info 2010-3
Fig. 9. Decempeda (geheel).

meten van afstanden. Een andere naam te plaatsen wordt de chorobateswaterpas


hiervoor is ook pertica. Deze maatlat werd op de meetpunten geplaatst.
gemaakt van voorkomende houtsoorten. Om de hoogte van het vaste punt over te
brengen maak ik gebruik van zichtplank-
De Decempeda die ik gereconstrueerd jes. Deze 90 cm hoge plankjes met dwars-
heb bestaat uit 2 stokken van beukenhout latten in twee verschillende kleuren zijn
met een bronzen eindknop van 1,5 meter erg geschikt om over een grote afstand
voor de maatvastheid en de betere een hoogte over te zetten. Het is hierdoor
transport en hanteerbaarheid (fig. 9). ook gemakkelijker. De landmeter hoeft
De stokken kunnen heel eenvoudig ook niet over het instrument zelf te kijken om
op een gladde ondergrond achter elkaar de drie zichtlatten in een lijn (horizon-
gelegd worden om zo een afstand te taal vlak) te zetten. Door een baak met
meten. De indeling op de meetstok is in een verschuifbare horizontale plank te
Romeinse voet van ± 30 cm . De laatste construeren (nog onder constructie) kan
voet is ingedeeld in 4 palmus van ± 7,5 cm, Fig. 9. Decempeda (detail). met behulp van de Chorobates ook hoog-
waarmee ook restmaten gemakkelijk teverschil gemeten worden. De Choro­
gemeten kunnen worden. (fig. 10). Aan de hoofdbalk zijn aan beide bates werd in hoofdzaak gebruikt bij de
uiteinden loodlijnen bevestigd die, indien constructie van aquaducten om het verval
Chorobates het instrument waterpas staat een lijn van de waterstroom goed te reguleren.
Dit instrument is een reconstructie van bedekken (fig. 11). In de hoofdbalk is een
het Romeinse waterpasinstrument zoals overal even diepe groef aangebracht met Actus (meettouw)
beschreven door Vitruvius. Het bestaat een schaalverdeling. Hierin kan water of De naam heb ik gerelateerd aan de opper-
uit een soort bankje met een lengte van olie gegoten worden om de chorobates vlaktemaat van een standaard Romeins per-
150 cm met op de uiteinden twee voeten ook bij wind toch waterpas te zetten. ceel van 1260 m2 (35,5 m x 35,5 m). De lengte
van gelijke lengte (50 cm) met een schoor Door wiggen onder een van de uiteinden van het meettouw is dan ook 35,5 meter.

Fig. 10. Chorobates met zichtplanken. Fig. 11. Chorobates (detail schietlood).

Geo-Info 2010-3  7
Fig. 13. Meten met het meettouw.

8  Geo-Info 2010-3
lood dat, als de onderste balk waterpas Door zelf de eenvoudige metingen en
ligt, precies boven een aangetekende lijn uitzettingen uit te voeren hebben ze hier
hangt. Het gebruik van de Libra is vooral inzicht in gekregen. De begeleidende
om kleine hoogteverschillen te meten en/ docenten zagen in dat door deze work-
of uit te zetten. Met de Libra, geplaatst op shop de landmeetkunde begrijpelijker is
een balk, kunnen natuurlijk ook verschil- geworden.
len tot de balklengte overbrugd worden
(fig. 14 en 15). Verder is het idee ontstaan om een
tentoonstelling met de werktitel ‘meten
3/4/5-steek is weten’ te organiseren. De bedoeling is
Fig. 12. Meettouw. De 3/4/5-steek is natuurlijk algemeen om diverse aandachtsvelden waar ‘meten’
bekend. Door in een koord knopen te leg- betrekking op heeft in de expositie op te
De onderverdeling is in 24 passus (± 1,5 m), gen in de verhouding 3/4/5 (de indeling nemen. De planning hiervoor is in 2011 in
die gemarkeerd zijn met messing knopen is uiteraard afhankelijk van de lengte van Centre Ceramique te Maastricht.
(fig. 12). De maatvastheid van het touw het koord) kan op eenvoudige wijze een Indien er interesse is in de reconstructie
wordt bereikt door het eerst op te rekken haakse hoek uitgezet worden. van deze instrumenten bestaat natuurlijk
met behulp van gewichten, totdat de maxi- de mogelijkheid contact met mij op te
male rek bereikt is en vervolgens met was Zonnewijzer nemen, eventueel ook voor constructiete-
en hars te behandelen om het watervast Dit instrument is voor de Romeinse land- keningen of uitleg.
te maken. Vervolgens worden de eerder meter van belang om de noordrichting te
vermelde knopen in het touw aangebracht. kunnen bepalen. De moeilijkheid bij deze Samenvatting
Aan de uiteinden heb ik ringen aange- constructie is de afhankelijkheid van de Romeinse geodetische instrumenten
bracht die met behulp van een pen aan de breedtegraad waar de zonnewijzer voor Het Romeinse wegenpatroon was in 2009
grond verankerd worden. Door het touw gemaakt is. Op de in de bronnen vermelde het thema van de culturele biografie van de
vervolgens onder spanning te bewaren site staat onder andere de berekening om gemeente Maastricht. De auteur bouwde daar-
blijft het zijn lengte behouden en is het een zonnewijzer te maken die geschikt is bij voor basisschoolleerlingen acht Romeinse
ook niet meer beïnvloedbaar door vocht. voor de breedtegraad van Nederland en geodetische instrumenten na. Het artikel geeft
Door gebruik te maken van meetpennen België (fig. 16). een beschrijving van die instrumenten, geeft
kunnen zo gemakkelijk ook grotere lengtes aan waar ze voor dienden en biedt tips om ze
gemeten en uitgezet worden (fig. 13). ook na te bouwen.

Libella/Libra Summary
De Libella of Libra is te vergelijken met Roman geodetic instruments
een moderne timmermanswaterpas. The Roman infrastructure was the theme of the
De constructie bestaat uit een houten 2009 cultural biography of Maastricht. On this
driehoek met vanuit de punt een schiet- occasion, the author modelled eight Roman
geodetic instruments to instruct primary school
pupils. The article provides a description of the
instruments, indicates their usage and gives
Fig. 16. Zonnewijzer. suggestions on how to model them yourself.

Conclusie Literatuur
De instrumenten die door mij geconstrueerd • Isaac Moreno Gallo, Roman surveying:
zijn kunnen worden gebruikt voor eenvou- www.traianvs.net/pdfs/surveying.pdf
dige geodetische metingen. Aangezien ik • J.P. Adam, Roman buiding Materials and
Fig. 14. Libra. geen instrumentmaker ben en de construc- Techniques: www.scribd.com/doc/14572138/
tie heb uitgevoerd met eenvoudig hand- Roman-Building-Adam
gereedschap, is de nauwkeurigheid slechts • H.C. Pouls, De Landmeter. Inleiding in de
voldoende om eenvoudige metingen uit te Geschiedenis van de Nederlandse Landmeet-
voeren. De nauwkeurigheid van de instru- kunde, Alphen aan den Rijn 1997
menten wordt groter als een professioneel • Zonnewijzer: www.astrolemma.be/
instrumentenmaker ze produceert. Verhalen_horizontale.htm
• O.A.W. Dilke,The roman land surveyors an
De workshops die aan diverse scholen in introduction to the agrimensores,
Maastricht zijn gegeven zijn door de leer- University of Akron (student competition):
lingen enthousiast ontvangen. Voor hen www.surveyhistory.org/
Fig. 15. Detail Libra. was de landmeetkunde onbekend terrein. university_of_akron1.htm

Geo-Info 2010-3  9

Related Interests