You are on page 1of 13

Ang Pagkab-ot Pastor Sam sa bible college, apan wala niini

Ruel J. Arila Jr. mabawasi ang kasuod sa ilang mga pamilya.

Alas nwebe pa sa buntag magsugod ang “Mao lagi Jem. Bisan ako wala kabalo nga ing-ani
serbisyo, apan alas syete pa lang ang ingon sa diay kadaghang tao ang muduaw kay Eliza. Ing-
dakong relo sa atubangan sa dihang napuno ang ani gyud tingali kung padayon atong
simbahan sa Eternal. Tinuod, gamay lang ang pagpangalagad sa Ginoo.”
sanctuary. Nakahinumdom pa siya sa ilaha pang
gisukod ni Eliza ang kalapdon niini, 10 by 15 Mitando lang ang iyang katapad, ug luyo sa
meters, apan taman karon wala gihapoy undang kasaba sa mga milabay nga mga tiil, nabati ni
ang awas sa mga taong misulod, mitan-aw, ug Jimward ang kalinaw. Hilom nga nakatutok sa
milabay sa iyahang atubangan. Karon lang niya lungon si Jemimah nga daw nagalutaw ang huna-
nasukod unsa kadaghang kinabuhi ang nabag-o huna, apan dili mabayluan sa libuan ka singgit
sa iyang asawa sulod sa lima ka tuig nilang ang gi-ingon sa usa ka tulo sa mga mata niini.
pagpangamuyo sa Nueva Era.
Wala na paabta ni Jimward ang alas nwebe aron
“Jim.” Naglingkod si Jimward sa pinaka- sugdan ang serbisyo. Dili na pwede dugayon ang
atubangang bangko sa simbahan, tulala nga lubong sa kadaghan nag tao gawas sa simbahan.
nakatutok sa pulpito, sa dihang nabati niya ang Pagkahuman ug opening prayer ni Sam,
tapik sa iyahang abaga. Gisuot na usab niya ang nanganta sila ug Blessed Assurance ug Still, ug
iyang gikapoy nga ngisi sa dihang milingi siya ug milingi siya kadali aron lantawon kung kinsa ang
nakita si Jemimah. mga nanganha sa simbahan. Luyo sa
pagbangotan, mura siyag buang nga nagkatawa
Luyo sa iyahang pinugos nga pahiyom, nabati sulod sa iyang huna-huna, nahibulong sa lahi-
niya ang tinuod nga kalipay, ug wala niya lahing tao nga mukumpanyar sa lubong sa iyang
mapugngi ang kaugalingon na gakson ang higala asawa.
luyo sa iyang pagbangotan.
Sa iyang kilid, tabok sa bangko sa simbahan
“Ma’am,” luya niyang tubag samtang hinay- nanindog ang mga nakaunipormeng mga kabaro
hinay nga mibuhi, “ali, panglingkod sa mo.” Iyang sa iyahang asawa didtua sa Nueva Era Police
gi-ingnan si Beth sa iyang tapad nga andaman ug Station uban ang ilahang bag-on hepe, samtang
pamahaw ang bag-ong abot nga pamilya. sa luyo lamang niya nag-lingkod si Mayor
“Namahaw na mo Jem? Sayo kaayo mo naka- Fundales ug ang iyang asawa, katapad ang
abot ba. Aha diay si Pastor?” pamilya ni Kagawad Dondon ug ang iyang mga
kauban sa konseho. Luyo pa nila ang mga nanay
“Tua, nangitag kaparkingan Jim. Daghan lagi na ug tatay, kasagaran mga kauban ni Eliza sa
kaayog tao? Abi ba nakog alas nwebe pa ang mission church sa Kabatuhan. Likod sa mga pulis
service?” ang mga taga-munisipyo, suot ang ilahang
“Justice for Eliza Jane ‘Lalay’ Cabontes” nga t-
Milingkod ang maestra nga gikan pang Butuan sa shirt.
iyang tapad ug gibuy-an si Ninoy aron makigdula
sa gawas. Si Pastor Samuel mao ang host pastor Apan luyo nilang tanan mao ang daghan kaayong
sa Church of Life Eternal sa dihang nagsugod sila mga tao gikan sa kalisod, tanan nga natabangan
ug simba diria ni Eliza, ug ang papa ni Jemimah ni Tsip Lalay, tawag pa nila, sa iyahang pila ka tuig
ang hinungdan ngano nakatrabaho siya sa nga pagserbisyo. Naa ang mga trabahante sa
munisipyo. Duha na ka tuig ang milabay sukad Municipal Cooperative Canteen nga gisugdan ni
mibalhin mag-asawa sa siyudad aron magtudlo si Eliza kadtong siya pa ang in-charge sa Women
and Children’s Desk. Nakita sab ni Jimward ang
mga miyembro sa Eternal sa Cabatuhan, ang
uban suot ang mga hinatag nilang sinina mag- Apan kabalo siyang bisan unsaon niya, dili na
asawa. Bisan sa luyo naa ang mga pamilya sa mga niya makita si Lalay, og sa unang higayon sukad
pamilya sa mga adik, mga tulak, og mga pusher. giingon sa iyaha sa Sabado nga gipusil sa ulo si
Padayon ang iyang pamalandong sa dihang Lalay sa palengke, nihilak si Jimward.
mibalik ug kanta ang choir.
Mihigda siya sa salog nga gitamakan sa mga tiil
Amazing grace, how sweet the sound ni Lalay ug gipasagdan ang mga luha nga mulatay
That saved a wretch like me sa gingi-gingi tunga sa tiles, kabalo nga wala na
I once was lost, but now am found ang iyang asawa nga mutrapo niini. Og sa iyang
Was blind, but now I see huna-hunang puno sa kalibog ug kasakit, usa
lamang ka butang ang nakalansang sa iyang utok:
Mipabilin ang ulahing nota sa kanta sa iyang Magbayad ang nagbuhat niini.
dalunggan, og sa usa ka gamay nga higayon
nabati sa usa ka buta ug nawalang kalag ang Kapoy kaayo sakaon ang pasaka nga munisipyo
kahilom samtang naningkamot kinig kab-ot sa sa Nueva Era, apan wala untana kini mapansin ni
pagsabot ngano nahitabo kining tanan. Jimward kung wala ni nga adlawa mi-abot. Ika-
lima na nga adlaw sukad sa lubong ni Lalay, ug
Nagtan-aw si Jimward gikan sa balkon sa ilang karon pa siya nagkakusog ug balik nga mu-adto
balay sa highway sa dihang hinay-hinay nga sa istasyon nga gisilbihan sa iyang asawa sa lima
mawala sa iyang panan-aw ang sakyanan ni Beth ka tuig.
og sa iyang mga umagad. Sukad pa sugod sa haya
nila gi-ubanan si Jimward diria sa balay, Misulod siya sa Nueva Era Police Station og
nagtabang sa mga asikasuhunon sa mga vigil, nagpahiyom sa mga tua didtua. Si Jaime og
apan dili gusto ni Jimward nga pugngan ang Soysoy ang nagduty karon, ang ilang mga blue
pagpadayon sa ilang mga kinabuhi tungod nga t-shirt luspad na sa pila ka nilabahay.
lamang sa iyang kamingaw. Wala siya misulod ug
balay hangtod sa aso na lang ang iyang makita sa “Maayong buntag diay, Engineer,” sugat ni Jaime
Ford Ranger nga pula. sa iya, ang tingog niini nakababa. Kabalo si
Jimward nga taas ang pagtan-aw aning mga
Milingi siya pasulod sa iyang, ilang balay, bataa kay Eliza, ug bisan gamay nahuwasan ang
mitikang sa pultahan, og misulod sa iyang utok kasubo niya sa dihang nakita nga dili lamang siya
ang huna-huna nga dugay kaayo niyang ang nasakitan sa pagwala niini.
gipunggan nga makasulod.
Nibalos siya sa gikapoy nga ngising makita sa
Patay na si Lalay. tanang bana nga namatyan ug asawa. “Buntag
pud diraa Me. Congrats diay sa promotion.”
Mitan-aw siya sa ilang sala. Nakita niya ang Nahinumduman kadali ni Jimward ang ilang
bangko kung aha gihilot ni Lalay iyang likod atong istorya ni Eliza samtang nanihapon nga
mi-uli siya gikan sa Bayugan. Nakita niya ang napromote si Jaime pagka-PO2. Mao na kato ang
nagkalat nga sudlay nga gigamit ni Lalay ug ilang ulahing panihapon.
panudlay sa iyahang buhok nga humot ug
Palmolive nga green. Nakita niya ang mop nga Nagapasalamat pa si Jaime sa dihang miapil si
gipangtrapo ni Lalay sa salog kadtong lapok Soysoy sa istorya, dala-dala ang kapeng iyaha
kaayo ang iyang tiil kay gikan sila mitungas ug pang ginakutaw. “Naa diay sa luyo si Tsip, sir.” Si
Upper Merceditas. Nakita niya ang bugkot ni Soysoy mao ang pinakabatan-on nga kabaro ni
Lalay, ang stuff toy nga regalo niya Lalay, ang Lalay, bag-o pa lang nahuman ug training gikan
sapatos nga gipilitan ni Lalay ug Shoe Glue.
sa Surigao. Junior nila ni diria karon, nagpasabot Tilang. Ingna ilista lang sa.” Dako ang suspetsa na
nga siya ang suluguon sa istasyon. Jimward nga magpabilin lang sa listahan ang
tanang gilista ni Tilang.
“Lima na baya ko ka-tuig sigeg sugat sa akong
asawa Soy. Kabalo pa man ko aha ang opisina,” Taod-taod tua na sa luyo nga opisina si Jimward,
pakatawa niyang tubag sa batan-on. Nadunggan gunit-gunit ang biskwit sa iyang wala nga kamot
ni Jimward ang pinugngang katawa ni Jaime, ug og ang init nga tasa sa kape sa tuo. Nanimag-o
luyo sa siaw mingisi si Soysoy taman sa talinga. siya sa iyang pwesto. Naanad siyang tapad sila ni
Lalay samtang manihapon sila kung
Nawala kini sa dihang migawas na ang ilahang magovertime kini, apan karon didto siya
bosing. milingkod sa mga bangko atbang sa lawaan nga
lamesa. Milingi siya sa palibot og nakita nga hinlo
“Soy, ganina pa jud na akong kape diraa ba. ang palibot, dili parehas sa una nga gubot sa mga
Niputi na lang ang uwak wala pa gihapon-“ gamit.
Nahunong ug pinakalit ang misulod nga pulis sa
dihang nakita niyang naa si Jimward. “Engineer,” Saba nga mihigop sa kape si Lupapay ug nakita
ingon niini sa dihang gikumusta ang iyang mga niyang ginabasa niini ang iyang gihuna-huna.
kamot, ang tingog kalit sama sa mga anghel sa “Hilig jud ko manghipos sa mga gamit, Sir. Ayaw
kabuutan. “Pila na pud ka nako ka adlaw gihulat kabalaka, gihipos nako tanang gamit ni
ba. Ali, mangape ta diria.” Gitudlo sa pulis ang Cabontes,” ingon niini samtang gitudlo ang
opisina sa iyang asawa kaniad-to. karton sa Bear Brand sa kilid. “Plano man jud
tana nako ni nga ipadala sa inyo pero wala man
Dako nga tawo si Senior Inspector Demetrio gyud ka katuod sa inyo.”
Lupaypay para sa iyang edad, apan hulmado
gihapon ang lawas niini. Miputi na lamang ang “Ay,” tubag niya, wala kabalo kung unsa ang
buhok niini sa bainte-dos ka tuig niini sa serbisyo, dapat buhaton. “Alsahon ko ra na unya. Duol ra
apan mas mamuti ang bisan kinsang tao nga man ang amo-“ Naputol ang iyang gisulti sa
muatubang niini. Ilado si Lupaypay nga strikto dihang nahibaw-an niyang siya na lang usa sa
nga tao, ug ilado siya sa PPO Agusan del Sur nga ilang balay. “Salamat kaayo Tsip.”
pinakaunang kontra sa gina-dili nga droga. Sukad
gani nga milingkod si Duterte sa posisyon, wala Diyotay nga kahilom ang misunod sa dihang
nay undang ang award sa Loreto isip Most nahuman ni Lupaypay ang iyang kape ug misulti.
Outstanding Police Force tungod sa kadaghan sa “Ginapadayon na namo ang imbestigasyon, Sir.
mga dinakpan nga shabu didtu-a, apan daghan Gikan man ni ug imbistegar si Soysoy sa
ang hunghong sa dihang katorse na ang namatay palengke.” Mihunong kadali ang hepe, ug giduol
sa lungsod nga wala mailhan ang nagpatay. Gani, ang iyang ulo sa iya nga daw naay ihunghong.
sige siyang unod sa mga istorya nila ni Lalay kada “Kaila na mi kinsa nipatay kay Lalay.”
panihapon tungod sa pagkontra ni Lupaypay sa
tanan niyang gina-suggest nga rehab program. Gikab-ot ni Lupaypay ang usa ka folder sa lamesa
og gihatag kini kay Jimward. Gipatong niya
“Maayong buntag pud diay Tsip,” hinay niyang kadale ang iyang kape ug biskwit sa lamesa og
giingon sa dihang gibawi ang iyang mga kamot. gikuha ang mga papeles. Nakita niya ang nawong
Mura kinig madugmok sa kaguot sa ilang sa usa ka bungoton nga batan-on, gamay ang
pagkumusta. “Na, ayaw na tsip oy, distorbo ra ko ilong ug dagko ug mata. Nakaipit ang 2x2 nga
sa inyo.” picture niini sa usa ka photocopy sa birth
certificate.
“Bisan kanus-a, Engineer, dili jud ka mahimong
distorbo diria. Soy, paliti sa tag Rebisco didto ila
“Antonio Puthaw Jr.” ingon ni Lupaypay nga daw
murag naga-ingon ra unsay sud-anon ugma. Milutaw kadali sa kahanginan ang tingog ni
“Longski may tawag ana sa ila. Bainte-tres, Lupaypay sabay higop sa iyang kape, ug kabalo si
abantero sa Philipps. Gisubay na ni Jaime ang Jimward nga ginahulat niini nga makasabot siya,
background niya.” Nakita ni Jimward sa kilid sa apan dili niya ihatag sa pulis ang kadaugan.
iyang mata nga mihigop ug kape si Lupaypay ug Kadugayan, pagkahuman sa kahilom nga sama sa
mipaak sa iyang biskwit nga daw nalingaw ug pila kaoras, gibutang ni Lupaypay ang iyang
tan-aw sa dingding. tasang wala nay unod.

“Anak sa netibo gikan Antioquia. Nabalhin sa “Sige lang sir, dili namo undangan samtang dili
Bliss sa dihang namatay ang papa sa namo madakpan si Puthaw.” Mitindog si
engkwentro. Sa tinuod lang, natingala mi ngano Lupaypay, ug gisabot kini ni Jimward nga hapit na
dali kaayo gilaglag ang bata sa iyang mama.” mahuman ang ilahang istorya. “Ikaw among
Misaka kadali ang ulo ni Jimward ug mitan-aw sa pinakaunang ingnan engineer kung naa nay
pulis, nga nakasabot dayon kung unsay pasabot balita.” Apan adunay tingog sulod niya nga
sa iyang nagkulismaot nga nawong. “Aw, dili man kabalo nga wala siya’y balita nga madunggan
to niya tinuod nga mama si Nang Tessie. mahitungod sa iyang asawa sa mga sumusunod
Inampon man gud na siya sa asawa sa iyang nga bulan. Nasabtan niya adtong panahona nga
igsuon. Igsoon man gud daw na siya atong kung gusta niya makakitag hustisya, kinahanglan
kumander sa NPA sa Hagnaya…” siya mismo ang mangita niini.

Nagpadayon ug alingugngog ang tingog ni Mihinay-hinay si Lupaypay ug gawas sa iyang


Lupaypay, apan wala na siya’y nadunggan. Usa lamesa, miduol kay Jimward, og gitapik siya sa
na lang ka butang ang naa sa iyahang utok, ug abaga. “Sige sir, mupalit sa kog panihapon.
mao kato ang nawong ni Puthaw. “Taga Bliss ba Condolences utro,” ulahing ingon sa Tsip sa
tong ingon nimo?” Nueva Era bag-o migawas sa opisina og gibilin si
Jimward nga nag-inusara.
Nakalit ug kaputol ang tingog ni Lupaypay nga
daw nabigtas nga pisi. Milingi kini kay Jimward Baho sa mga pan-os nga tinae og hasang ang
nga daw karon ra kahinumdom nga naa siya’y unang misugat kay Jimward sa dihang misulod
kastorya, ug gibutang ang iyang nagkrus nga siya sa Bliss.
kamot sa lamesa. “Didto lang nagpuyo sa una.
Mibalhin na man siya sukad atong nagsugod Kalit nakahinumdom si Jimward sa iyang
siyag panarbaho sa mga tunnel. Dili baya ka professor sa una sa Davao nga loyalista gihapon
pwede musulod sa ilalom ug dili ka mutira.” ni Marcos human ang pila ka tuig. Gitukod isip
mga housing project atong panahon ni Marcos,
Mitarong ug lingkod si Lupaypay sa iyang mailhan ang nagkalain-laing purok sa Bliss
lingkoranan samtang nakatan-aw sa iya si tungod sa mga han-ay nga pagkaplastar sa mga
Jimward, ang mga kamot niini nakagunit gihapon balay niini ug mga luag nga karsada, apan walay
sa folder nga naa sa iyang paa. “Wala gihapon mi nakita si Jimward niini sa Nueva Era. Sukad pa
kabalo unsa gyud ang hinungdan ngano gibuhat man atong panahon ni Marcos, ilado na ang mga
to ni Puthaw. Kabalo man mi nga walay kalagot Artiaga diria nga hilig mangilkil sa mga project sa
ang mga adik (nilukot kadali ang nawong ni DPWH, og wala nakaluwas niadto ang Bliss.
Lupaypay sa pag-ingon niina) kay Cabontes, pero Karon kasagaran sa mga nakapuyo diri
wala gihapon namo ginatanggal nga posible nga mandanggitay o kaha tag-iya ug fishcar,
drug-related ang nahitabo. Sa tinuod lang, wala nagapamaligya ug isda gikan sa pantalan sa
na miy lead, ug sa kadaghan ug dapat pang Kabatuhan Creek.
hipuson sa Nueva Era…”
Hapit na mag-alas kwatro sa hapon sa dihang “Kapila na ba nako mo ingnang nga wala diria si
nakasugod ug pangita si Jimward. Bag-o lang Lolong. Katulo na man mo sigeg balik-balik diria
nahuman ang iyang leave sa munisipyo og sa balay og hurot na akong kunsumo sa-“ Nikalit
mibalik na siya ug pagpanarbaho. Daghan sa mga ug undang ang tingog sa baba ug mga tiil sa
kauban niya sa Municipal Engineering Office ang dihang misugat ni Jimward ang usa ka
miingon kaniyag condolences, apan mas daghan saysentahong babae nga naka-green nga duster
ang mipalayo sa iya aron pasagdan siya sa iyang sa pultahan.
pagbangotan. Ikatulo nang adlaw karon sukad
mibalik siyag trabaho, apan karon pa siya “Maayong buntag diay nay, ako diay si-“
nakalugar nga sugdan ang iyang pagpangita.
Nikalit ug kaputol ang istorya ni Jimward sa dihan
Milakaw si Jimward sa mga eskinitang maglisod mi-istorya si Nang Tessie, ang kaulaw
bisan ang tricycle ug agi og nagsugod ug madunggan sa iyang tingog. “Hala ka diraa Sir,
pangutana kung asa dapit ang balay sa mga abi nakog si Jaime napud, kadtong pulis. Tulo na
Puthaw. Sa iyang pagpangutana nakita niyang man gud ka adlaw sigeg balik diri-a sa balay.”
andam mutabang ang mga tao kung si Nang
Tessie ang iyang gipangita, apan mulakaw dayon Mihunong kadali ang tigulang, daw ginasukod si
gikan sa iya kung ang pangalan ni Longski ang Jimward nga suot ang iyang puti nga polo ug
iyang ilitok. Mahuman niya mapangutana ang khaki nga pantalon sa alas sais sa gabie, ug
usa ka tinderang naghatod ug beer sa mga nag- kabalo siyang karon pa miabot ang kahibulong ni
inom atubangan sa tindahahn niini, usa ka Nang Tessie. “Kanang… unsa diay atong tuyo
batang nagdula ug daan nga ligid sa motor, ug sir?”
mga tigulang nga nagsayaw ug zumba sa gawas
sa ilang balay, mitindog na siya atubangan sa “Ako diay si Engr. Cabontes, ma’am, ug gusto
balay ni Longski. lang tana ko makig-istorya sa imo.”

Dako nga balay ang iyang giatubang, og mas Luyo sa kangitngit nakita ni Jimward ang
gipadako kini sa pag-abot sa kangitngit sa gabie. pagpangluspad sa tigulang, og sa kadyot nagtu-o
Nakatumba ang mga tablang gigamit pagtukod, siyang bundakan siya niinig pultahan, palungan
tima-ilhan sa kakaraan niini. Sa kilid naay dako ug suga, ug biyaan sa kangitngit. Apan nagpabilin
nga tarpaulin ni Mayor Fundales nga gigamit si Nang Tessie, ug misulti. “Dayon diay Sir. Igo-
pangtabon sa dakong bangag nga klarong igo bag-o lang naluto ang akong adobong
tindahan sa una, samtang sa matag kilid sa balay tangkong.”
adunay mga tag-as nga punuan sa bayabas.
Misunod si Jimward kay Nang Tessie og misulod
Walay bisan usa ka bunga ang nakita ni Jimward sa balay. Sumala man sa iyang nadunggan,
sa mga sanga niini. misugat sa iya ang nawong ni Coco Martin nga
misulong sa balay ni Eddie Garcia dala ang duha
Walay laing tima-ilhan nga naay nagpuyo ani nga ka pistola. “Andamon sa nako ang lamesa Sir
balay gawas sa usa ka suga nga gibitay tungod sa ha?” Mutubag pa tana si Jimward nga dili na
pultahan og ang tingog nga kabalo si Jimward kinahanglan, apan paglingi niya sa iyang kilid
gikan kang Cardo Dalisay. Miabante si Jimward midiretso na ang tigulang sa kusina.
padulong sa pultahan ug nanuktok.
Dili gusto nga mas mangsinamok pa sa tigulang,
Nadunggan niya una si Nang Tessie bag-o niya milingkod si Jimward sa bangko sa sala. Dili sama
makita. sa gawas sa balay, halos puro bag-o ang gamit sa
balay. Tinuod, adunay antique tan-awon nga
aparador nga mibulag sa kusina og sala, og
luspad nga narra ang mga bangko diria, apan agtang ni Nang Tessie sa dihang misukad siyag
adunay flat-screen TV nga nagatubang sa mga tangkong. “Unsaon ta man nga nadagit man
ingkuranan, og sa iyang tapad nakita niya ang usa gyud si Nora. Manga-on ta Sir,” sulti ni Nang
ka tablet nga nakapatong sa lamesa. Wala kabalo Tessie sabay sinyas sa iyang walay unod nga
kung unsa ang iyang buhaton, milingkod si plato.
Jimward sa bangko ug mitan-aw kay Cardo.
Miduko ug kalit si Nang Tessie nga daw nawad-
Nakatakas na si Eddie Garcia sakay sa iyang an ug espirito, og nakuyawan kadali si Jimward
helicopter sa dihan migawas si Nang Tessie luyo kung gi-atake ba kini sa dihang mibangon ang ulo
sa aparador nga bitbit ang handle sa duha ka balik og nasabtan niyang nag-ampo ra diay kini.
gamay nga kaldero sa usa ka kamot og pipila ka Mihungit ug usa ka kutsara padulong sa iyang
plato sa pikas. Mitindog si Jimward og gidawat baba ang tigulang og mingisi. “Pasaylua ang
ang mga gamit sa tigulang nga mingisi sa dihang katab-ang sir. Kabalo kong nagduda ka ngano
gibuhat niya kini. “Salamat kaayo Sir.” gipasulod dayon taka sa panimalay nga way
duha-duha,” ingon niya sa dihang nidungag ug
Milingkod silang duha, og giablihan ni Nang kuhag tankong sa kaldero, “pero sayang man
Tessie ang duha ka kaldero. Misugat kay Jimward kaayog hilu-an nako ang lami kaayo nga adobo.”
ang aso sa kan-on ug sud-an. “Adobong
tangkong,” gikapoy nga ingon sa tigulang. Wala mapugngi ni Jimward ang mungisi.
Mikuha kinig plato ug nisukad ug kan-on ug sud- Nagdahom siyag kahadlok, kalagot, o kabalaka
an samtang mistorya kay Jimward, ang mga mata man lang tingali kaha sa tigulang, apan nakita
nakatutok gihapon sa pagkaon. niyang daghan pa siyag kinahanglan matun-an
gikan niini. Mikuha siyag kutsara og misukad ug
“Pasay-lua na lang Sir kung tab-ang na kaayo kan-on.
akong timpla. Kani laging tigulang, sir, daghan
nag bawal. Nilakaw na man pud si Nora, dala pa “Kabalo na man tingali ka Nay unsay tuyo nako
jud akong apo. Tua sa Butuan, nanarbaho ug call diria, maong natingala ko nganong diretso dayon
center. Ni-uli man hinuon sila atong Sabado. ko nimo gipasulod sa imong balay,” ingon ni
Nabilin gani niya iyang selpon.” Gitudlo ni Nang Jimward samtang nagtakos ug tangkong sa iyang
Tessie ang tablet gamit ang iyang luwag nga kutsara og mitilaw. Tab-ang gyud diay kini.
iyang gipangkandos sa dukot. “Mas nagdugay
diria si Lolong. Tulo na pud ka tuig sukad naglahi “Nah, ug kabalo lang ka sir unsa kadaghan ang
na siyag puyo. Nag-abantero didto sa Philips. akong nahibaw-an sa inyong panimalay. Dili, dili
Bag-o lang ko giingnan nga driver na diay siyag ang mga lalaki ang dapat kahadlokan sa
buldozer didtua. Ulahi niyang balik diri atong panimalay. Ang mga babae ang imong
gabhi-una.” Dili na kinahanglan ingnan si kinahanglan bantayan…”
Jimward kung unsang gabhi-una ang pasabot ni
Nang Tessie. Nahibulong si Jimward unsay pasabot ni Nang
Tessie, maong nangutana siya. “Kaila diay mong
Gitunol ni Nang Tessie ang usa ka plato kay Lalay?” Milingi utro sa iya ang tigulang nga naga-
Jimward og iya kining gidawat. Wala gihapon siya usap gamit ang mga nagkagalkal nga pustiso.
kabalo kung aha ni tanan padulong, apan “Kinsa man sa Bliss intawon ang wala kaila kay
padayon siyang nagtan-aw sa tigulang nga Lalay? Kapila man pud mi nagka-istorya ni Tsip
misukad og iyang kaugalingong pagkaon. Lalay diria, diria man to siya hilig magkape inig
“Maayo man nang bataa si Lolong. Netibo, pero human ug koleksyon.”
wala man nasunod ang pagkagahig ulo. Datu
man to sa mga Manobo iyang amahan, unya “Koleksyon?”
narebelde ang magulang.” Mikalit ug kunot ang
Milingi sa iya si Nang Tessie nga daw nangutana retirement tingali, pero kung ngano, wala siya
kung aha taman ang nahibaw-an ni Jimward. nag-ingon.”
“Koleksyon. Lasto, sabong, fishcar, troso. Kada
semana.” Milingi si Nang Tessie sa iyaha ug Gihungit sa tigulang ang usa pa ka kutsara sa kan-
gitutukan ang iyang mata. “Asa man diay pagtuo on nga misinaw tungod sa kadaghan ug mantika
nimo gikan ang kwarta sa rehab nga ginapadagan sa adobo. “Alangan, dili pwede nga walay
sa mga pulis? Kang Fundales? Kakuripot ani kondisyon iyang paghawa. Ingon siya sa ako nga
atong mayor! Unsa-on na lang niyag palit ug bag- kinahanglan ipabilin ang rehab, ug nga walay
ong Hi-Lux?” Kalit mikatawa si Nang Tessie, ang shabu nga musulod sa Nueva Era. Pero nakatiktik
mga mumho nanglagput sa iyang baba og ang na si Fundales unsa kadako sa kwarta gikan sa
dahon sa tangkong nagbitay sa iyang peke nga shabu, ug kabalo siyang kung dili niya tumbahon
ngipon. si Lalay karon, makadungog gyud ang taas sa
iyang kabulastugan.” Gitilok sa tigulang ang
Gibundak si Jimward ang iyang plato, apan wala ulahing mga mumho nga nabilin pa sa plato og
kini nabuak. Nabati niya nga mikalit ug saka ang gisigurong wala nay nabilin bag-o kini mibuka
iyang dugo, ug andam na ang iyang kamot nga balik sa iyang baba.
mudapat sa tigulang sa dihang muandang kinig
katawa ug mipadayon sa iyang istorya. “Pero “Karon, ako na pud ang mangutana sir.”
walay shabu. Sabot na nila daan to ni Fundales. Gipasagdan kadali sa tigulang nga magbitay ang
Naa man gyud musulod sa Nueva Era ginagmay, kahilom usa kini mi-istorya sa ubos nga tingong.
pero para ra man to sa mga minero sa Philips. “Unsay misapi kay Lalay nganong kinahanglan
Kung naa may makalusot sa lungsod, ginahinlo siya muhawa?”
man dayon sa imong asawa padulong sa rehab.”
Gitutukan ni Lolong ang mga gikataratang mga
“Maong daghan ang naglagot sa iya ug gipusil mata sa tigulang, apan kabalo siyang luyo sa
siya sa palengke sa imong anak!” Wala mapugngi kaalam ni Nang Tessie niining mga butanga mao
ni Jimward ang iyang mga pagbati, ang iyang mga ra kato ang pangutanang wala siya’y matubag.
kamot gikumot ang iyang kutsara, ug sa
pinakaunang panahon atong gabhiuna, nakita Wala nay hangin si Jimward sa dihang naka-abot
niya ang tinuod nga kahadlok sa mga mata sa na siya sa ilang balay, karga-karga ang mga gamit
tigulang. ni Lalay gikan sa istasyon. Si Soysoy ra ang iyang
naabtan didtua, ug wala na siya nagpasangit sa
Apan wala na siyay nadunggang kahadlok sa mga hangyo niining magkape usa. Naghuna-
dihang mipadayon ug hungit ang tigulang ug mi- huna siya nga magdala untana ug sakyanan,
istorya. “Tinuod, si Lolong ang isa sa mga tigdalag apan dili pa gihapon niya mahuna-hunaan nga
shabu didtua sa Philips, gikan Loreto, Talacogon, mag-drive sa ilang segunda mano nga Honda
Bayugan. Gani, anam-anam nag padaghan ang Civic nga wala na si Lalay sa iyang tapad.
iyang dala. Pero dili kato ang hinungdan nganong
gitiro si Cabontes.” Naglisod siya ug unsaon pag-abri sa gate nga
puno ang iyang mga kamot, apan mas naglisod
Diria, misugod nag bag-o ang tingog sa tigulang, siya ug huna-huna kung unsa ang wala giingon sa
naay nay sagol nga kaluoy sama sa pagdungag ug iyang asawa sa iyaha, ug kung unsa pa ang iyang
gatas sa kape. “Semana bag-o tong gabhiuna, mi- wala nahibaw-an mahitungod niini.
anhi diria si Lalay, nangita kay Lolong. Naa daw
siyay kinahanglan iingon. Ana ko nga wala, ako Gibutang niya ang karton nga dala ug gikab-ot
na lang iyang ingnan, gipakape bitaw nako siya. ang susi sa ilalom sa trapo. Sukad nawala si Lalay,
Ingon siya mag-leave na daw siya, mag-early wala nay labot si Jimward kung unsay mawala sa
ilang balay. Misulod siya sa pultahan ug gibati Mitubag sa iya ang usa ka tingog nga gimingaw
pag-usab ang kahaw-ang sa iyang kasing-kasing. na siyang paminawon. “Hello Jim. Jim, si
Maymay ni.” Bisan sa iyang kalagot, nabati ni
Tulo na ka adlaw sukad mibisita siya gikan ila ang Jimward ang kagaan sa kasing-kasing sa dihang
Tessie, apan wala gihapoy nahitabong lakang mitingog si Jemimah.
paabante ang iyang biyahe padulong sa
kamatuoran. Imbis nga mahayagan, mas napuno “Hello May. Si Jim ni.”
na hinuon ug pangutana ang iyang utok. Tinuod
ba tanang giingon ni Nang Tessie, o gilahi lang ba “Ay Jim.” Misunod ang taas nga kahilom sa pikas
niini ang istorya aron maprotektahan ang anak- tumoy sa linya bag-o mitingog balik si Jemimah,
anakan? Ug kung tinuod katong tanan, unsa pa ang pagubos sa iyang tingog maklaro bisan ug
man ang gitago sa iyang asawa, ang iyang kapikas naa kini sa telepono. “”Kumusta na man ka
sulod sa walo ka tuig, ang katunga sa iyang diraa?”
kinabuhi, gikan sa iyaha? Apan ang
pinakadakong pangutana mao kung unsa ang “Ani-a, naningkamot nga wala nay asawa.”
panghitabo nga mituklod sa iyang asawa nga Nadunggan niya ang usa ka pinugngang katawa
isugal ang iyang kinabuhi. sa iyang dalunggan, apan mipadayon siyag
istorya. “Lisod man diay ning wala nay manilhig
Gusto niya makita ang kamatuoran, apan mas sa balay no?”
lubog pa sa kanal ang iyang panan-aw. Gidala
niya pasulod ang karton ug gibutang sa lawaan “Jim uy, ikaw ray nahibaw-an nakong nawad-an
nga lamesang ginakan-an nila sa una ni Lalay. Iya nga nagpadayon ug pakatawa.”
kining gitan-aw kadali, ug giandam ang iyang
kaugalingon sa pag-abri niini. “Wala na man koy mabuhat May aron mabalik
siya.” Samtang nagatawag si Jemimah
Usa ka tambak sa papel ang misugat sa iya. nagpadayon si Jimward ug pang-ukay sa karton,
ug karon naa siya’y nakuha nga papel nga dili
Mikuha ug isa si Jimward ug gibasa kini. Financial sama sa uban. Sa taas nakasulat ang Sanchez
report sa Local Rehabilitation Project sa mga Family Medical Clinic, ug sa ubos niini nakareseta
pulis ang iyang gigunitan. Mipadayon siya ug ang mas baba nga dosage sa Metformin.
ukay sa papel, ug puro ra papeles mahitungod sa
rehab ang iyang nakita. Isa pa lamang ka semana Pila na pud katuig nag-maintain ug tambal sa
si Lupaypay sa Nueva Era, apan nakita na niya taas nga blood sugar si Lalay, apan wala nagbag-
ang pagsugod ug kab-ot sa mga galamay niini. o ang dosage niini hangtod karon. Tungod ba kay
Nabati niyang misaka ang iyang pani-udto sa naulian na kini maong mi-undang kinig trabaho?
iyang tilaok samtang gipangbasa kini.
“Hello… Jim? Jim, naa pa ka diraa?” Nadunggan
Resibo sa snack sa sinemanang pa-zumba ni ni Jimward ang tingog ni Jemimah, ug sa kalit
Lalay ang iyang ginagunitan sa dihang mabati nakita niya ang mahimong tubag sa tanan niyang
niyang mikurog ang iyang bulsa. Iya gikuot ang pangutana.
iyang cellphone ug gibasa ang ngalan ni
Jemimah. Miabot sa iyang huna-huna ang “May, naa pa ko diria.” Si Jemimah maoy
pagduha-duha, apan iya gihapon kining gisaka sa pinakasuod nga higala ni Lalay, ug bisan sa ilang
iyang dalunggan. kalay-on nagpabllin ang kasuod sa duha. Sa ilang
pagkaila sukad pagkabata sa Eternal sa Nueva
“Hello?” Era, taman sa ilang pagkauban ug trabaho sa
munisipyo, hangtod sa ilang tagsa-tagsang kasal,
taman sa ilang pag-uban sa simbahan sa
Kabatuhan, nag-uban si Lalay ug Jemimah. Ug apan kabalo siyang dili na lang kape ang iyang
naay nakabalo sa tinuod, si Jemimah ang gipangita sa pag-anhi diria.
nakabalo niini.
Misulod siya sa presinto ug nakita ang tulo ka
“May, naa tana koy ipangutana sa imo.” lalaki nga nakasandig ug nagyaka sa dingding,
ang mga kamot naa sa luyo. Walay sinina ang naa
Wala niya tuyua, apan sama sa kabugnaw sa tulo sa pinakilid, apan naay dakong samad sa tuhod
ka-adlaw nga ulan ang migawas nga tingog ni ang naa sa tunga.
Jimward sa dihang gibuhi-an niya ang mga
pulong. Wala siya kabalo kung malain, mahadlok, “Gikan ug dakop sa palengke, ser.”
ug masuko ba ang pikas tumoy sa linya, apan
natingala siya sa dihang mitubag kini. Milingi si Jimward gikas sa iyang pagtutok sa mga
dinakpan ug nakita si Soysoy, ang iyang mga
“Kabalo ko Jim. Mao ganing mitawag ko.” kamot naa sa bulsa ug ang hambug nga ngisi naa
sa nawong. “Tua ang isa gi-admit sa ospital, pero
Nadunggan niya ang paghingo sa ilong ni duda nakog magdugay to. Duha ka bala sa tiyan,
Jemimah sa dihang mipadayon kini. “Buntag puro sa ako gikan,” Nasundan ang iyang pag-
atong adalawa, Jim. Nanawag si Lalay sa ako.” istorya ani sa usa ka katawa, og natingala si
Nagpadayon siya ug ukay sa karton, og naay JImward ngano wala siya misuka sa kaluod.
siyay nahikapan nga kabalo siyang dili papel.
Gipasagdan lang niya si Soysoy nga nag-istorya sa
“Ingon siya nga muhawa na daw siya. Oras na mga panghitabo, ang makalukot-tinae nga
daw nga muundang siya.” Nadunggan ni Jimward kalipay madunggan sa iyang tingog, samtang
ang pagsuyop balik ni Jemimah sa iyang sip-on mibalik siya ug tan-aw sa mga dinakpan. Wala pa
samtang iyang gikuha ang iyang nahikapan ug madugay sa dihang nailhan ni Jimward nga mao
nakitang usa kini ka sobre nga adunay unod. ning tung mga tawhana nga nag-inom sa Bliss og
“Ingon siya nga dili niya kayang mudako ni nga iyang gipangutana kung asa ang balay ni Longski.
ing-ani. Gusto niya limpyo na ang iyang kinabuhi Hapit na maupaw ang duha niini, apan luyo sa
sa dihang…” mga samad maklaro niyang wala pa mitungtong
ug disesays ang ikatulo nga dinakpan.
Mikalit ug kahilom ang linya, apan wala nay
nadunggan lain si Jimward sa dihang gikab-ot Padulong na untana siyag ingkod sa bangko
niya ang usa ka gamay nga puti nga plastic gikan atbang sa mga dinakpan sa dihang misulod si
sa sulod sa sobre. Nabati niyang milukot ang Lupaypay, ang iyang kwarentay-singko nagsinaw
iyang mga tinae sa dihang iya kining gihinay- sa iyang bakus. Nakita ni Jimward ang mga dugo
hinay ug bali. sa kamot niini. Milingi kini dayon kay Soysoy pag-
abot, ang kalagot naa sa iyang nawong.
Misugat kaniya ang duha ka pulang bagit sa
pregnancy test, ug sa ikaduhang higayon sa iyang “Buhi pa ang kagwang Soy. Matiwasan pa man
kinabuhi nabati ni Jimward ang paghugno sa untana to kung wala si Jai-“ Naputol ang
iyang kalibutan. pagyawyaw niini sa dihang nasabtan niya ang
pasabot sa paghiwi sa nguso ni Soysoy ug nakita
Mina-og sa iyang pula nga Honda Civic si Jimward si Jimward niini. Mihunong kini kadali, mitan-aw
ug misulod sa istasyon bitbit ang iyang cellphone sa iyang mga mata, ug miistorya. “Sir! Unsa may
ug iyang gibasa ang text usab bag-o niya ni gibalik tuyo nato karong gabhiuna?” Mitindog si
ug suksok sa iyang bulsa. Isa na ka semana ang Lupaypay ug giabrihan ang pultahan sa iyang
milabay sukad sa unang nagkita sila ni Lupaypay, opisina. “Soy, palihog kog butang aning mga
kumagas didto sa selda. Unya apili na pud mi ug kasakit ug ang pagduha-duha nga mikaon sa
kape.” iyang kalag.

Misulod ang hepe sa pulis sa opisina, apan bag-o Napuno ug damgo ang tulog ni Jimward, apan sa
misunod si Jimward miapas sa kini kay Soysoy og iyang pagbangon lupig pa niya ang walay tulog sa
gitapik ang iyang likod. “Ayaw na ko apili ug kape kakapoy sa iyang kalawasan. Kabalo siyang sa
Soy.” pipila ka minuto makalimtan na niya ang iyang
damgo, kauban ang kalipay nga iyang nabati sa
Misulod siya sa opisina ug naabtan didtua si dihang nagka-istorya sila ni Lalay, ang iyang
Lupaypay, ang dugo sa mga kamot niini gibati nga nagunitan niya kini bag-o kini gikuha
ginatrapo sa usa ka daang sinina. Misinyas kini sa usa ka higanteng Lupaypay, ug ang pagngisi ni
kay Jimward nga mulingkod, apan mipadayon Puthaw sa kilid samtang nigahi ang iyang
siyag duol niini. Nakita niyang wala maanad si kalawasan, dili makalihok luyo sa iyang
Lupaypay nga dili sundon ang iyang mga sugo. kapungot…

“Tsip, naa tana koy ipakita sa imo,” ingon ni Mitan-aw si Jimward sa kalendaryo samtang
Jimward sa dihang mitindog na siya tapad sa namahaw ug kan-on nga gisabawan ug kape.
pulis. Gikuot niya ang iyang cellphone gikan sa Tulo na ka semana sukad nawala si Eliza sa iya.
iyang bulsa ug gihatag kini kang Lupaypay. Pagkahuman sa tulo ka hungitan, nawad-an na
“Nagtext na si Puthaw sakoa.” ug gana si Jimward, apan gipugos niya ang iyang
kaugalingon nga mukaon. Kinahanglan niya
Gitunol ni Jimward ang cellphone sa hepe, ang karong adlawa ang tanang kusog nga anaa
nawong naga-apas gihapon sa mga sunod sunod kaniya.
nga panghitabo. Mitan-aw kini kadali kay
Jimward, ug nakita niya ang pinakagamay nga Nagduha-duha siya kung kinahanglan pa ba niya
timailhan sa ngisi sa nawong niini. Gitaas ni maligo karong adlawa. Lupig pa man sa way ligo
Lupaypay ang iyang wala nga kamot, ang dugo nga baboy sa tangkalan ang kadamak sa iyang
misugod na ug kauga sa iyang mga tudlo, ug mga makauban karong adlawa, apan
gidawat ang cellphone. nahinumduman niya dili siya sama nila.
Pagkahuman niyag kaligo gidagit niya ang susi
Alas dyes ugma. Terminal. Ayaw pagdala ug nga naka-angot pa sa iyang bakus nga gigamit
pulis kung gusto ka makabalo sa tinuod. kagahapon, ug mi-atubang sa ilang nakakandado
nga hunos ni Lalay, wala pa matarog sukad
Nakita ni JImward nga midagan ang mga mata ni nawala kini. Nakahinumdom siya sa dihang gi-
Lupaypay sa ginabasa, ug nagpabilin ang ingnan siya ni Lalay nga abrihan lamang niya kini
makabungol nga kahilom sa ilang duha hangtod kung wala pa siya kabalik sa balay, apan kabalo si
sa gitunol balik sa pulis ang iyang cellphone. Jimward nga dili na siya mubalik. Giabrihan niya
ang hunos, gikuha ang pistola, ug gibutang niya
“Salamat, Sir. Palihog, ingkod sa diraa.” Nabati ni kini sa iyang luyo, nakasuksok sa iyang pantalon
Jimward ang kuryente nga mipalibot sa tingog ni ug hawak. Midiretso siya sa iyang Civic og
Lupaypay. “Soy! Tawagi si Dingdong ug Talotalo! gipadagan ang makina, ang iyang kasing-kasing
Naa tay operation ugma! Soy! Soy, aha man ka?” nagabuto sama sa tambutso.

Migawas si Lupaypaysa opisina, ang usa ka folder Taod-taod misugat kay Jimward ang kalangsa sa
sa mga papeles nayabo sa kakusog sa pagbundak mga latang tinae ug himbis. Miliko siya sa Bliss,
ni Lupaypay sa pultahan. Nabilin si Jimward nga og luyo sa iyang kakulba, mikatawa siya luyo sa
nag-inusara, kauban lamang ang iyang mga iyang huna-huna tungod sa kabuang nga iyang
gisudlan.
Sa unahan nakita na niya ang karaan nga balay,
Nakahinumdom siya sa kalibog nga iyang gibati ang mga sanga sa duha ka punuan sa bayabas
sa dihang nadawat niya ang tawag ni Jaime daw natulog sa atop tungod sa kakusog sa
gahapon. “Nakita na nako si Puthaw,” ingon hangin. Gisilong niya ang iyang sakyanan sa
niini, ang tingog gahi ug seryoso. Bag-o pa siya ilalom niini, nigawas, ug gisuong ang ulan.
makatubag, mipadayon kini ug istorya. “Wala Nagkurog-kurog siya nanuktok sa pultahan, apan
siya’y sala. Giingon na niya ang tanan sa akoa. kabalo siya dili kini tungod sa katugnaw.
Magkita ta ugma sa balay sa iyang mama kung
gusto ka makabalo sa tanan.” Nangutana siya “Kinsa may manuktok aning ing-ani katugnaw
kung ngano dili niya pwede maingon sa tawag, nga panahon?”
ngano kinahanglan pa siya paantuson sa kasakit,
apan ang kahilom lang ni Jaime ang mitubag Milugwa sa gianay nga pultahan ang ulo ni Nang
kaniya. Pakahuman nga mauga ang iyang laway Tessie, ang mga gikatarata nga mata niini
sa telepono, nagstorya pag-utro si Jaime. “Naa nakatutok kaniya nga daw nakatan-aw kini sa
koy i-text sa imo gamit ang lain nga number. iyang kalag.
Ipakita ni sa istasyon karong gabii.”
“Sir,” ingon niini, ang tingog giubanan sa kabug-
Nahinumduman ni Jimward ang paglalis sa iyang at ug kakapoy. “Dayon. Ganina ra ka namo
utok ug kasing-kasing atong gabhiuna. Misinggit gihulat.”
ang iyang hunahuna nga basin gigamit ra ni
Puthaw si Jaime aron patyon siya, nga patibong Misulod si Jimward sa balay niini, ang aparador
ra kini tanan, nga kinahanglan niya nga iingon ug narra nga bangko wala gihapon nabag-o.
tanan nga iyang nahibaw-an kay Lupaypay ug sa Nakita niya si Jaime, naglingkod sa aparador
pulis. Apan adunay tingog sulod sa iyang kasing- samtang nagkaon ug kamote, ug sa tapad niini...
kasing nga dili niya mawala, usa ka mantsa sa
puti nga sinina, usa ka bagit sa kahayag luyo sa Ang tao nga miapatay sa iyang asawa.
kangitngit, ug kabalo siya nga kinahanglan kini
niya tumanon. Wala nay laing butang ang misulod sa iyang utok.
Usa na lang ka bagit ang nagbulag kaniya gikan
Mao ning ania siya karon, naga-drive padulong sa sa hustisya, ug andam na siyang mutabok niini.
balay ni Nang Tessie. Kung kamatayon o Sa kalit, gibunlot niya ang pistola ug gitutok kini
kamatuoran ba ang naghulat niya didtua, wala kay Puthaw. Nakita niya sa kilid sa iyang mga
siya kabalo. mata ang pagsiyagit ni Nang Tessie og ang
pagbunlot ni Jaime sa iyang kaugalingon baril,
Wala siya kabantay nga misugod na diay ug apan ang iyang pananaw misugat kang Lolong.
bundak ang ulan. Nalabyan niya ang mga kanal, Luyo sa kagubot nga mipalibot sa iya karon, ang
ang tubig gi-anod ang hasang, tinae, ug himbis mga pulong lamang nga migawas sa pagbuka sa
nga nagbara niini. Sulod sa iyang kaugalingon, baba ni Lolong ang iyang nadunggan.
nag-ampo siya nga wala untana nadala sa baha
ang hustisya nga iyang gipangita. Nalabyan niya “Dili ako ang nipatay sa imong asawa.”
ang tindahan kung aha to nag-inom tong mga
nakit-an niya sa istasyon, ang usa ka pamilyar Sama sa bugnaw nga tubig nga bibubo sa iyang
nga batan-on naginom ug coke bisan ug kusog likod ang giingon ni Puthaw, ug nikalit ug kawala
ang ulan. Wala siya kasabot sa gibuhat niini, apan ang tanang kusog nga naa sa iyang kalawasan.
wala man pud siya kasabot sa iyang ginabuhat Miunlod siya sa usa ka narra nga bangko
karon. samtang gitabangan siya ni Nang Tessie. Miduol
si Jaime sa iya, ang kwarentaysingko nakatutok
gihapon sa iyang ulo, og gikuha ang iyang baril sa Gigunitan niya ang hinatag nga kamote og
iya. gitutukan kini samtang gipangita ang tamang
mga pulong nga mugawas sa iyang baba. “K-
Nagpabilin siyang naglukot sa bangko kauban kinsa… kinsa diay…“
ang iyang blangkong huna-huna. Naay gisulti si
Jaime, apan wala niya kini madunggan. Ang iyang Ang gahi nga tingog ni Jaime ang mitubag kaniya.
mga mata nakatutok na lang kay Lolong, og “Si Soysoy, anak sa yawa tong bataa to.
naghunahuna siyang gina-ilad lamang siya sa Pagkahuman sa tanang gibuhat ni Tsip sa iya…”
iyang mga mata sa dihang miduol kini kaniya.
Nagsagol ang kalagot ug kasakit sa tingog sa
Apan nakita niya ang kamot niini nga migunit sa batan-ong pulis sama sa isog nga kape ug tam-is
iyang abaga, ug wala siya kasabot nganong luyo nga asukar. Ang mga tulo lang sa ulan sa atop ang
sa kalagot nga mikutkot sa iyang dughan adunay mipuno sa kahilom hangtod sa gibuak kini ni
liso sa pagsalig nga nagpabilin. Milingkod kini sa Lolong. “Giingon na man ni Mama sa imo kung
iyang atubangan, ug gitunol ang iyang unsa ang nasabutan. Nananghid si Soysoy nga
kaugalingong pistola sa mama. “Aron mas muuna na siyag uli kay nasakit iyang mama.
saligan ko nimo.” Paggawas na mi sa kan-anan sa dihang nahitabo
to. Nagbulag na mi ni Tsip pauli sa dihang
Mitisting si Jimward ug saka sa iyang kamot, nakadungog ko buto. Kabalo kong ako ang itudlo
apan mibiya na tanang espirito sa iyang ato, samot na nga ilado kong tulak diria. Niadto
kalawasan. Gitunulan siya ni Jaime ug tubig, og dayon kog pantalan ug misibat pa-Loreto.”
iya kining gilamon nga daw mao na kato ang
ulahing baso sa kalibotan. Nadunggan niyang Misulay ug tubag si Jimward, apan si Jaime ang
nagbagutbot si Nang Tessie mahitungod sa mipadayon sa istorya. “Akoy gitahasan ni
pasmo ug kawalay pamahaw sa dihang nagsugod Lupaypay sa kaso. Abi tingali ni Soysoy og hinlo
ug storya si Lolong. ang iyang pagkatrabaho, pero wala siya kabalo
nga naay CCTV ang atbang nga balay nila Artiaga.
“Wala ko kabalo Sir kung imo kong tuohan o dili, Didto nako nakita ang puta, nagpungko luyo sa
pero kabalo ang Ginoo nga dili ako ang nipatay mga basurahan.”
sa imong asawa. Kabalo ko unsay ginabati sa
mawad-an ug minahal sa kinabuhi.” Nabati ni Nagpadayon si Jaime og istorya, apan ang
Jimward nga mibalik ang kusog sa iyang lawas sa nawong na lamang sa tinuod nga mipatay sa
dihang midagan ang bugnaw nga tubig sa iyang iyang asawa ang mipabilin niini. Gipukaw ang
tutonlan. “Nagkita lang mi atong gabhiuna kay iyang lawas sa kalagot nga iyang gibati, apan
niingon siya nga muhawa na siya. Wala na pud ko kabalo siyang dili ang pulis ang nagpaluyo atong
kabalo ngano, pero wala na ko nangutana.” tanan…

Mitarong ug lingkod si Jimward. Usa lang ka dupa “Kinahanglan magbayad ni Fundales.”


ang kalay-on niya kay Lolong, apan nibalik na sa
iyang lawas ang tarong nga pagpangutok. Kalit nga mikatawa si Lolong, og sa iyang kalagot
Migawas si Nang Tessie gikan sa luyo sa aparador iya na untana kining natuok kung wala siya
dala ang pipila ka mga bag-ong lung-ag nga pugngi ni Jaime. “Si Fundales?! Si Fundales! Sir,
kamote ug gitunol kini kay Jimward. pila na katuig nga nagpuyo sa kahadlok sa imong
misis ang mayor sa Nueva Era! Dili si Fundales
“Didto mi nagkita sa kan-anan nila Artiaga. ang nagpapatay kay Lalay, si Lupaypay!”
Kauban niya si Soysoy. Gikan pa man to silag
kuha sa koleksyon diria.” Ang iyang tingog sama sa buang nga midaog ug
lasto, apan gisumpayan kini ni Jaime.
“Nadunggan nako sa presinto, Jim. Wala sila espirito sa iyang lawas, apan nakita niya ang
kabalo nga muduty ko atong adlawa. Si Lupaypay dugo nga misagol sa lapok sa sapatos bag-o kini
maoy nagapasulod ug shabu sa Philips, pero nawala sa iyang pana-aw. Ang panan-awon sa
gusto niya nga muabot sa tibuok Nueva Era. green nga duster nga misangyad sa salog og ang
Maong iyang gi-“ kunot nga tiil sa usa ka tigulang ang ulahing
nakita ni Jimward bag-o gibuhi-an sa iyang kalag
BANG! BANG! BANG! ang lawas ug gikab-ot ang hustisya og ang mga
kamot ni Lalay.
Duha ka bala ang milupad padulong sa ila sa
dihang nikalit ug sulod ang kahayag sa balay. Kung muadto ka karon ug Bliss sa Poblacion sa
Nakita ni Jimward nga mibigay ang dakong Nueva Era, makita nimo didtua ang usa ka
bintana, ang nawong ni Mayor Fundales sa dakong balay, ang mga tabla nga gigamit
tarpaulin natunga sa duha. Gitumba ni Jaime ang pagtukod niini nakatumba arong ipaila ang
lamesa sa tunga sa sala ug gibira si Jimward katigulang niini. Sa isig kilid niini, adunay duha ka
arong itago siya diria. Sa mubong panahon bag-o punuan sa bayabas nga dili na muundang ug
siya nakatago nakita ni Jimward ang nawong ni pamunga, ingon sa mga silingan tungod sa dugo
Lupaypay nga misulod ug mitago luyo sa usa ka nga gibisbis niini. Sa atubangan, makita nimo ang
pader. Wala niya napungngan nga mukatawa sa gising nawong ni Mayor Fundales, murag samad
mga panghitabo ug iyang gitabunan ang iyang nga mikatay gikan sa agtang hangtod sa liog, ug
baba. sa sulod imong masilip ang usa ka karaang
aparador ug mga ingkunarang gama sa narra.
Pilit ang dugo nga nitabon sa iyang nawong.
Apan kung mangisog ka nga muduol diria og
Nagpadayon ang pagbinutuhay, apan nianam- muatubang sa gi-anay na nga pultahan, mabasa
anam ug paduol ang nawong ni Jimward sa nimo ang sinulat sa usa ka gakurog nga kamot sa
bugnaw nga salog. Gamit ang pinaka-ulahing tigulang gamit ang uling, ug kini nagabasa:
kusog naa sa iyang lawas, gisaka niya ang iyang
mga mata ug nakita ang patayng lawas ni Lolong. “Diri-a nga balay nakab-ot ni Tsip Lalay ang
Nakita usab niya ang patayng lawas ni Soysoy, ug hustisya, kauban ang mga kamot sa iyang
nakasabot na siyang ngano kinahanglan niini bana.”
muinom ug softdrinks bisan sa kakusog sa ulan.
Sa sunod nga buto nabati niya nga miuyog ang
salog, nagpasabot nga natumba na pud si Jaime, Ruel Arila Jr. is a fourth-year Chemical Engineering
ug nakita niyang mihinay-hinay ug gawas si student at Ateneo de Davao University who has
Lupaypay sa gitagu-an niini. travelled from his hometown of Bunawan, Agusan del
Sur to Davao City in pursuit of higher education. He
hopes that he would be able to open the eyes of others
Anam-anam na nga mibiya ang kalag ni Jimward to the plight of the provinces by bringing the stories of
sama sa nahitabo ganina, apan karon iya kining his hometown to life.
gipugngan nga muhawa. Nakita niya ang
nagapaduol nga sapatos ni Lupaypay, ang lapok
gikan sa ulan sa gawas basa pa sa mga lapa-lapa
niini. Miingon kini ug “Sayang”, ug giandam ni
Jimward ang kaugalingon sa umaabot…

Nadunggan niya ang pagbuto sa pusil.

Nagdahom si Jimward nga lumuson siya sa


kasakit, nga maningkamot ug biya ang iyang