You are on page 1of 51

1

Bu çalışma Cumhuriyet Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Çevre
Mühendisliği Bölümü’nde son sınıf 7. ve 8. yarı yıllarda yer alan ÇEV 400 Bitirme
Ödevi (0+2)2 kapsamında hazırlanmıştır.

S.Özhan GEDİK Yrd. Doç. Dr. Fehiman ÇİNER
İmza İmza
2

Cumhuriyet Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Çevre Mühendisliği
Bölümü’nde son sınıf 7. ve 8. yarı yıllarda yer alan ÇEV 400 Bitirme Ödevi (0+2)2
kapsamında hazırlanan bu çalışma ile ilgili olarak öğrenciler sözlü savunma sınavına
alınmış ve sınav sonucunda

Öğrenciler ……………………………..bulunmuştur.

Sınav Tarihi: 06/03/2003

Sınav Komisyon Üyelerinin
Adı Soyadı İmzası
3

ÖZET
Çevre canlı ve cansız varlıkların uyum içerisinde yaşadığı sistemli bir
bütündür. Ve bu bütünlüğün bozulmasını önlemek için günümüzde birçok bilimsel
çalışma yapılmıştır. Bugün bu konuda çalışan bilim adamları ve teknik elemanlar
sadece çevrenin korunmasını değil bu amaçla yapılan sistemlerin ekonomikliği de göz
önünde bulundurulmaktadır.
Günümüzde küçük yerleşim yerlerinden kaynaklanan evsel atıksularının
arıtımına yönelik en yaygın uygulama biyolojik paket arıtma sistemleridir. Paket
arıtma sistemleri; kooperatifler, oteller, moteller, kampingler, toplu konutlar,
lojmanlar, askeri birlikler, kampüsler, çiftlikler, yazlık siteler, dinlenme kampları,
şantiyeler, fabrikalar, hastaneler, okullar, restaurantlar, organize sanayi bölgeleri ve
kasabaların atıksularının arıtılmasında ideal çözümdür.
Paket arıtım sistemleri de bu amaçla tasarlamış birimlerdir. Özellikle atıksu
karakterleri stabil, kirlilik yükleri ve debisi düşük olan tatil köyleri, lojmanlar
vb. yerleşim yerlerinde büyük alan ve maliyet gerektiren arıtma tesisleri
yapımı terine daha az yer kaplayan ve ekonomik olan paket arıtma sistemleri
tercih edilmektedir.
Bugüne kadarki bu düşünce kalıbı içinde birçok araştırma ve sistem
geliştirilmiş ve gelecekte de yapımına devam edilecektir. Bu yapılan çalışmalar
geleceğe dönük atılmış bir adımdır.
4

TEŞEKKÜR

Eğitim hayatım boyunca benden maddi ve manevi desteğini esirgemeyen
sevgili aileme sonsuz teşekkürlerimi bir borç bilir, ayrıca tez çalışmamın başladığı ilk
günden bu yana desteğini esirgemeyen, tez konusunun seçimi ve sonuçların
değerlendirilmesi sırasında her türlü yardımda bulunan tez yöneticim Yrd. Dç. Dr.
Fehiman Çiner’ne, paket arıtma sistemleri hakkında yeterli düzeyde bilgi toplamamıza
yardım eden Sayto Paket Arıtma Sistemleri Firmasına, Sivas’ta sıcak dostluğunu
esirgemeyen tüm arkadaşlarıma sonsuz şükranlarımı sunarım.

S. Özhan Gedik
5

1- GİRİŞ
Çevre kirliliğinin hissedilebilir boyutlara ulaşması ve güncelleşen arıtma
sistemleri sonucu evsel nitelikli atıksuların arıtılması konusunda dünyada uzun
araştırmalar yapılmıştır. Nitelikleri ve özellikleri birbirinin aynı olan bu tür atıksular
için ortak bir çözüm ortaya konulmuştur. Bu çözüm evsel nitelikli atıksuların biyolojik
arıtma yöntemiyle arıtılmasıdır. Günümüzde küçük yerleşim yerlerinden kaynaklanan
evsel atıksularının arıtımına yönelik en yaygın uygulama biyolojik paket arıtma
sistemleridir. Paket arıtma sistemleri; kooperatifler, oteller, moteller, kampingler, toplu
konutlar, lojmanlar, askeri birlikler, kampüsler, çiftlikler, yazlık siteler, dinlenme
kampları, şantiyeler, fabrikalar, hastaneler, okullar, restaurantlar, organize sanayi
bölgeleri ve kasabaların atıksularının arıtılmasında ideal çözümdür.
Evsel nitelikli suların arıtılması için pek çok yöntem geliştirilmiş olup, bunların
bazıları aşağıda belirtilmiştir.
1. Fiziksel arıtma (Izgara, kum, tutucu vs.)
2. Kimyasal arıtma (Kimyasal koagülasyon + çöktürme)
3. Biyolojik arıtma (Havalandırma, çöktürme, stabilizasyonlar)
Yukarıda belirtilen yöntemlerden başka kombinasyonlar da
kullanılabilmektedir.
Bu yöntemler arasında küçük kapasiteler için uygulanabilir ve en ekonomik
olan kombinasyon ızgara, dengeleme ve biyolojik arıtma kombinasyonudur.
Izgara aralığından büyük, yüzen ve askıda kalan katı maddelerin tutularak
uzaklaştırıldığı ünitedir.
Bu maddelerin tutulmasının amacı, diğer ünitelerde birikme ve pompalarda
tıkanmaya yol açmasının engellenmesidir.
Izgarada tutulan maddeler sıyrılarak alındıktan sonra ya diğer çöplerle
birleştirilerek uzaklaştırılır ya da gömülür. Bu maddelerin yakılarak uzaklaştırılması
veya gübre olarak kullanılması da mümkündür.
Evsel suların kirlilik değerleri ve debisi gün boyunca değişiklik gösterir. Öğle
saatlerinde max. değerlere ulaşır.
Atıksuyun debi ve kirlilik yönünden dengelenecek sabit debi ve karakterde
sistemin beslenmesi arıtma verimini arttırmaktadır. Bu nedenle atıksu bir havuzda
6

toplanarak kontrollü olarak sistem beslenir. Bu ünite aynı zamanda rezerv görevi de
yapmaktadır.
Biyolojik arıtma ile fiziksel yollara sudan ayrılmayan ve kirlilik yaratan
organik maddeler mikroorganizmalar yardımıyla giderilmektedir.
Havalandırılan atık su içindeki organik maddeler, mikroorganizmalar
tarafından besi maddesi olarak kullanılıp parçalanarak karbondioksit ve su gibi son
ürünlere dönüşür . Ayrıca sistem için gerekli olan yeni mikroorganizmaların da
üremesi sağlanır.
Evsel atıksular, mikroorganizmaların gerek duyduğu azot,fosfor,karbon
yönünden zengin bir besi maddesi olup biyolojik arıtma sistemleri aşağıdaki gibidir.

1.1 Aktif Çamur Sistemi
Klasik, uzun havalandırılmalı, saf oksijenli sistemler, kontak stabilizasyon,
oksidasyon hendeği v.s.

1.2 Biyofilm Sistemler
(Damlatmalı filtreler,biyodiskler v.s.)
Aktif çamur sistemleri işletme kolaylığı ve verimlilik yönünden daha yaygın
olarak kullanılmaktadır.
Bu sistemlerde havalandırma, mekanik yüzeysel havalandırıcılarla yapabildiği
gibi Blower ile hava üfleyerek veya sisteme saf oksijen verilerek de yapılabilir.
Havalandırma sonucu oluşan aktif çamur mikroorganizma toplulukları, cansız
organik maddeler ve bir kısım inorganik maddelerden meydana gelir.
Mikroorganizmalar, bakteriler, protozoalar, mantarlar, tekhücreliler, sinek
larvaları ve kurtlardan ibarettir. Aktif çamur yumakları bir durulama ünitesinde
graviteyle sudan ayrılır.
Tabana çöken çamur aşılama amacı ile tekrar havalandırma havuzuna verilir ve oluşan
fazla çamur sistemden çekilerek biyolojik faaliyet için gerekli mikroorganizma
konsantrasyonu sabit tutulur.
Enfeksiyona sebep olan mikroorganizmaların öldürülmesi amacı ile yapılır.
7

Dezenfektan madde (Genellikle Hipoklorit ) İlavesi boruda veya bir havuzda
yapılır.Arıtılmış su ile klorun homojen olarak karışması için havuz perdeli olarak
dizayn edilir.
8

2- PAKET ARITMA SİSTEMLERİ
Kanallarda toplanan evsel nitelikli atıksular, kanalizasyon sistemi ile arıtma
tesisi alanına getirilecektir. Atıksu ile taşınabilecek naylon, bez, kağıt vs. gibi katı
maddelerin pompalarda ve tesisin diğer ünitelerinde tıkanmalara yol açması için atıksu,
önce bir kaba ızgaradan geçirilecek ve katı maddelerinden arındırılan atıksu terfi
havuzunda toplanacaktır. Terfi havuzuna yerleştirilecek pompa, seviye şamandırası
kumandasında otomatik olarak atıksuyu paket tesise boşaltacaktır.
Paket tesisi, çeşitli arıtma sistemlerinin olumlu ve ekonomik yanlarının
birleştirilmesi ile meydana gelmiş bir arıtma tesisidir. Paket Evsel Atıksu Arıtma tesisi;
havalandırma, çökeltme, Çamur deposu (stabilizasyon) ve klor temas bölümlerinden
oluşan biyolojik aktif çamur prensibi ile çalışan bir sistemdir.
Havalandırma bölümünde blowerdan basılan hava, difüzörler yardımı ile
homojen bir şekilde havuz içerisine dağıtılır. Bu şekilde aktif çamurun oluşabilmesi
için gerekli olan oksijen temin edilir. Ayrıca bu bölümde tam karışım sağlanarak,
oluşan bakteri floklarının çökelmemesi de sağlanır. Mikroorganizmalar, blower ile
temin edilen havanın difüzörler ile havalandırma tankına eşit aralıklarla dağıtılması
sayesinde içindeki oksijeni kullanarak organik maddelerin oksitlenmemesini sağlar.
Havalandırma bölümünden çökeltim bölümüne cazibe ile alınan atıksu, çökeltim
işlemini daha ufak bir alanda yapılması ve verimin daha yüksek olması için kullanılan
plakalı (Lamelli) speratörden geçirilir. Askıda katı madde formundaki
mikroorganizmalar uygun şartlarda tankın dibine çökerler ve bir çamur tabakası
oluştururlar.
Çökeltme bölümünün üstünden savaklanarak alınan durulmuş su, klor temas
bölümüne verilerek klorlanıp alıcı ortama deşarj edilebilir. Çökeltme bölümünde çöken
çamur, airlift ile çekilip havalandırma bölümüne geri verilerek bu bölümde
mikroorganizma konsantrasyonunun sabit tutulması sağlanır. Bir kısım fazla çamur ise
çamur deposuna alınarak çamurun patojenik organizmalardan arıtılması için tekrar
havalandırılır ve stabilizasyon işlemi sağlanır. Ayrıca üst fazda oluşacak supernatant
(üst kısımda durulan su) kısım savaklanarak havalandırma bölümüne geri gönderilir.
Böylece çamur yoğunlaştırılıp su içeriğinin ve hacminin azaltılması sağlanır.
Stabilizasyon bölümünde biriken fazla çamur zaman zaman tesisten uzaklaştırılır.
9

2.1 Paket Arıtma Sistemlerinin Kullanıldığı Yerler
Paket evsel atıksu arıtma tesisleri, sürekli tip olarak, kişi başına 200 lt/gün
hesabı ile imal edilmiş biyolojik bir atıksu arıtma ünitesidir. 50 kişiden 1500 kişiye
kadar standart imalatlar olup, değişen nüfus ve mevcut yerin durumuna uygun ölçüler
değiştirilerek paket arıtma üniteleri kurmak mümkündür. Bunlar;
- Yazlık siteler ve kooperatifler
- Turistik siteler
- Askeri tesisler
- Grup evler, villalar, yazlıklar
- Konut siteleri
- Fabrikalar ve sanayi kuruluşları
- Şantiye ve alt yapısı olmayan bölgelerdeki tüm tesisler için paket arıtma
yapılması uygundur.
Tablo 2.1. Paket Arıtım Sisteminin Boyutları (SAYTO, 2003)
Arıtma Enerji
Kişi Dış Boyutlar Tank
MODEL Debisi ihtiyacı
Eşdeğer (cm) sayısı
(m3/gün) (KW/h)
SP 50 10 50 220 x 350x 300 1 0,75
SP 100 20 100 220 x 440 x 300 1 1,1
SP 200 40 200 220 x 620 x 300 1 1,5
SP 300 60 300 220 x 810 x 300 1 2,2
SP 400 80 400 220 x 950 x 300 1 2,9
SP 500 100 500 220 x 1070 x 300 1 3,1
SP 600 120 600 220 x 1370 x 300 1 3,8
SP 700 140 700 220 x 770 x 300 2 4,2
SP 800 160 800 220 x 870 x 300 2 4,2
SP 900 180 900 220 x 970 x 300 2 4,6
SP 1000 200 1000 220 x 1070 x 300 2 5,4
SP 1500 300 1500 220 x 1070 x 300 3 7,8

Ticari amaçla prefabrik olarak inşa edilmiş olan arıtma tesisleri paket tesisler
olarak adlandırılır. Paket tesisler genelde kapalı biçimde önce imal edilmiş veya
yerinde monte edilen dikdörtgen yada dairesel şekilli tesislerdir. Bu tesisler genellikle
bireysel amaçlar ve küçük topluluklar için atıksu arıtımında kullanılırlar. Paket
tesisiler; 3800 m3 / gün’lük kapasiteye sahip olmalarına rağmen, bunlar daha çok
10

38’den 950 m3 / gün’e kadar debi değerine sahip atıksular için kullanılırlar. Küçük
debideki atıksular için uygun boyutlandırılan, işletilen ve bakımı yapılan tesisler
genellikle mükemmel bir arıtma sağlar.

2.2 Paket Arıtma Tesisinin Özellikleri
- Havalandırma bölümünde bakteri yoğunluğunun fazla olması ve kompakt
bir ünite olması sebebi ile diğer sistemlere göre daha az yer kaplar.
- İstenilen renklere boyanabilir, estetik açıdan bulunduğu ortama kolayca
adapte edilir.
- Daha sonradan kanalizasyon sistemi kurulduğu taktirde bir başka tesise
kolayca nakledilebilir veya satılabilir.
- Çıkış suyu standartlara uygun olacak şekilde olup, arzu edildiğinde bahçe
sulama ve benzeri işlemlerde de kullanılabilir.
- Paket sistemde elektrikle çalışan ekipman sayısı azdır. (Blower, klor dozaj
pompası) dolayısıyla enerji sarfiyatı küçüktür. Buda işletme bakım
giderlerinin çok düşük olmasını sağlar.
- Bakımı ve işletilmesi kolaydır, işletmemizde çalışan herhangi birisi
üstlenebilir.
- Çamur deposunun olmaması nedeni ile, vidanjörle ayda bir kere çamurun
alınması kafidir.
- Blowerin oluşturduğu gürültü çevreyi rahatsız etmeyecek seviyededir.
- Ekonomiktir. Yapılabilecek en küçük fosseptik ile bir veya iki yıllık
vidanjör masrafı kadar maliyeti vardır.
- 50 kişiden 5000 kişiye kadar olan kapasitelerde, değişik boyutlarda imal
edilebilir.

2.3 Paket Arıtma Tesislerinin İsteğe Bağlı Hizmetleri
- Blower ünitesi yedeklenebilir. Kumanda kabini yedek blower istendiği anda
4 adet cıvata ile bağlanabilecek şekilde dizayn edilebilir.
- İstenilen bölümleri veya tamamı paslanmaz çelikten imal edilebilir.
- Zorunlu hallerde kumanda kabini ayrı yapılabilir.
11

- Atıksuyun veya arıtılmış suyun terfii gerekiyorsa isteğe bağlı olarak
pompalar SİSMAT tarafından sağlanabilir.
- Varsa giriş ve çıkış terfi pompalarının kumandası kumanda panosundan
sağlanabilir.
- Uygun boyutlarda betonarme havuzun mevcut olması halinde diğer
bölümlere paket olarak sağlanabilir.
- Sepet ızgara yerine otomatik temizlemeli mekanik ızgara verilebilir.

2.4 Paket Arıtım Sisteminin Proses Özellikleri
Evsel atıksuların arıtılması amacıyla hazırlanmış, belirli nüfusların atıksu
debisin göre standart hale getirilmiş, havalandırma, çöktürme, çamur stabilizasyon
bölümlerinden oluşan kompakt bir biyolojik arıtma tesisidir.
Atıksular cazibe veya terfi pompası ile havalandırma bölümüne alınır. Burada
içerdiği organik maddeler (kirleticiler) aerobik şartlarda yaşayan bakterilerle
karbondioksit veya suya dönüştürülürler.
Bu işlemlerin gerçekleşmesini sağlamak için havalandırma bölümüne blower
ile hava verilip difüzörler yardımı ile dağıtımı sağlanır. Havalandırma bölümünde
organik kirliliği giderilmiş atıksu içerdiği bakteri yumakları ile birlikte çöktürme
bölümüne geçer. Bu bölümün tabanı konik şekilde imal edilerek kolay ve en yüksek
verimde yumakların çökmesi sağlanır. Çöktürme bölümünde savaklanarak alınan
arıtılmış su alıcı ortama verilir veya bahçe sulama suyu olarak kullanılır. Çöktürme
bölümünün tabanında tutulan aktif çamurun büyük bir kısmı air-lift ile havalandırma
bölümüne geri devir ettirilir. Fazlası da çamur stabilizasyon bölümüne alınır.
Stabilizasyon bölümünde de difüzör ile hava verilerek çamurun stabilize edilmesi
sağlanır.
Yukarıda verilen bilgiler ışığında Paket Arıtım Tesisinin akım diyagramı Şekil
2.1.’de verilmiştir.

Arıtılmış Su

Geri Devir

VVVVVVV
12

V
Havalandırma Tankı
Çöktürme Çamur Stabil. Tankı
Tankı

Blower
Atıksu Rogarı

Şekil 2.1. Paket Arıtım Tesisinin Akım Diyagramı (SAYTO, 2003)

2.5 Paket Tesislere Ait Tasarım Ve İşletme Problemleri
Biyolojik arıtma yapılan paket tesislerin performansını, etkileyen en önemli
tasarım ve işletme problemleri şunlardır (SAYTO, 2003).
- Şok hidrolik yüklemeler; Küçük topluluklardan gelen debilerdeki büyük
değişimler, atıksuyun pompalanmasında, daha büyük pompaların
kullanılmasını gerektirir.
- Debi ve BOI5 yüklemelerinin her ikisinde de çok büyük salınımlar.
- Çok küçük debiler elle temizlemeli boru ve kanalların dizaynını güçleştirir.
- Yeterli ve pozitif çamur dönüşü, normal koşullar altında uzun
havalandırmalı sistemler için 3:1’e kadar geri devir değeri elde edilmesi
istenir.
- Son çökeltimde yüzeyde taşınan katılar nedeniyle denitrifikasyon
- Atık çamur kontrolü ve bertarafının uygun yapılmaması ve yetersiz
giderim.
- Havalandırma tankındaki AKM’lerin yeterli kontrolü.
- Büyük ve hızlı sıcaklık değişimleri
- Hava ihtiyacı değerinin yeterli kontrolü.
- Zayıf arıtma performansına ve koku problemlerine neden olabilecek
organik ve katı yüklemeleri altında yeterli tasarım.
-
13

2.6 Uzun Havalandırma Paket Tesisleri
Uzun havalandırma paket tesislerinde ön çökeltme uygulanmaz. Katıların
çökelmesini önlemek için süspansiyondaki katıları koruyacak uygun işletime sahip
havalandırma sistemi sağlanmalıdır. Tesis koşulları altında optimum performansa
ulaşmak için; besinin mikroorganizma oranı olarak da tanımlanan maksimum organik
yüklemenin 0.02’den 0.07 kg BOI5 / kgMLVSS’e kadar bir değerde olması tavsiye
edilir.
Tesisin diğer bir kritik konusu son çökeltim tankının ve ilgili ekipmanların
tasarımıdır. Ayrıca, işletiminin belirsizliği nedeniyle tasarımda saatlik pik debi
değerinin 24’den 32 m3 / m2 .gün’e sınırlanması tavsiye edilir. Havalandırma havuzuna
atık çamurun geri dönmesi için pozitif ve etkili bir araç temin edilmelidir. Air-lift
pompalar atık çamur geri devrinde kullanılmasına rağmen geri dönüş değeri kolay ve
güvenilir bir şekilde düzenlenemediği için uygulamada istenmezler. Ayrıca son
çökeltim havuzu, köpük toplama ekipmanları ile toplanan köpüğün giderimi için etkili
bir sistemle teçhiz edilmelidir.

2.7 Dönen Biyolojik Reaktör Paket Tesisleri
Disk bölümünde katıların durumunun bozulmasını önlemek amacıyla dönen
biyolojik reaktör ünitesinden önce bir ön çökeltme ünitesi konulmalıdır. Dönen
biyolojik reaktör ünitelerinde etkili performansı elde etmek, şiddetli rüzgarların
zararından sakınmak, biyolojik büyümenin şiddetli yağmurlarla rüzgarların zararından
sakınmak, biyolojik büyümenin şiddetli yağmurlarla yok olmasını önlemek, donma
problemlerinden sakınmak, koku transferini önlemek ve diğer yapılara zarar vermesini
engellemek amacıyla tesisin üzeri kapalı olmalıdır.
14

3. PAKET ARITMA TESİSİNE GELEN ATIKSULAR ve
ATIKSULARIN ÖZELLİKLERİ
İnsan, yaşamın her anında ihtiyaç duyduğu suyu, her zaman yanında hazır
olarak istemiştir. Bundan dolayı, yaşadığı ve çalıştığı mekanın içerisine suyu
getirmiştir. Yani içme suyu şebekesini her yere döşemiştir. Burada unutulan bir nokta
getirilen suyun, kullanıldıktan sonra nereye gideceğidir. Yerleşim bölgelerinde henüz
yoğunluğun henüz fazla olmadığı zamanlarda atıksular foseptik çukurlarında
toplanmıştır. Kent yoğunluğu arttıkça, foseptik çukurlar bir yandan ihtiyacı
karşılayamaz duruma gelirken diğer yandan da bir takım problemleri meydana
getirmiştir. Bu problemler detaylı incelendiğinde kanalizasyon fikri ortaya çıkmıştır.
Atıksuların kent bölgelerinde kanalizasyonla uzaklaştırılmasının tarihçesi çok eskilere
dayanmakla birlikte günümüzde dünyanın bir çok kentinde kanalizasyon sistemi
bulunmamaktadır. Kanalizasyonlar genelde bir akarsuda ve denizde sonuçlanmıştır.
Daha az hallerde suyun az olduğu kurak bölgelerde sulama suyu olarak da
kullanılmıştır. 19. yy sonları ve 20. yy başlarında nüfusun hızlı artışı, daha doğrusu
teknoloji ile birlikte hayat standartlarının yükselişi ile ölüm oranlarının azalması ve yaş
ortalamasının artması, kentlerde yoğun bir ortam meydana getirmiştir. Böylece
kanalizasyon atıksularındaki farklılaşma ve artış yaşayan bölgeyi tehdit etmeye
başlamıştır. Bundan dolayı dünyanın her yerinde, bilhassa 20. yüzyılın ilk başlarında
atıksu arıtma tesisleri çalışmaları başlamıştır. Sanayi ve evsel kaynaklı atıksular çok
farklı özellik gösterdiklerinden bunlarla ilgili teknolojilerde farklılık göstermektedir
(Yüceer 1997).

3.1 Evsel Atıksular ve Özellikleri
Evsel atıksular dünyanın neresinde olursa olsun benzer özellik taşıdıklarından
benzer atıksu arıtma tesislerinde arıtılabilmektedir.
Günümüzde bilinen teknolojileri içerisinde atıksu arıtma tesisi tipinin
seçiminde, atıksu özelliği çok önemli olsa bile, iklim, yer, enerji maliyeti gibi etkenler
de önemli rol oynar. Günde bir insanın ortalama 200-400 milyar civarında koliform
bakteri bıraktığı göz önüne alınırsa ve atıksuların organik olduğu da düşünüldüğünde
atıksu arıtma sistemlerinin de biyolojik arıtmada yoğunlaşması normaldir (Yüceer,
1997).
15

Atıksu fiziksel, kimyasal ve biyolojik unsurları içermektedir. Yerleşim
alanlarından kaynaklanan evsel atıksuda bulunan başlıca parametreler Tablo 1’de
verilmiştir (Dağ, 1998).
Tablo 3.1. Evsel Atıksudaki Başlıca Parametreler (Dağ, 1998).
Parametre Ortalama Konsantrasyon (mg/L)
Toplam katı madde 700
Çözünmüş, toplam 500
Sabit 300
Uçucu 200
Askı halinde, toplam 200
Sabit 55
Uçucu 145
Biyokimyasal Oksijen İhtiyacı (BOİ5) 200
Kimyasal Oksijen İhtiyacı (KOİ) 500
Toplam azot 40
Fosfor 10
Klorürler 50
Alkalinite (CaCO3) 100
Yağ ve Gres 100

3.1.1 Fiziksel Özellikler
Atıksuyun fiziksel özellikleri toplam katı madde (TKM), ısı, renk, koku,
bulanıklık olarak sıralanabilir (Samsunlu 1999).
Toplam Katı Madde (TKM)
Sudaki ve atıksudaki askıda veya çözünmüş haldeki maddeler, katı maddeler
olarak adlandırılır. Ayrıca katı maddeler, buharlaştırma işleminden ve 103-105 c^de
kurutmadan sonra geriyen kalan maddelerin tümüdür.
Evsel atıklar, katı madde içeriklerine göre zayıf, orta ve çok kirli olarak üç
gruba ayrılır. Orta derecede kirli bir evsel atıksuda bulunan katı maddelerin sınıflarına
göre katı madde konsantrasyonları şekil 1’de verilmiştir (Samsun 1999).

700 mg/L
Toplam Katı Madde

200 mg/L 500 mg/L
Toplam Askıda Katı Filtre Edilebilen Katı
Madde Filtre Madde
16

100 100 50 450
Çökelebilen Çökelemeye Kolladial katı Çözünmüş
Askıda atık Askıda katı madde katı madde

75 25 75 25 40 10 160 290
Organi Minera Organi Minera Organi Minera Organi Minera

Şekil 3.1. Evsel Atıksuda Bulunan Katı Maddelerin Sınıflandırılması ve mg/L olarak
Konsantrasyonları (Samsunlu 1999).

Kolay çökebilen katıların tayini, çok önemli iki uygulamaya sahiptir. Birincisi,
biyolojik arıtma ünitelerini kapsayan tesislerde, endüstriyel atıkların arıtımı için ön
çökelti tankları gereksinimini belirlemede ve ön çökeltme tanklarının
boyutlandırılmasında kullanımıdır. Çökebilen katı madde tayini, aynı zamanda arıtma
tesislerinde çökeltme ünitelerinin verimini belirlemede kullanılır.
Askıda ve uçucu askıda katı madde tayinleri evsel ve endüstriyel atıksuların
kirlilik derecesini (kuvvetini) değerlendirmede kullanılır. Ön çökeltim havuzlarında
çökelebilen katılar uzaklaştırıldıktan sonra, askıda katıların miktarlarının belirlenmesi
ve biyolojik arıtmaya gelecek yükün belirlenmesi için bu testlerden faydalanılır.
Büyük arıtma tesislerinde askıda katı madde tayinleri, genellikle tesisin arıtma
veriminin belirlenmesi amacı ile yapılır .
Toplam ve uçucu madde testleri çamura uygulanan tek katı madde tayinleridir.
Bunlar, çamur çürütme, vakum filtreleri ve yakma ünitelerinin projelendirilmesinde
yapılacak kontroller için gereklidir.

Isı
Atıksu sıcaklığı, kış aylarında hava sıcaklığından daha yüksek, yaz aylarında
ise hava sıcaklığından daha düşüktür.
17

Su sıcaklığı, çok önemli bir parametredir. Çünkü kimyasal reaksiyonları, su
yaşamını ve suyun yararlı kullanımını etkilemektedir. Aşırı yüksek sıcaklıklar ve su
bitkilerinin arzu edilmeyen bir biçimde büyüme artmalarını sağlar.
İklime bağlı olarak atıksu sıcaklığı 20-21,1 C arasında değişir. Bakteri
faaliyetleri için optimum sıcaklık 25-35 C’dir. Atıksuyun sıcaklığı 50’ye ulaştığı
zaman aerobik sindirim ve nitrifikasyon durur. Sıcaklık 15 C’ye düştüğü zaman metan
üreten bakterilerin faaliyetleri tamamen durur ve 5 C’de atotrof nitrit bakterilerinin
işlevi pratik olarak biter (Samsunlu, 1999).
Sıcaklık sadece mikrobiyol canlıların metabolik aktivitelerine etki eder. Fakat
bir de gaz transfer oranı ve sağlam biyolojik çevre karakteristiklerini etkiler (Mc Graw,
1994).
Koku
Evsel atıklarda bulunan organik maddelerin biyolojik olarak parçalanması
sırasında ortaya çıkan gazlar kokuya neden olur. havalandırmasız ortamda kalan atıksu
kısa sürede septik hale gelir.septik suyun en belirgin kokusu hidrojensülfür gazının
meydana getirdiği kokudur. Yağlar, petrol ve organik çözücüler de atıksuyun
kokmasına neden olur(Mc Graw,1994).
Renk
Taze atılanlar genellikle kahverengimsi gri renktedir.ancak zaman geçtikçe,
anaerdoik şartların gelişmesiyle bu renk gri-siyah ve en sonunda siyaha dönüşür.
Atıksuyun rengi siyah olduğu zaman atık suyun septik hali geçmiş olduğu anlaşılır
(Mc Graw,1994).
Bulanıklık
Suların bulanık olmasının sebebi, içinden geçen ışığın askıdaki maddeler
tarafından engellenmesidir. Bulanıklığın nedeni ise su içinde askıda bulunan lik sili,
organik maddeler, mikroskobik organizmalar, çökelebilir haldeki kalsiyum karbonat,
aliminyum hidroksit ve demir hisroksitten ileri gelir. Bulanıklık evsel atıkların
arıtılması safhasında limitli bir kullanıma sahiptir.

3.1.2 Kimyasal Özellikler
Biyokimyasal Oksijen İhtiyacı (BOİ)
18

BOİ, aerobik şartlarda bakterilerin organik maddeyi parçalayarak stabilize
etmeleri için gerekli oksijen miktarı olarak tanımlanabilir. Evsel ve endüstriyel
atıkların kirlilik derecesini belirlemede yaygın olarak kullanılır.
Atıksuların BOİ’si ile ilgili veriler arıtma ünitelerinin projelendirilmesinde
büyük önem taşır. Arıtma metodunun seçiminde ve arıtma ünitelerinin boyutlarının
belirlenmesinde kullanılır. Ayrıca arıtma tesisleri çalışmaya başladıktan sonra çeşitli
ünitelerin arıtma verimlerinin değerlendirilmesinde BOİ verisinden yararlanılır.
(Samsunlu, 1999).
Kimyasal Oksijen İhtiyacı (KOİ)
Evsel ve endüstriyel atıksuların kirlilik derecesini belirlemede kullanılan
önemli bir parametredir. Biyokimyasal oksijen ihtiyacı gibi ancak ondan farklı olarak
organik maddelerin biyokimyasal reaksiyonlara değil redoks reaksiyonlarıyla
oksitlenmesi esasına dayanır. Kimyasal oksidasyona organik maddelerin biyolojik
olarak ayrışıp ayrışmadığına bakılmaksızın bütün organik maddeler oksitlenir.
KOİ testi ile atıksuların bünyesindeki organik maddeler, kimyasal
oksidasyonları için gerekli oksijen miktarı cinsinden belirlenir. Oksidasyon sırasında
karbonlu organik maddeler CO2 ve H2O’ya, azotlu organik maddeler ise NH3’e
dönüşürler.
BOİ deneyleri ile birlikte yapılacak KOİ deneyleri, toksik durumların ortaya
çıkarılmasında ve biyolojik olarak ayrışamayan organik maddelerin belirlenmesinde
önemli faydalar sağlar (Samsunlu, 1999).
pH
Bu çözeltinin asit veya baz olma özelliğini gösterir. Çözeltideki hidrojen
iyonunun konsantrasyonunu ve daha keskin bir ifade ile hidrojen iyonunun aktivitesini
göstermektedir.
Çevre mühendisliğinin tüm uygulamalarında pH parametresi çok önemlidir.
Evsel atıksu arıtılmasında pH kontrol edilmelidir. Ayrıca evsel ve endüstriyel
atıksuların arıtılmasında kimyasal koagülasyon, çamur yoğunlaştırma, özel bası
kirleticilerin giderilmesi gibi işlemlerde önemlidir (Samsunlu, 1999).

Alkalinite
19

Bir suyun asitleri nötralize etme kapasitesi olarak tanımlanır. Alkalinite
ölçümleri atıksuların ve çamurların tamponlanma kapasitesinin değerlendirilmesinde
kullanılır.
Atıksudaki alkalinite; kalsiyum, magnezyum, sodyum, potasyum gibi
elementlerin, hidroksit, karbonat ve bikarbonatların varlığından veya amonyaktan
meydana gelir. Atıksu genelde alkalidir (Samsunlu 1999).
Azot
Azot doğal dolanımı olan, bakteriler tarafından tüketilmek sureti ile veya
kimyasal yollardan değişik oksidasyon kademelerinde hemen tüm canlı hücrelerin
yaşama ve üremeleri için gerekli besin maddesidir.
Aktif çamur veya benzeri atıksu arıtma tekniklerinin gerçekleşmesi için sudaki
karbonlu maddelerin %5’inden daha fazla azotlu maddenin suda bulunması gerekir.
Evsel atıkların içerdiği karbon ve azot miktarı arasında genelde bu minimum koşuldan
daha y-uygun oranlar vardır.
Azot deneyleri biyolojik arıtmanın verimini kontrol etmek amacı ile yapılır.
Arıtma tesislerinin dizaynında ve işletilmesinde azot kontrolü önemlidir (Samsunlu
1999).
Fosfor
Evsel atıksular fosfor bileşiklerince oldukça zengindirler. Sentetik seterjanların
kullanımı ile evsel atıksulardaki ve organik fosfor konsantrasyonunda önemli bir artış
görülmüştür. Organik fosforun büyük kısmı insan metabolizmasında proteinlerin
parçalanması sonucu oluşur. Açığa çıkan fosforlu atık, idrarla birlikte çıkar.
Evsel kullanılmış sularda bakterilerin biyolojik faaliyetleri için ihtiyaçları olan
fosfor yeterince vardır. Bu nedenle arıtma tesislerinin aerobik ve anoendoik
proseslerinden çıkan çamurlar da fazla miktarda fosfor bulunur (Samsunlu 1999).
Çözünmüş Oksijen (Ç.O)
Ç.O suda çözünmüş halde bulunan oksijen konsantrasyonudur.
Mikroorganizmalar yaşama ve üremeleri için gerekli enerjiyi oksijenden yararlanarak
üretirler.
Çözünmüş oksijen tüketimi atıksuların arıtılması sırasında, biyolojik
değişimlerin aerobik veya anoendoik organizmalar vasıtası ile olup olmadığını
belirlemeye yarar. Ç.O kirletici maddelerin doğal sularda kendi kendine arıtılmasında
20

ve aerobik arıtma proseslerinde evsel ve endüstriyel atıksuların arıtılmasında çok
önemli bir faktördür.
Evsel ve endüstriyel atıksuların hangi ölçüde kirli olduğunun belirlenmesinde
yapılan BOİ testinin esasını Ç.O tayini teşkil eder. Ayrıca bir atıksuyun bir süre sonra
içinde kalan çözünmüş oksijen konsantrasyonu ölçülerek biyokimyasal oksidasyon hızı
belirlenebilir (Samsunlu 1999).

3.1.3 Biyolojik Özellikler
Mikroorganizmalar
Atıksudaki mikroorganizmalar bakteriler, fungiler, alg, protozoa ve virüslerdir.
Bunlar arasında çevre mühendisliği yönünden en önemli olan grup bakterilerdir.
Biyolojik arıtma işlemlerinin gerçekleştirilebilmesi için bakteri faaliyetleri çok
önemlidir. Aerobik şartlar altında (örneğin; aktif çamur, damlatmalı filtre) gerek
organik maddeleri oksitleyerek parçalanmaları ve gerekse organik maddeleri
kullanarak üremeleri, su içinde erimiş halde bulunan organik maddelerin çökebilir hale
dönüşmesini sağlamaktadır.
Protozoalar fotosentez yetenekleri sayesinde suya oksijen vermeleri nedeni ile
önemlidirler. Bakterilerle simbiyotik olarak yaşayarak oksidasyon havuzlarında
kullanılırlar.
Protozoalarda ya heterotrofik olarak sudaki organik maddeleri parçalar yada
bakterileri yutarlar. Bu nedenle protozoalar aktif çamur gibi arıtma sistemlerinde
önemli rol oynar (Mc Graw, 1994).
Patojenik Organizmalar
Bakterilerin, mantarların protozoaların, virüslerin bir kısmı insanlarda hastalık
yapıcı etkiye sahiptirler. Doğada gerek normal gerek patojenik durumlarda
mikroorganizmalarla makro canlılar beraberce yaşayabilmekte ve bu durum zararlı
sonuçlar verebildiği halde bazen de faydalı olabilmektedir (Mc Graw, 1994).
İndikatör Organizmalar
Patojen organizmaların tayini çok zor olduğu için, bunların varlığı indikatör
organizmalarla tespit edilir. Bunlara saprofit organizmada denir (Mc Graw, 1994).

Koliform Organizmalar
21

Bunlar iki türdür. Biri Escherıchia, diğeri Aerobecter’dir. Escherichia koli
bakterisi kirliliğin tamamen dışkı kökenli olduğunun göstergesidir (Mc Graw, 1994).

3.2 Endüstriyel Atıksular Ve Özellikleri
Endüstrıyel kaynaklı atıksular, yerleşim yerlerinden kaynaklanan atıksular ve
yaygın kaynaklardan kaynaklanan atıksulara göre önemli ayrıcalıklar
gösterir.endüstriyel sistemlerde atık suları oluşturan kaynakla sayı olarak çok tür
olarak da çok çeşitlidir. Atıksuları miktarı kaynak özelliklerine göre çok değişkendir.
Atık birim miktarının belirlenmesi için kaynakların ayrıntılı olarak değerlendirilmeleri
gerekmektedir.
Endüstriyel atıkların çevredeki etkileri çok daha belirgin ve doğa tarafından
kolayca özümsenemez niteliktedir. Her ne evsel atıksuların ve yaygın kaynakların
atıksularının çevredeki etkileri özellikle son yıllarda kullanılan sentetik ayrışması zor
ve zehirli nitelikli maddeler dolayısıyla daha önce doğa tarafından kabul edildikleri ve
dengeledikleri kolay değilse de, endüstriyel kirlenmede ekolojik denge bozulmasına
daha sık rastlanmakta ve bu bozulma çoğunlukla geri dönüşü olmayan bir nitelik
taşımaktadır (Tünay,Orhan,Bederli. 1991.).
22

4.PAKET ARITIM TESİSİNE GELEN ATIKSULARIN DİĞER ATIKSU
ARITMA METODLARI İLE ARITIMI

Atıksu arıtmada temel olarak 3 metot kullanılır
∗ Fiziksel arıtma
∗ Kimyasal arıtma
∗ Biyolojik arıtma
Değişik karakterdeki atıksular değişik arıtma yöntemleri kullanılabilir. Evsel
atıksular için genelde fiziksel ve biyolojik arıtma yöntemleri tercih edilir ( Dağ,1998 ).

1.3 Fiziksel Arıtma Yöntemleri
Kirlilik unsurunun fiziksel özelliklerine (maddenin boyutları, vizkositesi ve özgül
ağırlığı) bağlı olarak uygulanan arıtma yöntemleridir. Fiziksel arıtma şu ünitelerden
oluşur (Dağ,1998).

1.3.1 Izgaralar
İri hacimli kirletici maddeleri atıksudan uzaklaştırmak amacıyla kullanılır.
Izgara üniteleri çubuk ızgara ve elekler olmak üzere ikiye ayrılır. Çubuk ızgaralarda
çubuk ızgaralarda çubuk aralıklarına göre kaba veya ince, temizlenme biçimlerine göre
ise el veya mekanik temizlemeli ızgaralar olmak üzere iki kategoriye ayrılabilirler.
İnce ızgaralar, önemli miktarda yüzen iri madde giderimi sağlarlar, kaba ızgaralar ise
ince ızgaraların yükünü hafifletmek için ön arıtım amacıyla kullanılırlar. Modern
atıksu arıtma tesislerinde, kaba ızgaralar, iri maddelerin, pompalar, vanalar, mekanik
havalandırıcılar ve biyolojik filtre gibi aksam ve ünitelere zarar vermesini önlemek ve
sonuçta arıtma verimini azaltması amacıyla ön arıtma ünitesi olarak kullanılırlar. Aynı
zamanda, ızgaralar, yüzücü maddeleri sudan ayırmak suretiyle, yüzeysel suların
görünüşünün bozulmasını önlemek ve böylece suların dezenfekte edilmesi halinde
dezenfeksiyon işleminin verimini arttırmak için kullanılırlar.
Izgaralarda tutulan maddeler, çöpe karıştırılarak, toprağa gömülerek, yakılarak
veya ızgara çubukları arasında gelecek şekilde parçalandıktan sonra tekrar ızgara
önündeki suya iade edilmek suretiyle tasfiye tesisinden muameleye tabi tutularak
zararsız hale getirilir.
23

Atıksuların temizlenmesi için yapılan ızgaraların çubuk boyutları ve aralıkları
Tablo 4.1 de verilmiştir (Muslu, 1996).
Tablo 4.1 Atıksuların Arıtılmasında Yapılan Izgaraların Çubuk Boyutları ve
Aralıkları (Muslu, 1996)

Makine İle
Elle Temizlenen
Temizlenen
Izgaralarda
Izgaralarda
Çubuk kesitinin genişliği, 5 (mm) 5-15 5-15
Çubuk kesitinin yüksekliği, d (mm) 25-75 25-100
Çubuklar arasındaki serbest açıklık, e (cm) 5-10 1,5-7,5
Çubukların yatayla yaptığı açı, θ 60-70 45,60
Çubukların arasındaki su hızı, Vs (m/sn) 0,8-1,2 0,8-1,2
Müsaade edilen yük kaybı, hk (m) 0,15 0,51

4.1.2 Kum tutucular
Kum ve çakıl gibi inört maddeleri sudan ayırmak ve bunların tasfiye tesisinin
diğer ünitelerine geçmesini önlemek için kum tutucular yapılır. Kum, çakıl gibi inört
maddelerin pompa ve tasfiye tesislerinden önce sudan ayrılması, makinelerin
aşınmasını önler ve çökeltim havuzlarında kum ve çakıl toplanmasına mani olur.
Kum tutucularda sadece kum ve çakıl gibi inört maddelerin toplanması istenir.
Zira ayrışabilen organik maddeler kum tutucuda toplanan kum ve çakıların tasfiye
sırasında hoş olmayan durumlar ortaya çıkarır. Kum tutucular sayesinde çeşitli tasfiye
ünitelerinde toplanan çamurun zararsız hale getirilmesi işlemleri de kolay olur. Çünkü
kum daha önce ayrılmış olduğundan buralarda artık sadece organik maddeler
toplanacaktır. Debinin bilhassa yağmurlar sırasında değişmesi inört maddelerin
organik kökenli maddelerden ayrı olarak tutulabilmesini güçleştirir (Muslu,1996).
Kum tutucular istenen büyüklükte katı maddeleri tutmalı ve arzu edilmediği
halde tabana çökelen daha küçük taneli maddeler ise su ile birlikte sürüklenerek tekrar
süspansiyona karışmalıdır. Bunun için kum tutucu;
a) Kafi bir yüzey alanına sahip olmalı,
b) Kafi bir yatay hız daima muhafaza edilmelidir
10c sıcaklık ve tane birim hacim ağırlığı 2650 kg/m3 olan daneler için çökelme
hızları Tablo 4.2 de verilmiştir.
24

Tablo 4.2 Danelerin Çökelme Hızları (Muslu,1996).
Dane Çapı (mm) 0,5 O,2 0,1 0,05
Çökelme hızı(m/h) 258 82 24 6,1

Tablo 4.3 Kum Tutucularda Yüzey Yükleri (Muslu, 1996).
Yüzey Yükü So (m/h)
D (m/m) % 85
% 100 % 90

0,16 12 16 20
0,20 17 28 36
0,25 27 45 58

Tablo 4.4 Yatay Akışlı Tutucularda Proje Kriterleri (Muslu, 1996).
Parametre Aralık Tasfiye
Bekletme süresi t=V/Q 45-90 sn 60
Yatay akış hızı V=Q/A 0,25/0,4 m/sn 0,3
Yüzey yükü So:Q/A (m3/m2/6) 12-36 m/h 24
Genişlik W 1,6-1,8 m 1,8

4.1.3 Ön Çökeltim Havuzları
Sudan, daha fazla yoğunluğa sahip askıda katı madde içeren atıksu durağan
koşullara sahip olduğu zaman bünyesindeki tanecikler yerçekimi etkisi ile
çökelecektir. Askıda katı maddeleri atıksudan uzaklaştırılmasında en yaygın kullanılan
işlem yerçekimi ile çökeltmedir.
Çökeltme havuzları aynı zamanda çökeltilmiş katıların belirli oranda
yoğunlaştırılmasını sağlar. Çökeltme işleminin temel amacı, maksimum askıda katı
madde giderme verimi eldesidir. Bu işlem için çökelen çamur belirli aralıklarla hemen
sistemden uzaklaştırılır. Çükü evsel atıklar 2-3 saat sonra biyolojik olarak
parçalanmaya başlar ve bunun sonucu kokuşma olayı başlar. ön çökeltim havuzlarında
askıdaki katı maddelerin %50-70’i Boi’nin %40’ı uzaklaştırılabilir.
Atıksu tasfiyesinde çökeltme havuzları daire veya dikdörtgen planlı olarak
yapılabilir. Havuzlarda su mümkün olduğu kadar türbülansız olarak girmelidir. Bu
maksatla özel giriş tertibatları yapılır.
25

Çökeltme havuzlarının boyutlandırılmasında yüzeysel hidrolik yük, bekletme
zamanı ve derinlik parametreleri çok önemlidir (Muslu,1996).

Tablo 4.5 Dikdörtgen Planlı Çökeltim Havuzları İçin Proje Kriterleri (Muslu,1996).
Parametre Aralık Tasfiye Edilen Değer
Derinlik (m) 1,5-5,0 3,6
Uzunluk (m) 15-90 25-42
Genişlik (m) 3-24 6 -10
Sıyırıcı hızı(mm/sn) 0,6-1,2 1,0
Savak yükü(L/m.sn) <10 -
Hidrolik yük(m3/m2.gün) 16-32 24
b/L oranı 1/3- ¼
Bekletme süresi (saat) 1-2 1-2
h/b oranı 1/3 ¼

4.2. Kimyasal Arıtma Metodları
Kimyasal arıtma metodları 3 grupta toplanır (Dağ,1998)
a) Koagülasyon ve floklaştırma
b) İyon değiştiriciler
c) Klorlama veya ozonlama.

4.3 Biyolojik Arıtma Metotları
Biyolojik arıtma, atıksuda bulunan ve kirlilik yapan inorganik maddelerin, suda
bulunan bakteriler yardımıyla parçalanması, bünyeye alınması gibi işlemler sonucu
sudan uzaklaştırılmasıdır (Samsunlu,1986).
Atıksuların biyolojik arıtması, hava ve bakteri varlığında gerçekleştirilen doğal
bir prosestir. Bakterilerin çoğalma fazlarını atıksuların biyolojik olarak tasfiyesi
işlemlerine tatbik etmek çok önemlidir. Yeni bir çamur çürütme yapısı, çamur
aktifleşme veya damlatmalı filtre tesisi işletmeye açıldığı zaman, bakterilerin yeterli
sayıda olmaması sebebi ile, tasfiye işlemi yavaş bir tempo ile başlar. her tasfiye
sisteminde optimum şartlar muhafaza edildiği ve besin maddeleri sürekli olarak ilave
edildiği zaman, bakteriler önce yavaş sonra hızlı çoğalırlar. Etkili bir biyolojik tasfiye
için lüzumlu şart, çok sayıda bakteriyi aktif çoğalma şartları içerisinde tutmaktır
(Muslu,1996).
26

Mikroorganizmalar sıvı içerisinde ya süspansiyon halde dağılı, yada katı bir
yüzeye yapışık olarak çoğalarak organik maddeleri gaz halindeki nihayi ürünlere ve
hücre maddesi haline dönüştürürler. Olay aerobik, anaerobik ve fakültatif olabilir
(Kargı, 1995).
Biyolojik arıtma sistemleri değişik şekillerde sınıflandırılabilirler. Ortamda
oksijen varlığına göre aerobik ve anaerobik olarak sınıflandırılan bu sistemler,
kullanılan organizmaların sistemdeki durumuna göre süspansiyon (asıltı) ve sabit film
(biyofilm) prosesleri olarak da sınıflandırılabilirler (Kargı, 1995). Biyolojik arıtma
sistemlerinin sınıfladırılması ile ilgili bilgi şekil 4.1’de verilmiştir.

Biyolojik Arıtma Sistemleri

Aerobik Arıtma Anaerobik Arıtma

Asıl Sabit Asıl Sabit
t1 Film t1 Film

Aktif Çamur Damlatmalı Anoerobik Kontak Dolgulu Kule
Oksidasyon havuzu Filtre, Yukarı Akımlı Çamur Akışkan Yatak
Oksidasyon Hendeği Dönen
Havalandırmalı Biyodiskler,
Lagünler Akışkan
Yataklar

Şekil 4.1 Biyolojik Arıtma Sistemlerinin Sınıflandırılması (Kargı, 1995)

4.3.1 Aerobik Sistemler
Taneli organik maddelerin çeşitli aerobik mikroorganizmalar tarafından
stabilizasyonudur (Samsunlu, 1986).
Nutrient
Organik Madde +mikroorganizma + O2 Yeni mikroorganizmaların
sentezi + CO2 + NH3 + Enerji
Bu enerjinin büyük kısmı yeni mikroorganizmaların üremesi için kullanılır.
N,P
Atıksu + Çamur + Hava Fazla çamur + Son ürünler
27

Atıksuda ayrışma olabilmesi için şu oranın olması gerekir. Bu oran
BOİ:N:P=100:5:1’dir. Şekil 4.2’de organik maddelerin aerobik ayrışması Şekil 4.3’te
aerobik ortamda organik maddenin değişimi ile ilgili şekil verilmiştir.
Hava

Oksidasyon CO2+H2O+
Enerji

Ayrışabilen
Organik madde

sentez
Yeni İç Solunum Stabilize
Hücre Maddeler

Şekil 4.2 Organik Maddenin Aerobik Biyolojik Ayrışması (Samsunlu, 1986)

Oksitlenme + CO2 , H2O

Madde (Aerobik)
Değişi
Ayrışabilen
Organik
Yapı
Değişi
Yeni Hücre Ayrışamayan
Enerji Elemanı Artık Maddeler
(Anoerobi)

Şekil 4.3 Oksijenin Bulunduğu Ortamda Organik Kirliliklerin Değişimi (Samsunlu,
1986).
Temel olarak bu parçalanma ve sentez olaylarının gerçekleştiği aerobik
sistemler ise şunlardır (Samsunlu, 1986).
Aktif Çamur Sistemleri
- Biyodiskler
- Stabilizosyon Havuzları
- Yapay Sulak Alanlar
28

4.3.1.1 Aktif Çamur Sistemleri
Aktif çamur, organik ve inorganik maddeler içeren atıksu ile hem canlı hem de
ölü mikroorganizmaların karışımıdır. Aktif çamur sistemi, mikroorganizmaların
organik maddeyi oksijen kullanarak ayrıştırmaları esnasında yararlanılarak geliştirilen
bir aerobik arıtma sistemidir.
Klasik aktif çamur sürecinde, atıksu mikroorganizmaların yüksek
konsantrasyonlarda bulunduğu havalandırma havuzuna verilir. Organik madde,
mikrobiyal büyüme için hem enerji kaynağı olarak görev alır ve yeni hücrelerin
sentezinde kullanılır. Ayrışma ürünleri olarak karbondioksit ve su oluşur, reaktörün
içeriği “karışık sıvı askıda katı madde” veya “karışık sıvı askıda uçucu madde” olarak
tanımlanır ve fazlaca mikroorganizmalardan ve inört ve biyolojik olarak ayrışamayan
maddelerden ibarettir.
Aktif çamur sistemlerinin havalandırılması tabandan difüzörlerle veya
yüzeyden havalandırıcılarla yapılır. Havalandırma havuzunda bekletme süresi 4-6 saat
arasında değişir. İşletmede ustalık istemesine rağmen hemen hemen her yerde
rahatlıkla çalıştırılabilecek bir sistemdir (Muslu, 1996)

4.3.1.2 Damlatmalı Filtreler
Damlatmalı filtreler, üzerinde mikroorganizmaların biyofilm halinde büyüdüğü
katı tanecikler içeren bir dolgulu kuleden ibarettir. Filtre malzemesi çapları 25-100 mm
arasında değişen kırma taşlardan meydana gelmekteydi ancak günümüzde filtre
malzemesi olarak hurda plastik malzeme kullanılmaktadır. Atıksu akış hızı,
biyofilmleri malzeme yüzeyinden koparamayacak kadar yavaş olup film halinde katı
yüzeylerinden aşağı doğru akarlar. Hava filtre yatağının altından yukarıya doğru doğal
konveksiyonla hareket eder. Hava akımı için itici güç, sıcaklık farkından kaynaklanan
yoğunluk farkı olup, ısınan hava genleşerek yukarı doğru hareket eder (Muslu, 1996).
Atıksu filtre malzemesi içinden geçerken, malzemelerin üzerinde mikro ve
makro organizmalardan meydana gelen bir biyolojik tabaka (biyofilm) oluşur.
Buradaki canlılar, sıvı içinde mevcut organik maddelerin besin maddesi olarak
kullanarak, gittikçe bu tabakanın kalınlığını arttırırlar. Biyolojik tabakanın kalınlığı
artarken, absorbe edilen organik maddeler daha filtre malzemesinin yüzeyine yakın
biyofilm kısımlarına varmadan tüketilir. Bunun sonucunda, dışarıdan karbon kaynağı
29

bulamayan mikroorganizmalar iş solunum fazına giderler. Bu sebeple biyofilm
tabakası malzeme yüzeyinden koparak atıksu ile son çökeltim havuzlarına geçer.
Burada çöktürme işlemiyle sudan ayrılırlar.
Filtrede bulunan biyolojik topluluklar aerobik, anoerobik, fakültatif bakteriler,
mantarlar, algler, protozoalar ve ayrıca solucan, böcek larvaları ve salyangozlardan
oluşur. Özellikle sıcak iklimlerde, bu biyolojik topluluklardan algler, filtre yüzeyinde
çoğalarak filtreyi bloke edebilirler. Aşırı yüklere karşı dayanıklı olamayan damlatmalı
filtreler soğuk iklimlerde pek verimli değildirler (Yüceer, 1997).

4.3.1.3 Biyodiskler
Biyodiskler, betonarme veya çelikten yapılmış, uzun ve sığ tankların içerisinde
yer alan PVC veya polistirenden yapılmış, 2-3 m çapında ve 2-3 cm kalınlığında
dairesel plaklardan ibarettir. Diskler bir şaft üzerine birbirine paralel olarak ve toplam
yüzey alanın %50’si atıksuya batacak şekilde yerleştirilir. Şaft bir motor yardımıyla
dakikada 2-3 devirle döndürülür. Sistem işletmeye alındıktan sonra, atıksuyun içindeki
organizmalar disk yüzeyinde biyofilm şeklinde büyürler ve atıksudaki organik
bileşikler biyofilm içine difüzlenirken organizmalar tarafından CO2’ye oksitlenir.
Dönüş sırasında biyofilmler hava ile temas ederek oksijen gereksinimini sağlar.
Biyoflim kalınlığı yaklaşık 3-4 mm olup optimal kalınlık 2-3 mm civarındadır.
Belirli bir kalınlığa ulaştıktan sonra kopan katı maddelerin tank içerisinde
çökelmemesi için gerekli karışım dönme hareketi ile karşılanır. Bu katı maddeler çıkış
suyu ile birlikte sistemi terk eder ve çökeltme havuzunda tutulurlar (Yüceer, 1997).
Biyodiskler genellikle küçük yerleşim merkezlerinin evsel atıksularının
arıtılmasında ve bazen de düşük hacimli endüstriyel atıksularda organik madde
giderilmesinde kullanılır (Yüceer, 1997).

4.3.1.4 Stabilizasyon Havuzları
Stabilizasyon havuzları, atıksuların içindeki organik maddelerin ayrıştırılıp
zararsız hale getirildiği, topraktan yapılmış nispeten sığ havuzlardır. Özel durumlarda
ve yer altı sularının kirlenme potansiyeli olduğu yörelerde havuzlar beton olarak
yapılmaktadır. Bu havuzlarda atıksuların arıtılması bakterilerin ve alglerin yardımıyla
doğal olarak gerçekleşmektedir. Bakteri ve alglerin büyüyüp çoğalabilmesi için gerekli
30

besi elementleri atıksudan alınmaktadır. Gerekli oksijen ise havuzun yüzey
kısımlarından hava ile temastan ve algler tarafından fotosentez yolu ile alınmaktadır.
Şekil 4.4’te stabilizasyon havuzlarında organik maddelerin stabilizasyonu ile ilgili
tipik bir şekil verilmiştir.
Stabilizasyon havuzları genel olarak aerobik, anaerobik ve fakültatif havuzlar
olarak sınıflandırılır. Aerobik havuzlar 70-120 cm derinliğinde sığ havuzlardır.
Anerobik havuzların derinliği 4m’ye kadar olabilir. Fakültatif havuzlarda ise, fakültatif
bakteriler hakimdir. Bu bakterilerin hem aerobik hem de anaerobik ortamda yaşalar.
Bu havuzların yöreye ve yükleme durumuna göre farklı uygulama tipleri vardır.
Örneğin, aşırı yükleri sürekli kullanmak gerekirse, havalandırmalı stabilizasyon
havuzları olarak kullanılırlar.
Stabilizasyon havuzlarında biyokimyasal oksijen ihtiyacı (BOİ) giderme verimi
kullanılmış suyun özelliğine, havuzun inşa edildiği coğrafi bölgeye ve çevre şartlarına
bağlı olarak %70-90 arasındadır (Altay, 1986).

O2

Alg

Çökelebilen CO2,NH3,PO43- O2

Bakteri
31

Çamur Tabakası

Şekil 4.4 Stabilizasyon havuzlarında organik maddelerin stabilizasyonu (Dağ, 1998).

4.3.1.5 Yapay Sulak Alanlar
Yapay sulak alan teknolojisi, sulak ortamlarda doğal olarak oluşan çeşitli
biyolojik olgular yardımıyla su kalitesini iyileştiren en iyi yöntemdir. Kısaca, suda
yaşayan bitkilerdeki ve topraktaki mikroorganizmalar, atıksudaki organik materyali ve
besin maddelerini, sulak alanlardaki çok çeşitli canlı varlıkların yaşam kaynağı olan
besin türüne dönüştürürler. Bunun yanında bitkiler, atıksularda mevcut olan azotun,
fosforun ve diğer besinlerin alınmasında aktif rol oynar.
Yapay sulak alanlar genellikle şehirsel ve endüstriyel atıksuların veya yağış
sularının arıtımı için dizayn edilirler. Sulak alanlar, su arıtımı yaban hayatı ortamı, su
deposu gibi çok amaçlı kullanım sergileyen sistemler olup ayrıca pasif rekrasyonel ve
çevresel eğitim olanakları da sunulabilmektedir.
Bu teknoloji arit, tropikal, aline bölgelerde uygulanabilmekte hatta don gibi
ekstrem iklimsel koşullarda bile arıtım işlerini sürdürebilmektedir. Yapay sulak alan
projeleri çoğunlukla büyüklük, şekil ve lokasyon açısından çok büyük ve geniş bir
yelpaze sergileyebilmektedir. En başta gelen zorlayıcı ve kısıtlayıcı faktör ise ihtiyaç
duyulan arazi miktarıdır.
İstenilen biçimde aplikasyonları yapılarak usulüne uygun olarak inşa
edildiklerinde yapay sulak alanları, evsel endüstriyel atıksulardaki ve yağış sularındaki
pek çok kirleticiyi etkin bir biçimde bertaraf edebilirler. Yapay sulak alanları özellikle
BOİ suda asılı zerrecikler, nitrojen, fosfor, hidrokarbonlar ve hatta ağır metaller gibi
kirleticileri bertaraf etme olayında oldukça etkilidirler. Bakım ve işletmeleri muntazam
olarak yapılmaları durumunda yapay sulak alanlar, etkili ve de güvenli bir su arıtma
teknolojisidir.
32

Yapay sulak alanlarının bakımı genellikle suda yetişebilen istenmeyen
bitkilerin ve sivrisinek gibi vektörleri kontrol altına alınması sınırlıdır. Etkili bir vektör
kontrolü ancak sivrisinek balıklarının veya derin olmayan yaşam ortamlarının sunumu
gibi entegre mücadele yöntemlerinin kullanılması ile sağlanabilmektedir. Uygun
biçimde dizayn edilen ve işletilen bir sulak alanda sediment birikimi önemli bir sorun
teşkil etmemektedir. Bunun sonucunda ise alanda biriken sedimentin temizlenmesi de
nadiren gerekmektedir (Altay, 1986).

4.3.2 Anaerobik Arıtma sistemleri
Atıksuların arıtılabilmesi için anaerobik sistemlerin kullanımı henüz yenidir.
Sıcak iklimlerde yaygın kullanım alanı bulabilmektedir.
Anaerobik sistemlerde arıtma organik maddeleri anaerobik bakteriler tarafından
parçalanarak stabil hale getirilmesi prensibine dayanır. Bu sistemde

Yeni Hücreler

Organik Yeni Hücreler
Madde
+ Alkol
+
Asitler
+ CH4,H2S,NH3,CO2
+
Kararlı son ürünler

Anaerobik ayrışmada serbest oksijen bulunmadığı için yerine, azot, kükürt ve
karbon ile reaksiyona girerek, NH4, H2S ve CH4 meydana gelir. Dolayısıyla anaerobik
reaksiyonlar sonucu üretilen metan gazı enerji kaynağı olarak kullanılabilir. Kirlilik
parametresi olan 1 kg KOİ’den 0,25 kg metan gazı üretilir.
Anaerobik atıksu arıtma sistemleri kapalı ortamlarda yapılmakta, atıksu giriş
çıkışı kontrolleri bulunmaktadır. Sistemin modifikasyonları oldukça çok olmasına
rağmen çalışma prensibi aynıdır. Verimli çalışma sıcaklığı 35 C civarındadır. Bunun
için gerekli olan enerji tüketilen metan gazından temin edilmektedir (Samsunlu, 1986).
33

4.3.3 Aerobik Biyolojik Arıtma İşlemlerinin Karşılaştırılması
Evsel atıksular hangi yöntemle atılırsa atılsın iyi bir planlama ve işletme
sayesinde kirlilik parametrelerinin giderimi %90-95 civarında sağlanır.
Burada en önemli husus arıtma tesislerinin ön yatırım ve işletme maliyetidir.
Ne yazık ki ülkemizde ilk düşünülen ön yatırım maliyetleridir. Genelde arıtma tesisi
tipi açısından aktif çamur sistemleri önerilmektedir. Klasik aktif çamur tesislerinin ön
yatırım maliyetleri stabilizasyon havuzlarına oranla 15-20 kat daha fazladır. Fakat
stabilizasyon havuzlarının da arazi gereksinimi aktif çamura oranla 10-15 kat daha
fazladır. Arazinin son kullanım durumu veya tesisin iptali söz konusu olduğunda arazi
yine kuruma aittir ve stabilizasyon havuzlarının normal tarım arazisi haline getirilmesi
çok kolaydır. Aktif çamurda makine, teçhizat ve betonarmeye harcanan para ile
stabilizasyon havuzlarında araziye harcanan paranın geri dönüşümü dikkate
alınmalıdır. Bunun yanında sistemleri işletme maliyetleri açısından değerlendirecek
olursak, stabilizasyon havuzlarının işletme maliyetini oldukça düşük olduğu
görülmektedir (Tablo 4.6).
Tüm hatlarıyla belirtilen bu kriterler bütün sistemler için ele alındığında, en
uygun arıtma tesisi tipinin seçiminde, atıksu ve alıcı ortam özellikleri, iklim, arazi,
jeolojik yapı…vs. önemli parametrelerdir.
Bu parametrelerin önemini açıklamamız gerekirse, örneğin soğuk iklimlerde iyi çalışan
aktif çamur sistemi sıcak iklimlerde de çalışır, ancak sıcak iklimlerde iyi çalışan bir
stabilizasyon havuzu soğuk iklimlerde hiç de iyi çalışmayabilir. Bundan dolayı
bölgeye uygun arıtma tesislerinin planlanması, çok iyi etüt edilmelidir. Özellikle yerel
yöntemler, atıksu arıtma tesisleri kurulması için yeterli ödenekleri olmasa bile, kendi
bölgeleri için fizibilite çalışması yapılmalı, uygun arıtma tipini alternatifleri ile birlikte
değerlendirmelidir. Tablo 4.7’de atıksu arıtma sistemleri ve işletme maliyetleri
verilmiştir (Yüceer, 1996).

Tablo 4.6 Aerobik Biyolojik Araştırma İşlemlerinin Karşılaştırılması (Yüceer, 1996).
Enerji
Org. İşletme ve
Arıtma Tesisi BOİ İht. Arazi İht.
Azot Bakım
Sistemi Giderimi (kwh/kg (de)
Gid. Özellikleri
BOİ)
Klasik akit çamur 80-95 15-50 1-3 0.2-0.4 Yetişmiş
eleman
34

ihtiyacı var
Yetişmiş
Uzun havalandırmalı
75-95 15-30 2-4 0.35-0.65 eleman
aktif çamur
ihtiyacı az
Yetişmiş
Damlatmalı fitre 65-95 15-50 0.2-0.3 0.3-0.4 eleman
ihtiyacı var
Yetişmiş
Biyodiskler 80-90 15-50 0.05-1.0 0.3-0.5 eleman
ihtiyacı az
Stabilizasyon Kolay
70-95 40-50 0-0.05 3-12
havuzları İşletme
Kolay
Yapay Sulak Alan 75-95 45-55 0-0.05 2-7
İşletme

Tablo 4.7 Atıksu Arıtma Tesisleri ve işletme maliyetleri (Yüceer, 1996).
U.S. $ Olarak Maliyet x 1000
Ortalama
Sistem
İnşaat Mekanik Elektrik Toplam Yıllık İşletme
Maliyeti
Klasik Aktif
267 55 143 465 30.6
çamur
Damlatmalı
394 86 130 610 30.3
filtre
Biyodiskler 175-5 214.5 10.1 400.1 19.8
Stabilizasyon 299 66.3 - 305.3 1.38
35

havuzları
36

5. PAKET ARITIM TESİSİNİN DİZAYN DEĞERLERİ
5.1 Giriş Suyu

Kullanıcı : 1000 kişi
Atıksu tipi : Evsel
Su kullanımı : 200 lt/kişi.gün
Günlük debi : 200 m3/gün
Kişi Başına Organik yük :60 gr/kişi/gün
PH :6–9

5.2 Çıkış Suyu Değerleri
Arıtma tesisi çıkış suyu 4 Eylül 1988 tarih ve 19919 sayılı resmi gazetede
yayınlanan Su Kirliliği Kontrol Yönetmenliği 5.1’deki değerlere uygun olacaktır
Arıtma tesisinden çıkan suda istenen parametreler :

Tablo 5.1 Evsel Nitelikli Atıksular (SAYTO, 2003)
Birim Kompozit Numune Kompozit Numune
Parametre
2 Saatlik 24 Saatlik
Biokimyasal Oksijen
Mg/LT 50 45
İhtiyacı
Kimyasal Oksijen
Mg/lt 160 110
İhtiyacı (Koi)
Askıda Katı Madde Mg/lt 60 30
PH 6-9 6-9
37

6. PAKET TESİS EKİPMAN ÖZELLİKLERİ

6.1 Paket Tesis

Miktar : 1ad
Tip : SP-1000
Kaplayacağı Hacim: (en * boy * yükseklik )
2.20 m * 10.50 m * 3.00 m 2 Adet
Malzeme : Tesis karbon çelik maddeden imal edilecektir. Karbon çelik, yüzey
temizleme işlemine tabi tutulduktan sonra ıslak yüzeyler 2 kat epoxy astar ve sonra
coal-tar epoxy ile, dış yüzeyler ise 2 kat boya ile boyanarak korozyona karşı önlem
alınacaktır.
Sistemde kullanılan Ana Hava Kolektörü, Air-Lift ve Klor Şaşırtmalı
Perdeleri Cr/Ni malzemeden imal edilecektir.

6.1.1. Havalandırma Bölümü
- Hava dağıtım boruları ve vanalar,
- Giriş savak sistemi
- Çıkış nozulları
- Gerekli armatürler

6.1.2. Çökeltme Bölümü
- Çökeltme plakaları
- Air-lift mekanizması
- Çıkış savağı
- Çamur çökeltme bölgesi
- Çamur ve yağ alma nozulları

6.1.3. Çamur Stabizasyon Bölümü
- Hava dağıtım boruları
- Giriş savak sistemi
- Çıkış kapısı
38

6.1.4. Klor Temas Bölgesi
- Karıştırma perdeli

6.2. Sepet Izgara
Sepet ızgara fosseptik ve paket arıtma girişine olmak üzere ve 2 cm olan çubuk
aralığı vasıtası ile daha büyük katı maddeleri tutarak sistemi koruyacaktır. Izgara
karbon çelik malzemeden imal edilecek olup, yüzey temizleme işleminden sonra epoxy
boya ile boyanacaktır.

6.3. Blower
Marka : Sıemens Motorlu
Miktar : 2 Ad ( 1 adet yedek kullanılması faydalıdır)
Kapasite : 250/m3 /h
Basınç : 300 mbar
Motor Gücü : 5,5 KW6.4 Elektrik Panosu
Sistemin çalışması için TSE’li malzemeli ve standartlara uygun Sıemens marka
ağırlıklı malzeme ile pano ve elektrik tesisatı yapılacaktır.

6.5. Klor Depo Ve Dozaj Tankı
Miktar : 1 ad.
Kapasite : 100 lt.
Malzeme : Polietilen
Tip : Dik ve silindirik

6.6. Klor Dozaj Pompası
Marka : Astral
Miktar : 1 ad.
Kapasite : 0-2 lt/h
Basınç : 7 bar
Motor : 220 Watt
39

6.7. Atıksu Terfi Havuzu ( Kapsam Harici )
Kanaldan gelen atıksuyu toplamak ve terfi etmek amacıyla yapılacaktır.
Miktar : 1 ad.
Kapasite : 70 m3
Malzeme : Betonarme

6.8. Giriş Terfi Pompası
Marka : WILO-TPR 10 M
Miktar : 2 ad. ( 1 adet yedek kullanılmasında fayda vardır)
Kapasite : 7 m3 /h
Basınç : 9.9 Mss ( Yerinde kontrol edilmelidir)
Motor Gücü : 0.75 KW

ŞİRKET TARAFINDAN YAPILACAK İŞLER
1. Tesisin proses dizaynı ve projelendirilmesi
2. Terfi ( Dengeleme Havuzu ) havuzu ve tank kaidesinin yapım projeleri
3. Tesisin çalıştırılması ile ilgili işletme ve bakım talimatlarının verilmesi
4. Tesisin işletmeye alınması
5. Paket tesisin montaj mahalline kadar nakli ve montajı

MÜŞTERİ TARAFINDAN YAPILACAK İŞLER
1. Terfi (Dengeleme Havuzu) havuzu yapımı
2. İşletme için gereken elektrik, su ve sodyum hipokloritin bedelsiz olarak
verilmesi
3. Atıksuyun tesis girişine kadar getirilmesi ve arıtılmış suyun deşarj mahalline
kadar götürülmesi
4. Gerekli enerjinin Paket Atıksu Arıtma Tesisine kadar getirilmesi
5. Montaj sırasında firmamız çalışanlarının

GARANTİ
Tesis, üretici firma olan şirketin 1 (Bir) yıllık garantisi altındadır. Bu garanti,
malzeme imalat ve montaj hatalarını kapsar. Aynı zamanda tesisin sinek, koku ve
40

rahatsız edici gürültü yapmayacağı ve çıkış suyu kalitesinin taahhüt edilen değerleri
aşmayacağı garanti edilmektedir. İşletme personelinden kaynaklanan kusur ve hasarlar
garanti kapsamı dışındadır ve evsel atıksu dışında bir karakterde gelen atıksu için
garantiler geçerli değildir. Tesisin giriş şartları ve çıkış şartları değişmediği sürece
proses açısından garantisi ömür boyudur.
41

7. SİSTEMDE YER ALAN ÜNİTELER VE AKTİVİTELERİ

7.1 Giriş Sepeti
Evsel atıksuların karakteristiği de diğer atıksular gibi kaba malzemeler (poşet,
kağıt vb.) içerir. Bu malzemelerin sisteme girmeden tutulması gerekir. Çünkü bu kaba
malzemeler biyolojik ünitenin yükünü arttırır. Nedeni sisteme giren kaba malzemelerin
içinde bulunan organik maddeler çeşitli türbülanslarla parçalanarak ekstra yük olmuş
olur. Ayrıca ızgaraların görünürdeki görevi ise kaba malzemelerin sistemdeki pompa
ve diğer ekipmana zarar vermesini engellemektir (SAYTO, 2003).

7.2 Dengeleme Havuzu
sisteme giren suyun sabit olması gerekir. Bilindiği gibi su kullanımı gün boyunca
değişiklik gösterir. Bu değişikliğin laminer hale getirilmesi gerekir. Aksi halde sistem
düşük veya yüksek miktarda yüke maruz kalıp sistemden beklenen verim sağlanmamış
olur. Dengeleme havuzu sayesinde gelen atıksu burada birikecek ve buradan sisteme
dalgıç atıksu pompalarıyla sabit bir şekilde basılacaktır. Dengeleme havuzunun hacmi
hesaplanırken proje debisi göz önünde bulundurulacaktır (SAYTO, 2003).

7.3 Havalandırma Havuzu
Havalandırma havuzu sistemin biyolojik kısmını oluşturmaktadır. Bütün
biyolojik aktiviteler bu havuzda cereyan etmekte olup atıksudaki organik maddeler
burada bulunan mikroorganizmalar tarafından parçalanarak daha az zararlı ürünlere
dönüştürülmektedir. Burada teşekkül eden mikroorganizmalar oksijene ihtiyaç
duyarlar. Bu ihtiyaç blowerların bastığı havanın difizörler vasıtasıyla havalandırma
havuzuna basılmasıyla karşılanır. Mikroorganizmaların diğer bir ihtiyacı ise nutriend
(besi maddesi) dir. Bunu ise gelen evsel atıksu oluşturur. Havalandırma havuzunda
atıksuyun bekletme müddeti 14,5 saattir. Havalandırma havuzunda kullanılan
difizörler membranlı tıkanmaz tip seçilmiştir (SAYTO, 2003).

7.4 Çökeltim Havuzu
Havalandırma havuzundan gelen atıksu çökeltim havuzlarına gelir. Atıksuyun
buraya alınmasındaki amaç havalandırma havuzunda teşekkül eden biyolojik
42

yıkımların gravite (yerçekimi) ile tabana çöktürülmesidir. Çökeltim havuzlarının
tabanı konik olarak planlanmış olup tabana air-lift pompa yerleştirilmiştir. Bu
pompanın amacı çökeltim havuzlarının tabanında biriken canlı aktif çamuru ya çamur
çürütme kısmına yada havalandırma havuzuna basmaktır. Havalandırma havuzuna geri
devirin nedeni havuzdaki canlı biyo kütle miktarını sabit tutup sistemi beslemektir.
Çökeltim havuzunun üst kısmında bulunan duru su ise savaklanarak klor temas
odasına gider (SAYTO, 2003).

7.5 Klor Temas Odası (Dezenfeksiyon)
Çökeltim havuzundan savaklanarak klor temas havuzuna gelen atıksular
şaşırtmalı olarak planlanmış perdeler arasından geçerken klor dozaj pompasının
sayesinde klorlanacaktır. Klor, temas odasının başından itibaren verilecektir. Klorun
sisteme başından verilmesinin ve şaşırtmalı perdelerin kullanılmasının amacı
dezenfektanın homojen olarak atıksuya karıştırılmasıdır (SAYTO, 2003).

7.6 Çamur Çürütme Bölümü
Air-lift pompa yardımı ile bu bölüme gelen, çamur bir müddet havalandırılır.
Daha sonra bu çamur vidanjörler yardımı ile sistemden uzaklaştırılır (SAYTO, 2003).

7.7 Makine Dairesi
Bu bölümde sistemde kullanılacak tüm ekipmana müdahale edilip sistemin
gidişatı izlenebilir. Başka bir deyişle sistemin kontrol odasıdır (SAYTO, 2003).

7.8 Çıkış Suyu Kalitesi
Arıtılmış su kalitesi 1380 Sayılı Su Ürünleri Kanununda ve 4 Eylül 1988 Tarih
ve 19919 Sayılı Resmi gazetenin Sayfa 70 ve Tablo 21.1’sinde yer alan “ Nüfus<1000
olan” yerler için belirtilen izin verilebilir deşarj şartlarını sağlayacaktır. Bu
parametreler aşağıda belirtilmiştir (SAYTO, 2003).
43

Tablo.7.1 Evsel Nitelikli Atıksular (SAYTO, 2003).
Birim Kompozit Numune Kompozit Numune
Parametre
2 Saatlik 24 Saatlik
Biokimyasal Oksijen
mg/lt 50 45
İhtiyacı (BOİ5)
Kimyasal Oksijen
mg/lt 180 120
İhtiyacı (KOİ)
Askıda Katı Madde
mg/lt 70 45
(AKM)
PH - 6-9 6-9
44

8. 1000 KİŞİLİK YÜKSEKOKUL İÇİN PAKET TİP EVSEL ATIKSU
ARITMA TESİSİ PROSES HESAPLAMALARI

8.1 Sisteme Gelen Debi Hesabı Ve Ön Toplama Hacmi
Q=Nxq
N: Kişi Sayısı
q: Günlük Su Kullanımı (200 lt/gün = 0,2 m3/gün)
Q = 1000 x 0,2 = 200 m3/gün = 8,22 m3/h

Pik debi göz önüne alınıp maksimum saatlik debiyi bulalım ( Bu debi
bulunurken tüm gün boyunca gelen atıksunun 14 saatte geldiği kabul edilmiştir.)
Bu hacme göre ön toplamanın kapasitesini 5 saatlik alıp hacmi bulursak:

Q 200
V=
14
xt =
14
x5 ≅ 71,43 m3

8.2 Havalandırma Havuzunun Dizaynı
SO : Sisteme girişteki biyokimyasal oksijen ihtiyacı (220 mgr BOİ / lt)
S : Sistemden çıkıştaki biyokimyasal oksijen ihtiyacı ( 20 mgr BOİ / lt)
NH3-N : NH3 kaynaklanan azot ( 20 mgr/lt)
Q : Debi
MLSS : Havalandırma havuzundaki aktif çamur konsantrasyonu (600 mgr/lt)
MLVSS : Havalandırma havuzundaki uçucu cinsten aktif çamur
konsantrasyonu (4200 mgr/lt)
F Nutrient(b esi)
= = 0,1gün -1
M Mikroorgan izma

V : Hacim (m3)
F Qx(S O − S)
=
M VxMLVSS
200x(220 − 20)
0,1= V = 95 ,24 m
Vx4200
1.TANK 2,0 x 2,7 =56,70 m3
2.TANK 2,0 x 8,50 x 2,7 = 45,90 m3
45

TOPLAM =102,6m3
Sistemden uzaklaştırılacak organik yük
Q(So − S) 200(220 − 20)
F= = = 40kg/gün
1000 1000
Havalandırma havuzundaki mikroorganizma miktarı
F 40
M= = ≅ 400kg
0,1 0,1

Sistemdeki azot yükü
QxNH 3 200x20
LN = = = 4kgN/gün
1000 1000

8.2 Sisteme Gerekli Hava Hesabı
OR=ORC+ORN
F
O RC = M(a' x( ) + b' ) = 400x(0,55x 0,1) + 0,15) ≅ 85kgO 2 /gün
M

Havalandırma Havuzu İçin
OR: Toplam oksijen ihtiyacı
ORC:Sentez ve iç solunum fazlarında gereken oksijen ihtiyacı
ORN:Nitrifikasyon sırasında gereken oksijen ihtiyacı
a’: Enerji üretimi için kullanılan substratın toplam uzaklaştırılan substrata
oranını ifade eder ( genelde 0,55 alınır)
b’: İçsel solunum fazında her kg tam karışımlı sıvıdaki uçucu katı madde(ML
VSS) için bir günde kullanılan oksijen miktarı (kg cinsinden b’:O,15gün-1alınır.)
ORN = 4,6 xL N = 4,6 x 4 = 18 ,4kgO 2 / gün

OR = 85 +18 ,4 = 103 ,4O
2/gün

8.4 Dengeleme Havuzu İçin
Dengeleme havuzunun bekletme süresinden yararlanarak arıtma verimini
arttırabiliriz. Çünkü dengeleme havuzunda sistemde arıtmayı gerçekleştiren
biyokütlenin oluşumunu hızlandırabiliriz. Bunun için tek eksiğimiz dengeleme
46

havuzuna vereceğimiz oksijendir. Bunu da dengeleme havuzuna vereceğimiz hava ile
ortadan kaldırabiliriz.
103,4
Havaland ıamaHavuzuSa atlikOksij engereksin imi = = 4,31kgO 2 /saat
24

Atıksu dengeleme havuzunda 5 saat alıkonursa dengeleme havuzunun O2
gereksinimi
5x4,31 = 21,55kgO 2

8.5 Çamur Çürütme Havuzu İçin
Çamur çürütme havuzunda kullanılan O2 kokuşmayı önlemek içindir. Organik
madde bulamayan bakteri belli bir müddet sonra kendi kendini öldürür. Bu olayı
hızlandırmak amacıyla havuza O2 kazandırılır. Bu olay her gün gerçekleşmez gözlem
neticesinde belirlenen fazla çamur bu bölüme alınır ve O2 verilir. Dolayısıyla bu havuz
için ~2kgO2/gün alınabilir (SAYTO, 2003).
Air-Lift Geri Devir Hava Pompası
Burada mutlaka oksijene ihtiyaç yoktur. Çünkü pompanın işlevini yerine
getirebilmesi için hava gereklidir. Bu havada ¾”lik bir borudan 2” bir boruya hava
vermek suretiyle oluşan emişten yararlanarak çökeltim havuzunun tabanında biriken
çamuru havalandırma veya çamur çürütme havuzuna taşır. ¾”lik borudan geçen
akışkanın hızı 5m/sn kabul edilirse: (1”=2,54 cm)
¾”lik borunun kesit alanı π r2 den
3,14 x (0,375 x 2,54)2 = 2,85 cm2
Bu alandan ve hızdan yararlanarak ¾ borunun hava debisi
Q = V x A = 10 x 0,000285 = 0,00285 m3 hava / sn = 10,26 m3 hava / saat

8.6 Toplam Oksijen İhtiyacı
103,4 + 21,55 + 2 =126,95 kgO2 / gün
Yukarıdaki 126,95 kgO2 / gün oksijeni içeren hava hacmi;
126,95
Vhava= 1,2x0,232x 0,08x24 ≅ 238m hava/saat
3

Air-lift pompanın hava ihtiyacı ile birlikte toplam hava ihtiyacı
47

VTOPLAM = 238 + 10,26 = 248,26m 3 hava/saat

8.7 Üretilen Çamur Miktarı Ve Çamur Yaşı

F
M W = Mx(ax( ) − b)
M
MW : Üretilen uçucu katı madde miktarı (kg/gün)
a : Sentez fazında uzaklaştırılan her kg substrat için üretilen kg çamur
miktarını ifade eden sabit. (0,8 – 1,1)
b : İçsel solunum fazında birim zamanda askıda olan tam karışımlı
sıvıdaki askıdaki uçucu katı madde oranını ifade eden sabit. (0,08)
M W = 400 x((1x0,1) − 0,08 ) = 8kg / gün

M 400
Çamur yaşı θc = = = 50gün
MW 8

8.8 Çökeltim Havuzunun Boyutlandırılması
Atıksu arıtma tesisimiz paket olduğundan yer sıkıntımız vardır. Fakat çökeltim
havuzlarının tasarımında etkin rol oynayan belirli bir yüzeysel yükleme hızı vardır.
Çökelmenin verimli sağlanabilmesi için belirli bir alan oluşturmak gerekir. Ortalama
debide çökeltim havuzları yüzeysel yükleme hızı 8-16 m3/m2 –gün arasında olmalıdır.
Gerekli alanı sağlamak için çökeltim havuzuna açılı bir vaziyette ondilin plakalar
yerleştirilir. Böylece her bir plaka belli bir yüzey alan teşkil edecektir. Bu plakaların
sayısı şöyle bulunur;
Yüzeysel yüklemeyi 16 m3/m2-gün seçelim.
Q 200
Gerekli Alan A = S = 16 = 12,5m
2

y

Paket arıtmanın genişliği 2 m olduğundan 1 x 2 m lik ondilin tabakalardan 6
adet yerleştirirsek gerekli yüzey alanını sağlamış oluruz.
Çökeltim havuzunda bekletme müddeti t = 3,5 saat alınmıştır. Buna göre çökeltim
havuzunun toplam hacmi
V = Qxt = 8,33x3,5 ≅ 29m 3
48

29m3’lük hacim ve 16 m3 / m2-gün yüzeysel yükleme de göz önüne alınarak bir
adet çökeltim havuzu yapılmıştır.

8.9 Klor Temas Odası
Literatürde aktifleşmiş çamur ünitesi çıkışında 15 dakikalık bir dezenfeksiyon
neticesinde 0,5 mg/lt bakiye klor bırakabilen klor miktarı 3-9 mg/lt olarak
belirtilmiştir. Buradan yola çıkarak klor havuzunun hacmi:
Vklor = Qxt = 0,139x15 ≅ 2,08 m3

Klor sarfiyatı:
Litre başına 9 mg kullanırsak 8.333,3 lt/saat lik debiye yaklaşık 75 gr saf klor
kullanırız.
%25 lik HOCl (Hipoklorik) klor kullanıldığı taktirde doğru orantı yardımı ile
yaklaşık saatte 0,5 lt klor temas odasına klor basmak gerekir.
49

SONUÇ VE ÖNERİLER

Günümüzde insan kaynaklı atıksuların arıtılmasının önemli bir sorun
haline geldiği açık bir şekilde görülmektedir. Bu doğrultuda tasarlanmış
sistemler de ülke boyutunda yaygınlaşmıştır. Yapılan bu tesislerin sayısının
artması da varolan su kaynaklarının kullanımını önlemiş ve haddinden fazla
maliyete neden olmuştur. Büyük şehirlerde arıtma tesislerinin kaçınılmazdır.
Ancak küçük birimlerde ve yerleşim yerlerinde büyük arıtma tesisleri yerine
aynı görevi üstlenen paket arıtma sistemlerinin kullanılması daha uygun
olmaktadır.
Sonuç olarak Paket arıtma sistemleri büyük arıtma sistemlerine göre
daha ekonomik daha az yer kaplayan büyük arıtma tesisleri gibi çok sayıda
kalifiye elemen gerektirmeyen ve arıtma çamuru gibi yan ürünün olmayan
çevre dostu bir arıtma birimidir. Bu bilgiler ışığı altında yorum yapmak
gerekirse debisi ve atıksu yükleri düşük olan yerleşim yerlerinde paket arıtma
sistemleri kullanımı yaygınlaştırılmalıdır.
50

KAYNAKLAR
ALTAY D. Atilla., 1986. Fakültatif Stabilizasyon Havuzları Biyolojik
Verime Etkileyen Faktörlerin Araştırılması, Doktora Tezi, İTÜ İnşaat
Fakültesi.
KARGI F., 1995. Çevre Mühendisliğinde Biyoprosesler, DEÜ
Mühendislik Fakültesi Yayınları, İzmir.
MUSLU Y., 1996. Atıksuların Arıtılması, Cilt I-II, İTÜ İnşaat Fakültesi Çevre
Mühendisliği Bölümü. Sayı 1581.
YÜCEER A., 1996. Atıksu Arıtma Tesislerinin Planlanması Sorunlar Ve
Çözüm Önerileri 3. Çevre Şurası. Antalya
YÜCEER A., 1997. Su Kirliliği Ve Arıtma Sistemleri Teknolojileri, Türkiye
Köy İşleri Bakanlığı, Doğal Su Kaynakları Ve Su Kirliliği Eğitim Semineri.
Adana
TÜNAY O., ORHAN D., BEDERLİ A., 1991. Endüstriyel Atıksuların Ön
Arıtılması, Teknoloji İletim Semineri.
DAĞ C. MURAT., 1998. Su Ve Kanalizasyon Hizmetlerinin Yönetimi
Semineri, Seminer Notları Dizisi: Yerel Yönetimler Araştırma Ve Eğitim
Merkezi. Ankara
Mc Graw, 1994. Wastewater Engineering Treatment Disposal Reuse,
İnternational Edition. Sayı 331
SAMSUNLU A., 1999. Çevre Mühendisliği Kimyası İTÜ Çevre Mühendisliği
Bölümü, Som Çevre Teknolojileri Yayınları. İstanbul
SAMSUNLU A., 1986. Çevre Mikrobiyolojisi, DEÜ Mühendislik-Mimarlık
Fakültesi Çevre Mühendisliği Bölümü, İzmir.
SAYTO, 2003. Paket Arıtma Sistemleri Kataloğu, Adana.
51

ÖZGEÇMİŞ

S.ÖZHAN GEDİK;
1978 yılında Kahraman Maraş’ta doğmuş olup aslen Malatya’nın Hekimhan
İlçesine bağlı Sarıkız Köyü’ndendir. İlköğrenimini Adana’nın Ahmet Sapmaz
İlköğretim okulunda, orta öğrenimini Necdet Kahraman Ortaokulunda ve lise
öğrenimini Adana Erkek Lisesi’nde tamamlamıştır. Şu an ise Cumhuriyet Üniversitesi
Mühendislik Fakültesi Çevre Mühendisliği Bölümünde öğrenim hayatını devam
ettirmektedir.