You are on page 1of 32

Przewodnik dla lekarzy weterynarii

Autorzy:

JERZY GAWOR
KATARZYNA JODKOWSKA
GRZEGORZ KURSKI
MICHAŁ CEREGRZYN

CHOROBY
JAMY USTNEJ KOTÓW
Autorzy

Jerzy Gawor
Klinika weterynaryjna ARKA, Kraków
Sekcja Stomatologiczna PSLWMZ

Katarzyna Jodkowska
Wydział Medycyny Weterynaryjnej SGGW, Warszawa
Sekcja Stomatologiczna PSLWMZ

Grzegorz Kurski
Klinika weterynaryjna ELWET, Warszawa
Sekcja Stomatologiczna PSLWMZ

Michał Ceregrzyn
Instytut Fizjologii i Żywienia Zwierząt PAN, Jabłonna
konsultant naukowy marek Pedigree i Whiskas

CHOROBY
JAMY USTNEJ KOTÓW
Szanowni Państwo,

Do Państwa rąk trafia kompendium chorób jamy ustnej kotów opracowane przez
najlepszych w Polsce specjalistów z tego zakresu. Nie przypadkiem staje się to podczas
trwania akcji „Uśmiech Pupila”, gdyż właśnie ta akcja ma na celu uświadomienie, przede
wszystkim właścicielom zwierząt, jak ważna jest higiena jamy ustnej, a w szczególności
zębów, i jaką rolę odgrywa w tym postępowaniu profilaktyka chorób zębów i przyzębia.
Sekcja Stomatologiczna Polskiego Stowarzyszenia Lekarzy Weterynarii Małych
Zwierząt od lat prowadzi działania mające na celu propagowanie „zdrowych zębów”
u psów i kotów. Pomoc, jakiej w promocji zdrowia jamy ustnej udzielają nam specjaliści
z zakresu żywienia zwierząt, oraz rzetelna wiedza Autorów niniejszego opracowania dają
lekarzom weterynarii kolejne narzędzie do coraz lepszego zaspokajania potrzeb naszych
pacjentów i ich właścicieli.
Prezes Polskiego Stowarzyszenia
Lekarzy Weterynarii Małych Zwierząt
Prof. dr hab. Roman Lechowski


Wst¢p czoną od góry podniebieniem, gardłem w kierun-
Koty są coraz częściej pacjentami lecznic wetery- ku doogonowym i dobrzusznie dnem jamy ustnej.
naryjnych, a ich właściciele coraz lepiej rozumie- Wszystkie tkanki miękkie jamy ustnej pokryte są
ją, co może dolegać ich podopiecznym. Z tego błoną śluzową. Są to śluzówka przedsionka i ślu-
powodu problemy, które wcześniej były pomijane zówka policzka, dziąsło oraz wyspecjalizowana ślu-
lub po prostu niezauważane, powoli stają się coraz zówka pokrywająca język.
większym wyzwaniem dla lekarzy zajmujących się Uzębienie kotów wykazuje cechy charakterystycz-
medycyną małych zwierząt. Grupa schorzeń, które ne dla zwierząt mięsożernych: niskie ostroguzkowe
często stanowią powód wizyty u lekarza, to właśnie korony przystosowane do chwytania i rozdrabniania
schorzenia jamy ustnej. Pamiętając o tym, lekarz oraz brak powierzchni żujących – wyjątek stanowią
weterynarii powinien odpowiednio edukować opie- małe zęby trzonowe szczęki znajdujące się na końcu
kunów jego pacjentów, tak aby chronić ich przed łuków zębowych (ryc. 1).
chorobami i maksymalnie wcześnie rozpoznawać
wszelkie zaburzenia i choroby jamy ustnej, które
szczególnie u kotów mogą w istotny sposób wpły-
wać na jakość życia, a nawet przyczynić się do jego
wyraźnego skrócenia.
Jama ustna kotów jest przystosowana do ściśle mię-
sożernego sposobu odżywiania się tych zwierząt
i jest zaopatrzona w zredukowaną ilość ostrych,
tnących zębów. Kot ma możliwość szerokiego roz-
warcia szczęki i żuchwy oraz stosunkowo mocną
budowę kośćca trzewioczaszki. Mimo doskonałego
przystosowania do zadań, które ma ona do wykona-
nia, jama ustna narażona jest na wystąpienie szeregu
chorób i zaburzeń, które zostaną omówione w niniej­
szym przewodniku.

Aspekty kliniczne anatomii jamy


ustnej u kotów
Zadaniem jamy ustnej jest nie tylko przyjmowanie
pokarmu i płynów. Odgrywa ona także istotną rolę
w termoregulacji organizmu kota, ponieważ parowa-
nie wody z błon śluzowych jest podstawowym spo-
sobem oddawania nadmiaru ciepła u tych zwierząt. siekacze
W stanie fizjologicznym czynności oddechowe wy- k∏y
konuje jedynie tylna część jamy ustnej (gardło), ina-
czej jest u kotów z niedrożnością nosa, które są zmu- przedtrzonowce
szone do oddychania przez jamę ustną. Zęby i język trzonowce
to ważne narzędzia, dzięki którym koty mogą zdoby-
wać pokarm, bronić się i utrzymywać higienę. Wszel-
kie zaburzenia dotyczące jamy ustnej, takie jak bo-
lesność, problemy z ruchomością w obrębie stawów
skroniowo-żuchwowych czy niedrożności górnych
dróg oddechowych, w istotnym stopniu wpływają na
zdrowie i jakość życia zwierzęcia. Znajomość pra-
widłowej anatomii jest zatem punktem wyjścia i wa-
runkiem prawidłowego rozpoznawania chorób jamy
ustnej, a następnie odpowiedniego ich leczenia.
W jamie ustnej kota wyróżniamy przedsionek jamy
ustnej, który zlokalizowany jest pomiędzy wargami
i łukami zębów, oraz jamę ustną właściwą, ograni- (ryc. 1) Z´by sta∏e u kota


Koty zalicza się do grupy zwierząt difiodontycznych Dorosły kot posiada 16 zębów umiejscowionych
(o dwupokoleniowym uzębieniu), ponieważ wymie- w szczęce i 14 w żuchwie (ryc. 2). Wzory zębowe
niają zęby mleczne na stałe. Na świat koty przychodzą (mleczne i stałe) kota przedstawiono w tabelach 2 i 3.
bezzębne. W ciągu pierwszych tygodni życia wyrzy-
nają się im zęby mleczne. W wieku 6-8 tygodni młode (tabela 2) Wzór z´bowy kota – z´by mleczne (26)
kociaki posiadają pełen zestaw 26 zębów mlecznych Lewa Prawa
(dentes decidui), podczas gdy na uzębienie dorosłych P C I I C P
kotów składa się 30 zębów stałych (dentes perma- Szcz´ka 3 1 3 3 1 3
nentes). Zęby stałe wyrastają całkowicie w wieku ok. ˚uchwa 2 1 3 3 1 2
6 miesięcy (tabela 1).
(tabela 1) Czas wyrzynania si´ z´bów u kota (tabela 3) Wzór z´bowy kota – z´by sta∏e (30)
Z´by mleczne Z´by sta∏e Lewa Prawa
Siekacze 2-3 tygodni 3-4 miesi´cy M P C I I C P M
K∏y 3-4 tygodni 4-5 miesi´cy Szcz´ka 1 3 1 3 3 1 3 1
Przedtrzonowce 3-6 tygodni 4-6 miesi´cy ˚uchwa 1 2 1 3 3 1 2 1
Trzonowce Brak 4-5 miesi´cy
Warto zauważyć, że nie wszystkie zęby stałe mają
Wyróżniamy cztery następujące grupy zębów po- swojego „poprzednika”, a kompletne uzębienie mlecz-
dzielone w zależności od ich funkcji i budowy: ne nie gwarantuje posiadania kompletnego uzębienia
• siekacze (dentes incisivi, skrót I); stałego.
• kły (dentes canini, skrót C);
• przedtrzonowce (dentes premolares, skrót P); Szczególne struktury anatomiczne
• trzonowce (dentes molares, skrót M). w jamie ustnej kotów
Koty posiadają trzy duże, parzyste gruczoły ślino-
we: śliniankę podjęzykową, śliniankę żuchwową
i śliniankę przyuszną. Oprócz nich istnieje wiele
skupień gruczołów ślinowych, które biorą swoje na-
zwy od położenia. Jednym z nich jest mała ślinianka
językowo-trzonowcowa – glandula molaris lingua-
lis. Gruczoł ten można zobaczyć podczas badania
jamy ustnej. Jest on umiejscowiony po dojęzykowej
(wewnętrznej) stronie trzonowców żuchwy (ryc. 3).
Brodawka siekaczowa jest położona na podniebie-
niu w okolicy siekaczy. Jest to pojedyncza, zloka-

(ryc. 2a) Prawid∏owe z´by mleczne kota

(ryc. 3a) Glandula molaris lingualis

lizowana pośrodkowo wyniosłość wielkości ziarna


prosa. Bocznie od niej znajdują się ujścia przewo-
(ryc. 2b) Prawid∏owe z´by sta∏e kota
dów siekaczowych (ryc. 4).

(ryc. 5b) W´dzide∏ko boczne wargi dolnej i w´dzide∏ko
(ryc. 3b) Glandula molaris lingualis j´zyka

Piśmiennictwo:
1. Krysiak K., Świeżyński K.: Anatomia zwierząt. Tom 2,
Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2004: 39-102.
2. Wiggs R.B., Lobprise H.B.: Veterinary Dentistry: Principles
and Practice. Lippincott-Raven, Philadelphia 1997: 55-140.
3. Gorrel C.: Veterinary Dentistry for the General Practitioner
Saunders, Edinburgh 2004: 29-35, 131-157.

Predylekcje r asowe problemów


stomatologicznych u kotów
Praca hodowlana pozwala na osiągnięcie pożąda-
nych cech anatomicznych i behawioralnych kotów.
Niestety, ścisła selekcja pewnych cech fenotypo-
wych pociąga za sobą czasami ujawnienie się nieko-
(ryc. 4) Brodawka siekaczowa i ujÊcia przewodów
siekaczowych rzystnych dla zdrowia przypadłości dziedzicznych.
Z drugiej strony wiele zaburzeń nie ma udokumen-
U kota na układ wędzidełek jamy ustnej składają się towanego dziedziczenia, mimo że w praktyce są ści-
dwa wędzidełka boczne wargi dolnej, często za- śle kojarzone ze szczególnymi rasami czy liniami.
opatrzone w rozbudowany przyczep wargowy (ryc. Jeżeli chodzi o predyspozycje rasowe do powstawa-
5), oraz jedno słabo rozwinięte wędzidełko pośrod- nia zaburzeń w jamie ustnej u kotów, to przekonania
kowe wargi górnej. Swoje wędzidełko posiada rów- o związkach konkretnych jednostek chorobowych
nież język. z rasą kotów są stale weryfikowane przez różnorod-
ne badania naukowe. W niniejszym rozdziale przed-
stawimy główne zaburzenia wrodzone i zaburzenia
rozwojowe (podsumowanie zob. tabela 4).

(ryc. 5a) Przyczep wargowy w´dzide∏ka bocznego wargi


dolnej


(tabela 4) Zaburzenia rozwojowe w obr´bie jamy ustnej u kotów (na podstawie: Zoran D.L., Hitt M.E., DeBowes L.J.: Dis-
eases of the oral cavity and pharynx. W: Morgan R.V. (red.): Handbook of Small Animal Practice. Saunders, Philadelphia 1997)
Zaburzenie Przyczyny Objawy kliniczne Post´powanie
Rozszczep Wyst´puje jako wada Mo˝e wyst´powaç razem z rozszcze­ Rekonstrukcja chirurgiczna.
podniebienia w ˝yciu płodowym, pem podniebienia wtórnego lub jako Koty z tà wadà powinny byç
pierwotnego, mo˝e byç wynikiem osobna zmiana. Zdarza si´, ˝e nie daje wykluczone z hodowli
rozszczep wargi uszkodzenia ˝adnych objawów poza zmienionym
wewnàtrzmacicznego rysunkiem twarzy. Rozpoznanie na
lub dziedziczna podstawie badania klinicznego

Rozszczep Wyst´puje jako wada Problemy ze ssaniem, słaby wzrost, Rekonstrukcja chirurgiczna
podniebienia w ˝yciu płodowym, wyciek mleka z nozdrzy, dławienie si´, w wieku 3-4 miesi´cy poprzedzona
wtórnego mo˝e byç wynikiem kichanie, zapalenie nosa i zachłystowe odpowiednim post´powaniem
– rozszczep uszkodzenia zapalenie płuc (jako powikłania) mogà ˝ywieniowym. Koty z tà wadà
podniebienia wewnàtrzmacicznego prowadziç do Êmierci. Rozpoznanie na powinny byç wykluczone z hodowli
twardego lub dziedziczna podstawie badania klinicznego
i mi´kkiego
Przodo˝uchwie Genetyczne, Długa ˝uchwa i krótka szcz´ka mogà Wczesna ekstrakcja wstrzymanych
(prognathism) charakterystyczne dla predestynowaç do wyst´powania w rozwoju z´bów i nieprawidłowo
ras brachycefalicznych. chorób przyz´bia. Rozpoznanie na umieszczonych z´bów mlecznych.
U innych ras kon­sek­ podstawie badania klinicznego Zastosowanie procedur
wencjà jest nieprawid­ korekcyjnych
łowe wyrzynanie
si´ z´bów (wady
umiesz­czenia z´bów
lub wstrzymanie
wyrzynania)
Tyło˝uchwie Genetyczne u zwierzàt Wyst´puje wyraêne skrócenie ˝uchwy Brak odpowiedniego leczenia
(brachygnathism) dolichocefalicznych. w stosunku do szcz´ki – w skrajnych
Jest nieprawidłowe przypadkach mo˝e powodowaç
w ka˝dej rasie zaburzenie w prawidłowym pobieraniu
pokarmu. Rozpoznanie na podstawie
badania klinicznego

Zbyt długie Wrodzone. Cz´sto Zaburzenie w oddychaniu nasilajàce Chirurgiczne usuni´cie nadmiaru
podniebienie spotykane u ras si´ w trakcie çwiczeƒ fizycznych, przy tkanki
mi´kkie brachycefalicznych wysokiej temperaturze otoczenia.
Zaburzenia funkcji gardła. Rozpoznanie
na podstawie badania klinicznego

Konsekwencje brachycefalicznego typu


czaszki
Pożądaną cechą u kotów perskich i brytyjskich jest
bardzo wyraźne skrócenie kości żuchwy i szczęki
(ryc. 6). Niestety, wiąże się to z szeregiem niepra-
widłowości w obrębie jamy ustnej, co może istot-
nie wpływać na jakość życia zwierzęcia. Wszystkie
zaburzenia u tych kotów powinny być szybko roz-
poznawane, a właściciel i hodowcy informowani
o dziedziczności tych zaburzeń z sugestią wyklu-
czenia takich zwierząt z dalszego rozmnażania. Naj-
częściej występującym zaburzeniem jest zwężenie
nozdrzy, prowadzące do duszności i przewlekłych
zapaleń jamy nosowej, a czasami do oddychania
jamą ustną, którego efektem jest wysuszanie błony
śluzowej. W ten sposób osłabiany jest mechanizm
obronny jamy ustnej, co może inicjować rozwój
chorób przyzębia. Przypadki duszności wywołane (ryc. 6a) Przyk∏ad kota brachycefalicznego


U ras brachycefalicznych często występują nadlicz-
bowe zęby sieczne, które są czynnikiem ułatwia-
jącym odkładanie się płytki bakteryjnej. Takie stło-
czenie sprzyja rozwojowi chorób przyzębia (ryc. 7).
Zęby nadliczbowe należy usunąć możliwie nie-
zwłocznie, żeby umożliwić normalne funkcjonowa-
nie pozostałego uzębienia. Wszelkie wady kotów
brachycefalicznych, które mają wpływ na ich zdro-
wie, powinny być traktowane jako wady wyklucza-
jące takie zwierzęta z hodowli.

PolipowatoÊç jamy nosowej i gardła


(ryc. 6b) Z
 w´˝enie nozdrzy u kota perskiego Choroba ta występuje u młodych kotów abisyń-
– konsekwencja brachycefalicznoÊci skich, powoduje obrzęk i opadnięcie podniebienia
miękkiego, czemu towarzyszą objawy duszności.
Rozwiązanie problemu stanowi przeprowadzenie
zabiegu chirurgicznego, co wymaga interwencji
specjalistycznej. Jeżeli obecność polipów nie do-
prowadza do przewlekłego nieżytu błony śluzowej
jamy nosowej, rokowanie jest raczej dobre.

Mukolipidoza typu II – wada ukształto-


wania czaszki u kotów birmaƒskich
Zaburzenie to uwarunkowane jest genem autoso-
malnym recesywnym. Objawami są znacznie po-
większona mózgowioczaszka oraz widoczny nie-
dorozwój trzewioczaszki. Zmiany dotyczą głównie
oczodołów, jamy nosowej, szczęki i żuchwy. Cho-
(ryc. 6c) Zw´˝enie nozdrzy u kota perskiego
– konsekwencja brachycefalicznoÊci roba ta – jak każda wada genetyczna – powinna
powodować wykluczenie z hodowli. Postępowanie
zwężeniem otworów nosowych wymagają inter- skupia się na łagodzeniu różnorodnych konsekwen-
wencji chirurgicznej. cji wadliwie ukształtowanej głowy.
Kolejną konsekwencję skrócenia trzewioczaszki
stanowi nadmierne wydłużenie żagielka podniebie- Przerostowe zapalenie dziàseł
nia miękkiego, który ma tendencję do wwijania się
Zaburzenie pojawia się we wczesnym wieku, diag-
do jamy nosowej, zatykając drogi oddechowe, po-
nozowane jest u kotów perskich i abisyńskich. Prze-
wodując chrapanie, czasem duszność, zwiększoną
rośnięty wolny brzeg dziąseł powoduje powiększe-
skłonność do zapaleń gardła i w efekcie oddychanie
nie się głębokości rowka dziąsłowego i powstanie
jamą ustną. W przypadkach skrajnych wymagane
pseudokieszeni patologicznych. Celem leczenia
jest postępowanie chirurgiczne polegające na skró-
chirurgicznego jest przywrócenie dziąsłom ich pra-
ceniu podniebienia miękkiego.
widłowych rozmiarów. Dalsze postępowanie opiera
się na systematycznych zabiegach higienicznych
i profilaktycznych.

Przodo˝uchwie
U większości ras przodożuchwie jest cechą niepożą-
daną i jest traktowane jako wada dyskwalifikująca.
Z drugiej strony występuje jako cecha pożądana np.
we wzorcu kota perskiego (ryc. 8). Przodożuchwie
jest wadą szkieletową, czyli taką, której nie leczy
się w kierunku powrotu do zgryzu fizjologicznego.
(ryc. 7) Nadliczbowe z´by sieczne Łagodzenie objawów polega na usuwaniu przyczyn


Odontoklastyczne resorpcyjne nad˝erki
u kotów – FORL (feline odontoclastic
resorptive lesion)
Skłonność do tej choroby stwierdzono u kotów sy-
jamskich, abisyńskich i birmańskich. Dokładniejszy
opis umieszczono w osobnym rozdziale (ryc. 10).

(ryc. 8) Przodo˝uchwie

wzajemnego urażania się zębów lub tkanek mięk-


kich i może obejmować szlifowanie zębów lub ich
usuwanie.

Rozszczep podniebienia
Rozszczep podniebienia to zaburzenie rozwojowe
stosunkowo rzadko spotykane, częściej niż w in-
(ryc. 10a) FORL
nych rasach rozpoznawane jest u kotów syjamskich
(ryc. 9). Wada ta z reguły uniemożliwia prawidłowe
ssanie i jest powodem eutanazji. Koty z mniejszym
rozszczepem można operować po osiągnięciu przez
zwierzę wieku około 3-4 miesięcy.

(ryc. 10b) FORL

Młodzieƒcze zapalenie dziàseł


Jest to choroba spotykana u kotów rasy maine coon,
kotów syjamskich, a także u krótkowłosego kota
europejskiego. Tuż po zakończeniu okresu wyrzy-
nania się zębów dziąsła pozostają rozpulchnione,
przerośnięte, krwawią przy badaniu. Głębokość
rowka dziąsłowego przekracza 2 mm. Można pró-
bować leczyć chorobę zachowawczo, wykonując
intensywne zabiegi higieniczne, lub przeprowadzić
zabieg gingiwektomii. Zlekceważenie zapalenia
grozi jego utrwaleniem i ewolucją w kierunku zapa-
(ryc. 9) Rozszczep podniebienia lenia przyzębia (ryc. 11).

10
(ryc. 11a) M∏odzieƒcze zapalenie dziàse∏
(ryc. 12a) Asymetria trzewioczaszki

(ryc. 11b) M∏odzieƒcze zapalenie dziàse∏

Mukopolisacharydoza
Choroba ta może przebiegać w postaci deformującej
trzewioczaszkę. Występuje częściej u kotów syjam-
skich. Leczenie ma charakter paliatywny – usuwa się
przyczyny urazu (na przykład wadliwie rozmieszczo-
ne zęby urażające się nawzajem lub okoliczne tkanki
miękkie). W zależności od nasilenia objawów wy-
(ryc. 12b) Asymetria trzewioczaszki
konuje się zabiegi skracające lub zmieniające kształt
koron zębowych, ewentualnie ekstrakcje. Piśmiennictwo:
1. Crawley A.C., Muntz F.H., Haskins M.E. i wsp.: Prevalence
Asymetria trzewioczaszki of mucopolysaccharidosis type VI mutations in Siamese cats.
J. Vet. Intern. Med. 2003; 17: 495-498.
Zaburzenie to spotykane jest u kotów długowłosych, 2. Gough A., Thomas A.: Predyspozycje rasowe do chorób
szczególnie brachycefalicznych. Często objawia się u psów i kotów. SIMA WLW, Warszawa 2006.
krzywym zgryzem, który występuje w wyniku niesy- 3. Harvey C.E., Emily P.P.: Oral lesions of soft tissue and bone:
differential diagnosis. W: Small Animal Dentistry. Mosby,
metrycznego ułożenia stawów skroniowo-żuchwo- St. Louis 1993: 42-89.
wych. Asymetrię rozpoznaje się w oparciu o zdjęcie 4. Hernandez M.: Breed Predisposition to Oral Pathology.
cefalometryczne. Leczenie zmierza do usunięcia Proceedings of 8th World Veterinary Dental Congress, Kyoto,
przyczyny urazów i może polegać na interwencji 11-13 July 2003: 126-128.
5. Nelson R.W., Couto C.G.: Small Animal Internal Medicine.
ortopedycznej (przesunięcie zęba), endodontycznej Mosby, Philadelphia 1998.
(skrócenie korony zęba) lub zachowawczej (zmiana 6. Wiggs R.B., Lobprise H.B.: Veterinary Dentistry: Principles
kształtu korony zębowej) (ryc. 12). and Practice. Lippincott-Raven, Philadelphia 1997.

11
Wady zgryzu Przemieszczenie przyÊrodkowe kła
Wady zgryzu u kotów nie występują w takim nasi- Wada generująca uraz tkanek miękkich. Oprócz
leniu jak u psów i w większym stopniu niż u psów skłonności osobniczych tłem mogą być zaburzenia
mają charakter szkieletowy – wywołane są zabu- w wymianie uzębienia. Możliwe rozwiązania: prze-
rzeniami w kształcie i rozmiarach czaszki. Rzadziej mieszczenie, skrócenie lub usunięcie wadliwie ukie-
wiążą się z nieprawidłową lokalizacją poszczegól- runkowanego kła (ryc. 14).
nych zębów. Badanie ortopedyczne zgryzu oraz
ocena jego prawidłowości są złożone i wymagają
doświadczenia niezbędnego do prawidłowego osza-
cowania zaawansowania wady, adekwatnego roko-
wania, a co za tym idzie dobrania odpowiedniego
postępowania. Dokładny opis badania można odna-
leźć w zalecanym piśmiennictwie.
Wyróżnia się cztery podstawowe klasy wad zgryzu.
Klasa I to zaburzenia w szyku i ustawieniu zębów, któ-
re nie wynikają z wadliwej budowy czaszki. Najczęś-
ciej dotyczą kłów i mają związek z nieprawidłowym
kierunkiem wyrzynania. Klasa II wad zgryzu to tyło-
żuchwie, klasa III – przodożuchwie, a klasa IV – zgryz
krzywy, gdzie obserwuje się zmiany w linii zgryzu (ryc. 14a) Przemieszczenie doÊrodkowe k∏a
na boki. Klasy II, III oraz IV należą do wad szkiele-
towych, czyli takich, które uwarunkowane są wadami
anatomicznymi trzewioczaszki lub całej czaszki. Tym
samym samo przemieszczanie zębów nie zmienia isto-
ty problemu. Stwierdzenie wad szkieletowych powin-
no powodować wyeliminowanie kota z hodowli.

Klasa I wad zgryzu

Lance tooth – zàb lancowaty, donosowe


przemieszczenie kła szcz´ki
Często wynika z zaburzeń w procesie wyrzynania
się zębów. W wyniku tej wady kieł żuchwy opiera
się o kieł szczęki, blokując prawidłowy kierunek (ryc. 14b) Przemieszczenie doÊrodkowe k∏a
jego wyrzynania. Możliwe leczenie ortopedyczne
(przemieszczenie zęba) lub chirurgiczne (jego usu- Klasa II – tyło˝uchwie
nięcie) (ryc. 13). Istotą problemu jest relatywne skrócenie żuchwy
w stosunku do szczęki (ryc. 15). Wada często powo-

(ryc. 13) Lance tooth (ryc. 15) Ty∏o˝uchwie

12
duje urażanie podniebienia kłami żuchwy. Koniecz-
na interwencja w celu usunięcia urazu obejmuje:
przemieszczenie kłów w miejsce, gdzie nie będą po-
wodować urazu, skrócenie ich koron lub całkowite
usunięcie kłów.

Klasa III – przodo˝uchwie


Wada ta występuje najczęściej u kotów krótko-
czaszkowych. Nadmiernie wysunięta żuchwa może
powodować eksponowanie kłów i błony śluzowej
na zewnątrz, co wysusza jamę ustną i naraża ją na
choroby. Wskutek odmiennych relacji w uzębieniu
obserwuje się przy tej wadzie szybsze pojawianie
się chorób przyzębia (ryc. 16). (ryc. 17b) Zgryz krzywy

nie powinno zmierzać do usunięcia urazu. W uzę-


bieniu mlecznym najczęściej stosuje się ekstrakcje,
w uzębieniu stałym – modelowanie korony zębowej,
jej skrócenie lub usunięcie zęba (ryc. 17).

Piśmiennictwo:
1. Harvey C.E., Emily P.P.: Occlusion, occlusive abnormalities,
and orthodontic treatment. W: Small Animal Dentistry. Mosby,
St. Louis 1993: 266-296.
2. Wiggs R.B., Lobprise H.B.: Basics of orthodontics.
W: Veterinary Dentistry: Principles and Practice. Lippincott-
Raven, Philadelphia 1997: 435-481.

(ryc. 16) Przodo˝uchwie


Odontoklastyczne resorpcyjne
Klasa IV – zgryz krzywy nad˚erki u kotów
W niektórych postaciach nazywany jest przez ho- (odontoklastyczna resorpcja
dowców „twistem”. Zgryz krzywy obserwuje się
uz¢bienia kotów – feline
już u kociąt z uzębieniem mlecznym, może też ob-
jawiać się po wymianie zębów u kilkumiesięcznych odontoclastic resorptive
kotów. Najczęściej uwarunkowany jest wadliwą, lesion, FORL)
asymetryczną budową czaszki, w której nierówno Cierpi na nie od kilkunastu do prawie 70% popula-
rozmieszczone stawy skroniowo-żuchwowe powo- cji kotów domowych. W rzeczywistości odontokla-
dują przemieszczenie się kłów żuchwy. Postępowa- styczna resorpcja uzębienia kotów może być jedną
z najbardziej powszechnych schorzeń jamy ustnej
tych zwierząt. Najczęściej występuje u kotów krót-
kowłosych, w wieku ok. 5 lat, częściej u samców.
Predysponowane są koty ras orientalnych, głównie
syjamskie i abisyńskie.

Etiologia i patogeneza
Choroba polega na stopniowej resorpcji tkanek
twardych zęba: szkliwa i zębiny, poczynając od
szyjki zęba. Pojawiające się zmiany mają półksięży-
cowaty kształt, nierówne brzegi, częściowo są ukry-
te poddziąsłowo. Podczas zgłębnikowania brzegi są
twarde i chropowate. Proces jest bolesny, gdyż zo-
stają obnażone zakończenia nerwowe w kanalikach
(ryc. 17a) Zgryz krzywy

13
zębinowych. Ubytki szkliwa i zębiny wypełniają się
proliferującą i obrzękniętą tkanką łączną. Proces
resorpcyjny rozszerza się na całą koronę, doprowa-
dzając do otwarcia komory zęba. Choroba nie ma
nic wspólnego z próchnicą, ubytki powstają w wy-
niku działalności odontoklastów, które są aktywo-
wane cytokinami wydzielanymi miejscowo przez
komórki nabłonka, śródbłonka i nacieku zapalnego.
Etiologia choroby jest złożona i obecnie nie znamy
bezpośredniej przyczyny resorpcji odontoklastycz-
nej. Za czynniki doprowadzające do powstania tego
schorzenia uważa się przewlekłe choroby przyzę-
bia, infekcje wirusowe (szczególnie te powodujące
znaczną immunosupresję), częste wymioty (kwaśna (ryc. 18b) FORL
treść z żołądka wraz z sierścią) oraz błędy żywie-
niowe mające wpływ na lokalne i ogólne zaburzenia
w metabolizmie wapnia. Wiele badań wskazuje na
defekt (wrodzony lub nabyty) odpowiedzi immuno-
logicznej jako istotny czynnik w patogenezie. Jako
możliwą przyczynę pojawiania się FORL najnowsze
doniesienia analizują stosunkowo wysokie zawar­
tości witaminy D3 w gotowych karmach dla kotów
(w stosunku do zapotrzebowania dziennego).

Objawy kliniczne
Niechęć do jedzenia, zwłaszcza twardej karmy, przy
zachowanym prawidłowym łaknieniu, głośne miau-
czenie lub syczenie podczas jedzenia, gwałtowne
(ryc. 18c) FORL – zmiany kliniczne
wypluwanie kęsów, niekontrolowane drżenia żu-
chwy, przy dłużej trwającym procesie brak apety-
tu, zaniedbanie toalety okrywy włosowej, zapalenie
warg, ślinienie się. Rozpoznanie opiera się na bada-
niu zgłębnikiem miejsc w uzębieniu, które otoczone
są zmienionymi zapalnie dziąsłami. Zgłębnik wcho-
dzi do ubytków w koronach zębowych, wywołując
silną reakcję bólową nawet u znieczulonego kota.
Ostateczne potwierdzenie choroby wymaga wyko-
nania wewnątrzustnego zdjęcia RTG (ryc. 18).

(ryc. 18d) FORL – nad˝erki

Leczenie
Leczenie zachowawcze jest kontrowersyjne, ze
wzglę­du na wysokie prawdopodobieństwo nawrotu.
Można próbować je stosować, jeżeli zmiany są nie-
wielkie – polega na wypełnianiu ubytków cemen-
tem glassjonomerowym.
Najczęściej jednak pacjenci trafiający do lekarza
mają już zaawansowane nadżerki odontoklastyczne,
zajmujące większą powierzchnię zęba. W tym stanie
(ryc. 18a) FORL zaleca się podawanie niesteroidowych leków prze-

14
ciwzapalnych (przy czym należy wybierać preparaty w wycinkach pobranych z łuków gardłowo-podnie-
o jak najniższej toksyczności dla kotów). Postępowa- biennych jest charakterystyczny dla procesów tła
niem z wyboru jest, po uprzednim badaniu radiolo- immunologicznego, dlatego też podejrzewa się, iż
gicznym, usunięcie chorych zębów oraz korzeni po plazmocytarne zapalenie jamy ustnej jest nadmierną
zębach, których korony uległy złamaniu. Należy pa- reakcją immunologiczną miejscowego układu od-
miętać, że choroba często ma charakter przewlekły pornościowego na bytujące w jamie ustnej bakterie
i nadżerki mogą pojawiać się w kolejnych zębach. i ich metabolity, szczególnie beztlenowe.
Ponieważ etiologia schorzenia pozostaje nieznana, Objawy PZJUK obserwuje się często przy infekcjach
jak do tej pory jedynym sposobem, który prawdo- wirusowych, takich jak: kaliciwiroza, herpeswiroza
podobnie zmniejsza ryzyko pojawienia się FORL, typu 1, białaczka kotów, zakaźne zapalenie otrzew-
a z pewnością ułatwia jej wczesne rozpoznanie, jest nej, zespół niedoboru immunologicznego kotów.
codzienna systematyczna higiena jamy ustnej.
Objawy
Piśmiennictwo:
Zmienny apetyt, ból podczas jedzenia objawiają-
1. DeForge D.H., Colmery B.H. III: An Atlas of Veterinary
Dental Radiology. Iowa State University Press, Ames 2000.
cy się wypluwaniem kęsów, nieprzyjemny zapach
2. DeLaurier A., DeFlandre C., Allen S. i wsp.: Osteoclastic z jamy ustnej, nadmierne ślinienie – czasem śli-
resorptive lesions of cat teeth are associated with changes na może być podbarwiona krwią lub, w skrajnych
in the expression of genes that regulate osteoclast formation. przypadkach, ropą, podczas badania zwierzę broni
W: Proceedings of 9th European Congress of Veterinary
Dentistry, EVDS, Copenhagen 2000.
się przed dotykiem i próbą otwarcia jamy ustnej ze
3. Jodkowska K.: Odontoklastyczna resorpcyjna nadżerka względu na dużą bolesność wynikającą z procesu
u kotów. Mag. Wet. 2001; (12): 14-18. chorobowego (ryc. 19).
4. van Wessum R., Harvey C.E., Hennet P.: Feline dental
resorp­tive lesions. Prevalence patterns. Vet. Clin. North Am.
Small Anim. Pract. 1992; 22: 1405-1416.
5. Reiter A.M.: Further evidence for a possible role of vitamin
D in the aethiology of feline odontoclastic resorptive lesions
(FORL). W: Proceedings of 13th European Congress of
Veterinary Dentistry, EVDS, Krakow, Poland 2004.
6. Holmström S.: External osteoclastic resorptive lesions. Feline
Pract. 1992; 20: 7-11.

Plazmocytarne zapalenie jamy


ustnej kotów (PZJUK)
Schorzenie to zwane jest często limfocytarno-pla-
zmocytarnym zapaleniem jamy ustnej u kotów i diag-
nozowane u 2-4% ich populacji. Obserwuje się nieco
częstsze występowanie choroby u kotów somalijskich,
abisyńskich, birmańskich i perskich, choć nie stwier- (ryc. 19a, b) PZJUK – plazmocytarne zapalenie jamy ustnej
dzono jednoznacznych predyspozycji rasowych. W po-
pulacji chorych zwierząt przeważają kastrowane sam-
ce. Najmłodsze chore zwierzęta miały 8-9 miesięcy.

Etiologia i patogeneza
Zmiany lokalizują się na łukach gardłowych i pod-
niebieniu miękkim jako przekrwione, przerosto-
we i obrzęknięte deformacje błony śluzowej. Przy
dotyku miejsca te często krwawią, a swoją fakturą
i kolorem przypominają owoce maliny. Dziąsła
wokół zębów trzonowych i przedtrzonowych oraz
błona śluzowa nasady języka i gardła objęte są pro-
cesem chorobowym w następnej kolejności. Często
PZJUK towarzyszą odontoklastyczne resorpcyjne
nadżerki i zaawansowane postaci chorób przyzę-
bia. Naciek komórek plazmatycznych spotykanych (ryc. 19a, b) PZJUK – plazmocytarne zapalenie jamy ustnej

15
Leczenie zębny towarzyszący większości chorób przyzębia,
Ze względu na dużą liczbę potencjalnych czynni- mylnie okrzyknięty główną przyczyną periodon-
ków etiologicznych leczenie PZJUK powinno być topatii, jest tylko jedną z wielu konsekwencji zło-
wielokierunkowe. Jednak ze względu na ograniczo- żonego procesu i samo pozbycie się kamienia nie
ną wiedzę o rzeczywistych przyczynach choroby le- rozwiązuje problemów periodontologicznych.
czenie plazmocytarnego zapalenia jamy ustnej jest Inicjatorem większości chorób przyzębia są mikro-
w dużej mierze objawowe. organizmy zasiedlające płytkę nazębną. Nieusuwa-
1. Jeśli wyniki testów FIV, FeLV są negatywne, na- na płytka z czasem ulega inkrustacji solami wapnia
leży wdrożyć antybiotykoterapię, przeprowadzić i magnezu pochodzącymi ze śliny i pokarmu, two-
sanację jamy ustnej kota, zaś właściciela motywo- rząc kamień nazębny. Metabolity wytwarzane przez
wać do szczególnej opieki nad jamą ustną (prze- bakterie płytki oraz odpowiedź zapalna gospodarza
mywanie błony śluzowej roztworami dezynfekują- prowadzą do uszkodzenia tkanek dziąsła, więzadeł
cymi i szczotkowanie zębów). przyzębia i wyrostka zębodołowego. Konsekwen-
2. Sanacja jamy ustnej. Należy bardzo dokładnie cją nieleczonych periodontopatii jest utrata zębów.
usunąć wszystkie osady nazębne i poddać eks- Ponadto toczące się procesy zapalne w jamie ustnej
trakcji zęby złamane, dotknięte resorpcją oraz za­ i penetracja tkanek okołozębowych przez bakterie
awansowanymi chorobami przyzębia. Po sanacji stanowią realne zagrożenie dla całego organizmu na
ważnym etapem jest realizowanie profilaktyki skutek tworzenia wrót infekcji, które rozprzestrzenia-
jamy ustnej kota przez jego opiekuna. ją się na cały organizm i mogą upośledzać funkcje
3. Przy słabych rezultatach takiego postępowania ważnych narządów wewnętrznych, takich jak wątro-
lub w razie kłopotów z czynnościami manualnymi ba, nerki czy serce. Problem postrzegany przez właś-
w jamie ustnej pacjenta można rozpocząć terapię cicieli jako wyłącznie estetyczny – nieprzyjemny
lekami immunosupresyjnymi (np. glikokortykoste- zapach z jamy ustnej (halitosis) – okazuje się poważ-
roidy – 1-2 mg/kg/dzień w dawkach zstępujących nym problemem zdrowotnym, który ma potencjal-
aż do uzyskania najmniejszej dawki działającej). ny wpływ na cały organizm. Dbanie o higienę jamy
4. W przypadku niepowodzenia leczenia zachowaw- ustnej powinno stać się zatem bardzo istotną częścią
czego wskazana jest radykalna ekstrakcja wszyst- ogólnej profilaktyki zdrowotnej kotów.
kich zębów przedtrzonowych i trzonowych za-
równo w szczęce, jak i żuchwie. Jeżeli procesem Stadia chorób przyz´bia
zapalnym objęte są również zęby sieczne i kły,
kota czeka totalna ekstrakcja uzębienia. Zapalenie dziàseł – gingivitis
Jest to odpowiedź zapalna dziąsła bez destrukcji tka-
Piśmiennictwo:
nek przyzębia. Charakteryzuje się obecnością płytki
1. Gawor J.: Zmiany patologiczne w jamie ustnej kotów – prze-
gląd 1640 zwierząt. Mag. Wet. 2000; suplement – koty.
i nieznaczną ilością kamienia nazębnego, zaczerwie-
2. Jodkowska K.: Plazmocytarne zapalenie jamy ustnej u kotów. nieniem brzegu dziąsła, obrzękiem części wolnej dzią-
Mag. Wet. 2002; (12): 18-20. sła i utratą punktowania jego powierzchni (ryc. 20).
3. Johnston N.: Acquired feline oral cavity disease. In Practice Leczenie: usunięcie płytki i kamienia nazębnego,
1998; 20: 171-179.
4. Reubel G.H., Hoffmann D.E., Pedersen N.C.: Acute and
wypolerowanie koron i wdrożenie właściwej i su-
chronic faucitis of domestic cats. A feline calicivirus-induced miennej profilaktyki domowej.
disease. Vet. Clin. North Am. Small Anim. Pract. 1992; 22:
1347-1360.

Choroby przyz¢bia

Problem
Periodontopatie to najczęstsze choroby jamy ustnej
kotów domowych – dotyczą ponad 80% polskich
kotów powyżej 2. roku życia. Choroby przyzębia są
konsekwencją reakcji zapalnej w wyniku odkłada-
nia się płytki bakteryjnej i działalności bakterii jamy
ustnej i są ograniczone do tkanek przyzębia, czyli
struktury utrzymującej ząb w zębodole. Kamień na- (ryc. 20) Zapalenie dziàse∏ – gingivitis

16
Wczesne zapalenie przyz´bia Leczenie: sanacja jamy ustnej, kiretaż poddziąsło-
– gingivitis-periodontitis wy, gingiwektomia, czyli wycięcie przerośniętego
W tej fazie dochodzi do gromadzenia się płytki i ka- zapalnie brzegu wolnego dziąsła w celu zlikwido-
mienia poddziąsłowego, zaczyna formować się pa- wania obszarów bytowania bakterii beztlenowych,
tologiczna kieszonka dziąsłowa (głębokość powy-
żej 1 mm) w konsekwencji obniżenia się przyczepu
dziąsłowego, dziąsła mogą krwawić przy zgłębniko-
waniu. Jest to stadium graniczne dla zmian odwra-
calnych i nieodwracalnych (ryc. 21).
Leczenie: niezwłoczne usunięcie płytki i kamienia
nazębnego, opróżnienie kieszonek dziąsłowych ze
złogów poddziąsłowych, tak zwany kiretaż. Bez-
względnie konieczna jest profilaktyka domowa, po-
legająca na codziennym szczotkowaniu.

(ryc. 22a) Przewlek∏e zapalenie przyz´bia – periodontitis

(ryc. 21a) Z
 apalenie przyz´bia – patologiczna kieszonka
dziàs∏owa

(ryc. 22b) P
 rzewlek∏e zapalenie przyz´bia – zapalenie koÊci
z´bodo∏u

(ryc. 21b) Zapalenie przyz´bia

Przewlekłe zapalenie przyz´bia


– periodontitis
(ryc. 22c) P
 rzewlek∏e zapalenie przyz´bia – z recesjà
Zmiany w tej fazie choroby charakteryzują się głę- wyrostka z´bodo∏owego
bokimi kieszonkami patologicznymi ze znaczną
ilością złogów poddziąsłowych, dziąsła krwawią konieczne bywa wycięcie patologicznych kieszo-
przy dotyku, z kieszonek wydobywa się ropa. Do- nek z przyczyn podobnych jak przy gingiwektomii.
chodzi do recesji dziąseł z odsłonięciem powierzch- W celu pokrycia odsłoniętego cementu zalecana jest
ni korzeni i furkacji. Obserwowane są początki utra- plastyka dziąseł. Bez profilaktyki domowej objawy
ty wyrostka zębodołowego. W stadium tym nie ma szybko nawrócą i przejdą do najbardziej zaawanso-
możliwości odtworzenia prawidłowego przyzębia wanego stadium.
(ryc. 22).
17
Ostre zapalenie przyz´bia z nasileniem Pierwsza pomoc w nagłych
resorpcji koÊci z´bodołu – periodontitis przypadk ach
Po osiągnięciu tego stanu obserwuje się dużą ilość W dziale tym zostaną omówione procedury postępo-
kamienia nazębnego, który pokrywa zarówno koro- wania z pacjentami z nagłymi problemami w obrębie
nę, jak i odsłonięte korzenie, obecne są liczne ropnie jamy ustnej. Bardzo często są to pacjenci po przeby-
przyzębia. Zanik dziąseł i wyrostka zębodołowego tych urazach, dlatego pierwszoplanowo należy skon-
powoduje rozchwianie zębów na granicy wypadania. centrować się na ustabilizowaniu stanu ogólnego we-
Korzenie zębów tkwią w ziarninie zapalnej (ryc. 23). dług zasad udzielania pierwszej pomocy, zapewniając
Leczenie: usunięcie zębów rozchwianych i z obna- stabilizację krążenia i oddychania. Jednym z proble-
żonymi korzeniami. Leczenie powikłań – ropni, prze- mów związanych z urazami trzewioczaszki są masyw-
tok, przewlekłych zapaleń gardła itp. ne krwotoki, u pacjenta stomatologicznego często wy-
stępuje upośledzenie czynności oddechowej na skutek
gromadzenia się skrzepów w jamie ustnej i/lub jamie
nosowej. Rozwiązaniem jest ustalenie źródła krwo-
toku i jego zaopatrzenie. Wykonuje się zimne okłady
i podaje leki hemostatyczne, witaminę K, etamsylat
(np. Cyclonamine). Koty źle tolerują utrudnione oddy-
chanie przez nos, toteż czynnikiem pogarszającym stan
pacjenta i komplikującym działanie lekarskie może być
jego ekscytacja wynikająca z niedrożności dróg odde-
chowych i niedotlenienia. Właściwym postępowaniem
jest umieszczenie pacjenta w klatce tlenowej. W przy-
padku niedrożności dróg oddechowych zagrażającej
życiu należy wykonać tracheostomię (ryc. 24).
Do typowo kocich urazów należy upadek ze znacz-
nej wysokości, zazwyczaj spowodowany przez wy-
padnięcie z okna. Efektem są często urazy w obrę-
(ryc. 23) O
 stre zapalenie przyz´bia z nasileniem resorpcji bie jamy ustnej, zwykle złamanie żuchwy w okolicy
koÊci z´bodo∏u – periodontitis
spojenia oraz pęknięcie podniebienia.
Konsekwencje nieleczonych chorób
przyz´bia
Nieleczone i zaniedbane choroby przyzębia są przy-
czyną takich komplikacji, jak powstanie przetoki ust-
no-nosowej w wyniku uszkodzenia i zaniku blaszki
kostnej wyrostka zębodołowego kości szczęki oddzie-
lającego zębodół kła od jamy nosowej, ropnie przy-
zębia, odwierzchołkowe zapalenia miazgi zęba czy
patologiczne złamania żuchwy. W przypadkach zaist-
niałych chorób przyzębia nigdy nie dochodzi do sa- (ryc. 24a) Kot w trakcie tlenoterapii
mowyleczenia, stanowią one poważne zagrożenie dla
zdrowia całego organizmu. Bez profilaktyki domowej
i uświadomienia opiekuna pacjenta nie ma skutecznej
możliwości leczenia periodontopatii. Zapobieganie
chorobom przyzębia polega na systematycznej higie-
nie jamy ustnej i prawidłowym żywieniu.

Piśmiennictwo:
1. Wiggs R.B., Lobprise H.B.: Veterinary Dentistry: Principles
and Practice. Lippincott-Raven, Philadelphia 1997: 55-140.
2. Gorrel C.: Veterinary Dentistry for the General Practitioner.
Saunders, Edinburgh 2004: 29-35, 131-157.
3. Lobprise H.B., Wiggs R.B.: The Veterinarian’s Companion for (ryc. 24b) Kot po urazie trzewioczaszki z wykonanà
Common Dental Procedures. AAHA Press, Lakewood 2000. tracheostomià

18
Złamaniu w okolicy spojenia ˝uchwy towa- Złamania ˝uchwy – obrzęk i krepitacja mogą być
rzyszą wyraźna bolesność i nadmierna ruchomość słabo wyrażone, a także trudne do zbadania z uwagi
okolicy spojenia, często także rozerwanie śluzów- na ból i reakcje obronne. Zwykle złamanie dotyczy
ki i dość skąpe krwawienie. Złamanie powinno trzonu i ma przebieg skośny. Najczęściej mamy do
być zaopatrzone chirurgicznie jak najszybciej po czynienia ze złamaniami otwartymi, które należy
ustabilizowaniu stanu pacjenta. Zabieg zespolenia jak najszybciej zaopatrzyć. Przed przystąpieniem
złamanych odłamów wykonuje się za pomocą pętli do stabilizacji trzeba usunąć odłamy zębów z linii
(cerklarza) z drutu. przełomu. Stosujemy różne techniki unieruchomie-
P´kni´cie podniebienia to rozerwanie śluzów- nia odłamów z użyciem stabilizatorów z żywic poli-
ki podniebienia, któremu prawie zawsze towarzyszy meryzujących na zimno, drutu, gwoździ i płytek.
rozerwanie szwu podniebiennego. Przy znacznych Zwichni´cie ˝uchwy to uraz stawu skroniowo-
rozmiarach uszkodzenia uraz może przebiegać -żuchwowego, jedno- bądź obustronny. Dane z wy-
z masywnym krwotokiem. Jeżeli mamy do czynie- wiadu i badania klinicznego wskazują na wyraźne
nia ze znaczną niestabilnością brzegów rany, szparą i nagłe zaburzenie linii zgryzu, „niedopasowanie”
o szerokości >2-3 mm i/lub krwotokiem, niezbęd- łuków szczęki i żuchwy, asymetrie w budowie czasz-
ne będzie zszycie rany (ryc. 25). Szwy w żadnym ki. Często zmianie towarzyszą ślinienie oraz boles-
wypadku nie mogą naprężać zbliżanych tkanek. ność przy pobieraniu pokarmu. Repozycja żuchwy
W sytuacji, gdy rana nie spełnia tych warunków, powinna odbyć się tak szybko, jak to możliwe, gdyż
dodatkowo oprócz szycia należy wykonać plastykę istnieje ryzyko wypełnienia przestrzeni stawowej
podniebienia poprzez cięcia odprężające, rotacje czy przez organizujący się skrzep.
uwolnienie płata podniebienno-śluzówkowego. Złamanie i/lub zwichni´cie z´ba są skutkiem
Kolejną grupą pacjentów są ofiary wypadków ko- urazów mechanicznych, np. walki czy pogryzienia.
munikacyjnych. Większość urazów w okolicy gło- Złamanie dotyczy tkanek twardych zęba i często
wy stanowią urazy żuchwy, a w szczególności zła- przebiega z obnażeniem miazgi. Prawie zawsze wy-
mania i zwichnięcia. maga konsultacji i skierowania na leczenie specja-
listyczne w celu założenia wypełnienia, a niekiedy
przeprowadzenia pełnego leczenia kanałowego. Nie-
leczony uraz miazgi zębowej powoduje ból i prowa-
dzi do zapalenia miazgi i/lub zgorzeli.

(ryc. 25a) Urazowe p´kni´cie podniebienia

(ryc. 26) Złamany kieł szcz´ki

Zwichni´cie z´ba – uraz tkanek przyzębia prze-


biegający z częściowym lub całkowitym wysunięciem
się zęba z zębodołu. Często towarzyszy mu złamanie
ściany zębodołu. Wczesne osadzenie zęba w zębodo-
le (kilka godzin do kilku dni) i ustabilizowanie, czyli
reimplantacja zęba, stwarzają duże szanse wyleczenia
– zależnie od zaopatrzenia naczyniowego uszkodzo-
(ryc. 25b) Urazowe p´kni´cie podniebienia, szycie rany nych tkanek zęba. Alternatywą jest ekstrakcja zęba.

19
(ryc. 27) Podra˝nienie Êluzówki jamy ustnej po pioktaninie (ryc. 28c) Zestaw narz´dzi

Inne urazy
Szczególną uwagę należy zwrócić na substancje
potencjalnie zlizywane przez zwierzę, np. środki
do odkażania ran: jodoform, pioktaninę. Poparzenie
substancjami żrącymi i silnie drażniącymi powodu-
je ślinienie, bolesność w trakcie przyjmowania po-
karmu oraz owrzodzenia na śluzówce (ryc. 27).
(ryc. 28d) Zestaw narz´dzi
Przy podejrzeniu porażenia prądem, co sugeruje na-
gły zły stan ogólny i/lub odnalezienie uszkodzonych Usuwanie z¢bów u kotów
przewodów elektrycznych, konieczna jest inspekcja Problemy stomatologiczne u kotów najczęściej roz­
jamy ustnej. Zmiany w postaci liniowych poparzeń wiązuje się, usuwając zęby. Liczne ekstrakcje u ko-
mogą być widoczne na wargach i śluzówkach. tów zwykle wykonywane są z trzech powodów: pla-
Ciała obce – żyłki, anielskie włosie – mogą owijać się zmocytarnego zapalenia jamy ustnej, FORL i chorób
dookoła języka, powodując jego uraz, oraz wywoły- przyzębia.
wać objawy ze strony przewodu pokarmowego, głów- Zestaw do ekstrakcji zębów kocich składa się z po-
nie w postaci wymiotów lub niedrożności jelit. dobnych instrumentów jak do zabiegu na uzębieniu
psim – w skład zestawu wchodzą: kleszcze ekstrak-
cyjne, dźwignia „supercienka” (superslim), pęseta
operacyjna, nożyczki do szwów, igłotrzymacz, no-
życzki tkankowe, obsadka oraz zestaw raspatorów
(ryc. 28). Ponadto narzędziami tnącymi maszyno-
wymi niezbędnymi do opracowania twardych tka-
nek są wiertła typu różyczka do wycięcia blaszki
kostnej, separator do cięcia koron oraz frez diamen-
towy do wygładzenia ostrych brzegów kostnych.
Dokładna procedura ekstrakcji zęba u kota:
- kwalifikacja pacjenta do znieczulenia i zabiegu
(ryc. 28a) Periodontitis – wskazanie do ekstrakcji
chirurgicznego;
- znieczulenie i zabezpieczenie znieczulonego pa-
cjenta (monitoring, utrzymanie temperatury ciała,
ustalenie płynów infuzyjnych etc.);
- dokładne badania kliniczne i obrazowe;
- znieczulenie okołonerwowe operowanej okolicy
(ryc. 29);
- odcięcie przyczepu nabłonkowego oraz nacięcie
błony śluzowej określające rozmiar płata śluzów-
kowo-dziąsłowego;
- odpreparowanie płata śluzówkowo-dziąsłowego
(ryc. 30);
- usunięcie bocznej blaszki kostnej wyrostka zębo-
(ryc. 28b) Periodontitis – wskazanie do ekstrakcji
dołowego;
20
(ryc. 29a) Znieczulenie oko∏onerwowe w otworze (ryc. 30b) Odpreparowany p∏at dziàs∏owy w ˝uchwie
podoczodo∏owym

(ryc. 29b) Z
 nieczulenie oko∏onerwowe w otworze
oko∏obródkowym
(ryc. 31) Wyj´cie rozchwianego korzenia z ˝uchwy

- wyrównanie krawędzi wyrostka zębodołowego


(ryc. 32);

(ryc. 29c) Znieczulenie oko∏onerwowe w otworze


˝uchwowym

- separowanie wielokorzeniowych zębów na części


(ryc. 32) W
 yrównanie kraw´dzi wyrostka z´bodo∏owego
jednokorzeniowe; w ˝uchwie
- zrywanie aparatu więzadłowego korzenia przy uży­
ciu dźwigni;
- wyjęcie rozchwianego korzenia (ryc. 31);

(ryc. 33a) Zamkni´cie rany w ˝uchwie p∏atem


(ryc. 30a) Odpreparowanie p∏ata dziàs∏owego w ˝uchwie Êluzówkowym

21
Rak płaskonabłonkowy
Statystyki występowania guzów w jamie ustnej ko-
tów dają absolutne pierwszeństwo rakowi płasko-
nabłonkowemu, który stanowi ponad 65% diagno-
zowanych nowotworów jamy ustnej tych zwierząt
(ryc. 34). Rak płaskonabłonkowy bardzo szybko

(ryc. 33b) Zamkni´cie rany w ˝uchwie p∏atem


Êluzówkowym

- wyrównanie brzegów i ustalenie ostatecznego roz-


miaru płata śluzówkowo-dziąsłowego;
- z amknięcie rany płatem śluzówkowo-dziąsłowym
(ryc. 33);
- kontrolne zdjęcie RTG.
Lista powikłań, które mogą wystąpić po zabiegu
usuwania zębów u kota, obejmuje: krwotok, za-
palenie okostnej, zapalenie kości, złamanie kości,
pozostawienie części zęba, wtłoczenie fragmentu (ryc. 34a) Rak p∏askonab∏onkowy
korzenia do kanału żuchwy lub do jamy nosowej,
urażanie tkanek miękkich pozostającymi zębami,
przetokę ustno-nosową, uszkodzenie tkanek mięk-
kich otaczających jamę ustną. Najlepszym sposo-
bem na uniknięcie powikłań jest wykonanie zabiegu
zgodnie ze standardami, bez pośpiechu, przy dobrej
asyście i z wykorzystaniem właściwych instrumen-
tów, wyposażenia i oświetlenia.

Piśmiennictwo:
1. Blazejewski S. 3rd, Lewis J.R., Reiter A.M.: Mucoperiosteal
flap for extraction of multiple teeth in the maxillary quadrant
of the cat. J. Vet. Dent. 2006; 23: 200-205.
2. De Bowes L.J.: Single and surgical exodontia. Vet. Clin.
Small Anim. 2005; 35: 963-985.
3. Tutt C.: Exodontics. W: Small Animal Dentistry. Blackwell (ryc. 34b) Rak p∏askonab∏onkowy – RTG
Publishing, 2006: 131-173.
4. Gawor J.: Ekstrakcja zębów policzkowych u kota. Technika
uszkadza otoczenie kostne, ma naciekowy charakter
operacyjna i uwarunkowania anatomiczne. Życie Wet. 2007.
rozrostu. Pomimo że nie obserwuje się przerzutów,
dość szybko osiąga stadium rozrostu nieoperacyj-
Guzy jamy ustnej kotów i zespół ne. Guz ten we wczesnych stadiach rozrostu można
ziarniniak a kwasochłonnego skutecznie leczyć radykalnymi zabiegami chirurgicz­
Choroby nowotworowe występują rzadziej u kotów nymi; po osiągnięciu większych rozmiarów jest cho­
niż u psów, ale w odróżnieniu od psów większość robą śmiertelną.
z nich stanowią guzy złośliwe: według statystyk za-
ledwie u 1,5% populacji kotów wykazuje się zmiany Czerniak złoÊliwy
neoplazmatyczne, jednak aż 80% z nich ma charak- Występuje w postaciach zawierających więcej lub
ter złośliwy (dla porównania: około 3,8% popula- mniej melaniny i stanowi około 10% rozpoznań
cji psów cierpi z powodu chorób nowotworowych, w jamie ustnej. Jest bardzo złośliwym guzem i w za-
z czego 1/3 z nich – na nowotwory złośliwe). Jama sadzie uchodzi za chorobę nieuleczalną – wynika to
ustna jest miejscem występowania około 7% przy- z tego, że z reguły rozpoznawany jest w stadium
padków choroby nowotworowej w organizmie i jest rozwoju uniemożliwiającym radykalne wycięcie.
czwartą z kolei najczęstszą lokalizacją guzów. W tym przypadku leczenie ma charakter paliatywny.

22
W przypadkach wczesnej diagnozy leczenie powin- Włókniakomi´sak (fibrosarcoma)
no obejmować zabieg chirurgiczny, chemioterapię, Nowotwór ten ma podobną dynamikę wzrostu do
leki immunostymulujące (ryc. 35). raka płaskonabłonkowego i podobnie do niego wy-
maga wczesnych interwencji. Istnieją doniesienia
na temat wrażliwości włókniakomięsaka na radio-
terapię. Według statystyk może stanowić około 6%
rozpoznań (ryc. 36).

(ryc. 36) W∏ókniakomi´sak

Guzy z´bopochodne
Nowotwory te wykazują miejscową złośliwość,
która szybko i spektakularnie uszkadza i deformuje
okoliczne tkanki. Są rzadko spotykane (1%), po-
dobnie jak wszystkie pozostałe wymagają szybkiej
interwencji (ryc. 37).
(ryc. 35a) Czerniak z∏oÊliwy

(ryc. 37a) Guz z´bopochodny

(ryc. 35b) Rak p∏askonab∏onkowy

(ryc. 35c) Czerniak amelanotyczny – RTG (ryc. 37b) Guz z´bopochodny – RTG

23
Kostniakomi´sak (osteosarcoma) Ziarniniak kwasochłonny
Guz wymagający usunięcia radykalnego. Rozrost Zaburzenie jest formą zespołu eozynofilowego,
jest mało dynamiczny i w porównaniu z innymi gu- który może mieć postać wrzodu eozynofilowego,
zami kostniakomięsak nie powoduje demineraliza- płytki lub właśnie ziarniniaka. Jest zmianą rozro-
cji kości, ma za to silny, wyraźny cień wskazujący stową o podłożu zapalnym, będącym prawdopo-
na dużą gęstość swych tkanek (ryc. 38). dobnie wynikiem alergizacji. Stanowi 5-10% zmian
rozrostowych w jamie ustnej spotykanych w klini-
ce kotów. Forma wrzodu eozynofilowego występu-
je najczęściej na górnych wargach i przebiega bez
świądu. Ziarniniak lub płytka eozynofilowa przy-
biera postać wyniesionych zmian na podniebieniu
i przestrzeni podjęzykowej lub na grzbiecie języka.
Rozpoznanie ustala się na podstawie wyniku bada-
nia histopatologicznego, a leczenie obejmuje poda-
wanie glikokortykosteroidów miejscowo i ogólnie.
Duże ryzyko wznowy powoduje, że rokowanie jest
ostrożne (ryc. 40).

(ryc. 38) Kostniakomi´sak

NadziàÊlaki (epulides)
Występujące w formie nadziąślaków włóknistych
stanowią rzadką chorobę proliferacyjną u kotów, jej
przebieg jest zbliżony do przebiegu nadziąślaków
psich. Podobnie jak u psów ryzyko nawrotu jest
bardzo duże, jeżeli nie usunie się całego wyrostka
zębodołowego (ryc. 39).

(ryc. 40a) Zespó∏ eozynofilowy

(ryc. 39a) NadziàÊlaki (epulides)

(ryc. 40b) Zespó∏ eozynofilowy

(ryc. 39b) NadziàÊlak (ryc. 40c) Zespó∏ eozynofilowy

24
Piśmiennictwo: Wirusowe infekcje górnych dróg oddecho-
1. Harvey C.E., Emily P.P.: Oral neoplasms. W: Small Animal wych, tzw. katar koci (FHV + FCV)
Dentistry. Mosby, St. Louis 1993: 297-312.
2. Harvey C.E.: Feline oral pathology, diagnosis and mana- W przebiegu tej polietiologicznej choroby stwier-
gement. W: Crossley D.A., Penman S. (red.): Manual of Small dza się owrzodzenia błony śluzowej jamy ustnej,
Animal Dentistry. BSAVA, 1995. a szczególnie języka (ryc. 42). Czynnikami spraw-
3. Gawor J.: Postępowanie po stwierdzeniu guza w jamie ustnej
czymi są FHV i FCV – herpeswirus kotów i kalici-
psa lub kota. Mag. Wet. 2001; (4): 22.
4. Gawor J.: Nadziąślaki – aktualne informacje na temat rozpo- wirus kotów. Zmiany są bolesne, wyraźnie odgrani-
znawania i leczenia u psów i kotów. Mag. Wet. 2005; (5): 12. czone, barwy od różowej do żywoczerwonej.
5. Gawor J.: Czerniak złośliwy w jamie ustnej. Przegląd litera-
tury oraz doświadczenia własne. Mag. Wet. 2002; (4): 5.

Zmiany w jamie ustnej


towarzyszÑce chorobom
układow ym
Jama ustna jest miejscem manifestowania się wielu
objawów chorobowych. Dla przebiegu leczenia pod-
stawową kwestią jest ustalenie, czy zmiany obserwo-
wane w jamie ustnej mają charakter pierwotny czy
wtórny – w tym celu należy zebrać wywiad, przepro-
wadzić badanie ogólne i badania dodatko­we, w tym
badanie laboratoryjne; jako ostatnie wy­ko­nuje się ba-
danie stomatologiczne pacjenta w znieczuleniu.
Poniżej przedstawiono jednostki chorobowe o cha-
rakterze systemowym, których objawy kliniczne (ryc. 42a) Katar koci
mogą być rozpoznane podczas badania jamy ustnej.

Choroby zakaêne

FeLV – białaczka kotów, FIV – zaka˝enie


wirusem niedoboru immunologicznego,
FIP – zakaêne zapalenie otrzewnej
Objawy tych infekcji wirusowych są nieswoiste,
obok nawracających spadków apetytu, anemii, go-
rączki występują zapalenie przyzębia i powiększe-
nie węzłów chłonnych.
W przypadku FeLV obserwuje się owrzodzenia ję-
zyka i warg (ryc. 41).

(ryc. 42b) Katar koci

Kandydoza
Infekcja drożdżakami Candida spp. najczęściej to-
warzyszy chorobom przebiegającym z defektem
im­mu­no­lo­gicznym, wyniszczeniem organizmu lub
leczeniu niszczącym florę saprofityczną (np. przy
długotrwałej antybiotykoterapii).
Na śluzówkach pojawiają się białe, serowate naloty.
Leczenie musi obejmować postępowanie przywraca-
jące prawidłową florę bakteryjną (probiotyki) oraz
(ryc. 41) Z
 miany w jamie ustnej w przebiegu bia∏aczki leczenie przeciwgrzybiczne miejscowe, a w przypad-
kotów kach opornych systemowe.
25
Choroby endokrynogenne

Cukrzyca
W przebiegu cukrzycy zachwianiu ulega miejsco-
wa odpowiedź immunologiczna, pojawiają się też
zaburzenia naczyniowe. Prowadzi to do upośledze-
nia mechanizmów obronnych dziąsła i zwiększonej
akumulacji płytki nazębnej. Zmiany te nie dają spe-
cyficznego obrazu, szczególnie przy braku higieny,
przyspieszają degradację przyzębia (ryc. 43).

(ryc. 43) Zmiany w jamie ustnej w przebiegu cukrzycy


(ryc. 44) Zmiany w jamie ustnej w przebiegu mocznicy
u kota
u kota

NadczynnoÊç przytarczyc Zatrucia rodentycydami antykoagulacyjnymi,


(hiperparatyroidyzm) np. diku­marolem i warfaryną – występują różnego
Nadczynność przytarczyc występuje w powiązaniu nasilenia krwawienia z dziąseł, niekiedy przyjmu-
z niewydolnością nerek (częściej) lub jako wtórna jące postać masywnego krwotoku. Objaw jest po-
żywieniowa nadczynność przytarczyc związana z hi­ tencjalizowany współistniejącym stanem zapalnym
per­witaminozą A. Nadprodukcja parathormonu wy- przyzębia. Krwawienia są trudne do opanowania.
wołuje zaburzenia gospodarki wapniem, prowadząc Postępowaniem z wyboru jest podanie świeżej krwi
do osteomalacji. Ze strony jamy ustnej pojawiają się i preparatów witaminy K.
objawy zmniejszonej mineralizacji kośćca szczęk
i żuchwy. W skrajnych przypadkach obserwujemy Choroby immunologiczne
nadmierną elastyczność kośćca, tzw. objaw gumo- Alergia kontaktowa, toczeń rumieniowaty układo-
wej żuchwy. W obrazie RTG hiperparatyro­idyzm wy, toczeń skórny krążkowy czy wypryski poleko-
widoczny jest jako rozrzedzenie substancji mineral- we mogą powodować powstanie zmian przebiegają­
nej kości. Leczenie prowadzi się po ustaleniu pier- cych z depigmentacją błony śluzowej, depigmentacją
wotnej przyczyny choroby. skóry warg i owrzodzeniami. Na wargach może do-
chodzić do utraty włosa.
Zatrucia
Mocznica – objawia się m.in. wydalaniem mocz- Choroby nowotworowe poza jamà ustnà
nika na powierzchnie błon śluzowych jamy ustnej. Zaawansowane zmiany nowotworowe rzutują na
Bakterie ureazododatnie przekształcają go w wolny funkcjonowanie całego organizmu. Uszkodzenia
amoniak. Jest on odpowiedzialny za uszkodzenia narządów wewnętrznych na skutek choroby no-
śluzówki. W zależności od zaawansowania choro- wotworowej, szczególnie przebiegające z obrazem
by zmiany mogą mieć postać lekkich podrażnień trombocytopenii, wywołują punkcikowate wyna-
bądź ciężkich owrzodzeń. Obserwujemy brunatne czynienia, a przy głębokiej koagulopatii prowadzą
przebarwienie języka. Zapach amoniaku jest często do krwotoku.
główną przyczyną wizyty u lekarza (ryc. 44).
26
Inne Enteropatia białkogubna, nefropatia
białkogubna
˚ółtaczka
Pomimo różnej etiologii głównymi objawami ogól-
Przy podwyższonym poziomie bilirubiny w prze-
nymi tych schorzeń są podobnie wodobrzusze, bie-
biegu żółtaczki zmiana zabarwienia śluzówek jamy
gunki, wielomocz. Obie choroby prowadzą do utraty
ustnej jest jednym z pierwszych symptomów choro-
białka oraz immunosupresji. Wtórnie mogą powsta-
by (ryc. 45).
wać owrzodzenia na śluzówce dziąseł i języka. Tera-
pia opiera się na leczeniu choroby podstawowej.

Piśmiennictwo:
1. Ettinger S.J., Feldman E.C.: Textbook of Veterinary Internal
Medicine. Wyd. 6, Elsevier Saunders, St. Louis 2005: 1290-1297.
2. Norsworthy G.D., Crystal M.A., Grace S.F., Tilley L.P.: The
Feline Patient: Essentials of Diagnosis and Treatment. Lippin-
cott Williams & Wilkins, Baltimore 2003: 243-247.
3. Frymus T.: Choroby zakaźne kotów. SIMA WLW, Warszawa
2000: 9-134.
4. Schaer M.: Clinical Medicine of the Dog & Cat. Manson
Publishing, London 2003: 251-270.
5. Kurski G.: Kryteria oceny zdrowotności przyzębia. Weteryna-
(ryc. 45) Objawy ˝ó∏taczki w jamie ustnej u kota ria po Dyplomie, wydanie specjalne, listopad 2003; 6-7.

27
KLUCZ DO ANKIETY PSY

Osad nazębny

czyste korony

płytka bakteryjna

kamień nazębny
na niektórych zębach

obfity kamień nazębny

Stan przyzębia

bez zmian

zapalenie dziąseł

zapalenie przyzębia

28
KLUCZ DO ANKIETY KOTY

Osad nazębny

czyste korony

płytka bakteryjna

kamień nazębny
na niektórych zębach

obfity kamień nazębny

Stan przyzębia

zapalenie dziąseł

zapalenie przyzębia

29
Notatki:

..................................................................................................................................
..................................................................................................................................
..................................................................................................................................
..................................................................................................................................
..................................................................................................................................
..................................................................................................................................
..................................................................................................................................
..................................................................................................................................
..................................................................................................................................
..................................................................................................................................
..................................................................................................................................
..................................................................................................................................
..................................................................................................................................
..................................................................................................................................
..................................................................................................................................
..................................................................................................................................
..................................................................................................................................
..................................................................................................................................
..................................................................................................................................
..................................................................................................................................
..................................................................................................................................
..................................................................................................................................
..................................................................................................................................
..................................................................................................................................
..................................................................................................................................
..................................................................................................................................
..................................................................................................................................
..................................................................................................................................
..................................................................................................................................
..................................................................................................................................
..................................................................................................................................
..................................................................................................................................
..................................................................................................................................
..................................................................................................................................
..................................................................................................................................
..................................................................................................................................
..................................................................................................................................
..................................................................................................................................
30
www.usmiechpupila.com.pl