Skripta e Kursit

:
Algjebra Elementare, Kalkulusi dhe
Matematika Financiare, dhe Statistika
Përshkruese
Vëll. 1: Algjebra Elementare
Edicioni i 3




nga Prof. Dr. Dietrich Ohse
përkthyer nga. Mas. sc. Armend Sh. Shabani




ProCredit Academy GmbH
Hammelbacher Strasse 2
64658 Fürth-Weschnitz
Phone +49 6253 20080
© 2010 ProCredit Academy GmbH


























P a r a t h ë n i e F a q e | III


Parathënie

Matematika luan rol qendror në banka sepse të gjitha veprimtaritë
bankare varen nga kalkulimet e sakta dhe nga metodat e definuara në
mënyrë të qartë. Kështu që nuk është as për së afërmi e mjaftueshme që
të mbështetemi në kalkulatorin, kompjuterin ose serverët e rrjetës sonë.
Ne duhet të kuptojmë proceset dhe operacionet që janë fundamentale për
të gjitha lëmitë e bizneseve të bankave tona. Për këtë arsye, është marrë
vendimi që në të gjitha bankat dhe akademitë që operojnë nga ProCredit
Holding, të organizohet Programi i Trajnimit në Matematikë. Kjo
përmbledhje formon bazën për të tri kurset.
Materiali i kursit është i ndarë në tre vëllime:
Vëll. 1 përmban elementet kyçe të algjebrës. Besimi në aplikimin e
këtyre parimeve është esencial. Numrat, variablat, njehsimet,
shprehjet, ekuacionet dhe funksionet elementare janë
komponentet kryesore të matematikës dhe aplikimit të saj. Një
bankë nuk mund të lejoj të tregojë dobësi në ndonjërën nga këto
lëmi. Materia që shtjellohet në këtë vëllim, përfshinë materialet
e testit të Matematikës 1, i cili do të organizohet në baza të
rregullta që nga Janari i vitit 2010.
Vëll. 2 adreson disa tema më të avansuara me theks të veçant në
aplikimin në banka. Në veçanti, ky vëllim përmbledh funksionet
që përdoren në sektorin financiar, si edhe temat kryesore të
matematikës financiare. Në veçanti, janë diskutuar format e
ndryshme të interesit, si dhe njehsimet që kanë të bëjnë me
qarkullimin e të hollave kesh. Përmbajtja e këtij vëllimi duhet të
kuptohet për të përfunduar testin e Matematikës 2.
Vëll.3 është përmbledhje e kursit që do të mbahet në Akademinë e
Procreditit në Fürth. Qëllimi i tij është të ofrojë një prezentim të
shkurt të Kalkulusit, me synimin që të kuptohet aplikimi i tij në
analizën margjinale. Pjesa e dytë e këtij vëllimi përmban disa
tema të zgjedhura nga Statistika përshkruese e shpërndarjeve një
dhe dy dimensionale.


IV | F a q e P a r a t h ë n i e


Në bazë të ndarjes në tre vëllime, edhe materiali prezentohet në tre
përmbledhje, të cilat mund të përdoren në mënyrë të pavarur. Sigurisht,
bazat e algjebrës janë aq të rëndësishme sa që të kuptuarit e përdorimit të
ekuacioneve dhe funksioneve, janë kërkesa të domosdoshme për të
kuptuar temat e Matematikës 2 dhe të kursit në Fürth.
Përmbledhja ka për synim të definojë përmbajtjen e kursit që do të
përfshihet gjatë trajnimit. Kështu, formohet platformë të përbashkët edhe
për mësimdhënësin e edhe për pjesëmarrësit e kursit. Për vet trajnimin,
instruktorët duhet të krijojnë një pamje të përgjithshme për seksionet dhe
faqet që do t’i përfshijnë në secilin seksion. Skema, që duhet t’u jepet
pjesëmarrësve mund të duket si në vijim:

Blloku # Strukura dhe Temat Faqet
1 Hyrje dhe qëllimet e mësimit 1 – 10
2 Algjebra elementare
Numrat dhe veprimet
Thyesat dhe numrat dhjetor
11 - 41
3 Etj.

I mbetet trajnerit të përzgjedh seksionet që ai/ajo do të mbulojë,
varësisht nga njohuritë paraprake të pjesëmarrsve dhe nga ajo se sa shpejt
do të mësojnë ata. Kështu që nuk do të ishte fare e arsyeshme që të japim
ndonjë rekomandim të përgjithshëm. Përvoja ka treguar se është më mirë
të përfshihen kuptimet elementare më ngadalë por plotësisht, se sa të
synohet të paketohet sa më shumë që të jetë e mundur në një kurs të
vetëm dhe me të gjitha çmimet.
Qëllimi kryesor i përfshirjes së referencave në disa faqe specifike në tekst
është që t’u mundësohet pjesëmarrësve të shfrytëzojnë Përmbledhjen për
studimin e tyre të pavarur. Materia është përgatitur në mënyrë shumë
të kujdesshme dhe gjithpërfshirëse, dhe mund të lexohet pa ndihmën e
trajnerit. Në çdo seksion janë përfshirë shembuj të shumtë për të ilustruar
hapat që janë përshkruar. Të gjithë shembujtë e tillë janë shënjuar me
viza të dyfishta në të dy anët.
P a r a t h ë n i e F a q e | V


Në fund të çdo seksioni, kemi paraqitur disa ushtrime. Ushtrimet e tilla
paraqesin pjesë të domosdoshme të çfarëdo trajnimi në matematikë. Në
fakt, kryerja e ushtrimeve është e vetmja mënyrë për të mësuar
matematikën. Studentët do të jenë në gjendje që çdoherë të përcjellin
instruktorin i cili është i gatshëm për t’i motivuar dhe për t’i sqaruar
pjesëmarrësve. Por kjo është shumë larg nga të deklaruarit se ata do të
jenë automatikisht në gjendje që të aplikojnë në mënyrë të pavarur atë që
kanë mësuar. Përkundrazi, kjo aftësi vie vetëm përmes ushtrimeve të
pavarura.
Në libër, pas ushtrimeve paraqitet seksioni i rezultateve, duke u
mundësuar studentëve vet-kontrollimin e punës së tyre. Ky seksion
përmban vetëm rezultatet përfundimtare, pa ndonjë sqarim se si është
arritur deri te ato rezultate.
Ne qëllimisht jemi përcaktuar që të mos tregojmë metodën e
rekomanduar të zgjidhjes, sepse dëshirojmë të ju inkurajojmë që të
shqyrtoni metodat alternative, nëse keni marrë rezultate të pasakta.
Çdo kapitull përfundon me Testin e Progresit i dizajnuar për t’iu
mundësuar studentëve të monitorojnë progresin e tyre. Studentët duhet të
krahasojnë rezultatet e tyre me rezultatet e dhëna në seksionin përkatës
rezultateve, në fund të kapitullit tjetër. Përmbledhja nuk përmban sqarime
të detalizuara për zgjidhjet për Testin e Progresit. Studimi nënkupton
leximin e tekstit. Kështu që ne dëshirojmë të ju bindim që ta studioni
sërish atë seksion në mënyrë që vet të gjeni rezultatin e saktë.
Që të tre përmbledhjet janë përgatitur në një proces diskutimesh dhe
përmirësimesh konstante me kolegët Alois Knobloch dhe Mario Kluge,
të cilët propozuan shumë përmirësime dhe zgjerime. Përveç kësaj, shumë
studentë të mëparshëm, të cilët gjenin gabime në tekst dhe në ushtrime,
ndihmuan që teksti të përmirësohet në masë të konsiderueshme. Ne
dëshirojmë të ju falemnderojmë të gjithëve, dhe ju inkurajojmë që të
ndani përvojat tuaja me ne, duke na shkruar komentet tuaja në adresën:
ohse@procredit.com .
Ne shpresojmë se ju do të gjeni kënaqësi që të punoni suksesshëm me
këtë Përmbledhje.

VI | F a q e P a r a t h ë n i e



P ë r m b a j t j a F a q e | VII


Përmbajtja
1. Hyrje .................................................................. 1
1.1 Gjuha e Matematikës .................................................. 2
1.2 Si të aplikojmë Matematikën ...................................... 4
1.3 Qëllimet e mësimit ...................................................... 8
2. Algjebra Elementare ...................................... 11
2.1 Numrat ...................................................................... 13
2.1.1 Numrat dhe veprimet ..................................................... 14
Ushtrimi 2.1.1: Numrat dhe veprimet .................................. 21
Rezultatet 2.1.1: Numrat dhe veprimet................................... 23
2.1.2 Thyesat dhe numrat dhjetor ........................................... 24
Ushtrimi 2.1.2: Thyesat dhe numrat dhjetor .......................... 36
Rezultatet 2.1.2: Thyesat dhe numrat dhjetor ........................ 39
2.1.3 Përqindjet ....................................................................... 41
Ushtrimi 2.1.3: Përqindjet ..................................................... 50
Rezultatet 2.1.3: Përqindjet .................................................... 52
2.1.4 Testi i Progresit për “Numrat” ....................................... 54
2.2 Eksponentët ............................................................... 57
2.2.1 Eksponentët e plotë ........................................................ 60
Ushtrimi 2.2.1: Eksponentët e plotë ...................................... 67
Rezultatet 2.2.1: Eksponentët e plotë ..................................... 69
2.2.2 Eksponentët Thyesorë .................................................... 70
Ushtrimi 2.2.2: Eksponentët thyesorë .................................... 76
Rezultatet 2.2.2: Eksponentët thyesorë ................................. 78
VIII | F a q e P ë r m b a j t j a


2.2.3 Rrënjët ........................................................................... 79
Rezultatet 2.2.3: Rrënjët ......................................................... 88
2.2.4 Testi i progresit për “Eksponentët” ................................ 90
2.3 Shprehjet ................................................................... 92
2.3.1 Shprehjet e plota ............................................................ 94
Ushtrimi 2.3.1: Shprehjet e plota ........................................ 102
Rezultatet 2.3.1: Shprehjet e plota ...................................... 104
2.3.2 Shprehjet thyesore ........................................................ 105
Ushtrimi 2.3.2: Shprehjet thyesore ..................................... 110
Rezultatet 2.3.2: Shprehjet thyesore ................................... 112
2.3.3 Testi i Progresit për “Shprehjet” .................................. 113
2.4 Rezultatet për Testet e Progresit ............................ 115
2.4.1 Rezultatet për Testin e Progresit për “Numrat” ........... 115
2.4.2 Rezultatet për Testit e Progresit për “Eksponentët” .... 116
2.4.3 Rezultatet për Testin e Progresit për “Shprehjet” ........ 117
3. Ekuacionet ..................................................... 119
3.1 Zbatimi i Barazimeve .............................................. 121
3.1.1 Modelimi me ekuacione ............................................... 124
3.1.2 Zgjidhja ........................................................................ 128
Ushtrimi 3.1: Zbatimi i ekuacioneve ................................... 138
Rezultatet 3.1: Zbatimi i ekuacioneve .................................. 140
3.1.3 Testi i Progresit për “Zbatimin e ekuacioneve” ........... 141
3.2 Ekuacionet lineare .................................................. 143
3.2.1 Forma normale e ekuacionit linear .............................. 144
3.2.2 Zgjidhja ........................................................................ 145
Ushtrimi 3.2: Ekuacionet lineare ......................................... 149
P ë r m b a j t j a F a q e | IX


Rezultatet 3.2: Ekuacionet lineare ...................................... 151
3.2.3 Testi i Progresit për “Ekuacionet Lineare” .................. 152
3.3 Ekuacionet Kuadratike ........................................... 154
3.3.1 Format e ekuacioneve kuadratike ................................ 155
3.3.2 Zgjidhja ........................................................................ 156
Ushtrimi 3.3: Ekuacionet kuadratike .................................. 163
Rezultatet 3.3: Ekuacionet kuadratike ................................. 165
3.3.3 Testi i Progresit për “Ekuacionet Kuadratike” ............ 167
3.4 Rezultatet për Testin e Progresit (TP) .................... 169
3.4.1 Rezultatet për TP “Zbatimi i ekuacioneve” ................. 169
3.4.2 Rezultatet për TP “Ekuacionet lineare” ....................... 170
3.4.3 Rezultatet për TP “Ekuacionet kuadratike” ................. 171
4. Funksionet Elementare ................................ 172
4.1 Vetitë e funksioneve ................................................ 179
4.1.1 Karakteristikat e grafikut ............................................. 180
4.1.2 Funksionet inverse ....................................................... 184
Ushtrimi 4.1: Vetitë e funksioneve ....................................... 190
Rezultatet 4.1: Vetitë e funksioneve ..................................... 192
4.1.3 Testi i Progresit për “Vetitë e funksioneve” ................ 196
4.2 Funksionet lineare .................................................. 198
4.2.1 Grafiku i funksionit linear ............................................ 200
4.2.2 Vetitë e funksioneve lineare ........................................ 203
Ushtrimi 4.2: Funksionet lineare ......................................... 206
Rezultatet 4.2: Funksionet lineare ....................................... 207
4.2.3 Testi i Progresit për "Funksionet Lineare"................... 209
X | F a q e P ë r m b a j t j a


4.3 Funksionet kuadratike ............................................ 211
4.3.1 Kompletimi i katrorit ................................................... 213
4.3.2 Grafiku i funksionit kuadratik ...................................... 215
4.3.3 Vetitë e funksionit kuadratik ........................................ 222
Ushtrimi 4.3: Funksionet kuadratike ................................... 226
Rezultatet 4.3: Funksionet kuadratike .................................. 227
4.3.4 Testi i Progresit për "Funksionet kuadratike" .............. 230
4.4 Rezultatet për Testin e Progresit ............................ 232
4.4.1 Rezultatet për Testin e Progresit për "Vetitë" .............. 232
4.4.2 Rezultatet për TP për "Funksionet lineare " ................ 235
4.4.3 Rezultatet për TP. për "Funksionet kuadratike" .......... 239
Indeksi ...................................................................... 243

P ë r m b a j t j a F a q e | XI


Figurat

Figura 1-1: Modelimi matematikë ...................................................... 5
Figura 1-2: Zbatimi i modelimit matematikë ...................................... 5
Figura 2-1: Vargu i numrave realë ................................................... 15
Figura 4-1: Grafiku i funksionit ...................................................... 177
Figura 4-2: Pikëprerjet e një funksioni ........................................... 180
Figura 4-3: y = f(x) nuk është bijektiv, y = g(x) është bijektiv ....... 186
Figura 4-4: Dy funksione të pasqyruara në drejtëzën-45° ............. 187
Figura 4-5: Grafikët e drejtëzave .................................................... 200
Figura 4-6: Vetitë e funksioneve lineare ......................................... 201
Figura 4-7: Vizatimi i drejtëzës me formën e pikëprerjeve ............. 203
Figura 4-8: Grafiku i funksionit kuadratik ...................................... 215
Figura 4-9: Parabola normale ........................................................ 216
Figura 4-10: Parabola normale negative ......................................... 216
Figura 4-11: Parabola me kulm të transformuar .............................. 217
Figura 4-12: Hapja e parabolës ........................................................ 218
Figura 4-13: Grafiku i tre parabolave .............................................. 223
Figura 4-14: Grafiku për ilustrimin e diskutimit ............................... 225

XII | F a q e P ë r m b a j t j a


Tabelat

Tabela 2.1: Përdorimi i kllapave në shprehje .................................. 19
Tabela 2.2: Përqindjet ...................................................................... 43
Tabela 2.3: Njehsimi i shprehjeve .................................................... 62
Tabela 2.4: Veprimet me kllapa ........................................................ 63
Tabela 4.1: Tabela e vlerave të një funksionit ................................ 175
Tabela 4.2: Tabela e vlerave të një parabole ................................. 214
P ë r m b a j t j a F a q e | XIII





1 . 1 G j u h a e Ma t e m a t i k ë s


1. Hyrje
Në këtë kapitull të shkurt prezentues
përgjithshme për matematikën dhe zbatimin e saj
dëshirojmë ta mësojmë matematikën për ta zotëruar
mësojmë të aplikojmë matematikën në problemet reale
ballafaqohemi në jetën tonë të përditshme në bankat tona


Në mënyrë që të përdorim matematikën si mje
të përditshme t’i bëjmë të “kuptueshme” për matematikanët
nënkupton se duhet të mësojmë gjuhën e tyre
problemet tona. Mbase mund të duket e çuditshme ta klasifikojmë
matematikën si “gjuhë”, por posa të paj
fjalorin dhe gramatikën e vet dhe të shqyrtojmë përvojën praktike të të
mësuarit dhe zbatuarit të matematikës, ngjashmëritë bëhen shumë
evidente.
1. Hyrje
1.1 Gjuha e
matematikës
1.2 Si ta aplikojmë
matematikën
1.3 Qëllimet e
mës
1 . 1 G j u h a e Ma t e m a t i k ë s F a q e | 1
shkurt prezentues paraqiten disa informata të
përgjithshme për matematikën dhe zbatimin e saj. Është e qartë se nuk
dëshirojmë ta mësojmë matematikën për ta zotëruar. Ne dëshirojmë të
mësojmë të aplikojmë matematikën në problemet reale, me të cilat
ballafaqohemi në jetën tonë të përditshme në bankat tona.

të përdorim matematikën si mjet, duhet që problemet tona
të përditshme t’i bëjmë të “kuptueshme” për matematikanët. Kjo
nënkupton se duhet të mësojmë gjuhën e tyre, për të komunikuar
Mbase mund të duket e çuditshme ta klasifikojmë
matematikën si “gjuhë”, por posa të pajtohemi se matematika e ka
fjalorin dhe gramatikën e vet dhe të shqyrtojmë përvojën praktike të të
mësuarit dhe zbatuarit të matematikës, ngjashmëritë bëhen shumë
1. Hyrje
1.1 Gjuha e
matematikës
1.2 Si ta aplikojmë
matematikën
1.3 Qëllimet e
mësimit
2 | F a q e 1 . H y r j e


Në seksionin e dytë dëshirojmë të tregojmë aplikimin e matematikës.
Përkthimi dhe përdorimi i veglave të qëlluara nga veglëria e matematikës
varet shumë nga përvoja. E vetmja mënyrë për t‘u përmirësuar është që
këta hapa të praktikohen sa më shpesh që të jetë e mundur.
Përfundimisht, dëshirojmë të theksojmë qëllimet e kësaj përmbledhje dhe
kurseve në algjebrën elementare dhe funksionet. Ne jemi të bindur se çdo
person që punon në ndonjë bankë ose në përgjithësi në sektorin financiar
duhet të ketë bazë solide në disa lëmi fundamentale të matematikës. Kjo
përmbledhje i grupon këto lëmi dhe qëllimet përkatëse të mësimit në pesë
kapituj: Algjebra Elementare, Ekuacionet, Funksionet, Vlera Kohore e
Parasë, dhe Statistika.


1.1 Gjuha e Matematikës
Secili që ka mësuar ndonjë gjuhë të huaj e di se të mësuarit është proces
me faza të ndryshme dhe vështirësi. Në fillim, duhet të mësojmë fjalorin,
që do të thotë se duhet të familjarizohemi me fjalët dhe kuptimet e tyre.
Pastaj, kur të mësojmë fjalë të mjaftueshme, ne fillojmë t’i lidhim ato për
të formuar fjali, që në fakt nënkupton se ne mësojmë të zbatojmë disa
rregulla të caktuara. Këto rregulla kanë evoluar me kohë, në bazë të
strukturës së përgjithshme. Karakteri i tyre normativ siguron se
konstruktimi i fjalëve = fjalive kuptohet nga të gjithë. Kështu, këto
rregulla duhet të pranohen nga të gjithë. Dhe përfundimisht kemi mësuar
se si ta përdorim gjuhën në mënyrë aktive. Çdokush që ka mësuar një
gjuhë si lëndë “teorike” në shkollë, ku fjalori dhe gramatika janë mësuar
deri në detelet më to vogla, nga përvoja e di se kjo nuk është as për së
afërmi e mjaftueshme për të qenë në gjendje për të komunikuar në
mënyrë adekuate. Kështu pra, duhet të mësojmë se si të aplikojmë gjuhën
në mënyrë aktive.
Në gjuhësi, termat që përdoren për të përshkruar tre fazat janë:
Semantika = studimi i kuptimit të fjalëve → Semantika si nëndegë e
gjuhësisë (semantika gjuhësore) studion kuptimin e shenjave gjuhësore.
Gramatika = studimi se si fjalët lidhen për të formuar fjalitë → Në
kuptimin më të ngushtë, gramatika – ose morfosintaksa – është të
studiuarit e strukturës së fjalëve (morfologjia) dhe të fjalive (sintaksa).
1 . 1 G j u h a e Ma t e m a t i k ë s F a q e | 3


Pragmatika = studimi se si kuptohet gjuha → Në gjuhësi, kjo paraqet
studimin dhe përdorimin e gjuhës në situata të ndyshme.
Matematika gjithashtu është një gjuhë, dhe në fakt në shoqërinë
moderne është një gjuhë që po bëhet gjithnjë e më tepër e rëndësishme.
Unë nuk mund ta përdorë atë për të shkruar poezi ose prozë, për të
mbajtur fjalime, ose për të komentuar ndonjë ngjarje sportive, por mund
ta përdorë atë për të përshkruar disa marrëdhënie, për të karakterizuar
strukturat ose për të krijuar modele të fenomeneve reale. Nëse përdorimi
i matematikës është i mundshëm e madje edhe i domosdoshëm, atëherë
rrjedhë se matematika jo vetëm që është një gjuhë ndërkombëtare që
kuptohet në gjitha vendet e botës, por është në të njëjtën kohë një mjet i
fuqishëm për të na mundësuar përshkrimin e marrëdhënieve të shkallës
më të lartë të kompleksitetit.
Në fakt, matematika është e strukturuar në të njëjtën mënyrë si edhe
ndonjë gjuhë që flitet. Ajo përbëhet nga:
Numrat, simbolet dhe operatorët → Këto shenja formojnë fjalorin e
matematikës. Duhet të dijmë kuptimin e tyre në mënyrë që të kuptojmë
substancën e asaj çka ato shprehin.
Shprehjet, veprimet, rregulalt dhe algoritmet → Këto formohen duke
kombinuar elementet themelore dhe paraqesin fjalitë e matematikës.
Gramatika është bashkësi normative e rregullave të cilat sigurojnë se të
gjithë e kuptojnë “matematikën” në të njëjtën mënyrë.
Aplikimi në formë të kalkulimeve, grafikëve, modeleve, teoremave →
Këto forma përdoren për të komunikuar dhe për të apikuar matematikën.
Pikërisht përmes tyre, praktikanti do të matë frytshmërinë e gjuhës së
“matematikës”.
Kur ne mësojmë një gjuhë, në përgjithësi ne kemi qëllimet për të. Për
shembull, ne mësojmë gjuhën Angleze për të qenë në gjendje të
komunikojmë me sa më shumë njerëz në botë, ose për shkak se është
gjuhë zyrtare për kompanin në të cilën punojmë, ose sepse dëshirojmë të
lexojmë literaturën Angleze në origjinal. Por çka do të ishte qëllimi i të
mësuarit të “matematikës”? Pse matematika është e vetmja lëndë që
mësohet në sistemet shkollore në çdo vend të botës? Cilat janë
përparësitë e matematikës si gjuhë, le të themi ndaj gjuhës Latine, ose
ndonjë gjuhe aktive moderne?
Le të përpiqemi të përgjigjemi në pyetjet e mësipërme.
4 | F a q e 1 . H y r j e



1.2 Si të aplikojmë Matematikën
“Aplikimi i matematikës” në përgjithësi nënkupton: përdorimin e
instrumenteve matematike që posedojmë për të përshkruar, sqaruar dhe
zgjidhur problemet reale.
Para se të përshkruajmë procedurën elementare për aplikimin e
matematikës, le të shqyrtojmë dy shembuj të thjeshtë.
Shembulli 1: Shishja dhe kapaku i saj së bashku peshojnë 204g. Pesha e
shishes është për 200g më e madhe se e kapakut.
Sa peshon shishja?
Shembulli 2: Vitin tjetër Ana do të jetë tre herë më e moshuar se sa
ishte Lusi para dy vitesh; pas katër vitesh, Lusi do të jetë
gjysmë herë më e moshuar se sa ishte Ana para tre vitesh.
Sa vite kanë tani Ana dhe Lusi?
Së pari përpiquni të përgjigjeni në dy pyetjet e mësimërme. Ju mund të
jeni në gjendje të mendoni për përgjigjen në mënyrë spontane; mbase ju
mund të provoni të gjeni zgjidhjen përmes provave dhe gabimeve.
Mbase mund të arrini shpejt tek përgjigja e pyetjes së parë, thjeshtë duke
menduar për të, apo edhe duke provuar përgjigjet në mënyrë sistematike,
por shembulli i dytë është mjaft kompleks sa që virtualisht është e
pamundur të zgjidhet përmes provave dhe gabimeve.
Kjo është situata kur matematika mund të na ndihmojë. Në mënyrë që të
përdoret si metodë e zgjidhjes së problemit, nuk mjafton të dijmë
metodat e kalkulimit, veprimet, algoritmet dhe teoremat – ose në fakt
vërtetimet. Kështu, së pari duhet të jemi në gjendje të përshkruajmë
situatën ekonomike, fizike, sociologjike ose politike në atë mënyrë që të
mund të qaset nga matematikanët, si një mjet analitik ose metodë për
zgjidhjen e problemit. Për këtë arsye, është esenciale që të jemi në
gjendje të përkthejmë problemin e përshkruar verbal në gjuhën e
matematikës, të konvertohet ajo në atë formë që lejon të zbatojmë
analizën matematike. Rezultati i këtij transformimi mund të përshkruhet
si një model i gjendjes aktuale. Nëse e përdorim vargun e veglave
matematike në dispozicion, ne arrijmë tek “modeli matematikor” i
problemit real.
1 . 2 S i t ë a p l i k o j m ë M a t e m a t i k ë n F a q e | 5


Problemi nga
bota reale
( ) y f x =
2
2 4 0 x x − + =
1
0
1
1
n n
j
j
q
q
q

=

=


Modelimi
Modeli matematik, p.sh.

Figura 1-1: Modelimi matematikë
Në modelin matematikë, relacionet që lidhen me problemin real janë
përshkruar përmes funksioneve, ekuacioneve dhe formulave. Problemi
nga bota reale përkthehet në gjuhën e “matematikës” në mënyrë që të
jemi në gjendje të përdorim metodat matematike të analizimit dhe
zgjidhjes së problemit.
Nëse modeli matematikë përshkruan në mënyrë korrekte karakteristikat
esenciale të problemit të botës reale, zgjidhja e problemit matematikë
duhet të ofrojë një opcion për t’u marrë me problemet reale. Nëse ky nuk
është rasti, atëherë disa cilësi të modelit matematikë duhet të hiqen
dhe/ose modeli duhet të rishqyrtohet.
Po Jo
Problemi nga
bota reale
( ) y f x =
2
2 4 0 x x − + =
1
0
1
1
n n
j
j
q
q
q

=

=


Modelimi
Modeli matematik, p.sh.
A paraqet zgjidhja e
Modelit Matematik
zgjidhje të Problemit
nga Bota Reale?
Zgjidheni
Modelin
Matematik
Zgjidhja e
Modelit
Matematik

Figura 1-2: Zbatimi i modelit matematikë
6 | F a q e 2 . A l g j e b r a e l e m e n t a r e


Bazuar në dy shembujtë e përshkruar në fillim të këtij seksioni, ne tani do
të demonstrojmë pse modeli matematikë paraqet qasje të arsyeshme për
të zgjidhur problemin.
Shembulli 1: Madhësitë që problemi kërkon të shqyrtojmë - zakonisht
në formë të pyetjeve – tani definohen si të panjohura (=
variabla). Për shembull, le të themi se
b = pesha e shishes
c = pesha e kapakut.
Duke përdorur këto variabla tekstin e problemit mund ta
përkthejmë në ekuacione matematike:
Shishja + kapaku së bashku peshojnë 204g: b + c = 204
Shishja peshon 200g më tepër se kapaku: b = c + 200
Kështu, modeli matematikë që përshkruan plotësisht
faktet e dhëna në problem përbëhet nga dy ekuacione me
dy të panjohura.
Pas disa kalklumimeve, vijmë tek zgjidhja: b = 202 dhe
c = 2
Kjo zgjidhje plotëson të dy kushtet e dhëna në shembull.
A e keni edhe ju të njëjtën zgjidhje? Shumë persona morën
rezultat të gabuar kur menduan për një kohë të shkurtë për
shembullin; dhe vetëm pasi menduan më gjatë për të,
arritën tek rezultati i saktë.

Gjersa pyetja e parë mund të merr përgjigje për një kohë relativisht të
shkurtë të të menduarit, kjo qasje nuk mund të zbatohet në pyetjen e dytë.
1 . 2 S i t ë a p l i k o j m ë M a t e m a t i k ë n F a q e | 7


Shembulli 2: Çka kërkohet në problem? Çka dëshirojmë të caktojmë?
Duhet të caktojmë moshën e Anës dhe Lusit të shprehur në
vite. Kështu kemi vendosur që
a
x = mosha e Anës në vite
l
x = mosha e Lusit në vite
Tani le ta përkthejmë problemin:
Vitin tjetër Ana do të jetë tre herë më e moshuar se sa
ishte Lusi para dy vitesh:
→ ( 1) 3 ( 2)
a l
x x + = ⋅ −
Pas katër vitesh, Lusi do të jetë për gjysmë e moshuar sa
ishte Ana para tre vitesh:

1
2
( 4) ( 3)
l a
x x + = ⋅ −
Kështu, ne sërish kemi modelin matematikë që përbëhet
nga sistemi i ekuacioneve me dy ekuacione dhe dy të
panjohura.
Përgjigja është: 18
l
x = dhe 47
a
x =
Nëse kontrollojmë përgjigjen do të shohim se të dy kushtet
plotësohen.
Shembulli i problemit të dytë në veçanti tregon se sa efektiv mund të jetë
modelimi matematikë. Posa të kemi formuluar modelin që përshkruan në
mënyrë adekuate situatën, ne mund të aplikojmë metodën kuantitative
për ta analizuar atë dhe pastaj do të jetë e lehtë për caktuar zgjidhjen e
problemit të dhënë. Megjithatë, duhet të pranohet se formulimi i modelit
që përshkruan saktësisht gjendjen reale të problemit është zakonisht pjesa
më e vështirë e detyrës.


8 | F a q e 2 . A l g j e b r a e l e m e n t a r e


1.3 Qëllimet e mësimit
ProCredit është bankë. Ne synojmë të këshillojmë klientët tanë, dhe mbi
të gjitha ne dëshirojmë që atyre t’u japim këshilla korrekte dhe
transparente. Për të bërë këtë, është e domosdoshme të dijmë kuptimet
elementare nga algjebra dhe disa kuptime nga funksionet.
Shumë nga ju do të thoni: “Por ne kemi kompjuterët dhe kalkulatorët.”
Kjo është e saktë, dhe tani softueri mund të kryej të gjitha njehsimet deri
në centin e fundit. Megjithatë, ekzistojnë disa lloje të gabimeve: për
shembull, ju mund të shënoni shifrën e gabuar. Në këtë rast, ju duhet të
jeni në gjendje të gjykoni nëse rezultati është i pranueshëm apo jo.
Ju mund të gjendeni në situatë të tillë që duhet të këshilloni dikë dhe të
mos keni me vete kalkulatorin apo laptopin. Çka do t’i thonit shokut tuaj,
për shembull, nëse ai ju ndal në rrugë dhe ju pyet se sa do të kushtojë
kredia e tij, ose sa do të jetë shkalla efektive e interesit për një depozitë
kursimi?
Në punën tonë të përditshme, me ose pa klientë, me ose pa kolegë, me
ose pa anëtarë të stafit: detalet esenciale të biznesit bankar bazohen në
trajtimin e variablave kuantitative, figurave dhe veprimeve. Kështu që
është esenciale të dijmë:
• elementet e algjebrës,
• disa funksione dhe vetitë e tyre që janë të rëndësishme për bankat,
• disa aspekte të statistikës, dhe
• njohuri mbi biznesin për huazimin dhe deponimin.
Kjo është arsyeja që në këtë kurs ne do të fillojmë të mësojmë pjesë të
mjaftueshme të fjalorit. Ne do të familjarizohemi me konceptet
fundamentale të algjebrës, siç janë numrat dhe operatorët, dhe në veçanti
gjithashtu thyesat dhe eksponentët (apo treguesit), si edhe se si të
kombinohen ato për të formuar shprehje algjebrike.
Në jetën tonë të përditshme dhe në punën tonë, sasitë shpesh krahasohen
mes vete. Në matematikë, kjo në përgjithësi sjell tek ekuacionet të cilat
duhen zgjidhur.
Forma më e rëndësishme e një ekuacioni në matematikë është funksioni,
përmes të cilit marrëdhënia në jetën reale mund të përshkruhet në
1 . 3 Q ë l l i m e t e t ë m ë s u a r i t F a q e | 9


modelin matematikë. Në këtë Vëllim, ne fillojmë me diskutimin e
rëndësisë së funksioneve, vetive të tyre si dhe do të studiojmë disa
funksione elementare. Në Vëllimin 2, që merret me disa tema më të
avansuara, do të paraqesim funksionet eksponenciale dhe logaritmike.
Ato njihen si funksione “transcendente”, që mbase mund të tingëlloj si
diçka teorike. Megjithatë, ato mbase janë funksionet më të rëndësishme
në ekonomi e madje edhe më esenciale në veprimtaritë bankare.
Në bankë, shkalla e interesit luan rol shumë të rëndësishëm: njehsimi i
kthimit mbi kapitalin kërkon që gjatë punës sonë me shprehje algjebrike
të përqëndrohemi veçanërisht tek eksponentët. Proceset e rritjes që
rezultojnë nga interesi i përbërë përshkruhen përmes të ashtuquajturave
funksione eksponenciale, të cilat në mënyrë të natyrshme luajnë rol të
rëndësishëm në përshkrimin e problemeve në lëmin e matematikës
financiare.
Për shkak të kthimit mbi kapitalin, vlera e kapitalit varet nga koha, dhe
për shkak të aplikimeve financiaro-matematike shpesh iu referohemi si
“vlera kohore e parasë”. Në këtë kurs, do të përshkruhen temat të cilat në
mënyrë të drejtpërdrejtë kanë të bëjnë me aplikimin në bankë, si dhe
parimet fundamentale të interesit, depozitave dhe kredive.
Përfundimisht, Vëllimi 3, që mund të karakterizohet si “aplikim i
matematikës në banka dhe financa”, i dedikohet kalkulusit dhe
fundamenteve të statistikës përshkruese. Është një hyrje elementare në
metodat statistike të përshkrimit, prezentimin dhe llogaritjet me bashkësi
të mëdha të të dhënash. Meqë bankat çdoherë kanë të bëjnë me shumë të
dhëna që kanë të bëjnë me klientët, llogaritë dhe portofolet, është e qartë
se kemi nevojë të kuptojmë konceptet relevante.
Grafiku në faqen tjetër tregon temat që do të përfshihen në këtë
përmbledhje. Ato janë të dizajnuar të mësohen në dy kurse, i pari merret
me kuptimet themelore të algjebrës dhe funksioneve. Në Vëllimin e dytë,
këto instrumente aplikohen në probleme specifike financiare në banka.
Çdo seksion përmban disa ushtrime. Për të ju mundësuar të kontrolloni
rezultatet tuaja, rezultatet përfundimtare janë dhënë në fund të çdo
kapitulli. Në shumicën e rasteve, jepen vetëm rezultatet, dhe jo edhe
metoda e njehsimit. Ne qëllimisht jemi përcaktuar të mos tregojmë
metodën që rekomandohet për zgjidhje, sepse në rast se keni marrë
rezultat të gabuar dëshirojmë të ju inkurajojmë që të shqyrtoni metoda
alternative.
10 | F a q e 2 . A l g j e b r a e l e m e n t a r e


Algjebra Elementare, Matematika Financiare,
Kalkulusi dhe Statistika
2. Algjebra Elementare
4. Funksionet Elementare
1. Hyrje
V
ë
l
l
.
1
:

A
l
g
j
e
b
r
a

E
l
e
m
e
n
t
a
r
e
V
ë
l
l
.
3
:

K
a
l
k
u
l
u
s
i

d
h
e

S
t
a
t
i
s
t
i
k
a
4. Shpërndarjet dy
dimensionale
1. Hyrje
3. Ekuacionet
2. Kalkulusi
3. Elementet e
Statistikës
2. Funksionet
Speciale
V
ë
l
l
.
2
:

M
a
t
e
m
a
t
i
k
a

F
i
n
a
n
c
i
a
r
e
1. Hyrje
3. Vlera kohore e
parasë


Megjithatë, në shtojcë ju do të gjeni zgjidhjet komplete. Përdore këtë
informatë me kujdes, sepse e vetmja mënyrë për të perfeksionuar gjuhën
e “Matematikës” është aplikimi i saj dhe të fituarit e përvojës së plotë për
modelimin dhe zgjidhjen e problemeve.
2 . 1 N u m r a t F a q e | 11


2. Algjebra Elementare

Algjebra Elementare, Matematika Financiare,
Kalkulusi dhe Statistika
2. Algjebra Elementare
4. Funksionet Elementare
1. Hyrje
V
ë
l
l
.
1
:

A
l
g
j
e
b
r
a

E
l
e
m
e
n
t
a
r
e
3. Ekuacionet


Parakushtet: Nuk nevojitet kurrfarë njohurie paraprake nga
matematika, kërkohet vetëm gatishmëria juaj për të
kuptuar bazat e matematikës bankare.
Në përgjithësi, juve mbase do të ju kujtohet
matematika që keni ushtruar në shkollë. Megjithatë,
nga ju presim pjesëmarrje intensive në trajnim. Kjo
përmbledhje është e strukturuar në atë mënyrë që
lënda mund të përcillet individualisht duke kryer
ushtrimet dhe pyetjet e testeve. Gjithashtu, në fund
të përmbledhjes janë dhënë zgjidhjet e detalizuara
për të ju mundësuar të kontrolloni progresin tuaj.
Qëllimet e mësimit: Që të jeni të gatshëm të aplikoni matematikën
duhet që problemet të përkthehen në gjuhën e
matematikës, kështu që ato të mund të trajtohen
matematikisht.
Në këtë aspekt, pritet që ju të arrini besueshmëri në
kalkulimet ose veprimet me numra dhe simbole pa
ndihmën e kompjuterëve dhe kalkulatorëve. Po ashtu
është shumë me rëndësi të jeni relativisht të sigurtë
12 | F a q e 2 . A l g j e b r a e l e m e n t a r e


të dini nëse rezultati i fituar është apo nuk zgjidhje e
problemit. Kështu që ju duhet të gjykoni vet në mes
të zgjidhjes bindëse dhe asaj jobindëse.
Algjebrës shpesh i referohemi si “aritmetika e përgjithësuar”. Ajo është
degë e matematikës e cila në kuptimin më të gjerë merret me veprimet
aritmetike si mbledhja, zbritja, shumëzimi dhe pjesëtimi, të kryera me
numra specifik. Emri “algjebër” është derivuar nga Latinizimi i emrit të
matematikanit Persian Al-Chwarizmi, i cili jetoi rreth vitit 800 të erës
sonë dhe i cili ka përshkruar disa principe fundamentale.
Gjersa “aritmetika” merret me njehsimet me numra (2, 4, 6, etj.), algjebra
i zgjeron këto aktivitete për t’u marrë me simbole të cilat shërbejnë si
variabla dhe parametra. Ndonëse ka vetëm dallime të vogla në mes
veprimeve me numra dhe atyre me simbole, edhe më tëj është për t’u
habitur se si shumë studentë nuk kanë fare problem për të kryer njehsime
të shprehjeve si kjo në vijim:
1
4
2 4
2 (4 2) 4 1
2 4 2 4 4 1
⋅ −
⋅ − −
− + =
⋅ + +

por që ngatërrohen kur numri 4 zëvendësohet me simbolin x:
1
2
2 ( 2) 1
2 2 1
x
x
x x
x x x
⋅ −
⋅ − −
− + =
⋅ + +

Simboli x në shprehjen e dytë është zëvendësim për ndonjë numër të
panjohur. Meqë ai mund të ndryshojë, ky simbol quhet variabël
(ndryshore). Ndonëse të gjitha veprimet dhe rregullat janë të njëjta,
pavarsisht nëse kryhen njehsime me numra ose me simbole, përdorimi i
këtyre të fundit shpesh perceptohet si i vështirë, sepse simbolet janë më
abstrakte.
Në anën tjetër, duhet të kemi në mendje se një karakteristikë përbërëse e
matematikës është abstraksioni nga rasti specifik në atë të përgjithshëm
ose nga rasti i veçantë në atë të përgjithshëm. Kështu, përmes këtij
kapitulli kemi për qëllim të mësohemi me përdorimin e simboleve në
shprehjet matematike dhe të përdorim ato për të gjetur zgjidhjet e
problemeve reale. Do të shyqrtojmë disa nga veprimet e rëndësishme
algjebrike që mësohen në shkollë. Materiali mund të studiohet në mënyrë
sistematike para fillimit të pjesës tjetër të këtij manuali ose ai mund të
përdoret sipas nevojës.
2 . 1 N u m r a t


2.1 Numrat
Parakushtet: Nuk nevojitet ndonë paranjohuri
Qëllimet e mësimit: Gjuha e matematikës përdor
Numrat janë zhvilluar dhe përdorur nga Babilonasit
Numrat janë të lidhur mes vete pë
Kjo sjell deri tek paraqitja e shprehjeve, të cilat për
shkak të rregullave të algjebrës mund të jenë të
arbitrarisht të komplikuara
qartë se për aplikimin e matematikës
rregulla fundamentale të aplikohe
korrekte.
Koncepti i rregullave të aritmetikës dhe algjebrës do
të zgjerohet përmes simboleve, variablave dhe
parametrave. Shikuar në tërësi, rregullat matematike
2. Algjebra Elementare
2.1 Numrat
Numrat &
veprimet
Thyesat &
numrat dhjetor
Përqindjet
2.2 Eksponentët
Eksponentët
e plotë
Exponentët
thyesorë
Rrënjët
F a q e | 13

uk nevojitet ndonë paranjohuri e veçantë.
Gjuha e matematikës përdorë numrat dhe simbolet.
Numrat janë zhvilluar dhe përdorur nga Babilonasit.
janë të lidhur mes vete përmes veprimeve.
Kjo sjell deri tek paraqitja e shprehjeve, të cilat për
shkak të rregullave të algjebrës mund të jenë të
arbitrarisht të komplikuara. Është një parakusht i
qartë se për aplikimin e matematikës duhet që këto
rregulla fundamentale të aplikohen në mënyrë
Koncepti i rregullave të aritmetikës dhe algjebrës do
të zgjerohet përmes simboleve, variablave dhe
Shikuar në tërësi, rregullat matematike
2. Algjebra Elementare
2.2 Eksponentët
Eksponentët
e plotë
Exponentët
thyesorë
Rrënjët
2.3 Shprehjet
Shprehjet e
plota
Shprehjet
thyesore
14 | F a q e 2 . A l g j e b r a e l e m e n t a r e


janë bazat e gramatikës matematike. Nëse ato
aplikohen si duhet, çdo deklaratë mund të kuptohet
nga secili person anë e kënd botës – në Kinë, Rusi,
Gjeorgji ose Tajlandë edhe pse këto vende përdorin
karaktere të ndryshme alfabetike.

2.1.1 Numrat dhe veprimet
Fjala bashkësi në matematikë përdoret me të njëjtin kuptim si edhe në
ndonjë gjuhë të folur. Bashkësia është grumbull objektesh ose
elementesh me veti të përbashkta.
Në këtë kontekst, është e zakonshme që të përdorim simbole për bashkësi
të ndryshme numerike:
N bashkësia e numrave natyrorë; numrat për numërim: 1, 2, 3, …
Z bashkësia e numrave të plotë; numrat natyrorë, numrat e kundërtë
me ta dhe zero: …,-2, -1, 0, 1, 2 …
Q bashkësia e numrave racional, të cilët mund të paraqiten si
a
b
, ku
a, b janë numra të plotë dhe 0 b≠ . Një karakterizim tjetër i
numrave racional është se paraqitja decimale e tyre ose është
periodike ose ndërpritet:
7
9
; 0.25; 0.236236
I bashkësia e numrave iracional, të cilët mund të paraqiten vetëm
përmes numrave decimal jo përsëritës dhe jo përfundimtar:
2; 3.14159265359...; 2.71828182846... e π = =
R bashkësia e numrave realë përbëhet nga numrat racional dhe
iracional.
Marrëdhënia ndërmjet bashkësive të ndryshme të numrave mund të
paraqitet si në vijim:
Numrat natyroré.
+ zero
+ Numrat negativ
Numrat e ploté
+
Thyesat
=
=
Numrat racionalé
+
Numrat iracionalé
=
Numrat realé

2 . 1 N u m r a t F a q e | 15


Nëse vizatojmë drejtëzën si më poshtë, kuptojmë se çdo numri real i
korrespondon saktësisht një pikë në drejtëz dhe anasjelltas. Kjo drejtëz
quhet drejtëza numerike. Zero zakonisht asociohet me origjinën.
0 1 2 -1 -9/4
π
-2 3
Numrat
realë

Figura 2-1:Vargu i numrave realë

Tani do të shqyrtojmë disa nga vetitë elementare të sistemit të numrave
realë, që na mundësojnë të konvertojmë shprehjet algjebrike të llojit që
pamë në fillim të këtij kapitulli, në shprehje ekuivalente. Këto veti
elementare quhen aksioma dhe duhet që të merren parasysh gjatë
transformimit të shprehjeve algjebrike.

VETITË ELEMENTARE TË NUMRAVE REALË
Le të jenë x, y, z numra të çfarëdoshëm realë. Shënojmë: x, y, z ∈ R
dhe lexojmë x, y, z “janë elemente të bashkësisë së numrave realë”

.

VETITË E MBLEDHJES
Mbyllja: x y + është element i vetëm në R.
Vetia asociative: ( ) ( ) x y z x y z + + = + +
Vetia komutative: x y y x + = +
Identiteti: 0 është identiteti në lidhje me mbledhjen:
0 0 x x x + = + =
Inversi: Për çdo x∈R, −x është inversi i tij i vetëm i tillë që
( ) ( ) 0 x x x x + − = − + =

16 | F a q e 2 . A l g j e b r a e l e m e n t a r e


VETITË E SHUMËZIMIT
Mbyllja: x y ⋅ është element i vetëm në R
Vetia asociative: ( ) ( ) x y z x y z ⋅ ⋅ = ⋅ ⋅
Vetia Komutative: x y y x ⋅ = ⋅
Identiteti: 1 është identiteti në lidhje me shumëzimin:
1 1 x x x ⋅ = ⋅ =
Inversi: Për çdo x R ∈ të tillë që 0 x ≠ ,
1
x
është inversi i tij i
vetëm i tillë që
1 1
( ) ( ) 1
x x
x x ⋅ = ⋅ =

VETIA E KOMBINUAR
Vetia distributive: ( ) x y z x z y z + ⋅ = ⋅ + ⋅ dhe ( ) x y z x y x z ⋅ + = ⋅ + ⋅

Nga aksiomat e mësipërme konkludojmë se:

Le të jenë x dhe y numra të çfarëdoshëm realë.
• ( ) x x − − =
• ( ) ( ) ( ) x y x y x y ⋅ − = − ⋅ = − ⋅
• ( ) ( ) x y x y − ⋅ − = ⋅

x x x
y y y

− = =

për 0 y ≠

x x
y y

=

për 0 y ≠


2 . 1 N u m r a t F a q e | 17


KUJDES:
Le të jenë x dhe y numra të çfarëdoshëm realë:
• 0 0 0 x x ⋅ = ⋅ =

0
0
y
= për 0 y ≠
• 0 x y ⋅ = implikon që ose 0 x = ose 0 y = ose të dya 0 x y = =
• Pjesëtimi me 0 nuk lejohet kurrë.

VEPRIMET ME NUMRA
Nëse veprimet janë të përziera në shprehjet algjebrike, ndonjëherë nuk
është e lehtë të ruhet rendi i vargut të veprimeve. Gjatë njehsimit të
shprehjeve komplekse që përmbajnë disa veprime të ndryshme, është
vështirë të vendoset se cili veprim duhet të kryhet së pari. Me fjalë të
tjera, vargu ose prioriteti i veprimeve duhet të jetë i qartë dhe jo
dykuptimshëm.
Rregullat e njehsimeve duhet të jenë të qarta; nuk duhet të ketë asnjë
dyshim se si të interpretohet shprehja. Me fjalë të tjera, studentët në Ganë
dhe ata në Mozambik duhet të jenë në gjendje të njehsojnë detyrën në të
njëjtën mënyrë dhe të arrijnë tek i njëjti rezultat.
Në mënyrë që të përpilojmë një shprehje algjebrike shpesh është e
domosdoshme të përdoren kllapat. Çdo dyshe e kllapave duhet të
përmbaj shprehje që duhet të trajtohet si e vetme. Kjo nënkupton se çdo
dyshe e kllapave në një shprehje reduktohet në ndonjë lloj simboli të
krahasueshëm me ndonjë numër ose ndonjë variabël. Çdo veprim i
aplikuar në kllapa duhet të interpretohet si një veprim në tërë
përmbajtjen.

SHEMBUJ
1. 2 4 3 2 12 14 + ⋅ = + = por: (2 4) 3 6 3 18 + ⋅ = ⋅ =
2. 2 3 3 4 5 6 12 5 1 ⋅ − ⋅ + = − + = − por:
( ) 2 3 3 (4 5) 3 9 27 ⋅ − ⋅ + = ⋅ =

18 | F a q e 2 . A l g j e b r a e l e m e n t a r e


Që të dy shprehjet në dy shembujt paraprak mund të njehsohen në
mënyrë të qartë, duke dhënë kështu rezultate të ndryshme.
Kështu është shumë me rëndësi që të dizajnojmë shprehje të tilla që
• Procedura e njehsimit të sjell tek rezultati i dëshiruar, dhe
• Të mos ketë mundësi për interpretime dykuptimëshe.
Nëse në ndonjë shprehje ka shumë pjesë të cilat duhet të ndahen me
kllapa, ka kuptim që të përdorim disa lloje të kllapave për të bërë të qartë
se cila kllapë mbyllëse i takon cilës kllapë hyrëse.
• Kllapat e vogla: ( )
• Kllapat e mesme: [ ]
• Kllapat e mëdha: { }
Gjatë përdorimit të tyre duhet të sigurohemi se të gjitha kllapat paraqiten
në dyshe. Kjo siguron që vlera e çdo shprehje në kllapa është e qartë.
Përveç kësaj ekzistojnë rregullat se si të njehsohet shprehja që përmban
kllapa:

NJEHSIMI I SHPREHJEVE
Nëse e njehsoni një shprehje algjebrike me disa lloje të veprimeve duhet
të jeni shumë të kujdesshëm për të kryer veprimet sipas renditjes
korrekte: Ekzistojnë dy rregulla kryesore:
1. Shprehjet që përmbajnë kllapa duhet të njehsohen nga brenda –
jashtë. Kjo nënkupton se të gjitha veprimet brenda kllapave duhet
të kryhen para se të vazhdohet me kryerjen e veprimeve jashtë
kllapave.
2. Veprimet si shumëzimi dhe pjesëtimi kanë përparësi para
veprimeve mbledhje dhe zbritje. Kjo nënkupton se në të njëjtin
nivel të veprimeve së pari duhet të njehsohet prodhimi dhe herësi
e pastaj shuma.

Sugjerohet që të përdorim sa më shumë kllapa që të jetë e mundur. Është
më mirë që ato të përdoren më shpesh sesa më rrallë. Harresa e ndonjë
2 . 1 N u m r a t F a q e | 19


kllape shpesh krijon shprehje të ndryshme, kështu që rezultati në të
shumtën e rasteve është gabim!
Thyesa ose simboli ‘/’ zëvendëson kllapat në shprehje.
Shprehja vijuese është shembull se si kombinimi i disa veprimeve
algjebrike në një shprehje mund të shkaktojë konfuzion:
2 3 4 2 ( 1 3) 5 4 4 2
5 4 3
− + ⋅ ⋅ − − ⋅ − ⋅
− +


Tabela e mëposhtme tregon vargun e hapave të llogaritjes dhe jep
sqarime në raport me rregullat e mësipërme:

Hapat 2 3 4
5
− + ⋅


2 ( 1 3)
4
⋅ − −

5 4 4 2
3
⋅ − ⋅
+

Komentet
1 –1 – 3 = –4 Së pari lirohemi nga
kllapat.
2 3 4 12 ⋅ = 2 ( 4) 8 ⋅ − = − 5 4 20 ⋅ =
4 2 8 ⋅ =
Shumëzimi para
mbledhjes
3 –2+12=10

20–8=12

Shumat në numërues
4 10
2
5
= −


8
2
4

= −
12
4
3
=
Thyesa konsiderohet
si kllapë: së pari
duhet të njehsohen
thyesat
5 2 ( 2) 4 4 − − − + = Ky është rezultati.
Tabela 2.1: Përdorimi i kllapave në shprehje


20 | F a q e 2 . A l g j e b r a e l e m e n t a r e


KUJDES – GABIMET E ZAKONSHME
• Largimi i kllapave
3 (4 2) 3 4 2 − + ≠ − +
6 (2 4) 6 2 6 4 − ⋅ − ≠ − ⋅ − ⋅
• Kryerja jo korrekte e veprimit të shumëzimit dhe mbledhjes
3 4 5 3 9 ⋅ + ≠ ⋅
2 . 1 N u m r a t F a q e | 21


USHTRIMI 2.1.1: NUMRAT DHE VEPRIMET
Rezultatet gjenden menjëherë pas detyrave. Aty keni vetëm rezultatet
përfundimtare, duke ju lejuar ju që të krahasoni rezultatet tuaja me ato që
kemi dhënë ne.
Ne qëllimisht jemi përcaktuar të mos e paraqesim metodën që
rekomandojmë sepse dëshirojmë të ju inkurajojmë në shqyrtimin e
metodave alternative, në rast se keni marrë rezultat të gabuar.
1. Të kompletohen ekuacionet vijuese në raport me rregullën e
dhënë:
a) Vetia Komutative: x y ⋅ =
b) Vetia Asociative: ( ) x y z + + =
c) Vetia Distributive: x y z y ⋅ + ⋅ =
d) Vetia Asociative: ( ) x y z ⋅ ⋅ =
e) Vetia Komutative: x y + =
f) Vetia Komutative: x y − =

2. Të caktohen elementet inverse në raport me vetinë e dhënë:
a) Mbledhja: {1, 2, 4, 8, 16}?
b) Shumëzimi: {−1, 1, 2 3}?

3. Njehsoni:
a) ( 3) − − = b)
1
3

= c) 2 ( 4) − ⋅ − =
d)
| | 4 ( 2) ( 3) ⋅ − − − = e)
2
5

=

f)
9
3
=



22 | F a q e 2 . A l g j e b r a e l e m e n t a r e


4. Njehsoni:
a) 0 ( 3) ⋅ − = b)
0
4
= c)
3
0
=
d)
0
0
= e) 0 (0) ⋅ =


5. Njehsoni:
a)
2 (3 4) 6 (2 4)
4 6 4
3
⋅ − − ⋅ −
− ⋅ + =
| |
|
\ ¹

b)
{[(2 3) 5 4] 2 3} 4 10
8
7
− ⋅ + ⋅ + ⋅ +
+ =
c)
| | | | | | ( ) { }
5 3 2 ( 4) 16 ( 3) ( 2) 3 − ⋅ − − + − − ⋅ − ⋅ =
d)
(7 3) 2 2
8
5
7 2
3
6
− ⋅ + | |

|
+ ⋅
|

|
\ ¹
=

2 . 1 N u m r a t F a q e | 23


REZULTATET 2.1.1: NUMRAT DHE VEPRIMET
1. Rregullat e veprimeve
a) Vetia komutative: y x ⋅
b) Vetia Asociative: ( ) x y z + +
c) Vetia distributive: ( ) y x z ⋅ +
d) Vetia asociative: ( ) y x z ⋅
e) Vetia komutative: y x +
f) Vetia komutative: y x − +

2. a)
{ } 1, 2, 4, 8, 16 − − − − − b)
1 1
1,1, ,
2 3
¦ ¹

´ `
¹ )


3. a) 3 b)
1
3
− c) 8
d) 4 e)
2
5
f) 3 −

4. a) 0 b) 0 c) ∞
d) e pacaktuar e) 0

5. a) 0 b) 10 c) 66
d) 3


24 | F a q e 2 . A l g j e b r a e l e m e n t a r e


2.1.2 Thyesat dhe numrat dhjetor
Tashmë numrin racional e kemi përkufizuar si thyesë të dy numrave të
plotë. Po ashtu, në seksionin paraprak, në shembuj dhe ushtrime të
ndryshme i kemi përdorur thyesat. Në këtë seksion do të mësojmë se si të
kryejmë veprimet me thyesa.

THYESAT
Ekzistojnë disa rregulla elementare të cilat duhet të zbatohen në rastet kur
në shprehjen algjebrike paraqitet së paku një thyesë.

THYESA
Thyesë quhet herësi
a
b
ku a dhe b janë numra të plotë dhe 0 b≠ .
a quhet numëruesi dhe b quhet emëruesi.

Shumica prej nesh kemi mjaft njohuri me thyesat, megjithatë, me qëllim
që të shmangen gabimet, duhet të jemi të kujdesshëm gjatë zbatimit të
rregullave për veprimet me thyesa.
Me qëllim që të arrihet niveli i nevojshëm i besimit dhe i shkathtësive në
përdorimin e thyesave, duhet të praktikojmë aplikimin e këtyre
rregullave.
Shpresoj që ju asnjëherë nuk do të argumentoni si personi të cilit shefi i
ofroi ngritje të pagës për “një të pestën” e i cili u përgjigj: “më fal, por
kjo nuk mjafton, duhet të jetë së paku një e gjashta”.
Ne në fillim do të paraqesim rregullat, pastaj do të japim komente të
shkurta për to, dhe në fund do të prezentojmë disa shembuj, përmes të
cilëve do të tregojmë se si t’i aplikojmë ato.

RREGULLAT E VEPRIMEVE ME THYESA
Le të jenë a, b, c, d, dhe f numra realë; nëse ata paraqesin emëruesin e
thyesës duhet të jenë të ndryshëm nga 0.
2 . 1 N u m r a t F a q e | 25



SHUMËZIMI ME NJË NUMËR
a f a
f
b b

⋅ = → Thyesa shumëzohet me një numër f duke e shumëzuar
numëruesin me numrin f.

SHEMBUJ
1. Nëse një tortë e ndani në katër pjesë, do të ketë katër çerek, pra
katër
1
4
të tortës. Nëse keni dy çerekë, ju keni dy herë çereku, pra.
1 2 1 1
2
4 4 2

⋅ = = e tortës.
2.
3 6
2
7 7
⋅ =
3.
2 6 6
( 3)
11 11 11

− ⋅ = = −
4.
1 0
0 0
11 11
⋅ = =

PJESËTIMI ME NUMËR TË NDRYSHËM NGA ZERO
a a
f
b b f
÷ =

→ Thyesa pjesëtohet me numrin f duke shumëzuar
emëruesin me 0 f ≠ .
Shumëzimi dhe pjesëtimi janë veprime inverse që thjeshtojnë njëri tjetrin
nëse zbatohen që të dya.

SHEMBUJ
1. Nëse e ndan një gjysmë torte në dy pjesë të barabarta, do të
merrni dy pjesë, secila prej të cilave është çereku i tortës, pra
1 1 1
2
2 2 2 4
÷ = =

.
26 | F a q e 2 . A l g j e b r a e l e m e n t a r e


2.
3 3 3
2
7 7 2 14
÷ = =


3.
2 2 2 2
( 3)
11 11 ( 3) 33 33
÷ − = = = −
⋅ − −

4.
7 7 7
2
13 13 2 26
÷ = =



EKUIVALENCA E THYESAVE
a c
b d
= → Dy thyesa janë të barabarta atëherë dhe vetëm atëherë kur
a = c dhe b = d.

SHEMBUJ
1.
3
3 dhe 4
4
x
x y
y
= → = =
2.
2 8
2 8 4; 3 51 17
3 51
a
a a b b
b
= → = → = = → =
3.
4 2
4 2 : 2; 3 15 : 5
3 15
y
y y x x
x

= → − = = − = =

THJESHTIMI
f a a
f b b

=

→ Në thyesën në anën e majtë faktori i përbashkët f është
thjeshtuar duke pjesëtuar numëruesin dhe emëruesin
me të njëjtin faktor f.

SHEMBUJ
1.
12 2 6 6
14 2 7 7

= =


2 . 1 N u m r a t F a q e | 27


2.
24 2 2 2 3 2 2 4
42 2 3 7 7 7
⋅ ⋅ ⋅ ⋅
= = =
⋅ ⋅

3.
45 ( 1) 3 3 5 5
72 ( 1) 3 3 2 2 2 8
− − ⋅ ⋅ ⋅
= =
− − ⋅ ⋅ ⋅ ⋅ ⋅


ZGJERIMI
a f a
b f b

=

→ Thyesa në anën e majtë është zgjeruar për faktorin f duke
shumëzuar numëruesin dhe emëruesin me të njëjtin faktor
f.

SHEMBUJ
1.
4 11 4 44
7 11 7 77

= =


2.
0.5 2 (0.5) 1
1.5 2 (1.5) 3

= =


3.
1.7 10 (1.7) 17
2.3 10 (2.3) 23
− ⋅
= − = −


Dy shembujt e fundit tregojnë pse zgjerimi është i rëndësishëm. Nëse
dëshirojmë të shmangim decimalet nga numëruesi dhe emëruesi
(kujtojmë se ne nuk jemi kufizuar vetëm tek veprimet me numra të plotë)
ata i shumëzojmë me një faktor të përshtatshëm për t’i shndërruar në
numra të plotë.
Sikur shumëzimi me pjesëtimin, edhe thjeshtimi dhe zgjerimi janë
veprime inverse të cilat e thjeshtojnë njëri tjetrin nëse aplikojnë që të dya.

SHUMËZIMI I DY THYESAVE
a c a c
b d b d

⋅ =

→ Dy thyesa shumëzohen duke shumëzuar numëruesit
dhe emëruesit e tyre.
28 | F a q e 2 . A l g j e b r a e l e m e n t a r e


SHEMBUJ
1.
1 7 1 7 7
3 11 3 11 33

⋅ = =


2.
3 4 ( 3) 4 3 4 12
5 7 5 7 ( 5) 7 35
− ⋅ ⋅ | |
− ⋅ = = = −
|
⋅ − ⋅
\ ¹

3.
1 3 5 1 3 5 15
2 4 7 2 4 7 56
⋅ ⋅ | |
⋅ ⋅ − = − = −
|
⋅ ⋅
\ ¹


PJESËTIMI I DY THYESAVE
a
a c a d
b
c
b d b c
d
÷ = = ⋅ → Dy thyesa pjesëtohen duke shumëzuar thyesat
inverse.

SHEMBUJ
1.
2 5 2 7 2 7 14
3 7 3 5 3 5 15

÷ = ⋅ = =


2.
3
4
5
9
3 9 27
4 5 20
= ⋅ =

3.
4 6 4 14 4 14 4 2 7 4
7 14 7 6 7 6 7 2 3 3
− ⋅ ⋅ ⋅ | | | | | | | |
− ÷ = − ⋅ − = = =
| | | |
⋅ ⋅ ⋅
\ ¹ \ ¹ \ ¹ \ ¹


Dy veprimet e fundit sërish janë inverse ndaj njëri tjetrit.
Ndonëse “mbledhja” dhe “zbritja” janë veprimet më elementare
algjebrike, shumë gabime paraqiten gjatë mbledhjes dhe zbritjes së
thyesave. Ju lutem u kushtoni kujdes të veçantë seksioneve të veçanta:
“Kujdes – gabimet e zakonshme”.

2 . 1 N u m r a t F a q e | 29


MBLEDHJA (ZBRITJA) E THYESAVE ME EMËRUES TË
NJËJTË
a c a c
b b b
±
± = → Dy thyesa me emërues të njëjtë mblidhen (zbriten)
duke mbledhur (zbritur) numëruesit.

SHEMBUJ
1. Gjysmë torte dhe një e katërta e tortës së bashku bëjnë tre të
katërtat, pra
1 1 2 1 3
2 4 4 4 4
+ = + = .
2.
3 8 11
5 5 5
+ =
3.
7 3 2 7 3 2 6
11 11 11 11 11
− − + −
− + + = = −
4.
2 8 2 ( 8) 2 8 10
2
5 5 5 5 5
− − + | |
− − = = = =
|
\ ¹


Në mënyrë që të mblidhen dhe zbriten thyesat me emërues të ndryshëm,
së pari duhet që thyesat të zgjerohen që të kenë emëruesin e njëjtë, i cili
në këtë rast quhet emëruesi i përbashkët.

EMËRUESI I PËRBASHKËT
Emëruesi i përbashkët i dy thyesave
a
b
dhe
c
d
është prodhimi i dy
emëruesve:
b d ⋅
Duke zgjeruar të dy thyesat me d dhe b, përkatësisht, merren dy thyesa
me të njëjtin emërues:
a d
b d


dhe
c b
d b



30 | F a q e 2 . A l g j e b r a e l e m e n t a r e


Emëruesi i përbashkët më së lehti caktohet duke shumëzuar dy (ose më
tepër) thyesa dhe duke zgjeruar thyesat me të gjithë faktorët që nuk janë
pjesë e emëruesit të përbashkët.

SHEMBUJ
Të caktohet emëruesi i përbashkët (EP) për thyesat dhe të bëhet zgjerimi
i tyre:
1.
2 5 2 7 5 3 14 15
; 3 7 ; ;
3 7 3 7 7 3 21 21
CD
⋅ ⋅
→ = ⋅ → →
⋅ ⋅

2.
1 3 1 7 3 6 7 18
; 6 7 ; ;
6 7 6 7 7 6 42 42
CD
− ⋅ − ⋅
→ = ⋅ → → −
⋅ ⋅

3.
2 3 1 2 3 7 3 3 5 1 5 7
; ; 3 5 7 ; ;
5 7 3 3 5 7 3 5 7 3 5 7
CD
⋅ ⋅ ⋅ ⋅ ⋅ ⋅
→ = ⋅ ⋅ →
⋅ ⋅ ⋅ ⋅ ⋅ ⋅


42 45 35
; ;
105 105 105


Caktimi i emëruesit të përbashkët dhe zgjerimi i thyesave është parakusht
për mbledhjen dhe zbritjen e thyesave me emërues të ndryshëm.

MBLEDHJA (ZBRITJA) E THYESAVE ME EMËRUES TË
NDRYSHËM
a c a d c b
b d b d
⋅ ± ⋅
± =

→ Dy thyesa me emërues të ndryshëm mund të
mblidhen (zbriten) pas zgjerimit i cili i sjell ato
në thyesa me emërues të njëjtë.

SHEMBUJ
1.
2 5 2 7 5 3 14 15 29
3 7 3 7 3 7 21 21 21
⋅ ⋅
+ = + = + =
⋅ ⋅

2.
2 1 2 7 1 3 14 3 11
3 7 3 7 3 7 21 21 21
⋅ ⋅
− = − = − =
⋅ ⋅

2 . 1 N u m r a t F a q e | 31


3.
2 1 3 2 4 7 1 3 4 3 3 7 56 12 63 107
3 7 4 3 4 7 3 4 7 3 4 7 84 84 84 84
⋅ ⋅ ⋅ ⋅ ⋅ ⋅ | |
− − − = − + = − + =
|
⋅ ⋅ ⋅ ⋅ ⋅ ⋅
\ ¹


Thyesat shpesh paraqiten në ekuacione të formës:
3 4
7 5
x y =
Në rastet e tilla preferohet që të shmangen thyesat. Si një mënyrë për të
realizuar atë është që të shumëzojmë tërë ekuacionin me një faktor dhe
poashtu mund të kryejmë pothuajse të gjitha veprimet (me përjashtim të
shumëzimit ose pjesëtimit me zero) në të dy anët e ekuacionit pa e
ndryshuar atë. Kështu, pas shumëzimit të ekuacionit me faktorin e
përbashkët do të merret:
3 4
7 5
7 5 7 5 x y ⋅ ⋅ ⋅ = ⋅ ⋅ ⋅
Pas redukimit të faktorëve të përbashkët në numërues dhe në emërues
merret:
4 5 3 7 x y ⋅ ⋅ = ⋅ ⋅


Shpesh këtij veprimi i referohemi si “shumëzimi i tërthortë”, i cili merret
pas zgjerimit dhe reduktimit.


BARAZIA E THYESAVE IMPLIKON SHUMËZIMIN E
TËRTHORTË
a c
b d
= → Dy thyesa janë të barabarta atëherë dhe vetëm atëherë
kur a d c b ⋅ = ⋅ . Ky veprim shpesh njihet si “shumëzimi
i tërthortë me emëruesit”.

SHEMBUJ
1.
2 1
2 4 1 7 8 7
7 4
x
y x y x y = → ⋅ = ⋅ → =
2.
3 4
5 3 4 5 3 4
5 5
x
x y x y
y
− = − → − ⋅ = − ⋅ → =
32 | F a q e 2 . A l g j e b r a e l e m e n t a r e


3.
3 4
3 ( 5) 4 8 15 32
8 5
z y z y
y z

= → − ⋅ − = ⋅ → =



Ne edhe më tej nuk kemi kufizuar numrat në numërues dhe emërus në
raport me madhësinë e tyre. Të gjithë termat vijues janë në përputhje me
përkufizimin e thyesës:
1 5 1.2 11 3.5 7 1.8 2
; ; ; ; ; ; ;
4 8 3.7 3 2.8 10 3 0.7


Në fakt, dallimet mes thyesave të mësipërme janë shumë të vogla.
Termat
1 5 7
; ;
4 8 10

i përshtaten plotësisht përkufizimit.
Termat
1.2 1.8
;
3.7 3

Mund të zgjerohen me 10 dhe të shndërrohen në:
12 18 3
;
37 30 5
=
Në tre termat vijues numëruesit janë më të mëdhenjë se emëruesit:
11 3.5 2
; ;
3 2.8 0.7


Pas zgjerimit të dy termave të fundti me 10 merret::
11 35 5 20 20
; ;
3 28 4 7 7

= = −
Në krahasim me thyesat tjera tani vërejmë se numëruesi është më i madh
se emëruesi. Thyesat e tilla quhen thyesa të përziera.


2 . 1 N u m r a t F a q e | 33


THYESAT E RREGULLTA DHE THYESAT E PËRZIERA
Thyesa quhet e rregulltë nëse numëruesi është më i vogël se emëruesi.
Në kuptimin formal kjo do të thotë:
a
b
është thyesë e rregulltë nëse a < b
Nëse a b ≥ thyesa quhet e përzier.

Ndonjëherë është e domosdoshme ose e preferueshme që të ndahet pjesa
e plotë dhe herësi i cili pastaj është thyesë e rregulltë.

NDARJA E THYESËS SË PËRZIER
Thyesa e përzier, përmes pjesëtimit, mund të ndahet në një numër të
plotë dhe një thyesë të rregulltë:
a c
i
b b
= + ku a > b dhe c < b

Thyesat e përziera në përgjithësi shënohen pa shenjat +,- në mes:
2 2
7 7
3 3 + =

SHEMBUJ
Pas pjesëtimit të numëruesit dhe emëruesit merret:
1.
2
3
11 2
3 3
3 3
= + =
2.
1
4
5 1
1 1
4 4
= + =
3.
6
7
20 6
2 2
7 7
− = − − = −


34 | F a q e 2 . A l g j e b r a e l e m e n t a r e


NUMRAT DHJETOR
Sistemi ynë i numrave bazohet në ashtuquajturin sistem dhjetor, pra me
numrin 10 si bazë. Kjo mbase mund të jetë arsyeja pse paraardhësit tanë
kanë përdorur 10 gishtat si mjet numërimi, dhe kështu edhe filluan të
bëjnë llogaritjet në bazë të shumëfishëve të 10-it dhe fuqive të tij:
247 2 100 4 10 7 1 = ⋅ + ⋅ + ⋅
Pozita e fundit në një numër është çdoherë shumëfish i
0
1 10 = , që nga e
ardhmja pozitë e deri tek e fundit është shumëfish i
1
10 10 = , pastaj
2
100 10 = , etj. Fuqitë e 10 dhe shumëfishët e tij ngriten nga njëra pozitë
tek tjetra për 1.
Nëse lëvizim në drejtimin tjetër duke filluar nga
0
1 10 = , zvogëlohet
fuqia për një, duke rezultuar në shumëfish të
1
10

, pastaj të
2
10

, e
kështu me radhë. Shumëfishët e faktorëve të 10 me tregues (eksponentë)
negativ ndahen nga ata jo-negativ përmes presjes dhjetore:
2 4 7 200 40 7 247
0.247
10 100 1000 1000 1000 1000 1000
= + + = + + =
Numrat e tillë quhen numra dhjetorë (decimal). Në shënimet Anglo-
Saksone ata shënohen me pikë dhjetore, gjersa në Gjermani përdoret
presja.
Shënimi dhjetor ndonjëherë është kuptimplotë sepse përmes tij shmanget
përdorimi i thyesave. Në aspektin formal, çdo thyesë mund të
shndërrohet në numër dhjetor duke pjesëtuar numëruesin dhe emëruesin
sipas rregullave të zakonshme të pjesëtimit:
1
0.25
4
= ose
1
0.125
8
=
Në të dy rastet e mësipërme pjesëtimi mbaron pa mbetje. Kështu që
vargu i shifrave pas presjes dhjetore është i fundëm.
Nga përvoja e dijmë se kështu nuk ndodh çdoherë. Për shembull kemi
pjesëtimet:
1
0.333
3
= ose
4
0.363636
11
= ose
53
2.0384615384615
26
=
2 . 1 N u m r a t F a q e | 35


Në dy shembujtë e parë pas disa hapash vërejmë se vargu i decimaleve
përsëritet. Është praktike që të mbivijëzojmë decimalet të cilat përsëriten.
Decimalen që përsëritet e quajmë periodike. Megjithatë, numri i tretë
tregon se perioda jo doemos fillon pas presjes dhjetore dhe që ajo mund
të jetë relativisht e gjatë, madje edhe më e gjatë se sa në shembujtë e
mësipërmë.
Numrat në të cilët decimalet ose përfundojnë ose përsëriten në mënyrë
periodike quhen numra racional. Ata çdoherë mund të paraqiten përmes
thyesave të rregullta.
Megjithatë, ka disa numra decimal tek të cilët vargu i i numrave as nuk
mbarone as nuk përsëritet. Ata quhen numra iracional (shih gjithashtu
seksionin 2.1.1; faqe 14), e një ndër më të njohurit është konstanta
numerike π:
3.141592 653 589 793 238 462 643 383 279 502 884197 169 399... π =
Si shembuj të numrave të tjerë iracional kemi:
2 1.41421356237... =
2.718 281828 459 045 235 360 287 471352 662 497 757 247 093... e =
Këta numra nuk mund të paraqiten as përmes thyesave e as përmes
decimaleve periodike.

KUJDES – GABIMET E ZAKONSHME
• Mbledhja dhe zbritja e thyesave

1 1 2
2 3 5
+ ≠ dhe
4 1 3
5 3 2
− ≠

1 4
3
2 2
+ ≠ dhe
4 4 4
2 1 2 1
≠ +
+

• Shumëzimi dhe pjesëtimi i thyesave

1 5
5
3 15
⋅ ≠ dhe
6 3
2
4 2
÷ ≠


1 2 3
3 7 10
⋅ ≠
36 | F a q e 2 . A l g j e b r a e l e m e n t a r e


USHTRIMI 2.1.2: THYESAT DHE NUMRAT DHJETOR
Rezultatet gjenden menjëherë pas detyrave. Aty keni vetëm rezultatet
përfundimtare, duke ju lejuar ju që të krahasoni rezultatet tuaja me ato që
kemi dhënë ne.
Ne qëllimisht jemi përcaktuar të mos e paraqesim metodën që
rekomandojmë sepse dëshirojmë të ju inkurajojmë në shqyrtimin e
metodave alternative, në rast se keni marrë rezultat të gabuar.

1. Të zgjerohen thyesat me faktorët e dhënë:
a)
2
3
me 4 b)
5
7
me –3 c)
2
9

me –4
d)
14
6
me 0.5

2. Të zgjerohen thyesat ashtu që numëruesi ose emëruesi,
përkatësisht të jenë të barabartë me vlerën e dhënë:
a)
1
4

emëruesi 16 b)
2
7
emëruesi 21
c)
2
7
numëruesi 12 d)
2
3
emëruesi 27
e)
7
8
numëruesi 56

3. Të thjeshtohen thyesat sa më tepër që të jetë e mundur:
a)
35
55
b)
8
28
c)
18
30
d)
15
77

e)
12
72
f)
36
48
g)
64
16
h)
88
16

i)
42
14
j)
105
231


2 . 1 N u m r a t F a q e | 37


4. Të zëvendësohet ‘?’ me numrin e duhur:
a)
3 ?
4 16
= b)
2 ?
7 56
= c)
5 105
7 ?
=
d)
3 21
7 ?
= e)
21 105
2 ?
= f)
4 ?
7 77
=


5. Njehsoni:
a)
1 2
3 7
⋅ b)
1 7
2 4
⋅ c)
2 6
3 5
⋅ d)
3 1
8 2

e)
3 2
4 9
⋅ f)
1 4
2
2 5
⋅ g)
1 1
1 2
3 2
⋅ h)
3
5
4

i)
5 7
2
7 5
⋅ j)
3 7 5
5 6 9
⋅ ⋅


6. Pjesëtoni:
a)
2 4
3 7
÷ b)
1 1
2 3
÷ c)
3 6
8 5
÷ d)
1 6
1
3 5
÷

e)
4
2
7
÷ f)
2
3
5
÷ g)
21 7
15 5
÷
h)
3 1
2 1
7 7
÷ i)
1 2 4
7 7 3
÷ ÷ j)
5 2 7
2 7 5
÷ ÷


7. Të gjendet emëruesi më i vogël i përbashkët për thyesat vijuese:
a)
2
10
dhe
3
15
b)
2
14
dhe
4
21
c)
5
12
dhe
2
27

d)
3
16
dhe
5
20
e)
3
8
dhe 4 f)
1
3
2 dhe
1
4
1
g)
7
15
1 dhe
12
25
h)
3 2
3 4
, dhe
1
5
i)
3 1
3 4
, dhe
1
6

j)
7 1
6 3
, 3 dhe
7
30

38 | F a q e 2 . A l g j e b r a e l e m e n t a r e


8. Mblidhni ose zbritni, përkatësisht:
a)
1 1
+
2 3
b)
2 5
+
3 6
c)
2 1
7 14

d)
3 2
5 35
− e)
1 1
4 1
5 45
− f)
8 3
11 7

g)
2 1 1
3 4 6
+ −

h)
7 3 4
2 7 5
− − i)
7 1
2
3 7
− +
j)
4 5 3
15 21 14
− +


9. Shndërroni thyesat në numra dhjetor (në rast se keni nevojë
përdoreni kalkulatorin):
a)
4
7
b)
6
11
− c)
16
6
d)
43
16

e)
87
29
f)
37
9


g)
23.7
6.3 −
h)
121
11


2 . 1 N u m r a t F a q e | 39


REZULTATET 2.1.2: THYESAT DHE NUMRAT DHJETOR
1. a)
8
12
b)
15
21
c)
8
36
− d)
7
3



2. a)
4
16
b)
6
21
c)
12
42
d)
18
27
e)
56
64



3. a)
7
11
b)
2
7
c)
3
5
d)
15
77
e)
1
6

f)
3
4
g) 4 h)
11
2
i) 3 j)
5
11



4. a)
12
16
b)
16
56
c)
105
147
d)
21
49

e)
105
10
f)
44
77


5. a)
2
21
b)
7
8
c)
4
5
d)
3
16
e)
1
6

f) 2 g)
10
3
h)
15
4
i)
17
7
j)
7
18


6. a)
7
6
b)
3
2
c)
5
16
d)
10
9
e)
2
7

f)
15
2
g) 1 h)
17
8
i)
3
8
j)
25
4



40 | F a q e 2 . A l g j e b r a e l e m e n t a r e


7. a) 30 b) 42 c) 108 d) 80 e) 8
f) 12 g) 75 h) 60 i) 12 j) 30


8. a)
5
6
b)
1
1
2
c)
3
14
d)
19
35
e)
8
45
3
f)
23
77
g)
3
4
h)
19
70
2 i)
10
21
j)
17
70


9. a) 0.5714 b) 0.5455 − c) 2.6667 d) 2.6875
e) 3 f) 4.1111 g) 3.7619 − h) 11



2 . 1 N u m r a t F a q e | 41


2.1.3 Përqindjet
Shumë kohë para se thyesat të përdoreshin në masë të madhe, tregtarët
duhej të dinin raportin e sasisë së të hollave, sepse ata donin të dinin se sa
kishte mbetur në xhepat e tyre. Ata e quajtën pjesën që e njehsonin si
margjinë të tyre “të përqindjes” (latinisht: per hundred). Sot termin
“përqind” e përdorim për të nënkuptuar “të qindtën”. Përqindja është
shkalla për njëqind ose proporcioni në të qindtën pjesë. Është pjesa që
shqyrtohet në relacionin sasior me tërësinë. Nëse e zbërthejmë në mënyrë
joformale, është “pjesëtuar për 100” dhe shenja e posaçme “%” është
zbuluar për ta paraqitur atë.
Ne si bankierë, kemi shumë të bëjmë me përqindjet. Shkallët e interesit,
ose shkallët e kthimit shprehen në përqindje. Ne i përdorim përqindjet
për të krahasuar madhësitë e ndryshme.
Për të njehsuar përqindjen, atë e ndërlidhim me tërësinë, pra me 100%.
Nëse duam të dijmë përqindjen e femrave dhe meshkujve në klasën tonë,
numrin total të pjesëmarrsve e shprehim si 100%. Numri i femrave i
ndëlidhur me tërësinë e jep përqindjen e femrave pjesmarrëse. Për të
krijuar këtë marrëdhënie ne thjeshtë e pjesëtojmë numrin e femrave me
numrin e përgjithshëm dhe rezultatin e shumëzojmë me 100 për të marrë
përqindjen.
SHEMBULL
Numri total i stafit që punon në një degë të ProCreditit është 20. Aty
punojnë 12 femra dhe 8 meshkuj. Totali prej 20 personave shprehet si
100%. Për të njehsuar proporcionin e femrave të punësuara, numrin 12
e pjesëtojmë me 20 dhe merret 0.6. Kjo nënkupton se raporti i femrave
ndaj numrit total të të punësuarve është 0.6 me 1. Meqë përqindja
është proporcioni i shprehur në pjesë të njëqindës, numrin 0.6 e
shumëzojmë me 100 për të marrë 60%.

Numri Marrëdhënia Përqindja
Totali 20
Tërësia 100%
Femra 12
0.6 : 1
12
20
100% 0.6 100% 60% ⋅ = ⋅ =
Meshkuj 8
0.4 : 1
8
20
100% 0.4 100% 40% ⋅ = ⋅ =
42 | F a q e 2 . A l g j e b r a e l e m e n t a r e


PËRQINDJA E BAZËS
Përqindja është proporcioni në pjesë të një qindëshe i konsideruar në
relacionin sasiorë ndaj bazës. Për të njehsuar përqindjen p të një
madhësie x në bazën b, numrin x e pjesëtojmë me bazën b dhe rezultatin e
shumëzojmë me 100:
% 100%
x
p
b
= ⋅
Nëse e dijmë përqindjen p të bazës b dhe duam të njehsojmë madhësinë
përkatëse x, numrin p e pjesëtojmë me 100 dhe shumëzojmë me bazën b:

100
p
x b = ⋅

Kur i ndërlidhim dy vlera, ne mund të shprehemi në disa mënyra të
ndryshme. Për shembull themi, “afër gjysmës”, “pothuajse dyfishi”
“vetëm 10%”, “saktësisht një e treta”, “të realizuarit 110% të synimit”
ose “afër 25%”. Veçanërisht kur dëshirojmë të shprehim një proporcion
ose kur bëjmë vlerësime i përdorim përqindjen. Por çka saktësisht
nënkuptojnë 25%, 50%, 66% ose 150%?
Le të shqyrtojmë tabelën vijuese.


Marrëdhënia Përqindja Shembuj
totali, tërësia 100% 60
Më të vogla se tërësia
gjysma 50% 30
një e treta 33.3% 20
një e katërta 25% 15
dy të tretat 66.6% 40
tre të katërtat 75% 45
një e pesta 20% 12

2 . 1 N u m r a t F a q e | 43


Marrëdhënia Përqindja Shembuj
e dhjeta pjesë 10% 6
e njëzeta pjesë 5% 3
një e qindta 1% 0.6
një e mijta 0.1% 0.06
Më të mëdha se tërësia
dyfishi 200% 120
trefishi 300% 180
katërfishi 400% 240
dhjetëfishi 1000% 600
një e gjysmë 150% 90
dy e gjysmë 250% 150
Tabela 2.2: Përqindjet

SHEMBUJ
1. Proporcioni i stafit: Sa është 50% e 660?

50 660
660 330
100 2
→ ⋅ = =
2. Sa është 745,867 USD si përqindje e 24,563,654 USD?

$ 745867
100% 3.04%
$ 24563654
→ ⋅ ≈


3. Sa është 1.7% e 124,543,324 €?

1.7
124, 543, 324 € 2,117, 236.51 €
100
→ ⋅ =
44 | F a q e 2 . A l g j e b r a e l e m e n t a r e


Shkallët e rritjes:
4. Ju keni 1456 kredi dhe dëshironi të rritni për 4% gjatë muajit të
ardhshëm. Sa kredi pritni në fund të muajit?

104
1456 1.04 1456 1514
100
→ ⋅ = ⋅ =
5. Sa ishte shkalla e rritjes vitin e kaluar nëse keni filluar me 2,4
milion USD dhe keni përfunduar me 3.1. milion USD?
KUJDES:
Meqë kemi filluar me 2.4 milion USD dhe kjo është rritur në 3.1.
milion USD, baza ose ekuivalenti i 100% këtu është 2.4 milion
USD 2.4 dhe jo 3.1 milion USD.

(3.1 2.4) 0.7
100% 100% 29%
2.4 2.4

→ ⋅ = ⋅ ≈
6. Arritja e synimit: Në sa përqind e keni arritur synimin tuaj të 543
kredive nëse keni arritur të realizoni 601 kredi?
VËMENDJE:
Këtu tërësia ose 100% është synimi prej 543 kredive.

601
100% 110.7%
543
→ ⋅ =

Ju keni arritur synimin prej 110.7% ose e keni tejkaluar atë për
10.7%.

Përqindjet gjithashtu luajnë rol në zbritjet me rastin e shitjeve, rabateve,
lejimeve, si dhe zbritjeve tjera të ndryshme. Në këso raste, çmimi bruto
zvogëlohet për përqindjen e caktuar.
Në rastet tjera, çmimi mund të rritet, për shembull shkalla e interesit për
një kredi mund të rritet, çmimi mund të rritet për shkak të rritjes së
shpenzimeve (p.sh. çmimi i benzinës) ose rritjes së tatimeve (p.sh.
TVSH).
Meqë përqindja nënkupton “një pjesë nga tërësia”, duhet të jemi shumë
të kujdesshëm kur e definojmë tërësinë (= njëqindë për qind = 100%).
Atë do ta quajmë bazë. Baza në tabelën e mësipërme, në të gjitha rastet
ishte 60.
2 . 1 N u m r a t F a q e | 45


Qartë se së pari mund të njehsohet pjesa p% si përqindje e bazës b dhe i
shtohet (ose zbritet) rezultati r tek (nga) baza:
% b p r b r ⋅ = → ± .
Megjithatë, mund të kryhen që të dy veprimet përnjëherë:
100
% (1 %) (1 )
p
b b p b p b ± ⋅ = ⋅ ± = ⋅ ± .
Pra, shumëzojmë bazën me faktorin e rritjes (zbritjes):
100
1 % 1
p
f p = ± = ± .

RRITJA (ZVOGËLIMI) E BAZËS
Në përgjithësi, rritja (zbritja) e bazës b me përqindjen
100
%
p
p =
nënkupton:
% (1 %) b b p b p b f ± ⋅ = ⋅ ± = ⋅ ku 1 % f p = ± është faktori i rritjes
(zbritjes).

Kalkulimit të mësipërm i referohemi si “përqindja e bazës”, të cilat pastaj
ose i shtojmë ose i zbresim bazën.

SHEMBUJ
1. Çmimi bazë i një artikulli pa tatim është 50 EUR. Atij i shtohet
TVSH prej 19%. Sa do të jetë çmimi i shitjes?
50 (1 0.19) 50 1.19 59.50 EUR ⋅ + = ⋅ =
2. Bilanci i depozitës në një llogari është 127 EUR. Atij duhet t’i
shtoni interesin prej 5% Sa do të jetë bilanci pasi interesi të jetë
kapitalizuar?
127 (1 5%) 127 (1 0.05) 127 1.05 133.35 ⋅ + = ⋅ + = ⋅ = EUR

46 | F a q e 2 . A l g j e b r a e l e m e n t a r e


3. Nëse paguani për një artikull në kesh do të përfitoni 7% lirim, dhe
me këtë rast çmimi prej 247 EUR do të redukohet. Sa do të
paguani me këtë rast?

247 (1 7 %) 247 (1 0.07) 247 0.93 229.71 EUR ⋅ − = ⋅ − = ⋅ =

Ekziston dallim shumë i vogël por i rëndësishëm në mes të përqindjes së bazës
b dhe përqindjes në bazë.
Deri tani, baza jipej dhe ne njehsonim rezultatin final të rritur (zvogëluar). Ne
përdornim përqindjen e bazës për të njehsuar vlerën e shtuar (zbritur).
Kur flasim për përqindjen në bazë, ndërrojmë anën e këtij kalkulimi: Fillojmë
nga rezultati final (me përqindjen tashmë të përfshirë) dhe provojmë të
përcaktojmë bazën.
Kalkulimet e këtij lloji kryhen në baza shumë të rregullta në biznes dhe jo
vetëm kur duhet të paraqitet çmimi final por edhe çmimi neto (duke përjashtuar
taksën), ose që në fakt është e njëjta gjë – taksa duhet të tregohet e ndarë në
faturë.
Le të supozojmë se ju keni blerë një llaptop për biznesin tuaj dhe keni
paguar 900 EUR (përfshirë edhe taksën). Le të themi se ju jeni i liruar
nga TVSH, kështu që taksa duhet të figurojë në faturë. Sa është taksa
(TVSH = 19%) dhe sa është çmimi neto?
Në këtë rast, është dhënë çmimi bruto dhe dëshirojmë të dijmë bazën:
900 (1 %) (1 0.19) b p b b f = ⋅ + = ⋅ + = ⋅


900 900
756.30 EUR
1.19
b
f
= = =

Taksa 900 756.30 143.70 t = − = , mund të njehsohen si vijon:
756.30 0.19 143.70 b f ⋅ = ⋅ = EUR
PËRQINDJA NË BAZË
Për të njehsuar bazën b nga rezultati final r (përfshihet edhe përqindja e
pjesës p) duhet të pjesëtojmë rezultatin me faktorin e rritjes:
(1 %)
r r
b
p f
= =
+

2 . 1 N u m r a t F a q e | 47


Saktësisht të njëjtat njehsime duhet të kryhen nëse dihet çmimi final i një
artikulli (i reduktuar për p%) dhe jemi të interesuar për çmimin e
pareduktuar.

SHEMBUJ
1. Supozojmë se reduktimi ishte 15%, duke e sjell çmimin në 32.98
EUR . Sa ishte çmimi fillestar
o
p ?

32.98
38.80
1 % 0.85
o
r r
p
p f
= = = =

EUR
2. Ju keni blerë një veturë për 3000 EUR. Sa është TVSH (19%)?

3000
2521.00
1.19
b = =
Megjithatë, ky është çmimi para tatimit. Tatimi TVSH është
ndryshimi:
3000 2521 479 2521 0.19 b t − = = ⋅ = ⋅ EUR

Deri tani kemi mësuar se sa është e rëndësishme të jemi të vëmendshëm
për bazën. Kjo bëhet edhe më e qartë nëse shqyrtojmë dy shembujtë
vijues.

SHEMBUJ
1. TVSH është rritur në Gjermani para dy viteve nga 16% në 19%.
Para rritjes çmimi i një frigoriferi ishte 500 EUR. Sa ishte çmimi
pas rritjes?
Mbase ndokush mund të mendojë se çmimi është rritur për 3%,
kështu që çmimi i ri do të jetë:
500 500 3% 515 + ⋅ = EUR
Megjithatë, kjo nuk është korrekte, sepse kemi të bëjmë me
ndërrim të bazës.
Le të kryejmë njehsimet në dy hapa.
48 | F a q e 2 . A l g j e b r a e l e m e n t a r e


Hapi 1: Çmimi neto (pa TVSH) do të jetë:

500
431.03
1.16
n = = EUR
Hapi 2: TVSH prej 19% e rrit çmimin bruto në:
431.03 (1 0.19) 512.93 EUR g = ⋅ + =
Vërejmë se çmimi në masë të konsiderueshme është më i vogël se
çmimi që morrëm në fillim.
2. Për një palë këpucë që kushtojnë 100 EUR ofrohet zbritja prej
20%. Si pjesë e një oferte speciale, do të ketë edhe një zbritje prej
5%. Sa duhet të paguhet për këpucët?
Reagimi i parë mund të jetë se duhet mbledhur 20% dhe 5%, pra
të merret 25% lirim dhe kështu të paguhet 75 EUR.
Megjithatë, sërish kemi ndryshuar bazën dhe kështu e kemi arritur
tek çmimi jo i saktë.
Hapi 1: Zbritja e çmimit:
100 100 20% 100 (1 0.2) 100 0.8 80 EUR − ⋅ = ⋅ − = ⋅ =
Hapi 2: Oferta Speciale:
80 (1 0.05) 80 0.95 76 ⋅ − = ⋅ = EUR
Kështu në këtë rast, çmimi i saktë është për pak më i lartë se
çmimi të cilin e menduam në fillim.


PËRQINDJET E SHUMËFISHTA
Nëse njehsojmë përqindje të shumëfishta, në mënyrë të njëpasnjëshme
duhet të shumëzojmë me faktorin e rritjes (zvogëlimit). Nëse së pari kemi
ndryshimin (1 %) p ± dhe pastaj ndryshimin prej (1 %) q ± atëherë
ndryshimi përfundimtar është:
(1 %) (1 %) p q ± ⋅ +

Fjala “ndryshim” qëndron për rritje ose zbritje, varësisht nga shenja. Dhe
“shumëzimi” duhet të shndërrohet në “pjesëtim” varësisht nga baza.
2 . 1 N u m r a t F a q e | 49



SHEMBUJ
Në dy shembujtë paraprak ndryshimet e përgjithshme janë:
1. Faktori i ndryshimit të përgjithshëm ishte:

1 19% 1.19
1.0259
1 16% 1.16
t
+
= = =
+

Si rrjedhim çmimi i ri është çmimi paraprak shumëzuar për
faktorin e rritjes:
500 500 1.0259 512.93 EUR g t = ⋅ = ⋅ =
2. Zbritja e përgjithshme është:
(1 0.2) (1 0.05) 0.8 0.95 0.76 r = − ⋅ − = ⋅ =
Kështu pra çmimi përfundimtar është:
100 0.76 76 s = ⋅ = EUR


KUJDES – GABIMET E ZAKONSHME
Mbani mend se proporcionet të shprehura në përqindje shumëzohen me
100:
10 nga 100 0.1% ≠
25 nga 50 0.5% ≠

Duhet të jeni të kujdesshëm me presjen dhjetore
10 nga 100 1% ≠
25 nga 50 5% ≠
10 nga 1000 10% ≠
2 nga 20 1% ≠
50 | F a q e 2 . A l g j e b r a e l e m e n t a r e


USHTRIMI 2.1.3: PËRQINDJET
Rezultatet gjenden menjëherë pas detyrave. Aty keni vetëm rezultatet
përfundimtare, duke ju lejuar ju që të krahasoni rezultatet tuaja me ato që
kemi dhënë ne.
Ne qëllimisht jemi përcaktuar të mos e paraqesim metodën që
rekomandojmë sepse dëshirojmë të ju inkurajojmë në shqyrtimin e
metodave alternative, në rast se keni marrë rezultat të gabuar.
1. Njehsoni proporcionet në përqindje dhe jepni një shembull nga
jeta e përditshme në të cilën mund të hasni këtë marrëdhënie:
a) 15 nga 200
b) 30 nga 50
c) 17 nga 800
d) 120,304 nga 4,587,346
e) 1,345 e 1,230
f) 17 nga 35
g) 2,017 nga 2,100
2. Njehsoni vlerën që i korrespondon përqindjeve të dhëna:
a) 22% e 1,800
b) 2.7% e 3,056,974 USD
c) 75% e 700
d) 0.5% e 999
e) 1.7% e 23 milionë USD
f) 30% e 135 milionë EUR
g) 107% e 10,800
3. Njehsoni çmimin e ri nëse çmimet paraprake kanë ndryshuar sipas
përqindjeve vijuese:
a) 34 EUR rritur për 7%
b) 34 EUR zbritur për 5%
c) 97 EUR e rritur për 8% dhe pastaj për 2%
2 . 1 N u m r a t F a q e | 51


d) 1.42 EUR rritur për 5% dhe pastaj zbritur për 7%
4. Pas rritjes (zbritjes) së çmimit, disa produkte janë shtrenjtuar
(liruar) në raport me çmimin e dhënë. Njehsoni përqindjen e
rritjes (zbritjes):
a) 46 EUR → 42.40 EUR
b) 1.42 EUR → 1.47 EUR
c) 12.98 EUR → 12.36 EUR
d) 144.20 EUR → 142.80 EUR

5. Sa është përqindja e përgjithshme e rritjes (zbritjes) kur çmimi
prej …
a) 57 EUR është zbritur prej 7% dhe pastaj është rritur për 2%?
b) 65 EUR është rritur për 7% dhe pastaj është rritur për 5%?
c) 37.50 EUR është rritur tre herë për 3%?
d) 22.10 EUR është zbritur për 4% dhe pastaj është rritur për
8% dhe pastaj është zbritur për 4%?

6. Në secilin nga rastet vijuese, çmimi ka ndryshuar disa herë, duke
rezultuar në çmimin përfundimtar. Sa ishte çmimi fillestar?
a) Çmimi u rrit për 6% dhe pastaj u zbrit për 3%, duke rezultuar
kështu në çmimin prej 44.30 EUR.
b) U zbrit dy herë për 4% dhe pastaj u rrit për 6%, duke
rezultuar në çmim prej 23.56 EUR.
c) Çmimi i një litri benzinë ndryshoi gjatë javëve të kaluara si
vijon: + 3%, +5%, +6%, pastaj -4%. Tani kushton: 1.47 EUR.
Sa ishte çmimi para një jave?

52 | F a q e 2 . A l g j e b r a e l e m e n t a r e


REZULTATET 2.1.3: PËRQINDJET
1. a) 7.5% Shembull: numri i bankave në një vend që ofrojnë
mikro kredi.
b) 60% Shembull: numri i femrave pjesëmarrëse në një
seminar.
c) 2.13% Shembull: numri i huamarrësve në një degë që
kanë vonesa në pagesa.
d) 2.62% Shembull: numri i njerëzve mbi moshën 80
vjeçare në raport me tërë popullatën e një vendi të
vogël.
e) 109.35% Shembull: numri i studentëve që regjistrohen në
studime parauniversitare pas zgjerimit të
infrastrukturës së universitetit në krahasim me
regjistrimet para zgjerimit.
f) 48.57% Shembull: përqindja e aeroporteve në një vend që
merren me shërbime ajrore ndërkombëtare.
g) 96.05% Shembull: mesatarja mujore e shtretërve të nxënë
për një hotel.

2. a) 396 b) 82,538.23 USD c) 525
d) 4.995

e) 391,000 USD
f) 40.5 milionë EUR g) 11,556

3. a) 36.38

EUR b) 32.30

EUR
c) 106.86 EUR d) 1.39 EUR

4. a) 7.83% b) 3.52% c) 4.78%

d) 0.971%

2 . 1 N u m r a t F a q e | 53


5. a) 5.14% zbritje b) 12.35% rritje
c) 9.27% rritje d) 0.47% zbritje

6. a) 43.09

EUR b) 24.12

EUR
c) 1.34

EUR

54 | F a q e 2 . A l g j e b r a e l e m e n t a r e


2.1.4 Testi i Progresit për “Numrat”
Ju duhet t’i caktoni vetes suaj pak kohë, për një punë të koncentruar në
këtë test. Provoni të zgjidhni sa më shumë detyra. Mos e përdorni
përmbledhjen për të shikuar zgjidhjen. Qëllimi i këtij testi është që të
merren informata se sa dini ose sa keni mësuar deri tani.
Në fund të kapitullit tjetër gjenden zgjidhjet e detyrave. Çdo zgjidhje ka
vetëm rezultatin përfundimtar; madje mund të jetë vetëm një numër,
simbol, tabelë ose grafik. Ju duhet të kontrolloni zgjidhjet tuaja. Nëse ato
janë të sakta, ju mund të filloni kapitullin vijues. Në çdo rast tjetër (kur ju
keni rezultate të pasakta, ose nuk keni fare rezultate) duhet t’i riktheheni
seksionit përkatës në përmbledhje të cilin duhet ta përsëritni për të
plotësuar zbraztësinë.

1. Paraqitni disa shembuj për:
a) Numrat e plotë:
b) Numrat racional:
c) Numrat iracional:
d) Numrat realë:

2. Lirohuni nga kllapat dhe njehsoni vlerën e shprehjes:
a) | | ( ) { } ( ) 2 2 6 7 3 8 ( 3) 2 2 4 5 3 ⋅ − ⋅ + − ⋅ − + ⋅ − + ⋅ =


b)
| | { } ( )
(4 7) 3 4 5 3 4 3 2 4

− ⋅ + ⋅ − ⋅ + ⋅ − =



3. Njehsoni vlerën e shprehjes dhe paraqitni rezultatin në formë të
thyesës dhe numrit dhjetor:
a)
3 5 5 1
4 3 12 6
+ − − = b)
6 2 2
7 5 5
6 2
7 7
4 3
2 2
− +
+ =
+

c)
2 1 4
3 2 3
3 3
2 4
4
4 2
+
− + =
+


2 . 1 N u m r a t F a q e | 55


4. Thjeshtoni thyesat sa më shumë që të jetë e mundur:
a)
2 5 3 3 7 11
5 7 3 11
⋅ ⋅ ⋅ ⋅ ⋅
⋅ ⋅ ⋅

b)
32200
26600


5. Caktoni emëruesin më të vogël të përbashkët:
a)
2
3
,
3
8
,
4
7
,
5
16
dhe
1
14
:
b)
13
2 3 7 11 ⋅ ⋅ ⋅
dhe
16
3 21 7 5 ⋅ ⋅ ⋅
:

6. Përcaktoni nëse shprehjet vijuese janë pozitive apo negative:
a)
1 2 1 11
2 3 2 3
3 3 4 1
7 5 8 5
2 3 5
1
− −
+
− +

b)
7 20
23 63


7. Çmimi i benzinës ndryshoi shumë. Gjatë muajit të fundit u
regjistruan këto pesë ndryshime:
i. Rritje për 6%,
ii. Rritje për 4%,
iii. Zbritje për 6%,
iv. Rritje për 8%,
v. Zbritje për 5%.
Sa ishte çmimi i një litri benzinë një muaj më parë, nëse sot
çmimi është 1.23 EUR?


56 | F a q e 2 . A l g j e b r a e l e m e n t a r e


8. Më 1 Janar 2007 shkalla nominale e interesit në ProCredit ishte
14% në vit. Në atë kohë bilanci në llogarinë tuaj ishte 357.43
EUR. Katër muaj më vonë shkalla e interesit u rrit në 18%. Pas
tre muajsh ajo u zvogëlua për 10%.
Interesi është i thjesht, pra tërë interesi shtohet në llogari në fund
të vitit.
a) Sa ishte bilanci më 1 Janar 2008?
b) Sa ishte shkalla efektive e interesit në vitin 2008 në këtë
llogari?
Udhëzim: Para njehsimit, vëreni se ndryshimet në mes “…në
18%” dhe “…për 10%”


2 . 2 E k s p o n e n t ë t


2.2 Eksponentët

Paranjohuritë: Duhen njohur veprimet me numra
njësinë 2.1.

Qëllimet e mësimit: Eksponentët (
(variablat) kur numri (va
veten. Në fillim, është prezentuar një hyrje e shkurtë
e shënimeve të përdoru
rëndësishme.
paraqitet nevoja që koncepti i ekspo
zgjerohet tek numrat racional. Kjo mu
interpretohet si invers i eksponentëve me numra të
plotë, dhe që është arsyeja pse në matematikë janë
2. Algjebra Elementare
2.1 Numrat
Numrat &
veprimet
Thyesat &
numrat dhjetor
Përqindjet
2.2 Eksponentët
Eksponentët
e plotë
Exponentët
thyesorë
Rrënjët
F a q e | 57

Duhen njohur veprimet me numra, të përfshira në
Eksponentët (Fuqitë) paraqiten tek numrat
(variablat) kur numri (variabla) shumëzohet me
veten. Në fillim, është prezentuar një hyrje e shkurtë
e shënimeve të përdorura që ka dëshmuar të jetë e
rëndësishme. Kështu, në mënyrë të natyrshme
paraqitet nevoja që koncepti i eksponentëve të
zgjerohet tek numrat racional. Kjo mund të
interpretohet si invers i eksponentëve me numra të
dhe që është arsyeja pse në matematikë janë
2. Algjebra Elementare
2.2 Eksponentët
Eksponentët
e plotë
Exponentët
thyesorë
Rrënjët
2.3 Shprehjet
Shprehjet e
plota
Shprehjet
thyesore
58 | F a q e 2 . A l g j e b r a e l e m e n t a r e


prezentuar si nocione ekuivalente të ashtuquajturat
rrënjët.
Meqë ky veprim paraqet hapin themelor të
llogaritjeve kur kemi të bëjmë me njehsimin e
interesit, kthimin e interesit në kapital, konkludojmë
se veprimet me eksponentë shihen si fundamentale
në matematikën financiare.

Në vitet e para të shkollës, mësojmë se si të zbatojmë sistemin tonë
numerik. Intuitivisht fillojmë me sistemin dhjetor, për të cilin folëm në
seksionin paraprak. Quhet sistem dhjetor sepse bazohet në fuqitë e numrit
10. Mbase numri 10 është zgjedhur për shkak të faktit se kemi 10 gishta,
të cilët me siguri ishin mjeti i parë ndihmës me të cilin u shërbyen qeniet
njerëzore për të kryer llogaritje. Kështu themi se duartë tona, shërbyen si
abakusi ynë i parë, mbase edhe si kalkulatori i parë i xhepit.
Le t’i hedhim edhe një sy tjetër sistemit tonë të numrave. Pothuajse pa
menduar, ne mund të interpretojmë numrin 2860 si:
2 1000 8 100 6 10 0 1 2 10 10 10 8 10 10 6 10 0 1 × + × + × + × = × ⋅ ⋅ + × ⋅ + × + ×
Me fjalë të tjera, meqë ne shkruajmë çdo numër në secilën pozitë, për të
theksuar shumëfishin e numrit 10, baza e sistemit tonë numerik, dhe mbi
të gjitha, sepse gjithkush është pajtuar që kjo të jetë konventa jonë, mund
të shmangemi nga rreshti i detalizuar dhe i komplikaur dhe të shkruajmë
2860. Këtë mund ta bëjmë meqë tashmë janë krijuar mjaft simbole për të
plotësuar zbrastësinë në mes të çfarëdo dy shumëfishëve të bazës. Për
këtë qëllim në sistemin dhjetor nevojiten saktësisht dhjetë simbole,
pikërisht dhjetë shifrat me të cilat jemi të gjithë të njohur:
0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9
Çdo numër tjetër mund të paraqitet si shumëfish i bazës.
Tani mund të spekulojmë se a thua do të ishte zhvilluar ndonjë sistem
tjetër numerik nëse njerëzit nuk do të kishin 10 por 8 gishta, ose mbase
16 gishta.
Në bazën 8 ose në sistemin oktal nevojiten vetëm 8 simbole, pra mund të
veprojmë vetëm me shifrat:
0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7
2 . 2 E k s p o n e n t ë t F a q e | 59


Rrjedhë se në sistemin me bazë 16, të njohur si sistemi heksadecimal,
nevojiten 16 simbole. Meqë ky sistem gjen zbatim në apekte të ndryshme
të teknologjisë informative, është arritur marrëveshja që të përdoren
numrat nga 0 deri 9 dhe 6 shkronjat e para të alfabetit (të gjuhës angleze):
0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, A, B, C, D, E, F
Me fjalë të tjera, në sistemin heksadecimal kemi:
A = 10, B = 11, C = 12 etj.
Vëmendja filloi të fokusohet në sisteme të ndryshme numeriku, kryesisht
për shkak të faktit se zbuluesit e kompjuterëve realizuan se mekanizmi i
kalkulimeve në një kompjuter mund të bazohet vetëm në dy gjendje:
“rrymë” ose “jo rrymë”, “magnetizuar” ose “jo i magnetizuar”. Kështu e
tërë logjika e kalkulimeve duhej të ndërtohej duke u bazuar në sistemin
me bazë 2 ose sistemin binar, i cili ka nevojë vetëm për dy simbole.
Në sistemin binar janë vetëm dy shifra:
0 dhe 1
Le të shohim numrin 2680 në sisteme të ndryshme numerike?
Dhjetor 2860 5 512 4 64 5 8 4 1 = × + × + × + × → 5454 oktal
Dhjetor 2860 11 256 2 16 12 1 = × + × + × → B2C heksadecimal
Dhjetor 2860 1 2048 1 512 1 256 1 32 1 8 1 4 = × + × + × + × + × + ×
→ 101100101100 binar
Saktësisht si edhe në sistemin dhjetor me të cilin jemi të njohur,
shumëfishët e bazës shumëzohen me faktor të përshtatshëm dhe
mblidhen. Duke pozicionuar faktorët në atë mënyrë që ata t’i
korrespondojnë saktësisht shumëfishëve, është e mundur të shkruajmë
numrat në mënyrë shumë më të shkurtë se sa të shkruhet e tërë shuma.
Ideja bazë është të paraqitet marrëdhënia sistematike në mes të
shumëfishëve dhe bazës në formë të përshtatshme. Për këtë qëllim,
matematikani dhe filozofi Frances René Descartes (1595 – 1650; për
nder të Descartes sistemi koordinativ kënddrejtë njihet si “sistemi
koordinativ Kartezian”) prezentoi një lloj të shënuari, në të cilin
shumëfishët e bazës shënohen mbi indeksë dhe quhen “eksponentë” (ose
ndonjëherë edhe “indeks”).
60 | F a q e 2 . A l g j e b r a e l e m e n t a r e


Shënimi përkatës quhet shënim eksponencial. Paraqitja e tij paraqet për
ne detyrë, që rregullat e njohura të llogaritjeve algjebrike t’i
transformojmë në atë mënyrë që të mos paraqiten kontradiksione. Në
vijim do të merremi me rregullat e njehsimeve që aplikohen kur formulat
ose shprehjet përmbajnë indeksa.

2.2.1 Eksponentët e plotë
Nëse një numër e shumëzojmë me veten disa herë mund të shkruajmë:
5
4 4 4 4 4 4 ⋅ ⋅ ⋅ ⋅ = ose ... x x x ⋅ ⋅ ⋅ (n herë)
n
x =
Faktori që përsëritet (4 ose x, përkatësisht) quhet baza kurse numri i
përsëritjeve (5 ose n) quhet eksponenti (fuqia, treguesi) . Lexohet: "4 në
fuqinë 5" ose "x në fuqinë n". Baza mund të jetë çfarëdo numri real,
kurse eksponenti në këtë kapitull do të jetë numër i plotë.


PËRKUFIZIMI I EKSPONENTËVE TË PLOTË
Për numrin real x dhe numrin e plotë pozitiv n përkufizojmë:
...
n
x x x x = ⋅ ⋅ ⋅ (n herë faktor i x)
Numri x quhet baza; numri i përsëritjeve quhet eksponent. Veprimi quhet
“x në fuqinë n”.
Për n = 0 dhe 0 x ≠

vlen:
0
1 x =
(
0
0 nuk është i përkufizuar dhe quhet shprehje e pacaktuar)

SHEMBUJ
1.
5
2 2 2 2 2 2 32 = ⋅ ⋅ ⋅ ⋅ =
2.
0
3 1 =
3.
2
(1.5) 1.5 1.5 2.25 = ⋅ =
4.
0
( 4) 1 − =
2 . 2 E k s p o n e n t ë t F a q e | 61


Kjo nënkupton se numri në mënyrë të përsëritur shumëzohet me bazën.
Veprimi invers i shumëzimit është pjesëtimi. D.m.th., për të pjesëtuar një
numër me eksponentë një herë e zvogëlojmë eksponentin për 1. Kështu
pjesëtimet e njëpasnjëshme mund t’i paraqesim me eksponentët negativ.

PËRKUFIZIMI I EKSPONENTËVE TË PLOTË NEGATIV
Nëse eksponenti është negativ numri 1 në mënyrë të përsëritur pjesëtohet
me bazën; merret:
1
n
n
x
x

=
0
n −
nuk është i përkufizuar.

SHEMBUJ
1.
3
3
1 1
2 0.125
8
2

= = =
2.
3
3
1 1 1 1
( 3)
( 3) ( 3) ( 3) 27 27
( 3)

− = = = = −
− ⋅ − ⋅ − −


3.
2
2
1 1 1
( 1.5)
( 1.5) ( 1.5) 2.25
( 1.5)

− = = =
− ⋅ −




PËRDORIMI I KLLAPAVE
Në mënyrë që të zgjerohet efekti i eksponentëve duhet përdorur kllapat:
( )
n n n
a b a b ⋅ = ⋅

62 | F a q e 2 . A l g j e b r a e l e m e n t a r e


SHEMBUJ
1.
2
2 3 2 9 18 ⋅ = ⋅ =
2.
2 2
(2 3) 6 36 ⋅ = =
3.
2
2 3 4 3 12 ⋅ = ⋅ =


NJEHSIMI I SHPREHJEVE ME EKSPONENTË
Nëse detyra përmban shprehje të ndryshme algjebrike me shumëzimin
(pjesëtimin) dhe mbledhjen (zbritjen) vargu i veprimeve është:
1. Njehsojmë shprehjet brenda kllapave nga brenda – jashtë
2. Njehsojmë eksponentët
3. Kryejmë shumëzimet (pjesëtimet)
4. Kryejmë mbledhjet (zbritjet)

SHEMBUJ
2 3 2
(3 4 7) 4 2 3 4 ⋅ − + ⋅ − ⋅



Hapat
2
(3 4 7) ⋅ −
3
4 2 + ⋅
2
3 4 − ⋅
Komentet
1 (3 4 7) 5 ⋅ − =
Kryejmë veprimet
brenda kllapave
2 2
5 25 =
3
2 8 =
2
4 16 =
Eksponentët
3 4 8 32 ⋅ =

3 16 48 ⋅ = Shumëzimet
4 25 32 48 9 + − = Rezultati.
Tabela 2.3:Njehsimi i shprehjeve

2 . 2 E k s p o n e n t ë t F a q e | 63


Ky është një shembull ku përdoren tre eksponentë:

3
2
3
2 ( 1) 1 4 100
¦ ¹

⋅ − − − −
´ `

¹ )

Kujtojmë se veprimet me kllapa duhen kryer në drejtimin nga brenda-
jashtë!


Hapat
3
2
3
2 ( 1) 1 4 100
¦ ¹

⋅ − − − −
´ `

¹ )
Komentet
1
3
( 1) 1 − = −
Kllapa e brendshme
2 2 ( 1) 1 3 ⋅ − − = −
Shumëzimi dhe zbritja
3
2
[ 3] 9 − =
Kllapa e dytë
4 {9 4} 5 − =
Kllapa e tretë
5 3
5 125 =
Eksponentët
6 125 100 25 − = Rezultati pas zbritjes
Tabela 2.4:Veprimet me kllapa

Përveç rregullave të mësipërme të cilat pak a shumë paraqesin vargun
elementar të njehsimeve algjebrike, ekzistojnë edhe disa veti të
eksponentëve që vlen për t’u mbajtur në mend.


64 | F a q e 2 . A l g j e b r a e l e m e n t a r e


VETITË E EKSPONENTËVE TË PLOTË
Le të jenë x , y numra realë, dhe n, m numra të plotë.

m n m n
x x x
+
⋅ =

m
m n
n
x
x
x

=

( )
n
m m n
x x

=
• ( )
m m m
x y x y ⋅ = ⋅

m
m
m
x x
y
y
| |
=
|
\ ¹
për 0 y ≠

SHEMBUJ
1.
3 4 3 4 7
2 2 2 2
+
⋅ = =
2.
5 4 5 4 1
3 3 3 3 3
− −
⋅ = = =
3.
3 3 3 3 0
4 4 4 4 1
− −
⋅ = = =

Nga shembulli i fundit mund të konkludojmë se meqë
3 3
4 4 1

⋅ = →
3
3
1
4
4

= shprehja
3
4

duhet të jetë elementi invers in
3
4 dhe
anasjelltas.

4.
4
4 3
3
3
3 3
x
x x
x

= =
5.
5 2
5 2 3 4
3
2 1 1
2 2
4
x x
x x
x
+ −

= =
6.
( )
3
2 2 3 6
3 3 3

= =
7.
( )
3 3
m
m
x x =
2 . 2 E k s p o n e n t ë t F a q e | 65


8.
( )
2 3 2 3
3 3
m
m m m
a b a b ⋅ = ⋅ ⋅
9.
5
5 ( 3) 5 3 2
3 2
1 x
x x x
x x

− − − − + −

= = = =
10.
1
1
(2 )
2
x
x

= krahasuar me
1
2
2x
x

= !

VETITË E EKSPONENTËVE TË PLOTË NEGATIV
Le të jenë x dhe y numra realë, dhe n , m numra të plotë.

1 1
m m
m m
x x
x x


= → = për 0 x ≠

1
m
m
m
x y
y x
x
y

| |
| |
= =
| |
\ ¹
\ ¹ | |
|
\ ¹
për , 0 x y ≠

1
1
m n
m
n m
n
x y
x
y x
y


= = për , 0 x y ≠

SHEMBUJ
1.
2
3 6 10
5 10 6
7 7 8
8 8 7



| | | |
= =
| |
| |
\ ¹ \ ¹

2.
4
3 2 2 2 6 4
6
4
(2 ) 2
y
x y x y
x
− −
⋅ = ⋅ ⋅ =
3.
3
2 6 6 6 6
2 3 6
( )
8 8
2 2
a a a b a b
b b
− −
| |
⋅ ⋅
= = =
|
|

\ ¹

4.
8
8 ( 5) 3
5 3
7 7 7 7
4 4
4 4
x
x x
x x

− − − −

= = =
66 | F a q e 2 . A l g j e b r a e l e m e n t a r e


5.
( )
3 3
3
4 3 4 3
3
2 6
2 5 2 5 3
a a a a
a a
a a a a
− −
− −
− − +
| | | |
⋅ | |
= = = =
| |
|
| |
⋅ \ ¹
\ ¹ \ ¹

Të gjitha formulat vlejnë nëse shumat ose shprehje të tjera e formojnë
bazën.
6.
3
3 2
2
( )
( )
( )
a b
a b a b
a b

+
= + = +
+

7.
2 4 4 3
3 3 3 2
( 2) ( 1) ( 1) 1
3( 2)
3( 2) ( 1) 3( 2)
x x x x
x
x x x


+ ⋅ − − −
= =
+
+ ⋅ − +

8.
3
2 2 3
3
1 ( 1)
2
( 2)
x x
x
x
| |
− −
=
|
|
+
+
\ ¹


KUJDES – GABIMET E ZAKONSHME
• Vetitë e eksponentëve të plotë

2 2 2
(3 2) 3 2 + ≠ +

3 4 12
2 2 2 ⋅ ≠

3 3
2 2

≠ −

4 4
2 3 6 ⋅ ≠

3
4 4 4 4 ≠ + +

3 2 5
2 5 10 ⋅ ≠


( )
3 3
2 (2 ) 8
5 5 5 ≠ =

• Eksponentët negativ


3 3
2 ( 2)

≠ −
• Baza negative

2
( 2) 4 − ≠ −
3
( 2) 8 − ≠

2 . 2 E k s p o n e n t ë t F a q e | 67


USHTRIMI 2.2.1: EKSPONENTËT E PLOTË
Rezultatet gjenden menjëherë pas detyrave. Aty keni vetëm rezultatet
përfundimtare, duke ju lejuar ju që të krahasoni rezultatet tuaja me ato që
kemi dhënë ne.
Ne qëllimisht jemi përcaktuar të mos e paraqesim metodën që
rekomandojmë sepse dëshirojmë të ju inkurajojmë në shqyrtimin e
metodave alternative, në rast se keni marrë rezultat të gabuar.

1. Zbatoni shënimin eksponencial në shprehjet vijuese:
a) 2 2 2 3 3 ⋅ ⋅ ⋅ ⋅ b)
3 3 3
4 4 4
⋅ ⋅ c)
(2 ) (2 ) (2 )
(2 )
(3 ) (3 )
a a a
a
b b
⋅ ⋅



d)
x y z x y
x y z
⋅ ⋅ ⋅ ⋅
⋅ ⋅
e) ( 2 ) ( 2 ) ( 2 ) (2 ) x x x x − ⋅ − ⋅ − ⋅
f)
1 1 2 1
2 (2)
2 2 1 2
− | | | |
⋅ ⋅ ⋅ ⋅ ⋅
| |

\ ¹ \ ¹
g)
2
2
17 17
17




2. Të thjeshtohen shprehjet vijuese, ashtu që të ketë vetëm
eksponentë jonegativ:
a)
2 4
3 3 ⋅ b)
3 3
2 3 ⋅ c)
5
3
4
4

d)
2
( 4)

− e)
5 5
a a

⋅ f)
2 2 3
(3 ) (3 ) a a a ⋅ ⋅
g)
2
(2 ) x y

⋅ h)
1
2 3
4 2
a b
a b


| |

|
|

\ ¹
i)
4
3
2
x

| |
|
\ ¹

j)
( )
3
2 2
2x y


⋅ k)
3
2 3
3 2
a b
c d


| |

|
|

\ ¹
l)
16 8 14
12 4 3
2 2 2
2 2 2


⋅ ⋅
⋅ ⋅

68 | F a q e 2 . A l g j e b r a e l e m e n t a r e


m)
4 3 6
3 3 2
3 2
(2 ) (3 )
x x
x x
⋅ ⋅

n)
2 5
1
a b
− −

o)
5
3 2
5 3
2
a b
a b


| |

|
|

\ ¹

p)
3
4
2
x
x



| |
|
|
\ ¹
q)
2 3 2
4 3
( )
( )
a b
a b
− −



r)
0
(4 ) x
s)
2
3
2
3
x
y

| |
| |
|
|
|
\ ¹
\ ¹
t)
3
2
27
(3 )
x
x


u)
4
2
8 10
2 10




v)
0, 0004
0, 0000002
w)
1
100
x) 1.000.000


3. Të thjeshtohen shprehjet vijuese, ashtu që të mos ketë thyesa
(shembull:
2
2 3
3
x
x y
y

= ⋅ ):
a)
2 3
5
(2 )
4
c
c
b)
2 3
3 2
10
5
x y
x y
− ⋅

c)
1
2
x
y



d)
2
3 2
4 2
a b
b a

| |

|
|

\ ¹
e)
2
3 2
1
2
2
x y
x y



| |

|
|

\ ¹
f)
2 3 2
2 3
( )
( )
x y
y x
− −




g)
1
2
2
2 3
a b
a b




| |


|
|


\ ¹

h)
2
2 1 3 2 2
2 2 2 3 2
36 (2 )
(3 ) 2
x y x y
x y x y
− − − −
− − −
| | | |
⋅ ⋅

| |
| |
⋅ ⋅
\ ¹ \ ¹


2 . 2 E k s p o n e n t ë t F a q e | 69


REZULTATET 2.2.1: EKSPONENTËT E PLOTË
1. a)
3 2
2 3 ⋅ b)
( )
3
3
4
c)
( )
2
2
2
3
a
b
| |
|
|
\ ¹

d) x y ⋅ e)
3
( 2 ) (2 ) x x − ⋅ f)
3 3
1
2
( ) (2) ⋅

g)
5
17

2. a)
6
3 b)
3
6 c)
2
4
d)
( )
2
1
4 −
e) 1 f)
3 7
3 a
g)
2
1
(2 ) x y ⋅
h)
6
1
a b
| |
|
⋅ \ ¹
i)
4
3
2
x
| |
|
|
\ ¹

j)
3
2
2
2
y
x
| |
|
|
\ ¹
k)
3
3
2
( )
( )
c b
a d
| |

|
|

\ ¹
l)
1
2

m)
1
3x
n)
2 5
a b ⋅ o)
5
8
5
2
a
b
| |
|
|
\ ¹

p)
6
x q)
8 3
a b ⋅ r) 1

s)
6
3
2
y
x
| |
|
\ ¹
t)
5
3
x
u)
6
4 10 ⋅
v)
3
2 10 ⋅ w)
2
10

x)
6
10


3. a) 2c b)
1
2x y

− ⋅ c)
1 2
x y


d)
2 4
a b



e)
8 6
x y

⋅ f)
2 3
x y ⋅
g)
2 10
a b
− −
⋅ h)
5 2
2 x



70 | F a q e 2 . A l g j e b r a e l e m e n t a r e


2.2.2 Eksponentët Thyesorë
Në seksionin e fundit kemi mësuar veprimet me eksponentë të plotë.
Shtrohet pyetja: A ka kuptim të flitet për eksponentët jo të plotë, për
shembull për eksponentët thyesor (racional)?
Kujtojmë formulën:
( )
m p m p
x x

= .
Formula e mësipërme jepte rezultatin kur shprehja eksponenciale
m
x
ngritej në fuqinë p: Ne thjeshtë e shumëzonim eksponentin me p.
Nëse supozojmë se eksponenti është racional, merret:
1 m
n n
m
x x
| |
|
\ ¹
= .
Nëse zëvendësojmë n=m formula do të bëhet:
1 m
m m
m
x x x
| |
|
\ ¹
= = .
Për m = 2 rezultati do të jetë:
1
2
2
x x
| |
=
|
\ ¹


RRËNJA KATRORE
Me fjalë të tjera:
1
2
x është numri i cili kur të ngritet në katror e jep x.
Numri me këtë veti në përgjithësi njihet si rrënja katrore e x.

Ky rezultat mund të na habitë sepse ne jemi të mësuar me një paraqitje
tjetër të rrënjës katrore, e që është:
1
2
x x = .
Që të dy format, ajo me rrënjë në anën e majtë dhe forma eksponenciale
në anën e djathtë janë ekuivalente. Ne së pari do të diskutojmë
2 . 2 E k s p o n e n t ë t F a q e | 71


eksponentët racional në kuadër të konceptit të eksponentëve në tërësi dhe
pastaj për formën ekuivalente – formën me rrënjë. Diskutimi ynë do të
jetë i kufizuar tek rrënjët e numrave realë.


PËRKUFIZIMI I RRËNJËS SË N-TË THEMELORE
Për numrat realë x, y dhe numrin natyror n le të jetë:
n
y x =
1
n
y x = quhet rrënja e n-të themelore e x-it.


Pse ky rezultat quhet rrënja themelore? Përgjigjen e marrin duke kërkuar
t’i përgjigjemi pyetjes tjetër: Sa rrënjë katrore të 4 ekzistojnë? Kjo
nënkuptonë se në po kërkojmë numra, katrori të cilëve është 4.
Ekzistojnë dy numra të tillë: 2 dhe −2.
Ata paraqesin zgjidhje të ekuacionit:
2
4 x = →
1/2
2 x = ±
Megjithatë, ekuacioni vijues nuk ka zgjidhje reale:
2
4 x =−
Ekzistonë vetëm një zgjidhje për:
3
27 x = → 3 x =
Dhe gjithashtu ekzistonë vetëm një zgjidhje për:
3
27 x = − → 3 x = −
Katër shembujtë e mësipërmë mund të gjeneralizohen si në vijim.

72 | F a q e 2 . A l g j e b r a e l e m e n t a r e


NUMRI I RRËNJËVE
Nëse n është çift (pra 2, 4, 6, …) ekzistojnë dy rrënjë të n-ta të numrit
real pozitiv x:
1
n
x ±
Nëse n është çift dhe x është numër real negativ, nuk ka asnjë rrënjë
reale.
Nëse n është tek (pra 3, 5, 7, …) ekziston vetëm një rrënjë e n-të e numrit
real pozitiv x:
1
n
x +
Nëse n është tek ekziston një rrënjë e n-të e numrit real negativ x:
1
n
x −

SHEMBUJ
1.
2
1/2
16 4 x x = → = ±
2.
4
1/2
16 2 x x = → = ±
3.
3
125 5 x x = → =
4.
3
64 4 x x = − → = −
5.
3
64 4 x x = → =
6.
2
25 x = − → Nuk ka zgjidhje reale!
7.
4
16 x = − → Nuk ka zgjidhje reale!
8.
5
32 2 x x = − → = −

Duket pak irituese që ndonjëherë kemi një zgjidhje, e ndonjëherë dy
zgjidhje për një ekuacion të tillë të thjesht si
n
x a = . Kështu,
matematikanët kanë përkufizuar rezultatin vijues. Ata e quajnë atë rrënja
themelore e ekuacionit të mësipërmë.

2 . 2 E k s p o n e n t ë t F a q e | 73


RRËNJA THEMELORE
Të përkufizohet
1
n
x si rrënja e n-të themelore nënkuptonë se ekziston
vetëm një e tillë e që është:
• rrënja pozitive kur n është çift dhe x është numër real pozitiv
• rrënja pozitive kur n është tek dhe x është numër real pozitiv
• rrënja negative kur n është tek dhe x është numër real negativ
• zero, kur x = 0

SHEMBUJ
1.
1
2
2
16 16 4 x = → =
2.
1
4
4
16 16 2 x = → =
3.
1
3
3
125 125 5 x = → =
4.
( )
1
3
3
64 64 4 x = − → − = −
5.
1
3
3
64 64 4 x = → =
6.
1
2
2
25 ( 25) x = − → − nuk ekziston!
7.
1
4
4
16 ( 16) x = − → − nuk ekziston!
8.
1
5
5
32 ( 32) 2 x = − → − = −

Si do të përkufizohet simboli
2
3
5 ? Nëse vetitë e eksponentëve vlejnë për
eksponentët racional atëherë
2 1
3 3
2
5 5
| |
=
|
\ ¹
; që d.m.th. se
2
3
5 duhet të
paraqes katrorin e rrënjës së tretë të 5. Të përgjithësuarit e këtij vëzhgimi
sjell deri tek përkufizimi i përgjithshëm i eksponentëve thyesor.


74 | F a q e 2 . A l g j e b r a e l e m e n t a r e


RREGULLAT E NJEHSIMEVE ME EKSPONENTË THYESORË
Nëse m dhe n janë numra natyrorë dhe x është numër real (i cili nuk
duhet të jetë negativ për n çift), atëherë vlen:

( )
1
1 m
n
n n
m
m
x x x
| |
|
\ ¹
= = dhe

1
1
1 1 1
n m
n
m
n n
m
m
x
x
x x

| |
| |
|
|
|
\ ¹
\ ¹
= = =

SHEMBUJ
Të thjeshtohen shprehjet dhe rezultatet të paraqiten me eksponentë
pozitiv. Të gjitha shkronjat paraqesin numra realë pozitiv.
1.
2 1
3 3
2
2
8 8 2 4
| |
= = =
|
\ ¹
or
( )
1
2 1
3
3 3
2
8 8 64 4 = = =
2.
5 1
3 3
5
5
( 8) ( 8) ( 2) 32
| |
− = − = − = −
|
\ ¹

3.
2 3 5 1 1 1 1
3 3 2 6 6 2
3 2 6 6 6 x x x x x
+
+
| | | |
⋅ = = =
| |
\ ¹ \ ¹

4.
1
3
1 1 1 3 2 1 1 1
2 3 3 6 2 2 6
4 4 4 4 4 x
x x x x x x

− −
| |
|
= = = =
|

\ ¹




2 . 2 E k s p o n e n t ë t F a q e | 75


KUJDES – GABIMET E ZAKONSHME
Vetitë e eksponentëve thyesorë

2
2 2
3
3
4 4
4
3
4
≠ ≠

1
4
16 4 ≠


1
3
3
1
x
x


1
3
3
8 8



( )
1
2 2
4 4 x x ⋅ ≠ ⋅

Eksponentët negativ thyesorë

1 1
3 3
4 ( 4)

≠ −

1
3
3
1
4
4



76 | F a q e 2 . A l g j e b r a e l e m e n t a r e


USHTRIMI 2.2.2: EKSPONENTËT THYESORË
Rezultatet gjenden menjëherë pas detyrave. Aty keni vetëm rezultatet
përfundimtare, duke ju lejuar ju që të krahasoni rezultatet tuaja me ato që
kemi dhënë ne.
Ne qëllimisht jemi përcaktuar të mos e paraqesim metodën që
rekomandojmë sepse dëshirojmë të ju inkurajojmë në shqyrtimin e
metodave alternative, në rast se keni marrë rezultat të gabuar.

1. Njehsoni nëse është e mundur:
a)
1
3
8 b)
1
3
( 8) − c)
1
3
8 −
d)
1
6
( 64) − e)
1 1
2 2
64 36 ⋅ f)
1
2
1
2
64
16

g)
1 1
5 5
2 16 ⋅ h)
5 2
3 6
8 64 ⋅


2. Thjeshtoni shprehjet duke përdorur vetitë e eksponentëve:
a)
1
2
4 b)
7 5
(3 ) (2 ) a a

⋅ c)
5 5
x x


d)
1
5
32

e)
7 2
3 5
1 2
( ) a b a b


⋅ ⋅ ⋅
f)
3
5
( 32)

− g)
4 1
3 3
x x x

⋅ ⋅ h)
4
5
1
5
x
x


i)
1
4
2 4
( ) a b ⋅ j)
2
3
5
a
b

| |
|
|
\ ¹
k)
1
2 2 4
2 2
a b
a b


| |

|
|

\ ¹

l)
2
( ) a b

+

m)
1
16
4
16
| |
|
\ ¹
n)
1
9
6
(125 )
2 . 2 E k s p o n e n t ë t F a q e | 77


o)
12 8
6 5
10 10
10 10




p)
4 1
5 5
2 1
5 5
x x
x x






3. Të rregullohen shprehjet ashtu që të kemi paraqitje vetëm të
eksponentëve pozitiv:
a)
2 1
3 2
a b

⋅ b)
1
3
2
x


| |
|
\ ¹
c)
1
4 2
3
x
y

| |
|
|
\ ¹

d)
1
6
3 3
(8 ) x y

⋅ e)
1
2 2
4
4a
b



| |
|
|
\ ¹
f)
1 1
3 3
2
x y

− −
| |

|
\ ¹

g)
1
4 2
3
x
y


| |
|
|
\ ¹
h)
1
6
5
6
3 3
8x y
x
− −

| |

|
|
\ ¹



78 | F a q e 2 . A l g j e b r a e l e m e n t a r e


REZULTATET 2.2.2: EKSPONENTËT THYESORË
1. a)
2
b)
2 −
c)
2 −

d)
1
6
64 − → nuk ka zgjidhje e) 48 f) 2
g) 2 h)
7
2

2. a)
2
b)
2
6a c)
1
d)
2

e)
8 6
3 5
a b ⋅ f)
1
8
− g) 1 h) x
i)
1
2
a b ⋅ j)
2
5
3
b
a
| |
|
|
\ ¹
k)
2
3
a
b
l)
2
1
( ) a b +

m) 2 n) 25 o)
3
10 p)
4
5
x

3. a)
2
3
1
2
a
b
b)
2
3
x c)
1
4
2 3
1
x y
| |
|
|

\ ¹

d)
1
6 3
3
8x
y
| |
|
|
\ ¹
e)
2
2
a
b
f)
( )
2
3
x y ⋅

g)
1
4 3
2
y
x
| |
|
|
\ ¹
h)
1
6
13
6
3
8
x y
| |
|
|

\ ¹



2 . 2 E k s p o n e n t ë t F a q e | 79


2.2.3 RRËNJËT
Më parë kemi paraqitur eksponentët racional përmes përkufizimit vijues:
1
2
x është numri i cili nëse ngritet në katror jep x. Numri me këtë veti në
përgjithësi njihet si rrënja katrore e x-it. Zakonisht, ne jemi shumë më
familiar me termin “rrënja katrore” duke e përdorur shenjën (=operatorin)
ose për të qenë më preciz:
2

Për shembull:
2 2
9 9 9 3 x x = → = ± = ± = ± .
Të dy mënyrat e paraqitjes se rrënjës katrore – forma eksponenciale
1
2
x
dhe ajo me rrënjë x – janë ekuivalente. Ka raste kur është më e
përshtatshme të punohet me formën me rrënjë se sa me atë eksponencial
por edhe anasjelltas. Në këtë njësi do të shohim se si janë të ndërlidhura
të dy format mes vete dhe të shqyrtojmë disa veprime elementare me
rrënjët.
E fillojmë diskutimin me përkufizimin e rrënjës së n-të.


PËRKUFIZIMI I RRËNJËS SË N-TË
Për n numër natyror më të madh se 1 dhe x numër real, e përkufizojmë
n
x të jetë rrënja themelore e n-të e x-it; e që është:
1
n
n
x x =
Në rastin kur n = 2, rrënja e dytë apo rrënja katrore zakonisht shënohet
me x .


Simboli quhet radikali, n quhet indeksi, dhe x quhet radikandi.
Le të jemi të vëmendshëm se rrënja katrore pa shenjë çdoherë është
rrënja katrore themelore.

80 | F a q e 2 . A l g j e b r a e l e m e n t a r e


SHEMBUJ
1. 4 2 = dhe jo 4 2 = ± !
Për dallim: Ekuacioni
2
4 x = ka dy zgjidhje
1/ 2
4 2 x = ± = ±
2.
1
3
3
8 8 2 = =
3.
( )
1
3
3
8 8 2 − = − = −
4. 9 − → nuk ekziston zgjidhja reale
5.
5
0 0 =
6.
3
125 5 − = −
7.
2
16 16 4 x = → =
8.
4 4
16 16 2 x = → =
9.
3 3
125 125 5 x = → =
10.
3 3
64 64 4 x = − → − = −
11.
3 3
64 64 4 x = → =
12.
2
25 25 x = − → −

nuk ekziston!
13.
4 4
16 16 x = − → − nuk ekziston!
14.
5 5
32 32 2 x = − → − = −

Siç cekëm më sipër, shpesh është përparësi të jemi në gjendje të
zhvendosemi prej formës racionale eksponenciale në atë të rrënjëve dhe
anasjelltas. Relacionet vijuese në këtë drejtim janë shumë të rëndësishme.

2 . 2 E k s p o n e n t ë t F a q e | 81


SHNDËRRIMI EKSPONENT RACIONAL/ RRËNJË
Nëse m dhe n janë numra të plotë pozitiv (n > 1), dhe x është numër real -
jonegativ kur n është çift–

( )
1
m
n
n
n m m
x x x = =

( )
1 m
n n
m
m
n
x x x
| |
|
\ ¹
= =

( )
1
1 1 1
m
n
m
n n
n m
m
x
x
x
x

= = =

( )
1
1 1 1
m
n
m
n
n
m m
n
x
x x
x

| |
|
\ ¹
= = =


SHEMBUJ
1.
( )
2 1
3 3
2
2
3 2 3
x x x x
| |
= = =
|
\ ¹

2.
2
3
3 2 3
8 8 64 4 = = = gjithashtu:
( )
2 1
3 3
2
2
2 3
8 8 8 2 4
| |
= = = =
|
\ ¹

3.
2
5
2
5
5 2
1 1
a
a a

= =
4.
1
4
1
4
4
1 1 1
16
2 16
16

= = =
5.
( )
2
3
2
1
3
3
2 2 2
3
1 1 1 1 1
27
9
3
27 27
27

= = = = =
| |
|
\ ¹

6.
2
3
0 0 =

82 | F a q e 2 . A l g j e b r a e l e m e n t a r e


Ndonëse nuk e tham në mënyrë eksplicite, ne përdorëm vetëm ekspoentët
racional më të vegjël se 1. Kjo nënkupton se eksponentët kanë qenë
thyesa të rregulta
m
n
ku emëruesi n është më i madh se numëruesi m.
Megjithatë, në rastin m > n eksponentin racional çdoherë mund ta
ndajmë në pjesën e tij të plotë dhe në pjesën thyesore, si në vijim:
p
m
n q
r i = = +
ku i është numër i plotë dhe p<q.

SHEMBUJ
1.
9 1
4 4
2 r = = +
2.
7 1 1
6 6 6
(1 ) 1 r = − = − + = − −
3.
33 6 2
9 9 3
3 3 r = = + = +

Në bazë të kësaj ndarje mund të konkludojmë:

EKSPONENTËT THYESOR MË TË MËDHENJË SE 1
Për x, r numra realë dhe i, m, n, p, q numra natyrorë të tillë që m>n dhe
p<q mund të ndajmë
p
m
n q
r i = = + dhe marrim:

p p
m
q q
n
i q
r i i p
x x x x x x x
+
= = = ⋅ = ⋅

( )
( )
1 1 1
p
m
q
n
p p
q q
i
i
r
q q
i p p i
i
x
x x x
x x x
x x x

− +


+
= = = = = =




SHEMBUJ
1.
7 1 1
3 3 3
2
2 2 3
a a a a a a
+
= = ⋅ = ⋅
2 . 2 E k s p o n e n t ë t F a q e | 83


2.
17 2 2
5 5 5
2
5
3
3
5
5 3 2 3
1 1 1
2 2 2 2
8 4
2 2 2 2
− − − −

= = ⋅ = = =

⋅ ⋅

3.
12 4 1 1
9 3 3 3
1
1 3
3 3 3 3 3 3 3
+
= = = ⋅ = ⋅


VETITË E RRËNJËVE
Për numrin natyror n më të madh se 1 dhe numra realë pozitiv x, y vlejnë
identitetet vijuese:

1
n
n
n n
x x x
| |
|
\ ¹
= =
Kjo nënkuptonë se rrënja e n-të dhe fuqia e n-të janë veprime inverse.

1 1 1
( )
n n n
n
n n
x y x y x y x y ⋅ = ⋅ = ⋅ = ⋅

( )
1
1
1
n
n
n
n
x x
n
y y
n
x x
y
y
= = = për 0 y ≠

SHEMBUJ
Kaloni nga forma ekponenciale racionale në formën me rrënjë:
1.
1
3
3
x x =
2.
( )
1
7 7 7 7 2 5 2 5 2 5 7
2 2 2 a b a b a b ⋅ = ⋅ = ⋅ ⋅
3.
( ) ( ) ( )
3
5
3 3
3 7 3 7 ( 3) 3 7 3 9 21 5 5
5
x y x y x y x y
− − − ⋅ ⋅ −
⋅ = ⋅ = ⋅ = ⋅
4.
( ) ( )
2 1 2 3 1
3 4 3 4 4
3
( 3) ( 3)
4 2 2 3
u v u v u v u v

− ⋅ − − ⋅ − − −
| |
⋅ = ⋅ = ⋅ = ⋅
|
\ ¹



Kaloni nga forma me rrënjë në formën ekponenciale racionale:
84 | F a q e 2 . A l g j e b r a e l e m e n t a r e


5.
( ) ( ) ( )
1
3
3
3
3 3
2 2 2 2
3
x y x y x y x y
| |
⋅ = ⋅ = ⋅ = ⋅
|
\ ¹

6.
2
7
7 2
77 77 =
7. 16 4 64 4 2 8 ⋅ = = ⋅ =
8.
( )
1
8 6 3
4
4 4 2
8 6 8 6 2 4
x y x y x y x y ⋅ = ⋅ = ⋅ = ⋅
9.
2
3
3
3
2
3 2
125 125 5
x
x x
= =
10.
4 4 2
9 3 9
x x x
= =
11.
5 4 2 5 4 2 3 3 3
16 4 16 4 x y x y x y x y ⋅ ⋅ ⋅ ⋅ ⋅ = ⋅ ⋅ ⋅ ⋅ ⋅ =

( )
1
5 7
3
3 3
3 5 7
4 4 x y x y = ⋅ ⋅ = ⋅ ⋅


KUJDES – GABIMET E ZAKONSHME
Vetitë e rrënjëve

3
3 8 8 ≠

4 2 − ≠ −

5
10 2 ≠

2 . 2 E k s p o n e n t ë t F a q e | 85


USHTRIMI 2.2.3: RRËNJËT
Rezultatet gjenden menjëherë pas detyrave. Aty keni vetëm rezultatet
përfundimtare, duke ju lejuar ju që të krahasoni rezultatet tuaja me ato që
kemi dhënë ne.
Ne qëllimisht jemi përcaktuar të mos e paraqesim metodën që
rekomandojmë sepse dëshirojmë të ju inkurajojmë në shqyrtimin e
metodave alternative, në rast se keni marrë rezultat të gabuar.

1. Njehsoni nëse është e mundur:
a)
3
8 b)
3
8 − c)
5
32 −
d)
5
32 − e) 16 − f) 64 36 ⋅
g)
64
16
h)
5 5
2 16 ⋅


2. Thjeshtoni format me rrënjë:
a)
2 4
a x ⋅ b)
3 3
27 x − ⋅ c)
125
3
8

d)
5 2 3
1 5 3
27x y
x y



e)
4 4 2 2
8 2 a a ⋅ f)
( )
2
3
1
8


3. Kaloni në formën me rrënjë. Të mos bëhen thjeshtime.
a)
2
3
m b)
2
5
3
(2 ) xy c)
1
3
( ) x y + d)
1 1
3 3
x y +

4. Kaloni në formën eksponenciale racionale. Të mos bëhen
thjeshtime.
a)
3
x b)
3 5
3 x ⋅ c)
3 5
3m n ⋅

d)
6 3 7
5a b ⋅

e)
2 2
x y + f)
3
x y +

86 | F a q e 2 . A l g j e b r a e l e m e n t a r e


g)
3 2 3
2a b c ⋅ ⋅

5. Të shkruhen në formën e thjeshtuar duke përdorur formën me
rrënjë ose eksponentët racional.
a)
5 5 3 2
17 17 ⋅ b)
2 4 3
( ) x y ⋅ c)
2
3 6
x
x ⋅

d) x

e)
2
18
8
x y
x

f)
2
25
5
a
a

g)
( )
4
2
4
a a b ⋅ + h) 2 8 x x y ⋅ ⋅
i)
7 4 5
(2 ) (2 ) m n ⋅ j)
3
3
a b ⋅ k)
2
3
4
a
b

l)
a b
a b
+
+


6. Të ndryshohet shprehja ashtu që ketë vetëm ekponent pozitiv.
a)
2 1
3 3
a b

⋅ b)
1
3
2
x


| |
|
\ ¹
c)
1
4 2
3
x
y

| |
|
|
\ ¹

d)
1
2 2
2
4a
b


| |
|
|
\ ¹
e)
1
6
3 3
(8 ) x y

⋅ f)
1
2
1
3
2
2
a x
b y







7. Njehsoni duke përdorur kalkulatorin.
a)
3
6 b)
3
4
2 c)
4
4.6
d)
4
10
7
10
| |
|
\ ¹
e)
0.25
16 f)
13
2.001

2 . 2 E k s p o n e n t ë t F a q e | 87


g)
3
8
2

h)
3.2
(2.6)


i)
2
9
(0.0000000024)


j) 0.00017584 k)
7
6121981

l)

3
8
460000000


m)
5 3
5357

n)
3
3 2 + o)
1 1
5 4
3
10 8

+

88 | F a q e 2 . A l g j e b r a e l e m e n t a r e


REZULTATET 2.2.3: RRËNJËT
1. a)
2
b)
2 −
c)
2 −

d)
2 −
e) Nuk ka zgjidhje f) 48
g) 2 h) 2

2. a)
2
a x ⋅ b) 3 x − ⋅ c)
5
2

d)
2
3x
y
e) 2a f)
1
4


3. a)
3 2
m b)
( )
2
3
5
2x y ⋅ c)
3
x y +
d)
3
3
x y +

4. a)
1
3
x b)
5
3
3x c)
5
3
3m n ⋅
d)
( )
1
6 3 7
5a b ⋅ e)
( )
1
2 2 2
x y + f)
( )
1
3
x y +
g)
1
3 1
2 3
2
2a b c
| |
|
⋅ ⋅
|
\ ¹


5. a) 17 b)
1
3
8 4
( ) x y ⋅ c) 6
d)
1
4
x

e)
( )
1
2
3
2
x y ⋅ f)
( )
1
2
5a

g)
1
2
( ) a a b ⋅ + h)
1
2
4x y ⋅ i)
1
5
11 7 4
(2 ) m n ⋅
2 . 2 E k s p o n e n t ë t F a q e | 89


j)
1 1
3 2
a b ⋅ k)
1
3 2
4
a
b
| |
|
|
\ ¹
l)
( )
1
2
a b +

6. a)
1
3 2
a
b
| |
|
|
\ ¹
b)
2
3
x c)
1
4
2 3
1
x y
| |
|
|

\ ¹

d)
2
a b ⋅
e)
1
6 3
3
8x
y
| |
|
|
\ ¹
f)
1
3
1
2
2 2
x b y
a
⋅ ⋅


7. a) 1.8171 b) 1.6818 c) 1.4645

d) 0.8670 e) 2 f) 1.0548

g)
0.771
h)
1
21.2772
i) 82.3206

j) 0.013260 k) 9.323 l)
4
5.642 10



m)
3
5.7895 10

⋅ n) 2.064 o) 1.2965

90 | F a q e 2 . A l g j e b r a e l e m e n t a r e


2.2.4 Testi i progresit për “Eksponentët”
Ju duhet t’i caktoni vetes suaj pak kohë, për një punë të koncentruar në
këtë test. Provoni të zgjidhni sa më shumë detyra. Mos e përdorni
përmbledhjen për të shikuar zgjidhjen. Qëllimi i këtij testi është që të
merren informata se sa dini ose sa keni mësuar deri tani.
Në fund të kapitullit tjetër gjenden zgjidhjet e detyrave. Çdo zgjidhje ka
vetëm rezultatin përfundimtar; madje mund të jetë vetëm një numër,
simbol, tabelë ose grafik. Ju duhet të kontrolloni zgjidhjet tuaja. Nëse ato
janë të sakta, ju mund të filloni kapitullin vijues. Në çdo rast tjetër (kur ju
keni rezultate të pasakta, ose nuk keni fare rezultate) duhet t’i riktheheni
seksionit përkatës në përmbledhje të cilin duhet ta përsëritni për të
plotësuar zbraztësinë.

Njehsoni
1. a)
3
2 b)
3
( 2) − c)
3
2


d)
3
( 2)



2. a)
3 2 5
x x x

⋅ ⋅ b)
3 3
2 3
x y
x y




c)
2 5
2 2
8 2
4 16





d)
3 2
5 3
x x x
y y


÷

3. a)
1
4
81 b)
1
3
( 125) − c)
( )
1
2 2
9x d)
1
2
6.25

4. a)
3
4
3
2
x x
| |

|
\ ¹
b)
5 1
3 2
6
5
1.5
2 4
8 16


c)
3 2
3 2
3 2
2 3
3 3 3 6
6 3
− −
− | | | |
⋅ ⋅
| |
÷
| |
\ ¹ \ ¹



2 . 2 E k s p o n e n t ë t F a q e | 91


5. a)
4 1
5 3
1
2
2.5
1.5 3.5
x x
x
x
x x





b)
7 8 2
3 9 3
2 1.5
y y y y y


⋅ ⋅ ⋅ ⋅

c)
( )
1
2
2
3.5 7
| |
÷
|
\ ¹


6. a)
2
7
3 b)
1
3
4

c) ( )
4
5
x

− d)
( )
3
4 2
2y



7. a)
3
5 2 3
8
2 2


b)
2
3
3
4
4
3
x
x
c)
( )
1
3
1 1
3 3
3 2
5
4 8
16 2



d)
2
3
3 2.5 1.5
1
z z
z





8. a)
3
125 − b)
1
2
3
64 c)
5
2 32 256 4 ⋅ ⋅ ⋅
d)
5
1024

92 | F a q e


2.3 Shprehjet

Parakushtet: Njohuritë për sistemet numerike me numra të plotë
dhe veprimet themelore me numra
me rëndësi është ndërtimi dhe njehsimi i shprehjeve
komplekse përfshirë edhe përdorimin korrekt të
kllapave.

Qëllimet e mësimit: Prezentimi i pjesëtimit si veprim llogaritës sjell tek
paraqitja e thyesave
shumë gabimeve
përmirësohet deri në përsosmëri puna me thyesat
Meqë pjesëtimi
dhe praktikisht në të gjitha aplikimet, ai paraqitet në
2. Algjebra Elementare
2.1 Numrat
Numrat &
veprimet
Thyesat &
numrat dhjetor
Përqindjet
2.2 Eksponentët
Eksponentët
e plotë
Exponentët
thyesorë
Rrënjët
2 . A l g j e b r a e l e m e n t a r e

Njohuritë për sistemet numerike me numra të plotë
dhe veprimet themelore me numra. Jashtëzakonisht
me rëndësi është ndërtimi dhe njehsimi i shprehjeve
komplekse përfshirë edhe përdorimin korrekt të
Prezentimi i pjesëtimit si veprim llogaritës sjell tek
paraqitja e thyesave. Detyrat me thyesa janë burim i
shumë gabimeve. Qëllimi i kësaj njësie është të
përmirësohet deri në përsosmëri puna me thyesat.
Meqë pjesëtimi është veprim kryesor në matematikë
dhe praktikisht në të gjitha aplikimet, ai paraqitet në
2. Algjebra Elementare
2.2 Eksponentët
Eksponentët
e plotë
Exponentët
thyesorë
Rrënjët
2.3 Shprehjet
Shprehjet e
plota
Shprehjet
thyesore
2 . 3 S h p r e h j e t F a q e | 93


thyesë me numra dhe në shprehje algjebrike me
variabla dhe funksione. Për veprime korrekte
matematike dhe për besim në punën tonë, rol
qendror luan aplikimi i drejtë i thyesave dhe
shprehjeve me thyesa.

Kur gjatë një problemi (detyre), variabla kombinohet me veten, me
ndonjë parametër tjetër apo me ndonjë konstantë, paraqiten shprehje të
ndryshme, varësisht nga veprimi i aplikuar. Në këtë rast , ne do të
shqyrtojmë situatat me një variabël; kur kemi të bëjmë me disa variabile
veprohet ngjashëm, vetëm se në rastin e dytë shprehja duket pak më e
komplikuar.
Nëse variabla paraqitet gjatë mbledhjes, zbritjes, shumëzimit dhe
pjesëtimit, fitohen shprehje të plota racionale. Kur të gjitha konstantet në
një shprehje janë numra të plotë dhe variablat janë gjithashtu numra të
plotë, atëherë e tërë shprehja merr vlerën numër të plotë. Kjo edhe e
shpjegon mbiemrin “të plota racionale”.
Nëse lejohet pjesëtimi i variablave, atëherë merret shprehja thyesore. Në
këtë rast variabla paraqitet së paku në një term si emërues.
Shprehja algjebrike gjithashtu ekziston kur paraqiten rrënjët, që
nënkuptojmë se variabla paraqitet në ndonjë prej rrënjëve.

Mbledhja
Shprehjet e
Zbritja Shprehjet Shprehjet
Plota
Shumezimi thyesore algjebrike
Pjesetimi
rrenjet
¹
¹
¹
¦ ¦ ¦
` ¦
¦
` ¦
¦
`
)
¦
¦
¦
+
)
¦
¦
+
)


Sërish duhet të theksojmë se në klasifikimin e mësimor, veprimet
përkatëse (mbledhja, zbritja, pjesëtimi, shumëzimi dhe rrënjëzimi) duhet
të kuptohen në bazë të aplikimit të tyre. Veprimet në të cilat kombinohen
konstante dhe/ose parametra nuk e ndryshojnë karakterin e shprehjeve.
Në këtë njësi së pari do të shqyrtojmë shprehjet e plota racionale,
përfshirë polinomet. Pastaj, do të shqyrtojmë shprehjet thyesore.
94 | F a q e 2 . A l g j e b r a e l e m e n t a r e


Megjithatë, nuk do të merremi në mënyrë shumë intensive me shprehjet
algjebrike sepse ato e kanë të kufizuara aplikimin praktik, për atë çfarë ne
synojmë.

2.3.1 Shprehjet e plota
Nëse mbledhim, zbresim dhe shumëzojmë variablën x merret një
shprehje që quhet polinom. Emri nënkupton se shprehja përmban disa
terma në formën e saj të përgjithshme (poly (Greeqisht) = disa). Në
formën e tij më të përgjithshme paraqitet si vijon.

POLINOMI SIPAS X (ME KOEFICIENTË REALË)
Shprehja e plotë sipas variablës x e formës
1
1 1 0
...
n n
n n
a x a x a x a


⋅ + ⋅ + + ⋅ +
ku koeficientët
1 1 0
, ,..., ,
n n
a a a a

janë numra realë dhe n është numër i
plotë jonegativ quhet polinom i shkallës n.

Koeficientët
1 1 0
, ,..., ,
n n
a a a a

mund të jenë numra realë të çfarëdoshëm.
Eksponenti më i madh që paraqitet në shprehje quhet shkallë. Çdo
mbledhësi i referohemi si term (anëtar).
Format polinomiale hasen shpesh në matematikë. Është me rëndësi që
ato t’i klasifikojmë bazuar në shkallën e tyre. Nëse termi në një polinom
ka vetëm një variabël si faktor, atëherë shkalla e atij termi është fuqia e
variablës. Nëse dy apo më tepër variabla janë prezente në një term si
faktor, atëherë shkalla e termit është shuma e fuqive të variablave.
Shkalla e polinomit është shkalla e termit jozero i cili e ka shkallën më të
lartë në polinom. Çdo konstantë jo zero definohet si polinom i shkallës 0.
Numri 0 definohet si polinom por atij nuk i shoqërohet asnjë shkallë. Dy
terma janë të ngjashëm nëse ata kanë të njëjtat variabla në të njëjtën fuqi.
Sigurisht se mund të shqyrtohen edhe polinome me më tepër se një
ndryshore. Polinomi me dy variabla x dhe y është shprehja e formuar
duke mbedhur termat e formës
m n
a x y ⋅ ⋅ , ku a është numër real kurse
m, n janë numra të plotë jonegativ. Termi e ka shkallën m n + . Termi me
shkallën më të lartë e definon shkallën e polinomit. Për shembull:
2 . 3 S h p r e h j e t F a q e | 95


3 2 2 2
3 2 5 7 x y x y x y x x y ⋅ − ⋅ + ⋅ − + ⋅
është polinom i shkallës 5 me dy variabla x dhe y.

BINOMET
Një klasë shumë e njohur e polinomeve janë binomet e shkallës n. Ata
kanë marrë këtë emërtim për shkak se përbëhen saktësisht nga dy
variabla {bi (greqisht) = dy}:

2 2 2
( ) 2 x y x x y y + = + ⋅ + → binomi i shkallës 2

3 3 2 2 3
( ) 3 3 x y x x y x y y + = + ⋅ + ⋅ + → binomi i shkallës 3

4 4 3 2 2 3 4
( ) 4 6 4 x y x x y x y x y y + = + ⋅ + ⋅ + ⋅ + → binomi i shkallës 4

SHEMBUJ
1.
2
2 4 10 x x − + është polinom i shkallës 2.
2.
2
( 2) x + është polinom i shkallës 2.
3. 2 1 x x + + nuk është polinom .
4.
2 2
4 1
2
3 2
x
x y x y x + ⋅ + ⋅ + është polinom i shkallës 3 me dy
variabla x dhe y.
5.
1
x
nuk është polinom.
6.
4
( ) x y + është polinom i shkallës 4 me dy variabla x dhe y.
7.
2 1
3 2
1 2
221 x y x y

⋅ − ⋅ + nuk është polinom sepse ka eksponentë
negativ dhe thyesor.

Në seksionin 2.1. kemi mësuar të kryejmë njehsimet me numra dhe
variabla. Tani kryejmë mbledhjen dhe zbritjen e polinomeve dhe
shprehjeve të tjera. Të gjitha shkronjat në diskutimin dhe shembujt vijues
96 | F a q e 2 . A l g j e b r a e l e m e n t a r e


paraqesin numra realë; kështu që mund të zbatohen të gjitha vetitë e
numrave realë.

MBLEDHJA DHE ZBRITJA E POLINOMEVE
Le të fillojmë me një shembull ku tregohet mbledhja dhe zbritja e dy
polinomeve:
2
2 4 5 x x + − dhe
2
3 2 17 x x − +
Së pari dhe më e rëndësishme: sa herë që veproni me shprehje, përdorni
kllapat sa më shumë që të jetë e mundur. Kështu, mbledhja (zbritja) duke
përdorur kllapat do të duket si vijon:
Mbledhja:
2 2
(2 4 5) (3 2 17) x x x x + − + − +
Zbritja:
2 2
(2 4 5) (3 2 17) x x x x + − − − +
Duke vendosur 1-sha para kllapave mund të zbatojmë vetinë distributive
për t’u liruar nga kllapat. Në rastin kur kemi të bëjmë me mbledhjen e
polinomeve kjo shndërrohet pak a shumë triviale:
Mbledhja:
2 2 2 2
1 (2 4 5) 1 (3 2 17) 2 4 5 3 2 17 x x x x x x x x ⋅ + − + ⋅ − + = + − + − +
Megjithatë është burim i shumë gabimeve gjatë zbritjes, sepse shumëzimi
i shprehjes me (−1) u ndryshon shenjat e të gjithë termave në kllapa:
Zbritja:
2 2 2 2
1 (2 4 5) 1 (3 2 17) 2 4 5 3 2 17 x x x x x x x x ⋅ + − − ⋅ − + = + − − + −
Tani i rregullojmë termat ashtu që termat e shkallës së njëjtë të jenë “së
bashku”:

Mbledhja:
2 2 2 2
2 4 5 3 2 17 2 3 4 2 5 17 x x x x x x x x + − + − + = + + − − +
2 . 3 S h p r e h j e t F a q e | 97


Zbritja:
2 2 2 2
2 4 5 3 2 17 2 3 4 2 5 17 x x x x x x x x + − − + − = − + + − −
Tani zbatojmë vetinë komutative dhe asociative në të dy rastet (shih:
Vetitë elementare të numrave realë; faqe 16).
Mbledhja:
2 2 2
2 3 4 2 5 17 (2 3) (4 2) ( 5 17) x x x x x x + + − − + = + + − + − +
Zbritje:
2 2 2
2 3 4 2 5 17 (2 3) (4 2) ( 5 17) x x x x x x − + + − − = − + + + − −
Rezultatet janë:
Mbledhja:
2 2
(2 3) (4 2) ( 5 17) 5 2 12 x x x x + + − + − + = + +
Zbritja:
2 2 2
(2 3) (4 2) ( 5 17) 1 6 22 6 22 x x x x x x − + + + − − = − + − = − + −

Mund të japim këtë përmbledhje.

MBLEDHJA DHE ZBRITJA E POLINOMEVE
Polinomet mblidhen duke kombinuar termat e e shkallës së njëjtë dhe
duke zbatuar vetinë komutative, asociative dhe distributive. Rezultati
është polinom i shkallës më të vogël ose të barabartë me shkallën e të
mbledhshmit me shkallë më të madhe.
98 | F a q e 2 . A l g j e b r a e l e m e n t a r e


SHEMBUJ
1.
2 3 2 3 2
(2 4 6) ( 6 ) (2 1) ( 4 6) 6 x x x x x x x x − + + − + = + − + − + + =

3 2
2 6 x x x = + + +
2.
2 2
(2 4 6) (2 8 4) x x x x − + − − − =

2
(2 2) [ 4 ( 8)] [6 ( 4)] 4 10 x x x = − + − − − + − − = +
3.
3 2 3 2
(3 4) ( 3) ( 2 4 ) x x x x x x − + − + + − + + =

3 2
( 3 1) (1 2) ( 1 4) [ ( 4) 3] x x x = − − + − + − − + − − + =


3 2
4 5 7 x x x = − − − +

SHUMËZIMI I POLINOMEVE
Shumëzimi i shprehjeve algjebrike përfshinë përdorim shumë të madh të
vetisë distributive të numrave realë, si edhe vetitë e tjera të numrave
realë. (shih: Vetitë elementare të numrave realë; faqe 16).
Le të fillojmë me një shembull për shumëzimin e dy polinomeve.
Shumëzojmë: 4 2 x − dhe
2
2 4 5 x x + −
Si më parë, është shumë me rëndësi të përdorim kllapat kur kryhet
shumëzimi:
2
(4 2) (2 4 5) x x x − ⋅ + −
Duke zbatuar vetinë distributive:
2 2 2
(4 2) (2 4 5) 4 (2 4 5) 2 (2 4 5) x x x x x x x x − ⋅ + − = ⋅ + − − ⋅ + −
3 2 2
8 16 20 4 8 10 x x x x x = + − − − +
3 2
4 12 28 10 x x x = + − +



2 . 3 S h p r e h j e t F a q e | 99


Ose duke përdorur rregullimin vertikal:
4x 2 −
2
2x 4x + 5 −
3
8x
2
16x + 20x −

2
4x − 8x − 10 +
3
8x
2
12x + 28x − 10 +


SHUMËZIMI I POLINOMEVE
Për të shumëzuar dy polinome të shkallës m dhe n, shumëzojmë të gjithë
termat një nga një mes tyre, dhe kombinojmë termat e ngjashëm.
Rezultati është polinom i shkallës m+n, pra, shuma e shkallëve të secilit
nga faktorët polinomial.

SHEMBUJ
1.
2 3 2 3 2
(2 4) ( 2) 2 4 4 8 2 4 4 8 x x x x x x x x − ⋅ + = + − − → − + −
Polinomi i parë e ka shkallën m = 1; i dyti e ka shkallën
n = 2: → Polinomi rezultues e ka shkallën: m + n = 3
2.
2 2 3 2 2 2
( 2 ) ( 1) ( 2) ( 2 2 ) ( 2) x x x x x x x x x + ⋅ + ⋅ − = + + + ⋅ −

3 2 2 5 4 3 3 2
( 3 2 ) ( 2) ( 3 2 2 6 4 ) x x x x x x x x x x + + ⋅ − = + + − − − =


5 4 2
3 6 4 x x x x = + − −
Shkalla e polinomit rezultues është 2 + 1 + 2 = 5.

Është shumë me rëndësi të përdorim të ashtuquajturat formulat
binomiale.



100 | F a q e 2 . A l g j e b r a e l e m e n t a r e


FORMULAT BINOMIALE

2 2 2
( ) ( ) ( ) 2 x y x y x y x x y y + ⋅ + = + = + ⋅ +

2 2 2
( ) ( ) ( ) 2 x y x y x y x x y y − ⋅ − = − = − ⋅ +

2 2
( ) ( ) x y x y x y + ⋅ − = −

Gjersa mbledhja dhe shumëzimi nuk krijojnë probleme substanciale, në
rastin kur shprehja përmban disa veprime në formë të përzier paraqiten
shumë gabime. Shumica e gabimeve ndodhin kryesisht për shkak të
ndryshimit të vargut të veprimeve.
Le të shohim për shembull shprehjen vijuese:
2
{[(2 ) (3 4)] ( 2) ( 1)} x x x x x x − − − ⋅ + + − ⋅

KUJDES – GABIMET E ZAKONSHME
Dy lëshime shkaktojnë gabime në të shumtën e rasteve. Ato zakonisht
karakterizohen si “gabime trashanike”:
• Shumë shpesh përdoren pak kllapa.
• Shenjave, e veçanërisht shenjës minus, nuk u kushtohet vëmendja që
duhet.

Burimet e të dy gabimeve të përshkruara mund të shmangen nëse kllapat
përdoren në mënyrë korrekte. Për të ruajtur pamjen e përgjithshme
përdorni kllapa të ndryshme, për shembull:
• (…) për nivelin e parë
• [ ] për të dytin
• {…} për të tretin
• Dhe pastaj sërish (…) etj.
Është më mirë të përdoret një lloj i kllapave më shpesh se sa disa lloje.

2 . 3 S h p r e h j e t F a q e | 101


KUJTONI
• Filloni të zgjidhni veprimet në kllapa nga brenda-jashtë.
• Kujdesuni për shenjën minus.
• Kujtoni rregullat e veprimeve: pjesëtimi dhe shumëzimi para
mbledhjes dhe zbritjes

SHEMBUJ
1. ( )
{[(2 3) 4] 2} 7 12 x x x x x − ⋅ − ⋅ + ⋅ + ⋅ + =


5 4 3 2
2 3 4 2 7 12 x x x x x = − − + + +
2.
{ }
2
[( 1) ( 1) 1].[ 1] 1 ( ) x x x x − + ⋅ + − + + ⋅ − =

{ }
2 2
[( 1) 1] [ 2 1] 1 ( ) x x x x = − + − ⋅ + + + ⋅ − =

{ }
4 3 2 5 4 3
2 1 ( ) 2 x x x x x x x x = − − − + ⋅ − = + + −
3.
{ }
2
[(2 1) ( 2 2) 1] [3 2] ( ) ( ) x x x x x − ⋅ − + + − − ⋅ − ⋅ − =

{ }
2 3
[ 4 4 2 2 1] [ 3 2 ] ( ) x x x x x x − + + − + − − + ⋅ − =

{ }
3 2 4 3 2
3 4 4 1 ( ) 3 4 4 x x x x x x x x − + − ⋅ − = − + − +


102 | F a q e 2 . A l g j e b r a e l e m e n t a r e


USHTRIMI 2.3.1: SHPREHJET E PLOTA
Rezultatet gjenden menjëherë pas detyrave. Aty keni vetëm rezultatet
përfundimtare, duke ju lejuar ju që të krahasoni rezultatet tuaja me ato që
kemi dhënë ne.
Ne qëllimisht jemi përcaktuar të mos e paraqesim metodën që
rekomandojmë sepse dëshirojmë të ju inkurajojmë në shqyrtimin e
metodave alternative, në rast se keni marrë rezultat të gabuar.

1. A paraqesin shprehjet vijuese janë polinome. Përgjigjuni me
saktë/pasaktë:
a)
2
6 12 x x y z + ⋅ + + b)
1
3
2
2 5
5
x
x⋅ − −
c)
1
2 112 x x

+ + d) 20 12 x −
e) ( 1) ( 2) x x − ⋅ − f)
2
x x −
g)
2 3
1
3
7 25 x y x y

⋅ + ⋅ + h)
2 3
2 5 x x z

⋅ − ⋅ +
i)
1
2 112 x x

+ +

2. Kryeni veprimet vijuese:
a)
3
2 3 4 x x − + plus
2
3 2 7 x x − + −
b)
4 2
3 5 3 x x − − minus
3
2 7 x x − − +
c)
2
2 4 x x − − plus
2
4 3 12 x x − + minus
2
4 6 x x − − +
d)
2 3 2 2
2 x y y y x x y ⋅ + − ⋅ + ⋅ minus
2 2 2
3x y x y x y − ⋅ + ⋅ − ⋅


2 . 3 S h p r e h j e t F a q e | 103


3. Shumëzoni dhe kombinoni termat e ngjashëm:
a) ( 1) ( 1) 3 x x x x ⋅ + − − ⋅
b)
2 2 3
(2 ) ( 5 ) x x x x x + ⋅ − − +
c)
2
(3 5 3) ( ) y y x y + + ⋅ +
d) ( ) ( 1) (2 3) (2 3) x y x x x + ⋅ − ⋅ + ⋅ −
e)
( )
2
2 2
x y +


104 | F a q e 2 . A l g j e b r a e l e m e n t a r e


REZULTATET 2.3.1: SHPREHJET E PLOTA
1. a)
2
6 12 x x y z + ⋅ + + →

E saktë, polinom i shkallës 2
b)
1
3
2
2 5
5
x
x ⋅ − − →

E saktë, polinom i shkallës 2
c)
1
2 112 x x

+ + →

E pasaktë, ka eksponentë negativ
dhe thyesor
d) 20 12 x −



E saktë, polinom i shkallës 1, quhet
drejtëz
e)
( ) ( ) 1 2 x x − ⋅ − →

E saktë, polinom i shkallës 2
f)
1
2
2
x x x x − = − →

E pasaktë, ka eksponentë thyesor
g)
2 3
1
7 25
3
x y x y

⋅ + ⋅ + →

E pasaktë, ka eksponentë negativ
h)
2 3
2 5 x x z

⋅ − ⋅ + →

E saktë, polinom i shkallës 3

2. a)
3 2
2 3 3 x x x − − − b)
4 3 2
3 2 5 10 x x x x + − + −
c)
2
7 2 x +

d)
2 3 2 2 2 2
2 2 3 x y y y x x y x x y ⋅ + − ⋅ + ⋅ − ⋅ + ⋅

3. a)
2
2 4 x x − +
b)
3 4 5 2
7 9 2 x x x x − − + −
c)
2 3 2
3 5 3 3 5 3 x y x y x y y y ⋅ + ⋅ + + + +
d)
4 3 3 2 2
4 4 4 4 9 9 9 9 x x x y x y x x y x y − + ⋅ − ⋅ − + − ⋅ +
e)
4 2 2 4
2 x x y y + +



2 . 3 S h p r e h j e t F a q e | 105


2.3.2 Shprehjet thyesore
Një shprehje me variabla në emërues quhet shprehje thyesore. Ato mund
të duken krejtësisht të ndryshme, megjithatë së paku një nga termat duhet
të përmbaj operacionin “pjesëtimi me variabël”:
1
x
ose
2
2 1
1
x
x
+
+
ose
2
1
2
1
x
x x
+
+ −
ose
1 2
2 10 x x x

+ + + ose
2
1 2 3 1
3
x x
x
x
+
− +

Duke përcaktuar emëruesin e përbashkët dhe duke aplikuar rregullat e
zakonshme për thyesat, termat e ndryshëm mund të përmblidhen në
formë të një thyese me dy polinome.
Dy rreshtat e mësipërmë janë shprehje thyesore.
3. Shembull:
2 3 2
2 2 2
1 2 ( 1) 1 2 2 2 1
2
1 1 1
x x x x x x
x
x x x x x x
⋅ + − + + − +
+ = =
+ − + − + −

4. Shembull:
1 2 2
1
2 10 (2 10) x x x x x
x

+ + + = + + + =


2 3 2
1 (2 10) 1 2 10 x x x x x x
x x
+ ⋅ + + + + +
= =
5. Shembull:
2 3
2 2 2
1 2 3 1 3 2 3(3 1) 2 12 3
3
3 3
x x x x x x x x
x
x x x
+ − ⋅ + + − + +
− + = =

FORMA E PËRGJITHSHME E SHPREHJES THYESORE
Çdo shprehje thyesore mund të shprehet si thyesë e dy polinomeve:
1
1 0
1
1 0
...
...
n n
n n
m m
m m
a x a x a
b x b x b




⋅ + ⋅ + +
⋅ + ⋅ + +

Polinomi në numërues ka shkallën n, kurse polinomi në emërues ka
shkallën m.

106 | F a q e 2 . A l g j e b r a e l e m e n t a r e


Për qëllimin tonë, nuk është e domosdoshme të diskutohen këto shprehje
në masë të madhe. Ne thjeshtë aplikojmë rregullat e thyesave në mënyrë
të mirëfilltë (shih: seksionin 2.1.2; faqe 24). Mbledhja, shumëzimi,
zgjerimi dhe thjeshtimi bëhen plotësisht në të njëjtën mënyrë. Megjithatë,
për të gjitha veprimet ku paraqitet variabla x, duhet të jemi të kujdesshëm
që të mos shumëzojmë ose pjesëtojmë me zero.
Po ashtu, duhet të jemi të kujdesshëm për disa dallime që kemi në raport
me shprehjet e plota të seksionit paraprak.

KUJDES
Përkujtojmë se vija e thyesës ka të njëjtën veti si kllapat. Kështu, trajtoni
ato si edhe kllapat.

MBLEDHJA E SHPREHJEVE THYESORE
Shprehjet thyesore mund të mblidhen (zbriten) pasi të gjithë termat të
jenë zgjeruar ashtu që të kenë të njëjtin emërues.
Termët me të njëjtin emërues mund të mblidhen (zbriten) duke mbledhur
(zbritur) numëruesit.

SHEMBUJ
1.
2 2 2
3 1 4 2 3 1 4 2 4 1
1 1 1 1
x x x x x x x x
x x x x
+ − + + − + +
+ = =
− − − −

2.
2 2 2
1 3 2 1 3 2 3 4
3 3 3 3
x x x x x x x x
x x x x
+ − − + − − + + −
− = =
+ + + +

3.
2 2
2 2
2 1 2( 1) ( 1) 2 2 2
1 ( 1)
x x x x x x x x x
x x x x
x x x x
+ − − ⋅ + − − − − + −
− = = =
− ⋅ −
− −


Kur mbledhim dy shprehje thyesore, mund të zbatohet metoda e
shumëzimit të tërthortë (shih seksionin 2.1.2; faqe 31) gjë që ofron
shumë përparësi. Për shembull:
2 . 3 S h p r e h j e t F a q e | 107


2 1 2 ( 2) ( 1) ( 1)
1 2 ( 1) ( 2)
x x x x x x
x x x x
− ⋅ + − + ⋅ +
− =
+ + + ⋅ +

Emëruesi i përbashkët është prodhimi i dy emëruesve. Kjo nënkupton se
numëruesi i majtë mund të shumëzohet me emëruesin e djathtë dhe
numëruesi i djathtë me emëruesin e majtë.

SHUMËZIMI I DY SHPREHJEVE THYESORE
Dy shprehje thyesore shumëzohen duke shumëzuar numëruesit dhe
emëruesit.

SHEMBUJ
1.
2 2
2
3 1 4 2 (3 1) (4 2 )
1 1
( 1)
x x x x x x
x x
x
| |
+ − + ⋅ − | |
⋅ = =
|
|
|
− −
− \ ¹
\ ¹


3 2 2 3 2
2 2
12 6 4 2 12 2 2
( 1) ( 1)
x x x x x x x
x x
− + − − −
= =
− −

2.
2 2 3 2
2
1 3 2 ( 1) (3 2 ) 2 5 3
.
3 3 ( 3) ( 3)
9
x x x x x x x x x
x x x x
x
| |
+ − − + − ⋅ − − + + − | |
= =
|
|
|
+ − + ⋅ −
− \ ¹
\ ¹

3.
2
2 1 2( 1) 2 2
.
1 ( 1)
x x x
x x x x
x x
+ + + | |
− = − = −
|
− ⋅ −
− \ ¹


Inversi i një numri a është
1
a
. I njëjti veprim duhet të aplikohet kur kemi
të bëjmë me inversin e shprehjes thyesore.
108 | F a q e 2 . A l g j e b r a e l e m e n t a r e


INVERSI I SHPREHJES
Si edhe me numra, inversi i një shprehje thyesore merret nëse ndryshojnë
pozitat numëruesi me emëruesin:
1
1 a x b c x d
a x b
c x d a x b
c x d

⋅ + ⋅ + | |
= =
|
⋅ +
⋅ + ⋅ +
\ ¹
⋅ +


SHEMBULL
1.
1
2
2 2
4 2 1 1
1
4 2 4 2
1
x x x
x
x x x x
x

| |
− − | |
= =
|
|
|
− | |
− \ ¹ −
\ ¹
|
|

\ ¹

2.
1
1 3 2 3
3 2 3 3 2
3
x x
x x x
x

− − | | | |
= =
| |
− − − | |
\ ¹ \ ¹
|

\ ¹

3.
1
2
2 1 ( 1)
.
1 2( 1) 2 2
x x x x x
x x x x

+ ⋅ − − | |
− = − =
|
− + +
\ ¹


Pjesëtimi i dy shprehjeve thyesore kryhet në të njëjtën mënyrë si edhe
pjesëtimi i dy thyesave numerike, pra, përmes shumëzimit duke paraqitur
inversin e shprehjes.

PJESËTIMI I SHPREHJEVE THYESORE
Dy shprehje thyesore pjesëtohen duke shumëzuar shprehjen në numërues
me inversin e shprehjes në emërues:
1
a x b
a x b a x b t y u
c x d
r y s r y s
c x d c x d r y s
t y u t y u
⋅ +
| | ⋅ + ⋅ + ⋅ + | |
⋅ +
= ⋅ = ⋅
| |
⋅ + ⋅ +
⋅ + ⋅ + ⋅ +
\ ¹
\ ¹
⋅ + ⋅ +

2 . 3 S h p r e h j e t F a q e | 109


SHEMBUJ
1.
2
2 2
3 1
3 1 4 2 3 1 1 1
.
1 1 1
4 2 4 2
1
x
x x x x x x
x x x
x x x x
x
+ | |
|
| |
+ − + − − | | | | | |
\ ¹
÷ = = =
|
| | |
|
− − − | |
− \ ¹ \ ¹ \ ¹ −
\ ¹
|
|

\ ¹


2
3 2
3 2 1
4 6 2
x x
x x x
− −
=
− +

2.
2
2 3 2
2
1
3
1 3 2 4 3
3 2 3 3 2
2 6 9
3
x x
x
x x x x x x
x x x
x x
x
| |
+ −
|
|
+ | |
+ − − − − + | |
\ ¹
= ⋅ =
|
|
|
− + − | |
− − + \ ¹
\ ¹
|

\ ¹

3.
2
2 1 2 2
2
1 1 1
1
x x x x
x
x x x
x
− −
= ⋅ =
+ + + | |
|

\ ¹

110 | F a q e 2 . A l g j e b r a e l e m e n t a r e


USHTRIMI 2.3.2: SHPREHJET THYESORE
Rezultatet gjenden menjëherë pas detyrave. Aty keni vetëm rezultatet
përfundimtare, duke ju lejuar ju që të krahasoni rezultatet tuaja me ato që
kemi dhënë ne.
Ne qëllimisht jemi përcaktuar të mos e paraqesim metodën që
rekomandojmë sepse dëshirojmë të ju inkurajojmë në shqyrtimin e
metodave alternative, në rast se keni marrë rezultat të gabuar.

1. Të zgjerohen shprehjet vijuese me faktorët e cekur, nën
supozimin se ata nuk janë zero:
a)
1
1
x
x
+

me 2x b)
2
2
2
x x
x

+
me 2 x−
c)
u
v
me
u v
u v
+



2. Thjeshtoni faktorët e përbashkët në numërues dhe emërues:
a)
2
2
4
x
x
+

b)
2
2
( 5)
2 10
x x
x x
⋅ +
+

c)
2 4
6
2
6
x y
x y




3. Shumëzoni shprehjet dhe thjeshtoni faktorët e përbashkët:
a)
2 2
2
4
2
2
a a
a
a a


+

b)
2 2
3
3 ( 5)
5
6
x x
x
x
+

+

c)
2 2
9 3 2
3 2 3
a a a
a a
− −

− +



2 . 3 S h p r e h j e t F a q e | 111


4. Pjesëtoni dhe thjeshtoni faktorët e përbashkët:
a)
2
2
36
( 6)
6
a
a
a a

÷ +

b)
2 2
2
3
3
6 9
x x
x
x x
÷

− +

c)
2 2
2 2
9 3
3
9 6
a b a b
a b
a a b b
− +
÷

− ⋅ +


5. Kryeni mbledhje ose zbritjen, respektivisht dhe thjeshtoni:
a)
2 2
2 2
3 6 2 2
4 4
x x
x x
− −
+
− −
b)
2 2
2 2
x
x x
+
+ +

c)
2
2 2
1
( 1) ( 1)
a
a a

+ +
d)
2 1 2 1 a b
a b
+ +

e)
2
2
1 2
u u
u u
+
+ −

f)
2
10 3
5
25
z
z




g)
2 2
2 2
x y
x y y x

− −
h)
3 2
( ) ( ) x x y y x y

⋅ + ⋅ −

i)
2 1
3
4 3
x
x x
− +




112 | F a q e 2 . A l g j e b r a e l e m e n t a r e


REZULTATET 2.3.2: SHPREHJET THYESORE
1. a)
2
2
2 2
2 2
x x
x x
+


b)
3 2
2
4 4
4
x x x
x
− −


c)
3 2
2 3
u u v
u v v
− ⋅
⋅ −


2. a)
1
2 x−
b)
2
x
c)
2
3
x
y



3. a) a b)
5
2
x
x
+
c) (3 ) a a ⋅ −

4. a)
( ) 6
(6 )
a
a a

⋅ −
b)
3
3 x−
c) 1


5. a) 1 b)
2 2
2
x
x
+
+
c)
1
1
a
a

+

d)
b a
a b


e)
( ) ( )
2
( 2)
1 2
u u
u u
⋅ +
+ ⋅ −

f)
2
3 5
25
z
z
+



g)
( )
( ) ( )
2 2
4
2 2
y x
x y y x

− ⋅ −
h)
2 2
3 2
( ) ( )
x y y x
x x y y x y
⋅ − −
⋅ + ⋅ ⋅ −

i)
2
13 10 3
(4 3)
x x
x x
− −
− ⋅


2 . 3 . 3 P r o g r e s s T e s t P a g e | 113


2.3.3 Testi i Progresit për “Shprehjet”
Ju duhet t’i caktoni vetes suaj pak kohë, për një punë të koncentruar në
këtë test. Provoni të zgjidhni sa më shumë detyra. Mos e përdorni
përmbledhjen për të shikuar zgjidhjen. Qëllimi i këtij testi është që të
merren informata se sa dini ose sa keni mësuar deri tani.
Në fund të kapitullit tjetër gjenden zgjidhjet e detyrave. Çdo zgjidhje ka
vetëm rezultatin përfundimtar; madje mund të jetë vetëm një numër,
simbol, tabelë ose grafik. Ju duhet të kontrolloni zgjidhjet tuaja. Nëse ato
janë të sakta, ju mund të filloni kapitullin vijues. Në çdo rast tjetër (kur ju
keni rezultate të pasakta, ose nuk keni fare rezultate) duhet t’i riktheheni
seksionit përkatës në përmbledhje të cilin duhet ta përsëritni për të
plotësuar zbraztësinë.

1. A paraqesin shprehjet vijuese polinome? Nëse përgjigja juaj është
“po” caktoni shkallën; nëse përgjigja është “jo” ofroni arsyen:
a)
1
3
2
3 3 x y x y ⋅ + ⋅ +
b)
3 2 4
2 112 x y x y

⋅ + ⋅ +
c)
3
5
5 2 3 7
11
2 3.14 237 x y x y x ⋅ + + ⋅ +
d)
( )
3
2
22 5 3 x y x y ⋅ − + ⋅

2. Kompletoni formulat pa iu referuar njësisë mësimore:
a)
2
( 2 ) x y + =
b)
2
5 1
2 3
( ) a b − =
c)
10 5 2 1
3 4 3 4
( ) ( ) x x − ⋅ + =

114 | F a q e 2 . A l g j e b r a e l e m e n t a r e


3. Të mblidhen ose zbriten polinomet dhe të redukohet rezultati sa
më shumë që të jetë e mundur:
a)
2 3 2
(2 4 6) (2 8 4 ) x x x x x − + − − − =
b)
3 2 3 2
7 2
2 3
(3 4) ( 3) ( 4 ) x x x x x x − + − + − + − − + + =
c)
( )
2 2 2
2 3 4 (3 5) ( 4) (3 ) 11 x x x x x + − − − + − − + + =
4. Shumëzoni dhe kombinoni termat e ngjashëm:
a)
{ }
2 2 2
( 1) 2 (2 ) x x x y x

− + ⋅ − + + =


b)
| | ( ) { }
2 5 3 7 2 15 x x x x x

− ⋅ + ⋅ − ⋅ + ⋅ − =


c)
( ) ( ) { }
2
2 4
1 1 1
2 2 4
3 2 4 x x x x

− + ⋅ − + + − =



5. Kryeni veprimet dhe reduktoni rezultatet sa më shumë që të jetë e
mundur:
a)
{ }
2 2 4
( 2) 3 ( 2) 3 9 x x x

− + ⋅ − − − + =


b)
{ }
2
[(2 1) ( 2 2) 1] [3 2] ( ) ( ) (4 1) x x x x x x x − ⋅ − + + − − ⋅ − ⋅ − + ⋅ − =
c)
( ) ( )
2
3 1 1 1
2 5 4 2
y x x + ⋅ − =

2 . 4 R e z u l t a t e t p ë r T e s t i n e P r o g r e s i t F a q e | 115


2.4 Rezultatet për Testet e Progresit

2.4.1 Rezultatet për Testin e Progresit për “Numrat”
Ju duhet të kontrolloni zgjidhjet tuaja. Nëse ato janë të sakta, ju mund të
filloni kapitullin vijues. Në çdo rast tjetër (kur ju keni rezultate të
pasakta, ose nuk keni fare rezultate) duhet t’i riktheheni seksionit
përkatës në përmbledhje të cilin duhet ta përsëritni për të plotësuar
zbraztësinë.

1. a) Numrat e plotë: 2, −4, 1,356
b) Numrat racional:
17 2
3 23
; ; 0.25; 3.16363 −
c) Numrat iracional: π; 2; 5; e
d) Numrat realë:
1
3
4; ; 7; 0.66 −

2. a) −158 b) -222

3. a) 1.833 b)
1
2
c)
19
6


4. a) 6 b)
23
19


5. a) 336

b) 48510

6. a) > 0 b) < 0
7. 1.16 EUR
8. a) 413.32 EUR b) 15.9%
116 | F a q e 2 . A l g j e b r a e l e m e n t a r e


2.4.2 Rezultatet për Testit e Progresit për “Eksponentët”
Ju duhet të kontrolloni zgjidhjet tuaja. Nëse ato janë të sakta, ju mund të
filloni kapitullin vijues. Në çdo rast tjetër (kur ju keni rezultate të
pasakta, ose nuk keni fare rezultate) duhet t’i riktheheni seksionit
përkatës në përmbledhje të cilin duhet ta përsëritni për të plotësuar
zbraztësinë.
1. a) 8 b) –8 c)
1
8

d)
1
8



2. a)
6
x
b)
5
6
x
y
c) 8 d)
2
8
x
y


3. a) 3

b)

5 −

c) 3x d) 2.5

4. a)
33
4
x b)
118
15
1
2
c)
31
6
4
3
3
2


5. a)
53
15
1
x
b)
37
18
y c)
3
2
2
7
2


6. a)
7 2
3 b)
3 1
4

c)
5 4
x


d)
( )
3
2
4
2y


7. a)
8
5
1
2
− b)
1
12
x

c)
31
15
2 − d)
1
3
z
8. a) –5 b) 2 c)
16
5
2 d) 4

2 . 4 R e z u l t a t e t p ë r T e s t i n e P r o g r e s i t F a q e | 117



2.4.3 Rezultatet për Testin e Progresit për “Shprehjet”
Ju duhet të kontrolloni zgjidhjet tuaja. Nëse ato janë të sakta, ju mund të
filloni kapitullin vijues. Në çdo rast tjetër (kur ju keni rezultate të
pasakta, ose nuk keni fare rezultate) duhet t’i riktheheni seksionit
përkatës në përmbledhje të cilin duhet ta përsëritni për të plotësuar
zbraztësinë.

1. a) Nuk është polinom b) Nuk është polinom
c) Polinom i shkallës 5 d) Polinom i shkallës 6

2. a)
2 2
4 4 x x y y + ⋅ + b)
2 2
5 25 1
4 3 9
a a b b − ⋅ +
c)
2
20 5
9 16
x −

3. a)
3 2
2 10 6 x x − + + b)
3 2
5 1
2 3
5 7 x x x − − +
c)
2
2 4 5 x x − + +

4. a)
2 2 3 2
4 4 4 4 x y x y y x y ⋅ + ⋅ + + ⋅
b)
5 4 3 2
2 5 3 7 2 15 x x x x x − + − + −
c)
2
4 4 x +
5. a)
3 2
8 24 32 16 x x x − + − + b)
4 3
3 4 x x −
c)
2 2 2
3 1 1 1
8 4 4 6
x y y x x ⋅ − + −



3 . E k u a c i o n e t P a g e | 119


3. Ekuacionet

Algjebra Elementare, Matematika Financiare,
Kalkulusi dhe Statistika
2. Algjebra Elementare
4. Funksionet Elementare
1. Hyrje
V
ë
l
l
.
1
:

A
l
g
j
e
b
r
a

E
l
e
m
e
n
t
a
r
e
3. Ekuacionet


Parakushtet: Për të përcjellur këtë kapitull me sa më pak
vështirësi, lexuesi duhet të ketë njohuri elementare
të veprimeve të njehsimit dhe thjeshtimit të
shprehjeve.
Qëllimet e mësimit: Gjatë krahasimit ose balansimit të shprehjeve,
forma që më shpeshti paraqitet është ekuacioni. Ai
jo vetëm që përbënë bazën për shprehjet më të
rëndësishme në matematikë, funksionin që është
temë shqyrtimi në kapitullin vijues, – por ato janë
pjesë të njehsimeve më të gjera.
Synimi është që të zgjidhim ekuacionet ose sistemet
e ekuacioneve. Të zgjidhet ekuacioni nënkupton që
të përcaktohen vlerat e variablave, që janë pjesë e
ekuacionit ashtu që ai të plotësohet. Ne do të
diskutojmë forma të ndryshme të ekuacioneve.

Ekuacioni është shprehje matematike e shprehur me simbole që
demonstron se dy gjëra janë saktësisht të njëjta (ose) ekuivalente. Që të
120 | F a q e 3 . E k u a c i o n e t


vlej kjo ekuivalencë, ekuacionet janë shënuar me shenjën e barazimit (=),
si në vijim:
5 – 3 +7 = 9
Ekuacioni i mësipërmë është shembull i një barazie, situatë në të cilën të
dy anët e baarazimit janë të barabarta. Për sa kohë ekuacioni përmban
vetëm numra, barazia mund të përcaktohet me lehtësi. Por, në rastin kur
ekuacioni përmban së paku një numër të panjohur ose një variabël me
vlerë të panjohur, ekuacioni nuk mund të përcaktohet pa e gjetur së pari
vlerën e të panjohurës. Shenja e barazimit e bënë caktimin e të
panjohurës më të lehtë sepse në disa raste vetëm disa vlera potësojnë
kërkesat e barazisë.
Për barazimin
2
( 2) 5
1
3
x
x
− ⋅
= −

ekzistojnë dy vlera të x-it që plotësojnë
barazinë; gjersa për barazimin
2 7
5
3
x −
= ekziston vetëm një vlerë e x-it
që plotëson barazinë.
Shprehjet si ato më sipër, të cilat përmbajnë shenjën e barazimit për të
shprehur ekuivalencën njihen si ekuacione. Ato zakonisht shprehen si
shprehje algjebrike me variablën x.

3 . 1 Z b a t i m i i E k u a c i o n e v e


3.1 Zbatimi i Barazimeve

Parakushtet: Kërkohet njohuri
të veprimeve me shprehje
zbatohen.

Qëllimet e mësimit: Ekuacionet janë pjesë shumë e rëndësishme e
shumicës së modeleve matematike
shumë raste ose
ose janë pjesë e procedurave të balansimit
Sfida matematike
formulimin e tyre, së dyti në trajtimin e tyre dhe së
treti në zgjidhjen e tyre
Në këtë kapitull do të ilustrojmë procesin e
modelimit dhe do të disk
dhe kuadratike,
aplikimet në ekonomi
3. Ekuacionet
3.1 Zbatimi i
ekuacioneve
Modelimi
Zgjidhja
3.2 Ekuacionet
Lineare
Forma
normale
Zgjidhja
3 . 1 Z b a t i m i i E k u a c i o n e v e F a q e | 121

Kërkohet njohuri që rregullat elementare algjebrike
veprimeve me shprehje kuptohen dhe të mund të
Ekuacionet janë pjesë shumë e rëndësishme e
shumicës së modeleve matematike. Ato paraqiten në
shumë raste ose në formë të situatave nga jeta reale
ose janë pjesë e procedurave të balansimit.
Sfida matematike prapa ekuacioneve është së pari në
formulimin e tyre, së dyti në trajtimin e tyre dhe së
treti në zgjidhjen e tyre.
Në këtë kapitull do të ilustrojmë procesin e
modelimit dhe do të diskutojmë ekuacionet lineare
, si ekuacionet më të rëndësishme në
aplikimet në ekonomi.
3. Ekuacionet
3.2 Ekuacionet
Lineare
Forma
normale
Zgjidhja
3.3 Ekuacionet
kuadratike
Format
Zgjidhjet
122 | F a q e 3 . E k u a c i o n e t


Ekuacionet më elementare janë ekuacionet polinomiale, në të cilat
shprehja në anën e majtë të ekuacionit është polinom:
1
1 1 0
... 0
n n
n n
a x a x a x a


⋅ + ⋅ + + ⋅ + =
ku koeficientët
0
,...,
n
a a janë numra realë dhe n është numër i plotë
jonegativ.
Ekuacioni më i thjesht polinomial është i shkallës 1 të cilit i referohemi si
ekuacion linear:
1 0
0 a x a ⋅ + =
Në këtë seksion do të merremi me ekuacionet lineare dhe kuadratike,
vetitë e tyre, analizën dhe potencialin e zbatimit. Do të diskutojmë sa të
rëndësishme janë ato për të përshkruar disa probleme fizike dhe
ekonomike.
Në ekuacione të tilla me variabla (= të panjohura), pyetja nuk është nëse
ekuacioni është i saktë apo jo, por për çfarë vlera të së panjohurës vlen
ekuacioni. Këto vlera quhen zgjidhje të ekuacionit.
Ekzistojnë lloje të ndryshme të ekuacioneve që varen nga zgjidhjet që
kanë.

EKUACIONET E KUSHTËZUARA
Ekuacionet të cilat janë të sakta vetëm për disa vlera të variablave
(panjohurave) quhen ekuacione të kushtëzuara.

Ekuacionet e kushtëzuara janë tipi “normal” i ekuacioneve algjebrike me
të cilat ne do të merremi. Problemi matematikë zakonishtë është të
zgjidhet ai, pra të gjenden të gjitha zgjidhjet .

SHEMBULL
1. 2 9 17 x + = është i saktë atëherë dhe vetëm atëherë nëse 4 x = , pra
2 4 9 17 ⋅ + = . Kjo nënkupton se 4 x = është zgjidhje e ekuacionit.
2. 3 2 2 8 2 x x x − = − + ↔ = , sepse 6 2 4 8 − = − + .
3 . 1 Z b a t i m i i E k u a c i o n e v e F a q e | 123


3. Nëse formulimi është: Për çfarë vlera të x-it polinomi
2
4 x x − do
të jetë 0?
Përgjigja është:
2
1 2
4 0 0 dhe 4 x x x x − = ↔ = =

Sa herë që transformohet ekuacioni duke kryer disa veprime, ju mund të
krijoni ndonjë identitet, për këtë ju duhet të siguroheni që të mos humbni
apo të mos fitoni ndonjë zgjidhje për ekuacionin e dhënë.

IDENTITETI
Një ekuacion i cili është i saktë për të gjitha vlerat e lejueshme të të
panjohurave të përfshira quhet identitet. Me vlera të lejueshme
nënkuptojmë vlerat për të cilët anëtarët janë të definuar.

SHEMBUJ
1.
6
8
4(2 1) 2 8( ) x x − = + − + →
8 4 2 6 8 4 8 x x x − = − + = − +

është i saktë për çdo numër real x.
2.
2 2
( 2) 4 4 x x x + = + + është i saktë për çdo numër real x.

Ekuacionet që nuk kanë zgjidhje quhen të pamundshme ose
kontradiktore. Kontradiksioni nganjëherë është thjeshtë rezultat i gabimit
gjatë transformimeve të ekuacionit, ose mund të merret gjatë vërtetimit.

PAMUNDSHMËRIA
Ekuacioni për të cilin nuk ekziston asnjë zgjidhje ose për asnjë vlerë të të
panjohurës nuk është i saktë quhet i pamundshëm (konfliktuoz ose
kontradiktor). Vlerat e të panjohurës nuk e plotësojnë ekuivalencën e
ekuacionit.

124 | F a q e 3 . E k u a c i o n e t


SHEMBUJ
2 ( 2) 7 2 3 x x ⋅ + − = +
Nuk ekziston asnjë vlerë x që e plotëson këtë “rresht”, sepse:
2 ( 2) 7 2 4 7 2 3 2 3 x x x x ⋅ + − = + − = − ≠ +


3.1.1 Modelimi me ekuacione
Para se të transformoni ose të zgjidhni ekuacionin, atë duhet ta
formulojmë. Zakonisht ekuacioni ose sistemi i ekuacioneve – shkurt
"modeli" – nuk jepet (së paku jo në këtë përmbledhje). Zakonisht, së pari
duhet gjetur prezentimin adekuat matematikë të problemit praktik që
mund të ketë ndikim në ekonomi, fizikë, ose ndonjë ndikim tjetër. Të
zgjidhet një problem nënkupton se së pari problemi duhet të përkthehet
në gjuhën e matematikës në mënyrë që të aplikohen metodat dhe
procedurat matematike. Ky proces, në të shumtën e rasteve është më i
vështirë se sa vet zgjidhja e problemit.
Ne do të diskutojmë disa hapa shumë elementar që mund të na
ndihmojnë në përkthimin e suksesshëm të problemit, e me këtë edhe
zgjidhjen e problemeve praktike. Këta hapa do t’i ilustrojmë përmes
shembujve vijues:
Shembulli 1: Kur do të mbushet rezervuari?
Një rezervuar mbushet përmes dy gypave. Duke përdorur
vetëm gypin A, rezervuari mbushet për 8 orë. Kur përdoren
njëkohësisht të dy gypat A dhe B, rezervuari mbushet pas
dy orësh.
Për sa kohë mbushet rezervuari nëse përdoret vetëm gypi
B?
Shembulli 2: Sa vite kanë Jack dhe Jill?
Vitin tjetër Jack do të jetë tre herë më i moshuar se sa ishte
Jill dy vite më parë, gjersa pas katër vitesh Jill do të ketë
vite sa gjysma e viteve të Jack-ut para tre vitesh.
Sa vite kanë Jack dhe Jill?
3 . 1 Z b a t i m i i E k u a c i o n e v e F a q e | 125


Shembulli 3: Sa është shpejtësia e erës mbi Oqeanin Atlantik?
Fluturimi nga Frankfurt për në New York (afro 4,000 mile)
ndikohet nga era e fuqishme perëndimore, duke rezultuar në
udhëtim mesatarisht 20% më të gjatë se në drejtimin e
kundërtë.
Sa është shpejtësia mesatare e erës në lartësi 36,000 këmbë
mbi Oqeanin Verior Atlantik nëse shpejtësia në tokë pa erë
është 890 km/h?

HAPI 1: ANALIZA E PROBLEMIT
Lexojeni tekstin me vëmendje, nëse ka nevojë dy apo tre herë. Shënjoni
informatat e dhëna dhe identifikoni të dhënën që kërkohet.

Shembulli 3: Sa është shpejtësia e erës mbi Oqeanin Atlantik?
Të dhënat relevante janë:
• Koha e fluturimit mbi sipërfaqe pa erë është 890
km/h.
• Shpejtësia e erës duhet të shtohet nëse aeroplani
udhëton në drejtim të erës dhe duhet të zbritet nëse
udhëton në drejtim të kundërtë të erës.
E dhëna që kërkohet është shpejtësia e erës.
Distanca nuk është e rëndësishme, sepse ajo merret
parasysh në mënyrë implicite.

HAPI 2: IDENTIFIKMI DHE DEFNIMI I VARIABLES/(AVE)
Zgjedhi ato të dhëna si variabla të cilat në mënyrë eksplicite janë të
“panjohura”. Zakonisht është qëllimi i cili është formuluar në problemin
në fjalë.

126 | F a q e 3 . E k u a c i o n e t


Shembulli 2: Sa vite kanë Jack dhe Jill?
As mosha e Jack-ut e as e Jill-it nuk dihen. Që të dya duhet
caktuar. Kështu zgjedhim moshat e tyre si variabla.
Le të jenë x vitet e Jack-ut, dhe y vitet e Jill-it.

HAPI 3: PËRKTHIMI NË MODELIN MATEMATIK
Përktheni marrëdhënien e përshkruar në model matematikor, pra në
gjuhën e matematikës në mënyrë që të merremi me të.

Ky është hapi qendror, sepse duhet të parashtrojmë problemin në formën
matematikore. Shumë shpesh duhet të theksojmë kufizimet ekonomike,
fizike apo sociale në ekuacione.

Shembulli 1: Kur do të mbushet rezervuari?
Le të jenë a dhe b kohët që nevojiten kur përdoren gypat
përkatës dhe le të jetë c koha për mbushjen e rezervuarit kur
përdoren njëkohësisht të dy gypat.
Le të jetë T përmbajtja e rezervuarit.
Sasia e ujit që do të rrjedh nëpër gypa në orë është baraz me
, ose , ose
T T T
a b c
, përkatësisht.
Përdorimi i të dy gypave nënkupton:
T T T
c a b
= +
Kuptojmë se mund të thjeshtojmë T, pra përmbajtja është
informatë që në mënyrë implicite përmbahet në kohën e
mbushjes. Kemi:
1 1 1 1 a b
c a b c a b
+
= + ↔ =




3 . 1 Z b a t i m i i E k u a c i o n e v e F a q e | 127


HAPI 4: ZGJIDHJA E PROBLEMIT MATEMATIKË
Hapi përfundimtar çdoherë është i lidhur me problemin matematik i cili
duhet të zgjidhet në raport me modelin e formuluar.

Shumë shpesh modeli matematikë përbëhet nga ekuacionet ose sistemet e
ekuacioneve që duhen zgjidhur.
Shembulli 1: Kur do të mbushet rezervuari?
Ne arritëm tek ekuacioni i cili përshkruan koherencën në
mes të kohëve të ndryshme të mbushjes:
1 1 1 1 a b
c a c c a b
+
= + ↔ =


Ne duhet të caktojmë b - koha e mbushjes kur përdoret
vetëm gypi B, duke supozuar se c dhe a janë të dhëna.
Kështu pra e zgjidhim ekuacionin sipas b:
( ) a b c a b c a c b a b c b c a ⋅ = ⋅ + = ⋅ + ⋅ → ⋅ − ⋅ = ⋅
( )
c a
a c b c a b
a c

− ⋅ = ⋅ → =


Duke zëvendësuar simbolet me vlerat e dhëna merret:
2 8 16 8
2.66 ore 2 40 minuta
8 2 6 3
c a
b ore e
a c
⋅ ⋅
= = = = = =
− −

Shembulli 2: Sa vite kanë Jack dhe Jill?
Le të jenë x vitet e Jack-ut, dhe y vitet e Jill.
Pohimet mund të përkthehen në ekuacionet.
Vitin tjetër Jack do të jetë tre herë më i moshuar se sa ishte
Jill dy vite më parë
1 3( 2) x y + = − (1)
Pas katër vitesh Jill do të ketë vite sa gjysma e viteve të
Jack-ut para tre vitesh:
1
2
4 ( 3) y x + = − (2)
128 | F a q e 3 . E k u a c i o n e t


Zëvendësojmë 3 ( 2) 1 3 7 x y y = ⋅ − − = − në ekuacionin (2):
3 1
2 2
4 (3 7 3) 5 y y y + = − − = −
1
2
9 18 y y − = − → = vitet e Jill-it
3 7 54 7 47 x y = − = − = vitet e Jack-ut

Shembulli 3: Sa është shpejtësia e erës mbi Oqeanin Atlantik?
E dhënë relevante është koha e fluturimit mbi sipërfaqe pa
erë:
g =890 km/h
Variabla që kërkohet është shpejtësia e erës w.
Shpejtësia e erës w duhet të shtohet nëse aeroplani lëviz në
drejtim të erës dhe të zbritet nëse lëviz në drejtim të
kundërtë:
1.2( ) 1.2 1.2 g w g w g w g w + = − ↔ + = −
0.2 0.2
2.2 0.2 890
2.2 2.2
w g w g = → = ⋅ = ⋅ km/h
Era ka shpejtësi mesatare prej 80.9 km/h.


3.1.2 Zgjidhja
Të njehsohen zgjidhjet e një ekuacioni nënkupton transformirmin e
ekuacionit dhe thjeshtimin e tij në atë mënyrë që mund të izolohet
variabla e panjohur dhe të gjenden të gjitha vlerat e saj. Kjo është
saktësisht çka nënkupton “zgjidhja e ekuacionit”. Procesi i transformimit
nuk duhet të paraqet ndonjë problem për sa kohë zbatohen rregullat:

3 . 1 Z b a t i m i i E k u a c i o n e v e F a q e | 129


VEPRIMET E LEJUARA
Cilido veprim që kryhet në një anë të ekuacionit i njëjti duhet të
kryhet edhe në anën tjetër.
Sigurohuni se nuk keni shtuar (fituar) apo humbur ndonjë zgjidhje.
Asnjëherë mos shumëzoni e as pjesëtoni me 0. Nëse shumëzoni ose
pjesëtoni me ndonjë term që përmban variabël përjashtoni vlerën 0
për atë term.

Fatmirësisht këto rregulla i hasim në veprimet më elementare në këtë
kurs. Megjithatë, është interesant të shihet se si mund të fitojmë ose
humbim zgjidhje, ndonëse në të shumtën e rasteve kjo më tepër ndodh
aksidentalisht se sa me qëllim. Në vijim kemi disa shembuj.

SHEMBUJ
1. 2 3 7 x + = dhe 2 4 x = janë ekuivalente, meqë të dya kanë
zgjidhjen x = 2. Duke zbritur 3 nga të dy anët e ekuacionit të parë,
identiteti është i qartë.
2.
2
2 0 x x + = dhe 2 0 x + = nuk janë ekuivalente, ndonëse që të
dya kanë zgjidhje x = 2. Ekuacioni i parë ka edhe një zgjidhje
tjetër x = 0, e cila qartë se nuk është zgjidhje e ekuacionit të dytë.
Ne e humbëm këtë zgjidhje të mundshme, kur ekuacionin e parë e
pjesëtuam me x.
3. Le të zgjidhim ekuacionin
2
( 2) 4 x − = . Nëse rrënjëzojmë të dy
anët – duke u bazuar në rregullën: “veprimi që aplikohet në një
anë duhet të aplikohet edhe në anën tjetër” – merret
2 2 4 x x − = → = . Në fakt, kjo zgjidhje është zgjidhje e
ekuacionit të parë, por nuk është e vetmja, sepse edhe x = 0 është
gjithashtu zgjidhje e ekuacionit të parë. Kjo nënkupton, se duke
aplikuar rrënjën katrore ne humbëm një zgjidhje të ekuacionit.
Kështu pra
2
( 2) 4 x − = dhe 2 2 x − = nuk janë ekuivalente.
4. Le të zgjidhim ekuacionin 3 7 2 3 x x + = − . Qartë se 10 x =−

është
zgjidhje. Në bazë të rregullës, ne mund t’i shumëzojmë të dy anët
me faktorin x, me ç’rast merret:
130 | F a q e 3 . E k u a c i o n e t



2 2 2
3 7 2 3 10 ( 10) 0 x x x x x x x x + = − → + = ⋅ + =
Prodhimi është 0, atëherë dhe vetëm atëherë nëse së paku njëri
faktor është baraz me 0. Kështu, x = 0 ose x = −10.
Kështu tani kemi dy zgjidhje, prej të cilave vetëm e dyta është
zgjidhje e ekuacionit origjinal, gjersa zgjidhja x = 0 nuk është
zgjidhje e 3 7 2 3 x x + = + .
Pra duke shumëzuar e fituam një zgjidhje. Prandaj, ekuacioni pas
shumëzimit dhe ekuacioni i fillimit nuk janë ekuivalent.

Tani shtrohet pyetja: Cilat veprime lejohen në mënyrë që të merren
ekuacione ekuivalente? Në pjesën vijuese do të diskutojmë vetëm
veprimet fundamentale që na nevojiten për diskutime të mëtejme:


VEPRIMET E LEJUARA NË EKUACIONE
Transformime të lejuar janë ato që e lënë bashkësinë e zgjidhjeve të
pandryshueshme.
Veprimet vijuese janë të lejuara.


MBLEDHJA OSE ZBRITJA
Kryerja e mbledhjes ose zbritjes me të njëjtin term në të dy anët e
ekuacionit nuk e ndryshon bashkësinë e zgjidhjeve. Rezultati është
ekuacion ekuivalent.


Kjo nënkupton se nëse të dy anëve të ekuacionit ua shtojmë të njëjtën
vlerë nuk ndikon në zgjdhjen e ekuacionit. Megjithatë, vlera që do të
shtohet ose zbritet duhet të jetë e vlefshme për të dy anët e ekuacionit.


SHEMBUJ
1. 2 3 10 x x + = − +
3 . 1 Z b a t i m i i E k u a c i o n e v e F a q e | 131


Nëse të dy anëve ua zbresim 10, ekuacioni do të jetë:
2 3 10 10 10 x x x + − = − + − = −
Nëse të dy anëve u shtojmë x ekuacioni do të ndryshojë por kjo
nuk do të ketë efekt në bashkësinë e zgjidhjeve:
2 3 10 2 7 0 x x x x x + − = − + = − + =
Si rezultat merret është ekuacioni ekuivalent:
3 7 0 x − =
2.
2
2 12 4 4 x x + = −
Sigurisht se mund të veprojmë me më shumë terma në të njëjtën
kohë; për shembull, e zbresim tërë anën e djathtë për të marrë 0:

2
2 12 (4 4) 4 4 (4 4) 0 x x x x + − − = − − − =
Duke kombinuar termat e ngjashëm kemi:

2
2 4 16 0 x x − + =

Nga dy shembujt e mësipërm duhet të jetë e qartë se mbledhja dhe zbritja
e të dy anëve të ekuacionit me ndojë term nuk është e kufizuar për ndonjë
lloj specifik të ekuacioneve. Ajo vlen për të gjitha llojet.
Në shembullin e parë ne kemi zbritur 10 për ta “hequr” konstanten në
anën e djathtë. Si rezultat 10 nuk paraqitej në anën e djathtë dhe është
zbritur në anën e majtë. Me fjalë të tjera nëse e “zhvendos” një term
mbledhës nga njëra anë në tjetrën, shenja e tij ndërron. Kjo jo vetëm që
është e saktë për konstantet por për të gjithë termat. Atëherë shembulli i
sipërmë shndërrohet në:

SHEMBUJ
1. 2 3 10 x x + = − +
Ndryshimi i anës së termit ( 10) x − + nënkupton se atë duhet ta
zbresim nga ana e majtë:
2 3 ( 10) 0 x x + − − + = → 2 3 10 0 x x + + − =
Si rezultat merret ekuacioni ekuivalent:
132 | F a q e 3 . E k u a c i o n e t


3 7 0 x − =
2.
2
2 12 4 4 x x + = −
Sërish për të marr 0 e zhvendosim tërë anën e djathtë në anën e
majtë duke ndryshuar shenjat:

2
2 12 (4 4) 0 x x + − − =
Duke kombinuar termat e ngjashëm merret i njëjti rezultat si më sipër:
2
2 4 16 0 x x − + =

Posa të fitoni përvojë në manipulimin e ekuacioneve me qëllim të
zgjidhjes apo thjeshtimit të tyre, pothuajse në mënyrë automatike do të
aplikoni argumentimin e mësipërmë.


SHUMËZIMI OSE PJESËTIMI
Kryerja e shumëzimit ose pjesëtimit me të njëjtin term jo zero në të dy
anët e ekuacionit nuk e ndryshon bashkësinë e zgjidhjeve. Rezultati do të
jetë një ekuacion identik.


Fraza më e rëndësishme në rregullën e mësipërme është "termi jobaraz
me zero". Është në mënyrë strikte e ndaluar të shumëzohet me zero,
sepse rezultati do të ishte identitet trivial:
0 = 0
Po ashtu është e ndaluar të pjesëtohet me zero sepse rezultati do të ishte
term i pacaktuar.
Ju mund të argumentoni se këto rregulla i keni mësuar në klasën e tretë
apo të katërtë. Kush do të shumëzonte ose pjesëtonte me zero? Pse
dikush do të bënte një gjë të tillë?
Problemi është se ju nuk shumëzoni ose pjesëtoni me vet numrin zero,
por me një term që ka vlerën zero, e për të cilin nuk jeni në dijeni. Le të
sqarojmë këtë përmes një shembulli. Supozojmë se duhet caktuar vlerat
të cilat janë zgjidhje të ekuacionit:
3 . 1 Z b a t i m i i E k u a c i o n e v e F a q e | 133


2
2 4 0 x x − =
Duke e nxjerrë faktorin 2x të përbashkët para kllapave merret:
2 ( 2) 0 x x ⋅ − =
Duke i pjesëtuar të dy anët me termin 2x ekuacioni thjeshtohet në mënyrë
substanciale:
2 0 x − =
Tani është lehtë të gjendet zgjidhja: 2 x = . Megjithatë, kjo nuk është
zgjidhja e vetme, sepse 0 x = është gjithashtu zgjidhje e ekuacionit të
mësimërm. Kështu pra, duke pjesëtuar me termin 2x e kemi ndryshuar
identitetin e ekuacionit dhe kemi humbur një zgjidhje.
Duke marrë parasysh se termi 2x mund të jetë zero, do të duhej të
argumentonim se prodhimi 2 ( 2) x x ⋅ − është zero nëse njëri nga faktorët
është zero. Atëherë do të shmangej pjesëtimi me zero dhe do të merreshin
të dy rezultatet e sakta:
0 x = dhe 2 x =
Shumëzimi dhe pjesëtimi i ekuacioneve nga një numër apo term ndodh
shpesh me qëllim që të kryhen thjeshtimet algjebrike.

SHEMBUJ
1. 2 3 10 x x + = − +
Në mënyrë që të zgjidhet barazimi e izolojmë variablën x:
2 10 3 3 7 x x x + = − → =
Duke pjesëtuar të dy anët me 3 merret zgjidhja:
7
3
x =
2.
2
2 12 4 4 x x + = −
Sërish, që të merret 0, e zhvendosim tërë anën e djathtë në atë të
majtën duke u ndryshuar shenjën termave:

2
2 12 (4 4) 0 x x + − − =
Duke kombinuar termat e ngjashëm merret rezultati i ngjashëm si
më sipër:
2
2 4 16 0 x x − + =
134 | F a q e 3 . E k u a c i o n e t


Në mënyrë që të merret formë pak më e thjeshtë mund të
pjesëtojmë të dy anët me 2:

2
2 8 0 x x − + =
Formën e fundit më vonë do ta quajmë "forma normale e
ekuacionit kuadratik".

Ekuacioni vijues përmban shprehje thyesore:

4 8 1
3
2 3
x x
x x
− +
+ =


Që ta zgjidhim ekuacionin e tillë, duhet ta kemi të qartë se të dy
emëruesit janë problematik. Kështu që është shumë e natyrshme që të
shmangemi prej tyre duke e shumëzuar tërë ekuacionin së pari me termin
2 x− dhe pastaj me termin 3x (ose anasjelltas):
(4 8) ( 2) 3 ( 1) ( 2) 3
3( 2) 3
( 2) 3
x x x x x x
x x
x x
− ⋅ − ⋅ + ⋅ − ⋅
+ = − ⋅


Duke thjeshtuar termat e ngjashëm në thyesa merret:
(4 8) 3 ( 1)( 2) 3 ( 2) 3 x x x x x x − ⋅ + + − = ⋅ − ⋅
Në të dy anët duhet të shumëzojmë polinomet. Pas rregullimit të
ekuacionit ashtu që termat e shkallës së njëjtë të kombinohen, merret:
2 2 2
12 24 2 2 9 18 x x x x x x x − + + − − = − →
2
4 7 2 0 x x − − =
Në seksionin 3.3 do të mësojmë se si zgjidhen ekuacionet e mësipërme
(kuadratike). Për momentin mjafton të dijmë se ekuacioni ka dy zgjidhje
2 x = dhe
1
4
x = − , e që mund të provohet duke i zëvendësuar variablat
me ato vlera.
Kështu, dy zgjidhjet 2 x = dhe
1
4
x = − e zgjidhin ekuacionin:
2
4 7 2 0 x x − − =
Megjithatë, jo të dya janë zgjidhje të ekuacionit origjinal:
4 8 1
3
2 3
x x
x x
− +
+ =


3 . 1 Z b a t i m i i E k u a c i o n e v e F a q e | 135


Duke supozuar se ekuacionin e transformuam në mënyrë korrekte gjatë të
gjithë hapave, mund të pyesim: Ku gabuam?
Përgjigjen e gjejmë qysh në fillim. Në ekuacionin origjinal duhet të
përjashtojmë vlerat 2 x = dhe 0 x = sepse për këto vlera, emëruesit
përkatës bëhen zero, e që siç tham ndalohet rreptësisht.
Pastaj, duke shumëzuar me emëruesit ne “korrektuam” këtë përjashtim
që sillte tek zgjidhja 2 x = dhe tek një ekuacion tjetër (jo identik).

SHEMBUJ
1.
3 2
1 1 x x
=
− +
→ 1, 1 x ≠ −
Për të zgjidhur ekuacionin e izolojmë variablën x:

3( 1) ( 1) 2( 1) ( 1)
3( 1) 2( 1)
1 1
x x x x
x x
x x
− ⋅ + − ⋅ +
= → + = −
− +

3 3 2 2 5 x x x + = − → = −
2.
5 1
2( 1) 2
x
x

=
+
→ 1 x ≠ −

( ) 1 ( 1) 5 1 5
2( 1) 2 2( 1) 2( 1)
x x x
x x x
− ⋅ + −
= → =
+ + +

Duke thjeshtuar faktorët e përshtatshëm:

2
5 ( 1) ( 1) 1 x x x = − ⋅ + = −
Pasi të izolojmë x, merret:

2
6 x = , pra të dy zgjidhjet
1
6 x = dhe
2
6 x =− , janë
gjithashtu zgjidhje të ekuacionit origjinal sepse nuk duhej të
përjashtoheshin.

Problemi i fundit është shembull i mirë i thjeshtimit substancial të
veprimeve të "shumëzimit ose pjesëtimit ", sepse në shumë situata nuk
është e mundur që së pari të shumëzohet me emëruesin e përbashkët e
136 | F a q e 3 . E k u a c i o n e t


pastaj të thjeshtohen faktorët e përbashkët. Të dy hapat mund të kryhen
përnjëherë duke zbatuar të ashtuquajturin "shumëzimin e tërthortë".
Le të shikojmë edhe një herë shembullin 2:
5 1
2( 1) 2
x
x

=
+
për 1 x ≠ −
Shumëzimi i tërthortë nënkupton se shumëzohet ana e majtë me
emëruesin e anës së djathtë dhe anasjelltas. Si rezultat kemi:
2 5 2( 1) ( 1) x x ⋅ = + ⋅ −
Kjo nënkupton, se kemi arritur tek i njëjti rezultat si edhe më parë.
Çdoherë mund të aplikoni shumëzimin e tërthortë kur të dy anët e
ekuacionit janë thyesa të rregullta ose të përziera. Rregulla është:


SHUMËZIMI I TËRTHORTË
Shumëzoni secilin numërues me emëruesin e anës tjetër. Kjo nënkupton
se në rast se kemi shumë të termave së pari duhet të krijojmë thyesa të
rregullta.

SHEMBUJ
1.
4 5
2 1 3 x x
=
− +

1
, 3
2
x ≠ −
Shumëzimi i tërthortë jep:
4( 3) 5(2 1) 4 12 10 5 x x x x + = − → + = −

17
6
6 17 x x − = − → =
2.
3 2
2
1 1 x x
= +
+ −
→ 1; 1 x ≠ −
Para shumëzimit të tërthortë shndërroni anën e djathtë në thyesë
të përzier:

3 2 2 2( 1) 2 2 2 2
2
1 1 1 1 1
x x x
x x x x x
+ − + −
= + = = =
+ − − − −

3 . 1 Z b a t i m i i E k u a c i o n e v e F a q e | 137


Kryeni shumëzimin e tërthortë:
2 2
3 ( 1) 2 ( 1) 2 2 3 3 2 2 x x x x x x x x ⋅ − = ⋅ + = + → − = +
Renditja e termave sjell tek ekuacioni:

2
2 3 0 x x − + =
Sërish kemi ekuacion kuadratik, zgjidhjen e të cilit do ta
diskutojmë në seksionin 3.3.



138 | F a q e 3 . E k u a c i o n e t


USHTRIMI 3.1: ZBATIMI I EKUACIONEVE
Rezultatet gjenden menjëherë pas detyrave. Aty keni vetëm rezultatet
përfundimtare, duke ju lejuar ju që të krahasoni rezultatet tuaja me ato që
kemi dhënë ne.
Ne qëllimisht jemi përcaktuar të mos e paraqesim metodën që
rekomandojmë sepse dëshirojmë të ju inkurajojmë në shqyrtimin e
metodave alternative, në rast se keni marrë rezultat të gabuar.

1. Jepni një shembull për:
a) Ekuacionin linear
b) Ekuacionin e kushtëzuar
c) Ekuacionin identitet
d) Ekuacionin e pamundshëm
e) Ekuacionin ekuivalent nga pjesa (b)

2. Të zgjidhen ekuacionet vijuese duke treguar të gjitha hapat dhe
veprimet në anën e djathtë:
a) 3( 1) 7 x − = b)
2
4
3
x
= c) 4( 1) 2 4 x x − = −
d) 3 4 11 z − = e) 7 (3 1) 5 ( 1) x x + + = − +
f)
1 1 4
2
3 3 9
x x − = − + g)
1 1
( 3) (2 1)
2 5
x x − = +

3. Të zgjidhen problemet me fjalë:
a) Çmimi që u pagua një kompjuter pas 22% zbritje ishte
1,871.50 EUR. Sa ishte çmimi para lirimit?
b) Shuma e tre numrave të njëpasnjëshëm tek është 117. Cilët
janë ata numra?
3 . 1 Z b a t i m i i E k u a c i o n e v e F a q e | 139


c) Hansi është për 7 vite më i moshuar se Sabrina. Sa vite kanë
ata të dy nëse shuma e dyfishit të viteve të tyre është 66?
d) Një brinjë e drejtkëndëshit është 20 cm më e shkurt se tjetra.
Sa është e gjatë brinja e shkurtër nëse syprina e sipërfaqes së
drejtkëndëshit është 0.8 m
2
?
e) Dy vetura që janë larg njëra tjetrës 500 km janë nisur në
drejtim të njëra tjetrës me ndryshim konstant të shpejtësisë
prej 10 km/h. Sa është shpejtësia e tyre nëse ato takohen pas
2 orë e 15 minutash?
f) Çiklisti vozit biçikletën e tij në një përpjetëz me një shpejtësi
prej 20 km/h dhe teposhtë me shpejtësi prej 60 km/h. Sa është
shpejtësia e tij mesatare për tërë udhëtimit (pra përpjetë dhe
teposhtë)?
g) Cilët janë ata dy numra ndryshimi i të cilëve është 12 kurse
prodhimi 493?
h) Dy familje jetojnë 550 km larg njëra tjetrës. Ata dëshirojnë të
takohen dhe nisen me vetura në ora 9. Njëra familje udhëton
me shpejtësi konstante prej 90 km/h, kurse tjetra me shpejtësi
konstante prej 110 km/h. Në ora sa takohen ato?

140 | F a q e 3 . E k u a c i o n e t


REZULTATET 3.1: ZBATIMI I EKUACIONEVE
1. a) 4 1 19 x − = Ekuacion linear me një ndryshore
b) 5 8 x + = e saktë vetëm për 3 x =
c) ( ) ( )
2 2
x y x y x y − = − ⋅ +
d)
( ) 2 3 1 3(2 4) x x + = −
e) 2 10 16 x + =

2. a)
1
3
3 x = b) x = 6 c) x = 0 d) z = −2
e) x = −1 f)
1
3
x= g) x = 17

3. a) EUR 2399.36
b) Numrat e kërkuar janë 37, 39, dhe 41.
c) Sabrina është 13 vjeçare kurse Hansi 13+7=20 vjeçar.
d) Brinja e shkurtë është 80 cm dhe brinja e gjatë është 100 cm.
e) Vetura e shpejtë vozit 116.11 km/h dhe vetura e ngadalshme
106.11 km/h.
f) Shpejtësia mesatare është 30 km/h.
g) Numrat janë 17 dhe 29, ose −17 dhe −29.
h) Dy familjet takohen në ora 11:45.

3 . 1 Z b a t i m i i E k u a c i o n e v e F a q e | 141


3.1.3 Testi i Progresit për “Zbatimin e ekuacioneve”
Ju duhet t’i caktoni vetes suaj pak kohë, për një punë të koncentruar në
këtë test. Provoni të zgjidhni sa më shumë detyra. Mos e përdorni
përmbledhjen për të shikuar zgjidhjen. Qëllimi i këtij testi është që të
merren informata se sa dini ose sa keni mësuar deri tani.
Në fund të kapitullit tjetër gjenden zgjidhjet e detyrave. Çdo zgjidhje ka
vetëm rezultatin përfundimtar; madje mund të jetë vetëm një numër,
simbol, tabelë ose grafik. Ju duhet të kontrolloni zgjidhjet tuaja. Nëse ato
janë të sakta, ju mund të filloni kapitullin vijues. Në çdo rast tjetër (kur ju
keni rezultate të pasakta, ose nuk keni fare rezultate) duhet t’i riktheheni
seksionit përkatës në përmbledhje të cilin duhet ta përsëritni për të
plotësuar zbraztësinë.

1. Shuma e tre numrave të njëpasnjëshëm tek është 279. Për cilët
numra është fjala?

2. Pas 5 vitesh Ana do të jetë e moshuar sa gjysma e nënës së saj.
Para tre vitesh Ana ishte e moshuar sa një e treta e nënës së saj
pas 11 vitesh. Sa vite ka Ana dhe nëna e saj?

3. Një kompani prodhon karrige dhe tabela në një makinë. Për të
prodhuar një karrige nevojitet 1 njësi e lëndës së parë dhe 2 orë
pune të makinës. Për të prodhuar një tabelë nevojiten 2 njësi të
lëndës së parë dhe 3 orë pune të makinës. Ata kanë 19 njësi të
lëndës së parë. Makina mund të përdoret 34 orë. Sa karrige dhe sa
tavolina mund të prodhohen?
4. Anna bleu 2 bukë dhe 6 kifle në furrë. Ajo pagoi 4.80 EUR. Kur u
kthye në shtëpi nëna e pyeti për çmimin e një kifle. Por ajo nuk
mbante mend çmimin.
Tre ditë më vonë ajo shkoi tek furra sërish dhe bleu 3 bukë dhe 15
kifle. Këtë herë ajo pagoi 9 EUR. Kur nëna e pyeti atë sërish për
çmimin, ajo e pranoi se kishte harruar të pyeste.
Megjithatë, ajo i tregoi nënës se në shkollë kishte mësuar se si të
njehsonte çmimin e njësisë nga numri i njësive të blera dhe nga
çmimi përfundimtar. Si kalkuloi ajo çmimin e bukës dhe kifles?

142 | F a q e 3 . E k u a c i o n e t


5. Të caktohen numrat, ndryshimi i të cilëve është 12 dhe prodhimi
është 493?

6. Dhoma është e gjatë 6.6 m dhe e gjerë 4.8 m. Të dy anët duhet të
zgjerohen për të njëjtën madhësi. Sa duhen zgjeruar dimensionet
në mënyrë që sipërfaqja të rritet për 5

m
2
?

7. Kompania ka vendosur të prodhojë këmisha. Çmimi javor i
fiksuar është 17,970 EUR dhe çmimi i ndryshueshëm është 4.95
EUR/këmishë. Sa këmisha duhen shitur gjatë javës me çmimin
14.95 EUR/këmisha në mënyrë që të arrihet fitimi prej 8000
EUR?

8. Një brinjë e drejtkëndëshit është 20 cm më e shkurt se tjetra. Sa
është e gjatë brinja e shkurtër nëse syprina e sipërfaqes së
drejtkëndëshit është 0.8 m
2
?


3 . 2 E k u a c i o n e t l i n e a r e


3.2 Ekuacionet lineare
Parakushtet: Për të kryer këtë kapitull me
lexuesi duhet të posedojë njohuri elementare për
veprimet themelore për zgjidhjen dhe
shprehjeve.

Qëllimet e mësimit: Qëllimi i këtij kapitulli nuk është vetëm të
mësohemi të zgjidhim ekuacione lineare por edhe të
studiojmë vetitë e marrëdhënieve të tilla
zgjidhim ekuacione lineare duke përdorur metoda të
ndryshme dhe duke diskutuar qartësinë e zgjidhjes
Formulimi dhe zgjidhja e ekuacioneve janë ndër
aktivitetet më të aplikuara në matematikë
Ekuacionet lineare
marrëdhënieve,
praktikë e veçanërisht në e
ekuacioneve dhe sistemeve të ekuacioneve është një
aspekt esencial i aplikimit të algjebr
3. Ekuacionet
3.1 Zbatimi i
ekuacioneve
Modelimi
Zgjidhja
3.2 Ekuacionet
Lineare
Forma
normale
Zgjidhja
F a q e | 143

Për të kryer këtë kapitull me sa më pak vështirësi,
xuesi duhet të posedojë njohuri elementare për
veprimet themelore për zgjidhjen dhe thjeshtimin e
Qëllimi i këtij kapitulli nuk është vetëm të
mësohemi të zgjidhim ekuacione lineare por edhe të
studiojmë vetitë e marrëdhënieve të tilla. Ne do të
zgjidhim ekuacione lineare duke përdorur metoda të
shme dhe duke diskutuar qartësinë e zgjidhjes.
imi dhe zgjidhja e ekuacioneve janë ndër
aktivitetet më të aplikuara në matematikë.
Ekuacionet lineare, si format më të thjeshta të
, janë shumë të aplikueshme në
praktikë e veçanërisht në ekonomi. Formulimi i
ekuacioneve dhe sistemeve të ekuacioneve është një
aspekt esencial i aplikimit të algjebrës lineare.
3. Ekuacionet
3.2 Ekuacionet
Lineare
Forma
normale
Zgjidhja
3.3 Ekuacionet
kuadratike
Format
Zgjidhjet
144 | F a q e 3 . E k u a c i o n e t



3.2.1 Forma normale e ekuacionit linear
Ekuacioni më i thjeshtë polinomial është ai i shkallës 1, pra kur variabla
x paraqitet vetëm me eksponentin 1. Ky ekuacion quhet ekuacion linear
dhe ka formën e përgjithshme:

FORMA NORMALE E EKUCIONIT LINEAR
Ekuacioni linear ka formën e përgjithshme:
0 a x b ⋅ + =

ku 0 a≠ dhe b janë numra realë.

Shembujtë vijues mund të shprehen në formën e mësipërme standarde të
ekuacionit linear, siç tregohet.

SHEMBUJ
1. 2 12 2 12 0 x x = → − =
2. 5 1.3 22 1.3 ( 5 22) 0 y y − = → − + − =
3.
6
261 261 6 0 x
x
= → − =
4.
4 8
4 (2.5 6 ) 172 62 0
7
y
y y
+
⋅ − = → − + =

Ekuacionet lineare të formës së mësipërme janë të përshtatshme sepse ato
kanë vetëm një zgjidhje. Duke zbatuar veprimet të cilat i diskutuam në
seksionin paraprak merret:
0
b
a x b a x b x
a
⋅ + = ↔ ⋅ =− ↔ =−

3 . 2 E k u a c i o n e t l i n e a r e F a q e | 145


Hapi i fundit mund të kryhet pasi të kemi kombinuar të gjithë termat
(linear) që përmbajnë variablën x në anën e majtë dhe termat absolutë (pa
variabël) në anën e djathtë.
SHEMBUJ
1. 2 3 5 9 2 5 9 3 3 12 x x x x x + = − ↔ − = − − ↔ − = −

12
3
4 x


↔ = =
2. a x b c x d ⋅ + = ⋅ +

( ) ( ) a x c x b d a c x b d ⋅ − ⋅ = − ↔ − ⋅ = −


ku
b d
x a c
a c

↔ = ≠


3.
2 1
4( 2)
3
x
x
+
= −
Në mënyrë që të kryejmë veprimet e mësipërme duhet ta
transformojmë në formën normale. Për këtë arsye zbatojmë
rregullat e thyesave dhe kllapave:

2 1 12( 2) 12 24 10 25 2.5 x x x x x + = − = − ↔ − = − ↔ =



3.2.2 Zgjidhja
Në mënyrë që të zgjidhim ekuacionin linear duhet të kryejmë këta hapa:
Hapi 1: Eliminojmë kllapat ose thyesat në të dy anët.
Hapi 2: I grumbullojmë termat e ngjashëm.
Hapi 3: Mbledhim ose zbresim ashtu që variablat të jenë në një anë
dhe vlerat absolute në anën tjetër.
Hapi 4: Shumëzojmë ose pjesëtojmë për ta izoluar variablën e
panjohur.
146 | F a q e 3 . E k u a c i o n e t


Hapi 5: Në rast se rezultati është 0 = 0, atëherë ky ekuacion është
ekuacion identitet dhe zgjidhje e tij është çdo numër real x.
Hapi 6: Në rast se ana e majtë nuk është njësoj si ana e djathtë ose
anasjelltas, ekuacioni është i pamundshëm dhe nuk ka
zgjidhje.
Hapi 7: Përfundimisht, preferohet që të verifikohet saktësia e
zgjidhjes duke zëvendësuar zgjidhjen në ekuacionin e fillimit.
Nëse zgjidhja është korrekte, ekuacioni me variablën e
zëvendësuar shndërrohet në identitet.

SHEMBUJ
1.
3 2 1
3( 4) 3 2 12( 4) 1
4 4
x
x x x
+
= − + ↔ + = − +
3 2 12 48 1 3 12 47 2 x x x x + = − + ↔ − = − −

49
9
9 49 x x ↔ − = − ↔ =
Kontrollojmë:
49
9 49 55 55
9 12 12
2
3( 4) 1
4
+
= − + ↔ =
2. 2 2( 6) 3 3 5( 1) x x x x + − = + − −
2 2 12 3 3 5 5 4 2 8 12 x x x x x x + − = + − + ↔ + = +

10
6 20
3
x x = ↔ =
Kontrollojmë:
20 10 30 10 4 4
3 3 3 3 3 3
2( 6) 3 5( 1) + − = + − − ↔ =
3.
1 1 1 1
2 3 4 6
x x − = +
Nëse disa nga koeficientët në ekuacion janë thyesa, këshillohet që
të transformojmë të gjithë në thyesa me emërues të përbashkët, në
këtë rast emëruesi i përbashkët është 12:

6 3 4 2
12 12 12 12
shumezojme me 12: 6 4 3 2 x x x x − = + → − = +
3 6 2 x x = → =
3 . 2 E k u a c i o n e t l i n e a r e F a q e | 147


Kontrollojmë:
1 1 1 1 4 4
2 3 4 6 6 6
2 2 ⋅ − = ⋅ + ↔ =
Ekuacionet lineare gjithashtu mund të rezultojnë nga konvertimi i
thyesave racionale ose shprehjeve racionale algjebrike. Megjithatë, kur
variabla paraqitet në emërues duhet të kontrollojmë cilat vlera duhet të
përjashtohen për shkak se emëruesi nuk bënë të jetë asnjëherë zero.
Për formën standarde të polinomit linear: ax b +

nuk duhet përjashtuar
asnjë vlerë. Kjo shprehje vlen për çdo numër real x.
Krahasoni shprehjen e mësipërme me:
2 3
1
x
x



Kuptojmë se për 1 x = shprehja nuk është e definuar, sepse emëruesi
bëhet zero. Kështu pra duhet të përjashtojmë 1 x = . Këtë e shënojmë:
2 3
1
x
x


për 1 x ≠
Ekuacioni:
2 3
5
1
x
x

=

për 1 x ≠
mund të shumëzohet me ( 1) x − për t’u shndërruar në ekuacionin vijues
linear:
2 3 5( 1) x x − = −
Zgjidhja është:
2
3
3 2 x x − = − → =

për shkak se këtë vlerë nuk e përjashtuam.



SHEMBUJ
1.
2 3
2
3 1
x
x

=
+

Vlera
1
3
3 1 0 x x + = → = − duhet të përjashtohet.
148 | F a q e 3 . E k u a c i o n e t


2 3 2(3 1) 2 3 6 2 4 5 x x x x x − = + ↔ − = + ↔ − =

5 1
4 3
x → = − ≠
Kështu
5
4
x = − është zgjidhja.
2.
6 3
2
2 1
x
x

=


Vlera
1
2
2 1 0 x x − = → = duhet të përjashtohet.

1
2
6 3 2(2 1) 6 3 4 2 2 1 x x x x x x − = − ↔ − = − ↔ = → =
Vlera që morëm duhet të përjashtohet. Prandaj, ekuacioni nuk ka
zgjidhje.
3.
3 2
1 2 x x
=
+ −

Tani të dy vlerat 1 0 1 x x + = → = − dhe 2 0 2 x x − = → =
duhet të përjashtohen.
3( 2) 2( 1) 3 6 2 2 8 x x x x x − = + ↔ − = + ↔ =
Vlera që morëm është e ndryshme nga vlerat e përjashtuara
kështu që 8 x = është zgjidhja e ekuacionit.



3 . 2 E k u a c i o n e t l i n e a r e F a q e | 149


USHTRIMI 3.2: EKUACIONET LINEARE
Rezultatet gjenden menjëherë pas detyrave. Aty keni vetëm rezultatet
përfundimtare, duke ju lejuar ju që të krahasoni rezultatet tuaja me ato që
kemi dhënë ne.
Ne qëllimisht jemi përcaktuar të mos e paraqesim metodën që
rekomandojmë sepse dëshirojmë të ju inkurajojmë në shqyrtimin e
metodave alternative, në rast se keni marrë rezultat të gabuar.

1. Të zgjidhen ekuacionet vijuese duke treguar të gjithë hapat por
duke mos cekur veprimet:
a)
5 5 1
4 2 4
x x − −
+ = b) 3( 1) 7 y y − = +
c) 6 1 2 3( 1) x x − = + + d) 5 ( 3) 1 0 z z − + + =

e) 4 (3 2) 2( 3) 2 4( 9) x x x + − − − = + −
f)
1 1 1 1
2 3 6 12
( 1) x x x + + − = g)
3 1 2 2
2
10 5
x x + −
− = −
h)
2 1 3 2 7
6 3 3
x x − +
+ =

2. Të zgjidhen ekuacionet vijuese kurdo që është e mundur:
a)
2 3
6
1
x
x
+
=

b)
2 3 5 3
1
9 6 2
x x x − + −
− = +
c)
5 25
2
5 5
x
x x
= −
+ +
d)
1 2 2
3 2 4 3 6
x x
x x
− +
− =
+ +

e)
3 6
2 1 2 1
x
x x
+ =
− −


150 | F a q e 3 . E k u a c i o n e t


3. Të përdoret kalkulatori për të njehsuar deri në 3 shifra pas presjes
dhjetore:
a)
2.473( 1.69) 2.12 1.775
16.412
12.04 4.211
x x + −
= −
b)
3.12 23.45
2.4 1.33 13.2 8.54 x x
=
− −

c)
3 0.004 12.14
2.86 (1.98 2.54)
7 0.072
x
x x
+
+ − =
3 . 2 E k u a c i o n e t l i n e a r e F a q e | 151


REZULTATET 3.2: EKUACIONET LINEARE
1. a)
16
3
x = b) 5 y = c) 2 x =
d)
1
2
z = e) 14 x = f)
1
4
x =
g) 25 x = h)
11
8
x =

2. a)
9
4
x = b)
66
10
6.6 x = = c) Nuk ka zgjidhje
d) 2 x =

e) Nuk ka zgjidhje

3. a) 23.2438 x = b) 0.8727 x = c) 47.23 x =

152 | F a q e 3 . E k u a c i o n e t


3.2.3 Testi i Progresit për “Ekuacionet Lineare”
Ju duhet t’i caktoni vetes suaj pak kohë, për një punë të koncentruar në
këtë test. Provoni të zgjidhni sa më shumë detyra. Mos e përdorni
përmbledhjen për të shikuar zgjidhjen. Qëllimi i këtij testi është që të
merren informata se sa dini ose sa keni mësuar deri tani.
Në fund të kapitullit tjetër gjenden zgjidhjet e detyrave. Çdo zgjidhje ka
vetëm rezultatin përfundimtar; madje mund të jetë vetëm një numër,
simbol, tabelë ose grafik. Ju duhet të kontrolloni zgjidhjet tuaja. Nëse ato
janë të sakta, ju mund të filloni kapitullin vijues. Në çdo rast tjetër (kur ju
keni rezultate të pasakta, ose nuk keni fare rezultate) duhet t’i riktheheni
seksionit përkatës në përmbledhje të cilin duhet ta përsëritni për të
plotësuar zbraztësinë.

1. Të zgjidhen ekuacionet dhe shënoni në mënyrë eksplicite
veprimet që do të aplikohen:
a) 3( 1) 7 x − = b) 4( 1) 2 4 x x − = − c)
2
4
3
x
=
d) 3 4 11 z − = e) 7 (3 1) 5 ( 1) x x + + = − +

2. Të zgjidhen ekuacionet pa cekur veprimet e veçanta:
a)
5 5 1
4 2 4
x x − −
+ = b) 3( 1) 7 y y − = +
c)
3 1 2 2
2
10 5
x x + −
− = −

3. Cilat vlera duhen përjashtuar si zgjidhje të mundshme? A ka
zgjidhje të tjera?
a)
3 2
; 1; 2
1 2
x
x x
= ≠ −
+ −
b)
1
2
6 3
2;
2 1
x
x
x

= ≠


c)
1
3
2 3
2;
3 1
x
x
x

= ≠ −
+


3 . 2 E k u a c i o n e t l i n e a r e F a q e | 153


4. Të zgjidhen ekuacionet nëse është e mundur:
a)
2 3
6; 1
1
x
x
x
+
= ≠


b)
5 25
2 ; 5
5 5
x
x
x x
= − ≠ −
+ +

c)
1
2
3 6
4 ;
2 1 2 1
x
x
x x
+ = ≠
− −

5. Dick është 7 vite më i moshuar se Ana. Sa vite kanë ata nëse
shuma e viteve të tyre është gjysma e viteve të gjyshes së tyre e
cila është 66 vjeçare?
6. Dy kënde të një trekëndëshi janë të barabartë kurse këndi i tretë
është tre herë më i madh se shuma e tyre. Të caktohen këndet?
(Shuma e tre këndeve të një trekëndëshi është 180°.)


154 | F a q e


3.3 Ekuacionet Kuadratike
Parakushtet: Ekuacionet që do t’i punojmë në këtë njësi janë
paksa më të komplikuara
për të zgjidhur ekuacionet kuadratike duhet të jemi
në gjendje të punojmë me eksponentë
katrore.

Qëllimet e mësimit: Ekuacionet kuadratike shpesh paraqiten gjatë
zgjidhjes së problemeve matematike
është esenciale të jemi në gjendje t’i zgjidhim ato.
Nëse dështojmë në zgjidhjen e tyre (ekuacioneve
kuadratike) nuk duhet të presim të jemi në gjend
zgjidhim problemin e dhënë


3. Ekuacionet
3.1 Zbatimi i
ekuacioneve
Modelimi
Zgjidhja
3.2 Ekuacionet
Lineare
Forma
normale
Zgjidhja
3 . E k u a c i o n e t


Ekuacionet që do t’i punojmë në këtë njësi janë
paksa më të komplikuara. Duke marrë këtë parasysh,
për të zgjidhur ekuacionet kuadratike duhet të jemi
në gjendje të punojmë me eksponentët dhe rrënjën
Ekuacionet kuadratike shpesh paraqiten gjatë
zgjidhjes së problemeve matematike. Kështu që
është esenciale të jemi në gjendje t’i zgjidhim ato.
Nëse dështojmë në zgjidhjen e tyre (ekuacioneve
kuadratike) nuk duhet të presim të jemi në gjendje ta
zgjidhim problemin e dhënë.
3. Ekuacionet
3.2 Ekuacionet
Lineare
Forma
normale
Zgjidhja
3.3 Ekuacionet
kuadratike
Format
Zgjidhjet
3 . 3 E k u a c i o n e t k u a d r a t i k e F a q e | 155


3.3.1 Format e Ekuacioneve kuadratike
Ekuacioni vijues është polinom i shkallës 2.

FORMA STANDARDE E EKUACIONIT KUADRATIK
Ekuacioni kuadratik është polinom i shkallës 2 i formës:
2
0 a x b x c ⋅ + ⋅ + =
ku a,b,c dhe 0 a≠ .

Meqë këto ekuacione paraqiten po aq shpesh sa edhe ekuacionet lineare,
do të diskutojmë shkurtimisht këto lloje të ekuacioneve. Qëllimi kryesor
është të jemi në gjendje t’i zgjidhim ato.
Për të filluar procesin e zgjidhjes do të fillojmë si edhe me ekuacionet
lineare dhe me të gjitha ekuacionet që dëshirojmë t’i zgjidhim: I
transformojmë në formën standarde. Kjo nënkupton, se aplikojmë
veprimet algjebrike dhe i radhisim termat e ngjashëm deri sa të arrijmë
tek forma e mësipërme. Veprimet që nevojiten janë të ngjashme si ato të
diskutuara në fillim të këtij kapitulli.

SHEMBUJ
1.
2
2 3( 2) 4 (1 2 ) ( 1) 4 x x x x − + + = − ⋅ + +

2 2
2 3 6 4 1 2 2 4 x x x x x − − + = + − − +

2
4 2 7 0 x x − − =
Forma standarde: a = 4; b = −2; c = −7
2.
4 1
1
2 3
x
x
x
+
= +


Siç kemi diskutuar:
3
2
2 3 0 x x − ≠ → ≠

2
4 1
1 4 1 (2 3) ( 1) 2 3
2 3
x
x x x x x x
x
+
= + ↔ + = − ⋅ + = − −


156 | F a q e 3 . E k u a c i o n e t



2 2
4 1 2 3 2 5 4 0 x x x x x + = − − ↔ − − =
Forma standarde: a = 2; b = −5; c = −4


3.3.2 Zgjidhja
Fatmirësisht, paraprakisht e dijmë se ekuacionet kuadratike mund të kenë
dy zgjidhje, një zgjidhje ose të mos kenë fare zgjidhje. Kjo është për
shkak të një vetie themelore e cila tregon se kemi më së shumti aq
zgjidhje reale sa edhe shkalla e polinomit.
Le të shohim se si zgjidhet ekuacioni kuadratik. Posa të arrijmë në
formën standarde, ekzistojnë disa mënyra për të përcaktuar zgjidhjen,
varësisht nga vlerat e parametrave a, b, dhe c.

Rasti: b = 0
Forma standarde redukohet në formën:
2
0 a x c ⋅ + =
Duke izoluar variablën x në anën e majtë merret:
2
c
x
a
= −
E dijmë se 0 a≠ ; zgjidhja esencialisht varet nga shenja në anën e djathtë:
• Për 0
c
a
− > merren dy zgjidhje, duke njehsuar rrënjën katrore:
1/2
c
x
a
= ± −
• Për c = 0, kemi vetëm një zgjidhje, atë: x = 0
• Për 0
c
a
− < nuk kemi zgjidhje reale.


3 . 3 E k u a c i o n e t k u a d r a t i k e F a q e | 157


SHEMBUJ
Të zgjidhen barazimet vijuese kuadratike.
1.
2 2
4
1/2
2
2 4 0 2 2 x x x − = → = = = ±
2.
2 2
25
4
5 2 4 25 5 2 2
2
x
x x x x x
| |
− + = ⋅ − → − + = −
|
\ ¹


2 5 5
4 2
x x = → = ±
3.
2 2
( 2) 3 6 ( 2) 9 ( 2) 9 x x x + − = → + = → + = ±

1 2
2 3 1; 2 3 5 2 3 x x x = − + = = − − = − → + = ±
4.
2
2
1 2 ( 3) ( 1) 2 3
3
x
x x x x x x
x
− = + → − = − ⋅ + = − −

për 3 x ≠

2
1/2
3 0 3 x x − = → = ±

Rasti: c = 0
Forma standarde redukohet në:
2
0 a x b x ⋅ + ⋅ =
Në këtë rast faktorizojmë x jashtë kllapave:
( ) 0 x a x b ⋅ ⋅ + = .
Prodhimi është zero atëherë dhe vetëm atëherë kur njëri nga faktorët në
anën e majtë është zero. Kështu ose 0 x = ose 0 a x b ⋅ + = .
Këto dy kushte sjellin dy zgjidhje:
1
0 x = dhe
2
b
a
x = −


158 | F a q e 3 . E k u a c i o n e t


SHEMBUJ
Të zgjidhen ekuacionet vijuese kuadratike.
1.
2
1 2
2 4 0 2 ( 2) 0 0; 2 x x x x x x − = → ⋅ − = ↔ = =
2.
( )
2 2
4 2
5 2 5
2 4 5 2 4 4
x
x x x x x − + − = ⋅ − → − + − = −

( )
2
8 2
5 5
2 0 0 x x x x x − + − = → − ⋅ − =

8
1 2
5
0; x x = =
3.
2
2 3
1 2 3 ( 3) ( 1) 4 3
3
x
x x x x x x
x

− = + → − + = + ⋅ + = + +
+

për 3 x ≠ −

2
1 2
6 0 ( 6) 0 0; 6 x x x x x x + = ↔ ⋅ + = → = = −


Rasti: a, b, dhe c ≠ 0
Në këtë rast kemi formën standarde pa ndonjë kusht të veçant. Tani mund
të diskutojmë dy nënraste, të cilat mësohen në nivel ndërkombëtar.

KUJDES
Është idea e mirë të punoni me metodën ose formulën të cilën e keni
mësuar në shkollë. Ju mund të preferoni të ashtuquajturin forma a, b, c
ose mbase e keni mësuar të ashtuquajturën formën p, q. Rezultati është i
njëjtë; ato dallojnë vetëm në hapin e parë.


3 . 3 E k u a c i o n e t k u a d r a t i k e F a q e | 159


FORMA A,B,C
Zgjidhjet e ekuacionit kuadratik në formën standarde
2
0 a x b x c ⋅ + ⋅ + =
janë:
2
1/2
4
2
b b a c
x
a
− ± − ⋅
=
Pjesa nën rrënjë quhet diskriminantë (dallor):
2
4 D b a c = − ⋅
Shenjat e tij përcaktojnë numrin e zgjidhjeve.
Për 0 D> kemi dy zgjidhje:
2
1/2
4
2
b b a c
x
a
− ± − ⋅
=
Për 0 D= kemi një zgjidhje (të dyfishtë):
1 2
2
b
x
a
=

=
Për 0 D< nuk kemi zgjidhje reale.


SHEMBUJ
Të zgjidhen ekuacionet vijuese kuadratike.
1.
2
1/2
2 4 4 2 ( 4) 2 36
2 2 4 0
2 2 4
x x x
− ± − ⋅ ⋅ − − ±
+ − = → = =



1/2 1 2
2 6
1; 2
4
x x x
− ±
= → = = −
2.
2 2
5 2 25 5 2 25
2 2
x x
x x x x
| |
− + = − → − + = −
|
\ ¹


3 9
2 4 2
3
1/2
2
4 ( 5) 25
5 25 0
2 ( 5)
x x x
− ± − ⋅ − ⋅
− + + = → =
⋅ −

160 | F a q e 3 . E k u a c i o n e t



3 9
2 4
1/ 2 1 2
500
2.09; 2.39
10
x x x
− ± +
= → = − =


3.
2
1/2
6 36 4 2 15
2 6 15 0
2 2
x x x
− ± − ⋅ ⋅
+ + = → =


Meqë diskriminanta 36 90 54 0 D = − = − < , ekuacioni nuk ka
zgjidhje reale.
4.
2
2 7
1 2 7 ( 3) ( 1) 2 3; 3
3
x
x x x x x x x
x

= + → − = − ⋅ + = − − ≠



2
1 2
( 4) 16 4 1 4
4 4 0 2
2 1
x x x
=
− − ± − ⋅ ⋅
− + = → = =


Meqë diskriminanta 16 16 0 D= − = , ky ekuacion ka një zgjidhje
(të dyfishtë).


Forma p,q dallon shumë pak nga forma paraprake. Dallimi qëndron në
variantin e ekuacionit kuadratik. Nëse formën standarde
2
0 a x b x c ⋅ + ⋅ + = e pjesëtojmë me koeficientin a të termit kuadratik, që
kemi supozuar se 0 a≠ ; merret:
2 2
0 0
b c
x x x p x q
a a
+ ⋅ + = → + ⋅ + =
Rezultati i këtij transformimi shpesh quhet forma normale.


FORMA NORMALE E EKUACIONIT KUADRATIK
Forma normale e ekuacioni kuadratik është:
2
0 x p x q + ⋅ + =


Vërejmë se koeficienti pranë variablës në katror është +1. Nuk ka
kufizime shtesë sa i përket dy koeficientëve tjerë p dhe q.

3 . 3 E k u a c i o n e t k u a d r a t i k e F a q e | 161


Duke përdorur formën normale mund të aplikojmë të ashtuquajturën
formula p, q:

FORMULA P,Q
Zgjidhjet e ekuacionit kuadratik në formën normale
2
0 x p x q + ⋅ + =
janë:
( )
2
1/2
2 2
p p
x q = − ± −
Tani diskriminanta bëhet:
2
4
p
D q = −
Shenja e saj përcakton numrin e zgjidhjeve:
Për 0 D>

kemi dy zgjidhje:
( )
2
1/2
2 2
p p
x q = − ± −
Për 0 D= kemi një zgjidhje të dyfishtë:
1 2
2
p
x
=
= −
Për 0 D< nuk kemi zgjidhje reale.

SHEMBUJ
Të zgjidhen ekuacionet vijuese kuadratike, të cilat në fakt janë të njëjta si
edhe ato në shembujtë paraparak. Megjithatë para se të aplikojmë
formulën p, q ekuacionin duhet ta transformojmë në formën normale:

1.
2 2
2 2 4 0 2 0 x x x x + − = → + − = (forma normale)

2 9 1 1 1
1 2 1/ 2
2 2 2 4
( ) ( 2) 1; 2 x x x = − ± − − = − ± → = = −
2.
2 2
5 2 25 5 2 25
2 2
x x
x x x x
| |
− + = − → − + = −
|
\ ¹


2 2
3 3
2 10
5 25 0 5 0 x x x x − + + = → − − =
162 | F a q e 3 . E k u a c i o n e t



3 9
1/2
20 400
5 x → = ± +
1 2
2.09; 2.39 x x → = − =
3.
2 2
3 9
1/ 2
2 4
2 6 15 0 3 5 0 5 x x x x x + + = → + + = → = − ± −
Meqë
9 11
4 4
5 0 D= − =− < , ky ekuacion nuk ka zgjidhje reale.
4.
2
2 7
1 2 7 ( 3) ( 1) 2 3
3
x
x x x x x x
x

= + → − = − ⋅ + = − −


për 3 x ≠

2
1 2
4 4 0 2 4 4 2 x x x
=
− + = → = ± − =
Meqë 4 4 0 D = − = , ekuacioni ka vetëm një zgjidhje (të
dyfishtë).

3 . 3 E k u a c i o n e t k u a d r a t i k e F a q e | 163


USHTRIMI 3.3: EKUACIONET KUADRATIKE
Rezultatet gjenden menjëherë pas detyrave. Aty keni vetëm rezultatet
përfundimtare, duke ju lejuar ju që të krahasoni rezultatet tuaja me ato që
kemi dhënë ne.
Ne qëllimisht jemi përcaktuar të mos e paraqesim metodën që
rekomandojmë sepse dëshirojmë të ju inkurajojmë në shqyrtimin e
metodave alternative, në rast se keni marrë rezultat të gabuar.

1. Transformoni ekuacionet kuadratike në formën standarde:
a)
2
2 (2 1) ( 12) 0 x x x x + − − + = b) 3 ( 2) 6( 7) x x x ⋅ + = −
c)
2 2
(2 ) 4 ( 1) x x x − = − + d)
2 2
( 1) ( 2) 10 x x + + + =

2. Të zgjidhen ekuacionet:
a)
2
4 49 x = b)
( )
2
2
5 2 4 25
x
x x − + = −
c)
2
(3 2) 16 x− = d) ( 8) 4(2 9) x x x ⋅ + = +
e)
2
7 4 4 x − = −

3. Të zgjidhen ekuacionet duke përdorur formulën a, b, c:
a)
2
3 4 2 3 x x − − = b)
2
( 2) 6 0 x x − − =
c)
2
2 6 1 0 x x + + = d)
2
4 20 4 0 x x − − =
e)
2
3 4 0 x x + + = f)
2 2
( 1) ( 3) 3 x x + + + =

4. Të zgjidhen ekuacionet e problemit 3 duke zbatuar formulën p, q.

164 | F a q e 3 . E k u a c i o n e t


5. Transformoni ekuacionet vijuese në shprehje të plota racionale.
Për çfarë vlera të x është i definuar ekuacioni?
a)
1 2 1
1 3 6 x x
− =
+ +
b)
1
4 12 x
x
− + =
c)
3 2
0
1
x
x x

+ =
+
d)
2
9
1 1
x
x x
=
+ +


6. Të zgjidhen ekuacionet vijuese; kushtoni vëmendje vlefshmërisë
së zgjidhjes:
a)
2 2
1
2 2 x x
= −
+ −
b)
2
4
0
2 2
x
x x
− =
− −

c)
3 4
0
1
x
x x

+ =
+
d)
2 1 10
2 1 5 x x x
+ =
− + +

e)
2
6 2 2( 1)
0
1 1 1
x x
x x x
− − +
+ − =
− + −
f)
1 1 1
1 2 6 x x
− =
+ +

g)
2 1
2 2
x
x x
+ =
− −


3 . 3 E k u a c i o n e t k u a d r a t i k e F a q e | 165


REZULTATET 3.3: EKUACIONET KUADRATIKE
1. a)
2
4 2 12 0 x x − − = b)
2
3 42 0 x + =
c)
2
2 6 5 0 x x − + = d)
2
2 6 5 0 x x + − =

2. a)
7
1/ 2
2
x = ± b)
1/ 2
20 x = ±
c)
2 4
3 3
x = ± d)
1/2
6 x = ±
e) 0 x =

3. a)
1
2.12; x =
2
0.7863 x = −
b)


1
9.5826; x =
2
0.4174 x =
c)


1
0.1771; x = −
2
2.8229 x = −
d)


1
0.1926; x =
2
5.1926 x = −
e)

Nuk ka zgjidhje reale
f)


1
1.229; x = −
2
2.7071 x = −

4. a)
1
2.12; x =
2
0.7863 x = −
b)


1
9.5826; x =
2
0.4174 x =
c)


1
0.1771; x = −
2
2.8229 x = −
d)


1
0.1926; x =
2
5.1926 x = −
e)

Nuk ka zgjidhje reale
f)


1
1.229; x = −
2
2.7071 x = −

5. a) E definuar për 1, 3 x x ≠ − ≠ −
2
10 3 0 x x → + − =
b) E definuar për 0 x ≠
2
16 1 0 x x → − + =
166 | F a q e 3 . E k u a c i o n e t


c) E definuar për 0 1 x x ≠ ≠ −
2
3 0 x → − =
d) E definuar për 1 x ≠ −
2
9 0 x → − =

6. a)
1 2
4.8284; 0.8284 x x = = −
b) 2 x = −
c)
1 2
1; 3 x x = = −
d)
1 2
4.2446; 0.6731 x x = = −
e) 6 x = −
f)
1 2
4; 1 x x = − =
g) 1 x =

3 . 3 E k u a c i o n e t k u a d r a t i k e F a q e | 167


3.3.3 Testi i progresit për “Ekuacionet Kuadratike”
Ju duhet t’i caktoni vetes suaj pak kohë, për një punë të koncentruar në
këtë test. Provoni të zgjidhni sa më shumë detyra. Mos e përdorni
përmbledhjen për të shikuar zgjidhjen. Qëllimi i këtij testi është që të
merren informata se sa dini ose sa keni mësuar deri tani.
Në fund të kapitullit tjetër gjenden zgjidhjet e detyrave. Çdo zgjidhje ka
vetëm rezultatin përfundimtar; madje mund të jetë vetëm një numër,
simbol, tabelë ose grafik. Ju duhet të kontrolloni zgjidhjet tuaja. Nëse ato
janë të sakta, ju mund të filloni kapitullin vijues. Në çdo rast tjetër (kur ju
keni rezultate të pasakta, ose nuk keni fare rezultate) duhet t’i riktheheni
seksionit përkatës në përmbledhje të cilin duhet ta përsëritni për të
plotësuar zbraztësinë.
1. Transformoni në formën standarde:
a)
2
2 3( 2) 4 (1 2 ) 1 x x x x − + + = − ⋅ +
b)
3
2
4 1
1;
2 3
x
x x
x
+
= + ≠


c)
2 2
(2 ) 4 ( 1) x x x − = − +

2. Të zgjidhen ekuacionet duke caktuar rrënjët:
a)
2
4 49 x = b)
2
(3 2) 16 x − =
c) ( 8) 4(2 9) x x x ⋅ + = +

3. Transformoni në formën normale:
a)
2
3 4 2 3 x x − − =
b)
2
( 2) 6 0 x x − − =
c)
2
20 4 4 x x − = −

168 | F a q e 3 . E k u a c i o n e t


4. Të zgjidhen ekuacionet duke zbatuar formulën a,b,c:
a)
2
2 6 1 0 x x + + =
b)
2
3 5 7 0 x x − + + =
c)
2 2
2( 1) (2 1) 25 x x + − − =

5. Të zgjidhen ekuacionet duke zbatuar formulën p,q:
a)
2
2 4 16 x x + =
b)
2
3
2
1 0 x x − − =
c)
2
3 2( 1) 7 0 x x − + − =

6. Përcaktoni numrin e zgjidhjeve duke njehsuar diskriminantën:
a)
2
4 11 4 0 x x − + =
b)
2
3 2 5 0 x x − + − =
c)
2
5 2
5 8
0 x x − + =

3 . 5 R e z u l t a t e t p ë r t e s t i n e P r o g r e s i t F a q e | 169

3.4 Rezultatet për Testin e Progresit

3.4.1 Rezultatet për TP “Zbatimi i Ekuacioneve”
Ju duhet të kontrolloni zgjidhjet tuaja. Nëse ato janë të sakta, ju mund të
filloni kapitullin vijues. Në çdo rast tjetër (kur ju keni rezultate të
pasakta, ose nuk keni fare rezultate) duhet t’i riktheheni seksionit
përkatës në përmbledhje të cilin duhet ta përsëritni për të plotësuar
zbraztësinë.
1. Numrat janë 31, 33, dhe 35.
2. Ana është 25 vjeçare dhe nëna ka 55 vjet.
3. 11 karrige dhe 4 tabela
4. Një kifle kushton 30 cent kurse një bukë kushton 1.50 EUR.
5. 17 dhe 29
6. Afërsisht 0.423 m
7. 2597 këmisha
8. Brinja e shkurtë është 80 cm dhe brinja e gjatë është 100 cm.

170 | F a q e 3 . E k u a c i o n e t


3.4.2 Rezultatet për TP “Ekuacionet Lineare”
Ju duhet të kontrolloni zgjidhjet tuaja. Nëse ato janë të sakta, ju mund të
filloni kapitullin vijues. Në çdo rast tjetër (kur ju keni rezultate të
pasakta, ose nuk keni fare rezultate) duhet t’i riktheheni seksionit
përkatës në përmbledhje të cilin duhet ta përsëritni për të plotësuar
zbraztësinë.

1. a)
10
3
x = b) 0 x = c) 6 x = d)
9
4
z = −
e) 1 x = −

2. a)
16
3
x = b) 5 y =

c) 25 x =

3. a) 8 x = b) Nuk ka zgjidhje tjera
c) Ekuacioni është i pamundshëm

4. a)
9
4
x = b) Nuk ka zgjidhje c) Nuk ka zgjidhje

5. Dick është 20 vjeçar, Ana ka 13 vite.

6. Dy këndet e vogla të ngjashme janë 22.5° kurse këndi i madh
është 135°.

3 . 4 R e z u l t a t e t p ë r t e s t i n e P r o g r e s i t F a q e | 171


3.4.3 Rezultatet për TP “Ekuacionet Kuadratike”
Ju duhet të kontrolloni zgjidhjet tuaja. Nëse ato janë të sakta, ju mund të
filloni kapitullin vijues. Në çdo rast tjetër (kur ju keni rezultate të
pasakta, ose nuk keni fare rezultate) duhet t’i riktheheni seksionit
përkatës në përmbledhje të cilin duhet ta përsëritni për të plotësuar
zbraztësinë.
1. a)
2
4 4 3 0 x x − − = b)
2
2 5 4 0 x x − − =
c)
2
2 6 5 0 x x − + =

2. a)
7
2
x = ± b)
2 4
3
x
±
=
c) 3 x = ±

3. a)
2
5 4
3 3
0 x x − − = b)
2
10 4 0 x x − + =
c)
2
5 1 0 x x − − =

4. a)
1 2
0.177; 2.823 x x = − = − b)
1 2
0.907; 2.573 x x = − =
c) Nuk ka zgjidhje reale

5. a)
1 2
4; 2 x x = − = b)
1
1 2
2
2; x x = = −
c)
1 2
2.097; 1.43 x x = = −

6. a)
D > 0 →
Dy zgjidhje
b)
D < 0 → Nuk ka zgjidhje reale

c)
D = 0 → Një zgjidhje e dyfishtë

172 | F a q e 4 . F u n k s i o n e t e l e m e n t a r e


4. Funksionet Elementare

Algjebra Elementare, Matematika Financiare,
Kalkulusi dhe Statistika
2. Algjebra Elementare
4. Funksionet Elementare
1. Hyrje
V
ë
l
l
.
1
:

A
l
g
j
e
b
r
a

E
l
e
m
e
n
t
a
r
e
3. Ekuacionet

Parakushtet: Tema e funksionit është një ndër temat më të
rëndësishme në matematikë. Në kapitujtë paraprak
kemi mësuar “fjalorin” dhe “gramatikën” e gjuhës së
matematikës, dhe tani, bazuar në këto themele, do të
zbatojmë këtë gjuhë. Kështu, do të kërkohet të
kuptuar të koncepteve elementare të ekuacioneve
dhe rregullave të veprimeve me to. Gjithashtu
nevojiten prezentimi dhe zgjidhja e ekuacioneve.
Qëllimet e mësimit: Ky seksion fillon me një prezentim të përgjithshëm
për funksionet dhe aplikimin e tyre. Pastaj
diskutohen funksionet lineare dhe kuadratike.
Ndonëse, nga këndvështrimi matematikë, këto janë
funksionet më të thjeshta, ato janë shumë të
rëndësishme në praktikë për ekonomi dhe biznes.




4 . 1 V e t i t ë e F u n k s i o n e v e F a q e | 173


Në jetën tonë të përditshme shpesh hasim foljen “në funksion”. Kur
lëvizim çelësin dhe makina e veturës sonë niset, mund të themi se motori
nisës po funksionion mirë. Kur kyçim rrymën dhe bëhet dritë në dhomë
themi se rryma po funksionon mirë. Ngjashëm, mund të themi se një
organizatë funksionon nëse çdo gjë shkon pa probleme. Në të gjitha
rastet, themi se “funksionon”, kur njëri veprim sjell tek reaksioni i pritur
dhe i dëshiruar.
Nëse dëshirojmë të përshkruajmë aksionet dhe reaksionet matematikisht,
si nisja e veturës ose kyçja e rrymës, këto nuk paraqesin shembuj
interesant sepse janë raste të veçanta. Megjithatë, nëse mendojmë për
faturat e konsumit të energjisë, në të cilat rezultati final varet
drejtpërdrejt nga përdorimi, në këtë rast aksioni është konsumimi dhe
reaksioni është shuma e treguar në faturë; kështu pra, ekziston një numër
i fundëm dyshesh të mundshme të:
Aksionit → Reaksionit
Të dy anët e këtij relacioni mund të përshkruhen përmes numrave.
Kështu, matematika mund të shërbejë në mënyrë efektive si gjuhë për të
përshkruar varësitë në mes të konsumit të energjisë dhe faturës.
Në fakt, ky është një ndër koncpetet kryesore në matematikë: që të
përshkruajë, përmes ekuacioneve, marrëdhëniet ndërmjet faktorëve të
cilët ndikojnë në njëri tjetrin. Një ekuacion paraqet marrëdhënien në mes
të variablave të ndryshme. Nëse dëshirojmë të përshkruajmë reaksionin e
një faktori (themi të dhënë me variablën y) ndaj aksionit të ndonjë faktori
tjetër (të shprehur përmes një variable tjetër x), mund të shkruajmë:
Aksionit x
Rregulla or Relacioni
Reaksionit y

Vlerat e aksionit janë zgjdhur nga bashkësia e numrave realë, dhe këto
paraqesin domenën e relacionit. Rregulla prodhon një bashkësi tjetër të
numrave – zakonisht numra realë – që njihet si rangu.
Në matematikë relacioni ndërmjet variablave të ndryshme quhet
“funksion”. Funksionet formojnë “fjalorin” bazë në gjuhën e
“matematikës”, sepse praktikisht të gjitha varësitë mbi numrat realë
mund të përshkruhen përmes funksioneve në mënyrë që pastaj të
aplikojmë matematikën për t’i zgjidhur ato. Kështu, një model në esencë
përbëhet nga bashkësia e funksioneve. Nëse dëshirojmë të përdorim
modelet duhet të dijmë se çfarë të veprojmë me to.
174 | F a q e 4 . F u n k s i o n e t e l e m e n t a r e


Pothuajse se çdo gjë në matematikë ndërlidhet me konceptin e
funksioneve. Megjithatë, kjo nuk do të thotë se ne duhet të mësojmë çdo
gjë rreth tyre. Fatmirësisht, mund të kufizohemi si vijon:
• Funksionet më elementare,
• Paraqitja e tyre,
• Vetitë e tyre, dhe
• Përdorimi i tyre.
Duke përcjellur qasjen metodologjike të dy kapitujve të parë, do të
fillojmë me vetitë e përgjithshme të funksioneve para se të shqyrtojmë
funksionet lineare dhe funksionet kuadratike të cilat janë të
rëndësishme për të përshkruar marrëdhëniet ekonomike.
Megjithatë, para se të diskutojmë funksionet speciale, le të diskutojmë se
si të prezantojmë (paraqesim) funksionet. Në fakt kemi tre mundësi:
• Tabela e vlerave
• Grafiku
• Ekuacionet algjebrike
Cilat janë përparësitë dhe mangësitë e koncepteve të ndryshme të
paraqitjes së funksioneve? Le të diskutojmë shkurtimisht ato në raport
me një shembull të faturës elektrike:
• Supozojmë se pagesa fikse mujore për instalimin dhe matësin
elektrikë është 15 EUR.
• Përveç kësaj, për çdo kWh (kilovat-orë, njësia matëse e konsumit
të energjisë elektrike) duhet të paguajmë 0.11 EUR = 11 cent.

TABELA E VLERAVE
Në mënyrë që të paraqesim varësinë në mes të përdorimit dhe çmimit,
mund të ndërtojmë një tabelë në të cilën paraqiten të gjitha njësitë e
mundshme të përdorimit. Me qëllim thjeshtimi, le të fillojmë me 200
kWh, duke vazhduar me hapa 10 kWh deri sa të arrijmë tek 310 kWh.
Për çdo vlerë të përdorimit njehsojmë çmimin dhe rezultatet i paraqesim
në formë të dysheve numerike:

4 . 1 V e t i t ë e F u n k s i o n e v e F a q e | 175


Konsumi
[kWh] Çmimi [EUR]
200 37.00
210 38.10
220 39.20
230 40.30
240 41.40
250 42.50
260 43.60
270 44.70
280 45.80
290 46.90
300 48.00
310 49.10
Tabela 4.1: Tabela e vlerave të një funksionit

Kolona në anën e majtë përmban bashkësinë e vlerave të variablave (të
aksionit) që do të modifikohet në një lloj domene – zakonisht me hapa të
madhësisë së fiksuar. Madhësia e hapit duhet të përzgjedhet që t’i
përshtatet qëllimit të përdorimit të tabelës. Ana e djathtë përmban vlerat e
reaksionit. Kjo bashkësi quhet rangu i vlerave tabelare.
Listat me dyshe të vlerave sikur kjo janë shumë të përdorura në situata
reale jetësore. Lista e çmimeve, balansi i llogarive, tabelat e valutave,
tabelat e temperaturave, etj. të gjitha janë të këtij lloji. Ato paraqesin
funksionet më të përhapura, dhe në fakt nuk ka mënyrë më të mirë për
paraqitjen e funksionit empirik. Softuerët tabelar si Excel, janë zhvilluar
për të punuar me funksione në formë të tabelave. Ekzistenca e tyre dhe
rangu i veprimeve të implementuara është evidencë e qartë e rëndësisë
praktike të paraqitjes tabelare të funksioneve.



176 | F a q e 4 . F u n k s i o n e t e l e m e n t a r e


GRAFIKU I FUNKSIONIT
Mund të zgjedhim abshisën e sistemit koordinativ kartezian për të
shënjuar një vlerë të variablës – zakonisht vlerën e cila ndryshon në
mënyrë të pavarur, pra variablën e aksionit (veprimit) (në rastin tonë =
konsumin). Megjithatë, para se të shënjojmë pikat, duhet të vendosim për
domenën e funksionit. Me fjalë të tjera, duhet të zgjedhim vlerën më të
vogël dhe më të madhe të pavarur për të cilat duhet të prezantojmë
funksionin.
Variabla e varur (në rastin tonë çmimi në faturë) mund të shënjohet në
koordinatën tjetër (të cilës i referohemi si ordinata). Sërish, së pari duhet
të vendosim për rangun e paraqitjes, pra rangun e vlerave të funksionit të
cilat duhet të paraqiten. Në përgjithësi, vlera më e vogël dhe më e madhe
do të përcaktojnë rangun e funksionit.
Çdo dyshe e vlerave paraqet një pikë në sistemin koordinativ (shih Fig.
4-1). Nëse i bashkojmë këto pika, marrim lakoren – në rastin e faturës
elektrike merret një vijë e drejtë – e cila quhet grafik i funksionit. Të
bashkohen pikat nënkuptonë të kompletohen informatat për 11 pikat e
ndryshme përmes interpolimit. Tani mund të lexojmë faturën e
elektricitetit për çdo vlerë në mes 200 kWh dhe 310 kWh.
Paraqitja grafike është e kufizuar vetëm për funksionet me vetëm një
variabël të pavarur në abshisë. Ordinata është e rezervuar për informatën
e varur. Kështu pra lakoret mund të paraqiten vetëm në rrafsh, pra vetëm
për funksionet me një variabël. Megjithatë, është e qartë se funksionet
nga jeta reale zakonisht varen nga më shumë se sa një faktor.

4 . 1 V e t i t ë e F u n k s i o n e v e F a q e | 177


200
37
c [€]
u [kWh]
210 220 230 240 250 260 270 280 290 300 310
39
41
43
45
47
49
51
Konsumi i energjis÷
F
a
t
u
r
a

e
l
e
k
t
r
i
k
e
35

Figura 4-1: Grafiku i funksionit

Në anën tjetër, grafiku i funksionit është më së lehti të kuptohet sepse
lexuesi i tij menjëherë vëren të gjitha informatat relevante për
marrëdhënien. Në këtë kuptim, lehtë vërehet nëse funksioni është rritës
ose zvogëlues. Vlerat maksimale ose minimale identifikohen lehtë, dhe
shumë veti si zerot, simetria, vazhdueshmëria shpejtë na bëhen të qarta.
Grafikët e funksioneve shpesh përdoren gjatë ligjërimeve të ndryshme.

EKUACIONI ALGJEBRIK I GRAFIKUT
Forma më abstrakte e paraqitjes së një funksioni është ekuacioni
algjebrik. Nëse vlerat e aksionit përshkruhen me variablën e (panjohura)
x, dhe vlerat e reaksionit me variablën y, atëherë “funksionimi” në mes të
dy (ose) më shumë variablave në përgjithësi mund të shënohet si:
( ) y f x =
Variabla x është e definuar në bashkësinë e vlerave që quhet domena e
funksionit f(x).
178 | F a q e 4 . F u n k s i o n e t e l e m e n t a r e


Variabla y në anën e majtë e përshkruan këtë reaksion, pra madhësinë në
të cilën jemi të interesuar. Shpesh quhet variabla e pavarur, sepse ajo
ndryshon me modifikimin e variablës së aksionit. Është të kuptuar i
zakonshëm që variabla e varur të izolohet në anën e majtë të ekuacionit.
Por kjo është vetëm çështje e standardizimit ndërkombëtar.
Bashkësia e vlerave të variablës së varur y quhet rangu i funksionit.
Ana e djathtë zakonisht është shprehje algjebrike që përmban variablën e
pavarur x ose – nëse vlera e y-it varet nga më shumë se një variabël,
përmban disa variabla .
Megjithatë, ekuacioni mund të shkruhet vetëm sipas marrëdhënieve të
variablës x adhe asaj y dhe mund të paraqitet përmes shprehjeve
algjebrike. Në shembullin tonë, fatura elektrike përbëhet nga çmimi fiks
15 EUR, dhe variabla e çmimit prej 0.11 EUR për njësi, që nënkupton se
për x njësi çmimi do të jetë . Dy pjesët bashkohen së bashku për
të dhënë çmimin përfundimtar, pra të barabartë me y, kështu funksioni që
përshkruan relacionin në mes të konsumit dhe faturave mujore elektrike
do të jetë.
( ) 0.11 15 y f x x = = + .
Ky ekuacion është paraqitja matematike e funksionit. Nëse dëshirojmë ta
zbatojmë funksionin në mënyrë që ta analizojmë problemin së pari duhet
të dijmë paraqitjen matematike të funksionit. E kemi përdorur temrin
“modelim” për të përshkruar përkthimin e problemeve nga bota reale në
gjuhën që mundëson aplikimin e matematikës. Ky proces përkthimi është
çelës për çfarëdo aplikimi të matematikës. Shumë aplikime bankare
mbështeten drejtpërdrejtë në funksione. Për shembull, vlera kohore e
parasë, mund të paraqitet në mënyrë perfekte përmes funksioneve
eksponenciale.
Megjithatë, problemet reale, jo çdoherë mund të paraqiten në mënyrë
precise në funksion të ekuacioneve algjebrike. Ndonjëherë është e
mundur të punohet me përafrime të mira matematike – siç veprojmë për
shembull në statistikë. Në rastet tjera, mund të kemi nevojë të kufizojmë
modelin matematikë në lidhje me disa supozime. Pastaj këto supozime
bëhen pjesë e rëndësishme e modelit.


1 2
, ,... x x
0.11 x ⋅
4 . 1 V e t i t ë e F u n k s i o n e v e


4.1 Vetitë e funksioneve


Parakushtet: Përveç algjebrës elementare nuk nevojite
tjera. Megjithatë, do të ishte e mirëseardhur kuptimi
i përgjithshëm për rolin e sistemit koordinativ, i
do të shfrytëzohet për të paraqitur grafikisht
funksionet.

Qëllimet e mësimit: Në këtë seksion, do të mësojmë vetëm kuptimet e
përgjithshme të vetive të funksioneve, që nënkupton
pa i reflektuar ato në funksionet e

4. Funksionet elementare
4.1 Vetitë e
funksioneve
4.2 Funksionet
Lineare
Grafiku
Vetitë
4.2 Funksionet
4 . 1 V e t i t ë e F u n k s i o n e v e F a q e | 179

algjebrës elementare nuk nevojiten njohuri të
tjera. Megjithatë, do të ishte e mirëseardhur kuptimi
i përgjithshëm për rolin e sistemit koordinativ, i cili
do të shfrytëzohet për të paraqitur grafikisht
seksion, do të mësojmë vetëm kuptimet e
përgjithshme të vetive të funksioneve, që nënkupton
pa i reflektuar ato në funksionet e veçanta.
4. Funksionet elementare
4.1 Vetitë e
funksioneve
4.2 Funksionet
Kuadratike
Grafiku
Vetitë
180 | F a q e 4 . F u n k s i o n e t e l e m e n t a r e


4.1.1 Karakteristikat e grafikut
Për të qenë në pozitë për të kuptuar më mirë funksionet dhe për t’i
aplikuar ato, është e arsyeshme që së pari duhet të mësohen vetitë e tyre.
Këto do të diskutohen në seksionet vijuese.

PRERJA NË X DHE PRERJA NË Y E FUNKSIONEVE
Për të analizuar një funksion pa e paraqitur grafikun e tij, është me
rëndësi të identifikohen pikat më të rëndësishme dhe të interpretohen ato.
Pikat ku grafiku e pret boshtin x quhen pikat zero, ose thjeshtë zerot e
funksionit. Pikëprerjen me boshtin y do ta quajmë y-prerje.
Funksioni e pret boshtin x kur y = 0.
Funksioni e pret boshtin y kur x = 0.
Për të caktuar pikat e prerjes me boshtet, duhet që në funksionin e dhënë
variablat y dhe x, t’i zëvendësojmë me zero, përkatësisht. Zëvendësimet
sjellin dy ekuacione, të ashtuquajtura ekuacione të kushtëzuara.
Zgjidhja/et e tyre janë pikat në fjalë.

y
x
0 -1 -2 -3 1 2 3 4 5 6 7
2
4
6
8
-2
-4
-6
-8
( ) y f x =
0
y
b
a c


Figura 4-2: Pikëprerjet e një funksioni
4 . 1 V e t i t ë e F u n k s i o n e v e F a q e | 181


Y-PRERJA
Në përgjithësi, është relativisht lehtë të caktohet y-prerja. Së pari vërejmë
se ekziston vetëm një y-prerje. Në të kundërtën, relacioni në mes të
variablës së veprimit (aksionit) dhe asaj të reaksionit mund të jetë i
dykuptimshëm dhe nuk mund të paraqes funksion matematikë.
Duke vënë x = 0 në funksion merret ekuacioni i kushtëzuar:
.
Ky është një ekuacion vetëm me një ndryshore y. Zgjidhja e tij është
prerja të cilën e kërkojmë (shih: Fig. 4-2).
Nëse në funksion vëjmë x = 0, në shumë raste, për shembull në të gjitha
funksionet polinomiale – y-prerja, thjeshtë është një term konstant.

SHEMBUJ
Caktoni y prerjen e funksioneve vijuese:
1.
2
2 10 3 y x x = − +
(0) 3 y f = =
Funksioni e pret boshtin y në y = 3.
2.
2
2 3( ) 8 x y y x ⋅ + − = −

2
(0) 2(0) 3( 0 ) 8 f y y = ⋅ + − = −

8
3 8
3
y y → = − → = −
Funksioni e pret boshtin y në
8
3
y = − .
3.
2
2 8 y x = −
(0) 8 y = −
Rrënja e një numri negativ është numër imagjinar. Kjo nënkupton
se funksioni nuk e pret boshtin y.
(0) y f =
0
y
182 | F a q e 4 . F u n k s i o n e t e l e m e n t a r e


4.
2 2
4 0 4 y x y + = → + = , (0) 4 y = ± Kjo jep dy zgjidhje
1
4 2 y = = dhe
2
4 2 y = − = − . Kështu relacioni nuk është
funksion në kuptimin matematikë.


X-PRERJA (ZEROT)
Prerjet e funksionit me boshtin x quhen pikat zero ose zerot
(ndonjëherë rrënjët, megjithatë për të shmangur konfusionin me “rrënjët
e një numri” (shih: seksionin 2.2.3; faqe 80) këtë term nuk do ta përdorim
në përmbledhje).
Duke vënë y = 0 në funksionin e dhënë merret ekuacioni i kushtëzuar:
0 ( ) f x = .
Ky është ekuacion me vetëm një variabël x. Zgjidhjet e tij janë
pikëprerjet e kërkuara (shih: Fig. 4-2).
Vërejmë se numri i zerove mund të jetë zero, një, më i madh se një, ose
pakufi. Vija e drejtë e cila nuk është paralele me boshtin x ka vetëm një
zero. Parabola mund të ketë një zero, dy zero ose të mos ketë fare zero.
Funksioni sin ka pakufi zero. Në Fig. 4-2 funksioni ka tre zero në pikat
a, b, dhe c.

SHEMBUJ
Caktoni zerot e funksioneve vijuese:
1. ( ) 2 7 y f x x = = +

7
2
( ) 0: 2 7 0 f x x x = + = → = −
Ky funksion e pret boshtin x në
7
2
x = − .
2.
2
( ) 2 4 4 y g x x x = = + −

2 2
( ) 0 : 2 4 4 2 2 0 g x x x x x = + − → + − =

1/ 2
1 1 2 1 3 x → = − ± + = − ±
Ky funksion ka zero në
1/ 2
1 3 x = − ± .
4 . 1 V e t i t ë e F u n k s i o n e v e F a q e | 183


3.
2
( ) 4 y h x x = = +

2 2
( ) 0 : 4 4 h x x x = + → = −
Ky funksion nuk ka zero reale; kështu që funksioni nuk e pret fare
boshtin x .


GRADIENTI I FUNKSIONIT
Për dallim nga vijat e drejta që kanë gradient konstant, gradienti i
funksioneve jolineare në përgjithësi nuk është konstant. Ai ndryshon me
pozitën e funksionit, pra varet nga x.
Gradienti i një lakore në një pikë të dhënë matematikisht përkufizohet si
pjerrtësi e tangjentës në atë pikë. Për të analizuar këtë në detale, na
nevojitet kalkulusi, që nuk është temë e kësaj përmbledhje. Megjithatë,
koncepti i funksionit rritës ose zvogëlues mund të kuptohet nëse
vrojtojmë se deri në çfarë niveli funksioni ndryshon vlerën kur ndryshon
variabla x.

PËRKUFIZIMI I FUNKSIONIT RRITËS (ZVOGËLUES)
Le të jetë dhënë funksioni ( ) y f x = dhe intervali I në mes të
1
x dhe
2
x
.
Funksioni quhet rritës në intervalin I , nëse
për
1 2 1 2
( ) ( ) x x f x f x ≤ → ≤
Funksioni quhet zvogëlues në intervalin I, nëse
për
1 2 1 2
( ) ( ) x x f x f x ≤ → ≥

SHEMBUJ
Është dhënë funksioni
2
( ) y f x x = = :
• Për
2 2
1 2 1 2
0 and x x x x x ≥ ≤ → ≤ ; kështu pra për 0 x ≥

funksioni është rritës.

184 | F a q e 4 . F u n k s i o n e t e l e m e n t a r e


• Për
2 2
1 2 1 2
0 and x x x x x ≤ ≤ → ≥ ; kështu për 0 x ≤

funksioni

është zvogëlues.



4.1.2 Funksionet inverse
Në fillim të këtij seksioni e diskutuam funksionin e faturës elektrike
(shih: ky seksion; faqe 178). Për konsumim x [kWh] të elektricitetit duhet
të paguajmë
( ) 0.11 15 y f x x = = +
Në këtë rast, konsumi i elektricitetit ishte variabla e pavarur. Ne
dëshironim të caktonim se si varet nga konsumi i elektricitetit shuma që
figuronte në faturë. Kështu që e zgjodhëm çmimin final si variabël të
varur. Me këtë lloj funksioni mund të njehsojmë çmimin e përgjithshëm
për çfarëdo konsumi të energjisë. Secila kompani që ofron shërbime të
energjisë për një numër të madh klientësh do ta përdor shumë shpesh
këtë funksion .
Tani, supozojmë se keni marr faturën prej 55.26 EUR. Meqë keni qenë
në pushim, fatura duket të jetë shumë më e lartë. Kështu ju e lexoni
njehsorin elektrik dhe gjeni se që nga fatura e fundit ju keni konsumuar
vetëm 122 kWh.
Duke qenë ekspert i matematikës, ju e njehsoni se sa kWh ju ka kërkuar
kompania:
55.38 55.26 0.11 15 0.11 40.26 y x x = → = + ↔ =
40.26
366
0.11
x → = = [kWh]
Qartë, se kompania ju ka kërkuar shumë më tepër njësi se sa në fakt i
keni përdorur.
Ky rast paraqet një shembull se si korrespondenca e përcaktuar nga
funksioni mund të shfrytëzohet në anën e kundërtë. Nga këndvështrimi i
kompanisë konsumi x është variabël e pavarur dhe fatura y është vlera
(variabla) e varur:
( ) 0.11 15 y f x x = = +
4 . 1 V e t i t ë e F u n k s i o n e v e F a q e | 185


Duke ndërruar rolet e dy variablave merret:
15
( )
0.11
y
x g y

= =
Megjithatë, ky ekuacion edhe më tej paraqet të njëjtin funksion;
operacionet algjebrike të kryera me qëllim që të izolohet x nuk e kanë
ndryshuar funksionin. Nëse ndërrojmë rolet e dy variablave:
x y ↔
marrim një funksion të ri :
1
15
( ) ( )
0.11
x
y g x f x


= = =
Ky është funksioni i cili reflekton këndvështrimin e klientit, i cili
dëshiron të dij sa po i paguanë kompanisë (duke supozuar se fatura nuk e
cek atë në mënyrë eksplicite!). Siç ilustron shembulli, ndërrimi i
marrëdhënies në mes të dy variablave prodhon një funksion të ri, të
quajtur funksioni invers, (i cili shpesh shënohet me
1
( ) f x

) i
funksionit të dhënë ( ) f x .
Veprimet e anasjellta luajnë rol të rëndësishëm në matematikë. Tashmë,
kur bëmë hapat e parë në matematikë, kuptuam se për shumicën e
operatorëve, ekziston operatori tjetër i cili e ndërron efektin e të
operatorit të parë. Veprimet e mbledhjes (+) dhe zbritjes (−) janë inverse
mes vete. T’ia shtojmë numrin x-it dhe pastaj t’ia zbresim njëjtin sërish si
rezultat e jep x:
2 2 x x + − =
Shumëzimi (·) dhe pjesëtimi (÷) janë një dyshe tjetër e operatorëve
invers:
( ) x a a x ⋅ ÷ =
Diferencimi dhe integrimi gjithashtu thjeshtojnë njëri tjetrin dhe kështu
paraqesin operacione inverse.
Kur funksionet inverse aplikohen në mënyrë të njëpasnjëshme, e
thjeshtojnë efektit e njëri tjetrit në variablën e pavarur, pra,
( )
( )
1 1
( ) ( ) f f x f f x x
− −
= =
186 | F a q e 4 . F u n k s i o n e t e l e m e n t a r e


Më vonë, në këtë përmbledhje, do të shohim se shumë funksione të
rëndësishme (për shembull, funksionet logratimike) përkufizohen si
funksione inverse të funksioneve të tjera (për shembull, funksioneve
eksponenciale). Në këtë seksion, do të zhvillojmë shumë shkurtimisht
teknikat për të përcaktuar nëse ekzistojnë të funksioneve inverse dhe
metodat për caktimin e funksioneve inverse.

FUNKSIONET BIJEKTIVE (NJË-NJË)
Funksioni është bijektiv (një-një) nëse çdo elementi në rangun e
funksionit i korrespondon saktësisht një element në domenë.

Funksioni është bijektiv (një-një) atëherë dhe vetëm atëherë nëse çdo
drejtëz horizontale e pret grafik në më së shumti një pikë. Kështu,
funksioni në Fig. 4-3 (a) nuk është bijektiv, sepse drejtëza horizontale e
pret atë në dy pika, kurse funksioni në Fig. 4-3 (b) është bijektiv.
Funksionet e vazhdueshme rritëse (zbritëse) janë funksione bijektive.
x1
Dy prerje me drejtëzën horizontale
x2
x
y
(a)
y = f(x)
x3
x
y
(b)
y = g(x)
Një prerje me drejtëzën horizontale

Figura 4-3:y = f(x) nuk është bijektiv, y = g(x) është bijektiv

Funksioni invers i funksionit bijektiv f, që shënohet me
1
f

, është
funksion i formuar duke ndryshuar renditjen e të gjitha dysheve të
4 . 1 V e t i t ë e F u n k s i o n e v e F a q e | 187


renditura
( )
, ( ) x y f x = të variablave dhe vlerave përkatëse të
funksionit. Kështu, nëse zëvendësojmë x dhe y në ekuacionin funksional
dhe izolojmë y-in në ekuacionin rezultues, funksioni që do të merret do të
jetë funksioni invers.
Ndryshimi i rolit të variablave x dhe y nënkupton se ne pasqyrojmë
boshtet e sistemit koordinativ në drejtëzën 45° të kuadratit të parë. Duke
zëvendësuar gjithashtu edhe emrat e variablave nënkupton se emrat e
boshteve mbesin të njëjtë. Si rezultat i kësaj procedure për dy funksionet
e Fig. 4-3 do të jetë grafiku në Fig. 4-4.

Pasqyrimi i funksionit me dy
pikëprerje me drejtëzën horizontale
x
y
(a)
x3
x
y
(b)
Pasqyrimi i funksionit i cili e pret çdo
drejtëz horizontale vetëm një herë
( ) y f x =
1
( ) y f x

=
( ) y g x =
1
( ) y g x

=

Figura 4-4: Dy funksione të pasqyruara në drejtëzën-45°

Nëse shikojmë dy funksionet e pasqyruara (lakoret e theksuara) kuptojmë
se pasqyrimi i funksionit
1
( ) y f x

= në Fig. 4-4(a) matematikisht nuk
është më funksion sepse gjatë procesit të pasqyrimit ai është bërë i
dykuptimshëm: Vija vertikale ka dy prerje me funksionin.
Funksioni në 4-4(b) është i ndryshëm. Kur pasqyrohet ai sërish mbetet
bijektiv dhe rezultati është sërish funksion. Lakorja e theksuar në Fig. 4-
4(b) është funksioni invers
1
( ) y g x

= i funksionit ( ) y g x = .
188 | F a q e 4 . F u n k s i o n e t e l e m e n t a r e


VETITË E FUNKSIONEVE INVERZE
• Origjinali ( ) y f x = duhet të jetë bijektiv; në të kundërtën nuk
ekziston funksioni invers.
• Ndërrimi x y ↔ do të rezultojë me funksionin invers: ( ) x f y =
• Për të paraqitur formën me të cilën jemi familjarizuar e izolojmë
variablën e varur:
1
( ) y f x

=
• Domena e
1
f

është e barabartë me rangun e f.
• Rangu i
1
f

është i barabartë me domenën e f.
• Grafiku i f dhe
1
f

janë simetrik në raport me drejtëzën y = x
(drejtëzën që me boshtin x formon këndin 45°).

4 . 1 V e t i t ë e F u n k s i o n e v e F a q e | 189


SHEMBUJ

1.
2
( ) y f x x = = → Inversi
1
( ) y f x

= nuk ekziston sepse f
nuk është bijektiv.
2.
2
( ) per 0 y f x x x = = ≥ është bijektiv.

2
( ) x f y y = = →
1
( ) per 0 y f x x x

= = ≥
Grafikët e funksioneve janë:

1 2
( ) y f x x

= =
2
( ) y f x x = =
0 -0.5 -1 0.5 1 1.5 2 2.5
0.5
1
1.5
2
2.5
3
-0.5
-1
y
x

190 | F a q e 4 . F u n k s i o n e t e l e m e n t a r e


USHTRIMI 4.1: VETITË E FUNKSIONEVE
Rezultatet gjenden menjëherë pas detyrave. Aty keni vetëm rezultatet
përfundimtare, duke ju lejuar ju që të krahasoni rezultatet tuaja me ato që
kemi dhënë ne.
Ne qëllimisht jemi përcaktuar të mos e paraqesim metodën që
rekomandojmë sepse dëshirojmë të ju inkurajojmë në shqyrtimin e
metodave alternative, në rast se keni marrë rezultat të gabuar.

1. Përcaktoni zerot e funksioneve vijuese:
a) 2 4 y x = − + b) 2 3 6 y x + =
c)
1
2 y
x
= − + d)
2
2 0 y x x + − =
e) ( 1) ( 1) ( 2) y x x x = + ⋅ − ⋅ +
f)
2
2
3 y
x
+ = g)
2
2
3
x
y
x

=
+


2. Në cilat pika e presin boshtin y funksionet vijuese?
a) 2 3 4 y x − = b)
2
3 0 y x + − =
c) ( 2) ( 8) y x x = − ⋅ + d) 4 y x = +

3. Përcaktoni zerot e funksioneve vijuese, skiconi grafikun, dhe
përcaktoni përafërsisht pikat minimale dhe maksimale të grafikut.
a)
2
( ) 2 4 8 y f x x x = = + + b)
2
( ) 2 1 y g x x x = = − +
c)
2
1
2
( ) 3 y h x x x = = − −

d)
2
( ) 4 4 8 y k x x x = = − − +



4 . 1 V e t i t ë e F u n k s i o n e v e F a q e | 191


4. Cilat funksione janë bijektive?
a)
1
2
( ) 2 f x x = + b)
1
3
( ) 1 g x x =− +
c)
2
( ) 4 h x x = − d)
2
( ) 2 k x x = −
e) ( ) 9 m x x = + f)
2
( ) 4 n x x = +

5. Verifikoni se g është inversi i funksionit bijektiv f. Skiconi
grafikun e f, g, dhe drejtëzën 45° në të njëjtin sistem koordinativ.
a)
1
3
( ) 3 6; ( ) 2 f x x g x x = + = −
b)
1
2
( ) 2; ( ) 2 4 f x x g x x = − + = − +
c)
2
( ) 4 , 0; ( ) 4 f x x x g x x = + ≥ = −
d)
2
( ) 2; ( ) 2, 0 f x x g x x x = − − = + ≤

6. Funksionet vijuese ( ) f x janë bijektive. Caktoni inversin e tyre
1
( ) f x

.
a) ( ) 4 1 f x x = − b) ( )
2
x
f x
x
=
+

c)
3
( ) 1 f x x = +

d)
1
2
( ) 16 f x x = −
e) ( ) 3 2 f x x = − −

192 | F a q e 4 . F u n k s i o n e t e l e m e n t a r e


REZULTATET 4.1: VETITË E FUNKSIONEVE
1. a) 2 x = b) 2 x = c)
1
2
x =
d)
1 2
2; 0 x x = = e)
1 2 3
1; 1; 2 x x x = − = = −
f)
2
3
x = ± g) x = 2

2. a) 2 y = b) y = 3 c) y = –16
d) y = 2

3. a)
2
( ) 2 4 8 y f x x x = = + +

→Funksioni nuk ka zero.



y
x
0 -2 -4 -6 -8 -10 -12 2 4 6 8 10
2
4
6
8
10
12
14
16
18
4 . 1 V e t i t ë e F u n k s i o n e v e F a q e | 193


b)
2
( ) 2 1 y g x x x = = − +

→ zero: 1 x =

c)
2
1
2
( ) 3 y h x x x = = − −

→ zerot:
1 2
3.6458; 1.6458 x x = = −

d)
2
( ) 4 4 8 y k x x x = = − − + → zerot:
1 2
1; 2 x x = = −


y
x
0 -2 -4 -6 -8 -10 -12 2 4 6 8 10
2
4
6
8
10
12
14
16
18
y
x
0 -2 -4 -6 -8 -10 -12 2 4 6 8 10
2
4
6
8
10
12
14
-2
-4
y
x
0 -1 -2 -3 -4 -5 -6 -7 -8 1 2 3 4 5 6 7
1
2
3
4
5
6
-1
-2
-3
-4
-5
-6
194 | F a q e 4 . F u n k s i o n e t e l e m e n t a r e


4. a) bijektiv b) bijektiv c) nuk është bijektiv
d) nuk është bijektiv e) bijektiv f) nuk është bijektiv

5. a)
1
3
( ) 3 6; ( ) 2 f x x g x x = + = −

1
1
3
( ) ( ) 2 y g x f x x

= = = −


b)
1
2
( ) 2; ( ) 2 4 f x x g x x = − + = − +



1
( ) ( ) 2 4 y g x f x x

= = = − +

y
x
0 -1 -2 -3 -4 -5 -6 -7 -8 1 2 3 4 5 6 7
1
2
3
4
5
6
-1
-2
-3
-4
-5
-6
y
x
0 -1 -2 -3 -4 -5 -6 -7 -8 1 2 3 4 5 6 7
1
2
3
4
5
6
-1
-2
-3
-4
-5
-6
4 . 1 V e t i t ë e F u n k s i o n e v e F a q e | 195


c)
2
( ) 4 , 0; ( ) 4 f x x x g x x = + ≥ = −

1
( ) ( ) 4 y g x f x x

= = = −

d)
2
( ) 2; ( ) 2, 0 f x x g x x x = − − = + ≤

1 2
( ) ( ) 2 y g x f x x

= = = +
y
x
0 -1 -2 -3 -4 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
1
2
3
4
5
6
-1
-2
-3
-4
-5
-6

6. a)
1
1 1
( )
4 4
f x x

= − b)
1
2
( )
1
x
f x
x

=


c)
1 3
( ) 1 f x x

= −

d)
1 2
( ) 16 4 f x x

= −
e) ( )
2
1
( ) 3 2 f x x

= − +

y
x
0 -1 -2 -3 -4 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
1
2
3
4
5
6
7
8
9
-1
-2
-3
196 | F a q e 4 . F u n k s i o n e t e l e m e n t a r e


4.1.3 Testi i Progresit për “Vetitë e funksioneve”
Ju duhet t’i caktoni vetes suaj pak kohë, për një punë të koncentruar në
këtë test. Provoni të zgjidhni sa më shumë detyra. Mos e përdorni
përmbledhjen për të shikuar zgjidhjen. Qëllimi i këtij testi është që të
merren informata se sa dini ose sa keni mësuar deri tani.
Në fund të kapitullit tjetër gjenden zgjidhjet e detyrave. Çdo zgjidhje ka
vetëm rezultatin përfundimtar; madje mund të jetë vetëm një numër,
simbol, tabelë ose grafik. Ju duhet të kontrolloni zgjidhjet tuaja. Nëse ato
janë të sakta, ju mund të filloni kapitullin vijues. Në çdo rast tjetër (kur ju
keni rezultate të pasakta, ose nuk keni fare rezultate) duhet t’i riktheheni
seksionit përkatës në përmbledhje të cilin duhet ta përsëritni për të
plotësuar zbraztësinë.

1. Përcaktoni vlerat e funksionit në pikat e dhëna:
a) për
b) për
c)
1 0
( )
1 0
x per x
f x
x per x
− < ¦
=
´
+ >
¹
për
2. Të paraqitet tabela e vlerave për funksionin në hapa të
gjatësisë 1 për domenën [-3; 6].

3. Përcaktoni zerot e funksionit:
a) b)
c)
2
2 0 y x x + − =

2
( ) 1 f x x = − 2; 1.7; 2.3 x = −
2
1
( )
1
x
f x
x

=
+
1; 0; 2 x = −
2; 0; 3 x = −
2
1
2
x
y
x

=

2 4 y x = − + 2 3 5 y x + =
4 . 1 V e t i t ë e F u n k s i o n e v e F a q e | 197


4. Përcaktoni y-prerjen e funksionit:
a) b)
c)

5. Kontrolloni se cili nga dy relacionet ose
është i saktë për funksionet vijuese në pikat e
dhëna:
a)
4 3
( ) 2 f x x x = − + për
3 1
1 2
2 4
; x x = =
b)
2
4
( )
1
x
g x
x

=
+
për
1 1
1 2
2 4
; x x = − = −
c)
2
( ) 6 2 h x x = − për
3 1
1 2
2 2
; x x = − =

6. Përcaktoni zerot dhe y-prerjen dhe skiconi grafikun:
a) b)


2
( ) 4 4 g x x x = − −
c)

7. A janë funksionet vijuese bijektive?
a) b)
c)

8. Përcaktoni funksionet inverse të funksioneve:
a) b)
2
( ) 1 g x x = − për x > 1.
2 3 4 y x − =
2
3 0 y x + − =
( 2) ( 8) y x x = − ⋅ +
1 2
( ) ( ) f x f x >
1 2
( ) ( ) f x f x ≤
2
( ) 3 f x x = − +
2
( ) 2 4 8 h x x x = + +
( ) 2 4 f x x = −
2
( ) 2 4 g x x x = + −
3
( ) 5 h x x = −
1
3
( ) 1 f x x = − +
198 | F a q e 4


4.2 Funksionet lineare

Parakushtet: Kjo njësi mund të zhvillohet pa ndonjë njohuri të
veçantë paraprake
rregullat në algjebrën e aplikuar, p.sh. për zgjidhjen
e ekuacioneve.

Qëllimet e mësimit: Duke qenë se
më të thjeshta në matematikë, logjikisht ato
paraqesin pikëfillimin
thjeshtësisë së tyre, ato luajnë rol të rëndësishëm në
ekonomi, sepse shumë marrëdhënie ekonomike janë
lineare.

4. Funksionet elementare
4.1 Vetitë e
funksioneve
4.2 Funksionet
Lineare
Grafiku
Vetitë
4 . F u n k s i o n e t e l e m e n t a r e

Kjo njësi mund të zhvillohet pa ndonjë njohuri të
veçantë paraprake. Megjithatë, nga ju pritet të dini
rregullat në algjebrën e aplikuar, p.sh. për zgjidhjen

Duke qenë se funksionet lineare janë funksionet
më të thjeshta në matematikë, logjikisht ato
paraqesin pikëfillimin. Në të njëjtë kohë, përkundër
thjeshtësisë së tyre, ato luajnë rol të rëndësishëm në
ekonomi, sepse shumë marrëdhënie ekonomike janë
4. Funksionet elementare
4.1 Vetitë e
funksioneve
4.2 Funksionet
Kuadratike
Grafiku
Vetitë
4 . 2 F u n k s i o n e t L i n e a r e F a q e | 199


Nëse shprehja në anën e djathtë të ekuacionit funksional është polinom i
shkallës 1, pra polinom linear, atë e quajmë funksion linear.

FUNKSIONI LINEAR
Funksioni y është funksion linear nëse
( ) y f x a x b = = ⋅ + , 0 a ≠
ku a dhe b janë numra realë.

Domena e funksionit linear është bashkësia e të gjithë numrave realë x.
Meqë y mund të marr si vlerë çdo numër real, edhe rangu i funksioneve
lineare është bashkësia e numrave realë.

SHEMBUJ
Polinomet vijuese janë funksione lineare:
1. 2 8 y x = +
2. 2 5 y x = − −
3. 2 4 y x = − ⋅ −
4.
2
3
y x =

Në raport me strukturën e tyre, funksionet lineare definitivisht janë më të
thjeshtat. Megjithatë, ato paraqiten shumë shpesh në praktikë, sepse
shumë aplikime në ekonomi dhe biznes, në strukturën e tyre janë lineare.
Sa herë që duhen kombinuar mallrat ose shërbimet me çmimet, rezultati
do të jetë ndonjë varësi lineare. Kështu pra është e qartë se është e
domosdoshme të studiohen plotësisht funksionet lineare.

200 | F a q e 4 . F u n k s i o n e t e l e m e n t a r e


4.2.1 Grafiku i funksionit linear
Grafiku i funksionit linear është një vijë e drejtë. Në mënyrë që ta
vizatojmë atë, është e mjaftueshme të dijmë dy pika të saj. Njërën është
shumë e lehtë ta identifikojmë: vetëm vëjmë x = 0, dhe merret y = b.
Pika (0; b) quhet y-prerja sepse është pikëprerja e drejtëzës me boshtin
y.
Një pikë tjetër ngjashëm interesante, është pikëprerja me boshtin x. Kjo
pikë quhet pika zero e drejtëzës, sepse vlera e funksionit në atë pikë
është zero: 0
b
a
y x = → = −

2
2
1
1 -2 -1
y
x
b
}
a > 0
}
1
b
a
x = −
}
}
a < 0
1


Figura 4-5: Grafikët e drejtëzave

Informata e tretë me vlerë (dhe zakonisht e rëndësishme) për drejtëzën
është gradienti i saj. Gradienti i drejtëzës është konstant. Ai paraqet
rritjen (ose zvogëlimin) e vlerës së funksionit kur variabla e pavarur rritet
për "1". E që është: kur zëvendësojmë x me x + 1 ndryshon vlerën e
funksionit
nga ( ) y x a x b = ⋅ +
në ( 1) ( 1) y x a x b a x a b a x b a + = ⋅ + + = ⋅ + + = ⋅ + +
4 . 2 F u n k s i o n e t L i n e a r e F a q e | 201


Kështu pra, ndryshimi i vlerës së funksionit është konstant dhe atë për
vlerën a. Sipas përkufizimit, kjo është vetia më e rëndësishme e
funksionit linear.
Për gradientin pozitiv a > 0 vlera e funksionit rritet kur rritet vlera e
variablës x. Në këtë rast funksionin e quajmë rritës (drejtëza me vijë të
trashë në Fig. 4-5). Nëse, në anën tjetër, gradienti i funksionit është
negativ a < 0, vlera e funksionit zvogëlohet me rritjen e vlerës së
variablës, kështu që funksioni quhet zvogëlues (drejtëza me vijë të
ndërprerë në Fig. 4-5).
Drejtëza e cila as nuk rritet as nuk zvogëlohet është paralele me boshtin
x. Meqë gradienti është a = 0 ekuacioni i kësaj drejtëze është:
y b = ku b është madhësi konstante
Drejtëza e tillë quhet funksion konstant.
Nëse gradienti i drejtëzës bëhet infinit, pra, , grafiku paraqet
drejtëz vertikale (paralele me boshtin y). Por, tani funksioni është i
dykuptimshëm, pra, për një vlerë të x-it ka më shumë vlera të funksionit
(për të qenë më preciz, ka pakufi shumë vlera të funksionit). Nëse flasim
në aspektin matematikë, kjo drejtëz nuk paraqet “funksion”.
2
2
1
1 -2 -1
-1
3
y
x
b =
a = -0.75
y = b (konstant)
drejt÷zat paralele
drejt÷za q÷ kalon
n÷p÷r origjin÷


Figura 4-6: Vetitë e funksioneve lineare

a →∞
202 | F a q e 4 . F u n k s i o n e t e l e m e n t a r e


Dy drejtëza që kanë gradientin e njëjtë por y-prerjet e ndryshme quhen
drejtëza paralele.
Nëse konstanta në funksionin linear është zero (b = 0), funksioni
redukohet në:
y a x = ⋅ .
Drejtëza përkatëse i pret të dy boshtet në pikëprerjen e të dy boshteve (që
quhet origjina e sistemit koordinativ).
Vërejmë se vlera e gradientit i referohet vetëm formës normale të
funksioneve lineare. Qartë se funksioni
3 4 8 0 x y + − =
është gjithashtu linear, sepse të dy variablat që paraqiten në ekuacion
janë të shkallës 1. Megjithatë, kjo nuk është forma normale. Për ta
shndërruar në formën normale duhet të izolojmë në anën e majtë:
3
4
4 3 8 2 y x y x =− + → =− + .
Vetëm tani mund ta identifikojmë menjëherë gradientin
3
5
a = − dhe y-
prerjen
12
5
b = . Duke përdorur këto dy veti mund të paraqesim drejtëzën.
Nëse dëshirojmë të dijmë gradientin dhe y-prerjen, duhet që të
transformojmë ekuacionin në formën normale. Megjithatë, nëse
dëshirojmë të paraqesim drejtëzën, atëherë është shumë më mirë të
përdorim të ashtuquajturën “formën e prerjeve”. Kjo i referohet
pikëprerjeve me dy boshtet, pra y-prerjen dhe zeron.
Nëse ekuacioni i një funksioni linear është dhënë në formën e
përgjithshme:
0 a x b y c ⋅ + ⋅ + =
y-prerjen e caktojmë duke vënë x = 0:
c
b
y = −
x –prerjen e caktojmë duke vënë y = 0:
c
a
x = −
Me këto dy pikat e prerjes mund të paraqesim drejtëzën.
4 . 2 F u n k s i o n e t L i n e a r e F a q e | 203


2
2
1
1 -2 -1
-1
3
y
x


-c/b = 2
-c/a =2.66

Figura 4-7: Vizatimi i drejtëzës me formën e pikëprerjeve


4.2.2 Vetitë e funksioneve lineare
Funksioni y a x b = ⋅ + ka këto veti:
• Grafiku i tij është drejtëz me gradient a dhe y-prerje b.
• Funksioni është rritës për gradientin pozitiv (a > 0); dhe zvogëlues
për gradientin negativ (a < 0).
• Nëse a = 0 drejtëza është paralele me boshtin x.
• Zero është
b
a
x = − ku 0 a ≠ .
• Nëse b = 0 drejtëza kalon nëpër origjinë të sistemit koordinativ.
• Dy funksione me të njëjtin gradient dhe me y-prerje të ndryshme
janë drejtëza paralele.

Nuk duhet të jetë e vështirë të vizatohet grafiku i funksionit linear, nëse
kujtojmë se dy pika janë çdoherë të mjaftueshme për ta paraqitur
drejtëzën përkatëse.

204 | F a q e 4 . F u n k s i o n e t e l e m e n t a r e


SHEMBUJ
1. Përcaktoni gradientin (a), y-prerjen (b), zeron (
0
x ) për funksionet
vijuese lineare dhe vizatoni drejtëzat:
a) 2 3 y x = − +
2 a = − ; 3 b = ; duke vënë y = 0 merret zeroja:
3
0
2
x =
→ Grafiku është drejtëza e theksuar (1) në Fig. 1.
b) 2x – 3y = 7

7 2
3 3
y x = − : →
2
3
; a =
7
3
; b = −
7
0
2
x =
→ Grafiku është drejtëza me pika (2) në Fig. 1.
c)
3 4 4
5 5 5
2 x y − + − = −

6
5
3 3 3 4
5 5 4 2
y x y x = + → = + →
3
4
; a =
3
2
; b =
0
2 x − =
→ Grafiku është drejtëza me viza (3) në Fig. 1.
2
2
1
1 -2 -1
-1
3
y
x


3
4
-2
(Drejtëza 1)
(Drejtëza 2)
(Line 3)

Fig. 1
4 . 2 F u n k s i o n e t L i n e a r e F a q e | 205


2. Të caktohet gradienti dhe y-prerja e funksioneve vijuese? Skiconi
grafikët.
a) 3 5 y x = − + :
Gradienti: 3 − ; y-prerja: 5 → Fig.2: drejtëza a)
b)
2
3
1 y x = + :
Gradienti:
2
3
; y-prerja: 1 → Fig. 2: drejtëza b)
c) 2 y x = :
Gradienti:

2; y-prerja: 0 → Fig. 2: drejtëza c)

2
2
1
1 -2 -1 3
y
x


3
4
(Drejtëza a)
(Drejtëza c)
(Drejtëza b)
5
4

Figura 2

3. Formoni ekuacionin nëse janë dhënë gradienti dhe y-prerja:
a) gradienti:
2
3
; y-prerja: 1 →
2
3
1 y x = +
b) gradienti: 2 − ; y-prerja: 2 → 2 2 y x = − +
c) gradienti:
1
4
; y-prerja:
1
2
− →
1 1
4 2
y x = −

206 | F a q e 4 . F u n k s i o n e t e l e m e n t a r e


USHTRIMI 4.2: FUNKSIONET LINEARE
Rezultatet gjenden menjëherë pas detyrave. Aty keni vetëm rezultatet
përfundimtare, duke ju lejuar ju që të krahasoni rezultatet tuaja me ato që
kemi dhënë ne.
Ne qëllimisht jemi përcaktuar të mos e paraqesim metodën që
rekomandojmë sepse dëshirojmë të ju inkurajojmë në shqyrtimin e
metodave alternative, në rast se keni marrë rezultat të gabuar.
1. Përcaktoni gradientin, y-prerjen dhe zeron e funksioneve vijuese:
a) 3 2 y x = − b)
4
x
y = − c) 2 2 6 x y + =
d) 2 4 y = e) 4 8 y x = − − f) y = x

2. Skiconi grafikët e funksioneve vijuese
a)
1
2
( ) 2 f x x = + b) ( ) 3 1 b x x = − + c) ( )
2
x
g x = −
d) ( ) 1
2
x
h x = − − e) ( ) 1 a x =

4 . 2 F u n k s i o n e t L i n e a r e F a q e | 207


REZULTATET 4.2: FUNKSIONET LINEARE
1. a) 2 y = − është y prerja,
2
3
x =
është zero
b) 0 y = është y prerja, 0 x = është zero
c) 3 y = është y prerja, 3 x = është zero
d) Kjo është drejtëza horizontale që kalon nëpër 2 y =
e) 8 y = − është y prerja, 2 x = − është zero
f) y x = kjo është drejtëza që me boshtin x formon këndin 45°
dhe kalon nëpër origjinë.

2. a)
1
2
( ) 2 f x x = +

b) ( ) 3 1 b x x = − +

y
x
0 -1 -2 -3 1 2 3 4
1
2
3
-1
-2
y
x
0 -0.5 -1 -1.5 -2 0.5 1 1.5
0.5
1
1.5
2
-0.5
-1
208 | F a q e 4 . F u n k s i o n e t e l e m e n t a r e


c) ( )
2
x
g x = −

d) ( ) 1
2
x
h x = − −

e) ( ) 1 a x =

y
x
0 -0.5 -1 -1.5 -2 0.5 1 1.5
0.5
1
1.5
2
-0.5
-1
y
x
0 -0.5 -1 -1.5 -2 0.5 1 1.5
0.5
1
-0.5
-1
-1.5
y
x
0 -0.5 -1 -1.5 -2 0.5 1 1.5
0.5
1
1.5
2
-0.5
-1
4 . 2 F u n k s i o n e t L i n e a r e F a q e | 209


4.2.3 Testi i Progresit për "Funksionet Lineare"
Ju duhet t’i caktoni vetes suaj pak kohë, për një punë të koncentruar në
këtë test. Provoni të zgjidhni sa më shumë detyra. Mos e përdorni
përmbledhjen për të shikuar zgjidhjen. Qëllimi i këtij testi është që të
merren informata se sa dini ose sa keni mësuar deri tani.
Në fund të kapitullit tjetër gjenden zgjidhjet e detyrave. Çdo zgjidhje ka
vetëm rezultatin përfundimtar; madje mund të jetë vetëm një numër,
simbol, tabelë ose grafik. Ju duhet të kontrolloni zgjidhjet tuaja. Nëse ato
janë të sakta, ju mund të filloni kapitullin vijues. Në çdo rast tjetër (kur ju
keni rezultate të pasakta, ose nuk keni fare rezultate) duhet t’i riktheheni
seksionit përkatës në përmbledhje të cilin duhet ta përsëritni për të
plotësuar zbraztësinë.

1. Cilat funksione janë lineare?
a) b)
c)

d)
e)

2. Transformoni në formën normale:
a) b)
c)

3. Caktoni y-prerjen dhe zeron:
a) b)
c)

2 3 y x = + 2 3 24 y x + =
2
1 y x = + 2 12 y x = +
( )
7
3
2 3 12 11 0 x x − + + + =
2 3( 2) 2 x y + − =
3 2 4 7
4 3
y x x y − − +
=
3 4
2
5
x y
y
− +
=
2 3 y x = + 3 4 12 y x − =
4 2 3
3 4
x y x y + + −
= −
210 | F a q e 4 . F u n k s i o n e t e l e m e n t a r e


4. Përcaktoni y-prerjen, zeron, dhe gradientin e drejtëzës:
a) b)
c)

5. Të skicohen drejtëzat pasi të keni caktuar y-prerjen, zeron, dhe
gradientin:
a) b)
c)

6. Përcaktoni funksionet e drejtëzave të skicuara:
a) b)
c)

7. Skiconi:
a) Drejtëzën konstante:
b) Dy drejtëza paralele: dhe
c) Drejtëzën pasi të keni përcaktuar zeron dhe y-
prerjen.


1
2
3 y x = − + 2 3 5 3 x y − + + = −
3 2
7 3
( 1) x y y = − − −
3 2
3 4
y x = − + 3 5 7 x y + =
3 1
2 4
( 3) ( 1) x y − = +
1 2
5 5
y x = +
2 2
3 3
y x = − +
1
2
y x =
( ) 3 y f x = =
1
2
( ) 1 y f x x = = − +
1
2
1 y x = − −
2 3 4 x y − =
4 . 3 F u n k s i o n e t k u a d r a t i k e


4.3 Funksionet kuadratike


Parakushtet: Funksionet me të cilat do të merremi në këtë njësi do
të jenë pak më të komplikuara
funksioneve kuadratike kërkon njohuri të punës me
eksponentët dhe rrënjën katrore

Qëllimet e mësimit: Funksionet
zgjidhjen e problemeve matematike
esenciale të jemi në gjendje t’i zgjidhim ato
nuk mund të zgjidhim ekuacionin kuadratik, nuk
duhet të presim se do të jemi në gjendje ta zgjidhim
problemin e dhënë
4. Funksionet elementare
4.1 Vetitë e
funksioneve
4.2 Funksionet
Lineare
Grafiku
Vetitë
4 . 3 F u n k s i o n e t k u a d r a t i k e F a q e | 211
Funksionet kuadratike

me të cilat do të merremi në këtë njësi do
pak më të komplikuara. Zgjidhja e
kuadratike kërkon njohuri të punës me
eksponentët dhe rrënjën katrore.
et kuadratike shpesh paraqiten në
zgjidhjen e problemeve matematike. Kështu që është
esenciale të jemi në gjendje t’i zgjidhim ato. Nëse
nuk mund të zgjidhim ekuacionin kuadratik, nuk
duhet të presim se do të jemi në gjendje ta zgjidhim
emin e dhënë.
4. Funksionet elementare
4.1 Vetitë e
funksioneve
4.2 Funksionet
Kuadratike
Grafiku
Vetitë
212 | F a q e 4 . F u n k s i o n e t e l e m e n t a r e


Nëse shprehja në anën e djathtë të ekuacionit funksional është polinom i
shkallës së 2, pra edhe polinom kuadratik, atë e quajmë funksion
kuadratik.

FUNKSIONI KUADRATIK
Funksioni y është funksion kuadratik nëse:
2
( ) y f x a x b x c = = ⋅ + ⋅ + për 0 a ≠
ku a, b, dhe c janë numra realë.

Meqë shprehja në anën e djathtë paraqet numër real për çdo numër real
me të cilin mund të zëvendësohet variabla x, domena e funksiononit
kuadratik është bashkësia e numrave realë.
Rangu i funksionit kuadratik është më vështirë të identifikohet. Qartë se
rangu nuk është bashkësia e numrave realë: për shembull nëse a dhe c
janë numra realë pozitiv dhe b = 0, vlera e funksioni y çdoherë do të jetë
pozitive, dhe rangu nuk mund të jetë bashkësia e numrave realë. Ne më
vonë do të gjejmë mënyrë për të identifikuar rangun e funksionit.

SHEMBUJ
Polinomet vijuese janë funksione kuadratike:
1.
2
( ) 2 4 8 y f x x x = = − +
2.
2
( ) 2 5 y f x x = = − −
3.
2
( ) 3 4 10 y f x x x = = − ⋅ − −
4.
2
2
3
( ) y f x x = =
5.
2
( ) 2( 2) 3 y f x x = = − +

Në raport me strukturën e tyre, funksionet kuadratike i takojnë familjes
së funksioneve me të cilat jemi mjaft të njohur. Ato shpesh janë pjesë e
proceseve gjatë zgjidhjes së problemeve të ndryshme matematike. Kështu
4 . 3 F u n k s i o n e t k u a d r a t i k e F a q e | 213


është me rëndësi t’i studiojmë dhe të familjarizohemi me vetitë e tyre
kryesore.

4.3.1 Kompletimi i katrorit
Para se të studiojmë grafikun e funksionit, duhet të adresojmë disa
kuptime elementare për funksionin kuadratik. Është përgjigja në pyetjen:
Si mund ta transformojmë formën e përgjithshme
2
( ) y f x a x b x c = = ⋅ + ⋅ + për 0 a ≠ (→ këtë formë e quajmë
"forma e përgjithshme ")
në formën
2
( ) y a x h k = ⋅ − + për 0 a ≠ (→ këtë do ta quajmë forma e kulmit)?
Para se të sqarojmë procesin e transformimit duhet të kuptojmë pse forma
e kulmit na ofron më tepër informata për funksionin se sa forma e
përgjithshme.
Le të supozojmë për momentin se a > 0. Meqë termi i ngritur në katror
2
( ) 0 x h − ≥ është çdoherë jonegativ dhe rritës kur x rritet, vlera minimale
e funksionit y k = do të merret për x = h. Për shkak të katrorit në termin
që përmban variablën x do të marrim të njëjtën vlerë për funksionin për
aq sa dy vlerat e x-it janë të baraslarguara nga x = h. Kjo nënkupton se
grafiku është simetrik në raport me drejtëzën vertikale x = h. Pika ( , ) h k
quhet kulmi i funksionit.
Le të shqyrtojmë funksionin e dhënë me
2
2 8 4 y x x = − +
Për të paraqitur formën e kulmit e faktorizojmë konstantën 2 para
2
x
vetëm për termat që përmbajnë variablën x:
2 2
2 8 4 2( 4 ) 4 y x x x x = − + = − +
Tani i kompletojmë dy termat e parë në kllapa për të marrë termin
binomial:
( ) ( )
2 2
2 4 4 2 4 4 y x x x x z z = − + = − + − +
214 | F a q e 4 . F u n k s i o n e t e l e m e n t a r e


Vlera z për momentin është e panjohur. Megjithatë, ne dëshirojmë
formën binomiale:
2 2 2
2 ( ) x h x h x h − ⋅ + = −
Kështu duhet të kompletojmë këtë shprehje me katrorin e gjysmës së
koeficientët të termit linear:
( )
2
4
2
4 z

= =
Por nëse shtojmë dicka, duhet ta korrektojmë ekuacionin duke zbritur të
njëjtën. Meqë kemi shtuar z = 4 duhet të heqim 4 për të fituar:
( ) ( ) ( )
2 2 2
2 4 4 2 4 4 4 4 2 4 4 8 4 y x x x x x x = − + = − + − + = − + − +
Në kllapa tani kemi binomin
2 2
( 4 4) ( 2) x x x − + = − i cili e kompleton
transformimin në:
2 2
2 8 4 2( 2) 4 y x x x = − + = − −
Për këtë funksion marrim këtë tabelë të vlerave:

2
2( 2) 4 y x = − − x
0
1
2
3
4
4
4
-4
-2
-2
Vlerat
përkatëse y
janë baras me
Dyshet e
vlerave x të
baraslarguara
nga x = 2

Tabela 4.2:Tabela e vlerave të një parabole

Duke paraqitur vlerat nga tabela dhe duke i bashkuar ato me lakoren e
lëmuar, merret grafiku që tregohet në Fig. 4-8 dhe quhet parabolë.

4 . 3 F u n k s i o n e t k u a d r a t i k e F a q e | 215



Figura 4-8: Grafiku i funksionit kuadratik

4.3.2 Grafiku i funksionit kuadratik
Në përgjithësi mund të tregohet se grafiku i funksionit kuadratik çdoherë
është parabolë. Vetitë e parabolës tashmë janë treguar në Fig. 4-5.
Parabola ka bosht simetrie që është drejtëza vertikale (paralele me
boshtin y) që kalon në kulm. Kjo drejtëz quhet boshti i parabolës. Kulmi
ose paraqet pikën më të poshtme (si në Fig. 4-5) ose pikën më të lartë.
Koeficientët a, b dhe të funksionit kuadratik përcaktojmë nëse
parabola është e gjerë ose e ngushtë, nëse kulmi paraqet maksimum ose
minimum dhe nëse lakorja hapet lartë ose poshtë.
Funksionit kuadratik
2
( ) y f x x = = i referohemi si parabola normale
(shih Fig. 4-9). Lakorja e tij ka minimum me kulm në origjinë dhe hapet
lartë.

2
2
1
1 -2 -1
-1
3
y
x
-3
-4
-2
3
4
5
5 4
c
216 | F a q e 4 . F u n k s i o n e t e l e m e n t a r e



Figura 4-9: Parabola normale

Thjesht duke ndryshuar shenjën e faktorit në
2
( ) y f x x = = − merret
parabola normale negative. Lakorja e saj ka maksimum me kulm në
origjinë dhe hapet poshtë (shih: Fig. 4-10).



Figura 4-10: Parabola normale negative
Nëse kulmi i parabolës normale lëviz në drejtim të dy boshteve, atëherë
merret forma e kulmit e ekuacionit kuadratik:
2
( ) ( ) y f x x h k = = − +
4 . 3 F u n k s i o n e t k u a d r a t i k e F a q e | 217


me pikën e kulmit . Në këtë formë konstantet dhe

paraqesin
zhvendosjen e parabolës normale
2
( ) y f x x = = përgjatë boshtit y për
k dhe përgjatë boshtit x për h (shih. Fig. 4-11).

Figura 4-11: Parabola me kulm të transformuar

Përfundimisht, nëse e shumëzojmë termin kuadratik me faktorin a > 1,
hapja e parabolës do të ngushtohet, sepse vlerat y bëhen më të mëdha.
Nëse e shumëzojmë me faktorin 0 < a < 1, hapja e parabolës zgjerohet,
sepse vlerat y bëhen më të vogla. Nëse e shumëzojmë me faktorin a < 0,
atëherë e tërë parabola do të rrotullohet për 180° rreth pikës së kulmit.

( , ) h k h k
2
2
1
1 -2 -1
-1
y
x
-3
-2
3
4
5
5 4
k
h
218 | F a q e 4 . F u n k s i o n e t e l e m e n t a r e



Figura 4-12: Hapja e parabolës

Vërejmë se funksioni kuadratik që shqyrtuam në fillim të këtij seksioni
2
( ) 2 8 4 y f x x x = = − +
ka dy prerje në x, pra ka dy pikëprerje me boshtin x. Këto pika në
përgjithësi njihen si pikat zero të funksionit ose thjesht zerot, sepse
vlera e funksionit në këto pika është zero. Për të njehsuar pikat zero në
funksionin tonë duhet të vëjmë y = 0 (shih: seksionin 3.1; faqe 182). Me
këtë rast kemi ekuacionin
2
0 2 8 4 x x = − + →
2
4 2 0 x x − + =
i cili mund të transformohet në formën normale dhe të zgjidhet përmes
formulës p, q (shih: seksionin 3.3; faqe 161):
1/ 2
2 4 2 2 2 x = ± − = ±
4 . 3 F u n k s i o n e t k u a d r a t i k e F a q e | 219


Kështu, parabola ka dy zero:
1
2 2 x = + and
2
2 2 x = −
Të njëjtat zero do të i caktonin edhe sikur të zbatonim formulën a,b,c
(shih: seksionin 3.3; faqe 158):
2
1/ 2
4 8 64 32
2 2
2 4
b b a c
x
a
− ± − ⋅ ± −
= = = ±
Vërejmë se funksioni kuadratik mund të ketë vetëm një zero nëse lakorja
vetëm e takon boshtin x ose asnjë zero nëse lakorja është plotësisht mbi
ose nën boshtin x. Se cili nga këto tre raste mund të paraqitet varet nga
diskriminanta (dallori) (shih: seksionin 3.3; faqe 158).

ZEROT E FUNKSIONIT KUADRATIK
Funksioni kuadratik i formës
2
( ) y f x a x b x c = = ⋅ + ⋅ + , 0 a ≠
ka zero nëse:
.
Për ka dy zgjidhje reale të ndryshme,
ka një zgjidhje reale,
nuk ka zgjidhje reale.


2
1/2
4
2
b b a c
x
a
− ± − ⋅
=
2
4 0 D b a c = − ⋅ >
2
4 0 D b a c = − ⋅ =
2
4 0 D b a c = − ⋅ <
220 | F a q e 4 . F u n k s i o n e t e l e m e n t a r e


SHEMBUJ
Caktoni zerot e funksioneve:
1.
2
( ) 2 6 4 f x x x = − +


2.
Meqë diskriminanta është numër negativ, funksioni nuk ka zero.
3.

Funksioni ka vetëm një zero.

Kujtoni rezultatin e rëndësishëm që morëm kur transformuam funksionin
kuadratik nga forma e përgjithshme:
,
përmes kompletimit të katrorit në formën e kulmit:
, .
Nëse fillojmë me funksionin e përgjithshëm kuadratik
2
( ) f x a x b x c = ⋅ + ⋅ + dhe e kompletojmë katrorin merret:
2
( )
b c
a a
f x a x x


= ⋅ + ⋅ +
Njohuritë për kompletimin e katrorit i aplikojmë për termat brenda
kllapave:
2 2
2 2
4 4
2
( )
b b
a a
b c
a a
f x a x x



− + = ⋅ + ⋅ +
2 2
2 6 4 0 3 2 0 x x x x − + = → − + =
1/2 1 2
3 9 8
2; 1
2
x x x
± −
= → = =
2
1/2
2 4 16
( ) 2 4
2
f x x x x
− ± −
= + + → =
2 2
( ) 3 6 3 3 6 3 0 f x x x x x = − + → − + =
1/2
6 36 36
1
6
x x
± −
= → =
2
( ) f x ax bx c = + + 0 a ≠
2
( ) ( ) f x x h k = − + 0 a ≠
4 . 3 F u n k s i o n e t k u a d r a t i k e F a q e | 221


Pastaj tre termat e parë i shndërrojmë në katror të plotë dhe i mbledhim
termin e katërtë dhe të pestë:
( )
2
2
2
4
2
4
( )
b b a c
a
a
x f x a
− ⋅




+ − = ⋅
Lirohemi nga kllapat:
( )
2
2
4
2 4
( )
b b a c
a a
x f x a
− ⋅
+ − = ⋅
Duke krahasuar ekuacionin e fundit me formën e kulmit të ekuacionit
kuadratik merret:

që paraqesin pikat e kulmit të parabolës.
Nga kjo formë mund të përshkruajmë vetitë kryesore të funksionit
kuadratik.



2
( ) ( ) f x x h k = − +
2
4
( , ) ,
2 4
b b a c
h k
a a
| |
− ⋅
= − −
|
|
\ ¹
222 | F a q e 4 . F u n k s i o n e t e l e m e n t a r e


4.3.3 Vetitë e funksionit kuadratik
Funksioni kuadratik
2
( ) f x a x b x c = ⋅ + ⋅ + ,
ka këto veti karakteristike.
• Boshtet (e simetrisë):
• Kulmi:
• Maksimumi/ Minimumi:
{
min 0
( )
max 0
2
b
nese a
f
nese a
a
>
− =
<

• Grafiku:
{
0
0
hapet larte nese a
hapet poshte nese a
>
<

• Lakorja:
ngushtohet nese 1
eshte parabola normale nese 1
zgjerohet nese 1
a
a
a
¦ >
¦
=
´
¦
<
¹

• Domena: Numrat realë
• Rangu: Ose prej {Min., ∞}, ose {−∞, Max.}

SHEMBUJ
Përcaktoni formën e kulmit për funksionet kuadratike dhe skiconi
grafikun e tyre:
1.
Duke transformuar funksionin në formën e kulmit, përmes
kompletimit të katrorit


0 a ≠
2
b
x
a
= −
2
4
( , ) ,
2 4
b b ac
h k
a a
| |

= − −
|
|
\ ¹
2
( ) 2 5 2 y f x x x = = − − −
( )
2 2
5 5 25 25
4 2 16 16
2( 2 ) 2 2 2 y x x x x = − + ⋅ − = − + + − − =
( ) ( )
2 2
5 25 5 9
4 16 4 8
2 ( 2) ( ) 2 2 x x = − + + − ⋅ − − = − + +
4 . 3 F u n k s i o n e t k u a d r a t i k e F a q e | 223


Lakorja është e hapur poshtë dhe ka dy zero.
2.

Lakorja e takon boshtin x; ka vetëm një zero.



Lakorja nuk ka zero.
Grafikët e tre funksioneve janë dhënë në Fig. 4-13.

Figura 4-13: Grafiku i tre parabolave
2
1
2
( ) 2 2 y g x x x = = − +
2 2
1 1
2 2
( ) ( 4 4) ( 2) y g x x x x = = − + = −
2
3
4
( ) 2 y h x x x = = − +
( ) ( )
2 2
3 3 4 2 4 4
4 3 4 3 9 9
( ) 2 2 2 y h x x x x x = = − + = − ⋅ + − + =
( )
2
3 5 2
4 3 3
( ) y h x x = = − +
224 | F a q e 4 . F u n k s i o n e t e l e m e n t a r e


DISKUTIM I DETALIZUAR PËR FUNKSIONET KUADRATIKE
Në këtë seksion do të diskutojmë funksionet kuadratike:

• Pa kryer ndonjë kalkulim mund të themi se parabola hapet lartë
sepse a = 2 > 0. Ka minimum në pikën e kulmit.
• Zerot e funksionit janë:


Funksioni ka dy zero: dhe
• Forma funksionale për caktimin e kulmit është:
( ) ( )
2 2
3 9 9
2 4 4
2 3 2 2 2 2 y x x x x = − + = − ⋅ + − +
( )
2
3 5
2 2
( ) 2 y f x x = = − −
• Funksioni ka minimum në .
• Domena e tij është bashkësia e numrave realë
• Rangu i tij është (pika e majtë përfshihet).
• Grafiku i funksionit është dhënë në Fig. 4-14.

2
( ) 2 6 2 y f x x x = = − +
2 2
0 2 6 2 0 3 1 0 y x x x x = → − + = → − + =
3 9
1/2
2 4
1 x = ± −
5 3
1
2 2
x = +
5 3
1
2 2
x = −
( )
3 5
2 2
; −
5
2
[ , ) − ∞
4 . 3 F u n k s i o n e t k u a d r a t i k e F a q e | 225




Figura 4-14: Grafiku për ilustrimin e diskutimit

226 | F a q e 4 . F u n k s i o n e t e l e m e n t a r e


USHTRIMI 4.3: FUNKSIONET KUADRATIKE
Rezultatet gjenden menjëherë pas detyrave. Aty keni vetëm rezultatet
përfundimtare, duke ju lejuar ju që të krahasoni rezultatet tuaja me ato që
kemi dhënë ne.
Ne qëllimisht jemi përcaktuar të mos e paraqesim metodën që
rekomandojmë sepse dëshirojmë të ju inkurajojmë në shqyrtimin e
metodave alternative, në rast se keni marrë rezultat të gabuar.

1. Përcaktoni zerot e funksioneve vijuese:
a) b)
c) d)
e) f)

2. Përcaktoni koordinatat e kulmit duke kompletuar katrorin e
funksioneve vijuese dhe gjeni maksimumin apo minimumin.
a) b)
c) d)
e)

3. Diskutoni karakteristika e funksioneve vijuese duke u fokusuar
në zerot e funksionit dhe pikën e kulmit. Skiconi grafikun.
a) b)
c) d)
2
( ) 3 2 1 f x x x = − − −
2
( ) 6 2 f x x x = −
2
( ) 6 5 f x x x = − +
2
( ) 5 15 10 f x x x = − − −
2
( ) 2 4 f x x x = + −
2
( ) 6 12 6 f x x x = − +
2
( ) 6 10 f x x x = − + −
2
5
2
( ) 2 1 f x x x = − + +
2
( ) 2 2 f x x = +
2
( ) 3 4 1 f x x x = − −
2
1 1
2 2
( ) f x x x = − − +
2
( ) 2( 3) 6 f x x = − −
2
1
2
( ) 2 4 g x x x = − +
2
9
4
( ) 3 f x x x = − +
2
( ) 3 2 f x x x = − + −
4 . 3 F u n k s i o n e t k u a d r a t i k e F a q e | 227


REZULTATET 4.3: FUNKSIONET KUADTARIKE
1. a) Funksioni nuk ka zero. b)
c) d)
e) f)

2. a) Parabola hapet poshtë; maksimumi në (3; –1)
b) parabola hapet poshtë; maksimumi në
c) parabola hapet lartë; minimumi në
d) Parabola hapet lartë; minimumi në
e) parabola hapet poshtë; maksimumi në

3. a) → pika e kulmit: (h, k) = (3, -6);
zerot: ; hapet lartë


1
1 2
3
; 0 x x = =
1 2
5; 1 x x = =
1 2
2; 1 x x = − = −
1 2
1.236; 3.236 x x = = −
1
1 x =
( )
7 2
5 5
; −
( ) 0; 2
( )
7 2
3 3
; −
( ) 1; 1 −
2
( ) 2( 3) 6 y f x x = = − −
1/2
3 3 x = ±
y
x
0 -2 -4 -6 -8 -10 2 4 6 8 10
1
2
3
4
5
6
7
8
9
-1
-2
-3
-4
-5
-6
-7
-8
-9
228 | F a q e 4 . F u n k s i o n e t e l e m e n t a r e


b)
2
1
2
( ) 2 4 y g x x x = = − + → pika e kulmit: (h,k) = (2; 2); nuk
ka zero; hapet lartë


c) → kulmi: ; një zero:
: hapet lartë

y
x
0 -2 -4 -6 -8 -10 2 4 6 8 10
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
-1
-2
-3
-4
-5
2
9
4
( ) 3 y f x x x = = − +
( )
3
2
( ; ) ; 0 h k =
3
1
2
x =
y
x
0 -2 -4 -6 -8 -10 2 4 6 8 10
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
-1
-2
-3
-4
-5
4 . 3 F u n k s i o n e t k u a d r a t i k e F a q e | 229


d) → kulmi: ; zerot:
; hapet poshtë



2
( ) 3 2 y f x x x = = − + −
( )
3 1
2 4
( ; ) ; h k =
1 2
2; 1 x x = =
y
x
0 -1 -2 -3 -4 -5 -6 -7 -8 -9 1 2 3 4 5 6 7 8
1
2
-1
-2
-3
-4
-5
-6
-7
-8
-9
-10
-11
230 | F a q e 4 . F u n k s i o n e t e l e m e n t a r e


4.3.4 Testi i Progresit për “Ekuacionet kuadratike”
Ju duhet t’i caktoni vetes suaj pak kohë, për një punë të koncentruar në
këtë test. Provoni të zgjidhni sa më shumë detyra. Mos e përdorni
përmbledhjen për të shikuar zgjidhjen. Qëllimi i këtij testi është që të
merren informata se sa dini ose sa keni mësuar deri tani.
Në fund të kapitullit tjetër gjenden zgjidhjet e detyrave. Çdo zgjidhje ka
vetëm rezultatin përfundimtar; madje mund të jetë vetëm një numër,
simbol, tabelë ose grafik. Ju duhet të kontrolloni zgjidhjet tuaja. Nëse ato
janë të sakta, ju mund të filloni kapitullin vijues. Në çdo rast tjetër (kur ju
keni rezultate të pasakta, ose nuk keni fare rezultate) duhet t’i riktheheni
seksionit përkatës në përmbledhje të cilin duhet ta përsëritni për të
plotësuar zbraztësinë.
1. Skiconi:
a) (parabola normale)
b) (parabola normale e zhvendosur në y)
c) (parabola normale e zhvendosur në x)
d) (parabola normale negative e zhvendosur në
x dhe y)

2. Përcaktoni prerjen në y dhe zerot:
a)
b)
c)


2
y x =
2
2 y x = − +
2
( 1) y x = −
2
( 1) 2 y x = − + +
2
( ) 2 4 6 y f x x x = = − + +
2
4 (3 2) y x + = −
2
3 4 6 9 0 y x x + − + =
4 . 3 F u n k s i o n e t k u a d r a t i k e F a q e | 231


3. Përcaktoni koordinatat e kulmit duke kompletuar katrorin e
funksioneve vijuese dhe tregoni nëse kanë maksimum apo
minimum.
a)
b)
c)
2
( ) 2 5 y h x x x = = − +

4. Përcaktoni boshtin e simetrisë dhe kulmin:
a)
b)

5. Përcaktoni minimumin ose maksimumin, përkatësisht:
a)
b)

6. Përcaktoni numrin e zerove të funksionit kuadratik, duke
shfrytëzuar diskriminantën (dallorin):
a)
b)
c)
2
2 2 4 y x x = − −

2
( ) 4 2 y f x x x = = + −
2
3 7
2 2
( ) 2 y g x x x = = − −
2
2 4 8 y x x = + −
2
2 1
3 2
( ) 2 y x = − + +
2
2 4 2 y x x = − +
2
5
2
2 3 0 y x x + − − =
2
5 3
2 2
3 y x x = − +
2
5 10 5 y x x = − +
232 | F a q e 4 . F u n k s i o n e t e l e m e n t a r e


4.4 Rezultatet për Testin e Progresit
4.4.1 Rezultatet për Testin e Progresit për "Vetitë"
Ju duhet të kontrolloni zgjidhjet tuaja. Nëse ato janë të sakta, ju mund të
filloni kapitullin vijues. Në çdo rast tjetër (kur ju keni rezultate të
pasakta, ose nuk keni fare rezultate) duhet t’i riktheheni seksionit
përkatës në përmbledhje të cilin duhet ta përsëritni për të plotësuar
zbraztësinë.

1. a) (2) 1.732; (1.7) 1.375; ( 2.3) 2.071 f f f = = − =

b) jo i definuar;
c) funksioni nuk është i definuar në këtë
pikë ;

2.
X -3 -2 -1 0 1 2
y=f(x) -1,6 -0,75 0 0,5 0
Nuk është i
definuar

X 3 4 5 6
y=f(x) 8 7,5 8 8,75

3. a) x = 2 b)
5
3
x = c) x = 0.2

4. a) y = 2 b) y = 3 c) y = -16

( 1) f − =
( )
(0) 1; 2 0.4142 f f = − =
( 2) 3; (0) f f − = − =
(3) 4 f =
4 . 4 R e z u l t a t e t p ë r T e s t i n e P r o g r e s i t F a q e | 233


5. a)
1 2
( ) ( ) f x f x > b)
1 2
( ) ( ) g x g x < c)
1 2
( ) ( ) h x h x >

6. a) zerot:
1/2
1.732 x = ± ; y-prerja: y = 3
y
x
0 -1 -2 -3 -4 1 2 3 4 5
1
2
3
4
5
6
-1
-2
-3
-4
-5
2
( ) 3 f x x = − +


b) zerot:
1 2
0; 1; x x = = − y-prerja: y =0


y
x
0 -1 -2 -3 -4 1 2 3 4 5
1
2
3
4
-1
-2
-3
-4
-5
-6
-7
2
( ) 4 4 g x x x = − −


c) Nuk ka zero; y-prerja: y = 8

234 | F a q e 4 . F u n k s i o n e t e l e m e n t a r e


y
x
0 -1 -2 -3 -4 -5 -6 -7 1 2 3 4 5 6 7 8 9
2
4
6
8
10
12
14
16
2
( ) 2 4 8 h x x x = + +

7. A është funksioni vijues bijektiv?
a) ( ) 2 4 f x x = − → E saktë, ky është funksion linear me y-
prerjen në dhe x-prerjen në .
b)
2
( ) 2 4 g x x x = + − → E pasaktë, ky funksion e pret boshtin
x dy herë në
1
1.86 x = dhe
2
1.69 x = − .
c)
3
( ) 5 h x x = − → e saktë, ky funksion e pret boshtin x vetëm
një herë në

8. Përcaktoni funksionin invers
a)
1
1
3
( ) 1 ( ) 3 3 f x x f x x

= − + → = −
b)
2
( ) 1 1 g x x per x = − >

1 2
( ) 1 g x x

→ = + per x∈R (x element i bashkësisë së
numrave realë)


4 y = − 2 x =
1.71 x =
4 . 4 R e z u l t a t e t p ë r T e s t i n e P r o g r e s i t F a q e | 235


4.4.2 Rezultatet për Testin e Progresit për "Funksionet
Lineare "
Ju duhet të kontrolloni zgjidhjet tuaja. Nëse ato janë të sakta, ju mund të
filloni kapitullin vijues. Në çdo rast tjetër (kur ju keni rezultate të
pasakta, ose nuk keni fare rezultate) duhet t’i riktheheni seksionit
përkatës në përmbledhje të cilin duhet ta përsëritni për të plotësuar
zbraztësinë.

1. a) Linear
b) Linear
c) Jo-linear
d) Linear
e) Linear

2. a)
8 2
3 3
y x = − b)
17 28
19 19
y x = + c)
3 4
11 11
y x = +

3. a) y-prerja ; zero x
b) y – prerja zero
c) y-prerja zero

4. a) y-prerja ; zero x ; gradienti
b) y-prerja ; zero x ; gradienti
c) y-prerja ; zero x ; gradienti

2 3 y x = + →
2 3 24 y x + = →
2
1 y x = + →
2 12 y x = + →
( )
7
3
2 3 12 11 0 x x − + + + = →
3 =
3
2
=
4; = 3 x =
6; = −
6
25
x = −
3 = 6 =
1
2
= −
4 = 6 =
2
3
= −
2
3
= 6 =
21
23
= −
236 | F a q e 4 . F u n k s i o n e t e l e m e n t a r e


5. a) y-prerja ; zero ; gradienti


b) y-prerja ; zero ; gradienti


c) y-prerja ; zero ; gradienti


3
4
=
9
8
=
2
3
= −
2
2
1
1 -2 -1
-1
3
y
x
3 2
3 4
y x = − +
7
5
=
7
3
=
3
5
= −
2
2
1
1 -2 -1
-1
3
y
x
3 5 7 x y + =
3 = −
9
2
=
2
3
=
4
4
2
2 -4 -2
-2
6
y
x
3 1
2 4
( 3) ( 1) x y − = +
4 . 4 R e z u l t a t e t p ë r T e s t i n e P r o g r e s i t F a q e | 237


6. Përcaktoni funksionet e drejtëzave të dhëna:
a)


b)


c)


1 2
5 5
y x = +
2
2
1
1 -2 -1
-1
3
y
x
2 2
3 3
y x = − +
2
2
1
1 -2 -1
-1
3
y
x
1
2
y x =
2
2
1
1 -2 -1
-1
3
y
x
238 | F a q e 4 . F u n k s i o n e t e l e m e n t a r e


7. a) ( ) 3 y f x = =

b) dhe


c)


4
2
2
1 -2 -1
-2
3
y
x
( ) 3 y f x = =
3
1
2
( ) 1 y f x x = = − +
1
2
1 y x = − −
2
2
1
1 -2 -1
-1
3
y
x
1
2
( ) 1 y f x x = = − +
1
2
1 y x = − −
2 3 4 x y − =
2
2
1
1 -2 -1
-1
3
y
x
2 3 4 x y − =
4 . 4 R e z u l t a t e t p ë r T e s t i n e P r o g r e s i t F a q e | 239


4.4.3 Rezultatet në testin e progresit për "Funksionet
kuadratike"
Ju duhet të kontrolloni zgjidhjet tuaja. Nëse ato janë të sakta, ju mund të
filloni kapitullin vijues. Në çdo rast tjetër (kur ju keni rezultate të
pasakta, ose nuk keni fare rezultate) duhet t’i riktheheni seksionit
përkatës në përmbledhje të cilin duhet ta përsëritni për të plotësuar
zbraztësinë.
1. a) (parabola normale)

b) (parabola normale e zhvendosur në y)


2
y x =
2
2 y x = − +
240 | F a q e 4 . F u n k s i o n e t e l e m e n t a r e


c) (parabola normale e zhvendosur në x)


d) (parabola normale negative e zhvendosur në
x dhe y)


2. a) prerja në y , zerot
b) prerja në y , zerot
c) prerja në y , nuk ka zero

2
( 1) y x = −
2
( 1) 2 y x = − + +
6; y = 3, 1 x = −
0; y =
4
3
0, x =
3; y = −
4 . 4 R e z u l t a t e t p ë r T e s t i n e P r o g r e s i t F a q e | 241


3. a) Minimumi; (h,k) = (–2, –6)
b) Minimumi;
c) Maksimumi;
5 25
4 8
( , ) ( , ) h k =

4. a) Boshti i simetrisë kulmi
b) Boshti i simetrisë kulmi

5. a) Minimum në
b) Maksimum në

6. a) D < 0: Nuk ka zero
b) D = 0: Një zero
c) D > 0: Dy zero


( )
23 2
3 3
( , ) , h k = −
1; x = − ( , ) ( 1, 5) h k = − −
1
2
; x = −
1
2
( , ) ( , 2) h k = −
1 (1) 0 x y = → =
3 3 11
4 4 8
( ) x y = → = −
I n d e k s i F a q e | 243


Indeksi

A
aksioni ....................................................173
algjebra ....................................................12
B
baza ..........................................................60
D
drejtëzat
paralele .............................................202
E
eksponenti ...............................................60
ekuacioni algjebrik equation
funksionet .........................................174
emëruesi ..................................................24
F
formulat binomiale ..................................99
funksio
algjebrik ekuacion .............................174
funksioni
inverz .................................................184
konstant ............................................201
kuadratik ...........................................212
funksioni invers ......................................184
funksioni inverz ......................................187
funksioni kuadratik
forma e përgjithshme........................213
funksioni linear ......................................199
G
grafiku i funksionit ................................. 174
I
identiteti ................................................ 123
M
mbetja
thyesa e përzier .................................. 33
N
numrat ..................................................... 14
numrat e plotë ........................................ 14
numrat iracionalë .................................... 14
numrat natyrorë ...................................... 14
numrat racionalë ..................................... 14
P
parabola ................................................ 214
parabola normale .................................. 216
perqindja
baza .................................................... 42
përqindja
proporcioni ......................................... 42
polinomi .................................................. 94
R
radikali ..................................................... 79
radikandi ................................................. 79
244 | F a q e I n d e k s i

rangu ......................................................178
reaksioni .................................................173
S
shkallë ......................................................94
T
tabela e vlerave
funksionet .........................................174
tabela e vlerave të funksionit .................174
thyesë e përzier .......................................32
TVSH .........................................................44
V
vetitë
eksponentët negativ ........................... 65
funksionet lineare ............................. 203
X
x-prerja
parabola ........................................... 218
Y
y-prerja .................................................. 181
Z
zgjidhja .................................................. 122


S h e n i m e F a q e | 245



246 | F a q e S h ë n i m e


S h e n i m e F a q e | 247

Parathënie

F a q e | III

Parathënie
Matematika luan rol qendror në banka sepse të gjitha veprimtaritë bankare varen nga kalkulimet e sakta dhe nga metodat e definuara në mënyrë të qartë. Kështu që nuk është as për së afërmi e mjaftueshme që të mbështetemi në kalkulatorin, kompjuterin ose serverët e rrjetës sonë. Ne duhet të kuptojmë proceset dhe operacionet që janë fundamentale për të gjitha lëmitë e bizneseve të bankave tona. Për këtë arsye, është marrë vendimi që në të gjitha bankat dhe akademitë që operojnë nga ProCredit Holding, të organizohet Programi i Trajnimit në Matematikë. Kjo përmbledhje formon bazën për të tri kurset. Materiali i kursit është i ndarë në tre vëllime: Vëll. 1 përmban elementet kyçe të algjebrës. Besimi në aplikimin e këtyre parimeve është esencial. Numrat, variablat, njehsimet, shprehjet, ekuacionet dhe funksionet elementare janë komponentet kryesore të matematikës dhe aplikimit të saj. Një bankë nuk mund të lejoj të tregojë dobësi në ndonjërën nga këto lëmi. Materia që shtjellohet në këtë vëllim, përfshinë materialet e testit të Matematikës 1, i cili do të organizohet në baza të rregullta që nga Janari i vitit 2010. Vëll. 2 adreson disa tema më të avansuara me theks të veçant në aplikimin në banka. Në veçanti, ky vëllim përmbledh funksionet që përdoren në sektorin financiar, si edhe temat kryesore të matematikës financiare. Në veçanti, janë diskutuar format e ndryshme të interesit, si dhe njehsimet që kanë të bëjnë me qarkullimin e të hollave kesh. Përmbajtja e këtij vëllimi duhet të kuptohet për të përfunduar testin e Matematikës 2. Vëll.3 është përmbledhje e kursit që do të mbahet në Akademinë e Procreditit në Fürth. Qëllimi i tij është të ofrojë një prezentim të shkurt të Kalkulusit, me synimin që të kuptohet aplikimi i tij në analizën margjinale. Pjesa e dytë e këtij vëllimi përmban disa tema të zgjedhura nga Statistika përshkruese e shpërndarjeve një dhe dy dimensionale.

IV | F a q e

Parathënie

Në bazë të ndarjes në tre vëllime, edhe materiali prezentohet në tre përmbledhje, të cilat mund të përdoren në mënyrë të pavarur. Sigurisht, bazat e algjebrës janë aq të rëndësishme sa që të kuptuarit e përdorimit të ekuacioneve dhe funksioneve, janë kërkesa të domosdoshme për të kuptuar temat e Matematikës 2 dhe të kursit në Fürth. Përmbledhja ka për synim të definojë përmbajtjen e kursit që do të përfshihet gjatë trajnimit. Kështu, formohet platformë të përbashkët edhe për mësimdhënësin e edhe për pjesëmarrësit e kursit. Për vet trajnimin, instruktorët duhet të krijojnë një pamje të përgjithshme për seksionet dhe faqet që do t’i përfshijnë në secilin seksion. Skema, që duhet t’u jepet pjesëmarrësve mund të duket si në vijim: Blloku # 1 2 Strukura dhe Temat Hyrje dhe qëllimet e mësimit Algjebra elementare Numrat dhe veprimet Thyesat dhe numrat dhjetor 3 Etj. Faqet 1 – 10 11 - 41

I mbetet trajnerit të përzgjedh seksionet që ai/ajo do të mbulojë, varësisht nga njohuritë paraprake të pjesëmarrsve dhe nga ajo se sa shpejt do të mësojnë ata. Kështu që nuk do të ishte fare e arsyeshme që të japim ndonjë rekomandim të përgjithshëm. Përvoja ka treguar se është më mirë të përfshihen kuptimet elementare më ngadalë por plotësisht, se sa të synohet të paketohet sa më shumë që të jetë e mundur në një kurs të vetëm dhe me të gjitha çmimet. Qëllimi kryesor i përfshirjes së referencave në disa faqe specifike në tekst është që t’u mundësohet pjesëmarrësve të shfrytëzojnë Përmbledhjen për studimin e tyre të pavarur. Materia është përgatitur në mënyrë shumë të kujdesshme dhe gjithpërfshirëse, dhe mund të lexohet pa ndihmën e trajnerit. Në çdo seksion janë përfshirë shembuj të shumtë për të ilustruar hapat që janë përshkruar. Të gjithë shembujtë e tillë janë shënjuar me viza të dyfishta në të dy anët.

Parathënie

Faqe |V

Në fund të çdo seksioni, kemi paraqitur disa ushtrime. Ushtrimet e tilla paraqesin pjesë të domosdoshme të çfarëdo trajnimi në matematikë. Në fakt, kryerja e ushtrimeve është e vetmja mënyrë për të mësuar matematikën. Studentët do të jenë në gjendje që çdoherë të përcjellin instruktorin i cili është i gatshëm për t’i motivuar dhe për t’i sqaruar pjesëmarrësve. Por kjo është shumë larg nga të deklaruarit se ata do të jenë automatikisht në gjendje që të aplikojnë në mënyrë të pavarur atë që kanë mësuar. Përkundrazi, kjo aftësi vie vetëm përmes ushtrimeve të pavarura. Në libër, pas ushtrimeve paraqitet seksioni i rezultateve, duke u mundësuar studentëve vet-kontrollimin e punës së tyre. Ky seksion përmban vetëm rezultatet përfundimtare, pa ndonjë sqarim se si është arritur deri te ato rezultate. Ne qëllimisht jemi përcaktuar që të mos tregojmë metodën e rekomanduar të zgjidhjes, sepse dëshirojmë të ju inkurajojmë që të shqyrtoni metodat alternative, nëse keni marrë rezultate të pasakta. Çdo kapitull përfundon me Testin e Progresit i dizajnuar për t’iu mundësuar studentëve të monitorojnë progresin e tyre. Studentët duhet të krahasojnë rezultatet e tyre me rezultatet e dhëna në seksionin përkatës rezultateve, në fund të kapitullit tjetër. Përmbledhja nuk përmban sqarime të detalizuara për zgjidhjet për Testin e Progresit. Studimi nënkupton leximin e tekstit. Kështu që ne dëshirojmë të ju bindim që ta studioni sërish atë seksion në mënyrë që vet të gjeni rezultatin e saktë. Që të tre përmbledhjet janë përgatitur në një proces diskutimesh dhe përmirësimesh konstante me kolegët Alois Knobloch dhe Mario Kluge, të cilët propozuan shumë përmirësime dhe zgjerime. Përveç kësaj, shumë studentë të mëparshëm, të cilët gjenin gabime në tekst dhe në ushtrime, ndihmuan që teksti të përmirësohet në masë të konsiderueshme. Ne dëshirojmë të ju falemnderojmë të gjithëve, dhe ju inkurajojmë që të ndani përvojat tuaja me ne, duke na shkruar komentet tuaja në adresën: ohse@procredit.com . Ne shpresojmë se ju do të gjeni kënaqësi që të punoni suksesshëm me këtë Përmbledhje.

VI | F a q e Parathënie .

67 Rezultatet 2............................1.............................................................. 2 1...................1 Numrat ...................2................. 39 2..... 57 2......1...........................2............1: Eksponentët e plotë .2.... 70 Ushtrimi 2.........3 Përqindjet .. 23 2........1................................1: Eksponentët e plotë .2: Eksponentët thyesorë ..2 Thyesat dhe numrat dhjetor ..................................3: Përqindjet ....................................1........ 11 2...1.................2 Eksponentët Thyesorë .................. 14 Ushtrimi 2.......................1............................. 24 Ushtrimi 2..1.........1 Numrat dhe veprimet .................1....... 50 Rezultatet 2................................. 76 Rezultatet 2..................................... 8 2.............................................................................2............................2: Thyesat dhe numrat dhjetor .. 4 1.... 21 Rezultatet 2....................... 1 1............................. 78 .....2..2..........4 Testi i Progresit për “Numrat” .....Përmbajtja F a q e | VII Përmbajtja 1........3: Përqindjet...1: Numrat dhe veprimet .................................1.................1: Numrat dhe veprimet..........................2: Thyesat dhe numrat dhjetor ...............1 Eksponentët e plotë .. 52 2......................... 36 Rezultatet 2...1 Gjuha e Matematikës ...............2 Si të aplikojmë Matematikën ......3 Qëllimet e mësimit .........1................. 60 Ushtrimi 2.... 13 2... 41 Ushtrimi 2................. 69 2.................................2: Eksponentët thyesorë ....................................... Algjebra Elementare ... 54 2......................................................................2 Eksponentët............. Hyrje ............................

.................................................................................3 Testi i Progresit për “Zbatimin e ekuacioneve” ..2... 90 2....4................ 102 Rezultatet 2..........................2 Modelimi me ekuacione................... 143 3..................... 112 2...... 121 3...1: Shprehjet e plota ........2....... 92 2.....................1..... 117 3.....2 Ekuacionet lineare ............... Ekuacionet .... 110 Rezultatet 2............. 88 Testi i progresit për “Eksponentët” ......1 2.................... 124 Zgjidhja .........................2........1: Zbatimi i ekuacioneve ..............................................4 Rrënjët .. 116 Rezultatet për Testin e Progresit për “Shprehjet” ....................1 Zbatimi i Barazimeve... 128 Ushtrimi 3.3................... 94 Ushtrimi 2.......3 Testi i Progresit për “Shprehjet” ................2.........................VIII | F a q e Përmbajtja 2................................1 3............ 141 3.............................. 149 ....2 Shprehjet thyesore........1: Zbatimi i ekuacioneve ...............................3 Rezultatet për Testin e Progresit për “Numrat” ............. 115 Rezultatet për Testit e Progresit për “Eksponentët” ............... 105 Ushtrimi 2.1 3.......3............1 Shprehjet e plota ......... 115 2....1: Shprehjet e plota ............... 79 Rezultatet 2....3....... 144 Zgjidhja .......................2 Forma normale e ekuacionit linear ..............................................4...2..3....................................... 138 Rezultatet 3.3.............. 145 Ushtrimi 3...4............3...................................... 113 2....................................3...........1....3: Rrënjët.....2: Shprehjet thyesore ..........2: Ekuacionet lineare ........................... 119 3...........................................................................................2: Shprehjet thyesore .... 104 2.................3 Shprehjet ............................2 2.3 2................................4 Rezultatet për Testet e Progresit ... 140 3..1.....

....3 Rezultatet për TP “Zbatimi i ekuacioneve” ...............................................2...........2 Format e ekuacioneve kuadratike ................................................ 198 4..4........3 Ekuacionet Kuadratike ........ 190 Rezultatet 4.................. 203 Ushtrimi 4.............. 167 3. 172 4........... 179 4.............. 170 Rezultatet për TP “Ekuacionet kuadratike” ..1: Vetitë e funksioneve ........ 169 3............... 196 4................3............ 156 Ushtrimi 3....3: Ekuacionet kuadratike ... 180 Funksionet inverse ........3....3 Testi i Progresit për “Ekuacionet Lineare” .................3 Testi i Progresit për “Vetitë e funksioneve” .Përmbajtja F a q e | IX Rezultatet 3............ 192 4...... 155 Zgjidhja ..........1 4....3................................3 Testi i Progresit për "Funksionet Lineare"...................................................................... 171 4...........1 Vetitë e funksioneve ...................... 184 Ushtrimi 4....... 206 Rezultatet 4........................3: Ekuacionet kuadratike ......................1.............2........2: Funksionet lineare ................ 151 3....2 Karakteristikat e grafikut ............ 154 3....................1.....4 Rezultatet për Testin e Progresit (TP)........2 3.....................3 Testi i Progresit për “Ekuacionet Kuadratike” .............2...2: Funksionet lineare ... 200 Vetitë e funksioneve lineare ......1 4.............2........................................1.......... 169 Rezultatet për TP “Ekuacionet lineare” . Funksionet Elementare ......... 207 4....1: Vetitë e funksioneve ................2: Ekuacionet lineare ............................................ 165 3................1 3..1 3.....................................4.......2 Grafiku i funksionit linear.................... 163 Rezultatet 3................. 209 ..............4......2 Funksionet lineare ................ 152 3...

....................3: Funksionet kuadratike .. 230 4.........3 Funksionet kuadratike ...4....... 211 4.........................4 Rezultatet për Testin e Progresit .................... për "Funksionet kuadratike" .............4..................................X|Faqe Përmbajtja 4....3 Rezultatet për Testin e Progresit për "Vetitë" .... 215 Vetitë e funksionit kuadratik....3............3.............................2 4............3.........4 Testi i Progresit për "Funksionet kuadratike" ...................................1 4..3: Funksionet kuadratike........................ 227 4...1 4. 222 Ushtrimi 4...... 235 Rezultatet për TP...............................4......................... 243 ................. 232 Rezultatet për TP për "Funksionet lineare " . 232 4... 226 Rezultatet 4.....3 Kompletimi i katrorit ........2 4.3............. 213 Grafiku i funksionit kuadratik................... 239 Indeksi .............

.......................................................... y = g(x) është bijektiv ................ 216 Parabola normale negative ........................................ 215 Parabola normale ........................ 186 Dy funksione të pasqyruara në drejtëzën-45° ......................... 225 .........Përmbajtja F a q e | XI Figurat Figura 1-1: Figura 1-2: Figura 2-1: Figura 4-1: Figura 4-2: Figura 4-3: Figura 4-4: Figura 4-5: Figura 4-6: Figura 4-7: Figura 4-8: Figura 4-9: Figura 4-10: Figura 4-11: Figura 4-12: Figura 4-13: Figura 4-14: Modelimi matematikë .................... 5 Zbatimi i modelimit matematikë .... 180 y = f(x) nuk është bijektiv.................... 201 Vizatimi i drejtëzës me formën e pikëprerjeve .......................................... 203 Grafiku i funksionit kuadratik .................. 177 Pikëprerjet e një funksioni .................... 5 Vargu i numrave realë .. 218 Grafiku i tre parabolave ........................... 15 Grafiku i funksionit .......... 216 Parabola me kulm të transformuar ............................................................................................. 200 Vetitë e funksioneve lineare .............................................................................................. 217 Hapja e parabolës ..................................................................... 223 Grafiku për ilustrimin e diskutimit.............. 187 Grafikët e drejtëzave .............................................................

.................................1: Tabela 2.......................................1: Tabela 4.............................3: Tabela 2. 63 Tabela e vlerave të një funksionit .........................................................XII | F a q e Përmbajtja Tabelat Tabela 2..... 19 Përqindjet ................ 62 Veprimet me kllapa ................................ 214 .................................4: Tabela 4........2: Përdorimi i kllapave në shprehje .2: Tabela 2.......... 43 Njehsimi i shprehjeve ........... 175 Tabela e vlerave të një parabole .........

Përmbajtja F a q e | XIII .

.

problemet tona. Mbase mund të duket e çuditshme ta klasifikojmë matematikën si “gjuhë”. mësojmë të aplikojmë matematikën në problemet reale me të cilat reale. Hyrje Në këtë kapitull të shkurt prezentues paraqiten disa informata të përgjithshme për matematikën dhe zbatimin e saj Është e qartë se nuk saj. por posa të paj pajtohemi se matematika e ka fjalorin dhe gramatikën e vet dhe të shqyrtojmë përvojën praktike të të mësuarit dhe zbatuarit të matematikës.1 Gjuha e matematikës 1.3 Qëllimet e mësimit mës mjet. Hyrje 1.1 Gjuha e Matematikës Faqe |1 1. dëshirojmë ta mësojmë matematikën për ta zotëruar Ne dëshirojmë të zotëruar. 1. . ballafaqohemi në jetën tonë të përditshme në bankat tona tona. nënkupton se duhet të mësojmë gjuhën e tyre për të komunikuar tyre. ngjashmëritë bëhen shumë evidente. Në mënyrë që të përdorim matematikën si mje duhet që problemet tona të përditshme t’i bëjmë të “kuptueshme” për matematikanët Kjo matematikanët.1.2 Si ta aplikojmë matematikën 1.

dhe Statistika. që do të thotë se duhet të familjarizohemi me fjalët dhe kuptimet e tyre. në bazë të strukturës së përgjithshme. Në gjuhësi. gramatika – ose morfosintaksa – është të studiuarit e strukturës së fjalëve (morfologjia) dhe të fjalive (sintaksa). Kështu. Kështu pra. Karakteri i tyre normativ siguron se konstruktimi i fjalëve = fjalive kuptohet nga të gjithë. E vetmja mënyrë për t‘u përmirësuar është që këta hapa të praktikohen sa më shpesh që të jetë e mundur. Përkthimi dhe përdorimi i veglave të qëlluara nga veglëria e matematikës varet shumë nga përvoja. Ekuacionet. termat që përdoren për të përshkruar tre fazat janë: Semantika = studimi i kuptimit të fjalëve → Semantika si nëndegë e gjuhësisë (semantika gjuhësore) studion kuptimin e shenjave gjuhësore.1 Gjuha e Matematikës Secili që ka mësuar ndonjë gjuhë të huaj e di se të mësuarit është proces me faza të ndryshme dhe vështirësi. Ne jemi të bindur se çdo person që punon në ndonjë bankë ose në përgjithësi në sektorin financiar duhet të ketë bazë solide në disa lëmi fundamentale të matematikës. këto rregulla duhet të pranohen nga të gjithë. nga përvoja e di se kjo nuk është as për së afërmi e mjaftueshme për të qenë në gjendje për të komunikuar në mënyrë adekuate. . kur të mësojmë fjalë të mjaftueshme. Gramatika = studimi se si fjalët lidhen për të formuar fjalitë → Në kuptimin më të ngushtë. duhet të mësojmë fjalorin. 1. ku fjalori dhe gramatika janë mësuar deri në detelet më to vogla. Pastaj. Këto rregulla kanë evoluar me kohë. që në fakt nënkupton se ne mësojmë të zbatojmë disa rregulla të caktuara. Funksionet. Vlera Kohore e Parasë. Çdokush që ka mësuar një gjuhë si lëndë “teorike” në shkollë. Kjo përmbledhje i grupon këto lëmi dhe qëllimet përkatëse të mësimit në pesë kapituj: Algjebra Elementare. dëshirojmë të theksojmë qëllimet e kësaj përmbledhje dhe kurseve në algjebrën elementare dhe funksionet. ne fillojmë t’i lidhim ato për të formuar fjali. Hyrje Në seksionin e dytë dëshirojmë të tregojmë aplikimin e matematikës. Përfundimisht.2|Faqe 1. Në fillim. duhet të mësojmë se si të aplikojmë gjuhën në mënyrë aktive. Dhe përfundimisht kemi mësuar se si ta përdorim gjuhën në mënyrë aktive.

grafikëve. ose sepse dëshirojmë të lexojmë literaturën Angleze në origjinal.1. ose për shkak se është gjuhë zyrtare për kompanin në të cilën punojmë. matematika është e strukturuar në të njëjtën mënyrë si edhe ndonjë gjuhë që flitet. për të karakterizuar strukturat ose për të krijuar modele të fenomeneve reale. simbolet dhe operatorët → Këto shenja formojnë fjalorin e matematikës. por është në të njëjtën kohë një mjet i fuqishëm për të na mundësuar përshkrimin e marrëdhënieve të shkallës më të lartë të kompleksitetit. Ajo përbëhet nga: Numrat. kjo paraqet studimin dhe përdorimin e gjuhës në situata të ndyshme. teoremave → Këto forma përdoren për të komunikuar dhe për të apikuar matematikën. Unë nuk mund ta përdorë atë për të shkruar poezi ose prozë. atëherë rrjedhë se matematika jo vetëm që është një gjuhë ndërkombëtare që kuptohet në gjitha vendet e botës. Duhet të dijmë kuptimin e tyre në mënyrë që të kuptojmë substancën e asaj çka ato shprehin.1 Gjuha e Matematikës Faqe |3 Pragmatika = studimi se si kuptohet gjuha → Në gjuhësi. Kur ne mësojmë një gjuhë. ose ndonjë gjuhe aktive moderne? Le të përpiqemi të përgjigjemi në pyetjet e mësipërme. Aplikimi në formë të kalkulimeve. Por çka do të ishte qëllimi i të mësuarit të “matematikës”? Pse matematika është e vetmja lëndë që mësohet në sistemet shkollore në çdo vend të botës? Cilat janë përparësitë e matematikës si gjuhë. dhe në fakt në shoqërinë moderne është një gjuhë që po bëhet gjithnjë e më tepër e rëndësishme. Gramatika është bashkësi normative e rregullave të cilat sigurojnë se të gjithë e kuptojnë “matematikën” në të njëjtën mënyrë. në përgjithësi ne kemi qëllimet për të. . rregulalt dhe algoritmet → Këto formohen duke kombinuar elementet themelore dhe paraqesin fjalitë e matematikës. por mund ta përdorë atë për të përshkruar disa marrëdhënie. Nëse përdorimi i matematikës është i mundshëm e madje edhe i domosdoshëm. ne mësojmë gjuhën Angleze për të qenë në gjendje të komunikojmë me sa më shumë njerëz në botë. për të mbajtur fjalime. ose për të komentuar ndonjë ngjarje sportive. veprimet. praktikanti do të matë frytshmërinë e gjuhës së “matematikës”. Në fakt. Matematika gjithashtu është një gjuhë. Pikërisht përmes tyre. modeleve. Për shembull. Shprehjet. le të themi ndaj gjuhës Latine.

mbase ju mund të provoni të gjeni zgjidhjen përmes provave dhe gabimeve. Mbase mund të arrini shpejt tek përgjigja e pyetjes së parë. algoritmet dhe teoremat – ose në fakt vërtetimet. si një mjet analitik ose metodë për zgjidhjen e problemit. veprimet. Sa peshon shishja? Shembulli 2: Vitin tjetër Ana do të jetë tre herë më e moshuar se sa ishte Lusi para dy vitesh. pas katër vitesh. thjeshtë duke menduar për të. së pari duhet të jemi në gjendje të përshkruajmë situatën ekonomike. nuk mjafton të dijmë metodat e kalkulimit. ne arrijmë tek “modeli matematikor” i problemit real. Kështu. Rezultati i këtij transformimi mund të përshkruhet si një model i gjendjes aktuale. Kjo është situata kur matematika mund të na ndihmojë. Pesha e shishes është për 200g më e madhe se e kapakut. Në mënyrë që të përdoret si metodë e zgjidhjes së problemit. fizike.2 Si të aplikojmë Matematikën “Aplikimi i matematikës” në përgjithësi nënkupton: përdorimin e instrumenteve matematike që posedojmë për të përshkruar. Sa vite kanë tani Ana dhe Lusi? Së pari përpiquni të përgjigjeni në dy pyetjet e mësimërme. apo edhe duke provuar përgjigjet në mënyrë sistematike. sqaruar dhe zgjidhur problemet reale. por shembulli i dytë është mjaft kompleks sa që virtualisht është e pamundur të zgjidhet përmes provave dhe gabimeve. Për këtë arsye. Shembulli 1: Shishja dhe kapaku i saj së bashku peshojnë 204g. Hyrje 1.4|Faqe 1. Para se të përshkruajmë procedurën elementare për aplikimin e matematikës. Ju mund të jeni në gjendje të mendoni për përgjigjen në mënyrë spontane. le të shqyrtojmë dy shembuj të thjeshtë. është esenciale që të jemi në gjendje të përkthejmë problemin e përshkruar verbal në gjuhën e matematikës. Lusi do të jetë gjysmë herë më e moshuar se sa ishte Ana para tre vitesh. sociologjike ose politike në atë mënyrë që të mund të qaset nga matematikanët. të konvertohet ajo në atë formë që lejon të zbatojmë analizën matematike. . Nëse e përdorim vargun e veglave matematike në dispozicion.

Modeli matematik. Nëse ky nuk është rasti.sh. relacionet që lidhen me problemin real janë përshkruar përmes funksioneve. Nëse modeli matematikë përshkruan në mënyrë korrekte karakteristikat esenciale të problemit të botës reale. atëherë disa cilësi të modelit matematikë duhet të hiqen dhe/ose modeli duhet të rishqyrtohet. p. Problemi nga bota reale përkthehet në gjuhën e “matematikës” në mënyrë që të jemi në gjendje të përdorim metodat matematike të analizimit dhe zgjidhjes së problemit. ekuacioneve dhe formulave.1. p. zgjidhja e problemit matematikë duhet të ofrojë një opcion për t’u marrë me problemet reale.sh. Problemi nga bota reale Modelimi y = f ( x) x2 − 2x + 4 = 0 n −1 1 − qn qj = ∑ 1− q j =0 Figura 1-1: Modelimi matematikë Në modelin matematikë. Problemi nga bota reale Modelimi y = f ( x) x2 − 2 x + 4 = 0 n −1 1− qn qj = ∑ 1− q j =0 Po A paraqet zgjidhja e Modelit Matematik zgjidhje të Problemit nga Bota Reale? Jo Zgjidheni Modelin Matematik Zgjidhja e Modelit Matematik Figura 1-2: Zbatimi i modelit matematikë .2 Si të aplikojmë Matematikën Faqe |5 Modeli matematik.

modeli matematikë që përshkruan plotësisht faktet e dhëna në problem përbëhet nga dy ekuacione me dy të panjohura. ne tani do të demonstrojmë pse modeli matematikë paraqet qasje të arsyeshme për të zgjidhur problemin.6|Faqe 2. kjo qasje nuk mund të zbatohet në pyetjen e dytë. dhe vetëm pasi menduan më gjatë për të. Duke përdorur këto variabla tekstin e problemit mund ta përkthejmë në ekuacione matematike: Shishja + kapaku së bashku peshojnë 204g: b + c = 204 Shishja peshon 200g më tepër se kapaku: b = c + 200 Kështu. Gjersa pyetja e parë mund të merr përgjigje për një kohë relativisht të shkurtë të të menduarit. . arritën tek rezultati i saktë. le të themi se b = pesha e shishes c = pesha e kapakut. Pas disa kalklumimeve. vijmë tek zgjidhja: b = 202 dhe c=2 Kjo zgjidhje plotëson të dy kushtet e dhëna në shembull.zakonisht në formë të pyetjeve – tani definohen si të panjohura (= variabla). Për shembull. A e keni edhe ju të njëjtën zgjidhje? Shumë persona morën rezultat të gabuar kur menduan për një kohë të shkurtë për shembullin. Shembulli 1: Madhësitë që problemi kërkon të shqyrtojmë . Algjebra elementare Bazuar në dy shembujtë e përshkruar në fillim të këtij seksioni.

Lusi do të jetë për gjysmë e moshuar sa ishte Ana para tre vitesh: → ( xl + 4) = 1 ⋅ ( xa − 3) 2 Kështu. ne mund të aplikojmë metodën kuantitative për ta analizuar atë dhe pastaj do të jetë e lehtë për caktuar zgjidhjen e problemit të dhënë. Përgjigja është: xl = 18 dhe xa = 47 Nëse kontrollojmë përgjigjen do të shohim se të dy kushtet plotësohen. Kështu kemi vendosur që xa = mosha e Anës në vite xl = mosha e Lusit në vite Tani le ta përkthejmë problemin: Vitin tjetër Ana do të jetë tre herë më e moshuar se sa ishte Lusi para dy vitesh: → ( xa + 1) = 3 ⋅ ( xl − 2) Pas katër vitesh. Megjithatë.1. ne sërish kemi modelin matematikë që përbëhet nga sistemi i ekuacioneve me dy ekuacione dhe dy të panjohura. Shembulli i problemit të dytë në veçanti tregon se sa efektiv mund të jetë modelimi matematikë. Posa të kemi formuluar modelin që përshkruan në mënyrë adekuate situatën. duhet të pranohet se formulimi i modelit që përshkruan saktësisht gjendjen reale të problemit është zakonisht pjesa më e vështirë e detyrës. .2 Si të aplikojmë Matematikën Shembulli 2: Faqe |7 Çka kërkohet në problem? Çka dëshirojmë të caktojmë? Duhet të caktojmë moshën e Anës dhe Lusit të shprehur në vite.

siç janë numrat dhe operatorët. Kjo është arsyeja që në këtë kurs ne do të fillojmë të mësojmë pjesë të mjaftueshme të fjalorit. Ne do të familjarizohemi me konceptet fundamentale të algjebrës. Në matematikë. Çka do t’i thonit shokut tuaj. Megjithatë. disa aspekte të statistikës. kjo në përgjithësi sjell tek ekuacionet të cilat duhen zgjidhur. me ose pa klientë. Për të bërë këtë. me ose pa anëtarë të stafit: detalet esenciale të biznesit bankar bazohen në trajtimin e variablave kuantitative. Ne synojmë të këshillojmë klientët tanë.3 Qëllimet e mësimit ProCredit është bankë. Kështu që është esenciale të dijmë: • • • • elementet e algjebrës. Forma më e rëndësishme e një ekuacioni në matematikë është funksioni. për shembull. figurave dhe veprimeve. përmes të cilit marrëdhënia në jetën reale mund të përshkruhet në . dhe mbi të gjitha ne dëshirojmë që atyre t’u japim këshilla korrekte dhe transparente. me ose pa kolegë. disa funksione dhe vetitë e tyre që janë të rëndësishme për bankat. është e domosdoshme të dijmë kuptimet elementare nga algjebra dhe disa kuptime nga funksionet. ose sa do të jetë shkalla efektive e interesit për një depozitë kursimi? Në punën tonë të përditshme. Shumë nga ju do të thoni: “Por ne kemi kompjuterët dhe kalkulatorët. si edhe se si të kombinohen ato për të formuar shprehje algjebrike. dhe njohuri mbi biznesin për huazimin dhe deponimin. ju duhet të jeni në gjendje të gjykoni nëse rezultati është i pranueshëm apo jo. Në jetën tonë të përditshme dhe në punën tonë. Ju mund të gjendeni në situatë të tillë që duhet të këshilloni dikë dhe të mos keni me vete kalkulatorin apo laptopin.8|Faqe 2. dhe tani softueri mund të kryej të gjitha njehsimet deri në centin e fundit. sasitë shpesh krahasohen mes vete. nëse ai ju ndal në rrugë dhe ju pyet se sa do të kushtojë kredia e tij. Në këtë rast. ekzistojnë disa lloje të gabimeve: për shembull. Algjebra elementare 1. ju mund të shënoni shifrën e gabuar.” Kjo është e saktë. dhe në veçanti gjithashtu thyesat dhe eksponentët (apo treguesit).

dhe për shkak të aplikimeve financiaro-matematike shpesh iu referohemi si “vlera kohore e parasë”. dhe jo edhe metoda e njehsimit. që mbase mund të tingëlloj si diçka teorike. vetive të tyre si dhe do të studiojmë disa funksione elementare. llogaritë dhe portofolet. depozitave dhe kredive. Ato njihen si funksione “transcendente”. Në këtë Vëllim. ato mbase janë funksionet më të rëndësishme në ekonomi e madje edhe më esenciale në veprimtaritë bankare. do të paraqesim funksionet eksponenciale dhe logaritmike. i dedikohet kalkulusit dhe fundamenteve të statistikës përshkruese. këto instrumente aplikohen në probleme specifike financiare në banka. do të përshkruhen temat të cilat në mënyrë të drejtpërdrejtë kanë të bëjnë me aplikimin në bankë. Meqë bankat çdoherë kanë të bëjnë me shumë të dhëna që kanë të bëjnë me klientët. i pari merret me kuptimet themelore të algjebrës dhe funksioneve. sepse në rast se keni marrë rezultat të gabuar dëshirojmë të ju inkurajojmë që të shqyrtoni metoda alternative. të cilat në mënyrë të natyrshme luajnë rol të rëndësishëm në përshkrimin e problemeve në lëmin e matematikës financiare. jepen vetëm rezultatet. Proceset e rritjes që rezultojnë nga interesi i përbërë përshkruhen përmes të ashtuquajturave funksione eksponenciale. Për shkak të kthimit mbi kapitalin. vlera e kapitalit varet nga koha. Në këtë kurs. Vëllimi 3. Megjithatë. Në Vëllimin 2. Grafiku në faqen tjetër tregon temat që do të përfshihen në këtë përmbledhje. Ne qëllimisht jemi përcaktuar të mos tregojmë metodën që rekomandohet për zgjidhje. shkalla e interesit luan rol shumë të rëndësishëm: njehsimi i kthimit mbi kapitalin kërkon që gjatë punës sonë me shprehje algjebrike të përqëndrohemi veçanërisht tek eksponentët. që merret me disa tema më të avansuara. rezultatet përfundimtare janë dhënë në fund të çdo kapitulli. Për të ju mundësuar të kontrolloni rezultatet tuaja. që mund të karakterizohet si “aplikim i matematikës në banka dhe financa”. Në bankë.3 Qëllimet e të mësuarit Faqe |9 modelin matematikë. Në Vëllimin e dytë. Çdo seksion përmban disa ushtrime. prezentimin dhe llogaritjet me bashkësi të mëdha të të dhënash. Ato janë të dizajnuar të mësohen në dy kurse. është e qartë se kemi nevojë të kuptojmë konceptet relevante. . ne fillojmë me diskutimin e rëndësisë së funksioneve. si dhe parimet fundamentale të interesit. Është një hyrje elementare në metodat statistike të përshkrimit. Në shumicën e rasteve.1. Përfundimisht.

Përdore këtë informatë me kujdes.3: Kalkulusi dhe Statistika 1. në shtojcë ju do të gjeni zgjidhjet komplete. Vlera kohore e parasë Vëll.10 | F a q e 2. sepse e vetmja mënyrë për të perfeksionuar gjuhën e “Matematikës” është aplikimi i saj dhe të fituarit e përvojës së plotë për modelimin dhe zgjidhjen e problemeve. Ekuacionet 4.1: Algjebra Elementare 1. Shpërndarjet dy dimensionale 3. Kalkulusi dhe Statistika Vëll. Hyrje 2. Funksionet Speciale 3. . Algjebra elementare Algjebra Elementare. Hyrje 2. Algjebra Elementare 3. Matematika Financiare.2: Matematika Financiare 1. Kalkulusi 4. Funksionet Elementare Vëll. Elementet e Statistikës Megjithatë. Hyrje 2.

Algjebra Elementare 3. Megjithatë. Ekuacionet 4. Algjebra Elementare Algjebra Elementare.1 Numrat F a q e | 11 2. Matematika Financiare. Hyrje 2. Në përgjithësi.2. juve mbase do të ju kujtohet matematika që keni ushtruar në shkollë. Në këtë aspekt. Qëllimet e mësimit: Që të jeni të gatshëm të aplikoni matematikën duhet që problemet të përkthehen në gjuhën e matematikës. Kalkulusi dhe Statistika Vëll. në fund të përmbledhjes janë dhënë zgjidhjet e detalizuara për të ju mundësuar të kontrolloni progresin tuaj. Po ashtu është shumë me rëndësi të jeni relativisht të sigurtë . kështu që ato të mund të trajtohen matematikisht. Gjithashtu.1: Algjebra Elementare 1. Kjo përmbledhje është e strukturuar në atë mënyrë që lënda mund të përcillet individualisht duke kryer ushtrimet dhe pyetjet e testeve. kërkohet vetëm gatishmëria juaj për të kuptuar bazat e matematikës bankare. nga ju presim pjesëmarrje intensive në trajnim. Funksionet Elementare Parakushtet: Nuk nevojitet kurrfarë njohurie paraprake nga matematika. pritet që ju të arrini besueshmëri në kalkulimet ose veprimet me numra dhe simbole pa ndihmën e kompjuterëve dhe kalkulatorëve.

6. edhe më tëj është për t’u habitur se si shumë studentë nuk kanë fare problem për të kryer njehsime të shprehjeve si kjo në vijim: 2 ⋅ (4 − 2) 4 − 1 2 ⋅ 4 − 1 4 − + = 2⋅4 + 2 4 4 +1 por që ngatërrohen kur numri 4 zëvendësohet me simbolin x: 2 ⋅ ( x − 2) x − 1 2 ⋅ x − 1 x − + = 2⋅ x + 2 x x +1 Simboli x në shprehjen e dytë është zëvendësim për ndonjë numër të panjohur. zbritja. përdorimi i këtyre të fundit shpesh perceptohet si i vështirë. Gjersa “aritmetika” merret me njehsimet me numra (2. shumëzimi dhe pjesëtimi. etj. Kështu që ju duhet të gjykoni vet në mes të zgjidhjes bindëse dhe asaj jobindëse. duhet të kemi në mendje se një karakteristikë përbërëse e matematikës është abstraksioni nga rasti specifik në atë të përgjithshëm ose nga rasti i veçantë në atë të përgjithshëm. Ndonëse ka vetëm dallime të vogla në mes veprimeve me numra dhe atyre me simbole. pavarsisht nëse kryhen njehsime me numra ose me simbole. Ndonëse të gjitha veprimet dhe rregullat janë të njëjta. përmes këtij kapitulli kemi për qëllim të mësohemi me përdorimin e simboleve në shprehjet matematike dhe të përdorim ato për të gjetur zgjidhjet e problemeve reale.). Algjebra elementare të dini nëse rezultati i fituar është apo nuk zgjidhje e problemit. Algjebrës shpesh i referohemi si “aritmetika e përgjithësuar”. ky simbol quhet variabël (ndryshore). sepse simbolet janë më abstrakte. i cili jetoi rreth vitit 800 të erës sonë dhe i cili ka përshkruar disa principe fundamentale. Në anën tjetër. algjebra i zgjeron këto aktivitete për t’u marrë me simbole të cilat shërbejnë si variabla dhe parametra. . Kështu. Ajo është degë e matematikës e cila në kuptimin më të gjerë merret me veprimet aritmetike si mbledhja. Do të shyqrtojmë disa nga veprimet e rëndësishme algjebrike që mësohen në shkollë.12 | F a q e 2. Emri “algjebër” është derivuar nga Latinizimi i emrit të matematikanit Persian Al-Chwarizmi. të kryera me numra specifik. Meqë ai mund të ndryshojë. 4. Materiali mund të studiohet në mënyrë sistematike para fillimit të pjesës tjetër të këtij manuali ose ai mund të përdoret sipas nevojës.

3 Shprehjet Shprehjet e plota Shprehjet thyesore Parakushtet: Nuk nevojitet ndonë paranjohuri e veçantë.1 Numrat 2. uk Qëllimet e mësimit: Gjuha e matematikës përdor numrat dhe simbolet. Kjo sjell deri tek paraqitja e shprehjeve.2. Numrat janë të lidhur mes vete pë përmes veprimeve. të cilat për shkak të rregullave të algjebrës mund të jenë të arbitrarisht të komplikuara Është një parakusht i komplikuara.2 Eksponentët Eksponentët e plotë Exponentët thyesorë Rrënjët 2. rregullat matematike . qartë se për aplikimin e matematikës duhet që këto rregulla fundamentale të aplikohe në mënyrë aplikohen korrekte.1 Numrat F a q e | 13 2. Shikuar në tërësi. Algjebra Elementare 2.1 Numrat Numrat & veprimet Thyesat & numrat dhjetor Përqindjet 2. Koncepti i rregullave të aritmetikës dhe algjebrës do të zgjerohet përmes simboleve. variablave dhe parametrave. përdorë Numrat janë zhvilluar dhe përdorur nga Babilonasit Babilonasit.

çdo deklaratë mund të kuptohet nga secili person anë e kënd botës – në Kinë. 3.1 Numrat dhe veprimet Fjala bashkësi në matematikë përdoret me të njëjtin kuptim si edhe në ndonjë gjuhë të folur. të cilët mund të paraqiten vetëm përmes numrave decimal jo përsëritës dhe jo përfundimtar: 2.71828182846.. numrat e kundërtë me ta dhe zero: ….. π = 3. është e zakonshme që të përdorim simbole për bashkësi të ndryshme numerike: N Z Q bashkësia e numrave natyrorë. Algjebra elementare janë bazat e gramatikës matematike. Në këtë kontekst. … bashkësia e numrave të plotë. 0. Nëse ato aplikohen si duhet. Një karakterizim tjetër i numrave racional është se paraqitja decimale e tyre ose është periodike ose ndërpritet: 7 . -1. + zero = Numrat e ploté + + Numrat negativ = Numrat racionalé + = Numrat realé Thyesat Numrat iracionalé . numrat për numërim: 1. Rusi. b janë numra të plotë dhe b ≠ 0 . numrat natyrorë.. Marrëdhënia ndërmjet bashkësive të ndryshme të numrave mund të paraqitet si në vijim: Numrat natyroré. R bashkësia e numrave realë përbëhet nga numrat racional dhe iracional. ku a. 2. Gjeorgji ose Tajlandë edhe pse këto vende përdorin karaktere të ndryshme alfabetike. 1.-2.1. 0..14 | F a q e 2.25. 0. 2 … bashkësia e numrave racional.14159265359. Bashkësia është grumbull objektesh ose elementesh me veti të përbashkta.. e = 2. të cilët mund të paraqiten si a b .236236 9 I bashkësia e numrave iracional. 2.

Shënojmë: x.1 Numrat F a q e | 15 Nëse vizatojmë drejtëzën si më poshtë. −x është inversi i tij i vetëm i tillë që x + (− x) = (− x) + x = 0 . -2 -9/4 -1 0 1 2 3 π Numrat realë Figura 2-1:Vargu i numrave realë Tani do të shqyrtojmë disa nga vetitë elementare të sistemit të numrave realë. Këto veti elementare quhen aksioma dhe duhet që të merren parasysh gjatë transformimit të shprehjeve algjebrike. VETITË E MBLEDHJES Mbyllja: x + y është element i vetëm në R. që na mundësojnë të konvertojmë shprehjet algjebrike të llojit që pamë në fillim të këtij kapitulli. z numra të çfarëdoshëm realë.2. VETITË ELEMENTARE TË NUMRAVE REALË Le të jenë x. Kjo drejtëz quhet drejtëza numerike. në shprehje ekuivalente. y. y. z ∈ R dhe lexojmë x. Zero zakonisht asociohet me origjinën. y. kuptojmë se çdo numri real i korrespondon saktësisht një pikë në drejtëz dhe anasjelltas. z “janë elemente të bashkësisë së numrave realë” . Vetia asociative: ( x + y ) + z = x + ( y + z ) Vetia komutative: x + y = y + x Identiteti: Inversi: 0 është identiteti 0+ x = x+0 = x në lidhje me mbledhjen: Për çdo x∈R.

16 | F a q e 2. 1 është inversi i tij i x vetëm i tillë që x ⋅ ( 1 ) = ( 1 ) ⋅ x = 1 x x VETIA E KOMBINUAR Vetia distributive: ( x + y ) ⋅ z = x ⋅ z + y ⋅ z dhe x ⋅ ( y + z ) = x ⋅ y + x ⋅ z Nga aksiomat e mësipërme konkludojmë se: Le të jenë x dhe y numra të çfarëdoshëm realë. • • • • • −(− x) = x x ⋅ (− y ) = −( x ⋅ y ) = (− x) ⋅ y (− x) ⋅ (− y ) = x ⋅ y − x −x x = = për y ≠ 0 y y −y −x x = për y ≠ 0 −y y . Algjebra elementare VETITË E SHUMËZIMIT Mbyllja: x ⋅ y është element i vetëm në R Vetia asociative: ( x ⋅ y ) ⋅ z = x ⋅ ( y ⋅ z ) Vetia Komutative: x ⋅ y = y ⋅ x Identiteti: Inversi: 1 është identiteti 1 ⋅ x = x ⋅1 = x në lidhje me shumëzimin: Për çdo x ∈ R të tillë që x ≠ 0 .

Kjo nënkupton se çdo dyshe e kllapave në një shprehje reduktohet në ndonjë lloj simboli të krahasueshëm me ndonjë numër ose ndonjë variabël. 2. Gjatë njehsimit të shprehjeve komplekse që përmbajnë disa veprime të ndryshme. vargu ose prioriteti i veprimeve duhet të jetë i qartë dhe jo dykuptimshëm. Në mënyrë që të përpilojmë një shprehje algjebrike shpesh është e domosdoshme të përdoren kllapat. Me fjalë të tjera. ndonjëherë nuk është e lehtë të ruhet rendi i vargut të veprimeve. VEPRIMET ME NUMRA Nëse veprimet janë të përziera në shprehjet algjebrike. Çdo veprim i aplikuar në kllapa duhet të interpretohet si një veprim në tërë përmbajtjen. 2 + 4 ⋅ 3 = 2 + 12 = 14 por: (2 + 4) ⋅ 3 = 6 ⋅ 3 = 18 2 ⋅ 3 − 3 ⋅ 4 + 5 = 6 − 12 + 5 = −1 por: ( 2 ⋅ 3 − 3 ) ⋅ (4 + 5) = 3 ⋅ 9 = 27 . Me fjalë të tjera.1 Numrat F a q e | 17 KUJDES: Le të jenë x dhe y numra të çfarëdoshëm realë: • • • • 0⋅ x = x ⋅0 = 0 0 = 0 për y ≠ 0 y x ⋅ y = 0 implikon që ose x = 0 ose y = 0 ose të dya x = y = 0 Pjesëtimi me 0 nuk lejohet kurrë.2. është vështirë të vendoset se cili veprim duhet të kryhet së pari. nuk duhet të ketë asnjë dyshim se si të interpretohet shprehja. Rregullat e njehsimeve duhet të jenë të qarta. SHEMBUJ 1. Çdo dyshe e kllapave duhet të përmbaj shprehje që duhet të trajtohet si e vetme. studentët në Ganë dhe ata në Mozambik duhet të jenë në gjendje të njehsojnë detyrën në të njëjtën mënyrë dhe të arrijnë tek i njëjti rezultat.

18 | F a q e

2. Algjebra elementare

Që të dy shprehjet në dy shembujt paraprak mund të njehsohen në mënyrë të qartë, duke dhënë kështu rezultate të ndryshme. Kështu është shumë me rëndësi që të dizajnojmë shprehje të tilla që

• •

Procedura e njehsimit të sjell tek rezultati i dëshiruar, dhe Të mos ketë mundësi për interpretime dykuptimëshe.

Nëse në ndonjë shprehje ka shumë pjesë të cilat duhet të ndahen me kllapa, ka kuptim që të përdorim disa lloje të kllapave për të bërë të qartë se cila kllapë mbyllëse i takon cilës kllapë hyrëse.

• • •

Kllapat e vogla: ( Kllapat e mesme: [ Kllapat e mëdha: {

) ] }

Gjatë përdorimit të tyre duhet të sigurohemi se të gjitha kllapat paraqiten në dyshe. Kjo siguron që vlera e çdo shprehje në kllapa është e qartë. Përveç kësaj ekzistojnë rregullat se si të njehsohet shprehja që përmban kllapa:

NJEHSIMI I SHPREHJEVE
Nëse e njehsoni një shprehje algjebrike me disa lloje të veprimeve duhet të jeni shumë të kujdesshëm për të kryer veprimet sipas renditjes korrekte: Ekzistojnë dy rregulla kryesore: 1. Shprehjet që përmbajnë kllapa duhet të njehsohen nga brenda – jashtë. Kjo nënkupton se të gjitha veprimet brenda kllapave duhet të kryhen para se të vazhdohet me kryerjen e veprimeve jashtë kllapave. Veprimet si shumëzimi dhe pjesëtimi kanë përparësi para veprimeve mbledhje dhe zbritje. Kjo nënkupton se në të njëjtin nivel të veprimeve së pari duhet të njehsohet prodhimi dhe herësi e pastaj shuma.

2.

Sugjerohet që të përdorim sa më shumë kllapa që të jetë e mundur. Është më mirë që ato të përdoren më shpesh sesa më rrallë. Harresa e ndonjë

2.1 Numrat

F a q e | 19

kllape shpesh krijon shprehje të ndryshme, kështu që rezultati në të shumtën e rasteve është gabim! Thyesa ose simboli ‘/’ zëvendëson kllapat në shprehje. Shprehja vijuese është shembull se si kombinimi i disa veprimeve algjebrike në një shprehje mund të shkaktojë konfuzion:
−2 + 3 ⋅ 4 2 ⋅ ( −1 − 3) 5 ⋅ 4 − 4 ⋅ 2 − + −5 4 3

Tabela e mëposhtme tregon vargun e hapave të llogaritjes dhe jep sqarime në raport me rregullat e mësipërme: Hapat
−2 + 3 ⋅ 4 −5 2 ⋅ (−1 − 3) 4 5⋅4 − 4⋅2 3

+

Komentet

1 2 3 4
3 ⋅ 4 = 12

–1 – 3 = –4
2 ⋅ (−4) = −8 5 ⋅ 4 = 20 4⋅ 2 = 8

Së pari lirohemi nga kllapat. Shumëzimi para mbledhjes Shumat në numërues Thyesa konsiderohet si kllapë: së pari duhet të njehsohen thyesat Ky është rezultati.

–2+12=10
10 = −2 −5 −8 = −2 4

20–8=12
12 =4 3

5

−2 − ( −2) + 4 = 4

Tabela 2.1: Përdorimi i kllapave në shprehje

20 | F a q e

2. Algjebra elementare

KUJDES – GABIMET E ZAKONSHME •
Largimi i kllapave
3 − (4 + 2) ≠ 3 − 4 + 2 −6 ⋅ (2 − 4) ≠ −6 ⋅ 2 − 6 ⋅ 4

Kryerja jo korrekte e veprimit të shumëzimit dhe mbledhjes

3⋅ 4 + 5 ≠ 3⋅ 9

2.1 Numrat

F a q e | 21

USHTRIMI 2.1.1: NUMRAT DHE VEPRIMET
Rezultatet gjenden menjëherë pas detyrave. Aty keni vetëm rezultatet përfundimtare, duke ju lejuar ju që të krahasoni rezultatet tuaja me ato që kemi dhënë ne. Ne qëllimisht jemi përcaktuar të mos e paraqesim metodën që rekomandojmë sepse dëshirojmë të ju inkurajojmë në shqyrtimin e metodave alternative, në rast se keni marrë rezultat të gabuar. 1. Të kompletohen ekuacionet vijuese në raport me rregullën e dhënë: a) Vetia Komutative:
x⋅y =

b) Vetia Asociative: c) Vetia Distributive:

( x + y) + z =

x⋅ y + z⋅ y =
x ⋅ ( y ⋅ z) =

d) Vetia Asociative: e) f) Vetia Komutative: Vetia Komutative:

x+ y =
x− y =

2. Të caktohen elementet inverse në raport me vetinë e dhënë: a) Mbledhja: {1, 2, 4, 8, 16}? {−1, 1, 2 3}? b) Shumëzimi: 3. Njehsoni: a) d)
− (−3) =

b) e)

−1 = 3

c) f)

−2 ⋅ ( −4) =

4 ⋅ [ ( −2) − ( −3) ] =

−2 = −5

9 = −3

22 | F a q e

2. Algjebra elementare

4. Njehsoni: a) d)
0 ⋅ ( − 3) = 0 = 0

b) e)

0 = 4 0 ⋅ (0) =

c)

3 = 0

5. Njehsoni: a)

 2 ⋅ (3 − 4) − 6 ⋅ (2 − 4)  − 4⋅6 + 4 =  3  
{[(2 − 3) ⋅ 5 + 4] ⋅ 2 + 3} ⋅ 4 + 10 +8 = 7

b) c)

{[5 − 3] ⋅ [ 2 − ( −4) ] + (16 − [( −3) ⋅ ( −2) ])} ⋅ 3 =
 (7 − 3) ⋅ 2 + 2  −8   5 + 7⋅2  −3     = 6

d)

−2.  2 3  c) f) 8 2.1: NUMRAT DHE VEPRIMET 1. . a) {−1. a) 0 b) 0 e) 0 c) d) e pacaktuar 5. −4. Rregullat e veprimeve a) Vetia komutative: y⋅x b) Vetia Asociative: c) Vetia distributive: x + ( y + z) y ⋅ (x + z) y( x ⋅ z) d) Vetia asociative: e) f) Vetia komutative: Vetia komutative: y+x −y + x 1 1  −1. −8.1.2.1 Numrat F a q e | 23 REZULTATET 2.1. a) 0 b) 10 c) 66 d) 3 . a) 3 b) e) d) 4 −3 ∞ 4. −16} − 2 5 1 3 b) 3.

Algjebra elementare 2. d. duhet të praktikojmë aplikimin e këtyre rregullave. nëse ata paraqesin emëruesin e thyesës duhet të jenë të ndryshëm nga 0. b. Po ashtu. me qëllim që të shmangen gabimet. Ne në fillim do të paraqesim rregullat. . Në këtë seksion do të mësojmë se si të kryejmë veprimet me thyesa.24 | F a q e 2. RREGULLAT E VEPRIMEVE ME THYESA Le të jenë a. në shembuj dhe ushtrime të ndryshme i kemi përdorur thyesat. por kjo nuk mjafton. megjithatë. duhet të jemi të kujdesshëm gjatë zbatimit të rregullave për veprimet me thyesa. Shumica prej nesh kemi mjaft njohuri me thyesat. b a quhet numëruesi dhe b quhet emëruesi. në seksionin paraprak. Shpresoj që ju asnjëherë nuk do të argumentoni si personi të cilit shefi i ofroi ngritje të pagës për “një të pestën” e i cili u përgjigj: “më fal.1. pastaj do të japim komente të shkurta për to. duhet të jetë së paku një e gjashta”. dhe në fund do të prezentojmë disa shembuj. Me qëllim që të arrihet niveli i nevojshëm i besimit dhe i shkathtësive në përdorimin e thyesave. përmes të cilëve do të tregojmë se si t’i aplikojmë ato. THYESA Thyesë quhet herësi a ku a dhe b janë numra të plotë dhe b ≠ 0 . dhe f numra realë.2 Thyesat dhe numrat dhjetor Tashmë numrin racional e kemi përkufizuar si thyesë të dy numrave të plotë. c. THYESAT Ekzistojnë disa rregulla elementare të cilat duhet të zbatohen në rastet kur në shprehjen algjebrike paraqitet së paku një thyesë.

4. secila prej të cilave është çereku i tortës.1 Numrat F a q e | 25 SHUMËZIMI ME NJË NUMËR f⋅ a f ⋅a → Thyesa shumëzohet me një numër f duke e shumëzuar = b b numëruesin me numrin f. 2 2⋅2 4 . Nëse e ndan një gjysmë torte në dy pjesë të barabarta. 3.2. 2⋅ (−3) ⋅ 0⋅ 1 0 = =0 11 11 PJESËTIMI ME NUMËR TË NDRYSHËM NGA ZERO a a ÷f = → Thyesa pjesëtohet me numrin f duke shumëzuar b b⋅ f emëruesin me f ≠ 0 . Nëse keni dy çerekë. ju keni dy herë çereku. Nëse një tortë e ndani në katër pjesë. SHEMBUJ 1. do të merrni dy pjesë. 4 2⋅ 1 2 ⋅1 1 = = e tortës. SHEMBUJ 1. pra 1 1 1 ÷2 = = . 4 4 2 3 6 = 7 7 2 −6 6 = =− 11 11 11 2. Shumëzimi dhe pjesëtimi janë veprime inverse që thjeshtojnë njëri tjetrin nëse zbatohen që të dya. pra katër 1 të tortës. pra. do të ketë katër çerek.

SHEMBUJ 1. 2. 3. 3 x = 15 : x = 5 3 x 15 THJESHTIMI f ⋅a a = → f ⋅b b Në thyesën në anën e majtë faktori i përbashkët f është thjeshtuar duke pjesëtuar numëruesin dhe emëruesin me të njëjtin faktor f. 12 2 ⋅ 6 6 = = 14 2 ⋅ 7 7 . 3b 51 −4 2 y = → −4 = 2 y : y = −2. 3 3 3 ÷2 = = 7 7 ⋅ 2 14 2 2 2 2 ÷ (−3) = = =− 11 11⋅ (−3) −33 33 7 7 7 ÷2 = = 13 13 ⋅ 2 26 EKUIVALENCA E THYESAVE a c → = b d Dy thyesa janë të barabarta atëherë dhe vetëm atëherë kur a = c dhe b = d. 3. 4. x 3 = → y 4 x = 3 dhe y=4 3b = 51 → b = 17 2a 8 = → 2 a = 8 → a = 4. Algjebra elementare 2. SHEMBUJ 1.26 | F a q e 2.

2.1 Numrat

F a q e | 27

2. 3.

24 2 ⋅ 2 ⋅ 2 ⋅ 3 2 ⋅ 2 4 = = = 42 2⋅3⋅7 7 7

−45 (−1) ⋅ 3 ⋅ 3 ⋅ 5 5 = = −72 (−1) ⋅ 3 ⋅ 3 ⋅ 2 ⋅ 2 ⋅ 2 8

ZGJERIMI

a f ⋅a = → Thyesa në anën e majtë është zgjeruar për faktorin f duke b f ⋅b shumëzuar numëruesin dhe emëruesin me të njëjtin faktor f.
SHEMBUJ
1. 2. 3.
4 11 ⋅ 4 44 = = 7 11 ⋅ 7 77

0.5 2 ⋅ (0.5) 1 = = 1.5 2 ⋅ (1.5) 3 −1.7 10 ⋅ (1.7) 17 =− =− 2.3 10 ⋅ (2.3) 23

Dy shembujt e fundit tregojnë pse zgjerimi është i rëndësishëm. Nëse dëshirojmë të shmangim decimalet nga numëruesi dhe emëruesi (kujtojmë se ne nuk jemi kufizuar vetëm tek veprimet me numra të plotë) ata i shumëzojmë me një faktor të përshtatshëm për t’i shndërruar në numra të plotë. Sikur shumëzimi me pjesëtimin, edhe thjeshtimi dhe zgjerimi janë veprime inverse të cilat e thjeshtojnë njëri tjetrin nëse aplikojnë që të dya.

SHUMËZIMI I DY THYESAVE
a c a ⋅c → Dy thyesa shumëzohen duke shumëzuar numëruesit ⋅ = b d b⋅d dhe emëruesit e tyre.

28 | F a q e

2. Algjebra elementare

SHEMBUJ
1. 2. 3.
1 7 1⋅ 7 7 ⋅ = = 3 11 3 ⋅11 33

3⋅ 4 12  3  4 (−3) ⋅ 4 = =− − ⋅ = 5⋅7 (−5) ⋅ 7 35  5 7 1 3  5 1⋅ 3 ⋅ 5 15 ⋅ ⋅ −  = − =− 2 4  7 2⋅ 4⋅7 56

PJESËTIMI I DY THYESAVE

a a c b a d ÷ = = ⋅ → Dy thyesa pjesëtohen duke shumëzuar thyesat b d c b c d inverse.

SHEMBUJ
1. 2.
2 5 2 7 2 ⋅ 7 14 ÷ = ⋅ = = 3 7 3 5 3 ⋅ 5 15
3 4 5 9

=

3 9 27 ⋅ = 4 5 20

3.

 4   −6   4   14  4 ⋅14 4 ⋅ 2 ⋅ 7 4 = =  −  ÷   =  − ⋅ −  =  7   14   7   6  7 ⋅ 6 7 ⋅ 2 ⋅ 3 3

Dy veprimet e fundit sërish janë inverse ndaj njëri tjetrit. Ndonëse “mbledhja” dhe “zbritja” janë veprimet më elementare algjebrike, shumë gabime paraqiten gjatë mbledhjes dhe zbritjes së thyesave. Ju lutem u kushtoni kujdes të veçantë seksioneve të veçanta: “Kujdes – gabimet e zakonshme”.

2.1 Numrat

F a q e | 29

MBLEDHJA (ZBRITJA) E THYESAVE ME EMËRUES TË NJËJTË
a c a±c → Dy thyesa me emërues të njëjtë mblidhen (zbriten) ± = b b b duke mbledhur (zbritur) numëruesit.

SHEMBUJ
1. Gjysmë torte dhe një e katërta e tortës së bashku bëjnë tre të 1 1 2 1 3 katërtat, pra + = + = . 2 4 4 4 4
3 8 11 + = 5 5 5 − 7 3 − 2 −7 + 3 − 2 6 + + = =− 11 11 11 11 11

2. 3. 4.

2  8  2 − (−8) 2 + 8 10 −−  = = = =2 5  5 5 5 5

Në mënyrë që të mblidhen dhe zbriten thyesat me emërues të ndryshëm, së pari duhet që thyesat të zgjerohen që të kenë emëruesin e njëjtë, i cili në këtë rast quhet emëruesi i përbashkët.

EMËRUESI I PËRBASHKËT Emëruesi i përbashkët i dy thyesave
emëruesve:
b⋅d

a c dhe është prodhimi i dy b d

Duke zgjeruar të dy thyesat me d dhe b, përkatësisht, merren dy thyesa me të njëjtin emërues:

a⋅d c⋅b dhe b⋅d d ⋅b

30 | F a q e

2. Algjebra elementare

Emëruesi i përbashkët më së lehti caktohet duke shumëzuar dy (ose më tepër) thyesa dhe duke zgjeruar thyesat me të gjithë faktorët që nuk janë pjesë e emëruesit të përbashkët.

SHEMBUJ
Të caktohet emëruesi i përbashkët (EP) për thyesat dhe të bëhet zgjerimi i tyre: 1. 2. 3.
2 ; 3 1 ; 6 5 2⋅7 → CD = 3 ⋅ 7 → ; 7 3⋅7 −3 1⋅ 7 → CD = 6 ⋅ 7 → ; 7 6⋅7 5⋅3 14 15 → ; 7⋅3 21 21 −3 ⋅ 6 7 18 → ; − 7 ⋅6 42 42

2 3 1 2 ⋅ 3 ⋅ 7 3 ⋅ 3 ⋅ 5 1⋅ 5 ⋅ 7 ; ; → CD = 3 ⋅ 5 ⋅ 7 → ; ; 5 7 3 3⋅5⋅ 7 3⋅5 ⋅7 3⋅5 ⋅ 7 → 42 45 35 ; ; 105 105 105

Caktimi i emëruesit të përbashkët dhe zgjerimi i thyesave është parakusht për mbledhjen dhe zbritjen e thyesave me emërues të ndryshëm.

MBLEDHJA (ZBRITJA) E THYESAVE ME EMËRUES TË NDRYSHËM
a c a ⋅ d ± c ⋅b → Dy thyesa me emërues të ndryshëm mund të ± = b d b⋅d mblidhen (zbriten) pas zgjerimit i cili i sjell ato në thyesa me emërues të njëjtë.

SHEMBUJ
1. 2.
2 5 2 ⋅ 7 5 ⋅ 3 14 15 29 + = + = + = 3 7 3 ⋅ 7 3 ⋅ 7 21 21 21 2 1 2 ⋅ 7 1 ⋅ 3 14 3 11 − = − = − = 3 7 3 ⋅ 7 3 ⋅ 7 21 21 21

2.1 Numrat

F a q e | 31

3.

2 1  3  2 ⋅ 4 ⋅ 7 1⋅ 3 ⋅ 4 3 ⋅ 3 ⋅ 7 56 12 63 107 − −−  = − + = − + = 3 7  4  3 ⋅ 4 ⋅ 7 3 ⋅ 4 ⋅ 7 3 ⋅ 4 ⋅ 7 84 84 84 84
4 7

Thyesat shpesh paraqiten në ekuacione të formës:

x=

3 5

y

Në rastet e tilla preferohet që të shmangen thyesat. Si një mënyrë për të realizuar atë është që të shumëzojmë tërë ekuacionin me një faktor dhe poashtu mund të kryejmë pothuajse të gjitha veprimet (me përjashtim të shumëzimit ose pjesëtimit me zero) në të dy anët e ekuacionit pa e ndryshuar atë. Kështu, pas shumëzimit të ekuacionit me faktorin e përbashkët do të merret:
4 ⋅ 7 ⋅5⋅ x = 3 ⋅ 7 ⋅5⋅ y 7 5

Pas redukimit të faktorëve të përbashkët në numërues dhe në emërues merret:
4 ⋅5⋅ x = 3⋅ 7 ⋅ y

Shpesh këtij veprimi i referohemi si “shumëzimi i tërthortë”, i cili merret pas zgjerimit dhe reduktimit.

BARAZIA E TËRTHORTË
a c → = b d

THYESAVE

IMPLIKON

SHUMËZIMIN

E

Dy thyesa janë të barabarta atëherë dhe vetëm atëherë kur a ⋅ d = c ⋅ b . Ky veprim shpesh njihet si “shumëzimi i tërthortë me emëruesit”.

SHEMBUJ
1. 2.
2x 1 = y 7 4 → 2 ⋅ 4 x = 1⋅ 7 y → 8 x = 7 y

3x 4 =− → −5 ⋅ 3x = −4 ⋅ 5 y → 3x = 4 y 5y 5

8 0. =− 3 28 4 7 7 Në krahasim me thyesat tjera tani vërejmë se numëruesi është më i madh se emëruesi. .2 11 3.− .7 3 2.5 −2 . .8 −2 .7 Pas zgjerimit të dy termave të fundti me 10 merret:: 11 35 5 −20 20 . .32 | F a q e 2. Thyesat e tilla quhen thyesa të përziera. dallimet mes thyesave të mësipërme janë shumë të vogla. = 37 30 5 Në tre termat vijues numëruesit janë më të mëdhenjë se emëruesit: 11 3. 4 8 10 i përshtaten plotësisht përkufizimit.8 10 3 0. Termat 1. 3 2. Të gjithë termat vijues janë në përputhje me përkufizimin e thyesës: 1 5 1.7 3 Mund të zgjerohen me 10 dhe të shndërrohen në: 12 18 3 .8 . . Algjebra elementare 3.− . 3. = . . 4 8 3.7 Në fakt. . −3 4 = → −3 ⋅ (−5) z = 4 ⋅ 8 y → 15 z = 32 y 8 y −5 z Ne edhe më tej nuk kemi kufizuar numrat në numërues dhe emërus në raport me madhësinë e tyre.5 7 1. Termat 1 5 7 .2 1. .

2. 11 2 = 3+ = 3 2 3 3 3 5 1 = 1+ = 1 1 4 4 4 − 20 6 6 = −2 − = −2 7 7 7 .1 Numrat F a q e | 33 THYESAT E RREGULLTA DHE THYESAT E PËRZIERA Thyesa quhet e rregulltë nëse numëruesi është më i vogël se emëruesi. 3.në mes: 2 2 3+ 7 = 3 7 SHEMBUJ Pas pjesëtimit të numëruesit dhe emëruesit merret: 1. përmes pjesëtimit. NDARJA E THYESËS SË PËRZIER Thyesa e përzier. Ndonjëherë është e domosdoshme ose e preferueshme që të ndahet pjesa e plotë dhe herësi i cili pastaj është thyesë e rregulltë.2. Në kuptimin formal kjo do të thotë: a është thyesë e rregulltë nëse a < b b Nëse a ≥ b thyesa quhet e përzier.. mund të ndahet në një numër të plotë dhe një thyesë të rregulltë: a c = i + ku a > b dhe c < b b b Thyesat e përziera në përgjithësi shënohen pa shenjat +.

25 4 ose 1 = 0. pastaj të 10−2 .247 = 2 4 7 200 40 7 247 + + = + + = 10 100 1000 1000 1000 1000 1000 Numrat e tillë quhen numra dhjetorë (decimal). Shënimi dhjetor ndonjëherë është kuptimplotë sepse përmes tij shmanget përdorimi i thyesave. pastaj 100 = 102 .34 | F a q e 2. Në aspektin formal. Kjo mbase mund të jetë arsyeja pse paraardhësit tanë kanë përdorur 10 gishtat si mjet numërimi. Nga përvoja e dijmë se kështu nuk ndodh çdoherë. e kështu me radhë. dhe kështu edhe filluan të bëjnë llogaritjet në bazë të shumëfishëve të 10-it dhe fuqive të tij: 247 = 2 ⋅100 + 4 ⋅10 + 7 ⋅1 Pozita e fundit në një numër është çdoherë shumëfish i 1 = 100 . zvogëlohet fuqia për një.363636 11 ose 53 = 2. që nga e ardhmja pozitë e deri tek e fundit është shumëfish i 10 = 101 . pra me numrin 10 si bazë. Algjebra elementare NUMRAT DHJETOR Sistemi ynë i numrave bazohet në ashtuquajturin sistem dhjetor. Në shënimet AngloSaksone ata shënohen me pikë dhjetore. çdo thyesë mund të shndërrohet në numër dhjetor duke pjesëtuar numëruesin dhe emëruesin sipas rregullave të zakonshme të pjesëtimit: 1 = 0. Për shembull kemi pjesëtimet: 1 = 0. gjersa në Gjermani përdoret presja.0384615384615 26 . duke rezultuar në shumëfish të 10−1 . Nëse lëvizim në drejtimin tjetër duke filluar nga 1 = 100 . Fuqitë e 10 dhe shumëfishët e tij ngriten nga njëra pozitë tek tjetra për 1. Shumëfishët e faktorëve të 10 me tregues (eksponentë) negativ ndahen nga ata jo-negativ përmes presjes dhjetore: 0. Kështu që vargu i shifrave pas presjes dhjetore është i fundëm.125 8 Në të dy rastet e mësipërme pjesëtimi mbaron pa mbetje.333 3 ose 4 = 0. etj.

e një ndër më të njohurit është konstanta numerike π: π = 3. KUJDES – GABIMET E ZAKONSHME • Mbledhja dhe zbritja e thyesave 1 1 2 4 1 3 dhe − ≠ + ≠ 2 3 5 5 3 2 3+ 1 4 4 4 4 dhe ≠ ≠ + 2 2 2 +1 2 1 • Shumëzimi dhe pjesëtimi i thyesave 5⋅ 1 5 dhe ≠ 3 15 6 3 ÷2≠ 4 2 1 2 3 ⋅ ≠ 3 7 10 . madje edhe më e gjatë se sa në shembujtë e mësipërmë.1. Numrat në të cilët decimalet ose përfundojnë ose përsëriten në mënyrë periodike quhen numra racional.141 592 653 589 793 238 462 643 383 279 502 884 197 169 399.. Ata çdoherë mund të paraqiten përmes thyesave të rregullta.718 281 828 459 045 235 360 287 471 352 662 497 757 247 093. ka disa numra decimal tek të cilët vargu i i numrave as nuk mbarone as nuk përsëritet.1. Megjithatë.1 Numrat F a q e | 35 Në dy shembujtë e parë pas disa hapash vërejmë se vargu i decimaleve përsëritet.. Si shembuj të numrave të tjerë iracional kemi: 2 = 1. Është praktike që të mbivijëzojmë decimalet të cilat përsëriten.. Ata quhen numra iracional (shih gjithashtu seksionin 2. Megjithatë.41421356237...2. faqe 14). numri i tretë tregon se perioda jo doemos fillon pas presjes dhjetore dhe që ajo mund të jetë relativisht e gjatë. e = 2. Këta numra nuk mund të paraqiten as përmes thyesave e as përmes decimaleve periodike. Decimalen që përsëritet e quajmë periodike..

1. 1. duke ju lejuar ju që të krahasoni rezultatet tuaja me ato që kemi dhënë ne. Ne qëllimisht jemi përcaktuar të mos e paraqesim metodën që rekomandojmë sepse dëshirojmë të ju inkurajojmë në shqyrtimin e metodave alternative. Aty keni vetëm rezultatet përfundimtare. Të zgjerohen thyesat ashtu që numëruesi ose emëruesi. Të thjeshtohen thyesat sa më tepër që të jetë e mundur: a) e) i) 35 55 12 72 42 14 b) f) j) 8 28 36 48 105 231 c) g) 18 30 64 16 d) h) 15 77 88 16 .36 | F a q e 2. në rast se keni marrë rezultat të gabuar. përkatësisht të jenë të barabartë me vlerën e dhënë: a) c) e) 1 4 emëruesi 16 numëruesi 12 numëruesi 56 b) d) 2 7 2 3 emëruesi 21 emëruesi 27 2 7 7 8 3.5 b) 5 7 me –3 c) −2 9 me –4 2. Të zgjerohen thyesat me faktorët e dhënë: a) d) 2 3 14 6 me 4 me 0.2: THYESAT DHE NUMRAT DHJETOR Rezultatet gjenden menjëherë pas detyrave. Algjebra elementare USHTRIMI 2.

2.1 Numrat F a q e | 37 4.3 3 4 7 g) 1 15 dhe 12 25 2.3 1 6 3 dhe . Njehsoni: a) e) i) 1 2 ⋅ 3 7 3 2 ⋅ 4 9 5 7 ⋅2 7 5 b) f) j) 1 7 ⋅ 2 4 1 4 2 ⋅ 2 5 3 7 5 ⋅ ⋅ 5 6 9 c) 2 6 ⋅ 3 5 d) h) 3 1 ⋅ 8 2 3 ⋅5 4 1 1 g) 1 ⋅ 2 3 2 6. Të gjendet emëruesi më i vogël i përbashkët për thyesat vijuese: a) d) 2 10 3 16 dhe dhe 3 15 5 20 b) e) h) 7 30 2 14 dhe dhe 4 4 21 c) f) i) 5 12 2 dhe 27 3 8 2 1 dhe 1 1 3 4 1. Të zëvendësohet ‘?’ me numrin e duhur: a) d) 3 ? = 4 16 3 21 = 7 ? b) e) 2 ? = 7 56 21 105 = 2 ? c) f) 5 105 = 7 ? 4 ? = 7 77 5.3 3 4 dhe 1 5 dhe 1 6 j) 7 . Pjesëtoni: a) 2 4 ÷ 3 7 4 ÷2 7 2 3 1 ÷1 7 7 b) 1 1 ÷ 2 3 3÷ 2 5 c) 3 6 ÷ 8 5 21 7 ÷ 15 5 5 2 7 ÷ ÷ 2 7 5 1 6 d) 1 ÷ 3 5 e) h) f) i) g) j) 1 2 4 ÷ ÷ 7 7 3 7.

Algjebra elementare 8.3 d) h) 43 16 121 11 −37 −9 . përkatësisht: a) d) g) j) 1 1 + 2 3 3 2 − 5 35 2 1 1 + − 3 4 6 4 5 3 − + 15 21 14 b) e) h) 2 5 + 3 6 1 1 4 −1 5 45 7 3 4 − − 2 7 5 c) f) i) 2 1 − 7 14 8 3 − 11 7 7 1 −2+ 3 7 9. Mblidhni ose zbritni.38 | F a q e 2.7 −6. Shndërroni thyesat në numra dhjetor (në rast se keni nevojë përdoreni kalkulatorin): a) e) 4 7 87 29 b) f) − 6 11 c) g) 16 6 23.

1 Numrat F a q e | 39 REZULTATET 2. a) 4 16 b) 6 21 c) 12 42 d) 18 27 e) 56 64 3.2.1. a) 8 12 b) 15 21 c) − 8 36 d) 7 3 2.2: THYESAT DHE NUMRAT DHJETOR 1. a) f) 7 11 3 4 b) g) 2 7 4 c) h) 3 5 11 2 d) i) 15 77 e) j) 1 6 5 11 3 4. a) f) b) g) c) h) 4 5 15 4 5 16 17 8 d) i) 3 16 17 7 10 9 3 8 e) j) 1 6 7 18 2 7 25 4 6. a) f) 7 6 15 2 b) c) h) d) i) e) j) g) 1 . a) e) 12 16 105 10 2 21 2 b) f) 16 56 44 77 7 8 10 3 3 2 c) 105 147 d) 21 49 5.

a) f) 5 6 23 77 b) 1 g) 1 2 c) h) 3 14 d) i) 19 35 10 21 e) j) 8 3 45 3 4 2 19 70 17 70 9.5455 4.40 | F a q e 2. a) e) 0.7619 h) 11 .1111 c) 2.6667 g) d) 2.6875 −3. a) f) 30 12 b) g) 42 c) h) 108 60 d) i) 80 12 e) j) 8 30 75 8.5714 3 b) f) −0. Algjebra elementare 7.

Sot termin “përqind” e përdorim për të nënkuptuar “të qindtën”. Është pjesa që shqyrtohet në relacionin sasior me tërësinë.1 Numrat F a q e | 41 2.4 ⋅100% = 20 40% .1.6 ⋅100% = 60% 8 ⋅100% = 0. Numri Totali Femra Meshkuj Marrëdhënia Përqindja Tërësia 0.6 me 1.6 e shumëzojmë me 100 për të marrë 60%. Aty punojnë 12 femra dhe 8 meshkuj. Ne i përdorim përqindjet për të krahasuar madhësitë e ndryshme. pra me 100%. Përqindja është shkalla për njëqind ose proporcioni në të qindtën pjesë. numrin 0. Kjo nënkupton se raporti i femrave ndaj numrit total të të punësuarve është 0.3 Përqindjet Shumë kohë para se thyesat të përdoreshin në masë të madhe. tregtarët duhej të dinin raportin e sasisë së të hollave. Numri i femrave i ndëlidhur me tërësinë e jep përqindjen e femrave pjesmarrëse.4 : 1 12 ⋅100% 20 20 12 8 100% = 0. atë e ndërlidhim me tërësinë. Totali prej 20 personave shprehet si 100%.6. Ata e quajtën pjesën që e njehsonin si margjinë të tyre “të përqindjes” (latinisht: per hundred). Për të njehsuar proporcionin e femrave të punësuara. numrin 12 e pjesëtojmë me 20 dhe merret 0. numrin total të pjesëmarrsve e shprehim si 100%. kemi shumë të bëjmë me përqindjet. Nëse duam të dijmë përqindjen e femrave dhe meshkujve në klasën tonë. Ne si bankierë.6 : 1 0. Për të krijuar këtë marrëdhënie ne thjeshtë e pjesëtojmë numrin e femrave me numrin e përgjithshëm dhe rezultatin e shumëzojmë me 100 për të marrë përqindjen. është “pjesëtuar për 100” dhe shenja e posaçme “%” është zbuluar për ta paraqitur atë. SHEMBULL Numri total i stafit që punon në një degë të ProCreditit është 20.2. sepse ata donin të dinin se sa kishte mbetur në xhepat e tyre. Meqë përqindja është proporcioni i shprehur në pjesë të njëqindës. Shkallët e interesit. ose shkallët e kthimit shprehen në përqindje. Nëse e zbërthejmë në mënyrë joformale. Për të njehsuar përqindjen.

“të realizuarit 110% të synimit” ose “afër 25%”. Por çka saktësisht nënkuptojnë 25%. ne mund të shprehemi në disa mënyra të ndryshme. Marrëdhënia totali. numrin x e pjesëtojmë me bazën b dhe rezultatin e shumëzojmë me 100: p% = x ⋅100% b Nëse e dijmë përqindjen p të bazës b dhe duam të njehsojmë madhësinë përkatëse x. “pothuajse dyfishi” “vetëm 10%”. Për të njehsuar përqindjen p të një madhësie x në bazën b. “saktësisht një e treta”. numrin p e pjesëtojmë me 100 dhe shumëzojmë me bazën b: x= p ⋅b 100 Kur i ndërlidhim dy vlera.42 | F a q e 2.3% 25% 66. 50%.6% 75% 20% . tërësia gjysma një e treta një e katërta dy të tretat tre të katërtat një e pesta Përqindja Shembuj 60 30 20 15 40 45 12 100% Më të vogla se tërësia 50% 33. Algjebra elementare PËRQINDJA E BAZËS Përqindja është proporcioni në pjesë të një qindëshe i konsideruar në relacionin sasiorë ndaj bazës. Veçanërisht kur dëshirojmë të shprehim një proporcion ose kur bëjmë vlerësime i përdorim përqindjen. Për shembull themi. “afër gjysmës”. 66% ose 150%? Le të shqyrtojmë tabelën vijuese.

563.543.04% $ 24563654 1. Sa është 745.51 € 100 Sa është 1.7% e 124. 324 € = 2. Proporcioni i stafit: Sa është 50% e 660? → 50 660 ⋅ 660 = = 330 100 2 2.654 USD? → 3.2: Përqindjet SHEMBUJ 1.1 Numrat F a q e | 43 Marrëdhënia e dhjeta pjesë e njëzeta pjesë një e qindta një e mijta dyfishi trefishi katërfishi dhjetëfishi një e gjysmë dy e gjysmë Përqindja Shembuj 6 3 0.324 €? → . 236.117.1% Më të mëdha se tërësia 200% 300% 400% 1000% 150% 250% Tabela 2.2. $ 745867 ⋅100% ≈ 3.06 120 180 240 600 90 150 10% 5% 1% 0.7 ⋅124.867 USD si përqindje e 24. 543.6 0.

Atë do ta quajmë bazë. lejimeve.7% ose e keni tejkaluar atë për 10. → (3. si dhe zbritjeve tjera të ndryshme. çmimi bruto zvogëlohet për përqindjen e caktuar.sh.sh.4 2.1 milion USD. në të gjitha rastet ishte 60. baza ose ekuivalenti i 100% këtu është 2.7%. milion USD. Arritja e synimit: Në sa përqind e keni arritur synimin tuaj të 543 kredive nëse keni arritur të realizoni 601 kredi? VËMENDJE: Këtu tërësia ose 100% është synimi prej 543 kredive. → Përqindjet gjithashtu luajnë rol në zbritjet me rastin e shitjeve.44 | F a q e 2.7 ⋅100% = ⋅100% ≈ 29% 2.4 dhe jo 3.1. Baza në tabelën e mësipërme.04 ⋅1456 = 1514 100 5. Sa kredi pritni në fund të muajit? → 104 ⋅1456 = 1.1.7% 543 Ju keni arritur synimin prej 110. . TVSH).4 6. Meqë përqindja nënkupton “një pjesë nga tërësia”. çmimi i benzinës) ose rritjes së tatimeve (p. Ju keni 1456 kredi dhe dëshironi të rritni për 4% gjatë muajit të ardhshëm.1 − 2.4 milion USD dhe kjo është rritur në 3. çmimi mund të rritet për shkak të rritjes së shpenzimeve (p. çmimi mund të rritet. Sa ishte shkalla e rritjes vitin e kaluar nëse keni filluar me 2. duhet të jemi shumë të kujdesshëm kur e definojmë tërësinë (= njëqindë për qind = 100%). Në këso raste. rabateve.4) 0. milion USD? KUJDES: Meqë kemi filluar me 2.4 milion USD dhe keni përfunduar me 3. 601 ⋅100% = 110. Algjebra elementare Shkallët e rritjes: 4. për shembull shkalla e interesit për një kredi mund të rritet. Në rastet tjera.4 milion USD 2.

50 EUR 2. Kalkulimit të mësipërm i referohemi si “përqindja e bazës”. Çmimi bazë i një artikulli pa tatim është 50 EUR. të cilat pastaj ose i shtojmë ose i zbresim bazën. Atij duhet t’i shtoni interesin prej 5% Sa do të jetë bilanci pasi interesi të jetë kapitalizuar? 127 ⋅ (1 + 5%) = 127 ⋅ (1 + 0. Bilanci i depozitës në një llogari është 127 EUR. Atij i shtohet TVSH prej 19%.1 Numrat F a q e | 45 Qartë se së pari mund të njehsohet pjesa p% si përqindje e bazës b dhe i shtohet (ose zbritet) rezultati r tek (nga) baza: b ⋅ p% = r → b ± r . Pra. shumëzojmë bazën me faktorin e rritjes (zbritjes): p f = 1 ± p% = 1 ± 100 .05 = 133.19 = 59.35 EUR . mund të kryhen që të dy veprimet përnjëherë: b ± b ⋅ p % = b ⋅ (1 ± p %) p = b ⋅ (1 ± 100 ) . rritja nënkupton: b ± b ⋅ p % = b ⋅ (1 ± p %) = b ⋅ f p (zbritja) e bazës b me përqindjen p % = 100 ku f = 1 ± p % është faktori i rritjes (zbritjes).19) = 50 ⋅1.2.05) = 127 ⋅1. Sa do të jetë çmimi i shitjes? 50 ⋅ (1 + 0. RRITJA (ZVOGËLIMI) E BAZËS Në përgjithësi. SHEMBUJ 1. Megjithatë.

70 . Kur flasim për përqindjen në bazë. Sa është taksa (TVSH = 19%) dhe sa është çmimi neto? Në këtë rast.19) = b ⋅ f → b = 900 900 = = 756. Ne përdornim përqindjen e bazës për të njehsuar vlerën e shtuar (zbritur).30 EUR f 1. Nëse paguani për një artikull në kesh do të përfitoni 7% lirim.07) = 247 ⋅ 0. mund të njehsohen si vijon: b ⋅ f = 756. Le të themi se ju jeni i liruar nga TVSH. Deri tani.30 = 143.70 EUR PËRQINDJA NË BAZË Për të njehsuar bazën b nga rezultati final r (përfshihet edhe përqindja e pjesës p) duhet të pjesëtojmë rezultatin me faktorin e rritjes: b= r r = (1 + p%) f . kështu që taksa duhet të figurojë në faturë. ndërrojmë anën e këtij kalkulimi: Fillojmë nga rezultati final (me përqindjen tashmë të përfshirë) dhe provojmë të përcaktojmë bazën.19 Taksa t = 900 − 756.19 = 143. dhe me këtë rast çmimi prej 247 EUR do të redukohet.30 ⋅ 0. ose që në fakt është e njëjta gjë – taksa duhet të tregohet e ndarë në faturë. është dhënë çmimi bruto dhe dëshirojmë të dijmë bazën: 900 = b ⋅ (1 + p%) = b ⋅ (1 + 0. Sa do të paguani me këtë rast? 247 ⋅ (1 − 7 %) = 247 ⋅ (1 − 0.93 = 229.46 | F a q e 2.71 EUR Ekziston dallim shumë i vogël por i rëndësishëm në mes të përqindjes së bazës b dhe përqindjes në bazë. Kalkulimet e këtij lloji kryhen në baza shumë të rregullta në biznes dhe jo vetëm kur duhet të paraqitet çmimi final por edhe çmimi neto (duke përjashtuar taksën). baza jipej dhe ne njehsonim rezultatin final të rritur (zvogëluar). Algjebra elementare 3. Le të supozojmë se ju keni blerë një llaptop për biznesin tuaj dhe keni paguar 900 EUR (përfshirë edhe taksën).

Para rritjes çmimi i një frigoriferi ishte 500 EUR. Supozojmë se reduktimi ishte 15%.19 Megjithatë.19 EUR Deri tani kemi mësuar se sa është e rëndësishme të jemi të vëmendshëm për bazën. duke e sjell çmimin në 32.00 1. ky është çmimi para tatimit.2. Sa ishte çmimi pas rritjes? Mbase ndokush mund të mendojë se çmimi është rritur për 3%. r r 32. kjo nuk është korrekte. TVSH është rritur në Gjermani para dy viteve nga 16% në 19%. Sa ishte çmimi fillestar po ? po = 2.80 EUR 1 − p% f 0. Sa është TVSH (19%)? b= 3000 = 2521.98 EUR .98 = = = 38. kështu që çmimi i ri do të jetë: 500 + 500 ⋅ 3% = 515 EUR Megjithatë. Le të kryejmë njehsimet në dy hapa.85 Ju keni blerë një veturë për 3000 EUR. Kjo bëhet edhe më e qartë nëse shqyrtojmë dy shembujtë vijues. SHEMBUJ 1. Tatimi TVSH është ndryshimi: 3000 − 2521 = 479 = b ⋅ t = 2521⋅ 0. sepse kemi të bëjmë me ndërrim të bazës. . SHEMBUJ 1.1 Numrat F a q e | 47 Saktësisht të njëjtat njehsime duhet të kryhen nëse dihet çmimi final i një artikulli (i reduktuar për p%) dhe jemi të interesuar për çmimin e pareduktuar.

.95 = 76 EUR Kështu në këtë rast.16 Hapi 2: TVSH prej 19% e rrit çmimin bruto në: g = 431.05) = 80 ⋅ 0.19) = 512.93 EUR Vërejmë se çmimi në masë të konsiderueshme është më i vogël se çmimi që morrëm në fillim. 2.03 EUR 1. PËRQINDJET E SHUMËFISHTA Nëse njehsojmë përqindje të shumëfishta. Nëse së pari kemi ndryshimin (1 ± p % ) dhe pastaj ndryshimin prej (1 ± q % ) atëherë ndryshimi përfundimtar është: (1 ± p %) ⋅ (1 + q %) Fjala “ndryshim” qëndron për rritje ose zbritje.2) = 100 ⋅ 0. Sa duhet të paguhet për këpucët? Reagimi i parë mund të jetë se duhet mbledhur 20% dhe 5%. në mënyrë të njëpasnjëshme duhet të shumëzojmë me faktorin e rritjes (zvogëlimit).03 ⋅ (1 + 0. Për një palë këpucë që kushtojnë 100 EUR ofrohet zbritja prej 20%. Algjebra elementare Hapi 1: Çmimi neto (pa TVSH) do të jetë: n= 500 = 431. Si pjesë e një oferte speciale. çmimi i saktë është për pak më i lartë se çmimi të cilin e menduam në fillim. sërish kemi ndryshuar bazën dhe kështu e kemi arritur tek çmimi jo i saktë. pra të merret 25% lirim dhe kështu të paguhet 75 EUR.48 | F a q e 2. Megjithatë. Hapi 1: Zbritja e çmimit: 100 − 100 ⋅ 20% = 100 ⋅ (1 − 0. varësisht nga shenja.8 = 80 EUR Hapi 2: Oferta Speciale: 80 ⋅ (1 − 0. Dhe “shumëzimi” duhet të shndërrohet në “pjesëtim” varësisht nga baza. do të ketë edhe një zbritje prej 5%.

Zbritja e përgjithshme është: r = (1 − 0.2.19 = = 1.5% Duhet të jeni të kujdesshëm me presjen dhjetore 10 nga 100 ≠ 1% 25 nga 50 ≠ 5% 10 nga 1000 ≠ 10% 2 nga 20 ≠ 1% .8 ⋅ 0.16 Si rrjedhim çmimi i ri është çmimi paraprak shumëzuar për faktorin e rritjes: g = 500 ⋅ t = 500 ⋅1.1% 25 nga 50 ≠ 0.2) ⋅ (1 − 0.76 Kështu pra çmimi përfundimtar është: s = 100 ⋅ 0.1 Numrat F a q e | 49 SHEMBUJ Në dy shembujtë paraprak ndryshimet e përgjithshme janë: 1.05) = 0.95 = 0.93 EUR 2.0259 = 512.76 = 76 EUR KUJDES – GABIMET E ZAKONSHME Mbani mend se proporcionet të shprehura në përqindje shumëzohen me 100: 10 nga 100 ≠ 0. Faktori i ndryshimit të përgjithshëm ishte: t= 1 + 19% 1.0259 1 + 16% 1.

5% e 999 1.100 22% e 1.974 USD 75% e 700 0.056. Njehsoni proporcionet në përqindje dhe jepni një shembull nga jeta e përditshme në të cilën mund të hasni këtë marrëdhënie: a) b) c) d) e) f) g) 15 nga 200 30 nga 50 17 nga 800 120.7% e 23 milionë USD 30% e 135 milionë EUR 107% e 10.3: PËRQINDJET Rezultatet gjenden menjëherë pas detyrave. Ne qëllimisht jemi përcaktuar të mos e paraqesim metodën që rekomandojmë sepse dëshirojmë të ju inkurajojmë në shqyrtimin e metodave alternative.017 nga 2. 1.587. Njehsoni çmimin e ri nëse çmimet paraprake kanë ndryshuar sipas përqindjeve vijuese: a) b) c) 34 EUR rritur për 7% 34 EUR zbritur për 5% 97 EUR e rritur për 8% dhe pastaj për 2% .346 1.50 | F a q e 2.800 2.304 nga 4.345 e 1. Aty keni vetëm rezultatet përfundimtare.230 17 nga 35 2.7% e 3.800 2. Algjebra elementare USHTRIMI 2. në rast se keni marrë rezultat të gabuar. Njehsoni vlerën që i korrespondon përqindjeve të dhëna: a) b) c) d) e) f) g) 3.1. duke ju lejuar ju që të krahasoni rezultatet tuaja me ato që kemi dhënë ne.

Njehsoni përqindjen e rritjes (zbritjes): a) b) c) d) 46 EUR → 42. Sa ishte çmimi fillestar? a) b) c) Çmimi u rrit për 6% dhe pastaj u zbrit për 3%. U zbrit dy herë për 4% dhe pastaj u rrit për 6%.47 EUR. duke rezultuar në çmim prej 23.80 EUR 5. Në secilin nga rastet vijuese. duke rezultuar në çmimin përfundimtar.2.98 EUR → 12.42 EUR rritur për 5% dhe pastaj zbritur për 7% Pas rritjes (zbritjes) së çmimit. disa produkte janë shtrenjtuar (liruar) në raport me çmimin e dhënë.1 Numrat d) 4. F a q e | 51 1.50 EUR është rritur tre herë për 3%? 22.42 EUR → 1. Çmimi i një litri benzinë ndryshoi gjatë javëve të kaluara si vijon: + 3%. Sa ishte çmimi para një jave? .20 EUR → 142. +6%. +5%.30 EUR. Sa është përqindja e përgjithshme e rritjes (zbritjes) kur çmimi prej … a) b) c) d) 57 EUR është zbritur prej 7% dhe pastaj është rritur për 2%? 65 EUR është rritur për 7% dhe pastaj është rritur për 5%? 37.36 EUR 144. Tani kushton: 1.10 EUR është zbritur për 4% dhe pastaj është rritur për 8% dhe pastaj është zbritur për 4%? 6.56 EUR. çmimi ka ndryshuar disa herë. pastaj -4%.40 EUR 1.47 EUR 12. duke rezultuar kështu në çmimin prej 44.

538.57% 96.30 EUR d) 1.5 milionë EUR g) 11.86 EUR 4. Shembull: numri i njerëzve mbi moshën 80 vjeçare në raport me tërë popullatën e një vendi të vogël.52% c) 4. a) 36. Shembull: numri i huamarrësve në një degë që kanë vonesa në pagesa. b) 82.38 EUR c) 106. a) 396 d) 4.78% . a) 7.62% Shembull: numri i bankave në një vend që ofrojnë mikro kredi.13% 2.05% 2.556 3. a) b) c) 7.1.52 | F a q e 2.83% d) 0.3: PËRQINDJET 1.23 USD e) 391.39 EUR b) 3.000 USD c) d) e) 109. Shembull: përqindja e aeroporteve në një vend që merren me shërbime ajrore ndërkombëtare. Shembull: numri i studentëve që regjistrohen në studime parauniversitare pas zgjerimit të infrastrukturës së universitetit në krahasim me regjistrimet para zgjerimit. Shembull: mesatarja mujore e shtretërve të nxënë për një hotel.995 525 f) 40. Algjebra elementare REZULTATET 2.35% f) g) 48. Shembull: numri i femrave pjesëmarrëse në një seminar.5% 60% 2.971% b) 32.

2. a) c) 6. a) c) 5.27% rritje 43.47% zbritje 24.09 EUR 1.12 EUR .1 Numrat F a q e | 53 5.14% zbritje 9.35% rritje d) b) 0.34 EUR b) 12.

1. tabelë ose grafik.4 Testi i Progresit për “Numrat” Ju duhet t’i caktoni vetes suaj pak kohë. Çdo zgjidhje ka vetëm rezultatin përfundimtar. për një punë të koncentruar në këtë test. Lirohuni nga kllapat dhe njehsoni vlerën e shprehjes: a) b) 2 ⋅ [ 2 − 6] ⋅ 7 + ( 3 − 8 ) ⋅ (−3)  + 2 ⋅ ( 2 − 4 + 5 ) ⋅ 3 =       { } ({[(4 − 7) ⋅ 3] + 4} ⋅ 5 − 3) ⋅ 4 + 3 ⋅ 2 − 4 =  3. Provoni të zgjidhni sa më shumë detyra. Algjebra elementare 2. ose nuk keni fare rezultate) duhet t’i riktheheni seksionit përkatës në përmbledhje të cilin duhet ta përsëritni për të plotësuar zbraztësinë.54 | F a q e 2. Mos e përdorni përmbledhjen për të shikuar zgjidhjen. madje mund të jetë vetëm një numër. simbol. Ju duhet të kontrolloni zgjidhjet tuaja. Në fund të kapitullit tjetër gjenden zgjidhjet e detyrave. Njehsoni vlerën e shprehjes dhe paraqitni rezultatin në formë të thyesës dhe numrit dhjetor: a) 3 4 + 5 3 5 − 12 − 1 6 = b) 2 7 2 −4+35 6 7 2 +27 + 6 5 2 = c) 4 3 2 − 2 3 4 + 1+4 2 3 3 +2 4 = . ju mund të filloni kapitullin vijues. 1. Paraqitni disa shembuj për: a) c) Numrat e plotë: Numrat iracional: b) Numrat racional: d) Numrat realë: 2. Qëllimi i këtij testi është që të merren informata se sa dini ose sa keni mësuar deri tani. Nëse ato janë të sakta. Në çdo rast tjetër (kur ju keni rezultate të pasakta.

2.1 Numrat

F a q e | 55

4. Thjeshtoni thyesat sa më shumë që të jetë e mundur: a) b)
2 ⋅ 5 ⋅ 3 ⋅ 3 ⋅ 7 ⋅11 5 ⋅ 7 ⋅ 3 ⋅11 32200 26600

5. Caktoni emëruesin më të vogël të përbashkët: a) b)
2 3

,

3 8

4 , 7 ,

5 16

dhe

1 14

:

13 16 dhe : 2 ⋅ 3 ⋅ 7 ⋅11 3 ⋅ 21 ⋅ 7 ⋅ 5

6. Përcaktoni nëse shprehjet vijuese janë pozitive apo negative: a)
2 1 −3 2 2 3
3 7 4 −1 5

+

5 1 − 11 2 3
3 8

+1 5

b)

7 20 − 23 63

7. Çmimi i benzinës ndryshoi shumë. Gjatë muajit të fundit u regjistruan këto pesë ndryshime: i. Rritje për 6%, ii. Rritje për 4%, iii. Zbritje për 6%, iv. Rritje për 8%, v. Zbritje për 5%. Sa ishte çmimi i një litri benzinë një muaj më parë, nëse sot çmimi është 1.23 EUR?

56 | F a q e

2. Algjebra elementare

8. Më 1 Janar 2007 shkalla nominale e interesit në ProCredit ishte 14% në vit. Në atë kohë bilanci në llogarinë tuaj ishte 357.43 EUR. Katër muaj më vonë shkalla e interesit u rrit në 18%. Pas tre muajsh ajo u zvogëlua për 10%. Interesi është i thjesht, pra tërë interesi shtohet në llogari në fund të vitit. a) Sa ishte bilanci më 1 Janar 2008? b) Sa ishte shkalla efektive e interesit në vitin 2008 në këtë llogari? Udhëzim: Para njehsimit, vëreni se ndryshimet në mes “…në 18%” dhe “…për 10%”

2.2 Eksponentët

F a q e | 57

2.2 Eksponentët

2. Algjebra Elementare
2.1 Numrat
Numrat & veprimet Thyesat & numrat dhjetor Përqindjet

2.2 Eksponentët
Eksponentët e plotë Exponentët thyesorë Rrënjët

2.3 Shprehjet
Shprehjet e plota Shprehjet thyesore

Paranjohuritë:

Duhen njohur veprimet me numra të përfshira në numra, njësinë 2.1.

(Fuqitë) paraqiten tek numrat Qëllimet e mësimit: Eksponentët ( (variablat) kur numri (va (variabla) shumëzohet me veten. Në fillim, është prezentuar një hyrje e shkurtë e shënimeve të përdoru që ka dëshmuar të jetë e përdorura rëndësishme. Kështu, në mënyrë të natyrshme paraqitet nevoja që koncepti i ekspo eksponentëve të zgjerohet tek numrat racional. Kjo mu mund të interpretohet si invers i eksponentëve me numra të plotë, dhe që është arsyeja pse në matematikë janë

58 | F a q e

2. Algjebra elementare

prezentuar si nocione ekuivalente të ashtuquajturat rrënjët. Meqë ky veprim paraqet hapin themelor të llogaritjeve kur kemi të bëjmë me njehsimin e interesit, kthimin e interesit në kapital, konkludojmë se veprimet me eksponentë shihen si fundamentale në matematikën financiare. Në vitet e para të shkollës, mësojmë se si të zbatojmë sistemin tonë numerik. Intuitivisht fillojmë me sistemin dhjetor, për të cilin folëm në seksionin paraprak. Quhet sistem dhjetor sepse bazohet në fuqitë e numrit 10. Mbase numri 10 është zgjedhur për shkak të faktit se kemi 10 gishta, të cilët me siguri ishin mjeti i parë ndihmës me të cilin u shërbyen qeniet njerëzore për të kryer llogaritje. Kështu themi se duartë tona, shërbyen si abakusi ynë i parë, mbase edhe si kalkulatori i parë i xhepit. Le t’i hedhim edhe një sy tjetër sistemit tonë të numrave. Pothuajse pa menduar, ne mund të interpretojmë numrin 2860 si:

2 ×1000 + 8 ×100 + 6 ×10 + 0 ×1 = 2 ×10 ⋅10 ⋅10 + 8 ×10 ⋅10 + 6 ×10 + 0 ×1
Me fjalë të tjera, meqë ne shkruajmë çdo numër në secilën pozitë, për të theksuar shumëfishin e numrit 10, baza e sistemit tonë numerik, dhe mbi të gjitha, sepse gjithkush është pajtuar që kjo të jetë konventa jonë, mund të shmangemi nga rreshti i detalizuar dhe i komplikaur dhe të shkruajmë 2860. Këtë mund ta bëjmë meqë tashmë janë krijuar mjaft simbole për të plotësuar zbrastësinë në mes të çfarëdo dy shumëfishëve të bazës. Për këtë qëllim në sistemin dhjetor nevojiten saktësisht dhjetë simbole, pikërisht dhjetë shifrat me të cilat jemi të gjithë të njohur: 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9 Çdo numër tjetër mund të paraqitet si shumëfish i bazës. Tani mund të spekulojmë se a thua do të ishte zhvilluar ndonjë sistem tjetër numerik nëse njerëzit nuk do të kishin 10 por 8 gishta, ose mbase 16 gishta. Në bazën 8 ose në sistemin oktal nevojiten vetëm 8 simbole, pra mund të veprojmë vetëm me shifrat: 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7

2.2 Eksponentët

F a q e | 59

Rrjedhë se në sistemin me bazë 16, të njohur si sistemi heksadecimal, nevojiten 16 simbole. Meqë ky sistem gjen zbatim në apekte të ndryshme të teknologjisë informative, është arritur marrëveshja që të përdoren numrat nga 0 deri 9 dhe 6 shkronjat e para të alfabetit (të gjuhës angleze): 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, A, B, C, D, E, F Me fjalë të tjera, në sistemin heksadecimal kemi: A = 10, B = 11, C = 12 etj. Vëmendja filloi të fokusohet në sisteme të ndryshme numeriku, kryesisht për shkak të faktit se zbuluesit e kompjuterëve realizuan se mekanizmi i kalkulimeve në një kompjuter mund të bazohet vetëm në dy gjendje: “rrymë” ose “jo rrymë”, “magnetizuar” ose “jo i magnetizuar”. Kështu e tërë logjika e kalkulimeve duhej të ndërtohej duke u bazuar në sistemin me bazë 2 ose sistemin binar, i cili ka nevojë vetëm për dy simbole. Në sistemin binar janë vetëm dy shifra: 0 dhe 1 Le të shohim numrin 2680 në sisteme të ndryshme numerike? Dhjetor 2860 = 5 × 512 + 4 × 64 + 5 × 8 + 4 ×1 → 5454 oktal Dhjetor 2860 = 11× 256 + 2 ×16 + 12 ×1 → B2C heksadecimal Dhjetor 2860 = 1× 2048 + 1× 512 + 1× 256 + 1× 32 + 1× 8 + 1× 4 → 101100101100 binar Saktësisht si edhe në sistemin dhjetor me të cilin jemi të njohur, shumëfishët e bazës shumëzohen me faktor të përshtatshëm dhe mblidhen. Duke pozicionuar faktorët në atë mënyrë që ata t’i korrespondojnë saktësisht shumëfishëve, është e mundur të shkruajmë numrat në mënyrë shumë më të shkurtë se sa të shkruhet e tërë shuma. Ideja bazë është të paraqitet marrëdhënia sistematike në mes të shumëfishëve dhe bazës në formë të përshtatshme. Për këtë qëllim, matematikani dhe filozofi Frances René Descartes (1595 – 1650; për nder të Descartes sistemi koordinativ kënddrejtë njihet si “sistemi koordinativ Kartezian”) prezentoi një lloj të shënuari, në të cilin shumëfishët e bazës shënohen mbi indeksë dhe quhen “eksponentë” (ose ndonjëherë edhe “indeks”).

kurse eksponenti në këtë kapitull do të jetë numër i plotë. ⋅ x (n herë) = x n Faktori që përsëritet (4 ose x. 3.25 ( − 4) 0 = 1 . numri i përsëritjeve quhet eksponent. 2.. Baza mund të jetë çfarëdo numri real. përkatësisht) quhet baza kurse numri i përsëritjeve (5 ose n) quhet eksponenti (fuqia.5) 2 = 1. PËRKUFIZIMI I EKSPONENTËVE TË PLOTË Për numrin real x dhe numrin e plotë pozitiv n përkufizojmë: xn = x ⋅ x ⋅ .1 Eksponentët e plotë Nëse një numër e shumëzojmë me veten disa herë mund të shkruajmë: 4 ⋅ 4 ⋅ 4 ⋅ 4 ⋅ 4 = 45 ose x ⋅ x ⋅ . që rregullat e njohura të llogaritjeve algjebrike t’i transformojmë në atë mënyrë që të mos paraqiten kontradiksione. 25 = 2 ⋅ 2 ⋅ 2 ⋅ 2 ⋅ 2 = 32 30 = 1 (1.. Lexohet: "4 në fuqinë 5" ose "x në fuqinë n". ⋅ x (n herë faktor i x) Numri x quhet baza.5 ⋅1. treguesi) . 2..2. Veprimi quhet “x në fuqinë n”. 4.60 | F a q e 2.. Paraqitja e tij paraqet për ne detyrë. Algjebra elementare Shënimi përkatës quhet shënim eksponencial.5 = 2. Në vijim do të merremi me rregullat e njehsimeve që aplikohen kur formulat ose shprehjet përmbajnë indeksa. Për n = 0 dhe x ≠ 0 vlen: x0 = 1 ( 00 nuk është i përkufizuar dhe quhet shprehje e pacaktuar) SHEMBUJ 1.

125 2 8 3 1 ( −3) −3 = (−1. merret: x−n = 1 xn 0−n nuk është i përkufizuar. PËRKUFIZIMI I EKSPONENTËVE TË PLOTË NEGATIV Nëse eksponenti është negativ numri 1 në mënyrë të përsëritur pjesëtohet me bazën. D.5) −2 1 1 1 = =− ( −3) ⋅ ( −3) ⋅ ( −3) −27 27 ( −3) 1 1 1 = = = ( −1. 3.2 Eksponentët F a q e | 61 Kjo nënkupton se numri në mënyrë të përsëritur shumëzohet me bazën. 2−3 = 1 = = 0.5) 2 ( −1. Veprimi invers i shumëzimit është pjesëtimi.th.5) ⋅ ( −1..25 3 1 = PËRDORIMI I KLLAPAVE Në mënyrë që të zgjerohet efekti i eksponentëve duhet përdorur kllapat: (a ⋅ b)n = a n ⋅ b n . SHEMBUJ 1. për të pjesëtuar një numër me eksponentë një herë e zvogëlojmë eksponentin për 1.m.2.5) 2. 2. Kështu pjesëtimet e njëpasnjëshme mund t’i paraqesim me eksponentët negativ.

3:Njehsimi i shprehjeve . 4. Algjebra elementare SHEMBUJ 1. 2. 25 + 32 − 48 = 9 Tabela 2. 3. 2. Njehsojmë shprehjet brenda kllapave nga brenda – jashtë Njehsojmë eksponentët Kryejmë shumëzimet (pjesëtimet) Kryejmë mbledhjet (zbritjet) SHEMBUJ (3 ⋅ 4 − 7) 2 + 4 ⋅ 2 3 − 3 ⋅ 4 2 Hapat 1 2 3 4 (3 ⋅ 4 − 7) 2 (3 ⋅ 4 − 7) = 5 +4 ⋅ 23 −3 ⋅ 42 Komentet Kryejmë veprimet brenda kllapave 52 = 25 23 = 8 4 ⋅ 8 = 32 42 = 16 3 ⋅16 = 48 Eksponentët Shumëzimet Rezultati. 3. 2 ⋅ 32 = 2 ⋅ 9 = 18 (2 ⋅ 3) 2 = 6 2 = 36 22 ⋅ 3 = 4 ⋅ 3 = 12 NJEHSIMI I SHPREHJEVE ME EKSPONENTË Nëse detyra përmban shprehje të ndryshme algjebrike me shumëzimin (pjesëtimin) dhe mbledhjen (zbritjen) vargu i veprimeve është: 1.62 | F a q e 2.

4:Veprimet me kllapa Përveç rregullave të mësipërme të cilat pak a shumë paraqesin vargun elementar të njehsimeve algjebrike. ekzistojnë edhe disa veti të eksponentëve që vlen për t’u mbajtur në mend. .2.2 Eksponentët F a q e | 63 Ky është një shembull ku përdoren tre eksponentë: 2   3    2 ⋅ (−1) − 1 − 4  − 100   3 Kujtojmë se veprimet me kllapa duhen kryer në drejtimin nga brendajashtë! Hapat 1 2 3 4 5 6 2   3    2 ⋅ (−1) − 1 − 4  − 100   3 Komentet Kllapa e brendshme Shumëzimi dhe zbritja Kllapa e dytë Kllapa e tretë Eksponentët Rezultati pas zbritjes ( −1)3 = − 1 2 ⋅ ( − 1) − 1 = − 3 [ − 3]2 = 9 {9 − 4} = 5 53 = 125 125 − 100 = 25 Tabela 2.

64 | F a q e 2. m numra të plotë. Algjebra elementare VETITË E EKSPONENTËVE TË PLOTË Le të jenë x . dhe n. 3. 3x 4 3 4. 5. • x m ⋅ x n = x m+ n • • xm x n = x m−n n ( xm ) = x m⋅n • ( x ⋅ y )m = x m ⋅ y m x xm •   = m për y ≠ 0 y  y SHEMBUJ 1. 2. x 2 x5 ⋅ x 2 4x 3 3 = 3 x 4−3 = 3 x = 1 5+ 2 − 3 1 4 = x x 2 2 (32 ) = 32⋅3 = 36 m ( x 3 ) = x 3m . m 23 ⋅ 24 = 23+4 = 27 35 ⋅ 3−4 = 35−4 = 31 = 3 43 ⋅ 4−3 = 43−3 = 40 = 1 Nga shembulli i fundit mund të konkludojmë se meqë 43 ⋅ 4−3 = 1 → 4−3 = 1 4 3 shprehja 4−3 duhet të jetë elementi invers in 43 dhe anasjelltas. 7. 6. y numra realë.

y ≠ 0 1 x n y SHEMBUJ 1.  73   5 8    −2  7−6  810 =  −10  = 6   8  7 4 y4 x6 (2 x −3 ⋅ y 2 ) 2 = 2 2 ⋅ x −6 ⋅ y 4 = 3 3. m numra të plotë. dhe n .2 Eksponentët F a q e | 65 8. • • x −m = x    y −m 1 xm = → 1 x  y   m xm =  y =  x m 1 x −m për x ≠ 0 për x .2. y ≠ 0 • x −m y −n 1 m yn = x = m për x . 4. 2. ( 3a 2 ⋅ b3 ) x −5 x −3 m = 3m ⋅ a 2 m ⋅ b 3 m = x −5−( −3) = x −5+3 = x −2 = 1 x2 10. (2 x)−1 = 1 2 krahasuar me 2x −1 = ! 2x x VETITË E EKSPONENTËVE TË PLOTË NEGATIV Le të jenë x dhe y numra realë.  a2  a6 a6 ⋅ b6 (a ⋅ b)6 =  −2  = 3 −6 =  2b  2 ⋅ b 8 8   7 x −8 4x −5 = 7 −8−( −5) 7 −3 7 x = x = 3 4 4 4x . 9.

6.66 | F a q e 3 3 2.  a4 ⋅ a−3   a4−3   a 3 −2  −2 5  =  −2+5  =  3  = a  a ⋅a   a  a      ( ) 3 = a−6 Të gjitha formulat vlejnë nëse shumat ose shprehje të tjera e formojnë bazën. Algjebra elementare 5.  x2 − 1  ( x2 − 1)3 =   x+2   ( x + 2)3   KUJDES – GABIMET E ZAKONSHME • Vetitë e eksponentëve të plotë (3 + 2) 2 ≠ 32 + 22 2 −3 ≠ − 2 3 43 ≠ 4 + 4 + 4 23 ⋅ 24 ≠ 212 2 ⋅ 34 ≠ 64 23 ⋅ 52 ≠ 105 (5 ) 2 3 ≠ 5(2 ) = 58 3 • Eksponentët negativ 2 −3 ≠ ( −2)3 • Baza negative ( −2) 2 ≠ −4 ( − 2) 3 ≠ 8 . ( a + b )3 ( a + b) 2 = ( a + b)3− 2 = a + b = ( x − 1) 4−3 3( x + 2) 3− 2 ( x + 2) 2 ⋅ ( x − 1) 4 3( x + 2) ⋅ ( x − 1) 3 3 3 = x −1 3( x + 2) 8. 7.

2. ashtu që të ketë vetëm eksponentë jonegativ: a) d) g) 32 ⋅ 34 ( − 4) − 2 (2 x ⋅ y ) −2 b) e) h) 23 ⋅ 33 a5 ⋅ a−5 c) f) −1 45 43 (3a ) 2 ⋅ (3a 2 ) ⋅ a 3  a2 ⋅ b3   −4 2   a ⋅b    i) 3  2  3 x  −4 j) ( 2x 2 ⋅ y −2 −3 ) k)  a −2 ⋅ b3   −3 2   c ⋅d    l) 216 ⋅ 28 ⋅ 2 −14 212 ⋅ 2 −4 ⋅ 23 .1: EKSPONENTËT E PLOTË Rezultatet gjenden menjëherë pas detyrave. Ne qëllimisht jemi përcaktuar të mos e paraqesim metodën që rekomandojmë sepse dëshirojmë të ju inkurajojmë në shqyrtimin e metodave alternative. Aty keni vetëm rezultatet përfundimtare. në rast se keni marrë rezultat të gabuar.2. Zbatoni shënimin eksponencial në shprehjet vijuese: a) d) 2 ⋅ 2 ⋅ 2 ⋅ 3⋅ 3 x⋅ y⋅ z⋅ x⋅ y x⋅ y⋅ z b) e) 3⋅3⋅3 4 4 4 c) (2a) ⋅ (2a) ⋅ (2a) ⋅ (2a) (3b) ⋅ (3b) ( − 2 x ) ⋅ ( − 2 x ) ⋅ ( − 2 x ) ⋅ (2 x ) f) 1  −2  1  1    ⋅ 2 ⋅ ⋅   ⋅ ⋅ (2) 2  1  2  −2  g) 17 ⋅17 2 17 −2 2. 1. duke ju lejuar ju që të krahasoni rezultatet tuaja me ato që kemi dhënë ne.2 Eksponentët F a q e | 67 USHTRIMI 2. Të thjeshtohen shprehjet vijuese.

0000002 w) x) 1.0004 0.68 | F a q e 2. ashtu që të mos ketë thyesa x2 (shembull: 3 = x 2 ⋅ y −3 ): y a) (2c 2 )3 4c 5 −2 b) −10 x 2 ⋅ y 3 5 x3 ⋅ y 2 −2 c) x −1 y −2 ( x 2 ⋅ y −3 ) −2 ( y ⋅ x −2 ) 3 d)  a3 ⋅ b 2   4 2  b ⋅a    e) −1  2 x −3 ⋅ y 2    2 x ⋅ y −1     f) 2 g)  −2  −2   a ⋅ b      a 2 ⋅ b 3     h)  36 x−2 ⋅ y −1   −2 2 −2   (3x ) ⋅ y     x−3 ⋅ (2 y −2 )2  ⋅ 3 −2     2x ⋅ y  .000 3. Të thjeshtohen shprehjet vijuese.000. Algjebra elementare m) 3 x 4 ⋅ 23 ⋅ x 6 (2 x 3 )3 ⋅ (3 x ) 2 −3 n) 1 a−2 ⋅ b−5 ( a 2 ⋅ b − 3 ) −2 (a −4 o)  a3 ⋅ b−2   −5 3   2a ⋅ b    (4 x )0 5 p)  x −4   −2  x    q) −2 ⋅ b) 3 r) s)   2 x 3       3y     t) 27 x −3 (3x)2 1 100 u) 8 ⋅104 2 ⋅10−2 v) 0.

2 Eksponentët F a q e | 69 REZULTATET 2.2.1: EKSPONENTËT E PLOTË 1. a) d) 36 1 b) 2 63 1 42 33 a7 ( −4 ) 1 e) g) (2 x ⋅ y ) 2 h)  1   6   a ⋅b  i) 3  x3     2   1 2 4 j)  y2   2  2x    3 k)  ( c ⋅ b) 3    (a ⋅ d ) 2     a ⋅b 2 5 l) 1 m) 3x n) q) 6  a8  o)  5   2b    r) u) 1 5 p) s) v) 3. a) d) g) x6  3y     2x  a8 ⋅ b3 t) 3 x 5 4 ⋅106 2 ⋅103 w) 10−2 b) e) h) − 2 x −1 ⋅ y x 8 ⋅ y −6 x) 106 c) f) x −1 ⋅ y 2 x2 ⋅ y3 2c a−2 ⋅ b4 a −2 ⋅ b −10 25 x−2 . a) 23 ⋅ 32 x⋅y b) (3) 4 3 c)  ( 2a ) 2     3b    2 d) e) ( −2 x )3 ⋅ (2 x ) f) ( 1 )3 ⋅ (2)3 2 c) f) g) 175 2.2.

70 | F a q e 2. ajo me rrënjë në anën e majtë dhe forma eksponenciale në anën e djathtë janë ekuivalente. Nëse supozojmë se eksponenti është racional.   m 1   Nëse zëvendësojmë n=m formula do të bëhet: x = xm =  xm  . e që është: x = x2 . Formula e mësipërme jepte rezultatin kur shprehja eksponenciale x m ngritej në fuqinë p: Ne thjeshtë e shumëzonim eksponentin me p. merret: m x n =  xn  .   m 1 m   Për m = 2 rezultati do të jetë: 1 x =  x2      2 RRËNJA KATRORE 1 Me fjalë të tjera: x 2 është numri i cili kur të ngritet në katror e jep x. Ne së pari do të diskutojmë 1 . Ky rezultat mund të na habitë sepse ne jemi të mësuar me një paraqitje tjetër të rrënjës katrore. Shtrohet pyetja: A ka kuptim të flitet për eksponentët jo të plotë. Që të dy format. Numri me këtë veti në përgjithësi njihet si rrënja katrore e x.2 Eksponentët Thyesorë Në seksionin e fundit kemi mësuar veprimet me eksponentë të plotë.2. Algjebra elementare 2. për shembull për eksponentët thyesor (racional)? Kujtojmë formulën: ( x m ) p = x m⋅ p .

2. . Diskutimi ynë do të jetë i kufizuar tek rrënjët e numrave realë. 1 Pse ky rezultat quhet rrënja themelore? Përgjigjen e marrin duke kërkuar t’i përgjigjemi pyetjes tjetër: Sa rrënjë katrore të 4 ekzistojnë? Kjo nënkuptonë se në po kërkojmë numra. katrori të cilëve është 4. ekuacioni vijues nuk ka zgjidhje reale: x2 = −4 Ekzistonë vetëm një zgjidhje për: x3 = 27 → x = 3 Dhe gjithashtu ekzistonë vetëm një zgjidhje për: x3 = −27 → x = −3 Katër shembujtë e mësipërmë mund të gjeneralizohen si në vijim.2 Eksponentët F a q e | 71 eksponentët racional në kuadër të konceptit të eksponentëve në tërësi dhe pastaj për formën ekuivalente – formën me rrënjë. Ata paraqesin zgjidhje të ekuacionit: x 2 = 4 → x1/2 = ±2 Megjithatë. Ekzistojnë dy numra të tillë: 2 dhe −2. y dhe numrin natyror n le të jetë: yn = x y = x n quhet rrënja e n-të themelore e x-it. PËRKUFIZIMI I RRËNJËS SË N-TË THEMELORE Për numrat realë x.

72 | F a q e 2. 5. …) ekziston vetëm një rrënjë e n-të e numrit real pozitiv x: 1 +x n Nëse n është tek ekziston një rrënjë e n-të e numrit real negativ x: 1 −x n SHEMBUJ 1. Algjebra elementare NUMRI I RRËNJËVE Nëse n është çift (pra 2. 7. 5. 7. e ndonjëherë dy zgjidhje për një ekuacion të tillë të thjesht si x n = a . . 2. 4. Ata e quajnë atë rrënja themelore e ekuacionit të mësipërmë. …) ekzistojnë dy rrënjë të n-ta të numrit real pozitiv x: ±x n Nëse n është çift dhe x është numër real negativ. Kështu. 4. Nëse n është tek (pra 3. 3. matematikanët kanë përkufizuar rezultatin vijues. 6. 1 x2 = 16 x4 = 16 3 → → x1/2 = ±4 x1/2 = ±2 x=5 x = −4 x=4 Nuk ka zgjidhje reale! Nuk ka zgjidhje reale! x3 = 125 → x = −64 → x3 = 64 → x2 = −25 → x = −16 → x5 = −32 → 4 x = −2 Duket pak irituese që ndonjëherë kemi një zgjidhje. nuk ka asnjë rrënjë reale. 8. 6.

2 3 2 . 4. 3. x2 = 16 x4 = 16 → → 16 2 = 4 16 4 = 2 1253 = 5 1 1 1 x3 = 125 → x 3 = − 64 → ( − 64 ) 3 1 3 1 1 = −4 x3 = 64 → 64 = 4 (−25) 2 nuk ekziston! (−16) 4 nuk ekziston! (−32) 5 = −2 1 x 2 = −25 → x 4 = −16 → x5 = −32 → 1 2 Si do të përkufizohet simboli 53 ? Nëse vetitë e eksponentëve vlejnë për 2  1 eksponentët racional atëherë 5 =  5 3  . 6. se 53 duhet të   paraqes katrorin e rrënjës së tretë të 5. Të përgjithësuarit e këtij vëzhgimi sjell deri tek përkufizimi i përgjithshëm i eksponentëve thyesor. kur x = 0 SHEMBUJ 1.2 Eksponentët F a q e | 73 RRËNJA THEMELORE 1 Të përkufizohet x n si rrënja e n-të themelore nënkuptonë se ekziston vetëm një e tillë e që është: • rrënja pozitive kur n është çift dhe x është numër real pozitiv • rrënja pozitive kur n është tek dhe x është numër real pozitiv • rrënja negative kur n është tek dhe x është numër real negativ • zero. 7. që d.m. 5.2. 2.th. 8.

74 | F a q e 2. Të gjitha shkronjat paraqesin numra realë pozitiv. 2. Algjebra elementare RREGULLAT E NJEHSIMEVE ME EKSPONENTË THYESORË Nëse m dhe n janë numra natyrorë dhe x është numër real (i cili nuk duhet të jetë negativ për n çift). 3. 5  3x 1  ⋅  2x 1  = 6x 1 + 1 = 6x 2+3 = 6 x 6 3 2 3 2 6          4x 1  3 4 4 4 4  = = 1 1 = 3− 2 = 1 1 1 −1 −3  x2  x2 ⋅ x 3 x2 x6 x6   . 1. atëherë vlen:  1 • x =  x n  = xm   m n m ( ) m 1 n dhe 1 • x −m n = 1 xn m  1 = 1  n x   1 n  = m   x   SHEMBUJ Të thjeshtohen shprehjet dhe rezultatet të paraqiten me eksponentë pozitiv. 1 2 8 =  8 3  = 22 = 4 or 8 3 = 82     2 3 1 (−8) =  (−8) 3  = (−2)5 = −32     5 3 2 ( ) 1 3 = 64 3 = 4 1 5 4.

2 Eksponentët F a q e | 75 KUJDES – GABIMET E ZAKONSHME Vetitë e eksponentëve thyesorë 2 43 1 ≠ 42 42 ≠ 3 3 4 16 4 ≠ 4 x3 ≠ 1 1 1 x3 8 3 ≠ 8 −3 ( 4 ⋅ x2 ) 1 2 ≠ 4⋅ x Eksponentët negativ thyesorë 4 − 3 ≠ (−4) 3 1 1 4 −1 3 ≠ 1 43 .2.

Njehsoni nëse është e mundur: 1 a) d) 83 (−64) 1 1 6 b) e) (−8) 3 1 c) 1 2 −8 3 1 1 64 ⋅ 36 83 ⋅ 646 2 5 1 2 f) 64 2 1 16 2 g) 25 ⋅165 1 h) 2. në rast se keni marrë rezultat të gabuar. Thjeshtoni shprehjet duke përdorur vetitë e eksponentëve: a) d) f) 1 42 1 b) (3a 7 ) ⋅ (2 a −5 ) 7 c) x5 ⋅ x −5 325 (−32) −3 5 e) (a −1 ⋅ b ⋅ a 3 ⋅ b 5 )2 g) −2 x −4 3 ⋅x ⋅x −2 1 3 4 h) x5 x −1 5 1 i) (a 2 ⋅ b4 ) 1 4 j)  a3   5 b    k) 4  a2 ⋅ b−4  2  −2 2   a ⋅b    (1256 ) 9 1 l) (a + b) −2  1 m) 1616    n) .76 | F a q e 2. duke ju lejuar ju që të krahasoni rezultatet tuaja me ato që kemi dhënë ne. 1.2. Algjebra elementare USHTRIMI 2. Ne qëllimisht jemi përcaktuar të mos e paraqesim metodën që rekomandojmë sepse dëshirojmë të ju inkurajojmë në shqyrtimin e metodave alternative. Aty keni vetëm rezultatet përfundimtare.2: EKSPONENTËT THYESORË Rezultatet gjenden menjëherë pas detyrave.

Të rregullohen shprehjet ashtu që të kemi paraqitje vetëm të eksponentëve pozitiv: a) a ⋅b 2 3 −1 2 b) x   −1 3    −2 c) −1 2  x−2  4  3  y     x− 1 ⋅ y − 1  3  3    −2 1 d) (8 x ⋅ y ) 3 −3 1 6 e)  4a−2   −4  b    f) 1 g)  x−2  4  −3  y    1 h)  8x −3 ⋅ y −3  6     −5 6  x  .2.2 Eksponentët F a q e | 77 o) 1012 ⋅10−8 106 ⋅10−5 p) x5 ⋅ x x 2 −5 4 −1 5 1 ⋅ x5 3.

2: EKSPONENTËT THYESORË 1.78 | F a q e 2. a) a3 b 1 2 b) 1 x 2 3 c)  1 4  2 3 x ⋅y    d)  8x3 6  3  y    y   2 x    3 1 4 e) a 2b2  8 6  13   x 6 ⋅ y3    1 f) ( x ⋅ y )3 2 g) h) . Algjebra elementare REZULTATET 2. a) d) g) 2 1 b) −2 c) −2 −64 6 → nuk ka zgjidhje e) 2 48 f) 2 h) 27 6a 2 − 1 8 2 2. a) e) 2 b) 8 6 c) 1 d) h) 2 a3 ⋅b5 1 2 f) g) 1 a2 b 3 x 1 ( a + b) 2 4 i) a ⋅b j)  b5   3 a    25 k) l) m) 2 n) o) 103 1 p) x5 2 3.2.

. ne jemi shumë më familiar me termin “rrënja katrore” duke e përdorur shenjën (=operatorin) ose për të qenë më preciz: 2 Për shembull: x 2 = 9 → x = ± 2 9 = ± 9 = ±3 . PËRKUFIZIMI I RRËNJËS SË N-TË Për n numër natyror më të madh se 1 dhe x numër real. dhe x quhet radikandi. Zakonisht. E fillojmë diskutimin me përkufizimin e rrënjës së n-të. Në këtë njësi do të shohim se si janë të ndërlidhura të dy format mes vete dhe të shqyrtojmë disa veprime elementare me rrënjët. Le të jemi të vëmendshëm se rrënja katrore pa shenjë çdoherë është rrënja katrore themelore. n quhet indeksi. Simboli quhet radikali. e përkufizojmë n x të jetë rrënja themelore e n-të e x-it.3 1 RRËNJËT Më parë kemi paraqitur eksponentët racional përmes përkufizimit vijues: x 2 është numri i cili nëse ngritet në katror jep x.2.2. e që është: n x = xn 1 Në rastin kur n = 2.2 Eksponentët F a q e | 79 2. Numri me këtë veti në përgjithësi njihet si rrënja katrore e x-it. 1 Të dy mënyrat e paraqitjes se rrënjës katrore – forma eksponenciale x 2 dhe ajo me rrënjë x – janë ekuivalente. rrënja e dytë apo rrënja katrore zakonisht shënohet me x . Ka raste kur është më e përshtatshme të punohet me formën me rrënjë se sa me atë eksponencial por edhe anasjelltas.

Relacionet vijuese në këtë drejtim janë shumë të rëndësishme. 4 = 2 dhe jo 4 = ±2 ! Për dallim: Ekuacioni x 2 = 4 ka dy zgjidhje x1/ 2 = ± 4 = ± 2 2. . 7. x = −64 → 11. Algjebra elementare SHEMBUJ 1. 9. 8. 5.80 | F a q e 2. shpesh është përparësi të jemi në gjendje të zhvendosemi prej formës racionale eksponenciale në atë të rrënjëve dhe anasjelltas. x = 64 → 12. x 4 = −16 → 14. x 2 = −25 → 13. 6. 3. 4. x = −32 → 5 −16 nuk ekziston! −32 = −2 Siç cekëm më sipër. 3 3 8 = 83 = 2 −8 = ( −8 ) 3 = −2 1 1 5 −9 → nuk ekziston zgjidhja reale 0 =0 3 −125 = −5 x 2 = 16 x = 16 3 4 → → 4 3 3 3 16 = 4 16 = 2 125 = 5 −64 = −4 64 = 4 −25 nuk ekziston! 4 5 x3 = 125 → 3 10.

2 1 3 x 3 = x2 =  x 3  =     2 (3 x) 2 2 2 1 8 3 = 3 82 = 3 64 = 4 gjithashtu: 8 3 =  8 3  =     2 1 1 − a 5= 2 = 5 2 a a5 1 1 1 1 − 16 4 = 1 = 4 = 16 2 16 4 2 (3 8) 2 = 22 = 4 27 −2 3 = 1 27 2 3 = 1  27 1   3   2 = 1 ( 3 27 ) 2 = 1 3 2 = 1 9 6. 3.2 Eksponentët F a q e | 81 SHNDËRRIMI EKSPONENT RACIONAL/ RRËNJË Nëse m dhe n janë numra të plotë pozitiv (n > 1). 5.2. 4. 03 = 0 2 . 2. dhe x është numër real jonegativ kur n është çift– • • • x n = xm m m ( ) 1 1 n = n xm x n =  xn  =     m (n x ) 1 1 n m x −m n = 1 x m n = ( xm ) 1  n x    = 1 n m x • x −m n = 1 x m n = 1 m  = 1 (n x ) m SHEMBUJ 1.

n Megjithatë. q numra natyrorë të tillë që m>n dhe p p<q mund të ndajmë r = m = i + q dhe marrim: n • • x n = xr = x m p i+ q = xi ⋅ x q = xi ⋅ x p p q x −m n =x −r =x p −(i + q ) = x 1 p (i + q ) = i 1 x ⋅x p q = x−i =q q xi ⋅ x p xp 1 SHEMBUJ 1. 2. ne përdorëm vetëm ekspoentët racional më të vegjël se 1. p. në rastin m > n eksponentin racional çdoherë mund ta ndajmë në pjesën e tij të plotë dhe në pjesën thyesore. r numra realë dhe i. a3 = a 7 2+ 1 3 = a2 ⋅ a 3 = a2 ⋅ 3 a 1 . si në vijim: r= m n =i+ p q ku i është numër i plotë dhe p<q.82 | F a q e 2. n. SHEMBUJ 1. r = 9 = 2+ 1 4 4 r = − 7 = −(1 + 1 ) = −1 − 1 6 6 6 6 r = 33 = 3 + 9 = 3 + 2 9 3 Në bazë të kësaj ndarje mund të konkludojmë: EKSPONENTËT THYESOR MË TË MËDHENJË SE 1 Për x. m. 3. Kjo nënkupton se eksponentët kanë qenë thyesa të rregulta m ku emëruesi n është më i madh se numëruesi m. Algjebra elementare Ndonëse nuk e tham në mënyrë eksplicite.

2 Eksponentët −17 5 2 −3− 5 F a q e | 83 2 −5 2.2. y vlejnë identitetet vijuese: • n n x =  xn  = x   1 n   Kjo nënkuptonë se rrënja e n-të dhe fuqia e n-të janë veprime inverse. 3. 1 x3 = 3 x ( 2a 2 ⋅ b5 ) 1 7 = 2a 2 ⋅ b5 = 7 2 ⋅ a 2 ⋅ b5 7 7 7 ( x−3 ⋅ y7 ) 3 5 = 5 x−3 ⋅ y 7 −3 ( ) ( ) 3 3 = 5 x(−3)⋅3 ⋅ y7⋅3 = 5 x−9 ⋅ y 21 2  u − 3 ⋅ v− 1  4     =u 2 ( − 3 )⋅(−3) ⋅ v( − 1 )⋅(−3) = u 2 ⋅ v 3 = u 2 ⋅ 4 v3 4 4 Kaloni nga forma me rrënjë në formën ekponenciale racionale: . 4. • • n x ⋅ y = ( x ⋅ y) n = x n ⋅ y n = n x ⋅ n y 1 1 1 n x y = () 1 x n y = xn y 1 1 n = x për y ≠ 0 ny n SHEMBUJ Kaloni nga forma ekponenciale racionale në formën me rrënjë: 1. 2. 2 =2 4 = 2−3 ⋅ 2 = 1 23 ⋅ 2 2 5 = 1 23 ⋅ 22 5 = 1 8⋅ 5 4 3 9 = 33 = 3 12 1+ 1 3 = 31 ⋅ 33 = 3 ⋅ 3 3 1 VETITË E RRËNJËVE Për numrin natyror n më të madh se 1 dhe numra realë pozitiv x. 3.

7. 3 ( x⋅ y 2 3 )  =  x ⋅ y2  2 ( ) 3 3 1 2  = x⋅ y  ( ) 3 3 = x ⋅ y2 7 772 = 77 7 16 ⋅ 4 = 64 = 4 ⋅ 2 = 8 4 x 8 ⋅ y 6 = x8 ⋅ y 6 125 x 2 ( ) 1 4 = x 4 ⋅ y 4 = x2 ⋅ y 2 8 6 3 3 = 3 125 x2 3 = 5 2 x3 x4 = 9 3 x4 x2 = 3 9 16 ⋅ x ⋅ y 5 ⋅ 3 4 ⋅ x 4 ⋅ y 2 = 3 16 ⋅ x ⋅ y 5 ⋅ 4 ⋅ x 4 ⋅ y 2 = = 4 ⋅x ⋅y ( 3 5 7 ) 1 3 = 4⋅ x3 ⋅ y3 5 7 KUJDES – GABIMET E ZAKONSHME Vetitë e rrënjëve 3 8 ≠ 38 −4 ≠ −2 5 10 ≠ 2 . 9. 11. 10. 8.84 | F a q e 2. Algjebra elementare 5. 6.

Kaloni në formën eksponenciale racionale. 2 a) m3 b) (2 xy 3 ) 5 2 c) ( x + y) 3 1 d) x3 + y3 1 4.3: RRËNJËT Rezultatet gjenden menjëherë pas detyrave. në rast se keni marrë rezultat të gabuar. Të mos bëhen thjeshtime. Thjeshtoni format me rrënjë: a) 3 a 2 ⋅ x4 27x5 ⋅ y2 x ⋅ y5 b) 3 −27 ⋅ x3 8a2 ⋅ 4 2a2 c) 3 125 8 d) 3 −1 e) 4 f) 1 ( 3 8) 1 2 3.2. duke ju lejuar ju që të krahasoni rezultatet tuaja me ato që kemi dhënë ne. Të mos bëhen thjeshtime. a) d) 3 x b) e) 3⋅ x5 x2 + y 2 3 c) f) 3m⋅ n5 3 3 6 5a3 ⋅ b7 x+ y . Aty keni vetëm rezultatet përfundimtare. Ne qëllimisht jemi përcaktuar të mos e paraqesim metodën që rekomandojmë sepse dëshirojmë të ju inkurajojmë në shqyrtimin e metodave alternative. Njehsoni nëse është e mundur: a) d) g) 3 8 b) e) h) 3 −8 −16 c) f) 5 −32 −5 32 64 16 64 ⋅ 36 5 2 ⋅ 5 16 2. 1. Kaloni në formën me rrënjë.2 Eksponentët F a q e | 85 USHTRIMI 2.2.

a) a ⋅b 2 3 −1 3 b) −1 2 x   −1 3    −2 c)  x−2  4  3  y    a −1 2 1  4a−2  d)  2   b    e) (8 x ⋅ y ) 3 −3 1 6 f) ⋅ x2 −1 3 b−2 ⋅ y 7. a) d) 3 6 4 b) e) 3 24 c) f) 4 4. Të ndryshohet shprehja ashtu që ketë vetëm ekponent pozitiv. Të shkruhen në formën e thjeshtuar duke përdorur formën me rrënjë ose eksponentët racional.86 | F a q e 2.001  7  10    10  160.25 13 . Njehsoni duke përdorur kalkulatorin. a) 5 173 ⋅ 172 5 b) 3 ( x2 ⋅ y)4 18 x 2 ⋅ y 8x 2 x ⋅ 8x ⋅ y c) 3x ⋅ 6 x 2 d) g) i) l) 4 x a2 ⋅ (a + b ) 4 e) h) j) 3 f) 25a 2 5a 5 (2m)7 ⋅ (2n)4 a ⋅ b3 k) 3 a2 b4 a +b a +b 6. Algjebra elementare g) 2a 2 ⋅ 3 b3 ⋅ c 5.6 2.

2 (0.2 Eksponentët 3 −8 F a q e | 87 g) i) j) 2 h) 2 −9 (2.00017584 k) 7 6121981 l) 460000000 m) 5 3 −8 5357−3 n) 3+ 3 2 o) 3 10 5 + 8 1 −1 4 .2.0000000024) 0.6) − 3.

a) d) x3 b) 3 3x 3 c) +y 2 3m ⋅ n 3 5 (5a ⋅b 7 ) 1 6 e) 1 (x 2 ) 1 2 f) ( x + y )3 1 g) 1 3  2  3 2 2a ⋅ b ⋅ c     5. a) d) a ⋅ x2 3x 2 y b) e) −3⋅ x 2a c) f) 5 2 1 4 3. a) d) 3 3 m2 x+3 y b) 5 ( 2x ⋅ y ) 3 5 2 c) 3 x+ y 1 4.2.88 | F a q e 2. Algjebra elementare REZULTATET 2.3: RRËNJËT 1. a) d) g) 17 1 b) e) h) ( x8 ⋅ y 4 ) 3 3 2 1 c) f) i) 6 x4 a 2 ⋅ (a + b) 1 ( x ⋅ y )2 1 1 ( 5a ) 2 (211 m7 ⋅ n 4 ) 5 1 1 4x ⋅ y 2 . a) d) g) 2 −2 2 b) e) h) −2 c) −2 Nuk ka zgjidhje f) 2 48 2.

7895 ⋅10−3 n) o) 1. a)  a2  3    b    a ⋅b 2 1 b) x 2 3 c) 1  1 4  2 3 x ⋅y    x2 ⋅ b2 ⋅ y 3 1 1 1 d) e)  8x3 6  3  y    f) a2 c) f) i) l) 7.3206 5.2.8171 b) 1.771 j) 1 21.642 ⋅10−4 0. a) d) 1.0548 82.6818 e) h) k) 2 1.2965 .8670 g) 0.2 Eksponentët 1 F a q e | 89 j) a ⋅b 1 3 1 2 k)  a2  3  4 b    l) (a + b )2 1 6.323 2.064 m) 5.2772 0.013260 9.4645 1.

madje mund të jetë vetëm një numër.252     4. Ju duhet të kontrolloni zgjidhjet tuaja. ju mund të filloni kapitullin vijues.4 Testi i progresit për “Eksponentët” Ju duhet t’i caktoni vetes suaj pak kohë. Provoni të zgjidhni sa më shumë detyra. a) 23 b) ( − 2)3 c) 2−3 d) ( −2) −3 2.90 | F a q e 2. Në çdo rast tjetër (kur ju keni rezultate të pasakta.2.5 ⋅ 16 5 6 1 5 c)  33 ⋅ 3− 3 2   62  2   3−2 ⋅ 6− 3  ÷   33   . Qëllimi i këtij testi është që të merren informata se sa dini ose sa keni mësuar deri tani. Nëse ato janë të sakta. a) 814 b) (−125) 3 1 c) ( ) 9x 2 1 2 1 d) 6. Mos e përdorni përmbledhjen për të shikuar zgjidhjen. a) x3 ⋅ x −2 ⋅ x5 b) x 3 ⋅ y −3 x −2 ⋅ y 3 c) 8 −2 ⋅ 25 4 2 ⋅16 −2 d) x ⋅ x3 y5 ÷ x2 y −3 1 3. për një punë të koncentruar në këtë test. a)  x2 ⋅ x 3  4     3 b) 22 ⋅ 43 81. tabelë ose grafik. Njehsoni 1. Algjebra elementare 2. Në fund të kapitullit tjetër gjenden zgjidhjet e detyrave. simbol. ose nuk keni fare rezultate) duhet t’i riktheheni seksionit përkatës në përmbledhje të cilin duhet ta përsëritni për të plotësuar zbraztësinë. Çdo zgjidhje ka vetëm rezultatin përfundimtar.

a) d) 3 5 −125 1024 b) 3 1 64 2 c) 5 2 ⋅ 32 ⋅ 256 ⋅ 4 .5 ⋅ z1.5 x1. a) −8 5 4 2 22 ⋅ 23 b) 3 x3 3 c) 5 4 3 ⋅ 82 16 3 ( −2 ) 3 1 1 3 x4 d) z −2.5 3 z −1 2 3 8.5 ⋅ y 7 8 −2 3 c)  (3. a) 37 b) 4 c) ( −x) −4 5 d) ( ) 2 y2 1 −3 4 3 7.5 b) y 3 ⋅ y −2 ⋅ y 9 ⋅ y1.2.2 Eksponentët F a q e | 91 x5 ⋅ x −1 4 −1 3 5. a) x 2 x 2.5 ⋅ x −3.5 ) ÷  7  2 2 1 2    −1 3 6.

2 Eksponentët Eksponentët e plotë Exponentët thyesorë Rrënjët 2. ai paraqitet në .3 Shprehjet Shprehjet e plota Shprehjet thyesore Parakushtet: Njohuritë për sistemet numerike me numra të plotë dhe veprimet themelore me numra Jashtëzakonisht numra. me rëndësi është ndërtimi dhe njehsimi i shprehjeve komplekse përfshirë edhe përdorimin korrekt të kllapave.92 | F a q e 2. Meqë pjesëtimi është veprim kryesor në matematikë dhe praktikisht në të gjitha aplikimet. Qëllimet e mësimit: Prezentimi i pjesëtimit si veprim llogaritës sjell tek paraqitja e thyesave Detyrat me thyesa janë burim i thyesave. përmirësohet deri në përsosmëri puna me thyesat thyesat.1 Numrat Numrat & veprimet Thyesat & numrat dhjetor Përqindjet 2. Algjebra Elementare 2. shumë gabimeve Qëllimi i kësaj njësie është të gabimeve. Algjebra elementare 2.3 Shprehjet 2.

atëherë merret shprehja thyesore. fitohen shprehje të plota racionale. Mbledhja Zbritja Shumezimi    Shprehjet e    Shprehjet   Plota   thyesore + Pjesetimi      Shprehjet   algjebrike   + rrenjet   Sërish duhet të theksojmë se në klasifikimin e mësimor. me ndonjë parametër tjetër apo me ndonjë konstantë.3 Shprehjet F a q e | 93 thyesë me numra dhe në shprehje algjebrike me variabla dhe funksione. variabla kombinohet me veten. shumëzimi dhe rrënjëzimi) duhet të kuptohen në bazë të aplikimit të tyre. pjesëtimi. Nëse lejohet pjesëtimi i variablave. vetëm se në rastin e dytë shprehja duket pak më e komplikuar. që nënkuptojmë se variabla paraqitet në ndonjë prej rrënjëve. ne do të shqyrtojmë situatat me një variabël. Pastaj. shumëzimit dhe pjesëtimit. Kur gjatë një problemi (detyre). Veprimet në të cilat kombinohen konstante dhe/ose parametra nuk e ndryshojnë karakterin e shprehjeve. atëherë e tërë shprehja merr vlerën numër të plotë. zbritja. Në këtë rast variabla paraqitet së paku në një term si emërues. rol qendror luan aplikimi i drejtë i thyesave dhe shprehjeve me thyesa. Shprehja algjebrike gjithashtu ekziston kur paraqiten rrënjët. varësisht nga veprimi i aplikuar. Për veprime korrekte matematike dhe për besim në punën tonë. Në këtë njësi së pari do të shqyrtojmë shprehjet e plota racionale. kur kemi të bëjmë me disa variabile veprohet ngjashëm. . Kur të gjitha konstantet në një shprehje janë numra të plotë dhe variablat janë gjithashtu numra të plotë. do të shqyrtojmë shprehjet thyesore.2. veprimet përkatëse (mbledhja. Kjo edhe e shpjegon mbiemrin “të plota racionale”. zbritjes. Në këtë rast . paraqiten shprehje të ndryshme. Nëse variabla paraqitet gjatë mbledhjes. përfshirë polinomet.

Koeficientët an . ku a është numër real kurse m. atëherë shkalla e termit është shuma e fuqive të variablave. an−1. Çdo mbledhësi i referohemi si term (anëtar). Nëse termi në një polinom ka vetëm një variabël si faktor. an−1. Çdo konstantë jo zero definohet si polinom i shkallës 0. a0 janë numra realë dhe n është numër i plotë jonegativ quhet polinom i shkallës n. n janë numra të plotë jonegativ...3. Nëse dy apo më tepër variabla janë prezente në një term si faktor...1 Shprehjet e plota Nëse mbledhim. a1. a1. + a1 ⋅ x + a0 ku koeficientët an . Në formën e tij më të përgjithshme paraqitet si vijon. Dy terma janë të ngjashëm nëse ata kanë të njëjtat variabla në të njëjtën fuqi. Algjebra elementare Megjithatë. POLINOMI SIPAS X (ME KOEFICIENTË REALË) Shprehja e plotë sipas variablës x e formës an ⋅ xn + an−1 ⋅ xn−1 + . Për shembull: . për atë çfarë ne synojmë. Eksponenti më i madh që paraqitet në shprehje quhet shkallë.. Shkalla e polinomit është shkalla e termit jozero i cili e ka shkallën më të lartë në polinom. nuk do të merremi në mënyrë shumë intensive me shprehjet algjebrike sepse ato e kanë të kufizuara aplikimin praktik. Format polinomiale hasen shpesh në matematikë... zbresim dhe shumëzojmë variablën x merret një shprehje që quhet polinom.. Termi me shkallën më të lartë e definon shkallën e polinomit.. Është me rëndësi që ato t’i klasifikojmë bazuar në shkallën e tyre. Termi e ka shkallën m + n . a0 mund të jenë numra realë të çfarëdoshëm. Numri 0 definohet si polinom por atij nuk i shoqërohet asnjë shkallë. Emri nënkupton se shprehja përmban disa terma në formën e saj të përgjithshme (poly (Greeqisht) = disa). 2. Polinomi me dy variabla x dhe y është shprehja e formuar duke mbedhur termat e formës a ⋅ x m ⋅ y n . atëherë shkalla e atij termi është fuqia e variablës.94 | F a q e 2. Sigurisht se mund të shqyrtohen edhe polinome me më tepër se një ndryshore..

7. kemi mësuar të kryejmë njehsimet me numra dhe variabla. 3. Të gjitha shkronjat në diskutimin dhe shembujt vijues . ( x + 2) 2 është polinom i shkallës 2. 3 me dy 5. 2 x 2 − 4 x + 10 është polinom i shkallës 2. x + 2 x + 1 nuk është polinom . x ( x + y ) 4 është polinom i shkallës 4 me dy variabla x dhe y. 2 1 Në seksionin 2. BINOMET Një klasë shumë e njohur e polinomeve janë binomet e shkallës n. Tani kryejmë mbledhjen dhe zbritjen e polinomeve dhe shprehjeve të tjera.1. x 3 ⋅ y 2 − x −1 ⋅ y 2 + 221 nuk është polinom sepse ka eksponentë negativ dhe thyesor. 6.3 Shprehjet F a q e | 95 3 x3 ⋅ y 2 − 2 x 2 ⋅ y + 5 x ⋅ y − x 2 + 7 x ⋅ y është polinom i shkallës 5 me dy variabla x dhe y. 2. Ata kanë marrë këtë emërtim për shkak se përbëhen saktësisht nga dy variabla {bi (greqisht) = dy}: • ( x + y ) 2 = x 2 + 2 x ⋅ y + y 2 → binomi i shkallës 2 • ( x + y )3 = x 3 + 3 x 2 ⋅ y + 3 x ⋅ y 2 + y 3 → binomi i shkallës 3 • ( x + y ) 4 = x 4 + 4 x 3 ⋅ y + 6 x 2 ⋅ y 2 + 4 x ⋅ y 3 + y 4 → binomi i shkallës 4 SHEMBUJ 1. 1 nuk është polinom. 4x 1 + 2 x ⋅ y 2 + x 2 ⋅ y + x është polinom i shkallës 3 2 variabla x dhe y. 4.2.

sepse shumëzimi i shprehjes me (−1) u ndryshon shenjat e të gjithë termave në kllapa: Zbritja: 1 ⋅ (2 x 2 + 4 x − 5) − 1 ⋅ (3 x 2 − 2 x + 17) = 2 x 2 + 4 x − 5 − 3 x 2 + 2 x − 17 Tani i rregullojmë termat ashtu që termat e shkallës së njëjtë të jenë “së bashku”: Mbledhja: 2 x2 + 4 x − 5 + 3x2 − 2 x + 17 = 2 x 2 + 3x2 + 4 x − 2 x − 5 + 17 . mbledhja (zbritja) duke përdorur kllapat do të duket si vijon: Mbledhja: Zbritja: (2 x 2 + 4 x − 5) + (3 x 2 − 2 x + 17) (2 x 2 + 4 x − 5) − (3 x 2 − 2 x + 17) Duke vendosur 1-sha para kllapave mund të zbatojmë vetinë distributive për t’u liruar nga kllapat. kështu që mund të zbatohen të gjitha vetitë e numrave realë. përdorni kllapat sa më shumë që të jetë e mundur. Kështu.96 | F a q e 2. MBLEDHJA DHE ZBRITJA E POLINOMEVE Le të fillojmë me një shembull ku tregohet mbledhja dhe zbritja e dy polinomeve: 2x2 + 4x − 5 dhe 3x2 − 2 x + 17 Së pari dhe më e rëndësishme: sa herë që veproni me shprehje. Algjebra elementare paraqesin numra realë. Në rastin kur kemi të bëjmë me mbledhjen e polinomeve kjo shndërrohet pak a shumë triviale: Mbledhja: 1 ⋅ (2 x 2 + 4 x − 5) + 1 ⋅ (3 x 2 − 2 x + 17) = 2 x 2 + 4 x − 5 + 3 x 2 − 2 x + 17 Megjithatë është burim i shumë gabimeve gjatë zbritjes.

MBLEDHJA DHE ZBRITJA E POLINOMEVE Polinomet mblidhen duke kombinuar termat e e shkallës së njëjtë dhe duke zbatuar vetinë komutative. Rezultati është polinom i shkallës më të vogël ose të barabartë me shkallën e të mbledhshmit me shkallë më të madhe.3 Shprehjet F a q e | 97 Zbritja: 2 x2 + 4 x − 5 − 3x2 + 2 x − 17 = 2 x2 − 3x2 + 4 x + 2 x − 5 − 17 Tani zbatojmë vetinë komutative dhe asociative në të dy rastet (shih: Vetitë elementare të numrave realë. . asociative dhe distributive. faqe 16). Mbledhja: 2 x 2 + 3 x 2 + 4 x − 2 x − 5 + 17 = (2 + 3) x 2 + (4 − 2) x + ( − 5 + 17) Zbritje: 2 x 2 − 3 x 2 + 4 x + 2 x − 5 − 17 = (2 − 3) x 2 + (4 + 2) x + ( − 5 − 17) Rezultatet janë: Mbledhja: (2 + 3) x 2 + (4 − 2) x + ( −5 + 17) = 5 x 2 + 2 x + 12 Zbritja: (2 − 3) x 2 + (4 + 2) x + ( − 5 − 17) = − 1x 2 + 6 x − 22 = − x 2 + 6 x − 22 Mund të japim këtë përmbledhje.2.

është shumë me rëndësi të përdorim kllapat kur kryhet shumëzimi: (4 x − 2) ⋅ (2 x 2 + 4 x − 5) Duke zbatuar vetinë distributive: (4 x − 2) ⋅ (2 x 2 + 4 x − 5) = 4 x ⋅ (2 x 2 + 4 x − 5) − 2 ⋅ (2 x 2 + 4 x − 5) = 8x3 + 16x2 − 20x − 4x2 − 8x + 10 = 4 x3 + 12 x 2 − 28x + 10 . Le të fillojmë me një shembull për shumëzimin e dy polinomeve. faqe 16).98 | F a q e 2. (2 x 2 − 4 x + 6) − (2 x 2 − 8 x − 4) = = (2 − 2) x 2 + [−4 − ( −8)]x + [6 − ( −4)] = 4 x + 10 3. (2 x 2 − 4 x + 6) + ( x 3 − x 2 + 6 x ) = x 3 + (2 − 1) x 2 + ( − 4 + 6) x + 6 = = x3 + x 2 + 2 x + 6 2. si edhe vetitë e tjera të numrave realë. (shih: Vetitë elementare të numrave realë. − (3 x 3 + x − 4) + ( x 2 + 3) − ( x 3 + 2 x 2 + 4 x ) = = (−3 − 1) x3 + (1 − 2) x 2 + ( −1 − 4) x + [ −( −4) + 3] = = −4x3 − x2 − 5x + 7 SHUMËZIMI I POLINOMEVE Shumëzimi i shprehjeve algjebrike përfshinë përdorim shumë të madh të vetisë distributive të numrave realë. Shumëzojmë: 4 x − 2 dhe 2x2 + 4x − 5 Si më parë. Algjebra elementare SHEMBUJ 1.

i dyti e ka shkallën n = 2: → Polinomi rezultues e ka shkallën: m + n = 3 2. (2 x − 4) ⋅ ( x 2 + 2) = 2 x 3 + 4 x − 4 x 2 − 8 → 2 x3 − 4 x 2 + 4 x − 8 Polinomi i parë e ka shkallën m = 1. ( x 2 + 2 x ) ⋅ ( x + 1) ⋅ ( x 2 − 2) = ( x 3 + x 2 + 2 x 2 + 2 x ) ⋅ ( x 2 − 2) ( x 3 + 3 x 2 + 2 x ) ⋅ ( x 2 − 2) = ( x 5 + 3 x 4 + 2 x 3 − 2 x 3 − 6 x 2 − 4 x ) = = x5 + 3x 4 − 6 x 2 − 4 x Shkalla e polinomit rezultues është 2 + 1 + 2 = 5.3 Shprehjet F a q e | 99 Ose duke përdorur rregullimin vertikal: 4x −2 2 x 2 +4 x −5 +10 +10 8x3 +16 x 2 −20x −4x2 −8 x 8x3 +12 x 2 −28x SHUMËZIMI I POLINOMEVE Për të shumëzuar dy polinome të shkallës m dhe n. .2. Rezultati është polinom i shkallës m+n. SHEMBUJ 1. shumëzojmë të gjithë termat një nga një mes tyre. Është shumë me rëndësi të përdorim të ashtuquajturat formulat binomiale. dhe kombinojmë termat e ngjashëm. pra. shuma e shkallëve të secilit nga faktorët polinomial.

Shenjave.100 | F a q e 2. Le të shohim për shembull shprehjen vijuese: {[(2 x 2 − x ) − (3 x − 4)] ⋅ ( x + 2) + ( x − 1)} ⋅ x KUJDES – GABIMET E ZAKONSHME Dy lëshime shkaktojnë gabime në të shumtën e rasteve. Shumica e gabimeve ndodhin kryesisht për shkak të ndryshimit të vargut të veprimeve. Është më mirë të përdoret një lloj i kllapave më shpesh se sa disa lloje. Algjebra elementare FORMULAT BINOMIALE • • • ( x + y ) ⋅ ( x + y ) = ( x + y )2 = x 2 + 2 x ⋅ y + y 2 ( x − y) ⋅ ( x − y) = ( x − y)2 = x2 − 2 x ⋅ y + y 2 ( x + y) ⋅ ( x − y) = x2 − y2 Gjersa mbledhja dhe shumëzimi nuk krijojnë probleme substanciale. e veçanërisht shenjës minus. Burimet e të dy gabimeve të përshkruara mund të shmangen nëse kllapat përdoren në mënyrë korrekte. në rastin kur shprehja përmban disa veprime në formë të përzier paraqiten shumë gabime. Për të ruajtur pamjen e përgjithshme përdorni kllapa të ndryshme. për shembull: • • • • (…) për nivelin e parë [ ] për të dytin {…} për të tretin Dhe pastaj sërish (…) etj. . Ato zakonisht karakterizohen si “gabime trashanike”: • • Shumë shpesh përdoren pak kllapa. nuk u kushtohet vëmendja që duhet.

3. Kujtoni rregullat e veprimeve: pjesëtimi dhe shumëzimi para mbledhjes dhe zbritjes SHEMBUJ 1.[ x + 1] + 1} ⋅ (− x) = = {[( − x + 1) − 1] ⋅ [ x + 2 x + 1] + 1} ⋅ ( − x ) = = {− x − 2 x − x + 1} ⋅ ( − x ) = x + 2 x + x − x {[(2 x − 1) ⋅ (−2 x + 2) + 1] − [3 x − 2] ⋅ (− x)} ⋅ (− x) = {[−4 x + 4 x + 2 x − 2 + 1] − [−3x + 2 x]} ⋅ (− x) = {3 x − 4 x + 4 x − 1} ⋅ (− x) = −3x + 4 x − 4 x + x 2 2 2 4 3 2 5 4 3 2 2 3 3 2 4 3 2 .2. {[(− x + 1) ⋅ ( x + 1) − 1].3 Shprehjet F a q e | 101 KUJTONI • • • Filloni të zgjidhni veprimet në kllapa nga brenda-jashtë. Kujdesuni për shenjën minus. ({[(2x − 3) ⋅ x − 4]⋅ x + 2}⋅ x + 7) ⋅ x +12 = = 2 x 5 − 3 x 4 − 4 x3 + 2 x 2 + 7 x + 12 2.

Algjebra elementare USHTRIMI 2.3. duke ju lejuar ju që të krahasoni rezultatet tuaja me ato që kemi dhënë ne. saktë/pasaktë: a) c) e) g) i) Përgjigjuni me 6 x 2 + x ⋅ y + z + 12 2 x + x −1 + 112 b) d) f) h) x⋅ 2 − x2 1 − 53 5 20 x − 12 ( x − 1) ⋅ ( x − 2) 7 x ⋅ y + 1 x 2 ⋅ y −3 + 25 3 2 x + x −1 + 112 x2 − x x ⋅ 2 − 5−2 ⋅ x3 + z 2. në rast se keni marrë rezultat të gabuar. Ne qëllimisht jemi përcaktuar të mos e paraqesim metodën që rekomandojmë sepse dëshirojmë të ju inkurajojmë në shqyrtimin e metodave alternative.102 | F a q e 2. Kryeni veprimet vijuese: a) b) c) d) 2 x3 − 3x + 4 plus −3x 2 + 2 x − 7 3x4 − 5 x2 − 3 minus −2x3 − x + 7 2x2 − x − 4 plus 4 x2 − 3x + 12 minus − x 2 − 4 x + 6 2 2 2 x 2 ⋅ y + y 3 − 2 y ⋅ x 2 + x 2 ⋅ y minus −3x ⋅ y + x ⋅ y − x ⋅ y .1: SHPREHJET E PLOTA Rezultatet gjenden menjëherë pas detyrave. 1. A paraqesin shprehjet vijuese janë polinome. Aty keni vetëm rezultatet përfundimtare.

3 Shprehjet F a q e | 103 3.2. Shumëzoni dhe kombinoni termat e ngjashëm: a) b) c) d) e) x ⋅ ( x + 1) − ( x − 1) ⋅ 3 x (2 x 2 + x ) ⋅ ( − x − 5 x 2 + x 3 ) (3 y 2 + 5 y + 3) ⋅ ( x + y ) ( x + y ) ⋅ ( x − 1) ⋅ (2 x + 3) ⋅ (2 x − 3) ( x2 + y2 ) 2 .

polinom i shkallës 2 E saktë. polinom i shkallës 2 E pasaktë. ka eksponentë thyesor E pasaktë. quhet drejtëz E saktë.1: SHPREHJET E PLOTA 1.104 | F a q e 2. a) b) c) d) e) 3x ⋅ y 2 + 5 x ⋅ y + 3x + 3 y3 + 5 y 2 + 3 y 4 x 4 − 4 x 3 + 4 x3 ⋅ y − 4 x 2 ⋅ y − 9 x 2 + 9 x − 9 y ⋅ x + 9 y x4 + 2 x2 y2 + y4 . Algjebra elementare REZULTATET 2. polinom i shkallës 2 E pasaktë. a) c) 6 x 2 + x ⋅ y + z + 12 x⋅ 2 − 1 x2 − 53 5 → → → → → E saktë. ka eksponentë negativ E saktë. a) b) c) d) e) f) g) h) 2. polinom i shkallës 1.3. polinom i shkallës 3 ( x − 1) ⋅ ( x − 2 ) x2 − x = x − x 2 7x ⋅ y + 1 → 1 2 −3 x ⋅ y + 25 → 3 → x ⋅ 2 − 5−2 ⋅ x 3 + z 2 x3 − 3x2 − x − 3 7 x2 + 2 −2 x2 + 4 x −7 x3 − 9 x4 + 2x5 − x2 d) b) 3x 4 + 2 x3 − 5x 2 + x − 10 2 x 2 ⋅ y + y 3 − 2 y ⋅ x 2 + 3 x 2 ⋅ y 2 − x ⋅2 + x ⋅ y 3. ka eksponentë negativ 2 x + x −1 + 112 20 x − 12 dhe thyesor E saktë.

.. + b0 an ⋅ x n + an −1 ⋅ x n −1 + . Ato mund të duken krejtësisht të ndryshme. Shembull: 2x + 1 x2 + x − 1 = 2 x ⋅ ( x 2 + x − 1) + 1 x2 + x − 1 = 2 x3 + 2 x 2 − 2 x + 1 x2 + x − 1 4. Dy rreshtat e mësipërmë janë shprehje thyesore..3 Shprehjet F a q e | 105 2. 3. kurse polinomi në emërues ka shkallën m. megjithatë së paku një nga termat duhet të përmbaj operacionin “pjesëtimi me variabël”: x +1 1 2x 3x + 1 − + 2 x 3 x 1 x ose 2x + 1 2 ose 2x + 1 x + x −1 2 ose x−1 + x + 2 x2 + 10 ose Duke përcaktuar emëruesin e përbashkët dhe duke aplikuar rregullat e zakonshme për thyesat.2. Shembull: x −1 + x + 2 x 2 + 10 = = 1 + (2 x 2 + x + 10) = x 1 + x ⋅ (2 x 2 + x + 10) 1 + 2 x 3 + x 2 + 10 x = x x 5. + a0 Polinomi në numërues ka shkallën n. Shembull: 1 2 x 3 x + 1 3 x − 2 x ⋅ x 2 + 3(3 x + 1) −2 x3 + 12 x + 3 − + 2 = = x 3 x 3x2 3x 2 FORMA E PËRGJITHSHME E SHPREHJES THYESORE Çdo shprehje thyesore mund të shprehet si thyesë e dy polinomeve: bm ⋅ x m + bm −1 ⋅ x m −1 + . termat e ndryshëm mund të përmblidhen në formë të një thyese me dy polinome...2 Shprehjet thyesore Një shprehje me variabla në emërues quhet shprehje thyesore.3.

nuk është e domosdoshme të diskutohen këto shprehje në masë të madhe. KUJDES Përkujtojmë se vija e thyesës ka të njëjtën veti si kllapat. 3. Ne thjeshtë aplikojmë rregullat e thyesave në mënyrë të mirëfilltë (shih: seksionin 2. Algjebra elementare Për qëllimin tonë. Megjithatë. Termët me të njëjtin emërues mund të mblidhen (zbriten) duke mbledhur (zbritur) numëruesit. Për shembull: .2. SHEMBUJ 1. duhet të jemi të kujdesshëm që të mos shumëzojmë ose pjesëtojmë me zero. Mbledhja. faqe 24). 3x + 1 4 x 2 − 2 x 3x + 1 + 4 x2 − 2 x 4 x 2 + x + 1 + = = x −1 x −1 x −1 x −1 x 2 + x − 1 3 − 2 x x 2 + x − 1 − 3 + 2 x x 2 + 3x − 4 − = = x+3 x+3 x+3 x+3 2 x + 1 2( x − 1) − x ⋅ ( x + 1) 2 x − 2 − x 2 − x − x 2 + x − 2 − = = = x x −1 x ⋅ ( x − 1) x2 − x x2 − x Kur mbledhim dy shprehje thyesore. 2. Po ashtu.106 | F a q e 2. zgjerimi dhe thjeshtimi bëhen plotësisht në të njëjtën mënyrë. për të gjitha veprimet ku paraqitet variabla x.2. trajtoni ato si edhe kllapat.1. faqe 31) gjë që ofron shumë përparësi. shumëzimi. mund të zbatohet metoda e shumëzimit të tërthortë (shih seksionin 2. MBLEDHJA E SHPREHJEVE THYESORE Shprehjet thyesore mund të mblidhen (zbriten) pasi të gjithë termat të jenë zgjeruar ashtu që të kenë të njëjtin emërues.1. Kështu. duhet të jemi të kujdesshëm për disa dallime që kemi në raport me shprehjet e plota të seksionit paraprak.

2  x +1  2( x + 1) 2x + 2 .  =  x+3   x−3    ( x + 3) ⋅ ( x − 3) x2 − 9   3. . SHEMBUJ 1.2. − =− 2 =− x  x −1  x ⋅ ( x − 1) x −x Inversi i një numri a është 1 .  x 2 + x − 1   3 − 2 x  ( x 2 + x − 1) ⋅ (3 − 2 x ) − 2 x 3 + x 2 + 5 x − 3 = . Kjo nënkupton se numëruesi i majtë mund të shumëzohet me emëruesin e djathtë dhe numëruesi i djathtë me emëruesin e majtë. I njëjti veprim duhet të aplikohet kur kemi a të bëjmë me inversin e shprehjes thyesore. 2 2  3 x + 1   4 x − 2 x  (3 x + 1) ⋅ (4 x − 2 x ) ⋅ = =      ( x − 1) 2  x −1   x −1  = 12 x3 − 6 x 2 + 4 x 2 − 2 x ( x − 1) 2 = 12 x3 − 2 x 2 − 2 x ( x − 1)2 2. SHUMËZIMI I DY SHPREHJEVE THYESORE Dy shprehje thyesore shumëzohen duke shumëzuar numëruesit dhe emëruesit.3 Shprehjet F a q e | 107 2 x x − 1 2 x ⋅ ( x + 2) − ( x + 1) ⋅ ( x + 1) − = x +1 x + 2 ( x + 1) ⋅ ( x + 2) Emëruesi i përbashkët është prodhimi i dy emëruesve.

 2  x + 1   x . pra. përmes shumëzimit duke paraqitur inversin e shprehjes. 1  3 − 2x  =   3 − 2x   x − 3     x −3  −1  x−3  =   3 − 2x  3.  − x − 1     −1 x ⋅ ( x −1) x − x2 =− = 2( x + 1) 2 x + 2 Pjesëtimi i dy shprehjeve thyesore kryhet në të njëjtën mënyrë si edhe pjesëtimi i dy thyesave numerike. PJESËTIMI I SHPREHJEVE THYESORE Dy shprehje thyesore pjesëtohen duke shumëzuar shprehjen në numërues me inversin e shprehjes në emërues: a⋅x+b  a⋅x+b   t⋅ y +u  c⋅x+ d = a⋅x+b ⋅ 1 =  ⋅ r ⋅ y + s c⋅ x + d r⋅ y + s  c⋅ x + d   r⋅ y + s   t⋅ y +u t⋅ y+u . Algjebra elementare INVERSI I SHPREHJES Si edhe me numra. inversi i një shprehje thyesore merret nëse ndryshojnë pozitat numëruesi me emëruesin:  a⋅x+b     c⋅x+ d  −1 = 1 c⋅x + d = a⋅x+b a⋅x+b c⋅x + d SHEMBULL 1.  4x2 − 2x    x −1     −1 =  x −1  = 2   4x − 2x   4x − 2x    x −1     1 2 2.108 | F a q e 2.

 3x + 1     4 x2 − 2 x   3x + 1   x − 1  =  3x + 1  .  x2 + x −1    2 3 2    x + 3  =  x + x −1  ⋅ x − 3  = x − 2x − 4x + 3      x + 3   3 − 2x   3 − 2x  −2 x 2 − 6 x + 9      x−3  3.3 Shprehjet F a q e | 109 SHEMBUJ 1.2. x − 1  = =  ÷        x −1   x −1   4x2 − 2 x   x −1   4x2 − 2x    x −1     = 3x2 − 2 x − 1 4 x3 − 6 x 2 + 2 x 2. 2x x − 1 2 x2 − 2 x = 2x ⋅ = x +1 x +1  x +1     x −1  .

Të zgjerohen shprehjet vijuese me faktorët e cekur. Shumëzoni shprehjet dhe thjeshtoni faktorët e përbashkët: a) a2 a2 − 4 ⋅ 2 a + 2 a − 2a b) 3 x 2 ( x + 5) 2 ⋅ x + 5 6 x3 c) 9 − a 2 3a 2 − 2a ⋅ 3a − 2 3 + a .3. duke ju lejuar ju që të krahasoni rezultatet tuaja me ato që kemi dhënë ne. Algjebra elementare USHTRIMI 2. Ne qëllimisht jemi përcaktuar të mos e paraqesim metodën që rekomandojmë sepse dëshirojmë të ju inkurajojmë në shqyrtimin e metodave alternative.2: SHPREHJET THYESORE Rezultatet gjenden menjëherë pas detyrave. nën supozimin se ata nuk janë zero: a) c) x +1 me 2x x −1 u u+v me v u −v b) x2 − 2 x me x − 2 x+2 2. në rast se keni marrë rezultat të gabuar. 1. Aty keni vetëm rezultatet përfundimtare. Thjeshtoni faktorët e përbashkët në numërues dhe emërues: a) c) x+2 x2 − 4 2 x2 ⋅ y4 6x ⋅ y6 b) x 2 ⋅ ( x + 5) 2 x 2 + 10 x 3.110 | F a q e 2.

2. Pjesëtoni dhe thjeshtoni faktorët e përbashkët: a) c) a 2 − 36 6a − a 2 2 ÷ ( a + 6) ÷ 3a + b 3a − b b) 3x 2 x2 − 6x + 9 ÷ x2 x −3 9a 2 − b 2 9a − 6a ⋅ b + b 2 5.3 Shprehjet F a q e | 111 4. Kryeni mbledhje ose zbritjen. respektivisht dhe thjeshtoni: a) c) 3x 2 − 6 x −4 a2 (a + 1) 2 2 + − 2 − 2 x2 x −4 1 (a + 1) 2 2 b) d) 2x 2 + x+2 x+2 2 a + 1 2b + 1 − a b e) g) i) u2 2u + u +1 u − 2 f) h) 3 z − 25 z − 5 2 10 − 2x 2y − x − 2 y y − 2x 2x 1 −3+ 4x − 3 x 3 2 − x ⋅ ( x + y) y ⋅ ( x − y) .

3. a) ( a − 6) a ⋅ (6 − a ) b) 3 x −3 c) 1 5. a) a b) x +5 2x c) a ⋅ (3 − a ) 4. Algjebra elementare REZULTATET 2. a) 2x2 + 2 x 2 x2 − 2x 1 x−2 b) x3 − 4 x 2 − 4 x x2 − 4 x 2 c) u3 − u ⋅ v2 u 2 ⋅ v − v3 x 3 y2 2.112 | F a q e 2. a) b) c) 3. a) d) 1 b) e) 2x + 2 x+2 c) f) a −1 a +1 b−a a⋅b u ⋅ (u 2 + 2) ( u + 1) ⋅ ( u − 2 ) − 3z + 5 z 2 − 25 4 y 2 − x2 g) ( ) ( x − 2 y ) ⋅ ( y − 2x ) 13x − 10 x 2 − 3 (4 x − 3) ⋅ x h) x ⋅ y − 3 y 2 − 2x2 x ⋅ ( x + y) ⋅ y ⋅ ( x − y) i) .2: SHPREHJET THYESORE 1.

2.3. ose nuk keni fare rezultate) duhet t’i riktheheni seksionit përkatës në përmbledhje të cilin duhet ta përsëritni për të plotësuar zbraztësinë.3 Progress Test P a g e | 113 2.3. Çdo zgjidhje ka vetëm rezultatin përfundimtar. ju mund të filloni kapitullin vijues. Provoni të zgjidhni sa më shumë detyra. madje mund të jetë vetëm një numër. Në çdo rast tjetër (kur ju keni rezultate të pasakta. Ju duhet të kontrolloni zgjidhjet tuaja. Qëllimi i këtij testi është që të merren informata se sa dini ose sa keni mësuar deri tani. për një punë të koncentruar në këtë test. nëse përgjigja është “jo” ofroni arsyen: a) x 2 ⋅ y + 3 ⋅ x + 3 y 3 b) 2 x ⋅ y 3 + x − 2 ⋅ y 4 + 112 7 c) 2 5 x ⋅ y + 3. A paraqesin shprehjet vijuese polinome? Nëse përgjigja juaj është “po” caktoni shkallën. 1. Nëse ato janë të sakta.14 x 5 + 11 y 2 ⋅ x3 + 237 3 1 d) 22 ⋅ x 2 − 5 y + 3x ⋅ y ( ) 3 2. simbol. Në fund të kapitullit tjetër gjenden zgjidhjet e detyrave.3 Testi i Progresit për “Shprehjet” Ju duhet t’i caktoni vetes suaj pak kohë. Kompletoni formulat pa iu referuar njësisë mësimore: a) b) c) ( x + 2 y )2 = ( 1 a − 5 b)2 = 2 3 5 (10 x − 4 ) ⋅ ( 2 x + 1 ) = 3 3 4 . tabelë ose grafik. Mos e përdorni përmbledhjen për të shikuar zgjidhjen.

114 | F a q e 2. Shumëzoni dhe kombinoni termat e ngjashëm: a) b) c) { } {([ 2 x − 5] ⋅ x + 3) ⋅ x − 7} ⋅ x + 2 ⋅ x − 15 =  2 1 2 1 2 1 + 2 4 {3x − ( x + ) ⋅ ( x − ) + } 2 − 4 x4 = 5. Kryeni veprimet dhe reduktoni rezultatet sa më shumë që të jetë e mundur: a) b) c) {( x − 2) 1 2 2 1 5 2 + 3 ⋅  ( x − 2) 2 − 3 − x 4 + 9 =    2 } {[(2 x − 1) ⋅ (−2 x + 2) + 1] − [3x ( y + x)⋅( x − ) = 3 4 1 2 − 2] ⋅ ( − x ) ⋅ ( − x ) + x ⋅ (4 x − 1) = } . Të mblidhen ose zbriten polinomet dhe të redukohet rezultati sa më shumë që të jetë e mundur: a) b) c) (2 x 2 − 4 x + 6) − (2 x 3 − 8 x 2 − 4 x ) = 2 −(3 x3 + x − 4) + ( − x 2 + 3) − ( − 7 x3 + 3 x 2 + 4 x) = 2 ( 2 x 2 + 3x − 4 ) − (3x2 − 5) + ( x − 4) − (3 + x 2 ) + 11 =  ( x − 1) 2 + 2 x  ⋅ − x 2 + (2 y + x ) 2 =     4. Algjebra elementare 3.

a) 6.2. − 17 .9% 1. Në çdo rast tjetër (kur ju keni rezultate të pasakta.16 EUR . 7. a) b) -222 19 6 3. a) 1.356 2 . 0. Nëse ato janë të sakta. a) 7.833 b) 1 2 c) 4.4. a) 6 b) 23 19 5.32 EUR b) 48510 b) < 0 b) 15. 2.4 Rezultatet për Testet e Progresit 2. 5. 3. e d) Numrat realë: −4. 1. a) 336 >0 413.66 3 −158 2.1 Rezultatet për Testin e Progresit për “Numrat” Ju duhet të kontrolloni zgjidhjet tuaja. ose nuk keni fare rezultate) duhet t’i riktheheni seksionit përkatës në përmbledhje të cilin duhet ta përsëritni për të plotësuar zbraztësinë.25. a) Numrat e plotë: 2. ju mund të filloni kapitullin vijues. 1 .16363 3 23 b) Numrat racional: c) Numrat iracional: π. 8. 1. −4.4 Rezultatet për Testin e Progresit F a q e | 115 2. 0.

Në çdo rast tjetër (kur ju keni rezultate të pasakta.2 Rezultatet për Testit e Progresit për “Eksponentët” Ju duhet të kontrolloni zgjidhjet tuaja. a) x6 b) x5 y6 −5 c) 8 d) x2 y8 3. Algjebra elementare 2. a) d) 7. a) x b) 1 118 c) 36 4 2 15 23 3 5.116 | F a q e 2. a) 8. 1. Nëse ato janë të sakta. a) 3 33 4 b) c) 3x 31 d) 2. a) 8 b) –8 c) 8−1 d) − 8 −1 2. a) 7 32 b) −3 4 c) 5 − x−4 4 ( 2 y2 ) 1 2 8 5 − –5 b) x 1 − 12 c) c) −215 16 31 1 d) z3 b) 2 25 d) 4 . a) 1 53 b) y 37 18 c) 72 22 x 15 3 −1 6. ju mund të filloni kapitullin vijues.4. ose nuk keni fare rezultate) duhet t’i riktheheni seksionit përkatës në përmbledhje të cilin duhet ta përsëritni për të plotësuar zbraztësinë.5 4.

4 Rezultatet për Testin e Progresit F a q e | 117 2. a) c) 4. Në çdo rast tjetër (kur ju keni rezultate të pasakta. a) c) 2. 1.2. ju mund të filloni kapitullin vijues. Nëse ato janë të sakta. ose nuk keni fare rezultate) duhet t’i riktheheni seksionit përkatës në përmbledhje të cilin duhet ta përsëritni për të plotësuar zbraztësinë. a) c) Nuk është polinom Polinom i shkallës 5 x2 + 4 x ⋅ y + 4 y 2 20 9 5 x 2 − 16 b) Nuk është polinom d) Polinom i shkallës 6 b) 1 a2 4 − 5 a ⋅ b + 25 b 2 3 9 3. a) c) −2 x 3 + 10 x 2 + 6 b) 1 x3 2 − 5 x2 − 5x + 7 3 −2 x2 + 4 x + 5 4 x 2 ⋅ y 2 + 4 x3 ⋅ y + 4 y 2 + 4 x ⋅ y 2 x 5 − 5 x 4 + 3 x3 − 7 x 2 + 2 x − 15 4 x2 + 4 −8 x 3 + 24 x 2 − 32 x + 16 3 8 b) 3x 4 − 4 x3 x ⋅ y 2 − 1 y 2 + 1 x2 − 1 x 4 4 6 .3 Rezultatet për Testin e Progresit për “Shprehjet” Ju duhet të kontrolloni zgjidhjet tuaja. a) b) c) 5.4.

.

Synimi është që të zgjidhim ekuacionet ose sistemet e ekuacioneve. – por ato janë pjesë të njehsimeve më të gjera. Ekuacionet P a g e | 119 3. që janë pjesë e ekuacionit ashtu që ai të plotësohet. Ekuacionet Algjebra Elementare. Të zgjidhet ekuacioni nënkupton që të përcaktohen vlerat e variablave. Ekuacionet 4. Matematika Financiare. Ekuacioni është shprehje matematike e shprehur me simbole që demonstron se dy gjëra janë saktësisht të njëjta (ose) ekuivalente.3. Që të . Kalkulusi dhe Statistika Vëll. Qëllimet e mësimit: Gjatë krahasimit ose balansimit të shprehjeve. Funksionet Elementare Parakushtet: Për të përcjellur këtë kapitull me sa më pak vështirësi. Algjebra Elementare 3. Ne do të diskutojmë forma të ndryshme të ekuacioneve.1: Algjebra Elementare 1. forma që më shpeshti paraqitet është ekuacioni. funksionin që është temë shqyrtimi në kapitullin vijues. Ai jo vetëm që përbënë bazën për shprehjet më të rëndësishme në matematikë. lexuesi duhet të ketë njohuri elementare të veprimeve të njehsimit dhe thjeshtimit të shprehjeve. Hyrje 2.

Për sa kohë ekuacioni përmban vetëm numra. të cilat përmbajnë shenjën e barazimit për të shprehur ekuivalencën njihen si ekuacione. 2x − 7 = 5 ekziston vetëm një vlerë e x-it 3 .120 | F a q e 3. Shprehjet si ato më sipër. Por. ( x − 2)2 ⋅ 5 = −1 ekzistojnë dy vlera të x-it që plotësojnë Për barazimin x −3 barazinë. ekuacionet janë shënuar me shenjën e barazimit (=). gjersa për barazimin që plotëson barazinë. Ekuacionet vlej kjo ekuivalencë. në rastin kur ekuacioni përmban së paku një numër të panjohur ose një variabël me vlerë të panjohur. ekuacioni nuk mund të përcaktohet pa e gjetur së pari vlerën e të panjohurës. Ato zakonisht shprehen si shprehje algjebrike me variablën x. si në vijim: 5 – 3 +7 = 9 Ekuacioni i mësipërmë është shembull i një barazie. Shenja e barazimit e bënë caktimin e të panjohurës më të lehtë sepse në disa raste vetëm disa vlera potësojnë kërkesat e barazisë. barazia mund të përcaktohet me lehtësi. situatë në të cilën të dy anët e baarazimit janë të barabarta.

.3. shumë raste ose në formë të situatave nga jeta reale ose janë pjesë e procedurave të balansimit balansimit. Në këtë kapitull do të ilustrojmë procesin e modelimit dhe do të disk diskutojmë ekuacionet lineare dhe kuadratike. aplikimet në ekonomi ekonomi. Sfida matematike prapa ekuacioneve është së pari në formulimin e tyre.2 Ekuacionet Lineare Forma normale Zgjidhja 3.1 Zbatimi i Barazimeve 3.3 Ekuacionet kuadratike Format Zgjidhja Zgjidhjet Parakushtet: Kërkohet njohuri që rregullat elementare algjebrike të veprimeve me shprehje kuptohen dhe të mund të zbatohen. Qëllimet e mësimit: Ekuacionet janë pjesë shumë e rëndësishme e shumicës së modeleve matematike Ato paraqiten në matematike. si ekuacionet më të rëndësishme në . Ekuacionet 3.1 Zbatimi i ekuacioneve Modelimi 3. së dyti në trajtimin e tyre dhe së treti në zgjidhjen e tyre tyre.1 Zbatimi i Ekuacioneve Faqe | 121 3.

. 2. pyetja nuk është nëse ekuacioni është i saktë apo jo. Problemi matematikë zakonishtë është të zgjidhet ai. Ekzistojnë lloje të ndryshme të ekuacioneve që varen nga zgjidhjet që kanë.122 | F a q e 3. 3x − 2 = −2 x + 8 ↔ x = 2 .... Në ekuacione të tilla me variabla (= të panjohura). 2x + 9 = 17 është i saktë atëherë dhe vetëm atëherë nëse x = 4 . vetitë e tyre. SHEMBULL 1. Kjo nënkupton se x = 4 është zgjidhje e ekuacionit. Ekuacionet Ekuacionet më elementare janë ekuacionet polinomiale. + a1 ⋅ x + a0 = 0 ku koeficientët an . në të cilat shprehja në anën e majtë të ekuacionit është polinom: an ⋅ xn + an−1 ⋅ xn−1 + . Ekuacioni më i thjesht polinomial është i shkallës 1 të cilit i referohemi si ekuacion linear: a1 ⋅ x + a0 = 0 Në këtë seksion do të merremi me ekuacionet lineare dhe kuadratike. analizën dhe potencialin e zbatimit. a0 janë numra realë dhe n është numër i plotë jonegativ. sepse 6 − 2 = −4 + 8 .. EKUACIONET E KUSHTËZUARA Ekuacionet të cilat janë të sakta vetëm për disa vlera të variablave (panjohurave) quhen ekuacione të kushtëzuara. pra 2 ⋅ 4 + 9 = 17 . por për çfarë vlera të së panjohurës vlen ekuacioni. Ekuacionet e kushtëzuara janë tipi “normal” i ekuacioneve algjebrike me të cilat ne do të merremi. pra të gjenden të gjitha zgjidhjet . . Këto vlera quhen zgjidhje të ekuacionit. Do të diskutojmë sa të rëndësishme janë ato për të përshkruar disa probleme fizike dhe ekonomike..

. ose mund të merret gjatë vërtetimit. Ekuacionet që nuk kanë zgjidhje quhen të pamundshme ose kontradiktore. ju mund të krijoni ndonjë identitet. ( x + 2) 2 = x 2 + 4 x + 4 është i saktë për çdo numër real x.1 Zbatimi i Ekuacioneve Faqe | 123 3. Vlerat e të panjohurës nuk e plotësojnë ekuivalencën e ekuacionit. IDENTITETI Një ekuacion i cili është i saktë për të gjitha vlerat e lejueshme të të panjohurave të përfshira quhet identitet.3. PAMUNDSHMËRIA Ekuacioni për të cilin nuk ekziston asnjë zgjidhje ose për asnjë vlerë të të panjohurës nuk është i saktë quhet i pamundshëm (konfliktuoz ose kontradiktor). SHEMBUJ 1. 6 4(2 x − 1) = 2 + 8(− 8 + x) → 8x − 4 = 2 − 6 + 8x = −4 + 8x është i saktë për çdo numër real x. 2. Me vlera të lejueshme nënkuptojmë vlerat për të cilët anëtarët janë të definuar. Nëse formulimi është: Për çfarë vlera të x-it polinomi x2 − 4x do të jetë 0? Përgjigja është: x2 − 4 x = 0 ↔ x1 = 0 dhe x2 = 4 Sa herë që transformohet ekuacioni duke kryer disa veprime. për këtë ju duhet të siguroheni që të mos humbni apo të mos fitoni ndonjë zgjidhje për ekuacionin e dhënë. Kontradiksioni nganjëherë është thjeshtë rezultat i gabimit gjatë transformimeve të ekuacionit.

atë duhet ta formulojmë. fizikë. së pari duhet gjetur prezentimin adekuat matematikë të problemit praktik që mund të ketë ndikim në ekonomi.124 | F a q e 3. në të shumtën e rasteve është më i vështirë se sa vet zgjidhja e problemit. Ekuacionet SHEMBUJ 2 ⋅ ( x + 2) − 7 = 2 x + 3 Nuk ekziston asnjë vlerë x që e plotëson këtë “rresht”. sepse: 2 ⋅ ( x + 2) − 7 = 2 x + 4 − 7 = 2 x − 3 ≠ 2 x + 3 3. Ky proces. rezervuari mbushet për 8 orë. Kur përdoren njëkohësisht të dy gypat A dhe B. Zakonisht ekuacioni ose sistemi i ekuacioneve – shkurt "modeli" – nuk jepet (së paku jo në këtë përmbledhje). gjersa pas katër vitesh Jill do të ketë vite sa gjysma e viteve të Jack-ut para tre vitesh. Këta hapa do t’i ilustrojmë përmes shembujve vijues: Shembulli 1: Kur do të mbushet rezervuari? Një rezervuar mbushet përmes dy gypave. Zakonisht. Të zgjidhet një problem nënkupton se së pari problemi duhet të përkthehet në gjuhën e matematikës në mënyrë që të aplikohen metodat dhe procedurat matematike. Sa vite kanë Jack dhe Jill? .1. Duke përdorur vetëm gypin A.1 Modelimi me ekuacione Para se të transformoni ose të zgjidhni ekuacionin. ose ndonjë ndikim tjetër. Për sa kohë mbushet rezervuari nëse përdoret vetëm gypi B? Shembulli 2: Sa vite kanë Jack dhe Jill? Vitin tjetër Jack do të jetë tre herë më i moshuar se sa ishte Jill dy vite më parë. Ne do të diskutojmë disa hapa shumë elementar që mund të na ndihmojnë në përkthimin e suksesshëm të problemit. e me këtë edhe zgjidhjen e problemeve praktike. rezervuari mbushet pas dy orësh.

duke rezultuar në udhëtim mesatarisht 20% më të gjatë se në drejtimin e kundërtë.1 Zbatimi i Ekuacioneve Faqe | 125 Shembulli 3: Sa është shpejtësia e erës mbi Oqeanin Atlantik? Fluturimi nga Frankfurt për në New York (afro 4. Sa është shpejtësia mesatare e erës në lartësi 36. Shënjoni informatat e dhëna dhe identifikoni të dhënën që kërkohet. sepse ajo merret parasysh në mënyrë implicite. nëse ka nevojë dy apo tre herë.000 mile) ndikohet nga era e fuqishme perëndimore. Shembulli 3: Sa është shpejtësia e erës mbi Oqeanin Atlantik? Të dhënat relevante janë: • • Koha e fluturimit mbi sipërfaqe pa erë është 890 km/h. Distanca nuk është e rëndësishme. E dhëna që kërkohet është shpejtësia e erës. .3. Shpejtësia e erës duhet të shtohet nëse aeroplani udhëton në drejtim të erës dhe duhet të zbritet nëse udhëton në drejtim të kundërtë të erës.000 këmbë mbi Oqeanin Verior Atlantik nëse shpejtësia në tokë pa erë është 890 km/h? HAPI 1: ANALIZA E PROBLEMIT Lexojeni tekstin me vëmendje. HAPI 2: IDENTIFIKMI DHE DEFNIMI I VARIABLES/(AVE) Zgjedhi ato të dhëna si variabla të cilat në mënyrë eksplicite janë të “panjohura”. Zakonisht është qëllimi i cili është formuluar në problemin në fjalë.

Le të jetë T përmbajtja e rezervuarit. Shembulli 1: Kur do të mbushet rezervuari? Le të jenë a dhe b kohët që nevojiten kur përdoren gypat përkatës dhe le të jetë c koha për mbushjen e rezervuarit kur përdoren njëkohësisht të dy gypat. ose . përkatësisht. ose . Kështu zgjedhim moshat e tyre si variabla. Shumë shpesh duhet të theksojmë kufizimet ekonomike. Që të dya duhet caktuar. sepse duhet të parashtrojmë problemin në formën matematikore. fizike apo sociale në ekuacione. HAPI 3: PËRKTHIMI NË MODELIN MATEMATIK Përktheni marrëdhënien e përshkruar në model matematikor. pra përmbajtja është informatë që në mënyrë implicite përmbahet në kohën e mbushjes. pra në gjuhën e matematikës në mënyrë që të merremi me të. Ky është hapi qendror. Ekuacionet Shembulli 2: Sa vite kanë Jack dhe Jill? As mosha e Jack-ut e as e Jill-it nuk dihen. a b c Përdorimi i të dy gypave nënkupton: T T T = + c a b Kuptojmë se mund të thjeshtojmë T. Le të jenë x vitet e Jack-ut. Kemi: 1 1 1 = + c a b ↔ 1 a+b = c a ⋅b .126 | F a q e 3. Sasia e ujit që do të rrjedh nëpër gypa në orë është baraz me T T T . dhe y vitet e Jill-it.

koha e mbushjes kur përdoret vetëm gypi B.66 ore = 2 ore e 40 minuta a−c 8−2 6 3 Shembulli 2: Sa vite kanë Jack dhe Jill? Le të jenë x vitet e Jack-ut. Shumë shpesh modeli matematikë përbëhet nga ekuacionet ose sistemet e ekuacioneve që duhen zgjidhur. Pohimet mund të përkthehen në ekuacionet. dhe y vitet e Jill. Vitin tjetër Jack do të jetë tre herë më i moshuar se sa ishte Jill dy vite më parë x + 1 = 3( y − 2) (1) Pas katër vitesh Jill do të ketë vite sa gjysma e viteve të Jack-ut para tre vitesh: y+4= 1 2 ( x − 3) (2) . duke supozuar se c dhe a janë të dhëna.3. Kështu pra e zgjidhim ekuacionin sipas b: a ⋅ b = c ⋅ (a + b) = c ⋅ a + c ⋅ b → (a − c) ⋅ b = c ⋅ a → b= c⋅a a−c a ⋅b − c ⋅b = c ⋅ a Duke zëvendësuar simbolet me vlerat e dhëna merret: b= c⋅a 2 ⋅ 8 16 8 = = = = 2.1 Zbatimi i Ekuacioneve Faqe | 127 HAPI 4: ZGJIDHJA E PROBLEMIT MATEMATIKË Hapi përfundimtar çdoherë është i lidhur me problemin matematik i cili duhet të zgjidhet në raport me modelin e formuluar. Shembulli 1: Kur do të mbushet rezervuari? Ne arritëm tek ekuacioni i cili përshkruan koherencën në mes të kohëve të ndryshme të mbushjes: 1 1 1 = + c a c ↔ 1 a+b = c a ⋅b Ne duhet të caktojmë b .

2 w 0.2 0.9 km/h.2 Zgjidhja Të njehsohen zgjidhjet e një ekuacioni nënkupton transformirmin e ekuacionit dhe thjeshtimin e tij në atë mënyrë që mund të izolohet variabla e panjohur dhe të gjenden të gjitha vlerat e saj.2 w = 0.2( g − w ) 2. Ekuacionet Zëvendësojmë x = 3 ⋅ ( y − 2) − 1 = 3 y − 7 në ekuacionin (2): y + 4 = 1 (3 y − 7 − 3) = 3 y − 5 2 2 − 1 y = −9 2 → y = 18 vitet e Jill-it x = 3 y − 7 = 54 − 7 = 47 vitet e Jack-ut Shembulli 3: Sa është shpejtësia e erës mbi Oqeanin Atlantik? E dhënë relevante është koha e fluturimit mbi sipërfaqe pa erë: g =890 km/h Variabla që kërkohet është shpejtësia e erës w.1.2 2.128 | F a q e 3.2 Era ka shpejtësi mesatare prej 80. 3. Kjo është saktësisht çka nënkupton “zgjidhja e ekuacionit”. Procesi i transformimit nuk duhet të paraqet ndonjë problem për sa kohë zbatohen rregullat: .2 g → ↔ w= g + w = 1.2 g − 1. Shpejtësia e erës w duhet të shtohet nëse aeroplani lëviz në drejtim të erës dhe të zbritet nëse lëviz në drejtim të kundërtë: g + w = 1.2 ⋅g = ⋅ 890 km/h 2.

kur ekuacionin e parë e pjesëtuam me x. është interesant të shihet se si mund të fitojmë ose humbim zgjidhje. Kjo nënkupton. sepse edhe x = 0 është gjithashtu zgjidhje e ekuacionit të parë. 3. Megjithatë. e cila qartë se nuk është zgjidhje e ekuacionit të dytë. Duke zbritur 3 nga të dy anët e ekuacionit të parë. ndonëse që të dya kanë zgjidhje x = 2. kjo zgjidhje është zgjidhje e ekuacionit të parë. Në vijim kemi disa shembuj. Le të zgjidhim ekuacionin 3x + 7 = 2 x − 3 . Le të zgjidhim ekuacionin ( x − 2) 2 = 4 . Ekuacioni i parë ka edhe një zgjidhje tjetër x = 0. 4. identiteti është i qartë. ne mund t’i shumëzojmë të dy anët me faktorin x. Ne e humbëm këtë zgjidhje të mundshme.3. Qartë se x = −10 është zgjidhje. x2 + 2 x = 0 dhe x + 2 = 0 nuk janë ekuivalente. Fatmirësisht këto rregulla i hasim në veprimet më elementare në këtë kurs. se duke aplikuar rrënjën katrore ne humbëm një zgjidhje të ekuacionit. 2x + 3 = 7 dhe 2 x = 4 janë ekuivalente. por nuk është e vetmja. Asnjëherë mos shumëzoni e as pjesëtoni me 0. Në bazë të rregullës.1 Zbatimi i Ekuacioneve Faqe | 129 VEPRIMET E LEJUARA Cilido veprim që kryhet në një anë të ekuacionit i njëjti duhet të kryhet edhe në anën tjetër. meqë të dya kanë zgjidhjen x = 2. Sigurohuni se nuk keni shtuar (fituar) apo humbur ndonjë zgjidhje. Në fakt. Nëse rrënjëzojmë të dy anët – duke u bazuar në rregullën: “veprimi që aplikohet në një anë duhet të aplikohet edhe në anën tjetër” – merret x − 2 = 2 → x = 4 . me ç’rast merret: 2. . Kështu pra ( x − 2) 2 = 4 dhe x − 2 = 2 nuk janë ekuivalente. SHEMBUJ 1. Nëse shumëzoni ose pjesëtoni me ndonjë term që përmban variabël përjashtoni vlerën 0 për atë term. ndonëse në të shumtën e rasteve kjo më tepër ndodh aksidentalisht se sa me qëllim.

Tani shtrohet pyetja: Cilat veprime lejohen në mënyrë që të merren ekuacione ekuivalente? Në pjesën vijuese do të diskutojmë vetëm veprimet fundamentale që na nevojiten për diskutime të mëtejme: VEPRIMET E LEJUARA NË EKUACIONE Transformime të lejuar janë ato që e lënë bashkësinë e zgjidhjeve të pandryshueshme. Prandaj. SHEMBUJ 1. Veprimet vijuese janë të lejuara. atëherë dhe vetëm atëherë nëse së paku njëri faktor është baraz me 0. Kështu tani kemi dy zgjidhje. Megjithatë. gjersa zgjidhja x = 0 nuk është zgjidhje e 3x + 7 = 2 x + 3 . Kjo nënkupton se nëse të dy anëve të ekuacionit ua shtojmë të njëjtën vlerë nuk ndikon në zgjdhjen e ekuacionit. Rezultati është ekuacion ekuivalent. x = 0 ose x = −10. Kështu. Ekuacionet 3x 2 + 7 x = 2 x2 − 3x → x 2 + 10 x = x ⋅ ( x + 10) = 0 Prodhimi është 0. 2 x + 3 = − x + 10 . vlera që do të shtohet ose zbritet duhet të jetë e vlefshme për të dy anët e ekuacionit. Pra duke shumëzuar e fituam një zgjidhje. MBLEDHJA OSE ZBRITJA Kryerja e mbledhjes ose zbritjes me të njëjtin term në të dy anët e ekuacionit nuk e ndryshon bashkësinë e zgjidhjeve. ekuacioni pas shumëzimit dhe ekuacioni i fillimit nuk janë ekuivalent. prej të cilave vetëm e dyta është zgjidhje e ekuacionit origjinal.130 | F a q e 3.

Kjo jo vetëm që është e saktë për konstantet por për të gjithë termat. për shembull. Në shembullin e parë ne kemi zbritur 10 për ta “hequr” konstanten në anën e djathtë. Me fjalë të tjera nëse e “zhvendos” një term mbledhës nga njëra anë në tjetrën. 2 x2 + 12 = 4 x − 4 Sigurisht se mund të veprojmë me më shumë terma në të njëjtën kohë.3. shenja e tij ndërron. Si rezultat 10 nuk paraqitej në anën e djathtë dhe është zbritur në anën e majtë. 2 x + 3 = − x + 10 Ndryshimi i anës së termit ( − x + 10) nënkupton se atë duhet ta zbresim nga ana e majtë: 2 x + 3 − ( − x + 10) = 0 → 2x + 3 + x −10 = 0 Si rezultat merret ekuacioni ekuivalent: . ekuacioni do të jetë: 2x + 3 −10 = − x + 10 −10 = − x Nëse të dy anëve u shtojmë x ekuacioni do të ndryshojë por kjo nuk do të ketë efekt në bashkësinë e zgjidhjeve: 2 x + 3 − 10 = 2 x − 7 + x = − x + x = 0 Si rezultat merret është ekuacioni ekuivalent: 3x − 7 = 0 2.1 Zbatimi i Ekuacioneve Faqe | 131 Nëse të dy anëve ua zbresim 10. e zbresim tërë anën e djathtë për të marrë 0: 2 x 2 + 12 − (4 x − 4) = 4 x − 4 − (4 x − 4) = 0 Duke kombinuar termat e ngjashëm kemi: 2 x2 − 4 x + 16 = 0 Nga dy shembujt e mësipërm duhet të jetë e qartë se mbledhja dhe zbritja e të dy anëve të ekuacionit me ndojë term nuk është e kufizuar për ndonjë lloj specifik të ekuacioneve. Ajo vlen për të gjitha llojet. Atëherë shembulli i sipërmë shndërrohet në: SHEMBUJ 1.

Ju mund të argumentoni se këto rregulla i keni mësuar në klasën e tretë apo të katërtë. sepse rezultati do të ishte identitet trivial: 0=0 Po ashtu është e ndaluar të pjesëtohet me zero sepse rezultati do të ishte term i pacaktuar. Le të sqarojmë këtë përmes një shembulli. por me një term që ka vlerën zero. SHUMËZIMI OSE PJESËTIMI Kryerja e shumëzimit ose pjesëtimit me të njëjtin term jo zero në të dy anët e ekuacionit nuk e ndryshon bashkësinë e zgjidhjeve. Është në mënyrë strikte e ndaluar të shumëzohet me zero. Ekuacionet 3x − 7 = 0 2. Supozojmë se duhet caktuar vlerat të cilat janë zgjidhje të ekuacionit: . Rezultati do të jetë një ekuacion identik. pothuajse në mënyrë automatike do të aplikoni argumentimin e mësipërmë.132 | F a q e 3. Kush do të shumëzonte ose pjesëtonte me zero? Pse dikush do të bënte një gjë të tillë? Problemi është se ju nuk shumëzoni ose pjesëtoni me vet numrin zero. e për të cilin nuk jeni në dijeni. Fraza më e rëndësishme në rregullën e mësipërme është "termi jobaraz me zero". 2 x2 + 12 = 4 x − 4 Sërish për të marr 0 e zhvendosim tërë anën e djathtë në anën e majtë duke ndryshuar shenjat: 2 x 2 + 12 − (4 x − 4) = 0 Duke kombinuar termat e ngjashëm merret i njëjti rezultat si më sipër: 2 x2 − 4 x + 16 = 0 Posa të fitoni përvojë në manipulimin e ekuacioneve me qëllim të zgjidhjes apo thjeshtimit të tyre.

Atëherë do të shmangej pjesëtimi me zero dhe do të merreshin të dy rezultatet e sakta: x = 0 dhe x = 2 Shumëzimi dhe pjesëtimi i ekuacioneve nga një numër apo term ndodh shpesh me qëllim që të kryhen thjeshtimet algjebrike. do të duhej të argumentonim se prodhimi 2 x ⋅ ( x − 2) është zero nëse njëri nga faktorët është zero. SHEMBUJ 1. 2 x2 + 12 = 4 x − 4 Sërish. sepse x = 0 është gjithashtu zgjidhje e ekuacionit të mësimërm. e zhvendosim tërë anën e djathtë në atë të majtën duke u ndryshuar shenjën termave: 2 x 2 + 12 − (4 x − 4) = 0 Duke kombinuar termat e ngjashëm merret rezultati i ngjashëm si më sipër: 2 x2 − 4 x + 16 = 0 . kjo nuk është zgjidhja e vetme. Duke marrë parasysh se termi 2x mund të jetë zero. duke pjesëtuar me termin 2x e kemi ndryshuar identitetin e ekuacionit dhe kemi humbur një zgjidhje. që të merret 0.3. 2 x + 3 = − x + 10 Në mënyrë që të zgjidhet barazimi e izolojmë variablën x: 2 x + x = 10 − 3 → 3x = 7 Duke pjesëtuar të dy anët me 3 merret zgjidhja: x = 7 3 2. Megjithatë. Kështu pra.1 Zbatimi i Ekuacioneve Faqe | 133 2 x2 − 4 x = 0 Duke e nxjerrë faktorin 2x të përbashkët para kllapave merret: 2 x ⋅ ( x − 2) = 0 Duke i pjesëtuar të dy anët me termin 2x ekuacioni thjeshtohet në mënyrë substanciale: x−2 = 0 Tani është lehtë të gjendet zgjidhja: x = 2 .

Kështu që është shumë e natyrshme që të shmangemi prej tyre duke e shumëzuar tërë ekuacionin së pari me termin x − 2 dhe pastaj me termin 3x (ose anasjelltas): (4 x − 8) ⋅ ( x − 2) ⋅ 3x ( x + 1) ⋅ ( x − 2) ⋅ 3x + = 3( x − 2) ⋅ 3x ( x − 2) 3x Duke thjeshtuar termat e ngjashëm në thyesa merret: (4 x − 8) ⋅ 3 x + ( x + 1)( x − 2) = 3 ⋅ ( x − 2) ⋅ 3 x Në të dy anët duhet të shumëzojmë polinomet. Për momentin mjafton të dijmë se ekuacioni ka dy zgjidhje x = 2 dhe x = − 1 . duhet ta kemi të qartë se të dy emëruesit janë problematik. e që mund të provohet duke i zëvendësuar variablat 4 me ato vlera. dy zgjidhjet x = 2 dhe x=−1 4 e zgjidhin ekuacionin: 4 x2 − 7 x − 2 = 0 Megjithatë. Kështu. Pas rregullimit të ekuacionit ashtu që termat e shkallës së njëjtë të kombinohen.3 do të mësojmë se si zgjidhen ekuacionet e mësipërme (kuadratike). Ekuacioni vijues përmban shprehje thyesore: 4x − 8 x +1 + =3 x−2 3x Që ta zgjidhim ekuacionin e tillë. Ekuacionet Në mënyrë që të merret formë pak më e thjeshtë mund të pjesëtojmë të dy anët me 2: x2 − 2 x + 8 = 0 Formën e fundit më vonë do ta quajmë "forma normale e ekuacionit kuadratik".134 | F a q e 3. jo të dya janë zgjidhje të ekuacionit origjinal: 4x − 8 x +1 + =3 x−2 3x . merret: 12 x2 − 24 x + x2 + x − 2 x − 2 = 9 x2 − 18x → 4 x2 − 7 x − 2 = 0 Në seksionin 3.

duke shumëzuar me emëruesit ne “korrektuam” këtë përjashtim që sillte tek zgjidhja x = 2 dhe tek një ekuacion tjetër (jo identik). pra të dy zgjidhjet x1 = 6 dhe x2 = − 6 . janë gjithashtu zgjidhje të ekuacionit origjinal sepse nuk duhej të përjashtoheshin. 5 x −1 = → x ≠ −1 2( x +1) 2 5 x −1 = 2( x + 1) 2 → ( x − 1) ⋅ ( x + 1) 5 = 2( x + 1) 2( x + 1) Duke thjeshtuar faktorët e përshtatshëm: 5 = ( x − 1) ⋅ ( x + 1) = x 2 − 1 Pasi të izolojmë x. − 1 = x −1 x + 1 Për të zgjidhur ekuacionin e izolojmë variablën x: 3( x − 1) ⋅ ( x + 1) 2( x − 1) ⋅ ( x + 1) = x −1 x +1 → 3( x + 1) = 2( x − 1) 3x + 3 = 2 x − 2 → x = −5 2. SHEMBUJ 1.3. e që siç tham ndalohet rreptësisht. Problemi i fundit është shembull i mirë i thjeshtimit substancial të veprimeve të "shumëzimit ose pjesëtimit ". Në ekuacionin origjinal duhet të përjashtojmë vlerat x = 2 dhe x = 0 sepse për këto vlera. mund të pyesim: Ku gabuam? Përgjigjen e gjejmë qysh në fillim. sepse në shumë situata nuk është e mundur që së pari të shumëzohet me emëruesin e përbashkët e .1 Zbatimi i Ekuacioneve Faqe | 135 Duke supozuar se ekuacionin e transformuam në mënyrë korrekte gjatë të gjithë hapave. Pastaj. merret: x 2 = 6 . emëruesit përkatës bëhen zero. 3 2 → x ≠ 1.

Të dy hapat mund të kryhen përnjëherë duke zbatuar të ashtuquajturin "shumëzimin e tërthortë". Si rezultat kemi: 2 ⋅ 5 = 2( x + 1) ⋅ ( x − 1) Kjo nënkupton. Rregulla është: SHUMËZIMI I TËRTHORTË Shumëzoni secilin numërues me emëruesin e anës tjetër. 4 5 1 → x ≠ . → x = 17 6 3 2 = + 2 → x ≠ 1. − 1 x + 1 x −1 Para shumëzimit të tërthortë shndërroni anën e djathtë në thyesë të përzier: 3 2 2 + 2( x − 1) 2 + 2 x − 2 2x = +2= = = x + 1 x −1 x −1 x −1 x −1 .136 | F a q e 3. Çdoherë mund të aplikoni shumëzimin e tërthortë kur të dy anët e ekuacionit janë thyesa të rregullta ose të përziera. SHEMBUJ 1. −3 = 2x −1 x + 3 2 Shumëzimi i tërthortë jep: 4( x + 3) = 5(2 x − 1) → 4 x + 12 = 10 x − 5 −6 x = −17 2. Ekuacionet pastaj të thjeshtohen faktorët e përbashkët. Kjo nënkupton se në rast se kemi shumë të termave së pari duhet të krijojmë thyesa të rregullta. se kemi arritur tek i njëjti rezultat si edhe më parë. Le të shikojmë edhe një herë shembullin 2: 5 x −1 = për x ≠ −1 2( x +1) 2 Shumëzimi i tërthortë nënkupton se shumëzohet ana e majtë me emëruesin e anës së djathtë dhe anasjelltas.

3.1 Zbatimi i Ekuacioneve Faqe | 137 Kryeni shumëzimin e tërthortë: 3 ⋅ ( x − 1) = 2 x ⋅ ( x + 1) = 2 x 2 + 2 x → 3 x − 3 = 2 x 2 + 2 x Renditja e termave sjell tek ekuacioni: 2x2 − x + 3 = 0 Sërish kemi ekuacion kuadratik. zgjidhjen e të cilit do ta diskutojmë në seksionin 3. .3.

138 | F a q e 3.1: ZBATIMI I EKUACIONEVE Rezultatet gjenden menjëherë pas detyrave. Të zgjidhen problemet me fjalë: a) Çmimi që u pagua një kompjuter pas 22% zbritje ishte 1. Sa ishte çmimi para lirimit? b) Shuma e tre numrave të njëpasnjëshëm tek është 117.50 EUR. duke ju lejuar ju që të krahasoni rezultatet tuaja me ato që kemi dhënë ne. Cilët janë ata numra? . në rast se keni marrë rezultat të gabuar. Të zgjidhen ekuacionet vijuese duke treguar të gjitha hapat dhe veprimet në anën e djathtë: a) 3( x − 1) = 7 b) 2x =4 3 c) 4( x − 1) = 2 x − 4 d) f) 3 − 4 z = 11 2x − 1 1 4 = − x+ 3 3 9 e) g) 7 + (3 x + 1) = 5 − ( x + 1) 1 1 ( x − 3) = (2 x + 1) 2 5 3. Ekuacionet USHTRIMI 3.871. Aty keni vetëm rezultatet përfundimtare. Ne qëllimisht jemi përcaktuar të mos e paraqesim metodën që rekomandojmë sepse dëshirojmë të ju inkurajojmë në shqyrtimin e metodave alternative. 1. Jepni një shembull për: a) c) e) Ekuacionin linear Ekuacionin identitet Ekuacionin ekuivalent nga pjesa (b) b) Ekuacionin e kushtëzuar d) Ekuacionin e pamundshëm 2.

Sa vite kanë ata të dy nëse shuma e dyfishit të viteve të tyre është 66? d) Një brinjë e drejtkëndëshit është 20 cm më e shkurt se tjetra.3. Në ora sa takohen ato? .1 Zbatimi i Ekuacioneve Faqe | 139 c) Hansi është për 7 vite më i moshuar se Sabrina.8 m2? e) Dy vetura që janë larg njëra tjetrës 500 km janë nisur në drejtim të njëra tjetrës me ndryshim konstant të shpejtësisë prej 10 km/h. Sa është shpejtësia e tyre nëse ato takohen pas 2 orë e 15 minutash? Çiklisti vozit biçikletën e tij në një përpjetëz me një shpejtësi prej 20 km/h dhe teposhtë me shpejtësi prej 60 km/h. Sa është e gjatë brinja e shkurtër nëse syprina e sipërfaqes së drejtkëndëshit është 0. kurse tjetra me shpejtësi konstante prej 110 km/h. Sa është shpejtësia e tij mesatare për tërë udhëtimit (pra përpjetë dhe teposhtë)? f) g) Cilët janë ata dy numra ndryshimi i të cilëve është 12 kurse prodhimi 493? h) Dy familje jetojnë 550 km larg njëra tjetrës. Njëra familje udhëton me shpejtësi konstante prej 90 km/h. Ata dëshirojnë të takohen dhe nisen me vetura në ora 9.

a) e) 3. ose −17 dhe −29. Vetura e shpejtë vozit 116. Ekuacionet REZULTATET 3.11 km/h dhe vetura e ngadalshme 106. g) Numrat janë 17 dhe 29. .1: ZBATIMI I EKUACIONEVE 1.140 | F a q e 3. a) c) e) f) 4 x − 1 = 19 Ekuacion linear me një ndryshore x+5 =8 e saktë vetëm për x = 3 x2 − y 2 = ( x − y ) ⋅ ( x + y ) 2 ( 3 x + 1) = 3(2 x − 4) 2 x + 10 = 16 x = 31 3 x = −1 EUR 2399. 39.11 km/h. Shpejtësia mesatare është 30 km/h. dhe 41. h) Dy familjet takohen në ora 11:45. d) Brinja e shkurtë është 80 cm dhe brinja e gjatë është 100 cm. a) b) c) d) e) 2.36 b) x = 6 f) c) x=0 d) z = −2 x=1 3 g) x = 17 b) Numrat e kërkuar janë 37. Sabrina është 13 vjeçare kurse Hansi 13+7=20 vjeçar.

ajo i tregoi nënës se në shkollë kishte mësuar se si të njehsonte çmimin e njësisë nga numri i njësive të blera dhe nga çmimi përfundimtar. ju mund të filloni kapitullin vijues. Për cilët numra është fjala? 2. Para tre vitesh Ana ishte e moshuar sa një e treta e nënës së saj pas 11 vitesh. Për të prodhuar një tabelë nevojiten 2 njësi të lëndës së parë dhe 3 orë pune të makinës. ajo e pranoi se kishte harruar të pyeste. Tre ditë më vonë ajo shkoi tek furra sërish dhe bleu 3 bukë dhe 15 kifle. Ata kanë 19 njësi të lëndës së parë. Kur nëna e pyeti atë sërish për çmimin. Nëse ato janë të sakta.3 Testi i Progresit për “Zbatimin e ekuacioneve” Ju duhet t’i caktoni vetes suaj pak kohë. madje mund të jetë vetëm një numër. Çdo zgjidhje ka vetëm rezultatin përfundimtar. Për të prodhuar një karrige nevojitet 1 njësi e lëndës së parë dhe 2 orë pune të makinës. Mos e përdorni përmbledhjen për të shikuar zgjidhjen. Qëllimi i këtij testi është që të merren informata se sa dini ose sa keni mësuar deri tani. Anna bleu 2 bukë dhe 6 kifle në furrë.3. Ju duhet të kontrolloni zgjidhjet tuaja. Si kalkuloi ajo çmimin e bukës dhe kifles? . tabelë ose grafik. Shuma e tre numrave të njëpasnjëshëm tek është 279. Një kompani prodhon karrige dhe tabela në një makinë.1. ose nuk keni fare rezultate) duhet t’i riktheheni seksionit përkatës në përmbledhje të cilin duhet ta përsëritni për të plotësuar zbraztësinë. Këtë herë ajo pagoi 9 EUR. Sa vite ka Ana dhe nëna e saj? 3. Makina mund të përdoret 34 orë. Në çdo rast tjetër (kur ju keni rezultate të pasakta. Megjithatë. Kur u kthye në shtëpi nëna e pyeti për çmimin e një kifle. Sa karrige dhe sa tavolina mund të prodhohen? 4.80 EUR. Në fund të kapitullit tjetër gjenden zgjidhjet e detyrave. Provoni të zgjidhni sa më shumë detyra. 1. për një punë të koncentruar në këtë test.1 Zbatimi i Ekuacioneve Faqe | 141 3. Por ajo nuk mbante mend çmimin. Ajo pagoi 4. Pas 5 vitesh Ana do të jetë e moshuar sa gjysma e nënës së saj. simbol.

Sa është e gjatë brinja e shkurtër nëse syprina e sipërfaqes së drejtkëndëshit është 0. Një brinjë e drejtkëndëshit është 20 cm më e shkurt se tjetra.95 EUR/këmishë.8 m2? . Kompania ka vendosur të prodhojë këmisha. Dhoma është e gjatë 6. Të caktohen numrat. Ekuacionet 5.970 EUR dhe çmimi i ndryshueshëm është 4. Të dy anët duhet të zgjerohen për të njëjtën madhësi.6 m dhe e gjerë 4. Sa këmisha duhen shitur gjatë javës me çmimin 14.8 m. Çmimi javor i fiksuar është 17. Sa duhen zgjeruar dimensionet në mënyrë që sipërfaqja të rritet për 5 m2? 7.95 EUR/këmisha në mënyrë që të arrihet fitimi prej 8000 EUR? 8. ndryshimi i të cilëve është 12 dhe prodhimi është 493? 6.142 | F a q e 3.

marrëdhënieve.2 Ekuacionet Lineare Forma normale Zgjidhja 3.3 Ekuacionet kuadratike Format Zgjidhja Zgjidhjet Parakushtet: Për të kryer këtë kapitull me sa më pak vështirësi. janë shumë të aplikueshme në . zgjidhim ekuacione lineare duke përdorur metoda të ndryshme dhe duke diskutuar qartësinë e zgjidhjes shme zgjidhjes. Qëllimet e mësimit: Qëllimi i këtij kapitulli nuk është vetëm të mësohemi të zgjidhim ekuacione lineare por edhe të studiojmë vetitë e marrëdhënieve të tilla Ne do të tilla. lexuesi duhet të posedojë njohuri elementare për xuesi veprimet themelore për zgjidhjen dhe thjeshtimin e shprehjeve. praktikë e veçanërisht në e ekonomi.2 Ekuacionet lineare 3. algjebrës . Formulimi dhe zgjidhja e ekuacioneve janë ndër imi aktivitetet më të aplikuara në matematikë matematikë. Ekuacionet lineare si format më të thjeshta të lineare. Ekuacionet 3. Formulimi i ekuacioneve dhe sistemeve të ekuacioneve është një aspekt esencial i aplikimit të algjebr lineare.3.2 Ekuacionet lineare F a q e | 143 3.1 Zbatimi i ekuacioneve Modelimi 3.

Ky ekuacion quhet ekuacion linear dhe ka formën e përgjithshme: FORMA NORMALE E EKUCIONIT LINEAR Ekuacioni linear ka formën e përgjithshme: a⋅x+b = 0 ku a ≠ 0 dhe b janë numra realë.5 − 6 y ) = −1.3 y + ( 5 − 22) = 0 261x − 6 = 0 4y +8 7 → −172 y + 62 = 0 Ekuacionet lineare të formës së mësipërme janë të përshtatshme sepse ato kanë vetëm një zgjidhje. 3. Ekuacionet 3.2.144 | F a q e 3. SHEMBUJ 1. Shembujtë vijues mund të shprehen në formën e mësipërme standarde të ekuacionit linear. pra kur variabla x paraqitet vetëm me eksponentin 1.1 Forma normale e ekuacionit linear Ekuacioni më i thjeshtë polinomial është ai i shkallës 1. 2. siç tregohet. 2 x = 12 → 2 x −12 = 0 5 − 1.3 y = 22 → 6 = 261 → x 4 ⋅ (2. Duke zbatuar veprimet të cilat i diskutuam në seksionin paraprak merret: a ⋅ x + b = 0 ↔ a ⋅ x = −b ↔ x=− b a . 4.

3. Hapi 4: Shumëzojmë ose pjesëtojmë për ta izoluar variablën e panjohur. a⋅ x +b = c⋅ x + d a⋅x−c⋅x = b−d ↔ ( a − c ) ⋅ x = (b − d ) ↔ 3. Për këtë arsye zbatojmë rregullat e thyesave dhe kllapave: 2 x + 1 = 12( x − 2) = 12 x − 24 ↔ − 10 x = − 25 ↔ x = 2. 2 x + 3 = 5x − 9 ↔ 2 x − 5x = −9 − 3 ↔ −3x = −12 ↔ x = −12 = 4 −3 2. Hapi 2: I grumbullojmë termat e ngjashëm.2 Ekuacionet lineare F a q e | 145 Hapi i fundit mund të kryhet pasi të kemi kombinuar të gjithë termat (linear) që përmbajnë variablën x në anën e majtë dhe termat absolutë (pa variabël) në anën e djathtë.2 Zgjidhja Në mënyrë që të zgjidhim ekuacionin linear duhet të kryejmë këta hapa: Hapi 1: Eliminojmë kllapat ose thyesat në të dy anët.5 3. x= b−d ku a ≠ c a−c 2x +1 = 4( x − 2) 3 Në mënyrë që të kryejmë veprimet e mësipërme duhet ta transformojmë në formën normale. Hapi 3: Mbledhim ose zbresim ashtu që variablat të jenë në një anë dhe vlerat absolute në anën tjetër.2. SHEMBUJ 1. .

ekuacioni është i pamundshëm dhe nuk ka zgjidhje. në këtë rast emëruesi i përbashkët është 12: 6 12 3 4 2 x − 12 = 12 x + 12 → shumezojme me 12: 6 x − 4 = 3 x + 2 3x = 6 → x=2 . Hapi 7: Përfundimisht. SHEMBUJ 1. ekuacioni me variablën e zëvendësuar shndërrohet në identitet. Hapi 6: Në rast se ana e majtë nuk është njësoj si ana e djathtë ose anasjelltas. këshillohet që të transformojmë të gjithë në thyesa me emërues të përbashkët. 1 x−1 2 3 20 + 2(10 − 6) = 30 + 3 − 5(10 − 1) 3 3 3 3 ↔ 4 3 4 =3 = 1 x+ 1 4 6 Nëse disa nga koeficientët në ekuacion janë thyesa. atëherë ky ekuacion është ekuacion identitet dhe zgjidhje e tij është çdo numër real x. Ekuacionet Hapi 5: Në rast se rezultati është 0 = 0. 3x + 2 1 = 3( x − 4) + ↔ 3 x + 2 = 12( x − 4) + 1 4 4 3x + 2 = 12 x − 48 + 1 ↔ 3x − 12 x = −47 − 2 ↔ −9 x = −49 49 9 ↔ +2 4 x = 49 9 55 12 55 = 12 Kontrollojmë: 2.146 | F a q e 3. = 3( 49 − 4) + 1 ↔ 9 2 x + 2( x − 6) = 3 x + 3 − 5( x − 1) 2 x + 2 x − 12 = 3x + 3 − 5x + 5 6 x = 20 ↔ x= 10 3 ↔ 4 x + 2 x = 8 + 12 Kontrollojmë: 3. Nëse zgjidhja është korrekte. preferohet që të verifikohet saktësia e zgjidhjes duke zëvendësuar zgjidhjen në ekuacionin e fillimit.

Megjithatë. kur variabla paraqitet në emërues duhet të kontrollojmë cilat vlera duhet të përjashtohen për shkak se emëruesi nuk bënë të jetë asnjëherë zero. 3 . sepse emëruesi bëhet zero. 2x − 3 =2 3x + 1 Vlera 3x + 1 = 0 → x = − 1 duhet të përjashtohet. Kjo shprehje vlen për çdo numër real x. Kështu pra duhet të përjashtojmë x = 1 . SHEMBUJ 1.3. Krahasoni shprehjen e mësipërme me: 2x − 3 x −1 Kuptojmë se për x = 1 shprehja nuk është e definuar. Për formën standarde të polinomit linear: ax + b nuk duhet përjashtuar asnjë vlerë.2 Ekuacionet lineare 4 Kontrollojmë: 1 ⋅ 2 − 1 = 1 ⋅ 2 + 1 ↔ 6 = 4 2 3 4 6 6 F a q e | 147 Ekuacionet lineare gjithashtu mund të rezultojnë nga konvertimi i thyesave racionale ose shprehjeve racionale algjebrike. Këtë e shënojmë: 2x − 3 për x ≠ 1 x −1 Ekuacioni: 2x − 3 = 5 për x ≠ 1 x −1 mund të shumëzohet me ( x − 1) për t’u shndërruar në ekuacionin vijues linear: 2 x − 3 = 5( x − 1) Zgjidhja është: −3x = −2 → x = 2 3 për shkak se këtë vlerë nuk e përjashtuam.

Ekuacionet 2 x − 3 = 2(3x + 1) → x=−5 ≠ 1 4 3 ↔ 2x − 3 = 6x + 2 ↔ −4 x = 5 Kështu x = − 5 është zgjidhja. Prandaj. 1 2 6 x − 3 = 2(2 x − 1) ↔ 6 x − 3 = 4 x − 2 ↔ 2 x = 1 → x = Vlera që morëm duhet të përjashtohet. . 6x − 3 =2 2x −1 Vlera 2 x − 1 = 0 → x = 1 2 duhet të përjashtohet. ekuacioni nuk ka zgjidhje.148 | F a q e 3. 3( x − 2) = 2( x + 1) ↔ 3 x − 6 = 2 x + 2 ↔ x = 8 Vlera që morëm është e ndryshme nga vlerat e përjashtuara kështu që x = 8 është zgjidhja e ekuacionit. 3 2 → = x +1 x − 2 Tani të dy vlerat x + 1 = 0 → x = −1 dhe x − 2 = 0 → x = 2 duhet të përjashtohen. 4 2. 3.

Të zgjidhen ekuacionet vijuese duke treguar të gjithë hapat por duke mos cekur veprimet: a) c) e) f) h) x−5 x−5 1 + = 4 2 4 b) d) 3( y − 1) = 7 + y 5 z − ( z + 3) + 1 = 0 3x + 1 2 x − 2 − = −2 10 5 6 x − 1 = 2 + 3( x + 1) 4 + (3 x − 2) − 2( x − 3) = 2 + 4( x − 9) 1 2 x + 1 x + 1 ( x − 1) = 3 6 1 12 g) 2 x − 1 3x + 2 7 + = 6 3 3 2. 1.2: EKUACIONET LINEARE Rezultatet gjenden menjëherë pas detyrave. Aty keni vetëm rezultatet përfundimtare. Të zgjidhen ekuacionet vijuese kurdo që është e mundur: a) c) e) 2x + 3 =6 x −1 5x 25 = 2− x+5 x+5 3 6x += 2x −1 2x −1 b) d) 2x − 3 x + 5 3 − x − = +1 9 6 2 1 x−2 x+2 − = 3 2 x + 4 3x + 6 . duke ju lejuar ju që të krahasoni rezultatet tuaja me ato që kemi dhënë ne. në rast se keni marrë rezultat të gabuar.2 Ekuacionet lineare F a q e | 149 USHTRIMI 3. Ne qëllimisht jemi përcaktuar të mos e paraqesim metodën që rekomandojmë sepse dëshirojmë të ju inkurajojmë në shqyrtimin e metodave alternative.3.

2 − 8. Ekuacionet 3.004 x + 12.12 x − 1.98 x − 2.69) 2.86 x + 3 0.45 = 2.54) = 7 0.54 x 2.211 3.473( x + 1.775 = 16.04 4.150 | F a q e 3.14 (1.4 x − 1.33 13.412 − 12.072 b) c) .12 23. Të përdoret kalkulatori për të njehsuar deri në 3 shifra pas presjes dhjetore: a) 2.

3. a) b) e) b) 66 x = 10 = 6.6 c) Nuk ka zgjidhje x=2 x = 23.23 .2: EKUACIONET LINEARE 1. a) d) g) x = 16 3 z=1 2 b) e) h) y =5 c) f) x=2 x=1 4 x = 14 x= 11 8 x = 25 x= 9 4 2.2438 Nuk ka zgjidhje x = 0. a) d) 3.8727 c) x = 47.2 Ekuacionet lineare F a q e | 151 REZULTATET 3.

Provoni të zgjidhni sa më shumë detyra. x ≠ −1. 2 x +1 x − 2 2x − 3 = 2. Të zgjidhen ekuacionet dhe shënoni në mënyrë eksplicite veprimet që do të aplikohen: a) d) 3( x − 1) = 7 3 − 4 z = 11 b) e) 4( x − 1) = 2 x − 4 7 + (3 x + 1) = 5 − ( x + 1) c) 2x =4 3 2. madje mund të jetë vetëm një numër.2.152 | F a q e 3. Të zgjidhen ekuacionet pa cekur veprimet e veçanta: a) c) x−5 x−5 1 + = 4 2 4 3x + 1 2 x − 2 − = −2 10 5 b) 3( y − 1) = 7 + y 3. ose nuk keni fare rezultate) duhet t’i riktheheni seksionit përkatës në përmbledhje të cilin duhet ta përsëritni për të plotësuar zbraztësinë. x ≠ 2x −1 1 2 . Çdo zgjidhje ka vetëm rezultatin përfundimtar.3 Testi i Progresit për “Ekuacionet Lineare” Ju duhet t’i caktoni vetes suaj pak kohë. për një punë të koncentruar në këtë test. Në çdo rast tjetër (kur ju keni rezultate të pasakta. Cilat vlera duhen përjashtuar si zgjidhje të mundshme? A ka zgjidhje të tjera? a) c) 3 2 = . Nëse ato janë të sakta. Mos e përdorni përmbledhjen për të shikuar zgjidhjen. ju mund të filloni kapitullin vijues. Qëllimi i këtij testi është që të merren informata se sa dini ose sa keni mësuar deri tani. x ≠ − 1 3 3x + 1 b) 6x − 3 = 2. Ekuacionet 3. 1. simbol. Në fund të kapitullit tjetër gjenden zgjidhjet e detyrave. tabelë ose grafik. Ju duhet të kontrolloni zgjidhjet tuaja.

x ≠ +4= 2x −1 2x −1 1 2 5. Dick është 7 vite më i moshuar se Ana.2 Ekuacionet lineare F a q e | 153 4.3. x ≠ 1 x −1 5x 25 = 2− . x ≠ −5 x+5 x+5 3 6x .) . Të zgjidhen ekuacionet nëse është e mundur: a) b) c) 2x + 3 = 6. Sa vite kanë ata nëse shuma e viteve të tyre është gjysma e viteve të gjyshes së tyre e cila është 66 vjeçare? 6. Dy kënde të një trekëndëshi janë të barabartë kurse këndi i tretë është tre herë më i madh se shuma e tyre. Të caktohen këndet? (Shuma e tre këndeve të një trekëndëshi është 180°.

Ekuacionet 3.154 | F a q e 3.1 Zbatimi i ekuacioneve Modelimi 3. për të zgjidhur ekuacionet kuadratike duhet të jemi në gjendje të punojmë me eksponentë dhe rrënjën eksponentët katrore.3 Ekuacionet Kuadratike 3. . Nëse dështojmë në zgjidhjen e tyre (ekuacioneve kuadratike) nuk duhet të presim të jemi në gjend ta gjendje zgjidhim problemin e dhënë dhënë. Qëllimet e mësimit: Ekuacionet kuadratike shpesh paraqiten gjatë zgjidhjes së problemeve matematike Kështu që matematike.2 Ekuacionet Lineare Forma normale Zgjidhja 3. komplikuara. është esenciale të jemi në gjendje t’i zgjidhim ato.3 Ekuacionet kuadratike Format Zgjidhja Parakushtet: Zgjidhjet Ekuacionet që do t’i punojmë në këtë njësi janë paksa më të komplikuara Duke marrë këtë parasysh. Ekuacionet 3.

b. Për të filluar procesin e zgjidhjes do të fillojmë si edhe me ekuacionet lineare dhe me të gjitha ekuacionet që dëshirojmë t’i zgjidhim: I transformojmë në formën standarde. c = −7 2.3. Meqë këto ekuacione paraqiten po aq shpesh sa edhe ekuacionet lineare.3 Ekuacionet kuadratike F a q e | 155 3. Kjo nënkupton.3. SHEMBUJ 1. do të diskutojmë shkurtimisht këto lloje të ekuacioneve. 2 x 2 − 3( x + 2) + 4 = (1 − 2 x ) ⋅ ( x + 1) + 4 2 x 2 − 3x − 6 + 4 = x + 1 − 2 x 2 − 2 x + 4 4 x2 − 2 x − 7 = 0 Forma standarde: a = 4. 4x +1 = x +1 2x − 3 Siç kemi diskutuar: 2x − 3 ≠ 0 → x ≠ 4x + 1 = x +1 2x − 3 3 2 ↔ 4 x + 1 = (2 x − 3) ⋅ ( x + 1) = 2 x 2 − x − 3 .1 Format e Ekuacioneve kuadratike Ekuacioni vijues është polinom i shkallës 2. se aplikojmë veprimet algjebrike dhe i radhisim termat e ngjashëm deri sa të arrijmë tek forma e mësipërme. Qëllimi kryesor është të jemi në gjendje t’i zgjidhim ato. b = −2. FORMA STANDARDE E EKUACIONIT KUADRATIK Ekuacioni kuadratik është polinom i shkallës 2 i formës: a ⋅ x2 + b ⋅ x + c = 0 ku a.c dhe a ≠ 0 . Veprimet që nevojiten janë të ngjashme si ato të diskutuara në fillim të këtij kapitulli.

kemi vetëm një zgjidhje. Kjo është për shkak të një vetie themelore e cila tregon se kemi më së shumti aq zgjidhje reale sa edhe shkalla e polinomit. Le të shohim se si zgjidhet ekuacioni kuadratik. b. b = −5. varësisht nga vlerat e parametrave a. paraprakisht e dijmë se ekuacionet kuadratike mund të kenë dy zgjidhje. Rasti: b = 0 Forma standarde redukohet në formën: a ⋅ x2 + c = 0 Duke izoluar variablën x në anën e majtë merret: x 2 = − c a E dijmë se a ≠ 0 . ekzistojnë disa mënyra për të përcaktuar zgjidhjen. atë: x = 0 Për − c < 0 nuk kemi zgjidhje reale.3. një zgjidhje ose të mos kenë fare zgjidhje. c = −4 3. Posa të arrijmë në formën standarde. dhe c. Ekuacionet 4 x + 1 = 2 x2 − x − 3 ↔ 2x2 − 5x − 4 = 0 Forma standarde: a = 2.156 | F a q e 3. a . duke njehsuar rrënjën katrore: a c =± − a • • Për c = 0.2 Zgjidhja Fatmirësisht. zgjidhja esencialisht varet nga shenja në anën e djathtë: • Për − x1/2 c > 0 merren dy zgjidhje.

x2 = −2 − 3 = −5 4. ( x + 2) 2 − 3 = 6 → ( x + 2) 2 = 9 → ( x + 2) = ± 9 → x + 2 = ±3 x1 = −2 + 3 = 1. Kështu ose x = 0 ose a ⋅ x + b = 0 .3 Ekuacionet kuadratike F a q e | 157 SHEMBUJ Të zgjidhen barazimet vijuese kuadratike. 2. 1. − 2x = x + 1 → −2 x = ( x − 3) ⋅ ( x + 1) = x 2 − 2 x − 3 për x ≠ 3 x −3 x2 − 3 = 0 → x1/2 = ± 3 Rasti: c = 0 Forma standarde redukohet në: a ⋅ x2 + b ⋅ x = 0 Në këtë rast faktorizojmë x jashtë kllapave: x ⋅ (a ⋅ x + b) = 0 .3. Këto dy kushte sjellin dy zgjidhje: x1 = 0 dhe x2 = − b a . Prodhimi është zero atëherë dhe vetëm atëherë kur njëri nga faktorët në anën e majtë është zero. 2 x2 − 4 = 0 4 → x2 = 2 = 2 x1/2 = ± 2 x  −5 x 2 + 2 x = 4 ⋅  − 25  2  x2 = 5 4 → −5 x 2 + 2 x = 2 x − 25 4 → x=± 5 2 3.

2x2 − 4x = 0 → 2x ⋅ ( x − 2) = 0 ↔ x1 = 0. − 8 5 2x − 3 = x + 1 → −2 x + 3 = ( x + 3) ⋅ ( x + 1) = x 2 + 4 x + 3 x+3 për x ≠ −3 x2 + 6x = 0 ↔ x ⋅ ( x + 6) = 0 → x1 = 0. b. q. x2 = 2 − x2 + 2x − 4 = 4 ⋅ 5 x ( 2 − 5) → − x2 + 2 x − 4 = 2 x − 4 5 − x2 + 2x − 2 x = 0 5 → −x ⋅ x − 8 = 0 5 ( ) x1 = 0. të cilat mësohen në nivel ndërkombëtar. Rezultati është i njëjtë. Ju mund të preferoni të ashtuquajturin forma a. b. x2 = −6 Rasti: a. 1. . ato dallojnë vetëm në hapin e parë. x 2 = 3. dhe c ≠ 0 Në këtë rast kemi formën standarde pa ndonjë kusht të veçant. Tani mund të diskutojmë dy nënraste. KUJDES Është idea e mirë të punoni me metodën ose formulën të cilën e keni mësuar në shkollë.158 | F a q e 3. Ekuacionet SHEMBUJ Të zgjidhen ekuacionet vijuese kuadratike. 2. c ose mbase e keni mësuar të ashtuquajturën formën p.

B. 1. Për D > 0 kemi dy zgjidhje: Për D = 0 kemi një zgjidhje (të dyfishtë): Për D < 0 nuk kemi zgjidhje reale.3. 2 x2 + 2 x − 4 = 0 x1/2 = → x1/2 = −2 ± 4 − 4 ⋅ 2 ⋅ (−4) −2 ± 36 = 2⋅2 4 −2 ± 6 4 → x1 = 1.C Zgjidhjet e ekuacionit kuadratik në formën standarde a ⋅ x2 + b ⋅ x + c = 0 janë: x1/2 = −b ± b 2 − 4a ⋅ c 2a Pjesa nën rrënjë quhet diskriminantë (dallor): D = b2 − 4a ⋅ c Shenjat e tij përcaktojnë numrin e zgjidhjeve. x  −5 x 2 + 2 x =  − 25  2  2 3 2 → −5 x 2 + 2 x = x − 25 2 9 4 −5 x + x + 25 = 0 → x1/2 = −3± 2 − 4 ⋅ ( −5) ⋅ 25 2 ⋅ (−5) . x1/2 = x1=2 = −b ± b 2 − 4a ⋅ c 2a −b 2a SHEMBUJ Të zgjidhen ekuacionet vijuese kuadratike.3 Ekuacionet kuadratike F a q e | 159 FORMA A. x2 = −2 2.

ky ekuacion ka një zgjidhje (të dyfishtë). 2 x 2 + 6 x + 15 = 0 → x1/2 = −6 ± 36 − 4 ⋅ 2 ⋅15 2⋅2 Meqë diskriminanta D = 36 − 90 = −54 < 0 . që kemi supozuar se a ≠ 0 . x ≠ 3 x−3 x2 − 4 x + 4 = 0 → x1=2 = −(−4) ± 16 − 4 ⋅1 ⋅ 4 =2 2 ⋅1 Meqë diskriminanta D = 16 −16 = 0 . . ekuacioni nuk ka zgjidhje reale. x2 = 2.160 | F a q e 3. merret: x2 + b c ⋅ x + = 0 → x2 + p ⋅ x + q = 0 a a Rezultati i këtij transformimi shpesh quhet forma normale.39 3. 2x − 7 = x + 1 → 2 x − 7 = ( x − 3) ⋅ ( x + 1) = x 2 − 2 x − 3. FORMA NORMALE E EKUACIONIT KUADRATIK Forma normale e ekuacioni kuadratik është: x2 + p ⋅ x + q = 0 Vërejmë se koeficienti pranë variablës në katror është +1. Nëse formën standarde a ⋅ x2 + b ⋅ x + c = 0 e pjesëtojmë me koeficientin a të termit kuadratik. Forma p. 4.q dallon shumë pak nga forma paraprake.09. Nuk ka kufizime shtesë sa i përket dy koeficientëve tjerë p dhe q. Ekuacionet x1/2 = −3± 2 9 4 + 500 −10 → x1 = −2. Dallimi qëndron në variantin e ekuacionit kuadratik.

2 x2 + 2 x − 4 = 0 → x 2 + x − 2 = 0 (forma normale) 9 4 x1/2 = − 1 ± ( 1 ) 2 − ( − 2) = − 1 ± 2 2 2 2. q ekuacionin duhet ta transformojmë në formën normale: 1.3 Ekuacionet kuadratike F a q e | 161 Duke përdorur formën normale mund të aplikojmë të ashtuquajturën formula p.3.Q Zgjidhjet e ekuacionit kuadratik në formën normale x 2 + p ⋅ x + q = 0 janë: x1/2 = − p 2 ± ( ) p 2 2 −q Tani diskriminanta bëhet: Shenja e saj përcakton numrin e zgjidhjeve: Për D > 0 kemi dy zgjidhje: p2 D= −q 4 x1/2 = − p 2 ± ( ) p 2 2 −q Për D = 0 kemi një zgjidhje të dyfishtë: x1=2 = − 2 Për D < 0 nuk kemi zgjidhje reale. të cilat në fakt janë të njëjta si edhe ato në shembujtë paraparak. x2 = − 2 x − 25 2 x  −5 x 2 + 2 x =  − 25  2  → −5 x 2 + 2 x = 3 −5 x 2 + 3 x + 25 = 0 → x 2 − 10 x − 5 = 0 2 . → x1 = 1. Megjithatë para se të aplikojmë formulën p. q: FORMULA P. p SHEMBUJ Të zgjidhen ekuacionet vijuese kuadratike.

2x − 7 = x +1 x−3 → 2 x − 7 = ( x − 3) ⋅ ( x + 1) = x 2 − 2 x − 3 për x ≠ 3 x2 − 4x + 4 = 0 → x1=2 = 2 ± 4 − 4 = 2 Meqë D = 4 − 4 = 0 . 2 x 2 + 6 x + 15 = 0 → x 2 + 3 x + 5 = 0 → x1/2 = − 3 ± 2 −5 Meqë D = 9 − 5 = − 11 < 0 . x2 = 2. ekuacioni ka vetëm një zgjidhje (të dyfishtë). Ekuacionet → x1/2 = 3 20 ± 9 400 +5 → x1 = −2.162 | F a q e 3. ky ekuacion nuk ka zgjidhje reale.39 9 4 3. . 4 4 4.09.

Ne qëllimisht jemi përcaktuar të mos e paraqesim metodën që rekomandojmë sepse dëshirojmë të ju inkurajojmë në shqyrtimin e metodave alternative. Të zgjidhen ekuacionet duke përdorur formulën a. Të zgjidhen ekuacionet: a) c) e) 4 x 2 = 49 b) d) −5 x 2 + 2 x = 4 x ( 2 − 25) (3x − 2)2 = 16 x ⋅ ( x + 8) = 4(2 x + 9) 7x2 − 4 = −4 3. q. 1. Transformoni ekuacionet kuadratike në formën standarde: a) c) 2x2 + (2x −1) x − (x +12) = 0 (2 − x)2 = 4x − ( x +1)2 b) d) 3 x ⋅ ( x + 2) = 6( x − 7) (x +1)2 + ( x + 2)2 = 10 2. b. Të zgjidhen ekuacionet e problemit 3 duke zbatuar formulën p. .3 Ekuacionet kuadratike F a q e | 163 USHTRIMI 3.3.3: EKUACIONET KUADRATIKE Rezultatet gjenden menjëherë pas detyrave. Aty keni vetëm rezultatet përfundimtare. c: a) c) e) 3x 2 − 4 x − 2 = 3 2x2 + 6x +1 = 0 b) d) f) (x − 2)2 − 6x = 0 4 − 20 x − 4 x 2 = 0 x2 + 3x + 4 = 0 (x +1)2 + (x + 3)2 = 3 4. duke ju lejuar ju që të krahasoni rezultatet tuaja me ato që kemi dhënë ne. në rast se keni marrë rezultat të gabuar.

kushtoni vëmendje vlefshmërisë së zgjidhjes: a) c) e) g) 2 2 = 1− x+2 x−2 x−3 4 + =0 x x +1 −6 x − 2 2( x + 1) + − =0 2 x −1 x +1 x −1 x+ 2 1 = x−2 x−2 b) d) f) x2 4 − =0 x−2 x−2 2 1 10 + = x − 2 x +1 x + 5 1 1 1 − = x +1 x + 2 6 . Për çfarë vlera të x është i definuar ekuacioni? a) 1 2 1 − = x +1 x + 3 6 x−3 2 + =0 x x +1 b) x−4+ 1 = 12 x c) d) x2 9 = x +1 x +1 6. Ekuacionet 5. Transformoni ekuacionet vijuese në shprehje të plota racionale.164 | F a q e 3. Të zgjidhen ekuacionet vijuese.

x2 = −0.12. x2 = 0.3: EKUACIONET KUADRATIKE 1.5826.7863 b) x1 = 9.1926 e) f) Nuk ka zgjidhje reale x1 = −1. a) 4 x 2 − 2 x − 12 = 0 c) b) d) b) d) 3 x 2 + 42 = 0 2 x2 − 6 x + 5 = 0 2 x2 + 6 x − 5 = 0 x1/ 2 = ± 20 2. x2 = −2.1771.8229 d) x1 = 0.4174 c) x1 = −0. a) x1/2 = ± 7 2 c) x = 2 3 ± 4 3 x1/2 = ±6 e) x = 0 3. a) E definuar për x ≠ −1. b) E definuar për x ≠ 0 → x ≠ −3 → x 2 + 10 x − 3 = 0 x 2 − 16 x + 1 = 0 .7071 5. x2 = −5.1771.1926.12. a) x1 = 2. x2 = −0.3 Ekuacionet kuadratike F a q e | 165 REZULTATET 3. x2 = 0. x2 = −2. x2 = −5.4174 c) x1 = −0.7863 b) x1 = 9.7071 4.1926. a) x1 = 2. x2 = −2.229.8229 d) x1 = 0.1926 e) f) Nuk ka zgjidhje reale x1 = −1.3.5826.229. x2 = −2.

x2 = −0.2446. x2 = −0.8284. x2 = 1 g) x = 1 .6731 e) f) x = −6 x1 = −4. x2 = −3 d) x1 = 4. Ekuacionet c) E definuar për x ≠ 0 x ≠ −1 → x 2 − 3 = 0 x2 − 9 = 0 d) E definuar për x ≠ −1 → 6. a) x1 = 4.166 | F a q e 3.8284 b) x = −2 c) x1 = 1.

ose nuk keni fare rezultate) duhet t’i riktheheni seksionit përkatës në përmbledhje të cilin duhet ta përsëritni për të plotësuar zbraztësinë.3 Ekuacionet kuadratike F a q e | 167 3. Të zgjidhen ekuacionet duke caktuar rrënjët: a) c) 4 x 2 = 49 x ⋅ ( x + 8) = 4(2 x + 9) b) (3 x − 2) 2 = 16 3. 1. Qëllimi i këtij testi është që të merren informata se sa dini ose sa keni mësuar deri tani.3.3 Testi i progresit për “Ekuacionet Kuadratike” Ju duhet t’i caktoni vetes suaj pak kohë. Provoni të zgjidhni sa më shumë detyra. x ≠ 2x − 3 3 2 (2 − x ) 2 = 4 x − ( x + 1) 2 2. Mos e përdorni përmbledhjen për të shikuar zgjidhjen. Në fund të kapitullit tjetër gjenden zgjidhjet e detyrave. Transformoni në formën standarde: a) b) c) 2 x 2 − 3( x + 2) + 4 = (1 − 2 x ) ⋅ x + 1 4x +1 = x + 1. Çdo zgjidhje ka vetëm rezultatin përfundimtar. tabelë ose grafik. për një punë të koncentruar në këtë test.3. madje mund të jetë vetëm një numër. simbol. Në çdo rast tjetër (kur ju keni rezultate të pasakta. Nëse ato janë të sakta. ju mund të filloni kapitullin vijues. Ju duhet të kontrolloni zgjidhjet tuaja. Transformoni në formën normale: a) b) c) 3x 2 − 4 x − 2 = 3 ( x − 2) 2 − 6 x = 0 20 x − 4 x 2 = −4 .

q: a) b) c) 2 x 2 + 4 x = 16 x2 − 3 x − 1 = 0 2 3 x 2 − 2( x + 1) − 7 = 0 6. Të zgjidhen ekuacionet duke zbatuar formulën p. Përcaktoni numrin e zgjidhjeve duke njehsuar diskriminantën: a) b) c) 4 x 2 − 11x + 4 = 0 −3 x 2 + 2 x − 5 = 0 2 5 5 x2 − x + 8 = 0 .b. Të zgjidhen ekuacionet duke zbatuar formulën a. Ekuacionet 4.c: a) b) c) 2 x2 + 6 x + 1 = 0 −3x 2 + 5 x + 7 = 0 2( x + 1) 2 − (2 x − 1) 2 = 25 5.168 | F a q e 3.

5 Rezultatet për testin e Progresit F a q e | 169 3. 3.3. . Një kifle kushton 30 cent kurse një bukë kushton 1. 1. Afërsisht 0. Numrat janë 31. Nëse ato janë të sakta. 2597 këmisha 8. 17 dhe 29 6. Në çdo rast tjetër (kur ju keni rezultate të pasakta. 5. 11 karrige dhe 4 tabela 4. 33. 2. dhe 35.4 Rezultatet për Testin e Progresit 3. ose nuk keni fare rezultate) duhet t’i riktheheni seksionit përkatës në përmbledhje të cilin duhet ta përsëritni për të plotësuar zbraztësinë.4.423 m 7. Ana është 25 vjeçare dhe nëna ka 55 vjet. Brinja e shkurtë është 80 cm dhe brinja e gjatë është 100 cm.50 EUR. ju mund të filloni kapitullin vijues.1 Rezultatet për TP “Zbatimi i Ekuacioneve” Ju duhet të kontrolloni zgjidhjet tuaja.

Ekuacionet 3. a) c) 4. Dy këndet e vogla të ngjashme janë 22. 1. 6. Dick është 20 vjeçar.5° kurse këndi i madh është 135°.4. a) e) 2. a) x = 10 3 b) x=0 c) x=6 d) z =−9 4 x = −1 x = 16 3 b) y=5 c) x = 25 x =8 b) Nuk ka zgjidhje tjera Ekuacioni është i pamundshëm x=9 4 b) Nuk ka zgjidhje c) Nuk ka zgjidhje 5. a) 3. Nëse ato janë të sakta. Në çdo rast tjetër (kur ju keni rezultate të pasakta.2 Rezultatet për TP “Ekuacionet Lineare” Ju duhet të kontrolloni zgjidhjet tuaja. . ose nuk keni fare rezultate) duhet t’i riktheheni seksionit përkatës në përmbledhje të cilin duhet ta përsëritni për të plotësuar zbraztësinë.170 | F a q e 3. Ana ka 13 vite. ju mund të filloni kapitullin vijues.

a) c) 2.4 Rezultatet për testin e Progresit F a q e | 171 3. ju mund të filloni kapitullin vijues.43 D>0 → Dy zgjidhje b) x1 = 2. x2 = 2. x2 = 2 x1 = 2. a) c) 3.3. a) c) 4.907. 1.573 x1 = −4. x2 = − 1 2 b) D < 0 → c) D=0 → Nuk ka zgjidhje reale Një zgjidhje e dyfishtë . x2 = −1.177. Nëse ato janë të sakta.4. x2 = −2. a) c) 6. ose nuk keni fare rezultate) duhet t’i riktheheni seksionit përkatës në përmbledhje të cilin duhet ta përsëritni për të plotësuar zbraztësinë.097. a) 4x2 − 4 x − 3 = 0 2x2 − 6 x + 5 = 0 x=±7 2 b) 2 x2 − 5x − 4 = 0 b) x= 2±4 3 x = ±3 5 x2 − 4 x − 3 = 0 3 b) x 2 − 10 x + 4 = 0 x2 − 5x − 1 = 0 x1 = −0.3 Rezultatet për TP “Ekuacionet Kuadratike” Ju duhet të kontrolloni zgjidhjet tuaja. a) c) 5. Në çdo rast tjetër (kur ju keni rezultate të pasakta.823 Nuk ka zgjidhje reale b) x1 = −0.

1: Algjebra Elementare 1. Në kapitujtë paraprak kemi mësuar “fjalorin” dhe “gramatikën” e gjuhës së matematikës. Funksionet Elementare Parakushtet: Tema e funksionit është një ndër temat më të rëndësishme në matematikë. do të zbatojmë këtë gjuhë. Funksionet elementare 4.172 | F a q e 4. Matematika Financiare. dhe tani. ato janë shumë të rëndësishme në praktikë për ekonomi dhe biznes. bazuar në këto themele. Kalkulusi dhe Statistika Vëll. nga këndvështrimi matematikë. Kështu. Qëllimet e mësimit: Ky seksion fillon me një prezentim të përgjithshëm për funksionet dhe aplikimin e tyre. . Pastaj diskutohen funksionet lineare dhe kuadratike. Gjithashtu nevojiten prezentimi dhe zgjidhja e ekuacioneve. këto janë funksionet më të thjeshta. Algjebra Elementare 3. Hyrje 2. Ekuacionet 4. Ndonëse. do të kërkohet të kuptuar të koncepteve elementare të ekuacioneve dhe rregullave të veprimeve me to. Funksionet Elementare Algjebra Elementare.

kështu pra. Kështu. Funksionet formojnë “fjalorin” bazë në gjuhën e “matematikës”. Kur lëvizim çelësin dhe makina e veturës sonë niset. Rregulla prodhon një bashkësi tjetër të numrave – zakonisht numra realë – që njihet si rangu. në të cilat rezultati final varet drejtpërdrejt nga përdorimi. Kur kyçim rrymën dhe bëhet dritë në dhomë themi se rryma po funksionon mirë. sepse praktikisht të gjitha varësitë mbi numrat realë mund të përshkruhen përmes funksioneve në mënyrë që pastaj të aplikojmë matematikën për t’i zgjidhur ato. nëse mendojmë për faturat e konsumit të energjisë. mund të shkruajmë: Aksionit x Rregulla or Relacioni Reaksionit y Vlerat e aksionit janë zgjdhur nga bashkësia e numrave realë. themi se “funksionon”. kur njëri veprim sjell tek reaksioni i pritur dhe i dëshiruar. . një model në esencë përbëhet nga bashkësia e funksioneve. Nëse dëshirojmë të përdorim modelet duhet të dijmë se çfarë të veprojmë me to. ky është një ndër koncpetet kryesore në matematikë: që të përshkruajë. Nëse dëshirojmë të përshkruajmë reaksionin e një faktori (themi të dhënë me variablën y) ndaj aksionit të ndonjë faktori tjetër (të shprehur përmes një variable tjetër x). Megjithatë. si nisja e veturës ose kyçja e rrymës. Në të gjitha rastet. dhe këto paraqesin domenën e relacionit. këto nuk paraqesin shembuj interesant sepse janë raste të veçanta. Ngjashëm. Në fakt. marrëdhëniet ndërmjet faktorëve të cilët ndikojnë në njëri tjetrin. ekziston një numër i fundëm dyshesh të mundshme të: Aksionit → Reaksionit Të dy anët e këtij relacioni mund të përshkruhen përmes numrave. Një ekuacion paraqet marrëdhënien në mes të variablave të ndryshme. Në matematikë relacioni ndërmjet variablave të ndryshme quhet “funksion”. Kështu. mund të themi se motori nisës po funksionion mirë. matematika mund të shërbejë në mënyrë efektive si gjuhë për të përshkruar varësitë në mes të konsumit të energjisë dhe faturës. Nëse dëshirojmë të përshkruajmë aksionet dhe reaksionet matematikisht.1 Vetitë e Funksioneve F a q e | 173 Në jetën tonë të përditshme shpesh hasim foljen “në funksion”.4. mund të themi se një organizatë funksionon nëse çdo gjë shkon pa probleme. përmes ekuacioneve. në këtë rast aksioni është konsumimi dhe reaksioni është shuma e treguar në faturë.

njësia matëse e konsumit të energjisë elektrike) duhet të paguajmë 0. para se të diskutojmë funksionet speciale. Përveç kësaj. mund të kufizohemi si vijon: • • • • Funksionet më elementare. Në fakt kemi tre mundësi: • • • Tabela e vlerave Grafiku Ekuacionet algjebrike Cilat janë përparësitë dhe mangësitë e koncepteve të ndryshme të paraqitjes së funksioneve? Le të diskutojmë shkurtimisht ato në raport me një shembull të faturës elektrike: • • Supozojmë se pagesa fikse mujore për instalimin dhe matësin elektrikë është 15 EUR.174 | F a q e 4. do të fillojmë me vetitë e përgjithshme të funksioneve para se të shqyrtojmë funksionet lineare dhe funksionet kuadratike të cilat janë të rëndësishme për të përshkruar marrëdhëniet ekonomike. kjo nuk do të thotë se ne duhet të mësojmë çdo gjë rreth tyre. le të diskutojmë se si të prezantojmë (paraqesim) funksionet. Me qëllim thjeshtimi. për çdo kWh (kilovat-orë. Megjithatë. Fatmirësisht. duke vazhduar me hapa 10 kWh deri sa të arrijmë tek 310 kWh. TABELA E VLERAVE Në mënyrë që të paraqesim varësinë në mes të përdorimit dhe çmimit. Duke përcjellur qasjen metodologjike të dy kapitujve të parë. dhe Përdorimi i tyre. Vetitë e tyre. Funksionet elementare Pothuajse se çdo gjë në matematikë ndërlidhet me konceptin e funksioneve. Paraqitja e tyre.11 EUR = 11 cent. Për çdo vlerë të përdorimit njehsojmë çmimin dhe rezultatet i paraqesim në formë të dysheve numerike: . Megjithatë. le të fillojmë me 200 kWh. mund të ndërtojmë një tabelë në të cilën paraqiten të gjitha njësitë e mundshme të përdorimit.

50 43. dhe në fakt nuk ka mënyrë më të mirë për paraqitjen e funksionit empirik. balansi i llogarive. Ekzistenca e tyre dhe rangu i veprimeve të implementuara është evidencë e qartë e rëndësisë praktike të paraqitjes tabelare të funksioneve. Ato paraqesin funksionet më të përhapura.00 49.4.90 48.00 38. tabelat e temperaturave. Listat me dyshe të vlerave sikur kjo janë shumë të përdorura në situata reale jetësore. tabelat e valutave. Softuerët tabelar si Excel.70 45. të gjitha janë të këtij lloji.40 42.30 41.1 Vetitë e Funksioneve F a q e | 175 Konsumi [kWh] 200 210 220 230 240 250 260 270 280 290 300 310 Çmimi [EUR] 37. Ana e djathtë përmban vlerat e reaksionit.80 46.10 39. Madhësia e hapit duhet të përzgjedhet që t’i përshtatet qëllimit të përdorimit të tabelës.1: Tabela e vlerave të një funksionit Kolona në anën e majtë përmban bashkësinë e vlerave të variablave (të aksionit) që do të modifikohet në një lloj domene – zakonisht me hapa të madhësisë së fiksuar. janë zhvilluar për të punuar me funksione në formë të tabelave.10 Tabela 4. etj. Kjo bashkësi quhet rangu i vlerave tabelare. Lista e çmimeve.60 44.20 40. .

pra variablën e aksionit (veprimit) (në rastin tonë = konsumin). Paraqitja grafike është e kufizuar vetëm për funksionet me vetëm një variabël të pavarur në abshisë. para se të shënjojmë pikat. duhet të vendosim për domenën e funksionit. së pari duhet të vendosim për rangun e paraqitjes. Ordinata është e rezervuar për informatën e varur. Megjithatë. Megjithatë. Me fjalë të tjera. vlera më e vogël dhe më e madhe do të përcaktojnë rangun e funksionit. . Variabla e varur (në rastin tonë çmimi në faturë) mund të shënjohet në koordinatën tjetër (të cilës i referohemi si ordinata). Kështu pra lakoret mund të paraqiten vetëm në rrafsh. Tani mund të lexojmë faturën e elektricitetit për çdo vlerë në mes 200 kWh dhe 310 kWh. Funksionet elementare GRAFIKU I FUNKSIONIT Mund të zgjedhim abshisën e sistemit koordinativ kartezian për të shënjuar një vlerë të variablës – zakonisht vlerën e cila ndryshon në mënyrë të pavarur. pra rangun e vlerave të funksionit të cilat duhet të paraqiten.176 | F a q e 4. Në përgjithësi. 4-1). Të bashkohen pikat nënkuptonë të kompletohen informatat për 11 pikat e ndryshme përmes interpolimit. Nëse i bashkojmë këto pika. Sërish. marrim lakoren – në rastin e faturës elektrike merret një vijë e drejtë – e cila quhet grafik i funksionit. është e qartë se funksionet nga jeta reale zakonisht varen nga më shumë se sa një faktor. Çdo dyshe e vlerave paraqet një pikë në sistemin koordinativ (shih Fig. duhet të zgjedhim vlerën më të vogël dhe më të madhe të pavarur për të cilat duhet të prezantojmë funksionin. pra vetëm për funksionet me një variabël.

4. . Vlerat maksimale ose minimale identifikohen lehtë. dhe vlerat e reaksionit me variablën y. Në këtë kuptim. EKUACIONI ALGJEBRIK I GRAFIKUT Forma më abstrakte e paraqitjes së një funksioni është ekuacioni algjebrik. grafiku i funksionit është më së lehti të kuptohet sepse lexuesi i tij menjëherë vëren të gjitha informatat relevante për marrëdhënien. atëherë “funksionimi” në mes të dy (ose) më shumë variablave në përgjithësi mund të shënohet si: y = f ( x) Variabla x është e definuar në bashkësinë e vlerave që quhet domena e funksionit f(x).1 Vetitë e Funksioneve F a q e | 177 c [€] 51 49 Fatura elektrike 47 45 43 41 39 37 35 200 210 220 230 240 250 260 270 280 290 300 310 u [kWh] Konsumi i energjis÷ Figura 4-1: Grafiku i funksionit Në anën tjetër. lehtë vërehet nëse funksioni është rritës ose zvogëlues. dhe shumë veti si zerot. Grafikët e funksioneve shpesh përdoren gjatë ligjërimeve të ndryshme. Nëse vlerat e aksionit përshkruhen me variablën e (panjohura) x. vazhdueshmëria shpejtë na bëhen të qarta. simetria.

Por kjo është vetëm çështje e standardizimit ndërkombëtar. Ky proces përkthimi është çelës për çfarëdo aplikimi të matematikës. Nëse dëshirojmë ta zbatojmë funksionin në mënyrë që ta analizojmë problemin së pari duhet të dijmë paraqitjen matematike të funksionit. përmban disa variabla x1. y = f ( x ) = 0. mund të kemi nevojë të kufizojmë modelin matematikë në lidhje me disa supozime. Megjithatë. jo çdoherë mund të paraqiten në mënyrë precise në funksion të ekuacioneve algjebrike. pra të barabartë me y. Në rastet tjera. Ana e djathtë zakonisht është shprehje algjebrike që përmban variablën e pavarur x ose – nëse vlera e y-it varet nga më shumë se një variabël. Funksionet elementare Variabla y në anën e majtë e përshkruan këtë reaksion..11 ⋅ x . sepse ajo ndryshon me modifikimin e variablës së aksionit..178 | F a q e 4. Është të kuptuar i zakonshëm që variabla e varur të izolohet në anën e majtë të ekuacionit. Ndonjëherë është e mundur të punohet me përafrime të mira matematike – siç veprojmë për shembull në statistikë. vlera kohore e parasë. x2 .11 EUR për njësi. ekuacioni mund të shkruhet vetëm sipas marrëdhënieve të variablës x adhe asaj y dhe mund të paraqitet përmes shprehjeve algjebrike. Shpesh quhet variabla e pavarur. që nënkupton se për x njësi çmimi do të jetë 0.11x + 15 . Pastaj këto supozime bëhen pjesë e rëndësishme e modelit. E kemi përdorur temrin “modelim” për të përshkruar përkthimin e problemeve nga bota reale në gjuhën që mundëson aplikimin e matematikës. Bashkësia e vlerave të variablës së varur y quhet rangu i funksionit. Për shembull. Në shembullin tonë. dhe variabla e çmimit prej 0. Megjithatë. . kështu funksioni që përshkruan relacionin në mes të konsumit dhe faturave mujore elektrike do të jetë. fatura elektrike përbëhet nga çmimi fiks 15 EUR. mund të paraqitet në mënyrë perfekte përmes funksioneve eksponenciale. . Shumë aplikime bankare mbështeten drejtpërdrejtë në funksione. Dy pjesët bashkohen së bashku për të dhënë çmimin përfundimtar. problemet reale. Ky ekuacion është paraqitja matematike e funksionit. pra madhësinë në të cilën jemi të interesuar..

4.1 Vetitë e Funksioneve F a q e | 179 4. që nënkupton pa i reflektuar ato në funksionet e veçanta.1 Vetitë e funksioneve 4. Qëllimet e mësimit: Në këtë seksion. Megjithatë.1 Vetitë e funksioneve 4. Funksionet elementare 4.2 Funksionet Kuadratike Grafiku Vetitë Vetitë Parakushtet: Përveç algjebrës elementare nuk nevojite njohuri të nevojiten tjera. i cili do të shfrytëzohet për të paraqitur grafikisht funksionet. do të ishte e mirëseardhur kuptimi i përgjithshëm për rolin e sistemit koordinativ.2 Funksionet Lineare Grafiku 4. do të mësojmë vetëm kuptimet e përgjithshme të vetive të funksioneve. .

ose thjeshtë zerot e funksionit. të ashtuquajtura ekuacione të kushtëzuara. PRERJA NË X DHE PRERJA NË Y E FUNKSIONEVE Për të analizuar një funksion pa e paraqitur grafikun e tij. Pikëprerjen me boshtin y do ta quajmë y-prerje. është e arsyeshme që së pari duhet të mësohen vetitë e tyre. Funksionet elementare 4. përkatësisht. Zgjidhja/et e tyre janë pikat në fjalë.180 | F a q e 4. t’i zëvendësojmë me zero. Zëvendësimet sjellin dy ekuacione. Këto do të diskutohen në seksionet vijuese. është me rëndësi të identifikohen pikat më të rëndësishme dhe të interpretohen ato. duhet që në funksionin e dhënë variablat y dhe x. Funksioni e pret boshtin y kur x = 0. Për të caktuar pikat e prerjes me boshtet.1.1 Karakteristikat e grafikut Për të qenë në pozitë për të kuptuar më mirë funksionet dhe për t’i aplikuar ato. Pikat ku grafiku e pret boshtin x quhen pikat zero. y 8 y = f ( x) 6 y0 4 2 x -3 -2 -1 a 0 1 b 2 3 4 5 c 6 7 -2 -4 -6 -8 Figura 4-2: Pikëprerjet e një funksioni . Funksioni e pret boshtin x kur y = 0.

4-2). 2. thjeshtë është një term konstant. .1 Vetitë e Funksioneve F a q e | 181 Y-PRERJA Në përgjithësi. Duke vënë x = 0 në funksion merret ekuacioni i kushtëzuar: y = f (0) . Së pari vërejmë se ekziston vetëm një y-prerje.4. 2 x ⋅ y + 3( y − x 2 ) = − 8 f (0) = 2(0) ⋅ y + 3( y − 0 2 ) = − 8 → 3 y = −8 → y = − 8 3 8 Funksioni e pret boshtin y në y = − . 3 3. Zgjidhja e tij është prerja y0 të cilën e kërkojmë (shih: Fig. në shumë raste. Në të kundërtën. y = 2 x 2 − 10 x + 3 y = f (0) = 3 Funksioni e pret boshtin y në y = 3. është relativisht lehtë të caktohet y-prerja. SHEMBUJ Caktoni y prerjen e funksioneve vijuese: 1. për shembull në të gjitha funksionet polinomiale – y-prerja. relacioni në mes të variablës së veprimit (aksionit) dhe asaj të reaksionit mund të jetë i dykuptimshëm dhe nuk mund të paraqes funksion matematikë. Ky është një ekuacion vetëm me një ndryshore y. y = 2 x2 − 8 y (0) = −8 Rrënja e një numri negativ është numër imagjinar. Nëse në funksion vëjmë x = 0. Kjo nënkupton se funksioni nuk e pret boshtin y.

Në Fig. ose pakufi. SHEMBUJ Caktoni zerot e funksioneve vijuese: 1. 4-2 funksioni ka tre zero në pikat a. dy zero ose të mos ketë fare zero. një. më i madh se një. . y = g ( x) = 2 x2 + 4 x − 4 g ( x) = 0 : 2x 2 + 4 x − 4 → x 2 + 2 x − 2 = 0 → x1/2 = −1 ± 1 + 2 = −1 ± 3 Ky funksion ka zero në x1/ 2 = − 1 ± 3 . Kështu relacioni nuk është funksion në kuptimin matematikë. faqe 80) këtë term nuk do ta përdorim në përmbledhje). 4-2). 2 2. dhe c. Duke vënë y = 0 në funksionin e dhënë merret ekuacioni i kushtëzuar: 0 = f ( x) . Funksioni sin ka pakufi zero. Funksionet elementare 4. y (0) = ± 4 Kjo jep dy zgjidhje y1 = 4 = 2 dhe y 2 = − 4 = − 2 .182 | F a q e 4. Vija e drejtë e cila nuk është paralele me boshtin x ka vetëm një zero.3. Ky është ekuacion me vetëm një variabël x. y = f ( x) = 2 x + 7 f ( x) = 0 : 2 x + 7 = 0 → x = − 7 2 Ky funksion e pret boshtin x në x = − 7 . b. megjithatë për të shmangur konfusionin me “rrënjët e një numri” (shih: seksionin 2.2. Zgjidhjet e tij janë pikëprerjet e kërkuara (shih: Fig. X-PRERJA (ZEROT) Prerjet e funksionit me boshtin x quhen pikat zero ose zerot (ndonjëherë rrënjët. y 2 + x = 4 → y 2 + 0 = 4 . Parabola mund të ketë një zero. Vërejmë se numri i zerove mund të jetë zero.

nëse për x1 ≤ x2 për x1 ≤ x2 → → f ( x1 ) ≤ f ( x2 ) f ( x1 ) ≥ f ( x2 ) Funksioni quhet zvogëlues në intervalin I. Megjithatë. kështu pra për funksioni është rritës. Funksioni quhet rritës në intervalin I .4. që nuk është temë e kësaj përmbledhje. koncepti i funksionit rritës ose zvogëlues mund të kuptohet nëse vrojtojmë se deri në çfarë niveli funksioni ndryshon vlerën kur ndryshon variabla x. Gradienti i një lakore në një pikë të dhënë matematikisht përkufizohet si pjerrtësi e tangjentës në atë pikë. pra varet nga x.1 Vetitë e Funksioneve F a q e | 183 3. Për të analizuar këtë në detale. Ai ndryshon me pozitën e funksionit. PËRKUFIZIMI I FUNKSIONIT RRITËS (ZVOGËLUES) Le të jetë dhënë funksioni y = f ( x ) dhe intervali I në mes të x1 dhe x2 . na nevojitet kalkulusi. kështu që funksioni nuk e pret fare boshtin x . x≥0 . nëse SHEMBUJ Është dhënë funksioni y = f ( x ) = x 2 : • 2 2 Për x ≥ 0 and x1 ≤ x2 → x1 ≤ x2 . y = h( x ) = x 2 + 4 h( x) = 0 : x 2 + 4 → x 2 = −4 Ky funksion nuk ka zero reale. gradienti i funksioneve jolineare në përgjithësi nuk është konstant. GRADIENTI I FUNKSIONIT Për dallim nga vijat e drejta që kanë gradient konstant.

26 = 0. Për konsumim x [kWh] të elektricitetit duhet të paguajmë y = f ( x ) = 0. Tani. Meqë keni qenë në pushim.11x + 15 ↔ 0.26 → x= 40. fatura duket të jetë shumë më e lartë.11x = 40.11 Qartë.184 | F a q e 4.11x + 15 . supozojmë se keni marr faturën prej 55. Nga këndvështrimi i kompanisë konsumi x është variabël e pavarur dhe fatura y është vlera (variabla) e varur: y = f ( x ) = 0. Funksionet elementare • 2 2 Për x ≤ 0 and x1 ≤ x2 → x1 ≥ x2 . kështu për x ≤ 0 funksioni është zvogëlues. Kështu ju e lexoni njehsorin elektrik dhe gjeni se që nga fatura e fundit ju keni konsumuar vetëm 122 kWh. se kompania ju ka kërkuar shumë më tepër njësi se sa në fakt i keni përdorur. Me këtë lloj funksioni mund të njehsojmë çmimin e përgjithshëm për çfarëdo konsumi të energjisë. Ky rast paraqet një shembull se si korrespondenca e përcaktuar nga funksioni mund të shfrytëzohet në anën e kundërtë. Secila kompani që ofron shërbime të energjisë për një numër të madh klientësh do ta përdor shumë shpesh këtë funksion . Duke qenë ekspert i matematikës.26 = 366 [kWh] 0. ju e njehsoni se sa kWh ju ka kërkuar kompania: y = 55.2 Funksionet inverse Në fillim të këtij seksioni e diskutuam funksionin e faturës elektrike (shih: ky seksion.11x + 15 Në këtë rast. konsumi i elektricitetit ishte variabla e pavarur. 4. Kështu që e zgjodhëm çmimin final si variabël të varur. Ne dëshironim të caktonim se si varet nga konsumi i elektricitetit shuma që figuronte në faturë. faqe 178).38 → 55.1.26 EUR.

(i cili shpesh shënohet me f − 1 ( x ) ) i funksionit të dhënë f ( x) . ky ekuacion edhe më tej paraqet të njëjtin funksion.1 Vetitë e Funksioneve F a q e | 185 Duke ndërruar rolet e dy variablave merret: x= y − 15 = g ( y) 0. Siç ilustron shembulli. f −1 ( f ( x ) ) = f f −1 ( x ) = x ( ) . i cili dëshiron të dij sa po i paguanë kompanisë (duke supozuar se fatura nuk e cek atë në mënyrë eksplicite!). ekziston operatori tjetër i cili e ndërron efektin e të operatorit të parë.11 Ky është funksioni i cili reflekton këndvështrimin e klientit. kuptuam se për shumicën e operatorëve.11 Megjithatë. ndërrimi i marrëdhënies në mes të dy variablave prodhon një funksion të ri. Tashmë. pra. Kur funksionet inverse aplikohen në mënyrë të njëpasnjëshme. Nëse ndërrojmë rolet e dy variablave: x↔ y marrim një funksion të ri : y= x − 15 = g ( x ) = f −1 ( x ) 0. kur bëmë hapat e parë në matematikë. Veprimet e mbledhjes (+) dhe zbritjes (−) janë inverse mes vete.4. operacionet algjebrike të kryera me qëllim që të izolohet x nuk e kanë ndryshuar funksionin. e thjeshtojnë efektit e njëri tjetrit në variablën e pavarur. Veprimet e anasjellta luajnë rol të rëndësishëm në matematikë. të quajtur funksioni invers. T’ia shtojmë numrin x-it dhe pastaj t’ia zbresim njëjtin sërish si rezultat e jep x: x +2−2 = x Shumëzimi (·) dhe pjesëtimi (÷) janë një dyshe tjetër e operatorëve invers: ( x ⋅ a) ÷ a = x Diferencimi dhe integrimi gjithashtu thjeshtojnë njëri tjetrin dhe kështu paraqesin operacione inverse.

funksioni në Fig. 4-3 (a) nuk është bijektiv.186 | F a q e 4. që shënohet me f − 1 . sepse drejtëza horizontale e pret atë në dy pika. kurse funksioni në Fig. do të shohim se shumë funksione të rëndësishme (për shembull. Funksionet e vazhdueshme rritëse (zbritëse) janë funksione bijektive. y = g(x) është bijektiv Funksioni invers i funksionit bijektiv f. Kështu. Funksionet elementare Më vonë. Funksioni është bijektiv (një-një) atëherë dhe vetëm atëherë nëse çdo drejtëz horizontale e pret grafik në më së shumti një pikë. y y = f(x) y y = g(x) x2 x1 (a) Dy prerje me drejtëzën horizontale x x3 (b) Një prerje me drejtëzën horizontale x Figura 4-3:y = f(x) nuk është bijektiv. Në këtë seksion. FUNKSIONET BIJEKTIVE (NJË-NJË) Funksioni është bijektiv (një-një) nëse çdo elementi në rangun e funksionit i korrespondon saktësisht një element në domenë. do të zhvillojmë shumë shkurtimisht teknikat për të përcaktuar nëse ekzistojnë të funksioneve inverse dhe metodat për caktimin e funksioneve inverse. në këtë përmbledhje. funksionet logratimike) përkufizohen si funksione inverse të funksioneve të tjera (për shembull. funksioneve eksponenciale). 4-3 (b) është bijektiv. është funksion i formuar duke ndryshuar renditjen e të gjitha dysheve të .

44(b) është funksioni invers y = g − 1 ( x ) i funksionit y = g ( x ) . Kur pasqyrohet ai sërish mbetet bijektiv dhe rezultati është sërish funksion. y y = f ( x) y y = g −1 ( x ) y = g ( x) y = f −1 ( x ) x (a) Pasqyrimi i funksionit me dy pikëprerje me drejtëzën horizontale x3 Pasqyrimi i funksionit i cili e pret çdo (b) drejtëz horizontale vetëm një herë x Figura 4-4: Dy funksione të pasqyruara në drejtëzën-45° Nëse shikojmë dy funksionet e pasqyruara (lakoret e theksuara) kuptojmë se pasqyrimi i funksionit y = f − 1 ( x ) në Fig. nëse zëvendësojmë x dhe y në ekuacionin funksional dhe izolojmë y-in në ekuacionin rezultues. Ndryshimi i rolit të variablave x dhe y nënkupton se ne pasqyrojmë boshtet e sistemit koordinativ në drejtëzën 45° të kuadratit të parë. . 4-4(a) matematikisht nuk është më funksion sepse gjatë procesit të pasqyrimit ai është bërë i dykuptimshëm: Vija vertikale ka dy prerje me funksionin. Duke zëvendësuar gjithashtu edhe emrat e variablave nënkupton se emrat e boshteve mbesin të njëjtë. funksioni që do të merret do të jetë funksioni invers. 4-3 do të jetë grafiku në Fig. Si rezultat i kësaj procedure për dy funksionet e Fig. 4-4.4.1 Vetitë e Funksioneve F a q e | 187 renditura ( x . y = f ( x ) ) të variablave dhe vlerave përkatëse të funksionit. Kështu. Funksioni në 4-4(b) është i ndryshëm. Lakorja e theksuar në Fig.

188 | F a q e 4. . në të kundërtën nuk ekziston funksioni invers. Rangu i f − 1 është i barabartë me domenën e f. Grafiku i f dhe f − 1 janë simetrik në raport me drejtëzën y = x (drejtëzën që me boshtin x formon këndin 45°). Funksionet elementare VETITË E FUNKSIONEVE INVERZE • • • • • • Origjinali y = f ( x ) duhet të jetë bijektiv. Ndërrimi x ↔ y do të rezultojë me funksionin invers: x = f ( y ) Për të paraqitur formën me të cilën jemi familjarizuar e izolojmë variablën e varur: y = f − 1 ( x ) Domena e f − 1 është e barabartë me rangun e f.

5 2 2.5 2 1. 2.4. y = f ( x) = x 2 nuk është bijektiv.5 y = f −1 ( x) = 2 x 1 0. x = f ( y) = y 2 → y = f Grafikët e funksioneve janë: y 3 −1( x ) = x per x ≥ 0 y = f ( x) = x 2 2. → Inversi y = f − 1 ( x ) nuk ekziston sepse f y = f ( x ) = x 2 per x ≥ 0 është bijektiv.5 1 1.1 Vetitë e Funksioneve F a q e | 189 SHEMBUJ 1.5 -1 -0.5 0 0.5 -1 .5 x -0.

Ne qëllimisht jemi përcaktuar të mos e paraqesim metodën që rekomandojmë sepse dëshirojmë të ju inkurajojmë në shqyrtimin e metodave alternative. 1. duke ju lejuar ju që të krahasoni rezultatet tuaja me ato që kemi dhënë ne. dhe përcaktoni përafërsisht pikat minimale dhe maksimale të grafikut.190 | F a q e 4. Përcaktoni zerot e funksioneve vijuese: a) c) e) f) y = −2 x + 4 y=− b) d) 2 y + 3x = 6 1 +2 x y + x2 − 2 x = 0 y = ( x + 1) ⋅ ( x − 1) ⋅ ( x + 2) y+ 2 =3 x2 g) y= x−2 x2 + 3 2. skiconi grafikun. Përcaktoni zerot e funksioneve vijuese. në rast se keni marrë rezultat të gabuar. Aty keni vetëm rezultatet përfundimtare. Në cilat pika e presin boshtin y funksionet vijuese? a) c) 2 y − 3x = 4 y = ( x − 2) ⋅ ( x + 8) b) d) y + x2 − 3 = 0 y = x+4 3. a) c) d) y = f ( x) = 2 x2 + 4 x + 8 y = h( x) = 1 2 b) y = g ( x) = x 2 − 2 x + 1 x2 − x − 3 y = k ( x) = −4 x 2 − 4 x + 8 . Funksionet elementare USHTRIMI 4.1: VETITË E FUNKSIONEVE Rezultatet gjenden menjëherë pas detyrave.

Funksionet vijuese f ( x) janë bijektive. x ≥ 0. a) b) c) d) f ( x) = 3x + 6.1 Vetitë e Funksioneve F a q e | 191 4. Cilat funksione janë bijektive? a) c) e) f ( x) = 1 2 x+2 b) d) f) g(x) = − 1 x +1 3 k ( x) = 2 − x 2 h( x) = 4 − x 2 m( x) = x+9 n( x) = x 2 + 4 5. dhe drejtëzën 45° në të njëjtin sistem koordinativ. Skiconi grafikun e f. g. f ( x) = 4 x − 1 f ( x) = x3 + 1 b) d) f ( x) = x x+2 f ( x) = 1 16 − x 2 f ( x) = 3 − x − 2 .4. x ≤ 0 6. g ( x ) = x − 4 f ( x ) = − x − 2. g( x) = 1 x − 2 3 f ( x ) = − 1 x + 2. g ( x ) = − 2 x + 4 2 f ( x ) = 4 + x 2 . Caktoni inversin e tyre f a) c) e) −1 ( x ) . Verifikoni se g është inversi i funksionit bijektiv f. g ( x ) = x 2 + 2.

Funksionet elementare REZULTATET 4. x2 = 0 x=± 2 3 e) x1 = −1.192 | F a q e 4. y 18 16 14 12 10 8 6 4 2 x -12 -10 -8 -6 -4 -2 0 2 4 6 8 10 .1: VETITË E FUNKSIONEVE 1. a) y=2 b) y = 3 c) y = –16 d) y = 2 3. x3 = −2 g) x = 2 2. a) d) f) x=2 b) x=2 c) x= 1 2 x1 = 2. x2 = 1. a) y = f ( x ) = 2 x 2 + 4 x + 8 →Funksioni nuk ka zero.

x2 = −2 y 6 5 4 3 2 1 x -8 -7 -6 -5 -4 -3 -2 -1 0 -1 -2 -3 -4 -5 -6 1 2 3 4 5 6 7 .6458 y 14 12 10 8 6 4 2 x -12 -10 -8 -6 -4 -2 0 2 4 6 8 10 -2 -4 d) y = k ( x ) = − 4 x 2 − 4 x + 8 → zerot: x1 = 1.1 Vetitë e Funksioneve F a q e | 193 b) y = g ( x ) = x 2 − 2 x + 1 → zero: x = 1 y 18 16 14 12 10 8 6 4 2 x -12 -10 -8 -6 -4 -2 0 2 4 6 8 10 c) y = h( x) = 1 2 x 2 − x − 3 → zerot: x1 = 3.6458. x2 = −1.4.

a) f ( x) = 3x + 6. g( x) = 1 x − 2 3 → y = g ( x) = f −1 ( x) = 1 x − 2 3 y 6 5 4 3 2 1 x -8 -7 -6 -5 -4 -3 -2 -1 0 -1 -2 -3 -4 -5 -6 1 2 3 4 5 6 7 b) f ( x ) = − 1 x + 2.194 | F a q e 4. a) bijektiv b) bijektiv e) bijektiv c) nuk është bijektiv f) nuk është bijektiv d) nuk është bijektiv 5. 2 → y = g ( x) = f −1 g ( x ) = −2 x + 4 ( x ) = −2 x + 4 y 6 5 4 3 2 1 x -8 -7 -6 -5 -4 -3 -2 -1 0 -1 -2 -3 -4 -5 -6 1 2 3 4 5 6 7 . Funksionet elementare 4.

a) c) e) f −1 ( x ) = f −1 1 1 x− 4 4 3 b) d) f −1 ( x ) = f −1 2x 1− x ( x) = x −1 2 ( x ) = 16 − 4 x 2 f −1 ( x) = ( 3 − x ) + 2 . → y = g ( x) = f y 9 8 7 6 5 4 3 2 1 g ( x) = x−4 x−4 −1 ( x) = x -4 -3 -2 -1 0 -1 -2 -3 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 d) f ( x ) = − x − 2. x ≥ 0.4. g ( x ) = x 2 + 2. x ≤ 0 → y = g ( x ) = f −1 ( x ) = x 2 + 2 y 6 5 4 3 2 1 x -4 -3 -2 -1 0 -1 -2 -3 -4 -5 -6 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 6.1 Vetitë e Funksioneve F a q e | 195 c) f ( x ) = 4 + x 2 .

0. tabelë ose grafik. Përcaktoni zerot e funksionit: a) c) y = −2 x + 4 y + x2 − 2 x = 0 b) 2 y + 3x = 5 . Në çdo rast tjetër (kur ju keni rezultate të pasakta. 3. 1. Funksionet elementare 4.3 Testi i Progresit për “Vetitë e funksioneve” Ju duhet t’i caktoni vetes suaj pak kohë. Provoni të zgjidhni sa më shumë detyra. madje mund të jetë vetëm një numër. Të paraqitet tabela e vlerave për funksionin y = gjatësisë 1 për domenën [-3. 1. ju mund të filloni kapitullin vijues. − 2. Qëllimi i këtij testi është që të merren informata se sa dini ose sa keni mësuar deri tani.7.1. Ju duhet të kontrolloni zgjidhjet tuaja. Nëse ato janë të sakta. ose nuk keni fare rezultate) duhet t’i riktheheni seksionit përkatës në përmbledhje të cilin duhet ta përsëritni për të plotësuar zbraztësinë.3 f ( x) = x2 −1 për x = −1. 6]. për një punë të koncentruar në këtë test. Mos e përdorni përmbledhjen për të shikuar zgjidhjen. 3 f ( x) =   x + 1 per x > 0 x2 −1 në hapa të x−2 2. Çdo zgjidhje ka vetëm rezultatin përfundimtar. 2 x +1  x − 1 per x < 0 për x = −2.196 | F a q e 4. simbol. 0. Në fund të kapitullit tjetër gjenden zgjidhjet e detyrave. Përcaktoni vlerat e funksionit në pikat e dhëna: a) b) c) f ( x ) = x 2 − 1 për x = 2.

Përcaktoni zerot dhe y-prerjen dhe skiconi grafikun: a) c) f ( x) = − x 2 + 3 h( x) = 2 x 2 + 4 x + 8 b) g ( x ) = −4 x 2 − 4 x 7. x2 = − 1 g ( x) = 2 4 x +1 h( x) = 6 − 2 x 2 për x1 = − 1 . x2 = 2 3 2 6.1 Vetitë e Funksioneve F a q e | 197 4.4. Përcaktoni funksionet inverse të funksioneve: a) f ( x) = − 1 x + 1 3 b) g ( x) = x 2 − 1 për x > 1. Kontrolloni se cili nga dy relacionet f ( x1 ) > f ( x2 ) ose f ( x1 ) ≤ f ( x2 ) është i saktë për funksionet vijuese në pikat e dhëna: a) b) c) f ( x ) = −2 x 4 + x 3 për x1 = 1 . Përcaktoni y-prerjen e funksionit: a) c) 2 y − 3x = 4 y = ( x − 2) ⋅ ( x + 8) b) y + x2 − 3 = 0 5. . x2 = 2 3 4 x2 − 4 për x1 = − 1 . A janë funksionet vijuese bijektive? a) c) f ( x) = 2 x − 4 b) g ( x) = 2 x 2 + x − 4 h( x ) = x3 − 5 8.

2 Funksionet Kuadratike Grafiku Vetitë Vetitë Parakushtet: Kjo njësi mund të zhvillohet pa ndonjë njohuri të veçantë paraprake Megjithatë.2 Funksionet lineare 4.sh. logjikisht ato paraqesin pikëfillimin Në të njëjtë kohë.2 Funksionet Lineare Grafiku 4. p.1 Vetitë e funksioneve 4. për zgjidhjen e ekuacioneve. . Funksionet elementare 4. thjeshtësisë së tyre.198 | F a q e 4. rregullat në algjebrën e aplikuar. Funksionet elementare 4. nga ju pritet të dini paraprake. përkundër pikëfillimin. sepse shumë marrëdhënie ekonomike janë lineare. Qëllimet e mësimit: Duke qenë se funksionet lineare janë funksionet më të thjeshta në matematikë. ato luajnë rol të rëndësishëm në ekonomi.

edhe rangu i funksioneve lineare është bashkësia e numrave realë. a ≠ 0 ku a dhe b janë numra realë.2 Funksionet Lineare F a q e | 199 Nëse shprehja në anën e djathtë të ekuacionit funksional është polinom i shkallës 1. Domena e funksionit linear është bashkësia e të gjithë numrave realë x. funksionet lineare definitivisht janë më të thjeshtat. . Kështu pra është e qartë se është e domosdoshme të studiohen plotësisht funksionet lineare. rezultati do të jetë ndonjë varësi lineare.4. Megjithatë. në strukturën e tyre janë lineare. y = 2x + 8 y = −2 x − 5 y = − 2⋅x−4 y=2x 3 Në raport me strukturën e tyre. atë e quajmë funksion linear. 3. 4. FUNKSIONI LINEAR Funksioni y është funksion linear nëse y = f (x) = a ⋅ x + b . pra polinom linear. Meqë y mund të marr si vlerë çdo numër real. Sa herë që duhen kombinuar mallrat ose shërbimet me çmimet. ato paraqiten shumë shpesh në praktikë. SHEMBUJ Polinomet vijuese janë funksione lineare: 1. 2. sepse shumë aplikime në ekonomi dhe biznes.

dhe merret y = b. është pikëprerja me boshtin x. sepse vlera e funksionit në atë pikë është zero: y = 0 → x = − b a 1 a<0 y 2 1 1 b a>0 } } x 2 } -2 -1 x=−b a } 1 Figura 4-5: Grafikët e drejtëzave Informata e tretë me vlerë (dhe zakonisht e rëndësishme) për drejtëzën është gradienti i saj.1 Grafiku i funksionit linear Grafiku i funksionit linear është një vijë e drejtë. Gradienti i drejtëzës është konstant. b) quhet y-prerja sepse është pikëprerja e drejtëzës me boshtin y. E që është: kur zëvendësojmë x me x + 1 ndryshon vlerën e funksionit nga në y ( x) = a ⋅ x + b y ( x + 1) = a ⋅ ( x + 1) + b = a ⋅ x + a + b = a ⋅ x + b + a .200 | F a q e 4. Në mënyrë që ta vizatojmë atë. Njërën është shumë e lehtë ta identifikojmë: vetëm vëjmë x = 0. është e mjaftueshme të dijmë dy pika të saj. Pika (0.2. Funksionet elementare 4. Ai paraqet rritjen (ose zvogëlimin) e vlerës së funksionit kur variabla e pavarur rritet për "1". Kjo pikë quhet pika zero e drejtëzës. Një pikë tjetër ngjashëm interesante.

pra. kjo drejtëz nuk paraqet “funksion”. a →∞ .4. Meqë gradienti është a = 0 ekuacioni i kësaj drejtëze është: y = b ku b është madhësi konstante Drejtëza e tillë quhet funksion konstant. në anën tjetër. gradienti i funksionit është negativ a < 0. ndryshimi i vlerës së funksionit është konstant dhe atë për vlerën a. Drejtëza e cila as nuk rritet as nuk zvogëlohet është paralele me boshtin x. vlera e funksionit zvogëlohet me rritjen e vlerës së variablës. Nëse. Sipas përkufizimit. Nëse gradienti i drejtëzës bëhet infinit. Nëse flasim në aspektin matematikë. Për gradientin pozitiv a > 0 vlera e funksionit rritet kur rritet vlera e variablës x. kjo është vetia më e rëndësishme e funksionit linear. y b= 2 a = -0. Në këtë rast funksionin e quajmë rritës (drejtëza me vijë të trashë në Fig. kështu që funksioni quhet zvogëlues (drejtëza me vijë të ndërprerë në Fig. Por.75 1 y = b (konstant) x -2 -1 -1 1 2 3 drejt÷zat paralele drejt÷za q÷ kalon n÷p÷r origjin÷ Figura 4-6: Vetitë e funksioneve lineare . 4-5). ka pakufi shumë vlera të funksionit). për një vlerë të x-it ka më shumë vlera të funksionit (për të qenë më preciz. pra.2 Funksionet Lineare F a q e | 201 Kështu pra. 4-5). grafiku paraqet drejtëz vertikale (paralele me boshtin y). tani funksioni është i dykuptimshëm.

Funksionet elementare Dy drejtëza që kanë gradientin e njëjtë por y-prerjet e ndryshme quhen drejtëza paralele. 5 Nëse dëshirojmë të dijmë gradientin dhe y-prerjen.202 | F a q e 4. pra y-prerjen dhe zeron. Kjo i referohet pikëprerjeve me dy boshtet. nëse dëshirojmë të paraqesim drejtëzën. Nëse ekuacioni i një funksioni linear është dhënë në formën e përgjithshme: a⋅x +b⋅ y + c = 0 y-prerjen e caktojmë duke vënë x = 0: x –prerjen e caktojmë duke vënë y = 0: Me këto dy pikat e prerjes mund të paraqesim drejtëzën. Vërejmë se vlera e gradientit i referohet vetëm formës normale të funksioneve lineare. Nëse konstanta në funksionin linear është zero (b = 0). kjo nuk është forma normale. Megjithatë. Megjithatë. atëherë është shumë më mirë të përdorim të ashtuquajturën “formën e prerjeve”. Qartë se funksioni 3x + 4 y − 8 = 0 është gjithashtu linear. Drejtëza përkatëse i pret të dy boshtet në pikëprerjen e të dy boshteve (që quhet origjina e sistemit koordinativ). funksioni redukohet në: y = a⋅x . c y =−b c x=−a . Për ta shndërruar në formën normale duhet të izolojmë në anën e majtë: 4 y = −3x + 8 → y = − 3 x + 2. 4 3 Vetëm tani mund ta identifikojmë menjëherë gradientin a = − 5 dhe y- prerjen b = 12 . duhet që të transformojmë ekuacionin në formën normale. sepse të dy variablat që paraqiten në ekuacion janë të shkallës 1. Duke përdorur këto dy veti mund të paraqesim drejtëzën.

Funksioni është rritës për gradientin pozitiv (a > 0). Dy funksione me të njëjtin gradient dhe me y-prerje të ndryshme janë drejtëza paralele.2. a Nëse b = 0 drejtëza kalon nëpër origjinë të sistemit koordinativ. .66 Figura 4-7: Vizatimi i drejtëzës me formën e pikëprerjeve 4.2 Funksionet Lineare y F a q e | 203 -c/b = 2 2 1 x -2 -1 -1 1 2 3 -c/a =2. Zero është x = − b ku a ≠ 0 . dhe zvogëlues për gradientin negativ (a < 0).2 Vetitë e funksioneve lineare Funksioni y = a ⋅ x + b ka këto veti: • • • • • • Grafiku i tij është drejtëz me gradient a dhe y-prerje b.4. Nuk duhet të jetë e vështirë të vizatohet grafiku i funksionit linear. nëse kujtojmë se dy pika janë çdoherë të mjaftueshme për ta paraqitur drejtëzën përkatëse. Nëse a = 0 drejtëza është paralele me boshtin x.

x0 = 7 3 2 3 3 3 → Grafiku është drejtëza me pika (2) në Fig. 1 . x0 = −2 4 2 5 4 2 5 y (Drejtëza 1) → Grafiku është drejtëza me viza (3) në Fig. zeron ( x0 ) për funksionet vijuese lineare dhe vizatoni drejtëzat: a) y = −2 x + 3 a = −2 . b = − 7 . b) 2x – 3y = 7 y = 2 x − 7 : → a = 2 . 1. b = 3 . 1.204 | F a q e 4. y-prerjen (b). c) 4 5 3 4 4 −5 x+ 5 y−2= −5 y = 3 x + 6 → y = 3 x + 3 → a = 3 . Funksionet elementare SHEMBUJ 1. Përcaktoni gradientin (a). duke vënë y = 0 merret zeroja: x0 = 3 2 → Grafiku është drejtëza e theksuar (1) në Fig. 3 2 1 (Drejtëza 2) x (Line 3) -2 -1 -1 -2 1 2 3 4 Fig. 1. b = 3 .

y-prerja: 1 → y = 3 2 3 x +1 b) gradienti: −2 . y-prerja: 0 → Fig.2: drejtëza a) b) y= 2 3 x +1: 2 3 Gradienti: c) y = 2x : . Të caktohet gradienti dhe y-prerja e funksioneve vijuese? Skiconi grafikët. y-prerja: 1 → Fig. y-prerja: 5 → Fig. a) y = −3x + 5 : Gradienti: −3 . 2: drejtëza c) y (Drejtëza c) 5 4 (Drejtëza b) 3 2 1 x -2 -1 1 2 3 4 (Drejtëza a) Figura 2 3. 2: drejtëza b) Gradienti: 2.4. y-prerja: 2 → y = − 2 x + 2 c) gradienti: 1 4 .2 Funksionet Lineare F a q e | 205 2. y-prerja: − 1 → y = 1 x − 1 2 4 2 . Formoni ekuacionin nëse janë dhënë gradienti dhe y-prerja: a) gradienti: 2 .

2: FUNKSIONET LINEARE Rezultatet gjenden menjëherë pas detyrave.206 | F a q e 4. y-prerjen dhe zeron e funksioneve vijuese: a) d) y = 3x − 2 2y = 4 x 4 b) e) y=− c) f) 2x + 2 y = 6 y = −4 x − 8 y=x 2. Aty keni vetëm rezultatet përfundimtare. Skiconi grafikët e funksioneve vijuese a) d) f ( x) = 2 x + 1 2 b) e) b( x) = −3 x + 1 a( x) = 1 c) g ( x) = − x 2 h( x) = − x −1 2 . Ne qëllimisht jemi përcaktuar të mos e paraqesim metodën që rekomandojmë sepse dëshirojmë të ju inkurajojmë në shqyrtimin e metodave alternative. 1. Funksionet elementare USHTRIMI 4. Përcaktoni gradientin. në rast se keni marrë rezultat të gabuar. duke ju lejuar ju që të krahasoni rezultatet tuaja me ato që kemi dhënë ne.

2.4.5 0 0.2 Funksionet Lineare F a q e | 207 REZULTATET 4.5 -1 . x = −2 është zero f) y = x kjo është drejtëza që me boshtin x formon këndin 45° dhe kalon nëpër origjinë.5 1 0. a) f ( x) = 2 x + 1 2 y 3 2 1 x -3 -2 -1 0 1 2 3 4 -1 -2 b) b( x) = −3 x + 1 y 2 1. x = 3 është zero d) Kjo është drejtëza horizontale që kalon nëpër y = 2 e) y = − 8 është y prerja.5 1 1.5 -0. x = 2 3 është zero y = 0 është y prerja. a) b) c) y = − 2 është y prerja.2: FUNKSIONET LINEARE 1. x = 0 është zero y = 3 është y prerja.5 -1 -0.5 x -2 -1.

5 e) a( x) = 1 y 2 1.5 -1 -1.5 -1 -0.5 -1 d) h( x) = − x −1 2 y 1 0.5 -1 -0. Funksionet elementare c) g ( x) = − x 2 y 2 1.5 -0.5 1 0.5 -0.5 0 0.5 -1 -0.5 -0.5 x -2 -1.5 0 0.5 1 1.5 1 0.5 1 1.5 0 0.5 1 1.5 -1 .5 x -2 -1.208 | F a q e 4.5 x -2 -1.

Ju duhet të kontrolloni zgjidhjet tuaja. tabelë ose grafik. Mos e përdorni përmbledhjen për të shikuar zgjidhjen.2 Funksionet Lineare F a q e | 209 4. madje mund të jetë vetëm një numër. Caktoni y-prerjen dhe zeron: a) c) y = 2x + 3 b) 3 y − 4 x = 12 4x + y 2 + 3x − y =− 3 4 .3 Testi i Progresit për "Funksionet Lineare" Ju duhet t’i caktoni vetes suaj pak kohë. Në fund të kapitullit tjetër gjenden zgjidhjet e detyrave.4. Çdo zgjidhje ka vetëm rezultatin përfundimtar. Provoni të zgjidhni sa më shumë detyra. Cilat funksione janë lineare? a) c) e) y = 2x + 3 b) d) 7 3 2 y + 3 x = 24 y = x2 + 1 y = 2 x + 12 ( −2 x + 3) 12 + x + 11 = 0 2. Në çdo rast tjetër (kur ju keni rezultate të pasakta. ose nuk keni fare rezultate) duhet t’i riktheheni seksionit përkatës në përmbledhje të cilin duhet ta përsëritni për të plotësuar zbraztësinë. për një punë të koncentruar në këtë test. Nëse ato janë të sakta. simbol. ju mund të filloni kapitullin vijues. Transformoni në formën normale: a) c) 2 x + 3( y − 2) = 2 b) y − 3x 2 x − 4 y + 7 = 4 3 2y = 3x − y + 4 5 3. 1.2. Qëllimi i këtij testi është që të merren informata se sa dini ose sa keni mësuar deri tani.

zeron. dhe gradientin: a) c) y =−2 x+ 3 1 ( x − 3) 2 3 4 b) 3x + 5 y = 7 3 = 4 ( y + 1) 6. Funksionet elementare 4. Të skicohen drejtëzat pasi të keni caktuar y-prerjen. . dhe gradientin e drejtëzës: a) c) y = − 1 x+3 2 3 x = − 7 y − 2 ( y − 1) 3 b) −2 x + 3 y + 5 = −3 5. Përcaktoni funksionet e drejtëzave të skicuara: a) c) y = 1 x+ 2 5 5 y= 1 2 b) y =−2 x+ 3 2 3 x 7.210 | F a q e 4. Përcaktoni y-prerjen. zeron. Skiconi: a) b) c) Drejtëzën konstante: y = f ( x ) = 3 Dy drejtëza paralele: y = f ( x ) = − 1 x + 1 dhe y = − 1 x − 1 2 2 Drejtëzën 2 x − 3 y = 4 pasi të keni përcaktuar zeron dhe yprerjen.

3 Funksionet kuadratike 4. funksioneve kuadratike kërkon njohuri të punës me eksponentët dhe rrënjën katrore katrore.4.3 Funksionet kuadratike F a q e | 211 4. esenciale të jemi në gjendje t’i zgjidhim ato Nëse ato. nuk mund të zgjidhim ekuacionin kuadratik.2 Funksionet Lineare Grafiku 4. Qëllimet e mësimit: Funksionet kuadratike shpesh paraqiten në et zgjidhjen e problemeve matematike Kështu që është matematike. nuk duhet të presim se do të jemi në gjendje ta zgjidhim problemin e dhënë emin dhënë.2 Funksionet Kuadratike Grafiku Vetitë Vetitë Parakushtet: Funksionet me të cilat do të merremi në këtë njësi do të jenë pak më të komplikuara Zgjidhja e komplikuara. Funksionet elementare 4.1 Vetitë e funksioneve 4. .

Rangu i funksionit kuadratik është më vështirë të identifikohet. FUNKSIONI KUADRATIK Funksioni y është funksion kuadratik nëse: y = f ( x ) = a ⋅ x 2 + b ⋅ x + c për a ≠ 0 ku a. vlera e funksioni y çdoherë do të jetë pozitive. dhe c janë numra realë. 5. Funksionet elementare Nëse shprehja në anën e djathtë të ekuacionit funksional është polinom i shkallës së 2. Qartë se rangu nuk është bashkësia e numrave realë: për shembull nëse a dhe c janë numra realë pozitiv dhe b = 0. Kështu . 4. 2. atë e quajmë funksion kuadratik. funksionet kuadratike i takojnë familjes së funksioneve me të cilat jemi mjaft të njohur. dhe rangu nuk mund të jetë bashkësia e numrave realë. SHEMBUJ Polinomet vijuese janë funksione kuadratike: 1. b.212 | F a q e 4. Ne më vonë do të gjejmë mënyrë për të identifikuar rangun e funksionit. Meqë shprehja në anën e djathtë paraqet numër real për çdo numër real me të cilin mund të zëvendësohet variabla x. 3. pra edhe polinom kuadratik. y = f ( x) = 2 x 2 − 4 x + 8 y = f ( x) = −2 x 2 − 5 y = f ( x ) = − 3 ⋅ x 2 − 4 x − 10 y = f ( x) = 2 x 2 3 y = f ( x ) = 2( x − 2) 2 + 3 Në raport me strukturën e tyre. Ato shpesh janë pjesë e proceseve gjatë zgjidhjes së problemeve të ndryshme matematike. domena e funksiononit kuadratik është bashkësia e numrave realë.

Pika ( h . duhet të adresojmë disa kuptime elementare për funksionin kuadratik. k ) quhet kulmi i funksionit.1 Kompletimi i katrorit Para se të studiojmë grafikun e funksionit. Le të supozojmë për momentin se a > 0. Le të shqyrtojmë funksionin e dhënë me y = 2x2 − 8x + 4 Për të paraqitur formën e kulmit e faktorizojmë konstantën 2 para x 2 vetëm për termat që përmbajnë variablën x: y = 2 x 2 − 8 x + 4 = 2( x 2 − 4 x ) + 4 Tani i kompletojmë dy termat e parë në kllapa për të marrë termin binomial: y = 2 x2 − 4 x + 4 = 2 x2 − 4 x + z − z + 4 ( ) ( ) . Për shkak të katrorit në termin që përmban variablën x do të marrim të njëjtën vlerë për funksionin për aq sa dy vlerat e x-it janë të baraslarguara nga x = h. vlera minimale e funksionit y = k do të merret për x = h.3. Meqë termi i ngritur në katror ( x − h ) 2 ≥ 0 është çdoherë jonegativ dhe rritës kur x rritet. 4. Kjo nënkupton se grafiku është simetrik në raport me drejtëzën vertikale x = h. Është përgjigja në pyetjen: Si mund ta transformojmë formën e përgjithshme y = f ( x) = a ⋅ x 2 + b ⋅ x + c "forma e përgjithshme ") në formën për a ≠ 0 (→ këtë formë e quajmë y = a ⋅ ( x − h ) 2 + k për a ≠ 0 (→ këtë do ta quajmë forma e kulmit)? Para se të sqarojmë procesin e transformimit duhet të kuptojmë pse forma e kulmit na ofron më tepër informata për funksionin se sa forma e përgjithshme.4.3 Funksionet kuadratike F a q e | 213 është me rëndësi t’i studiojmë dhe të familjarizohemi me vetitë e tyre kryesore.

Funksionet elementare Vlera z për momentin është e panjohur.214 | F a q e 4. . Meqë kemi shtuar z = 4 duhet të heqim 4 për të fituar: y = 2 x2 − 4x + 4 = 2 x2 − 4x + 4 − 4 + 4 = 2 x2 − 4 x + 4 − 8 + 4 ( ) ( ) ( ) Në kllapa tani kemi binomin ( x 2 − 4 x + 4) = ( x − 2) 2 i cili e kompleton transformimin në: y = 2 x 2 − 8 x + 4 = 2( x − 2) 2 − 4 Për këtë funksion marrim këtë tabelë të vlerave: y = 2( x − 2) 2 − 4 4 x 0 Dyshet e vlerave x të baraslarguara nga x = 2 1 2 3 4 -2 -4 -2 4 Vlerat përkatëse y janë baras me Tabela 4. duhet ta korrektojmë ekuacionin duke zbritur të njëjtën. merret grafiku që tregohet në Fig.2:Tabela e vlerave të një parabole Duke paraqitur vlerat nga tabela dhe duke i bashkuar ato me lakoren e lëmuar. ne dëshirojmë formën binomiale: x 2 − 2h ⋅ x + h 2 = ( x − h) 2 Kështu duhet të kompletojmë këtë shprehje me katrorin e gjysmës së koeficientët të termit linear: z= ( −24 ) 2 =4 Por nëse shtojmë dicka. 4-8 dhe quhet parabolë. Megjithatë.

Funksionit kuadratik y = f ( x ) = x i referohemi si parabola normale (shih Fig. 4-5. 4-5) ose pikën më të lartë. nëse kulmi paraqet maksimum ose minimum dhe nëse lakorja hapet lartë ose poshtë. Kulmi ose paraqet pikën më të poshtme (si në Fig.3 Funksionet kuadratike F a q e | 215 y 5 4 3 2 1 -3 -2 -1 -1 -2 1 2 3 4 5 x -4 Figura 4-8: Grafiku i funksionit kuadratik 4. 4-9). 2 . Koeficientët a. Vetitë e parabolës tashmë janë treguar në Fig.3. Kjo drejtëz quhet boshti i parabolës. Parabola ka bosht simetrie që është drejtëza vertikale (paralele me boshtin y) që kalon në kulm.2 Grafiku i funksionit kuadratik Në përgjithësi mund të tregohet se grafiku i funksionit kuadratik çdoherë është parabolë. b dhe c të funksionit kuadratik përcaktojmë nëse parabola është e gjerë ose e ngushtë.4. Lakorja e tij ka minimum me kulm në origjinë dhe hapet lartë.

216 | F a q e

4. Funksionet elementare

Figura 4-9:

Parabola normale
2

Thjesht duke ndryshuar shenjën e faktorit në y = f ( x ) = − x merret parabola normale negative. Lakorja e saj ka maksimum me kulm në origjinë dhe hapet poshtë (shih: Fig. 4-10).

Figura 4-10: Parabola normale negative Nëse kulmi i parabolës normale lëviz në drejtim të dy boshteve, atëherë merret forma e kulmit e ekuacionit kuadratik:

y = f ( x ) = ( x − h) 2 + k

4.3 Funksionet kuadratike

F a q e | 217

dhe paraqesin h k 2 zhvendosjen e parabolës normale y = f ( x ) = x përgjatë boshtit y për k dhe përgjatë boshtit x për h (shih. Fig. 4-11).
(h, k )
y

me pikën e kulmit

. Në këtë formë konstantet

5 4 3 2 1

-3

-2

-1 -1 -2

1

2

4

5

x

h k

Figura 4-11: Parabola me kulm të transformuar Përfundimisht, nëse e shumëzojmë termin kuadratik me faktorin a > 1, hapja e parabolës do të ngushtohet, sepse vlerat y bëhen më të mëdha. Nëse e shumëzojmë me faktorin 0 < a < 1, hapja e parabolës zgjerohet, sepse vlerat y bëhen më të vogla. Nëse e shumëzojmë me faktorin a < 0, atëherë e tërë parabola do të rrotullohet për 180° rreth pikës së kulmit.

218 | F a q e

4. Funksionet elementare

Figura 4-12: Hapja e parabolës Vërejmë se funksioni kuadratik që shqyrtuam në fillim të këtij seksioni

y = f ( x) = 2 x 2 − 8 x + 4
ka dy prerje në x, pra ka dy pikëprerje me boshtin x. Këto pika në përgjithësi njihen si pikat zero të funksionit ose thjesht zerot, sepse vlera e funksionit në këto pika është zero. Për të njehsuar pikat zero në funksionin tonë duhet të vëjmë y = 0 (shih: seksionin 3.1; faqe 182). Me këtë rast kemi ekuacionin

0 = 2 x2 − 8x + 4 → x 2 − 4 x + 2 = 0
i cili mund të transformohet në formën normale dhe të zgjidhet përmes formulës p, q (shih: seksionin 3.3; faqe 161):

x1/2 = 2 ± 4 − 2 = 2 ± 2

4.3 Funksionet kuadratike

F a q e | 219

Kështu, parabola ka dy zero:

x1 = 2 + 2 and x2 = 2 − 2
Të njëjtat zero do të i caktonin edhe sikur të zbatonim formulën a,b,c (shih: seksionin 3.3; faqe 158):
x1/2 = −b ± b 2 − 4a ⋅ c 8 ± 64 − 32 = = 2± 2 2a 4

Vërejmë se funksioni kuadratik mund të ketë vetëm një zero nëse lakorja vetëm e takon boshtin x ose asnjë zero nëse lakorja është plotësisht mbi ose nën boshtin x. Se cili nga këto tre raste mund të paraqitet varet nga diskriminanta (dallori) (shih: seksionin 3.3; faqe 158).

ZEROT E FUNKSIONIT KUADRATIK
Funksioni kuadratik i formës

y = f ( x) = a ⋅ x 2 + b ⋅ x + c , a ≠ 0
ka zero nëse:

x1/2
Për

−b ± b 2 − 4a ⋅ c = . 2a
D = b 2 − 4a ⋅ c > 0 D = b 2 − 4a ⋅ c = 0 D = b 2 − 4a ⋅ c < 0 ka dy zgjidhje reale të ndryshme, ka një zgjidhje reale,

nuk ka zgjidhje reale.

220 | F a q e

4. Funksionet elementare

SHEMBUJ
Caktoni zerot e funksioneve: 1.
f ( x) = 2 x2 − 6 x + 4

2 x 2 − 6 x + 4 = 0 → x 2 − 3x + 2 = 0

x1/2 =
2.

3± 9 −8 2

→ x1 = 2; x2 = 1
−2 ± 4 − 16 2

f ( x ) = x 2 + 2 x + 4 → x1/2 =

Meqë diskriminanta është numër negativ, funksioni nuk ka zero. 3.
f ( x) = 3x2 − 6 x + 3 → 3x 2 − 6 x + 3 = 0
x1/2 = 6 ± 36 − 36 → x =1 6

Funksioni ka vetëm një zero. Kujtoni rezultatin e rëndësishëm që morëm kur transformuam funksionin kuadratik nga forma e përgjithshme:
f ( x ) = ax 2 + bx + c , a ≠ 0

përmes kompletimit të katrorit në formën e kulmit:
f ( x) = ( x − h) 2 + k , a ≠ 0 .

Nëse fillojmë me funksionin e përgjithshëm 2 f ( x ) = a ⋅ x + b ⋅ x + c dhe e kompletojmë katrorin merret:
c f ( x) = a ⋅  x2 + b ⋅ x + a  a

kuadratik

Njohuritë për kompletimin e katrorit i aplikojmë për termat brenda kllapave:

f ( x) = a ⋅  x 2 + b ⋅ x + a 

b2 4a 2

b2 4a 2

c + a  

Nga kjo formë mund të përshkruajmë vetitë kryesore të funksionit kuadratik. .3 Funksionet kuadratike F a q e | 221 Pastaj tre termat e parë i shndërrojmë në katror të plotë dhe i mbledhim termin e katërtë dhe të pestë: f ( x) = a ⋅  x + 2ba − b Lirohemi nga kllapat:  (   ) 2 2 −4a⋅c   4a 2   f ( x) = a ⋅ ( x + 2ba ) − b 2 2 −4 a⋅c 4a Duke krahasuar ekuacionin e fundit me formën e kulmit të ekuacionit kuadratik f ( x ) = ( x − h) 2 + k merret:  b b 2 − 4a ⋅ c  ( h. −   2a  4a   që paraqesin pikat e kulmit të parabolës.4. k ) =  − .

ose {−∞. Funksionet elementare 4. k ) =  − . a ≠ 0 ka këto veti karakteristike. −   2a  4a   b ) = min nese a > 0 max nese a < 0 2a Maksimumi/ Minimumi: f ( − Grafiku: { {hapet larte nese a a> <0 0 hapet poshte nese  ngushtohet nese a > 1  eshte parabola normale nese a = 1  zgjerohet nese a < 1  • Lakorja: • • Domena: Rangu: Numrat realë Ose prej {Min. ∞}..222 | F a q e 4. Max.} SHEMBUJ Përcaktoni formën e kulmit për funksionet kuadratike dhe skiconi grafikun e tyre: 1.3 Vetitë e funksionit kuadratik Funksioni kuadratik f ( x) = a ⋅ x 2 + b ⋅ x + c . y = f ( x ) = −2 x 2 − 5 x − 2 Duke transformuar funksionin në formën e kulmit.3. • • • • Boshtet (e simetrisë): Kulmi: x=− b 2a  b b 2 − 4ac  ( h. përmes kompletimit të katrorit 5 25 25 y = −2( x 2 + 2 ⋅ 5 x) − 2 = −2 x 2 + 2 x + 16 − 16 − 2 = 4 ( ) = −2 x + 5 4 ( ) 2 25 + (−2) ⋅ (− 16 ) − 2 = −2 x + 5 4 ( ) 2 9 +8 .

4.3 Funksionet kuadratike F a q e | 223 Lakorja është e hapur poshtë dhe ka dy zero. Figura 4-13: Grafiku i tre parabolave . y = g ( x) = 1 x 2 − 2 x + 2 2 y = g ( x ) = 1 ( x 2 − 4 x + 4) = 1 ( x − 2) 2 2 2 Lakorja e takon boshtin x. y = h( x) = 3 4 x2 − x + 2 y = h( x ) = y = h( x ) = 3 4 3 4 (x 2 4 − 3 x +2= 2 ) 3 4 (x 2 2 4 4 − 2⋅ 3 x + 9 − 9 + 2 = ) 2 (x − 3) +5 3 Lakorja nuk ka zero. 4-13. 2. Grafikët e tre funksioneve janë dhënë në Fig. ka vetëm një zero.

. Ka minimum në pikën e kulmit. 2 Grafiku i funksionit është dhënë në Fig. Funksionet elementare DISKUTIM I DETALIZUAR PËR FUNKSIONET KUADRATIKE Në këtë seksion do të diskutojmë funksionet kuadratike: y = f ( x) = 2 x 2 − 6 x + 2 • • Pa kryer ndonjë kalkulim mund të themi se parabola hapet lartë sepse a = 2 > 0. 4-14. ∞ ) (pika e majtë përfshihet).224 | F a q e 4. Zerot e funksionit janë: y = 0 → 2 x 2 − 6 x + 2 = 0 → x 2 − 3x + 1 = 0 → x1/2 = 3 ± 2 9 4 −1 5 2 Funksioni ka dy zero: x1 = 3 + 2 • dhe x1 = 3 − 2 5 2 Forma funksionale për caktimin e kulmit është: y = 2 x 2 − 3x + 2 = 2 x 2 − 2 ⋅ 3 x + 9 − 9 + 2 2 4 4 ( ) ( ) y = f ( x) = 2 x − 3 2 • • • • ( ) 2 −5 2 Funksioni ka minimum në (3. − 5). 2 2 Domena e tij është bashkësia e numrave realë Rangu i tij është [ − 5 .

3 Funksionet kuadratike F a q e | 225 Figura 4-14: Grafiku për ilustrimin e diskutimit .4.

Përcaktoni zerot e funksioneve vijuese: a) c) e) f ( x ) = −3 x 2 − 2 x − 1 f ( x) = x 2 − 6 x + 5 f ( x) = x 2 + 2 x − 4 b) f ( x ) = 6 x 2 − 2 x d) f ( x ) = −5 x 2 − 15 x − 10 f) f ( x ) = 6 x 2 − 12 x + 6 2.3: FUNKSIONET KUADRATIKE Rezultatet gjenden menjëherë pas detyrave. Aty keni vetëm rezultatet përfundimtare. duke ju lejuar ju që të krahasoni rezultatet tuaja me ato që kemi dhënë ne. në rast se keni marrë rezultat të gabuar. a) c) e) f ( x ) = − x 2 + 6 x − 10 f ( x) = 2 x 2 + 2 f ( x) = − 1 x 2 − x + 1 2 2 b) f ( x ) = − 5 x 2 + 2 x + 1 2 d) f ( x ) = 3x 2 − 4 x − 1 3. Diskutoni karakteristika e funksioneve vijuese duke u fokusuar në zerot e funksionit dhe pikën e kulmit. a) c) f ( x ) = 2( x − 3) 2 − 6 f ( x) = x 2 − 3x + 9 4 b) g ( x ) = 1 x 2 − 2 x + 4 2 d) f ( x ) = − x 2 + 3 x − 2 . 1. Skiconi grafikun.226 | F a q e 4. Funksionet elementare USHTRIMI 4. Ne qëllimisht jemi përcaktuar të mos e paraqesim metodën që rekomandojmë sepse dëshirojmë të ju inkurajojmë në shqyrtimin e metodave alternative. Përcaktoni koordinatat e kulmit duke kompletuar katrorin e funksioneve vijuese dhe gjeni maksimumin apo minimumin.

zerot: x1/2 = 3 ± 3 . hapet lartë y 9 8 7 6 5 4 3 2 1 -10 -8 -6 -4 -2 0 -1 -2 -3 -4 -5 -6 -7 -8 -9 2 4 6 8 10 x . a) y = f ( x ) = 2( x − 3) 2 − 6 → pika e kulmit: (h.4. maksimumi në (3. x1 = 5.3: FUNKSIONET KUADTARIKE 1. − 7) 5 parabola hapet lartë. x2 = 1 x1 = 1. minimumi në (2. maksimumi në ( −1. x2 = −1 x1 = 1 2. maksimumi në c) 2 (5.1) 3.236. k) = (3. –1) b) parabola hapet poshtë. a) c) e) Funksioni nuk ka zero.236 b) d) f) x1 = 1 . a) Parabola hapet poshtë. -6). 2 ) d) Parabola hapet lartë. x2 = 0 3 x1 = −2. x2 = −3.3 Funksionet kuadratike F a q e | 227 REZULTATET 4. − 7) 3 3 e) parabola hapet poshtë. minimumi në ( 0.

hapet lartë y 12 11 10 9 8 7 6 5 4 3 2 1 -10 -8 -6 -4 -2 0 -1 -2 -3 -4 -5 2 4 6 8 10 x c) y = f ( x ) = x 2 − 3 x + 9 → kulmi: (h.k) = (2. 0 . k ) = 3 . një zero: 2 4 ( ) x1 = 3 : hapet lartë 2 y 12 11 10 9 8 7 6 5 4 3 2 1 -10 -8 -6 -4 -2 0 -1 -2 -3 -4 -5 2 4 6 8 10 x .228 | F a q e 4. 2). nuk 2 ka zero. Funksionet elementare b) y = g ( x ) = 1 x 2 − 2 x + 4 → pika e kulmit: (h.

4. 2 4 zerot: x1 = 2. k ) = ( 3. 1). x2 = 1 . hapet poshtë y 2 1 -9 -8 -7 -6 -5 -4 -3 -2 -1 0 -1 -2 -3 -4 -5 -6 -7 -8 -9 -10 -11 1 2 3 4 5 6 7 8 x .3 Funksionet kuadratike F a q e | 229 d) y = f ( x ) = − x 2 + 3 x − 2 → kulmi: (h.

230 | F a q e 4. Përcaktoni prerjen në y dhe zerot: a) b) c) y = f ( x ) = −2 x 2 + 4 x + 6 y + 4 = (3 x − 2) 2 3 y + 4 x2 − 6 x + 9 = 0 .3.4 Testi i Progresit për “Ekuacionet kuadratike” Ju duhet t’i caktoni vetes suaj pak kohë. Çdo zgjidhje ka vetëm rezultatin përfundimtar. Ju duhet të kontrolloni zgjidhjet tuaja. ose nuk keni fare rezultate) duhet t’i riktheheni seksionit përkatës në përmbledhje të cilin duhet ta përsëritni për të plotësuar zbraztësinë. 1. Funksionet elementare 4. simbol. madje mund të jetë vetëm një numër. Skiconi: a) b) c) d) y = x 2 (parabola normale) y = − x 2 + 2 (parabola normale e zhvendosur në y) y = ( x − 1) 2 (parabola normale e zhvendosur në x) y = −( x + 1) 2 + 2 (parabola normale negative e zhvendosur në x dhe y) 2. Në fund të kapitullit tjetër gjenden zgjidhjet e detyrave. Në çdo rast tjetër (kur ju keni rezultate të pasakta. Provoni të zgjidhni sa më shumë detyra. Nëse ato janë të sakta. tabelë ose grafik. ju mund të filloni kapitullin vijues. për një punë të koncentruar në këtë test. Mos e përdorni përmbledhjen për të shikuar zgjidhjen. Qëllimi i këtij testi është që të merren informata se sa dini ose sa keni mësuar deri tani.

4.3 Funksionet kuadratike F a q e | 231 3. përkatësisht: a) b) y = 2x2 − 4x + 2 y + 2 x2 − 3x − 5 = 0 2 6. duke shfrytëzuar diskriminantën (dallorin): a) b) c) y = 3x 2 − 5 x + 3 2 2 y = 5 x 2 − 10 x + 5 y = 2 x2 − 2 x − 4 . Përcaktoni minimumin ose maksimumin. Përcaktoni numrin e zerove të funksionit kuadratik. Përcaktoni boshtin e simetrisë dhe kulmin: a) b) y = 2x2 + 4x − 8 y = − 2 ( x + 1 )2 + 2 3 2 5. a) b) c) y = f ( x) = x 2 + 4 x − 2 y = g ( x) = 3 x 2 − 2 x − 7 2 2 y = h ( x ) = −2 x 2 + 5 x 4. Përcaktoni koordinatat e kulmit duke kompletuar katrorin e funksioneve vijuese dhe tregoni nëse kanë maksimum apo minimum.

375. 1. a) f (2) = 1.1 Rezultatet për Testin e Progresit për "Vetitë" Ju duhet të kontrolloni zgjidhjet tuaja.4142 f ( −2) = −3. X y=f(x) -3 -1. a) y=2 b) y = 3 c) y = -16 . ose nuk keni fare rezultate) duhet t’i riktheheni seksionit përkatës në përmbledhje të cilin duhet ta përsëritni për të plotësuar zbraztësinë.4 Rezultatet për Testin e Progresit 4. f (3) = 4 2. f (1.4.75 3.071 b) c) f ( −1) = jo i definuar.6 -2 -0. f (0) = −1.732. Funksionet elementare 4.5 5 8 6 8. Nëse ato janë të sakta.232 | F a q e 4.75 -1 0 0 0.5 1 0 2 Nuk është i definuar X y=f(x) 3 8 4 7.2 4.7) = 1. f (0) = funksioni nuk është i definuar në këtë pikë . f ( 2 ) = 0.3) = 2. ju mund të filloni kapitullin vijues. Në çdo rast tjetër (kur ju keni rezultate të pasakta. f (−2. a) x=2 b) x=5 3 c) x = 0.

y-prerja: y = 8 . a) zerot: x1/2 = ±1. y-prerja: y = 3 y 6 5 4 f ( x) = − x 2 + 3 3 2 1 x -4 -3 -2 -1 0 -1 1 2 3 4 5 -2 -3 -4 -5 b) zerot: x1 = 0. x2 = −1.732 . y-prerja: y =0 y 4 3 2 1 x -4 -3 -2 -1 0 -1 1 2 3 4 5 -2 -3 -4 -5 g ( x ) = −4 x 2 − 4 x -6 -7 c) Nuk ka zero.4.4 Rezultatet për Testin e Progresit F a q e | 233 5. a) f ( x1 ) > f ( x2 ) b) g ( x1 ) < g ( x2 ) c) h( x1 ) > h( x2 ) 6.

Përcaktoni funksionin invers a) b) f ( x) = − 1 x + 1 3 → f −1 ( x) = 3 − 3 x g ( x) = x 2 − 1 per x > 1 → g −1 ( x) = x 2 + 1 per x∈R (x element i bashkësisë së numrave realë) .69 . Funksionet elementare 16 14 h( x) = 2 x 2 + 4 x + 8 12 10 8 6 4 2 x -7 -6 -5 -4 -3 -2 -1 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 7.71 8. ky funksion e pret boshtin x vetëm një herë në x = 1.234 | F a q e y 4. ky është funksion linear me yprerjen në y = − 4 dhe x-prerjen në x = 2 . ky funksion e pret boshtin b) x dy herë në x1 = 1. A është funksioni vijues bijektiv? a) f ( x) = 2 x − 4 → E saktë. g ( x ) = 2 x 2 + x − 4 → E pasaktë.86 dhe x2 = −1. c) h ( x ) = x 3 − 5 → e saktë.

1. zero x = 3 2 b) y – prerja = 4. ju mund të filloni kapitullin vijues.2 Rezultatet për Testin e Progresit për "Funksionet Lineare " Ju duhet të kontrolloni zgjidhjet tuaja. a) b) 28 y = 17 x + 19 19 c) 3 4 y = 11 x + 11 3. gradienti = − 2 3 c) y-prerja = 2 21 . ose nuk keni fare rezultate) duhet t’i riktheheni seksionit përkatës në përmbledhje të cilin duhet ta përsëritni për të plotësuar zbraztësinë. zero x = 3 c) 6 y-prerja = −6. gradienti = − 1 2 b) y-prerja = 4 .4.4. zero x = 6 . Nëse ato janë të sakta.4 Rezultatet për Testin e Progresit F a q e | 235 4. a) b) y = 2 x + 3 → Linear 2 y + 3 x = 24 → Linear c) d) e) y = x 2 + 1 → Jo-linear y = 2 x + 12 → Linear ( −2 x + 3) y = 2 x−8 3 3 12 + 7 3 x + 11 = 0 → Linear 2. gradienti = − 23 3 . Në çdo rast tjetër (kur ju keni rezultate të pasakta. zero x = − 25 4. zero x = 6 . a) y-prerja = 3 . zero x = 6 . a) y-prerja = 3 .

gradienti = 2 y 4 2 3 2 1 ( x − 3) 2 = 3 ( y + 1) 4 4 6 x -4 -2 -2 2 .236 | F a q e 4. gradienti = − 3 5 3 5 y 2 1 3x + 5 y = 7 -2 -1 -1 1 2 3 x c) y-prerja = −3 . zero = 9 . Funksionet elementare 5. a) y-prerja = 3 . zero = 9 . gradienti = − 2 4 8 3 y 2 1 3 y = −2 x+ 4 3 -2 -1 -1 1 2 3 x b) y-prerja = 7 . zero = 7 .

4.4 Rezultatet për Testin e Progresit F a q e | 237 6. Përcaktoni funksionet e drejtëzave të dhëna: a) y = 1 x+ 2 5 5 y 2 1 -2 -1 -1 1 2 3 x b) y =−2 x+ 2 3 3 y 2 1 -2 -1 -1 1 2 3 x c) y= 1 2 x y 2 1 -2 -1 -1 1 2 3 x .

a) y = f ( x) = 3 y 4 3 2 y = f ( x) = 3 -2 -1 -2 1 2 3 x b) y = f ( x ) = − 1 x + 1 dhe y = − 1 x − 1 2 2 y 2 1 y = f ( x) = − 1 x + 1 2 -2 -1 -1 1 2 3 x y = − 1 x −1 2 c) 2x − 3y = 4 y 2 1 2x − 3y = 4 1 2 3 x -2 -1 -1 . Funksionet elementare 7.238 | F a q e 4.

ju mund të filloni kapitullin vijues. Nëse ato janë të sakta.4.3 Rezultatet në testin e progresit për "Funksionet kuadratike" Ju duhet të kontrolloni zgjidhjet tuaja. 1.4. ose nuk keni fare rezultate) duhet t’i riktheheni seksionit përkatës në përmbledhje të cilin duhet ta përsëritni për të plotësuar zbraztësinë.4 Rezultatet për Testin e Progresit F a q e | 239 4. a) y = x 2 (parabola normale) b) y = − x 2 + 2 (parabola normale e zhvendosur në y) . Në çdo rast tjetër (kur ju keni rezultate të pasakta.

y = 6. −1 b) prerja në y . zerot x = 0. 4 3 c) prerja në y . y = 0. zerot x = 3. y = − 3. Funksionet elementare c) y = ( x − 1) 2 (parabola normale e zhvendosur në x) d) y = −( x + 1) 2 + 2 (parabola normale negative e zhvendosur në x dhe y) 2. nuk ka zero .240 | F a q e 4. a) prerja në y .

a) Minimum në x = 1 → 3 4 y (1) = 0 b) Maksimum në x = → y ( 3 ) = − 11 4 8 6. k ) = ( 5 . − 23 ) 3 3 Maksimumi. kulmi ( h . k ) = ( − 1 . –6) b) Minimumi. (h. −5) 4. 2) 2 2 5. (h. a) b) Boshti i simetrisë x = − 1 .k) = (–2. (h.4 Rezultatet për Testin e Progresit F a q e | 241 3.4. kulmi ( h. 25 ) 4 8 Boshti i simetrisë x = − 1. a) c) D < 0: Nuk ka zero D > 0: Dy zero b) D = 0: Një zero . a) Minimumi. k ) = ( −1. k ) = c) ( 2 .

.

......................................................................................................... 79 radikandi .......................24 numrat................... 94 R radikali .............................................Indeksi F a q e | 243 Indeksi A aksioni ....212 funksioni invers ................................. 14 numrat natyrorë .....................................................................................................213 funksioni linear .................173 algjebra ........ 14 F formulat binomiale ........................99 funksio algjebrik ekuacion ........ 174 I B identiteti .............. 14 numrat e plotë .................................................................202 mbetja thyesa e përzier ................................... 123 baza ...............................................201 kuadratik .. 14 numrat iracionalë ............................................................ 42 përqindja proporcioni .184 konstant ...............60 M D drejtëzat paralele ........................................................ 14 numrat racionalë ............. 33 N E eksponenti ..............................174 emëruesi .. 42 polinomi ......................................................................................................................................................................................................................................60 ekuacioni algjebrik equation funksionet ........................ 216 perqindja baza ..........................................................199 P parabola ..........184 funksioni inverz ................. 214 parabola normale ............................................................................................................................12 G grafiku i funksionit ............187 funksioni kuadratik forma e përgjithshme................................................ 79 ..........................................................................174 funksioni inverz .....

................32 TVSH ................................................................................................ 181 Z zgjidhja ........................................ 218 T Y tabela e vlerave funksionet ....................................... 203 S shkallë ....................173 Indeksi eksponentët negativ ......................................... 65 funksionet lineare .................................................................. 122 V vetitë .178 reaksioni............................................244 | F a q e rangu ......44 y-prerja .............94 X x-prerja parabola .................174 tabela e vlerave të funksionit...........................................................................174 thyesë e përzier .....................................

Shenime F a q e | 245 .

246 | F a q e Shënime .

Shenime F a q e | 247 .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful