You are on page 1of 106

1

RIM-» Istorija Starog Rima « N.A.Maškin

Izvori za rimsku istoriju

Prvobitni rimski letopisi


U IV vek padaju tek prvi počeci rim. istoriografije, prvi rad se pojavio
zato tek ridesetih g. III veka pne. Najranije izvore koje su docniji pisci
koristili bili su spiskovi magistrata, nazivani fastima, uređeni po god.
posebno konzulski fasti po kojima su godine nazivane.
Pesnici III veka i stariji analisti
Polibije
Posijdonije
Mlađi analisti
130-120 pne.
Ciceron i Cezar
Salustije
Terencije Varon i Kornelije Nepot
Tit Livije
Nikola iz Damaska i Pompej Trog
Grčki istoričari Avgustovog doba
Rimska istoriografija u prvom veku Carstva
Velej Paterkul i Valerije Maksim
Prozna dela I v.n.e
Lucije Anej Seneka, Kvintilijan, Kolumela, Plinije Stariji, Petronijev “
Satirikon “
Kornelije Tacit
Svetonije Trankvil
Istorijske kompilacije i prozna dela II v. Sic !
Grčka istoriografija I-II ne
Judejski ustanik pa rimski podanik Josif Flavije piše najpre “ Istoriju
judejskog rata “ na grčkom jeziku a zatim “ Judejsku arheologiju “.
Plutarh
Apijan
Dion Kasije
Početak hrišćanske istoriografije. Eusebije IV v.
Rimska istoriografija IV v.
Amijan Marcelin
Istoriografija V i VI v.
Glavne crte antičke istoriografije
Dokumenti kao izvori. Podaci arheologije
Natpisi
Papirusi
Novac
Istoriografija Starog Rima
Dorimska Italija i najstariji period istorije Rima
Prirodni uslovi stare Italije
Najstariji stanovništvo Italije
2

1. Prvobitna arheologija Italije


Paleolit i neolit
Prelaz na bronzu. Kultura teramara
Vilanova kultura
2. Etrurci
Poreklo
Njihov period u istoriji Italije počinje oko VIII v pne. Pitanje o poreklu
jedno od najsloženijih u čitavoj nauci o antičkom svetu. Tri teorije:
1. najraširenija – pomorskim putem došli sa istoka i nastanili se na
oblai Tirenskog mora. Herodot tvrdi da su došli iz Lidije još XIII vpne +
Strabon, Plinije Stariji i Tacit. Helanik smatra da su pelazgi koji su došli
iz Grčke i iskrcali se na ušću reke Po. Novovekovne pristalice ove teorije
potvrđuju Herodotov verziju dopunom o napadu naroda s mora na
Egipat, među kojima je i narod Turša
2. Došli sa one str. Alpa
3. Autohtoni. Dionisije iz Halikarnasa
Teško je utvrditi kojoj porodici jezika pripada etrurki jezik. Zna se
značenje nekoliko desetina reči. Kompromisna varijanta je najlogičnija a
predstavljala bi mešanje teorija 1. I 3. (tj. tih raznih plemena dovelo je
do formiranja Etruraca).

Socijalni poredak Etruraca

Ekonomski i soc. razvitak na visokom stupnju još u najranija


vremena. Rano se javljaju gradovi koji se po svom tipu približavaju
gradovima antičkog sveta. Obično su na prirodno zaštićenim mestima,
ograđeni zidovima, pravilno planirani, većim delom od kamenih
građevina.
Tokom čitave istorije održavaju se određeni ostaci rodovskih odnosa
(moguće da i nazivi nekih gradova vode poreklo od uticajnih rodova –
Tarkviniji, npr. dovodi se u vezu sa Tarkvinijevcima, etrurski –
Tarhna).Pon svemu sudeći njihov soc. poredaka bio je strogo
aristokratski; vojničko – sveštenička aristokratija (Lukumoni) –
privilegovan deo društva kome su ostali delovi potčinjeni.
Osobenost njihovog soc. poretka ogleda se slobodnom položaju žene,
koja je uživala izvesne privilegije. Pretpostavlja se da je rešavanje
mnogih pitanja domaćeg života zavisilo od majke, a ne od oca
porodice. Ropstvo se rano pojavljuje – dokaz su glad. borbe, priređivane
na dvorovima etr. aristokrata. One nastaju još u doba kad su
zarobljenici naterivani da se tuku nad grobovima palih vojskovođa, a
kasnije su priređivane radi razonode i iz Etrurije su ih preuzeli ital.
narodi.
Lukumoni, zajedno sa svojim družinama (robovi i zavisni ljudi) napadali
su na susedne oblasti i bavili se gusarstvom. Gradopima su u poč.
upravljali kraljevi, čija je vlast verovatno bila izborna, a tokom pol.
razvitka oslabila ju je aristokratija, zbog čega ih u nekim gradovima
smenjuju izborni magistrati. Simboli kraljevske vlasti – snopovi pruća
koji oblažu sekire – koje su noslie sluge ispred kralja; toga sa
3

purpurnom ivicom (toga praetexta); kurulno sedište – prešli su u R., kao


i pojam najviše vlasti (imperium).
Etrurski gradovi bili su samostalni gradovi – države; 12 gradova
formiralo je slob. federaciju. Glavnu ekonomsku granu predstavljala je
zemljoradnja, bila je moguća samo pri veštačkom isušivanju. Etrurci su
bili prvi narod u Ita. koji je u širokim razmerama primenio sistem
radova na isušivanju, što je bilo moguće samo pri masovnom korišćenju
radne snage i njenoj odgovarajućoj organizaciji. To isto je omogućilo i
stvaranje grandioznih građevina sačuvanih do našeg vremena. U tom
pogledu Etr. imaju mnogo zajedničkog sa Egip. i Vaviloncima.
Etrurija je prva zemlja u Ita. u kojoj je postojao krupni zemljoposed i u
kojoj su se razvili zanati i trgovina (i posrednička). U G. su etr. trgovci
bili poznati još u VI v. U Etr. se nalazi opticaju jonski novac u ovo
vreme, a kasnije gradovi sami kuj pogr. uzorima. Etr. lađe pojavljivale
su se u Kartagini i čak i u Fenikiji.
Oni su u izvesnom pogledu tehniku obrade metala razvili do
savršenstva. U Etr. je vađen bakar, a na susednom ostrv Elbi – gvožđe.
Visoko je bila razvijena i keramika.

Kultura Etruraca (str. 63.)

Politička istorija Etruraca

Političko jačanje Etr. pada u dr. polovinu VII i u VI v. U VI v., u doba


moći, teritorija im dopire na sev. do Alpa, a na jug obuhvata Lacij i
Kampaniju. U R. se u VI v. učvršćava dinastija Tarkvinijaca, dok je
centar njihovog uticaja u Kampaniji – Kapua. Etr. grad Adria dao je
naziv moru.
Poč. VI v. počinje raspadanje “etrurske države”, što je izazvano kako
unutrašnjim tako i spoljašnjim uzrocima. Među gradovima postoji stalno
suparništvo, čije je blagostanje počivalo na stalnoj ekspl. nižih slojeva.
Odnosi sa Grcima nisu bili mirni i što su Etrurci više nadirali na jug, u
Kampaniju, oni su se više zaoštravali. Etrurci stoje u savezima sa
Kartaginjanima, večitim suparnicima Grka, ali uporedo sa jačanjem
grčke aktivnosti na čitavom Sredozemlju krajem VI i početkom V veka
dešava se i borba italskog naroda za oslobođenje od etrurske
hegemonije. Na severu moraju da vode tešku borbu sa keltskim
plemenima koja počinju da se kreću. Njihova teritorija se smanjuje i
unutrašnje veze etrurske federacije slabe, ali su na kulturnom planu i
dalje igrali dominantnu ulogu u Italiji sve do početka IV veka kada
uustupaju svoje mesto naročito Rimu.
Sredinom I veka p. n.e. etrurske narodnost izgubila je svaki značaj,
a ubrzo zatim zaboravljen je i etrurski jezik.
Grčki gradovi u Italiji i na Siciliji

Kolonizacija počinje u VIII veka a završava se u VI veku pne. Posle


480. i bitke kod Himere, 474. u pomorskoj bitci nedaleko od Kume i
pobede nad kartaginskim saveznicima Etrurcima – počinje grčka
prevlast na jugu. Od 2/2 V veka iz unutrašnjih razloga Grčki gradovi
4

počinju da slabe. Dominiraju aristokratske grupe, još krajem VI veka,


Krotonci ruše demokratski Sibaris. Jačaju i lokalna italska plemena:
Samniti, Lukanci i Brutijci. 421. Samniti su odneli prevagu nad Grcima i
od tada Tarent, Turij i Regij bili su često nemoćni da se suprotstave
njihovim upadima. Kasnije na početku III veka pne dolaze u sukob sa
Rimom i tada gube i svoju samostalnost. Na Siciliji oni moraju da vode
borbu sa Kartaginom, koja je svoje posede na ostrvu proširila na račun
grčkih gradova. I u Italiji i na Siciliji, gradovi su poglavito zemljoradnički
centri. Od njih su Italici preuzeli gajenje vinograda i maslinjaka. Ovi
gradovi igrali su veliku ulogu u istoriji grčke kulture uopšte. Ovde su se
razvijali razni filozofski sistemi, retorika je ovde rano ponikla. Svi vidovi
socijalnih, političkih, kulturnih, religioznih sistema izvršili ogroman
uticaj na Italike. Posebnu ulogu odigrao je grad Kuma u Kampaniji,
odatle Etrurci preuzeli alfabet, kao i mnoge grčke običaje i verovanja.
Za stanovnike Kampanije grčki uticaj imao je izvanredan značaj. Tu je
stvorena posebna kampanska kultura čija specifičnost se zadržala i
posle osvajanja Rima.

Italska plemena

U V veku većinu plemena činili su Italici, poseban značaj su stekla


sabelska plemena, Umbri, Osci i Latini. Istovremeno na krajnjem severu
i jugoistoku održali su se narodi ilirskog, balkanskog i drugog porekla
(Veneti, Japigi…).
Plemena su živela izolovanim životom. Italici dugo zadržavaju crte
poretka prvobitne zajednice i delila su se na rodove. Za razliku od
Etruraca vlada patriarhalni oblik života…
Prenaseljenost je navodila plemena da traže nova staništa. Običaj
svetog proleća dugo se zadržao (ver sacrum) – s proleća grupa mladih
kretala je da traži sebi mesto za nova naselja. Totemizam – Picene je na
nova staništa doveo detlić (picus), Samnite – bik, Hirpine – vuk…
Plemena nisu ulazila u saveze. Spaljivanje leševa još za vreme
Vilanova kulture.
Umbri žive na gornjem toku Tibra.
Samniti – najbrojniji od sabelske grupe, jedan njihov deo pokorava
Oske iz Kampanije. Mešanjem Oska i Samnita nastaju Kampanci (+grčki
uticaj). Većina Samnita se u srednjem delu Apeninskih planina bavila
stočarstvom i spadala među najratobornija plemena, sahranjivanje
leševa. U istorijsko doba stvara se samnitska federacija – pružiće
ogorčen otpor Rimljanima.
Latini – južno od donjeg toka Tibra. Lacij se naseljava relativno
pozno u I milenijumu – vilanova kultura koja je pod uticajem ranije
teramara. Kao i kod umbrosabelskih plemena sačuvale su se razne crte
prvobitne zajednice. Stanovali su u utvrđenim naseljima (oppida). U
tradiciji se sačuvala svest o 30 takvih naselja sa Alba Longom na čelu.
Relativno rano je stvorena federacija latinskih gradova, koja je imala
zajedničke svetinje.
Latini nisu jedini stanovnici Lacija – tu je i sabelsko plema Sabinjana
(inhumacija) a u gornjim oblastima Ekvi, Hernici i Volsi (bliski Latinima).
5

Rim u doba kraljeva

O osnivanju Rima se stvaraju legende – Odisejev boravak u Italiji,


putovanju u Italiju Trojanca Eneje…
Numitora – jednog od Enejinih potomaka, zbacio je njegov brat
Amulije i zatim ubio njegovog sina a ćerku posvetio za vestalku (zavet
devičanstva). Ali ova rađa sa bogom Marsom dva blizanca – Romula i
Rema. Amulije naređuje da ih bace u Tibar, no oni prežive uz pomoć
vučice koja ih othranjuje. Odgajio ih je kraljev pastir do punoletstva,
kada doznaju istinu, kažnjavaju Amulija i rehabilituju svoga dedu.
Osnivaju Rim, nazvan u čast starijeg brata. U svađi koja nastaje Romul
ubija Rema.
Varon smešta osnivanje Rima u 754-753 g.pne.
Arheologija: Stari Rim ležao je na levoj obali Tibra (25 km od ušća).
U doba carstva raširen je na 7 okolnih bregova: Kapitol, Aventin,
Palatin, Kvirinal, Viminal, Eskvinil i Celij a obuhvatao je i jedan deo
brežuljka sa desne obale – Janikul.
Najpodesniji za naseljavanje bio je Palatinski breg sa tri strane
okružen strmim stenama. Po načinu sahranjivanja (insineracija) koji u
mnogo čemu podseća na albanski način zaključujemo da su se na
Palatinu nastanili stanovnici iz Albe. Kasnije Kapitol i Kvirinal zauzimaju
drugi stanovnici (inhumacija) – naučnici ih smatraju Sabinjanima. U VIII
veku ujedinjenje sela sa 7 bregova – Septimontium (Sedmobrežje).
U VII veku prvi grad – Roma quadrata na Palatinu (mesto koje je
tako nazvano i poštovano kao svetinja u istorijsko doba). Naziv Roma
prvobitno se odnosio verovatno na taj grad na Palatinu, postepeno se
šireći i na druge bregove sa izuzetkom Aventina (prisajedinjen tek u IV
veku). Sada se isušuje ranije močvarni Forum i oko grada se dižu zidovi.
Gradska granica nosila je naziv pomerium. Sama reč Roma – eterurskog
je porekla. Prema tome Rim nastaje sjedinjavanjem latinskih i sabinskih
sela + učestvovanje Etruraca najpre na kulturnom a kasnije i političkom
planu.
Sedam rimskih kraljeva

Prvi period rimske istorije u izvorima se naziva period kraljeva –


legendaran materijal koji samo u pojedinim momentima odražava
objektivnu stvarnost.
1. Romul – pripisuje mu se osnivanje prastarih institucija:, kurije,
Senat, vojsku i podelio stanovništvo na patricije i plebejce. Posle
ujedinjenja sa sabinjanima (uz pomoć pomirenja kćeri - zarobljenica)
vlada zajedno sa Titom Tacijem sve do njegove smrti. Vodi uspešne
ratove. Smrt: a. živ odnesen na nebo b. ubijen od patricija.
2. Sabinjanin Numa Pompilije – miroljubiv, osniva svešteničke
kolegije.
3. Tul Hostilije – priključuje Albu Longu.
4. Anko Marcije, pobeđuje Latine, sagradio most preko Tibra,
osnovao Ostiju.
6

5. Tarkvinije Stari (Prisk), iz Etrurije. Sagradio cirkus, udario temelje


Kapitolskom hramu. Rat protiv Latina i Etruraca.
6. Servije Tulije – vaspitanik Tarkvinijev, sin jedne robinje – reforma
građanstva, pobeda nad Vejom i zidanje Dijaninog hrama.
7. Tarkvinije Oholi zet Servija Tulija, muž njegove ćerke Tulije.
Tradicija ga predstavlja kao tiranina, njegov sin obeščastio je ženu
svoga rođaka Tarkvinija Kolatina – Lukreciju (samoubistvo). Ustanak –
progonstvo Tarkvinijevaca i pad monarhije.
Gotovo sva imena nose etiološki karakter (ono iz čega se može
izvoditi zaključak). Sic ! Ali treba istaći da je izvestan broj legendi odraz
istorijske stvarnosti.
Priče o otmici Sabinjanki, o Titu Taciju bile su odraz rimsko-
sabinskog sinoikizma. Tarkvinijevci odražavaju period etrurske
vladavine u Rimu (VI vek). U etrurskom gradu Ceri postojao je u to
vreme rod Tarkvinijevaca.
Motivi za formiranje rimske istorijske tradicije su znači: etiološki,
grčka istorijska kazivanja i razne političke tendencije II-I veka
(aristokratsko-demokratska verzija o Romulovoj smrti).

Društveni poredak perioda kraljeva

Važan zbog ostataka najstarijih ustanova koji su se održali i u


naredno doba, sama institucija kraljevske vlasti i dalje je postojala u
ličnosti – rex sacrorum – jedan od najviših sveštenika.

Rod i porodica

Doba kraljeva je prelazno doba između rodovskog i klasnog društva.


Osnovna društvena jedinica – patrijarhalni rod. Članovi istog roda imaju
zajedničko nasleđe, verske praznike, zajedničku riznicu u ranije doba i
zajedničku zemlju. Crte rodovskog poretka sačuvane su u gentilnom
delu imena Rimljana.
Starešine rodova – principes, bile su izborne.
Ukoliko više slabi rodovska veza, utoliko više jača porodica – koja
postaje osnovna društve i privredna jedinica – na čelu pater familias –
neograničena mu je vlast nad ličnošću žene i dece. Sva lica pod
njegovom vlašću – agnati, sva lica u krvnom srodstvu – kognati. Ćerka
se udajući i dalje zadržava kognatske veze ujedno prelazeći u agnate.
Neki članovi roda uzimali bi pod zaštitu pojedina lica (klijenti), koja
su se sa svoje strane obavezivala da će biti poslušna i verna (fides).
Poreklo joj je starinsko što se vidi iz Zakona dvanaest tablica gde se
prekršaj vernosti patrona smatrao za verski prestup.

Kurije i tribe

10 rodova = kurija, 10 kurija – triba (pleme).


Tri tribe činile su populus Romanus – Ticiji, Ramni i Luceri. Potpuno
je moguće da je triba Ticija sabinskog porekla i da je onda Tit Tacij
istorijska ličnost.
7

Komicije

Rani Rim još zadržava crte vojne demokratije. Narod se radi


rešavanja krupnih pitanja skupljao na kurijama – kurijatske komicije. U
njima učestvovali svi odrasli muškarci. Na njima su vršeni izbori
kraljeva i donošene odluke o objavljivanju rata. Mogle su da sude
građanima za teške zločine. Na njima su otvarani testamenti, vršena
usinovljenja i primani novi rodovi u sastav zajednice. Na komicije narod
se skupljao po kurijama i svaka kurija je imala po jedan glas.

Kraljevska vlast

Spoljašnja obeležja: purpurni ogrtač, zlatna dijadema, skiptar s


orlom, sedište od slonove kosti. Ispred kralja išlo je 12 liktora sa
svežnjevima pruća u koje su stavljane sekire. Gotovo sve te insignije su
preuzete od Etruraca, verovatno kao i pojam najviše vlasti koju je imao
samo kralj (imperium). Po svim podacima biran je od strane komicija i
vlast mu je bila ograničena.

Senat

Prvobitno se sastojao (po tradiciji) od 100 ljudi, zatim mu je broj


članova povećan na 300. U rano doba se verovatno sastojao od
starešina rodova (princepsa). Sve odluke komicija morale su dobiti
saglasnost Senata (auctoritas patrum) koji je bio čuvar tradicije
predaka (mos maiorum) i kraljev savetnik u važnim pitanjima. Članovi
su nazivani ocima – patres.
Pred kraj perioda kraljeva pojavljuju se prva službena lica (činovnici)
– prefekt grada koji je upravljao Rimom u kraljevom odsustvu.
Patriciji i plebejci

Patricijii – oni koji imaju očeve i u početku samo oni čine populus
Romanus. Plebejci su nasuprot njima u većini. Pleo – punim, tj.
mnoštvo, masa.
Videti str. 80 – teorije o nastanku podele rimskog stanovništva na
plebs i patricije.

Ekonomika

Osnovu je činila poljoprivreda, kojom su se najviše bavili plebejci. Po


predanju prilikom osnivanja grada Romul je razdelio zemlju među
građanima, takoda svaki dobije po 2 jugera (juger = ¼ hektara) koja
prelazi u nasledstvo. Znatan deo zemljišta bio je kolektivno korišćen,
činio je ager publikus. Osnovicu moći patricia činilo je stočarstvo –
pecus – pecunia). Trgovina i zanatstvo počeli su se razvijati u etrurskom
periodu, kada se Rim razvio u znatan trgovački centar. Gvožđe je bilo
slabo u upotrebi sve do VI veka. Imovinske razlike još nisu bile znatne,
8

patricijski način života odlikovao se jdnostavnošću i Rim je i dalje imao


obeležje seljačkog grada.

Etrursko osvajanje i reforma Servija Tulija

Od VII veka počinje jačanje etrurskih gradova, koji svoj uticaj šire na
dolinu reke Poa, Picenum, Lacij i Kampaniju. Serviju Tuliju se pripisuje
reforma društvenog poretka. Sigurno je da je jedan od njenih uzroka u
borbama između plebsa i patricija.
Brojnost plebsa i sve veći ekonomski uticaj, kao i to da su
podjednako kao i patriciji vršili vojnu službu i nabavljali sami svoju
opremu, sve to dovelo je do toga da budu uvršćeni u populus Romanus,
i da kao i svi ljudi sposobni da nose oružje budu podeljeni na 5 klasa
prema visni cenza. Svaka klasa davala je određen broj centurija, imala
određeno oružje.
Od prve klase + 18 centurija konjanika zahtevano je teško
naoružanje, od ostalih je zahtevano manje sve do građana 5-te klase
koji su bili naoružani samo praćkama. Što je ukupno činilo 193
centurija. Pioniri i muzikanti obrazovali su 4 centurije a proleteri (bez
cenza) činili samo jednu.
To su u suštini bile ne samo vojne već i političke jedinice, svaka je
klasa dobijala onoliko glasova na skupštini koliko je davala centurija,
što je automatski prvoj davalo preimućstvo.
Pored ove podele na klase Serviju je pripisana podela Rima na
teritorijalne tribe. Posebno su dobila na značenju centurijatske komicije
– u njima glavna uloga ne pripada poreklu već imovinskom stanju.
Skupštine po kurijama (kurijatske komicije) izgubile su svoj raniji značaj
(iako rodovska aristokratija nije potisnuta u potpunosti).
Ovo je bila prava politička revolucija, što završava evoluciju
prelaska na državu. Posle nje Rim je sebi obezbedio rukovodeću ulogu
u Laciju. U vezi sa jačanjem latinskih elemenata etrurska dinastija je
prognana ubrzo iz grada.
Po naučnom rešavanju pitanja Servijeve ref.orme dolazi se do
zaključka da je prvobitno ipak postojao zemljišni a ne novčani cenz.

Rana rimska religija

Izvanredna uloga u privatnom i javnom životu. Ona nikad nije


predstavljala savršen sistem, pošto su ostaci starinskih verovanja
postojali naporedo sa verskim predstavama naroda na višem stupnju
kulturnog razvitka.

Ostaci totemizma

Ostaci totemizma su sačuvani kao i u drugim italskim kultovima:


vučica koja odgaja osnivače – praznici Luperkalija, svetilište Luperkal,
posvećeno Faunu. Mars je imao posvećene životinje kao što su: detlić,
vuk i bik, Junona – guske. Međutim u istorijskom periodu nisu se mogle
9

zapaziti crte totemističkih kultova, kao identifikovanje životinje sa


praroditeljem roda – taj stadijum italska plemena su već prošla.

Rodovski kultovi i porodična religija

Božanstva, pokrovitelji rodova – opšterimski religijski značaj,


personifikacije raznih prirodnih sila.
Svaka porodica kao osnovna društvena jedinica imala je svoje
kultove, svoje svetinje, bogove-pokrovitelje. Centar kulta bio je
ognjište, pater familijas je izvršavao pred njim sam sve obrede, koji su
pratili neki važan događaj.
Penati – dobri duhovi, poštovani kao pokrovitelji kuće.
Lari – su se starali o porodice van kuće.
Geniji – svaki član porodice imao je svojeg, koji je predstavljao izraz
snage, energije i bio čuvar. Genija oca porodice poštovali su svi ukućani
(genijus domus ili genius familias).
Majka porodice – ima genija koji se naziva Junonom, ona je uvodila
nevestu u kuću, majci je olakšavala porođaj.
Svaka kuća ima još mnogo bogo-čuvara – poseban značaj stekao je
Janus (čuvao ulaz u kuću).
Predstave o ljudskom duhu posle smrti kod Rimljana nisu bile
razvijene – on i dalje živi u grobu u kojem je njegov pepeo i na koji
donose hranu (daće). Ti preci predstavljali su dobra božanstva – mani.
Ako se o njima potomci ne bi starali oni bi postajali zli – lemuri.
Genije (duh) predaka inkarnirao se u ocu porodice čija je vlast time
dobijala i religiozno značenje.
Animizam

U osnovi religija je animistička – njena osobenost su apstraktnost i


bezličnost. Na ove bezlične sile se može uticati molitvama i
prinošenjem žrtava.
Ovoj zemljoradničkoj religiji u kojoj se poštuju prirodne sile,
antropomorfizam nije svojstven, tako gledano ona je suprotna grčkoj.
Karakteristične su joj predstave o posebnim mističnim silama koje se
nalaze u prirodnim pojavama. Upravo te sile predstavljaju božanstva a
čoveku mogu činiti korist ili štetu. Klijanje semena ili sazrevanje ploda
Rimljani su zamišljali u obliku posebnih božanstava.
Deifikuju se i takvi apstraktni pojmovi kao što su nada, čast, sloga…
Rimska božanstva su dakle apstraktna i bezlična. Iz mnoštva bogova
ističu se oni koji su značajni za čitavu zajednicu. U svojem stalnom
uzajamnom delovanju sa drugim narodima, Rimljani su preuzeli neke
verske predstave ali su i sami uticali na religiju svojih suseda.

Rimski panteon

Janus –od božanstva vrata, pretvara se u boga svakog početka,


Jupiterovog prethodnika. Predstavljan je sa dva lica i kasnije je vezivan
za princip mira.
10

Trojstvo: Jupiter, Mars, Kvirin. Prvi je poštovan kao božanstvo neba,


otac bogova kod gotovo svih Italika. Kasnije + epitet pater, a pod
uticajem Etrurca – pretvara se u najviše božanstvo. Prete ga i epiteti
Optimus i Maximus.
U klasično doba Mars = božanstvo rata ali ranije zemljoradničko
božanstvo, Kvirin je bio njegov dvojnik.
Vesta – čuvarka ognjišta – jedna od najpoštovanjih u Rimu.
Latinska Dijana – zaštitnica žena, boginja meseca i vegetacije,
obnavljajući se svake godine. Hram Dijane na Aventinu po predanju
sagrađen još za vreme Servija Tulija.
Venera je počela da se poštuje relativno kasno – zaštitnica
voćnjaka, obilja i procvata prirode.
Veliki događaj u istoriji rimske religije predstavljalo je zidanje hrama
(stvorenog po etrurskom obrascu koji tradicija pripisuje
Tarkvinijevcima) posvećenog trojstvu: Jupiteru, Junoni i Minervi – od tog
vremena likovne predstave bogova.
Junona – pored rečenog prelazi u Etruriju pod imenom Uni. Minervu
italsku boginju Rimljani preuzimaju kao zaštitnicu zanata.
Saturn, Vulkan, Dionis – Liber, Kora – Libera. Cerara, Liber i Libera –
plebejsko trojstvo. Dok su kapitolsko trojstvo i hram Veste bili patricijski
centri.
Rimski panteon nije ostao zatvoren u njega su primani i drugi
bogovi, tokom rata oni su se često starali da doznaju kojim se
bogovima mole njihovi protivnici da bi privukli ta božanstva na svoju
stranu.
Ubrzo posle stvaranja kapitolskog hrama po etrurskom običaju
uvode se igre (ludi) – trke kolima i atleta.
Rimski kult

U njemu se odražavaju veoma stari stadiji religijskog razvitka.


Prazniku, božanstva šume Silvanu, nisu mogle da prisustvuju žene a
prazniku Dobre boginje (Bona dea) muškarci. Prekršaji nekih zabrana
na primer zavet devičanstva od devica-vestalki – kažnjavani su smrću.
Veliku ulogu igraju u kultu svakakve magijske radnje i reči,
prinošenja biljnih i životinjskih žrtava. Molitva je predstavljala sredstvo
za magijsko uticanje na božanstvo. Posle žrtvovanja bog je bio dužan
da ispuni molbu. One su se sastojale od mnogo reči – želelo se da se
predvide svi slučajevi. One su bile lišene ekstaze – nju su posmatrali
kao praznovericu. Pobožnost – pietas se mora izražavati prema
porodičnim i bogovima cele zajednice. Bez strogih etičkih normi, glavno
u ovoj religiji bilo je pridržavanje svih zabrana i strogo vršenje obreda.
Kasnije se smatra da reč religio dolazi iz glagola religare – vezivati.

Postanak svešteničkih organizacija

Kao i u grčkoj ni u Rimu se nije razvijalo jedno profesionalno


sveštenstvo, zatvoreno u poseban stalež. Religija nije odvajana od
11

države, sa njom je činila celinu. Sveštenici su službena lica, udruženi u


bratstva. Osobiti značaj posle pada kraljeva stekli su pontifici –
postepeno preuzimaju funkciju nadzora nad čitavim verskim životom.
Pod etrurskim uticajem razna gatanja su stekla popularnost.
Vojskovođe bi se obraćali za savet haruspicima koji su gatali po
utrobama žrtvenih životinja i tumačili nebeska znamenja, ali češće
savetima augura (posebni znalci koji su odgonetali volju bogova po letu
ptica i po tome kako svete kokoške kljucaju zrna…).
Sibiline knjige – pripisuje se proročici Sibili iz Kume, pojavljuju se u
vreme Tarkvinija Oholog ili početkom Republike, tu su razna grčka
proročanstva, obraćalo im se u izuzetnim slučajevima.
Dies fasti – dani kada je dopušteno sazivati skupštinu, sklapati
ugovore… Dies nefasti dani kada sve to nije dopušteno. Takođe dani su
deljeni na praznične i radne (bilo je i nesrećnih dana) itd. – tako je
nastao specijalni verski kalendar koji je spadao u nadležnost pontifika.
Temelji rimskom pravu udareni su još u periodu kraljeva, pravo je
bilo podeljeno na fas (božanski propisi) i ius (propisi vlasti i ujedno sud).
U rano doba: međunarodni odnosi, krivični prestupi, sklapanje brakova
itd., sve je bilo povezano sa religijom tj. fas(om). Izvor prava bio je
običaj a čuvar običaja – kolegij pontifika.

Doba rane Republike

Osnivanje Republike i borba staleža u V veku pne

Osnivanje Republike pada po tradiciji u 509., na čelu su dva izborna


konzula koji su menjani svake godine zadržana je narodna skupština
(komicije), Senat. Rodovska aristokratija jača i sledeći period je
obeležen kao period žestoke borbe između patricija i plebejaca. Osnova
borbe je oko zemlje.
Pod pritiskom plebsa donošeni su agrarni zakoni, i oni koji
ograničavaju zelenaštvo. Istovremeno vođena je borba za proširenje
političkih prava plebejaca, oni su imali skoro sva prava sem da budu
birani za konzule ili Senatore.

Prva secesija i osnivanje tribunata

494. jedan od prvih krupnih sukoba. Po Tit Liviju plebejci


nezadovoljni odlukama o dugovima odbijaju da krenu u pohod protiv
Ekva i povlače se na Sveto brdo. Menenija Agripa koji uživa poštovanje
plebejaca menja njihovo raspoloženje pomoću primera
disfunkcionisanja organizma bez pojedinih njegovih organa.
Patriciji prinuđeni na ustupke – plebejci biraju svake godine svoje
predstavnike – narodne tribune, dužni da brane interes plebsa od
samovolje patricijskih magistrata.
486. projekat agrarnog zakona Spurija Kasija, krupnog vojskovođe
koji je predlagao da se osvojena zemlja podeli plebejcima, on je
optužen za tiraniju i pogubljen.
12

50-tih godina V veka donesen je zakon narodnog tribuna Icilija o


podeli zemlje na Aventinu siromašnim građanima i zakon Tarpeja i
Aternija, koji ograničavaju pravo konzula na izricanje novčanih kazni.
Zakoni 12 tablica

½ V veka plebejci postižu izvesne uspehe. 451. izabrana je komisija


od 10 ljudi sa zadatkom da zapiše zakone – decemviri (sastojali se od
uglednih patricija i imali su široka ovlašćenja). Za tu godinu nisu bili
izabrani ni konzuli ni tribuni. Posao je trebalo završiti sledeće godine za
koju su bili izabrani novi decemviri (5-toro su plebejci). Tradicija ih
prikazuje kao uzurpatore što dovodi do drugog povlačenja (secesije)
plebejaca iz Rima. Po tradiciji neposredan povod je nezakonito lišavanje
slobode ćerke jednog plebejca, Virginije.
Samo intervencija uglednih građana sprečila je izbijanje građanskog
rata. 449. – sklopljen je svečani mir. Obnovljene ranije magistrature i
potrvrđen zakon o prvokaciji (ius provocationis) po kojem je svaki
građanim mogao da apleluje na narodnu skupštinu povodom
nepravedne odluke magistrata. Zapisi zakona decemvira su objavljeni –
Zakoni 12 tablica. To je zapisano običajno pravo. Po Titu Liviju one
predstavljaju osnovni izvor rimskog prava, kako javnog tako i privatnog
– utvrđujući obaveznost sudskog postupka.
Tužilac je sam morao da se stara da privede okrivljenog a ne vlasti,
koje se pojavljuju u toku parnice u ulozi sudije-pomiritelja. Izvršavanje
odluke suda je bilo obavezno. Ovi zakoni svedoče o napretku svetovnog
prava, ali istovremeno sudski postupak je ispunjen i nizom formula i
rituala.
Mancipacija za koju Zakoni 12 tablica znaju – je specijalan obred
primopredaje sudski osvojene stvari, uz obavezno prisustvo dobitnika i
ranijeg sopstvenika te iste stvari.
Po zakonima postoje dve kategorije stvari: one koje se otuđuju
putem mancipacije (nepokretna imovina – zemlja i zgrade, i
poljoprivredne usluge) i one koje se ne smeju tako otuđivati.
Sada se rađa pojam o neograničenoj svojini (kviritskoj) – mogu je
imati samo Rimljani i čuvaju je rimski zakoni. Njeno narušavanje je bilo
surovo kažnjavano. Napasati stoku recimo na tuđoj njivi bilo je
kažnjavano žrtvovanjem podzemnim bogovima. Krađe noću bile su
nešto blaže osuđivane nego one danju.
Ovi zakoni priznaju slobodu zaveštanja, ali u slučaju da testamenta
nema vraćalo se na nasleđivanje lica koja su pod neposrednom
očinskom vlašću. Ako nema ni njih imovina je prelazila na agnate pa na
saplemenike (gentiles).
Ager publicus ili kolektivnu državnu zemlju Zakoni 12 ne pominju.
Zato posvećuju znatnu pažnju surovom dužničkom pravu, najstariji
oblik bio je nexum (ropstvo za dug). Nexum ili dužnik bi potpadao pod
vlast poverioca od trenutka kada ne bi bio u stanju da vrati dug. On bi
dobijao slobodu čim bi isplaćivao dug.
Zakoni dodiruju i porodične odnose gde pater familias uživa
neograničenu vlast, pradaja dece u ropstvo itd.
13

Sistemi kazni za različite krivice su: starinski talion (talio –


odmazda) i novčane kazne (u asovima).One su i odraz imovinskog
raslojavanja društva: assidui (bogati) i proletarii (siromašni).
Ovaj tekst nam nije sačuvan več je rekonstruisan na osnovu citata
kod različitih autora, oni potiču verovatno stvarno iz ranih perioda
Republike ali nije isključeno ni da je na rimske pravne odnose uticalo
zakonodavstvo razvijenijih južnoitalskih grčkih gradova.
Zakoni odražavaju vreme rimskog prelaza iz rodovske u
robovlasničku zajednicu, ali koje još nosi patrijarhalni karakter. Privatna
svojina se razvija ali njeno prodiranje u građanski život je usporeno
postojanjem kolektivne, gentilne (saplemeničke) svojine.

Kanulejevi zakoni

445. narodni tribun Kanulej podnosi zakon po kome su brakovi


između patricija i plebejaca priznavani.
444. iako projekat zakona koji je predviđao biranje konzula iz
plebejskih redova ne prolazi umesto ovih birani su vojni tribuni sa
konzulskom vlašću (njih mogli vršiti i plebejci). Vojni tribuni u početku
nisu birani svakogodišnje, ali su na početku IV veka zamenili konzule za
dugo vreme.
Sa ovim zakonima završava se prvi period socijalne borbe u Rimu.
Uspesi plebejaca objašnjavaju se: njihovom ulogom u vojsci, porastom
njihove ekonomske moći i što među patricijskim redovima nije bilo
sloge.Posle Kanulijevog zakona dolazi do konsolidacije patricijata.

Spoljna politika Rima od početka Republike do 60-tih godina III V


pne.

1. odnosi Rima prema susednim plemenima i najezda Gala

Borba s Etrurcima

Nasuprot tradiciji Rim posle proterivanja Tarkvinijevaca i Etruraca i


uporne borbe sa njima koja je zatim usledila dovela je do jačanja
susednih latinskih gradova. Naročito teška borba bila je sa Porsenom
kraljem etrurskog grada Kluzija. On je opseo grad porušio bedeme i
sklopio mir pod nepovoljnim uslovima za Rim. No Etrurcima nije pošlo
za rukom da se ponovo učvrste sa leve obale Tibra jer su naišli na otpor
od latina kojima pomoć pružili Grci iz Kume.
Niz rimskih legendi se vezuju za ovaj period – Horacije Kokle, Mucije
Scevola koji je zapavši u zarobljeništvo pošto nije uspeo da ubije samog
Porsenu stavio pre sam sebi ruku u vatru bez glasa jauka, nego što je
pristajao na izdajstvo. To je impresioniranog Porsenu navelo na
sklapanje časnog mira. Klelija koja je zajedno sa drugim devojkama bila
predana u zarobljeništvo preplivala je sa njima Tibar – Rimljani su joj
podigli statuu na konju – te legende imaju etiološki karakter (Scaevola –
» levak »…)
14

Rim i latinski gradovi

496. po tradiciji pobeda Rimljana nad latinima kod Regilskog jezera


– malo verovatno jer je pobeda mogla biti samo delimična. 493. Konzul
Spurije Kasije – sklapa savez sa federacijom latinskih gradova. Tako su
se Rimljani borili u vojsci federacije pod komandom latinskih diktatora.
Borba s Ekvima i Volscima

Izvori se posebno osvrću na te borbe ali sa malo verovatnog.


Legenda o Marciju Korolianu (nadimak zbog juriša na grad Volska –
Koriol). Veliki protivnik plebejaca, glad u gradu i Koriolanov predlog da
se plebejcima prodaje žito samo pod uslovom da se odreknu funkcije
narodnog tribuna – pobuna i Koriolan morao da beži Volscima, koje je
poveo protiv svoga grada. Pregovori su pod takvim uslovima na koje
Rimljani nisu mogli pristati, a tada su Koriolanu krenule rimske
patricijke, žena i majka… onda on naređuje svojoj vojsci da otstupi. U
čast matrona zahvalni Rimljani podigli su hram Ženske sreće (fortuna
muliebris) – etiološki karakter legende.
Legenda o Luciju Kvinkciju Cincinatu. Zamenivši poginulog konzula
on pobeđuje Volske i pomiruje plebejce i patricije, pa se povlači u
seosku samoću. Tada usled takvog života i napada Ekva imenuju ga za
diktatora što on prihvata i pobeđuje – stroga narav i običaji rimskih
predaka.
Borba sa Vejom

Dugo je trajala borba sa Vejom i njenim saveznikom Fidenom.


Poslednji rat 406. – 396. završava Marko Furije Kamil koji zauzima Veju
na juriš. Tada se Rimljani trajno utvrđuju na desnoj obali Tibra i počinje
njihovo nadiranje na teritoriju Etruraca.

Najezda Gala

Ubrzo posle 396. Srednja Italija bila je pod najezdom Gala (Kelta).
Poslednjih decenija V veka keltska plemena prešla su Alpe i naselila se
dolinom reke Po. 390. ili 387. keltsko pleme Senona prešla su Apenine,
upala u Srednju Italiju i opsela etrurski grad Kluzij, stanovnici traže
pomoć od Rima. Ovi šalju poslanike koji se nisu ograničili samo na
pregovore već se upuštaju i u borbu – povod pohodu Gala protiv Rima.
Poraz Rimljana kod Alije, pritoke Tibra, Gali tada zauzimaju i pljačkaju
grad Rim, sačuvan je ostao jedino Kapitol (legenda: branioce bude
Junonine guske pred neočekivani galski napad). Plaćen je otkup, Kelti
se povlače (njihovim naseljima pretila alpiska plemena), ali tradicija to
dovodi u vezu sa Kamilom (osvajačem Veje) naimenovanim za
diktatora. On ponovo izgrađuje Rim.
Posledice:
1. slabljenje rimskog uticaja u Laciju i privremeni raskid sa
latinskom federacijom, koja u to vreme jača.
2. Oko Rima podižu se čvrsti bedemi vidljivi i danas.
15

3. Prinuđeni da vode borbu sa Ekvima, Volscima i Etrurcima (iz koje


su izašli kao pobednici).
Opasnost od nove galske najezde učvršuje federaciju (savez)
latinskih gradova u kojoj Rim učestvuje sa podjednakim pravima.
Sredinom IV veka Rim predstavlja moćan grad u Laciju.
354. sklapa savez sa Samnitima.
348. – ugovor sa Kartaginom, te iste godine pobeđuju Gale i 332.
zaključen mirovni ugovor.
2. Pokorenje Italije od starne Rima i borba sa Pirom
Prisajedinjenje Kampanije

Savez Rima sa Samnitima nije bio trajan (samnitska federacija imala


je veću teritoriju od latinske). Na čelu latinske federacije sada je bio
Rim. Ovaj savez je bio centralizovaniji od samnitskog, i napredniji u
ekonomskom pogledu. Do sukoba dolazi oko plodne Kampanije, oko
koje su pretendovali i jedni i drugi. Po tradiciji Kampanci ugroženi od
Samnita stupaju pod vlast Rimljana – to dovodi do I samnitskog rata –
343. – 341. – pobeda Rima.

Latinski rat

340. – ustanak Latina koji su pretendovali na ista prava kao i


Rimljani (njima se priključuju Kampanci), 338. se završava pobedom
Rimljana – Latinska federacija prestala je da postoji.
Sela oko Rima priključena su gradu postavši njegovi delovi
(sinoikizam), stanovnici ostalih latinskih gradova dobili su građanska
prava (ius comercii – trgovine i sticanja svojine neki i ius canubii –
pravo braka sa rimskim građanima) ali bez prava glasa u narodnoj
skupštini. Samo su dva grada: Tibur i Preneste, smatrani za rimske
saveznike. Udaren je temelj latinskom građanstvu.
Samnitski ratovi

327. počeo je drugi samnitski rat 327. – 304. Povod je bio rimsko
osvajanje Neapolisa. Početak rata uspešan je za Rim. Na njihovu stranu
prelaze i Lukanci i Apulci. Ali rat je za Rim bio i težak zbog novih uslova
borbe u planinskim predelima sabelskih plemena.
321. rimska vojska zatvorena u Kaudinski klanac, predaje se, a
vojnici su prinuđeni da prođu ispod jarma (vrhunac sramote). Posledica
ovog poraza bila je da su morali da napuste sve zauzete gradove i da
ostave 600 taoca sve do sklapanja mirovnog sporazuma. Preokret tek
316., menjaju taktiku, reorganizuju vojsku: manji, pokretnjiji odredi, sa
kratkim kopljima i kratkim mačevima.
Tada niz pobeda dovodi do mira – 304. – Rimljani dobijaju teritorije
za osnivanje kolonija, ali samnitska federacija opstaje.
Pred kraj dugog samnitskog rata pod Rimljane podpadaju Hernici i
Ekvi.
299. posle dužeg prekida Gali udruženi sa Etrurcima dolaze do
same teritorije Rima. Ovo koriste i Samniti koji se ponovo učvršćuju u
Lukaniji – povod za Treći samnitski rat 298. – 290.
16

Ratne operacije vođene su po raznim oblastima Italije. Osobita


opasnost po Rimljane bila je na severo-istoku u Umbriji gde su trebali
da se spoje Gali, Etrurci i Samniti. No Rimljani upadaju u Etruriju i
Etrurci napuštaju Gale a drugo dvoje pobeđuju u presudnoj bitki kod
Sentina 296. koja je u stvari odlučila sudbinu Italije.
S Etrurijom je sklopljen mir a Samnite je pobedio do kraja Manije
Kurije Dentat (homo novus, takođe uzor rimske skromnosti). Samnij
prinuđen na sklapanje saveza sa Rimom, tj. Sabelska federacija je toliko
oslabila da su Rimljani potpuno pokorili Sabince. Teritorija je prešla u
rimske ruke a gradovi su ušli u sastav države ali bez prava glasa
(civitates sine suffragio). Predali su se i Piceni sa obale Jadranskog
mora gde je osnovana latinska kolonija Adrija. Rimljani su sada
gospodari Srednje Italije.
Posle sjajne pobede u bitki kod Vadimonskog jezera iz 288. galska
plemena su bila odbačena na sever, a etrurski gradovi prinuđeni da
zaključe savez sa Rimom.
Lucije Kornelije Scipion Barbatus istaknuti vojskovođa na početku
rata, nadgrobni spomenik nam je sačuvan, to je najraniji rimski natpis
koji pominje ime jedne istorijske ličnosti.
Rim i Tarent

Sada posle pobede nad Samnitima i osvajanjem Srednje Italije, Rim


je došao u neposredan dodir sa južnoitalskim grčkim gradovima.
Najveći od svih na početku III veka pne bio je Tarent. Posle mnogih
preokreta na vlasti je bila demokratija, bez vojske koristio se
najamničkom.
Na grčke gradove napadali su Lukanci. Turij traži pomoć od
Rimljana, koji pošto su uspeli da pobede Lukance ostavljaju svoj
garnizon u gradu. Nešto kasnije prekršivši ugovor sa Tarentom preko
Jadranske obale stižu u njihov zaliv i tu se ukotvljuju. Tarentinci im
jedan deo brodovlja potapaju, vređaju rimske poslanike i to je povod za
rat.

Rat s Pirom

Tarent poziva Pira, koji sanja o stvaranju jake zapadne države i koji
rado prihvata predlog.
280. on se iskrcava u Italiji sa 22 000 pešaka, 3 000 konjanika i 20
slonova. Blizu Herakleje još te iste godine dolazi do prve bitke i Pir
između ostalog zahvaljujući slonovima pobeđuje. Na njegovu stranu
prelaze Lukanci i Samniti kao i skoro svi grčki gradovi. Pir prolazi kroz
Kampaniju i Samnij i upada u Lacij ali ne nailazeći na podršku od Latina,
gde su Rimljani skoncentrisali znatne vojne snage, on je prinuđen da se
vrati u Tarent.
279. nova pobeda Pira u Auskulu, ali ga je koštala toliko velikih
gubitaka da šalje u Rim poslanike sa ponudom za mir koju Senat odbija.
Rim u to vreme sklapa ugovor sa Kartaginom.
Pir se uskoro posvađao sa Tarentincima i napušta Italiju, tražeći
sreću na Siciliji, gde u prvo vreme osvaja skoro sve kartaginske posede
17

ali pošto se nosi idejom da na čelu ogromne flote (napravljene po ceni


ogromnih napora grčkih gradova) napadne protivnika u samoj Africi –
Grci tada stupaju u veze sa Kartaginjanima. Pošto se vojska Kartagine
pojavila na Siciliji, Pir se neslavno vraća u Italiju. Čime je naterao u
prvom trenuku Rimljane na povlačenje u njihovim tamošnjim
promenljivim borbama sa Tarentincima. Ali zatim 285. kod Beneventa
pod komandom Manija Kurija Dentata Rimljani odnose odlučnu pobedu
nad Pirom i stiču ogroman plen.
272. garnizon koji je Pir ostavio Tarentincima predao se Rimljanima.
Ovi su morali da predaju flotu i poruše zidove.
Iste godine potpadaju pod rimsku vlast i Samniti, Lukanci i Brutiji
koji su ratovali na strani Pira.
270. zauzet je Regij, 265. Rimljani zauzimaju etrurski grad Volsinij
čime je osvajanje Italije (kako je dotad ona shvatana) završeno.
Znači počevši sa osvajanjem Lacija trajalo je preko 200 godina.
Borbe su vođene sa narodima na nižem i višem kulturološkom stupnju
(ali se vojska sastojala uglavnom od najamnika) od njih. Diplomatija i
divide et impera politika igra veliku ulogu u rimskim uspesima. Ovo nije
bilo nacionalno ujedinjenje već pokoravanje sa posledicom stvaranja
federacije plemena i gradova potčinjenih Rimu.

Demokratizacija političkog poretka rimske Republike u IV i na


početku III veka
1. Završetak borbe između patricija i plebejaca

Spoljna politika V-III veka bila je prvo borba za hegemoniju u


latinskom savezu, zatim pokorenje Lacija i na kraju borba za političku
prevlast na Apeninskom Poluostrvu. U isto vreme to je bila borba za
proširenje ager publicus-a rimskih građana. Ubrzo po rušenju Veje na
tom mestu se stvaraju 4 seoske tribe,. Kolonije se osnivaju u oblastima
koje se ne dodiruju neposredno sa rimskim posedima i najzad onaj deo
zemljišta koji je ostajao nepodeljen, rimski su građani mogli okupirati.
Posle 445. aristokratija jača jednim delom na račun starih latinskih i
kampanskih plemenskih rodova.
439. ubijen je Spurije Melije jer je optužen da teži tiraniji pošto je za
vreme gladi neimućnima delio žito, ista sudbina zadesila je 384. Marka
Manlija, zbog pomoći dužnicima.

Zakoni Licinija i Sekstija

Značaj plebsa kao glavnog dela vojske rastao je tokom neprekidnih


ratova 70-tih i 60-tih godina IV veka.
367. primljeni su zakoni Licinija i Sekstija a po prvom od njih ponovo
je uspostavljena konzulska vlast koju su dotle, duže vreme zamenjivali
vojni tribuni, a jedan od njih morao je biti iz redova plebejaca, po
drugom, svakom građaninu je bilo dopušteno da od državne zemlje
okupira najviše 500 jugera, dok je treći bio u interesu dužnika: zaostali
deo duga mogao se isplatiti u roku od tri godine.
18

Po izvorima Licinije i Sekstije su uspeli tek posle 10-godišnje borbe


da dobiju potvrdu svojih zakonskih predloga.
Sekstije je bio prvi konzul-plebejac, Licinije je ubrzo posle 367.
osuđen, jer je navodno prekršio agrarni zakon u svoju korist. Zakon o
konzulima ne pobuđuje nikakvu sumnju ali zato su u nauci osporavane
ove prve agrarne reforme.

Petelijev zakon

326. – po zakonu dužnik pred poveriocem odgovara svojom


imovinom a ne ličnošću, tako je u Rimu ukinuto ropstvo za dug i nexum
je izgubio svaki praktičan značaj.

Cenzura Apija Klaudija

Cenzor iz 312. – Apije Klaudije – izgrađuje prvi drum do Kapue (via


Appia, od velikog značaja u borbi sa Samnitima), kao i prvi vodovod.
U neprijateljstvu sa Fabijevcima (igraju značajnu političku ulogu u to
vreme) i neslaganje sa velikim Manijem Kurijem Dentatom. Po svoj
prilici on je štitio interese trgovačko-zelenaških krugova, u Senat uvodi
ljude čiji su roditelji bili oslobođenici. Takođe on dopušta siromašnim
građanima da se upisuju ne samo u gradske već i u seoske tribe, ne
posedujući zemljišta oni su na taj način dobijali mogućnost da utiču na
odluke narodnih skupština. Novčani cenz je na osnovu toga faktički
izjednačen sa zemljišnim. Moguće je da u ovo vreme pada i redakcija
Servijevog ustava.
Ovom velikom čoveku se pripisuje i niz drugih mera: usavršio
latinski alfabet, kult Herakla pretvorio iz privatnog u opšterimski.
Govorio protiv sklapanja mira sa Pirom – jedan od prvih primera
rimskog političkog besedništva.
304. edil Gnej Flavije pod Klaudijevim pokroviteljstvom – je objavio
sudski postupak i obnarodovao kalendar. Ova mera je uperena protiv
svešteničkog kolegija pontifika koji su smatrani za jedine poznavaoce
prava i tumače kalendara sa složenim sistemom radnih i prazničnih
dana.
Na početku IV veka plebejcima su bile pristupačne sve dužnosti, a
od 300-te po zakonu braće Ogulnija pristup i kolegijumu pontifika i
augura.

Hortenzijev zakon

287. politička borba se ponovo zaoštrila. Plebejska secesija na


Janikul. Kvint Hortenzije je izabran za diktatora. On sprovodi zakon po
kome su odluke plebsa donesene na komicijama imale snagu zakona i
nije im bila potrebna saglasnost Senata (auctoritas).

2. Državni poredak Rima na početku III veka


19

I pored uspeha plebejaca u borbi za svoja prava poredak je i dalje


bio aristokratski.

Komicije

Tri vrste narodnih skupština:


1. kurijatske komicije (gube značaj još na početku Republike).
Formalne nadležnosti: usinovlajvanje, sastavljenje testamenata, obred
davanja imperiuma magistratima – obred koji pred kraj Republike
preuzimaju 3 augura sa 30 liktora koji verovatno predstavljaju kurije.
2. Centurijatske komicije: sazivaju ih najviši magistrati, skupljaju se
po centurijama kako je to utvrđeno još reformom Servija Tulija. U ranije
doba vojna organizacija poklapala se sa političkom. Sazivana je van
zidina na Marsovom polju, u zoru, građani su naoružani. Svaka
centurija imala je jedan glas. Odluka centurijatske komicije bila je ravna
zakonu, s tim da je morao da bude odobren od Senata (auctoritas
patrum). Posle Hortenzijevog zakona, zakonodavna delatnost
postepeno prelazi na tributske komicije i samo su pitanja rata i mira
ostajala u dužnosti centurijatskih komicija. Po Servijevom ustavu
presudan značaj imali su građani sa visokim imovinskim cenzom.
3. tributske komicije – skupštine po tribama, koje stiču značaj ½ V
veka. Prvo su njima učestvovali samo plebejci, koji su se sakupljli po
tribama da izaberu svoje magistrate, kasnije su pored plebejskih
skupština (concilia plebis) sazivane po tribama skupštine svih građana.
287. posle Hortenzijevog zakona, odluke plebsa, donesene po
tribama imaju snagu zakona, tj. izjednačene su sa centurijatskim
komicijama. Sastajale su se na raznim mestima: Forum, Kapitol, van
grada. Krajem Republike radi izbora magistrata na Marsovom polju.
Sazivali su ih i njima predsedavali kurulni magistrati (konzul, diktator,
pretor, kurulni edil) – i tada se zvale comitia tributa ili plebejski
magistrati (narodni tribun, plebejski edil) – i tada se zvale concilia
plebis. Glasalo se po tribama, ako se za predlog izjašnjavala većina
triba on bi postajao zakon. Ova odluka je nazivana plebiscitum, kasnije
lex plebeive scitum ili prosto lex.
Rimski su građani u stvari bili lišeni političke inicijative, jer su se na
narodnim skupštinama rešavala samo ona pitanja koja su postavljana
od strane magistrata, tekuća politička pitanja rešavali su magistrati i
Senat.

Magistrature

Delile su se na redovne i vanredne. Magister – starešina, stoji iznad


naroda. Dokle god vrši dužnost ne može se pozivati na odgovornost ili
smenjivati, to nije služba već honor – čast, poštovanje. Sve su bile
besplatne birane na godinu dana (sem cenzora), osim diktatora sve su
bile kolegijalne. Opšti pojam vlasti – potestas. Najviša pak vojna,
građanska vlast kao i određene verske funkcije (pravo auspicija) –
imperium.
20

Redovne magistrature

Isprva su dva konzula (zvali su ih i praetores, iudices) bili jedini


izborni magistrati, oni su imali svu vlast. Posle pojave drugih izbornih
službenih lica konzuli ostaju najviši magistrati – njima pripada imperium
maius, tj. najviša građanska vlast a za vreme rata komanduju trupama.
367. posle zakona Licinija i Sekstija jedan od konzula biran je iz redova
plebejaca. Kao znak najviše vlasti ispred njih je išlo 12 liktora sa
sveženjevima pruća (fasces) u koje su van gradskih zidina stavljane
sekire (van grada je konzul imao neograničena prava uključujući i
pitanje života i smrti rimskih građana, dok je u gradu bilo ograničenja
određenim normama).
366. patriciji postižu da se iz njihovih redova bira po jedan pretor,
sa imperium minus koji je bio mlađi kolega konzula, zamenik. Glavna
dužnost – custodia urbis, tj. čuvanje reda u gradu iz čega je proisticala i
krivična i građanska jurisdikcija, koja će kasnije postati osnovna
kompetencija pretora. Postaće pristupačna i plebejcima 337., ispred
njih išlo je 6 liktora, a kad vrši suđenje u Rimu pokraj njega stajala su
dva liktora.
443. centurijatske komicije birale su po dva cenzora, jednom u pet
godina sa vlašću od godinu i po dana. Oni su određivali cenz i delili
građane po tribama i centurijama, a po zakonu Ovinija iz 312. počinju
da sastavljaju i spiskove Senatora, u vezi sa tim razvija se dužnost
nadzora cenzora nad moralom (cura morum). Najzad učestvuju u
finansijskoj upravi Republike – određivanje veličine poreza, carina…
Od 351. pristupačna i plebejcima a zakon Publija Filona iz 339.
nalagao je da jedan od cenzora mora obavezno biti plebejac. Na njihove
odluke narodni tribuni nisu imali pravo žalbe. Oni su imali samo
potestas a ne i imperium. Na dužnost su birani istaknuti građani a često
su birani oni građani koji su pre toga već vršili konzulsku dužnost.
Tokom vremena ova dužnost stekla je osobit značaj u političkom životu
Rima.

Tribunat

Narodne tribune birale su plebejske skupštine po tribama. Prvo


birana dva (ili po drugoj verziji 4) a docnije deset tribuna. Ličnost
tribuna smatrana je neprikosnovenom. Glavna funkcija bila im je zaštita
interesa plebsa (ius auxilii), tako da oni imaju pravo mešanja u rad
magistrata (ius intercessionis), osim u rad diktatora i cenzora.
Vetom je ukidao odluku magistrata, narodne skupštine i Senata.
Čak im je pripadalo i pravo hapšenja magistrata. Stan tribuna bio je
utočište za svakog plebejca. Ali vlast tirbuna je prestajala van granica
grada. Prvobitno oni nisu mogli da govore u Senatu već samo da stoje
ispred vrata, i da ulažu protest na odluke Senata. Kasnije dobijaju i to
pravo i čak pravo da sazivaju Senatske sednice. Sredinom IV veka
tribuni su već uživali to pravo; oni nisu bili magistrati u strogom smislu
te reči.
21

Zajedno sa tribunima uvedena je dužnost plebejskih edila, isprva


pomoćnici tribuna i čuvari hrama boginje Cerere. Od 366. pored dva
plebejska edila birana su još dva kuralna edila – najpre samo patriciji,
ali su ubrzo zajedno sa plebejskim edilima obrazovali jedan kolegij.
Glavne dužnosti: cura urbis – nadzor nad redom u gradu; cura annonae
– prehranjivanje prestonice i nadzor nad trgovima; cura ludorum –
straranje o priređivanju javnih igara. Edile su birale tributske komicije.
Kvestore su prvobitno postavljali konzuli kao njihove pomoćnike.
447. tributske komicije su birale – 4 kvestora. Od 409. pristupačno i
plebsu. Upravljali su blagajnom, vodili knjige prihoda i rashoda, čuvari
državne arhive, pratili konzule pri pohodima i upravljali vojnom
blagajnom, kao i podelom i prodajom ratnog plena.

Diktator

Vanredna magistratura nazivana i magister populi, po svoj prilici


ona pripada latinskim magistraturama. Formalno, postavljan je od
strane konzula, faktički, birao ga je Senat. Dešavalo se samo u
izvanrednim prilikama a vlast mu je bila ograničena samo rokom (6
meseci). Imao je svu vlast – summum imperium. Kao znak njegove
izvanredne vlasti ispred njega je išlo 24 liktora sa svežnjevima u kojima
su bile sekire. On je obično određivao sebi pomoćnika, komandanta
konjice – magister equitum. Isprva su birani iz redova patricija ali 356.
pominje se i prvi plebejac – diktator.
Senat

U njega su ulazili uglavnom bivši magistrati, spisak (album, u koji su


senatori uvođeni po rangu, najpre su upisivani bivši konzuli
(consulares) zatim pretori (pretorii) itd.) je sastavljao najpre konzul a
zatim je ta dužnost prešla na cenzora. Senator koji je na čelu naziva se
princeps senatus. Svaki od senatora po redu kojim je unesen u spisak,
iznosio je svoje mišljenje, posle čega se pristupalo glasanju i donosila
odluka (Senatus consultum, dekretum).
Formalno Senat je bio savetodavna ustanova pri magistratima,
faktički on se pretvorio u najvišu ustanovu Republike, rešavao je pitanja
religije i kulta, državnih finansija, unutrašnje bezbednosti, vodio spoljnu
politiku. Narodna skupština samo je formalno rešavala pitanja o ratu i
miru. Od samog početka Republike ova ustanova je bila glavni oslonac
aristokratije.

Svešteničke dužnosti

Pitanja religije nisu u Rimu bila odvojena od političkog života,


magistrati imaju ove ili one verske funkcije. Sveštenički kolegiji bili su
magistrature svoje vrste, ali samo verske magistrature. Kolegij potifika
– vremenom postaje veoma važan, prvo od tri a zatim 6 ljudi, njegov
poglavar – veliki pontifik (pontifex maximus).
Ovaj zadnji je u verskom smislu bio pater familias rimske države.
Živeo je u kući koja je po predanju bila dvorac Nume (Regia). Pontifici
22

su postavljani putem kooptacije a veliki pontifik na komicijama. Tesno


su povezani sa aristokratijom i zastupaju njene interese. Posle
delatnosti Gneja Flavija prava pontifika bila su unekoliko ograničena, a
300. po zakonu Ogulnija, pontifikat otvoren i za plebejce (prvi
imenovan tek 252.)
Ostatak kraljevske vlasti održao se u tituli rex sacrorum, to je bio
sveštenik Janusa (uvek su birani iz redova patricija).
Sveštenici raznih hramova nosili su naziv flamina. Među njima
osobit značaj imali su flamin Jupitera, Marsa i Kvirina.
U spoljnoj politici veliku ulogu igrao je sveštenički kolegi Fecijala
(nastao u kraljevsko doba). Veliki ugled uživale su sveštenice boginje
Veste. Poseban kolegij sveštenika (prvo dva a od IV veka 10 ljudi),
rukovodio je Sibilinim knjigama.
Osim toga postojao i kolegij augura, sveštenika-predskazivača. Oni
su vršili i izvestan uticaj na politčki život jer su se Rimljani rukovodili
njihovim tumačenjima, tek po zakonu Ogulnija plebejci dobijaju pristup
u kolegijum augura.

Rimsko društvo na početku III veka

Pristup plebejaca u sve magistrature nije još značio punu


demokratizaciju rimskog poretka. Odsustvo plate za magistarte bilo je
jemstvo da te dužnosti nisu interesantne maloimućnim plebejcima,
birani su samo bogati plebejci.
Krajem IV veka preostali patricijski rodovi zajedno sa gornjim slojem
plebejaca, formirali su privilegovanu socijalnu grupaciju – nobilitet.

Nobilitet

Uticaj patricijata je i dalje počivao na krupnoj zemljišnoj svojini,


razvijenim klijentskim vezama, uzajamnoj podršci predstavnika jednog
istog roda (nekim od njih je bila svojstvena određena politička linija,
npr. Fabijevci su nepomirljive pristalice aristokratske politike, Emilijevci
su za kompromis sa plebejcima itd.).
U IV veku sa jačanjem plebsa osobit uticaj čine rodovi Licinija, Livija
i Genucija. Slučaj Manija Kurija Dentata – izuzetak.
Rimski nobilitet stajao je u tesnoj vezi sa aristokratskim rodovima
latinskih i nekih italskih naroda. Latinski i sabinski rodovi rano su ušli u
sastav patricijata (rod Klaudijevaca je, po svoj prilici, poslednji koji je
bio udostojen te časti). Sredinom V veka latinski a kasnije i razni italski
rodovi uvrštavani su u rimski plebs, a neki ulaze i u nobilitet (Ogulniji i
Perperni poreklom iz Etrurije, Fulviji i Mamiliji iz Tuskula, Atiliji – iz
Kampanije…), pojedini rodovi bili su vezani za rimski nobilitet
srodničkim, poslovnim vezama ili ugovorom »gostoprimstva«
(hospitum).

Pitanje o poreklu tribunata većina naučnika dovodi u vezu sa


vojnim tribunatom, koji su bili komandanti plebsa.
23

Narodne tribune birale su plebejske skupštine po tribama, ova


dužnost bila je pristupačna samo plebsu.
Ekonomika (str. 110)
Rimski građani i latini

Italija posle rimskog osvajanja


Rimska vojska na početku III veka
Razvitak rimskog prava

Pretvaranje Rima u najjaču državu na Sredozemnom Moru

Punski ratovi

1. Društveni poredak u Kartagini

Posle osvajanja Italije i pobede nad Pirom Rim se pretvorio u jednu


od najjačih država u zapadnom delu Sredozemnog mora (273. Ptolomej
II Filadelf nije slučajno stupio u diplomatske veze sa Rimom). Taj porast
moći i doveo je do sukoba sa Kartaginom – najjačom Sredozemnom
državom u to vreme.
Kartagina – kolonija Tira, ležala je na obali današnjeg Tuniskog
zaliva. Osnovana je 814. ali njeno uzdizanje počinje u VI veku. Utika je
najstarija fenička kolonija u Africi, ona gubi svoj ranji značaj i podpada
pod vlast Kartagine. Pred kraj IV i na početku III veka, Kartagina je na
vrhunu moći. Osnovu te moći čini posrednička tgovina. Dovozili su u
zapadne i istočne luke Sredozemlja cink iz Britanije, zlato i slonovaču iz
južnih oblasti Afrike, metale sa Sardinije i iz Španije, ćilibar iz severnih
zemalja, robove iz raznih oblasti... veliku ulogu igrala je i poljoprivreda,
ležala je na plodnom tlu, urođeničko berbersko stanovnštvo pretvoreno
je u zavisne posednike, znatan deo zemljišta obrađivlai su robovi (prvi
upootrebljavaju u velikim razmerama robovski rad u poljoprivredi). Kod
njih se pojavljuje specijalna literatura posvećena agronomskim
pitanjima (popularan je rad Magona, preveden na grčki a zatim i na
latinski).
Politički poredak bio je oligarhijski, na čelu sa dva sufeta (birala ih je
narodna skupština i po njima su nazivane godine), ali je najviša vlast
bila u rukama aristokratskog Veća, koje se sastojalo od 30 ljudi. Naročiti
značaj imao je i kontrolni organ – veće 104-rice, koje je podsećalo na
spartanske efore.
Narodna skupština koja je birala službena lica nije imala politički
značaj (spoljnom i unutrašnjom politikom rukovodila je plutokratija).

2. Prvi punski rat

U Španiji, Kartagini su pripadali Gades, Malaka i Abdera. Ofanzivu


na istočni deo Sicilije u IV veku su uspešno odbijali sirakuški tirani, ali
krajem 80-tih godina znatan deo Sicilije potpadao je pod uticaj
Kartagine. ½ 60-tih godina u Sirakuzi vladao je kralj-tiranin Hijeron II
24

(želi da obnovi grčku moć). U prethodnom periodu, još pre pretvaranja


u moćnu italsku državu, Rim stupa u trgovačke veze sa Kartaginom.

Rani ugovori između Rima i Kartagine

Polibije ih stavlja u VI vek, ali verovatno pad u docnije vreme. Drugi


ugovor je iz 348., treći – 279. za vreme rata sa Pirom (ovaj je jedini i
vojnog karaktera).

Rimsko-krataginske protivrečnosti

Odnosi se oštro menjaju otkako je Rim stao na čelo federacije


italskih zemalja i Velike Grčke. Sa padom Tarenta i slabljenjem
Sirakuze, Kartagina je neograničeno vladala zapadnim delom, rimski
vladajući krugovi to nisu mogli da dopuste i to su bile osnovne
protivrečnosti koje su dovele do Prvog punskog rata (264. – 241. pne).
Interesi su se sukobili na Siciliji i trajali preko 20 godina.
Mamertinci

Povod: kampanski najamnici (samonazvani: sinovi Marsa ili


Mamertinci) zauzimaju 80-tih III veka Mesanu i opljačkali okolinu.
Hijeron II kreće protiv njih i opseda Mesanu.
Jedan deo najamnika okreće se Kartagini a drugi (pozivajući se na
krvno srodstvo) od Rima. Kartaginjani osvajaju Mesanu, što je
predpostavljalo osvajanje Sirakuze, a i protivnike delilo samo uskim
moreuzom pa prema tome i čitave Sicilije u ruke Kartaginjana. Senat se
kolebao, ali je narodna skupština odlučila da pruži pomoć
Mamertincima. Na odluku su uticali predstavnici senatorskih porodica,
koje su bile povezane sa sabelskim plemenima, srodnim sa
Mamertincima, a tako isto i sa grčkim trgovačkim radovima (Atiliji koji
vode poreklo iz Kampanije, i Otaciliji – od sabelskih plemena).

Početak ratnih operacija

Rimske trupe se prebacuju na Siciliju 264. i osvajaju Mesanu,


razbijajući prvo Kartaginjane a potom i Sirakužane, koje opsedaju,
mnogi grčki gradovi prelaze na njihovu stranu. Hijeron II prinuđen da
sklopi mirovni ugovor sa njima (mora da vrati zarobljenike i plati 100
talenata u srebru, plus hrana za legije).

Zauzeće Agrigenta

Posle 6 meseci opsade 262. je zauzeta, 25 000 zarobljenika prodato


je u ropstvo, ali ti uspesi na kopnu paralisani su akcijama kartaginske
mornarice koja je nesmetano napadala italske obale – tada je izgrađena
nova rimska flota koja se sastojala od visokih brodova sa specijalnim
mostovima za pristajanje i prelaz legionara gde bi započinjali borbu kao
na kopnu.
25

Bitka kod Mila

Prva pomorska bitka kod Liparskih ostrava bila je nepovoljna po


Rimlane ali ubrzo blizu tih ostrva u bitci okd Mila, konzul Gaj Duilije
pobeđuje – 260. Presudna je bila tehnička novina, Duilije proslavlja
triumf i podignut je stub ukrašen kljunovima razbijenih lađa (columna
rostrata). Tako pošto je prevaga bila na strani Rimljana oni se odlučuju
da napadnu samu Afriku.
Regulova ekspedicija

Velika ekspedicija sa Markom Atilijem Regulom na čelu kreće 256.,


kod rta Eknoma došlo je do jedne od najvećih pomorskih bitki u antici, u
njoj su Kartaginjani razbijeni, posle čega Rimljani vrše desant na obale
Afrike. Regul isprva odvaja urođenička plemena od Kartaginjana. Ovi bi
poveli pregovore o miru, ali Regul postavlja preteške uslove. Unajmljeni
su novi odredi grčkih najamnika na čelu sa Spartancem Ksantipom, koji
do nogu tuku Rimljane (bekstvom se spašava samo 2 000 legionara).
Sam Regul gine u zarobljeništvu, a mornarica biva uništena na
povratku u buri.

Poslednji period rata

Poprište novih ratnih sukoba ponovo je Sicilija. Rimljani gube flotu u


nekoliko bura i moraju ponovo da je izgrađuju, ali ni Kartaginjani ne
umeju da iskoriste svoja preimućstva na moru. Tada sjajna pešadija
Rimljna potiskuje Kartaginjane u s-z deo ostrva i ovima ostaju samo dva
pristaništa – Lilibej i Drepanon.
247. Hamilkar Barka mladi energični vojskovođa stiže na Siciliju –
reorganizuje vojsku i prelazi čak u ofanzivu. Zauzevši tvrđavu Eriks ne
prestaje da Rimljanima pravi probleme. No Rimljani po cenu
izvanrednih naprezanja – državnih i privatnih – izgrađuju novu
mornaricu. I 242. na čelu sa Gajem Lutacijem Katulom zauzimaju Lilibej
i Drepanon a 241. zadaju presudan poraz mornarici Kartaginjana u bitki
kod Egatkih ostrva.
Uskoro Hamilkar i Lutacije sklapaju mirovni ugovor, odmah zatim
poslata je komisija koja je formulisala konačne uslove mira: Kartagina
je u roku od 10 godina imala da plati kontribuciju od 3 200 talenata,
napusti Siciliju, ustupi ostrva koja leže između Italije i Sicilije i vrati
zarobljenike.
Ustanak u Kartagini

Ogromna sredstva otišla su na rat, blagajna je bila prazna i trupe


nisu mogle da se isplate – 241. ustanak najamnika + robovi i
podvlašćeni Libijci + fenički gradovi (Utika kojoj je teško padala
kartaginska hegemonija). Na čelu sa Libijcem Matonom i robom-
Kampancem Spendijem. Tri godine je trebalo Hamilkaru da ga uguši, za
to vreme Rim je ostajao neutralan ali posle ustanka iskoristili su slabost
Kartagine i zauzeli Sardiniju i Korziku.
26

Organizacija prvih provincija

Prekomorske teritorije organizovane su po drugačijim principima


nego italske oblasti u kojima je dosledno bio sproveden princip
prinudne federacije. Sicilija, Sardinija i Korzika odsada su nazivane
rimskim provincijama. Provincia – prvobitno označava mandat (obično
vojni), davan najvišem magistratu ali sada počinje da se upotrebljava i
za osvojene teritorije. U prvo vreme nije bila regulisana nikakva
posebna organizacija već je osvojenom teritorijom upravljao
neograničeno rimski magistrat. Potčinjeni gradovi sa nekim izuzecima
morali da plaćaju ogromne poreze. Jedan deo zemlje proglašavan je za
državnu – ager publikus. Odnos prema stanovnicima bio je preuzet u
mnogome i od Kartaginjana i od Sirakužana (helenistički) –
karaktetristična podela osvojene oblasti na privilegovane gradove i na
bespravno seosko stanovništvo.

3. Unutrašnja i spoljna politika Rima u periodu između Prvog i


Drugog punskog rata (241. – 218.)

Sve do 30-tih godina III veka Rimljani su stajali po strani od


neobično složenih spoljnopolitičkih odnosa koji su karakteristični za
helenističke države. Prvi dodir interesa između Rima i Grčke pada u
229. za vreme Prvog ilirskog rata.

Ilirski ratovi

Ilirska država u to vreme predstavlja federaciju raznih plemena,


moćni su i bave se gusartvom. Od njih stradaju italski trgovci. Senat
šalje kraljici Teuti koja vlada federacijom poslanstvo čiji zahtevi su
odbijeni a jedan od poslanika je i ubijen – povod.
Rimljani dejstvuju u zajednici sa Ahejskim i Etolskim savezom, već 228.
odnesena pobeda i zaključen je mir po kome je Teuta izgubila znatan
deo teritorije; Ilirima je oduzeto pravo da slobodno plove, moraju da
plaćaju danak.
Još 229. Korkira, Epidamnos i drugi gradovi na jadranskoj obali ulaze
u savez sa Rimom.
U Korint i Atinu je upućeno poslanstvo kome je ukazano dotle
neviđena čast – dopušteno im je da učestvuju na Istamskim igrama i
prisustvuju Eleusimskim praznicima –ovim činom Rimljani su priznavani
za Helene.
219. – Drugi ilirski rat – pobeđuju Demetrija sa Fara, svojeg ranijeg
saveznika ali koji se pobunio protiv Rimljana u međuvremenu.
Ovi uspesi zadiru u interese najjače balkanske države – Makedonije
– što je neizbežno vodilo sukobu.
Reforma komicija

Paralelno sa jačanjem Rima dolazi do niz promena u unutrašnjem


životu. Zabeleženo je izvesno jačanje plebsa, između 241. i 222.
reforma centurijatskih komicija, namesto stare Servijeve podele, svaka
27

od 35 triba imala je ubuduće da daje po 2 centurije od svake klase. Na


taj način sve klase dobile su podjednak broj centurija tj. jednak broj
glasova u narodnoj skupšini. Ukupan broj centurija = 373 (35x10 + 18
cent konjanika + 4 pionira i muzikanata + 1 proletera). Dok je po
Servijevom ustavu odluka u komicijama mogla su donositi samo
glasovima centurija prve klase i konjanika. Sada je bila potrebna većina
u 187 centurija. To je donosilo određeno preimućstvo građanima 2 i 3
klase, 4-ta i dalje bila lišena političkih prava: rimski ustav ostaje
aristokratski.
Ustav se reformiše i tako što se od 242. bira drugi pretor – rukovodi
sudskim parnicama koje se vode između stranaca, ili Rimljana i
inostranaca. Od 227. biraju se još dva pretora, radi uprave nad
provincijama: jedan za Siciliju, drugi za Sardiniju i Korziku.

Gaj Flaminije

Demokratski pokret ovoga perioda vezan je za njegovo ime. Narodni


tirbun iz 232. Flaminije sprovodi zakon o podeli galske zemlje (ager
Gallicus) među građanima, osvojene 285. Energična borba sa
udruženom opozicijom Senatora na čijoj strani čak i njegov otac, koji je
pretio da će nad sinom primeniti očinsku vlast. Podela zemlje izaziva
rat sa Galima (225. – 222.) koji je počeo njihovim upadom u Etrujriju.
Na početku pobeđuju ali 224. rimska pobeda. 223. Flaminije kao konzul
razbija Gale, a sledeće posle niza pobeda i to je kraj rata. Novonastale
kolonije Placentia, Cremona udaraju temelj romanizaciji reke Po,
čuvene po svojoj plodnosti.
220. Flaminije izabran za cenzora, uz njegovu podršku donesen je
zakon narodnog tribuna Klaudija, po kojem je senatorskim porodicama
zabranjeno da imaju brodove u koje može da stane preko 300 amfora,
tako se nobilitet odvaja od pomorske trgovine koja prelazi u ruke
vitezova (onih 18 konjaničkih centurija – eques). Oni su najčešće
najbogatiji plebejci koji još nisu prošli kroz magistrature i nisu bili
uneseni u senatorski spisak.
Od vremena Flaminija i Klaudija u ruke vitezova prelaze postepeno
trgovačko-zelenaški poslovi, dok ekonomsku podlogu nobiliteta
nastavlja da čini krupni zemljišni posed.

4. Drugi punski rat

Hamilkar i njegovi naslednici u Španiji

Ubrzo posle ugušenja ustanka Hamilkar prenosi svoju aktivnost u


Španiju; računajući da će eksploatacijom resursa tog bogatog
poluostrva (plemeniti metali i plodnost tla) ojačati moć države i vojske
za budući rat sa Rimom. Glavni deo stanovništva čine iberska plemena,
u severne oblasti prodrli su Kelti, koji se jednim delom mešaju sa
Ibercima. Specifična iberska kultura pogotovu na jugu, sva se plemena
odlikuju borbenošću. Feničke kolonije pojavljuju se prilično rano ali
Kartagina im ne posvećuje pažnju sve do gubitka Sicilije. 229. posle
28

uspešno započetih operacija Hamilkar gine i na čelu vojske ga


nasleđuje zet Hazdrubal. On osniva Novu Kartaginu, velika tvrđava i
trgovačka luka.
Rimljani su bili uznemireni ovim prodiranjem Kartaginjana na sever
Španije, 226. oni tamo šalju poslanstvo koje zaključuje ugovor sa
Hazdrubalom po kojem su se Kartaginjani obavezali da neće prelaziti
reku Ibar (Ebro) u vojne svrhe (nesumljivo je povoljniji po Kartaginu).
Unutrašnji događaji kao i rat sa Galima, nisu Rimljanima davali
mogućnost da pruže ozbiljniji otpor učvršćivanju kartaginske moći u
Španiji.
221. Hazdrubal je ubijen, na njegovo mesto izabran je Hanibal
(Hamilkarov sin) koji tada ima 25 godina. Već je bio zreo vojskovođa
vaspitan u mržnji prema Rimu. Čim je preuzeo komandu smatrao je da
je vojska spremna za borbu sa Rimom (koji se takođe spremao za rat,
na rat su ih podsticali i Masalijci, davnašnji suparnici Kartaginjana koji
su se sada umešali u sferu njihovog trgovačkog uticaja).
Povod za rat

Južno od Ebra od pomorskih gradova samo se Sagunt (helenizovani


iberski grad) nije pokoravao Kartaginjanima, već je stupio u savez sa
Rimom. Hanibal ga opseda pod izgovorom da je Sagunt napao jedno od
plemena potčinjenih Kartagini, čitavih osam meseci oni su se odupirali.
No kada je zauzet 219. Rimljani šalju poslanstvo u Kartaginu sa
zahtevom da im se preda Hanibal – odbijeno i to je povod za rat.
Hanibal u Italiji

Strategija Rimljana bila je da se rat vodi na protivničkoj teritoriji, u


tu svhu jedna vojska je imala da se iskrca u Africi, a druga u Španiji.
Hanibal ih je pretekao. On stupa u vezu sa Galima koje je Rim nedavno
pokorio a s druge strane računao je na odpadništvo rimskih saveznika
posle prvih svojih uspeha. Samo trebalo je preći Pireneje i Alpe
suvozemnim putem što dotle nije nikome uspelo sa tolikom
neprijateljskom vojskom.
Polazi iz Nove Kartagine u proleće 218., prelazi Pireneje i maršira
duž obale, sa nekim urođeničkim keltskim plemenima mu polazi sa
rukom da se dogovori dok je sa drugima morao da vodi rat. Ali galska
plemena nisu uspela da ga spreče da pređe Ronu. Prelaz preko Alpa
koji je sada ostao je bio posebno težak (surova klima i ponovni napadi
Kelta), ali po cenu velikih gubitak genijalni vojskovođa je i to uspeo. S
druge strane Alpa Hanibala je očekivala ranije obećana pomoć Kelta
nezadovoljnih rimskom vladavinom, to mu je omogućilo da odmori
trupe, od ranije velike vojske ostalo mu je svega 20 000 pešaka i 6 000
konjanika. Ali ovaj prelaz predstavljao je za Rimljane potpuno
iznenađenje.

Bitke kod Ticina i kod Trebije

Publije Kornelije Scipion (Stariji) – konzul iz 218. već se kretao u


pravcu Španije, radi borbe sa Hanibalom, ali je morao da se zadrži u
29

svernoj Italiji zbog pobune Gala, vest o Hanibalovom kretanju zatekla


ga je u Masaliji, te je on (ali suviše kasno) krenuo ka Roni. Otpravivši
svoga brata Gneja u Španiju on se vraća u Italiju, da bi pretekao
Hanibala kod alpiskih prolaza.
Drugi konzul – Tiberije Sempronije Long, bio je opozvan sa Sicilije –
Rim odustaje od afričke ekspedicije.
U bitki kod reke Ticina, Hanibal je razbio Scipionove trupe. Tada su
se konzulske vojske sjedinile, i napale Hanibala blizu Trebije, ali i tu
ostale poražene.
Ovo izaziva u Rimu borbu raznih političkih grupacija, prevagu
donekle odnose demokratske grupe na čelu sa popularnim Gajem
Flaminijem – izbaranim za konzula 217.

Bitka kod Trazimenskog Jezera

Posle poslednje bitke počeo je opšti ustanak Kelta u severnoj Italiji,


ustanici povećavaju za više od dva puta Hanibalovu vojsku. Tako on u
proleće 217. napušta zimski logor da bi nastavio ofanzivu na Italiju.
U Ariminu i Areciji su bile skoncentrisane rimske trupe, sa zadatkom
da spreče Hanibalov prelazak Apeninskih planina, ali ovaj prolazi kroz
močvarnu niziju reke Arno. Kartaginska vojska marširala je 4 dana i 3
noći do pojasa i grudi u vodi. Propalo je mnogo vojnika, palo mnogo
konja, ostao svega jedan slon, sam Hanibal izgubio je oko, ali zaobišli
su utvrđene položaje Rimljana.
Sada kreće dalje na jug pustošeći sve oko sebe. Flaminije onda
rešava da krene za njim ne čekajući svoga kolegu, koji mu je krenuo u
pomoć. No njegove akcije su bile dobro poznate Hanibalu koji je imao
dobro organizovanu izvidnicu. Flaminijev put vodio je kroz usku dolinu,
koja je ležala između planina i Trazimenskog Jezera.
Hanibal preko noći prelazi dolinu, zauzima visove, raspoređuje trupe
iza bregova. Idućeg, tmurnog jutra, kada je rimska vojska izbila ništa ne
sluteći, iznenada je bila napadnuta sa svih strana. Flaminije je ubijen na
samom početku borbe. Jedan deo Rimljana je bio pobijen a drugi deo je
konjica bacila u jezero. Samo jedan odred od 6 000 ljudi zauzeo je breg
ali opkoljen, predao se pod uslovom slobodne odstupnice. Ukupan broj
mrtvih Rimljana 15 000.
Hanibal zadržava Rimljane u zarobljeništvu a saveznike pušta
kućama. Sada kreće ka Jadranskom Moru da bi sebi obezbedio
prekinutu vezu sa Kartaginom, opustošivši u prolazu Umbriju i Picenum,
ali u Apuliji se zadržao pustivši trupe da se odmore, i reorganizovao
trupe po rimskom uzoru.
Fabije Maksim i njegova taktika

Senat je nekoliko dana većao o situaciji. Flaminijev poraz doprinosi


jačanju aristokratske partije. Kvint Fabije Maksim poznati
konzervativac, je imenovan za diktatora.
Novi ratni plan, sračunat na iscrpljivanje protivnika, jer je predviđao
neizbežan poraz u presudnoj bitki. Njegova preimućstva nalazila su se u
neiscrpnosti rezervi i u brojnosti vojske. Izbegavao je presudne bitke i
30

zadovoljavao se sitnim čarkama, napadajući prevashodno kartaginsku


komoru. To nije nailazilo na simpatije u demokratskim redovima
(ojađeni zbog gubitka nizije reke Po, koja je posle flaminijeve reforme i
poslednjeg galskog rata bila kolonizovana + seljaštvo nezadovloljno jer
je Hanibal pustošio njihova naselja) zbog čega je i proglašen Oklevalom
(Kunktator). Čak je i njegov najbliži saradnik Marko Minucije bio protiv
ove taktike, tako da je za vreme jednog Fabijevog odsustva uspeo čak
da zada poraz Kartaginjanima. To je toliki utisak ostavilo na Rimljane da
je on uprkos svim običajima bio proglašen za drugog diktatora. Ali
Hanibal ga je ubrzo razbio i samo ga je Fabijeva pomoć spasla totalne
propasti – dokaz ispravnosti partizanske taktike. Fabijeva zasluga je još
i to što je zadržao saveznike da ne pređu na stranu Kartaginjana.
Zalihe jedan od najvažnijih zadataka Hanibala, iz Apulije on prelazi u
Samnij a odatle u Kampaniju i tu sakupilo zalihe a zatim se vratio u
Apuliju gde je prezimio 217. – 216. Konzuli iz 216. Lucije Emilije Paul
(Fabijev pristalica) i Gaj Terencije Varon, demokrata i pristalica odlučnih
akcija, ova taktika i dovela je do jedne od najpresudnijih bitki u istoriji
antike.

Bitka kod Kane

U Apuliji u leto 216. na reci Aufidu kod Kane rimska se vojska


sukobila sa Hanibalom. Rimljana je bilo više ali je Hanibal imao jaku
konjicu i centralizovao komandu za razliku od Rimljana koji su imali
dvoje vojskovođa suparnika.
Hanibal je rasporedio svoje trupe u obliku polumeseca, u centru
Kelti, a na bokovima odabrana kartaginska pešadija i konjica. Još na
samom početku oni razbijaju malobrojnu rimsku konjicu, Kelti su
ustuknuli unazad, ali tada ih Hanibal zatvara, tj. opkoljava pešadijom.
Rimljani pokušavaju da se brane obrazovavši krug, ali ne izdržavaju i
razbijaju redove – opšte istrebljenje. Po nekim izvorima od vojske koja
je brojala preko 50 000 ljudi spaslo se samo 14 000. Mnogo Senatora i
vojnih tribuna je ostalo na bojištu, među njima i Lucije Emilije Paul,
samo neznatan deo trupa spasao se bekstvom, među njima i Terencije
Varon. Ove ostatke rimskih trupa zaustavio je i doveo u red mladi vojni
tribun Publije Kornelije Scipion Mlađi.
Učinjeno je sve da se osposobe odredi za odbranu Rima, pozvani su
svi građani koji imaju preko 17 godina. Senat se rešio na krajnje
sredstvo: dve legije osnovane su od robova.
Hanibal je takođe bio oslabljen gubicima i on pokušava da iskoristi
poraz Rimljana u prvom redu u diplomatske svrhe. Ali pošto je Senat
odbio čak i pregovore sa njim, postigao je konačno ono zbog čega je
došao: mnoga plemena i gradovi srednje i južne Italije prešla su na
njegovu stranu ili se kolebala. Svuda su odnosila prevagu antirimske
grupe.
U Kampaniji prilazi mu Kapua ali Kuma, Napulj i Nola ostaju verne
Rimu.
Neko vreme 209. čak je i 12 latinskih kolonija odbijalo da daje
vojsku .
31

Ubrzo posle pobede Hanibal zaključuje sporazum sa Filipom V, na


Silciliji protiv Rima ustaje mladi Hijeronim.

Prvi makedonski rat

Osvajanje Sicilije od strane Rima

Tamo je poslat Marko Klaudije Marcel, 213. opseda Sirakuzu, grad


teško osvaja (pošto je imao sve potrebštine i u podizanju utvređenja
učestvovao i čuveni fizičar i matematičar antike Arhimed) u jesen 211.
Opljačkan je grad i odvučen ogroman ratni plen. Posle pada Agrigenta,
Rimljani su ovladali čitavim ostrvom.
Borba u Španiji

Još od 218. ratne operacije nisu prekidane ni u Španiji, Rimljani su


tamo poslali Gnej Kornelije Scipion a zatim 217. ovome je stigao s
pojačanjima njegov brat Publije (konzul koga je 218. razbio Hanibal).
Rimljani u prvo vreme imaju uspeha, zauzimaju Sagunt, ali 211. oba
Scipiona su poražena od Hanibalove braće i poginula. Rimljani su
tvrdoglavo nastavili sa borbom u Španiji smatrajući to glavnim izvorom
moći tj. srebra i regruta Kartagine.
210. nova ekspedicija na čelu sa Publijem Kornelijom Scipionom
(Mlađim), sinom konzula iz 218., istakao se i pored svojih godina u
bitkama kod Ticina i Kane i uživao veliki autoritet. Specijalnom odlukom
narodne skupštine dodeljen mu je imperium i data prava prokonzula.
Ovo je prvi slučaj u rimskoj istoriji da se imperium dodeljuje privatnom
licu a ne magistru. 209. on osvaja Novu Kartaginu iskoristivši oseku i
prodirući sa jedine pristupačne strane – morske. Ne uspeva da spreči
Hazdrubala da povede vojsku Hanibalu, ali zato 206. ovladava i južnim
delom Pirenejskog poluostrva.

Hanibal ante portas

Postepeni preokret, Rimljani oduzimaju pojedine gradove Hanibal,


212. opsedaju Kapuu, u proleće pred gradom se pojavljuje Hanibal ali
Rimljani ne skidaju opsadu, zato da bi im odvratio pažnju Hanibal se
uputio ka Rimu – ovo izaziva legendarnu paniku. Ali on se zadovoljio
time što je opustošio okolna polja, a potom neko vreme pošto je ostao
pod gradom povlači se u kampaniju i kreće ka jugu. Kapua je uskoro
kapitulirala i surovo je kažnjena. Ovo je pokolebalo Hanibalov autoritet
među njegovim italskim saveznicima, 209. 80-dišnji Fabije Maksim
zauzima Tarent. Hanibal plan sastojao se u tome da se sjedini sa
bratovljevom vojskom, ali ovaj je pretrpeo poraz 207. kod reke Metaura
i bio ubijen. Od tog momenta položaj Hanibal koji nije dobio potrebnu
pomoć od kartaginske oligarhije postaje osobito težak.
Bitka kod Zame
32

Scipion je izabran za konzula 205., 204. se iskrcao u Africi, nedaleko


od Utike sa vojskom od 30 000 ljudi, sa oko 7 000 dobrovoljaca-
veterana. Kartaginski senat opziva Hanibala iz Italije. Poslednja bitka
202. kod Zame, Masinisa numidski kralj velika pomoć Rimljanima, dao
im je izvrsnu konjicu i Hanibal je doživeo svoj prvi i poslednji poraz.
Kartagina nije više mogla da pruža otpor.

Zaključenje mira

201. zaključen je mir, Kartagina zadržala samo svoje posede u


Africi, gde je smela da ratuje samo po dopuštenju Rima, u toku od 50
godina morala da isplati kontribuciju od 10 000 talenata, gube čitavu
mornaricu (sem 10 stražarskih brodova) i predaju Rimu taoce. Masinisa
ojačao na račun numidskih plemena – slobodnih i donedavno zavisnih
od Kartagine.

Posledice Drugog punskog rata

Pod Hanibalovim uticajem posle zaključenja mira sprovedene su


demokratske reforme, kontrola finasija omogućila je isplaćivanje
kontribucije, a da se građani ne opterećuju preteranim porezima –
nezadovoljstvo oligrahijske partije i podozrivost Rimljana. 195. on mora
da beži iz Kartagine.
Sudbina sukoba rešena još u Italiji:
1. Uprkos uspesima Kartaginjani nisu mogli da slome otpor
Rimljana koji su branili svoju teritoriju
2. Rimska vojska se sastojala od slobodnih građana
3. Saveznici otpadali od Rima samo dotle dok je Hanibal imao
uspeha
4. Najzad oligarhija nije Hanibalu pružila potrebnu pomoć
U svojoj drugoj fazi ovaj rat nije bio defanzivan već osvajački (južna
Španija i čitava Sicilija posle 210. mu pripadaju). Rimski ustav pokazao
se nepodesnim za izvanredne ratne prilike. U Senatu je još uvek igrala
veliku ulogu konzervativna grupa Fabija Maksima Kunktaktora,
princepsa senata, koji je priznat za spasioca otadžbine. Ali posle
njegove smrti nobilitet je morao da prizna autoritet Scipiona koji je
zbog svojih pobeda prozvan Afrikanskim.
Ovo je dakle početak niza osvajačkih ratova koje su Rimljani docnije
vodili. On je doveo ne samo do spoljašnjih već i do niza unutrašnjih
promena. Od ovog vremena pojačava se kontrola Senata nad
saveznicima (pogotovo u vojsci). Rimljani počinju na njih da gledaju kao
na svoje podanike, pojedine takve mere nailaze na podršku
municipalne aristokratije. Ove promene u rimskoj ekonomici i
socijalnom poretku osobito su se jasno ispoljile sredinom II veka.
Rim i helenističke države u prvoj ½ II veka pne

1. Rim i Istok na kraju III i početku II veka pne


33

Odnosi između Rima i helenističkih zemalja čine glavnu sadržinu


rimske spoljnopolitičke istorije u vreme posle pobede nad Hanibalom.
Na kraju III veka opšta situacija u helenističkim zemljama
karakteriše se obično kao ravnoteža sila. Glavne su: država Lagida,
Sirijska kraljevina Seleukida i Makedonska kraljevina Antigonida na čelu
sa potomcima Atigona Gonata (sina Demetrija Poliorketa).

Egipatska kraljevina
Kraljevina Seleukida
Makedonska kraljevina i Grčka
Savez Filipa V sa Antiohom III

Rimska diplomatija na početku III veka

Sitne istočne države Pergam, Rodos, Atina ali i Egipat (koji slabi na
vojnom planu) obraćaju se Rimu za pomoć, kojem nije išlo na ruku
narušavanje tradicionalnog sistema ravnoteže.
Spoljnom politikom rukovodi Senat, narodnoj skupštini su
podnošene gotove odluke.
Diplomatija koja je već odigrala veliku ulogu u doba borbe Rima za
hegemoniju u Italiji i za vreme punskih ratova sada u dodiru sa svetom
od kojeg su toliko toga na tom planu već uzeli (parola borbe za slobodu
gradova, sistem protektorata, podela sfera uticaja) dovodi se do
vrhunca. Delegacije imaju veliku ilogu, isprva poslaničku funkciju vrše
sveštenici fecijali, ali vremenom njima ostaje samo vršenje
tradicionalnih verskih obreda koji prate razne spoljnopolitičke akte, dok
se pregovori i druge diplomatske misije poveravaju posebnim
poslanstvima (legationes), imenovani i rukovođeni od Senata i
sastavljeni od njegovih članova. Ličnost poslanika smatrana je svetom,
njihovo ubistvo ili uvreda često su bili povod za rat. U to vreme se
formiraju običaji u vezi sa prijemom poslanika u Rimu.

2. Drugi makedonski rat (200. – 197.)

Ovo istupanje Rima protiv Makedonije predstavlja početak rimske


agresije na Istoku. Mešanje Senata u istočne stvari naišlo je isprva na
opoziciju u narodnoj skupštini. Vojnim operacijama prethodili su složeni
diplomatski pregovori. U Rim dolaze razne delegacije helenističkih
država, rimski poslanici imali su za zadatak da odrede pozicije
određenih država u predstojećem ratu.
Filipu je postavljen ultimatum u kome mu je naređivano da vrati
teritorije osvojene od Egipta, prekine ratne operacije protiv Grka i da
sporna pitanja sa Pergamom i Rodosom iznese pred arbitražni sud.
Odbijeno – povod za rat.

Antimakedonska koalicija

Značajna koalicija protiv Filipa – posebno važnu ulogu imali su


Pergam (Atal I nastoji da ojača svoju poziciu u Maloj Aziji) i Rodos
34

(nastoji da očuva svoj dominantni trgovački značaj u basenu Egejskog


Mora). Etolski i Ahajski savez prešli su na stranu Rima u toku rata. Veliki
diplomatski uspeh predstavljao je sporazum sa Antiohom III (Rim nije
osporavao Antiohova osvajanja siriskih poseda egipatskog kralja dok se
A III obavezao da neće pomagati Filipa V).

Bitka kod Kinoskefala

199. Rimljani počinju ofanzivu preko Ilirije. U početku bez nekih


rezultata, sem savezničke mornarice koja je napadala obale
Makedonije. 197. posle pristupa Etolaca i Ahajaca koaliciji i jačanja
rimskih pozicija u bitki kod Kinoskefala u Tesaliji savezničke trupe pod
komandom Tita Kvinkcija Flaminina zadaju Filipu presudan poraz.
Etolci insistiraju na tome da se rat nastavi do potpunog uništenja
Makedonije. Ali Flaminin najpre zaključuje s Filipom primirje, pod
uslovima da se on odrekne svih osvojenih teritorija a Rim ne dobije
nikakve nove oblasti. Filip mora da plati 1 000 talenata ratnih troškova,
preda svoju mornaricu (sem 6 lađa) i smanji svoju suvozemnu vojsku
na 5 000 ljudi; i kao najvažnija tačka u uslovima – prizna slobodu grčkih
gradova.

Rimska politika u Grčkoj

196. na Istamskim igrama Flaminin je proglasio slobodu grčkih


gradova (helenistička politika – da bi time oslabili suparnike). Edikt je
morao dva puta da bude pročitan i posle toga kaže Polibije: » nastala je
takva bura aplauza, da to današnji čitalac teško može sebi predstaviti
».
Rat je doveo do opustošenja mnogih grčkih naselja, no i pored toga
Flamininova polpularnost je bila bezgranična, u jednom od gradova je
čak bio i deifikovan (prvi Rimljanin kome su ukazane božanske počasti).
U unutrašnjoj politici Grčke Flaminin je potpomagao aristokratske
grupacije.
U ime svih Grka objavljen je rat spartanskom tiraninu Nabisu, čija je
demokratska delatnost predstavljala opasnost po aristokratske
krugove. 195. Nabis je bio potučen i morao je da se povinuje
Flamininovim zahtevima. 194. rimske trupe napuštaju Grčku.

3. Siriski rat

Diplomatski sukobi Antioha III sa Rimljanima

Dok se na Balkanskom poluostrvu vodio Drugi makedonski rat, on


je osvojio posede Ptolomejevaca prvo u Siriji a zatim u Maloj Aziji posle
čega je čak prešao Helespont i počeo da zauzima gradove koje je Filip V
morao da oslobodi – prvi diplomatski sukob između Rimljana i Antioha
III.
35

Oktobra 196. rimski poslanici sastali su se u Lisimahiji sa Antiohom


III. Sastanak ima najpre prijateljski karakter ali u toku pregovora odnosi
su se zaoštrili. Rimljani su sada zahtevali oslobođenje sirijskih,
maloazijskih i evrposkih poseda i gradova. Antioh III im je osporavao
pravo da se mešaju u grčke stvari i odbio da odgovara na prigovore
predstavnika azijskih gradova. Senat odbija Antiohov predlog za
sklapanje ugovora – sukob neizbežan. Antioh III je još pružio utočište
195. Hanibalu, koji mu je predložio širok plan za stvaranje antirimske
koalicije (i Kartagina) i upad savezničkih trupa u Italiju. Ali Antioh III je
nalazio za celishodnije da otpočne vojne operacije u Grčkoj, gde je u to
vreme sve više hvatalo maha razočarenje u oslobodilačku politiku Rima
(pogotovu nezadovoljni Etolci). Ovi pozivaju Antioha kao zaštitnika
helenske slobode i on se 192. prebacuje u Grčku. Prilaze mu samo
gradovi od drugostepene važnosti, ali Ahajci ostaju uz Rimljane koji što
je najvažnije obećanjima postiže da Filip V ostane lojalan ranijim
ugovorima i čak pomogne Rimljanima + Rodos i Pergam. Pod pritiskom
rimskih trupa Antioh uskoro mora da napusti Grčku, uskoro i grčka
mornarica kao saveznik Rima odnosi pobedu na moru, rat je prenešen u
Malu Aziju.
190. Lucije Kornelije Scipion kao legat i njegov brat Publije
Afrikanski kao njegov pratilac postaju glavni rukovodioci vojnih i
diplomatski operacija.

Bitka kod Magnezije i mir

U njoj je Antioh III bio potučen do nogu, maloazijski gradovi


otpadaju od njega i on je prinuđen da moli za mir. Uslove je odredio
Publije Scipion i poslao ih u Rim na potvrdu senata, mir je konačno
zaključen u Apameji 188.
Antioh III je imao da se povuče iza Taurusa i da u roku od 12 godina
isplati 15 000 talenata, da će imati 10 lađa i da neće držati ratne
slonove. Rimljani nisu stekli nikakve teritorije ali zato je pergamski kralj
Eumen II znatno proširio svoju teritoriju, a Rodos dobio zemljišta u Maloj
Aziji., neki maloaziski gradovi proglašeni su za slobodne. Galati,
Kapadokijci koji su sarađivali sa Antiohom III bili su zato uniženi i
oslabljeni. Galatija je još pre zaključenja mira bila opljačkana. Antioh je
morao da preda Hanibala, koji je pobegao u Bitiniju i živeo tamo još
nekoliko godina a onda kad je saznao da je izdan izvršio samoubistvo
183. ispivši otrov koji je stalno nosio sa sobom. Iste godine umro je i
njegov pobednik Scipion Afrikanski.
Posledice Siriskog rata

Seleukida gubi svoj raniji značaj, antihelenistička reakcija, gubitak


Jermenije i drugih oblasti koje se pretvaraju u samostalne kraljevine.
Antioh III pokušava da obnovi svoju vlast u Iranu ali umire pljačkajući
hram Belov. Taj proces više nije mogao da se zaustavi, za vlade
Mitridata I (160. – 138.) pravog osnivača parćanske moći, počinje
ofanziva na istočne seleukidske oblasti. Nezavisno jedni od drugih Rim i
Partija zadavali su jedan po jedan udarac Seleukidima.
36

Još jedan od izraza antihelenističkog pokreta bio je rat u Judeji (166.


– 164.) pod rukovodstvom Maakabeja, koji se završava pobedom
ustanika i obnovom samostalne Judejske kraljevine. Njenu samostalnost
priznao je i Rim koji je posebnom poslanicom istočnim dinastima,
potvrdio da se judejski vladari nalaze u prijateljstvu sa Rimom. Bez
rimskog mešanja nije više mogao proći nijedan značajniji događaj u
helenističkim zemljama.

5. Treći makedonski rat

Persej i njegovi saveznici

Filip V je umeo da izigra uslove mirovnog ugovora na brojnost


makedonske vojske. Svake godine on bi obučio po 4 000 vojnika koje bi
zatim puštao kućama i mobilisao nove. Rimljani su sa svoje strane
podržavali Filipovog sina Demetrija, koji im je bio naklonjen, ali je Persej
uspeo da ga ukloni i posle Filipove smrti nasledio presto.
Flamininovo pokroviteljstvo nad Helenima, pretvorilo se u strogo
mešanje Rima u unutrašnje stvari grčkih gradova. Demokrati koje su
Rimljani odbacivali su rado pružali podršku Perseju. Tako je stvorena
ozbiljna koalicija koja je predstavljala opasnost ne samo za Rim, već i
za njegove saveznike – npr. Pergam. Persej je bio optužen da napada
rimske saveznike.
Diplomatska priprema rata protiv Perseja

Rimljani nisu bili odmah spremni za vojne akcije i pre svega su težili
da odlože početak rata diplomatskim putem. Poslantvo je uspelo da
nagovori Perseja da otpočne nove pregovore sa senatom a u isto vreme
delegacija se trudila da razbije federaciju beotskih gradova (Persejevi
saveznici). Persejeve ponude za mir bile su odbačene i tad je otpočeo
Treći makedonski rat (171-167). Početak je bio povoljan po Perseja jer u
rimskoj vojsci nije bilo discipline, a persejevi apeli i molbe raznim
gradovima nailazili su na simpatije. Tada Rim šalje pojačanja pod
komandom Lucija Emilija Paula, sina konzula iz 216., koji je poginuo kod
Kane.
Bitka kod Pidne i zavođenje rimskog protektorata nad Makedonijom

168. Persejeve trupe su poražene kod Pidne, on sam najpre uspeva


da pobegne ali je uskoro morao da se preda. Uslovi mira nisu samo
lišavali Makedoniju samostalnosti , već su i surovo kažnjavali i one koji
su joj pomagali ili čak samo simpatisali.
Makedonija je podeljena na 4 okruga, svaki je bio proglašen za
samostalan, imao je svoj novac i nije smeo stupati u odnose sa drugim
okruzima. Makedonija je faktički postala vazalna država koja je morala
da plaća Rimu danak.
Persejevi saveznici – epirski gradovi bili su uništeni i 150 000 ljudi
od njihovog stanovništva prodano je u ropstvo.
1 000 najistaknutijih građana Ahajske lige odvedeno je u Rim i Italiju
kao taoci.
37

Rodos je zbog toga što je otvoreno izražavao nezadovoljstvo ratom,


izgubio svoje posede na kontinentu, a ostrvo Delos je proglašeno za
slobodnu luku (porto franco) – nenadoknadiv udarac Rodosu.
Eumen za koga se sumnjalo da je stajao u tajnim vezama sa
Persejem izgubio je pređašnji uticaj.
Rimska diplomatija posle Trećeg makedonskog rata

Spoljna politika grčkih i istočnih zemalja sada je dospela u potpunu


zavisnost od rimskog Senata. Rim je postao jedina moćna država na
Sredozemlju.
U ovo vreme jasno se ispoljio duboki jaz između zvaničnih parola i
pravih ciljeva rimske diplomatije. Na ideološko uobličenje zvaničnog
spoljnopolitičkog rimskog programa veliki uticaj imala je stoička
filozofija, koja je u II veku bila u modi. Libertas, humanitas, iustitia i
fides su principi po kojima se vodi rimska diplomatija. Ovo je bila
politika rcimo egoizma u kojoj se vodilo računa samo o rimskim
interesima. Oslanjajući se na romanofilske partije – tj. aristokratiju i
oligarhiju Rim organizuje ustanke i podržava separatističke tendencije
po inostranim državama, uzimajući učešća i u dinastičkim borbama,
starajući se da na vlast dovode one koji ih podržavaju.
Ukoliko rimski uticaj više jača, utoliko rimske diplomate odlučnije
razgovaraju s kraljevima koji su po pravu bili nezavisni. 169. Antioh IV
Epifan napada na Egipat, čiji kralj se obraća Rimu. Poznata je anegdota
o: rimskom poslantvu koje je poslano na čelu sa Poplijem, koji je
umesto odgovora na kraljev pozdrav, predaje ovom poslednjem zahtev
senata. A pošto kralj traži vremena za razmišljanje, Popilije crta krug
oko kralja rekavši mu da neće izaći odatle pre nego što odgovori.
Zajedno sa rimskim trupama i političarima, na Istok prodiru i rimski i
italski poslovni ljudi, a njihov zelenaški kapital počinje da igra vidnu
ulogu u životu istočnih država. Ovo nalazi odraza u rimskoj politici.
Sada Rim počinje da se sprema za aneksiranje slabih država.

Spoljna politika rima na zapadu u prvoj ½ II veka pne

Osvajanje Makedonije i Grčke

Konačno osvajanje severne Italije i ostrva Sardinije i Korzike

Rimske naseobine u području reke Po veoma su nastradala za


vreme Drugog punskog rata. Ratovi u severnoj Italiji obnovljeni su 201.
kada je zaključen mir sa Kartaginom. Ali je došlo do novog ustanka
kome su se pridružili čak i Liguri, koji je surovo ugušen 191. Keltski
okruzi ostali su samo na severu od reke Po, koji su imali funkciju
bedema protiv transalpiskih Kelta, ali se i ovde brzo širila romanizacija.
Već 160-tih godina kada je Polibije posetio ove krajeve on piše da je
ostao samo mali broj sela koja su zadržala isključivo keltki karakter. U
dolini reke Po osnivaju se kolonije: Bononija, Parma i Mutina.
Ratovi u Liguriji, na Korzici i Sardiniji obeleženi su izvanrednom
surovošću. Tiberije Sempronije Grah delom je pobio a delom prodao u
38

ropstvo 80 000 Sardinjana po jako niskoj ceni – odatle izreka » jevtin


kao Sardinac ».

Ratovi u Španiji

U Španiji su se Rimljani učvrstili još 206., ali uglavnom u primorskoj


zoni. Uporišta su bili gradovi Tarakon, Nova Kartagina i Sagunt. 197. od
rimskih poseda obrzovane su 2 provincije, a za upravu su birana 2
pretora (ukupan broj sada je 6).
U borbi sa odlučnim braniocima svoje teritorije Rimljani su morali da
osvajaju okrug po okrug, s-z deo poluostrva pokoren je tek na početku
Carstva. 197. otpočinje ustanak, a 195. poslana je vojska pod
komandom konzula Marka Porcija Katona, koji se surovo obračunava sa
ustanicima. Katon reguliše sistem provincijske uprave.
Od 194. do 189. vođen je rat protiv Luzitanaca, a 186. ustanak
Keltiberaca koji je 179. konačno ugušio Tiberije Sempronije Grah
(odlikovao se diplomatskim talentom). Ali 154. otpočinje nov ustanak
Luzitanaca zajedno sa Keltibercima i dr. plemenima. Zbog
nesposobnosti rimskih vojskovođa ovaj rat je doveo u pitanje vladavinu
Rimljana u tim oblastima. 150. Pretor Servije Sulpicije Galba prodire u
zemlju Luzitanaca i zaključuje sa njima mir, ali ih izdajnički, pošto su
položili oružje , pobija ili prodaje u ropstvo.
Tada Luzitanci ponovo dižu ustanak sa Virijatom na čelu (bivši
pastir) koji je čitavih 10 godina ostao nepobeđen. 141. prokonzul Fabije
Maksim Servilijan primoran je da Virijata prizna za kralja. Samo je
izdajništvo oslobodilo Rimljane ovog opasnog protivnika, ubijen je u
šatoru na spavanju 139.
Ovi ratovi su posledica ne samo otpora lokalnih plemena, nego i
unutrašnjeg stanja u rimskoj državi pre svega u vojsci. Način
popunjavanja vojske i dalje je bio stari. Legije su se sastojale od seljaka,
najtalentovanije vojskovođe i političari često su umesto uticajnih ljudi
bez talenta potiskivani u zadnji plan.
Posle ugušivanja ustanka Virijata centar otpora postaje grad
Numancija. 137. Rimljani koji su je opseli bili su opkoljeni i konzul
Mancin prinuđen da kapitulira šalje u Numanciju kvestora Tiberija
(budućeg tribuna) radi pregovora. Grah uspeva da rimskoj vojsci
zagarantuje slobodnu odstupnicu, s tim da logorska imovina pripadne
Numantincima. Senat nije priznao taj ugovor; on je po starim običajima
odlučio da konzula Mancina preda neprijatelju, ali Numantinci nisu hteli
da ga prime. U Španiju dolazi čuveni Publije Kornelije Scipion Emilijan
koji 133. pokorava Numanciju.

Uzroci trećeg punskog rata

U političkom pogledu Kartagina se pretvorila u državu drugog reda,


ali u ekonomskom je bilo teško savladati njenu moć (izvozi u velikoj
količini – vinovu lozu, maslinu…).
Numidska kraljevina, jača za vlade Masinise, kada rastu strari i
niču novi gradovi.
39

Između Kartagine i Numidije stalni sukobi u kojima Rim stalno na


strani numidskog kralja.
Umereni spoljnopolitički program Scipiona, koji je za stvaranje
sistema zavisnih i poluzavisnih država, nailazi na sve manju podršku.
Izraz tih nastrojenja bio je Marko Porcije Katon (stariji) koji je proveo
neko vreme u Kartagini i uverio se u njeno bogatstvo.
Jedan od, inače stalnih, Masinisinih napada Kartaginjani su
dočekali pružanjem otpora. Rimljani su u tome videli prekršaj uslova
mira iz 201., i mada su Kartaginjani pretrpeli poraz, Rimljani su im ipak
objavili rat. Iako se u Kartagini u to vreme na vlasti nalazila partija koja
se zalagala za mir, kada su rimski konzuli, koji su stigli u Utiku, naredili
Kartaginjanima da napuste grad i nastane se na mestu najmanje 15 km
udaljenom od mora, ovi su odlučili da svoj grad brane do kraja.
Opsada Kartagine

Svi pokušaji Rimljana da zauzmu grad na juriš ostali su bez


rezultata. Pokazalo se da je Kartagina nepristupačna tvrđava.
Tako je to trajalo do 147. i dolaska Publija Kornelija Scipiona
Emilijana (adoptiranog unuka Scipiona Afrikanskog i sina Emilija Paula,
pobednika nad Persejem kod Pidne). On je najpre učvrstio disciplinu u
trupama i odsekao Kartaginu od spoljašnjeg sveta. Kartaginska vojska
van grada bila je potučena. Hazdrubal koji je rukovodio odbranom
počeo je da moli za mir. Scipion nije prihvatio i 146. počeo je juriš na
grad.

Pad Kartagine

Borba na ulicama trajala je 6 dana, tek sedmog Rimljani su uspeli


da zauzmu Birsu – akropolj Kartagine. Hazdrubal se sa porodicom
sklonio u Eskulapov hram, spremajući se da se zapali.U odlučujućem
trenutku istrčao je iz hrama i na kolenima počeo da moli Scipiona za
život. Hazdrubalova žena, ugledavši to bacila se zajedno sa decom u
vatru.
Na zahtev Senata Kartagina je morala da bude sravnjena i spaljena
do temelja. Na njenu teritoriju bačena je anatema. Stanovnici su
prodani u ropstvo, znatan deo kartaginskih poseda pretvoren je u
rimsku provinciju Afriku, veliki deo proglašen je državnim zemljištem.
Samo su Utika, Hadrumetum i dr. koji su pružali pomoć Rimu zajedno
sa numidskom kraljevinom (kojom su vladali sinovi Masinise koji je
umro tokom terećeg punskog rata) dobili deo kartaginskog zemljišta.
Pokoravanje Makedonije i Grčke
Prisajedinjenje Pergamske kraljevine
Rimske provincije (str. 147 – 150)

Rimsko društvo sredinom II veka pre n. e.


1. Nobilitet i vitezovi

Polibije o rimskom političkom poredku


40

Sam Polibije naginje tome da uzdizanje Rima tumači savršenstvom


njegovog političkog uređenja. On nalazi da su u rimskom državnom
poredku spojena sva 3 oblika uprave: monarhija, aristokratija i
demokratija – karakteristična vladavina nobiliteta.

Rimska aristokratija na početku II veka

Narodna skupština i dalje je ostala najviša ustanova u državi. Najviši


magistrati stvarno su imali zvanično gotovo neograničenu vlast. Samo
što je rok trajanja te vlasti bio neograničen, a izbor zavisio od senatske
većine. Gaj Flaminije bio je jedan od poslednjih krupnih političara izašlih
iz redova plebejaca. Ali je usled Hanibalove najezde uloga Senata
porasla, u sledeće doba njegov se uticaj još više pojačao. To je bio
glavni oslonac nobiliteta. Dominantan položaj među njima i dalje
zauzimaju najstariji patricijski rodovi: Emiliji, Korneliji, Klaudiji, Valeriji.
Pojedini plebejski rodovi takođe se ističu: Liviji, Ceciliji, Meteli,
Semproniji i dr.

Od kraja III veka pristup novim članovima Senata bio je otežan.

Predstavnici nobiliteta dele se na »partije« koje se ponekad razilaze


u pitanjima spoljne politike, ali najčešće konkurišu u vezi sa dobijanjem
najviših magistratura, važnih svešteničkih dužnosti… Pojedine porodice
i rodovi sklapali su koalicije, dinastičke brakove, pružali podršku pred
sudovima…
Pređašnja jednostavnost ustupila je mesto raskoši. Postojanosti
porodičnih tradicija doprinosilo je pravo držanja voštanih likova predaka
(ius imaginum). Senatorske kuće bile su prepune klijenata koji su svuda
pratili svoga patrona. Svi oslobođenici postajali su klijenti. Oni su na
izborima glasali za svoga patrona, a ovaj se za njih zalagao na sudu.
Ekonomsku osnovicu moći nobiliteta činio je krupni zemljišni posed.
Ogromne prihode donosila je uprava provincijama koja se nalazila u
rukama senatora.
Klaudijev zakon iz 220. koji je ograničio trgovačke operacije
nobiliteta doprineo je tome da ovaj prihode od ratova i pljačke
provincija ulaže u zemlju.

Scipion Stariji i Katon

Borba u samom nobilitetu karakeristična za prvu polovinu II veka.


Kvint Fabije Maksim Kunktator, kao princeps senata vršio je snažan
uticaj na nobilitet. Od 199. do 184. pod Publijem Kornelijem Scipionom
Mlađim Afrikanskim kao princepsom senata, vođena je spoljna i
unutrašnja politika.
U spoljnoj politici on je protivnik stvaranja novih provincija i
zagovornik stvaranja sistema vazalnih država. U unutrašnjoj politici on
je pristalica senatskog sistema uprave sa istovremenim ostvarivanjem
cilja olakšane vojne službe i smanjenjem neposrednih poreza. On vodi
jasnu dinastičku politiku, Kornelijevci često zauzimaju u to vreme
41

najviše položaje. Fabijevci, sa druge strane, su prema njima bili


neprijateljski raspoloženi kao i Tiberije S. Grah, otac budućih tribuna.
198. izabran je za konzula, protiv želje Scipiona – Tit Kvinkcije
Flaminid.
Tokom Sirijskog rata Publije Scipion učestvuje kao legat u štabu
svoga brata Lucija; posle ovog rata njegov značaj počinje da opada.
187. od Lucija Scipiona zatraženo je da položi račune o upotrebi
sirijskog plena. Publije je taj zahtev smatrao ponižavajućim i
demonstrativno poništio račune, ali 184. komicije su Lucija osudile na
veliku globu i pošto je on odbio da je plati, trebalo je da bude uhapšen.
Publije se umešao podržan od strane narodnog tribuna Tiberija Graha
(iako u neprijateljstvu sa Scipionima, smatrao je da je odluka komicija
nepravedna) koji je uložio veto na odluku o Lucijevom hapšenju. Ovaj
proces Stipiona odražava njihov gubitak političkog uticaja.
Jedan od najdoslednijih njihovih protivnika bio je Marko Porcije
Katon Stariji. Po poreklu iz Tuskula, (sabelskog porekla) on nije
pripadao aristokratiji, ali kada je postigao senatorski položaj pokazao se
kao najvatreniji pobornik starine. Istovremeno istupao je protiv
pojedinih predstavnika nobiliteta, ukazujući na njihove poroke. Njegov
konzervativizam nije mu smetao da zastupa interese robovlasničke
privrede i zelenaškog kapitala.
U Španiji sprovodi politiku suprotnu Scipionovoj – umirene ustaničke
oblasti priključene su provinciji. Za razliku od Scipiona koji su želeli Rim
da priključe helenističkoj kulturi, on je bio zaštitnik starih rimskih
običaja (revoltiran kada 155. u Rim dolazi atinska delegacija
sastavljena od triju filozofskih škola, sa akademičarem Karneadom na
čelu, povodom sukoba između Atine i Oropa) – strah od toga da će
nova učenja uticati na čistotu rimske naravi.
Katonova cenzura iz 184. stiče osobit značaj. On zavodi porez na
luksuz; neki senatori nisu bili uneseni u nove spiskove. Smanjen je i
broj vitezova. Strogost Katonove cenzure ušla je u poslovicu.
Zakon Vilija

Jačanje Senatorske oligarhije odražave se u zakonodavstvu prve


polovine II veka. Zakon Vilija (180.) utvrđuje red u dobijanju
magistrature. Najviše – konzulat, preturu mogu zauzimati samo ona lica
koja su prethodno prošla kroz niže izborne dužnosti – kvestura i edilitet
(pretendent za ove nije mogao biti malđi od 28 god.). Ovome je morala
prethoditi vojna služba. Pretorom se nije moglo postati pre 40.,
konzulom – pre 43 godine života. Ovo je imalo za cilj da pomogne
oligarhiji u borbi protiv ljudi popularnih među plebsom. Na najviše
dužnosti po pravilu, dospevali su predstavnici aristokratije osrednjih
sposobnosti (T. S. Grah – izuzetak).
Uloga vitezova

Ovo je dovodilo do jačanja nearistokratskog gornjeg sloja plemstva


– vitezova. U njihovim rukama nalazio se zakup provincijskih poreza.
Pored raznih zloupotreba kod ubiranja tih poreza, oni su pribegavali
zelenaštvu: zahtevali su trenutnu isplatu poreza u protivnom vitezovi
42

su obveznicima tražene sume davali na zajam uz visoke kamate i po


isteku roka naplaćivali novac najsvirepijim sredstvima.
U Rimu u njihove ruke prelazi i spoljna trgovina, tako da se oni
postepeno izdvajaju od osnovne plebejske mase formirajući poseban
stalež, koji kao i nobilitet pripada najvišem sloju robovlasničkog
društva. Nobili su uglavnom bili zemljišna aristokratija, a vitezovi
novčana.
No, između senatorskog staleža i vitezova postojalo je mnogo
protivrečnosti i to ih je teralo da učestvuju u antisenatorskim
koalicijama. Tako, jača klasna borba u drugoj polovini II veka.

2. Italska poljoprivreda sredinom II veka – i dalje glavna grana italske


ekonomike, uprkos osvajanju i razvitku trgovačko zelenaškog
kapitala.
Katonova rasprava »O poljoprivredi« (154./156.)
Širenje intenzivnih oblika poljoprivrede (156./158.)
3. Rimsko zanatstvo i trgovina
Trgovački centri na Istoku
Razvitak zelenaštva
4. Rimsko robovlasništvo sredinom II veka
Izvori ropstva
Prvani polžaj roba
Osobenosti robovlasničkog načina proizvodnje
Propadanje seljaštva
5. rimska država na početku druge ½ II veka i partija Scipiona
Emilijana koja se zalagala za reforme
Rimska kultura sredinom II veka str 164-179

Doba građanski ratova

Klasna borba u Rimu 30-tih i 20-tih godina II veka pne

1. Prvi ustanak robova na Siciliji

30-tih godina II veka zaoštrenost unutrašnje situacije u Rimu


kulminira, što se ispoljava ustancima robova i građanskim ratovima, a u
krajnjoj liniji dovodi do propasti Republike i zavođenja monarhije.
Ustanci robova u Italiji na početku II veka

Oni nisu bili nepoznati ni u ranijem periodu Rima ali sada su prvi put
zahtevali oružane intervencije uprave.
199. u Ostiji, blizu Rima, kartaginski taoci stupaju u vezu sa
robovima, ali izdajnici ih odaju i pretor hapsi inicijatore sprečavajući
mogućnost ustanka.
Ubrzo dolazi do ustanka robova u Prenesti, koji je ugušen u krvi 500
robova.
43

196. robovi se dižu u Etruriji, ali ustanici su opet potučeni a


organizatori razapeti na krst..
U južnim italskim oblastima i na Siciliji gde su preovlađivali krupni
posedi na kojima je radilo mnoštvo robova situacija je bila posebno
napeta. 80-tih godina ustanak dižu robovi-pastiri u Apuliji. Na smrt je
osuđeno je oko 7 000 ljudi.

Položaj robova na Siciliji

Prvi veliki i osobito dugotrajan ustanak izbija na Siciliji. Rimska


administracija plašila se sicilijskih robovlasnika i ništa nije mogla da
preduzme protiv robovlasnika, dok su robovi bili prinuđeni da se bave
pljačkom.
Ogorčenje se ipoljilo u ustanku koji je otpočeo 138. Inicijatori su bili
robovi bogatog Damofila (posebno surov robovlasnika).

Početak ustanka robova na Siciliji

Damofil je bio ubijen a žena mu je spaljena – signal za širenje


pokreta kome je doprinelo što su većina robova bili siriske narodnosti.
Vođa je bio Eunus, sa slavom velikog proroka (siriske boginje
Agartagis). Proglašen je za kralja i uzima ime Antioh.
Centar ustanka je grad Hena, istovremeno na j-z ustaju robovi pod
komandom Kilikijca Kleona (Diodor kaže da je bio pastir i razbojnik). On
ujedinjuje svoje snage sa Eunusovim (koji postaje glavni rukovodilac
pokreta). Uništavaju nekoliko rimskih odreda i zauzimaju niz važnih
gradova, drugi centar ustanka postaje Tauromenij, pretvoren u tvrđavu.
Neki slojevi slobodnog sitnog seljaštva im se pridružuju

Nova siriska kraljevina i njena organizacija

Prvi pokušaj robova-ustanika da stvore svoju državu. Podanici kralja


Antioha nazivani su Sirijcima postojalo je i veće, u koje su birani ljudi
»istaknuti umom« (isticao se Ahej, koji je posedovao izvanrednu
energiju). No ropstvo nije bilo ukinuto, sem onih koji su se priključili
pokretu.
Rimljani su morali sada da pošalju konzulske vojske, i tek 132. posle
dugotrajne opsade, konzul Rupilije uspeo je da osvoji prvo Tauromenij a
zatim Henu. Ustanici su bili više pobeđeni glađu nego borbom, Kleon je
poginuo u jednom ispadu iz tvrđave a Eunus je umro u tamnici.
Značaj ustanka

Signal za mnoge oblasti Sredozemlja (u Italiji, na Delosu i Hiosu i u


Lauriskim rudnicima u Atici). Oni su ubrzavali krizu robovlasničkog
društva i ubrzavali proces njegovog raspadanja.
2. Tribunat Tiberija Graha

Vladavina nobiliteta je izazvala nezadovoljstvo i širih demokratskih


krugova. Još 145. narodni tribuni počeli su da se obraćaju narodu, a
44

139. po zakonu Gabinija, uvedeno je tajno glasanje po komicijama. No


kao početak snažnog demokratskog pokreta treba smatrati izbor za
narodnog tribuna, 134-te Tiberija Sempronija Graha, inicijatora i
odlučnog pristalicu agrarnih reformi.

Tiberije Grah i njegova kraijera do 134.

Otac im je bio poznat vojskovođa, diplomata i političar, majka


Kornelija, ćerka Scipiona Starijeg, obrazovana, posle muževljeve smrti
posvetila se vaspitanju dece.
Bliski krugovima Scipiona Emilijana (helenistička filozofija), sjajno
obrazovani. Tiberijevi učitelji – retor Diofan iz Mitilene i filozof-
epikurejac Blosije iz Kume. Kao mladić borio se zajedno sa Scipionom
pod zidinama Kartagine. Kao kvestor bio je zajedno sa Mancinom pod
Numancijom. Stanovnici tog grada su samo zbog Tiberijevog oca, kojeg
su se sećali, pristali na uslove povoljne po Rimljane. Ali Senat na
nagovor Scipiona Emilijana raskida ugovor –raskid sa Scipionima.

Izbor za tribuna i agitacija za agrarni zakon

Decembra 134. izabran za tribunat 133. – politička situcija u Rimu


zategnuta. Masa je izražavala svoju želju za zemljom. Tiberije agituje za
agrarnu reformu, čiji je cilj bio obnavljanje slobodnog seljaštva, što je
trebalo da uzdigne borbenu sposobnost vojske i spreči ustanke robova,
na koje je po Apijanu, Tiberije gledao sa nepoverenjem.

Zakonski projekat T. Graha

Oslanjajući se na zakon Licinija i Skstija, ovaj predlaže da se


ograniče razmere okupirane državne zemlje. Glava porodice može imati
najviše 500 jugera i po 250 na odrasle sinove, a da nijedna porodica
nema više od 1000 jugera, višak će se oduzimati uz posebnu naknadu a
zatim deliti slobodnim seljacima. U cilju sprovođenja ovog zakona imala
je da se bira svake godine komisija od 3 lica.
Tok reforme

Prema tome Tiberije je najpre istupio kao reformator koji se oslanjao


na stari zakon.
Neposredni tvorci zakonskog projekta, po Ciceronu, su Publije
Mucije Scevola i njegov brat Licinije Mucijan. Reformama je bio
naklonjen i princeps senata Apije Klaudije, Tiberijev tast – prema tome,
i sadržina zakonskog projekta i krug lica koji mu je naklonjen svedoče o
umerenim Tiberijevim planovima na početku njegovog tribunata. Pored
toga, Tiberijev predlog naišao je na oštar otpor od strane senata i
istovremeno punu podršku među seljacima.
Borba za agrarnu reformu pretvarala se u masovni pokret. Tiberije
je morao da pribegne opstrukciji, primoran reakcijom senata. Zatvorio
je Saturnov hram stavivši veto na sve senatske naredbe.
45

Tokom razmatranja zakonskog projekta u tributskim komicijama,


narodni tribun Marko Oktavije (krupni posednik) stavlja svoj veto na
projekat zakona, na šta je Tiberije odgovorio merom bez presedana,
iznevši na glasanje pitanje: može li biti narodni tribun onaj koji ide
protiv interesa naroda ?! Većina triba glasa za Tiberija, Oktavije je
razrešen dužnosti – revolucionarni akt (narodni tribun, koji ima pravo
da zadržava naredbe magistrata i odluke narodnih skupština, lišen
svojih ovlašćenja). Svojim apelom Tiberije suverenitet narodne
skupštine stavlja iznad ustavnih tradicija. Njegov zakon je primljen i
izabrana je komisija od 3 lica za dodeljivanje zemljišta, sa najširim
ovlašćenjima (Tiberije, njegov brat Gaj i Aplije Klaudije).
Teškoće u radu komisije: ponekad gotovo nemoguće utvrditi
granice državne zemlje, utvrditi prava vlasništva i moralo se dirati u
prava saveznika.
U to vreme 133. umire Atal III zaveštavši Pergamsku kraljevinu
Rimu. Tiberijev predlog bio je da kraljevom blagajnom raspolaže ne
senat, već narodna skupština, a novac zaveštan
Rimu podeljen seljacima koji su nedavno dobili zemlju. Ovo je nov
udarac za senat – dotle rešavao sva pitanja finansija i državne privrede
bez ikakve kontrole.

Trijumf reakcije. Pobeda Tiberija Graha

Rad komisije se otegao, Tiberije se kandiduje za iduću godinu za


tribunat. Tiberije sada uključuje u svoj program niz demokratskih
reforemi (sudsku, skraćenje vojnog roka…) Nesigurnost njegovog
položaja: ponovan izbor za narodnog tribuna protivan je rimskom
ustavu, izbori su održavani u julu za vreme poljskih radova – glavne
Tiberijeve pristalice nisu mogle prisustvovati izborima. I pored toga,
prve tribe glasaju za Graha, ali Tiberijevi protivnici raspuštaju skupštinu
do sutradan. Po Apijanu, on se, uoči drugog odlučnog dana izbora,
pojavljuje na forumu u odelu za žalost preporučujući pojedincima
svoga sina ne nadajući se da će ostati u životu.
Dolazi do oružanog sukoba. Grah je u senatu optužen da teži tiraniji
i monarhiji. Grupa senatora insistira da konzul preduzme odlučne mere
i kada ovaj to odbija, oni sa velikim pontifikom Scipionom Nazikom na
čelu ubijaju Tiberija i 300 njegovih pristalica. Leševi poginulih bačeni su
u Tibar.
Dodeljivanje zemljišta bila je životno potrebna mera tako da je ono
nastavljeno. Čak ni najaktivniji proivnici nisu mogli da zadrže
sprovođenje Tiberijevog zakona. Tiberijeva pogibija ne objašnjava se
utopičnošću njegovog projekta, već time što je sam metod sprovođenja
zakona podrivao moć senata – ovo je narušavalo sve tradicije stvorene
u konzervativnim aristokratskim krugovima Rima. Pored toga, snage
demokratskog pokreta nisu bile dovoljno ujedinjene. Oslonac Grahov
bilo je seljaštvo dok gradski plebs (u klijentskim vezama sa nobilitetom)
nije pružio dovoljnu podršku. Što se tiče vitezova, oni podržavaju
potvrđivanje zakonskog projekta želeći time da podriju moć senata, ali
ih je sprovođenje zakona u život povuklo iz pokreta.
46

3. Politička borba posle smrti Tiberija Graha

Optimati i populari

Formiraju se 2 osnovne rimske političke grupacije: optimates –


najbolji i populares – narodni.
Vođe populara po pravilu vodile su poreklo iz nobiliteta. U centru
borbe između ove 2 partije nalazilo se agrarno pitanje i demokratizacija
rimske države. Rad agrarne komisije nije obustavljen, članovi su sada
Marko Fulvije i Gaj Papirije Karbon (populari). Komisija i dalje nailazi na
nesavladive teškoće, postupala je odlučno, konfiskujući zemljišta u
širokim razmerama.
Nezadovoljnici (prevashodno Italici) sebi nalaze zaštitnika u liku
Scipiona Emilijana.

Scipion Emilijan i pokret Tiberija Graha

133. Scipion zauzima Numanciju, doznavši za pogibiju svoga šuraka,


citira stih iz Odiseje: » I drugi pogini tako, ko učini takvo štogod«.
129. na Scipionov predlog pravo sudskog pretresanja u vezi sa
razgraničenjem zemlje oduzeto agrarnoj komisiji i predato cenzorima i
konzulima. U plebsu kruže glasovi da se on sprema da sasvim anulira
Grahov zakon. Jedno jutro 129. bez vidljivih rana na telu Scipion je
nađen mrtav.
Ustanak Aristonika

132. otpočinje ustanak robova na čelu sa Aristonikom, nezakonitim


sinom Eumena II. Pristalice pokreta nazvane su heliopolitima
(verovatno naziv uzet iz Jambulovog utopijskog romana o državi na
»Ostrvima Sunca«). Tokom 2 godine (132. – 130.) Rimljani ne mogu da
izađu na kraj sa ustankom i pored pomoći bitinskog, paflagonijskog i
kapadokijskog kralja koji su se bojali proširenja ustanka
130. Aristonik je ogorčeno se braneći čak potukao konzula Publija
Licinija Krasa dok je ovaj opsedao grad Leuku. Ali Aristonikove snage
bile su iscrpene i potučene kod Stratonikeje 129. Aristonik, zarobljen,
zadavljen, u tamnici u Rimu.
Tek po ugušenju ovog ustanka Rimljani mogu da organizuju novu
provinciju koja dobija ime – Azija.
Reforme 131. –125. godine, ustanak u Askulu i Fregeli

131. Gaj Papirije Karbon sprovodi zakon po kome u zakonodavnim


komicijama uvedeno tajno glasanje. Uskoro je bio dopušten ponovni
izbor za položaj tribuna.
Konzuli 125. Fulvije Flak planira da podnese zakonski projekat o
dodeljivanju prava građanstva italskim saveznicima – pre nego što je
uspeo da svoj zakon podnese na potvrdu senat ga šalje u Galiju. Ovo
izaziva pobunu Italika u Askulu i Fregeli (Rimljani grad ruše).
47

4. reforme Gaja Graha

Karakteristika Gaja Graha

Upoređujući ga sa njegovim bratom Tiberijem, Plutarh ističe da je


ovaj bio odlučan i vatren čovek. I jedan i drugi su bili široko obrazovani i
prvenstveno istaknuti besednici. Posle bratove smrti Gaj je i dalje bio
trijumvir za dodeljivanje zemlje, zatim kvestor na Sardiniji. Pozvan na
odgovornost, kao uzročnik pobune u Fregeli, ali opravdan pošto je plebs
bio na njegovoj strani. 124. Gaj se kandiduje za narodnog tribuna za
123. Izabran je i za 122., iako nije postavio svoju kandidaturu.

Početak zakonodavne delatnosti Gaja Graha

On se pokazuje kao nastavljač bratovljevog dela i politički osvetnik


njegove pogibije. U tom stavu stapali su se jednako lični i opštepolitički
motivi. Prvi zakon – pozivanje na sudsku odgovornost svakoga ko bez
suđenja progna rimskog građanina (upereno protiv Popilija Lenata koji
je prognao pristalice Tiberija a sada bio prinuđren da napusti Italiju).

Proširivanje prava provokacije

Ovaj zakon štiti rimskog građanina od samovolje magistrata –


logički razvitak starinskog prava apelacije na narodnu skupštinu sada je
počeo da se primenjuje i u vojsci, gde ranije nije bilo mesta žalbama. S
tim u vezi Grah i sprovodi i druge vojne zakone: vojna služba ne pre 17
godine, obustava odbitaka od vojničke plate za opremu i dr.
Odmah iza ovih mera koje učvršćuju njegov politički položaj Grah
razvija svestranu socijalnu delatnost sa ciljem da ujedini sve slobodne
elemente, neprijateljske prema senatorskom staležu: seoske i gradske
plebejce, a takođe i vitezove.

Žitni zakon

Prodaja žita po jeftinim cenama čini ozakonjenje starog rimskog


običaja. Helenistička praksa nesumnjivo je uticala na Graha,
materijalna pomoć građanima slabog imovnog stanja priznata je sada
za obavezu države.
OBNOVLJEN JE U PUNOM OBIMU agrarni zakon T. Graha.

Lex de provincia Asia

Ovaj Grahov zakon uvodi desetak u oblasti bivše Pergamske


kraljevine (radi udovoljavanja zahteva vitezova).
Porez ubiru otkupne kompanije, dobijanje prava zakupa vršilo se
putem licitacije – koje organizuju cenzori u Rimu (samim tim otpadala je
mogućnost konkurencije lokalnih finansijera). Vitezovi tako dobijaju
neograničena prava za ekonomsku eksploataciju bogate istočne
48

provincije (od ovog vremena raste uloga rimskih zelenaša u istočnim


oblastima).

Sudski zakon

Sada u stalnim sudskim komisijama za pretresanje slučajeva


zloupotreba po provincijama zasedaju vitezovi – težak udarac
nobilitetu. Ovako vitezovi pretresaju slučajeve senatora – bivših
namesnika provincija, tuženih sudu, a takvi slučajevi su bili obična
pojava.

Građenje puteva

Osnivanje kolonija

Gaj Grah je nameravao da osnuje kolonije, u prvom redu na mestu


Kapue i Tarenta. Specijalnim zakonom narodnog tribuna Rubrije
odlučeno je osnivanje kolonije Junonije na mestu stare Kartagine (time
je prenebregnuto religijsko prokletstvo). Po svoj prilici ovim se imalo u
vidu stvaranje i jačanje sloja srednjih zemljoposednika.
Nove kolonije koje su osnovane na mestu starih trgovačkih centara
nisu ličile na ranija vojno-zemljoradnička naselja. Njihovo osnivanje
trebalo je da privuče pažnju i trgovaca, zanatlija itd.
Grah je uživao izvanredan autoritet u demokratskim i poslovnim
krugovima rimskog stanovništva. U svojoj delatnosti on je prelazio
okvire koji su bili postavljeni narodnim tribunima: rukovodi delatnošću
agrarne komisije, spoljnom politikom, nadzorom nad gradnjom puteva i
osnivanjem kolonija. Senat je prihvatao sve njegove predloge. I pored
starih običaja da narodni tribun ne sme da napušta Rim Gaj putuje u
Afriku da lično rukovodi osnivanjem Junonije. Istovremeno raste
opozicija.

Zakonski projekat o saveznicima

Oštru opoziciju izaziva projekat dodeljivanja rimskog prava


saveznicima (koji i dalje plaćaju neposredni vojni porez), kojima nije
bilo podeljeno zemljište i nisu imali pravo provokacije (dok je samovolja
rimskih magistrata prelazila ponekad sveku meru). Dodeljivanje prava
građanstva uvećalo bi za mnogo puta broj punopravnih rimskih
građana tj. samim tim ojačalo pozicije rimske demokratije. Nažalost,
ovaj put Grah nailazi na opoziciju ne samo od strane senatora, nego i
plebsa koji je ljubomorno branio svoje preuimućstvo u odnosu na
saveznike.

Akcija Livija Druza Starijeg

122. protivnik Gaja Graha narodni tribun Marko Livije Druz iznosi
projekat novog agrarnog zakona, na izgled radikalnijeg. On predlaže
osnivanje 12 novih kolonija u granicama Italije u koje bi se preselili
49

najsiromašniji građanim oslobođeni svih dadžbina na zemlju. Zakon je


nosio očito demagoški karakter.

Ugušenje Grahovog pokreta i njegova smrt

Projekat Livija Druza bio je primljen dok je Grahov o saveznicima


odbačen. Neprijateljska agitacija počela je smelije da deluje protiv
Graha i 121. ovaj nije bio izabran za narodnog tribuna. Konzul Lucije
Opimije (jedan od glavnih Grahovih protivnika) sazvao je narodnu
skupštinu, da ukine Rubirijev zakon o koloniji Junoniji.
Stanje u Rimu zategnuto, obe strane grozničavo se spremaju za
predstojeće komicije. Kao mesto za narodnu skupštinu određen je
Kapitol. Opimijev liktor Antilije uvredio je populare i bio ubijen. Opimiju
to daje povod da sazove senat da bi sproveo senatsku odluku da je
država u opasnosti i da bi dobio vanredna ovlašćenja tzv. senatus
konsultum ultimum. To je bio prvi slučaj primene ovakve izvanredne odluke
senata.
Senator i jedan deo vitezova javljaju sev po Opimijevom naređenju
na Kapitol naoružani kao i jedan odred grčkih najamnika. Gaj Grah i
Fulvije Flak zaposedaju sa svojim privrženicima Aventin. U poslednjem
momentu obećavaju robovima slobodu, ali suviše kasno. Opimije šalje
protiv njih najamničke kritske strelce. 3 000 mrtvih, leševi u Tibru,
imovina konfiskovana, zabranjena odela za žalost, Flak ubijen u
radionici svog klijenta. Grahu polazi za rukom da pobegne na drugu
stranu Tibra, no u šumarku Furina nađen je njegov leš i njemu odanog
roba.
Ovo je bio odlučni sukob sa rimskom demokratijom u kojoj optimati
odnose pobedu. Opimije je izvršio svečano očišćenje grada i podigao
hram sloge tzv. Konkord.

Rezultati zakonodavne delatnosti braće Grah

Od vremena braće Graha počinje period intenzivne političke borbe u


Rimu, ali ne zarad demokratskih promena već zarad postizanja vlasti,
period koji će trajati preko 100 godina. Njihova delatnost jeste jedan od
krupnih, ali i poslednjih, uspeha rimske demokratije. Izmenio se položaj
pojedinih socijalnih grupacija, od kojih su najviše koristi izvukli vitezovi
koji postaju poseban stalež (ordo eqester). Radikalne socijalne reforme
koje su protivrečile interesima vitezova, u odlučnom momentu izgubile
su njihovu podršku.
Kao posledice reforme braće Grah, treba istaći i da se broj sitnih
seljačkih gazdinstava povećao: od 136. do 125. od 300 000 – 400 000.
Dok se u prethodnom periodu njihov broj smanjivao.
No Grasi nisu odstranili uzroke koji vode obezemljivanju, više je bilo
nemoguće obnoviti nekadašnju seljačku vojsku.

Agrarno zakonodavstvo posle smrti G. Graha. Zakon iz 111.


50

Zakoni doneseni posle 121. postepeno su ukidali ono što su Grasi


bili zaveli. Poslednji među njima je iz 111. (zakon Spurija Torija). Po
njemu razne kategorije okupiranog zemljišta prelazile su u privatnu
svojinu. Vlasnici su bili oslobođeni svih dažbina, mogli da prodaju
zgrade sa parcela, a i same parcele.
U zakonu se govori takođe i o provincijskim državnim zemljištima
posebno afričkim. U toj provinciji postojale su 3 osnovne kategorije
zemljišta: zemljišta krupnih veleposednika Rimljana, posedi lokalne
aristiokratije i specijalni zemljišni fond koji su rimski cenzori davali pod
zakup Latinima i peregrinima. Ovaj zakon zadržava demokratsku
frazeologiju, priznaje Sempronijev zakon za važeći, ali stvara
mogućnost za mobilizaciju zemljišta kako u Italiji tako i u provincijama.
Seljački zemljoposed najčvršće se držao u severnoj i nekim
delovima srednje Italije gde robovlasništvo nije igralo onu presudnu
ulogu kao na latifundijama južne Italije.

Spoljna politika Rima na zapadu krajem I veka pre . n. e.

Jugurtin rat 111. – 105.

U vreme unutrašnje borbe u Rimu ( 20-tih i sledećih god. II veka)


gotovo na svim granicama rimske države vođeni su ratovi (u većini
slučajeva neznatni sukobi).
Glavni zadatak na severu – obezbeđenje suvozemne i pomorske
veze sa Španijom (trgovački interes, ali i obezbeđenje zemljišta radi
obezbeđenja kolonija …)
Na s-i staranje samo oko zaštite granica od upada ili održavanja
prestiža rimske države. Rat na severu Italije:
154. Masalijci traže pomoć Rima pod pretnjom opasnosti od Ligura
(pobeda posle uporne borbe).
125. opet na poziv Masalije Rimljani kreću u pohod protiv Kelta.
Fulvije Flak konzul te godine bio je prvi Rimljanin koji prelazi Alpe. U
snažnoj koaliciji keltskih plemena dominantan značaj su imali Arverni
(vlast od Pirineja do Rajne). Rimljani sklapaju savez sa njihovim
neprijateljima Eduima.
122. osnovana je tvrđava Aque Sextie, a 118. stari keltski grad
Narbon pretvoren je u koloniju – između Alpa i Pirineja osnovana je
provincija Narbonska Galija.
Osvajanje Balearskih ostrva, uporište gusara, obezbeđuje pomorske
komunikacije sa Španijom.
Međutim, ratovi u istočnim Alpima, u Iliriji i na Dunavu nisu uvek bili
uspešni po Rimljane.
Stanje u Numidiji

Masinisin unuk Jugurta (darovit vojskovođa i diplomata, ali


vlastoljubiv, sposoban da se upusti u svaki zločin; popularan među
lokalnim plemenima, dobro poznaje Rimljane pošto se borio pod
komandom Scipiona Emilijana kod Numancije) oduzima posede svoje
braće od strica (Hijempsal je bio ubijen, a Adherbal je uspeo da
51

pobegne u Rim gde traži pomoć). Jugurta je stekao ubeđenje da se


putem mita u Rimu može sve postići.

Rimski senat i Numidske prilike

Posle Adhrebalovog odlaska Jugurta ne žali zlata na podmićivanje


senatora. Senat upućuje specijalnu komisiju u Afriku, ali Jugurta
potkupljuje legate i stvar je rešena u njegovu korist: njemu je pripao
zapadni, plodni deo Numidije, a Adherbalu istočna slabo naseljena
oblast sa glavnim gladom Cirta.
Rat sa Jugurtom

No, ubrzo Jugurta opseda Cirtu i osvaja je. Ali umesto da Rim pruži
realnu pomoć Adherbalu upućivana su mu poslanstva koja su se
vraćala u Rim bez ikakvih rezultata. Cirta prinuđena da se preda,
Jugurta pored svojih obećanja ubija Adherbala i sve muškarce u gradu
(među njima je bilo i trgovaca Rimljana i Italika). Ovo izaziva u Rimu
revolt, naročito vitezova. Tako je pored otpora nekih senatora Jugurti
objavljen rat 111. Ali je Jugurta opet uspeo da potkupi rimske
komandante i ovi pristaju na mir sraman po Rim. Sada energični Gaj
Memije insistira da se Jugurta pozove u Rim, a pošto se ovaj pojavljuje
pred narodnom skupštinom drugi narodni tribun, koga je Jugurta već
uspeo da potkupi zabranio mu je da odgovara na Memijeva pitanja. On
čak potajno šalje ubice kod jednog pretendenta na numidsku kraljevinu
koji se u to vreme nalazio u Rimu i tek ovakvo otvoreno
prenebregavanje svakog prava nateralo je senat da odbaci mirovni
ugovor i otera Jugurtu iz Rima (rekao je: »o grade na prodaju, koji ćeš
brzo propasti, samo da ti se nađe kupac !«)
110. novi rat sa Jugurtom, ali on napada na Rimski logor i tera
Rimljane na kapitulaciju. Potkupljeni rimski komandant zaključuje
ugovor kojim je Jugurta priznat za saveznika rimskog naroda. Ovo je
povećalo broj Jugurtinih plemenskih saveznika. U Rimu otpočinju sudski
procesi protiv istaknutih senatora (i Opimije je prognat iz Rima).

Kvint Cecilije Metel

109. počinju odlučne operacije. Iskusni vojskovođa strog i


nepotkupljiv K. C. Metel najodlučnijim merama uzdiže disciplinu u
demoralisanoj vojsci. Shvativši neizbežnost poraza Jugurta moli za mir,
ali Metel kreće za njim u bitki na reci Mutulu (109.) zadaje neprijatelju
odlučujući poraz, ali Jugurta vodi gerilski rat i Metel smatra za nužno da
ga uhvati, a zato se rat otegao.
Gaj Marije (157. – 86. = 71 godina)

Istovremeno, i neočekivano za Metela, komanda je prenesena na


tek izabranog konzula Gaja Marija koji je dotle učestvovao kao Metelov
legat.
Marije je bio homo novus, poreklom iz latinske porodice (blizu grada
Arpina). Neobrazovan, od rane mladosti u vojsci, hrabar, dokazuje se za
52

vreme numantinskog rata kada je na njega obratio pažnju Scipion


Emilijan.
119. izabran za narodnog tribuna sprovodi zakone u korist plebsa ali
je ženeći se Julijom (stari patricijski rod Julijevaca) stupio u vezu sa
aristokratijom. Ubrzo dobija kurulnu magistraturu, pa je izabran za
pretora i upravlja Španijom. Za Metela je bio vezan davnašnjim
klijentskim vezama. Veliki autoritet među vojnicima, bio im je blizak i
po umu i karakteru. 108. protiv Metelove volje kandiduje se za
konzulat. Za njega glasaju vitezovi, publikani i plebejci.
Završetak rata i Marijev trijumf

On Jugurti zadaje niz poraza. Mavretanski kralj Bokh, Jugurtin tast


prelazi na stranu Rimljana.
Kvestor Lucije Kornelije Sula, koji se nalazio u Marijevoj vojsci,
zajedno sa Bokhom hvata Jugurtu u numidskom logoru 105.
1. januara 104. Marije proslavlja trijumf u čijoj procesiji je išao
Jugurta u lancima i kraljevskom odelu. Zatim je po Marijevoj zapovesti
pogubljen. Jedan deo numidske kraljevine pripao je Bokhu, a preostali
slaboumnom Jugurtinom rođaku.

Marijeva vojna reforma

Stari sistem mobilisanja vojske postao je sve teži. Za kasnije


događaje ne samo spoljnopolitičke već i unutrašnje, novina koju je uveo
Gaj Marije bila je od prvenstvene važnosti – prvi je počeo da prima u
vojsku proletere – građane bez cenza. Ovo je bio početak zamene
građanske mobilizacije dobrovoljno sakupljenom vojskom najamnika.
Vojnici dobijaju određenu platu i punu opremu a služba je utvrđena na
16 godina. Zatim bi dobijali otpust i mahom zemlju.
Sad se legija delila na 10 kohorti (500 ili 600 ljudi) koje su se delile
na 2 manipule, a one na 2 centurije. Ovim je postignuta veća
koncentrisanost komande (više nema 30 već samo 10 taktičkih
jedinica). Raniji raspored u 3 linije na lako naoružane hastate, principe i
trijarije ostaje i kod Marija, ali se sada u svakoj kohorti nalazila
manipula trijarija, principa i hastata. Oružje i mesto u stroju određivali
su komandanti, cenz nije imao više nikakve važnosti. Uvedene su nove
zastave; svaka legija dobila je svog srebrnog orla.
Znatno je učvršćena disciplina: stalno se vrši obuka, radi u logoru,
grade putevi, podižu utvrđenja itd.
Posledice Marijeve reforme

Borbena sposobnost porasla, ranije vojnici težili da što pre završe


rat da bi se vratili u zavičaj gde ih je čekalo sopstveno gazdinstvo. Sada
postaju vojnici profesionalci koji teže za novim pohodima koji su im
obećavali plen i bogatstvo; menjaju se odnosi između vojskovođe i
vojnika, vojnici su bili verni uspešnim vojskovođama spremni da im
služe ne samo u spoljnim ratovima – političke posledice.
Ovo je prilično doprinelo pojavi građanskih ratova i poprilično
uticalo na unutrašnje rešavanje raspada republike.
53

3. Rat sa Kimbrima i Tevtoncima

Istovremeno sa Jugurtinim ratom vođen je rat na severu protiv


keltskih i germanskih plemena.
113. blizu Akvileje poraz Rimljana u bici sa Kimbrima kojima su
prišla neka keltska plemena, iz transalpijskih oblasti. 105. – vrlo velike
gubitke Rimljani su pretrpeli u bitci kod Arauzona – poginulo oko 80 000
vojnika. Od potpunog poraza Galiju i Italiju spašava to što Kimbri
udaraju na Španiju.
104. borba je poverena Mariju koji je uprkos običaja izabran za
konzula u odsutnosti. Rezultati vojne reforme ubrzao se pokazuju, 104.
i 103. prolaze u pripremanju vojske.
102. pošto su gomile varvarskih plemena krenule na Italiju, Marije
im se suprotstavlja u odlučnoj bitki.

Bitke kod Akva Sekstija i Vercele

102. kod Akva Sekstija Marije razbija Tevtonce, a 102. Kimbre, u


severnoj Italiji kod Vercele; bitka se završava gotovo potpunim
uništenjem Kimbra.
I pored postojećih zakona Marije je 5 puta bez prekida (107. i 104. –
101.) biran za konzula vršivši izvranredan uticaj u državi.
Demokratske grupacije, koje su pred spoljnom opasnošću dopustile
da se vojska organizuje na principima do tad Rimu tuđim – prekršile su
ustav. To je bio jedan od prvih koraka na putu ka zavođenju vojne
diktature !
Marije proslavlja trijumf i 100. šesti put biva izabran za konzula –
ovo je sada rezultat Marijevog saveza sa vođama populara.

Socijalna borba pred kraj II i na početku I veka

1. Drugi ustanak robova na Siciliji

104. izbija ustanak robova u blizini Kapue, kojim je rukovodio


propali rimski vitez Municije, naoružavši 3 500 robova – neuspeo
pokušaj. Znatno opasniji bio je drugi ustanak robova na Siciliji koji je
počeo iste godine.

Povod za ustanak

Senat za vreme ratova sa Kimbrima Mariju daje pravo da se obraća


za pomoć saveznim kraljevima. Na ovakav Marijev zahtev, kralj Bitinije
mu odgovara da su mu većinu podanika odveli rimski publikani u
ropstvo. Senat odlučuje da se podanici nezakonito lišeni slobode odmah
oslobode.
Pretor Publije Licinije Nerva, upravnik Sicilije za kratko vreme
oslobađa 800 robova. Mitom i pretnjama nateran je da obustavi svoju
akciju – ovo je poslužilo kao povod za ustanak. Rimski pretor uspeo je
54

da izađe na kraj sa jednom grupom ustanika, ali je drugi deo napao i


pobio rimski odred naoružavši se njegovim oružjem. Ovo je doprinelo
širenju ustanka.

Vođe ustanka

Kao i uvreme prvog ustanka izabrani su kralj (sirac Salvije, iskusni


gatar, koji uzima ime Trifon) i njegovo veće. Kraljevska rezidencija
postaje grad Triokala. Sa znatnom vojskom Trifon opseda Morgantinu i
obećava robovima slobodu ako pređu na njegovu stranu, ali ovi su pre
izabrali da dobiju slobodu od svojih gospodara nego od ustalih robova.
Trifon razbija rimski odred koji je krenuo u pomoć opseđenima ali grad
se uz pomoć robova odbranjuje. Međutim pretor je obećanje o
oslobođenju robova proglasio nevažećim kao iznuđeno i nezakonito.
Istovremeno na zapadu dejstvuje druga vojska, na čelu sa Kilikijcem
Atenionom (uživa slavu predskazivača po zvezdama). I on se
proglašava za kralja, opseda Lilibeju – neuspeh.
U Triokali izvršeno ujedinjenje obe ustaničke vojske. Atenion se u
svemu potčinio Trifonu. Jako utvrđeni grad Triokala izabran je za
prestonicu druge sicilijske države robova. U gradu se nalazio kraljevski
dvorac pred kojim se sastjala narodna skupština – rešavala pitanja
prethodno razmatrana u veću. Trifon, a zatim i Atenion pojavljuju se
pred narodom sa dijademom na glavi, u širokom hitonu, u purpurnoj
togi; ispred njih išli su liktori – spoj helenističkih i rimskih znakova
vlasti.
Nemiri izazvani i od strane slobodne sirotinje koja je plenila stada i
imovinu bogatih.

Ugušenje ustanka

103. i 102. Rimljani doživljavaju neuspeh. Tek 101. konzul Manije


Akvilije, Marijev prijatelj, uspeva da uguši ustanak. U to vreme Trifon je
bio umro, a zamenio ga je Atenion, koga je Akvilije, po Diodoru, ubio u
herojskom dvoboju. Uskoro je osvojeno poslednje uporište robova čime
je slomljen ustanak robova. Ubuduće je robovima bilo zabranjeno da
nose oružje.
Kao i prvi ustanak i ovaj je naišao na odjek na Delosu i Atici.

2. Akcija Apuleja Saturnina

Politička borba se sada ponovo zaoštrava u Rimu ponovnim


jačanjem partije populara – čemu doprinose Marijevi uspesi. Energični
rukovodioci ovih grupa bili su Lucije Apulej Saturnin i Gaj Servilije
Glaucije.

Saturnin i Glaucije

103. Saturnin je prvi put biran za narodnog tribuna. Stiče


popularnost otvorenim govorima na forumu o potkupljivanju
55

aristokratije i podnošenjem agrarnog zakona po kome su Marijevi


veterani dobijali zemlju. Njegov odlučan protivnik Metel Numidik
(konzul iz 109.) 102. kao cenzor, želi da isključi Saturnina iz senata.
101. popilari postižu odlučujuće uspehe na izborima: Marije je po
šesti put izabran za konzula za 100., i pored otpora senata, Saturnin za
tribuna, a Glaucija za pretora.

Saturninovi zakoni

100. – podnosi zakone u kojima su Marijevi veterani dobijali zemlju


u Africi (100 jugera svakom), imala je da se podeli galska zemlja ostala
od Kimbra (te oblasti pripadale saveznicima rimskog naroda);
predviđeno osnivanje kolonija u raznim provincijama; cena jednog
modija žita snižavana je na 5/6 asa.
Ogorčena borba – optimati ne prezaju ni pred tim da silom rasteraju
narodnu skupštinu. Ali njen rad je priveden kraju uz učešće Marijevih
vojnika. Saturninovi predlozi (osim projekta sniženja cena žita) dobili su
snagu zakona. Senatori moraju das polože zakletvu na vernost novim
zakonima. Jedino je Metel Numidik odbio da je položi i bio prinuđen da
napusti Numidiju.
Ustanak Saturnina i Glaucija. Njihova pogibija

Tokom izbora za magistrate za sledeću godinu Apulije uspeva da


bude ponovo izabran za narodnog tribuna; Glaucija se bori za konzulat
– konkurent mu je Gaj Memije (raniji popular prelazi na stranu
optimata). Populari ubijaju Memija. Senat iskorišćava ovu situaciju i
objavljuje da je država u opasnosti. Ugušenje nemira povereno je
Mariju, koji se najpre koleba, zatim prilazi optimatima i iskorišćava
poverena mu prava. On opseda Kapitol koji su zauzeli Saturnin i
Glaucije. Kapitol je zauzet a ovi zatvoreni u kuriju. Po izvorima Marije je
hteo da im sačuva život, ali optimati ih ubijaju skinuvši krov i bacajući
crepove. Razlika u interesima između gradskog i seoskog plebsa jače
se ispoljava nego ranije. Gradski plebs stoji u jakim klijentskim vezama
sa istaknutim optiimatima i nije bio zainteresovan za rešavanje
agrarnog pitanja – u odlučnom momentu istupaju protiv vođa populara.
Posledica promena koje su se desile u strukturi vojske u prvom redu
obeležena je novom etapom u agrarnom zakonodavstvu: oni imaju u
prvom redu dodeljivanje zemlje veteranima (ne slabo imućnim
seljacima niti bezemljašima). Marijeva kolebljivost svedoči o odsustvu
političkih principa ne kod njega lično, već kod čitave grupe koja ga je
uvek isticala – vitezovi. Njihovim interesima je protivrečila ponovna
podela provincijskih zemljišta.
Raniji ustavni metodi borbe pokazali su se neodrživim: sada se
pribegava rasterivanju skupštine i ubistvima kandidata koji nisu po
volji, a 100. građanskom ratu. Te godine vojni vođa Marije ugušivao je
oružanom silom demokratski pokret – jedan od prvih simptoma pada
Republike, zavođenje vojne diktature u obliku monarhije.
Marije je sada kompromitovan u očima populara dok optimati i dalje
gledaju na njega kao na skorojevića. Uviđajući neodrživost svoga
56

položaja Marije odlazi na Istok, pod izgovorom ispunjavanja zaveta tj.


da se pokloni Majci bogova.
99. vratio se Metel, a Apulijevi zakoni su ukinuti. Protiv njegovih
pristalica pokrenuti su sudski procesi.
3. Livije Druz Mlađi i Saveznički rat

Nobilitet i vitezovi kratko ostaju u slozi. Neograničena vlast viteških


sudova u provincijama izaziva oštar protest optimata. Samovolja dolazi
dotle da je u provinciji Aziji osuđen Publije Rutilije Ruf poznat po svom
nepotkupljivom poštenju, koji se zatim povlači u provinciju u kojoj je bio
legat, dočekan sa počastima.

Zakonski projekti Livija Druza

Tribun iz 99. Marko Livije Druz, sin protivnika Gaja Graha, po


karakteru blizak Grasima iako po principima blizak optimatima. Odlučan
je i ispravan čovek. U prvi plan za razliku od svojih savremenika stavlja
interese države. U dobrim je odnosima sa senatorima kao što su
besednik Kras i princeps senata Emilije Skaut. Njegovi zakoni žele da
privuku i plebejce koji su se zalagali za obnovu države. On je protivnik
oligarhije i vitezova koji bi neograničeno komandovali sudskim
komisijama. U prvom redu predlaže reformu sudova – vitezovi
zamenjeni sa oratorima (i sam senat ima da se podvrgne reformi: 300
novih članova iz redova istaknutih i dostojnih vitezova povećavajući
ukupan broj na 600. Onda proširenje jeftine prodaje žita i osnivanje
kolonija u Kampaniji i na Siciliji. Druz je hteo da kolonijama dodeli
nepodeljeni deo italskog zemljišnog fonda. Time je oduzimana
mogućnost budućim reformatorima – demagozima za podelu italskog
zemljišta.

Savezničko pitanje

Zatim je Druz želeo da donese zakon o dodeljivanju prava


građanstva rimskim saveznicima (pitanje pokretali još Fulvije Flak i Gaj
Grah). Saveznici su služili kao i ranije u vojsci, ali je broj mobilisanih
stalno rastao; nisu imali pravo provokacije tj. bili su bespravni (čak i
oficiri su bili osuđivani na smrt).
Ovo pitanje stajalo je u vezi sa ekonomskim zakonima: ono je bilo
izraz borbe između krupnih i sitniih zemljoposednika. Iako učestvuju u
pohodima, njih ne obuhvataju podele zemljišta, osim toga porast velikih
latifundija dovodi do toga da su okupirane teritorije koje su odvajkada
koristile italska plemena. Za prava građanstva interesovali su se i
italski građani koji su bili povezani sa rimskim provincijama i gde su
morali da konkurišu rimskim vitezovima.
Uz učešće Livija Druza stvorena je tajna organizacija sa ciljem
zaštite prava saveznika i po Druzovom mišljenju učvršćivanju položaja
rimske države. Sednica narodne skupštine na kojoj su ti zakoni
pretresani – veoma posećena i burna – konzul Lucije Marcije Filip istupa
protiv projekata zatim ga Druz svojim pravom tribuna hapsi i baca u
57

tamnicu. Zakoni prolaze kroz narodnu skupštinu i isprva nailaze na


odobravanje senata, ali otkriće tajne Druzove organizacije pomaže
Marciju Filipu da ih ukine. Druz je ubrzo ubijen nožem jedne večeri
pošto se opraštao sa gomilom koja ga je pratila.

Početak rata

Ovo odvodi do ustanka saveznika – savezničkog rata (90. – 88.)


Tajna organizacija saveznika pojačava svoju delatnost posle
Druzove smrti. razmenu taoca između pojedinih gradova primetio je
rimski pretor iz Askule i posle pretećeg govora bio ubijen kao i svi
Rimljani koji su se nalazili u Askuli, a njihova imovina opljačkana –
signal za ustanak. Najaktiviji učesnici bili su Marsi (Marsiski rat !). Njima
se pridružuju sabelska plemena i Samniti kao i ostala plemena srednje i
južne Italije. Rimljanima verni Etrurci i Umbri (među njima veliku ulogu
igraju krupni zemljoposednici), kao i gradovi Nola i Nucerija u
Kampaniji. Glavni oslonac Rima činile su kolonije.
Kvint i Pompedije Silon iz plemena Marsa i Samnit Gaj Papilije Mutil
– glavne vođe. Predlog ustanika da polože oružje ako se Italicima daju
prava građanstva, odbacuju sve grupacije rimskog društva, koje se
ujedinilo.
90. na čelo rimske vojske konzuli Lucije Julije Cezar i Publije Rutilije
Lupus, ali su kao legati komandovali stare vojskovođe – Gaj Marije
(vratio se sa istoka) i Lucije Kornelije Sula.

Državna organizacija saveznika

Ona u sebi spaja principe rimskog ustava, grčkih federativnih


organizacija i starinskih italskih ustava. Prestonica je grad Korfinij –
dobija naziv Italija. U njemu zaseda senat od 500 članova, poslovima
upravljaju 2 konzula i 12 pretora. U opticaju je specijalan novac npr. sa
predstavom italskog bika kako gazi rimsku vučicu.

Prva godina rata

Vođen je sa nečuvenom ogorčenošću i na raznim mestima tako da


su Rimljani morali da rascepkaju svoje vojske. Na jugu Rimljani su
oslanjajući se na verne gradove težili da zadrže Kampaniju i krenu u
ofanzivu. Ali uspeha su imali samo u pojedinim bitkama dok je prevaga
bila na strani saveznika, tako da je Lucije Julije Cezar morao da se
povuče. Gotovo cela Kampanija prelazi u njihove ruke kao i gard Nola
koji u ovoj oblasti postaje njihov glavni oslonac. Na severu u borbi
protiv Marsa gine Mutilije Rufus, tek Marije koji sada preuzima komandu
postiže izvesne uspehe.
Pobede saveznika dovele su do kolebanja i Umbre i Etrurce. Teški
gubici i opasnost od odmetanja novih plemena naterali su Rimljane na
nove ustupke.

Julijev zakon i zakon Plaucija – Papilija


58

90. – lex Julia – saveznici koji su ostali verni Rimu dobijaju prava
rimskog građanstva.
89. po zakonu n. tribuna Marka Plaucija Silvana i Gaja Papilija
Karbona pravo rimskog građanstva dobijaju svi koji u toku 2 meseca
polože oružje. Ovo je izazvalo rascep u logoru ustanika. Građanstvo
dobijaju stanovnici – Cisalpijske Galije, Umbri i Etrurci ostaju verni
Rimu, ostala plemena i opštine počela da prelaze na stranu Rima.
Borba i dalje traje sa ranijim ogorčenim karakterom i posebno uporno
borili su se Marsi.

Završetak savezničkog rata

88. posle niza poraza saveznici traže pomoć od pontijskog kralja


Mitridata – koji im je uskraćuje. Iste godine gine najtalentovaniji vođa
saveznika – Mars, Pompedije Silon. Grad Nola je jedan od poslednjih koji
i dalje pruža beznadežni otpor, a onda u samom Rimu počinje
građanski rat. Ipak Rim je u to vreme postigao svoj najvažniji cilj –
raspadanje italske federacije. Ali zato, čitavo slobodno stanovništvo
Italije dobilo je prava rimskog građanstva, Rimljani ih nisu uvrstili u svih
35 triba, već samo u 8, ali njihova građanska prava nisu od toga trpela.
- italski gradovi zadržavaju lokalnu samoupravu. Sad se sa druge
strane smatralo da u njima žive rimski građani.
- od toga najviše koristi dobijaju predstavnici najvišeg gradskog
staleža
- posle savezničkog rata počinje porast mnogih italskih gradova koji je
uprkos svim burnim događajima trajao sve do sredine I veka n. e.
- romanizacija postiže velike uspehe (samo neke planinske oblasti
čuvaju svoj prvobitni karakter)

Borba između Marija i Sule

1. prvi rat sa Mitridatom i Sulin prevrat

Mitridat VI Eupator (120. – 63.)

Vodio je poreklo po ocu od Ahemenida, a po majci od Seleukida.


Energičan i sposoban, ogromne fizičke snage, ne dobija sistematsko
obrazovanje, ali i pored toga zna 22 jezika, poznaje najbolje
predstavnike helenističke kulture i napisao dela iz istorije prirode itd.,
no i pored toga tipičan azijski despot, čiju karakterističnu crtu čine
sujeverje, podmuklost i surovost. Mitridat osvajanjima stvara veliku
državu, nasledivši od oca malu kneževinu. Osvaja i pretvara u pontijsku
satrapiju – Kolhidu (na istočnoj obali Crnog mora).
Sredinom II veka na Krimu je stvorena jaka skitska kraljevina.
Hersones se u borbi sa njima obraća Mitridatu kao i bosforski kralj,
poslednji predstavnik dinastije Spartokida, koji se odrekao vlasti u
korist Mitridata. Ovaj odbacuje Skite od Hersonesa i guši ustanak
robova pod rukovodstvom Saumata. Mitridat stupa u savez sa Skitima,
59

Bastarnima i Tračanima. Grčki gradovi i Bosforska kraljevina davali su


žito i novčana sredstva, a s-i varvari daju vojsku.
Mitridat stupa u savez i sa jermenskim kraljem Tigranom kome
pomaže u borbi protiv Kapadokije i Sirije. Međutim njegovo širenje na
centralne i zapadne maloazijske oblasti nailazi na otpor Rimljana. Sula
koji 92. upravlja Kilikijom, povratio je samostalnost Kapadokijske
kraljevine. To je po njegovom odlasku Mitridat promenio postavljajući
na mesta kapadokijskog i bitinijskog kralja svoje štićenike.
Tada konzul Manije Akvilije (koji je ranije ugušio ustanak robova na
Siciliji) uspostavlja ranije stanje u ovim kraljevinama čemu se Mitridat
nije suprotstavljao ne želeći da u tom momentu ratuje sa Rimom. No
Akvilije čini korak dalje, i na njegovu inicijativu bitinski kralj otpočinje
rat sa Mitridatom.
Početak ratnih operacija

Mitridatov otpor – povod za rimsku intervenciju – prvi rat protiv


Mitridata 89. – 84. Bitinijske trupe odmah su potučene kao i rimski
odredi i Mitridat ulazi u provinciju Aziju. Stanovnici Lezbosa su predali
Mitridatu Akvilija, koji je pokušao pobeći.

Mitridat u Aziji i Grčkoj

Za pola veka vladavine u Pergamskoj kraljevini Rimljani su na sebe


uspeli da navuku mržnju lokalnog stanovništva. Mitridat je zato primljen
kao oslobodilac. U grčkim gradovima dočekuju ga sa likovanjem. U Efes
je stigla delegacija koja ga pozdravlja kao novog Dionisa, oca i
spasitelja Azije. Odavde je on naložio da se određenog dana pobiju svi
Rimljani i Italici koji su se nalazili u maloazijskim gradovima, bez obzira
na starost i pol – 80 000 mrtvih.
Osvojenu teritoriju Mitridat deli na satrapije. Grčki gradovi su bili
priznati za slobodne i za 5 godina bili oslobođeni svih poreza.
Odavde Mitridat kreće sa vojskom u Grčku. U Atini uz njegovu
podršku na vlast dolazi filozof epikurejac Aristion – radikalan
demokratski program, većina bogatih napušta grad. Tako 88. Rimljani
istovremeno sa izvesnim uspehom u borbi sa Italicima gube vlast nad
važnim istočnim oblastima.
Zaoštravanje socijalne borbe u Rimu

Senat je naimenovao Sulu za borbu sa Mitridatom što nailazi na


ogorčen otpor demokratskih slojeva. Veću aktuelnost dobija dužničko
pitanje. Pretor Azelio (na strani dužnika) – ubijen od poverilaca –
vitezova.
88. populari i vitezovi (kojima smeta da u bogatoj provinciji
komanduju optimati) su ponovo udruženi. Koristeći se ovim
raspoloženjem Marije postavlja svoje pretenzije na položaj komandanta
i sklapa sporazum sa narodnim tribunom Publijem Sulficijem Rufom.

Zakoni Sulficija Rufa


60

Sulpicije Ruf je predlažio zakone:


- da se svi prognani u vezi sa slučajem Apuleja Saturnina iz 100. vrate
- da se iz senata isključe svi sa preko 2 000 denara duga (to
predstavlja priličan broj senatora)
- po trećem zakonu su Italici imali da se uvrste ne u 8 već u svih 35
triba.
Uprkos većinskom otporu senata, zakoni su bili primljeni. Posebna
odluka komicija davala je Mariju prokonzulsku vlast i naimenovala ga
za komandanta u ratu protiv Mitridata.

Sulin pohod na Rim

Dva narodna tribuna upućena su pod Nolu da saopše Suli odluku


narodne skupštine – kojoj se on ne pokorava. Vojnici kojima on
saopštava ovu odluku zahtevaju da ih vodi na Rim. Pošto se narodni
tribuni pojavljuju u logoru, bivaju rasrgnuti. Viši oficiri odbijaju
građanski rat, ali Sula ipak kreće na Rim koji je on, po sopstvenim
rečima, hteo da spase tiranije – ovo je njegova zbanična parola. Marije i
Sulpicije u poslednjem trenutku pozivaju u borbu i robove, ali uzalud,
Sula postaje neograničen gospodar grada. Sulpicije je ubijen Marije beži
u Afriku.

Sulino zakonodavstvo

Ukidaju se Sulpicijevi zakoni,


- proglašava se vraćanje zakona Servija Tulija;
- centurijatske komicije ojačane su na račun tributskih (uspostavljen
ponovo Servijev način glasanja po centurijama);
- vlast senata proširena (broj članova se povećava za 300 ljudi), a
vlast n. tribuna smanjena;
- osnivane su nove kolonije u interesu veterana.

2. Vladavina Marijevaca (87. – 82.)

87. konzuli Lucije Kornelije Cina, marijevac i Gnej Oktavije (Sulin


pristalica, optimat) Suli polažu zakletvu na vernost, a ovaj zatim kreće
na Istok.

Cinina akcija

Ubrzo Cina podnosi narodnoj skupštini zakone o podeli saveznika na


sve tribe i povratku svih prognanih posle Sulinog prevrata. Skupština se
pretvara u pravu bitku u kojoj pobeđuju Suline pristalice, a Cina i dr.
moraju da beže iz Rima.

Marijev povratak i trijumf marijevaca


61

Na Cininu stranu prelazi vojska koja se nalazila kod Nole, kao i


većina Italika. Cina kreće na Rim na čelu velike vojske, šalje Mariju
poziv da se vrati koji se uskoro iskrcava u Etruriji. Marijevci opkoljavaju
Rim u kojem je zavladala glad, a zatim i kuga. Robovima je proglašena
sloboda koji masovno prebegavaju marijevcima. Kao i vojnici koji su
služili u trupama optimata – senat je prinuđen da se potčini Cini i Rim
se predaje. Čitavih 5 dana traje ubijanje političkih protivnika. Među
prvima ubijeni su konzul Oktavije, a gine i Marko Antonije, jedan od
istaknutih besednika i pravnika. Posebna Marijeva surovost izaziva
protest čak i njegovih pristalica. 86. izabrani su za konzule Marije i Cina,
ali samo nekoliko dana kasnije – 13. januara Marije je umro. Sertorije po
Cininom pristanku sakuplja robove kojima je obećana sloboda i
naređuje da se pobiju.
Sula je smenjen sa komandantskog položaja a za borbu na istoku
postavljen je novoizabrani konzul Lucije Valerije Flak. Sulini zakoni su
ukinuti, novi građani podeljeni na svih 35 triba, delimična kasacija
dugova, osniva se kolonija u Kapui, zamenjena je iskvarena moneta
punovrednom – na dobitku su u prvom redu vitezovi publikani (glavni
oslonac marijevaca).
Među senatorima ima i dalje mnogo pristalica Sule tako da su počeli
pregovori o Sulinom povratku. Cina ne vodi o tome računa, kreće ka
vojsci da bi je ukrcao na brodove i uputio protiv Sule. Ali u Ankoni pada
kao žrtva vojničkih pobuna, dok pregovori nisu ni do čega doveli.
3. Borba Sule sa Mitridatom

Sula u Grčkoj. Zauzeće Atine.

87. iskrcava se u Epiru, brzim maršem udara na Beotiju i tamo


zadaje poraz Mitridatovom vojskovođi Arhelaju, zatim pristupa
višemesečnoj opsadi Atine. Likej i Akademija su sasečeni, pošto je Suli
bio potreban materijal za opsadne mašine. 1. marta 86. grad je zauzet
na juriš. Sula izdaje zapovest da se prekine sa ubistvima i pljačkom
sledećim rečima: » Žive volim, zbog mrtvih«. Aristion je ubijen, a
Arhelaj koji se učvrstio u Pireju (Sula naređuje da se poruše starinske
građevine u njemu) prinuđen je da ga napusti.

Bitke kod Heroneje i Orhomena

Sula nema ni flote ni sredstava, a u Grčkoj se očekivala pojava


Galerija Flaka. Mitridatove trupe osvajaju Makedoniju i ponovo ulaze u
Grčku, a u Beotiji se ponovo spajaju sa ostacima Arhilajeve vojske.
Pored saveta Arhilaja pontijske trupe napadaju Rimljane kod Heroneje
86. ali Sula pobeđuje kao i kod Orhomena.

Mitridatov poraz i Dardanski mir

Mitridatov položaj je nesiguran, čak i među maloazijskim grčkim


gradovima gde je među aristokratijom i zelenaškim krugovima bilo
62

puno pristalica Rimljana, a mobilizacija za vođenje rata u Grčkoj


izazivala nezadovoljstvo.
86. ustanak u Efesu i Mitridat pristupa krajnjim merama:
- gradovima je data sloboda,
- kasacija dugova,
- robovi pušteni na slobodu, a meteci dobili pravo građanstva –
korišćenje demokratskih parola starih mnogo vekova.
68. u Grčkoj se iskrcava Galerije Flak čiji vojnici prebegavaju Suli.
Flak kreće u Makedoniju da bi prodro u Aziju, u trupama izbija pobuna –
Flak beži ali je stignut i ubijen. Na čelu vojske sada je Gaj Flavije
Fimbrija koji pobeđuje Mitridatove trupe na Propontidi, a onda kreće na
jug i primorava Mitridata da napusti Pergam.
Sulin kvestor Lucije Licinije Lukul organizjue flotu i čisti ostrva Egeje
koja prelaze na stranu Rimljana.
Mitridat je prinuđen na pregovore; mir je zaključen u Dardanu, lični
sastanak Sule i Mitridata (jesen 85.). Sula dobija kontribuciju od 3 000
talenata i jedan deo flote pontijskog kralja – nesumnjivo da je za Rim
ovo bio kompromis jer nema garancija da će Mitridat obustaviti svoje
agresivne namere, ali se Sula žurio da stupi u borbu sa svojim
političkim protivnicima.
Posle ovog ugovora Sula kreće protiv Fimbrije čije trupe odbijaju da
se bore, a ovaj završava samoubistvom. Kraj 85. i deo 84. Sula provodi
u Aziji. Protivnici Rimljana i učesnici u istrebljivanju Italika 88. surovo su
kažnjeni. Ukida se oslobađanje robova i kasacija dugova a kantoniranje
trupa i kontribucija od 20 000 talenata podrivaju blagostanje Azije. Mali
broj gradova koji su ostali verni Rimu dobija niz privilegija. Drugu
polovinu 84. Sula provodi u Grčkoj u kojoj su mnogi gradovi
opustošeni, a riznice hramova opljačkane, Sula svuda uspostavlja stare
odnose, a pošto završava pripreme za pohod protiv marijevaca Sula
otplovljava u Italiju.

4. Sulina diktatura

Rat u Italiji

Proleće 83. sa 40 000 vojnika Sula se iskrcava u Brundiziju. Prilazi


mu mladi Gnej Pompej, sin Pompeja Strabona (učesnika u savezničkom
ratu) dovevši mu 2 legije; Sula objavljuje da stanovnicima Italije
garantuje sva stečena prava. Uprkos tome Samniti mu pružaju uporan
otpor do kraja rata kao i Etrurci.
Marijevci iako nemaju veliku vojsku nemaju jedinstven plan za
borbu. Sula i vojskovođe optimati pobeđuju više vojski neprijatelja, au
poslednjoj bitki u kojoj su protvnici pokušali da pređu u ofanzivu Sula ih
razbija pred samim ulazom u Rim, kod Kolinskih vrata, a posle toga mu
se predaje poslednje uporište marijevaca – grad Prenesta. Samo mali
broj marijevaca uspeva da pobegne, a Marijev sin, konzul za 82. – Gaj
Marije, završava samoubistvom. Na Siciliji i u Africi marijevci se drže
sve do 89.
63

Sledilo je surovo razračunavanje: na Marsovom polju pobojeno je


nekoliko hiljada zarobljenih Samnita – na krike ubijanih Sula u hramu
Belone (u kom zaseda senat) hladnokrvno izjavljuje da » to po njegovoj
zapovesti kažnjavaju nekoliko zlikovaca, i zamolio je senatore da
sačuvaju spokojstvo«
U Samnij i Etruriju poslate su kaznene ekspedicije, posle koje se
Samnij više nije mogao potpuno oporaviti.
Proskripcije

Sastavljeni su specijalni spiskovi, proskripcije, u koje ulaze sva Suli


sumnjiva lica. Ona su stavljena van zakona; njihova imovina je
konfiskovana, robovi oslobođeni, a svako ko ih ubije ili preda dobijao je
nagradu. Njihove glave izlagane su na forumu. Veliki broj nekažnjenih
ubistava iz ličnih računa. Pobijeno je 90 senatora i 2 600 vitezova,
imovina prodavana na licitacijama, a Suline pristalice (među kojima ima
i oslobođenika i veterana) stiču ogromnu imovinu.

Sulina diktatura

Sula ističe da je potrebno da mu se dodele izvanredna


opunomoćenja kako bi zaveo red u državi – ovo je pokušaj pronalaženja
pravne forme za njegov položaj.
Po starom običaju u Rimu je na vlasti tada privremeni upravljač –
interrex, jer nije bilo konzula. Krajem 82. interrex Lucije Valerije Flak
Stariji sprovodi u komicijama zakon o vrhovnoj Sulinoj vlasti i njegovom
naimenovanju za diktatora na neodređeno vreme. Sula dobija diktaturu
radi izdavanja zakona i uređenja države, uz najneograničenija
ovlašćenja – u svim oblastima po ličnom nahođenju raspolaže životom i
imovinom građana, može da deli vrhovnu vlast (imperium), osniva
kolonije, vodi spoljnu politiku i izdaje zakone u vezi sa bilo kojim
pitanjem.
Sulina diktatura ličila je na starinsku samo po imenu. Ona je ranije
bila uspostavljana radi strogo određenog cilja i bila vremenski
ograničena (najviše 6 meseci).
Sve Suline novine prožete su konzervativnim duhom, uperene protiv
demokratije, težeći da uspostave poredak koji je u Rimu postojao pre
Graha, ili čak pre Hortenzijevog zakona.

Sulin ustav

Senat faktički postaje najviši državni organ, obnovljenog sastava i


brojem od 300 na 600. Novi članovi uglavnom su islužene Suline
vojskovođe. Usled novih principa kod sastavljanja spiskova senatorsko
zvanje postalo je faktički doživotno. Broj stalnih sudskih komisija
povećava se, za porotnike se biraju kao i pre Graha, senatori, a
predsedavaju im pretori. Od sada je umesto 6 birano 8 pretora, umesto
8 kvestora 20. Imperium konzula protezao se samo na Rim i Italiju. Po
isteku godine konzuli i pretori dobijali su dužnosti i u provincijama.
64

Kvestor sada nije mogao biti mlađi od 30 godina, pretor od 39, a


konzul od 42 godine. Ponovni izbor za svaku dužnost mogao se vršiti
tek posle 10 godina.
Cenzura je faktički bila ukinuta, narodni tribuni postali su advokati
pojedinih plebejaca kao u vreme rane republike, a narodnoj skupštini
mogli su da podnesu samo one zakonske projekte koje je prethodno
odobrio senat. Pravo intercesije u znatnoj meri je ograničeno. Bivši
tribuni nisu mogli da se kandiduju za druge magistrature – time je
oduzeta mogućnost mladim nobilima da karijeru otpočnu u tribunatu.
Jačanjem senata ograničena su prava komicija koje su morale bez
pogovora da primaju mnogobrojne Kornelijeve zakone. Obustavljeno je
deljenje žita plebsu.

Socijalna osnovica Suline reakcije

Neposredni oslonac Suline vlasti bila je vojska radi koje je


sprovedena konfiskacija zemljišta italskih gradova i osnovane su
kolonije veterana (oko 100 000 naseljenih) u Etruriji kao i u Laciju i
Kampaniji – Sula ovim ispunjava svoje obećanje a osim toga obnavlja
srednji i sitni zemljoposed i najzad uvek ima na raspoloženju čitavu
armiju..
U Rimu on se oslanja na 10 000 kornelijevaca (robovi
proskribovanih koji su dobili slobodu i prava građanstva – preko njih je
vršio pritisak na narodnu skupštinu).
Iznenada 79. on kao neograničeni vladar vraća ovlašćenja diktatora,
i iako i dalje utiče na politički život nastavlja da živi na svom imanju kao
privatni čovek – 78. umire. Telo je prenešeno iz Kume u Rim uz
ogromnu procesiju – veterana, oslobođenika, deputata italskih gradova,
svih sveštenika, magistrata, senatora, aristokratske omladine i
vitezova; nošeno je 2 000 zlatnih venaca. Telo je spaljeno na Marsovom
polju i sahranjeno pored grobnica rimskih kraljeva. Uticaj Sulinih
pristalica bio je toliki da nije bilo protesta protiv procesije, kakvu Rim
dotle nije video. Apijan: “Sula je bio strašan čak i posle svoje smrti”.

Sulina karakteristika

Antički istoričari navode niz protivrečnosti – sposoban i autoritativan


vojskovođa, ali i egoističan i hladan čovek. Tendencija za restauracijom
kombinuje se sa prenebregavanjem rimskih običaja (u Grčkoj se
pojavčljivao u grčkom odelu što je bilo strano magistratima do tada.
Konfiskovanu imovinu smatra za svoj plen i istovremeno je rasipnik,
neizmernu surovost kombinuje sa hladnom ironijom. Bio je epikurejac i
skeptičar, ironično se izražavao o tradicionalnoj religiji. Pljačkajući
hramove govorio je da bogovi pune njihovu riznicu, ali je Sula u isto
vreme bio sujeveran čovek (uz svoje ime je dodao nadimak Felix).
Veneru smatra svojom zaštitnicom pod imenom starinske boginje
Belone poštuje kapadokijsku boginju Ma čiji se kult odlikuje naročitim
fanatizmom. Njegovo odricanje od vlasti bilo je neshvatljivo antičkim
istoričarima.
65

Značaj Suline diktature

U stvari Sulin režim nije bio čvrst – opozicija raste i među


nobilitetom – odricanje od diktature jedini je izlaz.
Oružani sukobi raznih političkih grupa od vremena Graha postaju
obična pojava. Ne mareći za stare rimske običaje, Marije i Sula teže da
vojskom zadobiju političku vlast. Sula dosledniji od svojih protivnika u
tome uspeva i teži da zadovolji osnovne političke zahteve grupe koja ga
je istakla. Zvanično njegove reforme ciljaju da obnove stari poredak, ali
karakter njegove vlasti predstavlja novu etapu u političkim odnosima.
Republikanski ustav predpostavlja vrhovnu vlast narodne skupštine,
autoritet senata, ovlašćenja magistrata zasnovana na zakonu i običaju.
Sula je samo formalno obnavljao takav politički poredak iz vremena
braće Graha ili još i ranije. Zaista, on ima neograničenu monarhijsku
vlast. Njegov ustav obezbeđuje vladavinu oligarhije – ne čitavog
nobiliteta već izvesne njegove grupe.
Ovo je prvi pokušaj vojnog osvajanja političke vlasti; primer, za
kojim će ubuduće poći dr. rimske vojskovođe i političari.
Presedane Sulinoj diktaturi ne treba tražiti u starinskoj rimskoj
diktaturi iz vremena samnitskih ratova i borbi patricija sa plebejcima,
već u izvanrednim ovlašćenjima koja su uvođena od vremena borbe
senata protiv Gaja Graha. Sula je zadobio vlast oslanjajući se u prvom
redu na najamničku vojsku koju je stvorio Marije.

Rimska država posle Suline smrti i Spartakov ustanak

1. Italska poljoprivreda polovinom I veka pre n. e. (217. – 225. str.)

5. Lepidov ustanak. Sertorijev rat

Opozicija prema Sulinom režimu

Ubrzo posle Suline smrti opozicija diže glavu. Gradski plebs je


nezadovoljan ukidanjem žitnih distribucija i želi da vrati vlast narodnim
tribunima; vitezovi žele da dobiju sudove; rođaci proskribovanih žele
povratak zemlje i građanskih prava; priličan broj nobila traži
uspostavljanje starog ustava koji bi omogućavao mnogima, a ne šačici
optimata učestvovanje u političkom životu.

Lepidov ustanak

Marko Emilije Lepid, konzul iz 78., prvi ustaje protiv Sulinog ustava.
Lepid je prvo bio Sulin pristalica, stekao na prokripcijama veliku
imovinu, ali zatim prelazi na stranu opozicije. Njemu polazi za rukom da
se u izvesnoj meri obnovi jeftina prodaja žita. Projekat vraćanja ranijih
ovlašćenja narodnim tribunima, odbačen je. Istovremeno u Etruriji
otpočinje ustanak protiv Sulinih veterana. Tamo su poslata oba
66

konzula. Ali, Lepid svoj boravak tamo iskorišćava za pripremu novog


ustanka. Oslanja se na: upropašćene zemljoposednike, Marijeve
veterane i na nezadovoljno stanovništvo posle podele zemlje Sulinim
veteranima.
Lepid kreće na Rim po završetku svog konzulata, ali je potučen na
Marsovom polju. Sulin pristalica Pompej u severnoj Italiji pobeđuje
Lepidovog saveznika Marka Junija Bruta. Brut gine, a Lepid beži na
Sardiniju gde uskoro umire.
Ostatke Lepidovih trupa odvodi jedan od istaknutih Marijevaca –
Marko Perperna u Španiju da bi se sjedinio sa vojskom Kvinta Sertorija,
koja se tamo borila protiv Suline oligarhije.
Kvint Sertorije

Ovo je bio jedan od najvećih vođa marijevske opozicije, poreklom iz


bogate sabinjanske porodice, u mladosti učestvovao u ratu sa
Kimbrima, zatim u savezničkom ratu – hrabar i talentovan komandant.
Za vreme građanskog rata aktivni marijevac, iako čuva nezavisnost
prema Mariju. 83. od marijevske vlade dobija Španiju, kojom upravlja
do 81. kada je pod priotiskom Sulinih trupa primoran da pobegne u
Afriku. Otpočinju godine lutanja, pune opasnosti i avantura. Nekoliko
godina kasnije na poziv stanovništva on se vraća u Španiju gde
otpočinje uspešnu borbu protiv Sulinih pristalica. Španija postaje centar
marijevske emigracije. Sertorije uživa veliki autoritet i među Ibercima
koji ga smatraju oslobodiocem Rima i pripisuju mu božansku snagu. Po
njima Sertorija prati košuta prenoseći mu volju bogova. I njegov stav
prema iberijskom stanovmništvu drugačiji je od rimskih namesnika – on
romanizuje iberijsku aristokratiju. U Oski je osnovana škola u koj se
vaspitavaju aristokratska deca učeći latinski i grčki. Iberci služe i u
njegovoj vojsci, s tim da su komandanti i dalje Rimljani. Od emigranata
je obrazovan senat od 300 ljudi koji po rimskim uziorima upravlja
oblastima koje je Sertorije zauzeo.
Posle spajanja sa ostaciam Lepidovih odreda koje je Perperna
doveo u Španiju Sertorije je nekoloko godina bio u bezbednosti, stupivši
čak i u veze sa Mitridatom i Kilikijskim gusarima.

Borba Pompeja protiv Sertorija

Sulanski senat odlučuje se za vanredne mere i šalje u Španiju Gneja


Pompeja, koji još nije bio biran za magistrata – ovo protivreči
tradicijama, ali situacija je bezizlazna i Pompeju senat bez potvrde
narodne skupštine daje prokonzulska prava i vrhovnu komandu u
Španiji.
U početku Pompej trpi poraze od Sertorija čiji položaj postepeno
postaje sve teži, jer iziskuje sve veće žrtve od svojih iberijskih
saveznika dok u logoru rimskih emigranata počinju nesuglasice. Na čelu
Sertorijeve opozicije staje Perperna. Sertorije je ubijen tokom jedne
gozbe 72. što prouzrokuje raspadanje njegove vojske, pošto Perperna
nije uživao takav autoritet u redovima ustanika. Ubrzo je potučen od
Pompeja, zarobljen i pogubljen. 72. Španija je bila ponovo umirena.
67

Sertorije nesumnjivo predstavlja istaknutog rimskog državnika,


hrabrog i talentovanog vojskovođu koji je prvi od rimskih upravnika
pokazao da ako Rimljani hoće da vladaju provincijama moraju da se
oslanjaju na lokalnu aristokratiju i u tu svrhu se staraju o širenju
romanizacije.

6. Spartakov ustanak

Najveći ustanak robova u antici počinje istovremeno sa ogorčenom


klasnom borbom u samom Rimu, ratom sa Sertorijem i Mitridatom, a
isto tako i bezuspešnom borbom sa gusarima.
Gladijatori (str. 227)

Zavera u kapuanskoj gladijatorskoj školi

U školi Lentula Batijata u Kapui 74. sklopljena je zavera robova uz


učešće oko 200 ljudi. Zavera je otkrivena, ali 70 robova uspeva da se
sakrije na Vezuv.

Spartak i dr. rukovodioci ustanka

Na čelo ustanika staje Spartak. Po Plutarhu poreklom Tračanin,


najamnik u rimskim trupama, beži, zatim zarobljen i predan među
gladijatore. Kasnije zbog fizičke snage i hrabrosti oslobođen i u školi
Lentula Batijata postaje učitelj mačevanja. Po Plutarhu on više liči na
obrazovang Helena nego na varvarina. Dr. vođe ustanka: Kriks, Enomaj
itd.

Prvi Spartakovi uspesi

Ubrzo raste broj ustanika na Vezuvu – njima pritiču robovi sa


susednih poseda, kao i slobodni ljudi, po Apijanu.
Protiv Spartaka poslati su samo lokalni odredi koje su ovi potukli i
zaplenili oružje.
Gaj Klaudije Glaber sa odredom od 3 000 ljudi zauzima jedini put
koji vodi sa Vezuva, ali Spartak naređuje da se od grana divlje vinove
loze opletu merdevine niz koje su se opseđeni spustili i zašli Rimljanima
za leđa. Ovo je druga Spartakova pobeda posle čega snage ustanika
počinju brzo da rastu.
U Kampaniju je poslat pretor Publije Varinije. Spartak najpre
pobeđuje njegove legate, a zatim i samog pretora i ustanak se prenosi
na susedne oblasti.

Nesuglasice među rukovodiocima ustanka

Spartak je nameravao da povede robove na sever Italije, pređe Alpe


i odvede ih u domovinu – Trakiju i Galiju. Kriks je želeo da ih vodi na
Rim. Uzroci nesuglasica su nejasni, ali može se zaključiti po Salustiju da
je u Kriksovoj vojsci bilo Gala i Germana, dok je, po Plutarhu, u
68

Spartakovoj bilo samo Tračana. Sa dr. strane slobodni seljaci koji


pristupaju pokretu nisu bili zainteresovani da se napusti Italija. Rezultat
je podela vojske.

Porazi rimskih vojski

72. senat protiv robova šalje 2 konzula. Jedan od njih u Apuliji, kod
planine Gargana, tuče Kriksov odred – Kriks je ubijen.
Spartak međutim zadaje nekoliko udaraca rimskim trupama,
maršira na sever Italije i kod Mutine odnosi pobedu nad namesnikom
Cisalpijske Galije. Put ka Alpima je otvoren, ali Spartak se izneneda
okreće unatrag. Moguće je da u dolini reke Po i po prialpijskim mestima
gde je srednji zemljišni posed postojao još za vreme Vergilija Spartak
nije mogao da računa na podršku. On kreće u srednju Italiju, i u
Picenumu pobeđuje vojske oba konzula. Sada se pod njegovom
komandom nalazi ogromna armija – po Eutropiju 60 000 ljudi, a po
Apijanu 120 000.
Spartak preduzima sve mere da bi povećao disciplinu; ne prima
prebeglice, zabranjuje prodaju zlatnih i srebrnih stvari, nabavljani su
samo bakar i gvožđe za izradu oružja.
Sa ovakvom vojskom Spartak je nameravao da krene na sam Rim.

Naimenovanje Krasa

U Rimu je sličan strah kao za vreme Hanibala. Senat dodeljuje


izvanredna ovlašćenja pretoru Marku Liciju Krasu (svojevremeno se
borio pod Sulinom komandom).
Sprovodi decimaciju u vojsci koja davno nije primenjivana – u čitavoj
jednoj kohorti izvršeno je pogubljivanje svakog 10 vojnika što je vršeno
pred očima čitave vojske i bilo praćeno mračnim obredima. I pored toga
u početku je njegova borba bezuspešna i on je čak molio senat da se
pozovu Pompej iz Španije i Marko Licinije Lukul iz Trakije.

Spartak na jugu Italije

Spartak odustaje od pohoda na Rim, nastavlja ka jugu računajući da


se prebaci na Siciliju i tamo nađe podršku mnogobrojnih robova. Imao
je dogovor sa kilikijskim gusarima da prebace njegove trupe preko
Mesinskog moreuza, ali ovi nisu ispunili obećanje.
Prebacivanje na splavovima nije uspelo, a propretor Ver učvršćava
sicilijsku obalu. Usled ovoga Spartak je zatvoren u Brutiji i Kras je
naredio da se iskopa dubok rov preko prevlake, od jednog mora do
drugog. Jedne burne zimske noći Spartak naređuje da se mali deo rova
zatrpa zemljom i suvim granjem, preko čega prevodi svoju vojsku. I
pored Krasovog straha da ne krene na Rim Spartak i ovog puta
odustaje, upućuje se u Brundizij – odakle bi se prevezao u Grčku. Ganik
i Kast odbijaju da se pokore ovoj odluci i odvajaju se od Spartaka. Kras
ovo iskorištva, napada otcepljani odred i u krvavoj bici ga sasvim
uništava – poginulo je preko 12 000 robova. Kras želeći da završi sa
69

ustankom pre povratka Pompeja i Lukula odmah kreće u napad na


Spartakovu vojsku.

Spartakova pogibija

71. dolazi do presudne bitke u Apuliji. Spartak pred borbu ubija


svoga konja jer u slučaju pobede će biti mnogo dobrih konja, a u
slučaju poraza mu neće trebati ni njegov sopstveni. U toku borbe je
pobio mnogo protivnika (i 2 centuriona), ali je pokušavajući da se
probije do samog Krasa pao na bojnom polju. Sada se njegova vojska
raspala.
Iz Španije je stigao Pompej koji zajedno sa Krasom između Kapue i
Rima razapinje na krst oko 6 000 ljudi. Pojedini odredi ustanika držali su
se u Italiji čitavu deceniju.

Analiza Spartakovog ustanka

U Spartakovim akcijama ne zapaža se ono što je karakteristično za


dr. krupne ustanke robova, za sicilijske – težnja ka organizovanju
monarhije. Ali Spartak sebi nije stavio u cilj potpuno uništenje
robovlasništva – on je hteo da ih odvede u otadžbinu i vrati im slobodu.
Brzina kojom se kratao svedoči o tome da ga je potpomagalo
stanovništvo Italije: njegove maršrute prolaze kroz mesta nastanjena
plemenima koja su se uporno borila u savezničkom ratu. Pa ipak na
početku pokreta robovi jaki usled svojeg broja nisu slušali Spartaka, već
su se kretali po Italiji i pustošili je. I pored toga on uspeva da povrati
disciplinu i trudi se da uspostavi narušeno jedinstvo: recimo priređuje
svečanu sahranu Kriksa.
No, glavni uzrok poraza nije predstavljalo nejedinstvo ustanika već
to što nisu postojali preduslovi za pobedu revolucije – robovlasnički
sistem bio je još isuviše jak.

Istorijski značaj Spartakovog ustanka

Značajne posledice za rimsku istoriju: pretpostavka je nekih


naučnika da su usled istrebljivanja robova, kao i usled opasnosti od
novog ustanka u pojedinim slučajevima krupna imanja deljena na sitne
parcele i davana pod zakup kolonima U spomenicima iz ovog doba prvi
put nailazimo na upotrebu reči colonus upravo u tom značenju
(zakupci).
Ustanak je doveo do izvesne konsolidacije između nobiliteta i
vitezova. Pompej i Kras, inače takmaci, nisu slučajno izabrani za
konzule za 70. i iako su oboje bili pristalice Sule bili su prisiljeni da
sprovedu niz mera za uspostavljanje ustava iz vremena pre Sule.

Rimska država 60-tih god. I veka pre n. e. (unutrašnja i spoljna


situacija)
70

1. Uspostavljanje ustava iz vremena pre Sule

Kras i Pompej

Kras je pripadao senatorskoj aristokratiji vodeći poreklo od


senatorskog roda – naravno Licinija. Za vreme proskripcija kupovinom
imanja stiče ogromno bogatstvo, koje je uvećavao pomoću svakovrsne
špekulacije – posle požara bi kupovao u bescenje zapaljene kuće, a
zatim bi izdavao u zakup ili prodavao po visokoj ceni. Posedovao je
rudnike srebra zemlju i veliki broj robova, smatrao je bogatim samo
onog čoveka koji može sopstvenim sredstvima da izdržava celu
vojsku.Posedovao je ogroman broj klijenata – ipak posle Suline smrti, za
vreme vladavine Suline oligarhije, on nije uživao neki naročiti politički
uticaj. Kras za svoju pobedu nad Spartakom dobija ovaciju i lovorov
venac.
Krasov takmac Pompej stiče vojnu slavu. Poverena mu je borba sa
marijevcima na Siciliji i u Africi i pri tome su ga vojnici proglasili
imperatorom, a Sula nagradio trijumfom. I jedno i dr. su dotle dobijala
samo lica koja su prethodno zauzimala neku magistraturu. Njegov
položaj je učvršćen pobedama nad: Junijim Brutom (Lepidovim
pristalicom, Sertorijem, kao i nad ostacima Spartakovih trupa). Ali on je
bio i jedan od krupnih magnata, poseduje zemlju u Picenumu i u
provincijama (u prvom redu u Španiji), imao je razvijenu klijentelu i
najzad uživao je popularnost među svojim vojnicima.
Kao i pre Graha, senatorska oligarhija sprečava uzdizanje pojedinih
svojih članova. Zato Pompeju po povratku iz Španije nije dozvoljeno
dodeljivanje zemlje njegovim vojnicima, nije proslavio trijumf i nije
dobio konzulat. Ove okolnosti naterale su ga da se približi vođama
populara. Zbližavanje vojskovođa sa vođama demokratije
simptomatično je za sledeći period. Prvi traže oslonca u narodnoj
skupštini da bi dobili svoja naimenovanja, a dr. u vojsci, radi borbe sa
senatom u pitanjima spoljne i unutrašnje politike. Nesumnjivo je
ovakvoj konsolidaciji raznih grupa tj. dogovoru Pompeja i Krasa sa
vođama populara i popustljivosti senata (na kraju ipak pristaju na
trijumf i konzulat Pompeja) doprineo ustanak robova. Kras priređuje
gozbu na 10 000 stolova i razdaje narodu žita za 3 meseca, ali period
sporazuma sa njegovim kolegom po konzulatu Pompejem nije bio čvrst.
Ni jedan ni dr. nisu raspuštali svoje vojske sem pred kraj njihovog
konzulovanja kad je došlo do njihovog izmirenja.

Zakoni iz 70.

Za konzulata Krasa i Pompeja 70. u potpunosti je uspostavljena


vlast narodnih tribuna i dužnost cenzora, a po zakonu Aurelija
reformisani su sudovi; sudske komisije od sada se satoje od
predstavnika triju grupa: senatora, vitezova i erarnih tribuna (ranije
plebejske starešine, u I veku, sloj koji zauzima prvo mesto iza vitezova).
71

Verov proces

Gaj Ver (bivši namesnik Sicilije) bio je čuven po svojim


iznuđivanjima i zloubotrebama na Siciliji. Njegova samovolja je došla
dotle, da je naredio da se podvrgne mučenju jedan rimski građanin a
zatim razapne na krst, jer je samo želeo da se požali na njega.
Nesrećnik je pred smrt ponavljao: “Ja sam rimski građanin”, a Ver je
rekao: “Neka pogleda … na otadžbimu. Neka umire gledajući zakone i
slobodu.”
Sudska reforma otpočinje istovremeno sa suđenjem Veru. Tužbu
podiže Marko Tulije Ciceron (106. – 43.).
Među prvim njegovim odbranama – proces Rosciju – iako se time
indirektno zamerao Sulinim pristalicama. 75. on je kvestor na Siciliji –
popularan. Tamo vodi proces Veru, u sudskoj komisiji sede Suline
pristalice; ali su posle izdavanja Aurelijevog zakona šanse bile
očigledno na Ciceronovoj strani. Uviđajući ovo Ver dobrovoljno odlazi u
izgnanstvo.

2. Borba Pompeja sa gusarima

Porast gusarstva

Oslonac piratima bili su primorski gradovi, Kilikija i ostrvo Krit. Kod


njih su se nalazila utočišta odbeglih robova. Gusarstvo se posebno
raširilo od vremena Mitridatova rata na Sredozemnom moru.
Gabinijevi zakoni

Više ekspedicija upućenih protiv gusara propadaju. Za njih se


posebno zalažu populari. 67. narodni tribun Aul Gabinije podnosi zakon
sa predlogom mera protiv gusara. Pompej na osnovu toga dobija
izvanredna ovlašćenja, tj. kao prokonzul dobija imperium od Herkulovih
stubova kroz ceo Mediteran na 50 milja od morske obale. Može da
postavlja legate sa pretorskim ovlašćenjima i 2 kvestora. Raspolaže
državnom blagajnom, prihodima provincija i vazalnih država. Pod
njegovom komandom je velika armija i flota od 500 ratnih lađa.

Pompejeva borba protiv gusara

More je podeljeno na 30 okruga sa posebnim komandantom na čelu


svakog, koji su osvajali gusarske brodove i gonili ih u zasede. Posle
očišćenja zapadnog Sredozemlja Pompej odlazi u Kilikiju gde ruši
nepristupačne tvrđave. Čitava operacija završena je za 3 meseca.

3. Situacija na Istoku i Manilev zakon

Mitridat VI. Tigran Veliki

Posle rata sa Sulom pod Mitridatom je ostao znatan deo crnomorske


obale, on je težio da potčini oblasti između pontijske i bosforske
72

kraljevine. Učvršćava i reorganizuje vojsku po rimskom uzoru i teži da


sebi obezbedi podršku moćnog jermenskog kralja Tigrana II Velikog
(koji koristeći se nemirima u Partiji širi svoje granice u dubinu Azije,
Medija Atropatena – Azerbejdžijan– od parćanske vazalne kraljevine
pretvara se u Jermensku).
Tigran osvaja Mesopotamiju, Kapadokiju i Kilikiju i veći deo Sirije (na
poziv grčkih gradova nezadovoljnih poslednjim Seleukidima).
Tigranokerta – nova prestonica između Jermenije i Mesopotamije.
Tigran sebe smatra naslednikom Darija i Kserksa koje podržava u
običajima i politici. Rimljani se nisu mešali u porast njegove moći, dok
je Mitridat stupio u brak sa Tigranovom kćerkom.

II Mitridatov rat

Do sukoba između Mitridata i Rima dolazi ubrzo posle Sulinog


odlaska. U želji da opljačka oslabljenog suseda, Pontijsku kraljevinu
napada Lucije Licinije Murena pod izgovorom da Mitridat ne izvršava
uslove Dardanskog mira ali doživljava poraz 83. – 82. što se naziva II
Mitridatovim ratom. Mitridat se obratio Suli i i intervencijom ovog,
Dardanski ugovor je u potpunosti obnovljen.

Početak III Mitridatovog rata

Traje od 74. – 64., povod su prilike u Bitiniji, koju pred svoju smrt
Nikomed III Filopator zaveštava Rimu. Mitridat nastupa kao zastupnik
interesa Nikomedovog sina i objavljuje Rimu rat. Sa Sertorijem
zaključuje ugovor. Uživa podršku gusara sa čijom je pomoći stvorio
znatnu flotu. Vojska mu je podeljena na nekoliko armija koje kreću u
raznim pravcima. Senat rat poverava konzulima iz 74. – Luciju Liciniju
Lukulu i Marku Aureliju Koti.

Lukul na istoku

Mitridat pobeđuje Kotinu vojsku u Bitiniji, zauzima gotovo čitavu


obalu Helesponta, ali ga uskoro Lukul istiskuje iz svih osvojenih oblasti
pa čak i iz same Pontijske kraljevine. Mitridat je prinuđen da pobegne
Tigranu 71. koji je odbio da izda svog zeta – povod za Lukulov pohod u
Jermeniju. I pored prvih uspeha Lukulov položaj je bio težak –
nezadovoljstvo rimskih poslovnih ljudi u provinciji Aziji i u vojsci gde je
zaveo strogu disciplinu. U Rimu su mu prebacivali da odugovlači rat –
ovo je sve pomoglo Mitridatu da se učvrsti u Pontijskoj kraljevini.
Mamilijev zakon

66. Gaj Mamilije, narodni tribun, podnosi komicijama predlog o


prenošenju vrhovne komande u ratu sa Mitridatom na Pompeja u čiju
odbranu ustaje Ciceron koji je tada bio pretor (govor vidi na str. 237).
Zakon prolazi bez teškoća i Pompej dobija izvanrena ovlašćenja i to čak
dok je još u odsustvu.
73

4. Pompejevi pohodi

Mitridatov poraz

Kada je Pompej preuzeo komandu Lukul je već bio završio najveći


deo posla. Od Parta Pompej dobija obećanje da će napasti na Tigrana.
Njegova flota zauzima obalu od Fenikije do tračkog Bosfora. Leta 66.
oni ponovo ulaze u Pontijsku kraljevinu. Mitridat računa na partizanski
odbrambeni rat, ali Pompej stiže njegovu vojsku i pobeđuje je na
Eufratu. Tigran iz straha odbija da primi Mitridata , koji beži u Kalhidu, a
odatele u svoje Bosforske posede, Tigran se predaje Pompeju koji mu
vraća kraljevinu – Jermenija više nije mogla da vodi samostalnu politiku.
Pompej u Zakavkazju

65. Pompej je u Zakavkazju, dolazi do Fazisa, ali lokalna plemena


mu zadaju velike gubitke, iako ih Pompej pobeđuje u nekoliko sukoba i
on odustaje da preko kavkaske obale stigne u Bosforsku kraljevinu.
Zadovoljava se zvaničnim priznanjem zavisnosti od Rima – Albanaca,
Iberaca – čista formalnost po Momzenu. Kavkaz je još jednom pokazao
svoj svetsko–istorijski značaj, kao i persijska i grčka osvajanja i rimska
najezda naišla je tu na svoju krajnju granicu.

Stvaranje novih provincija

Pompej se vraća u Jermeniju, pa odatle kreće ponovo na Pont i


završava njegovo osvajanje. Znatan deo je prisajedinjen provinciji
Bitiniji a čitava oblast je pretvorena u provinciju Bitiniju i Pont.
64. on kreće u Siriju, gde rasprave između poslednjih predstavnika
Seleukida, raznih sitnih kneževina i grčkih gradova prelaze u građanske
ratove (po oslobođenju od jermenskog kralja). Gladajući na Siriju kao na
posed Rima on odstranjuje niz sitnih dinasta i reguliše prilike po grčkim
gradovima. U Judeji on se na molbu partije Fariseja, meša u dinastički
spor dva brata. 63. kreće na Jerusalim koji predaju sveštenici, ali je
hram osvojen tek posle opsade. Štićenik sveštenika – Hirkan, koga on
podržava, priznat je za prvosveštenika i etnarha (ali ne kralja). Judeja
gubi teritorije koje je osvojila pred kraj II i na početku I veka, pre svega
grčke gradove i smatra se sastavnim delom nove provincije Sirije.

Mitridatova smrt

Posle neuspeha na Pontu i u Jermeniji, on nalazi utočište u svojim


Bosforskim posedima i sprema se za upad u Italiju. Rimska blokada
gradova, na krimskoj obali nepovoljno utiče na grčke gradove koji su uz
to nezadovoljni Mitridatovim savezom sa skitskim dinastima. U
Fanagoriji izbija ustanak koji nailazi na odjek i na Hersonesu, u Teodosiji
i Nimfeju. Nezadovoljstvo je vladalo i u vojsci. Situaciju koristi
Mitridatov sin Farnak i ustaje protiv oca, koji napušten od svih
pokušava da se otruje, neuspevši naređuje robu da ga ubije. Za vreme
opsade Jerusalima Pomeju stiže vest o smrti Mitridata VI Eupatora.
74

Farnak objavljuje bezuslovnu kapitulaciju; ostavljeni su mu Bosforski


posedi; priznat je za priljatelja Rima; Fanagorija je proglašena
slobodnom.
Rezultat Pompejevih pohoda je stvaranje novih provincija i stupanje
u komplikovane odnose sa raznim azijskim dinastijama. Na Istoku
rimska teritorija se sada neposredno graniči sa Parćanskom (osvojili
čitavu Mesopotamiju). Na početku Pomejevog pohoda – Parti su u
savezu sa Rimljanima protiv Tigrana, ali priznavanje jermenskog kralja
za prijatelja, menja stanje. Iako su Rimljani često štetili interesima Parta
u korist ostalih vazalnih kraljeva i saveznika ovi nisu istupali protiv njih
zbog blizine ogromne Pomejeve vojske. 62. on je smatrao da mu je
misija završena, i vraća se u Rim.

Nov stadijum rimske provincijske politike

Pompejeva osvajanja predstavljaju dalji razvoj rimske provincijske


politike, koji je počeo od vremena Marija i Sule. Osvajanja uvećavaju
prihode rimske državne blagajne (godišnji prihodi od tributa povećani
za 70 %, otvoren put rimskom zelenaškom kapitalu). Na dobitku su
vitezovi koji su ranije isticali Pomeja protiv Lukula. Skoro sve
grandiozne špekulacije koje pominje Ciceron u svojim govorima vezuju
se za Pomejeve pohode.
On podržava sistem vazalnih kneževina, ali podvlači svoje
pokroviteljstvo nad Grčkim gradovima. Osniva niz gradova – doprinos
prodiranju helenističke kulture na Istoku. Od vremena Pompeja,
Rimljani se pojavljuju kao naslednici helenističkih osvajača – dijadoha i
epigona.

5. Politički život na početku 60-ih g. I veka pne

Izbori magistrata

Reforme iz 70-ih i sledećih godina zadaju udarac Sulinoj oligarhiji, a


odluke narodne skupštine ponovo stiču veliki značaj (npr. dva zakona o
izvanrednim ovlašćenjima Pompeja). Posle 12-godišnje vladavine
oligarhije demokratija ponovo jača.
Veliku ulogu u političkom životu imaju izbori magistrata – zavise od
najviših senatorskih krugova i centurijatskih komicija. Kandidati teže da
svim sredstvima privuku birače jer im je izborom za magistrate
omogućeno da dobiju magistrature u provinciji (uveo Sula i uglavnom
se i dalje primenjuje) – izvor bogaćenja. – str. 240

Uloga gradskog plebsa


75

Osnovna masa birača je gradski plebs, koji u državnim i privatnim


distribucijama vidi jedno od svojih osnovnih prava. Zato i imaju politički
uspeh istaknuti maganati koji su raspolagali ogromnim sredstvima i
oslanjali se na široku klijentelu. Principalna politička pitanja u toku
predizborne agitacije stavljaju se na drugo mesto.
Vojni uspesi igraju veliku ulogu tokom izbora. Povećava se značaj
veterana i isluženih vojnika među biračima.
Raznovrsni su metodi borbe. Veliku ulogu imaju “invektive” – lični
napadi na protivnika koji često dolaze do klevete što nije osuđivano.
Drže se demokratski govori, vode se odgovarajući sudski procesi i
narodu daju obećanja – tako postupa do 64. Ciceron a još doslednije i
Cezar.
Gaj Julije Cezar

Iz patricijskog roda Julijevaca vode poreklo mnogi magistrati. Mati


mu je pripadala plebejskom rodu Aurelijevaca. Marije – oženjen
njegovom tetkom, izdejstvovao mu je izbor za Jupiterovog sveštenika
(Flamen dijalis), stupio je tada sa Kornelijom, Cininom ćerkom, sa
kojom nije hteo da se razvede na Sulin zahtev. Nekoliko godina provodi
u Aziji i vraća se u Rim posle Suline smrti. Nije učestvovao u politici za
vreme Sertorijevog rata mada simpatiše populare. Troši ogromna
sredstva na sticanje popularnosti. 68. je kvestor. U posmrtnim
govorima tetki Juliji i ženi Korneliji veliča Julijevce. Istovremeno je
veličao i vođe populara Marija i Cinu. 67. i 66. brani zakon Gabinija i
Manilija, tih godina je pristalica zbliženja Pomeja sa popularima ali za
vreme njegovih pohoda na Istok, približava se Krasu. 65. Kras je cenzor
a Cezar edil. Vraća likove Marija na Kapitol uprkos negodovanju Sulinih
pristalica. Pokazuje se kao obnavljač partije populara.
Kao cenzor, Kras predlaže dodelu građanskih prava stanovništvu
Transpadanske Galije i priključenje Egipatske kraljevine Rimu kao
provincije sa ciljem slabljenja Pomejevog uticaja na Istoku. Senat odbija
predloge. Kras je stalno nailazio na otpor svoga kolege po cenzuri tako
da su cenzori vratili svoja ovlašćenja, ne izvršivši cenz i ne revidiravši
čak ni spisak senatora za 65.
Prva Katalinina zavera

66. – prvi pokušaj dobijanja najviših položaja putem zavere,


sklopljene u tajnom udruženju ljudi povezanih zakletvom vernosti –
coniuratio. Jedan od glavnih inicijatora zavere je Lucije Sergije Katilina
(108. – 62.) – iz propalog patricijskog roda Sergijevaca; pristalica Sule i
učesnik u proskripcijama; 68. pretor (pomoću Sulinih pristalica); potom
upravlja provincijom Afrikom; 66. povratak u Rim i borba za konzulat,
ali je od afričke delegacije optužen za iznuđivanje i kanditatura je
odbačena – povod za zaveru.
Glavni učesnici su propali nobili, a pristalice aristokratska omladina
italskih kolonija i municipija. Neki izvori kao učesnike pominju Krasa i
Cezara. Okolnosti zavere nisu dovoljno poznate. Ona nije uspela, ali nije
bilo posledica jer su u nju umešani istaknuti senatori (samo je
Kalpurnije Pizon upućen kao kvestor u Španiju). Kako 64. nije uspeo da
76

postavi svoju kanditaturu (proces sa afrikancima se otegao) uzima


aktivno učešće u izbornoj borbi za konzula. Zato sklapa drugu zaveru u
koju ponovo uvlači uglavnom mlade osiromašene nobile. Glavni
suparnik Ciceron doznaje za ovu zaveru i koristi je u izbornoj borbi.
Bojeći se agitacije Katilininih pristalica među plebsom, senat raspušta
kvartalne kolegije koje su se sastojale od dem. elemenata. Na izborima
za Cicerona sada pored vitezova i populara glasaju i neki senatori, u
strahu od nereda u slučaju pobede Katilininih ljudi. Ciceron prolazi kao
prvi konzul, a gaj Antonije (Katilinin pristalica) kao drugi. Ciceron ga
odmah privlači na svoju str. odrekavši se unosne provincije makedonije
u njegovu korist. Katilina je bio treći – opet nije izabran za konzula.

Projekat agrarnog zakona Servilija Rula

64. narodni tribun – Publije Sulpicije Rul sprovodi projekat zakona o


dodeljivanju zemlje sirotinji. Predviđeno je osnivanje novih kolonija
isključivo u granicama Italije. Namera je da se podeli u prvom redu još
nedirnuta državna zemlja ager publicus u Kampaniji. Kako je ona bila
nedovoljna, zamišljena je organizacija kupovine privatnih italskih
zemljišta u širokim razmerama – ona su trebala da se otuđuju uz
saglasnost vlasnika koji su za njih dobijali punu vrednost. Sredstva za
sprovođenje reforme dobila bi se od prodaje državnih zemljišta u
granicama svih provincija. Projekat obuhvata prodaju privatnim licima
prava na korišćenje raznih prihoda u provincijama. Po njemu je trebao
da se široko iskoristi i ratni plen Pomeja. Zemlju su trebali da dobiju
slabo imućni građani, pre svega seoskih a zatim i gradskih triba.
Reforme je trebala da sprovede komisija od 10 lica sa najširim
ovlašćenjima u čijem sastavu je trebalo da bude i S. Rul. On je
nesumnjivo imao u vidu oslobođenje Rima od izvesnog dela
proleterskih elemenata.
Ciceron (još nije konzul) ustaje protiv Rulovog zakona u senatu a i
63. kao konzul još 2 puta. On je nastojao da gradski plebs, koji je bio
malo zainteresovan za dobijanje zemlje, odvoji od seoskog.
Rulov zakonski projekat nije iznesen na glasanje; Rul ga je povukao.
Njegov poraz svedoči o opadanju rimske demokratije. Usled
propadanja seljaštva seoski plebs izgubio je politički uticaj. Znatan deo
bivših italskih saveznika koji su dobili prava građanstva posle
savezničkog rata, faktički nije mogao da učestvuje u političkom životu.

6. Katilinina zavera

Ciceron je obećao narodu da će za vreme njegovog konzulata u


državi vladati dokolica, a kasnije je često zamarao time kako je država
njemu dugovala za spasenje od prevrata.
63. – vanredna napetost političkog života. Za to vreme pojačao se
uticaj Cezara. 64. i 63. on je nesumnjivo umešan u Katilininu zaveru i
istovremeno nastavlja borbu protiv ostataka Sulinog režima i vladavine
optimata.
77

Procesi iz 64. i 63.

64. Cezar poziva na sud dvojcu Sulinih pristalica za ubistvo


proskribovanih građana; samim tim kao da se ukidala od Sule
proklamovana nekažnjivost za takva zlodela. Procesi iz 64. i 63. upereni
su protiv izvanrednih zakona koji su ograničavali suverenitet n.
skupštine; nose nesumnjivo agitacioni karakter; svedoče o radikalnim
nastrojenjima rim. plebsa.

Dužničko pitanje

Tokom 60-ih g. dobija posebnu aktuelnost, jer proletarizacija rim.


slobodnog stanovništva nije prestajala (zbog konkurencije robovskog
rada). Za zakonsko mešanje u odnose dužnika i poverilaca
zainteresovani su razni soc. krugovi.

Katilinin program

Odlučio se da postavi svoju kanditaturu za konzula u 62., istakavši


kao glavnu političku parolu – tabulae novae tj. kasaciju dugova. U
prošlosti pristalica Sule i optimata, Katilina se 63. pojavljuje kao
branilac sirotinje.
Njegova agitacija je imala izvesnog uspeha, podržavaju ga propali
nobili, aristokratija u dugovima, željna najviših položaja kako u Rimu
tako i u municipijima. Sprovodi agitaciju među propalim Sulinim
veteranima. U Etruriji centurion Manlije od njih formira oružane odrede,
koje je u slučaju potrebe mogao da upotrebi za ratne akcije. Cicerona
su nameravali da uklone nasilnim putem.
Njegov politički program bio je neodređen. Svodi se na osvajanje
konzulske vlasti putem izbora ili nasilja a za kasnije predviđa
ograničavanje vlasti senata. Ciceron je pažljivo pratio rad zaverenika.
Ciceronova taktika

Na konzulskim izborima koje je sprovodio on se pojavljuje u oklopu


ispod toge praćen stražom mladih vitezova sa ciljem da demonstrira
mirnim građanima da su konzuli i država u opasnosti. Ipak zbog mnogo
uglednih zaštitnika nije bilo moguće preduzeti odlučne mere protiv
Katiline. Tek 21 oktobra na obaveštenje o konspirativnom sastanku na
kome je utvrđen rok za prevrat, Ciceron uspeva da postigne donošenje
senatske odluke o donošenju izvanrednih ovlašćenja konzulima.
Ciceronova demonstracija i potkupljivanje birača odigrali su svoju
ulogu: vladajući krugovi robovlasnika plaše se ustanka i Katilina ponovo
propada na izborima. U Rimu se šire vesti o nemirima po mnogim
mestima pre svega o ustanku Manlija u Etruriji. Katilina je i dalje
ostajao u Rimu, gde ima veliki broj pristalica u senatu. Bez direktnih
dokaza njegovi protivnici nisu mogli da deluju protiv njega.
Kada je u noći između 6 i 7 novembra na tajnom sastanku Katlininih
ljudi doneta odluka da se iskoriste Manlijeve trupe, povede ofanziva na
Rim, osvoji grad i svirepo razračuna sa protivnicima (pre svih Cicerona),
78

Ciceron odlučuje da odlučno dejstvuje ( novembra sastaje se senat i


Ciceron u govoru otvoreno optužuje Katilinu za spremanje oružanog
ustanka. Senatori otvoreno izražavaju svoju solidarnost sa konzulom.

Katilinin odlazak iz Rima

Još iste noći Katalina beži iz Rima u Etruriju, Manliju. Ciceron


pokušava da unese spokojstvo novim govorom, sutradan. Katilinu na
čelu zaverenika zamenjuje Publije Kornelije Lentul, konzul iz 71.,
jednovremeno isključen iz senata zbog nedoličnog života – slabe
inicijative. Zaverenici sastavljaju nov plan za prevrat – izvršenje na dan
praznika Saturnalija (17. dec.). U pregovorima su sa poslanicima
galskog plemena Alobrožana (u to vreme u Rimu) kojima obećavaju u
slučaju uspeha bogate nagrade, ako im pomognu.

Hapšenje zaverenika u Rimu


Alobrožani izdaju zaverenike Ciceronu – razlog za hapšenje glavnih
učesnika. Ciceron dobija vanredna ovlašćenja i u senatu je predmet
zaverenika pretresan 3. dec. U svom govoru Ciceron optužuje
uhapšenike da su hteli da pokrenu robovski ustanak u Italiji, zapale
grad i gotovo sasvim istrebe stanovništvo. Ciceron još u prvom svom
govoru protiv Katiline pokazuje da je pristalica optimata i opravdava
obračunavanje sa Grasima i Saturninom. U govoru iz 3. dec. on
opravdava Sulu i smatra za pobunjenike Marija, Sulpicija Rufa… Po
Salustiju plebs koji je isprva željen prevrata sada menja mišljenje, na
šta je najviše uticala opasnost od požara.

Pogubljenje Katilininih pristalica

5. dec. pretresano je pitanje kažnjavanja uhapšenika. Prvo su


izrečena mišljenja za pogubljenje, ali Cezar i Kras koji su bili umešani u
zaveru predlažu razašiljanje po municipijima, jer pogubljenje protivreči
rimskim zakonima koji su na snazi. Neki senatori prilaze ovom
mišljenju, ali Ciceron prekida glasanje i održava govor u kome dokazuje
nužnost stroge kazne za koju se izjašnjava i Marko Porcije Katon Mlađi
koji je u ovo vreme tek počinjao svoju političku karijeru. Iste večeri sva
5-orica su bili zadavljenji u Mamertinskoj tamnici. Na prvoj senatskoj
sednici Ciceron je prozvan ocem otadžbine.
No, poslednjeg dana svog konzulovanja kada je Ciceron želeo da
održi govor n. tribun Metil Nepot stavlja svoj veto uz odobravanje
prisutnih, a zatim je Ciceron prilikom predaje punomoćja dodao da je
spasao Rim. Po Dionu Kasiju ovo je izazvalo razdraženje i nimalo nije
doprinelo njegovoj popularnosti. Zato je porasla Cezarova. Cezarove i
Krasove veze sa senatom nisu Ciceron dozvolile da ih nazove
Katilininim pristalicama. Cezarova demokratska agitacija 63. mu donosi
preturu za 62., a iste 63. izabran je za velikog pontifika.

Bitka kod Pistorije i Katilinina smrt


79

Početkom sledeće godine Katilina je na čelu vojske veterana


potučen u Etruriji blizu grada Pistorije. Pošto je video svoju vojsku
razbijenu, on jurne u najgušću gomilu neprijatelja i boreći se padne
proboden. I pored toga što je Katilinin program nosio masovni karakter,
on nije ličio na ranije akcije demokratije. U programima braće Graha,
Saturnina, Livija Druza i čak Sulpicija Rufa, centralno mesto zauzimao
je određeni zakonski projekt. Kod Katiline je u prvom planu stajalo
osvajanje vlasti i on je ne obazirući se na izborne parole išao Sulinim
putem. Ni prelaz na monarhiju nije u širim slojevima rimskog društva
nailazio na potrebnu podršku. Za Republiku su se zalagali mnogi – kako
optimati, tako i populari. Ciceron je umeo time da se koristi. Najzad
organizacija je nosila konspirativan, zaverenički karakter. I pored
mržnje prema optimatima masa nije bila za nasilje. Ipak plebejci su
čuvali Katilininu uspomenu. 5 god. kasnije Ciceron je prognat iz Rima
zbog nezakonitog ubistva Katilininih pristalica. Odredi Katiline posle
smrti svojeg vođe, borili su se zajedno sa ostacima Spartakove vojske.

Prvi trijumvirat i pokorenje Galije

1. Pompejev povratak

Partija optimata posle Katilinine zavere

U borbi protiv Katiline dolazi do novog ujedinjenja nobiliteta i


vitezova. Senat je povratio svoj raniji značaj i u sledećem periodu se
pokazuje kao čuvar temelja aristokratske Republike, tradicionalne
rimske libertas (slobode) – ideolog je Ciceron. On raskida sa
popularima, ali se u pol. pitanjima nikad nije odlikovao
postojanošću. Kod optimata veliki značaj stiče Marko Porcije Katon
Mlađi. On je pristalica republike, starine, stoičke filozofije; ideal mu
je Katon Stariji. Još kao kvestor reformiše upravu erarijem (državna
blagajna). Katonovo poštenje i beskompromisnost ulaze u poslovicu.
63. njegov energični govor, kada je podržao Ciceronovo
mišljenje, odlučuje sudbinu Katilininih pristalica. 62. kao n. tribun
istupa protiv kolege Kvinta Metela Nepota, koji se kao Pompejev
pristalica zalagao da se ovome dodele vanredna ovlašćenja po
povratku sa istoka. Kras se privremeno povlači iz politike posle
Katilininog poraza dok Cezar, pak, deluje u korist Pompeja. Dolazi
do uličnih nereda, senat proglašava vanredno stanje, ali uglavnom
zahvaljujući Katonovoj intervenciji, planovi Nepota i Cezara nisu se
ostvarili.
U Rimu je povraćen mir, no mnogi su se bojali Pompejevog
povratka plašeći se da bi on kao Sula, mogao da osvoji vlast
oslonivši se na svoju vojsku. Po završetku preture Cezar dobija
dužnost u Španiji. Ali, njegovi mnogobrojni poverioci nisu hteli da ga
puste iz Rima sve dok ne isplati ogromne dugove – uspeva da ode
samo uz pomoć novčane pomoći i jemstva Krasa.

Pompejev položaj posle njegovog povratka u Italiju


80

62. njegova flota stiže u Brundizij. Uprkos svakom očekivanju


Pompej je raspustio trupe. Ne ulazeći u grad on je očekivao svoj trijumf
– očigledno je očekivao da mu ratna slava obezbedi prevlast u državi.
Sa dr. str. imao je u vidu da osvajanjem vlasti neće naići na simpatije
optimata koji se još sećaju Katiline. Udruživanje, pak, sa popularima i
istupanje protiv postojećeg poretka moglo mu je izgledati kao rizik koji
dovodi u opasnost rezultate njegove dotadašnje aktivnosti. U senatu
gde veliki uticaj vrši Lukul prema Pompeju se odnose neprijateljski, isto
kao i u redovima populara. Dec. 61. (tačno godinu dana pošto se vraća)
Pompej proslavlja sjajan trijumf, ali u pol. pogledu ostaje izolovan.
Senat odbija njegovu kandidaturu za konzulat, kao i njegov zahtev za
bezuslovnim potvrđivanjem svih njegovih mera na Istoku. Lukul je
insistirao da budu priznate njegove sopstvene naredbe u istočnim
oblastima – senat pristaje samo na pretresanje svih promena koje je
Pompej izvršio u istočnim zemljama – ali to nije ni malo zadovoljavalo
Pompeja. Nije prošao ni agrarni zakon n. tribuna Flavija kojim se
predlagalo da se Pompejevim veteranima podeli zemlja.

2. Prvi trijumvirat

Cezarov povratak iz Španije

Cezar se vraća 60. Za kratko vreme svog upravljanja uspeo je da


pobedi Luzitance, obnovi ruiniranu privredu provincije i svoje
finansije – on se vraća kao bogat čovek. I on se zaustavlja pred
Rimom očekujući trijumf i boreći se za odobrenje da u odsustvu
postavi svoju kandidaturu za konzulat. Ovo izaziva reakciju senata.
Onda, odrekavši se trijumfa, dolazi u Rim lično učestvuje u izborima
za konzula i pobeđuje za 59. Njegovi protivnici uspevaju da
sprovedu izbor Marka Kalpurnija Vibula – ekstremnog optimata,
pasivnog čoveka – za Cezarovog kolegu.

Tajni sporazum između Cezara, Pompeja i Krasa

Ogroman uticaj imalo je to što je Cezar umeo da iskoristi pol.


situaciju i izmiri Pompeja sa Krasom, koji su obojica bili bez podrške
senata i istovremeno u međusobnoj zavadi. 3 moćna čoveka u Rimu
(Pompej, Cezar i Kras) sklapaju sada nezvaničan (privatni) savez uz
obavezu da će jedan dr. pomagati – udruživanje u istoriji poznato
kao Prvi trijumvirat. Najuticajniji trijumvir bio je Pompej: ratna slava
i vojnici koje je raspustio kućama, kao i uticaj na provincije. Jedan
od glavnih ciljeva saveza bilo je ostvarenje Pompejevih zahteva koje
senat nije ispunio. Cezar popularan među plebsom, on za sobom
ima slavu obnavljača Marijeve partije. Krasovo bogatstvo ušlo je u
poslovicu.
Svaki ima prijatelja među nobilima i razvijenu klijentelu (u
klijentskim odnosima sa njima čitavi gradovi – i u Italiji i po
provincijama). Trijumvirat je učvršćen dinastičkim brakovima –
81

Pompej se oženio Cezarevom kćerkom Julijom, a Cezar Kalpurnijom,


kćerkom jednog istaknutog pristalice trijumvira.

Partija optimata i trijumviri

Ovaj sporazum senatori dočekuju neprijateljski. Pristalica


senatora Marko Terencije Varon izdaje satire pod naslovom
“Troglavo čudovište”. Posebno energično se protiv njih bori Marko
Porcije Katon. Za vreme Cezarove borbe da u odsustvu bude
izabran za konzula i kad su neki senatori počeli da naginju na
njegovu stranu Katon govori u senatu čitav dan bez prekida čime
sprečava donošenje odluke, jer su senatske sednice mogle trajati
samo do zalaska sunca.
Cezarov konzulat

Senat je ipak nemoćan pred trijumvirima. 59. kao konzul Cezar


sprovodi 2 agrarna zakona – isti principi kao kod projekta agrarnog
zakona Servija Rula, iako su razmere tih zakona skromnije. Pod
deobu potpadaju još nepodeljena italska zemljišta. Zemljišne
parcele dobija 20 000 ljudi, prevashodno Pompejevi veterani,
siromašni građani sa najmanje 3 dece. U senatu oštra opozicija, ali
senat ih iznosi pred n. skupštinu. Pompejevi vojnici javljaju se na
forum sa oružjem ispod toga. Katon i Bibul su nasilno udaljeni. Na
intercesiju (protest, prigovor) tribuna Cezar nije ni obratio pažnju. U
cilju sprovođenja zakona izabrana je komisija od 20 lica (20
senatora među kojima i Ciceron). Pod pretnjom, senatore teraju da
se zakunu na vernost zakonu. Samo su Katon i još 1 senator uporno
odbijali, ali su je na kraju i oni položili.
Posebnim zakonom potvrđene su Pompejeve mere na Istoku.
Takođe je snižena otkupna suma poreza u Aziji – zbog Krasa i
njegovih prijatelja vitezova, sproveden je Julijev zakon o iznuđivanju
kojim je povećana kazna za iznuđivanje u provincijama i
kompetencija provincijskih namesnika učinjena određenijom …
Po zakonu n. tribuna Publija Vatinija, Cezar dobija na upravu
Cisalpijsku Galiju i Iliriju, sa rokom od 5 godina, vanredno širokim
ovlašćenjima i pravom da mobiliše vojsku od 2 legije. I rok i
ovlašćenja su neuobičajena – jedini presedan bio je Manlijev zakon o
Pompejevom komandovanju na Istoku. Po smrti namesnika
Transalpijske Galije senat i tu oblast daje Cezaru. Ova provincijska
uprava Cezaru će pribaviti vojnu slavu, bogatstvao i odanu vojsku.
Klodijev tribunat

Za 58. su izabrani konzuli – pristalice trijumvira, a među n.


tribunima Publije Klodije. Pošto patriciji nisu mogli biti izabrani za n.
tribune, Klodije je prešao u plebejce. Klodije je služio u Lukulovoj
vojsci, pokušavao je čak da digne ustanak protiv njega; polit.
karijeru prvo počinje optužbom Katiline za iznuđivanje, a zatim je i
sam možda među njegovim pristalicama. 62. u vreme praznika u
čast Dobre boginje, kome su smele prisustvovati samo žene,
82

obučen u žensko provlači se u kuću vrhovnog pontifika Julija Cezara,


na sastanak sa njegovom ženom Pompejom. Cezar odustaje od
tužbe za skrnavljenje svetinje, ograničivši se na razvod. Ciceron je
sa dr. str. tražio osudu, što dovodi od međusobne mržnje između
Klodija i Cicerona.
Po stupanju na dužnost Klodije preduzima sve mere da učvrsti
Cezarov uticaj među siromašnim plebsom. Početkom 58. sprovodi 4
zakona.
1. ukinuto je plaćanje žita koje je mesečno deljeno neimućnom
plebsu
2. obnovljeni kvartovski kolegiji, politički klubovi koje je senat 64.
zatvorio u vreme borbe protiv Katiline
3. ograničena vlast cenzora pri sastavljanju senatskih spiskova,
čime Klodije sebi privlači one senatore kojima je pretilo
isključenje
4. zabranjeno je višim magistratima da za vreme komicija
posmatraju nebeska znamenja, jer su se optimati ovim izgovarali
pokušavajući ponekad da donesene zakone proglašavaju
nevažećim
Klodije se okružio odredima sastavljenim od robova i proletera.
Komicije poslušno primaju sve njegove predloge. Klodije je u svojoj
demagoškoj politici išao mnogo dalje od svog zaštitnika Cezara.
Pošto je spadao u sloj aristokratije koja je smatrala sva sredstva za
dopuštena.
Ciceronovo progonstvo

Klodije podnosi zakonski projekat po kome je progonstvu podlegao


svako ko bez suda pogubi rim. građanina. Zakon je bio uperen protiv
Cicerona (koji istupa protiv trijumvira). Senatska odluka o pogubljenju
Katilininih pristalica priznata je za nezakonitu. Ciceron je uzaludno
molio Pompeja da ga ostavi u Rimu, ali ništa nije pomoglo i morao je
dobrovoljno da ode iz Rima. Posle nekog vremena specijalnom odlukom
bio je osuđen na progonstvo. Njegova kuća na Palatinu bila je srušena,
gde je Klodije posvetio novi hram Boginje slobode. Priličan deo
Ciceronove konfiskovane imovine pripao je samom Klodiju. Katon Mlađi
je poslat na Kipar koji je po možda falsifikovanom zaveštanju
egipatskog Aleksandra II trebao da pripadne Rimu. Tek tada Cezar je
rešio da krene iz Italije u svoju provinciju.

3. Cezarovi ratovi u Galiji 58. – 56.

Početkom 50-ih I v. p. n. e. Rimljani poseduju čitavu Cisalpijsku


Galiju i učvršćuju se u primorskom pojasu Transalpijske Galije, ali je
veći deo ove poslednje ostao slobodan i obuhvatao je veći deo
današnje Francuske itd. i prostirao na se na istok do Rajne. Taj deo
Rimljani su nazivali “Kosmatom Galijom” (Gallia Comata) za razliku od
romanizovane Galije (narbonske Galije ?) odevene u togu (Gallia
Togata).
83

Keltska plemena

Glavno stanovništvo slobodne Galije činila su keltska plemena –


nosioci tzv. latenske kulture, koja je zamenila kulturu ranog gvožđa. Na
jugu stanovništvo se mešalo sa Ibercima i Ligurima, a na severu
germanska plemena.
3 glavne grupe keltskih plemena: Belgi na severu, Kelti u užem
smislu (Rimljani zovu Galima) od Sene do Garone i Akvitanci od Garone
do Pirineja.

Ekonomski život (str. 254. – 256.)

Socijalni odnosi

Keltska plemena nalazila su se na raznim stadijima razvitka. Neka


su još čuvala crte prvobitne zajednice, druga su bila u stadijumu
raspadanja rodovskog poretka i formiranja države. Na čelu plemena –
rodovska aristokratija (Cezar je naziva vitezovima). Vođe (principes) se
od ostalih izdvajaju uticajem i bogatstvom.
Veliki uticaj uživa sveštenička kasta – druidi: zatvorena sredina koja
se starala o verskim pitanjima, čuvala starinska predanja, predskazivala
budućnost i tumačila običajna prava. Čuvali su obrede i svoje učenje u
tajnosti od neposvećenih. Samo druidi koriste pismo sastavljeno na
osnovu grčke grafike, ali i znatno različito od alfabeta. Verske
predstave imaju mračan karakter – verovanje u odmazdu posle smrti i
seljenje duše, što je podsticalo vojnike na hrabrost i neustrašivost. Nisu
znali za hramove. Kultni sastanci održavani su u gustim šumama i
praktikovali su ljudske žrtve. Bili su oslobođeni svih obaveza i vojne
službe. Oni drže sudstvo, medicinu, vaspitavaju mlade plemiće.
Mase Kelta nalazile su se po Cezarovim rečima u punoj zavisnosti
od aristokratije – blisko ropstvu.
Odnosi među keltskim plemenima

Stalni ratovi – prepreka za ujedinjenje Gala i stvaranje jedinstvene


države. Poseban značaj za dalju istoriju Galije imala je migracija
plemena Helveta. Krajem 70-ih I v. pre n. e. napuštaju teritoriju između
Majne i gornjeg toka Rajne i nastanjuju se u zapadnom delu današnje
Švajcarske. Kao posledica germanski Svevi emigriraju u oblast gornje
Rajne.
U samoj Galiji Eduima su bili protivnici Sekvanci, oni su imali
pristalice i protivnike gotovo u svakoj grupi plemena. Sekvanci zovu u
pomoć vođu Sveva – Arijovista i posle duge borbe pobeđuju Edue (oko
60.). Edui smatrani za prijatelje rimskog naroda traže podršku senata,
zahvaljujući čijoj intervenciji Arijovist prekida ratne operacije i biva čak
priznat za prijatelja rimskog naroda. Ali Germani su sada u oblasti
Sekvanaca (današnji Alzas) i predstavljaju opasnost za susedna galska
plemena.
Nova migracija Helvećana na zapad – opasnost sada za Rimljane.
84

Cezarove borbe protiv Helveta i Sveva

Marta 58. Cezar stiže u provinciju. Preduzima sve mere zaštite


rimske oblasti od Helveta, a pošto ovi biraju put preko zemlje
Sekvanaca i Edua, Cezar prelazi granice svoje provincije i počinje da ih
goni na poziv Edua. Dolazi do bitke kod grada Bibratke, gde Helveti
trpe poraz i pored brojne nadmoćnosti – prinuđeni na mir i savez sa
Rimom i na vraćanje na svoje staro mesto.
Cezar je sada nastupio kao pokrovitelj Edua i njihov branilac od
Arijovista, napada Germane još pre nego što su ovima mogla stići
pojačanja sa istočne strane Rajne. Opet i pored brojne nadmoćnosti
Sveva i vešte taktike Arijovista Cezar ih kod današnjeg Strazbura
pobeđuje. Ova pobeda bila je od ogromnog značaja, sprečavajući upad
novih germanskih masa sa istoka i učvrstivši Cezarov uticaj u srednjoj
Galiji – preduslovi za dalja pokoravanja. Kraj 58. i početak 57. Cezar
provodi u Cisalpijskoj Galiji sa dužnošću prokonzula.

Pokorenje severnih galskih plemena

57. počinje borba sa Belgima čije su snage znatno veće od


Cezarovih, ali su se ubrzo raspale. No napad jednog od plemena (Nervi)
završio se gotovo porazom rimske vojske. Cezara je spasla veština da
se brzo orijentiše pod najtežim okolnostima.
Sva belgijska plemena su pokorena. Pod izgovorom kazne za
verolomni napad prodano je u ropstvo 53 000 ljudi iz plemena
Aduatuka.
Cezar odlazi u Iliriju, a njegovi legati nastavljaju pokoravanje Galije.
Posebno se ističe Publije Kras – sin trijumvira, potčinivši akvitanska
plemena.
Severo-zapadna plemena izgrađuju jaku flotu uz pomoć Britanaca
koju sam Cezar pobeđuje u bici kod Loare. 56. Galija je pokorena –
ogroman plen i stotine hiljada robova. Cezarovi uspesi izazivaju
oduševljenje u Rimu. Po odluci senata priređeni su praznici, koji su
trajali 15 dana.

4. Sporazum u Luki

Situacija u Rimu

Posle burne 58. ponovo jača senatorska partija. Kao protivteža


Klodiju 57. za n. tribuna izabran je Tit Anije Milon (isti metodi kao i
Klodije , ali na str. senata). Optimati 57. uspevaju da izdejstvuju
Cicernov povratak. U italskim municipijima i samom Rimu priređen mu
je svečani doček – odraz nezadovoljstva trijumvirima. Pompej se
85

posvađao sa Krasom i opet približio senatu i dobio vanredna ovlašćenja


oko snabdevanja Rima. U gradu vladaju nemiri -–ulični sukobi pristalica
Klodija i Milona postaju obična pojava. U senatu učestali napadi na
trijumvire i Cezar preduzima sve mere da obnovi i učvrsti trijumvirat.

Sastanak u Luki

Održan je u proleće 56. i odlikovao se izvanrednom svečanošću.


Trijumvire prate magistrati i promagistrati, pretorskog i konzulskog
ranga. Politički savez učvršćen, a prava trijumvira proširena: Cezaru
produžen rok upravljanja Galijom još za 5 god.; za 55. Pompej i Kras
izabrani su za konzula, posle čega Pompej treba da dobije na upravu
Španiju sa rokom od 5 god., a Kras za isto vreme Siriju – privlačila ga je
svojim bogatstvom i željom za ratnom slavom u borbi sa Partima.
Pompej i Kras su uprkos izvesnom otporu optimata uspeli da
ostvare plan iz Luke. Kras je krenuo u Siriju još pre završetka konzulata
dok Pompej ostaje u Italiji, upravljajući Španijom preko legata.

5. Partija i Rim sredinom I v. pre n. e.

Politički poredak Partije (str. 260.)

Rim i Partija u prvoj polovini I v.

Naslednik Mitridata II, Frat III, tražio je savez sa Lukulom,


zahtevajući da Rimljani priznaju njegove pretenzije na oblasti ist. od
Eufrata. Pošto je dobio usmeni pristanak Lukula i njegovog naslednika
Pompeja, Frat kao rim. saveznik napada Jermenskog Tigrana Velikog.
No pošto je Pompej Tigrana priznao za prijatelja rim. naroda, on uprkos
svih ranijih obećanja nalaže Fratu III da napusti zauzetu teritoriju.
Parćani nikad nisu zaboravili ovu dvoličnost. Frata III 57. ubijaju sinovi
Orod i Mitridat, koji uskoro zaraćuju. Mitridat beži u Siriju i traži podršku
Aula Gabinija (upravnika provincije i poznatog Pompejevog pristalice);
no, kralj Partije je postao Orod II. Gabinije se energično sprema za
pohod, ali ne ostvaruje svoj plan, već mu pretpostavlja laku i unosnu
ekspediciju na Egipat, uprkos volji senata. On vraća na egipatski presto
Ptolomeja Auleta, prognanog od lokalnog življa. Vrativši se u Rim s
bogatim plenom, Gabinije je pozvan na sud; potkupljuje sudije, što
izaziva nezadovoljstvo opozicije i stvar prelazi u komicije, gde je
Gabinije osuđen.

Krasova ekspedicija

54. Kras upada u Mesopotamiju i osvaja niz gradova. U zimu se


vraća u Siriju. 53. kreće u nov pohod. Rimljani nenaviknuti na prirodne
uslove u Mesopotamiji; njihovi vodiči nepouzdani. Najzad u blizini Kare,
Kras je naišao na parćansku vojsku, sastavljenu od izvrsne konjice, koja
ih je zasula kišom strela. Krasov sin gine, pobijen je i zarobljen veliki
broj Rimljana. Parti osvajaju rim. insignije (srebrni orlovi), a Kras je
86

izdajnički ubijen, pošto je prihvatio parćanski predlog da stupi sa njima


u pregovore. Krasov kvestor, Gaj Kvasije Longin uspeva da odvede u
Siriju ostatke rim. vojske. 51. Parti prelaze Eufrat uprkos velikom otporu
Rimljana i ostaju na teritoriji Sirije. Tek ih unutrašnji nemiri 50.
prinuđuju da vrate svoje trupe istočno od Eufrata. Sredinom I veka sve
značajne države helenističkog istoka gube samostalnost.
Od vremena Krasovog pohoda Parćansko pitanje igra glavnu ulogu
u spoljnoj politici Rima na istoku.

6. Cezarove borba u Galiji u periodu 55. –50.

Zime između 55. i 56. Cezar ratuje sa germanskim plemenima koja


su prešla Rajnu i želela da se učvrste u Galiji. Stupivši u pregovore sa
njima Cezar ih iznenada napada. Većinu je uništio ali samo konjica
uspeva da pređe preko Rajne. Goneći ih Cezar je prvi vojskovođa koji
prelazi Rajnu provodeći 18 dana na njenoj desnoj obali – cilj:
demonstracija rimske moći.

Cezarov pohod u Britaniju 55.

Ostrvo je naseljeno Keltima koji su sa kontinentalnim


saplemenicima bili vezani zajedničkom religijom, običajima i jezikom i
često im pomagali u borbi protiv Rimljana. Cezar se iskrcava sa 2 legije
i pobeđuje plemena koja su mu krenula u susret, ali usled nepovoljnih
vremenskih uslova prinuđen je na vraćanje i sklapanje mira. Sledeće
54. prelazi ponovo u Britaniju, posle energičnih priprema (pojačan
galskom konjicom) – prodire u dubinu ostrva i prelazi Temzu. Njegovi
uspesi u krajnjoj liniji bili su od malog značaja, ali ekspedicija u zemlju o
kojoj su postojale najfantastičnije predstave, načinila je u Rimu dubok
utisak.
Antirimski pokret u Galiji

Za vreme britanskog pohoda jača antirimski pokret Galiji – galski


odredi moraju da se bore na str. Rima, neophodno je izdržavanje rim.
vojske, mešanje u unutrašnje poslove galskih plemena (izdizanje
jednog pl. na račun dr.) – nezadovoljstvo i težnja da proteraju tuđine
ujedinjuju sve slojeve galskog drštva. Pokret je počeo među Belgima.
Jedan rim. garnizon je u potpunosti pobijen, a rim. logor u kome je legat
bio Ciceronov brat Kvint držan je pod opsadom sve dok mu u pomoć
nije priskočio Cezar.

Vercingetoriksov ustanak

Sve je ovo predigra za veliki ustanak iz 52. U ovo vreme Cezar je u


Cisalpijskoj Galiji, prateći na burne događaje u Rimu, što nije
apstrahovalo njegovu pažnju od galskih vođa. Na čelu je mladi,
talentovani vođa Arverna – Vercingetoriks. Ustanicima se pridružuju čak
i pl. koja su ranije bila na str. Rima. Vercingetoriksov. plan da odvoji
Cezara od njegovih severnih trupa delimično uspeva. Ali Cezar deluje
87

veoma odlučno, obračunavajući se sa ustanicima sa izvanrednom


surovošću. Posle dugotrajne opsade Avarika pobijeno je preko 40 000
ljudi (i žena i dece). Ali napad na Gergoviju završava se potpunim
Cezarovim neuspehom – ustanak postaje sveopšti. Od njih otpadaju čak
i Edui i Rimljanima preti opasnost da budu otsečeni od Cisalpijske Galije
u koju su ustanici takođe mogli upasti. Cezar spaja svoje trupa sa
trupama svoga legata Labijena iz sev. Galije i kreće na jug, usput
morajući da izdrži napade Vercingetorikasa, koje uspeva da odbije
zahvaljujući germanskoj konjici. Vercingetioriks sada mora da se tvrdi u
Aleziji gde ga Cezar otseca od ostatka galske vojske i glađu tera na
predaju. On je u lancima odveden u Rim, sve do Cezarovog trijumfa
držan je u tamnici a zatim ubijen.
Jedinstvena organizacija ustanika se raspala, ali mnoga plemena su
ipak nastavila borbu sa Rimom i poslednje borbe traju sve do 51. Za
razliku od prve god. ustanka Cezar je pokazao svoju blagost
(clementia), pl. koja su prelazila na str. Rima dobijala su oproštaj.

Galija pod rimskom vlašću

Kosmata Galija sve do Rajne postaje rimski posed, ali nije


proglašena za provinciju. Gali su formalno smatrani za rimske
saveznike i bili su pod nadzorom upravnika Narbonske Galije (koja je
provincija). Dužna su da plaćaju danak od 40 000 000 sestercija
godišnje koji za razliku od drugih rimskih oblasti ne prikupljaju publikani
već predstavnici pojedinih plemena. Bitna Cezarova novina koja je
Galiju spasavala preterane eksploatacije rim. zakupaca, koju su
upropašćavali čitave provincije i često davali povoda nemirima.
Galski rat predstavlja jedan od najvažnijih događaja rim. istorije, koji
je ubrzao raspadanje Republike i formiranje carstva, koji je otvorio
Cezaru nove perspektive i doprineo radikalnim promenama pol.
situacije u Rimu.
Cezaru je pao u Ruke ogroman plen, kao i mnogim njegovim
prijateljima i saborcima, što mu je omogućio da razvije široku
demagošku politiku u Rimu – predstave, praznici, distribucije, pokloni i
mita.
Ubrzo su osnovane rim. kolonije, zemljišta su počela intenzivno da
se obrađuju, široko se razvila razmena između ital. i gal. oblasti i počela
je da se razvija proizvodnja poljoprivrednih i zanatskih izrađevina (koji
su posle nekoliko decenija uspešno konkurisali italskoj robi). I pored
docnijeg čestog nezadovoljstva rim. vlašću romanizacija postiže brze
uspehe.
Specifična galo-rimska kultura koja se razvijala u romanizovanim
galskim naseljima odlikovala se specifičnošću i odigrala je veliku ulogu
u postanku zapadno-evropske civilizacije.
Borba između Cezara i Pompeja

Cezarova diktatura

1. Politički život u Rimu krajem 50-ih god. I veka


88

U borbi optimata i trijumvirata dolazi do političkih procesa koji


uglavnom tretiraju zloupotrebe rimskih administrativnih i poslovnih ljudi
u provincijama. Potkupljene sudije oslobađale su sve optužene, a za
vreme predizbornih zborova nastaju pravi oružani sukobi na ulicama
Rima.
Ubistvo Klodija

53. konzuli nisu bili izabrani jer su oko njihovih mesta vođene prave
bitke između odreda Klodija (proleteri i robovi) i sl. odreda Milona. 52.
sreću se slučajno blizu Rima, na Apijevom drumu. Dolazi do svađe,
tuče, u kojoj su Milonovi ljudi ubili Klodija.
Gomila podstaknuta govorima tribuna svečano prenosi Klodijev leš
na forum, u Hostilijevu kuriju (gde senat zaseda) – načinjena je
pogrebna lomača; izbija požar u kome je izgorela kurija. Narod zahteva
osvetu Klodijeve smrti, a u prestonici nastaje situacija opasna po
vladajuću klasu.
Pompejeva izvanredna ovlašćenja

Senat mu ih dodeljuje da bi povratio red u Rimu. Mimo običaja


izabran je za konzula u 52. bez kolege i od tog trenutka Pompejevo
zbližavanje sa optimatima dobija određen oblik, što ubrazo dovodi do
raskida sa Cezarom. Pompej koncentriše u svojim rukama konzulat,
prokonzulat u Španiji, vanredna ovlašćenja za snabdevanje Rima
namirnicama, što je predstavljalo neuobičajeno spajanje dužnosti u
ranijim periodima i presedan za buduće događaje. Pompej sprovodi
stroge zakone protiv krivaca za nasilje i potkupljivanje, revidirani su i
spiskovi sudija. Optimati moraju da žrtvuju Milona. Ciceronov
odbrambeni govor nije imao uspeha i Milon je morao da ode u
izgnanstvo.
Novi zakoni koji su utvrđivali nov sistem podele provincija otežali su
produženje Cezarovih ovlašćenja i izbor za konzula u odsustvu za 48.
Cezar nije bio siguran da dođe u Rim kao privatno lice i izbori se sam za
konzulat jer je mogao biti pozvan na odgovornost za zloupotrebu u
njegovoj provinciji. Na insistiranje Cezarovih pristalica Pompej je
načinio ogradu da se lično učešće na izborima ne tiče Cezara, ali
komicije nisu potvrdile tu odluku. Glavni Cezarovi protivnici: optimati –
najrevnosniji Katon Mlađi. Ideolog pravca je Ciceron 51. u rasparavi “O
državi” slično Polibiju on smatra izvrsnim ravnotežu vlasti između n.
skupštine, senata i magistrata. Najzanimljivija misao je o idealnom
državniku, “gotovo božanskom čoveku”, koji se u presudnom momentu
pojavljuje kao upravljač i umirivač države. Raspolažući specijalnim
ovlašćenjima on upravlja u sporazumu sa najboljim ljudima u državi tj.
sa optimatima. Potpuno je moguće da je idealizovao Pompeja, ali
istovremeno nije zaboravio ni sebe, čineće aluzije na svoje zasluge za
vreme borbe sa Katilinom.
Za konzula 51. – 49. birani su krajnji Cezarovi neprijatelji.

2. Građanski rat između Pompeja i Cezara


89

Trijumvirat se ustvari raspada Krasovom pogibijom; hlađenjem


ličnih odnosa između Cezara i Pompeja čemu je doprinela smrt
Cezarove kćerke Julije, kratko vreme pred Krasovu pogibiju.
Krajnji oiptimati protiv Cezara

Konzul iz 51. Marko Klaudije Marcel demonstrativno istupa protiv


Cezarovog širokog deljenja rim. građanstva stanovnicima Cisalpijske
Galije. Jednom od novih građana koje je Marcel osudio rekao je da može
da se žali samom Cezaru. Na kraju krajeva Pompej staje na str.
optimamata iako je u prvo vreme krio svoj pravi odnos prema Cezaru
koji ima i puno privrženika. Među njima se ističe Gaj Skribonije Kurion –
n. tribuna iz 50. i ranijeg pristalice optimata, ali kojeg je Cezar potkupio
da bi prikrio svoj prelaz na Cezarovu str. Kurion istupa i protiv Pompeja
i protiv Cezara predlažući da istovremeno predaju svoja ovlašćenja što
bi koristilo pre Cezaru jer je raspolagao ogromnim galskim plenom i
imao široke veze među rimskim plebejcima. Neočekivano ovaj predlog
prolazi u senatu sa ogromnom većinom, ali konzul zatvara sednicu
rečima: “Pobeđujte da biste dobili u Cezaru despota” (Apijan). Odluka
senata nije dobila formu. Usled lažnih glasova da Cezar ide na Italiju
konzul Gaj Marije poverava Pompeju komandu nad vojskom.
Cezarove trupe su bile koncentrisane u Transalpijskoj Galiji, a on se
nalazio sa 1 legijom u Cisalpijskoj Galiji, starajući se svim silama da
pokaže kako je protiv građanskog rata. Najpre predlaže senatu da mu
ostave 2 legije i Cisalpijsku provinciju sa Ilirikom, a zatim pošto je ovo
odbačeno pristaje da raspusti svoju vojsku, pod uslovom da to isto učini
Pompej. Na sednici senata januara 49. Ciceron koji se upravo vratio iz
Kilikije gde je bio prokonzul pokušavao je da nađe puteve za izmirenje.
Ali pobeđuju krajnji optimati i senatska odluka je da Cezar vrati
ovlašćenja. N. tribuni Marko Antonije i Kvint Kasije stavljaju svoj veto na
odluku senata, ali su uskoro primorani da pobegnu Cezaru.

Cezarov prelaz preko Rubikona

10. Januara 49. Cezar sa 1 legijom prelazi Rubikon koja je galske


provincije delila od Italije. Ovim aktom otpočinje građanski rat – pojava
prokonzula sa vojskom u Italiji bila je protivzakonita. Cezar svoju akciju
motiviše osvetom za gaženje prava n. tribna, pokušavajući da prebaci
odgovornost za rat na svoje naprijatelje.
Cezarovo pojavljivanje u Italiji bilo je potpuno neočekivano za
njegove protivnike. Glavne Pompejeve vojne snage ostale su u Španiji,
on zajedno sa velikim delom senatora beži iz Rima i otplovljava iz
Brundizija u Grčku, što Cezar nije uspeo da spreči, ali je sada čitava
Italija bila njegova. Pompejeve trupe koje su ostale u Italiji prelaze na
Cezarovu str., koji kreće u Rim gde vlasti nisu dejstvovale. Zato su n.
tribuni sakupili senatore koji su ostali u Italiji, sa kojima je Cezar kao i
sa dr. zarobljenim protivnicima postupio blago, što je bilo neobično u
doba Marija i Sule. On u svoje ruke uzima drž. blagajnu, uprkos protesta
jednog od n. tribuna
90

Bitka kod Ilerde

Cezar ostaje u Rimu kratko. Neočekivanim napadom na Pompejeve


španske legije želeo je da osujeti njihovu ofanzivu na Italiju. U početku
nema uspeha ali kada mu stižu pojačanja iz Galije, on tuče Pompejeve
trupe kod Ilerde 49. Na svom povratku Cezar je osvojio grčki grad Masaliju. Kao
kazna za uporan otpor ona gubi nezavisnost i znatan deo svoje
teritorije. Po povratku iz Španije Cezar je proglašen za diktatora, ali na
toj dužnosti ostaje samo 11 dana. Vraća prava svima koje je Sula
proskribovao, sprovodi izbore za konzule i vraća diktatorska ovlašćenja.
Krajem 49. kreće u Grčku i iskrcava se u Epir.

Bitka kod Farsale i njen značaj

Preimućstvo je na str. Pompeja koji ima veći broj dobro naoružanih i


hranom snabdevenih vojnika kao i jaku flotu. Cezarova vojska sa dr. str.
je dobro disciplinovana, ali Pompejeva flota je sprečavala da se
odjednom čitava prebaci; osim toga ona se rđavo snabdevala. Prvi
sukobi su kod Dirahiona u Epiru, za vreme kojih Cezar trpi znatne
gubitke, zato se povlači u Tesaliju, raspoređujući svoje trupe blizu
grada Farsale. Optimati koji su se nalazili zajednio sa Pompejem već su
se prepirali oko toga ko će biti izabran za Cezarovog naslednika na
dužnosti velikog pontifika – njihova samouverenost prelazi na Pompeja
koji se odlučuje na otvorenu bitku.
Njegov plan bio je da protivničku konjicu razbije izvrsnim snagama
svoje konjice i da zada udarac protivničkom desnom krilu.
Cezar ovo predviđa i koncentriše na desnom krilu 2 000 svojih
najboljih legionara. Pompejevi konjanici potiskuju Cezarove i počinju da
potiskuju njegove trupe na desnom krilu, ali uzmiču ne izdržavši
protivnapade odabranog odreda i time otkrivaju bok Pompejeve vojske.
Tada Cezar uvodi u borbu svoje rezerve, koje prelaze u kontranapad na
demoralisanog protivnika i osvajaju njegov logor.
6. juna 48. u bici kod Farsale Pompej je pobegao sa bojišta. Ostaci
njegove vojske predali su se Cezaru. Pompej beži prvo na ostrvo
Lezbos, a odatle u Egipat gde se nadao pomoći mladog kralja Ptolomeja
kome je ranije pružao zaštitu. Ali, je po Ptolomejevom naređenju bio
izdajnički ubijen dok se iskrcavao na obalu.
Ova bitka omogućava da se uporede vojni talenti dvojice protivnika
– str. 270.

3. Aleksandrijski rat i Cezarova pobeda nad Farnakom

Cezar stiže u Aleksandriju 3 dana posle Pomejeve smrti, u vreme


dinastičke borbe između Ptolomeja Dionisa i Kleopatre koji su po
testamentu Ptolomeja Auleta imali da vladaju zajedno. Izbio je otvoreni
rat i Kleopatra je prognata iz Aleksandrije. Stigavši u Egipat Cezar traži
ogromnu svotu koju mu je dugovao Ptolomej Aulet i arbitražu oko
nasledstva prestola. Pošto je tajno prodrla do njega, Cezar se
oduševljava Kleopatrom koja je posedovala i um i obrazovanje –
91

Kleopatri je bio potreban oslonac na Cezarovu vojsku, a ovom pak


ogromna sredstva za ostvarenje njegovih političkih planova.
Cezar proglašava i Ptolemeja i Kleopatru za egipatske kraljeve, ali je
Ptolemejska partija, podržna od Aleksandrinaca, nezadovoljna
njegovom politikom. U Aleksandriji je buknuo ustanak koji dovodi u
opasnost čak i Cezarov život. On naređuje da se spali flota koja se
nalazila u luci, bojeći se da ne pređe u str. ustanika – izgoreo i deo
Aleksandrijske biblioteke. Cezara spašavaju na vreme pristigla
pojačanja iz Sirije. Rimljani pobeđuju u bici kod Nila. Ptolomej Dionis
gine. Cezar se vraća u Aleksadriju kao pobednik i vraća na vlast
Kleopatru.
Za ovo vreme Cezarovi neprijatelji prikupljaju snage. Farnak – sin
Mitridata VI Eupatora zauzima kraljevine saveznice Rima i čak i Bitiniju
koja je pripadala Rimu. Neverovatnom brzinom Cezar stiže iz Egipta u
Aziju, bez naročite muke pobeđuje Farnaka i lakonski javalja u Rim
svoju pobedu – veni, vidi, vici.
Ova pobeda predstavlja početak rim. mešanja u prilike Bosforske
kraljevine. Farnak beži u Pantikapej gde je ubijen od str. Asandra, koji je
u njegovom odsustvu upravljao Bosforskom kraljevinom. Ipak Cezarov
pokušaj da na Bosforu učvrsti svog kandidata završava se time što je
novi pretendent poginuo u borbi sa Asandrom.
Posle uređivanja azijskih poslova Cezar se vraća u Rim.

4. Socijalni pokret u Rimu 48. –47.

Dužničko pitanje 49. - 48.

Za vreme građanskog rata ekonomsko stanje Rima se pogoršalo.


Vrednost novcu je opala, život je poskupeo i posledica je bilo
zaoštravanje dužničkog pitanja. Parola “brisanja dugova” ponovo
postaje aktuelna. 49. pod uticajem gradskog plebsa Cezar sprovodi
sledeće mere: kamata je bila uračunavana u dug, cena imovine koja je
služila kao pokriće za zajmove vraćena je na nivo od pre građanskog
rata. Utvrđeno je da niko ne sme imati gotovog novca u vrednosti preko
60 000 sestercija.

Akcija Celija Rufa

Ovakva rešenja nisu zadovoljavala ni dužnike ni poverioce i 48. dok


je Cezar na Istoku pretor Marko Celije Ruf podnosi predlog da se
otplaćivanje dugova odloži na 6 god., a pošto nailazi na otpor podnosi
n. skupštini predlog zakona kojim bi se anulirali svi dugovi. Cezarovski
senat ga smenjuje sa dužnosti i on putuje na jug Italije gde zajedno sa
Milonom, koji se vratio iz progonstva, od pompejevaca, gladijatora i
robova formira odrede za ustanak; ali je zajedno sa Milonom i svojim
ustaničkim odredima potučen i ubijen.

Pokret Dolabele
92

47. n. tribun Publije Kornelije Dolabela obnavlja zakonski projekat o


brisanju svih dugova, zatim diže ustanak uz učešće plebejaca i
oslobođenika. Tribun iz 49. Marko Antonije koga je Cezar ostavio u
Italiji, ugušio je ustanak.

Cezarove socijalne reforme

Po Cezarovom povratku u Rim, pompejci jačaju u Africi, tj. nobilitetu


i delu vitezova u Rimu ponovo oživljavaju nade u Cezarov poraz.
Cezar je zato primoran da potraži oslonca među plebsom. On zato
ne prekida svoje odnose sa Dolabelom, iako ne prihvata njegov
program sprovodi brisanje dužničke kirije (za zakupce stanova za
vreme od god. dana) za one koji u Rimu plaćaju 2 000 , a van Rima 500
sestercija. utvrđeno je i da se kamata računa u dug.
Radi poboljšanja italske poljoprivrede, Cezar sprovodi obavezni
zajam i prodaje na licitaciji imovinu svojih protivnika. Istovremeno sa
teškom mukom uspeva da uguši nemire u legijama, nezadovoljnim što
im se ne isplaćuje obećana nagrada..
Red u Rimu bio je uspostavljen, izabrani su konzuli, senat je
popunjen novim članovima među kojima je bio priličan broj Cezarovih
centuriona.

5. Poslednja etapa Cezarove borbe sa pompejevcima

Bitka kod Tapsa

Pompejevci su ponovo koncentrisali svoje snage u Africi (dok je


Cezar bio na Istoku i sređivao prilike u Rimu). Prikupljena je velika
vojska koju je snabdevao numidski kralja Juba. 47. Cezar kreće u Afriku.
Njegova vojska zaostaje po broju za protivničkom i pored toga aprila
46. u krvavoj bici kod Tapsa pompejevcima je zadat presudan poraz.
Katon Mlađi kome je poverena odbrana grada Utike, shvatajući da je
pružanje otpora Cezaru beznadežno završava život samoubistvom.
(Katon – str. 273.)
Poginuo je i numidski kralj Juba, a Numidija pretvorena u provinciju
pod imenon Afrika Nova.
Bitka kod Munde

Po povratku u Rim Cezar slavi 4 trijumfa za svoje pobede u Galiji,


Egiptu, Aziji i Africi. No Pompejevi sinovi Gnej i Sekst učvršćuju se u
Španiji i prikupljaju veliku vojsku. Potučeni su 45. kod Munde. Stariji
Gnej bio je ubijen, dok Sekstu polazi za rukom da se skloni u severnu
Španiju.
Cezar je postao apsolutni vladar Rima.

6. Borba za vojnu diktaturu


93

Prelaz na vojnu diktaturu predstavljao je za Rim neminovnu


nužnost. Posle Spartakovog ustanka nije više bilo otvorenih akcija
robova, ali je ustanak C. Rufa pokazivao da robovi u Rimu, kao i u
poznoj Grčkoj, mogu da pruže podršku pokretu slobodne sirotinje, koji
je proticao pod parolom brisanja dugova, preteći time zelenaškom
kapitalu.
Osnovni principi rim. ustava ostajali su isti kao i u vreme kad je Rim
bio relativno mali grad-država, dok nova teritorijalna sitacija nije naišla
na potreban odraz u rimskom političkom sistemu: na provincije se ne
gleda kao na delove jedinstvene celine, već kao na posede rim. naroda
(praedia populi Romani), oblasti na koje se prostire njegova vlast
(imperium).
Ustanci izazvani nemilosrdnom eksploatacijom provincija dovodili su
u pitanje vladavinu Rima nad njima. Zakonodavstvo koje jeste
predviđalo stroge kazne za zloupotrebe po provincijama nije imalo u
vidu interese rimske podanika, već je kroz sudske procese bilo sredstvo
za borbu između pojedinih vladajućih grupa.
Prelaz na političko uređenje koje će izmeniti metode i oblike
eksploatacije provincija predstavljalo je objektivnu nužnost.
- Nobilitet se pokazao nemoćnim da izvrši ove izmene.
- Sa dr. str. vitezovi ½ I v. p. n. e. ne igraju samostalnu pol. ulogu,
jedan njihov deo pruža podršku senatorima, dok dr. teži da sačuva
svoju neutralnost.
- Zajedno sa propadanjem seljaštva i raspadanjem demokratije
nestalo je preduslova za dalju demokratizaciju rimskog političkog
uređenja – tradicije partije populara su još žive, ali dem. parole gube
svaku realnu sadržinu.
Tokom borbe raznih robovlasničkih grupa (pr. Marija, Sule, Katiline,
Cezara) njihovi predstavnici obraćali su se slobodnoj sirotinji, čak i
robovima, što je donekle predstavljalo prepreku za ugušenje pokreta
donjih slojeva stanovništva. Ovo iskusto klasne borbe u periodu posle
Sule govorilo je o neizbežnosti prelaska na vojnu diktaturu u čemu je
Cezar bio dosledniji od Pompeja, koji je težio apsolutnoj vlasti, a da
istovremeno sačuva vladavinu nobiliteta (koji brani starorepublikanske
principe).

Cezar i rim. dem. krugovi

Cezar se na pol. pozornici pojavljuje kao vođa dem. partije – partije


populara. Parole populara čuvaju svoj značaj i u sledećim periodima
njegove aktivnosti (recimo prelaz preko Rubikona pravda nužnošću da
se osveti za uvredu n. tribuna). Kod njega se zapažaju odjeci i ideje
stoičke filozofije koja je učila o prvobitnoj opštoj jednakosti ljudi. U De
Belum Gallorum on idealizje germanski agrarni sistem (kod Germana
zemljišta su se raspoređivala svake god., što je Cezar video kao
sredstvo da se spreči imovinska nejednakost i strast za novcem).
Cezaru bliski istoričar Salustije mu u svojim pismima predlaže da
ukine novac, izvrši reformu običaja (na koju ga je pozivao i Ciceron),
94

ukine besplatne distribucije žita – kao o merama koje bi mogle da


vaskrsnu starinsku rim. jednostavnost.
Cezar smanjuje besplatne distribucije žita, ali i pored toga dokraja
života ostaje popularan među plebsom koji je uzalud očekivao od njega
radikalne reforme. Ali podrška plebsa nije Cezaru mogla biti dovoljna
pošto su njegovi protivnici imali među plebejcima mnogobrojne
prijatelje. Zato je on imao pristalica i među stanovništvom italskih
municipija, čija je većina stajala na njegovoj str. za vreme građanskog
rata. Ova podrška Cezaru se bazirala na klijentskim vezama sa
municipalnim preduzetnicima, ali koje su takođe imale i Cezaru
neprijateljski nastrojene grupe.
Cezar je težio da sebi privuče i vladajuće grupe provincijskog
stanovništva, zato je darežljivo delio prava rimskog građanstva, ne
samo pojedincima već i gradovima. Opštine Cisalpijske Galije dobile su
od njega pravo rim. građanstva, a ubrzo posle njegove smrti ona je
prestala da se smatra provincijom već integralnim delom Italije.
Rimska građanstva dodeljena su nekim španskim gradovima, kao i
pojedincima novoosvojenih oblasti Galije. Latinsko pravo tkđ. se širi,
dato je raznim gradovima Narbonske Galije, mnogim španskim
oblastima, sicilijskim gradovima i nekim afričkim gradovima. Osnivaju
se kolonije po raznim provincijama (i u Istočnim). Sve ove mere
povećale su broj Cezarovih pristalica po provincijama (ali oni su bili
malo uticajni u pol. pogledu).
Cezar i nobilitet

I među nobilitetom je bilo Cezarovih pristalica, a rim. aristokratija je


bila i dalje vladajuća grupa u državi. Za vreme građanskog rata u
Cezarovom logoru se nalazio priličan br. mladih nobila, dok su se
njihovi stariji rođaci borili na str. Pompeja. Mnogi od Cezarovih
protivnika dobili su amnestiju, konfiskovana je imovina samo Pompeja i
njegovih najdoslednijih pristalica. Posle konačne pobede Cezar odlučno
kreće putem izmirenja sa starom aristokratijom, koju obasipa
milostima.
Za Cezarovu soc. politiku karakteristična je težnja da se nađe
oslonca kod raznih soc. grupa.
Cezarovo zakonodavstvo

Distribucije su smanjene, kolegiji koje je Klodije nedavno obnovio su


ponovo smanjeni zakonom. Cezar je iselio u kolonije 80 000 gradskih
proletera.
Julijev zakon o municipijima – verovatno sproveden 44. tek posle
Cezarove smrti, gradovima je davao autonomiju rešavanja lokalnih
pitanja, utvrđivao pravila izbora gradskih magistrata, ograničavao
pravo udruživanja… Vidi dalje str. 276.

Cezarova vlast

Zadobijena je oslanjajući se na vojsku, ali to nije otklanjalo


opasnost od vojničkih ustanaka, u ugušivanju kojih je Cezar pokazivao
95

podjednaku inventivnost kao i za vreme ratnih pohoda. Njegova inače


apsolutna vlast izražavana je u inače tradicionalnim republikanskim
oblicima – titulom diktatora. Prvi put je naimenovan za diktatora 49. po
povratku iz Španije radi sazivanja izbornih komicija. Pošto je izabran za
konzula on vraća diktatorska ovlašćenja. Posle bitke kod Farsale
naimenovan je za diktatora na neodređeno vreme, a posle bitke kod
Tapsa dobija diktaturu na 10 god. Najzad 44. senat mu je dao titulu
doživotnog “večitog” diktatora (diktator inperpetuum). Druga Cezar
ovlašćenja: kao i njegovi prethodnici (Marije , Sula, Pompej) Cezar
koncentriše u svojim rukama dužnosti nespojive sa gledišta uobičajenih
rim. pravnih normi: 48. dobija doživotnu tribunsku vlast (tribunicia
potestas), 46. prefektura morala (praefectura morum) – faktički je bilo
jednako ovlašćenjima cenzora. Još 63. bio je izabran za velikog
pontifika. Dobio je titulu oca otadžbine (parens patriae); titula
imperatora ulazi u sastav njegog imena ukazujući na njegovu ličnu vezu
sa vojskom. Imao je vrhovno pravo rata i mira, pravo da određuje
kandidate za magistrate, raspolaže drž. blagajnom … Sva ova
ovlašćenja zajedno Cezaru su davala doživotnu monarhijsku vlast.
Cezar reorganizuje senat (br. povećan na 900), pravo
preporučivanja (ius commendationis) zamenilo je izbore postavljanjem.
Pretora sad ima 16, edila 6, a kvestora 40.
Slično helenističkim dinastima Cezar se nije ograničio da svojoj
vlasti potčini samo najviše drž. ustanove već je težio da joj nađe i
versko opravdanje. Kao veliki pontifik stajao je na čelu rimske religije,
njegova statua postavlja se u hram zajedno sa statuama bogova i
naziva se božanstvom na nekim, doduše još privatnim, natpisima.
Svuda se pojavljuje u purpurnom odelu koje su nosili trijumfatori
(tradicija ga vezuje za kraljeve). Proglašenje Cezara za kralja trebalo je
da završi njegove polit. mere. On je razrađivao plan za novi pohod
protiv Parćana. U Sibilinim knjigama pronađeno je proročanstvo po
kojem je pobedu mogao odneti samo čovek koji je imao kraljevsku
vlast.
Na praznik Luperkalija početkom 44. Marko Antonije pokušava da
Cezaru stavi na glavu kraljevsku dijademu u sred prepunog pozorišta,
ali je Cezar demonstrativno sklanja – što izaziva buru aplauza.
Martovske ide 44.

Glavni zaverenici protiv Cezara su pored 60 senatora: Gaj Kasije


Longin, Marko Junije Brut i Decim Junije Brut (vidi dalje str. 278).
Atentat je bio detaljno razrađen, a računalo se i da će odmah po
Cezarovom ubistvu doći do obnove starog poretka tj. povratka
vladavine senatorske aristokratije. Izabran je dan martovskih ida (15.
mart), a za mesto izvršenja Pompejeva kurija gde je za taj dan bila
zakazana senatska sednica. U blizini je bio smešten odred naoržanih
gladijatora i robova za svaki slučaj. Cezar nije raspečatio pismo u kome
mu je skrenuta pažnja na zaveru. Jedan od zaverenika koji su ga opkolili
mu se obraća sa molbom da amnestira njegovog brata, a kad je bio
odbijen, Cezaru je zadato mnogo rana mačevima i kamama od kojih je
pao mrtav ispred Pompejeve statue.
96

7. Cezarova karakteristika (str. 279)

Građanski ratovi posle Cezarove smrti

1. Rim u prvim danima posle Cezarovog ubistva

Zavernicima je bila jasna samo prva tačka njihovog plana – ubistvo


Cezara. Njihova parola bila je borba protiv tiranije i uspostavljanje
pradedovskog načina upravljanja. Događaj je međutim izazvao
najraznovrsnije glasove, a u gradu izvanredno napetu situaciju. Zajedno
sa gladijatorima i robovima kojima su obećali slobodu, zaverenici se
učvršćuju na Kapitolu.

Antonije i Lepid (idi str. 281.)

Prvih dana po Cezarovom ubistvu položaj Antonija i Lepida nije bio


čvrst: raspoloženje plebsa bilo je neodređeno. Veterani i vojnici tek su
se prikupljali u Rimu. Među pristalicama Cezara vladala je pocepanost.
Antonije je tako primoran na kompromis.

Izmirenje između cezarovaca i zaverenika

Dva dana po Cezarovom ubistvu, u hramu boginje zemlje (Telus)


održana je sednica senata, koju je sazvao Antonije. Na njoj ne učestvuju
zaverenici, ali ima mnogo njihovih pristalica. Podnesen je predlog
proglašenja Cezara za tiranina i izjavljivanja zahvalnosti njegovim
ubicama. Pristaje se na Ciceronov kompromisni predlog. Sva Cezarova
akta i naredbe priznaju se za važeće dok su ubice ostale nekažnjene.
Odlučeno je da se Cezar sahrani o drž. trošku i da se objavi njegov
testament.
Jedan od njegovih ubica – Decim Brut pominje se među njegovim
naslednicima. Rimski plebs trebao je da dobije po 300 sestercija na
čoveka i državi su stavljeni na raspolaganje veliki Cezarovi vrtovi sa
one str. Tibra.
Cezar je sahranjen nekoliko dana posle odluke o amnestiji. Antonije
je održao kratak govor, spomenuvši Cezarove zasluge. U gomili se
nalazio priličan br. Cezarovih pristalica. Diktator je spaljen na forumu, a
zatim je razjarena gomila krenula da poruši kuće zaverenika, što je
teškom mukom sprečeno.

Lažni Marije

Na mestu pogrebne lomače podignut je žrtvenik posvećen Cezaru.


Neki Herofil, poreklom Grk, proziva se Marijevim unukom i poziva na
osvetu Cezarove smrti – tako je ponikao kult Cezara, koga je rimska
97

gomila deifikovala. Usled prodora helenističkih verovanja u Rimu je


deifikovanje vladara i istaknutih vojskođa bila obična pojava. Marko
Brut i Kasije Longin napuštaju Rim i nakon leta u Italiji prelaze na Istok.
Iz Rima je otputovao i Ciceron.
Ali u početku pokret lažnog Marija naterao je Antonija i njegove
pristalice da se privremeno pridruže senatorskoj partiji. Marije je
uhapšen i bez suda pogubljen. Pokret je definitivno ugušio Antonijev
kolega Publije Kornelije Dolabela, koji je primio konzulske dužnosti
ubrzo posle Cezarove smrti i svirepo se razračunao sa onima na čijem
je čelu do pre nekoliko godina stajao, istupajući protiv zelenaša i
stanodavaca.

2. Početak Oktavijanove pol. delatnosti

Cezarov naslednik

Glavni Cezarov naslednik je njegov usinovljeni rođak Gaj Oktavije


(njegov otac iz italske municipalne aristiokratije dospeo je do preture
stupivši u brak sa Cezarovom nećakom). U momentu Cezarove smrti
Oktavijan je zajedno sa Cezarovim trupama namenjenim za parćanski
pohod bio u Apoloniji. Pošto je doznao za svoje usinovljenje on kreće za
Brundizij gde stiže u aprilu, uz oduševljen doček vojske. Sa
izvanrednom taktičnošću i opreznošću – on prima pozdrave veterana,
ali istovremeno vodi pregovore i sa predstavnicima nobiliteta. U Rimu
izjavljuje želju za preuzimanje Cezar nasleđa, počinje da se naziva
Gajem Cezarom Julijem Oktavijanom i istupa pred plebsom sa izjavama
o tome da je potrebno da ispuni očevu volju i isplati svotu koju je ovaj
zaveštao narodu. Antonije se sa mladim Oktavijanom odnosi sa visine,
zato Oktavijan sprovodi agitaciju optužujući ga za izmirenje sa
Cezarovim ubicama i podsećajući plebs na njegovo razračunavanje iz
48., što je sve podrivalo Antonijev autoritet.
Antonijevo zakonodavstvo

Antonije pokazuje veliku energiju oko očuvanja svojeg uticaja među


raznim grupama stanovništva. Kao ustupak senatorima sprovodi zakon
koji je za večita vremena likvidirao diktaturu. Po njegovom predlogu
senat odlučuje da se Sekstu Pompeju garantuje bezbednost i vrati
konfiskovana imovina. Ali, pošto su nobili težili potpunom oslobođenju
države od cezarovaca Antonije je pokušao da učvrsti svoj položaj
oslanjajući se na Cezarove trupe i veterane. Poseban značaj ima agrarni
zakon (dodeljivanje zemlje veteranima) koji je predložio brat Marka
Antonija, n. tribun Lucije.
98

Posle zakona o “zameni provincija” po kome je Antoniju trebala da


se poveri Galija i u kojoj je tada namesnik bio Decim Brut, odnosi sa
senatom su posebno zategnuti.

Senat i Oktavijan protiv Antonija

Na čelu opozicije u senatu stajao je Ciceron koji se vratio u Rim. On


krajem 44. i početkom 43. drži 14 govora koje sam naziva Filipikama
(Demosten) (vidi 284.)
Ciceron dejstvuje izvanredno energično pripadajući onoj grupi
senatora koja se zalaže za raskid sa cezarovcima i građanski rat. U
tajnom savezu sa njim dejstvuje Oktavijan koji obećava veteranima i
vojnicima da će osvetiti Cezarovu smrt i obilno nagraditi svakog ko
pređe na njegov str. Krajem 44. dolazi do otvorene borbe. Decim Brut
ne napušta Galiju, već se učvršćava u gardu Mutini. Antonije upućuje
tamo svoje trupe i opseda grad.

Mutinski rat

Pokušaj izmirenja senata i Antonija su bezuspešni. Protiv njega su


poslate trupe pod komandom konzula Hircija i Panse kao i legije
Oktavijana, koji dobija titulu propretora i imperium. Posebnom
senatskom odlukom proglašeno je vanredno stanje.

Bitka kod Mutine

Aprila 43. dolazi do odlučne bitke kod Mutine u kojoj je Antonije


poražen i primoran da digne opsadu grada i da se sa ostacima trupa
povuče na s-z. Na Ciceronov predlog Antonije je proglašen za
neprijatelja otadžbine.

Senat i Oktavijan posle Mutinske bitke

Posle ovih događaja nobili smatrajući da je cezarovska partija


uništena ne ispunjavaju obećanja data 19-ogodišnjem Oktavijanu.
Oktavijan odustaje tako da goni Antonija i ne spaja svoje legije sa
legijama Decija Bruta. Sada se odnosi između Oktavijana i senata
zaoštravaju. Senat ne nagrađuje vojnike koji su se borili kod Mutine i
predlog da se Oktavijan izabere za konzula dočekan je sa
negodovanjem.
Antonije je dobio na ovaj način vremena da se krenuvši na spoji sa
Lepidom u Narbonskoj Galiji kojom je ovaj upravljao još od 44.
Senat je bio nesposoban da se bori protiv ove koalicije pogotovo što
je sa Oktavijanom došlo do potpunog raskida. Posle odbijanja senata da
Oktavijan bude izabran za konzula, Cezarov naslednik pokreće svoje
legije na Rim i bez ikakve borbe ovladava prestonicom. Sada sprovodi
svoj izbor za konzula i poseban zakon o kažnjavanju Cezarovih ubica.
99

4. Drugi trijmvirat i proskripcije

Cezarovi vojnici i veterani koji su služili i u trupama Antonija i


Lepida, i u Oktavijanovim legijama bili su za uspostavljanje sloge među
njegovim naslednicima. Nestrpljivo očekjući konačni obračun sa
Cezarovim ubicama i zemljišne parcele koje im je još Cezar obećao.

Tresviri reipublicae constituendae

Vodeći računa o raspoloženju vojske Oktavijan ukida senatske


odluke o proglašenju Antonija i Lepida za neprijatelje otadžbine.
Pregovori sa njima završeni su novembra 43. nedaleko od grada
Bononije – sporazum u istoriji poznat kao Drugi trijumvirat.
Trebalo je skupiti snagu za borbu protiv republikanaca i zadovoljiti
zahteve vojnika i veterana. Zato trijmviri vrše podelu zapadnih
provincija među sobom i rešavaju da pribegnu sistemu proskripcija.
Vest o tome dočekana je u Rimu sa užasom. Krajem novembra
trijumviri dolaze u Rim i sprovode odluku kroz n. skupštine o
priznavanju njihove vlasti. Ant., Okt. i Lepid dobijaju izvanredna
ovlašćenja kao trijumviri za uređenje države (Tresviri reipublicae
constituendae ).

Proskripcije

Objavljivanje spiska proskribovanih bila je jedna od prvih mera


trijumvira. One su po br. žrtava svireposti i bezobzirnosti sprovođenja
ostavile daleko iza sebe proskripcije iz vremena Sule. Nisu se protezale
samo na senatore od kojih je većina napustila Rim u to vreme, već i na
lica poznata po svom bogatstvu. Poginulo je oko 300 senatora (i
Ciceron koji je u spiskove unesen na insistiranje Antonija – str. 286.) i 3
000 vitezova. Obećavana je velika nagrada za izdaju proskribovanih
(doprinelo velikoj količini žrtava i nečuvenoj surovosti).

5. Bitka kod Filipa i Peruzinski rat

Tokom obračnavanja trijumvira sa svojim stvarnim i tobožnjim


neprijateljima republikanci su se energično spremali za rat. Na Siciliji se
učvrstio Sekst Pompej – Sirija, Azija, Grčka i Makedonija prelaze u ruke
Bruta i Kasija koji prekomernim porezima na gradove stvaraju jaku
vojsku, svirepo lomivši svaki otpor. Vazalne kraljevine morale su da
daju ogromna sredstva i da šalju pomoćne trupe.

Poraz republikanaca. Smrt Kasija i Bruta

Blizu Filipa stvoren je utvrđeni logor B. i K. Tamo trijumviri upućuju


svoje vojske na čelu sa Ant. i Okta. Njihove trupe nisu zaostale po
brojnosti ali su se mnogo lošije snabdevale. Brut i Kasije zato biraju da
100

trijmvire savladaju zamaranjem. Pošto ne uspevaju da ostvare ovaj plan


u jesen 42. upuštaju se u 2 bitke kod Filipa gde je republikanska vojska
potučena, a njene vođe izvršile samoubistvo. Ali pobeda trijumvira još
nije značila okončanje rata, iako je značila kraj republ. partije.
Dolazi do nove podele provincija među trijumvirima. Ant. kreće u
ist. provincije. Okt. se vraća u Ita. da reši agrarno pitanje i dodeli zemlju
veteranima.
Ali čitav zemljišni fond granicama Apeninskog poluostrva već je bio
iscrpljen.

Podela italskog zemljišta

Trijumviri su rešili da veterane nasele po kolonijama 16 italskih


gradova, koji su predstavljali najznačajnije gradove prevashodno sev. i
sred. Ita. (Ankona, Arimin, Kapua…). Zemljišta stan. tih gradova
konfiskovana su, a ovi proterani. Pri ovim konfiskacijama veterani su se
ponašali kao divlji osvajači.

Nemiri u Italiji
Nezadovoljstom ital. stan. koristio se Ant. brat Lucije (41. konzul) i
Ant. žena Fulvija. Lucije, Antonije i Fulvija poveli su tako agirtaciju
protiv Okt., bacajući odgovornost za nasilja u vezi sa naseljavanjem
veterana na O. pleća. Agitacija je vođena i među vojnicima. Nemiri su
se dešavali gotovo svuda, ali Marko Vipsanije Agripa koji faktički
komanduje O. trupama uspeva da lokalizuje borbu sa ustanicima u
etrurskom gradu Peruziji.
Peruzinski rat počinje krajem 41., završava se u proleće 40.
pobedom O. Glad je ustanike naterala na predaju. Fulvija beži i uskoro
umire u G. , Lucije je amnestiran. Njegove trupe primljene su u službu
O., ali su stan. Peruzije, senatori i vitezovi koji su držali str. ustanika
svirepo kažnjeni.

Ant. na istoku.
Na istoku je Ant. nameravao da prikupi sredstva za isplatu vojnika i
reguliše odnose u ist. provincijama. Kažnjavao je gradove koji su pužali
podršku B. i K. , a nagrađivao one koji su im pružali otpor i vršio
dinastičke promene u zavisnim kraljevinama ubirajući pri tome
ogromne poreze. U Tarsos mu dolazi Kleo. da bi skinula sa sebe
optužbu za podržavanje Kasija. Ant. odlazi sa njom u Aleksandriju, gde
provodi zimu 41./40. kao K. gost (za to vreme u Ita. je građ. rat, a na
ist. provincije počinju da napadaju Parti). Proleća 40. on napušta Egipat
i kreće u Italiju gde sklapa sporazum sa S. Pompejem. Na jugu Ita. čak
dolazi do sukoba njihovih trupa sa O.-ovim, ali ubrzo dolazi do opšteg
izmirenja (uz to je umrla i Ant. žena Fulvija koja se zalagala za borbu sa
Okt.).

Sporazum u Brundiziju
Ovxde je izvršena nova podela provincija: Okt. dobija zap. provincije
sa Ilirijom, A. istok, aL. zadržava Afriku. I A. i O. dobili su pravo da
101

mobilišu vojnike u Ita.: prvi za rat sa Partima, a dr. sa S. Pompejem.


Sporazm učvrššćenb dinastičkim brakom: A. se ženi Oktavijom, Okt.
sestrom.
Ita. je nastradala još za vreme mutinskog rata, a podela zemljišta je
upropastila još veliki br. naprednih gradova. Flota S. Pom. ometala je
dovoz namirnica iz provincijskih oblasti. Izmučeno stan. nadalo se posle
sporazuma u Brundiziju miru za dugo god. (vidi 270.)

Sporazum u Puteoli
Proskribovani aristokrati bežali su na Siciliju, S. Pompej kao i odbegli
robovi koje je on primio u službu u mornarici i vojsci. Nezadovoljstvo
zbog neredovnog dovoza namirnica doprinosi tome da trijumviri 39.
sklapaju sa S. P. sporazum u Puteoli, dodeljene su mu Sicilija i Sardinija,
dobija na upravu Peloponez i obećana mu je naknada za konfiskovanu
imovinu njegovog oca. Amnestirani su proskribovani koji su mu dobegli,
dok su robovi koji su služili njegovoj vojsci priznati za slobodne.
Ant. ubrzo ponovo kreće na ist., nadajući se da će ostvariti Cezar
planove i osvetiti se Partima za poraze koje je pretrpeo Kras. Pored
toga ovi ratovi su za njega mogli imati isti značaj kao galski za Cezar i
učvrste njegov položaj u R. i Ita.
42. Parti obećavaju podršku Brutu i Kasiju, a 40. upadaju u Siriju i
niz maloazijskih oblasti iz kojih su Rim. prinuđeni da se povuku. Tek 39.
Ventidije Bas, Ant. vojskovođa, tuče Parte i vraća osvojene oblasti,
asledeće god. odbijen je pokušaj Parta da započnu novu ofanzivu.

6. Okt. borba sa S. Pompejem

Politika S. P.
Sporazum trijmvira sa S. P. pokazao se kratkotrajnim jer je njegova
flota otežavala i dalje kretanje brodova u pravcu Ita., a Pompej nastavio
da prima sebi odbegle robove (što je uzelo veoma opasne razmere). P.
vodi istu autokratsku polit. kao trijumviri, postupajući sa senatorima
samovlasno, čija se većina posle sporazuma u Puteoli vratila u Ita.
Vladajući krugovi Ita. počeli su sada da se prema njemu ponašaju kao
iratu, što iskorišćava O. nastojeći da rad sa S. P. prikaže kao opšte
italsku stvar. On stupa u boirbu sa S. P. nezavisno od Antonija.

Sporazum u Tarentu
Ali je početak rata bio neodređen – tako da je O. primoran da sklopi
novi sporazum sa A. koji je i zaključen 37. u Tarentu. O. zamenjuje
nekoliko legija za lađe sa A.

O. pobeda nad S. P.
O. flota popunjena je velikim br. novosagrađenih lađa po
pooslednjim uzorima helen. tehnike. Na čelu je Marko Vipsanije Agripa.
36. prvo u bici kod Mila, a porom u bici kod Nauloha S. P. je pretrpeo
odlučan poraz i pobegao u Aziju gde je sledeće god. ubijen od pristalica
M. Antonija. L. je dugo god. stajao po str. Stupio je u borbu sa S. P. a
pošto je ovaj pobeđen pokušao je da ostvari vlast nad čitavonm
102

Sicilijom. O. uspeva da privuče na svoju str. L. trupe i posle toga nije


više vršio nikakav pol. uticaj.
Trupe S. P. upućene su u razne provincije čiji su upravnici dobili
naređenje da odbegle robove razoružaju i upute u Ita. Pored sporazuma
u Puteoli 30 000 robova vraćeno je ranijim gospodarima, a nekoliko
hiljada po O. zapovesti ubijeno. Tako je borba sa S. P. prikazana kao
borba sa piratima i odbeglim robovima. O. je napisao podroban popis
svojih dela u Res Gestae divi Augusti.

7. Poslednja etapa građanskog rata. Borba između O. i A.

Pobeda nad S. uzdigla je O. prestiž u Ita., ali oslonac na najamničkoj


vojsci bio je nedovoljan i on je morao da traži podrške među vladajućim
klasama starajući se da naglasi svoju miroljubivost i poštovanje trad.
ustava. Posle lišavanja L. vlasti O. faktički postaje apsolutni gospodar
zapada, dok na istoku i dalje vlada A., čiji se odnosi sa O. svake god,.
sve više pogoršavaju.

A. istočna politika
Posle sporazuma u Tarentu (37.), A. kreće Aziju, gde se ponovo
sastaje sa Kleo. i uprkos svim rimskim običajima proslavlja brak sa
njom ne razvodeći se prethodno sa Oktavijom. 36. on kreće u pohod
protiv Parta.
U to vreme u Partiji je buknula dinastička borba stupanjem na
presto Fraata IV. A. računa na podršku kraljeva zavisnih od Partije.
Setivši se Krasove ekspedicije, on bira put preko jermenskih pl. umesto
preko Mesopotamije. Stiže do prestonice Medije, Atropatene Fraaspe,
da je opsedne, ali je pomoćni odred zajedno sa opsadnim mašinama bio
uništen. Gradski stan. bili su pripremljeni za opsadu, istovremeno parć.
trupe uznemiravale su A. vojsku sa leđa. A. je zato morao da se vrati,
izgubivši pri povlačenju mnogo vojnika. 34. on kreće u nov pohod, ali
ograničen na operacije u Jermeniji gde Rim. nisu nailazili ni na kakav
otpor. Zarobio je i ubio jerm. kralja, optuživši ga za izdaju. Odmah
nakon toga Kleo. je proglašena za kraljicu nad kraljicama, a njenoj deci
je A.. dao u posed oblasti koje su smatrane za samostalne kraljevine ili
čak za rim. oblasti.
A. je računao na neiscrpna sredstva egip. kraljeva u organizovanju
pohoda protiv Parta, a K. je maštala da uz podršku rim. vojske
vaskrsne kraljevinu Egida u granicama sa poč. IIIv.
A. ponašanje osuđivali su ital. špeklanti, zatim privrženici trad. i
starinskih rim. običaja, što O. sjajno iskorišćava. 32. dolazi do raskida
izmeđ njega i A., čijim je pristalicama bilo dopušteno da napuste Rim,
što je učinilo oko 300 senatora, među kojima oba konzula.
O. otvara A.. testament (čuvan u hramu Veste) u kojem stoji da A.
želi da bude sahranjen u E. zajedno sa K., priznaje za pravog Cezar sina
Cezariona (sin Kleo. i Julija Cezar) i dodeljuje svojoj deci sa K. darove
koji po veličini premašuju svaku meru.

Bitka kod Akcija


103

Ovaj testament još više potkopava A. autoritet. K. je objavljen rat,


istovremeno O. je zatražio zakletvu stan. Ita. i zap. provincija koji su mu
poverili komandu za rat protiv A. Cela 32. i prva ½ 31. god. prošle su u
pripremama, O. je morao da angažuje imućne slojeve u cilju izgradnje
flote.
A. prikuplja znatna sredstva od helenističkih gradova i vladara
zavisnih od Rima.
2. sept. 31. blizu obala zap. Grčke kod rta Akcija dolazi do bitke na
početku koje K. napušta bojište, a za njom kreće i A.. Neko vreme A.
vojska bori se bez vojskovođe, a zatim prelazi na str. O. , koji odmah
posle pobede mora nazad u Ita. da bi ugušio pobunu veterana. Ponovo
mora da deli zemlju vete. ali ovog puta ne konfiskovanu, beć kupljenu
od ita. gradova. Zatim kreće na istok, posećuje grčke i maloaz.
gradove, prebacuje se u Siriju koja prelazi na njegovu str., i tako
obezbedivši pozadinu 30. god. pre n. e. kreće u ofanzivu na E.

Osvajanje E.
Otpor A. i K. ugušen je bez naročitih teškoća. A. izvršava
samoubistvo, a K. pokušava da pređe na O. str., ali pošto se uverila da
se ovaj sprema da je uputi u R., da bi je vukao u trijumfu, ona je tkđ.
oduzela sebi život (po legendi umire od ujeda zmija koje su joj tajno
donesene). Cezarion i niz A. pristalica bili su pobijeni. E. je konačno
izgubio svoju samostalnost i priključen Rimu.U O. ruke dospeo je
ogroman plen. On je dobio mogućnost da darežljivo nagradi svoje
vojnike i pokrije sve dugove. Postao je vrhovni posednik čitave e.
zemlje, a od tog vremena eg. žito počinje da igra veliku ulogu u
snabdevanju stanovništva prestonice.
29. god. O. je proslavio 3 veličanstvena trijumfa i postao
neograničeni gospodar čitave rim. države.

Posledice građ. ratova


Oni predstavljaju završnu etapu istorije rim. republike. Prelaz na
monarhiju bio je rezultat klasne borbe i spoljašnje ekspanzije R.
Republika proživljava jasnu krizu još od početka I v. pre n.e. Tokom
građ. reatova se gubi onaj sloj nobiliteta koji je uporno branio rep.
poredak povezan sa neograničenom vladavinom rimske oligarhije.
Građ. ratovi praćeni su proskripcijama, konfiskacijama, prekomernim
porezima, prinudnim mobilizacijama, bekstvima robova i odsustvom
lične bezbednosti. Naročito je stradalo stan. Ita. Težnja vladajućih gr. za
mirom i redom doprinela je nesumnjivo učvršćivanju monarhije. O.
bliski ljudi postali su vlasnici ogromnih latifundija, a istovremeno stiču
veći značaj nego ranije vlasnici sred. zemljišnih poseda – Cezar veterani
koji su za sve što imaju dugovali Cezar nasledniku. Žeđ za mirom,
težnja ka povratku starinskih običaja, odricanje od aktivne pol. borbe –
sve je to doprinelo ideološkom i teorijskom opravdanju pri osnivanju
rim. monarhije. Ali otvoreni prelaz na apsolutnu monarhiju, kao
Cezarov, bio je za R. neprihvatljiv – zato je formiran specifičan pol. oblik
– principat.
104
105
106