Het blad voor jonge humanisten, nummer 67, zomer 2006

SPINO

VERSTAND EN GEVOEL

TE VEEL VARIATIE
Redactioneel
Leiden, 21 Juli 2006 Zoals vaker koos de Spinoredactiepoel weer voor een breed thema: gevoel en verstand. Naar mijn idee zijn gevoel en verstand eigenlijk even belangrijk. Dat de meningen hierover binnen de Spino-schrijverspoel lijken te verschillen kun je in deze Spino lezen: Jan Willem de Wit pleit namelijk vooral voor gevoel en Tim van de Rijdt vooral voor verstand. Betekent dit dat hun visies elkaar uitsluiten? Oordeel zelf! Jan Willem en Tim gaan in de deze Spino ook een directe confrontatie aan in de nieuwe rubriek “De Dialoog”, rond de betekenis en gevolgen van aktuele kwesties vanuit humanistisch perspectief. Deze keer: de commotie rond HirsiAli. Verder vooral tijdloze artikelen. Naast de zojuist genoemde stukken van Jan Willem en Tim vindt je een stuk over filosoof Rousseau en een stuk over het HV thema voor 2006: Autonomie. Mij valt op dat voor Spinobegippen dit nummer veel maatschappelijke en/of theoretische stukken bevat. Het is geen bewuste keuze van de schrijvers om een meer theoretische richting uit te gaan, het is eerder een gevolg van de inspiratie die het thema ‘gevoel en verstand’ ons gaf. Deze inspiratie leidde tot een goed gevuld nummer met veel variatie. Zo zien we ook nog twee persoonlijke stukken, de ene over emotioneel lichaamswerk en de andere over meditatie. En voor het eerst in de Spino: een sprookje! Ik zou bijna bang worden te veel variatie te bieden, maar omdat herhaaldelijk uit Spino-lezersonderzoek blijkt dat de meeste lezers variatie waarderen, denk ik dat dat we ons daar geen zorgen over hoeven te maken. Tot slot wil ik vertellen dat we onlangs de eerste Spinoredactiepoelbijeenkomst (laat mensen dat woord maar eens raden bij Galgje!) hebben gehad, en dat we het de moeite waard vonden elkaar eens in levende lijve te ontmoeten. Na een half jaar intensief mailen met mensen die je nog nooit in levende lijve hebt gezien is het best bijzonder de mens achter het mailadres te leren kennen. Tot die tijd moesten we de zeggingskracht van de Spino vooral uit elkaars woorden opmaken. Je krijgt dan een levendiger beeld bij de persoon. De stukken die je binnen de Spinoredactie van de ander gelezen hebt en nog gaat lezen gaan met dat beeld op de achtergrond meer leven. En het communiceert makkelijker. We kunnen overigens wel een Spino maken zonder elkaar te ontmoeten. De vorige Spino is namelijk zo tot stand gekomen, en ook op een prettige manier. Voor de meeste Spinolezers geldt dat ze de meeste schrijvers evenmin persoonlijk kennen zoals wij, tot onze ontmoeting. We hopen dat je je--net als wij tot onze ontmoeting--ook geïnspireerd voelt door een of meerdere stukken in deze Spino. We lezen graag je reactie op het forum (www.jonghv.nl, dan naar forum, spino) of op spino@jonghv.nl Het thema van het volgende nummer is AKTIE. Voor inspiratie kun je ook op het Spino-forum kijken, bij ‘suggesties voor onderwerpen’ > ‘aktie’. Veel leesplezier, en tot na de zomer! Matthijs

Colofon
Redactieadres de Spino spino@jonghv.nl Zamenhofstraat 24 2312 NV, Leiden Hoofdredacteur Matthijs Koevoet Redactie/poel de Spino Jan-Willem de Wit Tim van de Rijdt Bregje de Laat Karen Lohe Margreet Bakker Martijn Raemakers Linda Slagter Verder werkten mee Willem Roeterdink Irene van der Hulst Advertenties Neem voor advertentiemogelijkheden contact op met de redactie van de Spino via spino@jonghv.nl. Lid worden van Jong HV? Of eerst meer informatie over Jong HV ontvangen? Mail je naam en adresgegevens naar info@jonghv.nl. Proefnummers van de Spino om te verspreiden, overige vragen? Mail je gegevens naar spino@jonghv.nl. Fotografie (indien niet vermeld) iStockphoto.com en Stock.XCHNG Copyright © 2006 Spino De Spino is een uitgave van Jong HV. Nummer 67, zomer 2006. ISSN: 0928-284X. Oplage: 300. Kopijsluiting volgende Spino: 15 oktober 2006
De artikelen zijn ter verantwoording van de schrijvers en geven niet automatisch de mening of visie van de redactie weer. De redactie beslist over plaatsing en behoudt zich tevens het recht voor om artikelen te redigeren, in te korten en (in overleg met de auteur, indien bereikbaar) inhoudelijk aan te passen. De kopij wordt bij voorkeur ingezonden via e-mail (of diskette) in Word formaat, bij voorkeur vergezeld van illustraties. Op verzoek worden foto´s, tekeningen en handgeschreven teksten na plaatsing terug gestuurd.

2 | Spino zomer 2006

INHOUD
02. 04. Redactioneel Gebruik je gevoel met verstand
Jan Willem de Wit is een denker die vindt dat gevoel belangrijk is. Hij vertelt hoe hij denkt over gevoel en hoe je er mee om kan gaan bij communicatie met anderen of het maken van keuzes in het leven.

05.

Sapere Aude!
Gevoel en ratio zijn voor jonge humanisten allebei belangrijk, zou je uit deze Spino kunnen opmaken. Humanisme legt echter traditioneel meer nadruk op de ratio, en dat is een goede zaak, betoogt Tim van de Rijdt.

07.

Themaboek: ‘Handboek Spiegelogie’ door Willem de Ridder
“álles wat je over de ander denkt of zegt, gaat eigenlijk over jezelf“

08. 09.

Themafilm: A Beautiful Mind
“Zelfs als het een slechte film was zou ik verliefd kunnen worden op de muziek.“

Zodra we te beschaafd raken is het einde nabij
Jean-Jacques Rousseau (1712-1778) staat bekend als een omstreden en moeilijk te plaatsen denker. Guus Frumau legt uit hoe Rousseau de klassieke tegenstelling tussen gevoel en verstand onder woorden bracht en daarmee voor veler uitleg vatbaar bleek.

11.

Meditatie
Matthijs Koevoet vertelt waarom hij in meditatie een mooie combinatie van verstand en gevoel ziet.

12.

Impressies van emotioneel lichaamswerk
Martijn Ramaekers volgde een cursus emotioneel lichaamswerk. Lees hier wat deze cursus inhoudt en hoe Martijn het ervaren heeft.

13.

Autonomie: ideaal?
“Autonomie” is voor door het HV is gekozen als jaarthema voor 2006. Simone Hanegraaff vertelt wat zij ziet als de bedoeling van het streven naar autonomie.

15.

Het verhaal van het Witte Woud
Een levensbeschouwelijk sprookje door Bregje de Laat

16.

De Dialoog
In deze Spino wordt de nieuwe rubriek “De Dialoog” geïntroduceerd. In deze eerste Dialoog gaan Tim van de Rijdt en Jan Willem de Wit in discussie over Ayaan Hirsi Ali en Humanisme.

18.

Aan het stuur
Een Jong HV-stuurgroeplid stelt zich voor. Deze keer Wilfred de Graaf. Matthijs Koevoet stelde hem vier vragen op het laatste Jong HV weekend.

19.

Terugblik op een weekendje relativeren
In de maand april was het weer tijd voor een Jong HV voorjaarsweekend. Jan Willem de Wit was er bij en relativeert zijn belevenissen.

20.

Tegenstrijdig
Een gedicht door Linda
Verstand en gevoel Spino | 3

Gebruik je gevoel met verstand
Jan Willem de Wit is een denker die vindt dat gevoel belangrijk is. Hij vertelt hoe hij denkt over gevoel en hoe je er mee om kan gaan bij communicatie met anderen of het maken van keuzes in het leven. Mensen om mij heen vinden mij een denker. En ik ben het met hen eens, ik leef meer vanuit mijn denken dan vanuit mijn gevoel. Toch wil ik in dit artikel vooral pleiten voor het gevoel, in het bijzonder bij het maken van keuzes in het leven. Gevoel als essentie van het leven Het leven draait om gevoel. Je “gelukkig voelen” wordt tegenwoordig door veel mensen als doel van het leven gezien. Denken is leuk en zelfs belangrijk om gelukkig te worden. Maar gelukkig zijn is een kwestie van je gelukkig voelen en niet van je gelukkig denken. De bekende uitspraak “Ik denk dus ik besta” van René Descartes, zou ik daarom willen veranderen in “Ik voel dus ik besta”. Dit ligt voor mij veel dichter bij de essentie van het leven. Maar wat is gevoel nou eigenlijk? Ik zie gevoel als een manier van communicatie tussen je onderbewustzijn en je bewuste denken. Dat mijn bewuste zelf kan denken, dat weet ik. Ik kan zelfs mijn redeneringen volgen en aan anderen uitleggen. Maar volgens mij denkt mijn onderbewustzijn ook. Wellicht op totaal andere wijze, waardoor ik deze redeneringen niet kan uitleggen of nagaan. Toch vormt mijn onderbewustzijn zich een mening over de keuzes waar ik in mijn leven voor kom te staan. Mijn onderbewustzijn heeft volgens mij zelfs een grotere capaciteit dan mijn bewustzijn. Met mijn bewuste denken kan ik niet mijn fiets in evenwicht houden en tegelijk uit alles wat ik zie belangrijke informatie filteren en interpreteren. Mijn bewustzijn houdt zich enkel bezig met verkeersregels en het vinden van de juiste weg. Juist deze laatste twee taken zijn zo simpel dat zelfs een relatief kleine computer ze uit kan voeren, terwijl beeldherkenning en het houden van evenwicht op een fiets juist veel ‘rekencapaciteit’ vragen. uit elkaar getrokken, met gevoel als eenzijdige communicatie ertussen. In werkelijkheid zijn ze volgens mij meer met elkaar verweven en is de scheiding ertussen meestal niet duidelijk. Toch ervaar ik gevoel als het gevolg van dieper gelegen processen. Soms slaat je gevoel de plank mis. Bijvoorbeeld wanneer je nieuwe mensen ontmoet. Je onderbewustzijn zal al snel een oordeel hebben en je dat via een - positief of negatief - gevoel laten merken. Zo kan iemand je een vervelend gevoel geven, terwijl je weet dat het een goed persoon is. Het kan dan soms heel moeilijk zijn om middels je bewuste denken dit gevoel te negeren of te veranderen. Omdat het vaak moeilijk te achterhalen is waar een gevoel vandaan komt of wat de oorzaak ervan is, is het ook moeilijk om gevoelens op waarde te schatten. Logisch denken heeft dan een voordeel. Je kunt de dingen op een rijtje zetten en de argumenten benoemen en vervolgens op waarde schatten. Ook communiceren met anderen is bij een logische redenering eenvoudiger dan bij een gevoel. Vooral als je anderen wilt overtuigen. Zo vertelde iemand mij tijdens het Jong HV weekend over relativeren, hoe moeilijk hij het vind om tegen iemand in te gaan die een mooi betoog houdt terwijl het volgens zijn gevoel voor geen meter klopt. Logisch redeneren kan moeilijk zijn, maar een fout halen uit een ogenschijnlijk juiste redenering is een kunst die slechts weinigen verstaan. Mensen die snel logisch kunnen redeneren en verwoorden zijn in discussies al snel in het voordeel, terwijl zij het wellicht niet beter weten dan iemand die meer vanuit zijn of haar gevoel leeft. Dat is jammer omdat, zoals ik in het begin van dit artikel al stelde, het gelukkig leven vooral een gevoelskwestie is. Volgens mij moeten we niet bang zijn om ervoor uit te komen dat een redenering niet overeenstemt met het gevoel dat we ervan krijgen. Als dan blijkt dat anderen dat gevoel delen geeft dat aan dat de redenering niet zo juist is als hij klinkt. Het maken van keuzes Terwijl ik in mijn hoofd al bezig was dit artikel vorm te geven las ik in de krant een stukje over een onderzoek van de Universiteit van Amsterdam. Een citaat hieruit: ”Bij complexe beslissingen (de aankoop van een auto of huis) leidt wat afleiding tussen het doornemen van de informatie op grond

‘Blijkbaar moet je onderbewustzijn de tijd hebben om zich een te vormen’

mening

Communicatie Bij het bewaren van je evenwicht stuurt je onderbewustzijn zo goed als direct je spieren aan. Maar vaak zal je onderbewustzijn ook zijn bevindingen aan je bewustzijn willen meedelen, en dat komt dan bij je bewustzijn binnen als een gevoel. Behalve door gevoel kan je onderbewustzijn ook via dromen communiceren. Ik denk dat je onderbewustzijn je zelfs ziek kan maken om iets aan je bewustzijn duidelijk te maken. Maar gevoel is waarschijnlijk toch het meest praktisch, snel en direct. Het bewustzijn en onderbewustzijn heb ik hier erg

4 | Spino zomer 2006

Sapere Aude!
waarvan de beslissing moet worden genomen en het daadwerkelijk doorhakken van de knoop vaker tot een keuze waar men later ook nog tevreden over is. Bij een beslissing direct na het doornemen van de informatie is dit niet zo. Het onbewust verwerken van informatie blijkt nodig bij een complexe beslissing.” Wellicht is dit ook wel logisch (ik zei toch dat ik een denker was…). Hoe weet je nou een jaar na een beslissing of het wel de juiste was? Waarschijnlijk weet je het niet! Tenzij er iets zodanig mis gaat dat blijkt dat je beslissing fout was, weet je eigenlijk weinig over de kwaliteit van je beslissing. Je weet immers niet hoe zou zijn gelopen als je iets anders had besloten. Of je tevreden bent over je beslissing is voor een groot gedeelte weer een kwestie van gevoel en de kans op tevredenheid zal waarschijnlijk dan ook groter zijn als je je gevoel in je beslissing hebt betrokken. Vorige week kwam ik er achter dat er wellicht meer mee speelt in de langere tijd voor het nemen van een beslissing. Tijgertje, onze kat, had vorige week haar derde hersenbloeding. Het ging plotseling slecht met haar en mijn vrouw en ik hadden het gevoel dat het tijd was om haar te laten inslapen. Een beslissing die we namen om zowel Tijgertje als onszelf leed te besparen. En ondanks dat ik deze beslissing nam vanuit m’n gevoel, voelde het achteraf toch niet zo juist. Extra tijd voor zo’n beslissing kan belangrijk zijn, ondanks het extra leed dat het wachten met zich mee brengt. Blijkbaar moet je onderbewustzijn tijd hebben om zich een mening te vormen. Het is natuurlijk wel lekker dat je achteraf met je verstand kan beredeneren waarom het een juiste beslissing was, maar het blijft moeilijk om je gevoel daarvan te overtuigen. Gevoel en ratio zijn voor jonge humanisten allebei belangrijk, zou je uit deze Spino kunnen opmaken. Humanisme legt echter traditioneel meer nadruk op de ratio, en dat is een goede zaak, betoogt Tim van de Rijdt. Ik merk het pas wanneer Geert Wilders het Humanisme in één adem noemt met het Christendom en het Jodendom, om en passant maar even te beweren dat Nederland artikel 1 van de grondwet af moet schaffen! Ik stel mezelf hardop de vragen: “Welke Humanistische waarden bedoelt die man eigenlijk? Wat is er zo typisch Humanistisch aan de Europese cultuur zoals die er nu uitziet?” Het lijkt er op dat de Humanistische waarden zo vanzelfsprekend zijn in onze manier van leven dat we moeite moeten doen om ons ervan bewust te worden. En gezien het thema van deze Spino raad je het misschien al wel: die humanistische waarden leunen volgens mij erg zwaar op de rede, de ratio, het heerlijke verstand. Wortels Humanisme zijn sterk rationeel Wanneer ik iets opzoek over de geschiedenis van het Humanisme, begint het verhaal meestal bij de Grieken en de Romeinen. “De Griekse filosoof Socrates stelde vragen bij alle vanzelfsprekendheden die op zijn weg kwamen. Vraagtekens plaatste deze wijsgeer vooral bij autoriteit en dogma’s”. Deze houding lijkt een soort van thema in de rest van de humanistische geschiedenis. Het zelf kritisch nadenken, loskomen van gegeven denkvormen of opgelegde regels, uitzoeken hoe iets werkelijk in elkaar steekt en daar je leven naar inrichten. Om deze houding even in een tijdsplaatje te zetten: in de tijd van Socrates werden in Denemarken nog mensenoffers gebracht aan de god Odin, was de Boeddha nog maar net overleden en zat in Egypte nog een farao op de troon! Twee interessante termen die in het Humanistische plaatje van die tijd naar voren komen zijn humanitas en paideia. De eerste is een vorm van menselijkheid, een openheid naar anderen toe, een welwillendheid voor allen, zonder onderscheid. De tweede duidt meer op hoe iemand tot die menselijke houding gevormd wordt. Namelijk door middel van algemene cultuur, studie van kunst en wetenschap. Een definitie is als volgt: ‘Paideia reflects the notion that it is possible, through systematic instruction and training, to mould the character of a human being together with his intellectual and practical aptitude in compliance with a previously delineated moral ideal, and the belief that, if the citizens underwent such a forming process, that would be beneficial for the individual as well as for the community’ (Werner Jaeger). Om het kort door de bocht samen te vatten: studie en wetenschap kunnen je tot een ´goed persoon´ omvormen.

‘Ik voel dus ik besta’
De afgelopen jaren heb ik geleerd meer te luisteren naar mijn eigen gevoel, maar het communiceren van mijn gevoelens naar anderen blijft moeilijk. Zowel het vertellen van je eigen gevoel als het luisteren naar wat anderen voelen is belangrijk om prettig met elkaar samen te leven.

Wat zijn die Humanistische waarden waar onze cultuur op is gebouwd?
Veel later, in de Renaissance, gingen mensen op ideeën uit de oudheid teruggrijpen. Men ging opnieuw

Verstand en gevoel Spino | 5

kijken naar oude teksten. Niet vanuit een bestaande visie, maar door zelf te bedenken wat die teksten zouden kunnen betekenen. Niet door te vragen: klopt het wat het Christendom zegt? Maar door te vragen: wat staat er nou eigenlijk echt? In deze periode ontstond het besef van vrije wil, eigen kracht en redelijkheid. Mensen namen niet meer zomaar aan dat de aarde plat was; nieuwsgierigheid won het van angst en dit zorgde ervoor dat de uithoeken van de aarde werden ontdekt. Men ging het leven niet meer compleet wijden aan gehoorzaamheid en het verwerven van een plekje in de hemel, men ging om zich heen kijken en zich interesseren voor zaken als politiek, cultuur, opleiding. Natuurlijk komen we hiermee op het tijdperk dat de kroon op deze ontwikkeling vormde: de Verlichting. Er kwam nog meer vertrouwen in de menselijke logica, de ratio en de empirie. Hegel, Nietzsche, Darwin en Freud legden nog meer nadruk op wetenschappelijk denken als de oplossing voor problemen. Het idee dat ‘de waarheid’ gevonden kon worden met behulp van de ratio, in plaats van direct aan te nemen wat bestaande autoriteiten zeiden, greep om zich heen. Mede hierdoor steeg het opleidingsniveau, werden er revolutionaire uitvindingen gedaan en nam de welvaart toe. Het denken in de Verlichting wordt mooi samengevat in de woorden “Sapere aude” van Immanuel Kant: “durf na te denken!”

Humanistische waarden die zo vanzelfsprekend zijn geworden dat ze de basis van onze cultuur kunnen worden genoemd? Ik denk het wel. Een vrij vertaald spreekwoord luidt als volgt: “Het laatste waar een vis zich van bewust zal zijn is het water om zich heen”. En nu dan? Uit de doelstellingen van Humanistische organisaties blijkt dat de nadruk op ratio nog steeds aanwezig is. Het Humanistisch Verbond is zich bijvoorbeeld sinds het begin van de jaren 90 met name gaan richten op twee kernactiviteiten: humanisering van de samenleving door de geestelijke verzorging / het humanistisch vormingsonderwijs en op bezinning (verdieping van humanisme als levensovertuiging en het uitdragen van visies op maatschappelijke en culturele vraagstukken). Wel beschouwd komen hier weer de humanitas en paideia terug.

´Studie en wetenschap kunnen je tot een ´goed persoon´ omvormen´
Mijn eigen mening is dat er ook steeds meer behoefte aan bezinning te zien is onder jongeren - denk aan de gestegen populariteit van filosofie en politicologie onder deze leeftijdsgroepen - en dat juist met die bezinning door jongeren nog een hele hoop controverse los kan komen. Ook vandaag de dag is dogmatisch denken namelijk op diverse manieren te zien, zijn er zaken die zelfbeschikking of autonomie van personen ondermijnen, zijn er irrationele besluitvormingsprocessen die de overhand kunnen krijgen. Denk bijvoorbeeld aan het bewust inspelen op angstgevoelens door overheid of bedrijfsleven, extreme individualisering, consumentisme, leeg of negatief vermaak, zelfverrijking, Amerikaanse zendingsdrang, economische dogma´s en religieus fanatisme. Dit zijn nog maar een paar voorbeelden van thema’s die op dit moment relevant en actueel zijn. Ligt hier een Humanistische taak, om maatschappelijke misstanden aan te kaarten? Kunnen Humanisten het voortouw nemen in toekomstige maatschappelijke debatten? Als je de geschiedenis bekijkt zou je dat van Jonge Humanisten wel verwachten!

´Uit de doelstellingen van het HV blijkt dat de

nadruk op ratio nog steeds aanwezig is´
Controverse Grappig is dat de hiervoor beschreven ontwikkelingen in die tijd nieuw en ontzettend controversieel waren, met name doordat een dergelijke kritische houding de tegenpool is van dogmatisch denken. Tegenwoordig kijkt niemand er van op als je zegt meer waarde te hechten aan een wetenschappelijke verklaring van allerlei levensvragen, dan aan een religieuze oplossing. Ten tijde van de Verlichting was je je leven in zo’n geval vaak niet meer zeker! Feuerbach gooide op die manier een knuppel in het hoenderhok door godsdienst ‘een schepping van de menselijke geest’ te noemen. Het in de godsdienst gelegde ideaal van menselijkheid (humanitas?) moest weer bij de mensen zelf terug gebracht worden. God kon worden afgeschaft. Dit noemde hij humanisme. De controverse rond Humanistische waarden is ondertussen langzaamaan weggeëbd. Er zijn naar mijn idee ook nog maar weinig thema´s waar Humanisten zich structureel boos over maken. We leven in grote vrijheid, in een goed doordachte, rationele maatschappij. De gelijkheid van personen wordt goed bewaakt, de wetenschap waarborgt een hoge kwaliteit van leven. Maar is dit het antwoord op de eerder gestelde vraag? Anders gezegd: zijn dit de

6 | Spino zomer 2006

Spino Themaboek: ‘Handboek Spiegelogie’
Willem de Ridder, recensie door Karen Löhe

Dit keer geen roman, maar een informatief boek dat ik onlangs heb gelezen op aanraden van een vriendin. Ze had het net zelf gelezen en dacht dat het wel iets voor mij zou zijn. Op het eerste gezicht voelde ik weerstand vanwege de afschuwelijke foto op de voorkant: een oudere man die er nogal zelfingenomen uitziet, met een gekleurd rond brilletje en een sigaar in zijn hand. En niet zomaar een klein fotootje, nee het beslaat de hele voorkant. Maar goed, ik ging het lezen, en vond het fascinerend. En dat ondanks dat het boek leest alsof de schrijver geen tijd heeft genomen om het boek goed te laten redigeren. Als het je lukt om je te focussen op de boodschap gaat er een wereld voor je open. Althans, zo was dat voor mij. En voor veel andere mensen die ik ondertussen enthousiast gemaakt heb en die het boek gelezen hebben… Helaas is de theorie van het boek een stuk moeilijker in beeld te brengen dan de voorkant. Het bestaat uit veel verschillende onderdelen, en omdat het boek ietwat warrig geschreven is, is het moeilijk om deze te ontrafelen. Ik zal de onderdelen noemen die voor mijzelf het meest inspirerend en belangrijk zijn. Zou een ander deze boekrecensie echter schrijven, dan zou je waarschijnlijk over andere onderdelen lezen!

Een ander principe dat ik hier wil noemen is dat gevoelens puur energie zijn. Wat veel mensen waaronder ikzelf- vaak doen is ‘negatieve’ emoties uit de weg gaan. Die zijn vervelend en willen we niet voelen. Ze maken het leven alleen maar ingewikkelder, lijkt het. In de spiegelogie ga je deze gevoelens juist ervàren. Echter zonder er oordelen aan vast te plakken. En zonder ze in woorden om te zetten. Gewoon zitten en voelen. De kracht ervan voelen. En het gekke is dat sinds ik daarmee oefen, ik inderdaad voel dat alle gevoelens puur energie zijn. Als ik op mijn werk boosheid voel naar mijn roddelende baas, ga ik naar het gevoel in mijn lijf, meestal in mijn buikgebied. Ik voel daar de energie dan letterlijk trillen. Op zo’n moment koppel ik dit gevoel los van de situatie waardoor het ontstaan is, en beleef puur deze trilling. Na hooguit vijf minuten, maar meestal eerder, is dit weg en daarmee ook de boosheid. Dit heb ik al meerdere malen ervaren! Allemaal leuk en aardig, al deze principes. Maar hoe integreer je ze nou in je dagelijks leven? Daar is iets voor in het leven geroepen: de ‘fanclub’. In deze fanclub ben je geen fan van meneer de Ridder, maar van elkaar! Onvoorwaardelijk. Sinds een aantal maanden vorm ik met een aantal vrienden zo’n fanclub, en komen we wekelijks samen om te oefenen. Het gaat nu te ver om al deze oefeningen te beschrijven, maar ik wil er wel een aantal noemen. Zoals het ‘bestelrondje’, waarin je zonder ontkenningen, in de tegenwoordige tijd zegt wat je wilt. Iemand van ons groepje bestelde meerdere keren een fietsparkeerplek bij het station. Dat bleek steeds weer te werken en zo kon ze in de overvolle fietsenstalling onmiddellijk haar fiets kwijt. Ook kun je bestellen dat je lichaam gezond en vitaal is, dat je bij jezelf kunt blijven in een groep mensen, dat je de liefde van je leven tegenkomt of dat je een mooie woonplek vindt. Een voorbeeld van een bestelling die ik zelf recentelijk gedaan heb is ‘ik heb een baan waarin ik uitgedaagd word en ik mijn kwaliteit en creativiteit kan benutten’. Een ander krachtig onderdeel is het ‘pr-rondje’, waarin je de positieve eigenschappen van de ander noemt en de anderen die van jou. Bij een ander onderdeel tellen we tot drie en barsten we ‘spontaan’ in lachen uit. Dit is een van mijn favoriete onderdelen. Ik ben altijd weer verbaasd hoe makkelijk het is om te lachen, en hoe heerlijk ontspannen je daarna bent. Soms hebben we wat weerstand naar de oefeningen, of is het emotioneel, maar ik kan je vertellen dat we allemaal helemaal opgeladen zijn als we weer een fanclub hebben gehad. Het is fijn om zoveel warmte van mensen te voelen.

‘álles wat je over de ander denkt of zegt, gaat eigenlijk over jezelf‘
De titel van het boek verwijst naar één onderdeel: ‘spiegelogie’. De boodschap hiervan is dat iedereen een spiegel voor de ander is. Op zich klinkt dat niet nieuw. Wat voor mij wel nieuw is, is dat hij het ver doortrekt: je kunt eigenlijk helemaal niets over de ander zeggen of denken. Want álles wat je over de ander denkt of zegt, gaat eigenlijk over jezelf. Hierdoor realiseerde ik me dat ik de neiging heb om boos op anderen te worden, terwijl ik eigenlijk boos op of teleurgesteld in mezelf ben. Ik had echter niet door dat ik deze emotie richtte op de verkeerde persoon. Na het lezen van dit boek kan ik emoties meer bij mezelf houden, waardoor zowel ikzelf als de mensen om mij heen zich prettiger voelen. Andersom werkt het ook: als iemand boos op mij is, kan ik die emotie ook meer bij die persoon laten. Ik zal niet meteen opschrikken. Naast dit spiegelen is een ander belangrijk principe van het boek het manifesteren van situaties door middel van energie en focus. Anders gezegd: wat je denkt wordt realiteit. Door gedachten de wereld in te sturen, gedachten waar wij ons over het algemeen niet bewust van zijn, creëren we onze eigen werkelijkheid. Dus als ik steeds denk dat ik vast moe ben omdat ik zo weinig geslapen heb, dan zal ik ook moe zijn. Mijn lichaam reageert dan op mijn gedachten en steunt me daarin. Dit werkt ook andersom. Als ik steeds de boodschap geef dat ik gezond en fit ben, zal ik me ook eerder zo voelen.

‘Sinds ik oefen voel ik inderdaad dat alle gevoelens puur zijn‘

energie

Ik realiseer me dat deze boekrecensie een hoog Hallelujah-gehalte heeft. Ook kan ik me voorstellen

Verstand en gevoel Spino | 7

dat niet iedereen zich onmiddellijk aangetrokken voelt tot het lezen van dit boek of het deelnemen aan zo’n fanclub. Misschien heeft het een te hoog zweefgehalte voor je, misschien vind je het maar raar gedoe. Heel begrijpelijk. Ik moest ook door het een en ander aan weerstand heen. En nu, een aantal maanden na het lezen van het boek en het oefenen in de fanclub, heb ik zo mijn eigen ideeën over de theorie. Sommige dingen uit het boek heb ik dankbaar geïntegreerd in mijn leven, andere heb ik opzij gelegd omdat ik er niets mee kan. Ik ben echter blij dat ik dit boek aangeraden heb gekregen, en vind de fanclub momenteel een van de meest verrijkende dingen in mijn leven. En, by the way, mijn bestelling is ondertussen bewaarheid: in augustus kan ik beginnen… Als je meer wilt weten over het boek of de fanclub, dan kun je me mailen: lohe33@hotmail.com.

Spino themafilm: “A Beautiful Mind”
“Een balans vinden tussen gevoel en verstand, daar gaat het om”, schrijft een bezoeker van het Spino-forum (topic ‘Passie en Emotie’). Kom daar maar eens mee aan bij John Nash, hoofdpersoon van A Beautiful Mind. Of bij Matthijs Koevoet, op het moment dat hij na het zien van deze film verdwaasd zag hoe de aftiteling over het scherm gleed. Lees hier zijn gevoelens na het ervaren van deze film. De film begint als een succesverhaal van een bijzonder getalenteerde doch wat zonderlinge student. Genieën en wiskundigen zijn als student vaak al apart. John Nash is zowel genie als wiskundige, en het is dan ook niet verrassend dat hij behoorlijk apart is. Hij blinkt uit in geniale ideeën en tactloze, botte communicatie. Je ziet hoe hij moeiteloos in een razend tempo een wetenschappelijke carrière opbouwt.

´Zelfs als het een slechte film was zou ik verliefd kunnen worden op de muziek´

´Mijn basisgevoel van vervreemding wordt geraakt door de montage van beelden, dialogen en muziek´

De echte John Nash ontmoet de acteur die hem speelt en de regisseur

Een verrassing is dat hij een liefdesrelatie opbouwt in een periode waarin hij alleen voor de wiskunde interesse lijkt te hebben Dit wekt verbazing omdat hij allesbehalve een romanticus of charmeur is. Eigenlijk is hij behoorlijk onsympathiek. Zijn aparte gedrag neemt niet af, integendeel. Zeker als hij betrokken raakt bij een belangrijke geheime missie, die hem psychisch erg van slag brengt. Meer wil ik over het verhaal niet kwijt, het is de moeite waard dit zelf te ontdekken. De film raakte me bijzonder door de intense manier waarop hij me meeneemt in een wereld die -gelukkig- niet de mijne is. Het deed me realiseren hoe normaal het eigenlijk is dat onrealistische beelden en gevoelens je terroriseren. Het idee dat niemand je de moeite waard vindt, dat je dat pas bent als je gewaardeerd (of geprezen) wordt door anderen. Zulke ideeën kunnen een vergelijkbaar verwoestend effect hebben als de innerlijke terreur van John Nash. Daar kun je als kijker wel iets over zeggen, na twee uur in zijn wereld te hebben doorgebracht.

´De film deed me realiseren hoe normaal het eigenlijk is dat onrealistische beelden en gevoelens je terroriseren´
De film liet me na afloop in de bioscoop met open mond achter. Het verhaal was al intrigerend, en het gegeven dat het waar gebeurd is maakt de impact nog sterker. Veel dingen die in de film gebeuren lijken onecht, maar de regisseur brengt de beelden, dialogen en muziek in zo’n montage dat mijn basisgevoel van vervreemding wordt geraakt. De prachtige koude-rillingenmuziek bevestigt voor de zoveelste keer hoe goed beeld en geluid elkaar kunnen aanvullen! Zelfs als het een slechte film was zou ik verliefd kunnen worden op de muziek. En als het dan ook nog eens een geweldige film is…

8 | Spino zomer 2006

Zodra we te beschaafd raken is het einde nabij
Jean-Jacques Rousseau (1712-1778) staat bekend als een omstreden en moeilijk te plaatsen denker. Guus Frumau legt uit hoe Rousseau de klassieke tegenstelling tussen gevoel en verstand onder woorden bracht en daarmee voor veler uitleg vatbaar bleek. De controversiële Rousseau Rousseau geldt als een van de grote namen van de Franse Verlichting. Dit achttiende-eeuwse gedachteklimaat stelde het menselijke verstand centraal en benadrukte een universeel idee van de mensheid. Hiermee werden de fundamenten gelegd voor de moderne democratie, maar naderhand zou deze manier van denken ook in verband worden gebracht met totalitaire pogingen een rationele nieuwe maatschappelijke orde te vestigen. Tegelijkertijd wordt Rousseau vaak gezien als voorloper of zelfs grondlegger van de Romantiek. Dit gedachteklimaat benadrukt juist het irrationele gevoel en de verschillen tussen mensen. Vooruitgang leidt tot ‘moreel verval’ Onder de intellectuele elite van Frankrijk bestond in de achttiende eeuw het idee dat de achterlijke Middeleeuwen eindelijk voorbij waren en dat intellectuelen nu de nobele taak hadden de laatste vooroordelen op te ruimen. Het was een optimistische stemming: de wereld was ontdekt. Ziekten bleken veroorzaakt door micro-organismen en niet door de straf van God en ‘bezetenen’ heetten voortaan ‘geesteszieken’. Eindelijk had de mens zijn lot in eigen handen! Alles was verklaarbaar en dus oplosbaar. Dankzij het menselijk verstand zou ook in maatschappelijk opzicht spoedig vooruitgang geboekt worden. landen, schrijft Rousseau, verdringen de zuivere gevoelens van de mensen en daarmee bederven ze de goede moraal. Beschaving maakt het namelijk mogelijk een schijnwerkelijkheid op te roepen. En omdat schijn bedriegt, begint het verval zodra die schijnwereld mogelijk wordt. De soberheid van de Romeinse Republiek kende dit probleem niet, maar de Romeinse keizertijd wel… De analogie is duidelijk: zodra landen te beschaafd en te ontwikkeld raken, is het einde nabij. Dus ook de glitter en glamour van Franse koninkrijk nadert de ondergang. De mens is van nature goed, maar dat zegt niets over de huidige mens… Enige jaren later schreef Rousseau opnieuw een prijsessay. Ditmaal luidde de vraag: wat is de oorsprong van de ongelijkheid onder de mensen en is zij door de natuurwet te rechtvaardigen? Met dit Discours sur l’origine de l’inégalité (1753) zou Rousseau de prijs niet winnen, mede doordat hij de maximaal toegestane lengte ruimschoots had overschreden met een uitgebreide historische theorie. Daarin begint de mens als vreedzame Orang-oetang-achtige en ontwikkelt hij zich tot een agressieve, ontevreden en onder slavernij zuchtende mensheid. Het lijkt wel wat op de Bijbelse zondeval. De mens wordt uit het paradijs verdreven zodra hij zijn verstand gaat gebruiken. Alleen God ontbreekt in het Discours over de ongelijkheid waar de mens zelf, onbedoeld, maar toch onvermijdelijk, zijn eigen verval veroorzaakt. Het contrast tussen natuur en cultuur komt Rousseau van pas om de pijnlijke plekken van de achttiendeeeuwse pruikencultuur te benadrukken. Tegelijkertijd is hij bezig bestaande politiek filosofische theorieën aan te vallen. Thomas Hobbes (1588-1679) bijvoorbeeld beschrijft in Leviathan een van nature agressieve mens die alleen bij de gratie van een strenge overheid nog een waardig bestaan kan leiden. Rousseau brengt hier tegen in dat Hobbes deze theorie alleen maar verzonnen heeft om bestaande machtverhoudingen te rechtvaardigen. Over de ware aard van de mens zegt Hobbes volgens Rousseau al helemaal niets. Hobbes is daarvoor volgens hem teveel aan zijn tijd en plaats gebonden. Rousseau hoeft zich niet te verantwoorden aan welke opdrachtgever of machthebber dan ook. Hij denkt daarom bij uitstek uitspraken te kunnen doen over de ware aard van de mens. Hij doet dit door in zijn diepste gevoel te graven en dit als serieus wetenschappelijk onderzoek te presenteren. Dat klinkt gek maar in een tijd dat er nog geen sociale wetenschappen bestonden, kon je hier mee wegkomen. Hij streept alle gevoelens weg die ooit ontstaan moeten zijn. Zelfs jaloezie, hebzucht en ijdelheid vallen af. Uiteindelijk blijven er maar twee oergevoelens over: ‘eigenliefde’, oftewel de neiging tot zelfbehoud en ‘medelijden’, de afkeer om andere dieren en vooral soortgenoten te zien lijden. Niet door verstand, maar alleen door deze gevoelens, liet de mens zich ooit leiden. Want zelfs het verstand, zo

‘Uiteindelijk blijven er twee oergevoelens over: eigenliefde en medelijden’
“Heeft de vooruitgang van de wetenschappen en kunsten bijgedragen tot bederf of tot verbetering van de moraal?” In 1749 loofde de Academie van Dijon een prijs uit voor het beste essay over deze vraag. Toen Rousseau besloot naar de prijs mee te dingen was hij nog onbekend bij het grote publiek. Hij was de zoon van een klokkenmaker uit Genève, autodidact, componist en privé-leraar. Hij was een van de vele avonturiers die een poging waagden om met intellectuele prestaties in hogere kringen door te dringen. En dat was niet onrealistisch want kunst en wetenschap stonden in hoog aanzien. Rousseau beantwoorde de vraag van de Academie echter met een welluidend nee tegen de vooruitgang. In zijn Discours over de Wetenschappen en de Kunsten (1749) zet hij de Europese beschaving af tegen de ‘wilden van Amerika’. Rousseau stelt dat de net ontdekte primitieve indianengemeenschappen beter zijn dan “de meest perfecte wetten die de filosofie zich ooit voor zou kunnen stellen”. Paradoxaal of niet: Rousseau won met een aanval op de wetenschap de prijs van een gerespecteerde, gezagsgetrouwe wetenschappelijke instelling… Dit was het begin van zijn carrière als omstreden filosoof. De kunsten en wetenschappen van de beschaafde

Verstand en gevoel Spino | 9

redeneert Rousseau, komt pas tot ontwikkeling als zich daartoe in de geschiedenis de noodzaak toe heeft voorgedaan. Autobiografie als politieke theorie Bij Rousseau lopen persoonlijke ervaringen en politieke theorie vaak dwars door elkaar. Voor Rousseau persoonlijk was het onacceptabel aan te nemen dat hijzelf van nature slecht zou zijn. Hij wil daarom aantonen dat hij als persoon ‘goed’ is en dat zijn intenties als schrijver zuiver zijn. Rousseau’s, Confessions, (Bekentenissen) gelden als de eerste moderne autobiografie. Het is een gedetailleerde beschrijving van zijn eigen psychologische ontwikkeling vanaf zijn kindertijd. Dit is meer dan een dagboek. Het is politieke theorie omdat het volgens Rousseau voor de politiek van belang is de mens te kennen zoals hij werkelijk is, met alle gevoelens, redeneringen en tegenstrijdigheden die daar bij horen. Interessant genoeg is dat verhaal even pessimistisch als zijn visie op de geschiedenis. De jeugd was mooi, daarna - zodra duidelijk werd dat er een verschil bestaat tussen schijn en werkelijkheidontstaat het verval. Rousseau eindigt eenzaam, onbegrepen, snotterend wandelend in de natuur. Het is te laat voor geluk en te laat voor rechtvaardigheid. Wat is een ideale samenleving? Maar betekent het nu dat Rousseau de oergevoelens hoger aanslaat dan het menselijke verstand? Bedoelt hij dat de wetgeving overeen moet stemmen met de natuurlijke mens? Bedoelt Rousseau –zoals zijn rivaal Voltaire hem ooit verweet- dat we op handen en voeten door het bos moeten gaan kruipen?! Nee. Rousseau is daar heel duidelijk over: “Moeten we de maatschappij vernietigen, het mijn en dijn afschaffen en in de bossen bij de beren gaan leven? Het is een gevolgtrekking waartoe mijn vijanden komen: een gevolgtrekking die ik enerzijds wil voorkomen, maar die ik hen anderzijds tot mijn genoegen en tot hun schande graag zie trekken”. Zoals een antiek standbeeld dat eeuwenlang in zee heeft gelegen, lijkt de moderne mens in niets nog op de natuurlijke mens. Moderne mensen laten zich niet langer leiden door hun zachtaardige natuur maar door wat hun harde omgeving van hen verlangt. Met wetten hebben die oergevoelens dus niks te maken. Eigendom, geld, macht en ook wetten zijn ooit bedoeld om het maatschappelijke leven vorm te geven, maar leiden bijna altijd tot jaloezie en strijd. Het lijkt wel alsof Rousseau geen oplossing ziet, net zoals hij in zijn eigen leven uiteindelijk alle hoop op een gelukkig sociaal leven opgaf. Een ideale samenleving moet dus een balans tussen gevoel en verstand bieden en de wil van het individu moet samenvallen met de wil van de samenleving. In de natuurstaat is dit niet eens mogelijk omdat het verstand nog niet genoeg ontwikkeld is. In de moderne samenleving is het ook niet mogelijk omdat de mensen daar zichzelf niet zijn. Alleen in een wonderbaarlijk tussenstadium zouden geluk en rechtvaardigheid mogelijk zijn… De Indiaanse samenlevingen zijn daar een voorbeeld van. Andere

tussenstadia zijn Sparta en de Romeinse Republiek. Individuele trots en ijdelheid is in zulke ideale samenlevingen afwezig omdat mensen trots zijn om een deel van hun gemeenschap te zijn. Hoe moeten Rousseau’s intenties worden opgevat? Het belang dat Rousseau hecht aan de gemeenschap doet in mijn 21e-eeuwse ogen haast fascistisch aan. Althans, erg liberaal-democratisch klinkt het niet. Vergelijk Rousseau bijvoorbeeld met Adam Smith of Mandeville. Zij zeggen feitelijk: zolang mensen maar individualistisch handelen, is dat uiteindelijk ook goed voor de gemeenschap. Bij Rousseau handelt de goede burger altijd volgens de normen van de gemeenschap, maar dan wel vanuit een diep persoonlijk gevoel. En dat klinkt toch weer individualistisch. Totalitair is het evenzeer, want dat individuele ethische gevoel moet bij Rousseau altijd overeenstemmen met de waarden van de gemeenschap. (Deze redenering bleek niet heel veel later een fantastisch excuus om de guillotine wat vaker uit het vet te halen.) Conservatief of Revolutionair dan? Het lijkt er in het Discours over de ongelijkheid op dat Rousseau een tijd van revoluties aankondigt. Maar dat is niet hoopgevend bedoeld. Het is eerder een waarschuwing. Toch erkent Rousseau de mogelijkheid dat een volk zich op legitieme wijze van een tiran mag bevrijden. In theorie bestaan er momenten dat een volk met het gevoel en verstand van alle individuen verenigd een nieuw begin kan maken. Deze kansen zijn echter zeer zeldzaam en Rousseau denkt niet dat het moderne Europa zich in zo’n ideale fase bevindt. Het is al veel te laat voor een goede staatsinrichting.

‘Rousseau won met aanval op wetenschap, een prijs van een gerespecteerde wetenschappelijke instelling’
Rouseau’s pessimisme is atypisch voor de Verlichting. Toch is hij een kind van zijn tijd. Althans in zoverre dat ook hij een strijd voert tegen misvattingen en vooroordelen. Met zijn pretenties om aan het begin van een serieuze menswetenschap te staan, is hij minstens zo pretentieus als de Verlichte filosofen die hij bekritiseert. Het originele aan Rousseau is dat hij probeert de Verlichting zelf te ontmaskeren in haar vooroordeel dat de overwinning van het verstand over het gevoel zonder meer positief te waarderen is. Hier valt aan toe te voegen dat Rousseau’s ontdekking van het innerlijk een verrijking is van de abstracte universele mens van de Verlichting, zonder dat dit automatisch een verwerping van de Verlichting betekent. Bovendien was het idee, dat het levensverhaal van de zoon van een klokkenmaker relevant is voor de politiek, volstrekt staatsgevaarlijk. Het idee dat ieder individu diep van binnen een moreel besef heeft dat iedere schijnautoriteit kan en mag ondermijnen is evenzo verlicht en revolutionair. De consequenties van dit denken merken we tot op de dag van vandaag.

10 | Spino zomer 2006

Meditatie
Matthijs Koevoet vertelt waarom hij in meditatie een mooie combinatie van verstand en gevoel ziet. Rustpunt Vele jaren geleden las ik in een huis-aan-huisblad een aankondiging van een informatieavond over Transcendente Meditatie. Ik kende het niet, en was nieuwsgierig genoeg om te gaan kijken. Ik werd meteen erg enthousiast, ging de cursus volgen en hield het vele jaren vol om minimaal eens per dag tien minuten te mediteren. Middenin mijn studie psychologie, waar mijn verstand sterk geactiveerd werd, vond ik meditatie een heel prettig rustpunt. De laatste jaren doe ik dat minder vaak en hou me minder vast aan de specifieke vorm van die meditatie, maar mediteren blijft waardevol voor me. Zo ben ik ook vaker dromen gaan opschrijven, waardoor details verschijnen en waardoor ik dromen makkelijker herbeleef en ze als vanzelf steeds beter kan herinneren. En ik begon een droomgroepje: een groep mensen waarmee ik maandelijks over onze dromen praatte. Soms maakten we tekeningen of stripverhalen van onze dromen, of speelden toneelstukjes van elkaars dromen. Voor de anderen had het niet direct met meditatie te maken, maar voor mij wel. Eigenlijk kunnen heel veel gewone dingen meditatievormen zijn. Wandelen. Muziek luisteren, of maken. Dansen. Meestal dingen waar je gewoonlijk al niet of niet veel voor hoeft te denken. Die dingen maken het streven naar niet-denken waar meditatie in essentie om gaat een stuk makkelijker!

De essentie Er zijn vele vormen van meditatie. Het meest bekend is denk ik het stil zitten en niets doen. Met ‘niets De dag langs doen’ bedoel ik dan fysiek niet bewegen, je geest de Ook voor het slapen gaan mediteer ik regelmatig. opdracht geven passief te zijn en te ervaren wat er Dan ga ik vaak de bijzondere ervaringen van mijn dan is, wat zich voordoet aan je ‘innerlijk theater’. dag langs (’s ochtends bijzonder artikel gelezen Klinkt misschien vaag als je het niet kent. “Als je niets over…, boos op mezelf geweest omdat…, zin gekregen doet, dan ervaar je toch niets?” Nee hoor! Juist dan om…). En ik eindig met aandacht voor hoe ik me dan komen vaak belangrijke gedachten en gevoelens naar op dat moment voel. Daar focus ik dan op, zonder boven. Met ‘naar boven’ bedoel ik dat die gedachten het bewust te benoemen of er anderszins over na en gevoelens onbewust er te denken. Ik blijf gewoon even al wel zijn en dat ze op dat ´Ik ben ervan overtuigd dat het zinvol is zitten ‘niks doen’, en dan komen moment bewust gedacht die onbewuste processen bewust te maken´ soms verrassende gedachten of worden. Ik ben ervan gevoelens. Het langslopen van mijn overtuigd dat het zinvol is dag maakt het makkelijker dingen die onbewuste processen bewust te maken. Zo kan die spelen (waarvan ik dacht ze alweer vergeten te je voelen dat je veel zin hebt om iets te gaan doen. zijn) los te laten en ruimte te maken voor een diepere Bijvoorbeeld weer eens contact te zoeken met een laag van bewustzijn. Klinkt misschien hoogdravend, vriend die je lang niet meer gezien hebt, terwijl je dat maar zo voelt het niet. Wel waardevol! anders niet had gedaan omdat je al genoeg afspraken in je agenda hebt staan. Of dat je een melodietje in je hoofd hoort, waar je zin hebt een liedje van te maken. Kan niet mislukken! Of zin om een andere hobby, een ander beroep of een In de tijd dat ik meditatie beoefende met als doel andere woonomgeving te zoeken. Of om je gewoontes ‘rustiger worden’ werd ik snel gedemotiveerd als dat te veranderen. niet (direct) lukte. Veel beginnende mediterenden lopen tegen dit probleem aan. “Het lukt niet, het is Dromen niets voor mij, ik kan niet niks doen”, hoor ik wel Ik heb nog een voorbeeld dat samenhangt met het eens. Met als gevolg dat je je te gedemotiveerd of moment van meditatie, vaak ’s ochtends meteen na het ontwaken. Dan zie ik beelden en gevoelens uit ´Ik doe niet direct iets met die beelden. Ik mijn dromen weer levendig voor me. Dat boeit me enorm! Ik droom bijvoorbeeld vaak dat ik op vakantie hoef ze niet te begrijpen´ ben. Dat ik met een groep mensen ben en daar woon, of werk, of op vakantie ben. Mijn werkleven en onrustig voelt en stopt met mediteren. Mijn ervaring privé-leven lopen dan door elkaar: op een tropisch is dat het eigenlijk altijd lukt, als je niets van jezelf eiland waar ik het flink naar mijn zin heb, is ineens eist: je MAG tijdens meditatie onrustige gevoelens een kantoor waar ik mijn collega’s tref, meestal een ervaren, zoals boosheid en teleurstelling. Als je vindt stuk gezelliger dan ik ze in werkelijkheid ervaar. Ik dat je die gevoelens uit je aandacht moet halen doe niet direct iets met die beelden. Ik hoef ze niet te omwille van een gemoedsrust (ook wel ‘wegdrukken’ begrijpen. Puur het herbeleven van het droombeeld in genoemd) kunnen die gevoelens tijdens meditatie mijn ochtendmeditatie voegt wat verdieping -ik durf een verstorende rol gaan spelen. Als je probeert (!) het zelfs magie te noemen- toe aan mijn leven. ze onvoorwaardelijk te accepteren, is de kans dat ze je storen klein. Ze horen dan bij je meditatieve toestand.

Verstand en gevoel Spino | 11

Nu heb ik ‘dichter bij mezelf komen’ (bij mijn onbewuste zelf) als doel en dat werkt altijd, ook in de weinige gevallen dat ik me juist minder rustig ga voelen. Als ik het gevoel heb dat ik niet stil ‘kan’ zitten en blijf piekeren, dan ervaar ik dat des te intenser en het is extra effectief om dan toch even vol te houden. Meestal ben ik na tien minuten toch een stuk rustiger. En dat ervaar ik eigenlijk altijd als waardevol! Als ik toch onrustiger word, ervaar ik dat enerzijds als vervelend, anderzijds is het een uitnodiging om meer aandacht aan mijn gevoel en geest te besteden.

´Eigenlijk kunnen heel veel gewone meditatievormen zijn´

dingen

Passiever worden door bezig te zijn Zelfs al ben je niet overtuigd dat het zinvol is deze ervaringen te hebben, het is op zijn minst interessant en vaak amusant. Om een klein beetje te proeven van hetgeen de woorden niet duidelijk kunnen maken, is hier een makkelijke oefening die je zonder veel gedoe kan doen: Sluit je ogen en tel je ademhaling, van één tot tien. Dat is alles. Door het tellen is je bewuste geest ‘bezig’ en kan je makkelijker passief zijn in het opvangen van onbewuste gedachten en gevoelens. Ook al verwacht je dat je tijdens dat tellen verder nergens aan denkt. Het klinkt misschien tegenstrijdig, je passiviteit versterken door bezig te gaan, maar probeer het maar eens!

Impressies van emotioneel lichaamswerk
Martijn Ramaekers volgde een cursus emotioneel lichaamswerk. Lees hier wat deze cursus inhoudt en hoe Martijn het ervaren heeft. ‘Zelf Denken Samen Doen’. Prachtig ideaal! Maar hoe integreer je het in je dagelijks leven? In je contact met je dierbaren? Met je buurman, de zwerver op de hoek? Hoe zorg je dat je niet blijft klagen over jezelf of anderen maar de verantwoordelijkheid neemt voor deze relaties? Dat je wordt wie je wilt zijn? Om dat te leren, heb ik net een cursus emotioneel lichaamswerk afgerond. De slogan: je doet het zelf, maar niet alleen. Zie de overeenkomst. Het fundament In een periode van vier maanden heb ik een nieuw fundament gelegd voor mijn leven. Een belangrijke pilaar is het lichaamswerk: dansen, stevige lichaamsoefeningen en vervolgens stil worden. Bewust voelen wat mijn lichaam met me doet. Een andere pilaar vormt emoties: hoe ga ik met ze om, hoe kan ik ze op een goede manier inzetten? Door mezelf hierbij te observeren word ik bewuster van mijn gewoontes, overtuigingen en verlangens. Daarmee wordt het me langzaam duidelijker om welke waarden het me echt gaat. Op dit moment zijn het levenlust, warmte en respect! En dan begint het oefenen! Afwisselend een paar dagen in de cursusruimte en een paar weken in het dagelijks leven. Hierover praat ik met mijn cursusgenootjes en vrienden. Ik kras erover in mijn kladblokje. En de cursusgroep mailt met elkaar. Veel. 357 keer vanaf januari om precies te zijn. Waarover? Hierbij enkele belevenissen. De levenslust Ik wil levenslustiger zijn. Te vaak vond ik mezelf terug, piekerend over verleden en toekomst. Ik wil nu leven. Tijdens de cursus werden muziek en dansen steeds belangrijker voor me. Ik ben voor het eerst in mijn leven naar de sauna geweest. Ga ik zeker vaker doen. En ik merk dat als ik lekker in mijn vel zit, ik open, humorvol en speels word. Veel leuker dan piekeren!

´Het is inspirerend om dit proces in een groep door te maken, om te delen wat je tegenkomt.´
De bewustwording Meende ik hiervoor dat ik een lieve onschuldige jongeman was, inmiddels zie ik het iets genuanceerder. Elk cursusblok vond ik me in situaties terug waar ik op bijna puberale wijze rebelleerde tegen de cursus en trainers. Lekker afzetten. Nadat ik dat een paar keer had gedaan, werd ik me er bewust van. En ging ik de situaties in het dagelijks leven herkennen waar ik dat ook deed. Vervolgens ben ik gaan oefenen om in plaats hiervan respectvol te zeggen wat ik voel. Soms lukt het. En dan ervaar ik het als meer opbouwend dan rebelleren, omdat ik meer in contact blijf met mezelf en mijn medemens. De dip “Ik kan het toch niet. Het lukt me toch niet. Wat nou als...?” Soms, gelukkig steeds minder, vind ik me terug in zulke gedachten. Langzamerhand kan ik ze relativeren. Blijken ze niet zo nuttig. Maar vooral

12 | Spino zomer 2006

Autonomie: ideaal?
ook niet erg waar. Soms gaat het echter mis. Dan identificeer ik me met deze gedachten, met de ratio. Laat ik ze mijn dag bepalen. Net zoals de meeste andere mensen. Terwijl ik inmiddels gemerkt heb dat ze altijd weer over gaan van lichaamsbeweging. Zoals lekker uitbundig dansen. Dus waarom ga ik dat dan niet doen? Tja, dat is waar het over gaat. De ochtendoefeningen Eén van de handvaten voor je leven die de cursus aanbiedt, zijn de ochtendoefeningen. Ik werd uitgenodigd om vijf maal per week de ochtend te starten met lichaamsbeweging en bewust voelen wat dit met me deed. En ook hierin kwam ik van alles tegen. Dat ik erdoor lekkerder in mijn vel zit. Dat ik moeite heb met de discipline (helaas, de mens is lui). Dat elk lichaamsdeel me wat kan vertellen. Hoe waardevol en moeilijk het is, vooral als je wat ongeduldig bent, om tien minuten stil te staan. “Autonomie” is voor door het HV is gekozen als jaarthema voor 2006. Ex-Jong HV bestuurslid Simone Hanegraaff vertelt wat zij ziet als de bedoeling van het streven naar autonomie, met de zegeningen, keerzijden, en de gewenste rol van het HV hierin. Inleiding Abortus, homohuwelijk, euthanasie, keuze tussen tientallen energieleveranciers, zorgverzekeraars en telefoonproviders, duizend soorten cruesli: autonomie lijkt een vanzelfsprekende waarde te zijn geworden. Daarmee lijkt een van de humanistische idealen te zijn verwezenlijkt. Sommigen trekken hieruit verlegen de conclusie, dat het HV aan haar eigen succes ten onder gaat en zichzelf overbodig maakt. Mijns inziens is niets minder waar. Juist omdat autonomie zo vanzelfsprekend is geworden is waakzaamheid geboden. Waarin schuilt het gevaar? Omdat het minder vaak nodig is te strijden voor autonomie, is het ook minder relevant om argumenten te verzamelen en te ontwikkelen als wapens in deze strijd. Hiermee vervaagt ook het besef van -of, het denken over- de werkelijke bedoeling of de logica achter dit ideaal. Dit leidt tot goedbedoelde initiatieven, die helaas de autonomie van het individu eerder verkleinen dan vergroten. De effecten druizen soms zelfs volledig in tegen de werkelijke bedoeling van autonomie. Als leek op humanistisch gebied kan ik niet refereren aan Groot Humanistisch Denkers. Het is dus goed mogelijk dat de bedoeling die ik hieronder beschrijf helemaal niet iets is dat de meerderheid van de humanisten volgt. Ik beschrijf wat mij logisch lijkt. Waarom streven naar autonomie? Autonomie verwijst onder meer naar zelfstandigheid, zelfredzaamheid, keuze- en handelingsvrijheid. Een belangrijke assumptie in de bedoeling van het streven naar autonomie, is -denk ik- dat deze facetten van autonomie de noodzakelijke voorwaarden vormen voor zelfontplooiing: een van de basisbehoeften van de mens. Hoe meer autonomie en (dus) hoe meer zelfredzaam en vrij iemand is, hoe beter iemand zich kan ontplooien en hoe tevredener hij zijn leven kan leven. Ik zie minstens twee redenen waarom iemand kan streven naar zoveel mogelijk autonomie voor zichzelf en elk individu in een samenleving: direct en indirect eigenbelang.

´Ik wil nu leven´
Het onderzoek Pfff. Het klinkt simpel, zelf denken en doen, maar iedereen heeft er moeite mee. We zijn zo gewend om te denken voor de ander. “Mijn buurman is koud, eng.” Labeltje erop, klaar. Maar wat als je deze koude man nu eens een warme hand geeft? Of eens oprecht geïnteresseerd aansprak? Zou hij dan echt zo koud blijken? De cursus moedigt dergelijke onderzoekjes aan. Die gaan met vallen en opstaan. Maar het levert bijzondere ontdekkingen op. Ik heb cursusgenootjes weer contacten zien herstellen: met ouders die ze nooit meer zagen, vrienden waar ze ruzie mee hadden. Zij deden steeds de eerste stap. Dat is zelf doen. Sommigen ontdekken dat ze zich constant afsluiten. Anderen willen graag zachter worden. Wat ontdek jij? Wie wil jij zijn? Het delen Het is inspirerend om dit proces in een groep door te maken. En te delen wat je tegenkomt. En dat kan echt alles zijn. Dat je erachter komt dat het je eigenlijk wel raakte toen je buurman zei dat je er verlopen uitzag vandaag. En dat je eindelijk de stap hebt genomen om... . Bijzonder aan het delen in een groep is dat het recht uit het hart is. Het geeft mij meer begrip voor mezelf en begrip voor andere mensen. Een bijzonder mooi en waardevol avontuur. Meer informatie Meer informatie over de cursus is te vinden op www. venwoude.nl. Specifiek onder trainingen\leiderschap\ fundament.

´Juist omdat autonomie zo vanzelfsprekend is geworden is waakzaamheid geboden´
Ten eerste heeft ieder die hiernaar streeft, er zelf direct baat bij wanneer vrijheid en autonomie normaal zijn: hij of zij is dan immers gevrijwaard van belemmering in zijn vrijheid bij of ondanks deelname aan het maatschappelijk leven. Daarmee is een essentiële voorwaarde vervuld zijn voor maximale zelfontplooiing, en is de kans op overwegende tevredenheid met het leven het grootst. Dat het streven naar autonomie altijd een kwestie van eigenbelang zou zijn, is wellicht niet duidelijk. Pleitbezorgers van autonomie zetten zich ook vaak in voor de autonomie en vrijheid van anderen, zonder dat het zojuist genoemde profijt

Verstand en gevoel Spino | 13

te verwachten is. Denk bijvoorbeeld aan de acties van werknemersorganisaties, gericht op vergroten van vrijheden en rechten van werknemers in andere landen. Het merendeel van deze ‘actievoerders’ zal niet profiteren van de vrijheden die de werknemers in deze landen mogelijk zouden krijgen, dankzij deze acties. Ik denk dat ook bij het strijden voor de autonomie van de ander, eigenbelang -onbewust- de drijfveer vormt. Een groot deel van het leven van de mens als sociaal wezen, bestaat namelijk uit interactie met andere sociale wezens. En interactie met personen die zichzelf maximaal hebben kunnen ontplooien geeft ons meer voldoening dan mensen die in zelfontplooiing belemmerd worden! Omgekeerd zijn mensen die zich niet kunnen ontplooien vaker geneigd tot negatief gedrag in het publieke domein, zoals een hongerige baby ook overlast kan veroorzaken omdat het zijn basisbehoefte niet kan bevredigen. Kortom: het verwezenlijken van autonomie als ideaal, draagt bij aan onze mogelijkheden voor zelfontplooiing voor onszelf en de ander, en vermindert daarmee de kans op gefrustreerd gedrag bij onszelf en om ons heen. Na mijn uiteenzetting van wat ik zie als de bedoeling van het streven naar autonomie is het gemakkelijker om mijn bewering te illustreren dat veel initiatieven gericht op het bevorderen van autonomie indruizen tegen deze logica. Daarmee zal ook de taak die ik voor het HV zie weggelegd duidelijker worden. Averechtse werking Hier volgen een aantal voorbeelden van ontwikkelingen die gericht zijn op het vergroten van autonomie, maar die als gevolg van gebrek aan besef van de bedoeling van autonomie averechtse effecten hebben. Voorbeeld 1: Vrouwen-emancipatie Een werkende vrouw hoeft in onze cultuur niet meer te rekenen op openlijke afkeuring en mannen zijn lang niet altijd meer te beroerd om ook eens een stofzuiger te pakken. De keerzijde van deze ‘vrijheidsgift’ aan de autonomie van de vrouw is enorm: duizenden moeders werken zich meer dan drie slagen in de rondte, om het maatschappelijke nut van de vrijheid die hen gegund te bewijzen. Zelfontplooiing vindt echter slechts plaats als ze zich bij de plastische chirurg van de opkomende rimpels en kraaienpootjes laten verlossen. Het maatschappelijke belang dat gediend is met deze vergroting van de mogelijkheden voor zelfontplooiing is nihil, afgezien van de toegenomen werkgelegenheid in het blussen van burn-outs. Ziehier het averechtse effect van de zogenaamde bevordering van de autonomie van de vrouw: zij worden in zelfontplooiing eerder belemmerd dan gestimuleerd. Als degene die hebben bijgedragen aan deze vrijheid van vrouwen doordrongen waren met de werkelijke bedoeling van autonomie, dan zouden ze waarschijnlijk voor een hoger emancipatietempo van mannen hebben gezorgd of voor meer verantwoorde en betaalbare kinderopvang. Dán zou de toegenomen autonomie het uiteindelijke doel bereiken en vrouwen daadwerkelijk in staat stellen zichzelf optimaal te ontplooien. Voorbeeld 2. Voedselbanken De reclame-industrie maakt handig gebruik van de toegenomen beslissings- en bewegingsvrijheid van onder meer kinderen. Wie de verleidingen moeilijk kan weerstaan maakt -ondanks zijn ‘objectieve’ keuzevrijheid- niet echt eigen keuzes. In plaats van zich optimaal te ontplooien, raken zulke ‘vrije’

kinderen gefrustreerd, veroorzaken overlast, schulden lopen op en ineens behoren ze tot de klanten van de voedselbank. Aan objectief geldgebrek zal het dan vaak niet liggen, wel aan beperkte weerbaarheid. De toegenomen keuzevrijheid ter bevordering van de autonomie werkt voor hen averechts. Terwijl ze in de sector van ontwikkelingshulp beseffen dat eten sturen minder zin heeft dan leren voor je eigen eten te zorgen, moet dit kwartje bij de veelgeprezen voedselbankiers nog vallen. Een echt passend antwoord op het zogenaamde armoedeprobleem dat is ontstaan door het teveel aan keuzevrijheid, bestaat daarom tenminste uit het aanleren van nieuwe vaardigheden om met deze nieuwe keuzevrijheid om te gaan. Voorbeeld 3. Quarterlifecrises Kinderen en jongeren hebben meer vrijheid gekregen dan zij zich ooit hadden kunnen wensen, dankzij de paradigmaverandering in de wereld van opvoeding, die in de jaren ‘70-‘80 plaatsvond. Ook hier is een eenzijdige benadering van vrijheid en bevordering van autonomie te herkennen en de averechtse gevolgen. Want: wie leert hen met deze vrijheid om te gaan? Natuurlijk zijn er genoeg voorbeelden van twintigers voor wie deze vrijheid vooral meer zelfontplooing brengt. Het aantal twintigers dat in een quarterlifecrisis verkeert is echter de laatste decennia aanzienlijk toegenomen. Deze mensen raken wanhopig van de keuzes en het gebrek aan een toetsingskader. Waar zijn hun wegwijzers? Conclusie De steeds maar groter wordende keuzevrijheid in het leven van velen van ons, zou theoretisch kunnen leiden tot maximale mogelijkheden voor zelfontplooiing: we kunnen immers in alles keuzes maken die wij willen, hebben daarmee de mogelijkheid ons leven naar volle tevredenheid in te richten en kunnen ons optimaal ontplooien. Echter, de genoemde voorbeelden laten zien dat keuzevrijheid alleen niet voldoende is om daadwerkelijk tot zelfontplooiing te komen. De autonomie van deze nieuwe tijd vraagt om vaardigheden om met deze nieuwe tijd om te kunnen gaan: zoals mannenemancipatie en kinderopvang (voorbeeld 1), weerbaarheid tegen marketingtechnieken (voorbeeld 2) en wegwijzers voor opgroeiende kinderen (voorbeeld 3). Taken voor het HV Het belang van het besef van de bedoeling van autonomie, is inmiddels hopelijk duidelijk geworden. Ik zie hier minstens twee taken zie ik voor het HV weggelegd. Ten eerste zou ze deze ‘misstanden’ aan de kaak kunnen stellen en zo het debat over de bedoeling, de logica achter het streven naar autonomie terug kunnen brengen. Hiermee zou ze eenzijdige initiatieven gericht op het vergroten van autonomie bij kunnen sturen. Daarnaast kan ze ook een rol vervullen als platform waar mensen van elkaar leren hoe ze de nieuwe keuzevrijheden kunnen benutten voor zelfontplooiing. Het HV zou een soort zwemband kunnen vormen waarmee is te voorkomen dat mensen verzuipen in de wereld waarin in alles kan...áls je maar kunt kiezen. Dit zou een mooie voortzetting kunnen zijn van het streven naar autonomie, waaraan ik graag mijn steentje zou willen bijdragen!

14 | Spino zomer 2006

Het verhaal van het Witte Woud
Een levensbeschouwelijk sprookje door Bregje de Laat Er was eens een groot bos, het Witte Woud genaamd. Het was natuurlijk niet echt wit, maar het was het bos van Silva, een prachtige tijgerkoningin. Zij was werkelijk een heel bijzondere tijgerin, want haar vacht was wit als sneeuw en haar ogen blauw als ijs. Tenminste… zo zou het moeten zijn. Wanneer je nu in het woud kwam, zag je wilde dichtgegroeide struikgewassen en bomen met donkere bladeren. Silva’s vacht was dof en haar ogen grijs. Ze keek erg bezorgd. Wat was nu het geval? Wel, in het Diepe Donkere Dal woonde Titan de panter. Hij was zo zwart als de nacht en had gemene ogen en een afgrijselijke muil. Hij woonde helemaal alleen daar in dat vreselijke dal, waar het altijd mistig en guur was. En iedere avond, bij het vallen van de nacht, kwam hij naar het Witte Woud om eten te stelen. Want je begrijpt, in dat Donkere Dal groeide natuurlijk niets. Hij sloop dan het hele bos door en nam zoveel hij kon. Met zijn gegrom en geblaas joeg hij de tijgers de stuipen op het lijf en ze verstopten zich zo goed mogelijk en wachtten angstig af… En zo ging het nu al tijden. De tijgers hadden honger, waren bang en ongelukkig en ook erg eenzaam, want ze durfden hun struikgewas nauwelijks meer uit te komen. En hoe vaak Silva ook naar de ZonneTop ging om eten te kopen, Titan haalde alles weer weg. Nu moeten jullie eerst weten wat de ZonneTop voor een plaats is. Bovenaan de berg woonde namelijk koning Goudi en zijn leeuwen. De zon scheen er altijd en er groeide volop groente en fruit. En er was kleur, zoveel kleur! De weiden waren er groen, de lucht strak blauw en overal stonden manden met groente en fruit. De leeuwenfamilies waren erg gelukkig en ze hoefden niet bang te zijn voor de zwarte panter, want die was veel te lui om de hele berg te beklimmen. Dus zo kwam het dat Silva regelmatig naar Goudi ging om eten te kopen. Ze ruilde spannende verhalen tegen groente en fruit, want omdat de leeuwen in zo’n paradijs leefden, kenden ze natuurlijk helemaal geen interessante verhalen! Nou, de tijgers schudden ze zo uit hun klauw en zodoende was er altijd voldoende voedsel geweest voor iedereen. Maar nu dus niet meer voor de tijgers. De sombere dagen kropen voorbij. Iedere avond zat Silva bij haar boom en dacht diep na. Wat moest ze toch doen? Er moest wat gebeuren, want de arme tijgers zouden doodgaan van honger en verdriet. Toen op een avond Titan weer kwam, verstopte ze zich achter de boom en stiekem bekeek ze wat hij allemaal deed. Dat was nogal dapper, want ze was zelf ook bang en de panter gaf haar altijd zo’n akelig gevoel. Ze keek heel goed en diezelfde nacht nog wist ze wat te doen. De volgende ochtend vroeg brulde ze alle tijgers bijeen. En daar kwamen ze, lusteloos als ze waren. Met hun laatste sprankje hoop keken ze afwachtend naar hun mooie koningin. En zij sprak als volgt: “Lieve tijgers, het doet me zo’n verdriet om jullie zo te zien. Dit kan niet langer. En daarom heb ik heel lang nagedacht. Hoe kunnen wij weer energie krijgen? Hoe kunnen wij vrij zijn van angst en onzekerheid? Hoe kunnen wij weer genieten van ons leventje in het Witte Woud? Welnu, ik heb twee dingen bekeken. Vannacht heb ik Titan bespied…’” Er klonken kreten van zowel afgrijzen als bewondering. ‘… en hij is helemaal niet zo gevaarlijk als wij denken.’ Het was doodstil. Allen zaten ademloos te luisteren. ‘Kijk, hij komt steeds. Maar hij gaat ook altijd weer weg. En hij doet nooit een tijger kwaad.’ Ze knikten instemmend. ‘Hij pakt alleen ons eten, dat is alles wat hij wil. Hij wil ook bestaan. Wij maken onszelf onnodig bang voor hem. En vervolgens zijn we de volgende dag alweer bang voor de angst van ‘s avonds. Wij kunnen zelf onze angst stoppen! En daar hebben we elkaar voor nodig.’ De tijgers waren erg onder de indruk van deze wijsheid. Silva ging verder. “Wij zijn tijgers, dus we leven alleen. Maar zou het niet beter zijn om samen te werken? Om samen te praten over wat er leeft in ons hart? Ik heb ook eens goed gekeken bij de leeuwen. Zij hebben een grote familie en ze doen alles samen. Ze helpen elkaar en hebben ook veel plezier. Samen zijn ze heel sterk en slim!’ De tijgers keken elkaar aan. Ze begrepen wat hun koningin zei en ze moesten toegeven, ze verlangden allemaal ontzettend naar een goede vriend en wat gezelligheid. Silva vervolgde: ‘We zullen zelf om hulp van buitenaf moeten vragen. We kunnen niet afwachten tot het vanzelf beter met ons gaat. We gaan ons leven in eigen hand nemen en we beginnen vandaag nog! Om te kunnen leven hebben we voedsel nodig. En ook zonlicht en een mooi bos om te wonen. Zometeen zullen we samen naar Goudi gaan en vragen we of hij wil helpen met het planten van fruitbomen en groente, zodat we in de toekomst voor onszelf kunnen zorgen. Alleen dan krijgen wij onze levenskracht weer terug.’ De tijgers juichten, behalve één. Hij keek bang.‘Ik weet wat je denkt’ zei Silva, ‘wat doen we nu met Titan? Eigenlijk is het heel simpel. Doe de dingen die je altijd doet, verstop je niet. Wees niet bang. En als je toch een beetje bang bent, bedenk dan dat hij vanzelf weer weggaat. Hij doet je niks, hij is er alleen. Dat kun je beter accepteren. En er zal voldoende voedsel zijn voor iedereen, dus maak je geen zorgen. Weet je, hij hoort nou eenmaal bij ons, want hij is ook een kat. Net zoals de leeuwen bij ons horen. Samen kunnen we in harmonie leven. Snap je?’ En de tijgers begrepen het. En zo gebeurde het ook. Ze ruilden zaadjes en plantjes tegen mooie verhalen en een jaar later stonden in het Witte Woud de fruitbomen in volle bloei. Er was volop voedsel, zonlicht en kleur. Maar ook fijne plekjes in de schaduw onder de bomen en af en toe een heerlijke plensbui. Koningin Silva liep tevreden door het bos. Haar vacht glansde in de zon en haar ogen straalden weer. De tijgers waren erg gelukkig, want ze wisten nu wat echte vriendschap was en ze genoten van de vruchtbare dingen die ze deden. En Titan? Die kwam nog altijd elke nacht om wat te eten te halen. Dan gromde en blies hij, want hij was nou eenmaal een lelijke boze panter. Maar de tijgers sliepen gewoon door totdat een heerlijke nieuwe dag weer aanbrak. En als je ooit eens een vegetarische tijger ziet, dan komt hij vast uit het Witte Woud. Misschien wil hij je voor een appel nog wel een prachtig verhaal vertellen.

Verstand en gevoel Spino | 15

De Dialoog
In deze Spino wordt de nieuwe rubriek “De Dialoog” geïntroduceerd. Hierin zullen twee deelnemers aan de Spinopoel met elkaar in dialoog gaan over een actueel onderwerp en hun ideeën over hoe dit aansluit bij het Humanisme. De eerste auteur poneert een stelling, de tweede geeft een reactie en eerste sluit af met een wederreactie. In deze eerste Dialoog gaan Tim van de Rijdt en Jan Willem de Wit in discussie over Ayaan Hirsi Ali en Humanisme. 1. Tim van de Rijdt Schoppen Poeh, wat hebben we er veel over geouwehoerd! Over Ayaan Hirsi Ali en dat ze bij haar naturalisatieproces gelogen heeft over haar naam en het land waar ze vandaan kwam. Hoe minister Verdonk na een onderzoek van één dag al wist dat Hirsi Ali geen Nederlandse nationaliteit mocht hebben. Hoe de internationale media en de hele Tweede Kamer over haar heen vielen. Over hoe de kwestie aangezwengeld is door een aflevering van Zembla, hoe het nu verder zou moeten, etc. Op het moment van schrijven ziet het er naar uit dat Verdonk teruggefloten wordt en Hirsi Ali gewoon haar Nederlanderschap kan behouden. Wat me in het hele verhaal het meest verbaasd heeft is dat Ayaan Hirshi Ali internationaal zo bekend is en gerespecteerd wordt! Volgens mij kan ze zich makkelijk internationaal meten met andere opinieleiders, zonder dat we dat in Nederland door hadden. Dat er in de internationale media artikelen verschijnen met de titel ‘Salman Rushdie, Ayaan Hirsi Ali et al Slammen Islamitisch Totalitarisme’ zegt mij wel wat. Als je kijkt naar de stellingen die ze maakt op het gebied van vrijheid en emancipatie zou je volgens mij wel kunnen zeggen dat Ayaan een humanistische inslag heeft. Ze komt over als iemand die zich sterk inzet voor vrijheid, gelijke kansen en het recht op seculiere waarden voor iedereen. Dat is mijns inziens humanistisch te noemen. inzichten hebben geïntroduceerd of, sterker nog, hele wereldbeelden hebben veranderd. Samenvattend is Hirsi Ali volgens mij een humanistisch voorbeeld en ik waardeer haar sterke, directe en moedige houding. Een kritische geest verlaat Ne-derland. Nu maar hopen dat ze in Amerika met haar bevlogenheid die narrow-minded, neo-conservatieve, fundamentalistisch christelijke denktank nog wat op kan poetsen! PS: tot ziens op het forum op www.jonghv.nl 2. Jan-Willem de Wit Tim, Ik wil graag reageren op jouw visie op Ayaan Hirsi Ali. De dialoog Ik zie Hirsi Ali niet als een voorbeeld-humanist. Zeker, het is goed om op te komen voor onrecht en dit niet naast je neer te leggen omdat het traditie is of zo, maar daarmee is de kous niet af. Een andere belangrijke pilaar van humanisme is namelijk de dialoog op te zoeken. Zelfrespect Met haar generalisatie van alle moslims, en betitelingen als ‘een achterlijke godsdienst’ blokkeert ze juist de dialoog met vrijere moslims. Daarnaast beschadigt ze zo het zelfrespect van mensen. Het is heel bedreigend als mensen jou levensvisie als achterlijk beschouwen. Je kunt je dan moeilijk verdedigen en je voelt je in de hoek gedrukt. Polarisatie En een kat in het nauw maakt rare sprongen. Zo wordt de polarisatie van de maatschappij door enerzijds moslim extremisme en anderzijds uitspraken zoals die van Hirsi Ali aangewakkerd. Hier wordt de maatschappij echt niet beter van. Nu dit gebeurt zijn er weinig mensen in staat om groepen weer dichter bij elkaar te brengen. Humanisten zijn mijns inziens juist degenen die daar wel wat in kunnen betekenen omdat ze de dialoog hoog in het vaandel dragen en proberen vrij van dogma’s te zijn. Schoppen of een visie? Als ik Hirsi Ali hoor heb ik vooral het idee dat ze graag ergens tegenaan schopt. Ik ben dan ook benieuwd of ze straks bij die ‘fundamentalistisch christelijke denktank’ zich ook gaat inzetten tegen christelijk fundamentalisme of zich beperkt tot het afzetten tegen moslims. Daar heeft ze tenslotte haar populariteit aan te danken. Ik twijfel er in ieder geval niet aan dat ze het lef ervoor heeft.

‘Respect en tolerantie moeten niet verward worden met “laat alles maar gebeuren zoals het gebeurt”’
Natuurlijk is haar stijl direct, confronterend en misschien zelfs polariserend te noemen. Dit is dan ook vanuit verschillende hoeken een groot kritiekpunt geweest. Maar het zou niet goed zijn als onrecht doodgezwegen zou worden uit angst om mensen te beledigen, ‘omdat dat nou eenmaal traditie is’, of ‘omdat dat normaal is bij die godsdienst’. Respect en tolerantie zijn natuurlijk belangrijke waarden, maar ze moeten niet verward worden met ‘laat alles maar gebeuren zoals het gebeurt’. Een kritische houding ten opzichte van de Islam mag ook niet worden verward met stigmatisering van iedereen die dat geloof belijdt. En liever op wat tenen staan en een knuppel in het hoenderhok gooien, dan weggemoffeld worden onder een grote hoop gefluister en geknuffel. Een prima manier om een discussie aan te gaan, lijkt me. Ben je het niet met haar eens? Prima, kom maar met argumenten! Er zijn in het verleden genoeg humanisten geweest die juist met zo’n houding het debat zijn aangegaan en waardevolle nieuwe

16 | Spino zomer 2006

Vreemdelingenbeleid Het is zeker jammer dat een kritische geest Nederland verlaat. Op dat punt ben ik het wel met je eens. Zeker de wijze waarop is bedroevend. Het ergste vind ik dat we haar geen veilig thuis konden bieden. Ook vind ik het jammer dat het generaal pardon niet is doorgegaan en dat er geen ruimte wordt gegeven voor de schrijnende gevallen. Om nog maar te zwijgen over de manier waarop kinderen in totaal ongeschikte gevangenissen zitten opgesloten.

samenleving in het achterhoofd, terwijl de dagelijkse praktijk misschien minder heetgebakerd is. De media zijn er volgens mij dan ook meer schuldig aan een polarisering dan de stellingen die door Hirsi Ali zijn geponeerd.

‘verkoopcijfers en religie, een interessant explosief koppel!’
Hoe humanisten in dit plaatje passen is denk ik moeilijk te zeggen. Het is niet zo dat humanisten alleen door waardering voor de dialoog ook direct twee groepen weer nader tot elkaar brengen. Aangezien het conflict zich in beide groepen ondertussen genesteld lijkt te hebben, zal van beide kanten water bij de wijn gedaan moeten worden of toenadering moeten worden gezocht. Maar het belangrijkste is misschien wel dat we ons niet te veel moeten laten leiden door emotie. Niet door opruiende koppen op de Telegraaf en niet door fanatieke imams. Niet door tendentieuze SBS6-items en niet door provocerende moslimjongeren. Aan beide kanten wordt de druk opgevoerd, met achterliggende redenen als verkoopcijfers en religie (een interessant explosief koppel!). De meest humanistische manier om hier mee om te gaan is volgens mij om niet slaafs achter een van deze partijen aan te lopen, maar zelf een mening te vormen over de islam, over moslims, over hoe we met elkaar om gaan. Om zelf te ontdekken wat er leeft in de andere partij en er zo achter te komen hoe de zaak in elkaar steekt en wat we kunnen doen om fatsoenlijk met elkaar om te gaan. Misschien maakt Hirsi Ali met haar acties toch in ieder geval een dialoog los. Zij het niet direct een redelijke dialoog tussen haarzelf en moslimpartijen, maar misschien wel binnen moslimgemeenschappen intern, of binnen groepen niet-moslims. Of binnen de humanisten…

‘Humanisten kunnen groepen dichter bij elkaar brengen’
Dit maakt het moeilijk om voor Hirsi Ali een uitzondering te maken. Je geeft daarmee namelijk twee foute signalen af. Ten eerste laat je zien dat niet iedereen voor de wet gelijk is. Je kunt dat niet zomaar goed praten met het feit dat ze veel voor onze samenleving heeft gedaan. Ten tweede geef je een signaal af dat leugens tijdens de inburgering wel kunnen. Dit veroorzaakt alleen maar meer leugens bij de inburgering, waardoor je een slechter beeld krijgt omtrent de vluchtredenen. Bij het huidige beleid, waarbij alleen mensen toegelaten worden die serieus bedreigd worden, zal de vertroebeling van dit beeld ook mensen treffen die wel bedreigd worden, maar niet worden geloofd omdat er zoveel gelogen wordt tijdens de procedures. Een duidelijk standpunt dat liegen niet kan is daarom essentieel. Maar wellicht dat een uitzondering voor Hirsi Ali maken wel een goed begin kan zijn voor een menselijker politiek. Per slot van rekening, humanisme is bovenal het centraal stellen van de mens. 3. Tim van de Rijdt Jan Willem, Bedankt voor je reactie! Ik moet je toch gelijk geven als je zegt dat Hirsi Ali geen voorbeeld-humanist is. Wel blijf ik erbij dat ze een aantal humanistische waarden duidelijk hoog in het vaandel heeft. Het beeld dat je schetst, van een Hirsi Ali die polari-serend zou werken, is naar mijn idee slechts gedeeltelijk waar. De felheid in haar betogen is namelijk niet gericht op moslims persoonlijk, maar juist op specifieke uitwassen van het geloof. Ze probeert dus niet groepen mensen tegen elkaar op te zetten, maar ze probeert een discussie op gang te brengen over een geloof en negatieve aspecten die daar aan zijn verbonden. Wat gaat er dan mis? De felle tegenreacties die ze krijgt vanuit strenggelovigen, worden breed uitgemeten in de pers. Bedreigingen aan het adres van Hirsi Ali waren met name in het begin nog letterlijk in de krant te lezen. De confrontatie wordt nog wat aangedikt om het nieuwswaardig te maken en voor je het weet heeft iedereen een soort ‘gepolariseerde’

Verstand en gevoel Spino | 17

Aan het stuur

‘We staan voor een grote uitdaging’

Een Jong HV-stuurgroeplid stelt zich voor. Deze keer Wilfred de Graaf. Matthijs Koevoet stelde hem vier vragen op het laatste Jong HV weekend. Wie ben je? Mijn naam is Wilfred de Graaf en ik loop nu 26 jaar rond op deze aardbol. Ik ben een polderboy, want ik kom uit Emmeloord. Na het VWO ben ik naar Groningen vertrokken om bedrijfskunde te studeren. Sinds 2 jaar werk ik bij een zorgverzekeraar in Alkmaar als business analist in het team informatiemanagement. Ik houd mij daar voornamelijk bezig met het opstellen van beleidsplannen over de ontwikkeling van bestaande en nieuwe informatiesystemen. In mijn vrije tijd luister ik veel naar muziek. Ik geloof dat ik een muzikale omnivoor ben, want ik vind veel leuk en laat me graag verassen. Af en toe ga ik met vrienden naar het theater of een concert. Vooral kleine zalen met relatief onbekende artiesten vind ik leuk. Ultiem blij word ik als ik met een hapje en een drankje kan genieten van een goede straatmuzikant. Waarom ben je actief bij Jong HV? Ik ben bij Jong HV actief geworden omdat ik graag mensen ontmoet die net als ik bezig zijn met hoe ze in het leven staan. Sinds mijn afstuderen stel ik mezelf regelmatig de vraag of ik tevreden ben over de keuzes die ik maak. Ik kan daar soms enorm over twijfelen. Het is prettig om met mensen te kunnen praten die zulke twijfels met mij delen. Zo kan ik mijn eigen ideeën toetsen en nieuwe inzichten krijgen. Daarnaast kun je met Jong HV’ers prima op een terrasje zitten en genieten van de zon met een biertje erbij. Ook niet onbelangrijk voor mijn levensgeluk! De combinatie van die twee zaken maakt dat ik me erg thuis voel bij Jong HV. Ik trad begin dit jaar toe tot de stuurgroep omdat ik het belangrijk vind dat ik een actieve bijdrage lever aan de vereniging waar ik me thuis voel. Daarnaast is het erg leerzaam, ik ontmoet leuke mensen en kan naar leuke feestjes. Bovendien geeft het een enorme kick als ik zie dat een plannetje daadwerkelijk lukt. van het HV. Persoonlijk ben ik enthousiast over het contact met Ineke de Vries, de directeur van het HV, en Pieter de Vrijer, de medewerker faciliteren vereniging. Er is wederzijds begrip voor wat we doen en dat biedt vele kansen voor samenwerking. En dat is ook nodig ook, want we staan voor een grote uitdaging. In de komende maanden moeten we namelijk een oplossing moeten bedenken voor het feit dat de medewerker van Jong HV vanaf 2007 niet meer op manier betaald kan worden zoals dat nu gebeurt. In het verleden is er gekozen om deze medewerker te betalen met het eigen vermogen van Jong HV. Dit potje is aan het eind van het jaar op. De gedachte was dat er subsidie aangevraagd zou worden om de medewerker te betalen. Dit is helaas nooit gebeurd. De afspraken over de financiering van de medewerker zijn niet in het archief terug te vinden. Raar maar waar! Dit is een erfenis uit het verleden en samen met geïnteresseerde leden gaan we dit vraagstuk oplossen. Wellicht kunnen we met een goed bezette stuurgroep zelf de taken van de medewerker uitvoeren. Vele handen maken immers licht werk. Ik kan me voorstellen dat dit in het begin best lastig zal zijn, zeker omdat de huidige medewerker, Irene, echt geweldig is. Ze vervult als spin in het web een belangrijke functie binnen Jong HV. Toch vind ik dat we serieus naar deze optie moeten kijken, omdat de financiering van een medewerker nu ook veel tijd kost. Nu Irene heeft aangegeven dat ze per september stopt als medewerker om meer tijd aan haar studie te besteden, is het zeer actueel om deze vraag te stellen. Nu gaat er veel tijd in zitten om elk jaar de financiering te regelen en het maakt ons afhankelijker van het HV. Als we wel kiezen voor het behouden van de medewerker, dan zullen we een structurele financiering moeten regelen. Het streven van de stuurgroep is om het dit jaar zo te regelen dat we in de toekomst meer met het organiseren van activiteiten bezig kunnen zijn, dan met de financiën! Ik denk dat het een interessante tijd wordt voor Jong HV, waar we als vereniging niet slechter van worden. Kortom, een uitdaging! Verder zijn we bezig om te kijken of we namens Jong HV een boekje kunnen uitgeven over wat het humanisme is en wat jongeren er mee kunnen. We ervaren dat hier binnen Jong HV interesse voor is. We hebben op dit moment contact met iemand die dit voor ons wil schrijven. Het idee is om dit boekje in het najaar te presenteren en hiervoor één of meerdere lezingen te organiseren. Het lijkt me echt gaaf als dat gaat lukken! Tenslotte zullen we ook verder werken aan de naamsbekendheid van Jong HV en het zorgen dat er het hele jaar door activiteiten zijn. Eén ding is zeker: we zullen meer actieve leden nodig hebben om Jong HV verder te laten groeien. Dus als je interesse hebt om lid te worden van de stuurgroep of mee wil helpen met het organiseren van activiteiten, stuur een mailtje naar info@jonghv.nl.

‘Sinds mijn afstuderen stel ik regelmatig de vraag of ik tevreden ben over de keuzes die ik maak’
Wat doe je in de stuurgroep? In de functie van penningmeester beheer ik in de eerste plaats de portemonnee van Jong HV. Ik controleer of we als Jong HV niet meer geld uitgeven dan we binnenkrijgen. Zo ben ik de eerste maanden van het jaar bezig geweest om een overzichtelijke begroting te maken, zodat ik de uitgaven kan monitoren. Nu controleer ik vooral de uitgaven en ondersteun de financiën van activiteiten. Zo heb ik samen met de leden die het voorjaarsweekend organiseerden geregeld dat de locatie betaald werd via een subsidie. Daardoor kon er een grotere locatie gehuurd worden. Verder voel ik me vliegende keep en help ik daar waar nodig is. Wat gebeurt er momenteel in de stuurgroep? De eerste maanden zij we vooral bezig geweest met ons in te werken. Ook hebben we veel tijd geïnvesteerd in de relatie met de mensen op het kantoor
18 | Spino zomer 2006

Terugblik op een weekendje relativeren
In de maand april was het weer tijd voor een Jong HV voorjaarsweekend. Jan Willem de Wit was er bij en relativeert zijn belevenissen. Dit keer vond het weekend plaats in een kampeerboerderij in Egmond-Binnen, op loopafstand van de duinen en de zee. Het weekend begon iets anders dan gepland: deelneemster Maaike, die dit weekend voor ons zou koken, werd in haar hand gebeten door een hand en moest plots naar de dokter. Gelukkig waren er genoeg vrijwilligers voor het koken, en uiteindelijk zaten we enkel iets later dan gepland aan tafel. Uiteraard deden we die avond wat kennismakingsspelletjes. Hierbij leerden we elkaar goed genoeg kennen om de hele avond en voor velen de halve nacht, met elkaar door te praten. De volgende ochtend en middag voerden we een ‘socratisch gesprek’. Hier kom ik later op terug. Na al dit gedenk en gepraat was het tijd voor wat uitwaaien in de duinen. Gelukkig was Maaike die avond alweer voldoende opgeknapt om alsnog haar kookkunsten te demonstreren. ’s Avonds was de stuurgroep aanwezig om te vertellen met welke onderwerpen zij zich momenteel bezig houden. Dit was in de rest van het weekend nog regelmatig gespreksonderwerp! Wederom werd het die avond laat voor veel mensen, zodat het redelijk laat geplande ontbijt zondag een gouden greep bleek te zijn. Na dit ontbijt deden we buiten een rollenspel rond relativeren. Leuk om je zo in te leven in de effecten van veel of juist weinig relativeren! Bijvoorbeeld om te merken hoe irritant het kan zijn als je ergens over inzit en een ander het voor jou gaat relativeren. Na een korte wandeling was het tijd voor lunch, evaluatie en opruimen. De evaluatie liet duidelijk zien dat het een geslaagd weekend was, en dat nieuwe deelnemers zich snel in de groep thuis voelden. Het weekend was relaxed gepland, waardoor er veel tijd was voor onderling contact. Dit viel bij velen in de smaak. Bij deze nogmaals mijn complimenten voor de organisatoren! Socratisch gesprek Tot slot wil ik wat dieper ingaan op een zeer geslaagd onderdeel van het weekend: het socratisch gesprek. Eerst hebben we een deel van de film “In de naam van de roos” gezien op een geïmproviseerd projectiescherm van papier. Daarna werd uitgelegd hoe het socratisch gesprek gaat en wat de spelregels zijn. Het werd een wat aangepaste vorm van het socratisch gesprek, we waren namelijk met 25 mensen terwijl een stuk of 10 ideaal is. Bovendien hadden we nog maar anderhalf uur, terwijl je doorgaans een dag of meerdere dagen zoet bent met het gesprek. In een socratisch gesprek verdedig je niet je eigen standpunt, maar ga je samen op onderzoek uit. De vraag die we kozen voor dit gesprek is: Wat is relativeren? Om te zorgen dat het gesprek concreet blijft en niet te filosofisch wordt, wordt er van tevoren een voorbeeld gekozen. We kozen een zeer recent voorbeeld: twee van ons waren de dag ervoor op weg naar hun eerste Jong HV weekend. Hun reis liep vertraging op, waardoor ze bang waren dat ze de laatste bus zouden missen. Dat gaf stress. Zowel omdat het hun eerste weekend was, omdat het hen erg vervelend leek om in een nieuwe groep te laat te komen en omdat ze het avondeten wellicht zouden missen. Toen uiteindelijk alle andere opties niet haalbaar bleken, en ze besloten om het hele stuk te gaan lopen, begonnen ze te relativeren en zakte de stress. Behalve het gebruik van een praktijkvoorbeeld zijn er meer dingen speciaal aan een socratisch gesprek. Naast het eigenlijke “inhoudelijke” gesprek is er een “strategisch” gesprek. Hierin wordt besproken waar we het over (willen) hebben, welke hoofd- en subvragen er zijn, welke tussenconclusies, en of we niet te veel van het onderwerp afdrijven. Als derde is er het “meta” gesprek. Dit geeft de mogelijkheid om ongemakkelijkheden te uiten zodat iedereen goed bij het gesprek betrokken kan blijven. Op die manier kun je makkelijker mededelen dat je aan pauze toe bent, dat de zon in je ogen schijnt of dat het je irriteert dat iemand steeds hetzelfde zegt. Belangrijk bij het socratisch gesprek is een goede gespreksleider. Hoewel we in totaal wel drie uur aan het praten waren over de vraag ‘wat is relativeren’ was het voor sommigen eerder te kort dan te lang. Aan de evaluatie te merken was het voor bijna iedereen een interessante en leuke bezigheid, die ook nog eens verdiepend werkte.

Verstand en gevoel Spino | 19

Tegenstrijdig
Door Linda Slagter Het lijkt zo makkelijk, vertellen wat je voelt. Het lijkt zo simpel, uitleggen wat je bedoelt.

S
Al zit je heel alleen, in gedachten verzonken, zinnen komen vanzelf, de juiste woorden die lonken. Alles bij z’n naam, duidelijk op een rij. Je voelt je bevrijd, eindelijk weer blij. Wat is dan het verschil, te brengen overhard, kijkend in een paar ogen, ineens totaal verward. Hakkelend komen de zinnen onduidelijk uit je mond, achteraf is het duidelijk, waarom de ander je niet verstond. Het blijft een raadsel, dat zodra je spreekt, je mond niet langer doet wat je hart je ingeeft..

Vacature stuurgroep
Je kunt je ideeën en ambities kwijt bij Jong HV! Vacature activiteitencoördinator: gezelligheid en diepgang!

Als activiteitencoördinator heb je misschien wel de leukste functie binnen Jong HV. Samen met de leden bedenk je leuke en inhoudelijke activiteiten en je maakt mensen enthousiast om mee te helpen met het organiseren van activiteiten. Daarnaast hou je de activiteitenagenda actueel en zorg je ervoor dat er per activiteit aan praktische zaken wordt gedacht zoals kosten, locatie, PR en een presentje voor de organisatoren en spreker. Bij de activiteiten van Jong HV staan gezelligheid en diepgang centraal. Je kunt zelf ideeën voor activiteiten inbrengen, of mensen steunen bij het neerzetten van hun eigen plannen. Bij het organiseren van de activiteiten kun je tot slot ook zelf je steentje bijdragen als je dat leuk vindt! Het kost je een paar uur per week. Als activiteitencoördinator maak je ook onderdeel uit van de stuurgroep, een groep mensen die samen verantwoordelijk is voor het dagelijkse reilen en zeilen binnen Jong HV; het uitstippelen van een strategie; het afstemmen van activiteiten en een rol als aanspreekpunt voor organisaties binnen en buiten het Humanistisch Verbond. Mail voor meer informatie naar Maaike Bakker: info@jonghv.nl , onder vermelding van ‘info vacature stuurgroep’.

Agenda
Wanneer? 13 augustus 27 augustus Waar? Wilhelminapark Utrecht Santpoort-Noord Wat? Jong HV Picknick JMA-Jong HV integratiewandeling Meer info? www.jonghv.nl www.jonghv.nl Integratiewandeling Jong HV en JMA (jongeren milieu actief) gaan samen wandelen! Beide organisaties hebben een zomerwandeling op de agenda staan, dus waarom niet gezellig kennismaken met een andere jongerenvereniging met idealen? Op zondag 27 augustus verzamelen we om 12.00 uur op station Santpoort-Noord en vervolgens wandelen we rustig door het duinreservaat ‘Kennemerduinen’ naar station Overveen. De wandeling is zo’n 15 km lang. Ook een prima afstand voor ongeoefende wandelaars. Onderweg staat de deelnemers een verrassing te wachten, want natuurlijk kunnen we deze prille samenwerking niet onopgemerkt voorbij laten gaan! Na afloop gaan we met alle mensen die er nog puf voor hebben, pannenkoeken eten in Haarlem. Iedereen die graag mee wil wandelen is welkom, ook mensen die nog nooit een activiteit van Jong HV of JMA hebben meegemaakt. Wandelen is een laagdrempelige manier en een prima gelegenheid om met ons kennis te maken. Neem je eigen eten en drinken mee voor onderweg, want pas na 10 kilometer komen we een horecagelegenheid tegen. Wil je meewandelen, dan graag aanmelden bij Susan via . Deze agenda is mogelijk niet actueel! Kijk op www.jonghv.nl ! Wil je per e-mail op de hoogte gehouden worden van aankomende activiteiten en nieuws van Jong HV? Stuur dan een e-mail naar Jong HV-medewerker Irene van der Hulst: info@jonghv.nl

20 | Spino zomer 2006