SVEUČILIŠTE/UNIVERZITET „VITEZ” TRAVNIK FAKULTET POSLOVNE INFORMATIKE

SEMINARSKI RAD MONETARNA POLITIKA KAO INSTRUMENT MAKROEKONOMSKE POLITIKE

PROFESOR: PROF DR KADRIJA HODŽIĆ ASISTENT: MR SC DERVIŠ ŠIŠIĆ STUDENT: NERMINKO MUJAČIĆ INDEX: 0131-09/VPI

.....................................10 ZAKLJUČAK........................................................................Valutni odbor.....................................3 1.........................2.............................................................. MONETARNA POLITIKA KAO INSTRUMENT MAKROEKONOMSKE POLITIKE......TRAVNIK...............................................16 LITERATURA................3 1................................................................................................. CENTRALNA BANKA................................................................................................................3 2.......... MONETARNA POLITIKA KAO INSTRUMENT MAKROEKONOMSKE POLITIKE – BIH..............UVOD.................................................................................................................................................1.....6 3...........VALUTNI ODBOR VS..........................Valutni odbor – Istorijski razvoj i osnovne karakteristike....8 4............................................................ OKTOBAR 2010 SADRŽAJ 1..............17 2 ............

odnosno zapostavljeni od strane monetarne prakse (unatoč postignutim dobrim rezultatima) sve do početka procesa tranzicije u Jugoistočnoj Evropi početkom 1990.. novčani odbor i sl. Kroz istorijsku prizmu posmatrano. Brunei i Foklandska ostrva. iako u određenoj modifikovanoj varijanti. Bugarska.2 Može se definisati kao devizno-monetarna institucija koja emituje novčanice i kovani novac koje su apsolutno pokrivene stranom „rezervnom“ 1 Engleski termin currency board. godine. Krucijalni razlog njihove ponovne popularizacije primjećuje se u pragmatičnoj upotrebljivosti predmetnog aranžmana u borbi protiv inflacije i implemetiranja stabilizacionih programa.Valutni odbor – Istorijski razvoj i osnovne karakteristike Iako je ideja aranžmana valutnog odbora (carrency board) prisutna već više od dva stoljeća. Barbudi. niska inflacija i kredibilitet ekonomske politike.) u britanskoj koloniji Mauricijus. bili su uglavnom kolonijalni valutni režimi vezani za države sa dugoročnim specifičnim problemima. Od tada pa do 1930-ih godina aranžmani valutnih odbora su pretežno bili uspostavljani u britanskim kolonijama u Aziji. Najvažnije preformanse koje valutni odbor obezbjeđuje su: konvertibilnost. Poslije drugog svjetskog rata oni postaju manje popularni.Valutni odbor Valutni odbor (currency board)1 predstavlja monetarno-deviznu instituciju koja obezbjeđuje pri fiksnom deviznom kursu punu konvertibilnost nacionalne valute. odnosno zakonom fiksirana za vodeću valutu ili korpu valuta. Do sada je oko 80 zemalja bilo u predmetnom aranžmanu. g.2. Džibuti. vijeku (1849. 3 . tj. prvi valutni odbor uveden je u 19. 2 Zemlje koje aktuelno imaju valutni odbor su: Estonija. 1. odbor valuta. MMF takođe veoma često protežira implementaciju navedenog koncepta kao segmenta sveukupnog stabilizacionog programa. Kajmanska ostrva. Faroe ostrva.1. ona je i dalje prilično nepoznata i nedefinisana.UVOD 1.1. Karibima i Pacifiku. Posljednjih godina pomenuti koncept privlači pažnju zbog postignutih uspjeha na polju makroekonomske stabilizacije u mnogim zemljama u kojima je bio uveden. Africi. Pri valutnom odboru ekonomija funkcioniše na bazi valute koja je rigidno vezana. dok trenutno 12 zemalja ima valutni odbor (među kojima se nalazi i BiH). nerijetko se u literaturi koja tretira ovu problematiku prevodi i kao monetarni odbor. Litvanija. Gibraltar. Hong-Kong. On je veoma sličan zlatnom standardu jer zahtijeva minimalne 100%-no rezerve u stranoj valuti kojim bi se podržala ponuda novca u zemlji i gdje se zemlja odriče prava da utiče na ponudu novca.

Darussalama). 4 . odnosno odnos nivoa domaćih cijena i cijena u zemlji čija se valuta koristi kao rezervna. str. ubrajaju se: Konvertibilnost Aranžmanom valutnog odbora održava se neograničena konvertibilnost po fiksnom kursu izmedu njegovih novčanica i kovanog novca s jedne strane. On podrazumijeva značajna ograničenja za monetarnu i fiskalnu politiku. stabilnost pojedinih valuta i sl. koja u konačnici utiče na privlačenje vanjsko-trgovinskih transakcija i direktnih i portfolio investicija. U osnovne karakteristike aranžmana valutnog odbora.5 zemlje koje nastoje postati dijelom trgovinske ili monetarne unije. Ekonomski fakultet Beograd. i rezervne valute ili roba s druge strane. Konvertibilnost predstavlja ključnu prednost valutnog odbora u odnosu na centralnu banku. Argentina je primjer da ga mogu uvoditi i relativno velike države.). nego se deviznim kursom koji je utvrđen (obično se utvrđuje odnos 1:1. Hong Kong). Osnov za samu visinu deviznog kursa predstavlja po pravilu paritet kupovne moći. Pokazalo se da je kao rješenje privrednih problema posebno efikasan za: • • • male otvorene privrede s ograničenim iskustvom poslovanja centralne banke i nedovoljno razvijenim finansijskim tržištem. Sa istorijske tačke gledišta uspostavljani su u sljedećim slučajevima:4. (2008. U periodu neposredno poslije ekonomskih kriza i gubitka kredibiliteta u tekućim ekonomskim politikama (Argentina. 10:1. Sa psihološkog aspekta prvenstveno. Izvor: Jovanović-Gavrilović P.valutom (dolar. političke odnose.gov. euro. 4 http://www. Radi podrške programima stabilizacije (Bugarska.) 5 Međutim. ali kada se ipak želi zadržati nacionalna valuta. bitno je da odnos domaće i rezervne valute bude okrugao (1:10.. 1:100 i sl. • • • • • U slučaju ograničene ekspertize u monetarnom menadžmentu ili slabih finansijskih sistema (Brunei.)3 ili košaricom valuta i u cijelosti su zamjenjivi u rezervnu valutu po fiksnoj stopi i na zahtjev kako je utvrđeno zakonom. Radi pomoći u olakšavanju neometane tranzicije iz zone rublje (Litvanija. uvodi se poslije snažnih kriza koje su uzdrmale cjelokupnu privredu. 100:1) određuju uslovi arbitraže izmedu lokalnih depozita i rezervne valute. BiH). Znači. kao i za temeljne izvore makroekonomske nestabilnosti koje iz njih proizilaze. valutnu strukturu obaveza prema inostranstvu. 3 Prilikom izbora valute sidra bitno je razmotri sljedeće: obim ekonomske saradnje sa pojedinim zemljama. Estonija).dep. 151. Aranžmanom valutnog odbora ne zamjenjuju se depoziti denominirani u domaćoj valuti u rezervnu valutu. Centar za izdavačku djelatnost. Bugarska). Međunarodno poslovno finansiranje. Radi suprotstavljanja špekulativnim pritiscima kada nepostojanje kredibilnosti limitira efikasno vođenje monetarne politike (Argentina. Uvođenje valutnog odbora nerijetko prati denominacija stare ili uvođenje nove valute.).ba/dwnld/working-papers (februar 2009. zemlje koje nastoje poboljšati svoj međunarodni kredibilitet vođenjem antiinflacijske politike bazirane na fiksnom deviznom tečaju.

jedini način emisije novca je zaduživanje u inostranstvu ili platnobilansni suficit. Aranžman valutnog odbora ne ostvaruje nikakav utjecaj na ponudu novca. Dobit iznad iznosa koji je potreban za pokriće troškova i održavanja rezervi na zakonski utvrđenom nivou pripada osnivaču tj. U sistemu valutnog odbora domaća valuta je zdrava kao i rezervna valuta. Dakle. štampanja novca radi plaćanja državnih troškova i finansiranja budžetskog deficita.mediaclub. odnosno troškova puštanja novca u opticaj. tj.6 To zapravo znači da se u slučaju da sva lica koja posjeduju nacionalnu valutu pojave sa zahtjevom za konverziju. Ukoliko bi se kao zakonsko sredstvo plaćanja koristila strana valuta taj prihod bi odlazio u zemlju izdavaoca novca.cg. rezervnoj valuti. kovanog novca u opticaju koji aranžman valutnog odbora emituje. umjesto varijacija u neto domaćim sredstvima. što bi inače bio slučaj s okvirom koji podrazumijeva aranžman centralne banke.Rezerve Rezerve valutnog odbora su dovoljne da obezbijede punu konvertibilnost nacionalne valute u rezervnu valutu. kako bi ostvarili neophodni faktor zaštite u slučaju da kamatonosne vrijednosnice kojim raspolažu izgube na vrijednosti. Ta dobit nije zanemariva. 6 http://www. odbor će to moći izvršiti. odnosno njegova monetarna politika je pasivna i potpuno automatska. Monetarna politika Prema definiciji valutni odbor ne raspolaže disrekrecionim ovlastima.) 5 . Same tržišne sile određuju količinu novčanica.yu/komentari-09-99/bogetic-1. pri čemu se ovo drugo definiše kao novčanice i kovani novac plus depoziti koji se drže kod poslovnih banaka. te ne može utjecati na inflaciju iz istog razloga. te stoga i ukupnu ponudu novca. tako da taj prihod prema nekim procjenama iznosi 4% godišnje. Kao rezerve aranžman valutnog odbora drži visoko kvalitetne. Ovdje nema mogućnosti za političke pritiske. ali pretežno raspolažu sa procentom većim (110% ili 115%). Za razliku od centralne banke. Monetarna politika u sistemu valutnog odbora sprovodi se na temelju jednostavnog i razumljivog pravila: emisija/povlačenje domaćeg novca u mjeri u kojoj pritiče priliv u devizama. i zbog toga ne može emitirati fiducijarni novac. vladi. aranžman valutnog odbora nije u stanju ponuditi kredit državi ili drugim sektorima. Jedina razlika između njih je u tome što ostvarena valutna marža ostaje u domicilnoj zemlji. Aranžmanima valutnog odbora promovira se „strogo budžetsko ogranićenje” u javnim finansijama u kojim se rashodi mogu finansirati isključivo putem poreza i ostalih doprinosa i instrumenata komercijalnog duga. Obično su troškovi poslovanja oko 1% od aktive. Ortodoksni valutni odbori moraju raspolagati rezervom od najmanje 100% svojih obaveza (kovani novac i novčanice u opticaju) kako je utvrđeno prema zakonu. Stoprocentno pokriće je važno iz razloga što ono garantuje da će pri svakoj pojedinačnoj konverziji domaće u stranu valutu i obratno vjerovatnoća nekonvertibilnosti biti svedena na nulu. kamatonosne vrijednosnice denominirane u rezervnoj valuti (ili robi). nema arbitražnih ili političkih odluka o devalvaciji. Promjene u potražnji novca prilagođavaju se endogenim promjenama u međunarodnim rezervama putem bilansa plaćanja.htm (februar 2009. Emisioni prihod Odbor ostvaruje prihod (valutnu maržu) iz razlike između kamate ostvarene na njegova rezervna sredstva i izdatka održavanja kovanica i novčanica u opticaju (obaveze).

posebno u malim i otvorenim zemljama koje imaju tradiciju monetarno-fiskalnog voluntarizma. zemlje za čiju se valutu domaća konvertibilna valuta veže (engl. cjenovnu i monetarnu stabilnost. Sa nabrojanim osobinama ovaj sistem odskače od nerijetko loših performansi klasične centralne banke i nameće se kao ozbiljan alternativni oblik monetarnih vlasti. 2. kamatne stope u posmatranom aranžmanu trebaju konvergirati i tijesno pratiti kamatne stope u zemlji za čiju se valutu veže. U suštini ne postoji kontrola tokova kapitala u zemlji s aranžmanom valutnog odbora.VALUTNI ODBOR VS. Na isti način. ona uvozi monetarnu politiku zemlje čija valuta služi kao nominalno sidro. 6 .Kamatne stope i inflacija Može se reći da je aranžman valutnog odbora vid centralne banke koja se odrekla skoro svih diskrecionih ovlasti i postala pasivnim posrednikom u monetarnoj politici. izuzev razlike u premiji za rizik na domaćim tržištima. CENTRALNA BANKA Temeljni kvalitet valutnog odbora ogleda se u tome što on garantuje punu konvertibilnost domaće valute. anchor country).7 U narednoj tabeli predstavljena je komparacija klasične centralne banke i valutnog odbora: Tabela 1: Komparacija tipičnog aranžmana valutnog odbora (CBA) i centralne banke Valutni odbor 1 2 3 4 5 6 7 8 9 1 7 Centralna banka Uobičajeno snabdijeva novčanicama. kovanim novcem i depozitima Fiksni/fluktuirajući kurs Varijablne devizne rezerve Ograničena konvertibilnost Diskreciona monetarna politika Zajmodavac bankama u krajnjoj instanci Često reguliše poslovne banke Često netransparentan Politizirana Nizak kredibilitet Uobičajeno snabdijeva samo novčanicama i kovanim novcem Fiksni devizni kurs u odnosu na rezervnu valutu Devizne rezerve 100% monetarnih obaveza Puna konvertibilnost Monetarna politika vezana pravilima Ne predstavlja posljednje utočište bankama (u pogledu rješavanja likvidonosnih poteškoća) Ne reguliše poslovne banke Transparentan Zaštićen od političkog pritiska Visok stepen kredibiliteta Ibidem. inflacija bi trebala konvergirati sa stopom inflacije u zemlji čija valuta služi kao nominalno sidro. dok istovremeno pospješuje vanjsku trgovinu i to sa konvertibilnim deviznim područjima i stimuliše direktne i strane investicije u nacionalnoj privredi. Stoga. tj. zavisnosti centralne banke od političkih uticaja i sklonosti inflacijskim procesima.

1994. posebno u slučaju da ona „pati“ od hronično niskog ugleda (npr. CBA (currency board arrangement) je u temelju kredibilna institucija. i Schuler K. Prvo. tako da postavlja određena ograničenja i na budžetski deficit. Odbor ne mijenja devizni kurs (za razliku od centralne banke čija priroda je takva da nerijetko napušta fiksni u korist fluktuirajućeg deviznog kursa). Pošto na raspolaganju nema klasične mehanizme centralne banke u pogledu davanja kredita komercijalnim bankama. Iz podataka navedenih u tabeli može se zaključiti da valutni odbor obezbjeđuje dvije ključne osobine koje ga čine atraktivnom alternativom centralnoj banci: konvertibilnost i kredibilitet. San Francisco. ICS Press. a posebno s područja rezervne valute. Za razliku od klasične centralne banke valutni odbor nema mogućnost ni kreditiranja vlade.0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 Ostvaruje emisioni prihod od kamate Ne može stvoriti inflaciju Ne može finansirati potrošnju domaćih vlasti Nisu mu potrebni preduslovi za monetarnu reformu Brza monetarna reforma Mali broj osoblja Ostvaruje emisioni prihod od kamate i inflacije Može stvoriti inflaciju Može finansirati potrošnju domaćih vlasti Potrebni su joj preduslovi za monetarnu reformu Spora monetarna reforma Veliki broj osoblja Izvor: Hanke H. budžetskih deficita. a to znači da može dati važnu dozu kredibilnosti i domaćoj ekonomskoj politici. Drugim riječima eliminiše jedan od bitnih izvora nestabilnosti. eliminišući devizni rizik i obezbjeđujući punu konvertibilnost on pospješuje prisustvo stranih banaka. Dvije snage koje pokreću odbor u akciju su fiksni devizni kurs s rezervnom valutom i 100%-ni ili veći koeficijent rezervi. Sljedeća bitna razlika između klasične centralne banke i tradicionalnog aranžmana valutnog odbora je u tome što ovaj zadnji nema ovlasti u pogledu vođenja diskrecione monetarne politike. on ne može ni predstavljati posljednje utočište bankama (pozajmljivač u nuždi) u rješavanju njihovih finansijskih poteškoća. fiksni kurs bez troškova eliminiše devizni rizik sa rezervnom valutom. tako da je trgovina između države valutnog odbora i države rezervne valute olakšana u poređenju sa 7 . Istovremeno.: Currency Board for Developing Countries. To zapravo nameće zahtjev da bankarski sektor mora biti „zdrav“ ako želi dugoročno opstati.S. Handbook. Prednosti održavanja fiksnog deviznog kursa u aranžmanu valutnog odbora su brojne. zbog visoke i stalne inflacije. nestabilnosti nacionalne valute i sl.). a ponudu bankarskih rezervi mijenja jedino u zavisnosti od promjena u platnom bilansu ili promjena drugih tržišnih snaga. odnosno postavlja uslov za veoma oprezno upravljanje javnim finansijama. a to je monetizacija budžetskog deficita.

Na kraju. Sljedeće što je bitno napomenuti jeste da fiksni devizni kurs omogućava zemlji koja ga je uvela lakši pristup finansijskim tržištima zemlje rezervne valute. kreditne i devizne politike.uslovima fluktuirajućeg deviznog kursa (jer nema potrebe izdvajanja premije rizika za promjene cijene roba).8 Treće. 8 . struktura i dinamika novčane mase. 3. operacije na otvorenom tržištu. Britanske kolonijalne banke su potpomagale transfer kapitala kroz povezivanje londonskih finansijskih tržišta sa mrežom svojih filijala u kolonijama. uz istovremeno održavanje stabilnosti domaćeg novca i njegovog deviznog tečaja. mogući recesioni efekti zbog smanjenja novčane mase (u slučaju platnobilansnog deficita). restriktivnu (Ms raste sporije od BDP) i Tako npr. a posebno iz države rezervne valute. Glavni ciljevi monetarne politike su: ekonomska likvidnost. kao i cirkulacija novca u prometnim kanalima reprodukcije. fiksni kurs igra ulogu psihološkog sidra u borbi protiv inflacije. Naravno da i ovaj aranžman ima neke anomalije. britanske kolonije su bile veoma uspješne u privlačenju britanskog kapitala u cilju unapređenja privrednog rasta i razvoja. monetarna ravnoteža i stabilnost domaćeg novca i deviznog tečaja. selektivnu politiku). Valuta zemlje valutnog odbora je u principu denominirana valuta zemlje rezervne valute. a temeljnei su: • • • • onemogućavanje vođenja aktivne monetarne politike. mjera i instrumenata kojima se u monetarnoj sferi društvene reprodukcije reguliše nivo. eskontnu stopu. Mogli bismo je definisati kao skup pravila. što ubrzava privredni rast. osnovni cilj pomenute politike jeste permanentno snabdijevanje reprosistema novcem u mjeri koja je neophodna za neometano odvijanje plaćanja. a usko je povezana sa fiskalnom politikom u sklopu finansijske. odnosno makroekonomske politike. Moguće je razlikovati sljedeće vrste monetarne politike: • • 8 ekspanzivnu (Ms raste brže od BDP). MONETARNA POLITIKA KAO INSTRUMENT MAKROEKONOMSKE POLITIKE Monetarna politika predstavlja jedan od veoma važnih instrumenata makroekonomske politike. Sastoji se iz emisione. eliminisanje deviznog rizika u velikoj mjeri podstiče strane investicije. Drugo. jer investitori pouzdano znaju koji će se devizni kurs primjenjivati i koji iznos u rezervnoj valuti će dobiti ako budu repatrirali buduće profite. a ne predmet političkih natezanja i previranja. nemogućnost direktnog finansiranja ekonomskog razvoja i ograničena zaštita od špekulativnih udara. Radi se zapravo o konkretnom usmjeravanju privrednih tokova i procesa djelujući preko monetarnog sektora i koristeći pri tome osnovne instrumente (obaveznu rezervu. Drugim riječima. propisa. fiksni devizni kurs postaje odlika privrednog okruženja.

9 http://bs. povećanje BDP i proizvodnje porast zaposlenosti. kako se nerijetko naziva politika tzv. promjenljivom brzinom i intenzitetom. kao što su agregatna tražnja. povećanje investicija.• neutralnu (Ms raste proporcionalno s BDP). Ona se efektuira u sljedećem:9 • • • • • porast novčane ponude. Restriktivna politka. redukciji investicija i BDP smanjenju zaposlenosti. Efekti restriktivne monetarne politike ogledaju se u: • • • • smanjenju novčane ponude. Ekspanzivna monetarna politika je. Konačno. Monetarna politika djeluje preko transmisionog mehanizma koji predstavlja proces posredstvom kojeg monetarna politika utiče na makroekonomske agregate. Identifikacija transmisionih kanala omogućava da se utvrdi najefikasniji skup instrumenata monetarne politike i izbor početka njegove implementacije. Osnovni modeli upravljanja monetarnom politikom su: • • • • konvencionalni fiksni tečaj fleksibilni/plivajući tečaj ciljana inflacija i valutni odbor.org/wiki/Monetarna_politika (mart 2009.) 9 . Tekuća i očekivana monetarna politika utiču na tržište novca i finansijsko tržište. suprotno od monetarne je politika „skupog“ novca ( visokih kamatnih stopa). privredna aktivnost i inflacija povratno utiču na monetarnu politiku. On se ispoljava kroz različite kanale. povećanju kamatnih stopa. Promjene na tim tržištima dalje imaju uticaja na tržište robe i usluga i u konačnici. utiče na različite agregate i tržišta. proizvodnja i cijene. proizvodnju i cijene. na agregatnu tražnju. jeftinog novca (niskih kamatnih stopa).wikipedia. smanjenje kamatnih stopa.

Drugi veliki uspjeh. uvođenjem valutnog odbora nije ukinuta centralna banka. postignut je na polju stabilizacije cijena. na putu izgradnje povjerenja.10 Na ovaj način CBBiH u aranžmanu valutnog odbora je u potpunosti izvršila jednu od svojih temeljnih funkcija: postigla je i očuvala unutrašnju stabilnost domaće valute.2004. visok nivo kredibiliteta i povjerenja. Dakle.). pri čemu se u periodu 2002. . Naime.3% u 1998. Ovaj aranžman je u datoj konstelaciji prilika (u zemlji izašloj iz rata. imao je dvije glavne motivacije: • • obezbjeđenje čvrstog nominalnog tečaja domaće valute obezbjeđenje makroekonomske stabilnosti. Naime. nepovjerenjem u monetarni sistem. Vanjska stabilnost je obezbjeđena uspješnim održavanjem fiksnog deviznog kursa. svedena na 3.4.7% u 2005. Iz navedenog se dâ zaključiti da je CBBiH (upravo zahvaljujući currency board aranžmanu) postala institucija koja uživa visok stepen institucionalne i stvarne nezavisnosti. u BiH u primjeni je od samog osnivanja Centralne banke BiH 1997. a ekonomski prostor je bio podijeljen. Kada se govori o kredibilitetu CBBiH. Potisnute su iz upotrebe valute koje su pored KM bile u opticaju. Svojim radom CBBiH ni u jednom trenutku nije odstupila od svojih ciljeva i na taj način je obezbijedila da očekivanja javnosti budu u potpunosti ispunjena. prosječan rast cijena kreće oko 0. kao što su: prestanak finansiranja budžetskih deficita. odnosno te valute su prestale da se koriste u bezgotovinskom platnom prometu. Veze između entiteta bile su pokidane. jugoslovenski dinar). kao model upravljanja monetarnom politikom. u BiH su u upotrebi bile još tri valute (DEM. kreditiranja komercijalnih banaka. predstavljao najprikladnije rješenje. donošenjem i implementacijom nekih mjera. hiperinflacijskim procesima. dinara i marke na 1:100 i njegovo neprekidno održavanje). Izbor valutnog odbora kao načina upravljanja monetarnom politikom. hrvatska kuna. kada je CBBiH konstituisana u avgustu 1997. indeks cijena na malo pokazuje da je inflacija sa 13. već su njene ovlasti u pogledu diskrecionih prava svedene na minimum.5%. a ekonomija razorena.) uspjela izvršiti reintegraciju monetarnog sistema. i kada je konvertibilna marka (KM) uvedena kao domaća valuta. tako da je domaća valuta KM praktično postala jedino zakonsko sredstvo plaćanja. (mada je on de facto bio u primjeni i ranije. CBBiH je u relativno kratkom roku (do kraja 1999. te redovnim servisiranjem vanjskog duga BiH koji CBBiH obavlja u ulozi fiskalnog agenta. MONETARNA POLITIKA KAO INSTRUMENT MAKROEKONOMSKE POLITIKE – BIH Valutni odbor. može se konstatovati da su u periodu njenog postojanja postignuti značajni rezultati. fiksiranje kursa bh. izraženom potrebom za rekonstrukcijom privrede i sl. Tokom više od deset godina korištenja valutnog odbora postignuti su značajni rezultati: 10 Izvještaj CBBIH 10 .

Međutim.61 milijardi KM u 2008. Union banka Sarajevo (sa državnim kapitalom). zatim. Bor banka. Investiciona banka Zenica . Mađarska. relativno nizak nivo inflacije. pokazuje izraženu zavisnost od monetarne politike centralne banke za čiju valutu je vezan (odnosno pokazuje sve nedostatke fiksnog deviznog kursa). Na redovnoj skupštini u Vašingtonu naglašeno je da usljed vođenja veoma konzervativne politike plasiranja rezervi. Taj problem je kod nas posebno izražen u uslovima nepovoljnog trgovinskog i platnog bilansa koji doseže rekordnih 9. U svakom slučaju proces internacionalizacije u bankarskom sektoru je donio direktne investicije i trenutno je snažan potencijal sa stanovišta ulaganja u formi konvencionalnog bankarstva.• • • • • • • očuvanje monetarne stabilnosti. jačanje finansijske nezavisnosti. valutni odbor ima izražene nedostatke u smislu nemogućnosti fleksibilnije monetarne politike kako bi se uticalo na određene pozitivne pomake. ali i islamskog bankarstva zbog prisustva BBI banke. Investiciono razvojne banke entiteta. kontinuirani rast deviznih rezervi redovno servisiranje vanjskog duga. U svakom slučaju BiH je u odnosu na ove zemlje u prednosti: ima i imala je kvalitetnija rješenja sa stanovišta makroekonomske stabilnosti u dijelu bankarskog sektora. U sistemu valutnog odbora ne postoji mogućnost vođenja „mekih“ budžetskih ograničenja te se uspostavlja fiskalna disciplina i otklanja mogućnost kreditiranja državnog aparata. dok se slabije banke moraju likvidirati. Prema analizama MMF-a. kao što su regionalne: Una-Sana banka. spojiti ili prodati jačim bankama. Izuzetnu prednost currency board posjeduje u malim i otvorenim zemljama sa visokom inflacijom. u BiH valutni odbor najbolje funkcioniše od svih valutnih odbora koji trenutno postoje. privlačenje stranih investicija. apsolutna politička nezavisnost i sl. onemogućavanjem posljednjeg utočišta bankama i omogućavanjem konvertibilnosti domaće valute dolazi do restrukturisanja bankarskog sektora u smislu da banke sa područja rezervne valute zauzimaju pozicije na tržištu. te je posebno izražen problem realnosti kursa i teško je upravljati asimetričnom makroekonomijom. nijedan fening ovih sredstva nije u opasnosti. Srbija. Ovaj proces je u BiH imao dobar rezultat bez obzira što smo propustili priliku da zadržimo jedan broj banaka u državnom vlasništvu. Hrvatska. unatoč aktuelnoj finansijskoj krizi. Eliminacijom valutnog rizika. odnosno tamo gdje se monetizuju fiskalni deficiti usljed izražene zavisnosti centralne banke od političkih odluka. Primjeri ovakvog odnosa su zemlje: Poljska. 11 . specijalizovane banke: Poštanska banka Sarajevo. Tuzlanska banka.

899 16. javne potrošnje i fiskalnih opterećenja koja su glavna smetnja jačanju konkurentne sposobnosti BiH privrede uz istovremeno stimulisanje samoodrživog rasta. optimalno rješenje na dugi rok u pogledu monetarne politike treba prema mišljenju mnogih eksperata iz ove oblasti tražiti u eurosistemu.225 -7. Visok stepen likvidnosti bankarskog sektora putem obavezne rezereve kao i rezerve likvidnosti nije pogodan sa stanovišta finansiranja realnog sektora. Ovo zahtijeva jačanje vanjske konkurentnosti. 12 .573 obim 16. kao kvalitativne monetarne politike.Tabela 5.962 -9. dovesti do povećanja izvoza. izvoz 5.71 41.22 Izvor: Uprava za indirektno oporezivanje Bosne i Hercegovine .287 deficit -6. nakon ulaska u EU i ispunjavanje kriterija konvergencije iz Mastrichta. ali i njenim glavnim sektorima. valutni odbor bi ostao najbolja kratkoročna i srednjoročna politika usmjerena na održanje stabilnosti nacionalne valute i ograničavanje inflatornog rasta.554 19. ekonomske aktivnosti. Na putu ka evropskim integracijama postavlja se suštinsko pitanje uređenja ekonomskog prostora BiH. tako da pitanje eura nije tehničko nego i suštinsko monetarno. To opredjeljenje samo po sebi nameće euroizaciju. pošto je BiH zemlja koja je opredijeljena za priključenje EU. Uz ispunjavanje navedinih zahtjeva. Jedno bez drugog ne funkcioniše te je nužno prisustvo javnog sektora privrede u dijelu funkcija države u kapitalnom budžetu kroz investiranje u privrednu i komunalnu infrastrukturu. leži u visokom i stalnom deficitu tekućeg računa. 2008. 2008. i obaranja kamatne stope kroz ponudu novca razvojem finansijskog tržišta.937 6. nedovoljnoj konkurentnosti domaćih preduzeća na međunarodnom tržištu i enormno visokoj javnoj potrošnji (veliki broj zaposlenih u javnom sektoru-oko 35% od ukupnog broja zaposlenih čije plate rastu monogo brže od rasta produktivnosti radne snage). novih radnih mjesta i domaće štednje.389 13.714 uvoz 11.836 23. 2007. U tom smislu bi ključni cilj bio reducirati deficit tekućeg računa. godina 2006. U svakom slučaju treba izbjeći mjere administrativne prirode i propisivanje ili ograničenje kamatnih stopa u korist selektivnog djelovanje sa tržišnim mehanizmima. Međutim.34 42. godina Potencijalna opasnost za održivost valutnog odbora u narednom periodu.Trgovinski bilans Bosne i Hercegovine (u KM) 2006-2008. a koji se odnose na prihvatanje eura. što će. prvenstveno privrede kao nosioca poslovne aktivnosti i građana kao nosioca potrošnje. ali i 11 U konkretnom slučaju za BiH je prihvatljiv sistem valutnog odbora sa razvojem tržišta kapitala i to kroz jedan fleksibilniji mehanizam upotrebe obaveznih rezervi Centralne banke kroz emisiju vrijednosnih papira u funkciji primjene instrumentarija selektivne kreditne politike.164 5. pa bi u tom smislu trebalo uskladiti rast produktivnosti radne snage sa rastom bruto plata u privredi kao cjelini. zauzvrat.001 pokrivenost (u %) 45. Vanjska konkurentnost zavisi od razvoja i fleksibilnosti tržišta rada. 11 Valutnim odborom se uvozi monetarna politika rezervne valute te se i smatra prelaznim rješenjem do potpune dolarizacije ili eurizacije. To zapravo podrazumijeva zadržavanje postojećeg koncepta uz njegove postepene modifikacije sve do konačnog ulaska u euro sistem.

visina zaduženosti zavisiti će od uslova kredita u ročnosti i kamatnoj stopi. a sve u cilju stvaranja stabilnog makroekonomskog okruženja za uvođenje zajedničke valute eura i za integraciju monetarnog sistema naše zemlje u Evropsku monetarnu uniju. nego vanjskog. Bosnu i Hrecegovinu možemo smatrati umjereno zaduženom zemljom. Bosna i Hercegovina je donijela Zakon o zaduženju. kamatnu stopu. stabilizacija udjela javnog duga u bruto domaćem proizvodu i izgradnja efikasnog tržišta državnih vrijednosnih papira. ono što Bosnu i Hercegovinu čini prezaduženom je upravo veličina unutrašnjeg javnog duga. sa aspekta njene makroekonomske politike. Donošenjem zakona na nivou entiteta uspostavljaju se limiti zaduženja u smislu da servisiranje unutarnjeg i vanjskog duga. dugu i garancijama Bosne i Hercegovine. 13 . kriterije konvergencije (convergence criteria) iz domena monetarnih i fiskalnih kriterija. Ključni izazovi za BiH. Važno je naglasiti da se u ovom dijelu vidi neophodno sinhronizovano djelovanje monetarne i fiskalne politike u Bosni i Hercegovini. Programi stabilnosti i konvergencije usmjereni su na procjene očekivanih privrednih kretanja (rast.12 Donošenjem Zakona sa novim rješenjima definisano je ukupno ograničenje na nova zaduženja svih nivoa vlasti u cilju osiguranja fiskalne održivosti i makroekonomske stabilnosti Bosne i Hercegovine. inflacija). budžetski deficit i javni dug) odnosiće se na smanjenje budžetskog deficita. Iako novi koncept zaduženja ostavlja još prostora za zaduživanjem. To bi značilo i jačanje veza BiH sa neposrednim okruženjem i prilagođavanje standardima zemalja EU. premda je bilo određene fleksibilnosti u ispunjavanju postavljenih kriterija. godine. devizni kurs. zaposlenost. utvrđivanja mjera fiskalne i drugih ekonomskih politika koje se preduzimaju ili su predložene radi ostvarivanja ciljeva programa. u konekstu Maastrichtskih kriterija konvergencije (koji se odnose na inflaciju. pri čemu ne bi smjelo biti većih odstupanja.ekonomsko pitanje. S aspetka vanjskog javnog duga. učešća javnog duga u BDP-u. analizu uticaja promjena glavnih pretpostavki na budžetske pozicije i stanje javnog duga. kao prelazna faza do punopravnog članstva u EU. Međutim. srednjoročne ciljane budžetske pozicije. uključujući i obaveze po novim kreditima ne mogu preći 18 % prihoda ostvarenih u prethodnoj fiskalnoj godini. koji zapravo ugrožava makroekonomsku stabilnost zemlje. BiH ima složenije probleme u saniranju unutrašnjeg javnog duga. U svakom slučaju na bazi ovakvih zakonskih rješenja biće moguće utvrditi okvir za nova zaduženja u Bosni i 12 Službeni glasnik BiH broj 52/2005. S toga bez kvalitetne procjene unutrašnjeg duga i izgradnje sistema upravljanja dugom nema ni ispunjenja uslova za redukciju ukupnog javnog duga i za nova kreditna zaduženja na finansijskom tržištu. Svaka zemlja EU da bi postala članica Evropske monetarne unije mora ispunjavati tzv. U kontekstu opšteg javnog duga države. U svakom slučaju primjena Zakona o utvrđivanju i načinu izmirivanja unutrašnjeg duga u BiH predstavlja preduslov da se uspostavi sistem upravljanja budžetima sa stanovišta likvidnosti i javnog duga. Pravac promjena i mogućnosti uključivanja BiH u monetarnu uniju i Evropsku centralnu banku može se koncipirati i na uvezivanju u regionalne integracije.

320 mil KM) i iznos otplaćene glavnice (734 mil. Istovremeno to bi značilo stvaranja prostora za primjenu Zakona o investiranju javnih sredstava. Ključno pitanje je u slijedećem. Takođe izmjene u sistemu oporezivanja i raspodjele javnih prihoda mogu promijeniti finansijske tokove. Nakon toga primarni problem u budžetskom sistemu Bosne i Hercegovine bio bi na cjelovitom uvidu u finansijske pozicije države i izgradnja sistema procjena i analize obaveza. Povećati likvidnost budžeta. Upravo ključni problem je kontrola novčanih tokova kao pretpostavku fiskalne discipline. Pretpostavka ovakvom rješenju svakako je u postojanju makroekonomske politike na razini države: fiskalne i monetarne politike i približavanje iste standardima zemalja Evropske unije. a na RS 1. Pored ključnih informacija o zaduženosti budžeta i budžetskih fondova bilo bi potrebno uključiti i zaduživanje javnih preduzeća i nefinansijskih institucija u vlasništvu države. Dijelom je ova materija razriješena zakonskom materijom o budžetima. KM). Centralno mjesto u upravljanju javnim dugom trebalo bi biti Ministarstvo finansija Bosne i Hercegovine koje bi trebalo ponuditi. i dalje ostaje pitanje sastavljanje konsolidovanih bilansa i sistema izvještavanja na svim razinama vlasti. Od toga iznosa na F BiH se odnosilo 2. Pratiti zaduživanje javnih preduzeća i ustanova . Prema podacima Ministarstva finansija i trezora BiH vanjski dug BiH na dan 31. bitno bi moglo uticati na finansijske tokove. Plasman budžetskih viškova.13 Vanjski dug BiH proizilazi iz ugovorenih kredita koji su 31.312 mil. 13 14 . godine je iznosio 4. KM.Hercegovini za svaku narednu godinu i njihovu raspodjelu između entiteta i Distrikta Brčko BiH . Promjene koje treba očekivati u dijelu prenosa nadležnosti na pojedine razine vlasti prije svega na državu i lokalne zajednice. decembra 2005.521 miliona KM. Pitanje obuhvata javnog duga nije metodološke naravi nego i suštinske. na bazi zakonskih rješenja. kako: • • • • • • Upravljati novčanim potencijalom budžeta. U svakom slučaju primjena Zakona o utvrđivanju i načinu izmirivanja unutrašnjeg duga u BiH predstavlja preduslov da se uspostavi sistem upravljanja budžetima sa stanovišta likvidnosti i javnog duga. strategiju zaduživanja. godine iznosili 6. dinamiku zaduživanja i preuzeti sistem upravljanja dugom. na koji način bi se obezbijedilo plasiranje viška budžetskih sredstava na novčano tržište. Razliku između ugovorenih kredita i vanjskog duga predstavlja iznos neangažiranih kredita (1. decembra 2005.737 mil.258 miliona KM. Međutim. Konsolidirati i upravljati vanbudžetskim fondovima : Penzioni fond i Fondovi zdravstvene zaštite. Kontrolisati zaduženja lokalnih zajednica. Institucionalna izgrađenost na razini države mogla bi ojačati poziciju Ministarstva finansija Bosne i Hercegovine koje bi supstituiralo postojeće Fiskalno vijeće i preuzelo direktnu nadležnost nad institucijma carinske i poreske administracije.

glasnik BiH. ustanovljeni novi uslovi otplate i reprogramirani. Za 2005. naime.14 To je regulirano Zakonom o zaduživanju. Zanimljiva je i struktura ukupnog vanjskog duga BiH po vremenu njegovog nastajanja. nezaposlenost. Stepen zaduženosti zemlje odnosno održivosti vanjskog duga se mjeri odnosom iznosa vanjskog duga i BDP.: 62% otplata glavnice i 38% su kamate. strane investicije. Evropsku banku za obnovu i razvoj. Evropsku investicijsku banku. Pored stanja hronične nelikvidnosti realnog sektora ekonomije: stanovništva. nešto veće zaduženije od BiH je Rumunije (31%) i Rusije (33%).46 miliona KM.Više od polovine vanjskog duga BiH na pomenuti datum (oko 54%) predstavljalo je kreditnu obavezu prema Svjetskoj banci. Kamatna sopa na stari dug je oko 3. Hrvatska 82%. 18%. Za Bosnu i Hercegovinu daleko veći problem predstavlja iznos unutrašnjeg duga posebno zbog toga što još uvijek nije precizno identificiran niti je poznata koncepcija njegovog rješenja. Prosječna kamatna stopa na ukupan dug je 2. dugu i garancijama BiH (Sl. br. 14 15 . godine do koga datuma je BiH morala preuzeti zatečene međunarodne finansijske obaveze kao preduslov za pristupanje MMF-u i Svjetskoj banci. Struktura potrošnje po osnovu novog vanjskog zaduženja je: • • • javna potrošnju 42%. 22%. nešto više od jedne petine (oko 23%) je kredit vlada zemalja članica Pariškog kluba. Vremenska tačka razgraničenja je 02. a novi dug postupno raste sa tendencijom da se povećava u apsolutnom i relativnom iznosu. Po tome bi se BiH mogla tretirati kao relativno nisko zadužena zemlja. 12. godinu iznosila je 230. Stari dug. 52/05) kojim se vanjski dug kao dio javnog duga definira kao obaveza države prvog reda. u privredne djelatnosti. april 1992. U odnosu na veći broj zemalja iz okruženj zadužena samo Albanija ima nizu stopu zaduženosti. Do tada stvoreni dugovi prema inopovjeriocima se zovu stari dugovi (kao stara devizna štednja). privrede i državno-pravnih tijela i unutrašnje zaduženosti za bosanskohercegovačku ekonomije su najveći problemi u realnom sektoru ekonomije: stopa rasta BDP. Mađarska 70% . Evropsku komisiju i dr. godinu udio vanjskog duga u BDP je iznosio oko 30%. Dospjele obaveze po osnovu vanjskog duga BiH se redovno otplaćuju. a na novi oko 2. investirano u infrastrukturu 40%. godine se kategoriziraju kao novi dugovi.15 a dugovi nastali poslije 14.15%. Otplate vanjskog duga za 2005. 1995. pokazuje tendenciju pada apsolutnih iznosa. bankarska provizija i drugi troškovi 15 Stari dugovi su dijelom otpisani. dok preostalih oko 23% otpada na Londonski klub.5%.75%. Prema ovom standardu Estonija je zadužena na nivou od 89% BDP. platni bilans.

Ostvarenje monetarne stabilnosti u većini zemalja povjereno je centralnoj banci. Naime. povećanju konkurentnosti. cilj ekonomske politike ogleda se u povećanju zaposlenosti. U savremenim uslovima veoma je teško pronaći klasični ili ortodoksni koncept valutnog odbora. tj. sistemima sličnim valutnom odboru. uključivanje u međunarodnu podjelu rada. Da bi valutni odbor bio efikasan i održiv na duži rok neophodno je ispuniti određene preduslove: • • • zadovoljavajući nivo discipline u fiskalnoj politici (zbog strogog odnosa monetarnih vlasti s državom). Iz navedenog proizilazi da se monetarna stabilnost zapravo javlja kao bitno sredstvo za realizaciju navedenog cilja. unapređenja privredne strukture. tako da se postojeći koncepti zapravo nazivaju quasi valutnim odborom. nezaposlenost. Radi očuvanja makroekonomske stabilnosti očekivati je smanjenje javne potrošnje i fiskalnih opterećenja koja su glavna smetnja jačanju konkurentne sposobnosti BiH privrede. tj. tj. odnosno da se može koristiti u diferentnim ekonomsko-političkim okruženjima. kroz istorijsku prizmu posmatrano. može se sa sigurnošću tvrditi da se valutni odbor pokazao kao efikasno sredstvo u suzbijanju inflacijske spirale i vraćanja povjerenja u monetarni sistem. Visok nivo produkovanih socijalnih prava nije u korelaciji sa nivoom dohotka i predstavlja glavnu smetnju u sprovođenju stabilizacijske funkcije fiskalne politike. Pored stanja hronične nelikvidnosti realnog sektora ekonomije: stanovništva. Naime. Glavne potencijalne opasnosti koje mogu ugroziti funkcionisanje valutnog odbora su platnobilansni deficit i deficit u budžetu. privrede i državno-pravnih tijela . u određenim slučajevima se javlja i valutni odbor. najveći problemi u realnom sektoru ekonomije su: stopa rasta BDP. Za Bosnu i Hercegovinu najveći problem predstavlja iznos unutrašnjeg duga zbog toga što još uvijek nije precizno identificiran niti je poznata koncepcija njegovog rješenja. ostvarenje i održavanje monetarne stabilnosti od izuzetne važnosti je za svaku zemlju.ZAKLJUČAK Stabilnost domaćeg novca i cijena. ali ono što je istovjetno jeste izraženo stabilizirajuće dejstvo. strane investicije. 16 . pritisci na sam kurs). čak i zdrav bankarski sistem u mjeri koja je dovoljna da opstane bez pomoći centralne banke u dužem roku. ali ne znači da je to i osnovni cilj ekonomske politike. Sami rezultati postignuti njegovom primjenom nisu identični. proizvodnje. Upravo njegova raznovrsnost pokazuje da je on opšteprihvatljiv. platni bilans. određeni nivo spremnosti na promjene plaća i cijena (kako bi se izbjegli. u uslovima fiksnog deviznog kursa. Fiskaln politika je klasična redistribucijska te neobezbjeđuje dovoljno sredstava za investicije u privatnom i javnom sektoru privrede. Pored klasične centralne banke koja ima ovlasti da vodi diskrecionu monetarnu politiku.

Ekonomski fakultet Beograd 4. http://www. http://www. 2010 2.hr/gospodarski-prikaz/bugarska/17/ (april 2009. http://80. (2007.LITERATURA Knjige: 1.S. &i Schuler K.htm (februar 2009. Kragujevac Članci: 7. Jovanović-Gavrilović P.php?option=com-content&task (februar 2009. Hanke H. http://bs.mediaclub.) 15. Međunarodno poslovno finansiranje. Kešetović I. (2008. Journal of Economic Perspectives. CPA Tojšići-Kalesija 5.dep. Obradović S.).org/wiki/Monetarna_politika (mart 2009.59/politics.). Exchange Rate Regimes: Is the Bipolar View Correct?.O.com/kurrency/ (mart 2009.) 13. D. Ekonomski razvoj.gov. Monetarne finansije. Kozarić K. MMF (april 2007).tr/kibritci/curboard.yu/komentari-09-99/bogetic-1. (2000).poslovna politika.(1994).): Modeli monetarne politike sa osvrtom na valutni odbor Bosne i Hercegovine.com/index. Miljković D.erols. Mr sc Arnaut E.) 16.users.). Sveučilište „Vitez” Travnik. Hodžić K.) 12. CBBIH Ostali izvori: 9.40. Spring 8. Međunarodne finansije.edu. Ekonomski fakultet Beograd 6. Skripta. World Economic Outlook 17 .).251.wikipedia. Fischer S. Prof. Centar za izdavačku djelatnost. ICS Press.mvpei. Handbook.) 14.html (april 2009. http://www. (2006. Centar za izdavačku djelatnost.) 11. Makroekonomija.ankara. (2008. http://www. Currency Board for Developing Countries. http://hgd..ba/dwnld/working-papers (februar 2009.O.) 10. San Francisco 3. (2007.cg.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful