Druk nr 32

Warszawa, 26 listopada 2007 r. SEJM RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ VI kadencja

Panie i Panowie Pos!owie na Sejm Rzeczypospolitej Polskiej

Uprzejmie przekazuj" wniesiony przez Prezesa Rady Ministrów w dniu 22 lutego 2007 r. dokument:

- Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze!wo"ci i przeciwdzia#aniu alkoholizmowi w okresie 1 stycznia - 31 grudnia 2005 roku.
. Marsza!ek Sejmu (-) Bronis!aw Komorowski

MINISTERSTWO ZDROWIA

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze!wo"ci i przeciwdzia#aniu alkoholizmowi
w okresie 1 stycznia – 31 grudnia 2005 roku*

Warszawa, 2006

*

zgodnie z artyku#em 20 ustawy z dnia 26 pa!dziernika 1982 roku o wychowaniu w trze!wo"ci i przeciwdzia#aniu alkoholizmowi – Dz. U. z 2002 r. Nr 147, poz. 1231 – tekst jednolity z pó!niejszymi zmianami, Sprawozdanie corocznie przedstawiane jest przez Rad$ Ministrów Sejmowi Rzeczypospolitej Polskiej

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

Rozdzia! I Ocena realizacji ustawy z dnia 26 pa#dziernika 1982 roku o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi oraz Narodowego Programu Profilaktyki i Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych w 2005 roku .........................................................................................7 1.1. Polskie problemy alkoholowe – wyzwania i zagro&enia. .......................................................7 1.2. Finansowanie zada' wynikaj%cych z ustawy z dnia 26 pa#dziernika 1982 roku o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w Polsce w 2005 roku ..............13 1.3. Realizacja celów Narodowego Programu w 2005 roku........................................................16 1.3.1. Cel 1. Zmniejszenie ilo$ci alkoholu spo&ywanego przez m!odzie&...........................16 1.3.2. Cel 2. Zmniejszenie $miertelno$ci i degradacji psychofizycznej osób uzale&nionych ..............................................................................................................21 1.3.3. Cel 3. Zmniejszenie uszkodze' zdrowia spowodowanych nadu&ywaniem alkoholu ......................................................................................................23 1.3.4. Cel 4. Zmniejszanie ilo$ci i dolegliwo$ci alkoholowych zaburze' &ycia rodzinnego ..................................................................................................................25 1.3.5. Cel 5. Zmniejszanie ilo$ci wypadków oraz strat ekonomicznych spowodowanych nietrze#wo$ci% w miejscu pracy...............................................................29 1.3.6. Cel 6. Zmniejszenie udzia!u nietrze#wo$ci w$ród przyczyn narusze' prawa i porz%dku publicznego ........................................................................................................30 1.3.7. Cel 7. Zmniejszenie narusze' prawa na rynku alkoholowym ...................................32 1.3.8. Cel 8. Promowanie postaw spo!ecznych wa&nych dla profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych ........................................................................33 1.3.9. Cel 9. Ograniczanie globalnego spo&ycia alkoholu i zmiana struktury jego spo&ycia na rzecz napojów niskoprocentowych ..........................................................37 1.4. (ród!a informacji wykorzystanych w sprawozdaniu............................................................38 Rozdzia! II Diagnoza problemów zwi%zanych z alkoholem i problemami alkoholowymi w Polsce w 2005 roku ......................................................................................................................................................................39 2.1. Spo&ycie alkoholu przez Polaków w 2005 roku. ..................................................................39 2.1.1. Zmiany spo&ycia w$ród konsumentów napojów alkoholowych ...............................40 2.2. Spo&ycie alkoholu przez m!odych ludzi ...............................................................................42 2.2.1. Badania studentów .....................................................................................................45 2.3. Zagro&enia zdrowia zwi%zane z alkoholem ..........................................................................46 2.3.1. Zgony z powodu zaburze' zwi%zanych z alkoholem.................................................46 2.3.2. Spo&ywanie alkoholu przez kobiety w ci%&y .............................................................46 2.4. Problemy i zagro&enia &ycia rodzinnego zwi%zane z nietrze#wo$ci%...................................47 2.5. Percepcja problemów spo!ecznych .......................................................................................51 2.6. Postawy wobec alkoholu.......................................................................................................53 2.7. Problemy i zagro&enia zwi%zane z piciem alkoholu .............................................................57 Rozdzia! III Polskie lecznictwo odwykowe – podstawy prawne i merytoryczne..................................................63 3.1. Leczenie osób uzale&nionych i cz!onków ich rodzin............................................................63 3.2. Stan zdrowia pacjentów lecznictwa odwykowego ...............................................................65 3.3. Podstawy prawne funkcjonowania lecznictwa odwykowego. Dost"pno$) zak!adów lecznictwa odwykowego..............................................................................................................65 3.4. Pracownicy lecznictwa odwykowego ...................................................................................66 3.5. Wojewódzkie O$rodki Terapii Uzale&nienia od Alkoholu i Wspó!uzale&nienia .................66 3.6. Zobowi%zanie podj"cia do leczenia odwykowego................................................................67 3.7. Lecznictwo odwykowe w zak!adach penitencjarnych..........................................................67 3.8. Wspó!uzale&nienie ................................................................................................................68 3.9. Doros!e Dzieci Alkoholików (DDA) ....................................................................................69

2

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

Rozdzia! IV Alkohol a zagro&enie bezpiecze'stwa ...................................................................................................71 4.1. Nietrze#wo$) a przest"pstwa i wykroczenia.........................................................................71 4.2. Nietrze#wo$) w miejscach publicznych ...............................................................................74 4.3. Wykroczenia przeciwko bezpiecze'stwu ruchu na drogach ................................................75 4.4. Samobójstwa pod wp!ywem alkoholu ..................................................................................79 4.5. Nietrze#wo$) zwi%zana z wypadkami w pracy oraz naruszenia obowi%zku trze#wo$ci zawodowej ...................................................................................................................................79 4.5.1. Pa'stwowa Inspekcja Pracy .......................................................................................80 Rozdzia! V Rynek napojów alkoholowych.................................................................................................................81 5.1. Import, produkcja oraz dostawy napojów alkoholowych w Polsce......................................81 5.2. Ceny napojów alkoholowych................................................................................................81 5.3. Obrót hurtowy napojami alkoholowymi ...............................................................................82 5.3.1. Ilo$) zezwole' wydanych w 2005 roku .....................................................................82 5.3.2. Kontrola dzia!alno$ci gospodarczej w zakresie obrotu hurtowego napojami alkoholowymi o zawarto$ci powy&ej 18% alkoholu............................................................83 5.3.3. Wp!ywy finansowe z op!at za wydane zezwolenia....................................................83 5.3.4. Zako'czenie ...............................................................................................................83 5.4. Wp!ywy podatkowe do bud&etu pa'stwa .............................................................................84 5.5. Nielegalny przewóz alkoholu przez granic" .........................................................................85 5.6. Wykroczenia w obrocie handlowym napojami alkoholowymi ............................................88 5.7. Nieprawid!owo$ci stwierdzone przez Inspekcj" Handlow% .................................................89 5.7.1. Wst"p .........................................................................................................................89 5.7.2. Wyniki kontroli przestrzegania ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi .........................................................................................89 5.7.2.1. Ustalenia kontroli przeprowadzonych w sklepach i zak!adach gastronomicznych .............................................................................................90 5.7.2.2. Ustalenia kontroli przeprowadzonych w magazynach hurtowych .........................90 5.7.2.3. Wykorzystanie ustale' kontroli ..............................................................................91 5.7.3. Przestrzeganie przepisów o oznaczaniu wyrobów alkoholowych i tytoniowych znakami akcyzy....................................................................................................................91 5.7.4. Podsumowanie i wnioski ...........................................................................................92 5.8. *amanie zakazu reklamy alkoholu .......................................................................................93 5.8.1. Dzia!ania Urz"du Ochrony Konkurencji i Konsumentów .........................................93 5.8.2. Dzia!ania Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji.......................................................95 Rozdzia! VI Dzia!ania profilaktyczne i naprawcze realizowane przez Pa'stwow% Agencj" Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych.............................................................................................................................................97 6.1. Zwi"kszanie dost"pno$ci i skuteczno$ci pomocy terapeutycznej dla osób uzale&nionych od alkoholu i cz!onków ich rodzin ..............................................................98 6.2. Program II. Wdra&anie do systemu ochrony zdrowia metod wczesnej diagnozy i krótkiej interwencji wobec pacjentów nadu&ywaj%cych alkoholu...........................105 6.3. Program III. Rozwijanie profilaktyki szkolnej, rodzinnej i $rodowiskowej w zakresie problemów alkoholowych........................................................................................107 6.4. Program IV. Doskonalenie i rozwijanie form i metod pomocy psychologicznej i socjoterapeutycznej dla dzieci z rodzin alkoholowych............................................................111 6.5. Program V. Rozwijanie form i metod przeciwdzia!ania przemocy w rodzinach alkoholowych.............................................................................................................................115 6.6. Program VI. Wspieranie lokalnych systemów rozwi%zywania problemów alkoholowych oraz przeciwdzia!anie nietrze#wo$ci w miejscach publicznych ........................122 6.7. Program VII. Prowadzenie i wspieranie edukacji publicznej w zakresie problemów alkoholowych.............................................................................................................................131

3

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

6.8. Program VIII. Monitorowanie i doskonalenie narodowej strategii rozwi%zywania problemów alkoholowych oraz wspieranie strategii regionalnych w tym zakresie ..................137 6.9. Program IX. Inicjowanie, prowadzenie i promowanie bada' diagnostycznych i ekspertyz ....139 Rozdzia! VII Dzia!ania innych Ministrów, Rzecznika Praw Dziecka oraz Rzecznika Praw Obywatelskich...141 7.1. Minister Edukacji i Nauki...................................................................................................141 7.1.1. Posumowanie z realizacji zada' za okres 2000 –2005 r..........................................141 7.1.2. Wdra&anie szkolnego programu profilaktyki problemów dzieci i m!odzie&y .........143 7.1.3. Zwi"kszenie skuteczno$ci pomocy psychologiczno–pedagogicznej dla dzieci i m!odzie&y z problemami uzale&nie'..................................................................................145 7.1.4. Posumowanie z realizacji zada' za okres 2000 – 2005 r.........................................147 7.2. Minister Finansów ..............................................................................................................149 7.2.1. Strategia dzia!ania ....................................................................................................149 7.2.2. Monitorowanie produkcji i obrotu ...........................................................................149 7.3. Minister Obrony Narodowej ...............................................................................................149 7.3.1. Dzia!alno$) w zakresie profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych w wojsku ....................................................................................................149 7.3.1.1. Programowanie .....................................................................................................149 7.3.1.2. Szkolenie...............................................................................................................150 7.3.1.3. Badania .................................................................................................................151 7.3.1.4. Finansowanie ........................................................................................................152 7.3.2. Alkoholowe t!o stanu dyscypliny wojskowej ..........................................................152 7.3.3. Przedsi"wzi"cia podejmowane w wojskach ............................................................152 7.3.4. Podsumowanie .........................................................................................................153 7.4. Minister Pracy i Polityki Spo!ecznej...................................................................................154 7.4.1. Liczba rodzin, którym udzielono pomocy ze wzgl"du na trudn% sytuacj" &yciow% spowodowana uzale&nieniem od alkoholu i innymi problemami spowodowanymi alkoholem ..............................................................................................154 7.4.2. Wysoko$) $rodków przeznaczonych na t% pomoc...................................................155 7.4.3. Zasady wspó!pracy pomi"dzy o$rodkami pomocy spo!ecznej a gminnymi komisjami rozwi%zywania problemów alkoholowych: .................................155 7.4.4. Przebieg i efekty procedury interwencji wobec przemocy w rodzinie pn. „Niebieskie Karty”.......................................................................................................156 7.4.5. Placówki opieku'czo–wychowawcze wsparcia dziennego .....................................158 7.4.6. Podsumowanie i ocena dzia!a' „Narodowego Programu Profilaktyki i Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych” ....................................................................159 7.5. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi.....................................................................................161 7.6. Minister Sportu ...................................................................................................................162 7.6.1. Sprawy legislacyjne. ................................................................................................162 7.6.2. Wysoko$) $rodków finansowych pozyskanych z tytu!u op!at wnoszonych przez podmioty reklamuj%ce napoje alkoholowe...............................................................162 7.6.3. Wysoko$) $rodków finansowych wydatkowanych w roku 2005. ...........................163 7.6.4. Podsumowanie i ocena.............................................................................................163 7.7. Minister Spraw Wewn"trznych i Administracji .................................................................164 7.7.1. Zakres dzia!a' Policji...............................................................................................164 7.7.2. Zakres dzia!a' s!u&by zdrowia MSWiA ..................................................................167 7.7.2.1. Podnoszenie kompetencji pracowników resortu w zakresie rozwi%zywania problemów alkoholowych..................................................................................................168 7.7.2.2. Dzia!ania s!u&by zdrowia dla funkcjonariuszy i pracownikó w cywilnych resortu w zakresie rozwi%zywania problemów alkoholowych.....................168 7.7.2.3. Podsumowanie dzia!a' podejmowanych przez s!u&b" zdrowia MSWiA.............170

4

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

7.8. Minister Sprawiedliwo$ci ...................................................................................................172 7.8.1. Dzia!ania Centralnego Zarz%du S!u&by Wi"ziennej ................................................177 7.8.1.1 Zasoby i deficyty Narodowego Programu Profilaktyki i Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych ................................................................................................179 7.9. Minister +rodowiska ...........................................................................................................180 7.10. Minister Transportu i Budownictwa .................................................................................180 7.11. Rzecznik Praw Dziecka ....................................................................................................185 7.12. Rzecznik Praw Obywatelskich .........................................................................................186 7.12.1. Zakres dzia!ania Zespo!u X Ochrony Zdrowia ......................................................186 7.12.2. Zakres dzia!ania Zespo!u XI Prawa Rodzinnego...................................................188 7.12.3. Zakres dzia!ania Zespo!u VII Prawa Karnego Wykonawczego ............................190 Rozdzia! VIII Media publiczne – dzia!ania edukacyjne podejmowane w zakresie profilaktyki rozwi%zywania problemów alkoholowych.............................................................................................................................................193 8.1. Telewizja Polska S.A. .........................................................................................................193 8.1.1. Program 1 Telewizji Polskiej S.A............................................................................194 8.1.2. Program 2 Telewizji Polskiej S.A............................................................................195 8.1.3. TVP 3 Regionalna....................................................................................................196 8.2. Polskie Radio S.A. ..............................................................................................................198 8.2.1. Program 1. PR SA....................................................................................................199 8.2.2. Program 3. PR SA....................................................................................................202 8.2.3. Polskie Radio Bis.....................................................................................................203 8.2.4. Informacje o audycjach i akcjach pozaantenowych w Polskim Radiu w 2005 roku .......................................................................................................................203 8.2.5. Rozg!o$nie regionalne polskiego radia ....................................................................204 8.2.6. Uwagi ko'cowe .......................................................................................................216 Rozdzia! IX Programy Profilaktyki i Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych realizowane w województwach..............................................................................................................................................................219 Rozdzia! X Dzia!alno$) samorz%dów gminnych......................................................................................................225 10.1. Podstawy prawne dzia!alno$ci gmin.................................................................................225 10.2. Realizacja gminnych programów profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych.............................................................................................................................227 10.2.1. Zwi"kszanie dost"pno$ci pomocy terapeutycznej i rehabilitacyjnej dla osób uzale&nionych od alkoholu ..................................................................................227 10.2.2. Udzielanie rodzinom, w których wyst"puj% problemy alkoholowe, pomocy psychospo!ecznej i prawnej, a w szczególno$ci ochrony przed przemoc% w rodzinie ......229 10.2.3. Prowadzenie profilaktycznej dzia!alno$ci informacyjnej i edukacyjnej w zakresie rozwi%zywania problemów alkoholowych i przeciwdzia!ania narkomanii, w szczególno$ci dla dzieci i m!odzie&y, w tym prowadzenie pozalekcyjnych zaj") sportowych, a tak&e dzia!a' na rzecz do&ywiania dzieci uczestnicz%cych w pozalekcyjnych programach opieku'czo – wychowawczych i socjoterapeutycznych...........230 10.2.4. Dzia!ania z zakresu edukacji publicznej ................................................................230 10.2.5. Dzia!ania dotycz%ce wspierania dzia!alno$ci instytucji, stowarzysze' i osób fizycznych, s!u&%cej rozwi%zywaniu problemów alkoholowych ............................231 10.2.6. Podejmowanie interwencji w zwi%zku z naruszaniem przepisó w dotycz%cych reklamy i promocji napojów alkoholowych oraz sprzeda&y alkoholu nieletnim. Wyst"powanie przed s%dem w charakterze oskar&yciela publicznego.............231 10.2.7. Wspieranie zatrudnienia socjalnego poprzez organizowanie i finansowanie centrów integracji spo!ecznej ....................................................................232 10.2.8. Dodatkowe obowi%zki i uprawnienia gmin w zakresie lokalnej polityki wobec alkoholu ..................................................................................................................232

5

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

10.2.9. Koordynacja dzia!a' z zakresu profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych. ....................................................................................................................233 10.2.10. Wydatkowanie $rodków finansowych .................................................................233 10.3. Podsumowanie ..................................................................................................................233 Rozdzia! XI Dzia!alno$) innych instytucji oraz organizacji i $rodowisk wzajemnej pomocy.............................235

6

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

Rozdzia# I Ocena realizacji ustawy z dnia 26 pa!dziernika 1982 roku o wychowaniu w trze!wo"ci i przeciwdzia#aniu alkoholizmowi* oraz Narodowego Programu Profilaktyki i Rozwi$zywania Problemów Alkoholowych w 2005 roku
1.1. Polskie problemy alkoholowe – wyzwania i zagro%enia.
W$ród problemów spo!ecznych jakie wyst"puj% w naszym kraju problemy zwi%zane z alkoholem maj% szczególne znaczenie. Wynika to przede wszystkim z rozmiarów tego zjawiska oraz spo!ecznych i ekonomicznych kosztów, jakie z tego tytu!u ponosi bud&et pa'stwa (np.: zak!ócenia bezpiecze'stwa publicznego, przest"pczo$), wypadki samochodowe, przemoc w rodzinie, ubóstwo i bezrobocie). Dlatego te& dzia!ania w zakresie zapobiegania i rozwi%zywania problemów alkoholowych powinny by) przedmiotem szczególnej troski ze strony organów administracji rz%dowej i samorz%dowej.. Konsumpcja napojów alkoholowych ma istotny wp!yw zarówno na zdrowie psychiczne jaki i fizyczne jednostek i rodzin a jej konsekwencje dotycz% nie tylko osób pij%cych szkodliwie ale tak&e na ca!% populacj". Zgodnie z Raportem +wiatowej Organizacji Zdrowia1 dotycz%cym Stanu Zdrowia na +wiecie alkohol znajduje si" na trzecim miejscu w$ród czynników ryzyka dla zdrowia populacji, odpowiedzialnym za ponad 9% ca!kowitego obci%&enia chorobami i urazami, a ponad 60 rodzajów chorób i urazów ma zwi%zek z alkoholem. Dane +wiatowej Organizacji Zdrowia (2005 r.) wskazuj%, &e konsumpcja alkoholu w Regionie Europejskim jest najwy&sza w porównaniu z innymi regionami $wiata ($rednie spo&ycie alkoholu w krajach Europy na jednego doros!ego mieszka'ca rocznie wynosi oko!o 11 litrów czystego alkoholu, co daje wynik o dwa i pó! razy wi"kszy ni& $rednie spo&ycie $wiatowe.). Alkohol jest przyczyn% ponad 7% chorób i przedwczesnych zgonów w krajach Unii Europejskiej. Jest on te& g!ównym #ród!em szkód nie tylko dla osób go spo&ywaj%cych, ale tak&e dla np.: 60 tysi"cy przedwcze$nie urodzonych dzieci z niedowag%, 9 milionów dzieci &yj%cych w rodzinach z problemem alkoholowym, 10 tysi"cy ofiar wypadków spowodowanych przez nietrze#wych kierowców oraz 2 tysi"cy ofiar morderstw pope!nionych przez nietrze#wych sprawców ka&dego roku. Szkody zwi%zane ze spo&ywaniem alkoholu – choroby, wypadki, przest"pstwa, straty w sektorze pracy i zatrudnienia – kosztuj% pa'stwa europejskie oko!o 125 miliardów euro rocznie (co daje na ka&de gospodarstwo domowe w UE oko!o 650 Euro rocznie).2 Na ca!ym $wiecie alkohol jest przyczyn% 3,2% zgonów w ci%gu roku (1,8 mln) oraz 4% DALY (Disability Adjusted Life–Years3) – 58,3 mln. Rozmiary szkód mog% by) zmniejszone przez skuteczn% polityk" wobec alkoholu i problemów z nim zwi%zanych.

Tekst jednolity – Dz.U. z 2002 r. Nr 147, poz. 1231 z pó!niejszymi zmianami. Raport o stanie zdrowia na "wiecie 2002, Analiza zagro%e&, promocja zdrowia, PARPA, Warszawa 2003 (tytu# oryginalny – „World Health Report 2002, Reducing Risks, Promoting Healthy Life, WHO 2002) 2 „Alcohol in Europe” Peter Anderson and Ben Baumberg; A report for the European Commission; Institute of Alcohol Studies; England. 3 Wska!nik stosowany do okre"lenia stanu zdrowia danego spo#ecze&stwa. Wyra%a #'cznie lata %ycia utracone wskutek przedwczesnej "mierci b'd! uszczerbku na zdrowiu w wyniku urazu lub choroby; jeden DALY równa si$ utracie jednego roku zdrowego %ycia,
1

*

7

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

W Polsce podstaw" prawn% rozwi%zywania problemów alkoholowych stanowi ustawa z dnia 26 pa#dziernika 1982 o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi (Dz. U. z 2002 r. Nr 147, poz. 1231 z pó#n. zm.). Ustawa okre$la kierunki polityki pa'stwa wobec alkoholu. Reguluje zagadnienia dotycz%ce profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych, wskazuje zadania z tego zakresu oraz podmioty odpowiedzialne za ich realizacj", okre$la równie& #ród!a finansowania tych zada'. Reguluje funkcjonowanie rynku napojów alkoholowych, okre$laj%c zasady kontroli obrotu tymi napojami. Reguluje tak&e dziedzin" promocji i reklamy napojów alkoholowych, a tak&e formu!uje przepisy karne dotycz%cych obrotu i reklamy alkoholu. Wprowadza regulacje dotycz%ce post"powania wobec osób nadu&ywaj%cych alkoholu, okre$la podstawy lecznictwa odwykowego oraz wskazuje kompetencje i zadania Pa'stwowej Agencji Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych. Podmiotami wyznaczonymi przez ustawodawc" do realizacji zada' z zakresu profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych s% organy administracji rz%dowej, samorz%dowej i Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji oraz organizacje pozarz%dowe, ko$cio!y i zwi%zki wyznaniowe. System profilaktyki i rozwi$zywania problemów alkoholowych party jest na trzech wzajemnie komplementarnych programach dzia!a' realizowanych na ró&nych poziomach administracji: ! Gminne programy profilaktyki i rozwi$zywania problemów alkoholowych uchwalane corocznie przez rady gmin i realizowane przez samorz%dy gminne. Ustawa okre$la najwa&niejsze kategorie zada', które w ramach gminnego programu powinny realizowa) samorz%dy oraz wskazuje #ród!o finansowania tych zada' ! Wojewódzkie programy profilaktyki i rozwi$zywania problemów alkoholowych realizowane na szczeblu samorz%dów województw ! Trzecim filarem polskiego modelu rozwi$zywania problemów alkoholowych jest zbiór zada& realizowanych przez organy administracji rz%dowej i Krajow% Rad" Radiofonii i Telewizji oraz Pa'stwow% Agencj" Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych, która koordynuje realizacj" Programu, a tak&e integruje wszystkie trzy obszary dzia!a' – centralny, wojewódzki i gminny – formu!uj%c spójne dla nich kategorie problemów i cele operacyjne. Do najwa&niejszych polskich problemów alkoholowych nale&y zaliczy): ! U%ywanie alkoholu przez m#odzie% Spo&ywanie alkoholu jest najbardziej rozpowszechnionym zachowaniem ryzykownym w$ród nastolatków (badania ESPAD, HBSC, Badania Mokotowskie). Po gwa!townym wzro$cie spo&ywania alkoholu przez m!odzie& w latach 1989–2000 zaobserwowano zatrzymanie si" tendencji wzrostowej. Ostatnie badania (ESPAD 2005, Badania Mokotowskie 2004) wskazuj% nawet na spadek ogólnego spo&ycia alkoholu w populacji 15 i 17–latków. Nale&y jednak zwróci) uwag" na wzrastaj%c% liczb" pij%cych alkohol dziewcz%t i m!odych kobiet. Wska#niki spo&ywania alkoholu przez dziewcz"ta d%&% do zrównania si" ze wska#nikami osi%ganymi przez ch!opców. Konsumpcja alkoholu przez polsk% m!odzie& kszta!tuje si" na $rednim poziomie w porównaniu z reszt% Europy. Oko!o 30% nastolatków przyznaje si" do regularnego spo&ywania alkoholu, 28% 17–latków upi!o si" w ci%gu 30 dni poprzedzaj%cych badanie, tylko 4% to abstynenci. Spo&ywanie alkoholu przez osoby niepe!noletnie upo$ledza czynno$ci poznawcze – koncentracj" uwagi, zapami"tywanie, uczenie si", rozwój kontroli emocjonalnej, powoduje podejmowanie zachowa' ryzykownych, gro#nych dla &ycia i zdrowia, zak!óca proces rozwojowy, mo&e powodowa) spowolnienie wzrostu i zaburzenia hormonalne. W ca!ym Regionie Europejskim nadu&ywanie alkoholu jest odpowiedzialne za jedn% czwart% 8

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

!

!

wszystkich nag!ych zgonów m!odych osób, pomi"dzy 15 a 29 rokiem &ycia. Z u&ywaniem alkoholu przez m!odocianych wi%&e si" mi"dzy innymi obni&enie wieku inicjacji seksualnej, niechciane ci%&e i ryzyko zara&enia wirusem HIV. Uszkodzenia zdrowia osób uzale%nionych. Rozmiary populacji osób uzale&nionych szacowane s% na oko!o 700.000 – 800.000 osób. Liczba osób zarejestrowanych w zak!adach lecznictwa odwykowego systematycznie ro$nie. W roku 2004 zarejestrowano blisko 180.000 osób w zak!adach ambulatoryjnych (w roku 2000 – 140.000) i ponad 62.000 osób w zak!adach stacjonarnych (w roku 2000 – ponad 50.000). Notowany jest wzrost tej liczby na poziomie ok. 6% rocznie. Znacz%cy wzrost pacjentów w porównaniu z pocz%tkiem lat 90–tych mo&na przypisa) poprawiaj%cej si" jako$ci i efektywno$ci leczenia odwykowego, wzrastaj%cemu poziomowi wiedzy o uzale&nieniach w spo!ecze'stwie, ale tak&e zwi"kszonej konsumpcji alkoholu. Uzale&nienie jest zaburzeniem bio–psycho–spo!ecznym. Przyczynia si" do rozwoju szeregu powa&nych chorób (s% to mi"dzy innymi zapalenie w%troby, alkoholowe zespo!y psychoorganiczne, zapalenie trzustki, przewlek!e psychozy alkoholowe, zespó! Wernicka– Korsakowa, czy polineuropatia obwodowa) oraz powoduje dezorganizacj" &ycia spo!ecznego osób uzale&nionych i ich rodzin. Istnieje wysoka zale&no$) uzale&nieniem od alkoholu a bezrobociem, ni&szym statusem socjoekonomicznym, niskim poziomem wykszta!cenia, wypadkami i przemoc% interpersonaln%. Ryzyko zgonu alkoholików oszacowane w badaniach Instytutu Psychiatrii i Neurologii jest 4,8 razy wy&sze ni& przeci"tne w populacji generalnej. Uszkodzenia zdrowia zwi$zane z nadu%ywaniem alkoholu. Ryzykowne i szkodliwe picie alkoholu jest zwi%zane z szeregiem chorób, raport WHO dotycz%cy zdrowia globalnego (2002) wymienia blisko 60 chorób i urazów, wyst"puj%cych na tle nadu&ywania alkoholu. Alkohol jest trzeci% g!ówn% przyczyn% ogólnego obci%&enia chorobami i odpowiada za 10,8% ogólnego obci%&enia chorobami w Regionie Europejskim. W Europie blisko 6,2% przypadków $mierci rokrocznie mo&na przypisa) nadu&ywaniu alkoholu. Badania z 2005 roku przeprowadzone na zlecenie Pa'stwowej Agencji Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych pozwalaj% ocenia), &e 16% doros!ej populacji Polaków przekracza próg nadu&ywania alkoholu1. Najwi"kszy wzrost w tym zakresie odnotowano w$ród m!odych kobiet w grupie wiekowej 18–29 lat. Co dziesi%ta kobieta w tej grupie (10,2%) pije w sposób ryzykowny. W populacji m"&czyzn najbardziej wzros!a grupa ryzykownie pij%cych 50– latków (wzrost o 50%). Wysoki wska#nik wzrostu ryzykownie pij%cych w$ród m"&czyzn odnotowano w$ród osób bezrobotnych – wzrost o 48%. Choroby wyst"puj%ce na tle nadu&ywania alkoholu to przede wszystkim nadci$nienie t"tnicze, choroby w%troby (marsko$), zapalenie, st!uszczenie), wybrane typy nowotworów, zaburzenia psychiczne, zw!aszcza o charakterze depresyjnym i l"kowym. Nadu&ywanie alkoholu jest przyczyn% uszkodze' cia!a i $mierci w wyniku wypadków komunikacyjnych, przemocy interpersonalnej, utoni") i samobójstw. Corocznie, z przyczyn po$rednio i bezpo$rednio zwi%zanych z nadu&ywaniem alkoholu, umiera w Polsce kilkana$cie tysi"cy osób, z czego po!owa przypada na zgony bezpo$rednio spowodowane piciem alkoholu. WHO podaje, &e ok. 10% pacjentów podstawowej i rodzinnej opieki zdrowotnej trafia do lekarza w zwi%zku z nadu&ywaniem alkoholu. Równie& w opiece specjalistycznej istotny statystycznie odsetek pacjentów korzysta ze $wiadcze' w zwi%zku z chorobami

1

Spo%ywanie powy%ej 10 litrów czystego 100% alkoholu rocznie przez m$%czyzn i 7,5 litra przez kobiety

9

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

!

powsta!ymi na tle nadu&ywania alkoholu. W Polsce ok. 20% pacjentów ostrych dy&urów to osoby nadu&ywaj%ce alkoholu.1 Osobnym typem szkód zdrowotnych s% uszkodzenia p!odu, powsta!e na tle spo&ywania alkoholu przez kobiety ci"&arne. Te szkody to niska waga urodzeniowa, opó#nienia wzrostu, obni&enie odporno$ci, uszkodzenia uk!adu nerwowego (od dyskretnych, powoduj%cych nadpobudliwo$) i trudno$ci w koncentracji do trwa!ego opó#nienia rozwoju intelektualnego). Na tle nadu&ywania alkoholu przez ci"&arn% mo&e wyst%pi) syndrom FAS (Fetal Alcohol Syndrom) – alkoholowy zespó! p!odowy (uszkodzenia uk!adu nerwowego, b"d%ce #ród!em specyficznych, fragmentarycznych deficytów intelektualnych, którym towarzysz% trudno$ci w koncentracji uwagi oraz nadpobudliwo$)). Oko!o 70% dzieci z FAS nie osi%ga nigdy zdolno$ci do samodzielnego &ycia. Brak polskich bada' epidemiologicznych, wskazuj%cych na rozpowszechnienie tego zjawiska w Polsce. Przeprowadzone przez Instytut Matki i Dziecka (2003) badania wykaza!y, &e alkohol w ci%&y pije blisko 21% mieszkanek Warszawy i okolic. Ogólnopolskie badania zrealizowane w 2005 roku na zlecenie Pa'stwowej Agencji Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych wykaza!y, &e blisko 33% kobiet w wieku 18– 40 lat pi!o alkohol b"d%c w ci%&y. Zaburzenia %ycia rodzinnego zwi$zane z alkoholem, w tym zjawisko przemocy w rodzinie. W rodzinach z problemem alkoholowym, tj. w takich, w których co najmniej jedna osoba pije w sposób szkodliwy dla niej i dla cz!onków tej rodziny &yje 3–4 mln osób, w tym 1,5–2 mln dzieci, 2,5 mln osób nadu&ywaj%cych alkoholu oraz 700–800 tys. osób uzale&nionych. Szkody wynikaj%ce z &ycia w takich rodzinach ponosz% przede wszystkim dzieci. W$ród najwa&niejszych konsekwencji wyró&nia si" szkody: – fizyczne – psychosomatyczne – psychologiczne, emocjonalne – psycho – spo!eczne Do$wiadczenie przemocy domowej w dzieci'stwie powoduje m.in. zmiany w postrzeganiu i umiej"tno$ciach rozwi%zywania problemów, u&ywanie zachowa' pasywnych (np. zamykanie si" w sobie, uleg!o$)) albo agresywnych (np. ataki werbalne i/lub fizyczne). Dzieci wychowuj%ce si" w rodzinach z problemem alkoholowym cz"sto wymagaj% specjalistycznej terapii (tak&e w &yciu doros!ym) z powodu zaburze' przystosowania i problemów psychologicznych. Kilka milionów doros!ych Polaków &yje z tzw. Syndromem DDA (Doros!ego Dziecka Alkoholika). Jak wynika z bada' Instytutu Psychologii Zdrowia PTP, co najmniej w 66% rodzin z problemem alkoholowym dochodzi do aktów przemocy. Badania przeprowadzone w 2002 roku (CBOS) pokazuj%, &e w niemal co pi%tej polskiej rodzinie (18%) dochodzi do konfliktów z powodu nadu&ywania alkoholu. Z kolei w 2005 roku 8% respondentów akcentowa!o, &e nadu&ywanie alkoholu przez domowników jest przyczyn% konfliktów i nieporozumie' w rodzinie. Nale&y pami"ta), &e przemoc domowa wi%&e si" z l"kiem ofiar i $wiadków przed ujawnianiem takich przypadków. W zwi%zku z powy&szym posiadane dane mog% nie w pe!ni odzwierciedla) rzeczywist% skal" zjawiska przemocy w rodzinie. Oszacowanie

1

Na podstawie bada& realizowanych przez Instytut Psychiatrii i Neurologii wspólnie z Instytutem Zdrowia Publicznego w Berkeley, Kalifornia (Cherpitel, C.J., Ye Y., Moskalewicz J., (wi'tkiewicz G., (2005) Screening for Alcohol Problems in Two Emergency Services Samples in Poland: Comparison of the RAPS4, CAGE and AUDIT. Drug and Alcohol Dependence, 80, 201–207).

10

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

!

zasi"gu tego zjawiska jest mo&liwe m.in. dzi"ki procedurze interwencji s!u&b w przypadkach przemocy w rodzinie „Niebieskie Karty”. W 2005 policja przeprowadzi!a ponad 96.000 interwencji z wykorzystaniem tej procedury. Tendencja wzrostowa w tym przypadku nie oznacza, &e przemoc w polskich rodzinach nasila si", ale jest raczej wynikiem zmian $wiadomo$ci spo!ecznej i z jednej strony – wi"kszej gotowo$ci ofiar przemocy do ujawniania takich spraw, a z drugiej – zwi%&e si" z wi"kszym profesjonalizmem przedstawicieli s!u&b zobowi%zanych do podejmowania interwencji i udzielania pomoc. W 2005 r. z pomocy spo!ecznej ze wzgl"du na trudn% sytuacj" &yciow% spowodowan% uzale&nieniem od alkoholu lub innymi problemami spowodowanymi alkoholem skorzysta!o ponad 166 tys. rodzin. Pracownicy socjalni wykorzystuj%c procedur" „Niebieskie Karty” przeprowadzili ponad 18,6 tys. interwencji w przypadkach przemocy w rodzinie (!ród#o: Ministerstwo Pracy i Polityki Spo#ecznej). W 2005 roku za przest"pstwo zn"cania si" (art. 207kk) s%dy skaza!y ponad 17 tys. osób, z czego 15.877 na kar" pozbawienia wolno$ci, jednak przewa&aj%ca wi"kszo$) (ponad 14 tys.) to kary, których wykonanie warunkowo zawieszono. Gminne komisje rozwi%zywania problemów alkoholowych przeprowadzi!y w 2004 r. ponad 38.000 rozmów z ofiarami przemocy. ,ycie w rodzinie z problemem alkoholowym jest zwi%zane zazwyczaj z ni&szym statusem socjoekonomicznym, chronicznym stresem, ograniczonymi mo&liwo$ciami zdobywania wykszta!cenia i kariery zawodowej. Ogólnopolskie badania (CBOS – 2004) pokazuj%, &e zdaniem Polaków jedn% z barier utrudniaj%cych wydostanie si" z biedy jest alkoholizm. Zajmuje on 4 miejsce pod wzgl"dem liczby wskaza', mimo, &e na przestrzeni ostatnich lat wska#nik ten sukcesywnie maleje (z 39% w 1999 roku do 31% w 2004 roku). Naruszenie prawa przez osoby b'd$ce pod wp#ywem alkoholu, w tym kierowanie pojazdem pod wp#ywem alkoholu. W 2005 roku Policja odnotowa!a 229.364 podejrzanych b"d%cych pod wp!ywem alkoholu o pope!nienie czynów karalnych – co stanowi 38% ogó!u podejrzanych. W 2005 roku kieruj%cy b"d%cy pod wp!ywem alkoholu spowodowali 4.005 wypadków. Zgin"!o w nich 490 osób, a rannych zosta!o 5.609 osób. W porównaniu do 2004 roku nast%pi! wzrost liczby wypadków o 117 (+3%). W 2005 roku stwierdzono wzrost liczby ujawnionych kieruj%cych pojazdami, b"d%cych pod wp!ywem alkoholu (w stanie po u&yciu oraz w stanie nietrze#wo$ci) o 18.671 osób. Nietrze#wi uczestnicy ruchu w 2005 roku spowodowali 5.748 wypadków, tj. 11,9% ogó!u wypadków. Najliczniejsz% grup" nietrze#wych sprawców wypadków stanowi% kieruj%cy. W odniesieniu do ogólnej liczby wypadków spowodowanych przez kieruj%cych, nietrze#wi stanowi% 10,1%. W 2005 roku do izb wytrze#wie' w Polsce Policja doprowadzi!a !%cznie 253.847 osób. 76.985 nietrze#wych doprowadzono do policyjnych pomieszcze' dla osób zatrzymanych, w tym 791 osób w wieku do 18 r. &ycia. Do miejsc zamieszkania doprowadzono !%cznie 97.917 nietrze#wych. W 2005 roku skierowano ogó!em 30.665 wniosków o ukaranie do s%dów grodzkich za naruszenie przepisów ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi (od dnia 17 pa#dziernika 2001 roku sprawy o powy&sze wykroczenia rozpatrywane s% przez s%dy dlatego te& porównanie dotyczy lat 2002–2005). Po spadku liczby ww. wniosków w latach 2002–2004, w 2005 roku zanotowano bardzo wyra#ny ich wzrost (o ponad 43%).

11

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

!

!

Naruszanie prawa przez osoby handluj$ce alkoholem. Administracyjne i prawne ograniczanie dost"pno$ci alkoholu, koncesjonowanie jego produkcji i sprzeda&y jest jednym z najskuteczniejszych narz"dzi ograniczania zakresu problemów alkoholowych. St%d konieczno$) kontrolowania przestrzegania prawid!owo$ci obrotu alkoholem. Ustawa z dnia 26 pa#dziernika 1982 roku o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi reguluje te kwestie szczegó!owo. Na przestrzeni lat 2000–2005 odnotowano spadek liczby placówek detalicznych i gastronomicznych, w których oferowano napoje alkoholowe bez zezwolenia (rok 2000 – 3,3% skontrolowanych placówek, w 2005 roku ju& tylko 1,2%) W przeci%gu 6 lat (2000–2005) S!u&by Celne odnotowa!y ponad dwukrotny spadek liczby spraw dotycz%cych wyrobów alkoholowych w przywozie b"d%cych przedmiotem przest"pstwa: rok 2005 – 5.087 spraw, rok 2000 – 11.270 spraw. Wzros!a jednocze$nie ilo$) ujawnie' przemycanego lub nielegalnie wprowadzanego do obrotu alkoholu, z ok. 51 tys. l. W roku 2004 do ok. 172 tys. l.w roku 2005. Nadal du%y zasi'g ma zjawisko sprzeda%y alkoholu nieletnim. Ogólnopolskie badania przeprowadzone w roku 2004 wykaza!y, &e oko!o 80% sprzedawców sprzedaje alkohol nieletnim. Sprzeda& alkoholu osobie nieletniej zgodnie z prawem jest przes!ank% do cofni"cia zezwolenia na sprzeda& napojów alkoholowych. Mimo wszczynania du&ej liczby tego typu post"powa', jedynie nieliczne ko'cz% si" odebraniem zezwole'. Powodem s% zawi!o$ci proceduralne, umo&liwiaj%ce podwa&anie zapadaj%cych postanowie', a tak&e trudno$) zebrania materia!u dowodowego. Tym niemniej liczba odbieranych zezwole' z roku na rok ro$nie i w roku 2004 wynosi!a ponad 1.300 (w roku 2005 ponad 1.700). Zwi"kszy!a si" dezaprobata spo!eczna dla sprzeda&y alkoholu nieletnim. Zdecydowane pot"pienie dla sprzeda&y nieletniemu wódki wyrazi!o 86% respondentów (wobec 78% w 2003 r.); podobnie dla sprzeda&y wina – 77% respondentów (wobec 71% w 2003 r.), a piwa 72% respondentów (wobec 64% w 2003 r.). Straty ekonomiczne, uszkodzenia "rodowiska pracy. Nietrze#wo$) w miejscu pracy nadal jest przyczyn% absencji i obni&onej wydajno$ci osób zatrudnionych w ró&nych sektorach gospodarki. W 2005 r. stwierdzono 99 przest"pstw z art. 180 KK (wykonywanie czynno$ci zawodowych zwi%zanych bezpo$rednio z zapewnieniem bezpiecze'stwa ruchu pojazdów mechanicznych w stanie nietrze#wo$ci lub pod wp!ywem $rodka odurzaj%cego), zarejestrowano 95 podejrzanych. W skali ca!ej Polski w 2005 roku skierowano 2 379 wnioski o ukaranie do s%dów grodzkich za naruszenie art. 70 § 2 KW; w 84 stwierdzonych przypadkach udzielono ostrze&e' i poucze'. Dane G!ównego Inspektoratu Pracy wskazuj%, &e spo&ycie alkoholu stanowi!o 0,8% wszystkich przyczyn wypadków badanych przez inspektorów pracy w 2005 r. (w latach 2003–2004 wynios!o 0,6%).

12

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

1.2. Finansowanie zada& wynikaj$cych z ustawy z dnia 26 pa!dziernika 1982 roku o wychowaniu w trze!wo"ci i przeciwdzia#aniu alkoholizmowi w Polsce w 2005 roku
Realizacja zada' ustawy z dnia 26 pa#dziernika 1982 roku o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi przebiega na trzech poziomach prawno– instytucjonalnych: gminne programy profilaktyki i rozwi$zywania problemów alkoholowych, wojewódzkie programy profilaktyki i rozwi$zywania problemów alkoholowych oraz dzia#ania centralne, szczegó#owo okre"lone w Narodowym Programie Profilaktyki i Rozwi$zywania Problemów Alkoholowych. Tab. 1.1. +rodki finansowe planowane i wydatkowane na realizacj" zada' ustawy z dnia 26 pa#dziernika 1982 roku o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w Polsce w 2005 roku (w z!otych) Lp. Plan 2005 Wykonanie 2005 1. Gminy** 516 087 373,00 488 840 232,00 2. Urz"dy Centralne* 34 217 332,95 34 214 332,95 3. Powiaty** 410 356,00 410 356,00 4. Samorz%dy Województw** 41 597 280,00 27 754 983,00 SUMA: 592 312 341,95 551 219 903,95
*kwota obejmuje "rodki z rozdzia#u 85154 (przeciwdzia#anie alkoholizmowi) klasyfikacji bud%etowej oraz "rodki inne planowane i wydatkowane na realizacj$ zada& ww. ustawy. ** !ród#o: Regionalne Izby Obrachunkowe

Podzia! planowanych $rodków na realizacj" zada' wynikaj%cych z ustawy z dnia 26 pa#dziernika 1982 o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w Polsce w 2005 roku

Powiaty 0,07% Urz'dy Centralne 5,78%

Samorz$dy Województw 7,02%

Samorz$dy Gminne 87,13%

Opracowanie PARPA, na podstawie danych Regionalnych Izb Obrachunkowych, informacji otrzymanych z urz$dów centralnych oraz „Sprawozdania z wykonania bud%etu pa&stwa za okres od 1 stycznia do 31 grudnia 2005 r.”

13

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

W 2005 roku #$czna kwota "rodków uzyskanych przez samorz$dy gminne z tytu#u op#at za korzystanie z zezwole& na sprzeda% napojów alkoholowych wynios#a ponad 516 mln z#otych, co stanowi#o 87% wszystkich "rodków przeznaczonych w tym roku na realizacj' zada& wynikaj$cych z ww. ustawy (!ród#o: Regionalne Izby Obrachunkowe, Urz'dy Centralne, Sprawozdania z wykonania bud%etu pa&stwa za okres od 1 stycznia do 31 grudnia 2005 r.). W porównaniu z rokiem 2004 zanotowano wzrost $rodków finansowych uzyskanych przez gminy z tytu!u op!at za korzystanie z zezwole' na sprzeda& napojów alkoholowych – o blisko 16 mln z!. Wed!ug informacji pochodz%cych z regionalnych izb obrachunkowych samorz$dy gmin przeznaczy#y na realizacj' gminnych programów profilaktyki i rozwi$zywania problemów alkoholowych 94,7% (w 2004 roku 92,4%) "rodków uzyskanych za korzystanie z zezwole& na sprzeda% napojów alkoholowych – blisko 489 mln z#otych (ponad 462 mln w 2004 roku), w tym mi"dzy innymi na: – dofinansowanie programów terapeutycznych realizowanych w zak!adach lecznictwa odwykowego – ponad 23 mln z!. – inne dzia!ania maj%ce na celu zwi"kszenie dost"pno$ci pomocy terapeutycznej i rehabilitacyjnej dla osób uzale&nionych i cz!onków ich rodzin (wydatki na szkolenia pracowników lecznictwa odwykowego, inwestycje, remonty, sprz"t, materia!y itp.) – ponad 17,3 mln z!. – funkcjonowanie punktów konsultacyjnych dla osób z problemem alkoholowym. (Wydatki na wynagrodzenia osób pracuj%cych w punkcie, op!aty eksploatacyjne, telefon itp.) – 39,8 mln z!. – dzia!ania zwi%zane z przeciwdzia!aniem przemocy w rodzinie – ponad 24,8 mln z!. – realizacj" szkolnych i pozaszkolnych programów profilaktycznych – ponad 46,7 mln z!. – dzia!alno$) $wietlic socjoterapeutycznych i opieku'czo–wychowawczych – ponad 92 mln z!. – kolonie i obozy z programem zaj") socjoterapeutycznych dla dzieci z rodzin z problemem alkoholowym – blisko 15 mln z!. – kolonie i obozy z programem zaj") profilaktycznych w zakresie rozwi%zywania problemów alkoholowych – 29,7 mln z!. – programy i przedsi"wzi"cia profilaktyczne opracowywane i realizowane przez m!odzie&, skierowane do grup rówie$niczych (np. kluby dyskusyjne, gazetki, dyskoteki bezalkoholowe, audycje radiowe itp.) – ponad 3 mln z!. – dzia!ania z zakresu edukacji publicznej (np. kampanie edukacyjne, plakaty, ulotki itp.) – ponad 8,8 mln z!. – dzia!ania z zakresu do&ywiania dzieci – ponad 22 mln z!. – pozalekcyjne zaj"cia sportowe – ponad 32,3 mln z!. Na poziomie centralnym $rodki finansowe planowane na profilaktyk" i przeciwdzia!anie problemom alkoholowym w klasyfikacji bud&etowej znajduj% si" w rozdziale 85154 – Przeciwdzia!anie Alkoholizmowi. W 2005 roku by!y zaplanowane jedynie w bud&etach: ! Ministra Zdrowia – Pa'stwowa Agencja Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych 6.235.000 z! (wykonanie 6.235.000 z!), oraz w ramach realizacji programu pomocy publicznej i restrukturyzacji w ochronie zdrowia w 2005 roku – 227.000 z! (wykonanie 224.000 z!) na wydatki maj%tkowe dla kilku samodzielnych zak!adów opieki zdrowotnej; ! Wojewody Lubelskiego 26.000 z! (wykonanie 26.000 z!); ! Wojewody Lubuskiego 21.000 z! (wykonanie 21.000 z!); ! Wojewody Dolno$l%skiego 5.000 z! (wykonanie 5.000 z!). Razem na wydatki bie&%ce i maj%tkowe z rozdzia!u 85154 – Przeciwdzia!anie alkoholizmowi zosta!y wydatkowane $rodki w wysoko$ci 6514.000 (wykonanie ogó!em $rodki planowane 6.514.000 z!; wykonanie 6.511.000 z!, w tym z bud&ecie Ministra Zdrowia 6.459.000 z!.

14

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

Ponadto wed!ug informacji otrzymanych z resortów oraz urz"dów wojewódzkich cz"$) zada' by!a finansowana poza rozdzia!em 85154: Inspekcja Handlowa plan – 1.400.000 z! (wykonanie 1.400.000) z!, Minister Edukacji i Nauki plan – 103.000 z! (wykonanie 103.000 z!), Minister Obrony Narodowej plan 200.000 z! (wykonanie 200.000 z!), Minister Sportu (dofinansowanie zaj") sportowo – rekreacyjnych w ramach Funduszu Zaj") Sportowo–Rekreacyjnych dla Uczniów) plan 24.645.228,78 z! (wykonanie 24.645.228,78 z!), Minister Spraw Wewn"trznych i Administracji plan 1.155.304,17z! (wykonanie 1.155.304,17 z!), Minister Sprawiedliwo$ci plan 1.000 z! (wykonanie 1.000 z!), Wojewoda +l%ski (dotacje) plan 19.200 z! (wykonanie 19.200 z!), Wojewoda Wielkopolski (dotacje) plan 179.600 z! (wykonanie 179.600 z!) Tak wi"c suma planowana na realizacj" Narodowego Programu Profilaktyki i Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych w 2005 roku na poziomie centralnym wynios!a ogó!em 34.217.332,95 z! (wydatkowano 34.214.332,95 z!). Zadania z zakresu profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych Minister Zdrowia (Pa'stwowa Agencja Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych) realizowa! w ramach dziewi"ciu programów merytorycznych: ! Zwi"kszanie dost"pno$ci i skuteczno$ci pomocy terapeutycznej dla osób uzale&nionych i cz!onków ich rodzin – wydatkowano 1.754.678,43 z! ! Wdra&anie do systemu ochrony zdrowia metod wczesnej diagnozy i interwencji wobec pacjentów nadu&ywaj%cych alkoholu – wydatkowano 44.716,12 z! ! Rozwijanie profilaktyki szkolnej, rodzinnej i $rodowiskowej w zakresie problemów alkoholowych – wydatkowano 173.919,15 z! ! Doskonalenie i rozwijanie form i metod pomocy psychologicznej i socjoterapeutycznej dla dzieci alkoholików – wydatkowano 256.258,23 z! ! Rozwijanie form i metod przeciwdzia!ania przemocy w rodzinach alkoholowych – wydatkowano 875.271,36 z! ! Wspieranie lokalnych systemów rozwi%zywania problemów alkoholowych i przeciwdzia!anie nietrze#wo$ci w miejscach publicznych – wydatkowano 189.900,15 z! ! Prowadzenie i wspieranie edukacji publicznej w zakresie problemów alkoholowych – wydatkowano 799.854,52 z! ! Monitorowanie i doskonalenie narodowej strategii rozwi%zywania problemów alkoholowych oraz wspieranie strategii regionalnych w tym zakresie – wydatkowano 110.238,89 z! ! Inicjowanie, prowadzenie i promowanie bada' diagnostycznych i ekspertyz – wydatkowano 66.981,11 z!

15

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

1.3. Realizacja celów Narodowego Programu w 2005 roku
1.3.1. Cel 1. Zmniejszenie ilo"ci alkoholu spo%ywanego przez m#odzie% Metody osi!gania celu: ! ograniczanie mo&liwo$ci zakupu i spo&ycia alkoholu przez osoby niepe!noletnie, ! wdra&anie nowoczesnych programów profilaktycznych i metod kszta!towania postaw s!u&%cych zdrowemu i trze#wemu &yciu, ! ograniczanie dzia!a' promuj%cych picie alkoholu przez m!odzie&, ! udzielanie pomocy profesjonalnej rodzicom dzieci, które nadu&ywaj% alkoholu, ! interwencje profilaktyczne wobec grup podwy&szonego ryzyka (dzieci z rodzin alkoholowych, mieszka'cy internatów i hoteli robotniczych, studenci i &o!nierze), ! edukacja rodziców i wychowawców w zakresie pomocy m!odzie&y w utrzymywaniu abstynencji, ! tworzenie koalicji profilaktycznych w $rodowiskach lokalnych, ! wspieranie dzia!a' s!u&%cych rekreacji i zabawie m!odzie&y bez alkoholu. Wska"niki osi!gania celu: ! liczba m!odzie&y, rodziców i nauczycieli uczestnicz%cych w szkolnych programach profilaktycznych, ! procent abstynentów w$ród niepe!noletniej m!odzie&y ! procent m!odzie&y, która spo&ywa!a napoje alkoholowe w ci%gu ostatniego miesi%ca, ! liczba szkó! i innych placówek o$wiatowo–wychowawczych, w których prowadzone s% programy profilaktyczne, ! liczba cofni"tych zezwole' na sprzeda& i podawanie napojów alkoholowych w zwi%zku z zabronion% sprzeda&% alkoholu nieletnim, ! procent sklepów i lokali gastronomicznych naruszaj%cych prawo zabraniaj%ce sprzedawania alkoholu nieletnim, ! zatrzymanie wzrostu $redniego spo&ycia alkoholu przez osoby poni&ej 18 lat, ! liczba gmin dysponuj%cych placówkami dla dzieci z grup ryzyka z kwalifikowanymi programami profilaktyki i pomocy. Analiza wska"ników osi!gni#cia celów: ! Realizowanie w ramach gminnych programów rozwi%zywania problemów alkoholowych szkolnych i rodzinnych programów profilaktycznych. Z roku na rok wzrasta liczba dzieci i m!odzie&y uczestnicz%cych w szkolnych programach profilaktycznych. W roku 2005 w szkolnych uczestniczy#o ponad 1,6 mln uczniów.
2000000 1500000 1000000 500000 0 761 000 1 307 000 937 000 Liczba m!odzie"y uczestnicz#cej w szkolnych programach profilaktycznych 1 527 000 1 682 000 1 641 000

1997

1999

2001

2003

2004

2005

)ród#o: PARPA

16

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

! !

!

W zwi%zku z wprowadzeniem w 2002 roku obowi%zku realizacji przez szko!y szkolnego programu profilaktyki MENiS ocenia, &e liczba szkó! realizuj%cych programy profilaktyczne dochodzi do 100%. Nieznacznie wzros!a w porównaniu z rokiem ubieg!ym liczba nauczycieli realizuj%cych programy profilaktyczne. Analizuj%c ten wska#nik na przestrzeni kilku ostatnich lat, mo&na zauwa&y) jego nieznaczne wahania. Wprowadzenie Szkolnego Programu Profilaktyki nie zaktywizowa!o na szersz% skal" nauczycieli do anga&owania si" w dzia!ania profilaktyczne. Profilaktyka nadal zostaje domen% „wyspecjalizowanego” lub „oddelegowanego” do tej roli nauczyciela lub w%skiej grupy grona pedagogicznego na terenie szko!y. Zmala!a natomiast liczba rodziców uczestnicz%cych w programach profilaktycznych. Wyzwaniem staje si" poszukiwanie dróg dotarcia do rodziców, zw!aszcza w kontek$cie tego, i& naukowymi podstawami, silna wi"# z dziecka z rodzicami jest najwa&niejszym i podstawowym czynnikiem chroni%cym m!odego cz!owieka przed podejmowaniem ryzykownych zachowa'.
300000 250000 200000 150000 100000 151 000 49 000 71 000 197 000 263 000 210 500 90 500 194 700 Liczba rodziców uczestnicz#cych w szkolnych programach profilaktycznych Liczba nauczycieli zaanga"owanych w realizacje szkolnych programów

73 700

78 500

41 000 50000 15 100 0 1997 1999

2001

2003

2004

2005

)ród#o: PARPA

Liczba abstynentów w grupie 15–to letniej m!odzie&y utrzymuj" si" na sta!ym poziomie oko!o 8%. W grupie 17–to latków wynosi ona (liczb abstynentów) 4%. ! Picie alkoholu jest najbardziej rozpowszechnionym zachowaniem ryzykownym w$ród nastolatków, stwarzaj%c wiele zagro&e' dla m!odych ludzi (na podstawie bada' ESPAD, HBSC, Bada' Mokotowskich) ! zmniejszy#y si' wska!niki zachowa& ryzykownych – u&ywania narkotyków, palenia papierosów oraz picia alkoholu (np. znacz%ce zmniejszenie si" spo&ycia piwa w ci%gu ostatnich 30 dni). Zmniejszanie si" wska#ników zachowa' ryzykownych mo&e wynika) ze zmiany w sytuacji spo!ecznej nastolatków – po reformie systemu edukacji 15–latki ucz%ce si" w I klasach szkó! $rednich obecnie znajduj% si" w gimnazjach (np. podlegaj% mniejszej negatywnej presji starszych kolegów). Zmiany te wskazuj% na pewne zatrzymanie wzrostu spo%ycia alkoholu przez m#odych ludzi a tym samym zatrzymanie negatywnych procesów zachodz$cych w latach 90–tych (dramatyczny przyrost spo%ycia alkoholu w grupie nastolatków). (na podstawie bada' ESPAD 2005 i Bada' Mokotowskich 2004) ! Bardzo istotn% zmian% zaobserwowan% w ww. badaniach jest zwi'kszaj$cy si' odsetek dziewcz$t si'gaj$cych po alkohol i upijaj$cych si'. Wyniki te s% zgodne z obserwowanymi od ko'ca lat 90–tych przemianami obyczajowymi dotycz%cymi zachowa' dziewcz%t. W latach 90–tych wyniki prowadzonych bada' wskazywa!y, i& dziewcz"ta znacz%co rzadziej podejmowa!y zachowania ryzykowne (np. odsetek ch!opców si"gaj%cych po piwo w ci%gu ostatnich 30 dni (dane z roku 1995) wynosi! 36%, natomiast w grupie dziewcz%t wynosi! on 24%). Obecnie te ró&nice nie tylko si" zacieraj%, lecz niektóre wska#niki zachowa' ryzykownych s% wy&sze w populacji dziewcz%t ni& u ch!opców.

!

17

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

!

!

!

(Wi$cej informacji w Rozdziale II: „Diagnoza problemów zwi'zanych z alkoholem i problemami alkoholowymi w Polsce w 2005 roku) W roku 2005 cofni"to 229 zezwole' na sprzeda& detaliczn% alkoholu, w zwi%zku z nieprzestrzeganiem ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi i sprzeda&% alkoholu nieletnim. Jest to liczba o 28% wi"ksza w porównaniu z wcze$niejszym okresem sprawozdawczym. Na przestrzeni ostatnich trzech lat obserwujemy znacz%cy przyrost spraw zako'czonych cofni"ciem zezwolenia na sprzeda& alkoholu nieletnim. W szkoleniach sprzedawców zorganizowanych przez samorz%dy lokalne uczestniczy!o ok. 10 tys. sprzedawców. Dotyczy!y one przestrzegania ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi, w tym niesprzedawania alkoholu nieletnim. Szkolenia takie zorganizowa!o jedynie 16% gmin. W programach interwencyjno–profilaktycznych dla m!odzie&y z problemami alkoholowymi (upijaj%cej si") wed!ug sprawozda' gminnych uczestniczy!o ok. 34 tysi"cy m!odych ludzi oraz 8 tys. rodziców. Liczba ta zmala!a w porównaniu z rokiem ubieg!ym. Niestety tylko ok. 8% gmin uruchomi!o takie specyficzne programy dla upijaj%cej si" m!odzie&y.

Oprócz powy$szych wska"ników warto zwróci% uwag# na nast#puj!ce zjawiska i dzia&ania: ! W roku 2005 zorganizowane zosta!y dwie ogólnopolskie konferencje dotycz%ce profilaktyki szkolnej. Jedn% konferencj" pod has!em „Co mog% zrobi) rówie$nicy – rola liderów m!odzie&owych w profilaktyce szkolnej i $rodowiskowej” zorganizowa!a Pa'stwowa Agencja Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych. Drug% konferencj" „Wybrane aspekty dzia!a' profilaktycznych” zorganizowa!o Ministerstwa Edukacji i Nauki . W spotkaniach tych uczestniczyli m.in. kuratorzy, dyrektorzy szkó!, konsultanci o$rodków doskonalenia, pedagodzy szkolni, nauczyciele (ponad 300 osób). Organizowanych by!o równie& wiele konferencji lokalnych oraz szkole& dla nauczycieli i wychowawców propaguj%cych nowoczesne, skuteczne strategir dzia!a' profilaktycznych. ! Wa&n% rol" w promowaniu abstynencji od wszelkich substancji psychoaktywnych odgrywa praca wychowawcza wielu organizacji pracuj$cych z m#odzie%$ (np. harcerstwo) czy ruchów i wspólnot religijnych (np. Ruch +wiat!o–,ycie) – obejmuj% one oddzia!ywaniem kilkaset tysi"cy m!odych ludzi rocznie. ! Oprócz istniej%cych programów profilaktycznych wci%& poszukiwane s% nowe, skuteczne technologie profilaktyczne, np. zespó! Pracowni Profilaktyki M!odzie&owej „Pro–M” Instytutu Psychiatrii i Neurologii w Warszawie prowadzi! prace nad adaptacj% i wdra&aniem w szko!ach programu „Fantastyczne mo%liwo"ci”. Zako'czony w 2005r. program bada' ewaluacyjnych projektu w oparciu o pilota&owe realizacje na terenie Warszawy. Badania wykaza!y, i& realizacja dwuletniego programu profilaktycznego przynios!a trwa!e efekty w zakresie opó#nienia deklarowanych przez uczniów pierwszychdo$wiadcze' w upijaniu si". Utrzymywa!y si" efekty w zakresie wiedzy, postaw i przekona' o mo&liwo$ci odpierania presji rówie$ników sk!aniaj%cych do picia alkoholu. Zrealizowano tak&e dalsze prace adaptacyjne programu opartego na rozwijaniu umiej"tno$ci &yciowych, adresowanego do 12–14 latków. ! W celu wyznaczania nowych kierunków pracy profilaktycznej z m!odzie&% Pa'stwowa Agencja Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych zorganizowa!a seminarium naukowe „Co dalej z polsk% profilaktyk% – kontynuacja i zmiana”. Do udzia!u w seminarium zaproszeni zostali przedstawiciele $wiata nauki, instytucji zajmuj%cych si" profilaktyk% (Ministerstwo Edukacji i Nauki, Krajowe Biuro ds. Zapobiegania Narkomanii, Centrum Metodyczne Pomocy Psychologiczno – Pedagogicznej), uczelni 18

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

!

!

!

!

!

!

wy&szych oraz praktycy na co dzie' pracuj%cy z m!odzie&%. Celem seminarium by!o podsumowanie realizacji Narodowego Programu Profilaktyki i Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych na lata 2000–2005 oraz zaplanowanie zada' na kolejne lata, z uwzgl"dnieniem wskaza' Unii Europejskiej. W roku 2005 realizowane by!y równie& dzia!ania ukierunkowane na grupy ryzyka m.in. grup" m!odzie&y upijaj%cej si", czy te& przejawiaj%cej problemy w kilku obszarach zachowa' ryzykownych. Prowadzono szkolenia dla kuratorów s%dowych, pedagogów i psychologów przygotowuj%c ich do pracy z m!odzie&% nadu&ywaj%c% alkoholu przy wykorzystaniu technologii programu „TUKAN – Trening zachowa' zwi%zanych z alkoholem i narkotykami” opracowanego przez Stowarzyszenie Wspierania Rozwoju Dzieci i M!odzie&y z *odzi. W ramach Krajowego Programu Zapobiegania Niedostosowaniu Spo!ecznemu i Przest"pczo$ci w$ród Dzieci i M!odzie&y upowszechniane i wdra&ane by!y ,,Procedury post"powania nauczycieli i metody wspó!pracy z Policj% w sytuacjach zagro&enia dzieci i m!odzie&y przest"pczo$ci%, narkomani%, alkoholizmem, prostytucj%”. Upowszechniano tak&e w $rodowisku nauczycieli procedury zwi%zane z podejmowaniem interwencji w sytuacjach kryzysowych w szkole, opracowanych przez zespó! Pracowni Profilaktyki M!odzie&owej „Pro–M” IPiN w Warszawie Istotnym elementem programu zwi"kszania kompetencji rodziców w zakresie profilaktyki rodzinnej oraz edukacji m!odzie&y w zakresie zagro&e' i strat bie&%cych zwi%zanych z piciem alkoholu, by!o kontynuowanie dzia!alno$ci Pomara'czowej Linii – infolinii dla rodziców oraz m!odych ludzi nadu&ywaj%cych alkoholu (0 801 140 068), prowadzonej, na zlecenie PARPA, przez Profilaktyczno–Rozwojowy O$rodek M!odzie&y i Dzieci PROM w *odzi. Ogólnopolska infolinia dzia!a od poniedzia!ku do pi%tku w godz. 14–20.00. Dzi"ki prowadzonej w O$rodku bazie danych placówek oferuj%cych specjalistyczn% pomoc na terenie ca!ego kraju, osoby dzwoni%ce s% kierowane w odpowiednie miejsce. Informacji i porad udzielali przeszkoleni psycholodzy. W O$rodku prowadzone s% tak&e grupy wsparcia dla rodziców i m!odzie&y, realizowany jest program interwencyjno–terapeutyczny dla m!odzie&y eksperymentuj%cej z alkoholem (upijaj%cej si") i innymi substancjami psychoaktywnymi. Ograniczanie dost"pno$ci alkoholu dla m!odzie&y jest jednym z podstawowych obszarów dzia!a' profilaktycznych. Podejmowano dzia!ania maj%ce na celu aktywizacj" samorz%dów lokalnych w zakresie kontroli rynku oraz szkole' sprzedawców odno$nie przestrzegania zapisów ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi i nie sprzedawania alkoholu osobom nieletnim. Dzia!ania o charakterze ogólnopolskim podj"to w ramach kontynuacji kampanii „Alkohol nieletnim dost"p wzbroniony”. Realizowano tak&e Program Profilaktyczny – SZLABAN – którego celem jest aktywizowanie doros!ych, rodziców do podejmowania interwencji wobec sprzeda&y alkoholu nieletnim. W ró&nych dzia!aniach $rodowiskowych o charakterze profilaktycznym wed!ug sprawozda' gminnych, zaanga&owanych by!o ponad 570,5 tysi"cy dzieci i m!odzie&y i ponad 74 tysi%ce rodziców i wychowawców. Jest to niewielki wzrost w porównaniu z 2003 r. W dzia!ania te zaanga&owanych by!o ponad 90 tys. nauczycieli i wychowawców. Wa&nym elementem dzia!alno$ci profilaktycznej s% programy z zakresu profilaktyki rówie"niczej anga&uj%ce liderów m!odzie&owych i obejmuj%ce du&% grup" m!odych ludzi (równie& z grup ryzyka). Jako przyk!ady takich dzia!a' mo&na wymieni) np.: Powiatow% M!odzie&ow% Szko!" Liderów – M!odzie&owych Animatorów Programów Profilaktycznych uruchomion% w Miko!owie (woj. $l%skie), program M!odzie&owego Ochotniczego Pogotowia Rówie$niczego realizowany w *odzi, Fundacj" Centrum Edukacji Liderskiej CEL z Warszawy, programy realizowane przez Zwi%zki Harcerskie, Ochotnicze Hufce 19

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

!

!

!

Pracy czy dzia!ania katolickiego $rodowiska Krucjaty Wyzwolenia Cz!owieka (KWCz). Wa&nym elementem programów jest promowanie postaw abstynenckich. W programach profilaktycznych prowadzonych przez liderów m!odzie&owych i finansowanych przez gminy ze $rodków przeznaczonych na rozwi%zywanie problemów alkoholowych, uczestniczy!o ponad 200 tysi"cy m!odych ludzi. Latem 2005 roku zrealizowany zosta! równie& program profilaktyczno–wychowawczy propaguj%cy zabawy bezalkoholowe na forum ogólnopolskim „Wesele–Wesel 2005”. Program by! adresowany do ma!&e'stw, które mia!y wesele bezalkoholowe z ca!ej Polski.. Celem zadania by!a wymiana do$wiadcze' zwi%zanych z promowaniem &ycia bez alkoholu, promowanie w$ród dzieci i m!odzie&y zabawy i sp"dzania czasu bez alkoholu. W celu zwi"kszenia dost"pu do profesjonalnej wiedzy i aktualnych informacji na temat profilaktyki problemów alkoholowych oraz pracy wychowawczej z m!odzie&% wydawano miesi'cznik „Remedium” (nak!ad 4.000 egz.), wspó!finansowany mi"dzy innymi przez PARPA, Krajowe Biuro ds. Przeciwdzia!ania Narkomanii, Krajowe Centrum ds. AIDS. Odbiorcami pisma s%: nauczyciele, pedagodzy, psycholodzy, terapeuci i psychoterapeuci uzale&nie', przedstawiciele s!u&b spo!ecznych (pracownicy socjalni, kuratorzy, Policja oraz lokalni decydenci). W jednostkach wojskowych wszystkich rodzajów Si! Zbrojnych realizowany by! program profilaktyczny „Korekta”. Jego celem jest interwencja w sfer" przekona' normatywnych, odnosz%cych si" do obyczajowo$ci i osobistego stosunku do u&ywania alkoholu. Program oraz materia!y pomocnicze do jego realizacji zosta!y rozpowszechnione w wojsku w nak!adzie umo&liwiaj%cym korzystanie z nich przez ka&dego dowódc" pododdzia!u, oficera spo!eczno–wychowawczego i psychologa.

Do szczególnie istotnych zagro$e' i problemów zwi!zanych z realizacj! celu 1 mo$na zaliczy%: ! Nagminne !amanie prawa przez sprzedawców napojów alkoholowych w zakresie niesprzedawania alkoholu nieletnim, przy równoczesnym ograniczeniu dzia!a' kontrolnych i niskiej skuteczno$ci procedury dotycz%cej cofania zezwole' na sprzeda& alkoholu. ! Niewystarczaj%ce egzekwowanie prawa w zakresie !amania ustawy i sprzeda&y alkoholu nieletnim. ! Niedostateczne rozpowszechnienie i zbyt ma!a dost"pno$) programów profilaktyczno–interwencyjnych dla upijaj%cej si" m!odzie&y ! Nasilone praktyki marketingowe browarów skierowane do m!odych ludzi. ! Upowszechnienie si" w$ród m!odzie&y stylu &ycia zwi%zanego z piciem napojów alkoholowych. ! Niekorzystne zmiany w strukturze rodziny, os!abienie wi"zi rodzinnej – czyli najsilniejszego czynnika chroni%cego m!odych ludzi przed podejmowaniem ryzykownych zachowa'. ! Finansowanie przed samorz%dy lokalne przedsi"wzi") profilaktycznych o krótkim, akcyjnym charakterze, w tym programów profilaktycznych, które nie s% ewaluowane.

20

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

1.3.2. Cel 2. Zmniejszenie "miertelno"ci i degradacji psychofizycznej osób uzale%nionych Metody osi!gania celu: ! zwi"kszanie dost"pno$ci i skuteczno$ci profesjonalnej terapii uzale&nie' i innych $wiadcze' zdrowotnych dla osób uzale&nionych, ! wspieranie dzia!alno$ci $rodowisk samopomocowych dla osób uzale&nionych. Wska"niki osi!gania celu: ! procent pacjentów wybranych zak!adach lecznictwa odwykowego, którzy po uko'czeniu terapii utrzymuj% abstynencj" przez ponad rok, ! procent pacjentów wybranych zak!adów lecznictwa odwykowego, u których po uko'czeniu terapii utrzymuj% si" pozytywne zmiany w funkcjonowaniu spo!ecznym i osobistym, ! liczba pacjentów uzale&nionych korzystaj%cych z nowoczesnych programów terapeutycznych, ! liczba przeszkolonych specjalistów psychoterapii uzale&nie' i instruktorów terapii zatrudnionych w zak!adach lecznictwa odwykowego, ! liczba placówek terapii uzale&nie' stosuj%cych nowoczesne metody psychoterapii uzale&nie', ! liczba zak!adów lecznictwa odwykowego dzia!aj%cych co najmniej 5–6 dni w tygodni oraz w godzinach popo!udniowo–wieczornych, ! liczba osób uzale&nionych zobowi%zanych przez s%d do podj"cia leczenia, ! liczba dzia!aj%cych klubów abstynenckich oraz grup AA. Analiza wska"ników osi!gni#cia celów: ! Jak wynika z bada' katamnestycznych, realizowanych przez Instytut Psychologii Zdrowia w 2004 roku (na zlecenie PARPA) wzrasta efektywno"( programów terapeutycznych dla osób uzale&nionych. Badania te dowodz%, i&, &e oko!o 40% pacjentów przez dwa lata po zako'czeniu programu terapii zachowuje abstynencj". ! W Polsce &yje blisko 700–800 tys. osób uzale&nionych od alkoholu*, z czego zarejestrowanych w placówkach psychiatrycznych (ambulatoryjnych i stacjonarnych) jest oko!o 215 tys. (Wi$cej informacji na ten temat w Rozdziale III: „Polskie lecznictwo odwykowe – podstawy prawne i merytoryczne”). ! Liczba pacjentów uzale&nionych od alkoholu zarejestrowanych w systemie psychiatrycznej opieki zdrowotnej wzros!a – z oko!o 162.500 tys. w roku 1997 do oko#o 215 tys. w roku 2004, z czego w 2004 roku w poradniach odwykowych zarejestrowanych by!o 149.533 tys. osób uzale&nionych**. W opiece ca!odobowej liczba pacjentów z problemami alkoholowymi zwi"kszy!a si" z ok. 50 tys. (w 2002 r.) do ok. 62.374 tys. (w 2004 r.). ! W pocz%tkach 2005 roku w Ca!odobowych Oddzia!ach Odwykowych by!o 3.925 ló&ek dla pacjentów uzale&nionych od alkoholu, z czego 854 !ó&ek w Oddziale Leczenia Alkoholowych Zespo!ów Abstynencyjnych (OLAZA), dla porównania w latach 2002 i 2001 ok. 660; w Oddziale Terapii Uzale&nie' od Alkoholu (COTUA) w 2003 r. 2.205 !ó&ek, czyli mniej ni& w 2002 i 2001 roku (2.131 i 1.995 !ó&ek). ! Dzia!ania wp!ywaj%ce na zmniejszenie $miertelno$ci i psychodegradacji osób uzale&nionych podejmowane s% g!ównie przez zak!ady lecznictwa odwykowego, administracj" rz%dow% i samorz%dow% oraz organizacje pozarz%dowe.

*

**

„Problemy alkoholowe w ocenie mieszka&ców” Raport z bada& ogólnopolskich zrealizowanych w 1998 r” Rocznik Statystyczny IPiN 2005

21

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

! Z bada' ankietowych PARPA za rok 2004 wynika i& liczba ró&nych typów jednostek zak!adów lecznictwa odwykowego $wiadcz%cych us!ugi dla osób uzale&nionych od alkoholu w 2004 roku w Polsce wynosi!a blisko 490, w tym zak!ady samodzielne i jednostki organizacyjne, wchodz%ce w sk!ad innych zak!adów opieki zdrowotnej, publiczne i niepubliczne, dzia!aj%ce tak&e na bazie spó!ek. Z kolei dane podawane przez rocznik IPiN za rok 2005 (ostatnie dost"pne) obejmuj%cy de facto 2004 r. – wskazuj% na istnienie 530 jednostek. Z tej liczby ¾ stanowi!y zak!ady ambulatoryjne, poradnie i przychodnie (406). Pozosta!e to zak!ady stacjonarne: 41 oddzia!y leczenia alkoholowych zespo!ów abstynencyjnych, 31 dzienne oddzia!y terapii uzale&nienia i 52 ca!odobowe oddzia!y terapii uzale&nienia od alkoholu8. Problemem znacz%co utrudniaj%cym statystyk" w tym zakresie jest niska stabilno$) zak!adów ambulatoryjnych, które z uwagi m.in. na problemy finansowe ulegaj% cz"stym przekszta!ceniom, likwidacji, s% w!%czane w sk!ad wi"kszych jednostek lub odtwarzane na bazie innych organów za!o&ycielskich. Utrudnia to zbieranie danych, nie zawsze istnieje ci%g!o$) dokumentacji. ! Stopniowo obni&a si" $redni wiek pacjentów zg!aszaj%cych si" do lecznictwa odwykowego, zarejestrowanych w systemie opieki dziennej – 19–39 lata – 1034 osoby (w 2003 r. – 190 osób (Rocznik IPiN 2005), co wskazuje na to, &e do leczenia zg!aszaj% si" osoby mniej zniszczone fizycznie ni& starsi, d!u&ej nadu&ywaj%cy pacjenci. ! Do leczenia stacjonarnego zg!asza si" coraz wi"ksza liczba pacjentów uzale&nionych w przedziale wiekowym 20 –64 r.&. – a& 119.453 osób (w 2002 r. – 118.924 osoby); natomiast osób powy&ej 65 r.&. by!o 3.329 osób. Do placówkach ambulatoryjnych zg!osi!o si" 1.077 osób w przedziale wiekowym – 18 r.&. , 145.171 osoby w granicach wieku 19 – 64 lat i 3.284 osób powy&ej 65 r.&. (w 2003 r. – 2.599 osób). ! Personel lecznictwa odwykowego szkoli si" w ramach pi"cioetapowego Programu Potwierdzania Kwalifikacji Zawodowych. W roku 2005 kolejne etapy szkole' uko'czy!o: Studium Pomocy Psychologicznej (SPP)– 135 osób, Studium Terapii Uzale&nie' (STU) – 130 osób, sta& kliniczny 112 osób, superwizje 112 osób. Wszystkich absolwentów SPP, STU jest ok. 8.500 osób, sta&u 892, i zaj") superwizyjnych 957osób. ! Egzamin certyfikacyjny z!o&y!o w 2005 roku 53 specjalistów terapii uzale&nie' i 15 instruktorów terapii uzale&nie'. Ogó!em certyfikowanych, zatrudnionych w zak!adach lecznictwa odwykowego, specjalistów psychoterapii uzale&nienia od alkoholu jest 442 osób, natomiast certyfikowanych instruktorów terapii uzale&nie' jest 192 osób. ! W ramach uzyskiwania punktów edukacyjnych (niezb"dnych do przed!u&enia wa&no$ci uzyskanego certyfikatu) absolwenci Studium Terapii Uzale&nie' oraz pracownicy lecznictwa odwykowego corocznie uczestnicz% w konferencji – szkoleniu pod nazw% Letnie Szkolenie Pracowników Lecznictwa Odwykowego, zapoznaj%cej ich z najnowszymi osi%gni"ciami psychoterapii. W 2005 roku wzi"!o w niej udzia! oko!o 435 osób. ! Aby zwi"kszy) dost"p pracowników lecznictwa odwykowego do nowoczesnej wiedzy z dziedziny teorii i praktyki terapii uzale&nie' oraz stworzy) forum wymiany do$wiadcze' tego $rodowiska wydawano dwumiesi'cznik „Terapia Uzale%nienia i Wspó#uzale%nienia”. W 2005 roku opublikowano 6 numerów w nak!adzie 2.500 egzemplarzy ka&dy. ! Trwa proces modernizacji programów realizowanych w zak#adach lecznictwa odwykowego. Podstawowy program psychoterapii uzale%nienia w roku 2005 realizowany by# w 85% zak#adów (396 placówek na 483 zbadanych). Niestety liczba zak#adów stosuj$cych anticol i esperal pozostaje na poziomie lat ubieg#ych. W 2001 22

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

roku ww. "rodki stosowane by#y w 89 zak#adach, w 2002 roku w 92, a w 2004 r. – 85 zak#adach. ! W celu przyspieszenia i kontynuowania procesu modernizacji prowadzone by!y konsultacje dla zak#adów lecznictwa odwykowego, które realizowali na zlecenie PARPA, Wojewódzkich O$rodków Terapii Uzale&nienia od Alkoholu i Wspó!uzale&nienia (WOTUW) oraz Urz"dów Marsza!kowskich, specjali$ci psychoterapii uzale&nie' i superwizorzy psychoterapii uzale&nie'. ! Wspieraniu modernizacji lecznictwa odwykowego s!u&y dzia!alno$) Wojewódzkich O$rodków Terapii Uzale&nienia i Wspó!uzale&nienia (WOTUW). W roku 2005 dzia!a!o 15 WOTUW–ów. W ramach swojej dzia!alno$ci zorganizowa!y one m.in. narady kierowników podleg!ych zak!adów lecznictwa odwykowego, udziela!y wielu merytorycznych konsultacji, przeprowadza!y szkolenia pracowników lecznictwa odwykowego w ramach lokalnych szkole'. W celu konsultacji merytoryczno– organizacyjnych oraz koordynacyjnych w 2005 roku PARPA zorganizowa!a 2 narady dla dyrektorów / kierowników WOTUW. ! W celu opracowania projektów dotycz%cych bada' nad rozpowszechnieniem zjawiska picia szkodliwego przez m!odzie&, struktury systemu leczenia m!odzie&y oraz szkole' dla pracowników lecznictwa odwykowego z zakresu terapii uzale&nienia od alkoholu dla m!odzie&y zorganizowano spotkania specjalistów prowadz%cych psychoterapi" dla uzale&nionej m!odzie&y nt. formalno– merytorycznych aspektów leczenia m!odzie&y. Dyskutowano nad nast"puj%cymi zagadnieniami: diagnoza potrzeb w zakresie leczenia m!odzie&y oraz aspekty prawne, finansowe i organizacyjne leczenia m!odzie&y. Dyrektor PARPA powo!a! Zespó! Ekspertów ds. Terapii M!odzie&y.. ! U pacjentów lecznictwa odwykowego (87%) prowadzona jest diagnoza zdrowia somatycznego. 405 zak!adów (z 483) przeprowadza diagnoz" medyczn% na terenie swoich zak!adów, zatrudniaj%c do realizacji tego zadania lekarzy, na ogó! na cz"$) etatu. Pozosta!e zak!ady (czyli 13%) kieruj% pacjentów do zdiagnozowania do placówek podstawowej opieki zdrowotnej. Niemal wszyscy pacjenci maj% wykonywane badania podstawowe. ! Wzros!a równie& liczba oddzia#ów terapeutycznych dla skazanych uzale%nionych od alkoholu (z 14 w 2003 roku do 120 w 2005 roku) co przyczyni!o si" do powstrzymania wyd!u&ania si" okresu oczekiwania na przyj"cie na terapi". W roku 2005 z ich us!ug skorzysta!o 4300 skazanych o 2193 wi"cej, ni& w roku 2004. Oznacza to wzrost o ponad 100%. Do szczególnie istotnych zagro%e& i problemów zwi$zanych z realizacj$ celu 2 mo%na zaliczy(: ! Niska warto$) kontraktów, oferowanych przez Narodowy Fundusz Zdrowia, spowodowana warto$ci% jednego punktu (6,5–8,5 z!) w lecznictwie ambulatoryjnym skutkuje zmniejszaniem liczby etatów, wzrostem obci%&enia zatrudnionego personelu, spowolnieniem procesu kszta!cenia i ograniczeniem oferty $wiadczonych us!ug. Tym samym zagro&ona jest oferta ambulatoryjnych zak!adów odwykowych. 1.3.3. Cel 3. Zmniejszenie uszkodze& zdrowia spowodowanych nadu%ywaniem alkoholu Metody osi!gania celu: ! wprowadzanie do podstawowej i specjalistycznej opieki zdrowotnej (a tak&e do instytucji zwi%zanych z edukacj% i kszta!ceniem zawodowym) metod wczesnego diagnozowania zagro&e' zdrowotnych zwi%zanych z piciem alkoholu i paleniem tytoniu oraz interwencji ucz%cych abstynencji lub kontrolowania picia a tak&e abstynencji nikotynowej,

23

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

! edukacja spo!eczna na temat sytuacji i czynników ryzyka oraz sposobów zapobiegania zagro&eniom alkoholowym i rozpoznawania sygna!ów wskazuj%cych na rozwijanie si" procesu uzale&niania si", ! uczenie osobistych umiej"tno$ci kontrolowania rozmiarów i wzorów picia, ! zwi"kszanie skuteczno$ci interwencji wobec zaburze' zachowania, wynikaj%cych z nadmiernego picia. Wska"niki osi!gania celu: ! liczba pacjentów w wybranych placówkach podstawowej opieki zdrowotnej w stosunku do których zastosowano procedur" wczesnej diagnozy i krótkiej interwencji, ! liczba studentów medycyny, lekarzy oraz absolwentów szkó! medycznych obj"tych szkoleniem w dziedzinie uzale&nienia od alkoholu i innych $rodków psychoaktywnych, ! ilo$) publikacji prasowych, audycji radiowych i telewizyjnych w lokalnych mediach nt. czynników ryzyka oraz metod rozwi%zywania problemów alkoholowych, ! liczba piel"gniarek, lekarzy rodzinnych oraz lekarzy podstawowej opieki zdrowotnej przeszkolonych we wczesnym diagnozowaniu problemów alkoholowych w$ród pacjentów oraz w stosowaniu metody krótkiej interwencji, ! $redni wiek pacjentów po raz pierwszy zg!aszaj%cych si" na leczenie do zak!adów lecznictwa odwykowego. W(ród wa$niejszych rodzajów dzia&a' s&u$!cych realizacji tego celu w 2005 roku nale$y wymieni% nast#puj!ce dzia&ania: ! Kontynuowano szkolenia zwi%zane z problematyk% uzale&nie' dla studentów IV roku II Wydzia!u Akademii Medycznej w Warszawie. Wzi"!o w nich udzia! 87 studentów. ! Zorganizowano 16–godzinne wyk!adowo–warsztatowe szkolenie pt. „Szkolenie dla edukatorów FAS” dotycz%ce problematyki uszkodze' p!odu wywo!anych alkoholem i zaburze' rozwojowych typu FAS/FAE. Naboru kandydatów dokonano przy wspó!pracy z dyrektorami WOTUW i pe!nomocnikami zarz%du województw ds. przeciwdzia!ania problemom alkoholowym z poszczególnych województw. Szkolenie uko'czy!o 35 osób. ! Wspó!organizowano wraz ze Studenckim Towarzystwem Naukowym Akademii Medycznej w Poznaniu. konferencj" „B%d# czujny–otwórz szeroko oczy na uzale&nienia.” Udzia! w spotkaniu wzi"!o blisko 100 osób. j zniszczone fizycznie ni& starsi, d!u&ej nadu&ywaj%cy pacjenci. ! Wiek pacjentów, którzy zg!osili si" do leczenia stacjonarnego w przedziale wiekowym 20 –64 r.&. – a& 119.453 osób (w 2002 r. – 118.924 osoby); natomiast osób powy&ej 65 r.&. by!o 3.329 osób. Do placówkach ambulatoryjnych zg!osi!o si" 1.077 osób w przedziale wiekowym – 18 r.&. , 145.171 osoby w granicach wieku 19 – 64 lat i 3.284 osób powy&ej 65 r.&. (w 2003 r. – 2.599 osób). ! W ramach podnoszenia wiedzy m.in. pracowników s!u&by zdrowia w zakresie uszkodze' zdrowia na tle u&ywania i nadu&ywania alkoholu przez pacjentki, PARPA merytorycznie wspar!a konferencje na rzecz upowszechnienia wiedzy dotycz%cej uszkodze' p!odu w zwi%zku z piciem alkoholu przez kobiety ci"&arne. ! Podj"to wspó!prac" z Urz"dem Miasta w P!ocku przy organizacji konferencji dotycz%cej zagadnie' FAS, która odby!a si" 20 czerwca 2005 r. W ramach tej wspó!pracy PARPA przekaza!a materia!y edukacyjno–informacyjne dotycz%cego picia alkoholu przez kobiety w ci%&y i zespo!u FAS (plakaty: Ci%&a bez alkoholu, materia! informacyjny dla lekarzy o P!odowym Zespole Alkoholowym FAS + film szkoleniowy na CD oraz ulotki: Ci%&a bez alkoholu).

24

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

! W ww. zakresie podj"to równie& wspó!prac" z Powiatow% Stacj% Sanitarno– Epidemiologiczn% Warszawy oraz Biurem Polityki Zdrowotnej Urz"du Miasta Sto!ecznego Warszawy przy organizacji Konferencji Warszawskiej „Niech ka&da matka i dziecko b"d% najwa&niejsi. O$wiata zdrowotna i profilaktyka dla dzieci i matek”, która odby!a si" 29 wrze$nia 2005 r. ! 9 wrze$nia 2005 roku w Urz"dzie Miasta L"dziny odby!a si" konferencja „+wiatowy Dzie' FAS”. Wzi"!o w niej udzia! oko!o 150 osób z ró&nych $rodowisk, m.in. lekarzy, psychologów, pedagogów, (...).Konferencja dotyczy!a skutków dzia!ania alkoholu na p!ód, diagnozy problemu w Polsce, sytuacji rodziny wychowuj%cej dziecko z FAS, mo&liwo$ci terapeutycznych. ! Zawarto bezp!atn% umow" licencyjn% ze Stowarzyszeniem NO–FAS na przet!umaczenie 20 minutowego filmu edukacyjnego pt. „Child for life” o p!odowym zespole alkoholowym oraz na jego wykorzystywanie do celów edukacyjno– szkoleniowych. Film jest materia!em adresowanym do odbiorcy nieprofesjonalnego. Zlecono przet!umaczenie materia!u filmowego i przygotowanie polskiej wersji $cie&ki d#wi"kowej i napisów. Film zosta! wykorzystywany podczas szkole' edukatorów FAS. ! Szacuje si', %e w Polsce oko#o 20% zg#osze& do szpitali ogólnych i podstawowej opieki zdrowotnej wi$%e si' z nadu%ywaniem alkoholu*. ! Szczególnym rodzajem zagro&e' s% poalkoholowe uszkodzenia p!odu, w tym P!odowy Zespó! Alkoholowy (PZA) – Fetal Alcohol Syndrome (FAS). W jedynym z pierwszych bada' klinicznych przeprowadzonych w Polsce przez Instytut Matki i Dziecka w Warszawie, stwierdzono na podstawie analizy chemicznej moczu, &e co pi%ta kobieta (21%) pi!a alkohol w okresie ci%&y. Wynik ten oznacza, &e w Polsce istnieje bardzo wysoki poziom ryzyka zwi%zanego z poalkoholowymi uszkodzeniami p!odu i niski poziom wiedzy w tym zakresie. Badania ameryka'skie wykazuj%, &e na 2 tys. dzieci rodzi si" od 1 do 6 z poalkoholowymi uszkodzeniami. Obserwacje praktyków, m.in. pracowników Domów Dziecka i rodziców zast"pczych, potwierdzaj% wyst"powanie w Polsce tego zjawiska. Oko!o 70%– 80% dzieci w Domach Dziecka to dzieci z rodzin alkoholowych. 1.3.4. Cel 4. Zmniejszanie ilo"ci i dolegliwo"ci alkoholowych zaburze& %ycia rodzinnego Metody osi!gania celu: ! zwi"kszanie dost"pno$ci i skuteczno$ci programów psychoterapii wspó!uzale&nienia prowadzonych w zak!adach lecznictwa odwykowego dla doros!ych cz!onków rodzin, ! zwi"kszanie skuteczno$ci interwencji prawno–administracyjnych wobec przemocy i innych zaburze' funkcjonowania rodziny, powodowanych przez picie alkoholu, ! zwi"kszanie dost"pno$ci i skuteczno$ci zorganizowanych form pomocy psychologicznej i socjoterapeutycznej dla dzieci z rodzin alkoholowych, ! zwi"kszanie dost"pno$ci zorganizowanych form pomocy psychologicznej i spo!ecznej dla doros!ych cz!onków rodzin alkoholowych, ! wspieranie stowarzysze' i $rodowiskowych grup spo!ecznego przeciwdzia!ania przemocy.

„Polityka wobec alkoholu i dobro publiczne” Raport z serii Alkohol a Zdrowie nr 13, PARPA 1995; „Pacjenci z problemami alkoholowymi w POZ” Raport z serii Alkohol a Zdrowie nr 19, PARPA 1997; Badania PARPA „Analiza kart chorobowych pacjentów POZ”, P. (wi$cki 1996/1997

*

25

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

Wska"niki osi!gania celu: ! liczba osób uczestnicz%cych w programach pomocy dla ofiar przemocy w rodzinie, ! liczba osób uczestnicz%cych w programach korekcyjnych dla sprawców przemocy, ! liczba funkcjonariuszy Policji przeszkolonych w prowadzeniu interwencji domowych w sytuacjach przemocy w rodzinie i w stosowaniu Niebieskiej Karty, ! liczba pracowników pomocy spo!ecznej przeszkolonych w prowadzeniu interwencji domowych w sytuacjach przemocy w rodzinie oraz w stosowaniu Niebieskiej Karty, ! liczba gminnych komisji rozwi%zywania problemów alkoholowych które utworzy!y zespó! ds. przeciwdzia!ania przemocy w rodzinie oraz ilo$) przeprowadzonych interwencji, ! liczba zak!adów lecznictwa odwykowego prowadz%cych programy przeciwdzia!ania przemocy, ! liczba punktów konsultacyjno–interwencyjnych dla ofiar przemocy w rodzinie, schronisk dla kobiet i dzieci, grup samopomocowych i interwencyjnych oraz terapeutycznych, ! liczba osób przeszkolonych w zakresie profesjonalnej pomocy ofiarom przemocy w rodzinie, ! liczba placówek socjoterapeutycznych dla dzieci z rodzin alkoholowych oraz dzieci korzystaj%cych z tej pomocy. W Polsce w rodzinach alkoholików &yje ok. 1,5 mln osób doros!ych i 1,5–2 mln dzieci – wi"kszo$) z nich to osoby wspó!uzale&nione i ofiary przemocy domowej. Co roku zwi"ksza si" liczba Doros!ych Dzieci Alkoholików, które zg!aszaj% si" po pomoc do zak!adów lecznictwa odwykowego. W 2004 roku by!o to blisko 5 tys. osób (w 2001 – 2,6 tys.). Rocznie Policja w Polsce rejestruje ponad 96 tys. przypadków przemocy w rodzinie (rok 2005). W 2005 roku liczb" ofiar przemocy Policja szacowa!a na ponad 156 tys. Wg Policji ponad 77% sprawców przemocy w chwili zn"cania si" nad najbli&szymi by!o pod wp!ywem alkoholu. 80% badanych &on alkoholików doznawa!o ró&nego rodzaju przemocy ze strony m"&a (IPZ). Prawie w co pi%tej polskiej rodzinie dochodzi do konfliktów z powodu nadu&ywania alkoholu (CBOS–2002). Oko!o 60% pacjentów lecznictwa odwykowego przyznaje, &e stosowa!o przemoc wobec swoich najbli&szych (IPZ–2000). W(ród wa$niejszych rodzajów dzia&a' s&u$!cych realizacji tego celu w 2005 roku nale$y wymieni% nast#puj!ce dzia&ania: ! Kontynuowanie dzia!alno$ci Ogólnopolskiego Pogotowia dla Ofiar Przemocy w Rodzinie „Niebieska Linia”, którego pracownicy udzieli w 2005 roku prawie 15,5 tys. porad osobistych, telefonicznych i mailowych. (Wi"cej informacji nt. funkcjonowania Pogotowia „Niebieska Linia” w Rozdziale VI: „Dzia!ania realizowane przez Pa'stwow% Agencj" Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych pod nadzorem Ministra Zdrowia”). ! Kontynuowanie pomocy cz!onkom rodzin z problemem alkoholowym przez gminne komisje rozwi%zywania problemów alkoholowych. Cz!onkowie komisji skontaktowali si" z ponad 33,4 tys. ofiar przemocy oraz przeprowadzili prawie 19,6 tys. rozmów interwencyjnych ze sprawcami przemocy domowej (dane z 2305 gmin). Wed!ug danych z gmin wobec ponad 1200 osób gminne komisje skierowa!y zawiadomienie do prokuratury o pope!nieniu przest"pstwa z artyku!u 207 kk. ! Kontynuowanie realizacji procedury interwencji w sprawach przemocy w rodzinie „Niebieskie Karty”. Sukcesywnie wzrasta liczba interwencji w sprawach przemocy w rodzinie i w 2005 roku wynosi!a ponad 96,7 tys. interwencji. Wzros!a równie& liczba ofiar przemocy (ponad 156 tys. osób) oraz sprawców (ponad 97,1 tys. osób). Wg danych Komendy G!ównej Policji ponad 74,6 tys. sprawców w chwili pope!nienia czynu by!o pod wp!ywem alkoholu. Wzrost liczby ofiar i sprawców przemocy w rodzinie nie oznacza zwi"kszenia skali zjawiska. Mo&e to by) efektem prowadzonej edukacji spo!ecznej w tym zakresie, co wp!ywa

26

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

!

!

!

!

!

!

!

!

!

na stopniow% zmian" postaw wobec zjawiska i jego ofiar, wi"ksz% gotowo$) osób doznaj%cych przemocy do zg!aszania tych przypadków, a tak&e wynikiem zwi"kszania kompetencji profesjonalistów zajmuj%cych si" udzielaniem pomocy osobom krzywdzonym przez najbli&szych. Nale&y podkre$li) fakt, &e od 2004 roku na mocy ustawy o pomocy spo!ecznej procedura „Niebieskie Karty” obowi%zuje równie& w systemie pomocy spo!ecznej. Pracownicy socjalni w 2005 roku przeprowadzili ponad 18,6 tys. interwencji w sprawach przemocy w domowej. Realizatorzy procedury „Niebieskie Karty” uczestniczyli w szkoleniach resortowych oraz organizowanych przez samorz%dy lokalne. Funkcjonowanie w $rodowiskach lokalnych – podobnie jak w latach poprzednich – interdyscyplinarnych zespo!ów specjalistów, udzielaj%cych kompleksowej pomocy rodzinom, w których dochodzi do przemocy. W 2005 roku dzia!a!o 266 zespo!ów ds. przeciwdzia!ania przemocy w rodzinie oraz 131 zespo!ów ds. przeciwdzia!ania przemocy wobec dzieci (dane z 2.305 gmin). Wprowadzanie do zak!adów lecznictwa odwykowego programów dla ofiar i sprawców przemocy domowej Z informacji nades!anych przez zak!ady lecznictwa odwykowego do PARPA wynika, &e prawie 110 z nich realizuje programy dla ofiar, a 24 – programy dla sprawców przemocy w rodzinie (dane za rok 2004). Zwi"kszenie liczby specjalistycznych placówek udzielaj%cych w gminach pomocy ofiarom przemocy w rodzinie. Z danych nades!anych przez 2.305 gmin wynika, &e w 2005 roku funkcjonowa!o 201 o$rodków interwencji kryzysowej, 1.442 punkty konsultacyjne, 542 telefony zaufania, 165 schronisk i hosteli oraz 215 samopomocowych grup wsparcia, realizowane by!y równie& programy interwencyjno–korekcyjne dla sprawców przemocy. Podnoszenie kompetencji osób pracuj%cych z ofiarami i sprawcami przemocy domowej. Kontynuowa!o dzia!alno$) Studium Przeciwdzia!ania Przemocy w Rodzinie – ogólnopolskie, interdyscyplinarne szkolenie, które od pocz%tku dzia!alno$ci posiada ponad 1.500 absolwentów. (Wi"cej informacji w Rozdziale VI: „Dzia!ania realizowane przez Pa'stwow% Agencj" Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych pod nadzorem Ministra Zdrowia”). Zwi"kszanie kompetencji w zakresie przeciwdzia!ania przemocy w rodzinie podczas szkole', narad i konferencji przeznaczonych dla profesjonalistów dzia!aj%cych w $rodowiskach lokalnych. W przedsi"wzi"ciach o charakterze szkoleniowym zorganizowanych przez pe!nomocników marsza!ków ds. profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych wzi"!o udzia! ponad 2.500 osób (dane z 9 urz"dów marsza!kowskich). Prowadzenie dzia!a' na rzecz rozwoju Ogólnopolskiego Porozumienia Osób i Organizacji Pomagaj%cych Ofiarom Przemocy w Rodzinie „Niebieska Linia”. Sukcesywnie wzrasta liczba cz!onków Porozumienia – pod koniec 2005 roku ten ruch spo!eczny skupia! ponad 3.380 osób, instytucji i organizacji pozarz%dowych. Kontynuowanie procesu tworzenia tzw. „Niebieskich Pokoi” tj. miejsc do bezpiecznego, nie rani%cego przes!uchiwania ofiar przemocy. W Polsce dzia!a obecnie ponad 200 takich pomieszcze'. Cz"$) z nich przeznaczona jest zarówno do przes!ucha' doros!ych ofiar przest"pstw jak i dzieci. Ponad po!owa tych placówek uruchomiona zosta!a przy komisariatach i komendach Policji, ale s% równie& takie, które dzia!aj% np. przy organizacjach pozarz%dowych. Przeprowadzenie kilku kampanii i akcji edukacyjno–medialnych, które s!u&y!y profilaktyce i rozwi%zywaniu problemów przemocy, np. „16 dni przeciw przemocy wobec kobiet”, „Prze!am przemoc” ‘Dziecko w sieci”, „Reaguj na przemoc wobec dzieci” czy sto!eczna akcja „Bez przemocy w rodzinie”. Niezwykle wa&ne by!o zako'czenie prac nad projektem ustawy z dnia 29 lipca 2005 roku o przeciwdzia!aniu przemocy w rodzinie – aktem prawnym, który w sposób kompleksowy reguluje obszary zwi%zane z problematyk% przemocy domowej. Ustawa wesz!a w &ycie w listopadzie 2005 roku. 27

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

! !

! !

!

!

! !

Uruchomiono prace zwi%zane z przygotowaniem Krajowego Programu Przeciwdzia!ania Przemocy w Rodzinie Funkcjonowanie systemu placówek oferuj%cych pomoc dzieciom, w szczególno$ci z rodzin z problemem alkoholowym. W 2005 roku dzia!a!o 2 200 $wietlic socjoterapeutycznych, to jest o 200 mniej ni& w poprzednim okresie sprawozdawczym. W placówkach tych pomoc% obj"tych by!o ok. 78 tys. dzieci, lecz tylko 45,5 tys. to dzieci z rodzin z problemem alkoholowym. Oznacza to, i& z szacowanej grupy 1,5 mln. dzieci alkoholików w Polsce tylko 3% otrzymuje profesjonaln% pomoc psychologiczn%. Uzupe!nieniem systemu pomocy jest co prawda sie) $wietlic opieku'czo–wychowawczych. Jest to ponad 4.700 placówek, do których ucz"szcza ponad 187 tys. dzieci, w tym 85 tys. dzieci alkoholików. Dzieci te korzystaj% z do&ywiania uzyskuj% pomoc w nauce, uczestnicz% w zaj"ciach rozwojowych, korzystaj% z ofert sp"dzania czasu wolnego. Nie uzyskuj% jednak wsparcia psychologicznego. Wa&nym przedsi"wzi"ciem by!a realizacja rz%dowego programu „+wietlica–praca–sta&” maj%cego na celu utworzenie sieci $wietlic w $rodowiskach wiejskich i przygotowanie kadry wychowawców. Kontynuowanie specjalistycznych szkole' dla wychowawców $wietlic socjoterapeutycznych (dotychczas uko'czy!o je prawie 1.160 osób). Prowadzone by!o tak&e kszta!cenie w tym kierunku na studiach wy&szych i studiach podyplomowych (np. Uniwersytet Warszawski, Instytut Profilaktyki Spo!ecznej i Resocjalizacji) oraz przy wspó!pracy z organizacjami pozarz%dowymi. Podnoszeniu kompetencji pracowników $wietlic s!u&y!y tak&e organizowane konferencje dotycz%ce problematyki socjoterapii. Warto tu wymieni) np. VIII Ogólnopolsk% konferencj" „Pomoc psychologiczna dzieciom z rodzin z problemem alkoholowym” (zorganizowan% przez PARPA) czy III Konferencj" Sekcji Socjoterapii Polskiego Towarzystwa Psychologicznego. Kontynuowanie realizacji ogólnopolskiego projektu „Razem ra#niej” dotycz%cego sieci wiod%cych $wietlic realizuj%cych programy pracy socjoterapeutycznej z dzie)mi z rodzin z problemem alkoholowym. W 2005 roku w projekcie uczestniczy!o ponad 100 $wietlic socjoterapeutycznych.. (Wi"cej informacji w Rozdziale VI: „Dzia!ania realizowane przez Pa'stwow% Agencj" Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych pod nadzorem Ministra Zdrowia”). Organizowanie i prowadzenie obozów i kolonii z programem socjoterapeutycznym. W 2005 roku w tego typu obozach i koloniach uczestniczy!o prawie 48 tys. dzieci. Jest to jednak o 18 tys. mniej ni& w roku ubieg!ym. Jednocze$nie wzrasta liczba dzieci uczestnicz%ca w koloniach i obozach o charakterze profilaktycznym. Chocoa& jest to tak&e bardzo cenna forma pracy z dzie)mi, wskazuje ta pog!"biaj%ca si" tendencj" do wycofywania si" z pracy z grupami ryzyka, a wi"c dzie)mi najbardziej potrzebuj%cymi pomocy, na rzecz dzia!a' ogólniejszych, adresowanych do szerszej grupy odbiorców. Kontynuowanie szkole' dla pracowników domów dziecka. W 120–to godz. cyklu szkoleniowym uczestniczy!o blisko 90 wychowawców z województwa !ódzkiego i opolskiego. Opracowywanie i wdra&anie programów rozwojowo terapeutycznych dla Doros!ych Dzieci Alkoholików oraz kontynuowanie szkole' dla prowadz%cych je terapeutów. Na pocz%tku 2005 roku w 120 zak!adach lecznictwa odwykowego zarejestrowanych by!o prawie 5 tys. osób uczestnicz%cych w terapii DDA. Z danych z gmin nades!anych do PARPA wynika, &e w $rodowiskach lokalnych funkcjonowa!o prawie 240 samopomocowych grup DDA.

Do szczególnie istotnych zagro$e' i problemów zwi!zanych z realizacj! celu 4 mo$na zaliczy%: ! Brak dobrych podstaw legislacyjnych i brak stabilno$ci finansowej placówek oferuj%cych pomoc cz!onkom rodzin z problemem alkoholowym. Dotyczy to zarówno placówek pomagaj%cych doros!ym ofiarom przemocy w rodzinie, jak i dzieciom alkoholików. 28

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

! ! ! ! ! ! ! ! ! ! ! ! ! !

Brak dostatecznie silnej pozycji procedury „Niebieskie Karty” w Policji oraz w systemie pomocy spo!ecznej. Zbyt s!aba egzekucja prawa w przypadkach zn"cania si" nad rodzin% – np. d!ugi czas od momentu zg!oszenia do wydania wyroku, ma!o wyroków kary bezwzgl"dnego pozbawienia wolno$ci, problemy z egzekwowaniem prawa w zakresie nakazu eksmisji. Brak kompleksowego systemu pomocy rodzinie, który pozwoli!by na udzielenie pomocy wszystkim jej cz!onkom. Ograniczona dost"pno$) programów edukacyjno–korekcyjnych dla sprawców przemocy w rodzinie Zbyt ma!a liczba profesjonalistów pracuj%cych z dzie)mi z rodzin z problemem alkoholowym. Zbyt ma!e zaanga&owanie samorz%dów lokalnych w udzielanie profesjonalnej pomocy psychologicznej dzieciom alkoholików. Malej%ca liczba dzieci alkoholików obj"tych programami pomocy socjoterapeutycznej. Brak dobrych podstaw legislacyjnych i brak stabilno$ci finansowej placówek oferuj%cych pomoc cz!onkom rodzin z problemem alkoholowym. Dotyczy to zarówno placówek pomagaj%cych doros!ym ofiarom przemocy w rodzinie, jak i dzieciom alkoholików. Brak dostatecznie silnej pozycji procedury „Niebieskie Karty” w Policji oraz w systemie pomocy spo!ecznej. Zbyt s!aba egzekucja prawa w przypadkach zn"cania si" nad rodzin% – np. d!ugi czas od momentu zg!oszenia do wydania wyroku, ma!o wyroków kary bezwzgl"dnego pozbawienia wolno$ci, problemy z egzekwowaniem prawa w zakresie nakazu eksmisji. Brak kompleksowego systemu pomocy rodzinie, który pozwoli!by na udzielenie pomocy wszystkim jej cz!onkom. Ograniczona dost"pno$) programów edukacyjno–korekcyjnych dla sprawców przemocy w rodzinie Zbyt ma!a liczba profesjonalistów pracuj%cych z dzie)mi z rodzin z problemem alkoholowym. Niewystarczaj%ca liczba programów dla DDA.

1.3.5. Cel 5. Zmniejszanie ilo"ci wypadków oraz strat ekonomicznych spowodowanych nietrze!wo"ci$ w miejscu pracy Metody osi!gania celu: ! edukacja pracowników nadzoru w zakresie wczesnego rozpoznawania problemów alkoholowych i podejmowania interwencji, ! u!atwianie pracownikom uzale&nionym od alkoholu dost"pu do pomocy w profesjonalnych zak!adach lecznictwa odwykowego i $rodowiskach wzajemnej pomocy, ! programy profilaktyczno–edukacyjne w miejscu pracy. Wska"niki osi!gania celu: ! liczba wypadków w pracy spowodowanych nietrze#wo$ci%, ! liczba pracowników nadzoru przeszkolonych w zakresie wczesnego rozpoznawania i interwencji, ! liczba pracowników jednostek podleg!ych resortom centralnym, którzy uczestniczyli w programach profilaktyczno–edukacyjnych, ! ilo$) zak!adów pracy wprowadzaj%cych programy profilaktyczne dla pracowników.

29

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

Do wa$niejszych rodzajów dzia&a' s&u$!cych realizacji tego celu mo$na zaliczy%: ! W 2005 r. inspektorzy pracy kontrolowali przestrzeganie przez pracodawców obowi%zków w zakresie ustalania okoliczno$ci i przyczyn 2.515 wypadków przy pracy, w których poszkodowane zosta!y 3.172 osoby. Odnotowano 73 wypadki $miertelne, ci"&kie i zbiorowe, w których jedn% z ustalonych przyczyn by!o spo&ycie alkoholu. W wypadkach tych poszkodowanych zosta!o 86 osób. Spo&ycie alkoholu stanowi!o 0,8% wszystkich przyczyn wypadków badanych przez inspektorów pracy w 2005 r. (w latach 2003–2004 wynios!o 0,6%). ! W kwietniu 2005 r. Rada Ministrów przyj"!a Krajowy Programu Bezpiecze'stwa Ruchu Drogowego oznaczony akronimem GAMBIT 2005, dostosowany do nowych warunków, zawartych w III Programie Bezpiecze'stwa Ruchu Unii Europejskiej. ! W PKP S.A. pracownicy s!u&by medycyny pracy (lekarze, psychologowie i piel"gniarki) prowadzili szeroko poj"t% o$wiat" zdrowotn%, ze szczególnym uwzgl"dnieniem problematyki alkoholowej, zw!aszcza w aspekcie bezpiecze'stwa komunikacji (dzia!alno$) wychowawcza i informacyjna, zapobieganie negatywnym nast"pstwom nadu&ywania alkoholu i ich usuwania) ! W jednostkach wojskowych wszystkich rodzajów Si! Zbrojnych realizowany by! program profilaktyczny „Korekta”. ! Opracowano i wdro&ono program profilaktyczny „Trze#wy kierowca”, dla kierowców – &o!nierzy zasadniczej s!u&by wojskowej oraz kadry prowadz%cej szkolenia specjalistyczne w wojskowych o$rodkach szkolenia kierowców (W 2005 r. wzi"!o w nich udzia! ponad 500 &o!nierzy). Do szczególnie istotnych zagro$e' i problemów zwi!zanych z realizacj! celu 5 mo$na zaliczy%: ! Niewystarczaj%ce umiej"tno$ci cz"$ci kadry kierowniczej do podejmowania interwencji wobec podw!adnych z problemem alkoholowym oraz motywowania do poszukiwania pomocy w tym zakresie u specjalistów terapii uzale&nie'; ! Brak specjalnych procedur interwencyjno–pomocowych stosowanych wobec pracowników z problemem alkoholowym na terenie zak!adów pracy. 1.3.6. Cel 6. Zmniejszenie udzia#u nietrze!wo"ci w"ród przyczyn narusze& prawa i porz$dku publicznego Metody osi!gania celu: ! zwi"kszenie dost"pno$ci i skuteczno$ci terapii osób uzale&nionych, prowadzonej w zak!adach karnych, ! rozszerzanie zakresu stosowania terapeutycznych zalece' probacyjnych wobec sprawców przest"pstw i wykrocze' zwi%zanych z nadu&ywaniem alkoholu, ! ograniczanie liczby osób w stanie nietrze#wym prowadz%cych pojazdy poprzez przed!u&enie okresu zatrzymania prawa jazdy i wprowadzenie obowi%zku uczestnictwa w specjalnym programie edukacyjnym jako warunku jego odzyskania, ! kontrola przestrzegania przepisów zakazuj%cych sprzeda& i podawanie alkoholu osobom nietrze#wym, ! przygotowywanie programów interwencyjnych dla osób opuszczaj%cych izby wytrze#wie', w szczególno$ci nieletnich. Wska"niki osi!gania celu: ! liczba miejsc w oddzia!ach odwykowych dla skazanych, ! liczba pe!noetatowych pracowników oddzia!ów odwykowych w jednostkach penitencjarnych, ! liczba osób obj"tych terapi% odwykow% w oddzia!ach odwykowych dla skazanych,

30

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

! liczba wypadków komunikacyjnych zwi%zanych z u&ywaniem alkoholu, ! liczba ofiar wypadków komunikacyjnych spowodowanych przez nietrze#wych u&ytkowników dróg, ! liczba zatrzymanych praw jazdy w zwi%zku z prowadzeniem pojazdów pod wp!ywem alkoholu, ! liczba przest"pstw (w wybranych kategoriach) spowodowanych przez nietrze#wych doros!ych i nieletnich, ! liczba osób zatrzymanych w izbach wytrze#wie', w tym nieletnich. Do wa$niejszych rodzajów dzia&a' s&u$!cych realizacji tego celu mo$na zaliczy%: ! W 2005 r. baza terapeutyczna, jak% dysponowa!o wi"ziennictwo wzros!a z 18 do 20 oddzia!ów terapeutycznych dla skazanych uzale&nionych od alkoholu. Utworzono 2 kolejne nowe oddzia!y terapeutyczne, dysponuj%ce !%cznie 62 miejscami zakwaterowania (oznacza to dalszy wzrost liczby miejsc dla skazanych uzale&nionych od alkoholu o 23%). ! W 2005r. we wszystkich, wy&ej wymienionych oddzia!ach obj"to terapi% !%cznie 3.009 pacjentów. ! Na mocy decyzji organów s%dowych w ubieg!ym roku poddano terapii 325 skazanych, tj. o 73 osoby wi"cej ni& w 2004 roku (252 skazanych). ! W 2005 roku odnotowano 4.005 wypadków spowodowanych przez nietrze#wych kieruj%cych (w 2004 roku 3.888). ! W 2005 roku odnotowano 490 zabitych (w 2004 roku 454) oraz 5.609 rannych (w 2004 roku 5.353) w wypadkach spowodowanych przez nietrze#wych kieruj%cych. ! W wyniku podejmowanych w 2005 r. dzia!a' Policjanci odebrali !%cznie 88.559 praw jazdy (w 2004 roku 79.537), z czego za jazd" po spo&yciu alkoholu 65.188 (w 2004 roku 61.051). ! W okresie stycze' – grudzie' 2005 r. Policja odnotowa!a 543.114 podejrzanych sprawców czynów karalnych (w 2004 roku 526.918), w tym nietrze#wi 226.550 – 41,71% wszystkich podejrzanych (w 2004 roku 207.771 – 39,43%). ! W 2005 roku do izb wytrze#wie' w Polsce Policja doprowadzi!a !%cznie 253.847 osób (w 2004 roku 242.025 osób), z czego 1.949 nieletnich (w 2004 roku 2.658). ! 76.985 (w 2004 roku – 68.342) nietrze#wych doprowadzono do policyjnych pomieszcze' dla osób zatrzymanych, w tym 781 nieletnich (w 2004 roku 486). Do miejsc zamieszkania doprowadzono !%cznie 97.917 nietrze#wych(w 2004 roku 87.213). ! W 2005 roku Policja zatrzyma!a 192.210 osób prowadz%cych pojazdy pod wp!ywem alkoholu (87§§1i2 kw oraz 178a §§1i2 kk) to jest o 18.671 wi"cej ni& w 2004 roku (173.539). Do szczególnie istotnych zagro$e' i problemów zwi!zanych z realizacj! celu 6 mo$na zalicza%: ! Wzrastaj%ca liczba przypadków prowadzenia pojazdów przez nietrze#wych kierowców. ! Brak ogólnopolskiego systemu obowi%zkowych zaj") psychokorekcyjnych dla kierowców ukaranych za kierowanie pojazdem w stanie nietrze#wo$ci, ! Nadal zbyt ma!e zaanga&owanie samorz%dów lokalnych w problematyk" przeciwdzia!ania nietrze#wo$ci kierowców

31

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

1.3.7. Cel 7. Zmniejszenie narusze& prawa na rynku alkoholowym Metody osi!gania celu: ! kontrolowanie przestrzegania przepisów prawnych obowi%zuj%cych sprzedawców alkoholu przez administracj" samorz%dow%, ! utworzenie zintegrowanego systemu monitorowania ilo$ci alkoholu na rynku, ! rozszerzenie zakresu interwencji Policji i s!u&b porz%dkowych wobec nielegalnego handlu i !amania przepisów ustawy, ! uszczelnienie granic pa'stwa wobec prób przemytu alkoholu, ! zwi"kszanie skuteczno$ci interwencji wymiaru sprawiedliwo$ci w sprawach naruszania zakazu reklamy alkoholu. Wska"niki osi!gania celu: ! liczba cofni"tych zezwole' na sprzeda& napojów alkoholowych w zwi%zku z naruszeniem warunków sprzeda&y okre$lonych w ustawie, ! ilo$) interwencji Policji i stra&y miejskiej wobec naruszenia warunków sprzeda&y alkoholu, ! liczba przypadków naruszenia przepisów ustawy przez przedsi"biorców, stwierdzona przez Pa'stwow% Inspekcj" Handlow%, ! ilo$) napojów alkoholowych przemycanych przez granic" i zatrzymanych przez S!u&b" Celn%, ! liczba nielegalnych rozlewni alkoholu ujawnionych przez Policj", ! liczba wyroków s%dowych dotycz%cych spraw zwi%zanych z nielegaln% reklam% napojów alkoholowych. Do wa$niejszych rodzajów dzia&a' s&u$!cych realizacji tego celu mo$na zaliczy%: ! Wed!ug danych pochodz%cych z 2.305 gmin w 2005 roku cofni"to 1.703 zezwole' na sprzeda& napojów alkoholowych (w 2004 roku w 2.329 gminach cofni"to 1.331 zezwole'). ! W skali kraju w 2005 roku Policja skierowa!a 30.665 wniosków o ukaranie do s%dów grodzkich za naruszenie art. 431 z dnia 26 pa#dziernika 1982 roku o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!ania alkoholizmowi* (21.409 w 2004 roku). W 3.177 przypadkach nie kierowano wniosków o ukaranie (w 2004 roku w 2.264), w 788 przypadkach udzielono poucze' i ostrze&e' na podstawie art. 41 kw (w 2004 roku w 747). ! W przypadku ujawnienia naruszenia art. 44 cytowanej ustawy**, kierowano wnioski o ukaranie do s%dów – 15 w 2005 r., w 15 za$ przypadkach nie sk!adano takich wniosków, w 7 udzielono poucze' i ostrze&e'. ! Inspekcja Handlowa przeprowadzi!a w 2005 r. kontrole prawid!owo$ci obrotu wyrobami alkoholowymi i tytoniowymi. Obj"to nimi 4.323 placówki detaliczne, 890 placówek gastronomicznych i 207 magazynów hurtowych. Przeprowadzone w 2005 r. kontrole ujawni!y (podobnie jak w latach poprzednich) szereg narusze' wi"kszo$ci zakazów i nakazów wymienionych w ustawie o wychowaniu w trze!wo"ci i
”1. Kto spo%ywa napoje alkoholowe wbrew zakazom okre"lonym w art. 14 ust. 1 i 2a–6 albo nabywa lub spo%ywa napoje alkoholowe w miejscach nielegalnej sprzeda%y, albo spo%ywa napoje alkoholowe przyniesione przez siebie lub inn' osob$ w miejscach wyznaczonych do ich sprzeda%y lub podawania, podlega karze grzywny. 2. Usi#owanie wykroczenia okre"lonego w ust. 1 jest karalne. 3. W razie pope#nienia wykroczenia okre"lonego w ust. 1 mo%na orzec przepadek napojów alkoholowych, chocia%by nie by#y w#asno"ci' sprawcy.„ ** Kto wbrew szczególnemu obowi'zkowi nadzoru dopuszcza do sprzedawania, podawania lub spo%ywania napojów alkoholowych na terenie zak#adu pracy, jak równie% powzi'wszy wiadomo"* o sprzedawaniu, podawaniu lub spo%ywaniu na terenie zak#adu pracy takich napojów nie podejmie prawem przewidzianego post$powania, podlega karze grzywny.
*

32

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

przeciwdzia#aniu alkoholizmowi. Odnotowano dalszy spadek liczby placówek detalicznych i gastronomicznych, w których oferowano napoje alkoholowe bez zezwolenia (1,2% skontrolowanych placówek, w 2004 roku 1,4%). W dalszym ci%gu powa&nym problemem jest jednak !atwo$) z jak% przedsi"biorcy nie posiadaj%cy takich zezwole' mogli zaopatrywa) si" w alkohole w magazynach hurtowych, bowiem ich w!a$ciciele nie zawsze dope!niali obowi%zku sprawdzania czy kupuj%cy posiada! wa&ne zezwolenie. ! Inspekcja Handlowa w ramach przeprowadzonych w 2005 r. kontroli przestrzegania przepisów ustawy nie stwierdzi#a niedozwolonej promocji napojów alkoholowych ( ! W 2005 Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji stwierdzi!a: – w Programie 2 TVP S.A., naruszenie przepisów reguluj%cych dzia!alno$) reklamow% i sponsorska w zakresie napojów alkoholowych poprzez rozpowszechnianie znaku towarowego napoju alkoholowego (wino marki Barcelona); – promocj" napojów alkoholowych w Telewizji GRYF; – 2 przypadki promocji napojów alkoholowych w sieciach telewizji kablowej; – w nagraniu poemisyjnym programu Radia WA–MA Olsztyn, w reklamie dyskoteki oferowano go$ciom m.in. wino. ! S!u&by Celne wszcz"!y 5.087 spraw w których przedmiotem by!y wyroby alkoholowe (7.012 w 2004 roku). Wzros!a jednocze$nie ilo$) ujawnie' przemycanego lub nielegalnie wprowadzanego do obrotu alkoholu, z ok. 51 tys. l. w roku 2004 do ok. 172 tys. l. w roku 2005. Do szczególnie istotnych zagro$e' i problemów zwi!zanych z realizacj! celu 7 mo$na zalicza%: ! Coraz nowsze formy prezentacji reklam napojów alkoholowych w mediach elektronicznych. ! Brak mo&liwo$ci bezpo$redniego oraz szybkiego wp!ywu na emisj" reklam napojów alkoholowych !ami%cych prawo. ! Brak zapisów na temat reklamy oraz innych dzia!a' promocyjnych wykorzystuj%cych nowe technologie – np. Internet. ! Zbyt niska egzekucja prawa w dziedzinie cofania zezwole' na sprzeda& napojów alkoholowych w przypadku !amania warunków otrzymanego zezwolenia. 1.3.8. Cel 8. Promowanie postaw spo#ecznych wa%nych dla profilaktyki i rozwi$zywania problemów alkoholowych Metody osi!gania celu: ! wdra&anie do &ycia spo!ecznego i gospodarczego postaw wspomagaj%cych racjonaln% kontrol" nad obecno$ci% alkoholu w &yciu codziennym, ! budowanie akceptacji spo!ecznej dla niezb"dnych decyzji, które cz"$ciowo ograniczaj% dost"pno$) i zmniejszaj% swobod" konsumpcji alkoholu, ! propagowanie pow$ci%gliwo$ci i samoograniczenia rozmiarów spo&ycia alkoholu jako wzorów post"powania specyficznych dla grup spo!ecznych o wysokim presti&u, ! opracowanie profesjonalnych kampanii edukacyjnych, wykorzystuj%cych $rodki spo!ecznej komunikacji. Wska"niki osi!gania celu: ! zakres i stopie' akceptacji przez opini" publiczn% kampanii edukacyjnych prowadzonych w $rodkach komunikacji spo!ecznej i promuj%cych &ycie w trze#wo$ci oraz metody rozwi%zywania problemów alkoholowych,

33

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

! ilo$) publikacji prasowych, audycji radiowych i telewizyjnych w lokalnych mediach promuj%cych zdrowe i trze#we &ycie, ! liczba gmin realizuj%cych gminne programy profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych, ! ilo$) $rodków finansowych przeznaczanych na realizacj" wojewódzkich i gminnych programów profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych. Do wa$niejszych dzia&a' s&u$!cych realizacji celu 8 w roku 2005 nale$a&y: ! Promowanie w#a"ciwych postaw spo#ecznych wobec alkoholu i polityki alkoholowej nie tylko w$ród ogó!u spo!ecze'stwa, ale tak&e w$ród pewnych $rodowisk i grup zawodowych. W Polsce problemem od lat jest zjawisko sprzeda&y alkoholu osobom nieletnim. W roku 2005 PARPA kontynuowa!a dzia!ania w ramach II edycji spo!ecznej kampanii edukacyjnej „Alkohol – nieletnim dost'p wzbroniony”, której celem by!o zmniejszenie zasi"gu zjawiska sprzeda&y alkoholu nieletnim oraz promowanie zgodnych z prawem postaw. Kampania oprócz dzia!a' medialnych zaowocowa!a wieloma inicjatywami podejmowanymi przez samorz%dy lokalne. W kampani" zaanga&owa!o si" ponad 600 gmin, w których przeprowadzono wiele akcji profilaktycznych i badawczo – interwencyjnych, a tak&e placówki o$wiatowe, Zwi%zek Harcerstwa Polskiego, organizacje pozarz%dowe z terenu ca!ej Polski. Patronat medialny nad kampani% obj"!y dzienniki Gazeta Wyborcza i Super Ekspres, tygodnik Polityka, Program I Polskiego Radia oraz Telewizja Polska S.A. W ramach kampanii uruchomiono tak&e Lini" Nieoboj"tnych 0801 188 288, na któr% mo&na by!o zg!asza) przyk!ady !amania prawa przez sprzedawców. Linia pe!ni!a te& funkcj" konsultacyjno–informacyjn% dla sprzedawców, samorz%dów lokalnych, rodziców nastolatków. Informacje zebrane od dzwoni%cych oraz podejmowane na ich podstawie eksperymenty profilaktyczno–badawcze w gminach, gdzie dosz!o do naruszenia prawa zaowocowa!y wys!aniem sprzedawcom 2893 ,ó!tych Kartek Ostrzegawczych. Uczciwych, post"puj%cych zgodnie z prawem nagrodzono 1872 Certyfikatami Rzetelnego Sprzedawcy. W ramach II edycji spo!ecznej kampanii edukacyjnej „Alkohol – nieletnim dost"p wzbroniony” przeprowadzono badanie, z którego wynika, &e spo!eczna dezaprobata dla sprzedaj%cych alkohol nieletnim wyra#nie wzros!a. Zdecydowane pot"pienie dla sprzeda&y nieletniemu wódki wyrazi!o 86% respondentów (vs. 78% w 2003 r.); podobnie dla sprzeda&y wina – 77% respondentów (vs. 71% w 2003 r.), a piwa 72% (vs. 64% w 2003 r.). ! Kontakty z mediami maj$ce na celu promowanie w#a"ciwych postaw w zakresie kontaktów cz!owieka z alkoholem, dzia!a' profilaktycznych i sposobów rozwi%zywania problemów alkoholowych i obecno$) w/w tematyki w mediach oraz monitoring prasy, radia i telewizji pod tym k%tem. W ci%gu roku pracownicy PARPA oraz cz!onkowie rad i zespo!ów ekspertów dzia!aj%cych przy Agencji wielokrotnie odpowiadali na pytania dziennikarzy, brali udzia! w audycjach radiowych i telewizyjnych po$wi"conych tematyce alkoholowej oraz dzia!alno$ci Agencji. Podejmowane by!y tak&e interwencje wobec mediów, które w sposób niepe!ny b%d# nieprawdziwy informowa!y na ten temat. ! Dofinansowanie specjalistycznych czasopism, których odbiorcami s% osoby zawodowo zajmuj%ce si" rozwi%zywaniem problemów alkoholowych, miesi"czników: „Remedium”, „)wiat problemów”, dwumiesi"czników: „Terapia Uzale%nienia i Wspó#uzale%nienia”, „Niebieska Linia”, „Trze!wymi b$d!cie”, oraz publikacji naukowej „Alkoholizm i Narkomania”. ! Prowadzenie dzia#alno"ci edukacyjnej z wykorzystaniem Internetu, który we wspó!czesnym $wiecie sta! si" powszechnym i najszybszym narz"dziem 34

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

!

!

!

przekazywania informacji i wiedzy. Strony www.parpa.pl oraz www.psychologia.edu.pl dostarcza!y sta!ej i aktualnej informacji o najwa&niejszych dzia!aniach i przedsi"wzi"ciach podejmowanych w obszarze problematyki alkoholowej i przemocy w rodzinie, zmianach zwi%zanych z nowelizacj% ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi i innych kwestiach prawnych oraz dotycz%cych polityki spo!ecznej. Do dnia 31 grudnia 2005 roku zanotowano 1.781.311 odwiedzin portalu. Cz"$ci% dzia!alno$ci edukacyjnej z wykorzystaniem internetu jest tak&e wspieranie serwisu informacyjnego iPZ przeznaczonego dla osób profesjonalnie zajmuj%cych si" problematyk% uzale&nie', psychologi%, psychiatri%. Serwis zawiera najnowsze wiadomo$ci dotycz%ce wyników bada' nad alkoholizmem i innymi uzale&nieniami oraz problemów spo!ecznych zwi%zanych z tym obszarem; przekazuje informacje z zakresu polityki spo!ecznej i najnowszych rozporz%dze' w sprawach psychiatrii i lecznictwa odwykowego oraz bie&%ce informacje dotycz%ce profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych w Polsce i na $wiecie. Do 31 grudnia 2005 roku serwis w sumie zasubskrybowa!y 3924 osoby, w tym 1.195 osób w 2005 roku. Prowadzenie dzia#alno"ci edukacyjnej skierowanej do osób pracuj$cych w samorz$dach m.in.: poprzez zamieszczenie w Poradniku So!tysa – wydawanym przez Wielkopolskie Stowarzyszenie So!tysów – informacji na temat Agencji oraz strategii profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych na szczeblu samorz%dów lokalnych. W roku 2005 powsta!a wersja poradnika przeznaczona do druku w roku 2006. Teksty dotycz%ce dzia!a' profilaktycznych i naprawczych w zakresie problematyki alkoholowej na poziomie lokalnym publikowane w poprzednich wydaniach Poradnika So!tysa cieszy!y si" du&ym zainteresowaniem, zw!aszcza w$ród cz!onków gminnych komisji rozwi%zywania problemów alkoholowych, radnych, burmistrzów, wójtów, so!tysów, cz!onków rad so!eckich i powiatowych. Poradnik So!tysa na rok 2006 wydany zosta! w nak!adzie 50 000 egzemplarzy. Periodyk dociera do wszystkich gmin w Polsce stanowi%c dla odbiorców kompendium wiedzy na temat wielu wa&nych na poziomie samorz%dów lokalnych obszarów zagadnie'. Produkcja materia#ów edukacyjno–informacyjnych w postaci folderów polsko– i angielskoj"zycznych zawieraj%cych informacje na temat dzia!alno$ci Agencji. W informatorze zawarto najwa&niejsze dane o Agencji: cele, podstawy prawne, struktura, realizowane programy, sie) wspó!pracowników oraz najwa&niejsze kampanie edukacyjne. Informator ma na celu przybli&enie wiadomo$ci o dzia!alno$ci PARPA. Skierowany jest do osób zajmuj%cych si" problematyk% rozwi%zywania problemów alkoholowych, pos!ów, senatorów, osób podejmuj%cych decyzje dotycz%ce polityki alkoholowej, a tak&e do osób zainteresowanych tematyk% alkoholow%. Materia!y te prezentowane s% na wszystkich imprezach, konferencjach, naradach organizowanych przez PARPA. Warszawskie Spotkanie Rodzinne – festyn edukacyjny, b"d%cy cz"$ci% obchodów V +wiatowego Dnia FAS. Pod has!em Ci%&a bez alkoholu! w dniu 10 wrze$nia 2005 roku Pa'stwowa Agencja Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych zaprosi!a przysz!e mamy i ich rodziny na Agrykol". Festyn zorganizowany wspólnie z Biurami Polityki Zdrowotnej i Spo!ecznej Urz"du Miasta Sto!ecznego Warszawy by! okazj% do promowania m.in.: abstynencji podczas ci%&y i edukacji na temat P!odowego Zespo!u Alkoholowego (ang. FAS, Fetal Alcohol Syndrome). FAS zaliczany do grupy fizycznych i umys!owych schorze' wrodzonych jest zespo!em uszkodze' organizmu i zwi%zanych z tym zaburze' rozwoju u dzieci matek pij%cych alkohol w czasie ci%&y. Zachowuj%c abstynencj" podczas ci%&y kobieta eliminuje ryzyko pojawienia si" FAS u jej dziecka. W Polsce ok. 1/3 kobiet pije alkohol w czasie ci%&y. Niekiedy s% to ma!e 35

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

!

!

!

ilo$ci, jednak badacze wci%& nie ustalili „bezpiecznej” dawki alkoholu, dozwolonej dla kobiet w ci%&y. Dopóki taka bezpieczna ilo$) nie zostanie okre$lona, kobiety planuj%ce dziecko lub te b"d%ce w ci%&y nie powinny pi) alkoholu w ogóle. Podczas warszawskiego festynu Agencja zorganizowa!a punkt informacyjno–konsultacyjny pod has!em Ci%&a bez alkoholu!, w którym zainteresowani mogli porozmawia) ze specjalistami: ginekologami, pediatrami, psychologami, neurologami, terapeutami oraz rodzicami dzieci z FAS o profilaktyce i diagnozie Alkoholowego Zespo!u P!odowego oraz ofercie specjalistycznej pomocy. Uczestników festynu zaproszono tak&e do udzia!u w grach i zabawach zr"czno$ciowych, warsztatach ceramicznych i koralikowych, w konkursach plastycznych, do zabawy z clownami oraz na przeja&d&ki konne i koncert m!odej mamy – Natalii Kukulskiej. Obchody V +wiatowego Dnia FAS obj"li swym patronatem Minister Zdrowia, Polskie Towarzystwo Ginekologiczne, Naczelna Izba Lekarska. Partnerami organizacyjnymi festynu oprócz Urz"du Miasta Sto!ecznego Warszawy by!y: Instytut Matki i Dziecka, Instytut Pomnik – Centrum Zdrowia Dziecka, Fundacja Rodzi) po Ludzku, Fundacja Daj Szans", O$rodek Dzia!a' Artystycznych dla Dzieci i M!odzie&y Doro&karnia, Centrum Edukacyjno – Kulturalne „*owicka” oraz Polskie Bractwo Kawalerów Gutenberga; Edukacja pacjentów POZ w ramach pilota%owego projektu realizowanego na mocy porozumienia podpisanego w dniu 3.06.2005 roku z firm% IDS International. Od lipca 2005 roku bra!a udzia! w projekcie, którego celem by!o m.in.: dostarczenie pacjentom POZ informacji o skutkach u&ywania i nadu&ywania alkoholu. W ramach tego projektu w 100 lokalizacjach na terenie województwa mazowieckiego, w tym w publicznych i niepublicznych ZOZ–ach, centrach medycznych oraz szpitalach, pojawi!y si" specjalne stojaki z broszurami edukacyjno–informacyjnymi o ró&norodnej tematyce. W ramach edukacji o wp!ywie alkoholu na organizm cz!owieka Agencja wyposa&y!a pilota&owe lokalizacje w materia!y ( m.in.: w zakupione w Wydawnictwie Edukacyjnym PARPA broszury „Alkohol i twoje zdrowie” oraz b"d%ce w!asno$ci% PARPA ulotki „Ci%&a bez alkoholu” ). Raport ko'cowy z pilota&u pokaza!, &e pierwszy z wymienionych materia!ów, czyli ulotka „Alkoholi i twoje zdrowie”, cieszy! si" du&ym zainteresowaniem pacjentów oraz lekarzy. Liczba gmin, które realizuj% gminne programy profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych (2.235 na 2.305gmin, które nades!a!y ankiety PARPA G1) pozostaje na tym samym poziomie co w roku 2004 (2.265 na 2.329 gmin gminy, które nades!a!y ankiety PARPA G1) czyli oko!o 97%. Z informacji otrzymanych za po$rednictwem Regionalnych Izb Obrachunkowych wynika, i& procent wykorzystania $rodków finansowych na realizacj" wojewódzkich i gminnych programów profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych (w odniesieniu do dochodów z tytu!u op!at za korzystanie z zezwole' na sprzeda& napojów alkoholowych) zwi"kszy! si" z 92,4% w 2004 roku do 94,7% w 2005 roku.

Do szczególnie istotnych zagro$e' i problemów zwi!zanych z realizacj! celu 8 mo$na zalicza%: ! Niewystarczaj%ce wsparcie mediów (w porównaniu z ilo$ci% reklam napojów alkoholowych) w promocji zdrowego stylu &ycia. ! Agresywne praktyki marketingowe przemys!u alkoholowego: sponsoring imprez masowych (koncerty, imprezy sportowe, itp.), reklama, promocja napojów alkoholowych. ! Niewystarczaj%ce zainteresowanie i zaanga&owanie osób publicznych i spo!ecznych autorytetów, tak&e instytucjonalnych w promowanie w!a$ciwych postaw zwi%zanych ze sprzeda&% i spo&ywaniem alkoholu. ! Brak wystarczaj%cej wiedzy na temat problematyki alkoholowej, w tym: profilaktyki i sposobów rozwi%zywania problemów alkoholowych w instytucjach, organizacjach i 36

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

!

s!u&bach bezpo$rednio kontaktuj%cych si" z osobami nietrze#wymi lub z problemami alkoholowymi np.: w$ród Policjantów, stra&ników miejskich, pracowników s!u&b komunikacyjnych itp. Brak wystarczaj%cej ilo$ci pracowniczych programów edukacyjnych dotycz%cych problematyki alkoholowej.

1.3.9. Cel 9. Ograniczanie globalnego spo%ycia alkoholu i zmiana struktury jego spo%ycia na rzecz napojów niskoprocentowych Metody osi!gania celu: ! ograniczanie dost"pno$ci poprzez racjonaln% i elastyczn% polityk" fiskaln% zapobiegaj%c% obni&aniu cen alkoholu i preferuj%c% napoje niskoprocentowe. ! ograniczanie dost"pno$ci poprzez kontrol" ilo$ci i usytuowania punktów sprzeda&y. ! edukacja publiczna i $rodowiskowa wspieraj%ca racjonalne i pow$ci%gliwe decyzje dotycz%ce picia alkoholu. Wska"niki osi!gania celu: ! struktura sprzeda&y napojów alkoholowych, ! struktura cen napojów alkoholowych nisko i wysokoprocentowych, ! liczba punktów sprzeda&y napojów alkoholowych, ! liczba mieszka'ców przypadaj%cych na 1 punkt sprzeda&y napojów alkoholowych, ! liczba wydanych zezwole' na sprzeda& napojów alkoholowych, ! wielko$) globalnego spo&ycia z uwzgl"dnieniem specyfiki wybranych populacji, ! cz"stotliwo$) u&ywania alkoholu z uwzgl"dnieniem wielko$ci konsumpcji. ! Wed!ug oficjalnych danych spo&ycie napojów alkoholowych w litrach na jednego mieszka'ca (dane GUS) kszta!towa!o si" nast"puj%co: rok 1999 – 7,04 rok 2000 – 7,07 rok 2001 – 6,58 rok 2002 – 6,93 rok 2003 – 7,86 rok 2004 – 8,28 rok 2005 – 7,97 (spadek o 3,9% w porównaniu z rokiem 2004) Struktura konsumpcji napojów alkoholowych (w odsetkach) na podstawie danych GUS 2001 rok 2002 rok 2003 rok 2004 rok 2005 rok Wyroby spirytusowe 25,8% 24,5% 30,5% 30,2% 31,4% Wino i miody pitne 19,2% 19,4% 17,3% 15,3% 12,9% Piwo 55,0% 56,1% 52,2% 54,5% 55,7%
*Obliczenia PARPA na podstawie danych GUS. Obliczenia zosta#y przeprowadzone z za#o%eniem, %e: wino i miody pitne zawieraj' 12% alkoholu; natomiast piwo zawiera 5,5% alkoholu.

!

! ! !

Wed!ug danych G!ównego Urz"du Statystycznego po oraz trzeci z rz'du nast$pi# spadek cen napojów alkoholowych (o 0,3%w porównaniu z 2004 rokiem). W 2005 roku sprzeda& napojów alkoholowych prowadzona by!a w oko!o 178 tys. punktów sprzeda&y napojów alkoholowych. W 2005 roku Minister Gospodarki wyda! 265 zezwole' (w 2004 roku 308 zezwole') na obrót hurtowy napojami alkoholowymi o zawarto$ci powy&ej 18% alkoholu. W 2005 r. nie cofni"to &adnego zezwolenia, poniewa& nie wyst%pi!y przyczyny do ich cofni"cia.

37

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

Do szczególnie istotnych zagro$e' i problemów zwi!zanych z realizacj! celu 9 mo$na zaliczy%: ! dalszy spadek cen napojów alkoholowych 1.4. *ród#a informacji wykorzystanych w sprawozdaniu Sprawozdanie z realizacji ustawy z dnia 26 pa#dziernika 1982 roku o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku zosta!o opracowane na podstawie materia!ów uzyskanych z: " Ministerstwo Edukacji i Nauki, Instytut Psychiatrii i Neurologii, Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji, G!ówny Urz%d Statystyczny, Ministerstwo Finansów, Komend" G!ówn% Policji, G!ównej Inspekcji Pracy, Inspekcji Handlowej, Ministerstwa Gospodarki, Ministerstwa Pracy i Polityki Spo!ecznej, Ministerstwa Sportu, Ministerstwa Sprawiedliwo$ci, Ministerstwa +rodowiska, Ministerstwa Transportu i Budownictwa, Ministerstwa Obrony Narodowej, Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi, Ministerstwa Spraw Wewn"trznych i Administracji, Polskiego Radia S.A, Rzecznika Praw Dziecka, Rzecznika Praw Obywatelskich, S!u&by Celnej, Urz"du Ochrony Konkurencji i Konsumentów, Zarz%du TVP S.A, urz"dów marsza!kowskich, a tak&e wojewodów i regionalnych izb obrachunkowych, " oraz analiz, bada' (mi"dzy innym: „Wzorce konsumpcji alkoholu w Polsce”. Badanie zosta!o zrealizowane w lecie, czerwiec–lipiec, 2005 r. na ogólnopolskiej losowej próbie adresowej reprezentatywnej dla doros!ych mieszka'ców Polski w wieku 18 lat i wi"cej); ogólnopolskie badanie ESPAD zrealizowane w 2003; Badania Mokotowskie – Pracownia Profilaktyki M!odzie&owej Pro–M Instytutu Psychiatrii i Neurologii; badania: U&ywanie alkoholu i narkotyków przez m!odzie& szkoln% (2005) zrealizowane na zlecenie Krajowego Biura ds. Przeciwdzia!ania Narkomanii).

38

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

Rozdzia# II Diagnoza problemów zwi$zanych z alkoholem i problemami alkoholowymi w Polsce w 2005 roku
W 2005 roku na zlecenie Pa'stwowej Agencji Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych zrealizowano ogólnopolskie badania ankietowe pn.: „Wzorce konsumpcji alkoholu w Polsce”. Badanie zosta!o zrealizowane w lecie (czerwiec–lipiec) 2005 r. na ogólnopolskiej losowej próbie adresowej reprezentatywnej dla doros!ych mieszka'ców Polski (w wieku 18 lat i wi"cej). W badaniu dokonano porówna' z wynikami uzyskanymi w opracowaniach z roku 2002 i 2003.

2.1. Spo%ycie alkoholu przez Polaków w 2005 roku.
Tabela 2.1.1. Spo&ycie alkoholu w litrach na jednego mieszka'ca (wed!ug GUS) Spo&ycie w litrach na jednego mieszka'ca Wyroby Wino i Wino i miody Piwo Piwo w Lata spirytusowe miody pitne w przeliczeniu na (100% alkohol) pitne przeliczeniu na 100% alkohol* * 100% alkohol 1999 2,1 13,6 1,63 60,1 3,31 2000 2,0 12,0 1,44 66,9 3,68 2001 1,7 10,6 1,27 66,5 3,66 2002 1,7 11,2 1,34 70,7 3,89 2003 2,4 11,3 1,36 74,6 4,10 2004 2,5 10,6 1,27 82,0 4,51 2005 2,5 8,6 1,03 80,7 4,44
*

Ca!o$) (100% alkohol) * 7,04 7,12 6,63 6,93 7,86 8,28 7,97

Obliczenia PARPA na podstawie danych GUS. Obliczenia zosta#y przeprowadzone z za#o%eniem, %e: wino i miody pitne zawieraj' 12% alkoholu; natomiast piwo zawiera 5,5% alkoholu. )ród#o: Rocznik Statystyczny RP 2005; Rynek Wewn$trzny 2005 (publikacja elektroniczna GUS)

Tabela 2.1.2. Struktura konsumpcji napojów danych GUS 2000 rok 2001 rok 25,6% Wyroby spirytusowe 28,1% 20,2% 19,2% Wino i miody pitne 51,7% 55,2% Piwo

alkoholowych (w odsetkach) na podstawie 2002 rok 24,5% 19,4% 56,1% 2003 rok 30,5% 17,3% 52,2% 2004 rok 30,2% 15,3% 54,5% 2005 rok 31,4% 12,9% 55,7%

*Obliczenia PARPA na podstawie danych GUS. Obliczenia zosta#y przeprowadzone z za#o%eniem, %e: wino i miody pitne zawieraj' 12% alkoholu; natomiast piwo zawiera 5,5% alkoholu.

Z oficjalnych danych wynika, &e spo&ycia napojów alkoholowych w porównaniu z rokiem 2004 spad!o ogó!em o oko!o 3,7%. Przy czym spo&ycie napojów spirytusowych utrzyma!o si" na tym samym poziomie natomiast spadek zanotowano w kategorii wina i miody pitne (o prawie 19%) oraz piwo (niewielki spadek o 1,6%). Wyniki bada' z 2005 roku pokazuj% jednak, i& nast"puje dalszy wzrost spo&ycia alkoholu: obecne spo&ycie jest o 10% wy&sze ni& w roku 2003 i a& o 30% wy&sze ni& w roku 2002. Do wzrostu ogólnego spo&ycia najbardziej przyczynia si" dynamiczny wzrost konsumpcji napojów spirytusowych – jest ono o 19% wy&sze ni& w roku 2003 i a& 42% wy&sze ni& w roku 2002.

39

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

Zmiany jakie obserwujemy pokazuj% jak dosz!o do wzrostu $redniego spo&ycia napojów spirytusowych. Sta!o si" tak za spraw% zwi"kszenia si" cz"stotliwo$ci picia. +rednie spo&ycie napojów spirytusowych przy jednej okazji w 2005 roku jest niemal identyczne jak w roku 2003 i nieco ni&sze ni& w roku 2002.
Tabela 2.1.3. Cz"stotliwo$) picia (% w$ród konsumentów danego napoju alkoholowego) )rednia liczba Odsetki pij$cych w czasie Odsetki pij$cych w czasie przypadków picia w roku ostatnich 2 dni ostatnich 7 dni 2002 2003 2005 2002 2003 2005 2002 2003 2005 30 37 40 10,3% 18,2% 17,9% 27,2% 33,4% 35,1% Wódka 17 19 7 5,1% 14,9% 0,0% 13,6% 14,9% 11,4% Bimber 16 16 18 5,5% 6,1% 7,1% 14,0% 13,6% 18,5% Wino 16 17 22 4,3% 5,9% 5,4% 12,4% 13,8% 20,8% Wino domowe 72 80 77 35,2% 42,9% 38,9% 63,6% 72,5% 74,1% Piwo

W efekcie zmian w konsumpcji poszczególnych napojów alkoholowych do$) znacznie zmieni!a si" struktura spo&ycia alkoholu. Jeszcze w roku 2002 nieco ponad 50% alkoholu wypijano pod postaci% piwa, a 41% pod postaci% napojów spirytusowych. W 2003 roku udzia! piwa w spo&yciu spad! do 48% a udzia! napojów spirytusowych wzrós! do ponad 43%. To w roku 2005 najwi"cej alkoholu wypijano ju& pod postaci% napojów spirytusowych (47%) a udzia! piwa spad! do poziomu 44,6%. Tabela. 2.1.4. Struktura konsumpcji napojów alkoholowych (w odsetkach) na podstawie bada' ankietowych. 2002 rok 2003 2005 41,0% 43,2% Napoje spirytusowe 46,9% 8,7% 8,7% Wino 8,5% 50,3% 48,1% Piwo 44,6% 2.1.1. Zmiany spo%ycia w"ród konsumentów napojów alkoholowych Stosunkowo niewielkie ilo$ci, nieprzekraczaj%ce 1,2 litra czystego alkoholu rocznie przypada!y w 2005 roku na prawie 43% konsumentów (w 2003 grupa ta liczy!a 44% konsumentów a w 2002 roku – 49%) co oznacza spadek liczby osób ma!o pij%cych o ok. 5% w stosunku do roku 2003 i 12% w stosunku do roku 2002. Znaczne ilo$ci, powy&ej 12 litrów czystego alkoholu, spo&ywa!o w 2005 roku prawie 12% konsumentów alkoholu (w 2003 grupa ta liczy!a 11% konsumentów a w 2002 roku – 8%), w liczba bezwzgl"dnych oznacza to zwi"kszenie si" liczby osób nadmiernie pij%cych o ponad 5% w stosunku do roku 2003 i a& oko!o 45% w stosunku do roku 2002 Wa&nym problemem jest koncentracja spo&ycia alkoholu – w 2002 roku osoby spo&ywaj%ce powy&ej 6 litrów czystego alkoholu rocznie stanowi!y nieca!e 20% konsumentów i przyczynia!y si" do 70% ogólnego spo&ycia alkoholu. W 2003 roku takie osoby stanowi!y 24% konsumentów i spo&ywa!y 75% wolumenu, a w 2005 takie osoby stanowi!y 23% konsumentowi i przyczynia!y si" do 75% ogólnego spo&ycia alkoholu. Oznacza to, %e mniej ni% ¼ konsumentów stoi za konsumpcj$ ¾ ogólnego spo%ycia alkoholu.

40

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

Tabela 2.1.1.1. Konsumenci napojów alkoholowych wg poziomu rocznego spo&ycia w przeliczeniu na stuprocentowy alkohol W"ród konsumentów W"ród wszystkich Odsetek pij$cych napoje alkoholowe Odsetek pij$cych napoje alkoholowe w ilo"ciach rocznie w ilo"ciach rocznie 2002 2003 2005 2002 2003 2005 19,3% 17,1% 18,4% X X X Abstynenci* Do 1,2 l Powy%ej 1,2 do 6 l Powy%ej 6 l do 12 l Powy%ej 12 l 39,6% 25,3% 9,3% 6,5% 36,8% 26,0% 11,1% 9,0% 34,8% 28,2% 9,1% 9,5% 49,1% 31,4% 11,5% 8,0% 44,4% 31,4% 13,4% 10,8% 42,7% 34,5% 11,2% 11,6%

*Odsetek abstynentów obliczony po odrzuceniu braków danych, co do wielko"ci spo%ycia alkoholu.

Odsetek abstynentów w populacji pozostaje na sta!ym poziomie (oko!o 15–16%), przy czym stopniowo jest coraz abstynentów wi"cej w$ród kobiet (23% w 2005, wobec 21% w 2002) a coraz mniej w$ród m"&czyzn (odpowiednio 11% i 8%). Abstynencja jest szczególnie charakterystyczna dla: kobiet, osób najstarszych (ponad 65 lat) – oko!o 40% z nich jest abstynentami, wdów (ponad 40% to abstynentki), mieszkanek wsi, osób z wykszta!ceniem podstawowym, rencistów i emerytów, kobiet b"d%cych robotnikami niewykwalifikowanymi, osób wierz%cych i praktykuj%cych, osób najmniej zarabiaj%cych. Odsetki abstynentów w zasadzie nie zmieni!y si" znacz%co w wymienionych grupach abstynentów ci%gu ostatnich trzech lat. Najni&szymi odsetkami abstynentów charakteryzuj% si" nast"puj%ce grupy spo!eczno– demograficzne: najm!odsi m"&czy#ni (18–29 lat) (zanotowano tu spadek: odsetka abstynentów z 6,4% w 2002 do 3,1% w 2005), kawalerowie (analogiczny spadek z 10,5% do 6,1%) i panny, mieszka'cy najwi"kszych miast, osoby z wykszta!ceniem wy&szym, posiadaj%ce najwy&sze dochody gospodarstwa domowego oraz nie b"d%ce osobami wierz%cymi i praktykuj%cymi.
Tabela 2.1.1.2.Rozpowszechnienie abstynencji (% badanych) Kobieta m'%czyzna 2002 2003 2005 2002 2003 2005 20,9% 20,2% 23,4% 11,4% 9,1% 7,7% Ogó#em Wiek 9,5% 11,4% 9,8% 6,4% 3,8% 3,1% 18–29 lat 10,7% 5,8% 7,6% 6,1% 1,8% 4,3% 30–39 lat 12,2% 5,6% 14,7% 8,5% 5,7% 6,7% 40–49 lat 22,4% 25,9% 25,7% 13,6% 11,4% 10,3% 50–64 lata 48,7% 52,8% 54,5% 29,2% 31,4% 17,4% 65 i wi'cej lat Stan cywilny 16,7% 10,5% 11,5% 10,5% 5,6% 6,1% kawaler/ panna %onaty/ zam'%na/ 14,6% 13,4% 19,3% 10,9% 10,1% 8,3% konkubinat rozwiedziony/ 24,6% 21,7% 20,0% 7,9% 12,2% 6,8% rozwiedziona 38,7% 49,1% 45,6% 21,3% 20,5% 10,0% wdowiec/ wdowa ogó#em 2002 2003 2005 16,3% 14,8% 15,8% 7,9% 7,5% 6,0% 8,5% 3,7% 6,0% 10,3% 5,6% 9,8% 18,4% 19,0% 18,8% 41,2% 44,1% 40,7% 13,0% 7,7% 8,5%

12,7% 11,8% 13,5% 18,1% 16,7% 12,9% 35,3% 45,8% 40,3%

M"&czy#ni $rednio pij% 3,5 razy wi"cej alkoholu, ni& kobiety. W podziale na podgrupy wiekowe: najwi"cej alkoholu pij% osoby najm!odsze (18–29 lat), natomiast najmniej – osoby najstarsze – w wieku 65 lat i wi"cej, którzy spo&ywaj% $rednio cztery razy mniej alkoholu ni& najm!odsi. Charakterystyczne jest gwa!towne 41

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

za!amanie ilo$ci spo&ywanego alkoholu pomi"dzy grup% wiekow% 50–64 lata a grup% najstarsz% (ponad 65 lat). Stopniowo wzrasta spo&ycie alkoholu w miastach powy&ej 50 tys. mieszka'ców, natomiast na obszarach wiejskich utrzymuje si" na sta!ym poziomie. W podziale na dochody gospodarstwa domowego: w 2002 najwi"cej pi!y osoby o najmniejszym (do 500 z!) a tak&e te o najwi"kszym (ponad 3000 z!) dochodzie gospodarstwa domowego, W kolejnych pomiarach (2003 i 2005) mo&na zauwa&y), &e najbiedniejsi pij% co raz wi"cej. Ogólnie najwi"ksze spo&ycie alkoholu charakteryzuje osoby o najmniejszych dochodach gospodarstwa domowego, bezrobotne, stanu wolnego; natomiast najmniejsze spo&ycie wyst"puje w$ród rencistów i emerytów, osób najstarszych i owdowia!ych. Do tzw. grupy ryzyka, czyli osób spo&ywaj%cych rocznie powy&ej 10 litrów czystego alkoholu w przypadku m"&czyzn i 7,5 litra w przypadku kobiet, nale&% zdecydowanie cz"$ciej m"&czy#ni ni& kobiety (przy czym stopniowo wzrasta odsetek m"&czyzn nale&%cych do tej grupy: 25% w 2005 wobec 20% w 2002), ale równie& wzrasta odsetek kobiet (analogicznie 6,1% wobec 4,7%); ponadto do grupy tej cz"$ciej nale&%: osoby w wieku 30–39 lat, rozwiedzione, z wykszta!ceniem podstawowym i zawodowym, bezrobotni oraz uczniowie i studenci (zarówno kobiety, jak m"&czy#ni), rolnicy, robotnicy niewykwalifikowani, osoby, które nie s% wierz%ce i praktykuj%ce, osoby pochodz%ce z rodzin o najwy&szych lub najni&szych dochodach.
Tabela 2.1.1.3. Grupy ryzyka – konsumpcja roczna powy&ej 10 litrów alkoholu w przypadku m"&czyzn i 7,5 litra w przypadku kobiet (% w$ród konsumentów napojów alkoholowych) kobieta m'%czyzna ogó#em 2002 2003 2005 2002 2003 2005 2002 2003 4,7% 6,0% 6,4% 19,8% 25,4% 24,5% 12,1% 15,7% Ogó#em Wiek 5,9% 8,1% 10,2% 21,0% 22,8% 23,3% 13,7% 15,5% 18–29 lat 7,1% 7,3% 7,3% 23,2% 32,6% 30,7% 14,9% 19,8% 30–39 lat 5,0% 10,3% 6,8% 23,6% 26,3% 29,7% 14,6% 17,5% 40–49 lat 3,7% 2,3% 3,3% 17,6% 28,0% 29,4% 10,3% 15,4% 50–64 lata 0,1% 0,0% 2,3% 7,6% 9,5% 0,0% 3,6% 4,6% 65 i wi'cej lat Stan cywilny 9,1% 9,3% 11,1% 21,6% 24,6% 24,5% 16,5% 18,3% kawaler/ panna %onaty/ zam'%na/ 3,6% 5,7% 4,3% 19,0% 25,2% 25,8% 11,3% 15,5% konkubinat rozwiedziony/ 4,2% 11,8% 11,5% 20,1% 37,5% 28,6% 11,4% 21,9% rozwiedziona 3,1% 0,0% 3,7% 16,1% 12,5% 6,7% 6,3% 1,8% wdowiec/ wdowa

2005 15,5% 16,9% 19,4% 18,7% 15,7% 1,1% 17,7% 16,1% 20,0% 4,4%

2.2. Spo%ycie alkoholu przez m#odych ludzi
! ! ! ! ! Napoje alkoholowe s$ najbardziej rozpowszechnion$ substancj$ psychoaktywn$ u%ywan$ przez m#odzie%. Najcz'"ciej spo%ywanym napojem alkoholowym jest piwo. Wraz ze spadkiem liczby abstynentów wzrasta cz'sto"( picia oraz ilo"( jednorazowo wypijanego alkoholu przez m#odzie%. Po dramatycznym wzro"cie spo%ycia alkoholu przez m#odych ludzi w latach 90–tych obecnie obserwujemy zatrzymanie tendencji wzrostowych, szczególnie w grupie ch#opców. Wzrasta spo%ycie w populacji dziewcz$t.

42

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

Badania realizowane w roku 2004 przez Pracowni" Profilaktyki M!odzie&owej Pro–M Instytutu Psychiatrii i Neurologii w Warszawie wykaza!y istotne zmiany zachodz%ce w populacji m!odych ludzi. W badaniach realizowanych od po!owy lat 80–tych uczestniczyli uczniowie III klas gimnazjalnych z warszawskiego Mokotowa. Po raz pierwszy od rozpocz"cia bada' obserwowane jest zmniejszenie si" wska#ników zachowa' ryzykownych m.in. wska#niki picia alkoholu (w tym znacz%co piwa). Mo&e to wynika) ze zmiany w sytuacji spo!ecznej – po reformie systemu edukacji – 15–latki ucz%ce si" w I klasach szkó! $rednich obecnie znajduj% si" w gimnazjach, ale w po!%czeniu z wynikami bada' ESPAD wskazuje na pewne zatrzymanie negatywnych zmian zachodz%cych przede wszystkim w latach 90–tych. Na ile mechanizm ten zostanie utrzymany zale&y równie& od kontynuacji dzia!a' profilaktycznych ukierunkowanych na m!odzie& oraz dzia!a' lokalnych ograniczaj%cych dost"pno$) napojów alkoholowych. Rys. U&ywanie substancji psychoaktywnych w grupie 15–latków – badania mokotowskie
60 50 40 30 20 10 0 51,7 32,7 25,2 2,9 1988 29,5 7,2 1992 51 33,3 13,9 1996 52,6 32,5 17,5 49,5 alkohol - ost. 30 dni 26,5 17,3 narkotyki - ost. rok papierosy - ost. rok

%

2000

2004

Bardzo istotn% zmian% zaobserwowan% w badaniach roku 2004 jest zwi"kszaj%ca si" grupa dziewcz%t si"gaj%ca po alkohol i to w du&ych ilo$ciach. Wyniki te traktowane s% jako kontynuacja przemian obyczajowych obserwowanych od po!owy lat 90 lecz po raz pierwszy w Polsce dosz!o do: ! wyrównania si" wyników populacji ch!opców i dziewcz%t we wska#nikach upijania si" i u&ywania narkotyków ! dziewcz"ta „przegoni!y” ch!opców w piciu alkoholu i paleniu tytoniu Rys. picie alkoholu i upijanie si" wg p!ci – badania mokotowskie 2004
70 60 50 % 40 30 20 10 0 1988 1992 1996 2000 2004 38 28 26,9 14,6 26,3 15,1 21 18,8 58 46 55 47,2 53,1 51,8 53,9 45,3 Dziewcz'ta - ost. 30 dni Ch#pocy - ost. 30 dni Dziewcz'ta - upijanie Ch#opcy - upijanie

Na jesieni 2005 roku na zlecenie Krajowego Biura ds. Przeciwdzia!ania Narkomanii na próbie ogólnopolskiej zrealizowane zosta!y badania w oparciu o ankiet" wykorzystywan% w badaniach ESPAD (badania ankietowe w ramach Europejskiego Programu Bada' Szkolnych na Temat Alkoholu i Innych Narkotyków). Badania obj"!y uczniów trzecich klas 43

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

szkó! gimnazjalnych oraz drugich klas szkó! ponadpodstawowych (grupa 15/16–latków oraz 17/18–latków). Poniewa& badania te zrealizowane zosta!y w innym okresie ni& badania ESPAD realizowane w latach 1995–2003, obj"!y one m!odzie& o pó! roku m!odsz%. Pomimo tego i& wyników tych bada' nie mo&na porównywa) nale&y zwróci) uwag" na kierunek zmian, który rysuje si" przy interpretacji najnowszych wyników. Wszystkie wska!niki dotycz$ce spo%ycia substancji psychoaktywnych wykazuj$ tendencje malej$c$. Wyniki tych bada& potwierdzaj$ wi'c zatrzymanie si' tendencji wzrostowych zwi$zanych z u%ywaniem alkoholu. Tabela 2.2.1 Badania ESPAD – Picie napojów alkoholowych wg p!ci Ch!opcy poziom klasy TAK 2005/2003r. Kiedykolwiek w &yciu 88,4 (93,7) Trzecie klasy W czasie 12 miesi"cy przed 77,5 (87,5) gimnazjum badaniem W czasie 30 dni przed badaniem 48,6 (71,5) Kiedykolwiek w &yciu 94,4 (96,6) Drugie klasy W czasie 12 miesi"cy przed szkó! 88,9 (94,2) badaniem pogimnazjalnych W czasie 30 dni przed badaniem 72,9 (84,6) Tabela 2.2.2. Badania ESPAD – Przekraczanie progu nietrze#wo$ci wg p!ci Ch!opcy poziom klasy Tak 2005/2003 Kiedykolwiek w &yciu 51,2 (68,2) Trzecie klasy W czasie 12 miesi"cy przed 38,0 (58,3) gimnazjum badaniem W czasie 30 dni przed badaniem 16,6 (38,1) Kiedykolwiek w &yciu 77,5 (84) Drugie klasy W czasie 12 miesi"cy przed szkó! 66,1 (73,9) badaniem pogimnazjalnych W czasie 30 dni przed badaniem 35,5 (47,7) Dziewcz"ta TAK 2005/2003r. 82,1 (91,4) 71,0 (82,5) 41,4 (60,3) 92,2 (96,9) 86,6 (92,6) 64,9 (73,2) Dziewcz"ta Tak 2005/2003 45,7 (50,9) 34,7 (39,2) 14,1 (20,8) 65,0 (71) 50,7 (54) 22,0 (26,5)

Nawet sporadyczne picie alkoholu przez m!odych ludzi jest cz"st% przyczyn% pogorszenia si" wyników w szkole, konfliktów z rodzicami czy przyjació!mi, mo&e te& doprowadzi) do wyst%pienia ró&nego rodzaju szkód i zachowa' ryzykownych (na podstawie bada' ESPAD 2003), m.in.: ! co 8 pi"tnastolatek (13,0%) oraz co 13 pi"tnastolatka uczestniczyli w k!ótni lub sprzeczce z powodu alkoholu; ! 13,2% 15–letnich ch!opców oraz ponad 20% siedemnastolatków bra!o udzia! w bójce w zwi%zku z alkoholem i mia!o zniszczone rzeczy lub ubrania (12,3%); ! 12,6% ch!opców oraz 6,3% dziewcz%t przyznaje, i& w zwi%zku z piciem alkoholu mia!o problemy z rodzicami. W przypadku 17–latków przyznaje si" do tego co pi%ty m!ody cz!owiek; ! co dziesi%ty 17–latek przyznaje, i& z powodu picia alkoholu mia! wypadek lub dozna! uszkodze' cia!a (11,3%);

44

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

!

niemal 6% 17–letnich dziewcz%t z powodu picia alkoholu mia!o niechciane stosunki seksualne.

W przypadku m!odych ludzi pij%cych du&e ilo$ci alkoholu, mamy do czynienia z nasileniem obszaru strat. Dodatkowo ci m!odzi ludzie wchodz% w ryzyko uzale&nienia, co w znacz%cy sposób doprowadzi) mo&e do ich patologizacji, a w efekcie wykluczenia spo!ecznego. Dane uzyskane z Wydzia!u Prasowego Komendy G!ównej Policji wskazuj%, i& spada liczba nieletnich podejrzanych o pope!nienie przest"pstwa. Alkohol pozostaje jednak jednym z wa&nych czynników wp!ywaj%cych na pope!nianie wykrocze' i przest"pstw. Nietrze#wo$) stwierdzono w przypadku: ! 50% doros!ych i 18% nieletnich sprawców zabójstw; ! 40% doros!ych i 14% nieletnich sprawców gwa!tów; ! 35% doros!ych i 5% nieletnich sprawców kradzie&y i rozbojów. W roku 2005 do izb wytrze#wie' i policyjnych pomieszcze' dla zatrzymanych Policja doprowadzi!a 2 750 nieletnich. Porównuj%c wyniki bada' polskich nastolatków z wynikami innych krajów europejskich (ESPAD 2003) wynika i& pod wzgl"dem wi"kszo$ci wska#ników polska m!odzie& lokuje si" w drugiej dziesi%tce. Jedynie pod wzgl'dem rozpowszechniania cz'stego picia piwa polskie dziewcz'ta znalaz#y si' w pierwszej trójce, a ch#opcy w pierwszej pi$tce w"ród 35 krajów uczestnicz$cych w badaniu. ESPAD 2003 – wybrane wyniki odnosz%ce si" do u&ywania alkoholu w$ród ch!opców i dziewcz%t urodzonych w 1987 roku (w procentach) na podstawie: www.espad.org raport europejski 2.2.1. Badania studentów W roku 2005 na zlecenie Krajowego Biura ds. Narkomanii zrealizowane zosta!y ogólnopolskie badania populacji studentów. Wyniki bada' wskazuj% m.in. i&: ! wi"kszo$) badanych postrzega!a siebie jako pij%cych ma!o (58%) lub umiarkowanie (32%); ! odsetek konsumentów alkoholu wyniós! oko!o 94%; ! obserwuje si" wyrównywanie odsetków kobiet i m"&czyzn przyznaj%cych si" do spo&ywania alkoholu, m"&czy#ni spo&ywaj% jednak wi"ksze ilo$ci alkoholu jednorazowo; ! w czasie ostatniego miesi$ca przed badaniem, alkoholu nadu%ywa#o prawie 50% studentów, w tym 39% kobiet oraz 61% m'%czyzn; ! najcz"$ciej spo&ywanym przez studentów alkoholem jest piwo; ! najcz"stszym negatywnym skutkiem spo&ywania alkoholu przez respondentów by! kac. Inne cz"sto wskazywane konsekwencji to zrobienie czego$, czego si" pó#niej &a!owa!o, brak $wiadomo$ci, gdzie si" by!o i co robi!o, k!ótnia z przyjació!mi oraz do$wiadczenia seksualne, których obecnie si" &a!uje lub uwa&a za niew!a$ciwe. ! Studenci w znacznej cz"$ci stykali si" z przekazem profilaktycznym – 85,8% badanych przekazywano w szkole $redniej informacje na temat $rodków odurzaj%cych i konsekwencji ich u&ywania W mniejszym odsetku badani raportowali rozmowy o $rodkach odurzaj%cych i konsekwencjach ich u&ywania z rodzicami b%d# opiekunami (60,4%). ! Badani w wi"kszo$ci uwa&aj%, &e uczelnie powinny anga&owa) si" w kampanie informacyjne na temat $rodków odurzaj%cych i konsekwencji ich u&ywania. Uwa&a tak 86% respondentów, z tego 51,5% – zdecydowanie.

45

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

!

!

Akceptacj" wi"kszo$ci badanych zyska!a idea zorganizowania na terenie uczelni punktów, w których udzielano by informacji i pomocy osobom maj%cym problem ze $rodkami odurzaj%cymi. Poparcia dla takiej idei udzieli!o 79,8% badanych, z tego 42,7% – zdecydowanie. Zdecydowana wi'kszo"( respondentów nie zaobserwowa#a na swojej uczelni aktywno"ci profilaktycznej – 79,4% badanych nie zetkn'#o si' na uczelni z jak$kolwiek akcj$ zwi$zan$ z zapobieganiem u%ywaniu "rodków odurzaj$cych.

Dla porównania wyniki bada' ogólnopolskich realizowanych na zlecenie PARPA (2000) oraz powtarzanych lokalnie przy okazji realizowanych dzia!a' profilaktycznych na Akademii Medycznej w Warszawie oraz Szkole Wy&szej Psychologii Spo!ecznej w Warszawie. Rys. Badania studentów – nadu&ywanie alkoholu (3 drinki lub wi"cej u kobiet i 4 drinki lub wi"cej u m"&czyzn) w ci%gu ostatnich dwóch tygodni.

2.3. Zagro%enia zdrowia zwi$zane z alkoholem
2.3.1. Zgony z powodu zaburze& zwi$zanych z alkoholem Liczba zgonów z powodu zaburze' psychicznych zwi%zanych z u&ywaniem alkoholu, w latach 90 – tych wykazywa!y du&% zmienno$), która od roku 1995 zacz"!a wykazywa) tendencj" spadkow%. W roku 1999 zanotowano ich blisko 1,5 tys., natomiast w 2003 roku 1289. Na pocz%tku obecnej dekady obserwuje si" ich stabilizacj" na wysokim poziomie 3,2 – 3,5 zgonu na 100 tysi"cy. Jednak jest to wyra#nie mniej ni& w po!owie lat dziewi")dziesi%tych ale ci%gle blisko dwa razy wi"cej ni& w latach osiemdziesi%tych. 2.3.2. Spo%ywanie alkoholu przez kobiety w ci$%y Alkohol spo&ywany przez kobiet" w ci%&y wp!ywa na rozwój p!odu. *o&ysko chroni%ce dziecko przed szkodliwym wp!ywem wielu czynników toksycznych i zarazków nie stanowi przeszkody dla drobnych cz%stek alkoholu etylowego – po ok. 20 min. po spo&yciu alkoholu przez matk" st"&enie alkoholu we krwi jest u obojga identyczne. Alkohol mo&e wywo!a) u p!odu wiele niekorzystnych, d!ugotrwa!ych zmian, od znacznych anomalii morfologicznych i niedorozwoju umys!owego po subtelne zaburzenia poznawcze, a tak&e zaburzenia zachowania. Najpowa&niejszym uszkodzeniem p!odu zwi%zanym ze spo&ywaniem alkoholu przez ci"&arn% matk" jest P#odowy Zespó# Alkoholowy (PZA, ang. Fetal Alcohol Syndrome, FAS). Rozpoznaje si" go wtedy, gdy u dziecka wyst%pi% nast"puj%ce objawy: – opó#nienie wzrostu w okresie przed/poporodowym i/lub zmniejszenie obwodu g!owy, – uszkodzenie o$rodkowego uk!adu nerwowego, objawiaj%ce si" takimi zaburzeniami neurologicznymi, jak opó#nienie rozwoju, zaburzenia zachowania, obni&enie sprawno$ci intelektualnej i deformacja czaszki lub mózgu,

46

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

charakterystyczny wygl%d twarzy z ma!ymi szparami powiekowymi spowodowanymi dodatkowym fa!dem w k%ciku oka, cienk% górn% warg%, p!ask%, $rodkow% cz"$ci% twarzy, wyg!adzon% rynienk% podnosow%. Kryteria dodatkowe to: zaburzenia snu, deficyt uwagi, zaw"&one pole widzenia, zmniejszona wra&liwo$) na ha!as i stymulacj", zwi"kszona aktywno$), zmienne odruchy motoryczne, nadmierna reaktywno$) na stres, opó#niony rozwój mowy, problemy w uczeniu si". Inne nieprawid!owo$ci fizyczne opisywane w FAS to zaburzenia wzroku, s!uchu, rytmu pracy serca, wady serca, nieprawid!owo$ci budowy ko'czyn w tym deformacja stawów oraz wady uk!adu moczowego. W USA co roku rodzi si" 5.000 dzieci z FAS, we Francji – 1 000. FAS wyst"puje we wszystkich grupach rasowych i ekonomicznych, jest trzeci% w kolejno$ci przyczyn% wad rozwojowych. Oprócz FAS specjali$ci wyró&niaj% jeszcze inne zwi%zane z dzia!aniem alkoholu na p!ód uszkodzenia – s% one mniej widoczne ze wzgl"du na ich mniejszy stopie' nasilenia a cz"stotliwo$) ich wyst"powania jest w sumie prawdopodobnie ok. 10–krotnie wy&sza ni& FAS. S% to ARBD i FAE (Alcohol Related Birth Defect i Fetal Alcohol Effect). Wyniki ogólnopolskich bada' ankietowych przeprowadzone przez PBS wskazuj%, &e w$ród kobiet najwy&sze spo&ycie alkoholu notowane jest w przedziale wiekowym 18–29 lat. Cz"sto$) spo&ywania alkoholu przez kobiety ci"&arne szacowana jest na poziomie 14 – 22,5%. Nieznany jest zasi"g wyst"powania FAS w Polsce. Zespó! ten rzadko jest rozpoznawany z uwagi na brak odpowiedniego przygotowania grup zawodowych zajmuj%cych si" opiek% nad matk% i dzieckiem (m.in. wyniki bada' w!asnych IMiD).

2.4. Problemy i zagro%enia %ycia rodzinnego zwi$zane z nietrze!wo"ci$
W Polsce co najmniej dwa miliony osób doros!ych i oko!o dwa i pó! miliona dzieci* &yje w rodzinach alkoholowych, tj. takich w których co najmniej jedna osoba pije w sposób szkodliwy dla niej samej i dla cz!onków rodziny. Problemy zwi%zane z alkoholem ma nie tylko ten, kto pije, ale te& osoby, które pozostaj% w bliskiej wi"zi z osob% uzale&nion% (wspó!uzale&nieni). Liczb" osób nadmiernie u&ywaj%cych alkoholu szacuje si" na oko!o 2,5 miliona, w tym 700–800 tys. to osoby uzale&nione**, które wymagaj% leczenia. Dzieci wychowuj%ce si" w rodzinach z problemem alkoholowym cz"sto wymagaj% specjalistycznej terapii z powodu zaburze' przystosowania i problemów psychologicznych. Skutki &ycia w rodzinie z problemem alkoholowym trwaj% tak&e w &yciu doros!ym. U doros!ych rozpoznawany jest syndrom z!ego przystosowania DDA (Doros!e Dziecko Alkoholika). Klinicy$ci oceniaj%, &e populacja Doros!ych Dzieci Alkoholików mo&e liczy) nawet kilka milionów Polaków. Jednym z najcz"stszych zagro&e' &ycia rodzinnego zwi%zanym z nietrze#wo$ci% jest przemoc w rodzinie. Zgodnie z ustaw% z dnia 29 kwietnia 2005 roku o przeciwdzia!aniu przemocy w rodzinie definiowana jest jako: jednorazowe albo powtarzaj$ce si' umy"lne dzia#anie lub zaniechanie naruszaj$ce prawa lub dobra osobiste (osób najbli%szych, lub innych osób wspólnie zamieszkuj$cych lub gospodaruj$cych) w szczególno"ci nara%aj$ca te osoby na niebezpiecze&stwo utraty %ycia, zdrowia, naruszaj$ce ich godno"(, nietykalno"( cielesn$, wolno"( w tym seksualn$, powoduj$ce szkody na ich zdrowiu fizycznym lub psychicznym, a tak%e wywo#uj$ce cierpienia i krzywdy moralne u osób dotkni'tych przemoc$ (art. 2 pkt.2) Wyniki bada' przeprowadzonych przez CBOS w ci%gu ostatnich dwunastu lat pokazuj%, &e prawie nie zmieni! si" odsetek kobiet znaj%cych inne kobiety, które podczas konfliktów ma!&e'skich s% bite przez m"&a. Wykres poni&ej pokazuje deklaracje respondentek

47

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

Kobiety, które znaj# osobi$cie lub z widzenia kobiety bite przez m%"a
60%

51%
50%

41%
40%

42%

41%

30%

20% 10%

0%

1993

1996

2002

2005

% kobiet, które znaj# osobi$cie lub z widzenia kobiety bite przez m%"a

Co ósma kobieta i co jedenasty m"&czyzna przyznaj%, &e co najmniej raz zostali uderzeni przez partnera w czasie „rodzinnej awantury”(CBOS’ 2003). W 2005 % wska#niki te wynosi!y odpowiednio: w przypadku kobiet –15%, w przypadku m"&czyzn – 9%. Podobny wska#nik wyst"puje w badaniach przeprowadzonych przez Pracowni" Sopock%. Wynika z nich, &e 14% badanych stwierdza, i% w ich rodzinach w ci$gu ostatniego roku przed badaniem dochodzi#o do przemocy. Jedn% z g!ównych przyczyn zaburze' &ycia rodzinnego jest nadu&ywanie alkoholu przez cz!onków rodziny. Wed!ug CBOS (2002r) w niemal co pi%tej polskiej rodzinie (18%) dochodzi do konfliktów z powodu nadu%ywania alkoholu. W lutym 2005 roku (CBOS) 8% badanych akcentowa!o, &e przyczyn% konfliktów i nieporozumie' w ich rodzinach jest nadu&ywanie alkoholu przez domowników. Zwykle respondenci mówili o nadu&ywaniu alkoholu i alkoholizmie innych domowników, rzadko o swoim. Wska#nik ten znajduje si" na pi%tym miejscu pod wzgl"dem ilo$ci wskaza' (na 17 mo&liwych). Badania przeprowadzone przez Instytut Psychologii Zdrowia Polskiego Towarzystwa Psychologicznego w 2001 roku w$ród &o!nierzy s!u&by zasadniczej pt. „Alkohol i inne substancje psychoaktywne – ,o!nierze 2001” pokazuj%, &e prawie 35% badanej populacji doznawa!o przemocy w swoim domu rodzinnym. W jednej czwartej przypadków przemoc ta mia!a zwi%zek z alkoholem. Instytut Psychologii Zdrowia prowadzi! równie& badania nt. rozmiarów spo&ycia alkoholu i innych substancji psychoaktywnych w$ród studentów Akademii Medycznej i Szko!y Wy&szej Psychologii Spo!ecznej. W$ród wielu pyta' zadawane s% równie& takie, które dotycz% sytuacji domowej studentów w kontek$cie zjawiska przemocy (patrz tabela).

48

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

Tabela 2.4.1. Procent odpowiedzi twierdz%cych uczestników badania: pytanie A.M. SWPS A. M. 2002 r. 2002 r. 2003 I rok I i III rok I i II rok studiów studiów studiów Czy w twojej rodzinie w zwi%zku z alkoholem zdarza!y si" przykre sytuacje, o 29% 31% 27% których trudno Ci b"dzie zapomnie)? Czy w twojej rodzinie dochodzi!o do 33% 44% 33% przemocy fizycznej? Czy sytuacje te mia!y zwi%zek z alkoholem? 17% 19% 23% Czy w twojej rodzinie dochodzi!o do 43% 55% 47% przemocy psychicznej? Czy sytuacje te mia!y zwi%zek z alkoholem? 12% 16% 13% Czy by!e$ bezpo$redni% ofiar% lub/i 40% 50% 38% $wiadkiem przemocy
)ród#o: Badania Studentów Akademii Medycznej i Szko#y Wy%szej Psychologii Spo#ecznej

SWPS A.M. 2004 2004 I rok I rok studiów studiów 33% 40% 16% 54% 14% 50% 22% 32% 24% 44% 17% 39%

Na podstawie przeprowadzonych w 2003 roku na zlecenie Pa'stwowej Agencji Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych przez IPZ bada' na grupie kuratorów pracuj%cych z m!odzie&% przebywaj%c% w o$rodkach kuratorskich mo&na stwierdzi), &e zdaniem dwóch trzecich kuratorów co najmniej 70% m!odzie&y, z któr% pracuj% pochodzi z rodziny alkoholowej. Co czwarty badany kurator twierdzi!, &e 20% ich podopiecznych to ofiary przemocy w rodzinie, a ponad po!owa (52%) szacowa!a, &e problem przemocy w domowej dotyczy co najmniej 25% nieletnich. Polacy zapytani o poczucie zagro&enia bied% i postrzeganie rozmiarów ubóstwa w kraju, stwierdzaj% jedn% z barier utrudniaj%cych wydostanie si" z biedy jest alkoholizm. Zajmuje on czwarte miejsce pod wzgl"dem liczby wskaza' (CBOS’ kwiecie' 2004). Faktem jest, &e na przestrzeni ostatnich lat wska#nik ten sukcesywnie maleje (z 39% w 1999r do 31% w 2004 r.) W badaniach przeprowadzonych w 2003 roku przez IPZ nt. „Strategii radzenia sobie ze stresem u kobiet wspó!uzale&nionych” stwierdzono, &e prawie 78% badanej populacji doznawa!o w przesz!o$ci przemocy fizycznej ze strony uzale&nionego od alkoholu m"&a, a przemocy psychicznej doznawa!o 63% respondentek. W czasie kiedy korzysta!y z terapii zmniejszy!a si" liczba aktów przemocy wobec nich – w przypadku przemocy fizycznej spadek do 51% a w przypadku przemocy psychicznej – do 41%. Z ww. bada' wy!ania si" portret ofiary przemocy – osoby o nasilonych problemach interpersonalnych, l"kowej, niepewnej siebie, o niskim poczuciu w!asnej warto$ci oraz zale&nej od innych. W 2005 roku pracownicy ogólnopolskiego telefonu interwencyjno–informacyjnego (0801–120–002, 022/666–00–60) prowadzonego przez Ogólnopolskie Pogotowie dla Ofiar Przemocy w Rodzinie „Niebieska Linia” przeprowadzili prawie 12 tys. rozmów. W oko!o 60% zg!aszanych przypadków, przemoc domowa mia!a zwi%zek z alkoholem. Z danych Komendy G!ównej Policji wynika, &e w 2005 roku Policja przeprowadzi!a prawie 609 tys. interwencji, z tego 96,7 tys. dotyczy!o przemocy w rodzinie. Ponad 156,7 tys. osób zosta!o zarejestrowanych przez Policj" jako ofiary (w tym ponad 55 tys. to nieletni), a ponad 97,1 tys. – jako sprawcy, z których 74,6 tys. to osoby, które w chwili pope!nienia czyny by!y pod wp!ywem alkoholu*. Ponad 40 tysi"cy nietrze#wych sprawców przemocy zosta!o przywiezionych do Izb Wytrze#wie' i policyjnych pomieszcze' dla zatrzymanych do wytrze#wienia.

49

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

Sprawcy przemocy w rodzinie pod wp!ywem alkoholu 80000 75000 70000 65000 60000 55000 50000 45000 40000 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 48459 58664 56056 64064 60884 70203 74633

)ród#o: Komenda G#ówna Policji

Podczas interwencji w sprawach przemocy w rodzinie policjanci pos!uguj% si" procedur% „Niebieskie Karty”, która u!atwia im rozpoznanie zjawiska przemocy, podj"cie dzia!a' wobec ofiar i sprawców oraz sprzyja wspó!pracy s!u&b. Ta sama procedura funkcjonuje w pomocy spo!ecznej. Z informacji Ministerstwa Pracy i Polityki Spo!ecznej wynika, &e w 2005 roku pracownicy socjalni przeprowadzili ponad 18,6 tys. interwencji z wykorzystaniem procedury „Niebieskie Karty”. W tym samym okresie ze wzgl"du na trudn% sytuacj" &yciow% spowodowan% uzale&nieniem od alkoholu lub innymi problemami spowodowanymi alkoholem udzielili pomocy ponad 166 tys. rodzin. Z danych Ministerstwa Sprawiedliwo$ci wynika, &e w 2005 roku do s%dów wp!yn"!o 36.809 spraw o zastosowanie obowi%zku poddania si" leczeniu odwykowemu, z których 33.818 zako'czono. Za przest"pstwo zn"cania (art. 207 kk) skazano ogó!em 17.014 osób, w tym 15.877 osób na kar" pozbawienia wolno$ci. Wobec 14.272 skazanych s%dy kar" t" warunkowo zawiesi!y. Z kolei z informacji dotycz%cych dzia!a' jednostek prokuratury wynika, &e odnotowanych zosta!o 22.652 przest"pstw o fizyczne i psychiczne zn"canie si" nad osob% najbli&sz% lub pozostaj%c% w sta!ym lub przemijaj%cym stosunku zale&no$ci od sprawcy, z czego prokuratorzy skierowali do s%du 21.843 akty oskar&enia. Nale&y pami"ta), &e przemoc w rodzinie wi%&e si" z l"kiem ofiar i $wiadków przed ujawnianiem takich przypadków. W zwi%zku z powy&szym ww. dane nie w pe!ni odzwierciedlaj% rzeczywist% skal" zjawiska. Warto równie& zwróci) uwag" na opinie Polaków nt. bicia dzieci (raport TSN OBOP– luty 2005). 7% badanych przyzna!o, &e w swoim $rodowisku cz"sto spotyka si" z dotkliwym biciem dzieci, a 20% spotyka si" z karceniem dzieci przy pomocy klapsów, ci%gni"cia za uszy itp. Jednocze$nie 86% Polaków jest zdania, &e pa'stwo powinno zajmowa) si" przeciwdzia!aniem przemocy wobec dzieci, ale 35% respondentów jest przekonanych, i& takie dzia!ania nie spowoduj% ograniczenia bicia dzieci przez rodziców.

50

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

2.5. Percepcja problemów spo#ecznych
Badania z 2005 roku („Wzorce konsumpcji alkoholu w Polsce”) zrealizowane na zlecenie PARPA pokaza!y i& najwa&niejszymi problemami spo!ecznymi zarówno na poziomie kraju jak i na poziomie lokalnym s% wci%&, w opinii badanych, bezrobocie oraz spadek stopy &yciowej. Jednak bior%c pod uwag" badania przeprowadzone w ci%gu kilku ostatnich lat, ocena wa&no$ci tych problemów stopniowo spada. Na kolejnym miejscach hierarchii wa&no$ci znajduj% si" przemoc i agresja na ulicach (wy&ej oceniana na poziomie kraju ni& na poziomie lokalnym) oraz dwa alkoholowe problemy poddane pod ocen" badanym: alkoholizm i picie przez m!odzie&. W ocenie problemów w skali kraju nie zmieni!o si" znaczenie problemu alkoholizmu (52% wskaza' „bardzo wa&ne” w 2005 roku jak i 2002 roku), natomiast wzros!o znaczenie problemu picia alkoholu przez m!odzie& (58% vs. 55%), z!ego stanu zdrowia spo!ecze'stwa (52% vs. 47%) oraz przemocy w rodzinie (49% vs. 45%). W skali lokalnej znacznie wzrasta problem picia alkoholu przez m!odzie& (obecnie 46%, wobec 43% w 2002 i 2003) oraz nieznacznie wa&no$) problemu alkoholizmu (43% w roku 2005 z poziomu 41% w 2002 i 2003 roku). Tabela 2.5.1. Ocena wa&no$ci ró&nych problemów spo!ecznych na poziomie kraju Bardzo )rednio Ma#o Nie– Trudno Wa%ne wa%ne wa%ne wa%ne wa%ne powiedzie( 10,3% 2,9% 0,8% 1,9% Przest'pczo"( 2002 49,3% 34,9% gospodarcza 9,9% 1,8% 0,6% 2,1% 2005 51,8% 33,9% 10,0% 2,7% 0,5% 1,2% Przest'pczo"( 2002 45,0% 40,7% pospolita 7,6% 1,7% 0,2% 1,9% 2005 45,5% 43,1% 11,1% 2,7% 1,2% 1,1% 2002 51,2% 32,8% Narkomania 9,3% 3,3% 0,6% 1,0% 2005 51,9% 34,0% 16,2% 2,7% 0,6% 0,6% Zanieczyszczenie 2002 35,4% 44,5% "rodowiska 17,0% 3,5% 0,5% 1,1% 2005 35,8% 42,0% 2002 51,8% 34,0% 9,9% 3,0% 0,7% 0,6% Alkoholizm 2005 52,1% 35,5% 9,0% 2,0% 0,6% 0,7% 21,7% 5,5% 1,2% 2,3% 2002 28,5% 40,7% Kryzys moralny 16,9% 6,4% 1,1% 2,8% 2005 32,2% 40,6% 11,2% 2,1% 0,4% 1,0% Z#y stan zdrowia 2002 46,5% 38,7% spo#ecze&stwa 9,7% 1,8% 0,2% 0,6% 2005 51,6% 36,0% 5,5% 1,0% 0,2% 0,7% Spadek stopy 2002 65,6% 27,0% %yciowej 5,1% 0,1% 0,1% 0,7% 2005 63,4% 30,6% 11,1% 2,4% 0,5% 1,3% Sytuacja 2002 42,9% 41,8% mieszkaniowa 14,7% 2,1% 0,3% 1,1% 2005 41,6% 40,2% 2002 45,3% 38,5% 10,7% 3,1% 0,8% 1,8% Przemoc w rodzinie 2005 49,4% 36,0% 10,1% 2,7% 0,5% 1,3% 5,1% 0,7% 0,3% 0,6% Przemoc i agresja 2002 61,2% 32,2% na ulicach 6,3% 0,7% 0,4% 0,5% 2005 61,2% 30,9% 2002 54,7% 34,0% Picie przez 8,1% 1,8% 0,6% 0,8% m#odzie% 2005 58,0% 33,6% 6,1% 1,2% 0,4% 0,7% 0,9% 0,2% 0,1% 0,2% 2002 87,6% 10,9% Bezrobocie 1,4% 0,2% – 0,2% 2005 82,1% 16,0% 15,3% 5,9% 2,3% 3,2% 2002 37,3% 36,0% AIDS 15,9% 4,0% 1,0% 3,9% 2005 40,2% 35,0%

51

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

2.5.2. Najwa&niejszy problem spo!eczny w Polsce w ocenie badanych (% respondentów)
L.p. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. Problem spo#eczny Bezrobocie Przest"pczo$) gospodarcza Spadek stopy &yciowej Narkomania Alkoholizm Z!y stan zdrowia spo!ecze'stwa Przemoc i agresja na ulicach Przest"pczo$) pospolita Przemoc w rodzinie Kryzys moralny Picie przez m#odzie% Sytuacja mieszkaniowa Zanieczyszczenie $rodowiska AIDS Inne problemy1 2002 44,60% 12,40% 8,50% 6,00% 5,80% 3,80% 5,00% 4,70% 2,50% 1,50% 1,70% 1,80% 0,80% 0,70% 0,20% 2005 35,60% 15,10% 8,20% 7,30% 7,10% 5,70% 5,60% 4,50% 3,60% 2,90% 1,90% 1,40% 0,70% 0,60% –

1

Kategoria „Inne problemy” nie pojawi#a si$ w 2005 roku

2.5.3. Ocena wa&no$ci ró&nych problemów spo!ecznych w skali lokalnej
Przest'pczo"( gospodarcza Przest'pczo"( pospolita Narkomania Zanieczyszczenie "rodowiska Alkoholizm Kryzys moralny Z#y stan zdrowia spo#ecze&stwa Spadek stopy %yciowej Sytuacja mieszkaniowa 2002 2005 2002 2005 2002 2005 2002 2005 2002 2005 2002 2005 2002 2005 2002 2005 2002 2005 2002 2005 2002 2005 2002 2005 2002 2005 2002 2005 Bardzo wa%ne 22,3% 22,2% 25,2% 28,7% 26,0% 26,8% 22,7% 24,9% 40,7% 43,0% 21,1% 21,7% 36,0% 38,3% 61,3% 56,8% 32,3% 32,7% 27,9% 30,9% 39,2% 40,2% 43,0% 46,1% 81,3% 74,8% 19,1% 20,0% Wa%ne 29,5% 29,9% 38,4% 37,2% 28,9% 30,0% 36,6% 34,6% 36,9% 38,2% 37,7% 38,2% 39,1% 42,5% 27,5% 33,1% 38,2% 37,5% 37,8% 36,0% 30,8% 32,4% 35,5% 36,4% 13,5% 20,3% 26,1% 28,0% )rednio wa%ne 20,3% 23,2% 18,2% 20,6% 16,5% 21,7% 22,9% 22,6% 15,7% 13,1% 24,8% 25,2% 17,7% 14,4% 7,2% 7,6% 17,2% 19,5% 18,8% 18,7% 15,0% 14,8% 14,5% 12,0% 2,7% 3,6% 17,5% 22,1% Ma#o wa%ne 14,5% 13,9% 11,4% 8,3% 14,1% 11,2% 12,6% 13,3% 4,4% 3,5% 10,3 8,4% 4,4% 3,0% 2,1% 1,7% 7,7% 6,6% 9,5% 7,1% 9,1% 8,5% 4,1% 3,4% 1,1% 0,9% 15,2% 12,6% Nie– wa%ne 6,8% 6,4% 2,9% 2,5% 9,7% 5,8% 3,4% 3,2% 0,8% 0,5% 2,4% 2,4% 0,7% 0,4% 0,5% 0,1% 2,4% 2,1% 1,9% 1,7% 3,7% 2,7% 1,1% 1,1% 0,3% 0,1% 13,4% 8,0% Trudno powiedzie( 6,6% 4,5% 3,8% 2,6% 4,8% 4,6% 1,9% 1,4% 1,5% 1,6% 3,7% 4,1% 2,0% 1,4% 1,3% 0,6% 2,1% 1,5% 4,1% 5,5% 2,2% 1,4% 1,9% 1,1% 1,1% 0,3% 8,7% 9,3%

Przemoc w rodzinie
Przemoc i agresja na ulicach Picie przez m#odzie% Bezrobocie AIDS

52

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

2.5.4. Najwa&niejszy problem spo!eczny w skali lokalnej w ocenie badanych (% respondentów) L.p. Problem spo#eczny 2002 2005 1. Bezrobocie 53,10% 44,00% 2. Spadek stopy &yciowej 9,50% 11,00% 3. Alkoholizm 7,40% 9,50% 4. Przemoc i agresja na ulicach 4,10% 5,40% 5. Przest"pczo$) pospolita 3,40% 4,70% 6. Picie przez m#odzie% 2,40% 4,70% 7. Z!y stan zdrowia spo!ecze'stwa 3,80% 4,60% 8. Narkomania 3,90% 4,10% 9. Przest"pczo$) gospodarcza 5,50% 4,00% 10. Sytuacja mieszkaniowa 1,90% 2,30% 11. Zanieczyszczenie $rodowiska 1,70% 2,00% 12. Kryzys moralny 1,30% 1,70% 13. Przemoc w rodzinie 1,70% 1,60% 14. AIDS 0,20% 0,40% 15. Inne problemy1 0,20% –
1

Kategoria „Inne problemy” nie pojawi#a si$ w 2005 roku

2.6. Postawy wobec alkoholu1
Inicjacja alkoholowa: ilo$) osób rozpoczynaj%cych picie alkoholu przed osiemnastym rokiem &ycia nie zwi"kszy!a si" w ci%gu ostatnich trzech lat i pozostaje na poziomie ok. 40%. Ale ta stabilizacja wynika g!ównie z lekkiego spadku odsetka wczesnej inicjacji alkoholowej u m"&czyzn (52% w 2005 wobec 55% w 2002) oraz podobnej wielko$ci wzrostu w przypadku kobiet (28% w 2005 wobec 25% w 2002). Ogólnie bior%c m!odsi badani cz"$ciej przyznawali si" do rozpocz"cia spo&ywania alkoholu przed osiemnastym rokiem &ycia. M"&czy#ni znacznie cz"$ciej ni& kobiety odbywali wczesn% inicjacj" alkoholow%. W$ród najm!odszych m"&czyzn (18–29 lat) dwie trzecie (67% w 2002 oraz 2005 roku) odby!o wczesn% inicjacj" alkoholow%, w$ród najm!odszych kobiet te proporcje wynosi!y (48% w 2002 roku oraz 58% w 2005 roku). Osoby wychowuj%ce si" w mie$cie cz"$ciej deklarowa!y wczesn% inicjacj" alkoholow% ni& osoby wychowuj%ce si" na wsi. Wczesna inicjacja alkoholowa cz"sto wyst"puje u osób nadu&ywaj%cych alkoholu (osób pij%cych powy&ej 12 l alkoholu rocznie).

1

Rozdzia# opracowany na podstawie bada&: „Wzorce konsumpcji alkoholu w Polsce”. zrealizowanych przez PBS na zlecenie PARPA w 2005 roku.

53

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

Tabela 2.6.1. Inicjacja picia napojów alkoholowych przed osiemnastym rokiem &ycia wg p!ci (% badanych) Rok % badanych 25,00% 2002 Kobiety 21,90% 2003 2005 27,80% 54,90% 2002 M'%czy!ni 2003 46,10% 2005 52,00% 40,00% 2002 2003 Ogó#em 33,40% 2005 39,40% Kobiet, w$ród, których wyst%pi! najwi"kszy wzrost odsetka kobiet przechodz%cych wczesn% inicjacj" alkoholow% to przede wszystkim: kobiety m!odsze od 50 lat, mieszkanki miast oraz kobiety, które obecnie spo&ywaj% ponad 12 l. alkoholu rocznie. Dopuszczalno"( inicjacji przed osiemnastym rokiem %ycia: 17% populacji uwa&a, &e nale&y dopu$ci) mo&liwo$) inicjacji picia alkoholu przed 18 rokiem &ycia. Odsetek ten nie zmieni! si" od 3 lat. Osoby m!odsze cz"$ciej opowiada!y si" za dopuszczeniem do wczesnej inicjacji alkoholowej. Mo&e to mie) zwi%zek z cz"stszym wyst"powaniem wcze$niejszej inicjacji w$ród tych osób. Osoby wychowuj%ce si" na wsi, wierz%ce i praktykuj%ce oraz osoby, które nie przesz!y wczesnej inicjacji s% rzadziej sk!onne dopuszcza) do wczesnej inicjacji. Osoby spo&ywaj%ce wi"cej alkoholu (pow. 6 l rocznie) s% bardziej sk!onne do dopuszczenia do wczesnej inicjacji. Najmniej sk!onn% do dopuszczenia do wczesnej inicjacji alkoholowej grup% s% abstynenci. Tabela 2.6.2. Dopuszczalno$) inicjacji picia alkoholu przed osiemnastym rokiem &ycia (% badanych) Rok % badanych 12,30% 2002 kobieta 14,50% 2005 20,90% 2002 m'%czyzna 20,10% 2005 16,50% 2002 ogó#em 17,20% 2005 Zakupy alkoholu z nielegalnych !róde#: pomi"dzy 2002 i 2005 rokiem nast%pi! wzrost (8,3% w 2005 wobec 6,4% w 2002 roku) liczby osób deklaruj%cych, &e przynajmniej raz w ci%gu ostatnich 12 miesi"cy kupi!y alkohol z nielegalnych #róde!. Natomiast spad!a $rednia ilo$) kupowanych butelek przy jednej okazji: piwo (z 4,82 na 4,20), wino (z 3,14 na 1,13) oraz wódki (z 2,85 na 1,54).

54

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

Tabela 2.6.3. Zakupy napojów alkoholowych na nielegalnym rynku w czasie ostatnich 12 miesi"cy przed badaniem (% badanych dokonuj%cych zakupów i $rednie ilo$ci kupowane jednorazowo) Co najmniej raz na Chocia% raz w )rednia ilo"( tydzie& w czasie czasie ostatnich kupowanych butelek ostatnich 12 miesi'cy 12 miesi'cy przy jednej okazji 1,7% 4,3% 4,82 2002 Piwo 2,6% 6,0% 4,20 2005 0,5% 2,5% 3,14 2002 Wino 0,5% 2,7% 1,13 2005 0,3% 4,8% 2,85 2002 Wódka 0,6% 5,8% 1,54 2005 Cz"$ciej nielegalny alkohol kupowali m"&czy#ni, osoby z przedzia!u wiekowego 18– 49 lat, osoby z wykszta!ceniem zawodowym, bezrobotni, pracuj%cy na szeregowym stanowisku, robotnicy, osoby niewierz%ce lub niepraktykuj%ce, cz!onkowie gospodarstw z dochodem poni&ej 500 z!., ludzie oceniaj%cy swoje dochody jako niewystarczaj%ce, oraz osoby pij%ce wi"cej ni& 6 l. alkoholu rocznie. Wzrost cz"stotliwo$ci deklarowanych zakupów alkoholu w ci%gu ostatnich trzech lat nast%pi! w$ród: m"&czyzn, osób w wieku powy&ej 39 lat, osób b"d%cych w zwi%zku, osób rozwiedzionych, mieszka'ców wsi, pracuj%cych, bezrobotnych, rolników, robotników, osób wychowanych na wsi, wierz%cych i praktykuj%cych, cz!onków gospodarstw z dochodem do 1000 z!. oraz w$ród ludzi oceniaj%cych swoje dochody jako niewystarczaj%ce. Wykszta!cenie oraz ilo$) spo&ywanego rocznie alkoholu nie ró&nicowa!y ilo$ci osób deklaruj%cych zakup nielegalnego alkoholu. Stosunek do idei kontroli nad dystrybucj$ alkoholu: pomi"dzy 2002 a 2005 rokiem poparcie dla postulatu sprawowania specjalnej kontroli przez pa'stwo nad sprzeda&% alkoholu wzros!o z 60% do 74%. W obydwu badaniach bardziej sk!onne do popierania tego postulatu by!y kobiety oraz osoby w wieku powy&ej 64 lat, mieszka'cy wsi, renci$ci oraz emeryci, gospodynie domowe, osoby wychowane na wsi oraz osoby pij%ce ma!e ilo$ci alkoholu (do 1,2 l rocznie). Natomiast najwi"kszy wzrost poparcia dla idei kontroli nad dystrybucj% alkoholu wyst%pi! w$ród: osób b"d%cych w zwi%zku, mieszka'ców $rednich miast, osób z wykszta!ceniem wy&szym, rencistów i emerytów, osób pracuj%cych na samodzielnych stanowiskach, osób wychowanych w mie$cie, osób posiadaj%cych dzieci oraz cz!onków gospodarstw z dochodami wy&szymi ni& 2000 z!. Tabela 2.6.4. Stosunek do idei kontroli nad dystrybucj% alkoholu 2002 Napoje alkoholowe nie mog% by) traktowane jak wszystkie inne towary a handel nimi powinien by) specjalnie kontrolowany przez pa'stwo. Napoje alkoholowe nale&y traktowa) tak jak ka&dy inny towar, zatem handel nimi nie powinien by) obj"ty &adn% specjaln% kontrol%. Trudno powiedzie) 59,8% 29,2% 11,0% 2005 74,2% 20,7% 5,2%

Postulaty dotycz$ce liczby punktów sprzeda%y alkoholu: ankietowani raczej nie s% sk!onni do zmiany ilo$ci punktów sprzeda&y alkoholu: liczba osób pragn%cych zachowa) liczb" punktów niezmienion% waha si" pomi"dzy 62% (dla punktów sprzeda&y wódki), a 64– 66% (dla punktów sprzeda&y piwa). Pozosta!e osoby postuluj%, aby zmniejszy) liczb" punktów sprzeda&y (od 24% dla punktów dla sprzeda&y piwa do 27–30% dla sprzeda&y wódki), ni& aby j% zwi"kszy) (od 1% dla wódki do 2–3% dla piwa). Pomi"dzy 2002 a 2005 55

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

rokiem nie nast%pi!a &adna systematyczna zmiana postaw wobec ilo$ci punktów sprzeda&y alkoholu w$ród badanych. Tabela 2.6.5. Postulaty dotycz%ce liczby punktów sprzeda&y piwa, wina i wódki pozostawi) zwi"kszy) zmniejszy) trudno pow. tak jak jest 3,0% 64,3% 23,8% 8,9% 2002 Liczb" punktów sprzeda&y piwa nale&y... 2,3% 66,1% 24,6% 7,0% 2005 Liczb" punktów sprzeda&y wina nale&y... Liczb" punktów sprzeda&y wódka nale&y... 2002 2005 2002 2005 1,6% 1,1% 1,1% 1,0% 63,8% 64,0% 62,4% 61,5% 25,3% 26,8% 27,1% 29,8% 9,3% 8,2% 9,5% 7,7%

Ocena szkodliwo"ci wybranych zachowa&: podobne proporcje badanych uznaj% za bardzo ryzykowne dla zdrowia palenie jednej lub wi"cej paczek papierosów dziennie (79% w 2002 oraz 87% w 2005 roku) oraz wypijanie cztery lub pi") drinków prawie codziennie (86% w 2002 oraz 88% w 2005 roku). Wypijanie jednego lub dwóch drinków prawie codziennie zosta!o uznane za wielce ryzykowne dla zdrowia przez ponad po!ow" badanych (55% w 2002 oraz 60% w 2005 roku). Wypijanie pi"ciu lub wi"cej drinków raz lub dwa razy w tygodniu zosta!o uznane za wielce ryzykowne dla zdrowia jedynie przez 51% badanych w 2002 roku oraz 53% w 2005 roku. Palenie papierosów od czasu do czasu jest uznawane za wielce ryzykowne tylko przez 22% badanych w 2002 oraz 38% w 2005 roku. Tabela 2.6.6. Ocena szkodliwo$ci wybranych zachowa' Nie ma Ma#e Umiarkowa– Du%e Nie Wybrane zachowania Rok ryzyka ryzyko ne ryzyko ryzyko wiem 5,9% 36,5% 34,0% 21,4% 2,1% 2002 Pal% papierosy od czasu do czasu 5,4% 22,4% 30,8% 38,2% 3,2% 2005 Pal% jedn% lub wi"cej 0,5% 3,9% 14,9% 79,0% 1,7% 2002 paczek papierosów 0,3% 1,4% 9,7% 86,9% 1,6% 2005 dziennie Wypijaj% jeden lub dwa 1,6% 12,1% 29,1% 2002 54,8% 2,3% "drinki" prawie 1,0% 27,3% 2005 9,0% 59,5% 3,2% codziennie Wypijaj% cztery lub pi")" 2002 0,2% 9,9% 85,7% 1,6% 2,6% drinków" prawie 0,3% 8,5% 87,9% 2,1% 2005 1,2% codziennie Wypijaj% pi") lub wi"cej 31,5% 51,4% 2,8% 2002 1,4% 12,9% "drinków" 1 raz lub 2 razy w ci%gu ka&dego 31,4% 53,2% 3,4% 2005 2,7% 9,2% weekendu Pomi"dzy 2002 a 2005 rokiem nast%pi! wzrost liczby respondentów uznaj%cych trzy typy zachowa' za ryzykowne dla zdrowia: palenie papierosów od czasu do czasu (z 21% w 2002 do 38% w 2005 roku), palenie jednej lub wi"cej paczek papierosów dziennie (z 79% w 2002 do 87% w 2005 roku) oraz wypijanie jednego lub dwóch drinków prawie codziennie (z 55% w 2002 do 60% w 2005 roku). Nale&y zwróci) uwag" na fakt, &e badani zacz"li

56

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

postrzega) jako bardziej ryzykowne dla zdrowia palenie papierosów, a z zachowa' alkoholowych jedynie codzienne spo&ywanie alkoholu uznane zosta!o obecnie jako bardziej niebezpieczne dla zdrowia ni& w badaniu przed trzema laty.. Mo&na zaryzykowa) tez", &e palenie papierosów w ci%gu ostatnich trzech lat przesta!o by) akceptowane przez wi"kszo$) spo!ecze'stwa, natomiast dosy) cz"ste spo&ywanie alkoholu ci%gle jest „dopuszczalne” w opinii badanych. Jazda samochodem po spo%yciu alkoholu: trzy czwarte badanych (74%) uwa&a, &e m"&czyzna wa&%cy 80 kg po wypiciu pó! litra piwa nie mo&e zgodnie z polskim prawem prowadzi) samochodu. 13% badanych uznaje, &e w takim przypadku taki m"&czyzna móg!by prowadzi) samochód zgodnie z polskim prawem. Pozosta!e 13% nie ma w tej sprawie zdania. Tabela 2.6.7. Opinia na temat tego, czy w godzin" po wypiciu jednej pó!litrowej butelki piwa o mocy ok. 5% m"&czyzna wa&%cy ok. 80 kg móg!by zgodnie z polskim prawem prowadzi) samochód (w$ród wszystkich badanych) Tak Nie Nie wiem ogó#em 13,2% 74,2% 12,6% Poziom spo%ycia alkoholu badanych 4,0% 76,3% 19,7% abstynenci 8,6% 76,5% 14,9% do 1,2 l 18,9% 76,1% 5,0% Powy%ej 1,2 do 6 l 26,8% 65,7% 7,4% Powy%ej 6 do 12 l 25,0% 65,4% 9,6% Powy%ej 12 l

2.7. Problemy i zagro%enia zwi$zane z piciem alkoholu1
Sytuacje takiej jak picie alkoholu przez nastolatków, bieda lub nieszcz"$cie rodziny spowodowane przez spo&ywanie alkoholu, sprzeda& alkoholu osobom niepe!noletnim oraz nielegalne kupowanie lub sprzedawanie alkoholu s% dostrzegane przez badanych. Przy czym przede wszystkim zauwa&alne s% dwie pierwsze z wymienionych sytuacji (odpowiednio ok. 70% i ok. 50%). Up!yw trzech lat nie spowodowa! &adnych zmian w postrzeganiu tych problemów. Natomiast podejmowanie interwencji w tych sytuacjach jest zdecydowanie rzadsze i nie zmienia si" w czasie. Najcz"$ciej (oko!o 20%) próba interwencji by!a podejmowana w przypadku biedy spowodowanej alkoholizmem.

1

Rozdzia# opracowany na podstawie bada&: „Wzorce konsumpcji alkoholu w Polsce”. zrealizowanych przez PBS na zlecenie PARPA w 2005 roku.

57

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

Tabela 2.7.1. Spo!eczna widoczno$) wybranych przejawów patologii zwi%zanej z alkoholem i próby podj"cia interwencji 2002 2005 Widzia#(a) Pan(i) bied', nieszcz'"cie jakiej" rodziny, spowodowane pija&stwem tak 50,50% 51,50% nie 44,80% 45,60% nie pami"tam 4,8% 2,9% Widzia#(a) Pan(i) bied', nieszcz'"cie jakiej" rodziny, spowodowane pija&stwem – próba interwencji tak 25,8% 20,5% nie 72,7% 77,5% nie pami"tam 1,50% 2,00% Widzia#(a) Pan(i) pij$cych nastolatków tak 70,60% 71,80% nie 27,80% 27,30% nie pami"tam 1,6% 0,9% Widzia#(a) Pan(i) pij$cych nastolatków – próba interwencji tak 10,30% 11,00% nie 88,90% 88,10% nie pami"tam 0,80% 0,90% By#(a) Pan(i) "wiadkiem sprzeda%y alkoholu niepe#noletnim tak 24,70% 23,10% nie 71,1% 74,6% nie pami"tam 4,2% 2,3% By#(a) Pan(i) "wiadkiem sprzeda%y alkoholu niepe#noletnim – próba interwencji tak 12,30% 13,70% nie 86,80% 84,30% nie pami"tam 0,90% 2,00% By#(a) Pan(i) "wiadkiem nielegalnego kupowania, sprzedawania alkoholu tak 16,1% 13,5% nie 81,2% 85,0% nie pami"tam 2,7% 1,5% By#(a) Pan(i) "wiadkiem nielegalnego kupowania, sprzedawania alkoholu – próba interwencji tak 5,20% 6,60% nie 94,00% 92,90% nie pami"tam 0,80% 0,50% Osobiste negatywne do$wiadczenia badanych zwi%zane z alkoholem s% znacznie rzadziej zg!aszane ni& deklaracje o dostrzeganiu tego typu zjawisk. Najcz"$ciej (oko!o 20%, przy nieznacznym wzro$cie mi"dzy 2002 a 2005) by!a mowa o przykrych sytuacjach w rodzinie badanego maj%cych zwi%zek z piciem alkoholu.

58

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

Tabela 2.7.2. Przykre sytuacje (kiedykolwiek) w rodzinie badanego maj%ce zwi%zek z piciem alkoholu Tak Nie Nie pami'tam 18,8% 77,5% 3,7% 2002 Ogó#em 2005 21,6% 74,5% 3,8% Do$wiadczenia zwi%zane z piciem alkoholu w warunkach szczególnego ryzyka (wykonywanie pracy i prowadzenie samochodu lub pojazdu mechanicznego) nie s% obce badanym. Zdecydowanie rzadziej przyznawali si" do takich zachowa' (1%–maszyna rolnicza, 3–4%–samochód, 7%–rower), ni& byli ich $wiadkami (32%–rower, 25%–samochód, 6%– maszyna rolnicza). Tabela 2.7.3. Kierowanie przez badanego samochodem lub innym pojazdem mechanicznym w czasie ostatnich 12 miesi"cy pod wp!ywem alkoholu (% w$ród badanych prowadz%cych samochód lub inny pojazd mechaniczny przynajmniej raz w czasie ostatnich 12 miesi"cy) Odpowied! 2002 2005 4,3% 2,9% tak 95,4% 96,3% nie 0,4% 0,8% nie pami'tam Tabela 2.7.4. Kierowanie przez badanego pod wp!ywem alkoholu (% w$ród prowadz%cych przynajmniej raz w czasie ostatnich 12 miesi"cy ni&ej wymienione pojazdy): Pojazd Tak Nie Nie wiem traktorem lub inn$ maszyn$ rolnicz$ w 1,2% 97,5% 1,2% czasie ostatnich 12 miesi'cy 6,6% rowerem 93,1% 0,4% Tabela 2.7.5. Bycie $wiadkiem w czasie ostatnich 12 miesi"cy sytuacji kierowania samochodem lub innym pojazdem mechanicznym przez osob" b"d%c% pod wp!ywem alkoholu Tak Nie Nie wiem 26,0% 72,2% 1,8% 2002 ogó#em 2005 24,7% 73,8% 1,5% Tabela 2.7.6. Bycie $wiadkiem w czasie ostatnich 12 miesi"cy pod wp!ywem alkoholu: Pojazd Tak Nie Nie wiem 5,7% traktorem lub inn$ maszyn$ rolnicz$ 92,9% 1,4% rowerem 32,4% 65,5% 2,0% Do prowadzenia samochodu pod wp!ywem alkoholu cz"$ciej przyznaj% si" m"&czy#ni ni& kobiety (w obu tych grupach i w pozosta!ych: w$ród osób, które cho) raz w ci%gu ostatnich 12 miesi"cy prowadzi!y samochód). Przy czym pomi"dzy 2002 a 2005 w$ród m"&czyzn nast%pi! spadek: 6%"3%. Najcz"$ciej pod wp!ywem alkoholu prowadz% samochód m!odzi m"&czy#ni, osoby z wykszta!ceniem zawodowym, bezrobotni m"&czy#ni (wzrost mi"dzy 2002 a 2005). Dla spo%ywania alkoholu w miejscu pracy: niewielki spadek odsetka $wiadków (20%"16%) oraz maj%cych takie do$wiadczenia (10%"7%).

59

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

Tabela 2.7.7. Spo&ywanie przez badanego alkoholu w miejscu pracy lub podczas wykonywania pracy w ci%gu ostatnich 12 miesi"cy 2002 2005 9,6% 7,4% Tak 88,9% 92,2% Nie 1,5% 0,4% nie pami'tam, trudno powiedzie( Tabela 2.7.8. Bycie $wiadkiem w czasie ostatnich 12 miesi"cy spo&ywania alkoholu przez osob" wykonuj%c% prac" lub b"d%c% miejscu pracy Tak Nie Nie wiem 19,5% 77,8% 2,7% 2002 Ogó#em 2005 16,0% 81,1% 3,0% Do picia alkoholu w miejscu pracy cz"$ciej przyznaj% si" m"&czy#ni (13% w 2002 roku"11% w 2005) ni& kobiety (8%"6%) (w obu tych grupach i w pozosta!ych: w$ród osób, które cho) raz w ci%gu ostatnich 12 miesi"cy pi!y alkohol i pracowa!y). Poza tym alkohol w pracy pij%: osoby z wy&szym wykszta!ceniem (16%"12%), a szczególnie m"&czy#ni z wykszta!ceniem wy&szym: (23%"13%), ludzie zamieszkuj%cy w gospodarstwach domowych o najwi"kszym dochodzie gospodarstwa domowego (w$ród kobiet: 17%"9%, w$ród m"&czyzn: 22%"15%, w$ród ogó!u: 20%"13%) oraz osoby wypijaj%ce najwi"cej alkoholu w ci%gu roku (te& spadki w$ród kobiet, m"&czyzn i w ogóle mi"dzy 2002 a 2005 z oko!o 20% do ok. 10%).

60

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

Tabela 2.7.8. Opinie i postawy dotycz%ce spo&ywania alkoholu zdecydo raczej raczej wanie tak nie tak W mojej miejscowo$ci w!adze s% 2002 3,5% 19,0% 40,1% zainteresowane ograniczeniem 2005 6,4% 19,2% 35,1% spo&ycia alkoholu Gdyby kto$ z moich bliskich mia! problemy z alkoholem wiedzia!bym gdzie szuka) pomocy W ostatnich latach wzros!a skuteczno$) leczenia osób uzale&nionych od alkoholu Kogo$, kto ci%gle jest pijany powinno si" kara) Picie jest jedn% z g!ównych przyczyn, z powodu których ludzie robi% to, czego nie powinni Wypicie z kim$, to sposób na okazanie przyja#ni Pijany, to odra&aj%cy widok Alkoholik, który przesta! pi) zas!uguje na wiele szacunku Je$li kto$ pije i nie zapewnia $rodków do &ycia &onie i dzieciom, miejscowa spo!eczno$) powinna im pomoc Kto$, kto jest alkoholikiem wywar! wp!yw na moje &ycie Uzale&nienie od alkoholu jest niewyleczalne, nie warto zatem podejmowa) leczenia 2002 2005 2002 2005 2002 2005 2002 2005 2002 2005 2002 2005 2002 2005 2002 2005 2002 2005 2002 2005 23,1% 25,5% 8,2% 8,6% 11,0% 10,9% 47,4% 54,4% 3,2% 3,6% 49,2% 55,5% 53,7% 53,4% 24,1% 24,8% 7,9% 10,4% 5,4% 3,4% 47,8% 39,4% 34,3% 24,8% 20,6% 22,3% 41,8% 34,8% 21,3% 19,7% 36,8% 31,4% 36,3% 35,0% 49,0% 48,9% 8,9% 9,7% 7,4% 7,2% 16,8% 19,5% 24,2% 21,7% 41,3% 37,2% 4,6% 5,2% 38,5% 35,9% 7,5% 8,0% 3,6% 5,2% 10,9% 9,8% 28,2% 23,8% 25,7% 20,3%

zdecydo wanie nie 13,3% 12,3% 4,6% 6,8% 6,3% 5,9% 15,9% 17,9% 1,0% 1,3% 29,4% 33,0% 1,2% 1,5% 0,6% 1,6% 3,9% 5,1% 50,3% 52,2% 52,6% 60,2%

nie wiem 24,1% 27,0% 7,8% 8,9% 27,1% (–) 39,0% (+) 11,2% 11,7% 5,1% 4,3% 7,6% 7,9% 5,3% 3,6% 5,8% 4,9% 12,1% 11,5% 4,8% 4,0% 9,0% 8,9%

61

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

62

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

Rozdzia# III Polskie lecznictwo odwykowe – podstawy prawne i merytoryczne
Polskie lecznictwo odwykowe $wiadczy us!ugi terapeutyczne dla trzech grup pacjentów: uzale&nionych od alkoholu, wspó!uzale&nionych i Doros!ych Dzieci Alkoholików (DDA).

3.1. Leczenie osób uzale%nionych i cz#onków ich rodzin.
Uzale&nienie od alkoholu, zespó! uzale&nienia od alkoholu (dawniej: alkoholizm), zgodnie z przyj"t% w Polsce, Mi"dzynarodow% Klasyfikacj% Chorób, Urazów i Przyczyn Zgonu jest chorob% rozpoznawan% pod symbolem F10.2 wed!ug nast"puj%cych osiowych objawów: – silne pragnienie przyjmowania substancji lub poczucie przymusu picia; – trudno$ci kontrolowania zachowania zwi%zanego z przyjmowaniem substancji, jego rozpocz"cia, zako'czenia lub ilo$ci; – fizjologiczne objawy stanu odstawienia wyst"puj%ce po przerwaniu lub zmniejszeniu ilo$ci przyjmowanej substancji, w postaci charakterystycznego dla danej substancji zespo!u abstynencyjnego, albo u&ywanie tej samej lub podobnie dzia!aj%cej, w celu zmniejszenia nasilenia b%d# unikni"cia objawów abstynencyjnych, – stwierdzenie tolerancji, mianowicie w celu wywo!ania skutków powodowanych poprzednio przez dawki mniejsze, potrzebne s% dawki coraz wi"ksze (typowym przyk!adem s% osoby uzale&nione od alkoholu lub opiatów, przyjmuj%ce dobowe dawki, które u osoby bez zwi"kszonej tolerancji mog% by) przyczyn% zatrucia lub $mierci); – z powodu przyjmowania substancji psychoaktywnych –narastaj%ce zaniedbywanie alternatywnych #róde! przyjemno$ci lub zainteresowa', zwi"kszona ilo$) czasu po$wi"conego na zdobywanie lub przyjmowanie substancji, albo na odwracanie nast"pstw jej dzia!ania; – przyjmowanie substancji, mimo wyra#nych dowodów takich jawnie szkodliwych nast"pstw, jak: uszkodzenie w%troby na skutek intensywnego picia, stany obni&onego nastroju w wyniku okresów intensywnego przyjmowania substancji albo polekowe upo$ledzenie funkcji poznawczych; nale&y d%&y) do ustalenia, czy osoba przyjmuj%ca substancj" by!a lub mog!a by) $wiadoma rodzaju i rozmiarów szkód. Uzale&nienie od alkoholu jest chorob% psycho–bio–spo!eczn%. U osoby uzale&nionej na wszystkich wymienionych poziomach wyst"puj% patologiczne zmiany. Na razie jednak, mimo post"pu wiedzy, medycyna nie potrafi skutecznie redukowa) zmian zachodz%cych w o$rodkowym uk!adzie nerwowym na poziomie biochemii. Mo&liwe jest natomiast skuteczne oddzia!ywanie na patologiczne mechanizmy psychologiczne, w taki sposób, aby osoba uzale&niona nauczy!a si" powstrzymywa) od picia i zmienia) swoje patologiczne wzorce reagowania. Nowoczesny model terapii uzale&nienia od alkoholu oparty jest na kompleksowych programach psychoterapii, istotne jest wi"c zrozumienie, co dzieje si" w psychice osoby uzale&nionej, sprawiaj%c, &e nie jest ona w stanie powstrzyma) si" od spo&ywania alkoholu. Powszechnie w Polsce przyj"tym modelem rozumienia

63

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

psychologicznych mechanizmów tego zaburzenia jest koncepcja na!ogowej osobowo$ci. Opisuje ona trzy mechanizmy: – mechanizm na!ogowego regulowania uczu), polegaj%cy przede wszystkim na silnej i automatycznej tendencji do szybkiego usuwania przykrych uczu) za pomoc% alkoholu. Towarzyszy temu obni&enie si" tolerancji na przykre doznania oraz obawa, &e bez alkoholu cz!owiek nie poradzi sobie z cierpieniem i stresem. Trudne sytuacje i stres codziennego &ycia jest do$wiadczany przez osob" uzale&nion% jako nawracaj%ce, przymusowe pragnienie alkoholu, – mechanizm iluzji i zaprzecze' – irracjonalne my$lenie magiczno–&yczeniowe, które uruchamia automatyczne negowanie informacji wskazuj%cych na szkody i zagro&enia zwi%zane z piciem oraz produkuje iluzje podtrzymuj%ce wiar", &e uda si" zapanowa) nad alkoholem i korzysta) z niego bez doznawania szkód. Osoba uzale&niona jest nie$wiadoma zniekszta!ce' dokonywanych przez w!asny umys!; – mechanizm rozpraszania i rozdwajania JA, dzia!aj%cy w centrum osobowo$ci. Granice w!asnego JA s% s!abo okre$lone z powodu cz"stego prze&ywania zmienionych stanów $wiadomo$ci w chwilach alkoholowego oszo!omienia. JA jest os!abione i zdezintegrowane, niezdolne do realizowania postanowie' o abstynencji. Uzale&nienie od alkoholu jest chorob% chroniczn%, post"puj%c% i potencjalnie $mierteln%. Mo&e by) powstrzymane, je&eli osoba uzale&niona podejmie systematyczn% terapi", polegaj%c% na uczestnictwie w programie psychoterapii uzale&nienia od alkoholu. Programy psychoterapii musz% by) kompleksowe i oferowa) oddzia!ywania nakierowane na przywracanie zdolno$ci do funkcjonowania w sferze psychologicznej, spo!ecznej oraz by) uzupe!nione dzia!aniami, maj%cymi na celu popraw" zdrowia somatycznego, uzupe!nione oddzia!ywaniami wspieraj%cymi rozwój duchowy. Programy psychoterapii sk!adaj% si" z okre$lonych etapów, po$wi"conych kolejnemu osi%ganiu $ci$le okre$lonych celów terapii – maj% okre$lon% struktur'. Osi%ganiu tych celów s!u&y dobór w!a$ciwych metod, strategii terapeutycznych. St%d nazwa modelu terapeutycznego: model strategiczno–strukturalny. Psychoterapia oparta jest g!ównie na terapii grupowej, uzupe!nianej terapi% indywidualn%. Oferta placówek profesjonalnych wspomagana jest uczestnictwem w ruchach samopomocowych, do czego pacjenci s% zach"cani w trakcie terapii. Podstawowym celem terapii jest osi%gni"cie przez pacjenta zdolno$ci do zachowania trwa!ej abstynencji, uzyskanie poprawy zdrowia psychicznego oraz umiej"tno$ci potrzebnych do rozwi%zywania problemów emocjonalnych i &yciowych. W trakcie terapii realizowane s% nast"puj%ce cele: – uzdrawianie organizmu – odtrucie organizmu i leczenie szkód spowodowanych zatruciem i niedo&ywieniem; – zmiany psychologiczne – zdobywanie wiedzy na temat choroby, nauka rozpoznawania nawrotów i radzenia sobie z g!odem, rozbrajanie mechanizmów uzale&nienia, zdobywanie umiej"tno$ci potrzebnych do trze#wego &ycia., kszta!towanie pozytywnego stosunku do samego siebie; – naprawianie kontaktów z innymi lud#mi i sposobu &ycia; – wewn"trzna przemiana w sferze warto$ci. Czas niezb"dny do przeprowadzenia skutecznej terapii to 12–24 miesi%ce.

64

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

3.2. Stan zdrowia pacjentów lecznictwa odwykowego
Stopniowo obni&a si" $redni wiek pacjentów zg!aszaj%cych si" do lecznictwa odwykowego, zarejestrowanych w systemie opieki dziennej – 19–39 lata – 1034 osoby (w 2003 r. – 190 osób (Rocznik IPiN 2005), co wskazuje na to, &e do leczenia zg!aszaj% si" osoby mniej zniszczone fizycznie ni& starsi, d!u&ej nadu&ywaj%cy pacjenci. Do leczenia stacjonarnego zg!asza si" coraz wi"ksza liczba pacjentów uzale&nionych w przedziale wiekowym 20 –64 r.&. – a& 119.453 osób (w 2002 r. – 118.924 osoby); natomiast osób powy&ej 65 r.&. by!o 3.329 osób. Do placówkach ambulatoryjnych zg!osi!o si" 1.077 osób w przedziale wiekowym – 18 r.&. , 145.171 osoby w granicach wieku 19 – 64 lat i 3.284 osób powy&ej 65 r.&. (w 2003 r. – 2.599 osób).

3.3. Podstawy prawne funkcjonowania lecznictwa odwykowego. Dost'pno"( zak#adów lecznictwa odwykowego
Miejscem leczenia osób uzale&nionych od alkoholu s% zak!ady opieki zdrowotnej lecznictwa odwykowego – podst. prawna art. 21 ustawy z dnia 26 pa#dziernika 1982 roku o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!ania alkoholizmowi i rozporz%dzenie Ministra Zdrowia z dnia 31 grudnia 1999 roku w sprawie organizacji, kwalifikacji personelu, zasad funkcjonowania i rodzajów zak!adów lecznictwa odwykowego oraz udzia!u innych zak!adów opieki zdrowotnej w sprawowaniu opieki nad osobami uzale&nionymi od alkoholu (Dz.U. z 2000 r. Nr 3, poz. 44). Rozporz%dzenie wskazuje typy oddzia!ywa' stanowi%ce podstaw" terapii, rodzaje zak!adów, ich zadania oraz wymagane kwalifikacje personelu. Potwierdza, &e g!ównym typem oddzia!ywa' leczniczych s% programy psychoterapii uzale&nie', których zasadniczym elementem jest psychoterapia grupowa, wspierana przez indywidualne $wiadczenia zapobiegawczo–lecznicze i rehabilitacyjne (leczenie alkoholowych zespo!ów abstynencyjnych, szkód zdrowotnych, $wiadczenia diagnostyczne). Istniej% nast"puj%ce typy zak!adów lecznictwa odwykowego: poradnia dla osób z problemami alkoholowymi, przychodnia terapii uzale&nienia od alkoholu i wspó!uzale&nienia, oddzia! leczenia alkoholowych zespo!ów abstynencyjnych (OLAZA), ca!odobowy oddzia! leczenia terapii uzale&nienia od alkoholu (COTUA), dzienny oddzia! terapii uzale&nienia od alkoholu (DOTUA). Terapia uzale&nienia od alkoholu odbywa si" w ambulatoryjnych (poradniach i przychodniach) i stacjonarnych zak!adach lecznictwa odwykowego. W zak!adach stacjonarnych programy trwaj% sze$) – osiem tygodni, w zak!adach ambulatoryjnych zwykle realizacja programu trwa od roku do dwóch lat i obejmuje do 240 godzin terapii grupowej i do 50 godzin indywidualnej. W zak!adach stacjonarnych powinny rozpocz%) proces terapii te osoby, dla których utrzymanie abstynencji jest najwi"kszym problemem. Terapia musi by) kontynuowana w zak!adach ambulatoryjnych, w przeciwnym razie niewielkie s% szanse na utrwalenie zmian, rozpocz"tych w procesie terapii stacjonarnej. Inne osoby powinny w zasadzie rozpoczyna) i ko'czy) terapi" w zak!adach ambulatoryjnych. Liczebno$) zak!adów lecznictwa odwykowego nieustannie si" zmienia w ci%gu ostatnich lat. Jest to zwi%zane z procesem przekszta!ce' w s!u&bie zdrowia. Likwidowane s% jedne zak!ady, powstaj% na ich miejsce kolejne, cz"sto niepubliczne. Zmniejsza si" dost"pno$) lecznictwa odwykowego ambulatoryjnego, w 2002 by!o 394, w 2004 r. 483*. Liczba zak!adów lecznictwa odwykowego w 2004 roku wynios!a 456, w tym 4061 ambulatoryjnych i 52 stacjonarnych; Dziennych Oddzia!ów Terapii Uzale&nienia od Alkoholu – 31, Oddzia!ów Leczenia Alkoholowych Zespo!ów Abstynencyjnych – 41. O$rodki leczenia
* Z bazy danych placówek lecznictwa odwykowego PARPA 1 Rocznik Statystyczny IPIN 2005

65

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

odwykowego i oddzia!y leczenia odwykowego (w tym przy szpitalach ogólnych) dysponowa!y 3.925 !ó&kami. Organem za!o&ycielskim dla zak!adów lecznictwa odwykowego by!: zarz%d województwa (g!ównie stacjonarne), powiat (g!ównie ambulatoryjne), gmina/miasto (g!ównie ambulatoryjne), oraz: fundacja, stowarzyszenie, spó!ka, osoba fizyczna i inne. Dane zebrane przez Instytut Psychiatrii i Neurologii (2005 r.) wykaza!y w lecznictwie ambulatoryjnym zarejestrowanych 179.490 osób, w ca!odobowych oddzia!ach terapii uzale&nienia od alkoholu 62.374 osób, w oddzia!ach dziennych – blisko 3.500 osób.1. Nie mo&na sumowa) liczby pacjentów leczonych stacjonarnie i ambulatoryjnie, gdy& wiele osób rejestrowanych jest podwójnie z dwóch powodów: wszyscy pacjenci zak!adów stacjonarnych po zako'czeniu terapii otrzymuj% zalecenie udania si" do lecznictwa ambulatoryjnego, aby kontynuowa) terapi", po drugie od czasu wprowadzenia reformy s!u&by zdrowia wymagane jest posiadanie skierowania do oddzia!ów stacjonarnych z ambulatoryjnych zak!adów lecznictwa odwykowego, z poradni zdrowia psychicznego oraz pozosta!ych placówek s!u&by zdrowia.

3.4. Pracownicy lecznictwa odwykowego
Dwie podstawowe grupy pracowników to specjali"ci psychoterapii uzale%nie&, a wi"c pracownicy z wy&szym wykszta!ceniem – po studiach psychologicznych, pedagogicznych, resocjalizacji socjologii, medycznych i instruktorzy terapii uzale%nie& – osoby z wykszta!ceniem $rednim. Pracuj% tu tak&e lekarze, piel"gniarki, pracownicy socjalni i personel pomocniczy. Ca!a kadra liczy ponad 3.5 tys. osób, nie odpowiada to jednak liczbie etatów, cz"sto s% to osoby pracuj%ce na umowy zlecenia lub cz"$) etatu. Dane zebrane za rok 2005 z 483 placówek wykaza!y 929 pracuj%ce w charakterze specjalistów i 659 pracuj%ce w charakterze instruktorów. Wska#niki podawane przez Instytut Psychiatrii i Neurologii wskazuj% na sta!y wzrost tych dwóch grup osób w$ród personelu lecznictwa odwykowego. Wszyscy terapeuci przechodz% pi"ciostopniowy proces szkolenia, który trwa oko!o 2,5 roku i ko'czy si" egzaminem certyfikacyjnym: Studium Pomocy Psychologicznej, Studium Terapii Uzale&nie', sta& kliniczny w akredytowanej placówce sta&owej, superwizje pracy klinicznej oraz egzamin. (Wi$cej informacji w Rozdziale VI: „Dzia#ania realizowane przez Pa&stwow' Agencj$ Rozwi'zywania Problemów Alkoholowych pod nadzorem Ministra Zdrowia”).

3.5. Wojewódzkie O"rodki Terapii Uzale%nienia od Alkoholu i Wspó#uzale%nienia
Wojewódzkie O"rodki Terapii Uzale%nienia od Alkoholu i Wspó#uzale%nienia (WOTUW), powo!ywane przez marsza!ków województw od roku 1999 wspieraj% inne zak!ady lecznictwa odwykowego z terenu danego województwa w zakresie modernizacji programów, inicjuj% i nadzoruj% przebieg procesu podnoszenia kwalifikacji personelu, udzielaj% konsultacji oraz gromadz% dane statystyczne, dotycz%ce problemu uzale&nienia i dost"pno$ci terapii odwykowej na terenie województwa. Wspó!praca PARPA z Wojewódzkimi O$rodkami Terapii Uzale&nienia od Alkoholu i Wspó!uzale&nienia trwa od roku 1999. W roku 2005 podpisano 15 takich porozumie', w ramach których w ka&dym województwie zbierano dane dotycz%ce: lecznictwa odwykowego – rodzaju, ilo$ci i jako$ci us!ug $wiadczonych w zak!adach lecznictwa odwykowego; realizacji instytucji zobowi%zania do leczenia odwykowego w poszczególnych województwach; szczegó!owe dane dotycz%ce poziomu finansowego wykonania us!ug w lecznictwie odwykowym w zwi%zku ze zmianami w systemie finansowania systemu ochrony zdrowia. Prowadzono szkolenia dla personelu 66

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

lecznictwa odwykowego oraz zaj"cia terapeutyczne dla pacjentów zak!adów lecznictwa odwykowego.

3.6. Zobowi$zanie podj'cia do leczenia odwykowego
Instytucja s%dowego zobowi%zania osób uzale&nionych od alkoholu do leczenia odwykowego jest mechanizmem motywuj%cym do podj"cia leczenia odwykowego. Podstaw" prawn% zobowi%zania do leczenia stanowi% artyku!y od 24 do 36 ustawy z dnia 26 pa#dziernika 1982 roku o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi. Powy&sz% procedur" wdra&a si" wobec niektórych kategorii osób uzale&nionych od alkoholu. Art. 24 ww. ustawy wskazuje, &e s% to osoby, które w zwi%zku z nadu&ywaniem alkoholu powoduj% rozk!ad &ycia rodzinnego, demoralizacj" ma!oletnich (...), systematycznie zak!ócaj% spokój lub porz%dek publiczny. Instytucja ta cz"sto nie jest w!a$ciwie rozumiana. Najwi"cej nieporozumie' istnieje wokó! celu i oczekiwanej skuteczno$ci tej procedury. Jedyn% skuteczn% metod% leczenia uzale&nienia od alkoholu s% programy psychoterapeutyczne. Wynikaj% z tego okre$lone konsekwencje, dotycz%ce niezb"dnego zmotywowania pacjenta do udzia!u w terapii. Funkcj% spo!eczn% instytucji zobowi%zania do leczenia jest instytucjonalne motywowanie do podj"cia terapii odwykowej. Zobowi%zanie nie ma charakteru przymusu prawnego. Przymus stosowany jest na etapie doprowadzania osoby uzale&nionej od alkoholu na badanie przez bieg!ego, na rozpraw" w s%dzie i do zak!adu leczniczego na podj"cie kuracji. Nie ma jednak mo&liwo$ci prawnych ani organizacyjnych zatrzymania pacjenta w zak!%dzie lecznictwa odwykowej wbrew jego woli. Z danych Ministerstwa Sprawiedliwo$ci wynika, &e ilo$) wniosków wp!ywaj%cych do s%dów rodzinnych w sprawie zastosowania obowi%zku poddania si" leczeniu odwykowemu systematycznie si" zwi"ksza. Z 17.345 wniosków w roku 1997 poprzez 28.411 w roku 2003 do 36.809 w roku 2005. Dane zebrane przez PARPA (z 2004 roku) ujawniaj% liczb" 30.618 osób zobowi%zanych do leczenia, które zarejestrowane zosta!y w zak!adach lecznictwa odwykowego. Oko!o 54% spo$ród nich (czyli 17.060 z 30.618 osób) wesz!o do programów terapii, co jest wa&ne, gdy& maj% szans" na uzyskanie takich samych efektów jak pacjenci dobrowolnie zg!aszaj%cy si" na leczenie. Jednak tylko oko!o po!owa z nich (7.577 z 17.060 osób) sko'czy!a podstawowy program terapii.

3.7. Lecznictwo odwykowe w zak#adach penitencjarnych
Dane wskazuj%, i& istotnym czynnikiem generuj%cym przest"pczo$) jest nadu&ywanie alkoholu. W$ród osób z pierwszym wyrokiem odsetek nadu&ywaj%cych alkoholu stanowi ponad 30%. W$ród recydywistów procent ten jest wy&szy (ponad 40%). Dlatego terapia uzale&nienia od alkoholu w$ród osób skazanych jest szczególnie wa&na z punktu widzenia zapobiegania recydywie, powtórnemu powrotowi do wi"zienia i podwy&szania bezpiecze'stwa publicznego. Oddzia!y odwykowe dla skazanych uzale&nionych od alkoholu prowadz% oddzia!ywania lecznicze w oparciu o programy obowi%zuj%ce w publicznym lecznictwie odwykowym. Przyj"te w tych&e oddzia!ach programy w sposób ci%g!y uzupe!niane s% o najnowsze osi%gni"cia w dziedzinie uzale&nie' i terapii oraz wzbogacane o elementy, pozwalaj%ce na lepsze przygotowanie skazanych do &ycia w trze#wo$ci. Wi"ziennictwo dysponuje obecnie 649 miejscami w 20 oddzia!ach terapeutycznych dla skazanych uzale&nionych od alkoholu. W roku 2005 do ww. oddzia!ów przyj"to !%cznie 3.009 pacjentów, podstawowy proces terapeutyczny uko'czy!o 2.320 skazanych. Przeci"tny okres oczekiwania na przyj"cie do terapii wynosi oko!o 10 miesi"cy. Oznacza to, i& nie 67

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

wszyscy skazani uzale&nieni od alkoholu maj% szans" odbycia terapii w trakcie wykonywania kary pozbawienia wolno$ci. Programy oddzia!ów terapeutycznych dla skazanych uzale&nionych od alkoholu, oparte s% na modelu Minnesota lub strategiczno strukturalnym modelu leczenia uzale&nie'. Wykonane w oddzia!ach terapeutycznych badania skuteczno$ci terapii odwykowej (badania APETA IPZ 2004) $wiadcz% o efektywno$ci rz"du 30%. Prowadzone oddzia!ywania przewiduj%: oddzia!ywania terapeutyczno–edukacyjne, udzia! w mitingach AA, wst"pne grupy zadaniowe, czytelnictwo literatury z dziedziny uzale&nie', pomoc psychologiczn% i wychowawcz%. Celem oddzia!ywa' jest budowanie motywacji skazanych do uczestnictwa w programie oddzia!u terapeutycznego, a tak&e kontynuowanie opieki nad skazanym po opuszczeniu oddzia!u terapeutycznego. (Wi$cej na ten temat w Rozdziale VII: „Dzia#ania innych Ministrów, Pe#nomocnika Rz'du ds. Równego Statusu Kobiet i M$%czyzn, Rzecznika Praw Obywatelskich, Rzecznika Praw Dziecka”)

3.8. Wspó#uzale%nienie
Wspó!uzale&nienie to zespó! zaburze' przystosowania wyst"puj%cych u cz!onków rodziny alkoholowej. Zaburzenia te rozwijaj% si" na skutek d!ugotrwa!ego stresu w jakim &yj% cz!onkowie rodziny alkoholowej, spowodowanego ci%g!% niepewno$ci%, brakiem poczucia bezpiecze'stwa, nieprzewidywalno$ci% sytuacji, brakiem jednoznacznych regu! kieruj%cych &yciem rodzinnym, stosowaniem przez cz!onków rodziny wobec siebie nawzajem przemocy psychicznej, a bardzo cz"sto równie& fizycznej. Cechy wspó!uzale&nienia: – nie$wiadome wspomaganie uzale&nienia przez os!anianie i ochron" osoby uzale&nionej przed konsekwencjami picia, – koncentracja my$li i dzia!a' na osobie uzale&nionej i jej piciu, – poczucie bezradno$ci i godzenie si" na wysokie koszty jakie ponosi rodzina za spraw% picia, – cierpienie i chaos w &yciu uczuciowym, niepokój, gwa!towne zmiany nastroju, doprowadzaj%ce do si"gania po $rodki nasenne, uspokajaj%ce, czasami tak&e po alkohol (dla u$mierzenia bólu, napi"cia i niepokoju), – zaburzenia psychosomatyczne i nerwice, – pustka duchowa. Terapia wspó!uzale&nienia odbywa si" w zak!adach lecznictwa odwykowego. Leczenie wspó!uzale&nienia wymaga odpowiedniego post"powania terapeutycznego, w zakresie którego szkoleni s% pracownicy placówek odwykowych. W Polsce w najbli&szym otoczeniu alkoholików &yje oko!o 1,5 miliona osób doros!ych (potencjalnie wspó!uzale&nionych). Odpowiedniemu leczeniu poddaje si" ok. 2%–3% tej populacji. Na pocz%tku 2005 roku w 483 placówkach zarejestrowano tylko blisko 36.361 pacjentów wspó!uzale&nionych. Dzieje si" tak mimo istnienia programów psychoterapii, zbudowanych specjalnie dla tej populacji. Powodów tego stanu rzeczy jest kilka. M"&czy#ni, którzy stanowi% cz"$) ww. populacji doros!ych z otoczenia alkoholika niemal nigdy nie trafiaj% do programów dla wspó!uzale&nionych. Mo&e to oznacza), &e lepiej radz% sobie z problemami psychologicznymi, lub maj% wi"ksz% barier" w przyznaniu si" do tego stanu. Cz"$) kobiet wspó!uzale&nionych, mimo cierpie' psychofizycznych, w ogóle nie poszukuje pomocy, ulegaj%c destrukcyjnym przekonaniom (takim jak np. „brudów nie wynosi si" z domu”). Cz"$) kobiet wspó!uzale&nionych, poszukuj%c pomocy nie zosta!a w!a$ciwie diagnozowana i jest leczona w poradniach zdrowia psychicznego z rozpoznaniami ró&nego rodzaju zespo!ów nerwicowych i depresyjno–l"kowych st%d leczenie ich ma charakter

68

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

g!ównie objawowy, nie zwi%zany z istot% problemu, jakim jest pozostawanie w zwi%zku z osob% uzale&nion%. Cz"$) trafia do lekarzy pierwszego kontaktu, którzy podaj% tym pacjentkom leki uspokajaj%ce w celu redukcji objawów niepokoju lub depresji. Cz"$) osób wspó!uzale&nionych to ofiary przemocy, które szukaj% pomocy w placówkach wyspecjalizowanych w dzia!aniach na rzecz ofiar przemocy. Kolejnym powodem jest brak dostatecznie licznej kadry, a tak&e zbyt niski poziom finansowania tego typu us!ug. W celu zwi"kszenia dost"pno$ci i podniesienia jako$ci leczenia wspó!uzale&nienia w 2005 roku na zlecenie PARPA realizowano program szkolenia terapeutów wspó!uzale&nienia „Program szkolenia pracowników lecznictwa odwykowego w zakresie psychoterapii zaburze' emocjonalnych i superwizji”. Program ten obejmowa! 3 cz"$ci: szkolenie profesjonalistów w zakresie pracy ze wspó!uzale&nionymi cz!onkami rodzin alkoholowych, szkolenie profesjonalistów w zakresie pracy z Doros!ymi Dzie)mi Alkoholików i szkolenie dla superwizorów psychoterapii w lecznictwie odwykowym. Ca!y program szkoleniowy obejmowa! 340 godz. a w poszczególnych jego cz"$ciach wzi"!o udzia! w sumie 62 uczestników.

3.9. Doros#e Dzieci Alkoholików (DDA)
Syndrom Doros#ego Dziecka Alkoholika (DDA) to zespó! wadliwego przystosowania psychologicznego i destrukcyjnych wzorów zachowa' wyst"puj%cych u osób doros!ych, które jako dzieci wychowywa!y si" w rodzinach alkoholowych. Syndrom DDA rozwija si" jako odleg!a w czasie konsekwencja prób przystosowania si" dziecka do trudnych, nieprzewidywalnych, zagra&aj%cych sytuacji w domu rodzinnym. W psychice dziecka powstaj% mechanizmy obronne, które jakkolwiek pomocne dziecku do prze&ycia w rodzinie, s% #ród!em wielu problemów w jego doros!ym ju& &yciu. Najcz"stsze problemy Doros!ych Dzieci Alkoholików to: – trudno$ci w budowaniu g!"bokich zwi%zków uczuciowych, – niezdolno$) odczuwania w!asnych potrzeb, ukrywanie w!asnych uczu), – trudno$ci w odró&nianiu tego co normalne od tego co nienormalne, – szukanie trudno$ci i kryzysów, zaniepokojeniem ich brakiem, – poczucie negatywnej odmienno$ci od innych, izolacji, – nieumiej"tno$) radowania si" i bawienia, – obawa przed sytuacj% konfliktow% i gniewem, – potrzeba ci%g!ego kontrolowania siebie i innych, – poczucie w!asnej nieatrakcyjno$ci i l"k przed odrzuceniem, – niskie poczucie w!asnej warto$ci z jednoczesnym stawianiem sobie wysokich wymaga', – postrzeganie $wiata jako wrogiego, – cierpienie psychiczne, – ci%g!e napi"cie, poczucie zagro&enia nawet gdy nic z!ego si" nie dzieje. U osób z syndromem DDA cz"sto rozpoznawane s% zaburzenia osobowo$ci, depresyjne, nerwicowe, wreszcie zespó! PTSD (Post Traumatic Stress Disorders) – zespó! stresu pourazowego. Nie s% znane dok!adne rozmiary populacji DDA w Polsce, jednak na podstawie danych okre$laj%cych zarówno liczebno$) populacji alkoholików, jak i ich dzieci mo&na przypuszcza), &e ta grupa liczy nawet kilka milionów osób (obliczenia PARPA). Doros!ym dzieciom alkoholików mo&na pomóc poprzez udzielenie wsparcia z zewn%trz (poprzez np. umo&liwienie uzyskania informacji o wp!ywie uzale&nienia od alkoholu na poszczególnych cz!onków rodziny, udzia! w grupach samopomocowych, udzielenie pomocy psychologicznej, udzia! w grupach samopomocowych), w wyniku czego mog% wie$) bardziej owocne &ycie.

69

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

W Polsce pierwsze grupy samopomocowe dla doros!ych dzieci alkoholików (DDA) zacz"!y powstawa) w po!owie lat osiemdziesi%tych. Pojawi!y si" tak&e pierwsze t!umaczenia ksi%&ek o tematyce DDA. Obecnie w Polsce istniej% ju& profesjonalne programy pomocy psychologicznej dla DDA, opieraj%ce si" na g!"bokiej psychoterapii urazów z dzieci'stwa. Cele terapii to rozstanie si" z dzieci'stwem, zmiana obrazu samego siebie na adekwatny do rzeczywisto$ci oraz uporz%dkowanie obecnego &ycia. Badania prowadzone przez Instytut Psychologii Zdrowia Polskiego Towarzystwa Psychologicznego pokazuj% skuteczno$) takiej terapii. Terapia prowadzona jest w 120 zak!adach lecznictwa odwykowego i innych miejscach. Nie jest to wystarczaj%ca liczba miejsc tego typu, problemem jest jednak to, ze DDA nie posiada okre$lonego kodu wg Mi"dzynarodowej Klasyfikacji Chorób, Urazów i Przyczyn Zgonów. W zwi%zku z czym finansowanie takich $wiadcze' przez publicznego ubezpieczyciela napotyka na trudno$ci. Psychoterapi" tak% najcz"$ciej finansuj% samorz%dy terytorialne. Psychoterapia DDA wymaga osób o wysokich, wyspecjalizowanych kompetencjach. Dlatego te& od kilku lat PARPA zleca szkolenie profesjonalistów w tej dziedzinie. Zlecany jest tak&e program badawczy nastawiony na diagnoz" problemów tej populacji i ocen" efektywno$ci metod terapii.

70

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

Rozdzia# IV Alkohol a zagro%enie bezpiecze&stwa
4.1. Nietrze!wo"( a przest'pstwa i wykroczenia
Jako zjawisko kryminogenne oraz patologiczne alkoholizm le&y w kr"gu zainteresowania wielu s!u&b i instytucji, w tym tak&e Policji. Dzia!ania podejmowane w tym obszarze wynikaj% z ustawy o Policji, ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi oraz Narodowego Programu Profilaktyki i Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych na lata 2000 – 2005. Ograniczenie skali zjawiska alkoholizmu, jako jaskrawego przejawu patologii spo!ecznej oraz czynnika kryminogennego, w zasadniczy sposób wp!ywaj%cego na poziom !adu i porz%dku publicznego oraz spo!eczne poczucie bezpiecze'stwa, stanowi istotny element w codziennej s!u&bie policjantów. W katalog naszych zada' s!u&bowych wpisane s% przedsi"wzi"cia ukierunkowane na zapobieganie tej patologii, ze szczególnym uwzgl"dnieniem dzieci i m!odzie&y. S% one sta!ym elementem naszej s!u&by i przybieraj% ró&ne formy, w zale&no$ci od lokalnych uwarunkowa' i skali omawianego zjawiska na danym terenie. Do podstawowych zada' s!u&bowych wykonywanych przez policjantów wszystkich garnizonów, maj%cych na celu przeciwdzia!anie i ograniczanie problemów alkoholowych, nale&%: – $ciganie nietrze#wych sprawców przest"pstw i wykrocze', – ujawnianie przest"pstw zwi%zanych z nielegaln% produkcj% i handlem alkoholem, – doprowadzanie z miejsc publicznych do izb wytrze#wie'/policyjnych pomieszcze' dla osób zatrzymanych – nietrze#wych, daj%cych powód do zgorszenia lub znajduj%cych si" w okoliczno$ciach zagra&aj%cych swojemu &yciu, zdrowiu lub &yciu i zdrowiu osób postronnych, – ujawnianie osób spo&ywaj%cych alkohol w miejscach publicznych, tj. na ulicach, placach, w parkach, itp., – ujawnianie nietrze#wych u&ytkowników dróg, – ujawnianie nieletnich b"d%cych pod wp!ywem alkoholu oraz zagro&onych alkoholizmem, – edukacja prawna rodziców, pedagogów, sprzedawców i w!a$cicieli lokali gastronomicznych, zwi%zana z problematyk% alkoholow%, – kontrole sklepów, lokali gastronomicznych i rozrywkowych, w przypadku podejrzenia, b%d# wiarygodnych informacji o !amaniu przez ich w!a$cicieli przepisów ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi. Wi"kszo$) z realizowanych przez Policj" zada' zawarta jest w Narodowym Programie Profilaktyki i Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych na lata 2000 – 2005. Dokonuj%c podsumowania, bez w%tpienia nale&y stwierdzi), &e w czasie jego obowi%zywania wzros!a aktywno$) Policji w opisywanym obszarze. Cz"sto do wspó!pracy na tej p!aszczy#nie anga&owane by!y odpowiednie podmioty zewn"trzne, takie jak: Stra& Miejska, Stra& Graniczna, urz"dy kontroli skarbowej, S!u&b" Celn%, Stra& Ochrony Kolei, Pa'stwowa Inspekcja Handlowa, itd., co przek!ada!o si" na zwi"kszenie skuteczno$ci podejmowanych dzia!a'.

71

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

Tabela 4.1.1. Udzia! nietrze#wych sprawców w wybranych kategoriach przest"pstw istotnych dla bezpiecze'stwa publicznego w okresie stycze' – grudzie' 2005 r.
PODEJRZANI Kwalifikacja prawna Ogó#em 2001 2002 2003 2004 1220 1155 985 939 837 7802 8055 7570 7396 7282 18084 18066 17196 17177 17200 1343 1304 1311 1153 1089 40620 40953 42125 50579 47678 33992 31819 29030 26748 23779 18037 16875 17075 16828 15384 Doro"li Ustalono Nietrze!wi trze!wo"( 855 623 789 571 659 487 609 438 569 4172 4211 3905 3810 3737 8926 8530 8105 8579 8541 772 809 742 671 601 23969 24379 24634 29379 26662 19640 17950 16236 14517 12674 10845 9964 10063 9726 8914 404 2157 2165 1993 2048 2058 5526 5155 5076 5485 5676 521 537 467 441 403 6073 5668 5846 7118 6564 8374 7232 6388 5668 4740 5869 4966 5099 5026 4805 Ogó#em 54 51 30 31 34 2327 2376 2287 2612 2383 4285 4109 4206 4904 4963 181 172 138 100 94 10623 9652 9854 11677 11348 14896 12132 9573 9172 7999 6643 6034 6137 5965 5767 Nieletni Ustalono Nietrze!wi trze!wo"( 33 18 30 11 14 9 10 2 19 1212 1280 1145 1353 1153 1873 1932 1948 2384 2179 105 101 65 41 48 5655 5024 5041 5979 5565 7332 5867 4373 4104 3498 3401 3076 3048 2863 2647 6 111 74 77 93 96 344 276 265 335 266 21 22 17 10 13 365 289 270 369 318 861 576 501 458 323 482 395 333 338 312

Zabójstwo

2005 2001 2002 Uszczerbek na 2003 zdrowiu 2004 2005 2001 2002 Bójka lub pobicie 2003 2004 2005 2001 2002 2003 2004 2005 2001 2002 2003 2004 2005 2001 2002 2003 2004 2005 2001 2002 2003 2004 2005

Zgwa!cenie

Kradzie& cudzej rzeczy

Kradzie& z w!amaniem

Rozbój, kradzie& rozbójnicza i wymuszenie rozbójnicze

)ród#o: Komenda G#ówna Policji

72

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

Tabela 4.1.2. Podejrzani doro$li oraz nieletni sprawcy czynów karalnych w 2005 r. wg województw (dane z policyjnego systemu statystyki przest"pczo$ci TEMIDA). Podejrzani w tym Nieletni w tym L.p. Województwo doro"li ogó#em nietrze!wi ogó#em nietrze!wi Dolno$l%skie 50 745 21 435 5 883 240 1. Kujawsko – pomorskie 28 042 9 551 2 808 130 2. Lubelskie 34 398 16 249 2 695 221 3. Lubuskie 20 605 8 512 1 533 92 4. *ódzkie 33 507 14 202 3 046 190 5. Ma!opolskie 32 080 12 075 2 757 144 6. Mazowieckie (bez KSP) 34 483 17 135 2 662 162 7. Opolskie 15 798 7 242 1 341 83 8. Podkarpackie 23 627 11 369 1 786 138 9. 17 417 8 689 1 722 146 10. Podlaskie 30 745 12 197 3 234 118 11. Pomorskie 68 922 23 938 6 665 310 12. +l%skie 16 255 7 528 1 113 85 13. +wi"tokrzyskie 26 905 11 116 2 551 164 14. Warmi'sko–mazurskie 42 674 17 964 4 292 224 15. Wielkopolskie 24 147 9 484 2 845 163 16. Zachodniopomorskie 42 764 17 864 4 041 204 17. KSP – Warszawa SUMA 543 114 226 550 50 974 2 814
)ród#o: Komenda G#ówna Policji

Tabela 4.1.3. Podejrzani doro$li oraz nieletni sprawcy czynów karalnych w 2005 r. z uwzgl"dnieniem stanu trze#wo$ci wg województw – przest"pstwa o charakterze kryminalnym. L.p. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. Województwo Dolno$l%skie Kujawsko – pomorskie Lubelskie Lubuskie *ódzkie Ma!opolskie Mazowieckie (bez KSP) Opolskie Podkarpackie Podlaskie Pomorskie +l%skie +wi"tokrzyskie Warmi'sko–mazurskie Wielkopolskie Zachodniopomorskie KSP – Warszawa SUMA Podejrzani doro"li ogó#em 24 769 14 560 15 711 10 036 16 659 17 487 14 771 7 478 10 007 7 630 15 722 38 289 7 466 13 261 19 167 13 145 22 397 268 555 w tym nietrze!wi 4 641 2 445 3 639 1 955 3 457 3 170 3 083 1 423 2 248 1 728 2 512 6 909 1 399 2 935 2 998 3 108 4 314 51 964 Nieletni ogó#em 5 613 2 702 2 549 1 444 2 901 2 632 2 508 1 269 1 668 1 662 3 068 6 421 1 032 2 437 4 101 2 734 3 825 48 526 w tym nietrze!wi 173 105 135 71 141 98 96 55 91 94 71 264 58 127 150 130 149 2 008

73

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

4.2. Nietrze!wo"( w miejscach publicznych
Tabela 4.2.1. Ilo$) doprowadzonych do izb wytrze#wie' i policyjnych pomieszcze' dla osób zatrzymanych w 2005 r. (dane z Stp 7 C, Stp 8 A oraz sprawozda' z komend wojewódzkich Policji,) Ilo"( nietrze!wych doprowadzonych do: Lp. Województwo izb wytrze!wie& policyjnych pomieszcze& ogó#em/w tym ch#opcy/dziewcz' dla osób zatrzymanych doro"li/nieletni nieletni ta 1. Dolno$l%skie 26 898/195 bd/bd 10 616/118 2. Kujawsko–pomorskie 22 980/304 290/14 2 144/6 3. Lubelskie 10 568/102 97/5 5 990/62 4. Lubuskie 9 250/160 127/33 2 593/16 5. *ódzkie 16 672/bd bd/bd 8 590/37 6. Ma!opolskie 20 091/157 147/10 2 567/2 7. Mazowieckie (bez KSP) 7 428/10 bd/bd 7 116/29 8. Opolskie 1 778/7 7/0 3 015/38 9. Podkarpackie 11 109/91 81/10 5 294/64 10. Podlaskie 10 175/164 bd/bd 1 977/10 11. Pomorskie 12 403/92 79/13 3 830/24 12. +l%skie 38 656/bd bd/bd 2 709/22 13. +wi"tokrzyskie 11 891/185 175/10 1 842/2 14. Warmi'sko–mazurskie 10 609/bd bd/bd 5 756/36 15. Wielkopolskie 20 917/206 184/22 3 981/2 16. Zachodniopomorskie 4 177/39 37/2 2 105/288 17. KSP – Warszawa 18 245/237 210/27 6 860/35 SUMA 253 847/1 949 * 76 985/791
)ród#o: Komenda G#ówna Policji * Z racji niepe#nych danych sumowanie dziewcz't i ch#opców nie jest zasadne, gdy% suma nie zgodzi si$ z ogóln' liczb' doprowadzonych nieletnich do wytrze!wienia.

Jak wynika z zamieszczonej wy&ej tabeli, w analizowanym okresie do izb wytrze#wie' w Polsce Policja doprowadzi!a !%cznie 253.847 osób. 76.985 nietrze#wych doprowadzono do policyjnych pomieszcze' dla osób zatrzymanych, w tym 791 osób w wieku do 18 r. &ycia. Do miejsc zamieszkania doprowadzono !%cznie 97.917 nietrze#wych.

74

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

4.3. Wykroczenia przeciwko bezpiecze&stwu ruchu na drogach
Ci%gle istotnym problemem spo!ecznym s% wypadki drogowe pope!niane przez nietrze#wych kierowców. Dane liczbowe dotycz%ce ilo$ci wypadków ogó!em w 2005 r. oraz spowodowanych przez nietrze#wych kierowców oraz ilo$) zabitych i rannych w ich wyniku w poszczególnych województwach przedstawiaj% dalej zamieszczone tabele. Tabela 4.3.1. Liczba wypadków i ich ofiar w 2005 roku (dane z Wydzia!u Ruchu Drogowego) Lp. Województwo Wypadki Zabici Ranni 1. Dolno$l%skie 3 149 364 4 089 2. Kujawsko–pomorskie 2 157 325 2 757 3. Lubelskie 2 446 322 3 160 4. Lubuskie 860 174 1 169 5. *ódzkie 4 753 444 5 753 6. Ma!opolskie 4 437 334 5 596 7. Mazowieckie 3 468 533 4 424 8. Opolskie 1 013 148 1 294 9. Podkarpackie 2 244 287 2 858 10. Podlaskie 1 185 211 1 490 11. Pomorskie 3 064 266 4 044 12. +l%skie 6 355 439 7 894 13. +wi"tokrzyskie 1 906 227 2 580 14. Warmi'sko–mazurskie 1 936 279 2 598 15. Wielkopolskie 4 268 503 5 567 16. Zachodniopomorskie 1 875 236 2 357 2 984 352 3 561 17. KSP – Warszawa SUMA 48 100 5 444 61 191
)ród#o: Komenda G#ówna Policji

Tabela 4.3.2. Liczba wypadków (i ich ofiar) spowodowanych przez kieruj%cych b"d%cych pod wp!ywem alkoholu w 2005 roku (dane z Wydzia!u Ruchu Drogowego)
Lp. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. Województwo Dolno$l%skie Kujawsko–pomorskie Lubelskie Lubuskie *ódzkie Ma!opolskie Mazowieckie Opolskie Podkarpackie Podlaskie Pomorskie +l%skie +wi"tokrzyskie Warmi'sko–mazurskie Wielkopolskie Zachodniopomorskie KSP – Warszawa SUMA Wypadki 314 173 283 116 329 359 281 123 229 135 204 439 218 216 274 171 141 4 005 Zabici 44 25 29 14 47 23 41 19 35 24 22 31 27 31 41 21 16 490 Ranni 446 231 422 173 451 507 363 180 323 171 320 601 320 307 366 231 197 5 609

)ród#o: Komenda G#ówna Policji

75

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

Tabela 4.3.3. Liczba wypadków drogowych i ich skutki spowodowane przez nietrze#wych uczestników ruchu Wypadki Zabici Ranni Nietrze!wo"( uczestników zdarzenia 2005 r. 2004 r. 2005 r. 2004 r. 2005 r. 2004 r. Z winy kieruj%cego 454 4.005 3.888 490 5.609 5.353 Z winy pieszego 240 1.582 1.726 217 1.419 1.536 Z winy pasa&era 30 1 30 29 1 31 Z innych przyczyn 85 20 85 99 9 103 Wspó!wina uczestników ruchu 52 12 53 33 10 26
)ród#o: Komenda G#ówna Policji

Tabela 4.3.4. Liczba wypadków z udzia!em nietrze#wych w 2005 roku (dane z Wydzia!u Ruchu Drogowego) Ranni* Lp. Województwo Wypadki Zabici* Dolno$l%skie 484 24 383 1. Kujawsko–pomorskie 263 16 189 2. Lubelskie 505 33 437 3. Lubuskie 143 8 75 4. *ódzkie 613 67 440 5. Ma!opolskie 638 37 511 6. Mazowieckie 449 36 296 7. Opolskie 159 20 109 8. Podkarpackie 362 40 226 9. 233 42 163 10. Podlaskie 399 23 347 11. Pomorskie 888 29 706 12. +l%skie 362 30 317 13. +wi"tokrzyskie 340 33 282 14. Warmi'sko–mazurskie 434 43 300 15. Wielkopolskie 292 30 212 16. Zachodniopomorskie KSP – Warszawa 234 17 143 17. SUMA 6 798 528 5 136
)ród#o: Komenda G#ówna Policji * W rubrykach zabici i ranni zostali uj$ci tylko nietrze!wi uczestnicy wypadków

76

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

Tabela 4.3.5. Odebrane przez Policj" prawa jazdy, w tym za jazd" po spo&yciu alkoholu, w okresie 2005 r. (dane z STP 7/C) Ilo"( odebranych praw jazdy w tym za jazd' po spo%yciu Lp. Województwo ogó#em alkoholu 1. Dolno$l%skie 7 035 5 009 2. Kujawsko – pomorskie 4 385 2 972 3. Lubelskie 5 611 4 068 4. Lubuskie 2 747 2 072 5. *ódzkie 5 582 3 689 6. Ma!opolskie 6 093 4 500 7. Mazowieckie 7 010 4 845 8. Opolskie 2 576 1 672 9. Podkarpackie 4 294 3 507 10. Podlaskie 3 787 2 991 11. Pomorskie 4 147 4 062 12. +l%skie 10 212 7 827 13. +wi"tokrzyskie 3 152 2 514 14. Warmi'sko–mazurskie 3 561 2 718 15. Wielkopolskie 7 968 6 016 16. Zachodniopomorskie 4 371 2 816 17. KSP – Warszawa 6 028 3 910 SUMA 88 559 65 188
)ród#o: Komenda G#ówna Policji

Tabela 4.3.6. Ujawnione przypadki kierowania pojazdami w stanie po u&yciu alkoholu w 2005 roku. (dane z Wydzia!u Ruchu Drogowego) Lp. Województwo art. 87 KW ogó#em w tym art. 87 § 1 KW 1. Dolno$l%skie 1 669 1 086 2. Kujawsko –pomorskie 657 472 3. Lubelskie 1 250 838 4. Lubuskie 858 482 5. *ódzkie 1 264 872 6. Ma!opolskie 1 644 1 223 7. Mazowieckie 1 608 1 186 8. Opolskie 809 404 9. Podkarpackie 1 610 1 193 10. Podlaskie 1 090 737 11. Pomorskie 1 743 1 145 12. +l%skie 2 363 1 680 13. +wi"tokrzyskie 676 501 14. Warmi'sko – mazurskie 808 544 15. Wielkopolskie 2 102 1 456 16. Zachodniopomorskie 860 740 17. KSP 1 415 821 OGÓ+EM 22 426 15 318
)ród#o: Komenda G#ówna Policji * art. 87 § 1 KW – "Kto, znajduj'c si$ w stanie po u%yciu alkoholu lub podobnie dzia#aj'cego "rodka, prowadzi pojazd mechaniczny w ruchu l'dowym, wodnym lub powietrznym, ... § 2 – "Kto, znajduj'c si$ w stanie po u%yciu alkoholu lub podobnie dzia#aj'cego "rodka, prowadzi na drodze publicznej lub w strefie zamieszkania inny pojazd ni% okre"lony w § 1, ...

77

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

Tabela 4.3.7. Ujawnione przypadki kierowania pojazdami w stanie nietrze#wo$ci w okresie 2005 roku (art. 178 a KK) (na podstawie danych z Wydzia!u Ruchu Drogowego) w tym Lp. Województwo art. 178 a KK art. 178 a § 1 KK 1. Dolno$l%skie 15 261 6 721 2. Kujawsko –pomorskie 7 489 4 274 3. Lubelskie 12 969 5 164 4. Lubuskie 7 045 3 290 5. *ódzkie 10 825 4 922 6. Ma!opolskie 8 948 5 537 7. Mazowieckie 13 689 6 602 8. Opolskie 5 908 2 217 9. Podkarpackie 8 801 4 257 10. Podlaskie 6 875 3 869 11. Pomorskie 9 745 4 716 12. +l%skie 16 409 9 244 13. +wi"tokrzyskie 6 028 3 168 14. Warmi'sko – mazurskie 8 203 4 080 15. Wielkopolskie 15 129 6 913 16. Zachodniopomorskie 6 374 4 084 17. KSP 10 086 3 891 OGÓ+EM 169 784 82 949
)ród#o: Komenda G#ówna Policji

78

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

4.4. Samobójstwa pod wp#ywem alkoholu
Z danych Komendy G!ównej Policji wynika, &e w roku 2005 dokonano ogó!em 5.625 zamachów samobójczych, z czego 4.621 zako'czonych by!o zgonem; 1.244 osoby w chwili zamachu by!y pod wp!ywem alkoholu.

4.5. Nietrze!wo"( zwi$zana z wypadkami w pracy oraz naruszenia obowi$zku trze!wo"ci zawodowej
Tabela 4.5.1. Przypadki naruszenia obowi%zku trze#wo$ci zawodowej w 2005 r. (art. 180 KK – dane z Biura Wywiadu Kryminalnego KGP; art. 70 § 2 KW – STP 7 B) Przypadki naruszenia art. 180 KK Ilo"( wniosków o ukaranie L.p. Województwo z art. 70 § 2 KW Przest'pstwa Podejrzani stwierdzone Dolno$l%skie 8 8 152 1. Kujawsko– pomorskie 4 2 111 2. Lubelskie 5 4 83 3. Lubuskie 3 3 110 4. *ódzkie 5 5 109 5. Ma!opolskie 5 5 212 6. Mazowieckie 3 2 174 7. Opolskie 3 3 61 8. Podkarpackie 14 14 124 9. 3 3 110 10. Podlaskie 2 1 1140 11. Pomorskie 17 19 311 12. +l%skie 4 4 136 13. +wi"tokrzyskie 3 3 156 14. Warmi'sko–mazurskie 8 7 151 15. Wielkopolskie 3 3 100 16. Zachodniopomorskie 9 9 139 17. KSP – Warszawa SUMA 99 95 2 379
)ród#o: Komenda G#ówna Policji

W 2005 r. stwierdzono 99 przest"pstw z art. 180 KK (wykonywanie czynno$ci zawodowych zwi%zanych bezpo$rednio z zapewnieniem bezpiecze'stwa ruchu pojazdów mechanicznych w stanie nietrze#wo$ci lub pod wp!ywem $rodka odurzaj%cego), zarejestrowano 95 podejrzanych. W skali ca!ej Polski skierowano 2.379 wnioski o ukaranie do s%dów grodzkich za naruszenie art. 70 § 2 KW1; w 84 stwierdzonych przypadkach udzielono ostrze&e' i poucze'.
1

Art. 70. § 1. Kto, b$d'c niezdolny do czynno"ci, której nieumiej$tne wykonanie mo%e wywo#a* niebezpiecze&stwo dla %ycia lub zdrowia cz#owieka, tak' czynno"* przedsi$bierze albo kto porucza j' osobie do jej wykonania niezdolnej lub wbrew obowi'zkowi nadzoru dopuszcza do wykonania takiej czynno"ci przez osob$ niezdoln', podlega karze aresztu albo grzywny. § 2. Tej samej karze podlega, kto wbrew obowi'zkowi zachowania trze!wo"ci znajduje si$ w stanie po u%yciu alkoholu lub podobnie dzia#aj'cego "rodka i podejmuje w tym stanie czynno"ci zawodowe.

79

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

4.5.1. Pa&stwowa Inspekcja Pracy W 2005 r. inspektorzy pracy kontrolowali przestrzeganie przez pracodawców obowi%zków w zakresie ustalania okoliczno$ci i przyczyn 2.515 wypadków przy pracy, w których poszkodowane zosta!y 3.172 osoby. Kontrole dotyczy!y wypadków $miertelnych, ci"&kich lub zbiorowych, które zosta!y zg!oszone przez pracodawców zgodnie z wymaganiami okre$lonymi w tym zakresie w art. 234 § 2 Kodeksu pracy lub wypadków, o których informacj" uzyskano od innych organów nadzoru nad warunkami pracy, organów Policji i Prokuratury lub $rodków masowego przekazu. W wyniku ww. kontroli odnotowano 73 wypadki $miertelne, ci"&kie i zbiorowe, w których jedn% z ustalonych przyczyn by!o spo&ycie alkoholu (wg terminologii stosowanej w Europejskim Systemie Statystyk Wypadków przy Pracy – ESAW). W wypadkach tych poszkodowanych zosta!o 86 osób. Spo&ycie alkoholu stanowi!o 0,8% wszystkich przyczyn wypadków badanych przez inspektorów pracy w 2005 r. (w latach 2003–2004 wynios!o 0,6%). Dane liczbowe dotycz%ce wypadków przy pracy, badanych przez PIP w ramach kontroli w 2005 r., w których jedn% z ustalonych przyczyn by!o spo&ycie alkoholu – w podziale na województwa. Tabela 4.5.1.1. Dane liczbowe dot. wypadków przy pracy (badanych przez PIP w 2005 r.), w których jedn% z przyczyn by!o spo%ycie alkoholu. Liczba wypadków w tym: wypadki: ogó#em "miertelne ci'%kie zbiorowe 73 38 31 4 (9 poszk.)
)ród#o: dane G#ównego Inspektoratu Pracy

Tabela 4.5.1.2. Ww. wypadki przy pracy, w których jedn% z przyczyn by!o spo%ycie alkoholu – w podziale na województwa. w tym: wypadki Wypadk Lp. Województwo Uwagi i ogó#em "miertelne ci'%kie zbiorowe 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. podlaskie kujawsko–pomorskie pomorskie $l%skie $wi"tokrzyskie ma!opolskie lubelskie !ódzkie warmi'sko–mazurskie opolskie wielkopolskie podkarpackie zachodnio–pomorskie mazowieckie dolno$l%skie lubuskie Razem 2 5 8 12 1 6 0 7 3 3 5 0 3 12 5 1 73 1 2 5 7 1 2 0 4 3 1 1 0 2 6 3 0 38 1 3 2 4 0 3 0 3 0 1 4 0 1 6 2 1 31 0 0 1 1 0 1 0 0 0 1 0 0 0 0 0 0 4

2 poszk. w wyp zb. 2 poszk. w wyp zb. 2 poszk. w wyp zb.

3 poszk. w wyp zb.

9 poszk. w 4 wyp. zb.

)ród#o: dane G#ównego Inspektoratu Pracy

80

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

Rozdzia# V Rynek napojów alkoholowych
5.1. Import, produkcja oraz dostawy napojów alkoholowych w Polsce
Tabela 5.1.1. Import napojów alkoholowych w latach 2002 – 2005
Piwo poz. PCN 2203 Wino poz. PCN 2204, 2205, 2206 Wyroby spirytusowe poz. PCN 2207, 2208 (100% alkohol) 2002 2003 43.762 tys. litrów 19.009 tys. litrów 69.208 tys.. litrów 71.984 tys. litrów 2.315 tys.. litrów 3.328 tys. litrów 2004 17.082 tys. litrów 75.576 tys. litrów 11.448 tys. litrów 2005 19.837,83 tys. litrów 81.893,52 tys. litrów 12.804,22 tys. litrów

)ród#o: G#ówny Urz'd Statystyczny

Tabela 5.1.2. Dostawy napojów alkoholowych na zaopatrzenie kraju w latach 2001 – 2005 Dostawy na zaopatrzenie kraju Wyszczególnienie 2001 2002 2003 2004 2005 Wyroby spirytusowe (w tys. hl 100%) 637 666 922 984 951 Wina i miody pitne (w tys. hl) 4.037 4.298 4.351 4.052 3.295 Piwo (w tys. hl) 25.449 27.052 28.583 31.325 30.855
)ród#o: G#ówny Urz'd Statystyczny

Tabela 5.3. Produkcja wybranych napojów alkoholowych w latach 2002–2005 roku (w tys. hl) Produkcja wybranych napojów alkoholowych Wyszczególnienie rok 2002 rok 2003 rok 2004 rok 2005 Wódka czysta 607,5 795,6 868,6 790,2 Piwo 26 874,9 28 621,7 31 850,6 31 393,6 Wina gronowe 267,6 247,86 199,66 204,8
)ród#o: G#ówny Urz'd Statystyczny

5.2. Ceny napojów alkoholowych
Wed!ug danych G!ównego Urz"du Statystycznego wska#nik cen towarów i us!ug konsumpcyjnych ogó!em w 2005 roku wzrós! w stosunku do 2004 roku o 2,1%, w tym: – &ywno$) – napoje alkoholowe
)ród#o: G#ówny Urz'd Statystyczny

Wzrost cen o 2,2% Spadek cen o 0,3%

Ceny napojów alkoholowych w 2005 roku spad!y w porównaniu do cen towarów i us!ug ogó!em, co nie jest zgodne z ustaw% z dnia 26 pa#dziernika 1982 roku o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi.

81

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

5.3. Obrót hurtowy napojami alkoholowymi
Do zada' Ministra Gospodarki nale&y m.in. wydawanie i cofanie zezwole' na obrót hurtowy napojami alkoholowymi o zawarto$ci powy&ej 18% alkoholu, decyzji wprowadzaj%cych w zezwoleniach zmiany oraz duplikatów zezwole'. Zadania te realizowane s% na podstawie ustawy z dnia 26 pa#dziernika 1982 roku o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi (Dz.U. z 2002 r. Nr 147, poz. 1231 – tekst jednolity ze zmianami). Wydawanie i cofanie zezwole', a tak&e wprowadzanie zmian w zezwoleniach, nast"puje w drodze decyzji administracyjnych, na zasadach i w trybie okre$lonym przepisami kodeksu post"powania administracyjnego. 5.3.1. Ilo"( zezwole& wydanych w 2005 roku Zezwolenia na prowadzenie obrotu hurtowego napojami alkoholowymi o zawarto$ci powy&ej 18% alkoholu wydawane s% na czas okre$lony, nie d!u&szy ni& rok. W 2005 roku Minister Gospodarki wyda! 265 zezwole' i 288 decyzji zmieniaj%cych zezwolenia. Decyzje, wprowadzaj%ce w zezwoleniach zmiany, dotyczy!y m.in.: ! zwi"kszenia limitu napojów alkoholowych, ! zmiany miejsc prowadzenia dzia!alno$ci gospodarczej, ! zmiany adresu siedziby przedsi"biorcy. Tabela 5.3.1.1. Ilo$) wydanych zezwole' w latach 2004 – 2005 w podziale na województwa przedstawia nast"puj%ca tabela: Lp. Nazwa województwa 2004 rok 2005 rok 1. Dolno$l%skie 23 20 2. Kujawsko–pomorskie 12 12 3. Lubelskie 6 6 4. Lubuskie 10 8 5. *ódzkie 26 23 6. Ma!opolskie 21 19 7. Mazowieckie 66 61 8. Opolskie 6 5 9. Podkarpackie 7 5 10. Podlaskie 9 7 11. Pomorskie 21 20 12. +l%skie 30 22 13. +wi"tokrzyskie 9 8 14. Warmi'sko–mazurskie 11 12 15. Wielkopolskie 39 32 16. Zachodniopomorskie 12 9 Ogó!em 308 265 Ilo$) wydawanych rocznie zezwole' systematycznie zmala!a do 2003 r., natomiast w 2004 roku nast%pi! wzrost ilo$ci wydanych zezwole' (308) w stosunku do 2003 r.(265) Wysoka op!ata za zezwolenie, w wysoko$ci 45.000 z! za 500 tys. litrów 100% alkoholu, ma za zadanie m.in. eliminowanie „przypadkowych” przedsi"biorców i jest jednym z instrumentów ograniczenia liczby hurtowników. Doprowadzi!o to do sytuacji do$) stabilnej, poniewa& nast%pi!o zmniejszenie ilo$ci hurtowników, zbli&one do optymalnej, z zachowaniem konkurencji i jednocze$nie prawid!owego zaopatrzenia rynku w 2005 r.

82

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

W 2005 r. nie cofni"to &adnego zezwolenia, poniewa& nie wyst%pi!y przyczyny do ich cofni"cia. W zwi%zku z tym pozytywnie mo&na oceni) przestrzeganie warunków prowadzenia obrotu hurtowego napojami alkoholowymi, okre$lonych w art. 9 4 ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi. Minister Gospodarki i Pracy cofa zezwolenia m.in. w przypadkach: ! nie przestrzegania warunków prowadzenia obrotu napojami alkoholowymi okre$lonych w ustawie, ! wprowadzenia do obrotu napojów alkoholowych pochodz%cych z nielegalnych #róde!, ! pope!nienia przest"pstwa w celu osi%gni"cia korzy$ci maj%tkowych przez osob" odpowiedzialn% za dzia!alno$) przedsi"biorcy posiadaj%cego zezwolenie. ! zlecania przez przedsi"biorc", na podstawie umów, prowadzenia obrotu hurtowego napojami alkoholowymi innym przedsi"biorcom. 5.3.2. Kontrola dzia#alno"ci gospodarczej w zakresie obrotu hurtowego napojami alkoholowymi o zawarto"ci powy%ej 18% alkoholu. Kontrola dzia!alno$ci gospodarczej w zakresie obrotu hurtowego napojami alkoholowymi jest prowadzona przez Inspekcj" Handlow%, Policj" i Urz"dy Kontroli Skarbowej, na pro$b" MG lub z w!asnej inicjatywy. Informacje o wydanych zezwoleniach przekazywane s% do Ministerstwa Finansów do ewentualnego wykorzystania, np. w celu udost"pnienia ich urz"dom kontroli skarbowej. Wymienione jednostki kontroluj% m.in. zgodno$) wykonywanej dzia!alno$ci z wydanymi przez Ministra Gospodarki zezwoleniami i przestrzeganie warunków prowadzenia w kraju obrotu hurtowego napojami alkoholowymi. W przypadku naruszenia przepisów prawnych organy te nak!adaj% kary pieni"&ne. Zgodnie z art. 45 3 ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi – kto bez wymaganego zezwolenia lub wbrew jego warunkom prowadzi obrót hurtowy napojami alkoholowymi – podlega karze grzywny od 10.000 z! do 500.000 z! (w wypadkach mniejszej wagi kara grzywny wynosi 5.000 z!otych). Z informacji przekazywanych przez Inspekcj" Handlow% wynika, &e w 2005 r. wyst"powa!y m.in. przypadki sprzeda&y alkoholu bez zezwole'. Takie fakty IH zg!asza!a organom $cigania. 5.3.3. Wp#ywy finansowe z op#at za wydane zezwolenia. Za wydawanie zezwole' na obrót hurtowy napojami alkoholowymi o zawarto$ci powy&ej 18% alkoholu i decyzji wprowadzaj%cych w zezwoleniach zmiany, s% pobierane op!aty. S% one wnoszone przed wydaniem zezwolenia lub decyzji na rachunek Ministerstwa Gospodarki, a nast"pnie przekazywane do Bud&etu Pa'stwa. Wp!ywy do Bud&etu Pa'stwa z tytu!u op!at za wydane w 2005 roku zezwolenia oraz decyzje wprowadzaj%ce zmiany w zezwoleniach wynios!y 20,080 mln z!. 5.3.4. Zako&czenie Podstawow% cech% charakteryzuj%c% system udzielania zezwole' na obrót hurtowy napojami alkoholowymi jest jawno$), przejrzysto$) oraz jednolito$) kryteriów dla wszystkich grup przedsi"biorców ubiegaj%cych si" o zezwolenia wymienione w ustawach. Ich celem jest wyeliminowanie decyzji o charakterze uznaniowym. Spe!nienie formalnych wymaga' przewidzianych prawem jest konieczne i wystarczaj%ce dla uzyskania zezwolenia. Nie ma miejsca na uznaniowo$) urz"dnika. W roku 2005 trwa!y prace nad projektem zmiany ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi. Celem nowelizacji ustawy by!a zmiana m.in. przepisów nasuwaj%cych w%tpliwo$ci interpretacyjne, zmniejszenie ilo$ci zezwole', eksport napojów 83

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

alkoholowych bez zezwolenia, wprowadzenie op!at „z do!u”, obowi%zek legitymowania w przypadku w%tpliwo$ci co do pe!noletno$ci, wprowadzenie jednakowych warunków przy wydawaniu zezwole' na sprzeda& detaliczn% , podobnie jak jest w obrocie hurtowym. Sejm IV kadencji nie zd%&y! zako'czy) prac nad projektem zmiany ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi. Prace w Sejmie zako'czono sprawozdaniem podkomisji nadzwyczajnej. Obecna Rada Ministrów nie przekaza!a projektu zmiany ustawy do Sejmu RP, w zwi%zku z tym prace nad projektem zosta!y wstrzymane.

5.4. Wp#ywy podatkowe do bud%etu pa&stwa
Tabela 5.4.1. Dochody bud&etu z podatku akcyzowego od napojów alkoholowych, ich dynamika i struktura w latach 2003 – 2005 Dochody z tytu#u podatku Dynamika dochodów akcyzowego (w mln z!) (w%) Wyszczególnienie 2004/2003 2005/2004 2003 r. 2004 r. 2005 r. 3:2 4:3
1. 2. 3. 4. 5. 6.

Akcyza ogó#em, w tym: od alkoholu etylowego % udzia! /* od piwa od wina % udzia! /*
/*

34 387,7 4 092,6 58,7% 2 238,8 32,1% 639,9 9,2% 6 971,3 20,3%

37 964,0 4 561,6 60,5% 2 410,7 32,0% 571,7 7,6% 7 544,0 19,9%

39 479,1 4 430,3 58,3% 2 620,9 34,5% 547,4 7,2% 7 598,6 19,2%

110,4 111,5 107,7 89,3 108,2 –

104,0 97,1 108,7 95,7 100,7 –

% udzia! Razem akcyza od napojów alkoholowych Udzia# akcyzy od napojów alkohol. w akcyzie ogó#em

)ród#o: dane ze sprawozdawczo"ci o wykonaniu dochodów bud%etowych /* – udzia# dochodów z akcyzy od: wyr. spirytusowych, piwa i wina w dochodach ogó#em od tych napojów alkoholowych (w%). Zmiany wska!ników po"rednio obrazuj' kierunek i tempo przekszta#ce& w strukturze spo%ycia poszczególnych napojów alkoholowych.

Dochody bud&etu pa'stwa w 2005 roku wed!ug GUS wynios!y 179,772 mld z!, za$ wp!ywy z podatku akcyzowego od napojów alkoholowych stanowi!y w nich 4,23% (obliczenia PARPA).

84

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

5.5. Nielegalny przewóz alkoholu przez granic'
Tabela 5.5.1. Liczba spraw oraz warto$) wyrobów alkoholowych w przywozie b"d%cych przedmiotem przest"pstwa w roku 2005: Warto"( towaru (w PLN), Ilo"( zaj'tego towaru Towar Liczba spraw "rednia warto"( rynkowa (w litrach) wyrobów danej grupy Kod 2207 2.124 84.915,0 4.353.342,00 Kod 2208 2.923 32.909,0 1.458.046,00 Kod 2204 37 1.783,0 8.367,00 Kod 2203 3 9.929,0 24.924,00
)ród#o: Ministerstwo Finansów; Departament Kontroli Celno – Akcyzowej i Kontroli Gier

Przedstawiana informacja dotyczy nast"puj%cych grup wyrobów alkoholowych: – wg kodu Taryfy celnej 2207 – Alkohol etylowy nieska&ony o obj"to$ciowej mocy alkoholu 80% obj. lub wi"kszej; alkohol etylowy i pozosta!e wyroby alkoholowe, o dowolnej mocy, ska&one, – wg kodu Taryfy celnej 2208 –Alkohol etylowy nieska&ony o obj"to$ciowej mocy alkoholu mniejszej ni& 80% obj.; wódki, likiery i pozosta!e napoje spirytusowe, – wg kodu Taryfy celnej 2204 – Wino ze $wie&ych winogron, w!%cznie z winami wzmocnionymi, moszcz gronowy, inny ni& ten obj"ty pozycj% 2009, – wg kodu Taryfy celnej 2203 – Piwo otrzymywane ze s!odu. 1. S!u&ba Celna nie dokonuje szacowania strat bud&etu pa'stwa z tytu!u przest"pczo$ci celnej, w tym przemytu. Dotyczy to tak&e wyrobów alkoholowych, tym bardziej, &e ujawniany i zajmowany przez organy celne (szczególnie podczas dzia!a' kontrolnych na bazarach i targowiskach miejskich) alkohol jest bardzo ró&nej jako$ci, i cz"sto trudno jest oszacowa) jego faktyczn% warto$). W zakresie swojej w!a$ciwo$ci merytorycznej S!u&ba Celna wp!ywa na ograniczanie przedmiotowych strat, ale nie czuje si" w!a$ciwa do ich szacowania w uj"ciu warto$ciowym czy procentowym. 2. Rola S!u&by Celnej w ograniczaniu strat bud&etu pa'stwa, zwi%zanych z przemytem wyrobów alkoholowych, polega przede wszystkim na zwalczaniu przest"pczo$ci: im skuteczniejsze zapobieganie, ujawnianie i zwalczanie przest"pczo$ci celnej, tym potencjalnie mniejsze straty dla bud&etu. Dzia!ania, podejmowane przez S!u&b" Celn% w tym zakresie mo&na scharakteryzowa) nast"puj%co: – prowadzenie wzmo&onej kontroli celnej na wschodniej granicy pa'stwa, szczególnie z pa'stwami b"d%cymi tradycyjnymi krajami pochodzenia dla wyrobów alkoholowych, przemycanych do Polski: Rosj%, Bia!orusi% i Ukrain%; – systematyczne (w miar" pozyskiwania koniecznych si! i $rodków przez poszczególne izby celne) nasilanie dzia!a' kontrolnych prowadzonych nie tylko na granicy, ale na terytorium ca!ego kraju, szczególnie na drogach publicznych oraz bazarach, targowiskach miejskich, gie!dach itp. Wzrost intensywno$ci dzia!a' w tym zakresie ilustruje poni&sze zestawienie: Tabela 5.5.2. Liczba kontroli na Liczba kontroli na drogach, Okres sprawozdawczy bazarach, targowiskach, parkingach itp. gie#dach itp. 2004r. 1.556 18.617 2005r. 3.696 65.527
)ród#o: Ministerstwo Finansów; Departament Kontroli Celno – Akcyzowej i Kontroli Gier

85

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

zacie$nianie wspó!pracy z innymi s!u&bami, odpowiedzialnymi za ochron" porz%dku prawnego. Wi"kszo$) dzia!a' kontrolnych, prowadzonych na drogach publicznych b%d# miejscach, gdzie dokonywany jest handel wyrobami akcyzowymi, realizowana jest przez organy celne wspólnie z organami innych s!u&b (Policji, Stra&y Granicznej, Stra&y Miejskiej, organami skarbowymi). Tendencj" t" ilustruje poni&sze zestawienie: Tabela 5.5.3. Liczba kontroli przeprowadzonych z Okres sprawozdawczy udzia#em innych s#u%b 2004r. 8.652 2005r. 34.652
)ród#o: Ministerstwo Finansów; Departament Kontroli Celno – Akcyzowej i Kontroli Gier

3. S!u&ba Celna nie dysponuje danymi, na podstawie których mo&liwe by!oby oszacowanie wielko$ci nielegalnego rynku alkoholowego w Polsce. 4. Jak wyja$niono w p. 2 powy&ej, rola S!u&by Celnej w ograniczaniu strat bud&etu pa'stwa, zwi%zanych z przemytem wyrobów alkoholowych, koncentruje si" przede wszystkim na zwalczaniu przest"pczo$ci. Metody dzia!ania organów celnych ulegaj% zmianom, w zale&no$ci od zmieniaj%cych si" metod dokonywania przest"pstw. W zakresie nielegalnego obrotu wyrobami alkoholowymi sytuacja ulega!a w ostatnich kilku latach zasadniczym zmianom. Obni&enie w 2002 r. podatku akcyzowego na wyroby alkoholowe w Polsce, uczyni!o przemyt tej grupy towarowej mniej op!acalnym, i nielegalny przywóz uleg! widocznemu zmniejszeniu, szczególnie w odniesieniu do przemytu indywidualnego. Nadal natomiast mia! miejsce przemyt na masowa skal" spirytusu, przede wszystkim z terytorium Bia!orusi i Ukrainy. Przemyt ten dokonywany by! najcz"$ciej w cysternach lub wielkogabarytowych pojemnikach, a spirytus deklarowany by! jako zawieraj%ce alkohol ró&ne substancje chemiczne, np. p!yn odmra&aj%cy do szyb, $rodki myj%ce itp. Wzmo&one kontrole, prowadzone przez organy celne szczególnie na wschodniej granicy pa'stwa, doprowadzi!y do ujawnienia licznych przypadków podejmowania prób tego rodzaju przemytu. Jednocze$nie w poci%gach z Rosji lub Ukrainy funkcjonariusze celni ujawniali znaczne ilo$ci fabrycznie nowych nakr"tek do butelek, kompletów naklejek (tzn. etykiet, kontr–etykiet itp.). Mog!o to wskazywa), &e przemycany spirytus kierowany by! do nielegalnych rozlewni i s!u&y! do produkcji wyrobów spirytusowych popularnych marek, w tym tak&e wysokogatunkowych. T!umaczy!oby to tak&e zjawisko wyj%tkowo niskich cen, jakie na bazarach i targowiskach w wielu regionach kraju mia!y markowe alkohole z gatunku np. whisky, brandy czy wysokogatunkowych wódek czystych. Intensywne dzia!ania prewencyjne i kontrolne, prowadzone przez organy celne, doprowadzi!y do zminimalizowania opisanego powy&ej przemytu z pa'stw b. WNP. Obserwowano jednak dalszy spadek cen na gatunkowe wyroby alkoholowe, oferowane na bazarach i targowiskach miejskich. Tendencj" t" potwierdza!y tak&e doniesienia w mediach, stwierdzaj%ce ponadto wyra#ny spadek popytu na wyroby alkoholowe w legalnie dzia!aj%cych punktach sprzeda&y. Mog!o to wskazywa), &e oferowany do sprzeda&y na czarnym rynku alkohol pochodzi z nielegalnego #ród!a. Rozpoznanie, prowadzone przez Policj" oraz organy celne, wskazywa!o, i& ró&nego rodzaju wyroby alkoholowe mog% by) wytwarzane ze spirytusu nielegalnie produkowanego lub przetwarzanego na terytorium Polski, w tym m.in. odbarwianego spirytusu ska&onego. W zwi%zku z powy&szym zmodyfikowana zosta!a strategia dzia!ania organów celnych: znacznie zintensyfikowana zosta!a kontrola prowadzona wewn%trz kraju, w szczególno$ci na drogach oraz na bazarach i targowiskach miejskich. Wzmo&enie opisanych dzia!a'

86

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

ilustruj% dane dotycz%ce liczby dzia!a' kontrolnych, przeprowadzonych w ww. miejscach, zawarte w zestawieniach przedstawionych powy&ej w p. 2. Efektem opisanej zmiany strategii by! znaczny wzrost ujawnie' wyrobów alkoholowych, jakich dokonano w izbach celnych wewn%trz kraju. Zjawisko to ilustruje zestawienie wyników, uzyskanych w omawianym zakresie w latach 2004 i 2005 przez kilka przyk!adowo wybranych izb celnych: Tabela 5.5.4. Izba Celna w Katowicach w Krakowie w *odzi w Poznaniu w Toruniu w Warszawie 2004 Ilo$) ujawnionego alkoholu (w litrach) 10.626,00 2.618,50 2.532,40 2.898,40 1.245,30 11.145,10 2005 Ilo$) ujawnionego alkoholu (w litrach) 80.876,5 4.980,7 10.111,8 30.833,7 1.615,5 23.776,5

)ród#o: Ministerstwo Finansów; Departament Kontroli Celno – Akcyzowej i Kontroli Gier

Skuteczno$) dzia!a', podejmowanych przez organy celne celem ograniczania strat bud&etu pa'stwa, zwi%zanych z przemytem wyrobów alkoholowych, nie mo&e by) oceniana wy!%cznie przez pryzmat liczby dokonanych ujawnie' i ilo$ci zaj"tego alkoholu; prowadzenie przez S!u&b" Celn% dzia!a' kontrolnych na obszarze ca!ego kraju ma przede wszystkim du&e znaczenie prewencyjne. Znaczn% rol" odgrywa tak&e coraz lepsze rozpoznanie przez S!u&b" Celn% $rodowiska przest"pczego, na co znacz%cy wp!yw ma przyznanie tej s!u&bie uprawnie' do prowadzenia czynno$ci operacyjno–rozpoznawczych. 5. Przedstawiona powy&ej krótka analiza wskazuje jednocze$nie na zasadnicze kierunki, w jakich zamierza pod%&a) S!u&ba Celna celem ograniczenia strat dla bud&etu pa'stwa, zwi%zanych z przemytem i nielegalnym obrotem wyrobami alkoholowymi. W najwi"kszym skrócie s% to: – wzmacnianie i doskonalenie specjalistycznych komórek organizacyjnych w izbach celnych, zajmuj%cych si" pozyskiwaniem informacji i rozpoznawaniem $rodowiska przest"pczego, metod dzia!ania, kierunków przemytu itp. W tym celu konieczne jest zachowanie uprawnie' S!u&by Celnej do prowadzenia czynno$ci operacyjno–rozpoznawczych; – wzmacnianie (tak pod wzgl"dem liczebno$ci i obsady kadrowej, jak i wyposa&enia w specjalistyczne pojazdy i sprz"t do kontroli) Grup Mobilnych – jednostek organizacyjnych w izbach celnych, dokonuj%cych kontroli w dowolnym czasie na terytorium ca!ego kraju.

87

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

5.6. Wykroczenia w obrocie handlowym napojami alkoholowymi
W ca!ej Polsce Policja kierowa!a wnioski o ukaranie do s%dów grodzkich za naruszenie przepisów Ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi Dane dotycz%ce ilo$ci skierowanych wniosków w poszczególnych województwach przedstawia zamieszczona dalej tabela. Tabela 5.6.1. Ilo$) skierowanych wniosków o ukaranie za naruszenie przepisów Ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 r. wg województw (na podstawie STP – 7 B). Ilo"( skierowanych wniosków o ukaranie L.p. Województwo za naruszenie przepisów ustawy o wychowaniu w trze!wo"ci... z art. 43’ z art. 44 1 345 – 1. Dolno$l%skie 7 873 3 2. Kujawsko–pomorskie 1 333 1 3. Lubelskie 1 014 – 4. Lubuskie 905 2 5. *ódzkie 1 348 – 6. Ma!opolskie 2 610 3 7. Mazowieckie 258 – 8. Opolskie 813 – 9. Podkarpackie 463 – 10. Podlaskie 2 593 2 11. Pomorskie 3 011 – 12. +l%skie 1 319 – 13. +wi"tokrzyskie 860 2 14. Warmi'sko–mazurskie 1 199 – 15. Wielkopolskie 2 606 2 16. Zachodniopomorskie 1 105 – 17. KSP – Warszawa 30 665 15 SUMA
)ród#o: Komenda G#ówna Policji

W skali kraju w 2005 roku Policja skierowa!a 30.665 wniosków o ukaranie do s%dów grodzkich za naruszenie art. 431 z dnia 26 pa#dziernika 1982 roku o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!ania alkoholizmowi*. W 3.177 przypadkach nie kierowano wniosków o ukaranie, w 788 przypadkach udzielono poucze' i ostrze&e' na podstawie art. 41 kw. W przypadku ujawnienia naruszenia art. 44 cytowanej ustawy**, kierowano wnioski o ukaranie do s%dów – 15 w 2005 r., w 15 za$ przypadkach nie sk!adano takich wniosków, w 7 udzielono poucze' i ostrze&e'.
”1. Kto spo%ywa napoje alkoholowe wbrew zakazom okre"lonym w art. 14 ust. 1 i 2a–6 albo nabywa lub spo%ywa napoje alkoholowe w miejscach nielegalnej sprzeda%y, albo spo%ywa napoje alkoholowe przyniesione przez siebie lub inn' osob$ w miejscach wyznaczonych do ich sprzeda%y lub podawania, podlega karze grzywny. 2. Usi#owanie wykroczenia okre"lonego w ust. 1 jest karalne. 3. W razie pope#nienia wykroczenia okre"lonego w ust. 1 mo%na orzec przepadek napojów alkoholowych, chocia%by nie by#y w#asno"ci' sprawcy.„ ** Kto wbrew szczególnemu obowi'zkowi nadzoru dopuszcza do sprzedawania, podawania lub spo%ywania napojów alkoholowych na terenie zak#adu pracy, jak równie% powzi'wszy wiadomo"* o sprzedawaniu, podawaniu lub spo%ywaniu na terenie zak#adu pracy takich napojów nie podejmie prawem przewidzianego post$powania, podlega karze grzywny.
*

88

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

5.7. Nieprawid#owo"ci stwierdzone przez Inspekcj' Handlow$
Inspekcja Handlowa przeprowadzi!a w 2005 r. kontrole prawid!owo$ci obrotu wyrobami alkoholowymi i tytoniowymi. Obj"to nimi 4.323 placówki detaliczne, 890 placówek gastronomicznych i 207 magazynów hurtowych. Do najistotniejszych nieprawid!owo$ci stwierdzonych w toku kontroli zaliczy) nale&y: ! sprzeda& napojów alkoholowych bez zezwolenia w 63 placówkach handlu detalicznego i gastronomicznego, ! prowadzenie hurtowego obrotu wyrobami alkoholowymi bez zezwolenia w 3 magazynach, ! sprzeda& w 14 magazynach hurtowych wyrobów alkoholowych przedsi"biorcom nieposiadaj%cym zezwole' na obrót takimi artyku!ami, ! brak w 286 placówkach wywieszek informuj%cych o szkodliwo$ci spo&ywania alkoholu, ! inne naruszenia ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 25 placówkach (sprzeda& na kredyt, konsumpcja w sklepach i inne). Ponadto ujawniano przypadki wprowadzania do obrotu wyrobów alkoholowych i tytoniowych bez banderol, sprzeda& wyrobów tytoniowych w miejscach niedozwolonych i na sztuki. W wyniku ustale' kontroli, m.in. skierowano: 62 sprawy do prokuratur lub policji, 38 spraw do s%dów rejonowych, 30 informacji do organów kontroli finansowej. Na!o&ono 286 mandatów karnych na !%czn% kwot" 60,6 tys. z!. 5.7.1. Wst'p W 2005 r. Inspekcja Handlowa, realizuj%c swoje ustawowe zadania ochrony interesów i praw konsumentów oraz interesów gospodarczych pa'stwa, a tak&e wynikaj%ce z „Planu kontroli Inspekcji Handlowej 2005 r.” przeprowadzi!a kontrole, w czasie których sprawdzono przestrzeganie przepisów ustaw: ! o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi, ! o podatku akcyzowym, ! o ochronie zdrowia przed nast"pstwami u&ywania tytoniu i wyrobów tytoniowych ! oraz wydanych z ich upowa&nienia normatywnych aktów wykonawczych. Celem tych kontroli by!o egzekwowanie zakazów i nakazów reguluj%cych obrót wyrobami alkoholowymi i tytoniowymi oraz eliminowanie z rynku takich wyrobów pochodz%cych z nielegalnych #róde!, stwarzaj%cych potencjalne zagro&enie zdrowia lub &ycia konsumentów. Tego typu kontrole prowadzone s% g!ównie w po!%czeniu z innymi tematami o zasi"gu krajowym. Wynika to z szeregu nowych zada' na!o&onych na Inspekcj" Handlow% oraz z uwagi na ograniczony potencja! kontrolny Wojewódzkich Inspektoratów Inspekcji Handlowej. 5.7.2. Wyniki kontroli przestrzegania ustawy o wychowaniu w trze!wo"ci i przeciwdzia#aniu alkoholizmowi Przestrzeganie przepisów ustawy z dnia 26 pa!dziernika 1982 r. o wychowaniu w trze!wo"ci i przeciwdzia#aniu alkoholizmowi (tekst jedn. Dz. U. z 2002 r. Nr 147, poz. 1231 ze zm.) sprawdzano w placówkach prowadz%cych sprzeda& napojów alkoholowych zw!aszcza w zakresie posiadania aktualnych zezwole' na sprzeda& napojów alkoholowych, prowadzenia sprzeda&y zgodnie z warunkami posiadanych zezwole', uwidaczniania informacji o szkodliwo$ci spo&ywania napojów alkoholowych, przestrzegania zakazu sprzeda&y alkoholu osobom nieletnim, nietrze#wym, na kredyt lub pod zastaw, przestrzegania zakazu reklamy lub promocji wyrobów alkoholowych w miejscach niedozwolonych. 89

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

Problematyka ta by!a sprawdzana ogó!em w 5.420 podmiotach – w 4.323 placówkach detalicznych, 890 placówkach gastronomicznych i 207 magazynach hurtowych (w tym w 63 prowadz%cych obrót wyrobami alkoholowymi o zawarto$ci powy&ej 18% alkoholu). Z informacji uzyskanych z Pa'stwowej Agencji Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych, w Polsce zezwolenia na sprzeda& napojów alkoholowych posiada (wg danych na 2003 r.) ok. 195 tys. podmiotów. 5.7.2.1. Ustalenia kontroli przeprowadzonych w sklepach i zak#adach gastronomicznych W czasie prowadzonych dzia!a' stwierdzono: a) W 24 placówkach handlu detalicznego i w 39 zak!adach gastronomicznych sprzeda& napojów alkoholowych bez wymaganych zezwole' (w roku 2004 ogó!em w 84). Udokumentowana warto$) wprowadzonych w ten sposób do obrotu napojów alkoholowych wynios!a 93,3 tys. z#. Przedsi"biorcy prowadzili niezgodny z przepisami obrót wyrobami alkoholowymi w przypadkach: – nieposiadania (braku) zezwole', – pos!ugiwania si" zezwoleniami, które zosta!y cofni"te prawomocnymi decyzjami organów zezwalaj%cych z powodu np. nie wnoszenia op!at na rzecz gmin. b) W 286 placówkach brak wywieszek informuj%cych o szkodliwo$ci spo&ywania alkoholu. c) Zaopatrywanie si" w napoje alkoholowe w sklepach zamiast w hurtowniach przez w!a$cicieli 7 placówek gastronomicznych. d) Niewniesienie przez 11 przedsi"biorców op!at na rzecz gmin za korzystanie z zezwole'. e) W 6 placówkach detalicznych konsumpcj" alkoholu na miejscu. f) Sprzeda& alkoholu w 3 obiektach komunikacji publicznej. g) Rozszerzenie czasu dzia!alno$ci ponad okre$lony w zezwoleniu w 2 placówkach. h) Sprzeda& alkoholu osobie, której zachowanie wskazywa!o, &e znajduje si" w stanie nietrze#wo$ci w 1 sklepie. i) Sprzeda&y alkoholu na kredyt w 1 punkcie gastronomicznym. Ponadto na terenie województwa lubuskiego stwierdzono 24 przypadki, kujawsko – pomorskiego 2, a $l%skiego 1 przypadek wydania przez burmistrzów zezwole& na detaliczn% sprzeda& wyrobów alkoholowych z naruszeniem prawa. 5.7.2.2. Ustalenia kontroli przeprowadzonych w magazynach hurtowych Kontrolami obj"to 207 magazynów. – Ujawniono 3 przypadki prowadzenia obrotu hurtowego bez zezwolenia. – W 14 hurtowniach stwierdzono sprzeda& napojów alkoholowych na !%czn% kwot" 62,4 tys. z! przedsi"biorcom nieposiadaj$cym zezwolenia. – Sprzeda& detaliczn% bez zezwolenia stwierdzono w 2 magazynach. – Naruszenie w 1 magazynie warunków zezwolenia poprzez niewykonywanie dzia!alno$ci przez przedsi"biorc" w nim oznaczonego lub przez niego zatrudnionego (art. 94 pkt 7 ustawy o wychowaniu w trze!wo"ci i przeciwdzia#aniu alkoholizmowi). – Naruszenie w 13 magazynach innych warunków zezwole' na hurtowy obrót napojami alkoholowymi, jak niezg!oszenie zmiany miejsca siedziby firmy, w przypadkach prowadzenia sprzeda&y detalicznej nie wydzielenie odr"bnego stoiska, brak wywieszek o szkodliwo$ci spo&ywania napojów alkoholowych.

90

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

5.7.2.3. Wykorzystanie ustale& kontroli Ustalenia kontroli da!y podstaw" do: ! skierowania 57 spraw do prokuratur lub policji, ! skierowania 20 spraw do wydzia!ów ds. wykrocze' s%dów rejonowych z wnioskami o ukaranie, ! wszcz"cia 27 dochodze' w trybie uproszczonym z art. 43 ust. 1 i 2 oraz z art. 453 ust. 1 ustawy o wychowaniu w trze!wo"ci i przeciwdzia#aniu alkoholizmowi, ! przekazania 23 informacji do organów kontroli finansowej, ! 26 powiadomie' do organów zezwalaj%cych na prowadzenie hurtowej sprzeda&y wyrobów alkoholowych (Ministra w!a$ciwego ds. gospodarki i marsza!ków województw), z tego 4 dotycz%cych obrotu hurtowego wyrobami spirytusowymi, ! 27 powiadomie' do organów wydaj%cych zezwolenia (prezydentów, burmistrzów, wójtów) na sprzeda& wyrobów alkoholowych w placówkach detalicznych i gastronomicznych. Wydano 32 decyzje wstrzymuj%ce sprzeda& napojów alkoholowych oraz na!o&ono 286 mandatów karnych na !%czn% kwot" 60,6 tys. z#. 5.7.3. Przestrzeganie przepisów o oznaczaniu wyrobów alkoholowych i tytoniowych znakami akcyzy W toku kontroli sprawdzano przestrzeganie postanowie' ustawy z dnia 23 stycznia 2004 r. o podatku akcyzowym (Dz. U. Nr 29, poz. 257 z pó!n. zm.) oraz rozporz'dzenia Ministra Finansów z dnia 19 kwietnia 2004 r. w sprawie oznaczania wyrobów akcyzowych znakami akcyzy (Dz. U. Nr 80, poz. 742 z pó!n. zm.). Kontrole przeprowadzono w 5.195 jednostkach handlowych, w których sprzedawany jest alkohol i wyroby tytoniowe, tj.: w 4.315 placówkach detalicznych, 687 placówkach gastronomicznych i w 193 hurtowniach. Badaniami obj"to 30.348 partii wyrobów alkoholowych o warto$ci 8.315 tys. z!. Niektórych kontroli dokonano razem z funkcjonariuszami policji i organów celnych wykonuj%cych zadania w zakresie akcyzy krajowej. W toku kontroli stwierdzono: ! 1 przypadek wprowadzenia do obrotu 3 partii wina w!oskiego bez banderol w zak!adzie gastronomicznym w Mr%gowie (woj. warmi'sko–mazurskie), ! 1 przypadek posiadania w sprzeda&y wódki oznaczonej banderol% wykazuj%c% cechy zafa!szowania (bar w Chorzowie woj. $l%skie), ! 2 przypadki oferowania alkoholu niewiadomego pochodzenia (w placówkach gastronomicznych na terenie woj. $l%skiego oferowano w butelkach po wódkach produkcji krajowej m"tny p!yn o mocy przekraczaj%cej 70% lub mocy znacznie ni&szej jak 40%), ! 1 przypadek oferowania wyrobów alkoholowych oznaczonych banderolami, które utraci!y wa&no$), ! 4 przypadki posiadania w obrocie (w 3 sklepach i hurtowni) niewielkich ilo$ci napojów alkoholowych z uszkodzonymi banderolami, ! 2 przypadki (w sklepach na terenie Bytomia woj. $l%skie) oferowania !%cznie 99 paczek papierosów ukrai'skich „Saint George” bez polskich znaków skarbowych akcyzy. Kwestionowane towary wycofywano z obrotu i powiadamiano policj" oraz urz"dy skarbowe.

91

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

5.7.4. Podsumowanie i wnioski 1. Przeprowadzone w 2005 r. kontrole ujawni!y (podobnie jak w latach poprzednich) szereg narusze' wi"kszo$ci zakazów i nakazów wymienionych w ustawie o wychowaniu w trze!wo"ci i przeciwdzia#aniu alkoholizmowi. Odnotowano jednak spadek liczby placówek detalicznych i gastronomicznych, w których oferowano napoje alkoholowe bez zezwolenia. W dalszym ci%gu powa&nym problemem jest jednak !atwo$) z jak% przedsi"biorcy nie posiadaj%cy takich zezwole' mogli zaopatrywa) si" w alkohole w magazynach hurtowych, bowiem ich w!a$ciciele nie zawsze dope!niali obowi%zku sprawdzania czy kupuj%cy posiada! wa&ne zezwolenie. 2. Spad!a te& ilo$) narusze' ww. ustawy w zakresie niedozwolonej reklamy napojów alkoholowych, braku wyodr"bnionych stoisk z ich sprzeda&%, rozszerzenia czasu sprzeda&y ponad okre$lony w zezwoleniu. 3. Nie stwierdzano narusze' ww. ustawy w zakresie niedozwolonej reklamy napojów alkoholowych. 4. Ujawniano nieliczne przypadki wprowadzania do obrotu wyrobów alkoholowych i tytoniowych bez znaków skarbowych akcyzy lub opatrzonych banderolami uszkodzonymi. 5. Zgodnie z „Planem kontroli Inspekcji Handlowej w 2006 r.” kontrole s% obecnie kontynuowane. Inspekcja Handlowa realizuj%c zadania wynikaj%ce z „Narodowego Programu Profilaktyki i Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych na lata 2000 – 2005” przeprowadzi!a w placówkach detalicznych, gastronomicznych i magazynach hurtowych 33.486 kontroli. Ujawnione przest"pstwa i wykroczenia w zakresie przestrzegania przepisów ustawy o wychowaniu w trze!wo"ci i przeciwdzia#aniu alkoholizmowi by!y podstaw% do: – skierowania do prokuratur 677 spraw, – s%dów rejonowych 264, – a do by!ych kolegiów ds. wykrocze' 619 wniosków o ukaranie, – wszcz"cia 55 dochodze' w trybie uproszczonym, – na!o&enia 3892 mandatów karnych na !%czn% kwot" 621,5 tys. z!, – wydania 431 decyzji wstrzymuj%cych nielegaln% sprzeda& napojów alkoholowych. Nale&y podkre$li), &e znaczna cz"$) dzia!a' kontrolnych prowadzona by!a przy wspó!pracy z organami zezwalaj%cymi, w tym przede wszystkim z Ministerstwem Gospodarki i Pracy, co w znacznym stopniu przyczyni!o si" do uporz%dkowaniu hurtowej sprzeda&y napojów alkoholowych. Inspekcja Handlowa chroni%c interesy konsumentów, a tak&e interesy ekonomiczne pa'stwa podejmowa!a w szerokim zakresie kontrole maj%ce na celu eliminowanie z rynku wyrobów alkoholowych nieznanego pochodzenia, bez znaków skarbowych akcyzy lub ze sfa!szowanymi banderolami, mog%cych stanowi) zagro&enie zdrowia, a nawet &ycia nabywców. W ostatnich latach ujawnia si" coraz mniej narusze' wi"kszo$ci przepisów ww. ustawy, np.: – w 200l r. stwierdzono 10 przypadków zabronionej reklamy alkoholu, a 2005r. –&adnego, – w 2000 r. ujawniono, &e w 98 magazynach hurtowych sprzedano wyroby alkoholowe przedsi"biorcom nie maj%cym zezwole' na detaliczny obrót takimi towarami, a w 2005 r. w 63, – w 2000 r. W 1005 placówkach handlowych lub gastronomicznych nie by!o wywieszek przestrzegaj%cych przed konsumpcj% napojów alkoholowych, w 2005 r. w 286 jednostkach.

92

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

Znacz%co spad!a te& ilo$) przypadków prowadzenia nielegalnej sprzeda&y alkoholi z – 246 w 2000 r. do – 66 w roku 2005, co mo&e $wiadczy) o skuteczno$ci Inspekcji Handlowej.

5.8. +amanie zakazu reklamy alkoholu
5.8.1. Dzia#ania Urz'du Ochrony Konkurencji i Konsumentów Urz%d Ochrony Konkurencji i Konsumentów w swojej dzia!alno$ci realizuje dzia!ania okre$lone w Narodowym Programie Profilaktyki i Rozwi'zywania Problemów Alkoholowych na lata 2000 – 2005 dwutorowo: ! bezpo$rednio, w trybie ustawy z dnia 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (tekst jedn. Dz.U. z 2003 r. Nr 153, poz. 1503 z pó#n. zm.), dalej zwanej „u.z.n.k.”, oraz ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (tekst jedn. Dz.U. z 2005 r. Nr 244, poz. 2080), dalej zwanej „ustaw% o ochronie konkurencji i konsumentów”, ! a tak&e po$rednio – poprzez dzia!ania podleg!ej Prezesowi UOKiK Inspekcji Handlowej. W roku 2005 Urz%d Ochrony Konkurencji i Konsumentów prowadzi! dzia!ania polegaj%ce na monitoringu rynku reklamowego napojów alkoholowych pod k%tem ewentualnych narusze' zbiorowych interesów konsumentów. Dzia!aniami obj"to mi"dzy innymi tre$) oraz form" reklam telewizyjnych, reklam prasowych, ulotek reklamowych sieci sklepów wielkopowierzchniowych oraz tre$) reklamy „zewn"trznej”. Przedmiotowy monitoring nie da! podstaw do podj"cia przez Prezesa Urz"du Ochrony Konkurencji i Konsumentów dzia!a' na podstawie art. 19 ust. 1 pkt 3 u.z.n.k., ani do wszcz"cia post"powania w sprawie stosowania praktyk naruszaj%cych zbiorowe interesy konsumentów w rozumieniu art. 23a ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. W powy&szym zakresie Urz%d nie wydatkowa! &adnych $rodków. Podleg!a UOKiK Inspekcja Handlowa w ramach przeprowadzonych w 2005 r. kontroli przestrzegania przepisów ustawy z dnia 26 pa#dziernika 1982 r. o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi (tekst jedn. Dz.U. z 2002 r., Nr. 147, poz. 1231 z pó#n. zm.), dalej zwanej „ustaw% o wychowaniu w trze#wo$ci”, obj"!a swoimi dzia!aniami 4.323 punkty sprzeda&y detalicznej, 890 zak!adów gastronomicznych i 207 magazynów hurtowych. Kontrole polega!y na sprawdzeniu przede wszystkim czy przedsi"biorcy posiadaj% stosowne zezwolenia na sprzeda& wyrobów alkoholowych oraz przestrzegaj% zakazów i nakazów wymienionych w ww. ustawie jak zakaz reklamy i promocji, zakaz sprzeda&y nieletnim, nietrze#wym, na kredyt. Sprawdzano tak&e, czy w miejscu sprzeda&y uwidoczniono wywieszki informuj%ce o szkodliwo$ci spo&ywania napojów alkoholowych, a tak&e czy sprzeda& odbywa si" w wydzielonych stoiskach. W czasie tych kontroli nie stwierdzono niedozwolonej promocji napojów alkoholowych. Nale&y stwierdzi), &e w ostatnich kilku latach ujawnia si" coraz mniej przypadków zabronionej reklamy alkoholu (w 2001 r – 10, w 2002 r. – 6, w 2003 r. – 5, w 2004 – 4,). Spowodowane jest to tym, &e na wielu obszarach dzia!ania Inspekcji Handlowej, a wi"c w sklepach, w których obrót alkoholem stanowi 70% obrotu ogó!em, w zak!adach gastronomicznych, w magazynach ze sprzeda&% alkoholu reklama jest dozwolona. Inspekcja Handlowa nie posiada wyodr"bnionego funduszu na kontrole zwi%zane z przestrzeganiem przepisów ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci, bowiem podstawowe czynno$ci sprawdzaj%ce (niezale&nie od badania innych zagadnie') podejmowane s% zawsze, kiedy w jednostce handlowej sprzedawany jest alkohol. 93

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

Szacuje si", &e w roku ubieg!ym w zwi%zku z takimi kontrolami wydatkowano ok. 1.400.000 z!. W wyniku realizowania przez Inspekcj" Handlow% zada' wynikaj%cych z „Narodowego Programu Profilaktyki i Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych na lata 2000 – 2005” przeprowadzono w placówkach detalicznych, gastronomicznych i magazynach hurtowych 33.486 kontroli. Ujawnione przest"pstwa i wykroczenia naruszaj%ce przepisy ustawy o wychowaniu trze#wo$ci by!y podstaw% do skierowania: – do prokuratur 677 spraw, – do s%dów rejonowych 264, a do by!ych kolegiów ds. wykrocze' 619 wniosków o ukaranie, – wszcz"to 55 dochodze' w trybie uproszczonym, – na!o&ono 3892 mandaty na !%czn% kwot" 621,5 tys. z!, – wydano 431 decyzji wstrzymuj%cych nielegaln% sprzeda& napojów alkoholowych. Analiza wyników kontroli przeprowadzonych w poszczególnych latach wskazuje na sukcesywny spadek liczby nieprawid!owo$ci. Na przyk!ad w 2000 r. stwierdzono 246 przypadków prowadzenia nielegalnego obrotu napojami alkoholowymi, a w 2005 r. tylko 66, co mo&e $wiadczy) o skuteczno$ci Inspekcji Handlowej. Odnosz%c si" do kwestii podsumowania dzia!a' Urz"du Ochrony Konkurencji i Konsumentów podejmowanych w ramach realizacji Narodowego Programu Profilaktyki i Rozwi'zywania Problemów Alkoholowych na lata 2000 – 2005, nale&y zwróci) uwag", &e podstaw" dzia!ania Prezesa Urz"du Ochrony Konkurencji i Konsumentów, stanowi ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów. Powy&szy akt prawny, w odniesieniu do dzia!alno$ci reklamowej prowadzonej przez przedsi"biorców, ustanawia kompetencje Prezesa Urz"du w zakresie przeciwdzia!ania praktykom naruszaj%cym zbiorowe interesy konsumentów (art. 23a i nast. ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów). Warunkiem uznania konkretnego dzia!ania przedsi"biorcy za praktyk" naruszaj%c% zbiorowe interesy konsumentów, jest stwierdzenie jego bezprawno$ci oraz skutku w postaci naruszenia zbiorowych interesów konsumentów. Jednocze$nie nale&y zwróci) uwag", &e interes konsumentów nie zawsze jest to&samy z interesem publicznym, a tym samym nie ka&de naruszenie przepisów ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci, dotycz%cych reklamy napojów alkoholowych, stanowi) b"dzie podstaw" do stwierdzenia stosowania praktyki naruszaj%cej zbiorowe interesy konsumentów. Powy&sze stanowisko znajduje potwierdzenie w opiniach doktryny, a konkretnie w wypowiedziach odnosz%cych si" do uprawnie' Prezesa Urz"du w zakresie wyst"powania na podstawie art. 19 ust. 1 pkt 3 u.z.n.k., z roszczeniami wymienionymi w art. 18 ust. 1 pkt 1–3 i 6 u.z.n.k. Z powy&szego uprawnienia, podobnie jak w przypadku dzia!a' skierowanych przeciwko praktykom naruszaj%cym zbiorowe interesy konsumentów, Prezes Urz"du mo&e skorzysta), je&eli czyn nieuczciwej konkurencji zagra&a lub narusza interesy konsumentów. W opinii doktryny (prof. dr hab. Ewa Nowi'ska, prof. dr hab. Micha! du Vall „Dualizm trybu post$powania w przypadku czynów nieuczciwej konkurencji godz'cych w zbiorowe interesy konsumentów”, w: „10 lat ZNKU” dodatek do MoP 21/03, str. 22) „Prezes UOKiK, b$d'c centralnym organem administracji rz'dowej, powinien wyst'pi* z powy%szymi roszczeniami jedynie wówczas, gdy naruszony zostaje interes publiczny. W przypadku za" naruszenia interesów konsumentów b$dzie to mia#o miejsce wówczas, gdy dotkni$te zosta#y ich interesy zbiorowe. (...) Zauwa%y* przy tym nale%y, %e nie ka%de naruszenie interesu publicznego b$dzie to%same z naruszeniem interesu konsumentów. Dlatego te% w "wietle ograniczenia mo%liwo"ci dzia#ania Prezesa UOKiK na podstawie u.z.n.k. do przypadków naruszenia interesów konsumentów, czyny nieuczciwej konkurencji godz'ce „tylko” w interes publiczny pozostaj' de lege lata poza zakresem kompetencji procesowych Prezesa UOKiK. Dotyczy to przede wszystkim reklamy, która by#a dot'd najbardziej typowym przypadkiem dzia#ania Prezesa UOKiK na podstawie tej ustawy.

94

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

I tak, reklama, w której nadu%ywa si$ np. odniesie& seksualnych, narodowo"ciowych czy religijnych, mo%e dotkn'* jej odbiorc$ jako cz#owieka, ale nie narusza jego interesów (ekonomicznych) jako konsumenta.” Bior%c pod uwag" powy&sze, celowym wydaje si" uwzgl"dnienie w ramach realizacji Narodowego Programu Profilaktyki i Rozwi'zywania Problemów Alkoholowych na lata 2006 – 2010, faktu, &e podejmowanie przez tut. Urz%d dzia!a' zmierzaj%cych do eliminacji z rynku sprzecznej z prawem reklamy napojów alkoholowych, uzale&nione jest od uprzedniego stwierdzenia, &e przedmiotowe dzia!ania naruszaj% zbiorowe interesy konsumentów. Podsumowuj%c nale&y stwierdzi), &e w ostatnich latach ujawnia si" coraz mniej przypadków zabronionej reklamy alkoholu. Jest to spowodowane przede wszystkim liberalizacj% przepisów ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci. Jednocze$nie dostrzega si" tendencj" do omijania przepisów przedmiotowego aktu prawnego, poprzez nadawanie reklamie napojów alkoholowych (piwa), formy informowania o sponsorowaniu przez producentów i dystrybutorów tych&e napojów, imprez sportowych, koncertów muzycznych oraz innych imprez masowych, co wskazuje na potrzeb" rozwa&enia mo&liwo$ci nowelizacji tej&e ustawy w tym zakresie. 5.8.2. Dzia#ania Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji W wyniku podj"tych przez Krajow% Rad" Radiofonii i Telewizji dzia!a' kontrolnych i interwencyjnych w 2005 r., stwierdzono w Programie 2 TVP S.A., naruszenie przepisów reguluj%cych dzia!alno$) reklamow% i sponsorska w zakresie napojów alkoholowych poprzez rozpowszechnianie znaku towarowego napoju alkoholowego (wino marki Barcelona), przez co naruszono art. 16 b ust.1 pkt 2 ustawy z dnia 29 grudnia 1992 r. o radiofonii i telewizji w zwi%zku z art. 131 ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi, Kontrola dzia!alno$ci reklamowej i sponsorskiej koncesjonowanych nadawców telewizyjnych rozpowszechniaj%cych program drog% naziemn% i satelitarn% wykaza!a promocj" napojów alkoholowych w Telewizji GRYF (naruszenie art. 131 ust. 1 ww. ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi). Analiza programów telewizyjnych, rozpowszechnianych w sieciach telewizji kablowej, dotycz%ca nadania w 2005 roku zakazanych przekazów reklamowych, wykaza!a 2 przypadki promocji napojów alkoholowych. Pierwszy dotyczy! Ma!opolskiej Telewizji Kablowej „S.TAR–TV” z siedzib% w Tarnowie. W programie z 23 listopada, o godz. 22.20 zosta!a nadana audycja E–Club, której niektóre tre$ci, w opinii KRRiT, mog!y mie) negatywny wp!yw na moralny rozwój nieletnich i s!u&y) promocji napojów alkoholowych: (…) no i co, no i 26 zostaj' andrzejki, moje imieniny. Ch$tnie bym si$ z Wami nawet napi# (…), napi#bym si$, ale nie pij$ wiec Wy si$ napijcie za moje zdrowie (…). Takie post"powanie naruszy!o art. 18 ust. 5 ustawy o radiofonii i telewizji oraz art. 131 ust. 1 ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi, który zabrania promocji napojów alkoholowych. Drugi przypadek dotyczy! przekazu tekstowego rozpowszechnianego w kanale tekstowym Telewizji Kablowej „TELSAT” w Choszcznie. Analiza archiwalnego nagrania przekazu planszowego wykaza!a promocj" napojów alkoholowych, w reklamie baru „PLAYERS CAFE BAR”: Zapraszamy na Irlandzki Dzie&. W programie: sprzeda% oryginalnego irlandzkiego piwa z beczki „Murphys” (…). Taki sposób przedstawiania piwa, poprzez publiczne rozpowszechnianie informacji na temat jego dost"pno$ci i zach"canie do jego spo&ycia w opinii KRRiT jest promocj% napojów alkoholowych (art. 21 pkt 2 ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi), której prowadzenie jest zabronione zgodnie z art. 131 ust. 1 pkt 2 ww.

95

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

ustawy. W zwi%zku z powy&szym przypomniano nadawcy, &e w przypadku przekazów tekstowych rozpowszechnianych w kanale tekstowym stosuje si" przepisy prawa prasowego (art. 3 ustawy o radiofonii i telewizji). W wyniku kontroli dzia!alno$ci reklamowej i sponsorskiej ogólnopolskich koncesjonowanych nadawców radiowych lokalnych stwierdzono: naruszenie art.16 b ust. 1 pkt 2 w zwi%zku z art. 13 ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi, stwierdzono u jednego nadawcy w nagraniu poemisyjnym programu Radia WA–MA Olsztyn, w reklamie dyskoteki Marengo oferowano go$ciom m.in. wino. Nadawca dostosowa! si" do upomnienia.

96

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

Rozdzia# VI Dzia#ania profilaktyczne i naprawcze realizowane przez Pa&stwow$ Agencj' Rozwi$zywania Problemów Alkoholowych

Zadania z dziedziny profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych, które na Pa'stwow% Agencj" Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych nak!ada ustawa z dnia 26 pa#dziernika 1982 o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi, realizowane by!y w 2005 roku w ramach IX programów merytorycznych: 1. Zwi"kszanie dost"pno$ci i skuteczno$ci pomocy terapeutycznej dla osób uzale&nionych od alkoholu i cz!onków ich rodzin; 2. Wdra&anie do systemu ochrony zdrowia metod wczesnej diagnozy i interwencji wobec pacjentów nadu&ywaj%cych alkoholu; 3. Rozwijanie profilaktyki szkolnej, rodzinnej i $rodowiskowej w zakresie problemów alkoholowych; 4. Doskonalenie i rozwijanie form i metod pomocy psychologicznej i socjoterapeutycznej dla dzieci alkoholików; 5. Rozwijanie form i metod przeciwdzia!ania przemocy w rodzinach alkoholowych; 6. Wspieranie spo!eczno$ci lokalnych w rozwi%zywaniu problemów alkoholowych i przeciwdzia!anie nietrze#wo$ci w miejscach publicznych; 7. Prowadzenie i wspieranie edukacji publicznej w zakresie problemów alkoholowych; 8. Monitorowanie i doskonalenie narodowej strategii rozwi%zywania problemów alkoholowych oraz wspieranie strategii regionalnych w tym zakresie; 9. Inicjowanie, prowadzenie i promowanie bada' diagnostycznych i ekspertyz w zakresie problemów alkoholowych. Realizacja zada' Agencji prowadzona jest we wspó!pracy ze sta!ymi partnerami, do których nale&% przede wszystkim: 1. Zespó! Strategiczny ds. Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych powo!any przez Ministra Zdrowia 2. Departament Wychowania i Profilaktyki MENiS 3. Departament Pomocy Spo!ecznej MGPiPS 4. Departament Spraw Spo!ecznych MON 5. Departament S%dów Rodzinnych i Nieletnich MS 6. Komenda G!ówna Policji 7. Pe!nomocnicy Zarz%dów Wojewódzkich ds. rozwi%zywania problemów alkoholowych 8. Sie) Du&ych Miast i Gmin Wiod%cych 9. Instytut Psychiatrii i Neurologii 10. Krajowe Biuro ds. Przeciwdzia!ania Narkomanii 11. Rada ds. Potwierdzania Kwalifikacji Zawodowych Pracowników Lecznictwa Odwykowego 12. Rada ds. Przeciwdzia!ania Przemocy w Rodzinie

97

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

6.1. Zwi'kszanie dost'pno"ci i skuteczno"ci pomocy terapeutycznej dla osób uzale%nionych od alkoholu i cz#onków ich rodzin
W ramach tego programu pracowano nad rozwi!zaniem nast#puj!cych problemów: ! Niewystarczaj%ca ilo$) osób o odpowiednich kwalifikacjach do prowadzenia profesjonalnej terapii uzale&nienia. ! Potrzeba dalszego wdra&ania systemu potwierdzania kwalifikacji zawodowych osób prowadz%cych terapi" uzale&nienia od alkoholu. ! Niewystarczaj%ca jako$ciowo i ilo$ciowo oferta nowoczesnych us!ug terapeutycznych. ! Zbyt ma!y zasi"g programów terapeutycznych dla cz!onków rodzin z problemem alkoholowym (wspó!uzale&nieni i Doros!e Dzieci Alkoholików). ! Brak programów terapeutycznych dla niektórych populacji np.: m!odzie&y, wi"#niów, m!odych doros!ych, bezdomnych, uzale&nionych krzy&owo i in. ! Zagro&enie zmniejszenia si" dost"pno$ci i stabilno$ci us!ug terapeutycznych dla osób uzale&nionych od alkoholu i wspó!uzale&nionych w zwi%zku z wprowadzeniem limitów kontraktowania $wiadcze' medycznych z Narodowym Funduszem Zdrowia. ! Konieczno$) stworzenia spójnego systemu rejestracji danych dotycz%cych lecznictwa odwykowego na terenie ca!ego kraju. ! Konieczno$) poszerzania i upowszechniania wiedzy dotycz%cej podstaw naukowo– badawczych dotycz%cych uzale&nienia od alkoholu i terapii. W ramach tego programu prowadzone dzia&ania zmierzaj! do osi!gni#cia nast#puj!cych celów: ! Zwi"kszenie liczby profesjonalnie przygotowanych terapeutów uzale&nie' i udoskonalenie programów kszta!cenia, zgodnie z rozporz%dzeniem Ministra Zdrowia z dnia 31 grudnia 1999 roku w sprawie organizacji, kwalifikacji personelu, rodzajów i sposobów funkcjonowania zak!adów lecznictwa odwykowego. ! Zwi"kszenie ilo$ci certyfikowanych specjalistów psychoterapii uzale&nie' i instruktorów terapii uzale&nie'. ! Zwi"kszenie jako$ci i dost"pno$ci us!ug terapeutycznych dla osób uzale&nionych od alkoholu. W Polsce funkcjonuj% 474 zak!ady lecznictwa odwykowego (samodzielne i wchodz%ce w sk!ad wi"kszych ZOZ–ów). Zgodnie z przywo!anym powy&ej rozporz%dzeniem Ministra Zdrowia podstaw% $wiadcze' oferowanych w placówkach lecznictwa odwykowego s% podstawowe programy psychoterapii uzale&nienia od alkoholu i wspó!uzale&nienia. Oko!o 87% zak!adów podaje jako g!ówn% metod" pracy psychoterapi", jednak programy te ró&ni% si" poziomem ustrukturyzowania. Oko!o jedna trzecia z tej liczby wymaga nadal systematycznej pracy nad popraw% jako$ci i zintegrowaniem stosowanych oddzia!ywa'. Niezb"dne jest te& wdro&enie w wi"kszej ni& dot%d liczbie zak!adów zaawansowanych programów terapii uzale&nienia od alkoholu. Obecnie programy takie prowadzone s% przez ok. 30% zak!adów ambulatoryjnych lecznictwa odwykowego. Docelowo wszystkie zak!ady powinny prowadzi) pe!ny, ustrukturyzowany program podstawowej psychoterapii uzale&nienia od alkoholu, a przynajmniej po!owa placówek ambulatoryjnych powinna prowadzi) zaawansowany program psychoterapii uzale&nienia od alkoholu. ! Zwi"kszenie ilo$ci i dost"pno$ci us!ug terapeutycznych dla osób wspó!uzale&nionych i innych cz!onków rodzin z problemem alkoholowym. ! W Polsce populacja osób wspó!uzale&nionych liczy ok. 1,5 mln a kilkumilionowa populacja osób doros!ych do$wiadcza problemów psychologicznych i przystosowawczych na tle wychowywania si" w rodzinie alkoholowej (zespó! Doros!ego Dziecka Alkoholika – DDA). Opracowano i zweryfikowano programy psychoterapii dla obu tych grup,

98

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

! !

problemem jest ich dost"pno$). W ponad po!owie zak!adów lecznictwa odwykowego prowadzone s% programy psychoterapii dla osób wspó!uzale&nionych, ale jedynie ok. 100 placówek oferuje terapi" dla Doros!ych Dzieci Alkoholików. Najcz"$ciej terapia DDA odbywa si" poza placówkami lecznictwa odwykowego, np. w gminnych o$rodkach rozwi%zywania problemów alkoholowych, organizacjach pozarz%dowych i innych. Jest to zwi%zane z faktem, &e Narodowy Fundusz Zdrowia rzadko finansuje us!ugi dla DDA. Liczba osób uczestnicz%cych w tego rodzaju zaj"ciach jest znacznie mniejsza ni& liczba lecz%cych si" osób uzale&nionych. Poza brakiem $rodków jednym z wa&nych powodów wp!ywaj%cych na nisk% dost"pno$) tego typu $wiadcze' zdrowotnych jest brak dostatecznej ilo$ci przeszkolonej kadry w zakresie terapii wspó!uzale&nienia i terapii DDA. Opracowanie i wspieranie powstaj%cych programów dla specyficznych populacji: wi"#niowie, bezdomni, m!odzie&, m!odzi doro$li, uzale&nieni krzy&owo, etc. Obecnie istniej%ce programy terapii uzale&nienia od alkoholu nie odpowiadaj% na potrzeby pewnych specyficznych populacji, takich jak m!odzie& czy bezdomni. # W ostatnich latach na skutek zwi"kszonej konsumpcji alkoholu przez m!odzie& zwi"ksza si" liczba nastolatków potrzebuj%cych pomocy terapeutycznej w zwi%zku z uzale&nieniem od alkoholu. Wed!ug ogólnopolskich bada' ankietowych ESPAD – 20031 65,8% pi'tnastolatków pi#o alkohol w ci$gu ostatnich 30 dni, a 29,2% z nich UPI+O si' w ci%gu ostatnich 30 dni, natomiast 78,9% siedemnastolatków pi#o alkohol w ci$gu ostatnich 30 dni, przy czym 37,2% z nich UPI+O si' w ci%gu ostatnich 30 dni. W zwi%zku z szybszym ni& u doros!ych procesem uzale&niania si" od alkoholu zwi"ksza si" liczba osób ma!oletnich uzale&nionych lub zagro&onych uzale&nieniem. Potrzeby tej grupy pacjentów s% inne ni& doros!ych, st%d istnieje potrzeba tworzenia specjalnych programów terapeutycznych dla tej grupy pacjentów i tworzenia specjalnych o$rodków, których w Polsce obecnie brakuje. Docelowo w ka&dym województwie powinien zosta) utworzony (lub przystosowany) przynajmniej jeden o$rodek oferuj%cy terapi" uzale&nienia od alkoholu dla m!odzie&y.

W ramach Programu I w 2005 r. zrealizowano nast#puj!ce dzia&ania: 1. Zrealizowano we wspó!pracy z Instytutem Psychologii Zdrowia Polskiego Towarzystwa Psychologicznego w Warszawie zadanie publiczne o nazwie Program Rozwoju Osobistego (PRO). Podstaw% prawn% realizacji ww. zadania jest art. 6 ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi. PRO to program edukacyjno–rehabilitacyjny obejmuj%cy 220 godzin zaj") dla osób uzale&nionych i wspó!uzale&nionych, które uko'czy!y w!asn% terapi" i przygotowuj% si" do $wiadczenia pomocy innym uzale&nionym – z tej grupy rekrutuj% si" instruktorzy terapii uzale&nie'. Zaj"cia prowadzone s% w ma!ych grupach licz%cych 10–15 osób. Program realizowany jest w czterech comiesi"cznych sesjach po 5–7 dni. W trakcie jednego turnusu pracuje jednocze$nie 5–6 grup. Przeszkolono 118 osób. 2. Zrealizowano we wspó!pracy z Instytutem Psychologii Zdrowia Polskiego Towarzystwa Psychologicznego w Warszawie zadanie publiczne o nazwie Studium Terapii Uzale&nienia (STU). Podstaw" prawn% realizacji ww. zadania stanowi art. 6 ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi. STU to program szkoleniowy trwaj%cy 400 godzin dydaktycznych, obejmuj%cy wiedz" kliniczn% i
1

Europejski Program Bada& Ankietowych w szko#ach na temat u%ywania alkoholu i narkotyków" realizowany przez Instytut Psychiatrii i Neurologii we wspó#pracy z Rad' Europy

99

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

3.

4.

5.

6.

praktyczne umiej"tno$ci rozpoznawania uzale&nienia i wspó!uzale&nienia oraz innych problemów cz!onków rodzin osób uzale&nionych, a tak&e zasady prowadzenia terapii osób uzale&nionych i cz!onków ich rodzin. Uczestnictwo w STU jest elementem Programu Potwierdzania Kwalifikacji Zawodowych Osób Prowadz%cych Terapi" Uzale&nienia od Alkoholu i Wspó!uzale&nienia opracowanego na podstawie § 18 ust. 3 Rozporz%dzenia Ministra Zdrowia z dnia 31 grudnia 1999 roku. Przeszkolono 111 osób. Zrealizowano we wspó!pracy z Instytutem Psychologii Zdrowia Polskiego Towarzystwa Psychologicznego w Warszawie zadanie publiczne o nazwie Studium Pomocy Psychologicznej (SPP). Podstaw% prawn% realizacji ww. zadania jest art. 6 ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi. SPP to program szkoleniowy zawieraj%cy 240 godzin dydaktycznych. Szkolenie to obejmuje umiej"tno$ci intra– i interpersonalne, podstawowe umiej"tno$ci z zakresu pomocy psychologicznej w kontaktach indywidualnych i grupowych oraz podstawowe elementy wiedzy dotycz%cej uzale&nienia od alkoholu i pomagania osobom uzale&nionym. SPP stanowi 1–szy etap wy&ej wspomnianego Programu Potwierdzania Kwalifikacji. Przeszkolono 156 osób w ci%gu roku. Program „STA,” stanowi trzeci etap ww. Programu Potwierdzania Kwalifikacji. Status placówek sta&owych zak!adom lecznictwa odwykowego nadaje Rada ds. Uzyskiwania i Potwierdzania Kwalifikacji Zawodowych Specjalistów Psychoterapii Uzale&nie' i Instruktorów Terapii Uzale&nie'. Status placówki sta&owej nadawany jest po ocenie oferty terapeutycznej zak!adów oraz kwalifikacji kadry terapeutycznej, zw!aszcza kwalifikacji osób maj%cych kierowa) sta&ami. Sta& kliniczny obejmuje 2 – tygodniowe zaj"cia realizowane na terenie ww. zak!adów. Celem zaj") jest podwy&szanie jako$ci pracy terapeutów, doskonalenie metod pracy terapeutycznej oraz obserwacja uczestnicz%ca metod terapeutycznych w nowoczesnym lecznictwie odwykowym. W ramach realizacji tego programu zosta!y zawarte w dniu 25 lutego 2005 roku porozumienia na realizacj" sta&y dla pracowników lecznictwa odwykowego z 8 placówkami lecznictwa odwykowego. W 2005 roku w Programie Sta&e Kliniczne uczestniczy!o 112 osób. Program „SUPERWIZJE” stanowi czwarty etap Programu Potwierdzania Kwalifikacji Zawodowych Osób Prowadz%cych Terapi" Uzale&nienia od Alkoholu i Wspó!uzale&nienia w zakresie terapii uzale&nie'. Superwizorów psychoterapii uzale&nie' powo!uje Dyrektor PARPA na wniosek Rady ds. Uzyskiwania i Potwierdzania Kwalifikacji Zawodowych Specjalistów Psychoterapii Uzale&nie' i Instruktorów Terapii Uzale&nie', po spe!nieniu okre$lonych wymaga' okre$lonych w Programie Potwierdzania Kwalifikacji Zawodowych Osób Prowadz%cych Terapi" Uzale&nienia i Wspó!uzale&nienia. Aktualnie na li$cie jest 28 certyfikowanych superwizorów terapii uzale&nie'. Osoby b"d%ce w procesie certyfikacji maj% prawo wyboru superwizorów z listy. W ramach realizacji tego programu PARPA zawar!a w dniu 25 lutego 2005 roku porozumienia na realizacj" Superwizji z 8 certyfikowanymi specjalistami psychoterapii uzale&nie' i superwizorami terapii uzale&nie'. Superwizje obejmuj% 75 godzin zaj") maj%cych na celu podwy&szanie jako$ci pracy terapeutów oraz analiz" problemów pojawiaj%cych si" w kontakcie z pacjentem. W 2005 roku w Programie SUPERWIZJE uczestniczy!o 112 osób. Zrealizowano we wspó!pracy z Instytutem Psychologii Zdrowia Polskiego Towarzystwa Psychologicznego w Warszawie zadanie publiczne o nazwie Program Psychoterapii dla Doros!ych Dzieci Alkoholików (DDA). Realizacja zadania stanowi!a: – podstaw" do wypracowania wzorcowego programu psychoterapii dla Doros!ych Dzieci Alkoholików zg!aszaj%cych si" po pomoc terapeutyczn%, odpowiadaj%cego

100

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

potrzebom tej populacji i nakierowanego na !agodzenie skutków wychowywania si" w traumatycznym $rodowisku rodzinnym – integralny element programu badawczego, maj%cego na celu porównanie populacji DDA poszukuj%cych pomocy oraz DDA nie poszukuj%cych pomocy pod wzgl"dem nasilenia PTSD oraz wyst"powania innych cech (np. cechy osobowo$ci czy strategie radzenia sobie). Uzyskane wyniki stanowi% podstaw" do szacowania potrzeb w zakresie pomocy dla DDA. 7. Zrealizowano we wspó!pracy z Instytutem Psychologii Zdrowia Polskiego Towarzystwa Psychologicznego w Warszawie program bada' klinicznych i ewaluacyjnych w placówkach lecznictwa odwykowego. W ramach bada' realizowano nast"puj%ce tematy badawcze: – analiza efektów terapii osób uzale&nionych od alkoholu w placówkach lecznictwa odwykowego w Polsce – syndrom zaburze' stresu pourazowego PTSD oraz inne zaburzenia u Doros!ych Dzieci Alkoholików – cechy osobowo$ci i strategie radzenia sobie u partnerów osób uzale&nionych od alkoholu – postawy pracowników lecznictwa odwykowego wobec zdrowia i zachowa' zdrowotnych. 8. Zorganizowano i przeprowadzono we wspó!pracy z Instytutem Psychologii Zdrowia Polskiego Towarzystwa Psychologicznego w Warszawie szkolenie pracowników lecznictwa odwykowego. Tematem szkolenia by!y „Problemy zdrowia psychicznego w lecznictwie odwykowym”. W szkoleniu wzi"!o udzia! 435 uczestników. Program szkolenia obj%!: – zaj"cia plenarne – podczas których uczestnicy wys!uchali wyk!adów i prezentacji, wzi"li udzia! w dyskusji plenarnej; – zaj"cia seminaryjno–warsztatowe, dotycz%ce m.in. takich zagadnie' jak: a. praca psychoterapeutyczna z depresyjnymi osobami uzale&nionymi, b. rozpoznanie zmian organicznych a planowanie terapii osoby uzale&nionej, c. zespó! PTSD u osób wspó!uzale&nionych i DDA – podej$cie behawioralne, poznawcze i inne, d. diagnoza zaburze' osobowo$ci a planowanie terapii uzale&nienia, e. integracja podej$cia biomedycznego i psychologicznego w terapii osób uzale&nionych. Ca!y program zosta! zrealizowany podczas 4–dniowego szkolenia. 9. Zrealizowano we wspó!pracy z Instytutem Psychologii Zdrowia Polskiego Towarzystwa Psychologicznego w Warszawie zadanie publiczne o nazwie „Program szkolenia pracowników lecznictwa odwykowego w zakresie psychoterapii zaburze' emocjonalnych i superwizji”. Podstaw% prawn% realizacji ww. zadania jest art. 6 ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi. Program ten obejmowa! 3 cz"$ci: szkolenie profesjonalistów w zakresie pracy ze wspó!uzale&nionymi cz!onkami rodzin alkoholowych, szkolenie profesjonalistów w zakresie pracy z Doros!ymi Dzie)mi Alkoholików i szkolenie dla superwizorów psychoterapii w lecznictwie odwykowym. Ca!y program szkoleniowy obejmowa! 340 godz. a w poszczególnych jego cz"$ciach wzi"!o udzia! 62 uczestników. PARPA wspar!a zorganizowanie i przeprowadzenie w dniach: 17–19.06.2005 r. w Ustroniu Jerzowiec ogólnopolskiej konferencji pt. „Umacnianie wi"zi w rodzinie i w $rodowisku lokalnym” dla 200 osób po w!asnej terapii uzale&nienia lub wspó!uzale&nienia. Wykonawc% zadania by!o Ogólnopolskie Stowarzyszenie Uczestników Programu Rozwoju Osobistego z *odzi ul. Rewolucji 1905 roku 94/301 wybrany zgodnie z art. 4 pkt 8 ustawy z dnia 29.01.2004 Prawo Zamówie' Publicznych

101

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

do warto$ci zamówienia w wysoko$ci do 6 tysi"cy Euro powy&sza ustawa nie ma zastosowania. W wyborze oferenta kierowano si" przes!ankami merytorycznymi. 10. 18 marca 2005 roku odby!a si" narada kierowników i dyrektorów Wojewódzkich O$rodków Terapii Uzale&nie' od Alkoholu i Wspó!uzale&nienia dotycz%ca Narodowego Programu Profilaktyki i Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych na lata 2006 – 2010, standardów pracy placówek lecznictwa odwykowego, stanu kontraktacji $wiadcze' zdrowotnych z Narodowym Funduszem Zdrowia oraz zaplanowaniu dalszej wspó!pracy z PARPA na rok 2005. W dniach 29–30 wrze$nia 2005 r. odby!o si" kolejne spotkanie – dwudniowa narada kierowników/dyrektorów WOTUW. Na narad" zostali ponadto zaproszeni przedstawiciele Urz"dów Marsza!kowskich – pe!nomocnicy Zarz%dów Województw ds. Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych. Tematem wiod%cym spotkania – narady by!y problemy zwi%zane z kontraktacj% $wiadcze' zdrowotnych w lecznictwie odwykowym, zakres wspó!pracy pomi"dzy PARPA a WOTUW oraz omówienie zagadnie' dotycz%cych wspó!pracy mi"dzy samorz%dami województw a WOTUW–ami. Na spotkaniu przedstawiono równie& stan prac nad projektem rozporz%dzenia Ministra Zdrowia sprawie standardów post"powania i procedur medycznych przy udzielaniu $wiadcze' zdrowotnych z zakresu psychoterapii w zak!adach opieki zdrowotnej, a tak&e ambulatoryjny program leczenia m!odzie&y pij%cej szkodliwie i uzale&nionej; uczestnikom zaprezentowano równie& wyniki najnowszych bada' dotycz%cych wzorca konsumpcji alkoholu w Polsce oraz postaw i zachowa' Polaków wobec problemów alkoholowych. 11. Zawarto Porozumienia o Wspó!pracy pomi"dzy PARPA a WOTUW. Przeprowadzano w$ród wszystkich WOTUW–ów konsultacje dotycz%ce zakresu proponowanej wspó!pracy; wykaza!y one, &e wi"kszo$) z Wojewódzkich O$rodków Terapii Uzale&nienia od Alkoholu i Wspó!uzale&nienia postulowa!a obj"cie programem wspó!pracy z PARPA wspó!finansowanie szkole', które organizowane by!yby w danym województwie dla kadry lecznictwa odwykowego. Ponadto, porozumienia obj"!y opracowanie i przed!o&enie przez WOTUW–y raportów wojewódzkich przedstawiaj%cych stan lecznictwa odwykowego w danym województwie. Zawarto 15 Porozumie' o Wspó!pracy ze wszystkimi województwami z wyj%tkiem woj. mazowieckiego, gdzie kierownik WOTUW nie wnioskowa! o zawarcie Porozumienia na rok 2005. 12. PARPA organizuje prace Rady ds. Potwierdzania Kwalifikacji Zawodowych Osób Prowadz%cych Terapi" Uzale&nienia od Alkoholu i Wspó!uzale&nienia nadzoruj%cej proces Potwierdzania Kwalifikacji Zawodowych Osób Prowadz%cych Terapi" Uzale&nienia i Wspó!uzale&nienia. Do zada' Rady nale&y: – akredytacja szkole' dla pracowników lecznictwa odwykowego; uczestnictwo w akredytowanych szkoleniach jest warunkiem zgromadzenia 100 jednostek edukacyjnych niezb"dnych do przed!u&ania co 5 lat wa&no$ci certyfikatu; – nadzorowanie procesu powo!ywania superwizorów psychoterapii uzale&nie'. Zasady powo!ywania w za!%czniku nr 1; – zasady przebiegu procesu egzaminacyjnego; – nadzorowanie prac Komisji Etycznej; – inne. W 2005 roku odby!o si" siedem posiedze' Rady ds. Potwierdzania Kwalifikacji Zawodowych Osób Prowadz%cych Terapi" Uzale&nienia od Alkoholu i Wspó!uzale&nienia (14 lutego, 21 marca, 18 kwietnia, 13 czerwca, 19 wrze$nia, 17 pa#dziernika, 9 listopada). Zagadnienia poruszane na naradach to w szczególno$ci akredytacja szkole' dla pracowników lecznictwa odwykowego, kwalifikacja kandydatów

102

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

do egzaminu certyfikacyjnego (rozpatrzenie wniosków), ustalenie sk!adu komisji egzaminacyjnych, rozpatrzenie wniosków i rekomendacji oraz ustalenie listy certyfikowanych superwizorów psychoterapii uzale&nienia i wspó!uzale&nienia, prace konsultacyjne nad projektem znowelizowanych dokumentów: Program Certyfikacyjny z za!%cznikami, Regulamin Pracy Rady, Informator dla kandydatów do egzaminu certyfikacyjnego specjalisty/instruktora terapii uzale&nie', opracowanie pyta' do sesji egzaminacyjnej. 13. W dniach 30–31 maja i 7–8 listopada 2005 r. odby!y si" sesje egzaminacyjne dla kandydatów do tytu!u „certyfikowany instruktor terapii uzale&nie'” i „certyfikowany specjalista psychoterapii uzale&nie'”. Do egzaminu przyst%pi!o 81 osób (16 instruktorów i 65 specjalistów). Egzamin zda!o 15 instruktorów terapii uzale&nie' i 53 specjalistów psychoterapii uzale&nie'. 14. W dniach: 2 wrze$nia, 10 pa#dziernika oraz 21 listopada 2005 roku PARPA zorganizowa!a spotkania specjalistów prowadz%cych psychoterapi" dla uzale&nionej m!odzie&y nt. formalno– merytorycznych aspektów leczenia m!odzie&y. Dyskutowano nad nast"puj%cymi zagadnieniami: diagnoza potrzeb w zakresie leczenia m!odzie&y oraz aspekty prawne, finansowe i organizacyjne leczenia m!odzie&y. Dyrektor PARPA powo!a! Zespó! Ekspertów ds. Terapii M!odzie&y. Zadaniem Zespo!u jest opracowanie projektów dotycz%cych bada' nad rozpowszechnieniem zjawiska picia szkodliwego przez m!odzie&, struktury systemu leczenia m!odzie&y oraz szkole' dla pracowników lecznictwa odwykowego z zakresu terapii uzale&nienia od alkoholu dla m!odzie&y. Tematem spotka' by! projekt bada' nad populacj% m!odzie&y pij%cej alkohol w sposób szkodliwy oraz projekt systemu profilaktyki i leczenia m!odzie&y. W ramach projektu bada' celem jest zaprojektowanie bada' umo&liwiaj%cych uzyskanie poszerzonej informacji w stosunku do bada' ESPAD. Chodzi min. o dane nt. m!odzie&y pij%cej szkodliwie, czynników sprzyjaj%cych piciu szkodliwemu, a tak&e danych nt. wiedzy i sposobach dzia!ania wobec m!odzie&y pij%cej szkodliwie w$ród ró&nych grup zawodowych maj%cych kontakt z t% m!odzie&% (np. pedagodzy, kuratorzy, policja), istniej%cych aktualnie formach pomocy. 15. PARPA zorganizowa!a i przeprowadzi!a Szkolenie terapeutów w zakresie pracy z m#odzie%' uzale%nion' od alkoholu i innych substancji psychoaktywnych. Szkolenie odby!o si" w dniach 7–9.11; 23–25.11; 7–9.12.2005 r. w Broku. 16. PARPA zebra!a dane od Pe!nomocników Zarz%dów Województw dotycz%ce wst"pnego rozpoznania potrzeb i zasobów w zakresie terapii uzale&nionej m!odzie&y oraz rozpoznania mo&liwo$ci wspó!pracy w celu zwi"kszenia dost"pno$ci terapii uzale&nienia dla m!odzie&y. 17. PARPA kontynuowa!a prac" nad doskonaleniem spójnego systemu rejestracji danych, a w konsekwencji systemu monitorowania dost"pno$ci us!ug z zakresu lecznictwa odwykowego. Realizacja tego zadania mia!a na celu przygotowanie ankiet skierowanych do placówek lecznictwa odwykowego, dotycz%cych liczebno$ci pacjentów uzale&nionych od alkoholu, wspó!uzale&nionych i m!odocianych, oraz struktury udzielanych $wiadcze' zdrowotnych, liczebno$ci i poziomu przeszkolenia personelu. Ankiety s% podstaw% do dokonania analizy stanu lecznictwa odwykowego w Polsce. W II kwartale rozes!ano do placówek lecznictwa odwykowego ankiety aktualizuj%ce baz" teleadresow% i ofertow% placówek. W III kwartale WOTUW–y nades!a!y do PARPA blisko 70% ankiet zebranych z terenu województw. Zlecono prace nad informatycznymi zmianami w strukturze bazy danych placówek lecznictwa odwykowego, maj%ce na celu dostosowanie tej struktury do zmian wprowadzonych do zawarto$ci ankiety. Zako'czono wprowadzanie danych z ankiet do bazy danych. 18. PARPA przygotowa!a i wys!a!a pakiet materia!ów edukacyjnych dotycz%cych diagnozy uzale&nienia i zaburze' z nim zwi%zanych oraz prowadzenia terapii uzale&nienia od

103

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

alkoholu i wspó!uzale&nienia do 120 placówek lecznictwa odwykowego, które nie posiadaj% biblioteczki dla swoich pracowników. 19. PARPA realizowa!a Program Konsultacyjny, do udzia!u w którym przyj"to 10 placówek lecznictwa odwykowego. Podstaw% kwalifikacji do Programów by!o zg!oszenie kierowników placówek zweryfikowane przez kierowników/dyrektorów Wojewódzkich O$rodków Terapii Uzale&nienia od Alkoholu i Wspó!uzale&nienia (WOTUW). Zawarto porozumienia z koordynatorami programu w placówkach i umowy z realizatorami/konsultantami. Celem programu jest ulepszenie oddzia!ywa' terapeutycznych w placówkach. Zebrano sprawozdania i rozliczono umowy z realizatorami/konsultantami. Udzia! w programie wzi"!o 10 placówek, których konsultacje obejmowa!y 15 godz. konsultacji (3 dni x 5 godz.). 20. W dniach 9–11 grudnia 2005 r. PARPA zorganizowa!a Ogólnopolskie szkolenie specjalistów zajmuj'cych si$ prowadzeniem terapii DDA i liderów grup samopomocowych DDA w Zako$cielu. Szkolenie adresowane by!o do trzech grup odbiorców: – specjalistów, którzy prowadz% terapi" indywidualn% i grupow% dla DDA i przeszli szkolenia z zakresu terapii DDA, – specjalistów, którzy prowadz% pod superwizj% terapi" indywidualn% i grupow% dla DDA i nie odbyli w!asnych szkole' z zakresu terapii DDA, – liderów grup samopomocowych DDA. Przyk!adowe tematy warsztatów: – Poszukiwanie wewn"trznej MOCY – praca nad poczuciem w!asnej warto$ci, – Diagnoza syndromu DDA a pomoc psychologiczna, – Bajka, metafora i wizualizacja jako formy pracy terapeutycznej, – PTSD – Trauma dzieci'stwa i strategii pracy z nimi. Udzia! w szkoleniu wzi"!o 120 osób. 21. PARPA wspó!organizowa!a wraz ze Studenckim Towarzystwem Naukowym Akademii Medycznej w Poznaniu w dniu 10 grudnia 2005 r. konferencj" „B%d# czujny–otwórz szeroko oczy na uzale&nienia.” Ponadto dyrektor PARPA obj%! ww. przedsi"wzi"cie patronatem. Udzia! w spotkaniu wzi"!o blisko 100 osób. 22. W 2005 roku PARPA przeprowadzi!a kilkana$cie interwencji dotycz%cych kontraktacji $wiadcze' zdrowotnych w placówkach lecznictwa odwykowego z Narodowym Funduszem Zdrowia, udzielono ok. 140 pisemnych i telefonicznych informacji dotycz%cych adresów placówek lecznictwa odwykowego, prowadzonego programu terapeutycznego, kwalifikacji do terapii oraz udzielono wielu porad i konsultacji z zakresu mo&liwo$ci udzielenia pomocy osobom uzale&nionym oraz cz!onkom ich rodzin (osoby wspó!uzale&nione oraz Doros!e Dzieci Alkoholików). 23. Pracownicy dzia!u lecznictwa odwykowego i programów medycznych na bie&%co prowadzili korespondencj" (listy i e–maile ok. 170 szt.) dotycz%c% mo&liwo$ci wdro&enia procedury s%dowego zobowi%zania do leczenia odwykowego wobec osoby uzale&nionej, mo&liwo$ci rozpocz"cia terapii uzale&nienia, wspó!uzale&nienia i DDA, zasad kwalifikacji do terapii, istnienia grup AA przy placówkach lecznictwa odwykowego oraz programu podnoszenia kwalifikacji zawodowych oraz rozpocz"cia procesu certyfikacyjnego. 24. Pracownicy dzia!u przygotowywali szereg analiz, interwencji i odpowiedzi na potrzeby Ministerstwa Zdrowia: m.in. propozycje do Projektu Bud&etu Pa'stwa na rok 2006 dotycz%cych lecznictwa odwykowego, odpowiedzi na zapytania zwi%zane ze sprawozdaniem kwartalnym dotycz%cym zagadnie' zwi%zanych z DDA, pisemn% analiz% Rozporz%dzenia Ministra Zdrowia z dn. 4 lutego 2004 r. w sprawie trybu doprowadzania, przyjmowania i zwalniania osób w stanie nietrze!wo"ci oraz organizacji izb wytrze!wie& i placówek utworzonych lub wskazanych przez jednostk$ samorz'du terytorialnego w

104

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

porozumieniu z ekspertami PARPA. Na pro$b" Departamentu Integracji Europejskiej i Wspó!pracy z Zagranic% przygotowano materia!y dotycz%ce szkód zdrowotnych b"d%cych skutkiem nadu&ywania alkoholu na obrady 58 +wiatowego Zgromadzenia Zdrowia, przygotowano notatki s!u&bowe dotycz%ce: dzia!alno$ci Wroc!awskiego Stowarzyszenia DDA, odpowiedzi na pismo Powiatowego Stowarzyszenia Abstynentów „Rodzina i Trze#wo$)” dotycz%cego dalszej dzia!alno$ci Przychodni Lekarzy Specjalistów „Farma Medica” w Górze. 25. W ramach podnoszenia kwalifikacji i kompetencji zawodowych oraz w trosce o jako$) opieki oferowanej osobom uzale&nionym i ich bliskim pracownicy Dzia!u Lecznictwa Odwykowego i Programów Medycznych PARPA uczestniczyli w wielu szkoleniach oraz brali udzia! w konferencjach i spotkaniach dotycz%cych lecznictwa odwykowego, m.in. w zebraniu – naradzie kierowników placówek lecznictwa odwykowego województwa mazowieckiego, uczestniczyli w pracach zespo!u ekspertów ds. opracowania standardów post"powania leczniczego, rehabilitacyjnego i programów ograniczania szkód zdrowotnych oraz akredytacji zak!adów opieki zdrowotnej prowadz%cych leczenie, rehabilitacj" i programy ograniczania szkód zdrowotnych wobec osób uzale&nionych od $rodków psychoaktywnych. 26. Opracowano uwagi do „Szczegó!owych materia!ów informacyjnych o przedmiocie post"powania w sprawie zawarcia umów o udzielanie $wiadcze' opieki zdrowotnej oraz realizacji i finansowaniu umów o udzielanie $wiadcze' opieki zdrowotnej w rodzaju: Leczenie Psychiatryczne i Uzale&nie' i przekazano je do Centrali Narodowego Funduszu Zdrowia”. 27. PARPA wyda!a opinie o projektach aktów prawnych: – opiniowa!a projekt Rozporz%dzenia Ministra Zdrowia w sprawie standardów post"powania i procedur medycznych przy udzielaniu $wiadcze' zdrowotnych z zakresu psychoterapii w zak!adach opieki zdrowotnej; – konsultowa!a propozycje zmian Rozporz%dzenia Ministra Zdrowia w sprawie organizacji, kwalifikacji personelu, zasad funkcjonowania i rodzajów zak!adów lecznictwa odwykowego oraz udzia!u innych zak!adów opieki zdrowotnej w sprawowaniu opieki nad osobami uzale&nionymi od alkoholu.

6.2. Program II. Wdra%anie do systemu ochrony zdrowia metod wczesnej diagnozy i krótkiej interwencji wobec pacjentów nadu%ywaj$cych alkoholu.
W ramach tego programu pracowano nad rozwi!zaniem nast#puj!cych problemów: ! Brak wystarczaj%cej wiedzy i umiej"tno$ci w$ród pracowników s!u&by zdrowia w rozpoznawaniu problemów alkoholowych u pacjentów. ! Brak wiadomo$ci z zakresu uzale&nienia od alkoholu w programach kszta!cenia piel"gniarek i studentów Akademii Medycznych. ! Brak dostatecznego upowszechniania wiedzy w$ród pacjentów podstawowej opieki zdrowotnej na temat u&ywania, nadu&ywania alkoholu oraz uzale&nienia od alkoholu i jego terapii. W ramach tego programu prowadzone dzia&ania zmierzaj! do osi!gni#cia nast#puj!cych celów: ! Rozpowszechnianie w$ród pracowników podstawowej opieki zdrowotnej i lekarzy rodzinnych metod wczesnej diagnozy i krótkiej interwencji wobec pacjentów nadu&ywaj%cych alkoholu.

105

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

! !

Wprowadzenie tematyki uzale&nienia i wspó!uzale&nienia od alkoholu do programów uczelni medycznych. Zwi"kszenie wiedzy pacjentów podstawowej opieki zdrowotnej na temat u&ywania, nadu&ywania alkoholu oraz uzale&nienia od alkoholu i jego terapii.

W ramach Programu II w 2005 r. zrealizowano nast#puj!ce dzia&ania: 1. Odby!y si" dwa spotkania ekspertów zajmuj%cych si" zapobieganiem, rozpoznawaniem i leczeniem P!odowego Zespo!u Alkoholowego (FAS) dotycz%ce przeprowadzenia kampanii spo!ecznej z zakresu zapobiegania picia alkoholu przez kobiety b"d%ce w ci%&y, systemu szkole' dla lekarzy po!o&ników i ginekologów z ww. zakresu oraz organizacji obchodów +wiatowego Dnia FAS – organizacji konferencji naukowo–szkoleniowej w L"dzinach i festynu dla rodzin w Warszawie. 2. W dniach 9 – 20 maja 2005 r. odby!o si" szkolenie 87 studentów IV roku Akademii Medycznej II Wydzia!u Lekarskiego w Warszawie. Szkolenie mia!o charakter warsztatowo–wyk!adowy i dotyczy!o zagadnie' z zakresu problematyki uzale&nienia od alkoholu oraz substancji zmieniaj%cych $wiadomo$): – mechanizmy i objawy uzale&nienia od alkoholu, – terapia uzale&nienia, – prowadzenie wczesnej diagnozy i krótkiej interwencji wobec pacjentów, – przemoc w rodzinie alkoholowej, – pierwszy kontakt z pacjentem nadu&ywaj%cym alkoholu lub uzale&nionym, – inne uzale&nienia chemiczne. Szkolenie przeprowadzone zosta!o na terenie placówki lecznictwa odwykowego Instytutu Psychiatrii i Neurologii w Warszawie przy ul. Gopla'skiej 44. Realizatorem zadania by!a PARPA. 3. We wspó!pracy ze Stowarzyszeniem Zast"pczego Rodzicielstwa zorganizowano w ramach Obchodów V +wiatowego Dnia FAS, tj. 9 wrze$nia br. konferencj" naukowo– szkoleniow% w L"dzinach. Patronat honorowy nad tym wydarzeniem obj%! Minister Zdrowia, Polskie Towarzystwo Ginekologiczne, Naczelna Izba Lekarska. Konferencja dotyczy!a m.in. skutków dzia!ania alkoholu na p!ód, diagnozy problemu w Polsce, sytuacji rodziny wychowuj%cej dziecko z FAS, mo&liwo$ci terapeutycznych. W konferencji wzi"!o udzia! blisko 150 osób. 4. 10 wrze$nia na Agrykoli PARPA m.in. wspólnie z Urz"dem Miasta Sto!ecznego Warszawy zorganizowa!a w ramach warszawskiego spotkania rodzinnego cz"$) festynu pt. „Ci%&a bez alkoholu”. 5. W ramach dzia!a' zmierzaj%cych do popularyzacji wiedzy o FAS podj"to wspó!prac" z Urz"dem Miasta w P!ocku przy organizacji konferencji dotycz%cej zagadnie' FAS, która odby!a si" 20 czerwca 2005 r. W ramach tej wspó!pracy PARPA przekaza!a materia!y edukacyjno–informacyjne dotycz%cego picia alkoholu przez kobiety w ci%&y i zespo!u FAS (plakaty: Ci%&a bez alkoholu, materia! informacyjny dla lekarzy o P!odowym Zespole Alkoholowym FAS + film szkoleniowy na CD oraz ulotki: Ci%&a bez alkoholu). W ww. zakresie podj"to równie& wspó!prac" z Powiatow% Stacj% Sanitarno– Epidemiologiczn% Warszawy oraz Biurem Polityki Zdrowotnej Urz"du Miasta Sto!ecznego Warszawy przy organizacji Konferencji Warszawskiej „Niech ka&da matka i dziecko b"d% najwa&niejsi. O$wiata zdrowotna i profilaktyka dla dzieci i matek”, która odby!a si" 29 wrze$nia br. 6. Przekazano 4 Wydzia!om Zdrowia Urz"dów Miejskich materia!y dotycz%ce FAS (plakaty, ulotki, filmy + informator): Gliwice, W!oc!awek, Warszawa, Legionowo oraz kilku instytucjom i organizacjom, m.in. Instytutowi Matki i Dziecka z Warszawy, Stowarzyszeniu Zast"pczego Rodzicielstwa z L"dzin.

106

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

7. W sierpniu PARPA zawar!a bezp!atn% umow" licencyjn% ze Stowarzyszeniem NO–FAS na przet!umaczenie 20 minutowego filmu edukacyjnego pt. „Child for life” o p!odowym zespole alkoholowym oraz na jego wykorzystywanie do celów edukacyjno– szkoleniowych. Film jest materia!em adresowanym do odbiorcy nieprofesjonalnego. Zlecono przet!umaczenie materia!u filmowego i przygotowanie polskiej wersji $cie&ki d#wi"kowej i napisów. 8. W dniach 5–6 grudnia w Warszawie PARPA zorganizowa!a 16–godzinne wyk!adowo– warsztatowe szkolenie pt. „Szkolenie dla edukatorów FAS” dotycz%ce problematyki uszkodze' p!odu wywo!anych alkoholem i zaburze' rozwojowych typu FAS/FAE. Naboru kandydatów dokonano przy wspó!pracy z dyrektorami WOTUW i pe!nomocnikami zarz%du województw ds. przeciwdzia!ania problemom alkoholowym z poszczególnych województw. Szkolenie uko'czy!o 35 osób.

6.3. Program III. Rozwijanie profilaktyki szkolnej, rodzinnej i "rodowiskowej w zakresie problemów alkoholowych.
W ramach tego programu pracowano nad rozwi!zaniem nast#puj!cych problemów: ! Niski poziom kompetencji wychowawców i nauczycieli z zakresie skutecznych dzia!a' profilaktycznych w szkole. ! Niski poziom kompetencji rodziców w zakresie profilaktyki rodzinnej. ! Nierównomierny dost"p do nowoczesnych technologii profilaktycznych. ! *atwy dost"p m!odzie&y do alkoholu oraz agresywna reklama i promocja picia. ! Deficyt profesjonalnych form pomocy dla dzieci, które pij% alkohol i ich rodziców. ! Niska $wiadomo$) m!odzie&y w zakresie zagro&e' alkoholowych oraz deficyt postaw promuj%cych abstynencj" i zdrowy styl &ycia. W ramach tego programu prowadzone dzia&ania zmierzaj! do osi!gni#cia nast#puj!cych celów: ! Dostarczenie nauczycielom i wychowawcom wiedzy w zakresie nowoczesnych strategii profilaktycznych. ! Zwi"kszenie kompetencji wychowawców i nauczycieli w zakresie pracy profilaktycznej z m!odzie&%. ! Zwi"kszenie kompetencji wychowawców i nauczycieli w zakresie pracy z rodzicami. ! Poszerzenie wiedzy i zwi"kszenie kompetencji rodziców w zakresie profilaktyki rodzinnej. ! Upowszechnianie nowoczesnych technologii profilaktycznych. ! Wdra&anie oddzia!ywa' profilaktycznych adresowanych do populacji m!odych doros!ych. ! Ograniczenie dost"pno$ci alkoholu dla dzieci i m!odzie&y. ! Zwi"kszanie dost"pno$ci placówek oferuj%cych pomoc dzieciom pij%cym alkohol i ich rodzicom oraz skuteczno$ci programów interwencyjnych. ! Edukacja m!odzie&y w zakresie zagro&e' i szkód zwi%zanych z piciem alkoholu. ! Wspieranie liderów m!odzie&owych. W ramach Programu III w roku 2005 r zrealizowano nast#puj!ce dzia&ania: 1. We wspó!pracy z Stowarzyszeniem Wspierania Rozwoju Dzieci i M#odzie%y w *odzi zrealizowano zadanie „Prowadzenie ogólnopolskiego telefonu zaufania dla m!odych ludzi pij%cych alkohol i ich rodziców”. W ramach zadania funkcjonowa!a od lutego do grudnia 2005 roku „Pomara&czowa Linia – telefon dla rodziców oraz m#odych ludzi pij$cych alkohol” (0 801 140 068). Ogólnopolska infolinia dzia!a od poniedzia!ku do pi%tku w 107

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

2.

3.

4.

5.

6.

7.

godz. 14.00–20.00. Celem tego projektu jest zwi"kszanie kompetencji rodziców w zakresie profilaktyki rodzinnej oraz edukacja m!odzie&y w zakresie zagro&e' i strat bie&%cych zwi%zanych z piciem alkoholu. W celu upowszechniania technologii pracy z m!odymi lud#mi nadu&ywaj%cymi alkoholu, PARPA zrealizowa!a szkolenie wg programu „Trening umiej"tno$ci kontroli zachowa' zwi%zanych z alkoholem i narkotykami TUKA/N” przeznaczone dla kuratorów s%dowych pracuj%cych w O$rodkach Kuratorskich. W szkoleniu uczestniczy!o 31 osób. Szkolenie odby!o si" w dwóch sesjach, 17–19 pa#dziernika oraz 14–16 listopada 2005 roku, w Rochnie. We wspó!pracy z Fundacj% „+wiat!o–,ycie” w Katowicach zrealizowano zadanie: „Promowanie postaw abstynenckich w$ród m!odzie&y w $rodowisku Ko$cio!a Katolickiego i innych ko$cio!ów oraz zwi%zków wyznaniowych”. W ramach programu edukacyjnego Krucjaty Wyzwolenia Cz!owieka (KWC) wydane zosta!y trzy numery “Eleuterii” (czerwiec, wrzesie' i listopad 2005) – biuletynu informacyjnego dla $rodowiska KWC, którego celem jest edukacja, promowanie postaw abstynenckich oraz upowszechnianie wiedzy profilaktycznej w $rodowisku Ko$cio!a Katowickiego. Nak!ad 3.000 egz. by! dystrybuowany w$ród animatorów dzia!alno$ci trze#wo$ciowej w ca!ej Polsce. W trakcie realizacji projektu przeprowadzona zosta!a kontrola realizacji zadania (24–25 pa#dziernika 2005), 27 stycznia 2005 r. PARPA zorganizowa!a spotkanie Zespo!u Konsultantów ds. Profilaktyki Domowej, na którym omawiano dalsze kierunki kampanii „Alkohol nieletnim dost"p wzbroniony”, ze szczególnym uwzgl"dnieniem opracowania za!o&e' merytorycznych programu dla rodziców scenariusza–wywiadówki profilaktycznej, podejmuj%cej temat interwencji w sytuacjach sprzeda&y alkoholu osobom nieletnim. Celem zmiany postaw osób doros!ych wobec sprzeda&y alkoholu osobom nieletnim oraz ograniczania dost"pno$ci alkoholu dla nieletnich zosta!a przygotowana i opublikowana przez Wydawnictwo Edukacyjne PARPA broszura „Program profilaktyczny SZLABAN – interwencja wobec sprzeda%y alkoholu nieletnim”. Autorem broszury jest dr Krzysztof Wojcieszek Na potrzeby realizacji projektu zakupiono 4000 egzemplarzy broszury. Broszura zawieraj%ca scenariusz wywiadówki dla rodziców zosta!a rozes!ana do: kuratoriów wojewódzkich, Poradni Psychologiczno–Pedagogicznych, ambasadorów kampanii Alkohol Nieletnim Dost"p Wzbroniony, osób deklaruj%cych swe dzia!anie w Stowarzyszeniu RoPSAN (Rodzice Przeciw Sprzeda&y Alkoholu Nieletnim). Egzemplarze wys!ane by!y jednocze$nie z zaproszeniem tych osób i placówek do podj"cia dzia!a' lokalnych w tym obszarze, np. realizacji wywiadówek z rodzicami wg proponowanego scenariusza. Placówki deklaruj%ce podj"cie takich dzia!a' w roku 2006 b"d% mog!y liczy) na otrzymanie wi"kszej ilo$ci egzemplarzy broszury i innych materia!ów edukacyjnych. PARPA przekaza!a materia!y edukacyjne dla 150 uczniów szkó! ponadgimnazjalnych bior%cych udzia! w debacie „Polska jest krajem tolerancji”, która odby!a si" 18 marca 2005 r. w D%browie Górniczej. Spotkanie to by!o cz"$ci% projektu „Akademia Demokracji”, maj%cego na celu edukacj" obywatelsk%. Jednym z poruszanych zagadnie' by!a edukacja w zakresie profilaktyki picia alkoholu przez m!odzie&. PARPA podj"!a wspó!prac" ze Stowarzyszeniem Klub Abstynenta „Powrót” z Miko!owa przy organizacji IX Ponadregionalnego Miko!owskiego Seminarium Trze#wo$ciowego, w którym uczestniczy!o ok. 400 osób. Odby!o si" ono 21 marca 2005 r. Dyrektor PARPA obj%! patronatem powy&sze przedsi"wzi"cie, skierowa! do uczestników przes!anie. Delegowano tak&e dwóch ekspertów, którzy wyg!osili wyk!ady podczas seminarium. Obj"to patronatem oraz skierowano przes!anie tak&e do uczestników VI edycji Powiatowej M!odzie&owej Szko!y Liderów – M!odzie&owych Animatorów Programów

108

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

8.

9.

10.

11.

12.

13.

14.

Profilaktycznych, uruchomionej przez Stowarzyszenie Klub Abstynenta „Powrót” z Miko!owa. W dniu 10 czerwca 2005 r. przedstawiciele PARPA uczestniczyli w debacie nt. profilaktyki problemowej w$ród dzieci i m!odzie&y. Debata zosta!a zorganizowana przez Stowarzyszenie Klub Abstynenta „Powrót” z Miko!owa w Senacie RP. Wzi"li w niej udzia! uczniowie z Powiatowej M!odzie&owej Szko!y Liderów (!%cznie ok. 80 osób). Dla uczestników PARPA przygotowa!a pakiety materia!ów profilaktycznych. W ramach wspierania realizacji programów z zakresu profilaktyki rówie$niczej og!oszony i rozstrzygni"ty zosta! konkurs na realizacj" zadania „Dzia!ania na rzecz kszta!towania postaw abstynenckich i trze#wo$ciowych w $rodowisku m!odzie&y”. Projekty, które zwyci"&y!y w konkursie to: program „By) liderem dla siebie i dla innych” – warsztaty umiej"tno$ci &yciowych realizowane przez Fundacj" Centrum Edukacji Liderskiej „CEL” z Warszawy (w programie uczestniczy!o ponad 100 m!odych ludzi )oraz VI Edycja Powiatowej M!odzie&owej Szko!y Liderów – M!odzie&owych Animatorów Programów Profilaktycznych realizowana przez Stowarzyszenie Klub Abstynenta „Powrót” z Miko!owa (w trzydniowej sesji Szko!y Liderów M!odzie&owych uczestniczy!o 81 m!odych ludzi). PARPA przekaza!a materia!y edukacyjne do pracy z m!odzie&% m.in. dla Szko!y Podstawowej nr 25 z Wroc!awia oraz Stowarzyszenia Krokus – Centrum Trze#wo$ci ze S!upska, Gimnazjum w Krzepicach, Szko!y Podstawowej w Gocza!kowie, Zespo!u Szkó! Ponadgimnazjalnych nr 4 w Kro$nie w celu podniesienie kompetencji wychowawców pracuj%cych z dzie)mi i m!odzie&% w obszarze profilaktyki problemowej. Pracownicy dzia!u ds. dzieci i m!odzie&y opracowali sprawozdanie merytoryczne z zada' realizowanych przez PARPA w ramach Programu Zapobiegania Niedostosowaniu Spo!ecznemu i Przest"pczo$ci w$ród Dzieci i M!odzie&y, koordynowanego przez Ministerstwo Spraw Wewn"trznych i Administracji. Pracownicy dzia!u opiniowali ró&norodne programy i inicjatywy profilaktyczne – m.in. projekt „+ciana wschodnia” realizowany przez impresariat artystyczny „Lwowskie orl"ta” z Krakowa, projekt Ogólnopolskiej Konferencji „Klucz do m%drego &ycia” organizowanej przez Inicjatyw" Spo!eczn% 1000 K, program wczesnej profilaktyki „Magiczne Kryszta!y” Fundacji Homo Homini, program „Bezpieczniej bez alkoholu” Centrum Edukacji Spo!ecze'stwa, projekt Ogólnopolskiego Spotkania Ma!&e'stw, które organizowa!y wesela bez alkoholu realizowanego przez Stowarzyszenie Absolwentów Olszty'skiego Duszpasterstwa Akademickiego w Olsztynie. Opiniowanie odbywa!o si" pod k%tem oceny efektywno$ci powy&szych przedsi"wzi") oraz ich przydatno$ci w realizacji gminnych programów profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych. Pa'stwowa Agencja Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych w!%czy!a si" w organizacj" Festiwalu Wesel Bezalkoholowych „Wesele Wesel” realizowanego w dniach 24–31 lipca 2005 w Olsztynie. W spotkaniu bra!o udzia! ponad 300 osób z terenu ca!ej Polski. Organizatorzy Festiwalu obok wyk!adów i warsztatów dla ma!&e'stw i rodzin zrealizowali te& wiele dzia!a' otwartych dla ca!ej spo!eczno$ci lokalnej m.in. dzieci, m!odzie&y. Celem spotkania by!o promowanie idei zabaw bezalkoholowych oraz roli $wiadectwa rodziców w wychowaniu dzieci i m!odzie&y. Kolejnym projektem, który zosta! obj"ty patronatem Dyrektora PARPA i uzyska! wsparcie w realizacji by! II M!odzie&owy Festiwal Filmów Krótkometra&owych i Prezentacji Multimedialnych „Stop” odbywaj%cy si" w dniach 2–4 lipca w Skrzyszowie (woj. Ma!opolskie). Podczas festiwalu rozstrzygni"to konkurs na krótki film o tematyce promocji zdrowego stylu &ycia i promowaniu postaw abstynenckich w$ród m!odzie&y. M!odzi uczestnicy festiwalu mogli spotka) si" z profesjonalistami zajmuj%cymi si" produkcj% filmow% (zagadnienia scenariusza, re&yserii, zdj") itd.) uczestniczy) w

109

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

15.

16.

17.

18.

19.

warsztatach z psychologami i profilaktykami nt. problemów m!odych ludzi, zachowa' ryzykownych oraz tego jak im zapobiega). W dniach 10–11 maja 2005 r. w Kazimierzu Dolnym PARPA zorganizowa!a seminarium naukowe –V Profilaktyczne Spotkania Kazimierzowskie – „Co dalej z polsk% profilaktyk% – kontynuacja i zmiana”. Praca na seminarium koncentrowa!a si" wokó! zagadnie' zwi%zanych z podsumowaniem realizacji Narodowego Programu Profilaktyki i Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych w latach 2000–2005 oraz zaplanowaniem zada' na kolejne lata, z uwzgl"dnieniem wytycznych Unii Europejskiej. W sposób szczególny podj"to nast"puj%ce tematy: – Trendy zwi%zane z piciem alkoholu przez m!odzie& w ostatnim dziesi"cioleciu – wskazania dla profilaktyki. – Kondycja ogólnopolskich programów profilaktycznych. – Uniwersalne elementy w programach profilaktycznych – kanon dzia!a'. – Postawy i umiej"tno$ci nauczyciela – jaki jest wspó!czesny nauczyciel i w jakim stopniu odpowiada na wyzwania profilaktyki. – Co w zakresie profilaktyki problemowej proponuje nam Unia Europejska? – Nowe perspektywy i wyzwania w obszarze profilaktyki dzieci i m!odzie&y. W seminarium uczestniczy!y 32 osoby. Byli to przedstawiciele $wiata nauki, profesjonali$ci zajmuj%cy si" prac% profilaktyczn% z m!odzie&%, przedstawiciele ogólnopolskich programów profilaktycznych oraz pracownicy Agencji zwi%zani z realizacj% powy&szych zada'. We wspó!pracy z Instytutem Psychiatrii i Neurologii w Warszawie zrealizowano projekt badawczego „Badanie odroczonych efektów szkolnych programów profilaktyki alkoholowej – III Etap”. Bezpo$rednim realizatorem projektu jest pracownia Profilaktyki M!odzie&owej Pro–M IPiN. Badania wykaza!y, i& realizacja dwuletniego programu profilaktycznego przynios!a trwa!e efekty w zakresie opó#nienia deklarowanych przez uczniów pierwszych do$wiadcze' w upijaniu si". Utrzyma!y si" efekty w zakresie wiedzy, postaw i przekona' o mo&liwo$ci odpierania presji rówie$ników sk!aniaj%cej do picia alkoholu. W ramach realizacji programów profilaktycznych dla populacji studentów, kontynuowano wspó!prac" ze Szko!% Wy&sz% Psychologii Spo!ecznej. Uczelnia realizuj%c zaj"cia profilaktycznych dla studentów I roku obj"!a oddzia!ywaniami grup" oko!o 350 osób. W ramach wspó!pracy, PARPA przekaza!a uczestnikom zaj") pakiety materia!ów edukacyjnych dotycz%cych m.in. zagro&e' zwi%zanych z nadu&ywaniem alkoholu. Pracownicy PARPA uczestniczyli te& w spotkaniach roboczych z przedstawicielami $rodowisk akademickich oraz specjalistów zrzeszonych w organizacji Sie) Uczelni Wolnych od Uzale&nie'. Przedmiotem spotka' by!o wypracowywanie procedur wdra&ania programów profilaktycznych na wy&szych uczelniach. W celu wprowadzania do szkó! nowoczesnych, skutecznych programów profilaktycznych, w roku 2005 kontynuowano t!umaczenie ameryka'skiego programu zwi%zanego z rozwijaniem umiej"tno$ci &yciowych. W roku tym przet!umaczono na j"zyk polski II oraz III cz"$) programu „Life Skills”, w tym podr"cznik dla nauczyciela i dla ucznia. W kolejnym roku planowane jest przygotowanie adaptacji programu i upowszechnianie go w szko!ach podstawowych. Pracownicy dzia!u opracowali na podstawie raportów z bada' ESPAD z 2003 r. oraz Bada' Mokotowskich z 2004r. aktualn% diagnoz" dotycz%c% spo&ywania alkoholu przez m!odych ludzi. Zako'czono prace merytoryczne nad przygotowaniem sprawozdania z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w roku 2004 w cz"$ci dotycz%cej profilaktyki dzieci i m!odzie&y.

110

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

20. Przy wspó!pracy z Fundacj% ETOH – Fundacj% Rozwoju Profilaktyki i Terapii Problemów Alkoholowych zorganizowano ogólnopolskie seminarium szkoleniowe „Co mog% zrobi) rówie$nicy – rola liderów m!odzie&owych w profilaktyce szkolnej i $rodowiskowej”. Uczestniczy!y w nim 154 osoby – pedagodzy szkolni, instruktorzy oraz realizatorzy programów profilaktycznych. G!ównym tematem seminarium by!a profilaktyka rówie$nicza – rola programów liderskich w dzia!aniach lokalnych, ich skuteczno$) oraz ograniczenia. Oprócz wys!uchania wyk!adów specjalistów uczestnicy mieli mo&liwo$) wzi"cia udzia!u w warsztatach praktycznych dotycz%cych profilaktyki rówie$niczej (m.in. program M!odzie&owe Ochotnicze Pogotowie Rówie$nicze, Szko!a M!odzie&owych Liderów Zdrowego Stylu ,ycia, Program Rówie$niczych Doradców czy Starszy Brat, Starsza Siostra) oraz zapozna) si" z prezentacjami projektów lokalnych m.in. z Trójmiasta, Olsztyna, Miko!owa i Zawiercia. 21. Na bie&%co prowadzono korespondencj", odpowiadano na pytania mailowe, telefoniczne i listowne dotycz%ce zagadnie' pracy profilaktycznej z dzie)mi i m!odzie&% w $rodowisku szko!y oraz w gminie itp. (!%cznie ok. 180 odpowiedzi i opinii). 22. W ramach programu zakupiono publikacje dotycz%ce profilaktyki uzale&nie' w$ród dzieci i m!odzie&y, pracownicy brali udzia! w konferencjach i spotkaniach (np.: konferencja organizowana przez Ministerstwo Edukacji Narodowej I Sportu „Wybrane aspekty dzia!a' profilaktycznych”; konferencja Krajowego Biura ds. Przeciwdzia!ania Narkomanii).

6.4. Program IV. Doskonalenie i rozwijanie form i metod pomocy psychologicznej i socjoterapeutycznej dla dzieci z rodzin alkoholowych
W ramach tego programu pracowano nad rozwi!zaniem nast#puj!cych problemów: ! Zbyt niski poziom kompetencji wychowawców pracuj%cych z dzie)mi alkoholików. ! Niska jako$) pracy socjoterapeutycznej z dzie)mi alkoholików z ró&nych grup wiekowych. ! Deficyt profesjonalnych form pomocy dla dzieci alkoholików przebywaj%cych w ró&norodnych placówkach opieku'czych i wychowawczych. ! Ma!a dost"pno$) placówek socjoterapeutycznych i terapeutycznych dla dzieci alkoholików w ró&nych rejonach kraju. ! Brak m!odzie&owych liderów prowadz%cych grupy samopomocowe oraz zbyt niski poziom wsparcia dla nich ze strony doros!ych. W ramach tego programu prowadzone dzia&ania zmierzaj! do osi!gni#cia nast#puj!cych celów: ! Podnoszenie kompetencji osób pracuj%cych z dzie)mi alkoholików w $wietlicach socjoterapeutycznych i opieku'czo–wychowawczych. ! Upowszechnianie nowoczesnych metod pracy socjoterapeutycznej dla dzieci alkoholików. ! Zwi"kszenie kompetencji wychowawców placówek $wiadcz%cych opiek" ca!kowit% w zakresie pomocy dzieciom alkoholików. ! Upowszechnienie technologii pracy z dzie)mi alkoholików przebywaj%cych w Domach Dziecka. ! Zwi"kszenie dost"pno$ci placówek socjoterapeutycznych dla dzieci alkoholików. ! Rozwijanie sieci grup wsparcia typu Al–Ateen.

111

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

W ramach Programu IV w 2005 r. zrealizowano nast#puj!ce dzia&ania: 1. W celu podnoszenia kompetencji wychowawców pracuj%cych w $wietlicach socjoterapeutycznych i opieku'czo–wychowawczych, zrealizowano zadanie „Organizacja ogólnopolskich/ponadregionalnych szkole' dla osób pracuj%cych z dzie)mi z rodzin z problemem alkoholowym” zrezlizowano we wspó!pracy z Fundacj% ETOH – Fundacja Rozwoju, Profilaktyki, Edukacji i Terapii Problemów Alkoholowych Kurs Pomocy Socjoterapeutycznej Dzieciom z Rodzin z Problemem Alkoholowym. Przeprowadzone zosta!y 2 edycje szkolenia od kwietnia do czerwca i od pa#dziernika do grudnia. Ka&da obejmowa!a !%cznie 120 godzin zaj") warsztatowo – wyk!adowych. W ci%gu roku w kursie uczestniczy!o 58 osób. 2. PARPA kontynuowa!a projekt podnoszenia kompetencji pracowników Domów Dziecka w zakresie pracy psychologicznej z dzie)mi alkoholików przebywaj%cymi w placówkach opieku'czo–wychowawczych, przygotowano i przes!ano pakiety edukacyjne do 4 placówek, których pracownicy (32 osoby) w 2004r. uczestniczyli w szkoleniach. Opracowano tak&e za!o&enia wspó!pracy z Pe!nomocnikami Zarz%dów Województw w realizacji programu szkole' dla wychowawców Domów Dziecka. Propozycje te zosta!y przedstawione na spotkaniu z pe!nomocnikami. W drugim kwartale 2005 r. rozes!ano szczegó!owe oferty do Pe!nomocników Zarz%dów Województw ds. rozwi%zywania problemów alkoholowych dotycz%ce wspó!uczestnictwa w organizacji szkole' dla pracowników Domów Dziecka. Nawi%zano kontakt z zainteresowanymi reprezentantami 3 województw – !ódzkim, opolskim i podlaskim i ustalono zakres wspó!pracy. Zorganizowano tak&e robocze spotkanie z liderami zespo!u szkoleniowego, na którym podsumowane zosta!y zesz!oroczne szkolenia i zaplanowane dzia!ania zwi%zane z realizacj% szkole' na jesieni 2005 roku. W trzecim i czwartym kwartale 2005 r. PARPA zrealizowa!a szkolenia dla pracowników placówek opieku'czo–wychowawczych z województw: !ódzkiego i opolskiego. W województwie !ódzkim szkolenia zacz"!y si" od trzydniowej sesji dla kadry kierowniczej placówek opieku'czo–wychowawczych, w którym wzi"!o udzia! 21 dyrektorów spo$ród 22 placówek z ca!ego województwa. Od wrze$nia do grudnia 2005 r. zrealizowano dwa 120 godzinne cykle szkoleniowe nt. „Przekszta!cenia w domach dziecka” dla pracowników placówek z dwóch województw. W efekcie szkole' uczestnicy nabyli praktyczn% wiedz" z zakresu: pracy z rodzin% z problemem alkoholowym, tworzenia i realizowania indywidualnych planów pomocy dziecku, pracy z grup% wychowanków, wspó!pracy w zespole, konstruowanie programów pracy oraz przekszta!cania placówek. Uczestnicy szkole' zostali wyposa&eni w materia!y edukacyjne w tym ksi%&ki wydawnictwa edukacyjnego PARPA: „Pomoc psychologiczna dla dzieci z rodzin alkoholowych”, „Leczenie dzieci po urazach psychicznych”, „Bajka terapeutyczna”, „Profilaktyka na co dzie'”. Dodatkowo w ramach projektu zrealizowano w Sulejowie 48 godzinne szkolenie (dwie sesje) dla pracowników placówek opieku'czo wychowawczych z Sulejowa, Piotrkowa Trybunalskiego oraz Tomaszowa Mazowieckiego. W ramach ca!ego projektu przeszkolono 88 pracowników placówek opieku'czo–wychowawczych, 3. Przedstawiciel Agencji uczestniczy! w dniach 8–11 maja w IX konferencji Towarzystwa „Nasz Dom” na temat reformy systemu pomocy dziecku i rodzinie „Powrót do domu” w Waplewie. Zaprezentowa! tam „Program szkoleniowy dla pracowników domów dziecka” opracowany i realizowany przez PARPA. 4. W ramach projektu doskonalenia metod pomocy psychologicznej dla dzieci z rodzin alkoholowych „Razem Ra#niej” PARPA przes!a!a do ponad 100 $wietlic socjoterapeutycznych za!o&enia wspó!pracy na rok bie&%cy, w tym projekt programu pracy z rodzicami dzieci uczestnicz%cych w zaj"ciach socjoterapeutycznych. Spo$ród o$miu nades!anych propozycji dotycz%cych prowadzenia warsztatów dla rodziców

112

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

5.

6.

7.

8.

9.

10.

wybranych zosta!o siedem, których program odpowiada! podstawowym standardom pracy z rodzicami. Celem programu by!o wypracowanie metod pracy z rodzin% i zach"canie pracowników $wietlic socjoterapeutycznych do podejmowania pracy z rodzicami dzieci ucz"szczaj%cych do placówek. W drugiej cz"$ci roku 7 placówek zrealizowa!o warsztaty dla rodziców. Programy maj%ce na celu popraw" funkcjonowania doros!ych w rolach rodzicielskich przeprowadzane by!y w ma!ych grupach w formie warsztatów psychoedukacyjnych, terapeutycznych lub wychowawczych. Przebieg i efekty programów zosta!y szczegó!owo opisane przez osoby prowadz%ce i przes!ane do PARPA. W celu podnoszenia kompetencji wychowawców pracuj%cych z dzie)mi z rodzin z problemem alkoholowym pracownicy dzia!u przygotowali i wys!ali w czerwcu i we wrze$niu przesy!ki do ponad 100 $wietlic uczestnicz%cych w programie „Razem Ra#niej”. Przesy!ki zawiera!y m.in.: bie&%ce egzemplarze miesi"cznika „Remedium”, „Bajk" terapeutyczn%”, informacj" o projekcie „Linia Nieoboj"tnych”. W nast"pnych kwarta!ach przygotowano i wys!ano dwie kolejne partie przesy!ek do 102 $wietlic. Przesy!ki zawiera!y: bie&%ce informacje dotycz%ce programu „Razem Ra#niej” i dzia!a' podejmowanych przez Agencj" oraz egzemplarze miesi"cznika „Remedium”, numer „Niebieskiej Linii” po$wi"cony tematyce dzieci krzywdzonych oraz pracy z dzie)mi z zaburzeniami ADHD. Dzi"ki przesy!anym materia!om wychowawcy mog% pozna) najnowsze narz"dzia i techniki przydatne w pracy z dzie)mi. S% te& informowani o najwa&niejszych wydarzeniach adresowanych do pracowników $wietlic socjoterapeutycznych. Zakupiono tak&e materia!y edukacyjne dla $wietlic uczestnicz%cych w projekcie. Aktualizowano stron" internetow% www.parpa.pl/dzieci. Stworzono nowy odno$nik dotycz%cy pracy z rodzin%, gdzie zamieszczone zosta!y m.in. opisy warsztatów dla rodziców realizowanych w 2004 r. W dzia!ach: zaj"cia, programy, dokumentacja zamieszczono te& kilka artyku!ów – fragmentów sprawozda' z dotychczasowej pracy w $wietlicach socjoterapeutycznych. Przekazano materia!y edukacyjne w ramach organizowanych w drugiej po!owie roku przedsi"wzi") takich jak: ogólnopolskie seminarium – spotkanie ekspertów dotycz%ce pomocy dzieciom z rodzin z problemem alkoholowym oraz socjoterapii. Przekazano tak&e materia!y, ksi%&ki i publikacje PARPA dla Caritas Diecezji warszawsko–praskiej, która prowadzi sie) 12 $wietlic dla dzieci i m!odzie&y. W dniach 20–23 czerwca 2005 r. PARPA zorganizowa!a szkolenie przygotowuj%ce wychowawców do realizacji wakacyjnego turnusu korekcyjno–rehabilitacyjnego dla dzieci alkoholików wg programu „Strzy&yna”, autorskiego programu opracowanego przez pracowników Profilaktyczno–Rozwojowego O$rodka Dzieci i M!odzie&y z *odzi. Szkolenie przeprowadzono w Rochnie k. Brzezin, bra!o w nim udzia! 35 uczestników. W ramach projektu rozwijania sieci wsparcia dla dzieci z rodzin z problemem alkoholowym zorganizowano ogólnopolsk% konferencj" szkoleniow% dla liderów grup Alateen we wspó!pracy ze Stowarzyszeniem Wspierania Rozwoju Dzieci i M!odzie&y z *odzi. W trzydniowej konferencji w dniach 21–23 pa#dziernika 2005 r. uczestniczy!o 104 m!odych ludzi 5 doros!ych opiekunów grup oraz 11 osób z kadry – !%cznie 120 osób. Spotkanie odbywaj%ce si" w o$rodku w Rochnie k/Brzezin (!ódzkie) obejmowa!o: zaj"cia integracyjne, mitingi, wyk!ady oraz warsztaty tematyczne m.in. „Jak uzdrowi) relacje z innymi”, „Tolerancja, akceptacja pokora drog% do zdrowienia”. Podnoszeniu kompetencji pracowników $wietlic socjoterapeutycznych s!u&y!a wspó!praca z Pracowni% Alternatywnego Wychowania z *odzi oraz Sekcj% Socjoterapii PTP przy organizacji III Konferencji Socjoterapii przeprowadzonej w dniach 27–29 maja 2005 r. w Sulejowie. Podczas konferencji uczestnicy mieli okazj" zapozna) si" z ró&norodnymi technikami pracy socjoterapeutycznej.

113

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

11. PARPA zrealizowa!a równie& szkolenie dla wychowawców $wietlic socjoterapeutycznych w zakresie pracy z dzie)mi z FAS – Alkoholowym Zespo!em P!odowym (uszkodzenia p!odu wywo!ane piciem alkoholu przez matk" w ci%&y). Do udzia!u w szkoleniu zosta!y wybrane osoby z du&ym do$wiadczeniem w zakresie pracy z dzie)mi z zaburzeniami zachowania, który mog!yby w kolejnych latach sta) si" instruktorami dla kolejnej grupy wychowawców – w ramach tzw. kaskady edukacyjnej. Docelowo na terenie ka&dego województwa ma zosta) przygotowanych kilku specjalistów z zakresie pracy z dzie)mi z FAS i innymi zaburzeniami wtórnymi. W 2005 r. przeszkolono jedn% grup" socjoterapeutów (14 osób z 9 województw). Odby!y si" dwie sesje szkoleniowe, w terminach 21–23 listopada oraz 6–8 grudnia obejmuj%ce !%cznie 48 godzin zaj") warsztatowo – wyk!adowych. 12. W trzecim kwartale 2005 r. zorganizowano we wspó!pracy z fundacj% ETOH – Fundacj% Rozwoju Profilaktyki i Terapii Problemów Alkoholowych z Warszawy ogólnopolskie seminarium szkoleniowe dla pracowników $wietlic socjoterapeutycznych oraz osób pracuj%cych z dzie)mi z rodzin z problemem alkoholowym. Seminarium szkoleniowe „Pomoc psychologiczna dla dzieci z rodzin z problemem alkoholowym” odby!o si" w dniach 6–8 listopada 2005 r. Uczestniczy!o w nim 160 osób z ca!ej Polski pracuj%cych na co dzie' z dzie)mi z rodzin alkoholowych. W ramach seminarium oby!y si" nast"puj%ce wyk!ady: ! Model diagnozy socjoterapeutycznej. ! Efektywno$) indywidualnej relacji mi"dzy wolontariuszem, a dzieckiem. ! Wykorzystanie kodeksu rodzinnego i innych przepisów prawnych w dzia!alno$ci pomocowej na rzecz rodziny z problemem alkoholowym. ! Traumatyczne do$wiadczenia w dzieci'stwie jako wyzwanie do pracy socjoterapeutycznej. ! Wi"zi z doros!ymi, które chroni% i umacniaj% wychowanków. W trakcie zaj") uczestnicy mieli mo&liwo$) uczestniczenia w seminarium problemowym dotycz%cym przyk!adowych programów socjoterapeutycznych, a tak&e w warsztatach zorganizowanych w ma!ych grupach. Warsztaty dotyczy!y nast"puj%cej tematyki: mediacje w pracy socjoterapeutycznej, wspó!praca z wolontariuszami na rzecz pomocy dziecku, wspomaganie rodziny na starcie szkolnym dziecka, demoralizacja i zaburzenia zachowania, czynniki terapeutyczne w pracy z dzie)mi. Uczestnicy seminarium mieli mo&liwo$) doskonalenia technik twórczych stosowanych w pracy z dzie)mi takich jak: taniec, drama, ceramika, relaks, graffiti. 13. Pracownik dzia!u ds. rodziny uczestniczy! w seminarium zorganizowanym przez Centrum Edukacji Liderskiej w Urz"dzie Miasta Sto!ecznego Warszawy. Seminarium dotyczy!o adaptacji szweckiego systemu organizacji pozarz%dowych dzia!aj%cych na rzecz m!odzie&y, programu integracji i wspierania m!odych osób niepe!nosprawnych ruchowo, prezentacji dzia!a' Fundacji C.E.L. na rzecz m!odych osób i ich rozwoju (18–24 lat), a tak&e prowadzenia wspólnej platformy organizacji dzia!aj%cych w Warszawie dla m!odych osób. 14. W dniach 14–15 listopada 2005 r. PARPA zorganizowa!a spotkanie nt. „Pomocy dzieciom z rodzin alkoholowych oraz socjoterapii”. W spotkaniu wzi"!o udzia! 17 ekspertów oraz przedstawicieli $rodowiska profesjonalistów pracuj%cych z dzie)mi alkoholików. Spotkanie dotyczy!o okre$lenia potrzeb, zasobów i rozwi%za' s!u&%cych pomocy dzieciom z rodzi alkoholowych. Uczestnicy wspólnie wypracowali kierunki dzia!a' jakie mo&e podejmowa) $rodowisko na poziomach ogólnopolskim regionalnym jak i lokalnym tak by usprawni) system pomocy dzieciom z rodzin alkoholowych.

114

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

15. Na bie&%co prowadzono korespondencj", odpowiadano na pytania mailowe, telefoniczne i listowne dotycz%ce zagadnie' pracy z dzie)mi z rodzin alkoholowych w $wietlicach socjoterapeutycznych itp. (!%cznie ok. 200 odpowiedzi i opinii).

6.5. Program V. Rozwijanie form i metod przeciwdzia#ania przemocy w rodzinach alkoholowych
W ramach tego programu pracowano nad rozwi!zywaniem nast#puj!cych problemów: ! Niedostateczna dost"pno$) i niska efektywno$) instytucjonalnego systemu pomocy ofiarom przemocy w rodzinie. ! Zbyt ma!a ilo$) programów i placówek pomocowych dla rodzin, w których dochodzi do przemocy. ! Niedostateczna wiedza spo!eczna w zakresie przeciwdzia!ania przemocy domowej. ! Narastaj%ce zjawisko przemocy wobec dzieci i zbyt ma!a oferta pomocy dla dzieci krzywdzonych i zaniedbywanych. W ramach tego programu prowadzone dzia&ania zmierzaj! do osi!gni#cia nast#puj!cych celów: ! Rozwój zasobów instytucjonalnych i kadrowych programu „Bezpiecze'stwo w rodzinie”. ! Wspieranie i upowszechnianie programów promuj%cych metody pracy z rodzin% w której jest przemoc. ! Zwi"kszanie kompetencji przedstawicieli s!u&b w zakresie pracy z ofiarami i sprawcami przemocy domowej. ! Wdra&anie i wspieranie procedury interwencji w sprawach przemocy w rodzinie „Niebieskie Karty” w$ród pracowników policji, pomocy spo!ecznej i placówek leczenia uzale&nie'. W ramach Programu V w 2005 r zrealizowano nast#puj!ce dzia&ania: 1. We wspó!pracy z Instytutem Psychologii Zdrowia Polskiego Towarzystwa Psychologicznego zrealizowano zadanie pod nazw% „Kontynuowanie dzia!alno$ci Ogólnopolskiego Pogotowia dla Ofiar Przemocy w Rodzinie „Niebieska Linia”. Zadanie realizowane by!o do 31 grudnia 2005 roku i dotyczy!o: – prowadzenia Ogólnopolskiego Telefonu dla Ofiar Przemocy w Rodzinie (0801–12–00–02, 022/666–00–60), podejmowania interwencji – w wyniku rozmów telefonicznych – na rzecz ofiar przemocy w celu u!atwienia im uzyskania adekwatnej pomocy ze strony odpowiednich s!u&b, promowanie standardów pracy przy telefonie „Niebieska Linia”, aktualizowania bazy danych o miejscach pomocy ofiarom przemocy w rodzinie. W 2005 roku przeprowadzono 11.751 rozmów telefonicznych, z których 6.273 (53,38%) bezpo$rednio dotyczy!y przemocy domowej. Pozosta!e dotyczy!y uzale&nienia od alkoholu, problemów wychowawczych itp. Wi"kszo$) zg!aszanych spraw zwi%zanych z przemoc% dotyczy!a przemocy psychicznej (zarówno wobec doros!ych jak i dzieci) – 3.265 zg!osze'. Telefony dotycz%ce spraw zwi%zanych z przemoc% domow% pochodzi!y przede wszystkim od ofiar (3,811 telefonów) i $wiadków przemocy (2.322 telefonów). W prawie 36% zg!aszanych przypadków przemoc domowa korelowa!a z nadu&ywaniem lub uzale&nieniem sprawcy od alkoholu. W wyniku zg!osze' do „Niebieskiej Linii” przeprowadzono interwencje w przypadkach, w których pomoc instytucjonalna na terenie miejsca zamieszkania ofiary przemocy by!a zawodna lub przedstawiciele s!u&b nie spe!niali swojej roli. W 2005

115

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

roku 167 spraw wymaga!o interwencji pracowników Pogotowia „Niebieska Linia”. Najwi"cej przypadków – 101 – wymaga!o zg!oszenia do pomocy spo!ecznej. – wspierania Ogólnopolskiego Porozumienia Osób i Organizacji Pomagaj%cych Ofiarom Przemocy w Rodzinie „Niebieska Linia” – ruchu spo!ecznego skupiaj%cego ponad 3 tys. podmiotów (osób i instytucji). W ramach tego projektu prowadzone s% spotkania seminaryjne dla cz!onków Porozumienia, dzia!ania s!u&%ce wdra&aniu i wzmacnianiu procedur interwencji s!u&b w przypadkach przemocy w rodzinie oraz przedsi"wzi"cia s!u&%ce rozbudowaniu lobby na rzecz przeciwdzia!ania przemocy w rodzinie. Dzia!ania te s!u&% rozbudowie systemu „Niebieska Linia” – poprzez zwi"kszenie liczby cz!onków Ogólnopolskiego porozumienia Osób i Organizacji Pomagaj%cych Ofiarom Przemocy w Rodzinie, promowaniu interdyscyplinarnego podej$cia do zjawiska przemocy domowej, zach"caniu do wspó!pracy instytucji i organizacji dzia!aj%cych lokalnie, które realizuj% zadania zwi%zane z przeciwdzia!aniem przemocy w rodzinie oraz uzyskiwanie wsparcia lokalnych w!adz na rzecz przeciwdzia!ania przemocy domowej. Porozumienie „Niebieska Linia” liczy obecnie 2.298 cz!onków indywidualnych i 1.083 instytucje. Dla cz!onków Porozumienia „Niebieska Linia” zorganizowano trzy seminaria: nt. rozwi%za' s!u&%cych usprawnieniu procedury „Niebieskie Karty” dla gminnych komisji rozwi%zywania problemów alkoholowych, zjawiska przemocy wobec osób starszych oraz tworzenia ogólnopolskiego systemu pomocy dzieciom krzywdzonym. – prowadzenia $rodowiskowego programu pomocy dla ofiar przemocy w rodzinie – program ten obejmowa! prowadzenie konsultacji psychologicznych i prawnych, prowadzenie terapii grupowej i indywidualnej dla doros!ych ofiar przemocy oraz realizacj" zaj") dla dzieci. W omawianym roku udzielono 894 indywidualne konsultacje psychologiczne, socjalne i pedagogiczne, z których skorzysta!o 416 osób. W spotkaniach grupy wsparcia (pracuj%cej w ka&dy czwartek w godz. 17.00–19.00) uczestniczy!y 33 osoby. W ramach oferty adresowanej do dzieci – ofiar przemocy domowej funkcjonowa!a grupa socjoterapeutyczna (31 spotka' grupy). Prowadzone by!y równie& konsultacje wychowawcze dla rodziców – klientek Pogotowia „Niebieska Linia” (67 konsultacji dla 56 osób). Konsultacje wychowawcze by!y dope!nieniem kompleksowej pomocy dla ofiar przemocy i pe!ni!y funkcj" wspieraj%c% je w roli matki. W 2005 roku w ramach poradni prawnej udzielono 318 konsultacji bezpo$rednich, 663 konsultacje telefoniczne, 410 – porad e–mailowych oraz 16 –listownych. Coraz bardziej popularn% form% zwracania si" po pomoc jest e– mail. W 2005 roku do Ogólnopolskiego Pogotowia dla Ofiar Przemocy w Rodzinie „Niebieska Linia” wp!yn"!y 1.762 listy w wersji elektronicznej. 1.021 e–maili (58%) dotycz%cych przemocy zwi%zanych by!o z problematyk% uzale&nienia lub nadu&ywania alkoholu, pozosta!e 741 (42%) – odnosi!o si" do przemocy dokonywanej przez sprawców, którzy nie nadu&ywali alkoholu. 939 elektronicznych listów pochodzi!o od ofiar, 806 od $wiadków, a 17 od sprawców przemocy. W ramach projektu prowadzone by!y równie& sta&e i praktyki dla studentów wy&szych uczelni. Program sta&owy prowadzony jest od 5 lat. W tym czasie przygotowano do pracy w zakresie przeciwdzia!ania przemocy w rodzinie 71 osób. W minionym roku w sta&u uczestniczy!o 15 osób. Adresatami programu sta&owego s% absolwenci oraz studenci (III, IV i V roku) psychologii i innych nauk spo!ecznych (pedagogika, resocjalizacja oraz socjologia). W ramach Programu sta&ysta uczestniczy w 150 godzinach zaj") szkoleniowych (wyk!ady, seminaria, warsztaty) i zaj"ciach superwizyjnych. Otrzymuje materia!y szkoleniowe oraz pomoc w realizacji indywidualnego programu rozwoju zawodowego. Sta&y$ci s% zapoznawani z prac% Pogotowia oraz w miar" nabywania umiej"tno$ci wdra&ani do samodzielnej pracy,

116

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

monitorowanej przez pracowników Pogotowia. Sta&y$ci pracuj% w poradni mailowej, centrum informacji o przemocy, sekretariacie Pogotowia, przy obs!udze Porozumienia Niebieska Linia. Po przeszkoleniu i ocenie pracy 12 sta&ystów otrzyma!o zgod" na prowadzenie samodzielnych dy&urów przy ogólnopolskim telefonie dla ofiar przemocy w rodzinie. – prowadzenia Centrum informacji o przemocy domowej – obs!uga i rozwój stron internetowych „Niebieska Linia”, promocja i wspieranie bada' dotycz%cych problematyki przemocy w rodzinie, gromadzenie publikacji dot. zjawiska przemocy, opracowywanie materia!ów edukacyjnych, wspó!praca z o$rodkami akademickimi itp. W pierwszym pó!roczu 2005 roku zosta!a uruchomiona nowa strona internetowa Pogotowia „Niebieska Linia”. Zarejestrowano ok. 190.000 wizyt na stronie. W ramach Centrum prowadzona by!a lista dyskusyjna, by! tworzony i rozsy!any cotygodniowy newsletter Pogotowia, wspó!tworzony by! serwis informacyjny Instytutu Psychologii Zdrowia. W ramach bezpo$redniej dzia!alno$ci informacyjnej udzielono pomocy i informacji 164 osobom, w tym 37 studentom pisz%cym prace dyplomowe a tak&e przedstawicielom mediów i przedstawicielom organizacji pozarz%dowych z kraju i z zagranicy. 2. W ramach zadania „Doskonalenie metod pracy interwencyjno–korekcyjnej ze sprawcami przemocy w rodzinie” wspó!pracowano z : – Ursynowskim Stowarzyszeniem Profilaktyki Spo!ecznej „Kontra”. Realizacji programu edukacyjnego dla sprawców przemocy osadzonych na terenie OZ Bemowo Aresztu +ledczego Warszawa–Bia!o!"ka. Zadanie by!o realizowane w Oddziale Zewn"trznym A+ Bia!o!"ka, w programie uczestniczy!o 12 osadzonych, z których 7 uko'czy!o program. Uczestnicy byli kwalifikowani do programu, przez pracowników OZ, ze wzgl"du na charakter pope!nionego przest"pstwa. Program sk!ada! si" z 20 jednostek modu!owych. W sk!ad ka&dego modu!u wchodzi!a 1 godzina pracy indywidualnej z klientem i 3 godziny pracy grupowej. Celem pracy korekcyjnej by!o u$wiadomienie i przepracowanie destrukcyjnych schematów zachowa' i nauczenie alternatywnych, konstruktywnych zachowa'. Ewaluacja zosta!a przeprowadzona w oparciu o dwukrotnie wype!niany kwestionariusz – oceny przebiegu i korzy$ci wyniesionych z zaj") oraz na podstawie obserwacji. Najwi"ksze pozytywne zmiany stwierdzono w zakresie radzenia sobie ze z!o$ci%, natomiast nie zaobserwowano wi"kszych zmian (mimo ich deklarowania przez uczestników programu) w zakresie empatii i komunikacji interpersonalnej. – Stowarzyszeniem na Rzecz Przeciwdzia!ania Przemocy w Rodzinie „Niebieska Linia”. Prowadzenia w okresie 1.V. – 10.XII.2005r maratonów terapeutycznych oraz terapii i konsultacji indywidualnych. W programie wzi"!y udzia! ogó!em 23 osoby. Byli to klienci Stowarzyszenia „Niebieska Linia”, którzy w kontaktach ze swoim partnerem lub dzie)mi stosowali przemoc. Odby!o si" 45 konsultacji indywidualnych i trzy maratony terapeutyczne. Metody pracy opiera!y si" g!ównie na zasadach podej$cia skoncentrowanego na rozwi%zaniach (TSR). Celem programu by!o zwi"kszenie kontroli nad swoim zachowaniem, odzyskanie zaufania w rodzinie, zapewnienie bezpiecze'stwa cz!onkom rodziny, zmiana sposobu rozwi%zywania sytuacji konfliktowych oraz rozwijanie sposobu umiej"tno$ci komunikacji – Wielkopolskim Stowarzyszeniem Kuratorów S%dowych. Realizacja programu dla sprawców przemocy w rodzinie – w warunkach wolno$ciowych – obejmowa!a okres od 29 marca do 30 wrze$nia 2005 roku. Uczestnikami programu by!y osoby skazane przez s%d na kar" pozbawienia wolno$ci za przest"pstwo zn"cania (art., 207 kk), którym s%d warunkowo zawiesi! wykonanie kary zobowi%zuj%c jednocze$nie skazanych do udzia!u w programie edukacyjno–korekcyjnym dla sprawców przemocy

117

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

w rodzinie. W ramach programu odbywa!y si" konsultacje indywidualne i zaj"cia grupowe prowadzone w oparciu o program edukacyjno–korekcyjny „Duluth”. Do programu zg!oszonych zosta!o 11 osób, uko'czy!y go 3 osoby. 3. Realizacja zadania pod nazw% „Studium Przeciwdzia!ania Przemocy w Rodzinie” dotyczy!a prowadzenia szkolenia maj%cego na celu zwi"kszenie liczby osób profesjonalnie przygotowanych do udzielania skutecznej pomocy rodzinom, w których dochodzi do przemocy, zwi"kszenie wiedzy i pog!"bienie $wiadomo$ci w zakresie zjawisk zwi%zanych z problemami przemocy w rodzinie u osób realizuj%cych lokalne programy, rozwijanie praktycznych umiej"tno$ci niezb"dnych do przeprowadzenia interwencji i pomagania ofiarom oraz animowanie i wspomaganie lokalnych dzia!a' na rzecz przeciwdzia!ania przemocy w rodzinie. Szkolenie ma charakter interdyscyplinarny i przeznaczone jest dla osób zajmuj%cych si" przeciwdzia!aniem przemocy w rodzinie: pracowników socjalnych, przedstawicieli s!u&by zdrowia, o$wiaty, s%downictwa, policji oraz instytucji pa'stwowych i organizacji pozarz%dowych. Pe!ny kurs obejmuje !%cznie 120 godz. dydaktycznych. W programie szkolenia znajduj% si" wyk!ady, seminaria, )wiczenia, filmy i spotkania z ekspertami. W 2005 roku odby!y si" dwie edycje Studium Przeciwdzia!ania Przemocy w Rodzinie prowadzone przez: a. Instytut Psychologii Zdrowia Polskiego Towarzystwa. Realizacja pierwszej edycji SPPwR podczas trzech czterodniowych sesji, które odby!y si" w terminach 15 – 18 marca, 12 – 15 kwietnia oraz 10 – 13 maja 2005 roku. Przeszkolono 54 osoby. b. Stowarzyszenie na Rzecz Przeciwdzia!ania Przemocy w Rodzinie „Niebieska Linia”. Realizacja jednej edycji szkolenia. Szkolenie odby!o si" podczas trzech czterodniowych sesji, które mia!y miejsce w terminach 17 – 20 maja, 14 – 17 czerwca oraz 13 – 16 wrze$nia 2005 roku. Szkolenie uko'czy!o 45 osób. 4. Kontynuowa!a prac", utworzona w 2004 roku zarz%dzeniem Dyrektora PARPA, Rada ds. przeciwdzia!ania przemocy w rodzinie. Rada jest zespo!em opiniodawczo–doradczym dla Pa'stwowej Agencji Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych w zakresie przeciwdzia!ania przemocy w rodzinach, w szczególno$ci w rodzinach z problemem alkoholowym. Do zada' Rady nale&y: – opracowanie zasad certyfikowania osób w trybie zwyczajnym, nadzwyczajnym i nominacji na specjalist" w zakresie przeciwdzia!ania przemocy w rodzinie; – powo!anie komisji egzaminacyjnej ds. certyfikatów i opieka merytoryczna nad przebiegiem egzaminów; – opracowanie zasad rekomendacji placówek udzielaj%cych pomocy ofiarom przemocy domowej, podejmuj%cych interwencj" wobec sprawców i prowadz%cych szkolenia w tym zakresie; – wspó!praca w zakresie opiniowania programów przeciwdzia!ania przemocy w rodzinie, w szczególno$ci z problemem alkoholowym, i rozwi%za' administracyjno–legislacyjnych; – wspó!praca w zakresie opracowania i promocji standardów zwi%zanych z przeciwdzia!aniem przemocy w rodzinach, w szczególno$ci z problemem alkoholowym; – realizacja innych zada' powierzonych przez PARPA . W omawianym okresie sprawozdawczym odby!o si" sze$) posiedze' Rady. W pierwszym kwartale odby!y si" dwa posiedzenia Rady: 21 stycznia i 2 marca 2005 roku, a w drugim kwartale jedno – 16 maja i w trzecim kwartale jedno– 5 wrze$nia. W ostatnim kwartale odby!y si" 2 posiedzenia – 21 listopada oraz 22 grudnia 2005 roku. Wszystkie posiedzenia Rady odby!y si" w siedzibie PARPA. Cz!onkowie Rady podczas spotka' pracowali nad ostateczn% form% „Programu potwierdzania kwalifikacji osób pracuj%cych w zakresie przeciwdzia!ania przemocy w rodzinach w szczególno$ci z

118

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

problemem alkoholowym”, opracowaniem systemu rekomendowania placówek dzia!aj%cych w obszarze przeciwdzia!ania przemocy domowej, rozpatrzeniem wniosków osób ubiegaj%cych si" o certyfikat specjalisty w zakresie przeciwdzia!ania przemocy w rodzinie oraz nad merytoryczn% zawarto$ci% sesji egzaminacyjnych. W 2005 roku odby!y si" dwie sesje egzaminów na tytu! Specjalisty w zakresie przeciwdzia!ania przemocy w rodzinie. Do sesji, która odby!a si" 6 czerwca zg!osi!o si" 17 osób, z czego tylko 8 zosta!o dopuszczonych do egzaminu. Pozosta!e osoby nie mog!y uczestniczy) w sesji egzaminacyjnej, gdy& nie z!o&y!y pe!nego kompletu dokumentów. 6 osób zda!o egzamin pomy$lnie i otrzyma!o Certyfikat Specjalisty. Druga sesja odby!a si" 5 grudnia 2005 roku, do egzaminu przyst%pi!o 6 osób z czego 5 zda!o go pomy$lnie i otrzyma!o Certyfikat. Egzamin przeprowadza!a 3 osobowa komisja, w sk!ad której weszli cz!onkowie Rady ds. Przeciwdzia!ania Przemocy w Rodzinie. Egzamin sk!ada! si" z cz"$ci pisemnej – testowej oraz ustnej – opracowania planu pomocy na podstawie podanego casusu i rozmowy z komisj%. W dniu 30 wrze$nia 2005 roku wygas!a mo&liwo$) ubiegania si" o Certyfikat Specjalisty w zakresie przeciwdzia!ania przemocy w rodzinie przyznany w trybie nominacji Dyrektora PARPA. W terminie tym wp!yn"!y 63 wnioski o Certyfikat, które zosta!y rozpatrzone podczas posiedze' Rady (21 listopada oraz 22 grudnia 2005 roku). Wnioski by!y analizowane i opracowane po czym zosta!y przedstawione do zaopiniowania Radzie ds. Przeciwdzia!ania przemocy w rodzinie podczas ww. posiedze'. Od pocz%tku roku Rada rozpatrzy!a 84 wnioski osób ubiegaj%cych si" certyfikat specjalisty z nominacji Dyrektora PARPA, z czego 32 zosta!y pozytywnie zaopiniowane. Obecnie !%czna lista Certyfikowanych Specjalistów w zakresie przeciwdzia!ania przemocy w rodzinie liczy 98 osób. Na li$cie tej znajduj% si" osoby, które uzyska!y Certyfikat w wyniku procesu potwierdzenia kwalifikacji zako'czonego egzaminem oraz osoby, które w uznaniu osi%gni") na polu przeciwdzia!ania przemocy w rodzinie, otrzyma!y Certyfikat w trybie nominacji. 5. Rozstrzygni"to og!oszony wspólnie z redakcj% dwumiesi"cznika „Niebieska Linia” konkurs na najlepsz% prac" magistersk% dotycz%c% szeroko rozumianej problematyki przemocy interpersonalnej. Zg!oszone do konkursu prace by!y oceniane przez czteroosobow% komisj" pod wzgl"dem rzetelno$ci, mo&liwo$ci praktycznego wykorzystania rezultatów, innowacyjno$ci, prezentacji nowych bada' i metodologii, prezentacji nowych osi%gni"). Celem tego zadania jest popularyzacja tematów przemocy w rodzinie, w szczególno$ci z problemem alkoholowym, w$ród pracowników naukowych – promotorów prac magisterskich na polskich uczelniach i w$ród studentów. Dzi"ki temu wzrasta liczba absolwentów szkó! wy&szych, którzy poznaj% i rozumiej% specyfik" zjawiska przemocy domowej i pomagania ofiarom przemocy w rodzinie. Do konkursu zg!oszono 12 prac, nagrodzono autorów dwóch prac, dwóch kolejnych zosta!o wyró&nionych. 6. Wspólnie z redakcj% pisma „Niebieska Linia”, pod koniec czerwca 2005 roku og!oszono kolejn% edycj" konkursu na najlepsz% prac" magistersk% po$wi"con% szeroko rozumianej problematyce przemocy interpersonalnej. Termin zg!aszania prac up!ywa 30 listopada 2005 roku. Rozstrzygni"cie konkursu nast%pi 28 lutego 2006 roku. Do konkursu wp!yn"!o 19 prac magisterskich. 7. PARPA zorganizowa!a i przeprowadzi!a szkolenie dla kuratorów pracuj%cych w O$rodkach Kuratorskich. Szkolenie odby!o si" w dniach 13–14 czerwca 2005 roku w o$rodku szkoleniowym Stowarzyszenia Apostolstwa Katolickiego w Konstancinie– Jeziornie, uczestniczy!y w nim 53 osoby z 30 o$rodków z ca!ego kraju. Szkolenie to by!o trzecim z kolei szkoleniem zrealizowanym dla tej grupy zawodowej (poprzednie odby!y si" w latach 2003–2004) poruszaj%cym tematyk" zwi%zan% z uzale&nieniem od alkoholu,

119

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

przemoc% w rodzinie i dojrzewaniem w rodzinach z w/w problemami. Ostatnie szkolenie pod nazw% „Praca korekcyjna z dzie)mi z zaburzeniami emocjonalnymi i zaburzeniami zachowania w oparciu o Indywidualny Program Korekcyjny” przygotowywa!o do pracy z m!odzie&% ze $rodowisk dysfunkcyjnych, eksperymentuj%c% ze $rodkami psychoaktywnymi. Uczestnicy szkolenia uczyli si" przeprowadzania rozmowy wst"pnej, wnikliwego diagnozowania i tworzenia Indywidualnego Programu Korekcyjnego. 8. W 2005 roku realizowano zadanie „Podniesienie kompetencji pracowników s#u%by zdrowia w zakresie diagnostyki zespo#u dziecka krzywdzonego i post'powania wobec dzieci krzywdzonych”. Przedsi"wzi"cie ma na celu zwi"kszenie liczby przedstawicieli s!u&by zdrowia przygotowanych do rozpoznawania przypadków krzywdzenia dzieci i podejmowania dzia!a' na rzecz pomocy dzieciom ofiarom przemocy. Przedsi"wzi"cie jest adresowane m.in. do lekarzy pediatrów, piel"gniarek, studentów akademii medycznych. W 2005 roku we wspó!pracy z Fundacj% Mederi – pomó&my dzieciom, zorganizowano II konferencji naukowej pod tytu!em „Powik!ania neurologiczno–psychiatryczne zespo!u dziecka krzywdzonego, zespo!u Munchausena”. Konferencja, w której uczestniczyli lekarze i piel"gniarki oraz przedstawiciele instytucji i organizacji wspó!pracuj%cych ze s!u&b% zdrowia w zakresie przeciwdzia!ania przemocy wobec dzieci odby!a si" w Centrum Zdrowia Dziecka w dniach 5 –6 listopada 2005 roku. W konferencji wzi"!o udzia! oko!o 230 osób. 9. W ramach programu „Rozwijanie form i metod przeciwdzia!ania przemocy w rodzinach alkoholowych” finansowano koszty ogólnopolskiego telefonu dla ofiar przemocy w rodzinie (rachunki telefoniczne za nr 0801–1200–02) dzia!aj%cego przy Ogólnopolskim Pogotowiu dla Ofiar Przemocy w Rodzinie „Niebieska Linia”. Osoby dzwoni%ce na numer „Niebieskiej Linii” ponosz% wy!%cznie koszty jednego impulsu telefonicznego. Pozosta!e koszty pokrywa PARPA. Agencja jest w!a$cicielem numeru telefonu (0801– 120–002), a prowadzenie ogólnopolskiego telefonu dla ofiar przemocy w rodzinie jest jednym z zada' PARPA. W 2005 roku osoby dy&uruj%ce przy telefonie „Niebieska Linia” przeprowadzi!y 11.751 rozmów. 10. W ostatnim kwartale 2005 roku Agencja przeprowadzi!a szkolenie na temat zjawiska przemocy w rodzinie dla s'dziów wydzia#ów rodzinnych S%dów Rejonowych. Szkolenie odby!o si" w dniach 3–4 listopada 2005 r w Warszawie. W trakcie szkolenia trwaj%cego 14 godzin uczestnicy wys!uchali wyk!adów nt. uzale&nienia od alkoholu, rodziny z problemem alkoholowym oraz zjawiska przemocy w rodzinie, brali udzia! w warsztacie dotycz%cym kontaktu z dzieckiem krzywdzonym oraz seminarium po$wi"conym prawnym zagadnieniom przemocy w rodzinie. Koszty zosta!y przeznaczone m.in. na dydaktyk", materia!y edukacyjne dla uczestników szkolenia oraz koszty o$rodka szkoleniowego. Przy wyborze o$rodka szkoleniowego zastosowano wewn"trzne procedury PARPA. 11. W 2005 roku odby!a si" X Konferencja przeciw przemocy w rodzinie. Konferencja pod has!em „Od deklaracji do Ustawy” mia!a miejsce w dniach 30 listopada – 2 grudnia 2005 r i adresowana by!a do cz!onków Ogólnopolskiego Porozumienia Osób i Organizacji Pomagaj%cych Ofiarom Przemocy w Rodzinie „Niebieska Linia” ruchu spo!ecznego, który skupia ponad 3 tys. osób i organizacji. Konferencja by!a podsumowaniem dzia!a' podejmowanych w obszarze przeciwdzia!ania przemocy domowej od grudnia 1995, kiedy uczestnicy II ogólnopolskiej konferencji przeciw przemocy w rodzinie uchwalili „Polsk% deklaracj" w sprawie przeciwdzia!ania przemocy w rodzinie” do ustawy z dnia 29 lipca 2005 roku o przeciwdzia!aniu przemocy w rodzinie. 12. W 2005 roku pracowano nad koncepcj% dzia!a' edukacyjnych s!u&%cych wzmocnieniu Procedury Interwencji S!u&b w Sprawach Przemocy w Rodzinie „Niebieskie Karty”, adresowanych do policjantów i pracowników socjalnych. Ustalono, &e celem tych dzia!a'

120

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

b"dzie poprawa jako$ci interwencji i innych dzia!a' podejmowanych w przypadku przemocy domowej przez policj", pomoc spo!eczn%, gminne komisje rozwi%zywania problemów alkoholowych, wykreowanie wspó!pracy s!u&b i nag!o$nienie w $wiadomo$ci spo!ecznej faktu istnienia procedury reagowania na przemoc. Niezb"dne by!o dokonanie diagnozy na podstawie bada', które realizowane by!y przez profesjonaln% firm" badawcz% na reprezentatywnej próbie policjantów (z patroli interwencyjnych i dzielnicowych) oraz pracowników socjalnych. Realizator zosta! wy!oniony na podstawie art. 61 ustawy Prawo zamówie' publicznych z dnia 29 stycznia 2004 roku w trybie negocjacji bez og!oszenia. Realizatorem bada' by!a firma Ipsos, która przeprowadzi!a badania na populacji ponad 900 osób. Badania dotyczy!y znajomo$ci procedury i dokumentacji „Niebieska Karta”, wspó!pracy s!u&b oraz postaw policjantów i pracowników socjalnych wobec zjawiska przemocy w rodzinie. 13. W dniu 16 grudnia 2005 roku w sali konferencyjnej Ministerstwa Pracy i Polityki Spo!ecznej odby!a si" coroczna narada koordynatorów wdra%ania procedury Niebieskie Karty z ramienia Komend Wojewódzkich Policji, Regionalnych O$rodków Polityki Spo!ecznej, Wydzia!ów Polityki Spo!ecznej w Urz"dach Wojewódzkich oraz pe!nomocników zarz%dów marsza!ków ds. profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych. W naradzie wzi"!o udzia! 56 osób. Podczas narady zaprezentowano wyniki bada' dotycz%cych procedury „Niebieskie karty”, dyskutowano nt dzia!a' mog%cych wzmocni) procedur" i usprawni) wspó!prac" s!u&b. Konferencja jest przedsi"wzi"ciem organizowanym we wspó!pracy z Departamentem Pomocy i Integracji Spo!ecznej Ministerstwa Pracy i Polityki Spo!ecznej oraz Komend% G!ówn% Policji. 14. Opracowano publikacj" „Niebieskie Karty. Przewodnik do procedury interwencji w sprawach przemocy w rodzinie” (6,5 tys. egzemplarzy). Ksi%&ka jest znowelizowanym podr"cznikiem do interwencji wobec przemocy w rodzinie dla policji, pomocy spo!ecznej i gminnych komisji rozwi%zywania problemów alkoholowych. Ujmuje zagadnienia ogólne dotycz%ce definicji i rozpoznawania zjawiska przemocy, a tak&e informacje na temat organizacji i systemu przeciwdzia!ania przemocy domowej. Zawiera równie& przyk!adowe, sprawdzone w praktyce rozwi%zania. Ksi%&ki te razem z plakatem i ulotk% sta!y si" elementem pakietu edukacyjnego przygotowywanego dla policjantów i pracowników socjalnych w ramach dzia!a' s!u&%cych wzmocnieniu procedury „Niebieskie Karty”. Wydawc% ksi%&ki by!o Wydawnictwo Edukacyjne PARPA. 15. Opracowano i wydano ulotk' dotycz$c$ procedury interwencji s#u%b w sprawach przemocy w rodzinie „Niebieskie Karty” oraz wspó!pracy s!u&b w zakresie przeciwdzia!ania przemocy domowej (9 tys. sztuk). Jest to materia! edukacyjny przedstawiaj%cy schemat interwencji w $rodowisku lokalnym w sytuacjach przemocy domowej. Wydawc% ulotki by!o Wydawnictwo Edukacyjne PARPA. 16. PARPA przygotowa!a i przeprowadzi!a wysy#k' materia#ów edukacyjnych dotycz%cych procedury „Niebieskie Karty” do wszystkich gminnych komisji rozwi%zywania problemów alkoholowych. W sk!ad pakietu edukacyjnego wesz!y „Przewodnik do procedury interwencji wobec przemocy w rodzinie Niebieskie Karty”, ulotka dotycz%ca wspó!pracy s!u&b oraz plakat ze schematem dzia!a' podejmowanych w ramach procedury „Niebieskie karty” przez policj" pomoc spo!eczn% i gminne komisje rozwi%zywania problemów alkoholowych. 17. Pracownicy dzia!u ds. rodziny i m!odzie&y merytorycznie odpowiedzialni za realizacj" programu „Rozwijanie form i metod przeciwdzia!ania przemocy w rodzinach alkoholowych” uczestniczyli w konferencjach i spotkaniach nt. przeciwdzia!ania przemocy w rodzinie organizowanych przez instytucje centralne, organizacje pozarz%dowe i jednostki samorz%dowe. Nale&y tu wymieni) spotkania organizowane przez Urz%d Dzielnicy Warszawa–Wola, Fundacj" Rozwoju Demokracji Lokalnej w Rzeszowie,

121

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

Instytut Psychologii Zdrowia, Zarz%d Dzielnicy ,oliborz Miasta sto!ecznego Warszawy oraz O$rodek Pomocy Spo!ecznej dzielnicy ,oliborz. Pracownicy brali udzia! w zorganizowanej przez Ministerstwo Zdrowia pierwszej otwartej debacie na temat nowelizacji ustawy o przeciwdzia!aniu narkomanii, otwartym seminarium wspó!organizowanym przez Ambasad" Szwecji i Pe!nomocnika Rz%du ds. Równego Statusu Kobiet i M"&czyzn pt. „Dzieci si" nie bije”, II Ogólnopolskiej Konferencji „Pomoc dzieciom – ofiarom przest"pstw” organizowanej przez Fundacj" Dzieci Niczyje i Urz%d Miasta Sto!ecznego Warszawy oraz w po!%czonym posiedzeniu sejmowych komisji Polityki Spo!ecznej i Rodziny, Sprawiedliwo$ci i Praw Cz!owieka oraz podkomisji do rozpatrzenia rz%dowego projektu ustawy o przeciwdzia!aniu przemocy w rodzinie dotycz%cym projektu powy&szej ustawy. W zwi%zku z przyj"ciem przez parlament ustawy o przeciwdzia!aniu przemocy w rodzinie i podpisaniu jej przez Prezydenta PARPA zosta!a zaproszona przez przedstawicieli Departamentu Polityki i Integracji Spo!ecznej Ministerstwa Polityki Spo!ecznej do zespo!u, który opracowa) ma Krajowy Program Przeciwdzia!ania Przemocy w Rodzinie – przedstawiciele Agencji uczestniczyli w spotkaniach roboczych po$wi"conych tej problematyce oraz przygotowywali dla Ministerstwa Pracy i Polityki Spo!ecznej opracowania, które wykorzystywane by!y przy tworzeniu Programu. 18. Pracownicy dzia!u ds. rodziny i m!odzie&y w ramach programu V – „Rozwijanie form i metod przeciwdzia!ania przemocy w rodzinach alkoholowych” na bie&%co prowadz% korespondencj" (listy i e–maile ponad 310 szt.) dotycz%c% problematyki przemocy w rodzinie i sposobów jej zapobiegania. 19. W omawianym okresie przygotowywano równie& sprawozdanie z dzia!a' realizowanych przez PARPA w 2004 roku, sprawozdanie z realizacji zada' okre$lonych w Programie Zapobiegania Niedostosowaniu Spo!ecznemu i Przest"pczo$ci w$ród Dzieci i M!odzie&y, przygotowano uwagi do projektu Rozporz%dzenia Ministra Polityki Spo!ecznej w sprawie rodzinnego wywiadu $rodowiskowego, Programu Poprawy Bezpiecze'stwa Obywateli „Bezpieczna Polska” oraz zg!aszano uwagi w sprawie powo!ania Zespo!u ds. Opracowania Krajowego Programu na Rzecz Ofiar Przest"pstw. 20. W ramach dzia!a' podejmowanych w programie V – „Rozwijanie form i metod przeciwdzia!ania przemocy w rodzinach alkoholowych” – pracownicy w ramach delegacji s!u&bowych brali udzia! w szkoleniach i spotkaniach dotycz%cych przeciwdzia!ania przemocy w rodzinie.

6.6. Program VI. Wspieranie lokalnych systemów rozwi$zywania problemów alkoholowych oraz przeciwdzia#anie nietrze!wo"ci w miejscach publicznych
W ramach tego programu pracowano nad rozwi!zaniem nast#puj!cych problemów: ! Niewystarczaj%cy poziom merytoryczny gminnych programów profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych. ! Potrzeba dostosowania dzia!a' dotycz%cych profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych do specyfiki $rodowiska lokalnego, b"d%cego miejscem ich realizacji. ! Potrzeba gromadzenia i porz%dkowania danych w zwi%zku z realizacj% zada' wynikaj%cych z ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi. ! Zró&nicowane jako$ciowo zaanga&owanie organizacji pozarz%dowych (stowarzysze' abstynenckich) w dzia!ania z zakresu profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych w spo!eczno$ciach lokalnych.

122

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

! ! ! ! ! ! ! ! !

Potrzeba inicjowania i konsultowania aktów prawnych w zakresie polityki dotycz%cej alkoholu i problemów alkoholowych. Niska skuteczno$) w cofaniu zezwole' na sprzeda& alkoholu. Niewystarczaj%ce zaanga&owanie gminnych komisji rozwi%zywania problemów alkoholowych w prowadzenie kontroli punktów sprzeda&y napojów alkoholowych. Naruszanie zakazu reklamy napojów alkoholowych oraz niska skuteczno$) w egzekwowaniu prawa. Zbyt ma!a ilo$) dzia!a' podejmowanych na poziomie gmin oraz województw w kontek$cie przeciwdzia!ania nietrze#wo$ci kierowców. Zbyt ma!a dost"pno$) do programów psychokorekcyjnych realizowanych wobec kierowców zatrzymanych za jazd" w stanie nietrze#wo$ci. Niska dost"pno$) programów profilaktycznych dotycz%cych problematyki alkoholowej realizowanych dla kierowców w s!u&bach mundurowych. Brak programów profilaktycznych dotycz%cych problematyki alkoholowej realizowanych dla kandydatów na kierowców w szko!ach nauki jazdy. Niskie kompetencje funkcjonariuszy Policji w zakresie podejmowania interwencji wobec osób nietrze#wych.

W ramach tego programu prowadzone dzia&ania zmierzaj! do osi!gni#cia nast#puj!cych celów: ! Wspieranie samorz%dów gminnych w tworzeniu i realizacji gminnych programów profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych. ! Wspieranie samorz%dów gminnych w sferze decyzji i dzia!a' zwi%zanych z wydawaniem i cofaniem zezwole' na sprzeda& napojów alkoholowych, tworzeniem prawa lokalnego zwi%zanego z lokaln% polityk% ograniczania dost"pno$ci alkoholu (liczba i zasady usytuowania miejsc sprzeda&y napojów alkoholowych; okre$lenie miejsc, obiektów, okre$lonych obszarów gminy, gdzie nale&a!oby wprowadzi) czasowy lub sta!y zakaz sprzeda&y, podawania, spo&ywania oraz wnoszenia alkoholu). ! Wspieranie pe!nomocników/koordynatorów ds. profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych, cz!onków gminnych komisji rozwi%zywania problemów alkoholowych w zdobywaniu niezb"dnej wiedzy dla realizacji zada' wynikaj%cych z ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi. ! Wspieranie, dokumentowanie i upowszechnianie dzia!a' gmin – spo$ród charakterystycznych dla danej kategorii (wiejskie, ma!e i $rednie miejskie, du&e miejskie) – które uznano za wiod%ce w obszarze profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych. ! Wspieranie, opiniowanie i popularyzacja pojawiaj%cych si" projektów nowelizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi. ! Przeciwdzia!anie naruszeniom prawa zwi%zanym z problematyk% alkoholow% (szczególnie ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi). ! Poprawa efektywno$ci egzekwowania prawa zakazuj%cego reklamy napojów alkoholowych. ! Wspó!praca i wspieranie organizacji pozarz%dowych, zaanga&owanych w dzia!ania na rzecz profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych w spo!eczno$ciach lokalnych; wspó!praca z Ko$cio!em Katolickim w tej dziedzinie. ! Stworzenie oraz wdro&enie w formie pilota&u programów psychokorekcyjnych dla zatrzymywanych nietrze#wych kierowców. ! Stworzenie oraz wdro&enie w formie pilota&u programu programów psychoedukacyjnych dla kandydatów na kierowców w szko!ach nauki jazdy. 123

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

! !

Opracowanie oraz realizacja programów psychoedukacyjnych dla kierowców s!u&b mundurowych. Opracowanie scenariusza szkolenia dla funkcjonariuszy Policji/ Stra&y Miejskiej na temat profesjonalnego kontaktowania si" z osobami nietrze#wymi.

W ramach Programu VI w 2005 r Pa'stwowa Agencja Rozwi!zywania Problemów Alkoholowych podj#&a nast#puj!ce dzia&ania i zrealizowa&a nast#puj!ce przedsi#wzi#cia: 1. W 2005 roku samorz%dom gminnym PARPA przekazywa!a opinie, udziela!a porad i konsultacji dotycz%cych zagadnie' zwi%zanych z opracowaniem i realizacj% gminnych programów profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych. W przypadku zastrze&e' co do zawarto$ci merytorycznej gminnych programów, PARPA podejmowa!a interwencje maj%ce na celu usuni"cie pope!nianych b!"dów i uchybie' oraz ich unikanie przez samorz%dy w przysz!o$ci. W ramach tego zadania: – Dzia!u Programów Lokalnych PARPA przygotowa! ok. 100 opinii merytorycznych oraz odpowiedzi na pisma z zapytaniami skierowanymi do PARPA przez samorz%dy gminne; oraz – Udzieli! ok. 600 odpowiedzi na telefonicznie pytania dotycz%ce zagadnie' merytorycznych, zadawane przez: cz!onków gminnych komisji rozwi%zywania problemów alkoholowych, pe!nomocników/koordynatorów ds. profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych oraz osoby prywatne; – Systematycznie aktualizowana by!a strona internetowa PARPA adresowana do samorz%dów lokalnych: http://www.parpa.pl/samorzady/ – W 2005 roku pracownicy PARPA uczestniczyli w organizowanych przez samorz%dy lokalne naradach dotycz%cych lokalnych dzia!a' z zakresu profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych. W 2005 r., podobnie jak w latach poprzednich, przygotowane zosta!y „Rekomendacje do realizowania i finansowania gminnych programów profilaktyki i rozwi'zywania problemów alkoholowych w 2006 roku”. Wydane we wrze$niu 2005 r. publikacje (6.500 szt.) zosta!y przekazane do wszystkich samorz%dów gminnych w Polsce (po 2 szt. do gminy), Delegatur RIO, Urz"dów Wojewódzkich i Marsza!kowskich oraz do klubów i stowarzysze' abstynenckich. 2. Dzia! Prawny PARPA przygotowa! i udzieli! blisko 300 odpowiedzi – opinii prawnych na pytania zadawane przez samorz%dny lokalne i inne podmioty – dotycz%ce: wydawania i cofania zezwole' na sprzeda& i podawanie napojów alkoholowych, prawnych aspektów realizacji gminnych programów profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych oraz tworzenia prawa lokalnego zwi%zanego z polityk% ograniczania dost"pno$ci alkoholu. 3. W dniu 14 grudnia 2005 r. w siedzibie PARPA odby!a si" narada Zespo!u Ekspertów PARPA ds. Lokalnych i Regionalnych Programów. Podczas narady przeprowadzono konsultacje i poddano dyskusji za!o&enia Narodowego Programu Profilaktyki i Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych na lata 2006–2010. Tematami poruszanymi na spotkaniu by!y równie&: najwa&niejsze wyzwania jakie stoj% przed samorz%dami lokalnymi w obszarze dzia!a' zwi%zanych z profilaktyk% i rozwi%zywaniem problemów lokalnych oraz najpowa&niejsze problemy z jakimi spotykaj% si" samorz%dy w tej dziedzinie. W spotkaniu udzia! wzi"li cz!onkowie Zespo!u Ekspertów PARPA ds. Lokalnych i Regionalnych Programów oraz pracownicy PARPA. 5. Jedn% z priorytetowych form wspó!pracy Pa'stwowej Agencji Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych z samorz%dami gminnymi jest projekt „Ogólnopolskiej Sieci Gmin Wiod'cych”. Gminy Wiod%ce realizuj% wszystkie zadania zapisane w ustawie

124

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi, a sposób prowadzenia dzia!a' w zdecydowanej wi"kszo$ci tych gmin ma charakter innowacyjny i d!ugofalowy. Przedstawiciele Gmin Wiod%cych stanowi% grup" ekspertów PARPA i innych samorz%dów. Wspólne spotkania z przedstawicielami gmin zapewniaj% wymian" do$wiadcze', umo&liwiaj% wypracowanie nowych rozwi%za' oraz s% #ród!em wsparcia merytorycznego dla nowych przedsi"wzi"). Przeprowadzona zosta!a aktualizacja projektu: przygotowano now% ankiet" aplikacyjn% do projektu i adekwatny do niej klucz analizy ankiet. W wyniku przeprowadzonych analiz dokumentów aplikacyjnych nades!anych przez gminy wy!oniono 8 nowych gmin wiod%cych: Radomsko, Ruda +l%ska, Bogatynia, Jarocin, Bia!a Podlaska, Okonek, Warszawa i Wieliczka. Dokonano weryfikacji aktualnych cz!onków Ogólnopolskiej Sieci Gmin Wiod%cych wysy!aj%c informacj" do 40 gmin, które od czasu w!%czenia ich do Sieci nie podj"!y wspó!pracy z Agencj% i nie uczestniczy!y w &adnym spotkaniu. Na tej podstawie 12 gmin, które nie zadeklarowa!y wspó!pracy, zosta!o wy!%czonych z projektu. W dniach 3–5 pa#dziernika 2005 r. w O$rodku Rekreacyjno–Konferencyjnym „PROMENADA” w Ryni odby!a si" kolejna organizowana przez Pa'stwow% Agencj" Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych Konferencja Gmin Wiod%cych i Du&ych Miast. W konferencji udzia! wzi"!o ok. 110 przedstawicieli samorz%dów lokalnych wspó!pracuj%cych z PARPA w ramach projektu „Ogólnopolska Sie) Gmin Wiod%cych” oraz tzw. Du&ych Miast (miast licz%cych ponad 100 tys. mieszka'ców oraz obecnych i by!ych miast wojewódzkich). W konferencji po raz pierwszy udzia! wzi"li równie& przedstawiciele nowych Gmin Wiod%cych, które przy!%czy!y si" do projektu w 2005 r.(Bia!a Podlaska, Bogatynia, Jarocin, Okonek, Radomsko i Ruda +l%ska). Tematami poruszanymi na konferencji by!y min.: wspó!praca mi"dzynarodowa samorz%dów lokalnych w zakresie profilaktyki rozwi%zywania problemów alkoholowych, polityka wobec alkoholu w dokumentach europejskich, nowy Narodowy Program Profilaktyki i Rozwi'zywania Problemów Alkoholowych, kampania edukacyjna dotycz%ca FAS, przeciwdzia!anie nietrze#wo$ci kierowców, bezpiecze'stwo na stadionach oraz dzia!ania wspieraj%ce procedur" Niebieskich Kart. Konferencja Gmin Wiod%cych i Du&ych Miast jak zwykle by!a równie& okazj% do wymiany do$wiadcze', konsultacji merytorycznych, oraz nawi%zywania kontaktów, które owocuj% systematycznym podnoszeniem poziomu realizacji zada' zwianych z profilaktyk% i rozwi%zywaniem problemów alkoholowych w samorz%dach lokalnych. 6. W 2005 r. PARPA og!osi!a otwarty konkurs dotycz%cy dzia!alno$ci na rzecz kszta!towania postaw abstynenckich i trze#wo$ciowych w $rodowisku Ko$cio!a Katolickiego, innych ko$cio!ów i zwi%zków wyznaniowych. Celem dzia!a' by!o propagowanie postaw abstynenckich i trze#wo$ciowych przez Ko$ció! Katolicki b%d# inny ko$ció! lub zwi%zek wyznaniowy. Realizacja zadania mia!a si" odbywa) poprzez: organizacje szkole', kursów, rekolekcji i spotka' zwi%zanych z problematyk% alkoholow% w $rodowisku ko$cielnym adresowanych do rodzin alkoholików, kleryków, osób zainteresowanych szkoleniami zwi%zanymi z zagadnieniami alkoholowymi oraz dzieci z rodzin z problemem alkoholowym. W wyniku przeprowadzonego post"powania konkursowego PARPA zawar!a umowy z: – O$rodkiem Apostolstwa Trze#wo$ci Warszawskiej Prowincji Braci Mniejszych Kapucynów z Zakroczymia na realizacj" zadania: „Dzia#alno"* na rzecz kszta#towania postaw abstynenckich i trze!wo"ciowych u osób w ró%nym wieku: szkolenia–kursy apostolstwa trze!wo"ci, kursy dla kleryków, spotkania dla dzieci alkoholików”: # kursy apostolstwa trze#wo$ci (2 kursy) – 100 osób

125

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

Celem organizowanych kursów apostolstwa trze#wo$ci jest kszta!towanie postaw abstynenckich u m!odzie&y i osób doros!ych, którzy w swoich $rodowiskach lokalnych b"d% (lub s%) liderami dzia!a' zwi%zanych z propagowaniem zdrowego trybu &ycia. Kursy maj% ponadto zmotywowa) m!odzie& do $wiadomego podj"cia abstynencji. # kursy dla kleryków (3 kursy) – 90 osób Celem organizowanych kursów jest zapoznanie kleryków wy&szych seminariów duchownych z problemem uzale&nienia od alkoholu oraz metodami pomocy osobom / rodzinom z problemem alkoholowym. Klerycy uzyskan% wiedz" wykorzystuj% w swojej pó#niejszej pracy duszpasterskiej. # spotkanie dla dzieci z rodzin alkoholików (1 spotkanie) – 50 osób Kurs organizowany jest dla dzieci i m!odzie&y z rodzin dysfunkcyjnych. Jego celem jest pomoc duchowa oraz zmotywowanie do $wiadomego podj"cia abstynencji. Poprzez prac" w grupach d%&y si" równie& do budowania pozytywnych relacji w grupach rówie$niczych. – Fundacj% „+wiat!o–,ycie” z Katowic na realizacj" sympozjum: „Abstynencja – mi"dzy profilaktyk% a terapi%”. Zlecone zadanie polega!o na przygotowaniu i przeprowadzeniu sympozjum: „Abstynencja – mi$dzy profilaktyk' a terapi'”. Sympozjum odby!o si" w dniu 1 pa#dziernika 2005 r. w siedzibie Duszpasterstwa Akademickiego „Na Miasteczku” przy parafii Ksi"&y Misjonarzy $w. Wincentego á Paulo w Krakowie (ul. Misjonarska 37). W sympozjum uczestniczy!o 60 osób. By!y to osoby zaanga&owane w promowanie trze#wo$ci i postaw abstynenckich; zarówno m!odzie& jak i doro$li: studenci, pedagodzy, ma!&onkowie i osoby stanu wolnego, cz!onkowie grup Krucjaty Wyzwolenia Cz!owieka oraz cz!onkowie grup AA. Osoby te reprezentowa!y $rodowiska z ca!ego kraju: Bydgoszcz, Pozna', *ód#, Warszawa, Lublin, Zamo$), Cz"stochowa, Katowice, Kraków, Tarnów, Rzeszów i Przemy$l. Sympozjum mia!o charakter interdyscyplinarny – uczestnicy mieli okazj" do zapoznania si" z problematyk% abstynencji od strony psychologicznej, pedagogicznej, filozoficznej, teologicznej, pastoralnej i prakseologii zarz%dzania. – Stowarzyszeniem Wspierania Dzie! Ewangelizacji „AGAPE” z *odzi na realizacj" „Studium Animatorów Trze!wo"ci”. Zlecone zadanie polega!o na „Realizacji Studium Animatorów Trze!wo"ci”. Celem studium by!o promowanie trze#wo$ci i ograniczenie spo&ycia alkoholu przez m!odzie& i osoby doros!e, ukazanie liderom grup parafialnych znaczenia abstynencji jako elementu skutecznej pracy wychowawczej i przekazanie wiedzy merytorycznej oraz praktycznych umiej"tno$ci skutecznego wspierania osób uzale&nionych w podejmowaniu terapii i &ycia w abstynencji oraz wspierania osób wspó!uzale&nionych. W studium uczestniczy!o 31 osób wywodz%cych si" z nast"puj%cych $rodowisk: cz!onkowie ruchów, stowarzysze' i grup charytatywnych dzia!aj%cych w parafiach, cz!onkowie grup samopomocowych, rodzice, wychowawcy, nauczyciele i katecheci, studenci, pracownicy socjalni, kuratorzy s%dowi i pracownicy s!u&by zdrowia. W studium uczestniczy!y zarówno osoby $wieckie jak i duchowne. Zaj"cia podczas organizowanych cyklicznie spotka' w ramach studium odbywa!y si" w postaci wyk!adów i warsztatów/)wicze'. W sierpniu 2005 r. w PARPA opracowany zosta! raport „Dzia#ania z zakresu profilaktyki i rozwi'zywania problemów alkoholowych podejmowane przez ko"cio#y i zwi'zki wyznaniowe w Polsce”. 7. W dniach 23–24 kwietnia 2005 r. w Fundacji ETOH odby!o si" organizowane przez Pa'stwow% Agencj" Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych Ogólnopolskie Szkolenie

126

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

Dy%urnych Telefonów Zaufania dla Osób z Problemem Alkoholowym i ich Rodzin. Tematem szkolenia, w którym udzia! wzi"!o 111 osób, by!a: „Przemoc w rodzinie z problemem alkoholowym a mo%liwo"ci pomocy telefonicznej”. Szkolenie mia!o form" wyk!adowo–warsztatow%. Wyk!ady dotyczy!y nast"puj%cych zagadnie': „Mapa problemów przemocy w rodzinie”; „Psychologiczny portret ofiary przemocy w rodzinie”; „Sytuacja dzieci–ofiar przemocy w rodzinie oraz strategie pomocy”; „Stosowanie przepisów prawa w przeciwdzia!aniu przemocy w rodzinie” oraz „Kierunki i zasady pomocy psychologicznej ofiarom przemocy w rodzinie”. Warsztaty obejmowa!y nast"puj%ce zagadnienia: „Kontakt z doros!% ofiar% przemocy domowej w rozmowie telefonicznej”; „Pomoc dla dzieci – ofiar przemocy domowej”; „Sprawcy przemoc domowej – jak z nimi rozmawia)?”; „Specyfika rozmowy telefonicznej z ofiar% przemocy domowej b"d%c% w sytuacji kryzysowej”. 8. W 2005 r. przygotowano i przeprowadzono szkolenie adresowane do pracowników punktów konsultacyjnych dla osób uzale&nionych i ich rodzin, obejmuj%ce dwie sesje: 26– 28 wrze$nia 2005 r. (I sesja) i 23–24 pa#dziernika 2005 r. (II sesja). Szkolenie skierowane by!o przede wszystkim do pracowników punktów dzia!aj%cych w gminach wiejskich i ma!ych miastach – osi%gaj%cych niskie dochody z tytu!u op!at za korzystanie z zezwole' na sprzeda& napojów alkoholowych. Szkolenie, w którym wzi"!o udzia! 48 osób odby!o si" w fundacji ETOH przy ul. Mszczonowskiej 6 w Warszawie. Szkolenie obejmowa!o wyk!ady i warsztaty dotycz%ce nast"puj%cych tematów: „Miejsce punktu konsultacyjnego w lokalnym systemie rozwi%zywania problemów alkoholowych”; „Alkohol – picie szkodliwe, ryzykowne – uzale&nienie”; „Pomocny kontakt psychologiczny”; „Prawid!owe nawi%zywanie pomocnego kontaktu psychologicznego”; „Zawarto$) merytoryczna programów psychoterapii uzale&nienia od alkoholu”; „Rodzina z problemem alkoholowym”; „Kontakt z osob% uzale&nion%”; „Pierwszy kontakt z osoba wspó!uzale&nion%”; „Dziecko w rodzinie z problemem alkoholowym i strategie pomocy psychologicznej”; „M!odzie& upijaj%ca si" – podstawy interwencji”; „Dziecko w rodzinie alkoholowej. Pierwszy kontakt z rodzicem – diagnoza sytuacji”. 9. W 2005 r. w zwi%zku z wdra&aniem programów psychokorekcyjnych dla zatrzymanych nietrze#wych kierowców: w I i II kwartale 2005 r. wytypowano wspólnie z Biurem Penitencjarnym Centralnego Zarz%du S!u&by Wi"ziennej województwa, w których prowadzone by!y programy. W III i IV kwartale 2005 r. w wytypowanych 7 zak!adach karnych na terenie województw pomorskiego, dolno$l%skiego, $l%skiego, wielkopolskiego, opolskiego i lubuskiego przeprowadzono ww. zaj"cia. Zaj"cia prowadzone by!y przez osoby wspó!uczestnicz%ce w tworzeniu scenariusza zaj"), a tak&e wskazane przez Okr"gowe Inspektoraty S!u&by Wi"ziennej pracowników zak!adów karnych. W dniach 14–16 listopada 2005 r. w Bartkowej k/Krakowa odby!o si" zorganizowane przez Centralny Zarz%d S!u&by Wi"ziennej wspólnie z PARPA specjalistyczne szkolenie dla psychologów z zak!adów karnych, przygotowuj%ce do samodzielnego prowadzenia zaj") psychokorekcyjnych ze skazanymi za jazd" w stanie nietrze#wo$ci. W szkoleniu udzia! wzi"!o 28 osób. Przy wspó!pracy z Wojewódzkim O$rodkiem Terapii Uzale&nienia i Wspó!uzale&nienia w *om&y przeszkolono pracowników lecznictwa odwykowego oraz lekarzy medycyny pracy pod k%tem prowadzenia zaj") psychokorekcyjnych dla kierowców zatrzymanych za jazd" w stanie nietrze#wo$ci z terenu województwa podlaskiego. Wspó!praca polega!a na udzielonym przez PARPA wsparciu merytorycznym – uczestnictwie w szkoleniu pracownika PARPA. 10. W I kwartale 2005 r. w PARPA opracowany zosta! scenariusz do prowadzenia zaj") z zakresu profilaktyki alkoholowej dla kandydatów na kierowców dla szkó! nauki jazdy.

127

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

Nawi%zana zosta!a tak&e wspó!praca z samorz%dami gminnymi zainteresowanymi wprowadzeniem ww. programów psychoedukacyjnych w szko!ach nauki jazdy oraz rozpocz"to prace nad przygotowaniem pakietów materia!ów potrzebnych do prowadzenia ww. programów. W II kwartale 2005 r. w ramach promocji omawianego programu wspó!pracowano z samorz%dami lokalnymi, dzi"ki czemu program profilaktyczny zosta! wprowadzony na terenie m.in. Starogardu Gda'skiego, Nowego Targu i Gda'ska. W III i IV kwartale 2005 r. w ramach wprowadzania zaj") z zakresu profilaktyki alkoholowej dla kandydatów na kierowców w szko!ach nauki jazdy promowano zaj"cia profilaktyczne dla kandydatów na kierowców w samorz%dach gmin, które wyrazi!y zainteresowanie wdro&eniem programu na swoim terenie (np. poprzez bezpo$rednie kontakty z samorz%dami; przekazywanie zainteresowanym gminom scenariuszy zaj") i materia!ów wykorzystywanych podczas zaj"), prowadzenie konsultacji). 11. We wspó!pracy z Departamentem Wychowania i Promocji Obronno$ci Ministerstwa Obrony Narodowej w Centrum Szkolenia Marynarki Wojennej w Ustce w I kwartale 2005 r. przeprowadzone zosta!y zaj"cia dla kierowców–&o!nierzy w ramach wdra&ania programu psychoedukacyjnego dotycz%cego profilaktyki problemów alkoholowych w s!u&bach mundurowych. W zaj"ciach prowadzonych w formie wyk!adowo–warsztatowej wzi"!o udzia! ok. 50 &o!nierzy–kierowców. Przedstawiciel PARPA wzi%! równie& udzia! w ogólnopolskiej konferencji organizowanej przez MON, po$wi"conej dzia!aniom podejmowanym wobec kierowców w Wojskach L%dowych. W 2005 r. wraz z Departamentem Wychowania i Promocji Obronno$ci Ministerstwa Obrony Narodowej pracowano nad stworzeniem systemu podnoszenia kompetencji zawodowych kadry dowódczej Wojska Polskiego w zakresie podejmowania interwencji wobec podw!adnych z problemem alkoholowym. Efektem wspó!pracy by!a m.in. zorganizowana przez Ministerstwo Obrony Narodowej konferencja szkoleniowej (14–18 listopada 2005 r. Rynia k/Warszawy) dla 30 oficerów spo!eczno – wychowawczych Wojska Polskiego na temat prowadzenia zaj") z &o!nierzami zasadniczej s!u&by wojskowej dotycz%cych problematyki alkoholowej, narkomanii oraz HIV/AIDS. W konferencji udzia! wzi%! równie& pracownik PARPA. W 2005 r. przy wspó!pracy z Departamentem Wychowania i Promocji Obronno$ci MON zosta!y zrealizowane specjalistyczne zaj"cia profilaktyczne w$ród &o!nierzy pe!ni%cych funkcj" kierowcy w O$rodkach Szkolenia Kierowców Wojsk L%dowych w Grudzi%dzu i w Warszawie. W 5–godzinnych zaj"ciach prowadzonych w formie wyk!adowo–warsztatowej wzi"!o udzia! ok. 110 &o!nierzy–kierowców. Wspó!praca polega!a na udzielonym przez PARPA wsparciu merytorycznym – uczestnictwie w szkoleniu pracownika PARPA. PARPA nawi%za!a wspó!prac" z Departamentem Szkolenia Biura Ochrony Rz%du pod k%tem wprowadzenia specjalistycznych szkole' dot. problematyki alkoholowej dla funkcjonariuszy BOR. W ramach wspó!pracy z Komend% G!ówn% Stra&y Granicznej ustalony zosta! harmonogram podnoszenia kompetencji zawodowych oficerów Stra&y Granicznej w zakresie podejmowania interwencji wobec podw!adnych, u których zaobserwowano problem alkoholowy. W ramach wspó!pracy merytorycznej z samorz%dami województw przedstawiono zasadno$) wdro&enia dzia!a' ukierunkowanych na programy pracownicze realizowane w ramach wojewódzkich programów profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych (samorz%d województwa mazowieckiego zdecydowa! o w!%czeniu programów pracowniczych realizowanych w kolejach regionalnych oraz s!u&bach mundurowych z terenu tego województwa do projektu wojewódzkiego programu).

128

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

12. W dniach 21–24 lipca 2005r. w Skierniewicach odby!a si" IV Ogólnopolska Spartakiada Ruchów Trze#wo$ciowych i Klubów Abstynenckich, której organizatorem by! Zarz%d Skierniewickiego Stowarzyszenia Rodzin Abstynenckich „Ametyst”. Patronat honorowy nad Spartakiad% obj%! Dyrektor Pa'stwowej Agencji Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych. (PARPA nie ponios!a kosztów w zwi%zku ze Spartakiad%) W III i IV kwartale 2005 r. wzros!a ilo$) informacji przekazywanych do PARPA o ró&nego rodzaju przedsi"wzi"ciach i inicjatywach podejmowanych przez kluby i stowarzyszenia abstynenckie (np. narady programowe, jubileusze, przegl%d piosenki abstynenckiej, rajdy rowerowe itp.) – PARPA po$redniczy!a w przekazywaniu tych informacji np. poprzez zamieszczanie ich na stronie internetowej. W IV kwartale 2005 roku PARPA og!osi!a konkurs dla organizacji pozarz%dowych (na podstawie ustawy o po&ytku publicznym i wolontariacie) na zadanie „Integracja Klubów i Stowarzysze' Abstynenckich w Polsce” w 2005 roku. Zadanie obejmowa!o: ! zorganizowanie dwudniowej konferencji przedstawicieli regionów i zwi%zków stowarzysze' abstynenckich, której celem b"dzie wyznaczenie terminu, g!ównych za!o&e' i programu ogólnopolskiego zjazdu programowo–wyborczego polskiego ruchu abstynenckiego. ! prowadzenie punktu doradczego dla klubów i stowarzysze' abstynenckich w zakresie zarz%dzania organizacj% (poradnictwo prawne, finansowo–ksiegowe) oraz profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych. ! prowadzenie strony internetowej stowarzysze' i klubów abstynenckich, która by zawiera!a: ogólnopolsk%, aktualn% baz" danych klubów i stowarzysze' abstynenckich (wraz z adresami mailowymi), informacje dotycz%ce mo&liwych pól dzia!alno$ci klubów i stowarzysze' Realizacj" zadania powierzono Ogólnopolskiemu Porozumieniu Zwi%zków i Regionalnych Stowarzysze' Abstynenckich „Polska Rada Ruchu Abstynenckiego” z siedzib% w Skierniewicach. Obejmowa! ono: – zorganizowanie dwudniowej konferencji przedstawicieli regionów i zwi%zków stowarzysze' abstynenckich, której celem b"dzie wyznaczenie terminu, g!ównych za!o&e' i programu ogólnopolskiego zjazdu programowo–wyborczego polskiego ruchu abstynenckiego. Konferencja odby!a si" w dniach 9–10 grudnia 2005 roku w O$rodku Konferencyjnym Ku#nia Napoleo'ska w Teresinie pod Warszaw%. W spotkaniu uczestniczyli przedstawiciele jedenastu województw. Zaj"cia by!y poprowadzone w formie warsztatów i wyk!adów z zakresu planowania dzia!a' organizacji, wdra&ania ich w &ycie, monitorowania i ewaluacji. Podczas spotkania wypracowano za!o&enia do ogólnopolskiego programu szkoleniowego dla stowarzysze' abstynenckich, który ma by) realizowany w ramach Europejskiego Funduszu Spo!ecznego. Podczas spotkania postanowiono reaktywowa) Ogólnopolski Dzie' Trze#wo$ci. Ustalono, &e zadaniem PRRA powinna by) w najbli&szym czasie integracja ca!ego ruchu abstynenckiego, prowadzenie punktu doradztwa dla stowarzysze' abstynenckich. – prowadzenie punktu doradczego dla klubów i stowarzysze' abstynenckich w zakresie zarz%dzania organizacj% (poradnictwo prawne, finansowo–ksiegowe) oraz profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych. Punkt istnia! od 15 listopada 2005 r. pod nr tel. 046 833–11–25 i adresem mailowym prra@wp.pl. Udzielano porad w zakresie prawnym, finansowo–ksi"gowym, organizacyjnym dwa razy w tygodniu we wtorki i czwartki w godzinach 15–19. Udzielono porad 35 stowarzyszeniom abstynenckim, w trzech wypadkach interweniuj%c bezpo$rednio we w!adzach lokalnych. Z dzia!alno$ci punktu zosta!a sporz%dzona odpowiednia dokumentacja.

129

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

prowadzenie strony internetowej stowarzysze' i klubów abstynenckich www.prra.for.pl, która by zawiera!a: ogólnopolsk%, aktualn% baz" danych klubów i stowarzysze' abstynenckich (wraz z adresami mailowymi), informacje dotycz%ce mo&liwych pól dzia!alno$ci klubów i stowarzysze'. Funkcjonowa!a (i funkcjonuje nadal) strona internetowa www.prra.for.pl zawieraj%ca: ogólnopolsk%, aktualn% baz" danych klubów i stowarzysze' abstynenckich (wraz z adresami mailowymi, razem 200 stowarzysze'), artyku!y ze „+wiata Problemów”, prezentacje mulitimedialne wybranych stowarzysze', informacje o du&ych imprezach abstynenckich o zasi"gu ogólnopolskim b%d# wojewódzkim. W dniach 10–11 grudnia 2005 r. w O$rodku Konferencyjnym Ku#nia Napoleo'ska w Teresinie odby!a si", zorganizowana przez Pa'stwow% Agencj" Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych, konferencja dla przedstawicieli klubów i stowarzysze' abstynenckich. Spotkanie by!o po$wi"cone przede wszystkim wspó!pracy organizacji pozarz%dowych z samorz%dem lokalnym. Na omówienie tego zagadnienia po$wiecono ca!y drugi dzie' konferencji, podczas którego odby!y si" dwa wyk!ady oraz warsztaty. Pierwszego dnia uczestnicy konferencji wys!uchali wyk!adu o roli organizacji pozarz%dowych w dzia!aniach zwi%zanych z profilaktyk% i rozwi%zywaniem problemów alkoholowych w $wietle dokumentów europejskich, prezentacji obydwu Polskich Rad Ruchu Abstynenckiego oraz wyst%pienia na temat twórczego rozwi%zywania konfliktów. Po tych prezentacjach odby! si" panel dyskusyjny o przysz!o$ci ruchu abstynenckiego, w którym wzi"li udzia! przedstawiciele zwi%zków i organizacji regionalnych stowarzysze' i klubów abstynenckich. Panel zosta! podzielony na trzy g!ówne w%tki tematyczne: Rola ruchu abstynenckiego w kszta!towaniu polityki wobec alkoholu w Polsce; Wspó!praca ruchu abstynenckiego z lecznictwem odwykowym; Mo&liwo$ci podnoszenia poziomu funkcjonowania stowarzysze' abstynenckich dzia!aj%cych od niedawna. Drugi dzie' konferencji by! w ca!o$ci po$wi"cony wspó!pracy z samorz%dem lokalnym. Uczestnicy wys!uchali wyk!adu o lokalnej polityce wobec alkoholu. Warsztaty dotycz%ce wspó!pracy organizacji pozarz%dowych z samorz%dem lokalnym poprowadzili wspó!pracownicy Sieci Wspierania Organizacji Pozarz%dowych SPLOT. W konferencji wzi"!o udzia! blisko 110 przedstawicieli klubów i stowarzysze' abstynenckich, w tym cz!onkowie obydwu Polskich Rad Ruchu Abstynenckiego. 13. Na zorganizowanej przez PARPA w dniu 11 marca 2005 r. naradzie Pe!nomocników Zarz%dów Województw ds. Profilaktyki i Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych oraz Koordynatorów Wojewódzkich Programów Profilaktyki i Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych uczestnikom spotkania przed!o&ono przygotowane przez PARPA materia!y (oraz przedstawiono propozycj" zaanga&owania w projekt) dotycz%ce modelu wspó!pracy pomi"dzy klubami sportowymi, Policj% i samorz%dami lokalnymi maj%cej na celu podniesienie poziomu bezpiecze'stwa na stadionach. Przygotowano baz" adresow% podmiotów i instytucji, które mog% by) potencjalnie zainteresowane przedsi"wzi"ciem (samorz%dy lokalne, kluby sportowe I i II ligi pi!ki no&nej, Policja). Przygotowany zosta! równie& „Raport diagnostyczny dotycz'cy bezpiecze&stwa na stadionach w zakresie problematyki alkoholowej”, b"d%cy podstaw% merytoryczn% do pó#niejszych dzia!a' PARPA w tym zakresie. 14. W I kwartale 2005 r. w ramach monitorowania prowadzonej reklamy/promocji napojów alkoholowych podj"to dzia!ania wyja$niaj%ce w zwi%zku z zakwestionowan% przez PARPA reklam% umieszczon% w pi$mie „Total Fun”. W II kwartale 2005 r. podj"to równie& interwencj" w zwi%zku z kwestionowan% przez PARPA reklam% telewizyjn% piwa Carlsberg. Systematycznie gromadzono równie& dokumentacj" i przyk!ady prowadzonej w Polsce reklamy i promocji napojów alkoholowych (ze szczególnym zwróceniem uwagi na reklam" i promocj" napojów alkoholowych w trakcie zawodów sportowych, np.

130

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

konkurs skoków narciarskich w Zakopanem – reklama/promocja piwa Harna$). W III i IV kwartale 2005 r. kontynuowano monitoring reklamy/promocji napojów oraz zbierano dokumentacj" reklam oraz dzia!a' promocyjnych napojów alkoholowych. Podj"to interwencj": w zwi%zku z pojawieniem si" reklamy piwa WARKA z wykorzystaniem postaci Jerzego Dudka; w zwi%zku z pojawieniem si" reklamy piwa LECH zwi%zanego z wyjazdem na narty w Alpy oraz w zwi%zku z pojawieniem si" kampanii reklamowej DORATO i Cin&Cin. 15. W ramach dzia!a' maj%cych na celu ograniczenie nielegalnej sprzeda&y i spo&ywania napojów alkoholowych, a co za tym idzie podniesie poziomu bezpiecze'stwa na dworcach i w poci%gach PKP w I kwartale 2005 r. PARPA nawi%za!a wspó!prac" z Dyrekcj% PKP i zaproponowano wspólne dzia!ania w tym zakresie. W IV kwartale 2005 r. zosta! opracowany wspólnie z Kolejami Mazowieckimi materia! edukacyjny w postaci naklejki informuj%cej o zakazie spo&ywania napojów alkoholowych w poci%gach. Wydrukowane naklejki informacyjne zostan% umieszczone w poci%gach Kolei Mazowieckich. 16. W ramach dzia!a' maj%cych na celu ograniczenie sprzeda&y alkoholu nieletnim, oprócz dzia!a' proponowanych przez PARPA w ramach kampanii „Alkohol – nieletnim dost$p wzbroniony” w I kwartale 2005 r. opracowano koncepcj" dzia!a' gminnych w przedmiotowym zakresie – pog!"biaj%c% oddzia!ywania kampanijne i pozwalaj%c% na kontynuacj" tych dzia!a' po zako'czeniu kampanii. Nawi%zano równie& wspó!prac" z Komend% G!ówn% Policji, której celem b"dzie wdro&enie skuteczniejszej formy egzekucji prawa dotycz%cego zakazu sprzeda&y alkoholu nieletnim. 17. W ramach projektu aktywizacji gmin wiejskich PARPA zorganizowa!a spotkanie z przedstawicielami gminy wiejskiej Jonkowo z województwa warmi'sko–mazurskiego. Na spotkaniu pracownicy PARPA zapoznali si" z problemami danej gminy w zakresie profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych oraz przedstawili propozycje podj"cia konkretnych dzia!a' (m.in. bliskiej wspó!pracy z pe!nomocnikiem zarz%du województwa warmi'sko – mazurskiego ds. profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych). W lipcu 2005 r. na podstawie ankiet sprawozdawczych PARPA–G1 (corocznie nadsy!anych z gmin do PARPA) sporz%dzony zosta! raport: „Rozwi'zywanie problemów alkoholowych w gminach wiejskich. Porównanie gmin wiejskich z gminami miejsko– wiejskimi i miejskimi”.

6.7. Program VII. Prowadzenie i wspieranie edukacji publicznej w zakresie problemów alkoholowych
W ramach tego programu pracowano nad rozwi!zaniem nast#puj!cych problemów: ! Niewystarczaj%ca wiedza o szkodach i problemach wynikaj%cych z picia alkoholu w$ród m!odzie&y i doros!ej populacji spo!ecze'stwa. ! Brak rzetelnej i szeroko dost"pnej informacji o standardach pomocy i terapii dla osób uzale&nionych i ich rodzin. ! Niewystarczaj%cy poziom wiedzy o profilaktyce problemów alkoholowych w$ród grup zawodowych maj%cych decyduj%ce znaczenie dla wdra&ania programów profilaktycznych w szko!achi $rodowiskach lokalnych. ! Niedostateczna wiedza o skali i specyfice zjawiska przemocy domowej ze szczególnym uwzgl"dnieniem rodzin z problemem alkoholowym. ! Nieprzestrzeganie przez osoby nietrze#we zasad bezpiecze'stwa w miejscach publicznych i miejscach pracy.

131

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

!

Zbyt ma!a znajomo$) zada' i obowi%zków wynikaj%cych z ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi oraz Narodowego Programu Profilaktyki i Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych w$ród pracowników jednostek samorz%dowych i resortów centralnych. ! Konieczno$) szerokiego i skutecznego informowania o nowych przedsi"wzi"ciach w zakresie wdra&ania nowoczesnych programów profilaktycznych i programów terapeutycznych realizowanych przez Agencj" lub we wspó!pracy z Agencj% oraz poszerzanie wiedzy na temat problematyki alkoholowej – szeroko poj"ta edukacja publiczna w tej dziedzinie. W ramach tego programu prowadzone dzia&ania zmierzaj! do osi!gni#cia nast#puj!cych celów: ! Zwi"kszenie podstawowej wiedzy o alkoholu (m.in. zawarto$) alkoholu w ró&nych napojach alkoholowych, jego dzia!anie na organizm) oraz popularyzowanie wiedzy na temat szkód wynikaj%cych z picia alkoholu dla &ycia rodzinnego i spo!ecznego (ze szczególnym uwzgl"dnieniem m!odzie&y i kobiet). ! Zwi"kszenie dost"pno$ci informacji dla potencjalnych pacjentów lecznictwa odwykowego i ich rodzin oraz grup samopomocowych. ! Zwi"kszenie ilo$ci specjalistycznych publikacji dla pracowników lecznictwa odwykowego oraz lekarzy, piel"gniarek, psychologów, menad&erów s!u&by zdrowia z zakresu programów i metod terapii uzale&nie' od alkoholu (z naciskiem na osoby niepe!noletnie i kobiety). ! Zwi"kszenie wiedzy o nowoczesnej profilaktyce problemów alkoholowych w$ród wychowawców i opiekunów m!odzie&y (pedagodzy, psycholodzy, dyrektorzy szkó! i kuratorzy). ! Zwi"kszenie wiedzy o formach profesjonalnej pomocy psychoterapeutycznej i socjoterapeutycznej dla dzieci z rodzin alkoholowych. ! Podniesienie $wiadomo$ci spo!ecznej w dziedzinie konieczno$ci ochrony praw ofiar, obalanie mitów na temat przemocy domowej i popularyzowanie nowoczesnych metod pomocy rodzinom, w których wyst"puje przemoc. ! Zwi"kszenie $wiadomo$ci zagro&e' i szkód powodowanych przez osoby nietrze#we w miejscach publicznych i zapoznanie pracodawców z mo&liwo$ciami wprowadzania programów pracowniczych w dziedzinie profilaktyki problemów alkoholowych w podleg!ych im zak!adach. ! Popularyzacja wiedzy na temat zada' w!asnych samorz%dów wynikaj%cych z unormowa' prawnych. ! Popularyzacja wiedzy o programach, sprawdzonych w innych krajach i spo!eczno$ciach, zwi%zanych z prewencj% problemów alkoholowych. W ramach Programu VII w roku 2005 r PARPA zrealizowa&a nast#puj!ce dzia&ania: 1. W ramach prowadzenia edukacji publicznej PARPA dofinansowa!a wydawanie: ! miesi"cznika „Remedium”. 12 numerów pisma po$wi"conego profilaktyce problemowej i promocji zdrowego stylu &ycia w nak!adzie 4.000 egz. Celem zadania by!o upowszechnianie w $rodowisku nauczycieli, wychowawców, pedagogów i psychologów wiedzy na temat nowoczesnych strategii dzia!a' wychowawczych i profilaktycznych podejmowanych w pracy z dzie)mi i m!odzie&% oraz podwy&szenie kompetencji osób pracuj%cych w tej dziedzinie. ! miesi"cznika „+wiat Problemów”. 12 numerów pisma po$wi"conego profilaktyce i rozwi%zywaniu problemów alkoholowych, w nak!adzie 4.000 egz. Celem zadania

132

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

by!a integracja ró&nych $rodowisk profesjonalistów i nieprofesjonalistów zajmuj%cych si" rozwi%zywaniem problemów alkoholowych, w tym szczególnie na szczeblu lokalnym; prezentacja dorobku teoretycznego i badawczego na temat uzale&nie', podej$), metod i technik leczenia, inicjatyw $rodowiskowych; relacjonowanie ciekawszych zdarze' zwi%zanych z realizacj% gminnego programu profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych w wielu miejscach w Polsce. ! dwumiesi"cznika „Trze#wymi B%d#cie”. 6 numerów pisma w nak!adzie 5.000 egz. Odbiorcami pisma byli duszpasterze trze#wo$ci oraz osoby $wieckie, wspó!pracuj%ce z wyznaniowymi organizacjami propaguj%cymi i wspieraj%cymi trze#wo$). Czasopismo zosta!o zatwierdzone przez w!adze ko$cielne jako ogólnopolskie pismo trze#wo$ciowe i jest jedynym tego typu periodykiem w Polsce. Mo&na w nim znale#) m.in.: $wiadectwa osób uzale&nionych powracaj%cych na drog" trze#wo$ci, przyk!ady dzia!a' profilaktycznych realizowanych przez Ko$ció!, wytyczne do pracy trze#wo$ciowej dla wspólnot parafialnych, informacje na temat o$rodków, które nios% pomoc osobom uzale&nionym i ich rodzinom. ! dwumiesi"cznika „Terapia Uzale&nienia i Wspó!uzale&nienia”. Nak!ad 2.500 egz. Pismo jest jedynym ogólnopolskim periodykiem, który spe!nia wa&n% rol" edukacyjno–informacyjn% w zakresie zwi"kszania kompetencji zawodowych pracowników lecznictwa odwykowego. Prezentuje nowoczesne metody wykorzystywane w psychoterapii osób uzale&nionych i wspó!uzale&nionych, przedstawia wiod%ce placówki lecznictwa odwykowego, badania naukowe w dziedzinie psychologii, psychoterapii i nauk spo!ecznych, integruje $rodowisko osób profesjonalnie zajmuj%cych si" problematyk% uzale&nienia od alkoholu. Dwumiesi"cznik adresowany jest do: pracowników lecznictwa odwykowego, psychoterapeutów, psychologów, lekarzy. ! dwumiesi"cznika „Niebieska Linia”. 6 numerów pisma po$wi"conego problematyce przemocy w rodzinie w nak!adzie 4.000 egz. Najwa&niejszym zadaniem pisma jest informowanie i prowadzenie edukacji w dziedzinie problemów zwi%zanych z przemoc% w rodzinie, ze szczególnym uwzgl"dnieniem rodzin z problemami alkoholowymi, badanie zwi%zków mi"dzy piciem alkoholu a przemoc%, upowszechnianie bada' zwi%zanych ze skal% i specyfik% zjawiska, promowanie najlepszych rozwi%za' w dziedzinie pomocy rodzinom do$wiadczaj%cym przemocy oraz najskuteczniejszych programów psychokorekcyjnych dla sprawców przemocy. Dwumiesi"cznik adresowany jest do osób zawodowo zajmuj%cych si" problematyk% przeciwdzia!ania przemocy w rodzinie: psychologów, lekarzy, kuratorów s%dowych, policjantów, pracowników o$rodków pomocy spo!ecznej, pedagogów; animatorów dzia!a' profilaktycznych z zakresu przeciwdzia!ania przemocy w rodzinie i w innych $rodowiskach, studentów oraz ofiar przemocy domowej. 2. W 2005 roku PARPA dofinansowa!a prowadzenie bada' oraz edukacji publicznej z zakresu profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych poprzez prowadzenie strony internetowej, któr% na zlecenie PARPA, prowadzi Instytut Psychologii Zdrowia Polskiego Towarzystwa Psychologicznego. Centrum Informacji Naukowej (CIN) zajmuje si" porz%dkowaniem i propagowaniem wiedzy o zjawiskach zwi%zanych z u&ywaniem, nadu&ywaniem i uzale&nieniem od alkoholu; upowszechnianiem wiedzy o problemach zdrowotnych, emocjonalnych, spo!ecznych i prawnych wynikaj%cych z nadu&ywania alkoholu; upowszechnianiem najnowszych osi%gni") psychologii i medycyny w zakresie psychoterapii uzale&nie', wspó!uzale&nienia i terapii Doros!ych Dzieci Alkoholików (DDA), profilaktyki spo!ecznej oraz leczenia powik!a' zdrowotnych spowodowanych uzale&nieniem. W 2005 roku CIN prowadzi! m.in.: 133

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

portal psychologiczny www.psychologia.edu.pl, który s!u&y upowszechnianiu wiedzy psychologicznej i medycznej m.in. w obszarze problematyki uzale&nie', psychoterapii, psychologii zdrowia, psychologii przemocy, przepisów prawnych wi%&%cych si" z prac% psychologów. Do dnia 31 grudnia 2005 roku zanotowano 1.781.311 odwiedzin portalu. – serwis informacyjny IPZ przeznaczony dla osób profesjonalnie zajmuj%cych si" problematyk% uzale&nie', psychologi%, psychiatri%. Serwis zawiera najnowsze wiadomo$ci dotycz%ce wyników bada' nad alkoholizmem i innymi uzale&nieniami oraz problemów spo!ecznych zwi%zanych z tym obszarem; przekazuje informacje z zakresu polityki spo!ecznej i najnowszych rozporz%dze' w sprawach psychiatrii i lecznictwa odwykowego oraz bie&%ce informacje dotycz%ce profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych w Polsce i na $wiecie. Do 31 grudnia 2005 roku serwis w sumie zasubskrybowa!y 3924 osoby, w tym 1.195 osób w 2005 roku. – list" dyskusyjn% pracowników lecznictwa odwykowego. Celem listy jest integracja $rodowiska zawodowego pracowników lecznictwa odwykowego, wymiana do$wiadcze', pomys!ów, nowych koncepcji terapii pomoc w samoorganizacji wokó! nowych inicjatyw, nawi%zywanie i podtrzymywanie kontaktów zawodowych itp. – baz" adresow% placówek lecznictwa odwykowego w Polsce www.odwyk.pl (ok. 506 adresów); uporz%dkowan% województwami (wraz z adresami, telefonami, stronami www, i e–mailami). – bibliotek" naukow%, która zawiera wybór streszcze' i pe!nych wersji artyku!ów naukowych, które dotycz% problematyki uzale&nie', przemocy, psychologii zdrowia, psychoedukacji i psychoterapii. 3. PARPA zako'czy!a w 2005 roku dzia!ania w ramach kampanii edukacyjnej rozpocz"tej w listopadzie 2004 roku pod has!em „Alkohol – nieletnim dost'p wzbroniony”. Celem kampanii by!o zmniejszenie sprzeda&y alkoholu nieletnim, co jest powszechnym przyk!adem !amania prawa w Polsce. Dzia!ania kampanijne by!y prowadzone dwutorowo: do sprzedawców alkoholu oraz potencjalnych $wiadków sprzeda&y alkoholu. Wobec sprzedawców podj"to dzia!ania o charakterze edukacyjno – informacyjnym oraz kontrolnym. Dzia!ania skierowane do potencjalnych $wiadków sprzeda&y alkoholu osobom nieletnim mia!y na celu ukazanie problemu i zach"cenie ich do reagowania. W ramach tego projektu przeszkoleni zostali przedstawiciele czterystu pi")dziesi"ciu gmin, miast i organizacji pozarz%dowych. Ponad sze$)set jednostek samorz%du terytorialnego oraz osiemdziesi%t tysi"cy polskich sklepów zosta!o wyposa&onych w materia!y promuj%ce g!ówny cel kampanii. Medialn% opraw" kampanii zapewni!y wyprodukowane w Mistrzowskiej Szkole Re&yserii Filmowej Andrzeja Wajdy spoty reklamowe – telewizyjne i radiowe, emitowane do ko'ca kwietnia w mediach. W dzia!ania kampanijne zaanga&owa!y si" placówki o$wiatowe, Zwi%zek Harcerstwa Polskiego, organizacje pozarz%dowe, komisariaty Policji z terenu ca!ej Polski. Patronat medialny nad kampani% obj"!y dzienniki Gazeta Wyborcza i Super Ekspres, tygodnik Polityka, Program I Polskiego Radia oraz Telewizja Polska S.A. Projekt wspó!finansowany by! przez Zwi%zek Pracodawców Przemys!u Piwowarskiego. Kampani" podsumowa!a konferencja zorganizowana w Bibliotece Narodowej w dniu 18 maja 2005 roku, na któr% zaproszeni zostali przedstawiciele najbardziej aktywnych samorz%dów lokalnych, partnerów i patronów medialnych. Mimo tego, &e dzia!ania medialne i gminne zosta!y ju& zako'czone ide" kampanii PARPA kontynuuje wci%& poprzez dzia!ania Linii Nieoboj"tnych. 4. W ramach kampanii „Alkohol – nieletnim dost"p wzbroniony” dzia!a!a Linia Nieoboj'tnych, na któr% mo&na zg!asza) przyk!ady !amania prawa przez sprzedawców. Od wrze$nia 2005 roku Linia Nieoboj"tnych jest odr"bnym zadaniem, które powsta!o w ramach bud&etu Dzia!u Edukacji Publicznej i Analiz PARPA. Linia pe!ni funkcj"

134

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

interwencyjn%, ale tak&e konsultacyjno–informacyjn% dla sprzedawców, samorz%dów lokalnych, rodziców nastolatków. Do ko'ca grudnia oko!o 400 osób zadzwoni!o na Lini" Nieoboj"tnych. Informacje zebrane od dzwoni%cych oraz podejmowane na ich podstawie eksperymenty profilaktyczno–badawcze w gminach, gdzie dosz!o do naruszenia prawa zaowocowa!y wys!aniem blisko 3000 ,ó!tych Kartek Ostrzegawczych. Uczciwych sprzedawców nagrodzono Certyfikatami Rzetelnego Sprzedawcy (blisko 2000). Infolinia pe!ni funkcj" informacyjn% dla samorz%dów lokalnych, które wci%& chc% wprowadzi) na swoim terenie procedur" monitorowania sprzeda&y alkoholu nieletnim poprzez eksperyment profilaktyczno–badawczy i mechanizm nadawania ,ó!tych Kartek oraz Certyfikatów Rzetelnego Sprzedawcy. Linia s!u&y te& informacj% dla organizacji pozarz%dowych zainteresowanych promocj% idei przestrzegania zakazu sprzeda&y alkoholu nieletnim. Telefon jest tak&e przeznaczony dla sprzedawców alkoholu zainteresowanych tym tematem oraz rodziców, którzy popieraj% zakaz i chcieliby w!%czy) si" w tworzenie stowarzyszenia Rodzice Przeciwko Sprzeda&y Alkoholu Nieletnim – RoPSAN. 5. W IV kwartale 2005 roku Agencja zawar!a tak&e umow" z Instytutem Psychiatrii i Neurologii, której przedmiotem by!o opracowanie merytoryczne i redakcyjne oraz zrecenzowanie, sk!ad, !amanie, korekta, druk oraz kolporta& czasopisma „Alkoholizm i Narkomania” w formacie B5, o obj"to$ci 110–120 stron, o nak!adzie 1200 egzemplarzy. W czasopi$mie publikowane s% naukowe teksty z zakresu profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych w szczególno$ci po$wi"cone ró&nym aspektom u&ywania alkoholu i u&ywania innych substancji psychoaktywnych, w tym.: prace oryginalne, przegl%dowe, doniesienia kazuistyczne b%d# streszczenia referatów z konferencji naukowych lub recenzje wydawnictw specjalistycznych. Publikowane teksty z obszaru problematyki alkoholowej po$wi"cone by!y nast"puj%cej tematyce: – problemy alkoholizmu i ich rozpowszechnianie w$ród m!odzie&y; – zró&nicowanie problemów alkoholowych z uwzgl"dnieniem czynnika p!ci; – problemy alkoholowe a wykluczenie spo!eczne; – wp!yw alkoholu na organizm cz!owieka. Adresatami zadania byli: – grupy osób zawodowo zajmuj%cych si" problematyk% bada' dotycz%cych spo&ywania alkoholu i innych substancji psychoaktywnych – naukowcy – studenci socjologii, psychologii, pedagogiki itp. – pracownicy lecznictwa odwykowego. 6. W roku 2005 PARPA zrealizowa!a tak&e zadanie pod nazw% FAS. W ramach tego zorganizowano Warszawskie Spotkanie Rodzinne – festyn edukacyjny, b"d%cy cz"$ci% obchodów V +wiatowego Dnia FAS. Pod has!em Ci%&a bez alkoholu! w dniu 10 wrze$nia 2005 roku Pa'stwowa Agencja Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych zaprosi!a przysz!e mamy i ich rodziny na Agrykol". Festyn zorganizowany wspólnie z Biurami Polityki Zdrowotnej i Spo!ecznej Urz"du Miasta Sto!ecznego Warszawy by! okazj% do promowania m.in.: abstynencji podczas ci%&y i edukacji na temat P!odowego Zespo!u Alkoholowego (ang. FAS, Fetal Alcohol Syndrome). FAS zaliczany do grupy fizycznych i umys!owych schorze' wrodzonych jest zespo!em uszkodze' organizmu i zwi%zanych z tym zaburze' rozwoju u dzieci matek pij%cych alkohol w czasie ci%&y. Zachowuj%c abstynencj" podczas ci%&y kobieta eliminuje ryzyko pojawienia si" FAS u jej dziecka. W Polsce ok. 1/3 kobiet pije alkohol w czasie ci%&y. Niekiedy s% to ma!e ilo$ci, jednak badacze wci%& nie ustalili „bezpiecznej” dawki alkoholu, dozwolonej dla kobiet w ci%&y. Dopóki taka bezpieczna ilo$) nie zostanie okre$lona, kobiety planuj%ce dziecko lub te b"d%ce w ci%&y nie powinny pi) alkoholu w ogóle. Podczas warszawskiego festynu

135

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

Agencja zorganizowa!a punkt informacyjno–konsultacyjny pod has!em Ci%&a bez alkoholu!, w którym zainteresowani mogli porozmawia) ze specjalistami: ginekologami, pediatrami, psychologami, neurologami, terapeutami oraz rodzicami dzieci z FAS o profilaktyce i diagnozie Alkoholowego Zespo!u P!odowego oraz ofercie specjalistycznej pomocy. Uczestników festynu zaproszono tak&e do udzia!u w grach i zabawach zr"czno$ciowych, warsztatach ceramicznych i koralikowych, w konkursach plastycznych, do zabawy z clownami oraz na przeja&d&ki konne i koncert m!odej mamy – Natalii Kukulskiej. Obchody V +wiatowego Dnia FAS obj"li swym patronatem Minister Zdrowia, Polskie Towarzystwo Ginekologiczne, Naczelna Izba Lekarska. Partnerami organizacyjnymi festynu oprócz Urz"du Miasta Sto!ecznego Warszawy by!y: Instytut Matki i Dziecka, Instytut Pomnik – Centrum Zdrowia Dziecka, Fundacja Rodzi) po Ludzku, Fundacja Daj Szans", O$rodek Dzia!a' Artystycznych dla Dzieci i M!odzie&y Doro&karnia, Centrum Edukacyjno – Kulturalne „*owicka” oraz Polskie Bractwo Kawalerów Gutenberga. 7. Jednym z efektów kampanii „Alkohol – Nieletnim dost"p wzbroniony” by!o stworzenie listy sprzedawców nagrodzonych certyfikatem rzetelnego sprzedawcy (za przestrzeganie prawa – sprawdzanie wieku osób m!odych, które chcia!y kupi) alkohol i odmowa sprzeda&y osobom poni&ej 18 roku &ycia) oraz ukaranych „&ó!t% kartk%” (za ch") sprzeda&y alkoholu osobie m!odej, bez sprawdzenia jej dokumentów). W 2005 roku Agencja sfinansowa!a utworzenie matryca bazy danych sprzedawców, w której znalaz!y si" nast"puj%ce dane informacyjne: przynale&no$) administracyjna sklepu (miejscowo$), gmina, województwo), adres, wielko$) sklepu, informacja, czy zosta! sprzedany alkohol, czy sprzedawca &%da! dowodu osobistego; dane demograficzne sprzedawcy (wiek, p!e)) oraz osoby kupuj%cej (p!e)), a tak&e dane o rodzaju kupowanego alkoholu. Na podstawie informacji zawartych w bazie b"dzie mo&na dokona) analiz oraz porównania. 8. W 2005 roku Agencja przygotowa!a i wyda!a informator o Pa'stwowej Agencji Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych. W informatorze zawarto najwa&niejsze dane o Agencji: cele, podstawy prawne, struktura, realizowane programy, sie) wspó!pracowników oraz najwa&niejsze kampanie edukacyjne. Informator ma na celu przybli&enie wiadomo$ci o dzia!alno$ci Agencji. Skierowany jest do osób zajmuj%cych si" problematyk% rozwi%zywania problemów alkoholowych, pos!ów, senatorów, osób podejmuj%cych decyzje dotycz%ce polityki alkoholowej, a tak&e do osób zainteresowanych tematyk% alkoholow%. Agencja sfinansowa!a publikacj" 5000 informatorów w wersji polskiej. 9. W IV kwartale 2005 roku PARPA zamie$ci!a w Poradniku So!tysa i Radnego – wydawanym przez Wielkopolskie Stowarzyszenie So!tysów – informacj" na temat Agencji oraz strategii profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych na szczeblu samorz%dów lokalnych. Teksty dotycz%ce dzia!a' profilaktycznych i naprawczych w zakresie problematyki alkoholowej na poziomie lokalnym publikowane w poprzednich wydaniach Poradnika So!tysa cieszy!y si" du&ym zainteresowaniem, zw!aszcza w$ród cz!onków gminnych komisji rozwi%zywania problemów alkoholowych, radnych, burmistrzów, wójtów, so!tysów, cz!onków rad so!eckich i powiatowych. Poradnik So!tysa na rok 2006 wydany zosta! w nak!adzie 50 000 egzemplarzy. Periodyk dociera do wszystkich gmin w Polsce stanowi%c dla odbiorców kompendium wiedzy na temat wielu wa&nych na poziomie samorz%dów lokalnych obszarów zagadnie'.

136

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

6.8. Program VIII. Monitorowanie i doskonalenie narodowej strategii rozwi$zywania problemów alkoholowych oraz wspieranie strategii regionalnych w tym zakresie
W ramach tego programu pracowano nad rozwi!zaniem nast#puj!cych problemów: ! Trudno$ci organizacyjne i finansowe w realizacji zada' okre$lonych w wojewódzkich programach profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych. ! Ograniczona i niezbyt systematyczna w poprzednich latach wspó!praca w realizacji zada' Narodowego Programu z niektórymi ministerstwami i urz"dami centralnymi. W ramach tego programu prowadzone dzia&ania zmierzaj! do osi!gni#cia nast#puj!cych celów: ! Merytorycznego i organizacyjnego wsparcia samorz%dów województw w realizacji wojewódzkich programów profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych. ! Wzmocnieniem wspó!pracy pomi"dzy PARPA i ministerstwami odpowiedzialnymi za realizacj" zada' Narodowego Programu. W ramach Programu VIII w 2005 r. zrealizowano nast#puj!ce dzia&ania: 1. Pa'stwowa Agencja Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych opracowa!a projekt sprawozdania z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi za rok 2004, który zosta! przekazany do akceptacji Ministrowi Zdrowia. Wspomniany raport szczegó!owo charakteryzuje dzia!ania w zakresie profilaktyki problemów alkoholowych prowadzone zarówno przez administracj" pa'stwow%, samorz%dy terytorialne oraz organizacje pozarz%dowe, jak i aktualny stan problemów oraz szkód zdrowotnych i spo!ecznych zwi%zanych z nadu&ywaniem alkoholu. W obecnym sprawozdaniu szczegó!owo opisano trendy w zakresie problemów alkoholowych, w tym odnotowywany od 2003 r. wzrost $redniego spo&ycia alkoholu w$ród Polaków (w szczególno$ci napojów spirytusowych). 2. Informacje uzyskane na podstawie ankiet nades!anych do PARPA przez samorz%dy gminne sta!y si" tak&e podstaw% do opracowania raportu statystycznego pt. „Profilaktyka i rozwi%zywanie problemów alkoholowych w samorz%dach lokalnych w latach 2003 – 2004. Zestawienia Statystyczne”. Publikacja ta zosta!a przygotowana na podstawie rozporz%dzenia Rady Ministrów w sprawie programu bada' statystycznych statystyki publicznej. Opisuje ona ró&ne aspekty lokalnej i regionalnej polityki wobec alkoholu – rozmiary i struktur" rynku sprzeda&y detalicznej napojów alkoholowych (g"sto$) sieci sprzeda&y, wydane i cofni"te zezwolenia) a tak&e zakres dzia!a' prowadzonych przez samorz%dy lokalne w sferze profilaktyki problemów alkoholowych oraz struktur" i proporcje wydatków ponoszonych na te dzia!ania. Wydrukowano równie& formularze ankiet, które zostan% rozes!ane na pocz%tku 2006r. do wszystkich samorz%dów lokalnych w Polsce staj%c si" podstaw% do opracowania kolejnego numeru ”Zestawie' Statystycznych”. 3. W 2005 r. PARPA zorganizowa!a cztery narady Pe!nomocników Zarz%dów województw ds. rozwi%zywania problemów alkoholowych (11 marca, 21–22 czerwca oraz 30 wrze$nia oraz 3 listopada br.). Celem tych spotka' by!o omówienie wspólnych przedsi"wzi") Agencji i samorz%dów województw, planowanych do realizacji w 2005 r. Podczas jednej ze wspomnianych narad pe!nomocnicy Zarz%dów województw spotkali si" z dyrektorami Wojewódzkich O$rodków Terapii Uzale&nienia i Wspó!uzale&nienia, debatuj%c na temat wyzwa' i problemów, jakie staj% obecnie przed systemem lecznictwa odwykowego w Polsce. Podkre$lano istotn% rol" wspó!pracy i partnerstwa w dzia!aniach na rzecz poprawy dost"pno$ci i efektywno$ci leczenia osób uzale&nionych i ich rodzin.

137

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

Tematem ostatniej listopadowej narady by!o przedyskutowanie mo&liwo$ci wspó!pracy pomi"dzy PARPA i samorz%dami województw w przygotowaniu i realizacji wspólnego projektu dzia!a' prowadzonego w ramach „Norweskiego Mechanizmu Finansowego” i „Mechanizmu Finansowego EOG”. PARPA opracowa!a za!o&enia i spójn% koncepcj" projektu pn. „Ci%&a bez alkoholu – profilaktyka FAS i innych szkód zdrowotnych zwi%zanych z piciem alkoholu przez kobiety w ci%&y”, który zak!ada przeprowadzenie w latach 2007 – 2009 cyklu szkole' zaadresowanych do ró&nych grup zawodowych (lekarzy ginekologów, po!o&nych, pedagogów szkolnych i nauczycieli prowadz%cych zaj"cia z zakresu „Przysposobienia do &ycia w rodzinie”, pracowników socjalnych oraz ksi"&y i osoby $wieckie prowadz%ce nauki przedma!&e'skie) poprzedzone szkoleniami trenerów (metoda kaskadowa). Drugim wa&nym elementem wspomnianego projektu jest ogólnopolska kampania edukacyjno–medialna maj%ca na celu wzrost $wiadomo$ci zagro&e' zwi%zanych ze spo&ywaniem alkoholu przez kobiety w czasie ci%&y w$ród ca!ej populacji. Istotn% cz"$ci% tej kampanii maj% by) festyny rodzinne dla kobiet w ci%&y, które zaplanowano w 250 gminach wiejskich. Trzecim elementem planowanym do realizacji w ramach wspólnego projektu maj% by) ogólnopolskie badania dot. rozpowszechnienia zjawiska picia alkoholu przez kobiety w ci%&y a tak&e badania ewaluacyjne dot. skuteczno$ci szkole' ww. grup zawodowych. Ponadto w ramach projektu w ka&dym z uczestnicz%cych w jego realizacji województw zostanie utworzony „Punkt konsultacyjny FAS”, który po zako'czeniu projektu b"dzie finansowany przez samorz%d terytorialny oraz zostanie opracowany skrypt dla studentów medycyny dotycz%cy problematyki obj"tej projektem. Ostatecznie do projektu przyst%pi!o 14 samorz%dów województw podpisuj%c z PARPA stosowne umowy o partnerstwie. 4. Agencja opracowa!a i przekaza!a do Ministerstwa Zdrowia projekt Narodowego Programu Profilaktyki i Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych na lata 2006 – 2010 wraz z projektem podzia!u $rodków na jego realizacj". PARPA zebra!a informacje na temat zada' planowanych do realizacji w ramach ww. Programu przez poszczególne resorty i instytucje. Po konsultacjach z pe!nomocnikami Zarz%dów województw ds. problemów alkoholowych oraz koordynatorami wojewódzkich programów profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych sformu!owane zosta!y równie& „Zadania samorz%dów województw – priorytetowe kierunki dzia!a' na lata 2006–2010”. W podobnym trybie, po konsultacjach przeprowadzonych z przedstawicielami ponad 160 gmin wiod%cych w dzia!aniach na rzecz profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych oraz po spotkaniu z grup% ekspertów PARPA ds. programów lokalnych i regionalnych zosta!y okre$lone „Zadania samorz%dów gminnych”. W przygotowaniu projektu Programu PARPA aktywnie wspó!pracowa!a z powo!anym przez Ministra Zdrowia Zespo!em ds. Strategii Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych. Agencja zapewnia!a obs!ug" techniczo–organizacyjn% prac zespo!u. Podczas pi"ciu spotka' tego zespo!u, które odby!y si" w 2005 r. (31 maja, 28 czerwca, 5 wrze$nia, 7 pa#dziernika oraz 4 listopada 2005) scharakteryzowano najwa&niejsze obszary problemów alkoholowych, jakie powinny by) podstaw% dalszych dzia!a'. Omówiono równie& najwa&niejsze cele i strategie dzia!a'. Cz!onkowie Zespo!u zapoznali si" tak&e z najnowszymi wynikami bada' z 2005 r. przeprowadzonymi na zlecenie PARPA przez Pracowni" Bada' Spo!ecznych w Sopocie nt. wzorów konsumpcji alkoholu i struktury jego spo&ycia oraz postaw i zachowa' wobec problemów alkoholowych. Agencja przygotowa!a tak&e specjalistyczne analizy i komentarze informuj%ce o wynikach bada' dla samorz%dów województw i gmin oraz mediów. 5. Na pocz%tku III kwarta!u br. (25 lipca br.) Rada Ministrów przyj"!a rz%dowy program „+wietlica, praca i sta& – socjoterapia w $rodowisku wiejskim”. PARPA by!a

138

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

pomys!odawc% i podmiotem od samego pocz%tku bezpo$rednio zaanga&owanym w realizacj" tego programu. PARPA sfinansowa!a szkolenie z zakresu podstaw socjoterapii dla dwudziestu przysz!ych wychowawców $wietlic. Osoby te zosta!y wybrane i skierowane na to szkolenie przez pe!nomocników Zarz%dów województw uczestnicz%cych w pilota&u ww. programu (tj. województwa warmi'sko–mazurskiego, wielkopolskiego i dolno$l%skiego). Koszty szkolenia dotyczy!y opracowania koncepcji programu, przygotowania materia!ów szkoleniowych dla uczestników, prowadzenia zaj") dydaktycznych, noclegu i wy&ywienia uczestników. W III kwartale odby!y si" dwa spotkania Zespo!u Koordynacyjnego dzia!aj%cego przy Ministrze Polityki Spo!ecznej. Podczas wspomnianych spotka' omówiono podstawowe kryteria organizacji i finansowania $wietlic socjoterapeutycznych tworzonych w gminach wiejskich, w ramach wspomnianego pilota&owego projektu dzia!a'. Uzgodniono równie& zasady w!%czenia tego projektu do innego rz%dowego programu „Ikonka”, w ramach którego do nowo utworzonych $wietlic socjoterapeutycznych mo&e zosta) zakupiony sprz"t komputerowy.

6.9. Program IX. Inicjowanie, prowadzenie i promowanie bada& diagnostycznych i ekspertyz
W ramach Programu IX w okresie IV kwarta&ów 2005 r. zrealizowano nast#puj!ce dzia&ania: 1. Na prze!omie czerwca i lipca br. zrealizowane zosta!y ogólnopolskie badania naukowe przeprowadzone na reprezentatywnej, losowo wybranej próbie 1037 doros!ych mieszka'ców Polski (powy&ej 18. roku &ycia). Realizatorem wspomnianych bada' przeprowadzonych na zlecenie PARPA by!a PBS w Sopocie, które zosta!a wybrana w trybie negocjacji bez og!oszenia, na podstawie art. 62 ust. 1 pkt. 3 ustawy Prawo zamówie' publicznych. PARPA wystosowa!a zaproszenie do negocjacji do sze$ciu czo!owych firm badawczych w Polsce, specjalizuj%cych si" w badaniach spo!ecznych. Wszystkie z ww. firm przes!a!y oferty badawcze, które spe!nia!y podstawowe kryteria okre$lone w zaproszeniu. W ostateczno$ci realizacj" bada' powierzono PBS w Sopocie, która przedstawi!a najkorzystniejsz% ofert" finansow% i jednocze$nie zaoferowa!a w!%czenie do raportu wyników wcze$niejszych bada', które realizowa!a na zlecenie Agencji w roku 2002 i 2003. Wyniki wspomnianych bada' dzi"ki zastosowaniu identycznej metodologii badawczej a tak&e tego samego (z niewielkimi uzupe!nieniami) narz"dzia badawczego s% porównywalne z ogólnopolskimi badaniami z roku 2002 i 2003. Pozwalaj% one oszacowa) $rednie spo&ycia alkoholu w Polsce, okre$li) liczb" osób uzale&nionych i nadu&ywaj%cych alkoholu a tak&e pozna) aktualne wzory i struktur" spo&ycia oraz postawy wobec ró&nych aspektów problemów alkoholowych w Polsce. Agencja opracowa!a streszczenie wybranych wyników ww. bada', g!ównie dotycz%ce znacznego wzrostu konsumpcji alkoholu w latach 2002–2005, które zosta!o przedstawione przez Ministra Zdrowia na posiedzeniu Rady Ministrów i zaakceptowane. Wyniki wspomnianych bada' zosta!y tak&e zaprezentowane podczas narady pe!nomocników Zarz%dów województw ds. rozwi%zywania problemów alkoholowych oraz podczas konferencji „Sieci Gmin Wiod%cych i Du&ych Miast”, wywo!uj%c o&ywion% dyskusj" i du&e zainteresowanie odbiorców. Identyczne badania zosta!y równie& przeprowadzone w IV kwartale 2005 r. w kilkunastu województwach oraz du&ych miastach, tworz%c punkt odniesienia i interesuj%ce porównania do wyników bada' ogólnopolskich. Na podstawie porozumienia o wspó!pracy pomi"dzy PARPA i samorz%dami województw oraz niektórych miast, we wspomnianych badaniach zastosowano identyczne, jak w badaniach ogólnopolskich 139

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

narz"dzie badawcze. Wyniki tych bada' zostan% przedstawione w specjalnej publikacji pokazuj%cej skal" zjawiska oraz geografi" wzorów konsumpcji alkoholu. Wspomniane badania obj"!y zarówno ocen" wa&no$ci wybranych zjawisk i problemów, oszacowanie $redniego spo&ycia alkoholu oraz ocen" poziomu dost"pno$ci alkoholu w kraju (g"sto$) sieci sprzeda&y, cen"), rozpowszechnienie zjawiska picia alkoholu w pracy lub podczas pracy, picie alkoholu przez kobiety w ci%&y, picie alkoholu przez kierowców samochodów i u&ytkowników innych pojazdów (rowerzystów, traktorzystów). Pierwsze ujawnione publicznie wyniki tych bada' dotyczy!y problemu konsumpcji alkoholu przez kobiety w ci%&y. Co trzecia badana respondentka w wieku prokreacyjnym 18–40 lat przyzna!a, i& b"d%c w ci%&y pi!a ró&ne napoje alkoholowe. Niemal dwie trzecie badanych kobiet nigdy nie by!o ostrzeganych przez lekarza o szkodliwych nast"pstwach i ryzyku zwi%zanym z piciem alkoholu w okresie ci%&y.

140

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

Rozdzia# VII Dzia#ania innych Ministrów, Rzecznika Praw Dziecka oraz Rzecznika Praw Obywatelskich#
7.1. Minister Edukacji i Nauki
W 2005 roku resort edukacji kontynuowa! zadania wynikaj%ce z ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi okre$lone w Narodowym Programie Profilaktyki i Rozwi'zywania Problemów Alkoholowych w nast"puj%cych obszarach: I. Doskonalenie kompetencji pracowników o"wiaty w zakresie profilaktyki problemów alkoholowych: ! w!%czenie do resortowych programów szkoleniowych tematów z zakresu profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych, przeciwdzia!ania agresji oraz przemocy w szko!ach i placówkach, ! szkolenie osób wytypowanych do interdyscyplinarnych, wielospecjalistycznych zespo!ów inicjuj%cych i koordynuj%cych dzia!ania w obszarze profilaktyki w strukturach lokalnych. II. Wdra%anie szkolnego programu profilaktyki problemów dzieci i m#odzie%y ! monitorowanie szkolnych programów profilaktyki, ! wdra&anie procedur post"powania w sytuacjach kryzysowych, w tym wobec uczniów nietrze#wych, ! upowszechnianie materia!ów metodycznych dotycz%cych dzia!a' profilaktycznych w szkole, ! upowszechnianie i wdra&anie programów profilaktycznych (uzupe!nianie i uaktualnianie danych w banku informacji). III. Zwi'kszanie skuteczno"ci pomocy psychologiczno–pedagogicznej dla dzieci i m#odzie%y z problemami uzale%nie&: ! diagnozowanie dzieci i m!odzie&y z grup podwy&szonego ryzyka, ! zaj"cia indywidualne oraz grupowe dla dzieci i m!odzie&y zagro&onych uzale&nieniami, w tym alkoholowym. 7.1.1. Posumowanie z realizacji zada& za okres 2000 –2005 r. I. Doskonalenie kompetencji pracowników o"wiaty w zakresie profilaktyki i rozwi$zywania problemów alkoholowych. Powy&sze zadanie realizowano w ramach strategii zmian ca!okszta!tu spraw szkolnych w zakresie profilaktyki problemów dzieci i m!odzie&y (wdra&anie rozwi%zania systemowego). W 2005 roku realizowano szkolenia o zasi"gu centralnym, którymi obj"to: ! wizytatorów kuratoriów o$wiaty, ! pracowników o$rodków doskonalenia nauczycieli, ! nauczycieli, ! pedagogów i psychologów szkolnych,
# Rozdzia# zawiera teksty sprawozda& z realizacji ustawy nades#ane przez Ministerstwa, Pe#nomocnika Rz'du
ds. Równego Statusu Kobiet i M$%czyzn, Rzecznika Praw Obywatelskich, Rzecznika Praw Dziecka oraz jednostek publicznej radiofonii i telewizji.

141

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

! !

pracowników poradni psychologiczno–pedagogicznych. Zgodnie z zasadami profilaktyki zintegrowanej ($rodowiskowej) programami doskonalenia obj"to tak&e przedstawicieli policji, pracowników socjalnych, kuratorów s%dowych, pracowników s!u&by zdrowia oraz przedstawicieli organizacji pozarz%dowych zajmuj%cych si" dzia!alno$ci% profilaktyczn% w $rodowisku lokalnym.

Szkolenia by!y prowadzone przez pracowników Centrum Metodycznego Pomocy Psychologiczno–Pedagogicznej. Dotyczy!y one nast"puj%cych zagadnie': ! wdra&ania szkolnego programu profilaktyki problemów dzieci i m!odzie&y, ! edukacji prawnej, ! diagnozowania problemów m!odzie&y zagro&onej uzale&nieniami, ! wdra&anie standardów programów profilaktycznych, ! wdra&ania procedur post"powania w sytuacjach kryzysowych. Przyk!adem takich szkole' by!y: ! Szko#a dla rodziców i wychowawców (trening umiej"tno$ci wychowawczych dla rodziców i wychowawców), ! Jak sobie radzi* z trudnymi problemami (warsztaty dla rad pedagogicznych), ! Trening Zast$powania Agresji (ART.) Arnolda Goldstejna, (dla nauczycieli prowadz%cych zaj"cia z uczniami agresywnymi, ! Budowanie szkolnego programu profilaktyki, szkolenie dla koordynatorów szkolnego programu profilaktyki – diagnoza problemów (druga edycja), ! Interwencja w sytuacjach kryzysowych w szkole (kaskadowy kurs doskonal%cy dla rad pedagogicznych), ! Diagnoza zachowa& problemowych dzieci i m#odzie%y (kaskadowy kurs doskonal%cy dla pracowników poradni psychologiczno–pedagogicznych, ! Kszta#towanie umiej$tno"ci %yciowych w profilaktyce szkolnej (kurs doskonal%cy dla nauczycieli). Doskonalenie umiej"tno$ci wychowawczych i profilaktycznych nauczycieli by!o priorytetowym zadaniem o$rodków doskonalenia nauczycieli. Prowadzi!y one szkolenia dotycz%ce mi"dzy innymi procedur konstruowania programu profilaktyki problemów dzieci i m!odzie&y, metod wdra&ania i ewaluacji. W tym obszarze realizowane by!y nast"puj%ce tematy: ! Diagnozowanie problemów dzieci i m#odzie%y jako punkt wyj"cia do budowania szkolnego programu profilaktyki, ! Konstruowanie, wdra%anie i ewaluacja szkolnego programu profilaktyki, ! Przeciwdzia#anie przemocy i agresji w szkole, ! Ochrona zdrowia dzieci i m#odzie%y jako podstawowe zadania profilaktyki, ! Rola rodziców i nauczycieli w procesie wychowania i profilaktyki, ! Kszta#towanie umiej$tno"ci %yciowych w praktyce szkolnej, ! Kszta#towanie umiej$tno"ci %yciowych a edukacja zdrowotna, ! Sta#e elementy lekcji jako sposób wdra%ania edukacji umiej$tno"ci %yciowych do praktyki szkolne. Szkolenia z zakresu promocji zdrowia i edukacji zdrowotnej realizowane by!y przez Pracowni" Promocji Zdrowia i Edukacji Zdrowotnej Centrum Metodycznego Pomocy Psychologiczno–Pedagogicznej. Pracownia realizowa!a równie& szkolenia z zakresu 142

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

profilaktyki uzale&nie', w tym profilaktyki alkoholowej. Przyk!adem takich szkole' by!a realizacja kursu doskonal%cego w zakresie kszta!towania umiej"tno$ci &yciowych uczniów w praktyce szkolnej. Szkolenie adresowane by!o do pracowników poradni psychologiczno– pedagogicznych, o$rodków doskonalenia nauczycieli (czwarta edycja). Pracownia opublikowa!a, przy wspó!pracy z resortem edukacji, dziewi%ty numer zeszytów edukacyjnych pn.: Edukacja zdrowotna i promocja zdrowia w szkole. Publikacja zawiera!a mi"dzy innymi informacje dotycz%ce standardów realizacji edukacji zdrowotnej oraz ewaluacji realizacji $cie&ki edukacyjnej w szkole. Zeszyt, w nak!adzie 2000 egzemplarzy, zosta! rozes!any do kuratoriów o$wiaty, o$rodków doskonalenia zawodowego, Szkó! Promuj%cych Zdrowie oraz edukatorów ds. promocji zdrowia i edukacji zdrowotnej. Na stronie internetowej Centrum Metodycznego Pomocy Psychologiczno– Pedagogicznej www cmppp @ edu. pl dokonano aktualizacji danych dotycz%cych Przegl'du programów profilaktycznych, który zawiera informacje o 30 rekomendowanych, profesjonalnych programach profilaktycznych. Wykaz zawiera informacje o autorach, g!ównych celach, adresatach, realizatorach i materia!ach stanowi%cych wyposa&enie programów oraz dane teleadresowe do ewentualnego kontaktu. Zamieszczone s% równie& Standardy jako"ci pierwszorz$dowych programów profilaktycznych realizowanych w szko#ach i placówkach o"wiatowych, które zawieraj% najwa&niejsze wymagania, jakie stawiane s% realizatorom i organizatorom szkolnych programów profilaktycznych. W 2005 roku z inicjatywy resortu edukacji zosta! wydany kolejny poradnik metodyczny pn.: Ocena skuteczno"ci szkolnego programu profilaktyki pod redakcj% prof. Zbigniewa Gasia. Zawiera on prezentacj" opracowanych strategii ewaluacyjnych szkolnego programu profilaktyki. Poradnik ukaza! si" w nak!adzie 400 egzemplarzy i zosta! przekazany do kuratoriów o$wiaty, poradni psychologiczno – pedagogicznych oraz o$rodków doskonalenia nauczycieli. Resort edukacji sfinansowa! szkolenia osób wytypowanych do interdyscyplinarnych zespo!ów koordynuj%cych dzia!ania w obszarze profilaktyki w strukturach powiatowych. W ich sk!ad wchodz%: przedstawiciele szkó!, poradni psychologiczno–pedagogicznych, policji, pracowników socjalnych, kuratorów s%dowych, s!u&by zdrowia, organizacji pozarz%dowych zajmuj%cy si" dzia!aniami profilaktycznymi w $rodowisku. Ich zadaniem jest m.in. budowanie strategii dzia!a' zapobiegawczych dostosowanych do potrzeb $rodowiska, ale przede wszystkim wspólna, komplementarna wspó!praca wszystkich podmiotów. 7.1.2. Wdra%anie szkolnego programu profilaktyki problemów dzieci i m#odzie%y Zgodnie z rozporz'dzeniem Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 31 stycznia 2002 roku zmieniaj'cym rozporz'dzenie w sprawie ramowych statutów publicznego przedszkola i publicznych szkó# (Dz.U Nr 11, poz.114) wszystkie szko!y realizuj% programu profilaktyki oparty na wnikliwej diagnozie potrzeb i problemów $rodowiska, zintegrowany z programem wychowawczym szko!y. Przygotowaniu pracowników nadzoru pedagogicznego do wdra&ania tego wa&nego zadania s!u&y!a czwarta ogólnopolska konferencja szkoleniowa pn: Wybrane aspekty dzia#a& profilaktycznych zorganizowana wspólnie z ETOH Fundacj% Rozwoju Profilaktyki, Edukacji, Terapii Problemów Alkoholowych. W konferencji uczestniczyli wizytatorzy kuratoriów o$wiaty sprawuj%cy nadzór pedagogiczny nad szkoln% profilaktyk%, konsultanci o$rodków doskonalenia zawodowego nauczycieli, pracownicy poradni psychologiczno–pedagogicznych.

143

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

Celem konferencji by!a wymiana do$wiadcze' oraz okre$lenie kierunku dalszych dzia!a' a tak&e identyfikacja najwa&niejszych elementów szkolnego programu w aspekcie metod ewaluacji szkolnego programu profilaktyki problemów dzieci i m!odzie&y. W 2005 roku w szko!ach wdra&any by! Program Zapobiegania Niedostosowaniu Spo#ecznemu i Przest$pczo"ci w"ród Dzieci i M#odzie%y. Jednym z modu!ów Programu s% Procedury post$powania nauczycieli i metody wspó#pracy szkó# z policj' w sytuacjach zagro%enia dzieci i m#odzie%y przest$pczo"ci' i demoralizacj', w tym w szczególno"ci alkoholizmem, narkomani', prostytucj', które okre$laj% dzia!ania szko!y w sytuacjach kryzysowych, kiedy zachowanie ucznia ma znamiona przest"pstwa. Procedury zosta!y upowszechnione na stronach internetowych resortu edukacji, w mediach oraz na konferencjach regionalnych dla pracowników nadzoru pedagogicznego, pracowników poradni psychologiczno–pedagogicznych, dyrektorów szkó! i placówek, psychologów i pedagogów szkolnych, przedstawicieli wydzia!ów prewencji policji i stra&y miejskich. Wszyscy kuratorzy o$wiaty zostali zobowi%zani do upowszechniania ich w szko!ach (dokument opublikowany w formie publikacji). Z inicjatywy resortu edukacji przy wspó!pracy Kuratorium O$wiaty w Olsztynie zosta! opracowany projekt pn. Wspomaganie szkó# i placówek przez poradnie psychologiczno – pedagogiczne w wychowaniu i profilaktyce. Celem projektu jest wypracowanie lokalnych propozycji skutecznych form wspó!pracy poradni psychologiczno–pedagogicznych ze szko!ami i placówkami, przeprowadzenie ogólnowojewódzkiej dyskusji dotycz%cej w!%czenia specjalistów do dzia!a' profilaktycznych oraz okre$lenie zakresu ich zada'. Wypracowane rozwi%zania zosta!y zaprezentowane na konferencji podsumowuj%cej prace nad projektem przedstawicielom organów prowadz%cych szko!y i placówki, które wspó!tworzy!y projekt. W 2006 roku przeprowadzony zostanie pilota& programu w szko!ach i placówkach, a w 2007 roku resort edukacji przygotuje publikacj" upowszechniaj%c% najlepsze rozwi%zania programu. Jednocze$nie resort edukacji realizowa! dzia!ania zwi%zane z przeciwdzia!aniem agresji i przemocy oraz niedostosowaniu spo!ecznemu i przest"pczo$ci w$ród dzieci i m!odzie&y w ramach opracowanego, we wspó!pracy z Kuratorium O$wiaty w Rzeszowie, programu profilaktycznego pn.; POMOST mi$dzy dzieci&stwem a doros#o"ci' – zapobieganie zachowaniom ryzykownym w"ród uczniów gimnazjów. Program jest propozycj% dla gimnazjów, integruj%c% wychowanie i dzia!ania zwi%zane z pierwszorz"dow% profilaktyk% problemow%. Oferta zawiera propozycje uzupe!nienia podstawy programowej kszta!cenia ogólnego oraz wzmocnienia niektórych jej obszarów (np. profilaktyki uzale&nie'). Zawiera tak&e propozycje rozwi%za' mo&liwych do wykorzystania w ramach realizowanego w gimnazjum programu wychowawczego i programu profilaktyki. Program b"dzie systematycznie rozwijany i w przysz!o$ci obejmie m!odzie& ze szkó! ponadgimnazjalmych. W 2005 roku resort edukacji kontynuowa! zadania dotycz%ce promocji zdrowia i profilaktyki problemów dzieci i m!odzie&y, maj%ce na celu wdro&enie systemowych rozwi%za' w tym zakresie poprzez: ! upowszechnianie programów profilaktycznych, spójnych z programami wychowawczymi i programami profilaktyki problemów dzieci i m!odzie&y takich jak: Drugi Elementarz, Jak %y* z lud!mi, Zanim spróbujesz, Debata, Tak czy nie, Podaj d#o&, Nasze spotkania, Przygotowanie do profilaktyki domowej, (wiadoma postawa wobec alkoholu, Masz szans$, Korekta My"l$ NIE, mówi$ NIE. Programy by!y w ca!o$ci lub w cz"$ci (ich modu!y) wykorzystywane przy konstruowaniu szkolnych programów profilaktyki, ! promowanie autorskich programów profilaktycznych (w ramach dofinansowania zada' zleconych),

144

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

! ! ! ! !

zwi"kszenie liczby uczniów obj"tych zaj"ciami psychoedukacyjnymi prowadzonymi przez specjalistów poradni psychologiczno–pedagogicznych, podj"cie przez poradnie psychologiczno–pedagogiczne dzia!a' wspieraj%cych rodzin" w sytuacji zagro&e', doskonalenie nauczycieli maj%ce na celu przygotowanie ich do realizacji programów profilaktycznych, w tym dotycz%cych profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych, w!%czenie organizacji pozarz%dowych do wspó!pracy w zakresie realizacji zada' dotycz%cych profilaktyki $rodowiskowej, organizacji pozarz%dowych, wspieranie liderów m!odzie&owych prowadz%cych zaj"cia profilaktyczne (w ramach zada' zleconych).

W 2005 roku Ministerstwo Edukacji i Nauki dofinansowa!o, w ramach zada' zleconych, organizacje pozarz%dowe wyspecjalizowane w realizacji dzia!a' profilaktycznych, które obj"!y odpowiednimi programami profilaktyczno–wychowawczymi dzieci i m!odzie& zagro&one ró&nymi formami patologii. Powy&sze zadania profilaktyczne adresowane do dzieci i m!odzie&y dofinansowano w 2005 na kwot" 103.000 z!. Do wspó!pracy z resortem edukacji zaproszono mi"dzy innymi: ! Stowarzyszenie Klub Abstynenta POWRÓT z Miko!owa, które realizowa!o IV edycj$ Powiatowej M#odzie%owej szko#y Liderów M#odzie%owych Animatorów Programów Profilaktycznych w Miko#owie, ! Stowarzyszenie OPTA realizowa!o program pn. Profilaktyka uzale%nie& i edukacji psychologicznej wed#ug autorskiego programu „Zanim spróbujesz”, ! Katolickie Stowarzyszenie Pomocy Osobom Uzale%nionym AGAPE, które szkoli!o spo!ecznych liderów m!odzie&owych w zakresie programów profilaktycznych, ! Fundacja „Masz Szans"” realizowa!a program profilaktyczny pn. Diagnoza zapotrzebowania na profilaktyk$ w szkole. Celem szkolenia by!o uzyskanie kompetencji w zakresie procedur diagnostycznych stosowanych w szkole. Program adresowany by! do lokalnych liderów profilaktyki, którzy szkoli) b"d% nauczycieli. 7.1.3. Zwi'kszenie skuteczno"ci pomocy psychologiczno–pedagogicznej dla dzieci i m#odzie%y z problemami uzale%nie&. Zadanie by!o realizowane w ró&nych formach pomocy psychologiczno– pedagogicznej, adresowanych do dzieci i m!odzie&y zagro&onych uzale&nieniami, w tym alkoholem. Realizatorami tych dzia!a' najcz"$ciej byli: wychowawcy klas, psycholodzy i pedagodzy zatrudnieni w szko!ach i placówkach, specjali$ci poradni psychologiczno– pedagogicznych i m!odzie&owych o$rodków wychowawczych. W ramach pomocy psychologiczno–pedagogicznej udzielanej uczniom w szko!ach i placówkach organizowane by!y: ! zaj"cia dydaktyczno–wyrównawcze i specjalistyczne, ! zaj"cia psychoedukacyjne dla uczniów i rodziców, ! klasy wyrównawcze, ! klasy terapeutyczne, ! warsztaty dla rodziców i nauczycieli. Pomoc psychologiczno–pedagogiczna realizowana w szko!ach i placówkach systemu o$wiaty dotyczy!a w szczególno$ci: ! rozwi%zywania konfliktów w spo!eczno$ci szkolnej, ! tworzenia warunków wspomagaj%cych rozwój uczniów,

145

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

! indywidualnej opieki nad uczniami z niepowodzeniami szkolnymi, ! organizacji w!a$ciwej wspó!pracy szko!y z rodzicami uczniów, ! ochrony uczniów przed wszelkimi formami przemocy, ! ró&nych form pomocy indywidualnej. Jednocze$nie wychowawcy klas $ci$le wspó!pracowali z pedagogami szkolnymi w zakresie: ! rozpoznawania indywidualnych potrzeb uczniów oraz analizowania przyczyn niepowodze' szkolnych, ! organizowania i prowadzenia ró&nych form pomocy psychologiczno–pedagogicznej dla uczniów, nauczycieli i rodziców, ! podejmowania dzia!a' wychowawczych i profilaktycznych wynikaj%cych z programu wychowawczego i programu profilaktyki, ! prowadzenia edukacji prozdrowotnej i promocji zdrowia w$ród uczniów, nauczycieli i rodziców, wspierania rodziców i nauczycieli w rozwi%zywaniu problemów wychowawczych. Szko!y korzysta!y równie& z pomocy specjalistów poradni psychologiczno– pedagogicznych oraz specjalistycznych. Zgodnie z rozporz'dzeniem Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dna 11 grudnia 2002 roku w sprawie szczegó#owych zasad dzia#ania publicznych poradni psychologiczno–pedagogicznych, w tym publicznych poradni specjalistycznych (Dz.U. z 2003 r. Nr 5, poz. 46) poradnie realizowa!y zadania profilaktyczne, w szczególno$ci dotycz%ce: ! diagnozowania sytuacji wychowawczych w celu wspierania rozwoju ucznia, ! okre$lenia odpowiednich form pomocy psychologiczno–pedagogicznej, w tym dzia!a' profilaktycznych, mediacyjnych i interwencyjnych wobec uczniów, nauczycieli i rodziców, ! organizowania i prowadzenia ró&nych form pomocy psychologiczno–pedagogicznej dla uczniów, nauczycieli i rodziców, ! wspierania dzia!a' wychowawczych i profilaktycznych nauczycieli, wynikaj%cych z programu wychowawczego i szkolnego programu profilaktyki problemów dzieci i m!odzie&y. W roku szkolnym 2004/2005 dzia!a!o w Polsce 557 poradni. Zatrudnionych w nich by!o 6.886 osób na etatach pracowników pedagogicznych. W 8 województwach funkcjonowa!y 21 poradnie specjalistyczne zajmuj%ce si" m.in. poradnictwem dla m!odzie&y oraz poradnictwem rodzinnym. Liczba dzieci i m!odzie&y w wieku 0–19 lat wg danych demograficznych na koniec 2005 roku wynosi!a w Polsce 9.210.605. Poradnie psychologiczno–pedagogiczne udzieli!y pomocy psychologiczno–pedagogicznej 1.002.726 dzieciom i m!odzie&y, co stanowi 11% ca!ej populacji. Tabela 7.1.1. Rodzaje i liczb" bada' oraz wska#niki procentowe dzieci i m!odzie&y obj"tych badaniami obliczone w stosunku do ogólnej populacji dzieci i m!odzie&y w wieku od 0–19 lat. Liczba bada& w roku % dzieci i m#odzie%y Rodzaj bada& szkolnym 2004/2005 obj'tych badaniami 476 963 5,18 Psychologiczne 424 395 4,60 Pedagogiczne
)ród#o: Minister Edukacji i Nauki

146

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

Pracownicy poradni prowadzili z m!odzie&% nast"puj%ce rodzaje zaj") (liczba osób obj"tych pomoc% psychologiczno–pedagogiczn%): Rodzaj zaj'( 2004/2005r. Socjoterapia 15.802 Terapia dla zagro&onych 6.639 Inne formy pomocy indywidualnej 108.539 Inne formy pomocy grupowej 444.514
)ród#o: Minister Edukacji i Nauki

Z analizy danych z bazy SIO wed!ug stanu na dzie' 15 wrze$nia 2005 roku dotycz%cych dzia!alno$ci poradni psychologiczno–pedagogicznych wynika, &e najliczniejsz% grup" badanych stanowili uczniowie szkó! podstawowych. W szko!ach podstawowych (2.602.647 uczniów) badaniami psychologicznymi obj"to 216.804 uczniów, co stanowi 12% wszystkich uczniów, pedagogicznymi – 206.741 uczniów, co stanowi 11% wszystkich uczniów. W gimnazjach (1.610.289 uczniów) badaniami psychologicznymi obj"to 121.549 uczniów, co stanowi 7,5% ogólnej liczby uczniów, badaniami pedagogicznymi – 113.064 uczniów, co stanowi 7% wszystkich uczniów. Najwy&szy wska#nik, dotycz%cy szkó! podstawowych wi%&e si" z ujawnianymi w tym okresie &ycia deficytami rozwojowymi, adaptacyjnymi, problemami zwi%zanymi z nauk% szkoln% oraz orzekania w sprawie dzieci niepe!nosprawnych wymagaj%cych stosowania specjalnej organizacji nauki i metod pracy. W szko!ach ponadgimnazjalnych (liceach ogólnokszta!c%cych, liceach profilowanych, technikach zawodowych i zasadniczych szko!ach zawodowych) (3.602.647 uczniów) obj"to badaniami psychologicznymi – 62.562 uczniów, co stanowi 1,7% wszystkich uczniów, badaniami pedagogicznymi – 53.160 uczniów, co stanowi 1,5% wszystkich uczniów. W rocznych sprawozdaniach przekazywanych do Centrum Metodycznego Pomocy Psychologiczno–Pedagogicznej poradnie informuj% równie& o formach pomocy terapeutycznej udzielanej m!odzie&y z problemami alkoholowymi. Wyró&ni!y takie formy jak: zaj"cia relaksacyjno–wspomagaj%ce, zaj"cia socjoterapeutyczne z m!odzie&% z rodzin patologicznych, dysfunkcyjnych, z problemami alkoholowymi i zaniedbanych $rodowiskowo, prowadzenie warsztatów szkoleniowych dla nauczycieli i wychowawców dotycz%cych doskonalenia kompetencji wychowawczych i spo!ecznych oraz korekty postaw wychowawczych. Pracownicy poradni w!%czyli si" równie& w szkolenia nauczycieli w zakresie przygotowania do realizowania programów wychowawczych i profilaktycznych. Kontynuowano tak&e szkolenia dla m!odzie&owych liderów zdrowia. Pracownicy poradni równie& udzielali porad specjalistycznych dotycz%cych konstruowania szkolnych programów profilaktyki problemów dzieci i m!odzie&y, w cz"$ci dotycz%cej diagnozy problemów. 7.1.4. Posumowanie z realizacji zada& za okres 2000 – 2005 r. Resort edukacji w pe!ni zrealizowa! zadania zaplanowane w Narodowym Programie Profilaktyki i Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych na lata 2000 – 2005. Systematycznie sk!adano roczne, szczegó!owe sprawozdania dotycz%ce strategii dzia!a' profilaktycznych. Zawiera!y one zarówno prezentacj" dzia!a' podejmowanych przez resort edukacji w danym roku, jak równie& analiz" dotycz%c% zmian odnotowanych w obszarze profilaktyki problemów dzieci i m!odzie&y, w tym profilaktyki alkoholowej. Najwa&niejsze z nich dotyczy!y: ! przygotowania profesjonalnej kadry do realizacji szkolnego programu profilaktyki, (dost"pno$) ró&norodnych form szkoleniowych – pocz%wszy od warsztatów szkoleniowych, kursów doskonal%cych do podyplomowych studiów kwalifikacyjnych),

147

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

!

uruchomienia systemowej profilaktyki problemów dzieci i m!odzie&y (szko!y rozpocz"!y realizacj" programów profilaktyki problemów dzieci i m!odzie&y spójnych z programami wychowawczymi szko!y oraz dostosowanych do potrzeb i problemów danego $rodowiska, ! upowszechnienia profesjonalnych i autorskich programów profilaktycznych (bank danych prowadzony przez Centrum Metodyczne Pomocy Psychologiczno Pedagogicznej, ! udzia!u w opracowaniu Programu Zapobiegania Niedostosowaniu Spo#ecznemu i Przest$pczo"ci w"ród Dzieci i M#odzie%y, ! opracowania i upowszechniania: Procedur post$powania nauczycieli i metody wspó#pracy szkó# z policj' w sytuacjach zagro%enia dzieci i m#odzie%y przest$pczo"ci' i demoralizacj', w szczególno"ci alkoholizmem, narkomani', prostytucj', ! opracowania i upowszechnienia Standardów jako"ci pierwszorz$dowych programów profilaktycznych realizowanych w szko#ach i placówkach, ! prowadzenia szkole' podnosz%cych kwalifikacje zawodowe osób realizuj%cych zadania profilaktyczne, w tym obejmuj%cych problematyk" antyalkoholow%, adresowanych w szczególno$ci dla pracowników kuratoriów o$wiaty, nauczycieli, pedagogów oraz psychologów, ! zbierania danych i opracowywania analiz dotycz%cych diagnozy zachowa' problemowych oraz planowanych dzia!a' zwi%zanych z ograniczeniem rozmiarów negatywnych zjawisk wyst"puj%cych w zachowaniach uczniów (w ramach pe!nionego nadzoru pedagogicznego nad kuratoriami o$wiaty), ! opracowywania oraz upowszechniania materia!ów metodycznych oraz informacyjno– edukacyjnych z zakresu promocji zdrowia i profilaktyki problemów dzieci i m!odzie&y (publikacja pn: Programy profilaktyczne. Podstawy profesjonalnej psychoprofilaktyki autorstwa Joanny Szyma'skiej, trzy poradniki dla nauczycieli/liderów zajmuj%cych si" profilaktyk% problemów dzieci i m!odzie&y: Szkolny program profilaktyki: istota, konstruowanie, ewaluacja, Badanie zapotrzebowania na profilaktyk$ w szkole oraz Ocena skuteczno"ci szkolnego programu profilaktyki pod redakcj% prof. Zbigniewa Gasia, cykliczne wydawanie Zeszytów pn: Edukacja zdrowotna i promocja zdrowia w szkole, ! opracowania i upowszechniania programu profilaktycznego pn: Pomost mi$dzy dzieci&stwem a doros#o"ci'. Program zosta! opracowany przez interdyscyplinarny zespó! specjalistów zajmuj%cych si" profilaktyk% zachowa' problemowych w$ród dzieci i m!odzie&y. Zaadresowano go do uczniów i nauczycieli gimnazjów i ich rodziców, ! wspierania $rodowiskowych inicjatyw w zakresie dzia!a' profilaktycznych (wypracowanie strategii rozwi%zywania problemów w wymiarze lokalnym oraz regionalnym, przygotowanie zespo!ów interdyscyplinarnych), ! opracowania procedur ewaluacji wewn%trzszkolnej dotycz%cej dzia!a' (programów) wychowawczych i profilaktycznych. Przy planowaniu zada' na lata 2005 – 2010 resort edukacji wzi%! pod uwag" przede wszystkim obszary zadaniowe dotycz%ce: ! doskonalenia warunków merytorycznych i organizacyjnych do realizacji szkolnego programu profilaktyki problemów dzieci i m!odzie&y, ! wdra&ania nowoczesnych programów profilaktycznych zawieraj%cych )wiczenia najwa&niejszych umiej"tno$ci psychologicznych i spo!ecznych, ! ograniczenia dzia!a' promuj%cych picie alkoholu przez dzieci i m!odzie&, ! udzielania profesjonalnej pomocy rodzicom dzieci z problemem alkoholowym, ! edukacji nauczycieli i rodziców w zakresie profilaktyki przeciwalkoholowej, ! wspierania dzia!a' profilaktycznych w $rodowiskach lokalnych, ! wspierania strategii alternatywnych s!u&%cych przeciwdzia!aniu zachowaniom problemowym w$ród dzieci i m!odzie&y, w tym rozwi%zywaniu problemów alkoholowych.

148

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

7.2. Minister Finansów
7.2.1. Strategia dzia#ania 1. Realizacja stabilnej i konsekwentnej polityki pa'stwa w zakresie regulacji obci%&e' podatkowych dotycz%cych produkcji i obrotu napojów alkoholowych, w szczególno$ci stawek podatku akcyzowego, sprzyjaj%cej obni&eniu spo&ycia napojów alkoholowych oraz zmianom struktury spo&ycia na rzecz napojów niskoprocentowych. 2. Skuteczna kontrola produkcji i obrotu napojami alkoholowymi m.in. poprzez przygotowanie oraz doskonalenie systemowych rozwi%za' w sferze legislacji z zakresu podatku akcyzowego (sk!ady podatkowe, znaki akcyzy, szczególny nadzór podatkowy). 3. Budowa i wdro&enie procedur post"powania s!u&b celnych maj%cych na celu radykalne ograniczenie przemytu alkoholu przez granic". 4. Aktywna wspó!praca w kszta!towaniu polityki celnej na poziomie Wspólnoty Europejskiej sprzyjaj%cej obni&eniu spo&ycia napojów alkoholowych oraz zmianom struktury spo&ycia na rzecz napojów niskoprocentowych. 7.2.2. Monitorowanie produkcji i obrotu 1. Gromadzenie i analiza informacji dotycz%cych ilo$ciowej sprzeda&y napojów spirytusowych produkcji krajowej importowanych i nabywanych wewn%trzwspólnotowo. 2. Bie&%ce monitorowanie danych dotycz%cych wysoko$ci dochodów podatku akcyzowego od napojów alkoholowych. 3. Analizowanie danych dotycz%cych liczby zarejestrowanych przypadków prób nielegalnego przewozu napojów alkoholowych przez granic", ilo$ci i warto$ci napojów alkoholowych zatrzymanych przez s!u&by celne. 4. Prowadzenie rejestru wyrobów alkoholowych, przewo&onych i wywo&onych do Polski oraz zg!aszanych organom celnym w zg!oszeniu celnym (SAD) lub na deklaracji INTRASTAT. 5. Analiza innych wska#ników zwi%zanych z funkcjonowaniem rynku napojów alkoholowych, potrzebnych do okre$lenia ekonomicznych aspektów polityki pa'stwa wobec alkoholu.”

7.3. Minister Obrony Narodowej
7.3.1. Dzia#alno"( w zakresie profilaktyki i rozwi$zywania problemów alkoholowych w wojsku 7.3.1.1. Programowanie Resort Obrony Narodowej, wype!niaj%c zapisy ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi oraz cele okre$lone w Narodowym Programie Profilaktyki i Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych na lata 2000 –2005, podejmuje dzia!ania zmierzaj%ce do wypracowania systemowego charakteru profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych w Si!ach Zbrojnych RP. W 2005 r. realizowano zadania ograniczaj%ce powstawanie nowych problemów alkoholowych oraz zmniejszenie rozmiarów tych, które aktualnie wyst"puj%. Przedmiotowa problematyka by!a elementem analizy i oceny stanu dyscypliny wojskowej na rocznej odprawie Kierownictwa Ministerstwa Obrony Narodowej. Doceniaj%c wag" problemu Minister Obrony Narodowej w czerwcu 2005 r. wyda! decyzj" w sprawie umacniania dyscypliny wojskowej oraz przeciwdzia!ania patologiom w wojsku, która pozwoli!a na podj"cie szeregu przedsi"wzi"), mi"dzy innymi:

149

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

zainicjowano zmiany w przepisach prawnych zmierzaj%ce do nadania uprawnie' prze!o&onym dyscyplinarnym oraz wojskowym organom porz%dkowym do prowadzenia bada' na zawarto$) alkoholu w organizmie &o!nierzy, – przyst%piono do nowelizacji rozporz'dzenia Ministra Obrony Narodowej z dnia 17 lipca 2003 r. w sprawie post$powania w razie wnoszenia napojów alkoholowych na teren obiektów wojskowych oraz wysoko"ci op#at za przechowywanie napojów alkoholowych w depozycie, pod k%tem rezygnacji z przekazywania depozytów do likwidacji urz"dom skarbowym, – przygotowano i wdro&ono procedury post"powania z &o!nierzami i osobami znajduj%cymi si" pod wp!ywem alkoholu na terenie jednostek wojskowych. G!ównymi podmiotami organizuj%cymi i realizuj%cymi zadania w zakresie rozwi%zywania problemów alkoholowych s%: Departament Wychowania i Promocji Obronno$ci, ,andarmeria Wojskowa, Naczelna Prokuratura Wojskowa Zarz%d Wojskowej S!u&by Zdrowia SG WP oraz dowództwa rodzajów Si! Zbrojnych. Dzia!alno$) profilaktyczna podejmowana przez odpowiednio przygotowan% kadr" dydaktyczn% – dowódców, oficerów spo!eczno–wychowawczych i konsultantów dowódców jednostek wojskowych ds. psychoprofilaktyki, zosta!a wzmocniona dzia!aniami prewencyjnymi i os!onowymi realizowanymi przez ,andarmeri" Wojskow%. Ukierunkowano je na ograniczenie zjawisk patologicznych, w tym likwidacj" nielegalnych punktów sprzeda&y alkoholu, ujawnienie przypadków wnoszenia alkoholu na teren obiektów wojskowych oraz przestrzeganie prawa w zakresie umiejscowienia punktów sprzeda&y alkoholu w pobli&u jednostek wojskowych. ,andarmeria Wojskowa wdro&y!a program zintegrowanych dzia!a' prewencyjnych. ,o!nierze pe!ni%cy s!u&by dy&urne i wartownicze byli kontrolowani na zawarto$) alkoholu w wydychanym powietrzu, a w okresie najwi"kszych zagro&e' i zwi"kszonego ruchu pojazdów na drogach prowadzono akcje, których celem by!o ujawnienie kieruj%cych pojazdami pod wp!ywem alkoholu i substancji narkotycznych. 7.3.1.2. Szkolenie W okresie funkcjonowania Narodowego Programu Profilaktyki i Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych przeprowadzono wiele ró&norodnych przedsi"wzi") edukacyjnych, których celem by!o dostarczenie wiedzy kadrze i &o!nierzom zasadniczej s!u&by wojskowej o zjawisku alkoholizmu w Polsce, mechanizmach uzale&nienia, dzia!aniach profilaktycznych oraz obowi%zuj%cych przepisów prawa. Dowódców ró&nych szczebli dowodzenia, oficerów spo!eczno–wychowawczych, psychologów oraz lekarzy przygotowywano do prowadzenia dzia!a' profilaktycznych w jednostkach wojskowych, konstruowania programów w tym zakresie oraz rozpoznawania, diagnozowania i prognozowania patologii spo!ecznych w $rodowisku wojskowym. W roku 2005 Departament Wychowania i Promocji Obronno$ci zintensyfikowa! dzia!alno$) szkoleniow%. Podczas 13 warsztatów szkoleniach dla kadry przeszkolono ponad 400 &o!nierzy zawodowych, a w 30 formach szkoleniowych dla &o!nierzy zasadniczej s!u&by wojskowej wzi"!o udzia! ponad 2 tys. osób. Szkolenia mia!y zró&nicowany charakter, w zale&no$ci od grupy osobowej uczestników. W jednostkach wojskowych wszystkich rodzajów Si! Zbrojnych realizowany by! program profilaktyczny „Korekta”. Jego celem jest interwencja w sfer" przekona' normatywnych, odnosz%cych si" do obyczajowo$ci i osobistego stosunku do u&ywania alkoholu. Program oraz materia!y pomocnicze do jego realizacji zosta!y rozpowszechnione w wojsku w nak!adzie umo&liwiaj%cym korzystanie z nich przez ka&dego dowódc" pododdzia!u, oficera spo!eczno–wychowawczego i psychologa. Opracowano i wdro&ono program profilaktyczny „Trze#wy kierowca”, dla kierowców – &o!nierzy zasadniczej s!u&by wojskowej oraz kadry prowadz%cej szkolenia specjalistyczne

150

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

w wojskowych o$rodkach szkolenia kierowców. Jego celem jest zwi"kszenie bezpiecze'stwa w ruchu drogowym. W 2005 r. wzi"!o w nich udzia! ponad 500 &o!nierzy. Realizowano kursy szkoleniowe z zakresu profilaktyki uzale&nie', skierowane do dowódców pododdzia!ów i oficerów spo!eczno–wychowawczych. Ich celem by!o przygotowanie kadry do prowadzenia zaj") z &o!nierzami zasadniczej s!u&by wojskowej. Zaj"cia dodatkowo rozszerzono o profilaktyk" narkotykow% oraz HIV/AIDS. W szkoleniach uczestniczyli równie& oficerowie obejmuj%cy stanowiska spo!eczno–wychowawcze. Uzupe!nieniem dzia!alno$ci szkoleniowej by!y realizowane w Si!ach Zbrojnych, spektakle teatralne po$wi"cone problematyce alkoholowej. Ta forma zaj"), realizowana przez zawodowych aktorów, spotka!a si" z aprobat% $rodowisk wojskowych i najbardziej przemawia!a do wyobra#ni widzów. Elementy profilaktyki alkoholowej stanowi!y istotn% cz"$) przedsi"wzi") z zakresu kszta!towania $wiadomo$ci prawnej w$ród &o!nierzy, prowadzonych przez prokuratorów wojskowych. Uczestniczyli oni w spotkaniach z &o!nierzami s!u&by zasadniczej i kadr% zawodow%, dotycz%cych prawnych i spo!ecznych aspektów zjawisk patologicznych w wojsku. W zaj"ciach wykorzystywano wnioski z prowadzonych spraw karnych i o wykroczenia, w których alkohol stanowi! istotny czynnik sprzyjaj%cy pope!nianiu czynów zabronionych. Wiele przedsi"wzi") edukacyjnych realizowa!a ,andarmeria Wojskowa. Dzia!alno$) profilaktyczn% dostosowano do zagro&e' i planów pracy wychowawczo–profilaktycznej dowódców jednostek wojskowych. Prowadzono tak&e systematyczne szkolenia specjalistyczne dla kadry ,andarmerii Wojskowej w zakresie czynno$ci prawnych zwi%zanych m.in. z problematyk% alkoholow%. Do prowadzenia dzia!alno$ci edukacyjnej i profilaktycznej przygotowano lekarzy wojskowych. W ramach zaj") dydaktycznych z zakresu psychiatrii, w kszta!ceniu podyplomowym s!uchaczy VI roku Studiów Wydzia!u Wojskowo–Lekarskiego Uniwersytetu Medycznego w *odzi, prowadzono wyk!ady i seminaria po$wi"cone m.in. problematyce profilaktyki alkoholowej w wojsku. Natomiast lekarze wojskowi rozpoczynaj%cy specjalizacj", uczestniczyli w wyk!adach i seminariach dotycz%cych diagnostyki, terapii i profilaktyki &o!nierzy z problemem alkoholowym. Dla ugruntowania oraz wzmocnienia dzia!a' w zakresie przeciwdzia!ania patologiom spo!ecznym i wypadkom komunikacyjnym w Si!ach Zbrojnych RP, w 2005 r. opracowano, wydano lub zakupiono materia!y szkoleniowe, m.in. konspekt "Alkohol – $wiadome ryzyko", "Alkohol i kierowca", "Licznik trze#wo$ci", które wykorzystywano do pracy spo!eczno– wychowawczej na szczeblu poddodzia!u. Skuteczno$) podejmowanych dzia!a' profilaktyczno–edukacyjnych zale&y tak&e od inicjatywy i zaanga&owania prze!o&onych w propagowanie zdrowego stylu &ycia. Dlatego – od 1998 r. – corocznie prowadzone s% warsztaty dla dowódców jednostek wojskowych, w którym wzi"!o udzia! ponad 260 dowódców. Zostali oni zapoznani z zasadami nowoczesnego post"powania profilaktycznego oraz interwencji wobec &o!nierzy z problemem alkoholowym. Dzia!ania z zakresu profilaktyki alkoholowej s% trwa!ym elementem dzia!alno$ci s!u&bowej i wychowawczej w Si!ach Zbrojnych RP. Kadra dostrzega efekty profilaktyki prowadzonej w jednostkach wojskowych oraz jej pozytywny wp!yw na poziom dyscypliny wojskowej i stan stosunków mi"dzyludzkich. 7.3.1.3. Badania Monitorowanie i analizowanie zjawisk zwi%zanych z patologiami spo!ecznymi w $rodowisku wojskowym jest sta!ym elementem dzia!alno$ci profilaktycznej. G!ównymi #ród!ami pozyskiwania danych do opracowa' i analiz s% badania spo!eczne realizowane przez Wojskowe Biuro Bada' Socjologicznych, informacje Naczelnej Prokuratury Wojskowej, dane ,andarmerii Wojskowej oraz oceny dyscypliny wojskowej w resorcie Obrony Narodowej.

151

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

Analiza danych i wyników bada' socjologicznych prowadzonych w okresie obowi%zywania Narodowego Programu Profilaktyki i Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych na lata 2000–2005, wskazuj% na tendencj" spadkow% w zakresie akceptacji zachowa' alkoholowych, zarówno w$ród kadry, jak i &o!nierzy zasadniczej s!u&by wojskowej. Przyczyni!y si" do tego tak&e zmiany organizacyjne i prawne utrudniaj%ce dost"p do alkoholu i wnoszenie go na teren obiektów wojskowych. 7.3.1.4. Finansowanie Na dzia!alno$) w zakresie profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych nie wydziela si" odr"bnych $rodków bud&etowych. Ich dysponenci (zw!aszcza dowódcy jednostek wojskowych) decyduj% o przydziale konkretnych kwot na realizacj" zada' zwi%zanych z profilaktyk% alkoholow% w ramach dzia!alno$ci spo!eczno–wychowawczej i profilaktyki zdrowotnej. W 2005 r. Departament Wychowania i Promocji Obronno$ci wyasygnowa! i zrealizowa! zadania dot. profilaktyki alkoholowej za kwot" ponad 200 tys. z!. W ramach tych kosztów przeprowadzono szkolenia, wydano i zakupiono materia!y dydaktyczne. Dodatkowo cz"$) kosztów organizacyjnych ponios!y Dowództwa Rodzajów Si! Zbrojnych oraz jednostki wojskowe. Dotychczasowe do$wiadczenia wskazuj%, &e zrealizowanie niektórych przedsi"wzi") profilaktycznych na poziomie zapewniaj%cym osi%gni"cie za!o&onych celów by!oby utrudnione bez wspó!pracy i anga&owania wyspecjalizowanych instytucji cywilnych i organizacji pozarz%dowych – np. Pa'stwowa Agencja Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych. Wiele przedsi"wzi") z zakresu profilaktyki alkoholowej jednostki wojskowe realizowa!y we wspó!pracy z samorz%dem terytorialnym. Pozyskiwa!y $rodki z gminnych (miejskich) funduszów b"d%cych w gestii organów samorz%dowych oraz pe!nomocników do spraw profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych. 7.3.2. Alkoholowe t#o stanu dyscypliny wojskowej W 2005 r., podobnie jak w latach poprzednich, alkohol stanowi! istotn% przes!ank", rzutuj%c% na stan przest"pczo$ci w Si!ach Zbrojnych RP. Cz"sty zwi%zek z alkoholem mia!y tak&e wykroczenia i przewinienia dyscyplinarne pope!niane przez &o!nierzy. Odnotowano nieznaczny wzrost – o 6,2% liczby sprawców przest"pstw oraz istotny wzrost – o 19,7% liczby sprawców wykrocze', którzy w chwili pope!nienia czynu byli pod wp!ywem alkoholu. W$ród przest"pstw dominowa!y zdarzenia, dotycz%ce zasad pe!nienia s!u&by oraz bezpiecze'stwa w ruchu l%dowym. Wykroczeniami, których najcz"$ciej dopuszczali si" &o!nierze po spo&yciu alkoholu by!y czyny z ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi, a tak&e przeciwko bezpiecze'stwu i porz%dkowi w komunikacji. Naruszenia prawa w komunikacji wi%za!y si" przede wszystkim z prowadzeniem pojazdów pod wp!ywem alkoholu – 83% sprawców przest"pstw i 43% sprawców wykrocze'. W tej kategorii w zdecydowanej wi"kszo$ci przypadków (95%) by!y to pojazdy prywatne, a wykroczenia i przest"pstwa pope!niano w czasie wolnym od s!u&by lub podczas przepustek i urlopów. 7.3.3. Przedsi'wzi'cia podejmowane w wojskach Skuteczna profilaktyka alkoholowa wymaga systematyczno$ci w podejmowaniu dzia!a' i musi mie) charakter d!ugofalowy. W jednostkach wojskowych za jej realizacje odpowiadaj% dowódcy, którzy mog% korzysta) z pomocy Departamentu Wychowania i Promocji Obronno$ci MON, ,andarmerii Wojskowej, Prokuratury Wojskowej, wojskowej s!u&by zdrowia, jak równie& pracowników terenowych placówek pa'stwowych, samorz%dowych i organizacji pozarz%dowych zajmuj%cych si" pomoc% osobom maj%cym

152

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

problemy z alkoholem. W dowództwach rodzajów Si! Zbrojnych oraz jednostkach wojskowych, mi"dzy innymi: – opracowano programy przeciwdzia!ania alkoholizmowi. Na szczeblach jednostek wojskowych przedsi"wzi"cia z zakresu profilaktyki alkoholowej umieszczono w planach zasadniczych przedsi"wzi") jednostek wojskowych na kolejne lata; – prowadzono okresowe analizy stanu zagro&enia patologiami spo!ecznymi oraz analizy skuteczno$ci podejmowanych dzia!a'; – organizowano spotkania z przedstawicielami ,andarmerii Wojskowej i Prokuratury Wojskowej; – psychoprofilaktycy monitorowali proces adaptacji &o!nierzy nowo wcielonych do s!u&by wojskowej. Wspólnie z kapelanami udzielali pomocy &o!nierzom w rozwi%zywaniu ich problemów; – nawi%zywano kontakt z rodzinami &o!nierzy, którzy mieli problem z alkoholem; – wprowadzono nadzór nad funkcjonowaniem pododdzia!ów w godzinach nocnych; – uruchomiono punkty informacyjno – konsultacyjne ds. przeciwdzia!ania m.in. alkoholizmowi; – w jednostkach wojskowych znajduj%cych si" w strefie przygranicznej nawi%zano wspó!prac" z Placówkami Stra&y Granicznej; – dowódcy jednostek wojskowych wyst"powali do korporacji taksówkowych z apelem, o nie dostarczanie alkoholu &o!nierzom na telefoniczne zamówienia; – organizowano w klubach i $wietlicach &o!nierskich ekspozycje przedstawiaj%ce dramatyczne skutki nadu&ywania alkoholu i u&ywania narkotyków; – organizowano spektakle teatralne, konkursy, zawody sportowe, których mottem by!a trze#wo$). – &o!nierzy powracaj%cych z misji poza granicami pa'stwa kierowano na turnusy leczniczo – profilaktyczne, w ramach których realizowany jest program „Trening antystresowy”. W ramach treningu poruszana jest problematyka nadu&ywania alkoholu oraz uzale&nie', w tym uzale&nienia od alkoholu, jako niekonstruktywnych sposobów radzenia sobie ze stresem. W 2005 roku w turnusach leczniczo – profilaktycznych uczestniczy!o 589 &o!nierzy. 7.3.4. Podsumowanie Realizacja w Si!ach Zbrojnych Narodowego Programu Profilaktyki i Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych na lata 2000–2005 pozwoli!a: – zintensyfikowa) dzia!ania w zakresie profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych oraz dokona) oceny rozmiarów zjawiska, zagro&e' i mo&liwo$ci przeciwdzia!ania; – zmieni) postrzeganie problematyki patologii w &yciu spo!ecznym wojska oraz miejsca profilaktyki w dzia!alno$ci s!u&bowej; – skonsolidowa) dzia!alno$) podmiotów, które realizuj% profilaktyk" alkoholow% w wojsku oraz nawi%za) wspó!prac" z profesjonalnymi, wyspecjalizowanymi instytucjami cywilnymi; – podnie$) poziom wiedzy kadry i &o!nierzy zasadniczej s!u&by wojskowej nt. uwarunkowa' prawnych nadu&ywania alkoholu oraz zagro&e' zwi%zanych z uzale&nieniem; – przygotowa) grup" &o!nierzy zawodowych i psychoprofilaktyków – kompetentnych realizatorów programów profilaktycznych w jednostkach wojskowych; – opracowa) procedury dzia!alno$ci s!u&bowej dowódców jednostek wojskowych oraz ,andarmerii Wojskowej, zmierzaj%ce do uszczelnienia jednostek wojskowych przed przenikaniem na ich teren alkoholu; – zainicjowa) dokonanie zmian w przepisach prawnych, zmierzaj%cych do nadania uprawnie' prze!o&onym dyscyplinarnym oraz wojskowym organom porz%dkowym do prowadzenia bada' na zawarto$) alkoholu w organizmie.

153

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

Wojsko nie jest ani #ród!em, ani siedliskiem alkoholików. Jednak skrócenie czasu pe!nienia s!u&by, a tym samym zwi"kszenie liczby wciele' i liczby wcielanych &o!nierzy, jak równie& rosn%ca liczba &o!nierzy wykonuj%cych zadania poza granicami kraju zwi"kszaj% zagro&enie przeniesienia na grunt wojska problemów alkoholowych oraz zachowa' patologicznych. W ocenie dowódców, stosowane w jednostkach wojskowych formy i metody profilaktyczne s% skuteczne i przynosz% po&%dane rezultaty. Jednak zdarza si", &e profilaktyka jest dzia!aniem „po fakcie”, skutkiem przest"pstwa, czy wykroczenia. Po wej$ciu w &ycie Narodowego Programu Profilaktyki i Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych na lata 2006–2010, opracowany zostanie resortowy programu realizacji zada' z zakresu profilaktyki alkoholowej. Dotychczasowe do$wiadczenia wskazuj%, &e efektywno$) podejmowanych dzia!a' zale&y przede wszystkim od wspó!pracy i spójnych, skoordynowanych programów profilaktycznych na wszystkich szczeblach dowodzenia oraz prawid!owego obiegu informacji mi"dzy instytucjami dzia!aj%cymi na rzecz zapobiegania alkoholizmowi.

7.4. Minister Pracy i Polityki Spo#ecznej
7.4.1. Liczba rodzin, którym udzielono pomocy ze wzgl'du na trudn$ sytuacj' %yciow$ spowodowana uzale%nieniem od alkoholu i innymi problemami spowodowanymi alkoholem Wed!ug danych przekazanych przez wydzia!y polityki spo!ecznej urz"dów wojewódzkich, w 2005r. z pomocy ze wzgl"du na trudn% sytuacj" &yciow% spowodowan% uzale&nieniem od alkoholu lub innymi problemami spowodowanymi alkoholem skorzysta!o 166.065 rodzin. Tabela 7.4.1. Liczba rodzin (oraz osób w tych rodzinach), które w 2005 roku skorzysta!y z pomocy ze wzgl"du na trudn% sytuacj" &yciow% spowodowan% uzale&nieniem od alkoholu lub innymi problemami spowodowanymi alkoholem w podziale na województwa. Województwo liczba rodzin liczba osób w rodzinie pomorskie 7 873 20 560 zachodniopomorskie 7 737 19 506 !ódzkie 7 612 18 568 opolskie 4 696 9 232 mazowieckie 59 883 94 834 kujawsko–pomorski 8 906 22 451 wielkopolskie 9 042 25 557 dolno$l%skie 2 767 9 056 $l%skie 12 322 30 914 $wi"tokrzyskie 5 130 16 787 podkarpackie 5 493 18 694 warmi'sko–mazurskie 8 588 24 347 podlaskie 3 946 12 076 ma!opolskie 7 678 24 885 lubuskie 5 231 14 854 lubelskie 9 161 30 314 razem 166 065 392 635
)ród#o: Minister Pracy i Polityki Spo#ecznej

154

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

7.4.2. Wysoko"( "rodków przeznaczonych na t$ pomoc. Wysoko$) $rodków finansowych przeznaczonych na wyp!at" ró&nych form $wiadcze' dla rodzin, w których wyst%pi! problem alkoholowy wynosi!a 167.160.360,60 z#. Tabelka 7.4.2. Wysoko$) $rodków finansowych przeznaczonych w 2005 roku na wyp!at" ró&nych form $wiadcze' dla rodzin, w których wyst%pi! problem alkoholowy w podziale na województwa Województwo "rodki na pomoc pomorskie 11 262 791 zachodniopomorskie 15 478 685 !ódzkie 28 044 982,66 opolskie 4 965 950,3 mazowieckie 18 956 833 kujawsko–pomorski 4 128 035 wielkopolskie 11 536 851,86 dolno$l%skie 2 312 567 $l%skie 16 954 762,12 $wi"tokrzyskie 5 290 215 podkarpackie 7 004 059,24 warmi'sko–mazurskie 11 701 624 podlaskie 4 154 485 ma!opolskie 9 174 235,38 lubuskie 7 895 878 lubelskie 8 298 406 razem 167 160 360,6
)ród#o: Minister Pracy i Polityki Spo#ecznej

7.4.3. Zasady wspó#pracy pomi'dzy o"rodkami pomocy spo#ecznej a gminnymi komisjami rozwi$zywania problemów alkoholowych: Wi"kszo$) o$rodków pomocy spo!ecznej deklaruje wspó!prac" z gminnymi komisjami rozwi%zywania problemów alkoholowych poprzez uczestnictwo dyrektora, kierownika lub pracownika socjalnego o$rodka w pracach komisji, w charakterze wnioskodawców o zastosowanie leczenia odwykowego i $wiadków w tego rodzaju post"powaniach, dokonywanie szczegó!owej diagnozy sytuacji osób, wobec których toczy si" post"powanie o zastosowanie leczenia odwykowego, wymian" informacji i opinii oraz wspólne monitorowanie rodzin dotkni"tych problemem alkoholowym i opracowywanie planu sprzyjaj%cego utrzymaniu abstynencji. W szczególno$ci wspó!praca ta dotyczy: – rozeznania $rodowiska przez pracownika socjalnego, celem ustalenia wyst"powania zjawisk pojawiaj%cej si" lub istniej%cej patologii w rodzinach; – udzielania pomocy w formie pracy socjalnej min. poprzez oddzia!ywania profilaktyczne nakierowane na m!odego cz!owieka (dziecko), pomoc w rozwi%zywaniu problemów osobom uzale&nionym i wspó!uzale&nionym; – wspierania w formie udzielania $wiadcze' z pomocy spo!ecznej dla rodzin, ze szczególnym naciskiem na opiek" i obj"cie pomoc% dzieci i m!odzie&y (do&ywianie, $wietlice $rodowiskowe, kolonie, pomoc finansowa w formie zasi!ków celowych, okresowych oraz rzeczowa w postaci talonów, paczek &ywno$ciowych, odzie&y i obuwia, do&ywiania dzieci w szko!ach dla rodzin w trudnej sytuacji &yciowej spowodowanej uzale&nieniem od alkoholu, – finansowanie kosztów dojazdu do poradni odwykowej, 155

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

– – – – – – – – – – – – – – – – –

wspó!pracy z osobami, które profesjonalnie zajmuj% si" pomaganiem osobom maj%cym problemy alkoholowe, jak równie& z pedagogami szkolnymi, lekarzami, kuratorami, policjantami, instytucjami i organizacjami pozarz%dowymi wspólnej realizacji gminnych programów profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych, pomocy w podj"ciu dobrowolnego leczenia odwykowego, poprzez informowanie osób uzale&nionych o mo&liwo$ci korzystania z us!ug placówek lecznictwa odwykowego, kierowania wniosków do GKRPA zmierzaj%cych do orzeczenia przez S%d obowi%zku leczenia odwykowego wobec osób uzale&nionych od alkoholu, które nie chc% podj%) leczenia dobrowolnie, monitorowania procesu leczenia i utrzymania abstynencji sprawców przemocy, tworzenia punktów konsultacyjnych w celu udzielania pomocy prawnej i psychologicznej rodzinom, w których wyst"puj% problemy alkoholowe, rozpowszechniania wiedzy na temat problemów alkoholowych z wykorzystaniem specjalistycznych materia!ów, literatury problemu, czasopism, kaset plakatów, broszur, ulotek, itp. udzielania schronienia ofiarom przemocy wspó!dzia!ania w kierunku motywowania osób uzale&nionych do podj"cia leczenia odwykowego, a cz!onków rodzin do uczestnictwa w grupach wsparcia. udzielania poradnictwa specjalistycznego informowania uzale&nionych i ich rodzin o instytucjach i organizacjach $wiadcz%cych pomoc w zakresie rozwi%zywania problemów alkoholowych, tworzenia $wietlic $rodowiskowych, punktów konsultacyjnych, punktów informacji dla ofiar przemocy, zespo!ów motywacyjno–interwencyjnych wspó!pracy z policj%, placówkami s!u&by zdrowia, szko!ami, s%dami w celu pozyskania rzetelnych informacji o rodzinie oraz w celu wspólnego wypracowania odpowiedniego sposobu post"powania w $rodowisku organizowania spotka' pozaszkolnych dla dzieci i m!odzie&y z rodzin dotkni"tych problemami alkoholowymi, dofinansowywania lub finansowanie letniego i zimowego wypoczynku dzieci i m!odzie&y, do&ywiania w szko!ach w $wietlicach, uczestnictwa w wycieczkach, zabawach, festynach, zakupu podr"czników i przyborów szkolnych oraz inn% niezb"dn% pomoc materialn%. funkcjonowania telefonicznego pogotowia dla ofiar przemocy „Niebieska Linia”, tworzeniu mapy zagro&e' choroba alkoholow% w $rodowiskach lokalnych,

7.4.4. Przebieg i efekty procedury interwencji wobec przemocy w rodzinie pn. „Niebieskie Karty”. Procedura Niebieskiej Karty przebiega najcz"$ciej w nast"puj%cych etapach: – przyj"cie zg!oszenia od funkcjonariuszy policji; – przeprowadzenie przez pracownika socjalnego wywiadu w $rodowisku rodzinnym, sporz%dzenie Niebieskiej Karty – rozeznanie problemów rodziny, ustaleniu potrzeb ze wskazaniem zakresu oczekiwa' ofiar przemocy, – opracowanie planu pomocy materialnej i specjalistycznej, – podj"cie realizacji zaplanowanych dzia!a', – poinformowanie policji o podj"tych dzia!aniach Pracownicy socjalni w ramach wykonywanych obowi%zków, kieruj% osoby z tych rodzin do punktów konsultacyjnych funkcjonuj%cych przy Komisjach, jak równie& do specjalistycznych poradni, grup wsparcia, programów dla osób uzale&nionych i ich rodzin. Osoby nadu&ywaj%ce alkohol zg!aszane s% do Komisji, celem wydania opinii psychiatryczno–

156

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

psychologicznych o stopniu uzale&nienia. Wskazuj% tak&e osoby, które powinny zosta) skierowanie na leczenie odwykowe. Uczestnicz% w sporz%dzaniu list dzieci, które bior% udzia! w koloniach, zimowiskach oraz imprezach okoliczno$ciowych finansowanych ze $rodków Komisji. W!%czaj% si" w organizacj" lub organizuj% te imprezy. Do najcz"$ciej wymienianych przez o$rodki efektów stosowania procedury interwencji wobec przemocy w rodzinie pn. Niebieska Karta, nale&%: ! w skali indywidualnej: – znaczny wzrost liczby osób, które o swojej trudnej sytuacji w rodzinie decyduj% si" powiedzie) pracownikowi socjalnemu, – wszcz"cie post"powania karnego wobec sprawców przemocy w rodzinie, które ko'cz% si" wyrokiem, – postanowienia o przymusowych leczeniu odwykowym, – wyroki eksmisyjne sprawcy przemocy (niestety cz"sto niewykonalne z powodu braku wskazania mieszkania zast"pczego), – dozór kuratora, – powstrzymanie przemocy w wielu rodzinach dzi"ki powstaniu programów terapeutycznych dla sprawców przemocy, szybkiej interwencji policji, pracowników socjalnych, ! w skali spo!eczno$ci lokalnej: – podejmowanie kompleksowego dzia!ania (o$rodki pomocy spo!ecznej, policja i gminne komisje) w kwestii przeciwdzia!ania przemocy w rodzinach z problemem alkoholowym, – wzrost $wiadomo$ci u osób zagro&onych przemoc% w rodzinie, rozszerzenie wiedzy dotycz%cej instytucji pomocowych, – zmiany jako$ciowe w postrzeganiu problemu przemocy przez spo!eczno$ci lokalne, przez co nast"puje zmniejszenie marginalizacji rodzin dotkni"tych problemem alkoholowym i przemocy w rodzinie. Przemoc przestaje by) problemem zamkni"tym w kr"gu rodziny, wstydliwym, – Pojawiaj% si" reakcje s%siedzkie, szczególnie gdy przemoc% dotkni"te s% poza matk% tak&e dzieci. ! dla osób pomagaj%cych: – druki Niebieskiej Karty s% pomocne zarówno pomocne przy diagnozowaniu przemocy, jak i przy monitoringu prowadzonych spraw, u!atwiaj% dokonywanie oceny stopnia zagro&enia, u!atwiaj% planowanie dzia!a' zatrzymuj%cych przemoc albo prowadz%cych do poprawy sytuacji ofiar. I tak w 2005 r. odby!o si" 18.609 interwencji z udzia!em „Niebieskiej Karty”.

157

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

Tabelka 7.4.3. Liczba interwencji z udzia!em „Niebieskich Kart” w podziale na województwa Województwo liczba interwencji pomorskie 1 978 zachodniopomorskie 962 !ódzkie 638 opolskie 684 mazowieckie 1 252 kujawsko–pomorski 3 639 wielkopolskie 1 738 dolno$l%skie 561 $l%skie 2 050 $wi"tokrzyskie 937 podkarpackie 744 warmi'sko–mazurskie 847 podlaskie 462 ma!opolskie 1 128 lubuskie 287 lubelskie 702 razem 18 609
)ród#o: Minister Pracy i Polityki Spo#ecznej

Nadal jednak cze$) o$rodków nie stosuje Niebieskiej Karty, gdy& klienci nie przyznaj% si" do wyst"powania przemocy w ich rodzinach lub nie wyra&aj% zgody na podj"cie jakichkolwiek dzia!a', gdy& panuje prze$wiadczenie, &e to wewn"trzna sprawa rodziny. Ponadto realizacja za!o&e' Karty jest niemo&liwa z powodu niemo&no$ci szybkiego zapewnienia schronienia ofiarom, tak&e realnej obawy ofiary przed sprawc%, wobec którego nie zawsze mo&na podj%) szybko i konsekwentne odpowiednie kroki. Zale&no$) finansowa od sprawcy, brak wyspecjalizowanych miejsc dla ofiar przemocy oraz d!ugotrwa!a procedura s%dowa i obowi%zuj%ce prawo wykonawcze zniech"caj% ofiary przemocy. Kobiety, które s% najcz"$ciej ofiarami przemocy i dzieci zmuszane s% nijako do opuszczenia swego domu, natomiast sprawca pozostaje w dotychczasowym $rodowisku. D!ugotrwa!e post"powanie karne, brak realnej mo&liwo$ci przeprowadzenia eksmisji, brak nakazu podj"cia leczenia specjalistycznego powoduje u sprawców poczucie bezkarno$ci natomiast u ofiary wyst"puje poczucie beznadziejno$ci. Osoby cz"sto nawet po wyra&eniu zgody na uruchomienie „Niebieskiej Karty” wycofuj% si" po krótkim okresie, posiadaj% jednak $wiadomo$) o jej istnieniu oraz w ka&dej chwili mog% z niej skorzysta). W takich sytuacjach osoby dotkni"te przemoc% s% motywowane przez zawodowe s!u&by do podj"cia zdecydowanych dzia!a' zmierzaj%cych do poprawy sytuacji w rodzinie przy wspó!udziale i pomocy wskazanych osób i instytucji. 7.4.5. Placówki opieku&czo–wychowawcze wsparcia dziennego Na terenie kraju, zgodnie z przekazan% informacj%, funkcjonuje 4.183 placówek opieku'czo – wychowawczych wsparcia dziennego takich jak: $wietlice $rodowiskowe, $wietlice socjoterapeutyczne. W 2005 r. w zaj"ciach prowadzonych przez te placówki uczestniczy!o 145.277 dzieci. +rodki finansowe przeznaczone na funkcjonowanie placówek opieku'czo – wychowawczych wsparcia dziennego w ubieg!ym roku kszta!towa!y si" na poziomie 101365.282,2 z!..

158

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

Tabelka 7.4.4. Liczba placówek, liczby dzieci oraz $rodków finansowych w podziale na województwa liczba placówek "rodki finansowe liczba dzieci w Województwo op.–wych. wsparcia na funkcjonowanie placówkach placówek dziennego pomorskie 453 13 476 8 662 631 zachodniopomorskie 124 4 281 2 430 257 !ódzkie 159 5 272 3 007 262,8 opolskie 113 3 643 2 348 665 mazowieckie 520 20 263 21 140 603 kujawsko–pomorski 297 11 396 2 141 788 wielkopolskie 581 14 419 7 401 233 dolno$l%skie 110 4 366 22 94715 $l%skie 363 15 366 20 034 299,04 $wi"tokrzyskie 173 6 693 5 214 919 podkarpackie 212 7 084 3 851 636,23 warmi'sko–mazurskie 280 9 217 6 172 854 podlaskie 153 5 119 3 199 626 ma!opolskie 133 5 347 7 416 854,08 lubuskie 322 8 456 3 108 973 lubelskie 190 10 879 2 938 966 razem 4 183 145 277 101 365 282,2
)ród#o: Minister Pracy i Polityki Spo#ecznej

7.4.6. Podsumowanie i ocena dzia#a& „Narodowego Programu Profilaktyki i Rozwi$zywania Problemów Alkoholowych” „Narodowy Program Profilaktyki i Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych” mia! s!u&y) realizacji nast"puj%cych dzia!a': – wspomaganie dzia!a' prowadzonych przez samorz%dy gminne w realizacji gminnych programów profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych, – badanie i monitorowanie problemów zwi%zanych z za&ywaniem $rodków psychoaktywnych oraz wzmacnianie systemu informacji w tym zakresie, – wspieranie dzia!a' profilaktycznych na rzecz zapobiegania u&ywaniu $rodków psychoaktywnych, – rozwój edukacji publicznej. Szkolenie przedstawicieli ró&nych zawodów w zakresie problematyki uzale&nie' oraz przemocy domowej, – rozwój oraz modernizacja bazy materialnej, organizacyjnej i merytorycznej us!ug terapeutycznych dla osób uzale&nionych i wspó!uzale&nionych, – wzmacnianie systemu wsparcia dla osób uzale&nionych i wspó!uzale&nionych oraz cz!onków ich rodzin, – wspieranie dzia!a' w obszarze reintegracji spo!ecznej i zawodowej osób uzale&nionych. Nale&y stwierdzi), &e gminy aktywnie i skutecznie rozwi%zuj% problemy alkoholowe spo!eczno$ci lokalnej w oparciu o Gminne Programy Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych. Do najwa&niejszych dzia!a' w tym zakresie nale&y: – zwi"kszanie skuteczno$ci i dost"pno$ci programów interwencji spo!eczno–prawnej (funkcjonowanie Punktów Konsultacyjnych, Telefonów Zaufania), – $cis!a wspó!praca. OPS, Policji, Komisji Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych w rozwi%zywania problemów zwi%zanych z uzale&nieniem, – funkcjonowanie $wietlic socjoterapeutycznych, 159

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

– – – – –

– – – – – – –

– – – – – – –

profilaktyka dzieci i m!odzie&y (szkolne programy profilaktyki), szkolenia grup zawodowych dzia!aj%cych na rzecz osób z problemem uzale&nie', wspieranie dzia!alno$ci instytucji i organizacji pozarz%dowych, dzia!aj%cych na rzecz osób i rodzin z problemem uzale&nie', nabywanie umiej"tno$ci komunikowania si" i konstruktywnego rozwi%zywania konfliktów, przeciwdzia!anie uzale&nieniom i innym zachowaniom destrukcyjnym, prowadzenie szeroko zakrojonej dzia!alno$ci profilaktycznej, informacyjnej i edukacyjnej skierowanej g!ównie do dzieci i m!odzie&y, poprzez organizacj" ró&nego rodzaju zaj") sportowych, spektakli, programów po$wi"conych problematyce uzale&nie' i negatywnym skutkom, maj%cych wp!yw na rozwój psychofizyczny, organizacja i finansowanie zaj") terapeutycznych dla uzale&nionych od alkoholu, upowszechnianie edukacyjnych programów profilaktyki $rodowiskowej i rodzinnej, organizacja zaj") korekcyjno–edukacyjnych dla sprawców przemocy oraz treningów psychologicznych dla osób doznaj%cych przemocy, wspieranie dzia!alno$ci profilaktycznej placówek dziennego i finansowanie pozalekcyjnych zaj") opieku'czo–wychowawczych, prowadzenie warsztatów i seminariów dla pedagogów szkolnych i nauczycieli przygotowuj%cych do pracy z dzie)mi i m!odzie&% trudn%, uzale&nion% od alkoholu, narkotyków, doznaj%c% przemocy, a tak&e b"d%c% sprawcami przemocy, inicjowanie spotka' rodziców i dzieci z pracownikami Poradni Psychologiczno– Pedagogicznych maj%cych na celu pomoc w rozwi%zywaniu problemów rodzin dotkni"tych problemem alkoholowym i przemoc%, uruchomienie punktu informacyjno–konsultacyjnego dla osób wspó!uzale&nionych oraz doznaj%cych przemocy w ramach prowadzonej dzia!alno$ci: terapeutycznej, doradczej i motywuj%cej, prowadzonych przez specjalistów z zakresu pomocy prawnej i psychologicznej, prowadzenie punktów konsultacyjnych dla osób z problemem alkoholowym i ich rodzin oraz dla ofiar przemocy w rodzinie, kontrole sklepów i podejmowanie interwencji w zwi%zku z naruszenie art. 13 i 15 ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci, upowszechnianie ró&nego rodzaju literatury dla rodziców z zakresu problematyki uzale&nie' i mo&liwo$ci otrzymania pomocy, organizowanie zaj") edukacyjnych maj%cych na celu kszta!towanie w!a$ciwych postaw i zachowa' w$ród dzieci i m!odzie&y z rodzin dysfunkcyjnych, prowadzenie klubów abstynenta oraz organizacja grup wsparcia, opracowywanie harmonogramu dzia!a' zespo!ów interdyscyplinarnych, prowadzenie telefonów zaufania

Wprowadzenie do ustawy o pomocy spo!ecznej problematyki przemocy w rodzinie oraz obowi%zku wype!niania przez pracownika socjalnego formularza „Pomoc spo!eczna – Niebieska Karta” daje gwarancj" skuteczno$ci interwencji s!u&b w sprawach przemocy w rodzinie oraz budowania lokalnego systemu wsparcia rodzin, w których dochodzi do przemocy. +wiadczy o tym wzrost liczby podj"tych interwencji w ramach procedury oraz wype!nionych formularzy Niebieskich Kart. Z kilkuletnich do$wiadcze' wynika, &e wdra&anie procedury „Niebieskiej Karty” jest niezwykle istotne z punktu podejmowanych dzia!a' zapobiegaj%cych eskalacji przemocy, likwidowania lub !agodzenie jej skutków. Zwi"ksza równie& poczucie bezpiecze'stwa, daje mo&liwo$) podj"cia takiej decyzji, która w najbardziej optymalny sposób przyczyni si" do rozwi%zania zaistnia!ej sytuacji.

160

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

Pos!ugiwanie si" procedur% w obecno$ci sprawcy przyczynia si" do zmniejszenia poczucia jego bezkarno$ci, co mo&e wp!yn%) na zaniechanie b%d# ograniczenie agresywnych dzia!a'. Z nades!anych materia!ów wynika, &e zdecydowanie wi"ksze mo&liwo$ci organizacyjne w zakresie przeciwdzia!ania przemocy w rodzinie i stosowania procedury „Niebieskiej Karty” maj% du&e o$rodki miejskie i miejsko–gminne, ze wzgl"du na dost"p do specjalistów i instytucji zajmuj%cych si" powy&sz% problematyk%. W ma!ych gminach dzia!ania prowadzone s% g!ównie przez o$rodki pomocy spo!ecznej i gminne komisje rozwi%zywania problemów alkoholowych. Pomimo podejmowanych dzia!a' nie obserwuje si" zmniejszenia problemu nadu&ywania alkoholu, szczególnie w$ród m!odzie&y i jednocze$nie obni&a si" wiek inicjacji alkoholowej. Oceniaj%c dzia!ania podejmowane w ramach „Narodowego Programu Profilaktyki i Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych” pracownicy socjalni zwracaj% uwag" na szereg utrudnie' w zakresie pomocy rodzinom, w których wyst"puje przemoc. W szczególno$ci s% to: brak izolacji ofiar od sprawcy, brak szybkiej procedury ze strony wymiaru sprawiedliwo$ci, niemo&no$) kierowania osób uzale&nionych na przymusow% terapi" lecznicz% i fakt znacznego zbiurokratyzowania procedury zwi%zanej z leczeniem osób uzale&nionych. Profilaktyka antyalkoholowa pa'stwa jest oceniana przez spo!eczno$ci lokalne jako ma!o skuteczna i nieefektywna. Nale&y wzmocni) pomoc we wczesnej fazie picia, wi"kszy nacisk na u$wiadomienie lekarzy pierwszego kontaktu co do konieczno$ci pomocy i wczesnego rozpoznawania problemu alkoholowego.

7.5. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
W zwi%zku z wej$ciem w &ycie ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. Przepisy wprowadzaj%ce ustaw" o swobodzie dzia!alno$ci gospodarczej (Dz. U. Nr 173, poz. 1808) zezwolenia zosta!y zast%pione wpisami do rejestrów dzia!alno$ci regulowanej. W przedmiotowym zakresie dokonywane s% wpisy do nast"puj%cych rejestrów dzia!alno$ci regulowanych: ! podmiotów wykonuj%cych dzia!alno$) w zakresie wyrobu i przetwarzania alkoholu etylowego, ! dzia!alno$ci w zakresie wyrobu lub rozlewu napojów spirytusowych, ! przedsi"biorców wykonuj%cych dzia!alno$) w zakresie wyrobu lub rozlewu wyrobów winiarskich. Z prowadzonych rejestrów wynika, &e na koniec 2005 roku uprawnienia do wykonywania poszczególnych dzia!alno$ci regulowanych posiada!a nast"puj%ca liczba przedsi"biorców: ! wyrób alkoholu etylowego – 586, oczyszczanie alkoholu etylowego – 34, ska&anie alkoholu etylowego – 144, odwadnianie alkoholu etylowego – 33, ! wyrób lub rozlew napojów spirytusowych – 68, ! wyrób lub rozlew wyrobów winiarskich – 156. Wymienione liczby nie oznaczaj%, &e tyle podmiotów aktualnie wykonuje dzia!alno$) w zakresie wyrobu, oczyszczania, ska&ania lub odwadniania alkoholu etylowego, wyrobu lub rozlewu napojów spirytusowych oraz wyrobu lub rozlewu wyrobów winiarskich, poniewa& niektóre podmioty okresowo zawieszaj% dzia!alno$) w zale&no$ci od tego jak kszta!tuje si" op!acalno$) tej produkcji. Informuj" równie&, &e MRiRW bezpo$rednio nie prowadzi!o kontroli przedsi"biorców produkuj%cych wyroby akcyzowe. Kontrol" przeprowadza!a Inspekcja Jako$ci Handlowej Artyku!ów Rolno–Spo&ywczych. Kontrol" ww. przedsi"biorców w trybie ci%g!ym prowadz% S!u&by Celne w postaci szczególnego nadzoru podatkowego. W przypadku wykrycia

161

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

nieprawid!owo$ci u przedsi"biorców organ rejestrowy wszczyna post"powanie w sprawie zakazu wykonywania dzia!alno$ci obj"tej wpisem zgodnie z art. 71 ust. 1 pkt 3 ustawy o swobodzie dzia!alno$ci gospodarczej. W zwi%zku z prowadzonymi post"powaniami z 2005 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi w jednym przypadku wyda! decyzj" o zakazie wykonywania dzia!alno$ci w zakresie ska&ania alkoholu etylowego, w dwóch przypadkach wezwa! przedsi"biorców do usuni"cia stwierdzonych uchybie'. Zgodnie z art. 70 ustawy o swobodzie dzia!alno$ci gospodarczej spe!nianie przez przedsi"biorców warunków wymaganych do wykonywania dzia!alno$ci regulowanej podlega kontroli, w szczególno$ci przez organ prowadz%cy rejestr danej dzia!alno$ci. W zwi%zku z powy&szym MRiRW planuje w roku bie&%cym bezpo$redni% kontrole przedsi"biorców. W ramach ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi jak i Narodowego Programu Profilaktyki i Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych na lata 2000–2005 na Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi nie zosta#y na#o%one %adne zadania sektorowe.

7.6. Minister Sportu
W 2005 roku minister w!a$ciwy do spraw kultury fizycznej i sportu by! dysponentem Funduszu Zaj") Sportowo–Rekreacyjnych dla Uczniów. 7.6.1. Sprawy legislacyjne. Ustawa z dnia 25 listopada 2004 roku o zmianie ustawy o finansach publicznych oraz zmianie niektórych ustaw (Dz. U. nr 273, poz. 2703) wprowadzi!a w miejsce uprzednich $rodków specjalnych – pa'stwowy fundusz celowy pod nazw% Fundusz Zaj") Sportowo– Rekreacyjnych dla Uczniów. Ustawa wesz!a w &ycie z dniem 1 stycznia 2005 roku. Na podstawie wprowadzonych zmian we wspomnianej wy&ej ustawie, a tak&e ustawie o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi wydane zosta!y rozporz%dzenia Ministra Edukacji Narodowej i Sportu: – z dnia 11 lutego2005 r. w sprawie szczegó!owych zasad gospodarki finansowej Funduszu Zaj") Sportowo–Rekreacyjnych dla Uczniów (Dz. U. Nr 28, poz. 239) – z dnia 11 lutego 2005r. w sprawie dofinansowania zada' ze $rodków Funduszu Zaj") Sportowo–Rekreacyjnych dla Uczniów (Dz. U. Nr 28, poz. 236) W zwi%zku ze zmianami art. 13³ ust. 5 ustawy a dnia 26 pa#dziernika 1982 r. o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi (Dz. U. z 2002 r. Nr 147, poz 1231 z pó#n. zm.) wprowadzonymi artyku!em 59 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o sporcie kwalifikowanym (Dz. U. Nr 155, poz.1298), zosta!o wydane rozporz%dzenie Ministra Sportu z dnia 31 pa#dziernika 2005 r. w sprawie dofinansowania zaj") ze $rodków Funduszu Zaj") Sportowo–Rekreacyjnych dla Uczniów (Dz. U. Nr 226, poz. 1942). 7.6.2. Wysoko"( "rodków finansowych pozyskanych z tytu#u op#at wnoszonych przez podmioty reklamuj$ce napoje alkoholowe. Przychodami Funduszu, podobnie jak $rodków specjalnych do ko'ca roku 2004, s% wp!ywy z op!at od podmiotów $wiadcz%cych us!ug" b"d%c% reklam% napojów alkoholowych. Op!ata ta stanowi 10% podstawy opodatkowania podatkiem od towarów i us!ug wynikaj%cej z tej us!ugi. Wnoszona jest bezpo$rednio przez podmioty na wyodr"bniony rachunek utworzony w tym celu przez ministra w!a$ciwego do spraw kultury fizycznej i sportu. Podmioty zobowi%zane s% z!o&y) deklaracj" do urz"dów skarbowych do dnia 20, miesi%ca bezpo$rednio nast"puj%cego po miesi%cu, w którym powsta! obowi%zek wystawienia faktury, zgodnie z przepisami o podatku od towarów i us!ug, wynikaj%cej z tej us!ugi.

162

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

Zgodnie z wykonaniem planu finansowego Funduszu Zaj") Sportowo–Rekreacyjnych dla Uczniów na dzie' 31 grudnia 2005 r. przychody z tytu!u op!aty z us!ug w zakresie reklamy napojów alkoholowych wynios!y 13.763.289,54 z!. 7.6.3. Wysoko"( "rodków finansowych wydatkowanych w roku 2005. W roku 2005 na dofinansowanie zaj") sportowo – rekreacyjnych dla uczniów wydatkowano kwot" 24.645.228,78 z! w tym: – dla jednostek nie zaliczanych do sektora finansów publicznych –12.995.296,54 z! – dla jednostek sektora finansów publicznych – 11.649.932,24 z!. Liczba i rodzaje podmiotów, które uzyska!y ww. $rodki. O dofinansowanie zaj") sportowo – rekreacyjnych w roku 2005 mog!y ubiega) si": – stowarzyszenia kultury fizycznej, – organizacje pozarz%dowe, które w ramach swojej statutowej dzia!alno$ci realizuj% zadania z zakresu upowszechniania kultury fizycznej i sportu w$ród dzieci i m!odzie&y, – jednostki samorz%du terytorialnego. W roku 2005 wp!yn"!o 3 512 wniosków. W$ród wnioskodawców, którzy starali si" o dofinansowanie zaj"), najwi"ksz% grup" stanowi!y uczniowskie kluby sportowe (33% wszystkich wniosków). Nast"pnie jednostki samorz%du terytorialnego (19%), kluby sportowe (17%), stowarzyszenia kultury fizycznej (12%), organizacje pozarz%dowe, które w ramach swojej statutowej dzia!alno$ci realizuj% zadania z zakresu upowszechniania kultury fizycznej (4%) oraz inne podmioty (15%), które nie kwalifikowa!y si" do rozpatrywania wniosków z uwagi na art. 1 ust. 1 rozporz%dzenia z dnia 5 pa#dziernika 2004 roku. Dofinansowanie uzyska!o 606 podmiotów, w tym: – jednostki nie zaliczane do sektora finansów publicznych , którym przyznano $rodki w wysoko$ci 12.995.296,54 z! : o 347 stowarzysze' kultury fizycznej o 26 innych organizacji pozarz%dowych prowadz%cych w ramach statutowej dzia!alno$ci zadania z zakresu upowszechniania kultury fizycznej w$ród dzieci i m!odzie&y – jednostki sektora finansów publicznych, którym przyznano $rodki w wysoko$ci 11.649.932,24 z!. S% to 233 jednostki samorz%du terytorialnego. 7.6.4. Podsumowanie i ocena. Oceniaj%c bardzo pozytywnie wprowadzenie i funkcjonowanie Funduszu Zaj") Sportowo – Rekreacyjnych dla Uczniów, nale&y z moc% podkre$li) szereg korzystnych zjawisk i efektów zaobserwowanych ju& w tak krótkim okresie realizacji zadania. – Fundusz spowodowa! zwi"kszenie zainteresowania organizacj% czasu wolnego i aktywno$ci% sportow% dzieci i m!odzie&y. – +rodki Funduszu wp!yn"!y na zwi"kszenie inicjatyw w $rodowiskach lokalnych w zakresie sportu dzieci i m!odzie&y. – Du&a ilo$) wniosków $wiadczy o du&ych potrzebach w zakresie organizacji powszechnych zaj") sportowych dla uczniów. Wskazuje tak&e na du&e mo&liwo$ci organizacyjne, które wymagaj% wsparcia finansowego. – Uwidoczni!a si" wzmo&ona aktywno$) uczniowskich klubów sportowych oraz du&e zainteresowanie organizacj% zaj") dyrektorów szkó!, co potwierdza potrzeb" stworzenia szerokiej oferty pozalekcyjnych zaj") sportowo –rekreacyjnych dla uczniów. G!ównym zadaniem Funduszu jest wyrównywanie szans dost"pu do kultury fizycznej, szczególnie dzieci i m!odzie&y zamieszka!ych na terenach najubo&szych. Przy podziale

163

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

$rodków uwzgl"dniano stop" bezrobocia oraz udzia! w projekcie dzieci ze $rodowisk szczególnie zagro&onych patologiami, w tym z terenów po by!ych pegeerach. Dofinansowaniem zosta!y obj"te zaj"cia, zapewniaj%ce powszechny oraz systematyczny udzia! dzieci i m!odzie&y szkolnej w aktywno$ci sportowej. Odnotowano du&% ró&norodno$) dyscyplin sportowo – rekreacyjnych prowadzonych w ramach zaj"). W szczególno$ci popularne by!o p!ywanie oraz gry zespo!owe. Na ró&norodno$) dyscyplin sportowych oraz atrakcyjno$) form realizacji zaj") wp!yw mia!y uwarunkowania $rodowiskowe , lokalne tradycje sportowe oraz rozmaito$) organizatorów. Nale&y oceni), ze Fundusz dobrze spe!nia swoje zadanie, powoduj%c zwi"kszenie zaanga&owania i aktywno$ci $rodowisk lokalnych organizacj% ró&norodnych form aktywno$ci sportowej dzieci i m!odzie&y szkó! podstawowych, gimnazjów oraz szkó! ponadgimnazjalnych. Spe!nia tym samym bardzo wa&ne funkcje zdrowotne. Odgrywa znacz%c% rol" w przeciwdzia!aniu narastaj%cych w$ród m!odzie&y zagro&e' patologicznych – alkoholizmowi, narkomanii, przest"pczo$ci m!odocianych.

7.7. Minister Spraw Wewn'trznych i Administracji
7.7.1. Zakres dzia#a& Policji Zapobieganie negatywnym zjawiskom zwi%zanym ze spo&yciem alkoholu znalaz!o odzwierciedlenie w Programie Zapobiegania Niedostosowaniu Spo!ecznemu i Przest"pczo$ci w$ród Dzieci i M!odzie&y koordynowanego przez MSWiA. W programie tym przewidziano procedury post"powania nauczycieli i metody wspó!pracy szkó! z Policj% w sytuacjach zagro&enia dzieci i m!odzie&y alkoholizmem. W ramach d!ugofalowej pracy profilaktyczno–wychowawczej szko!a i Policja utrzymuj% sta!% bie&%co wspó!prac" w zakresie profilaktyki. Koordynatorami wspó!pracy s%: pedagog/psycholog szkolny oraz specjalista ds. nieletnich i patologii w!a$ciwej jednostki Policji. Do wspó!pracy z Policj% zobowi%zany jest tak&e dzielnicowy w rejonie którego znajduje si" szko!a. Pracownicy szko!y wyznaczeni do wspó!pracy z Policj%, specjali$ci do spraw nieletnich i patologii oraz dzielnicowi ustalaj% wspólnie wzajemne zasady kontaktów, by móc na bie&%co wymienia) informacje i rozwi%zywa) problemy zwi%zane z bezpiecze'stwem uczniów. Jako zjawisko kryminogenne oraz patologiczne alkoholizm le&y w kr"gu zainteresowania wielu s!u&b i instytucji, w tym tak&e Policji. Dzia!ania podejmowane w tym obszarze wynikaj% z ustawy o Policji, ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi oraz Narodowego Programu Profilaktyki i Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych na lata 2000–2005. Ograniczenie skali zjawiska alkoholizmu, jako jaskrawego przejawu patologii spo!ecznej oraz czynnika kryminogennego, w zasadniczy sposób wp!ywaj%cego na poziom !adu i porz%dku publicznego oraz poczucie bezpiecze'stwa spo!ecznego, stanowi istotny element w codziennej s!u&bie policjantów. W katalog zada' s!u&bowych wpisane s% przedsi"wzi"cia ukierunkowane na zapobieganie alkoholizmowi, ze szczególnym uwzgl"dnieniem dzieci i m!odzie&y. S% one sta!ym elementem s!u&by i przybieraj% ró&ne formy, w zale&no$ci od lokalnych uwarunkowa' i skali omawianego zjawiska na danym terenie. Do podstawowych zada' s!u&bowych wykonywanych przez policjantów wszystkich garnizonów, maj%cych na celu przeciwdzia!anie i ograniczanie problemów alkoholowych, nale&%: - $ciganie nietrze#wych sprawców przest"pstw i wykrocze', - ujawnianie przest"pstw zwi%zanych z nielegaln% produkcj% i handlem alkoholem,

164

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

- izolacja z miejsc publicznych osób w stanie nietrze#wo$ci, daj%cych powód do zgorszenia lub znajduj%cych si" w okoliczno$ciach zagra&aj%cych ich zdrowiu i &yciu lub &yciu i zdrowiu osób postronnych, - ujawnianie osób spo&ywaj%cych alkohol w miejscach publicznych, tj. na ulicach, placach, w parkach itp., - ujawnianie nietrze#wych u&ytkowników dróg, - ujawnianie nieletnich b"d%cych pod wp!ywem alkoholu oraz zagro&onych alkoholizmem, - edukacja prawna rodziców, pedagogów, sprzedawców i w!a$cicieli lokali gastronomicznych, zwi%zana z problematyk% alkoholow%, - kontrole sklepów, lokali gastronomicznych i rozrywkowych, w przypadku podejrzenia, b%d# wiarygodnych informacji o !amaniu przez ich w!a$cicieli przepisów Ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi. Wi"kszo$) z tych zada' zawarta jest w Narodowym Programie Profilaktyki i Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych na lata 2000–2005. W czasie jego obowi%zywania wzros!a aktywno$) Policji w dzia!aniach zapobiegaj%cych patologii, jak% jest alkoholizm. Cz"sto do wspó!pracy na tej p!aszczy#nie anga&owane by!y odpowiednie podmioty zewn"trzne, takie jak: Stra& Miejska, Stra& Graniczna, urz"dy kontroli skarbowej, S!u&ba Celna, Stra& Ochrony Kolei, Pa'stwowa Inspekcja Handlowa itd., co przek!ada!o si" na zwi"kszenie skuteczno$ci podejmowanych dzia!a'. Osi%gni"te wyniki i dostrze&one problemy zwi%zane z realizacj% Programu oraz propozycje obszarów do uwzgl"dnienia w przysz!o$ci nale&y rozpatrywa) w kilku obszarach, mianowicie: prewencyjnym, ruchu drogowego oraz obszarze pionu kryminalnego Policji (PG). Jako istotne osi%gni"cie w stosunku do osób najm!odszych nale&y wskaza) wprowadzenie do policyjnej praktyki (specjalistów ds. nieletnich) obligatoryjnego obowi%zku ukierunkowania czynno$ci policyjnych na dzia!ania pozwalaj%ce ustali) osoby, które sprzeda!y lub poda!y ma!oletniemu napój alkoholowy. W przypadku ich ustalenia Policja ma obowi%zek wyst"powania do odpowiednich organów gminy z wnioskiem o cofni"cie zezwolenia na sprzeda&, b%d# przy zaistnieniu dodatkowych przes!anek wszczyna) post"powanie przygotowawcze z art. 208 kk (rozpijanie ma!oletniego). W obszarze dost"pno$ci do napojów alkoholowych dla ma!oletnich jest jeszcze wiele do zrobienia i powinien by) to istotny element aktywno$ci uwzgl"dniony w nast"pnej edycji Programu. Kolejnym osi%gni"ciem by!o udoskonalenie metod interwencji Policji wobec przemocy w rodzinie, poprzez zmodyfikowanie obowi%zuj%cej od 1988 r. procedury „Niebieskie Karty”. Na skutek uwag i wniosków wynikaj%cych z praktyki policyjnej oraz podmiotów wspó!pracuj%cych zosta!o wydane Zarz%dzenie nr 21 Komendanta G!ównego Policji z dnia 31 grudnia 2002 r. w sprawie sposobu przeprowadzania interwencji domowej wobec przemocy w rodzinie pod nazw% „Niebieskie Karty” (Dz. Urz. KGP 2002 r. Nr 14, poz. 111). Bez w%tpienia jest to kolejny obszar aktywno$ci policyjnej, który wymaga ewolucji i doskonalenia, tak pod k%tem proceduralnym, jak i legislacyjnym. Mimo podejmowanych przez Policj" ruchu drogowego licznych dzia!a' prewencyjnych, restrykcyjnych oraz edukacyjnych, nie przynosz% one ci%gle zadowalaj%cych rezultatów w zakresie zachowania trze#wo$ci podczas prowadzenia pojazdów. Dynamiczny wzrost liczby uczestników ruchu drogowego w konsekwencji pot"guje stopie' zagro&enia &ycia i zdrowia osób korzystaj%cych z dróg. Skala wypadków w Polsce, zw!aszcza ze skutkiem $miertelnym oraz kolizji, nale&y do najwi"kszych w porównaniu do zachodnich krajów europejskich. Dotychczas stosowane $rodki represyjne wobec sprawców nie s% wystarczaj%ce do zniech"cenia kolejnych osób siadaj%cych za kierownic" w stanie nietrze#wo$ci lub pod wp!ywem $rodka odurzaj%cego.

165

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

W 2005 r. kieruj%cy b"d%cy pod wp!ywem alkoholu spowodowali 4.005 wypadków, w których zgin"!o 490 osób, a rannych zosta!o 5.609. W odniesieniu do ogólnej liczby wypadków spowodowanych przez kieruj%cych, nietrze#wi stanowili 10%. Omawiana statystyka wskazuje na wysoki poziom zagro&enia bezpiecze'stwa w ruchu drogowym ze strony nietrze#wych kieruj%cych. Wobec powy&szego Komenda G!ówna Policji zainicjowa!a i szczegó!owo zaplanowa!a na 2006 r. dzia!ania kontrolne wobec kieruj%cych znajduj%cych si" pod wp!ywem alkoholu. S% one cz"$ci% za!o&e' do planu priorytetowych dzia!a' Policji, wynikaj%cych z rekomendacji Komisji Europejskiej (2004/345/EC). Podstawowym celem kontroli stanu trze#wo$ci kieruj%cych jest zmniejszenie liczby zdarze' drogowych powodowanych przez t" kategori" uczestników ruchu drogowego. Istotnym elementem oddzia!ywania prewencyjnego b"dzie kampania spo!eczna prowadzona przez Krajow% Rad" Bezpiecze'stwa Ruchu Drogowego oraz wspó!praca w tym zakresie z mediami lokalnymi, ukierunkowana na przypominanie kieruj%cym zasad bezpiecze'stwa na drogach oraz informuj%ca o konsekwencjach kierowania pojazdem po spo&yciu alkoholu. Planowane jest utworzenie w tym samym czasie na terenie ca!ego kraju punktów losowej kontroli stanu trze#wo$ci kieruj%cych, co ma na celu uwiarygodnienie informacji przekazywanych przez media i wzrostu prawdopodobie'stwa ujawnienia nietrze#wych kieruj%cych. Losowa kontrola trze#wo$ci ma na celu wytworzenie w$ród kieruj%cych du&ego, subiektywnego poczucia ryzyka kontroli i odstraszanie od !amania przepisów. Koordynacja przedsi"wzi"cia nale&y do zakresu dzia!ania Wydzia!u Ruchu Drogowego Biura Prewencji i Ruchu Drogowego Komendy G!ównej Policji. W celu osi%gni"cia efektu prewencyjnego planowanych dzia!a', równolegle prowadzona b"dzie kampania spo!eczna, informuj%ca u&ytkowników pojazdów o nasileniu kontroli policyjnych wobec kieruj%cych znajduj%cych si" pod wp!ywem alkoholu. Miernikami skuteczno$ci dzia!a' Policji w tym obszarze b"dzie: a) zmniejszenie liczby ujawnionych przypadków kierowania pod wp!ywem alkoholu przy sta!ej lub rosn%cej liczbie kontroli, b) zmniejszenie liczby wypadków spowodowanych przez kieruj%cych pod wp!ywem alkoholu oraz liczby zabitych i rannych w tych wypadkach. Nale&y przyj%), &e w obszarach prowadzonych dzia!a' kontrolnych liczba ujawnianych przypadków kierowania pojazdem pod wp!ywem alkoholu obni&y si" o oko!o 25% w skali roku. Do zada' z obszaru ruchu drogowego zawartych w Programie, które nie zosta!y zrealizowane, nale&y kwestia monitorowania szkód i kosztów zwi%zanych z nietrze#wo$ci% u&ytkowników dróg. Wynika to z faktu, &e policyjne druki statystyczne nie zawieraj% opcji, która dawa!aby mo&liwo$) uwzgl"dniania tych zagadnie'. Podobnie, nie posiadamy informacji dotycz%cych liczby wypadków i wykrocze' drogowych pope!nianych pod wp!ywem alkoholu przez osoby poni&ej 21 roku &ycia, jak i ilo$ci odebranych praw jazdy kierowcom w tym przedziale wiekowym. By!o to na bie&%co sygnalizowane Pa'stwowej Agencji Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych we wcze$niejszych sprawozdaniach rocznych. W obszarze dzia!a' pionu kryminalnego (przest"pczo$) gospodarcza) w zakresie nielegalnego obrotu alkoholem w 2005 roku nie zaobserwowano nowych mechanizmów przest"pczego dzia!ania. Nadal g!ównymi mechanizmami dzia!a' przest"pczych w tej sferze by!y: - nielegalne rozlewnictwo i obrót alkoholem na terenie ca!ego kraju, - wprowadzanie do sprzeda&y, jako spo&ywczego, alkoholu obj"tego obowi%zkiem ska&enia,

166

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

- przemyt nie konfekcjonowanego spirytusu w beczkach, transportem samochodowym - na podstawie sfa!szowanej dokumentacji celno–przewozowej, wystawionej na inny towar. Utrzymywanie si" wysokich stawek podatku akcyzowego na wyroby alkoholowe powodowa!o dalszy nap!yw na polski rynek nielegalnego alkoholu z zagranicy. Zagro&enie przemytem i nielegalnym wprowadzaniem do obrotu tych wyrobów dotyczy!o obszaru ca!ego kraju. Procederem tym zajmowa!y si" przede wszystkim zorganizowane grupy przest"pcze. Dzia!alno$) ta zapewnia!a im znaczne korzy$ci materialne. Mo&liwo$ci przemytnicze uzale&nione by!y od posiadanego przez dan% grup" przest"pcz% zaplecza technicznego, lokalowego i finansowego oraz powi%za' z innymi grupami przest"pczymi zarówno z g!"bi kraju jak i z zagranicy. Oprócz bezpo$redniego przemytu alkoholu, grupy przest"pcze zajmowa!y si" tak&e skupowaniem i gromadzeniem wyrobów alkoholowych pochodz%cych z tzw. przemytu mrówkowego, ich rozprowadzaniem w ca!ym kraju, wytwarzaniem fa!szywych znaków akcyzy, nalepek na butelki i nakr"tki oraz przerabianiem przemyconego spirytusu na ró&nego rodzaju wódki. Produkcja tych wódek odbywa!a si" najcz"$ciej w nielegalnych rozlewniach, po!o&onych na obrze&ach du&ych aglomeracji miejskich, zapewniaj%cych rynek zbytu. W 2005 roku poza przemyconym alkoholem do obrotu wewn"trznego by!y wprowadzane tak&e znaczne ilo$ci alkoholu etylowego uzyskiwanego ze ska&onego spirytusu. Procederem tym zajmowa!y si" zorganizowane grupy przest"pcze, które posiada!y zaplecze finansowe pozwalaj%ce na uruchomienie odpowiedniego cyklu produkcyjnego. Wysoka op!acalno$) tego rodzaju produkcji (szacuje si", &e koszt zakupionego w takim trybie spirytusu etylowego wynosi! ok. 4 z! za litr) powodowa!a wzrost zainteresowania tym procederem kolejnych zorganizowanych grup przest"pczych. Policja b"dzie w przysz!o$ci kontynuowa) dzia!ania zapobiegaj%ce opisanym wy&ej procederom. Bior%c pod uwag" specyfik" problemów alkoholowych oraz skal" zwi%zanych z tym zjawisk, tak w odniesieniu do doros!ych jak i ma!oletnich, nale&y stwierdzi), &e przysz!y program powinien zasadniczo uwzgl"dnia) elementy zawarte w dotychczas obowi%zuj%cym. Taka struktura zapewni w wielu przypadkach kontynuacj" rozpocz"tych ju& dzia!a' lub wdro&onej praktyki policyjnej i tym samym przyczyni si" do wzrostu skuteczno$ci przedsi"wzi") podejmowanych w tym obszarze. 7.7.2. Zakres dzia#a& s#u%by zdrowia MSWiA Zadania Narodowego Programu Profilaktyki i Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych realizowane by!y przez 28 Zak!adów Opieki Zdrowotnej MSWiA, w tym Poradnie Zdrowia Psychicznego, oddzia!y leczenia uzale&nie', poradnie medycyny pracy, piel"gniarki do spraw promocji zdrowia oraz psychologów (m.in. zatrudnionych w punktach profilaktyczno–konsultacyjnych). Zadania te dotyczy!y w szczególno$ci obszaru profilaktyki, edukacji i terapii wsparcia, których adresatami byli pacjenci Zak!adów Opieki Zdrowotnej MSWiA. Jednocze$nie, cz"$) dzia!a' o charakterze edukacyjno–profilaktycznym, realizowana by!a na terenie szkó!, placówek o$wiatowo–wychowawczych, jednostek policji, stra&y po&arnej i zak!adów karnych. Rodzaj $wiadczonej pomocy oraz podejmowanych dzia!a' by! bardzo ró&norodny, od prostych, krótkich form edukacyjnych (prezentacja filmowa, sesja plakatowa) poprzez pogadank", wyk!ad, szkolenie (adresowane do ró&nych grup wiekowych i zawodowych), do profesjonalnej pomocy terapeutycznej udzielanej w oddzia!ach leczenia uzale&nie'. Wyznaczone w Narodowym Programie Profilaktyki i Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych zadania dla Ministerstwa Spraw Wewn"trznych i Administracji w roku 2005 realizowane by!y w nast"puj%cych obszarach:

167

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

7.7.2.1. Podnoszenie kompetencji pracowników resortu w zakresie rozwi$zywania problemów alkoholowych. Dzia!ania w tym obszarze realizowane by!y w dwóch formach: 1. Prowadzenie szkole' specjalistycznych dla psychologów i lekarzy pracuj!cych w s&u$bie zdrowia resortu spraw wewn#trznych i administracji, w zakresie stosowania metod wczesnej diagnozy i krótkiej interwencji, wobec osób z problemem alkoholowym. Poniewa& pierwsz% osob% mog%c% udzieli) pomocy oraz informacji na temat picia szkodliwego lub ryzykownego jest lekarz pierwszego kontaktu, b%d# te& piel"gniarka przeprowadzaj%ca wywiad z pacjentem zg!aszaj%cym si" do przychodni (poradni), dlatego te&, jednym z wa&nych zada' realizowanych w ramach Programu by!o prowadzenie szkole' w zakresie stosowania testu AUDIT dla lekarzy, piel"gniarek i psychologów zatrudnionych w podstawowej opiece zdrowotnej ZOZ MSWiA. 2. Prowadzenie szkole' dla personelu medycznego zatrudnionego w s&u$bie zdrowia resortu spraw wewn#trznych i administracji w zakresie profilaktyki i rozwi!zywania problemów alkoholowych oraz podnoszenie kwalifikacji zawodowych osób $wiadcz%cych pomoc psychologiczn% i terapeutyczn% w zakresie terapii uzale&nie'. Szkolenia te mia!y na celu m.in. poszerzenie wiedzy personelu na temat samej choroby alkoholowej, podniesienie kompetencji w zakresie realizacji programów profilaktycznych, rozwój umiej"tno$ci prowadzenia rozmowy z osob% uzale&nion%. W$ród tematów szkole' adresowanych do personelu medycznego dominowa!y: " interwencja wobec osoby uzale&nionej, " interwencja wobec osoby nadu&ywaj%cej alkoholu w miejscu pracy, " leczenie farmakologiczne ostrego zespo!u abstynencyjnego, " ró&nicowanie problemów alkoholowych: picie szkodliwe, ryzykowne, uzale&nienie. *%cznie w 66 szkoleniach zorganizowanych dla personelu medycznego uczestniczy!o 952 osoby. Szkolenia specjalistyczne zewn"trzne, z których korzystali pracownicy ZOZ MSWiA, podnosz%ce kwalifikacje zawodowe b%d# zaliczane do procesu potwierdzania kwalifikacji zawodowych, (m.in.: SPP, STU, superwizja pracy terapeutycznej, Szko!a Letnia) realizowa!o 20 osób. Jednocze$nie ZOZ MSWiA w Otwocku, w ramach posiadanego oddzia!u leczenia uzale&nienia od alkoholu, prowadzi! wzorem lat ubieg!ych sta&e dla psychologów. Sta& w zakresie leczenia uzale&nienia od alkoholu odby!o 12 psychologów, w tym 6 zatrudnionych w Policji oraz 6 zatrudnionych w Zak!adach Opieki Zdrowotnej MSWiA. 7.7.2.2. Dzia#ania s#u%by zdrowia dla funkcjonariuszy i pracowników cywilnych resortu w zakresie rozwi$zywania problemów alkoholowych. Dzia!ania w tym obszarze realizowane by!y poprzez: 1. Poszerzenie dost#pno(ci poradnictwa i terapii dla funkcjonariuszy i pracowników maj!cych problem z nadu$ywaniem alkoholu oraz cz&onków ich rodzin. a. Niektóre placówki ZOZ MSWiA udziela!y pomocy osobom maj%cym problem z nadu&ywaniem alkoholu oraz ich rodzinom w postaci terapii wspieraj%cej indywidualnej, b%d# te& terapii w grupie wsparcia. W roku 2005 z pomocy w ramach terapii wspieraj%cej indywidualnej skorzysta!o 2.146 osób (w tym: 435 funkcjonariuszy, pozosta!e osoby to pacjenci), za$ w terapii w grupie wsparcia uczestniczy!o 662 osoby – byli to pacjenci ZOZ MSWiA, w tym 109 funkcjonariuszy. b. Od wielu lat prowadzone jest tak&e poradnictwo dla osób pij%cych nadmiernie lub ryzykownie oraz cz!onków ich rodzin w formie poradnictwa indywidualnego lub w ramach dzia!aj%cych w niektórych zak!adach telefonów zaufania. Z poradnictwa

168

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

indywidualnego skorzysta!o 4.779 porad (w tym 880 funkcjonariuszy), z pomocy w ramach telefonu zaufania skorzysta!o 442 osoby. 2. Prowadzenie programów edukacyjnych dla funkcjonariuszy resortu spraw wewn#trznych i administracji w zakresie problematyki nadu$ywania i uzale$nienia od alkoholu oraz przeciwdzia&ania przemocy w rodzinie. a. Programy edukacyjne dla funkcjonariuszy i pracowników resortu spraw wewn"trznych z zakresu profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych realizowane by!y w formie szkole'. Tematyka szkole' dotyczy!a m.in.: " przyczyn i skutków nadu&ywania alkoholu, " mechanizmów uzale&nie', przyczyn rozwoju choroby i jej leczenia, " nast"pstw somatycznych i psychologicznych nadu&ywania alkoholu, " rozpoznawania wczesnych sygna!ów nadu&ywania alkoholu, " zapoznania z algorytmem post"powania w sytuacji rozpoznania problemu alkoholowego, " znaczenia wczesnej interwencji w sytuacji rozpoznania problemu alkoholowego, *%cznie w 78 szkoleniach uczestniczy!o 967 funkcjonariuszy i pracowników resortu spraw wewn"trznych i administracji (byli to funkcjonariusze: policji, stra&y po&arnej, stra&y granicznej) oraz s!u&by wi"ziennej. b. Inn% form% prowadzenia edukacji by!y konferencje szkoleniowe dla funkcjonariuszy i pracowników resortu spraw wewn"trznych i administracji daj%ce mo&liwo$) wymiany do$wiadcze' osób zajmuj%cych si" pomoc% osobom uzale&nionym. Konferencje te mia!y zasi"g ogólnopolski. W 2005 r. zorganizowano 5 konferencji, w których uczestniczy!o 247 osób (w tym 130 funkcjonariuszy, pozostali to pracownicy ZOZ oraz wojska). 3. Prowadzenie programów edukacyjno–informacyjnych w zakresie profilaktyki i rozwi!zywania problemów alkoholowych dla pacjentów (doros&ych oraz dzieci i m&odzie$y) ZOZ MSWiA. Dzia!alno$) profilaktyczna oraz edukacyjno–informacyjna dotycz%ca problemów alkoholowych realizowana przez ZOZ MSWiA adresowana by!a do ró&nych grup wiekowych pacjentów. By!y to w g!ównej mierze krótkie formy, o charakterze informacyjno–edukacyjnym: wyk!ad, pogadanka, prelekcja po!%czone z dyskusj%. a. Realizacja programów edukacyjno–informacyjnych z zakresu profilaktyki problemów alkoholowych dla dzieci i m!odzie&y. Prowadzone one by!y na terenie zak!adu – wówczas ich odbiorcami by!y dzieci i m!odzie& przebywaj%ce na leczeniu lub rehabilitacji w szpitalu, sanatorium lub te& cz"$) z nich realizowana by!a na terenie szkó! i placówek o$wiatowo–wychowawczych jako uzupe!nienie dzia!a' profilaktycznych szko!y (wpisane w szkolny program profilaktyki). W$ród tematów wyk!adów i pogadanek by!y: " Z!udzenia i fa!szywe przekonania zwi%zane z piciem alkoholu; " Szkody zdrowotne i spo!eczne spowodowane spo&ywaniem alkoholu; " Jak odmawia), kiedy koledzy proponuj% nam alkohol; W 157 programach uczestniczy!a grupa 2.891 dzieci i m!odzie&y. b. Programy edukacyjno–informacyjne dotycz%ce problemów alkoholowych dla doros!ych pacjentów ZOZ MSWiA obejmowa!y takie zagadnienia jak: " Nadu&ywanie alkoholu i wspó!uzale&nienie, " Alkoholizm a rodzina, " Alkohol – z!y sposób radzenia sobie ze stresem, " Metody kwestionariuszowe w rozpoznawaniu uzale&nienia i picia szkodliwego, " Jak pomóc przyjacielowi nie pi)?

169

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

Dlaczego warto nie pi) alkoholu? Jak rodzice mog% dziecku pomóc nie pi)? Jak pomóc wspó!ma!&onkowi nie pi)? DDA – kto to taki? Wspó!uzle&nienie – jak si" wyzwoli). *%cznie w roku 2005 zorganizowano 572 tego typu formy edukacji, w których uczestniczy!o 4.823 osoby (w tym 1.220 funkcjonariuszy, pozostali odbiorcy to pacjenci). c. Prowadzenie edukacji w formie sesji plakatowych oraz projekcji filmowych. Uzupe!nieniem dzia!alno$ci edukacyjno–informacyjnej dotycz%cej uzale&nienia od alkoholu i wspó!uzale&nieniu prowadzonej przez ZOZ MSWiA by!y krótkie formy przekazu informacji w postaci plakatu, ulotki, broszury czy pokazu filmowego. Tego typu formy s% cz"sto wspó!towarzysz%cym elementem szerszego przedsi"wzi"cia edukacyjnego organizowanego na terenie Zak!adu. W roku 2005 zorganizowano 79 sesji plakatowych oraz 360 projekcji filmowych, z których skorzysta!o 7.416 osób (w tym: 192 funkcjonariuszy, 194 pracowników ZOZ, 1.211 dzieci oraz 5.819 pacjentów). 4. Turnusy antystresowe dla funkcjonariuszy po prze$ytych traumach w ramach których, realizowany jest program psychoprofilaktyki skutków stresu pourazowego, uwzgl"dniaj%cy zagadnienia problematyki uzale&nie', w tym g!ównie od alkoholu. W roku 2005 w turnusach antystresowych uczestniczy!o 967 funkcjonariuszy resortu spraw wewn"trznych i administracji (policji, stra&y po&arnej, stra&y granicznej i Biura Ochrony Rz%du). )rodki finansowe wydatkowane na realizacj' zada& Narodowego Programu Profilaktyki i Rozwi$zywania Problemów Alkoholowych przez Zak#ady Opieki Zdrowotnej MSWiA w roku 2005 wynios#y: 1.155.304,17 z# (w kwocie tej zosta!y uwzgl"dnione $rodki wydatkowane na turnusy antystresowe). 7.7.2.3. Podsumowanie dzia#a& podejmowanych przez s#u%b' zdrowia MSWiA Osi!gni#cia: 1. Przeszkolono 64 osoby w zakresie lecznictwa odwykowego na potrzeby ZOZ MSWiA (by!y to m.in. szkolenia w ramach Studium Pomocy Psychologicznej oraz Studium Terapii Uzale&nie'). 2. Uruchomiono 2 oddzia!y leczenia uzale&nie' w ZOZ MSWiA w: " Poznaniu (pa#dziernik 2001 r.) – w chwili obecnej oddzia! dysponuje 27 !ó&kami; " Otwocku (wrzesie' 2002 r.) – w chwili obecnej oddzia! dysponuje 45 !ó&kami oraz 3 miejscami detox. 3. Opracowano i wdro&ono do realizacji program psychoprofilaktyki skutków stresu pourazowego dla funkcjonariuszy resortu spraw wewn"trznych i administracji, maj%cego na celu przeciwdzia!anie uzale&nieniom b"d%cym cz"st% form% roz!adowania stresu i napi"cia psychicznego. W latach 2003–2005 programem obj"to 2.827 funkcjonariuszy s!u&b resortu spraw wewn"trznych i administracji. 4. Rozpowszechniono problematyk" uzale&nie' w $rodowisku funkcjonariuszy resortu spraw wewn"trznych i administracji oraz pozyskano do wspó!pracy w tym obszarze psychologów zatrudnionych w poszczególnych formacjach. 5. W!%czono do realizacji Narodowego Programu Profilaktyki i Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych wszystkie Zak!ady Opieki Zdrowotnej MSWiA.

" " " " "

170

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

Deficyty: 1. Niewystarczaj%ca ilo$) specjalistów z dziedziny uzale&nie' posiadaj%cych uprawnienia – certyfikaty. 2. Ograniczone $rodki na realizacj" Programu. Kierunki dzia&ania na lata nast#pne: 1. Praca z m!odzie&% i dzie)mi w kierunku wypracowania nawyków konstruktywnego sp"dzania czasu wolnego poza szko!% i domem. Prowadzenie zaj") pozwalaj%cych pozyskiwa) wiedz" i praktyk" radzenia sobie z trudnymi sytuacjami, nie ulegania wp!ywom, odreagowywania stresów i napi") psychicznych bez konieczno$ci stosowania u&ywek (alkoholu, narkotyków). 2. Rozwój i popularyzacja kultury fizycznej w przedszkolu i szkole jako jedna z bardziej pozytywnych form sp"dzania czasu wolnego i odreagowywania napi") psychicznych; rozbudzanie zainteresowa' oraz pasji. 3. Rozwijanie programów edukacyjnych nastawionych na podnoszenie kompetencji rodzicielskich i umiej"tno$ci wychowawczych. Poziom wiedzy i $wiadomo$ci rodziców o wp!ywie i szkodliwo$ci alkoholu na zdrowie i &ycie cz!owieka jest ci%gle niewystarczaj%cy, niestety rodzice nie potrafi% cz"sto rozmawia) te& o tym ze swoimi dzie)mi, dlatego te& tak wa&ny jest rozwój programów adresowanych do tej grupy odbiorców. 4. Edukacja spo!ecze'stwa, maj%ca na celu zmian" postaw spo!ecznych wobec problemów zwi%zanych z alkoholem, w tym w szczególno$ci ze sprzeda&% alkoholu nieletnim oraz nietrze#wo$ci% kierowców. W tym obszarze nale&a!oby m.in. zmieni) lub dostosowa) przepisy ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi zmierzaj%ce do: " uproszczenia procedur dotycz%cych cofni"cia zezwolenia na sprzeda& alkoholu oraz zastosowania wymogu natychmiastowej wykonalno$ci wyroku po orzeczeniu s%du. W chwili obecnej po orzeczeniu s%du o z!amaniu przepisów ustawy w art. 43, sprzedawca nadal prowadzi sprzeda& alkoholu gdy& odwo!a! si" do SKO. Wyrok s%du powinien skutkowa) natychmiastowym zakazem (lub zawieszeniem) sprzeda&y alkoholu do czasu rozpatrzenia odwo!ania. " zaostrzenie przepisów zwi%zanych z prowadzeniem pojazdów mechanicznych pod wp!ywem alkoholu – zastosowanie kar bardziej odczuwalnych dla osób zatrzymanych za kierowanie pojazdem pod wp!ywem alkoholu, np. konieczno$) odbycia zaj") edukacyjno–profilaktycznych, oprócz oczywi$cie czasowego odebrania prawa jazdy oraz konieczno$ci odbycia ponownego kursu prawa jazdy w celu jego odzyskania.

171

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

7.8. Minister Sprawiedliwo"ci
W 2005 r. do s%dów rodzinnych wp!yn"!o: 36.809 spraw o zastosowanie obowi%zku poddania si" leczeniu odwykowemu, spraw takich zako'czono 33.818, – 7.454 spraw o zmian" orzeczenia o obowi%zku poddania si" leczeniu odwykowemu, za!atwiono 7.275spraw, – 941 spraw o ustanie obowi%zku poddania si" leczeniu odwykowemu, zako'czono 928 spraw. Liczba osób, wobec których wykonywane s% orzeczenia o obowi%zku poddania si" leczeniu odwykowemu w zak!adzie stacjonarnym w 2005 r. wynios!a 20.149, natomiast w zak!adzie niestacjonarnym – 27.272 Wobec 5.349 osób orzeczono nadzór kuratora zawodowego, natomiast wobec 13.133 osób – nadzór kuratora spo!ecznego. Nadal istniej% trudno$ci w zakresie wykonywania orzecze', spowodowane brakiem miejsc w placówkach stacjonarnych dla osób skierowanych na leczenie. W 2005 r. liczba osób oczekuj%cych na umieszczenie wynios!a 9.657. Sytuacja w zakresie wykonywania orzecze' w dalszym ci%gu budzi niepokój, pomimo zmiany ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi ustaw% z dnia 7 stycznia 2005 r. o zmianie ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi (Dz. U. Nr 23, poz. 186), na mocy której zak!ady lecznictwa odwykowego przyjmuj% na leczenie poza kolejno$ci% osoby zobowi%zane do leczenia odwykowego na podstawie art. 26 tej ustawy, do wykorzystania limitu miejsc stanowi%cych 20% ich ogó!u przeznaczonych do leczenia w zak!adzie lecznictwa odwykowego. Statystyki wskazuj% na nisk% skuteczno$) orzecze' s%dowych i nieefektywno$) ich wykonawstwa. Ponoszone koszty, nak!ad pracy s"dziów s% niewspó!mierne do osi%ganych efektów. W 2005 roku s$dy mia#y problemy w zwi$zku z bardzo krótkim vacatio legis rozporz$dzenia Ministra Zdrowia z dnia 30 lipca 2004 r. w sprawie trybu powo#ywania bieg#ych, zasad sporz$dzania opinii oraz warunków i sposobu dokonywania bada& w przedmiocie uzale%nienia od alkoholu (Dz. U. z dnia 24 sierpnia 2004 roku, Nr 183, poz. 1895) i co za tym idzie, brakiem bieg#ych uprawnionych do wydawania opinii. Post"powania s%dowe prowadzone s% w miar" sprawnie, z regu!y ko'cz% si" na pierwszym posiedzeniu. Niestety, w wielu przypadkach uczestnicy post"powania nie stawiaj% si" dobrowolnie w oznaczonym dniu we wskazanym zak!adzie lecznictwa odwykowego w celu poddania si" leczeniu, w zwi%zku z czym zarz%dza si" ich przymusowe doprowadzenie. Analiza prowadzi do wniosku, &e leczenie odwykowe daje szans" powodzenia wówczas, gdy mo&na liczy) na wspó!prac" z uczestnikami post"powania. W przeciwnym wypadku jest ono bardzo utrudnione. Powy&sze prowadzi do wniosku, i& cz"sto stosowany nadzór kuratora s%dowego nad wykonaniem orzeczenia jest dobrym instrumentem oddzia!ywania na uczestnika, motywuj%cym do podj"cia leczenia. Jak wynika z przeprowadzonych analiz danych statystycznych, w 2005 r. najwi"ksz% liczb" osób w stosunku do których wykonywane by!y orzeczenia o poddaniu si" leczeniu odwykowemu mia!y: okr"g kielecki – 3.265, okr"g lubelski – 2.728, okr"g gda'ski – 2.340 oraz okr"g pozna'ski – 2.180. Natomiast najmniejsz% liczb" osób, wobec których s% wykonywane orzeczenia posiada!y: okr"g gorzowski – 346, okr"g suwalski – 327, okr"g warszawski – 359, okr"g !om&y'ski – 380 oraz okr"g siedlecki – 488. W przypadku oczekuj%cych na umieszczenie w zak!adzie stacjonarnym zgodnie z orzeczeniem s%du opieku'czego najmniejsz% ilo$) takich osób wykazuj% okr"gi: bia!ostocki – 7, przemyski – 32, tarnobrzeski – 37, kro$nie'ski – 41, opolski – 47 oraz legnicki – 55. –

172

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

Najwi"ksza liczba osób oczekuj%cych na wykonanie orzeczenia poprzez umieszczenie w zak!adzie istnieje w okr"gach: kieleckim – 893, lubelskim – 779, krakowskim – 625, szczeci'ski – 481 oraz zielonogórski – 451. Powy&szy stan rzeczy wskazuje na konieczno$) zwi"kszenia liczby miejsc w placówkach stacjonarnych dla pacjentów kierowanych przez s%dy. Ministerstwo Sprawiedliwo$ci w ramach nadzoru nad dzia!alno$ci% administracyjn% s%dów powszechnych kontroluje przebieg post"powa' o zastosowanie obowi%zku poddania si" leczeniu odwykowemu, co ma na celu wyeliminowanie przewlek!o$ci post"powa' w sprawach omawianego rodzaju i zapewnienie sprawno$ci wykonawstwa orzecze' w ramach dost"pnych form przeciwdzia!ania uzale&nieniu alkoholowemu. W 2005 roku za przest"pstwo zn"cania si" (art. 207 kk) skazano ogó!em 17. 014 osób, z czego 15. 877 osób na kar" pozbawienia wolno$ci. Wobec 14.272 osób skazanych na t" kar" s%dy warunkowo zawiesi!y jej wykonanie. Ministerstwo Sprawiedliwo"ci nie dysponuje informacj$ dotycz$c$ liczby osób zobowi$zanych do poddania si' leczeniu odwykowemu w okresie próby. Czyny zwi%zane ze stosowaniem przemocy w rodzinie mog% wyczerpywa) znamiona przest"pstw okre$lonych w ró&nych przepisach kodeksu karnego, np. art. 216 kk (zniewaga) art. 217 kk (naruszenie nietykalno$ci cielesnej) art. 156 kk (ci"&ki uszczerbek na zdrowiu), art. 157 kk (inne uszkodzenia cia!a). Brak danych uniemo%liwia udzielenie informacji o liczbie wszystkich spraw s$dowych zwi$zanych z przemoc$ w rodzinie. Przest"pstwa przeciwko bezpiecze'stwu w komunikacji zosta!y zawarte w rozdziale XXI kodeksu karnego, za$ omawianej tematyki dotycz% art. 178 kk oraz art. 178 a kk, przy czym ten pierwszy w kumulacji z art. 177 kk, który to jest wypadkiem komunikacyjnym, pope!nionym w stanie nietrze#wo$ci lub pod wp!ywem $rodka odurzaj%cego, ewentualnie, gdy sprawca zbieg! z miejsca wypadku. Ten ostatni element, nie zosta! wyodr"bniony w statystykach, ale jak przekonuje do$wiadczenie s%dowe, ucieczka z miejsca wypadku spowodowana jest generalnie tym, ze ich sprawcy znajduj% ci" w stanie nietrze#wo$ci lub pod wp!ywem alkoholu. W roku 2005 z art. 178 kk w zw. z art. 177 § 1 kk os%dzono ogó!em 939 osób, w tym skazano 902 osoby, przy czym na kar" pozbawienia wolno$ci – 875 osób, a kar" t" warunkowo zawieszono tytu!em próby wobec 811 osób. Kar" pozbawienia wolno$ci orzeczono w rozmiarze: – 1 miesi%ca wobec 0 osób; – od 2 do 5 miesi"cy – wobec 14 osób; – od 6 miesi"cy do 1 roku – wobec 372 osób; – powy&ej roku do 2 lat – wobec 473 osób; – powy&ej 2 lat do 5 lat – wobec 16 osób; – powy&ej 5 lat do 8 lat – wobec 0 osób; – powy&ej 8 lat – wobec 0 osób; – wobec jednej osoby zosta!a orzeczona kara ograniczenia wolno$ci. Z art. 178 w zw. z art. 177 § 2 kk os%dzono 466 osób, przy czym skazano 451 osób, w tym na kar" pozbawienia wolno$ci – 446, za$ jej wykonanie warunkowo zawieszono tytu!em próby – wobec 154 osób. Kar" pozbawienia wolno$ci orzeczono w rozmiarze: – 1 miesi%ca wobec 0 osób; – od 2 do 5 miesi"cy – wobec 1 osoby; – od 6 miesi"cy do 1 roku – wobec 31 osób; – powy&ej roku do 2 lat – wobec 221 osób;

173

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

– – – –

powy&ej 2 lat do 5 lat – wobec 165 osób; powy&ej 5 lat do 8 lat – wobec 26 osób; powy&ej 8 lat – wobec 2 osób; wobec 3 osób orzeczono kar" ograniczenia wolno$ci. Z art. 178 a § 1 kk os%dzono 80.035 osób, przy czym skazano 77.866 osób, w tym na kar" pozbawienia wolno$ci 39.620. Wykonanie tej kary warunkowo zawieszono wobec 38.779 osób. Kar" pozbawienia wolno$ci orzeczono w rozmiarze: 1 miesi%ca wobec 66 osób; – od 2 do 5 miesi"cy – wobec 9792 osób; – od 6 miesi"cy do 1 roku – wobec 27.640 osób; – powy&ej roku do 2 lat – wobec 2106 osób; – powy&ej 2 lat do 5 lat – wobec 14 osób; – powy&ej 5 lat do 8 lat – wobec 2 osób; – powy&ej 8 lat – wobec 0 osób; – wobec 10.117 osób orzeczono kar" ograniczenia wolno$ci, przy czym jej wykonanie warunkowo zawieszono tytu!em próby wobec 248 osób. Z art. 178 § 2 kk os%dzono 84.146 osób, w tym skazano 81.982, przy czym na kare pozbawienia wolno$ci 26.882, której wykonanie warunkowo zawieszono tytu!em próby – wobec 25.884 osób. Kar" pozbawienia wolno$ci orzeczono w rozmiarze: – 1 miesi%ca wobec 256 osób; – od 2 do 5 miesi"cy – wobec 13.215 osób; – od 6 miesi"cy do 1 roku – wobec 13.182 osób; – powy&ej roku do 2 lat – wobec 224 osób; – powy&ej 2 lat do 5 lat – wobec 5 osób; – powy&ej 5 lat do 8 lat – wobec 0 osób; – powy&ej 8 lat – wobec 0 osób; – wobec 27.333 osób orzeczono kar" ograniczenia wolno$ci, przy czym jej wykonanie warunkowo zawieszono tytu!em próby wobec 708 osób. Jednocze$nie informuj", i& Ministerstwo Sprawiedliwo$ci nie posiada danych, na temat kategorii wiekowych osób skazanych za spowodowanie wypadku komunikacyjnego w zwi%zku z alkoholem. Skazania za wykroczenia zwi%zane z nadu&yciem alkoholu w 2005 r. przedstawia!y si" nast"puj%co: – art. 86 § 2 kw (spowodowanie zagro&enia bezpiecze'stwa w ruchu drogowym w stanie po u&yciu alkoholu lub podobnie dzia!aj%cego $rodka) – 8. 355 osób; – art. 87 § 1 i 2 kw (prowadzenie w stanie po u&yciu alkoholu lub podobnie dzia!aj%cego $rodka pojazdu mechanicznego w ruchu l%dowym, wodnym lub powietrznym albo innego pojazdu po drodze publicznej lub w strefie zamieszkania) – 19. 620 osób. Odno$nie informacji dotycz%cych dzia!a' jednostek prokuratury uprzejmie informuj", i& w Narodowym Programie Profilaktyki i Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych na lata 2000 – 2005 nie przewidziano zada' dla Prokuratora Krajowego, wobec czego w podleg!ych jednostkach prokuratury nie gromadzi si" danych dotycz%cych przest"pstw pope!nionych w stanie nietrze#wo$ci lub pod wp!ywem alkoholu. Na podstawie danych statystycznych zgromadzonych w Ministerstwie Sprawiedliwo$ci ustalono, &e w 2005 r. odnotowanych zosta!o: ! 22.652 przest"pstw o fizyczne i psychiczne zn"canie si" nad osob% najbli&sz% lub pozostaj%c% w sta!ym lub przemijaj%cym stosunku zale&no$ci od sprawcy albo nad ma!oletnim lub osob% nieporadn% (art. 207 kk), z czego prokuratorzy skierowali do s%du:

174

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

– 21. 843 aktów oskar&enia, – 87 wniosków o warunkowe umorzenie; ! 85.544 przest"pstw o prowadzenie pojazdów w stanie nietrze#wo$ci (art. 178 § 1 a k.k.), z czego prokuratorzy skierowali do s%du: – 84.559 aktów oskar&enia, – 373 wnioski o warunkowe umorzenie; ! 34 przest"pstwa o sprowadzenie katastrofy w ruchu l%dowym, wodnym lub kolejowy, pope!nionych w stanie nietrze#wo$ci lub pod wp!ywem $rodka odurzaj%cego (art. 173 k.k.) z czego prokuratorzy skierowali do s%du: – 27 aktów oskar&enia, – 1 wniosek o warunkowe umorzenie; ! 83 przest"pstw o sprowadzenie bezpo$redniego niebezpiecze'stwa katastrofy w ruchu l%dowym, kolejowym lub powietrznym w stanie nietrze#wo$ci lub pod wp!ywem $rodka odurzaj%cego (art. 174 kk). Przekazane informacje mog$, lecz nie musz$ by( miarodajne w opracowaniu sprawozdania dla Sejmu RP z realizacji cytowanej ustawy, bowiem wykazana ilo"( przest'pstw z art. 207 k.k. mog#a, lecz nie musia#a by( pope#niona pod wp#ywem alkoholu, czy w stanie nietrze!wo"ci. w tym zako&czone wnioskiem Przest'pstwa Kwalifikacja prawna o akt o warunkowe stwierdzone oskar%enia umorzenie L%dowe 31 26 1 Art. 173 Kolejowe 1 – – Wodne 2 1 – L%dowe 73 62 4 Art. 174 kk Kolejowe 8 4 – Powietrzne 2 1 – 93.124 92.044 366 Art. 178 a § 2 kk 22.450 21.644 87 Art. 207 § 1 kk 202 199 – Art. 207 §§ 2 i 3 kk W roku 2005, podobnie jak w latach poprzednich, w zakresie ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi oraz zada' okre$lonych w Narodowym Programie Profilaktyki i Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych na lata 2000 – 2005 w zak!adach dla nieletnich profilaktyka przeciwalkoholowa i pomoc nieletnim uzale&nionym realizowana by!a w ramach pracy resocjalizacyjnej, dydaktycznej i opieku'czej. Zadania podejmowane w tym aspekcie przez zak!ady dla nieletnich: 1. W zak!adach dla nieletnich profilaktyka przeciwalkoholowa i pomoc nieletnim uzale&nionym, realizowana by!a w ramach pracy resocjalizacyjnej, dydaktycznej i opieku'czej. 2. Profilaktyka uzale&nie' prowadzona by!a systematycznie w powi%zaniu z dzia!alno$ci% edukacyjno–informacyjn% zawart% w pogadankach, prelekcjach, spotkaniach, m.in. z cz!onkami klubów AA, pokazach filmowych, konkursach, zaj"ciach plastycznych i warsztatowych przy wykorzystywaniu stron internetowych z problematyk% alkoholow%, maj%c% na celu promocj" postaw spo!ecznych wa&nych dla profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych, zach"canie do prowadzenia zdrowego stylu &ycia, dostarczanie wiedzy na temat uzale&nie' i dost"pnych form pomocy oraz konsekwencji nadu&ywania alkoholu, z równoczesnym podejmowaniem prób w!%czenia rodziców wychowanków do opisanych dzia!a'.

175

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

3. Konstruowano dla poszczególnych wychowanków indywidualne programy resocjalizacyjne, wdra&ano programy profilaktyczne dotycz%ce problemów alkoholowych: „Nasze spotkania”, „Nie bior"”, „Dzi"kuj" nie”, „Spójrz inaczej”, „Noe”. 4. Uczono ró&nych umiej"tno$ci spo!ecznych i psychologicznych przydatnych w profilaktyce alkoholowej ( m.in. nawi%zywania kontaktów z otoczeniem, radzenia sobie ze stresem i trudnymi sytuacjami &yciowymi). Podstaw% do realizacji tych przedsi"wzi") by! w tym przypadku szkolny program profilaktyki, zatwierdzony przez Rady Pedagogiczne szkó! funkcjonuj%cych w zak!adach. 5. Organizowano zaj"cia sportowe i rekreacyjno–ruchowe promuj%ce w$ród wychowanków zak!adów sport i kultur" fizyczn% oraz ucz%ce metod zagospodarowywania czasu wolnego. 6. Organizowano konsultacje lekarskie, pomoc psychologiczn% i zaj"cia socjoterapeutyczne, ucz%ce w!a$ciwego oceniania rzeczywisto$ci, kontrolowania w!asnych zachowa', asertywno$ci i nie poddawania si" presji otoczenia. 7. Poprzez udzia! w szkoleniach tematycznych i kursach, sukcesywnie podwy&szano wiedz" i umiej"tno$ci pracowników zak!adów dla nieletnich, co skutkowa!o nie tylko zwi"kszeniem kompetencji pedagogów do prowadzenia zaj") z zakresu profilaktyki alkoholowej lecz pozwoli!o równie& kontynuowa) na znacznie wy&szym poziomie wspó!prac" z poradniami odwykowymi oraz instytucjami i organizacjami, zajmuj%cymi si" dzia!alno$ci% przeciwalkoholow%. 8. Zajmowano si" nadal rehabilitacj% wychowanków uzale&nionych od $rodków psychoaktywnych, w prowadzonym przez resort sprawiedliwo$ci specjalistycznym Zak!adzie Poprawczym Resocjalizacyjno–Terapeutycznym w Bia!ymstoku dla ch!opców zagro&onych uzale&nieniem m.in. od alkoholu i narkotyków. Wychowankowie przebywaj%cy w placówkach resortu sprawiedliwo$ci pochodzili najcz"$ciej z rodzin dysfunkcyjnych, cz"sto patologicznych. Jednym z g!ównych czynników takiego stanu rzeczy by!o nadu&ywanie alkoholu przez cz!onków rodziny i wi%&%ce si" z tym m.in. przemoc w rodzinie, przest"pczo$), rozbicie rodziny. Dokonuj%c bada' ogó!u populacji wychowanków przebywaj%cych w 2005 r. w Zak!adach Poprawczych i Schroniskach dla Nieletnich, w przewa&aj%cej liczbie przypadków nie stwierdzono uzale&nienia od alkoholu, pomimo faktu, &e wszyscy wychowankowie w przesz!o$ci spo&ywali napoje alkoholowe. Fakt ten dobrze rokuje skuteczniejszym rezultatom oddzia!ywa' profilaktycznych, szczególnie w przypadkach równoczesnego podnoszenia kompetencji pracowników placówek, ko'cz%cych studia podyplomowe m.in. w zakresie „Przeciwdzia!ania Patologiom Spo!ecznym”. Równie& wspó!praca ze Wspólnotami Anonimowych Alkoholików w celu pozyskiwania informacji na temat programów profilaktycznych oraz innych materia!ów informacyjnych wykorzystywanych podczas zaj") socjoterapeutycznych w internatach placówek, pozwoli!a lepiej realizowa) w 2005 r. nast"puj%ce programy profilaktyczne i korekcyjne: – programy profilaktyczne „12 Kroków”, „Ma!olat” – –programy autorskie „Alkohol, a twoje &ycie”, „Korekta”, – –programy socjoterapeutyczne zwi%zane z szeroko poj"t% przemoc%. Ponadto w wielu placówkach nawi%zano wspó!prac" m.in. z Krakowskim Impresariatem Artystycznym, Teatrem Ekspresji „ARKA” z Wroc!awia, Teatrem „Zwierciad!o”, Teatrem im. Solskiego w Tarnowie oraz aktorami scen krakowskich i bia!ostockich, co zaowocowa!o du&% ilo$ci% przedstawie' o charakterze profilaktycznym, zwi%zanych tematycznie z uzale&nieniami. Warto podkre$li), &e wszystkie spektakle teatralne odbywa!y si" przy udziale zawodowych aktorów, co w oczywisty sposób podnosi!o ich rang",

176

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

nie tylko poznawcz% i estetyczn%, ale równie& zwi"ksza!o efektywno$) oddzia!ywa' profilaktycznych. We wszystkich placówkach w 2005 r., w ramach realizacji planów pracy wychowawczej z grup%, przeprowadzono szereg zaj") z zakresu wychowania w trze#wo$ci, organizowano konkursy plastyczne zwi%zane z szeroko poj"t% profilaktyk% uzale&nie', a realizowanymi programami obj"ci byli wszyscy wychowankowie. W niektórych zak!adach wypracowano procedury post"powania po powrocie wychowanków do placówki z urlopów i przepustek – „wyrywkowe” badania moczu na obecno$) narkotyków specjalnie do tego celu zakupionymi testerami oraz badania poziomu alkoholu w wydychanym powietrzu za pomoc% alkomatu, co pozwala!o m.in. zweryfikowa) s!uszno$) postawionej wcze$niej diagnozy zwi%zanej z uzale&nieniem od alkoholu i skierowa) niektórych wychowanków do leczenia na oddzia!ach szpitalnych (szczególnie w przypadkach stwierdzonego zespo!u abstynencyjnego). Koszty finansowe konkretnych przedsi'wzi'( (szczególnie zwi$zanych z edukacj$ teatraln$) oscylowa#y w wysoko"ci kwot od z#. 300,– do z#. 1.000,– 7.8.1. Dzia#ania Centralnego Zarz$du S#u%by Wi'ziennej W 2005 r. baza terapeutyczna, jak% dysponowa!o wi"ziennictwo wzros!a z 18 do 20 oddzia!ów terapeutycznych dla skazanych uzale&nionych od alkoholu. Utworzono 2 kolejne nowe oddzia!y terapeutyczne, dysponuj%ce !%cznie 62 miejscami zakwaterowania. Baza terapeutyczna, wed!ug stanu na koniec roku 2005, obejmowa!a nast"puj%ce oddzia!y dla skazanych uzale&nionych od alkoholu: Lp. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. Nazwa jednostki ZK Nr 1 Grudzi%dz (kobiety) ZK Gda'sk Przeróbka A+ Kraków Podgórze ZK Nowy Wi$nicz ZK Barczewo ZK I!awa ZK Wronki A+ Warszawa A+ W–wa S!u&ewiec A+ Radom ZK Nr 1 Wroc!aw ZK Zamo$) OZ Zamo$) ZK Jas!o ZK Jastrz"bie Zdrój ZK Bia!a Podlaska ZK Potulice ZK Wojkowice ZK *"czyca ZK Goleniów Razem:
)ród#o: Minister Sprawiedliwo"ci

Pojemno"( 27 42 49 30 32 30 52 49 28 43 28 27 28 24 28 24 25 25 26 34 651

W 2005r. we wszystkich, wy&ej wymienionych oddzia!ach obj"to terapi% !%cznie 3.009 pacjentów.

177

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

W dalszym ci%gu jedn% z cech charakterystycznych wi"ziennego systemu terapii osób uzale&nionych jest bardzo niska, w stosunku do ogó!u obj"tych terapi%, proporcja skazanych, którzy nie ko'cz% programów terapeutycznych. Ponad 90% skazanych rozpoczynaj%cych terapi" ko'czy programy terapeutyczne. W 2005 roku z ró&nych przyczyn nie uko'czy!o terapii 168 skazanych. Na mocy decyzji organów s%dowych w ubieg!ym roku poddano terapii 325 skazanych, tj. o 73 osoby wi"cej ni& w 2004 roku. Oddzia!ywania terapeutyczne wobec skazanych uzale&nionych od alkoholu we wszystkich oddzia!ach prowadzone by!y w 3–miesi"cznych cyklach, obejmuj%cych program podstawowej psychoterapii uzale&nienia, takimi samymi metodami i $rodkami, jak w pozawi"ziennych placówkach lecznictwa odwykowego. W 2005 r. w zak!adach karnych i aresztach $ledczych dzia!a!o 141 grup Anonimowych Alkoholików, 4 kluby abstynenckie oraz 16 grup edukacyjnych (psycho– edukacyjnych, terapeutycznych, etc.) dzia!aj%cych poza oddzia!ami terapeutycznymi dla skazanych uzale&nionych od alkoholu. Mityngi wi"ziennych grup AA odbywa!y si" w 2005 r. z cz"stotliwo$ci% przeci"tnie raz w tygodniu; $rednio w mityngu uczestniczy!o 12–17 osadzonych i 1–2 osoby spoza zak!adu. W 2005 r. na terenie jednostek organizacyjnych wi"ziennictwa nie dzia!a!y grupy Al–Anon ani DDA. W stosunku do roku ubieg!ego liczba dzia!aj%cych grup AA i liczba klubów abstynenckich nie uleg!a zmianie. Poza oddzia!ami terapeutycznymi dla osób uzale&nionych, w 2005r. w zak!adach karnych i aresztach $ledczych przeprowadzono 68 programów profilaktyki przeciwalkoholowej oraz 42 programy profilaktyki uzale&nie', obejmuj%cych zarówno uzale&nienie od alkoholu, jak i od $rodków odurzaj%cych lub psychotropowych, w których uczestniczy!o !%cznie 3.920 osadzonych (zarówno skazanych, jak i tymczasowo aresztowanych). Jako nowo$) nale&y zasygnalizowa) programy spo!ecznej readaptacji dla skazanych z art. 178a kodeksu karnego oraz ukaranych z art. 87 kodeksu wykrocze', realizowane przy merytorycznym udziale Pa'stwowej Agencji Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych, za $rodki znajduj%ce si" w dyspozycji urz"dów marsza!kowskich. Pomimo dalszego poszerzenia w roku 2005 bazy terapeutycznej, pe!na realizacja przez wi"ziennictwo zada' w zakresie obejmowania skazanych uzale&nionych od alkoholu terapi% uzale&nienia, nadal napotyka na powa&ne trudno$ci. Wi"zienne oddzia!y terapeutyczne dla skazanych uzale&nionych od alkoholu nie spe!niaj% wszystkich standardów okre$lonych dla placówek lecznictwa odwykowego. Oddzia!y te s% przede wszystkim niedoetatyzowane i niedoposa&one, wiele z nich jest ponadto powa&nie zdekapitalizowanych. Baza systemu terapeutycznego, jak% dysponuje wi"ziennictwo, jest nadal zbyt szczup!a w stosunku do istniej%cych potrzeb. Pomimo uruchomienia w 2005r. 2 kolejnych nowych oddzia!ów terapeutycznych, okres oczekiwania skazanych uzale&nionych od alkoholu na przyj"cie do terapii nie uleg! skróceniu. Przeci"tny okres oczekiwania nadal oscyluje wokó! 10 miesi"cy. Oznacza to, &e liczba miejsc w oddzia!ach terapeutycznych pozostaje nadal niewystarczaj%ca w stosunku do istniej%cych potrzeb. Okres oczekiwania przez skazanych na przyj"cie do terapii pozostaje niezmiennie bardzo d!ugi. Co wi"cej, odnotowano dalszy, znacz%cy wzrost liczby skazanych oczekuj%cych na przyj"cie do terapii. Wed!ug stanu na dzie' 31 grudnia 2005r., oczekiwa!o 3.055 zarejestrowanych skazanych z wyznaczonymi terminami, tj. o 455 skazanych wi"cej, ni& w dniu 31 grudnia roku 2004. Pomimo zwi"kszenia liczby miejsc w oddzia!ach terapeutycznych, zebrane dane pokazuj%, &e zadania okre$lone w Kodeksie karnym wykonawczym, w zakresie obejmowania terapi% skazanych uzale&nionych od alkoholu, nadal nie mog% by) realizowane w pe!ni.

178

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

Istniej%ca aktualnie baza systemu terapeutycznego dla skazanych uzale&nionych od alkoholu to 651 miejsc w 20 oddzia!ach terapeutycznych. Jak wynika z przytoczonych danych, pomimo zwi"kszenia w minionym roku liczby miejsc w systemie terapeutycznym, potrzeby s% nadal wi"ksze, ni& mo&liwo$ci ich zaspokojenia. 7.8.1.1 Zasoby i deficyty Narodowego Programu Profilaktyki i Rozwi$zywania Problemów Alkoholowych Podstawowym deficytem aktualnego NPPiRPA jest brak wyra#nego powi%zania zada' okre$lonych w programie i #róde! ich finansowania. W szczególno$ci przyj"te w odniesieniu do jednostek organizacyjnych podleg!ych organom rz%dowym za!o&enie, i& wydatki finansowe na realizacj" zada' znajduj% pokrycie w bud&etach poszczególnych resortów, nie sprzyja realizacji zada' okre$lonych w programie. Przy sta!ym, utrzymuj%cym si" od lat, niedoszacowaniu bud&etu wi"ziennictwa, który jest corocznie projektowany z uwzgl"dnieniem mniejszej, ni& faktyczna liczby osadzonych – zadania okre$lone w narodowym programie faktycznie konkuruj% z innymi, równie wa&nymi, zadaniami wi"ziennictwa. Nierozwi%zany pozostaje problem szkolenia personelu wi"ziennych oddzia!ów terapeutycznych dla skazanych uzale&nionych w ramach szkole' organizowanych wed!ug programu zatwierdzonego przez ministra w!a$ciwego do spraw zdrowia. Nadal istnieje tylko jedna placówka prowadz%ca takie szkolenia (Instytut Psychologii Zdrowia PTP), w której personel wi"ziennych oddzia!ów terapeutycznych mo&e szkoli) si" tylko w ramach pe!nop!atnych edycji Studium Terapii Uzale&nie'. Centralny Zarz%d S!u&by Wi"ziennej nie ma $rodków finansowych, umo&liwiaj%cych kierowanie pracowników wi"ziennych oddzia!ów terapeutycznych do edycji pe!nop!atnej, a ponadto nie widzi uzasadnienia dla takiej praktyki. Tymczasem potrzeby szkoleniowe wzrastaj% wraz z uruchamianiem ka&dego kolejnego oddzia!u terapeutycznego dla uzale&nionych od alkoholu. 51% kadry dzia!ów terapeutycznych uko'czy!o b%d# ko'czy w roku bie&%cym Studium Terapii Uzale&nie' lub ekwiwalentne szkolenie certyfikacyjne w zakresie terapii uzale&nie'. Szkolenie to nie jest organizowane przez Biuro Penitencjarne, jednak Centralny Zarz%d S!u&by Wi"ziennej pokrywa cz"$) kosztów udzia!u personelu wi"ziennych oddzia!ów dla uzale&nionych. W$ród kadry dzia!ów terapeutycznych nadal stosunkowo nieliczne s% osoby legitymuj%ce si" certyfikatem specjalisty lub instruktora terapii uzale&nie'. Nawarstwianie si" zaleg!o$ci szkoleniowych musi budzi) niepokój, poniewa& w d!u&szej perspektywie, grozi obni&eniem jako$ci oferty terapeutycznej wi"ziennych oddzia!ów dla skazanych uzale&nionych od alkoholu. W zwi%zku z powy&szym Centralny Zarz%d S!u&by Wi"ziennej postuluje, aby w kolejnej wersji narodowego programu, w ramach dzia!a' maj%cych zwi"kszy) skuteczno$) i dost"pno$) us!ug terapeutycznych dla osób uzale&nionych oraz szkolenia pracowników lecznictwa odwykowego, doprowadzi) do konkurencji mi"dzy kilkoma ró&nymi placówkami, oferuj%cymi stosowne programy szkoleniowe.

179

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

7.9. Minister )rodowiska
W okresie sprawozdawczym nie wydarzy! si" w Ministerstwie +rodowiska &aden przypadek naruszenia ustawy. Stosowane kryteria doboru kadr pracowniczych oraz trze#wo$ci w miejscu pracy i poza ni% sprzyjaj% przestrzeganiu w Ministerstwie +rodowiska przepisów ustawy. Szkolenia z zakresu bezpiecze'stwa i higieny pracy uzupe!niane s% o informacje na temat szkodliwo$ci spo&ywania alkoholu. Wszyscy pracownicy resortu znaj% obowi%zuj%ce Regulaminy Pracy, zawieraj%ce informacje o zakazie wnoszenia i spo&ywania alkoholu na terenie zak!adu pracy oraz o zakazie podejmowania obowi%zków s!u&bowych w stanie wskazuj%cym na spo&ycie alkoholu. Prowadzone szkolenia oraz popularyzowanie zachowa' sprzyjaj%cych w!a$ciwemu post"powaniu i przestrzeganiu abstynencji nie zapobiegaj% ca!kowitemu wyeliminowaniu przypadków alkoholizmu w miejscu pracy. W 2005r. odnotowano w resorcie 3 przypadki naruszenia obowi%zków trze#wo$ci w miejscu pracy. W stosunku do winnych naruszenia przepisów ustawy zastosowano przepisy o odpowiedzialno$ci porz%dkowej pracowników wynikaj%ce z Kodeksu pracy. W jednym przypadku zastosowano kar" najwy&sz%, tj. zwolnienie z pracy bez wypowiedzenia. Resort nie prowadzi bada' naukowych dotycz%cych zniszcze' i strat powsta!ych w $rodowisku naturalnym, zwi%zanych z produkcj% i spo&ywaniem napojów alkoholowych. W Ministerstwie +rodowiska oraz w terenowych jednostkach podleg!ych lub nadzorowanych przez Ministra +rodowiska nadal b"d% realizowane postanowienia ustawy.

7.10. Minister Transportu i Budownictwa
Uwzgl"dniaj%c specyfik" resortu, dzia!ania w zakresie upowszechniania trze#wo$ci w transporcie i ruchu drogowym skierowane by!y g!ównie na profilaktyk" i edukacj" wychowawcz%. W PKP S.A. zapisy ustawy w latach 2000–2005 realizowane by!y w ramach dzia!alno$ci PKP S.A. Oddzia! Kolejowa Medycyna Pracy – Kolejowym Zak!adzie Medycyny Pracy. Pracownicy s!u&by medycyny pracy (lekarze, psychologowie i piel"gniarki) prowadzili szeroko poj"t% o$wiat" zdrowotn%, ze szczególnym uwzgl"dnieniem problematyki alkoholowej, zw!aszcza w aspekcie bezpiecze'stwa komunikacji. O$wiat" zdrowotn% i promocj" zdrowia realizowano mi"dzy innymi poprzez prowadzenie prelekcji grupowych oraz rozmów indywidualnych, kolportowanie broszur i ulotek, wywieszanie plakatów, tematycznych gazetek $ciennych na terenie podleg!ych komórek organizacyjnych, w uzasadnionych przypadkach udzielano tak&e pomocy w skierowaniu do w!a$ciwej poradni leczenia uzale&nie'. W roku 2005 tematyk" dotycz%c% problemu alkoholowego podejmowa!o równie& PKP S.A. Oddzia! Kolejowa Medycyna Pracy – Centrum Naukowe Medycyny Kolejowej poprzez nast"puj%ce dzia!ania: I. w zakresie dzia!alno$ci wychowawczej i informacyjnej: ! przeprowadzono wyk!ady na temat problemów alkoholowych, dotycz%ce etiologii, patologii, leczenia, profilaktyki i wypadkowo$ci zwi%zanej ze spo&yciem alkoholu, przeznaczone dla lekarzy uczestnicz%cych w szkoleniach uprawniaj%cych do bada' profilaktycznych pracowników wykonuj%cych prac" na stanowiskach zwi%zanych z bezpiecze'stwem ruchu kolejowego oraz bada' lekarskich kierowców i kandydatów na kierowców, ! kontynuowano realizacj" projektu badawczo – rozwojowego nt: „Problemy alkoholu i narkomanii pracowników zwi%zanych z bezpiecze'stwem ruchu kolejowego”, II. w zakresie zapobiegania negatywnym nast"pstwom nadu&ywania alkoholu i ich usuwania: 180

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

! przeprowadzano badania kierowców w trybie odwo!awczym, skierowanych przez Policj" z powodu prowadzenia pojazdu silnikowego w stanie nietrze#wo$ci, ! przeprowadzano w trybie odwo!awczym badania funkcjonariuszy Stra&y Ochrony Kolei, skierowanych po stwierdzeniu stanu nietrze#wo$ci w pracy, ! prowadzono poradnictwo przeciwalkoholowe dla kierowców, pracowników transportu kolejowego oraz pracowników ochrony fizycznej podczas wykonywania bada' wymienionych grup. W latach 2000 – 2005 dzia!alno$) Centrum Naukowego Medycyny Kolejowej koncentrowa!a si" na szkoleniach lekarzy w zakresie problematyki alkoholowej, w szczególno$ci u pracowników transportu, na badaniach pracowników transportu kolejowego i kierowców w zwi%zku ze stwierdzonymi u nich problemami alkoholowymi oraz na realizacji wspomnianego wy&ej projektu badawczo – rozwojowego. Od kilku lat w Spó!kach Grupy PKP prowadzone s% systemowe dzia!ania maj%ce na celu przeciwdzia!anie mo&liwo$ci $wiadczenia pracy przez pracowników b"d%cych pod wp!ywem alkoholu. W Spó!kach tych podj"te zosta!y dzia!ania zmierzaj%ce do wzmo&enia dyscypliny pracy, szczególnie w zakresie przestrzegania obowi%zku zachowania trze#wo$ci na stanowisku pracy. Wdro&ono w &ycie dzia!ania maj%ce na celu zapobieganie problemowi nietrze#wo$ci, ze szczególnym uwzgl"dnieniem stanowisk zwi%zanych bezpo$rednio z prowadzeniem ruchu poci%gów wraz ze wskazaniem sankcji, które b"d% stosowane wobec pracowników odpowiedzialnych za nadzór w danej jednostce organizacyjnej. Dzia!ania te corocznie s% okre$lane w ramach celowych programów na rzecz poprawy bezpiecze'stwa ruchu kolejowego poprzez: ! zintensyfikowanie kontroli stanu trze#wo$ci pracowników podczas obejmowania dy&uru oraz w trakcie jego pe!nienia, ! bezwzgl"dnego niedopuszczania do pracy pracownika, je&eli zachodzi uzasadnione podejrzenie, i& stawi! si" do pracy w stanie wskazuj%cym na spo&ycie alkoholu, ! traktowanie ujawnionego przewinienia zwi%zanego z nietrze#wo$ci% w pracy jako ci"&kiego naruszenia przez pracownika podstawowych obowi%zków pracowniczych, ! profilaktyk", tj. informowanie i pouczanie pracowników o obowi%zku zachowania trze#wo$ci na stanowisku pracy w trakcie prowadzonych szkole', narad, poucze' okresowych i dora#nych kontroli, ! dodatkowe kontrole dzienne i nocne prowadzone przez kierowników jednostek organizacyjnych lub upowa&nione przez nich osoby, w trakcie których sprawdzany jest stan trze#wo$ci pracowników (szczególnie pracowników pe!ni%cych czynno$ci na stanowiskach bezpo$rednio zwi%zanych z ruchem poci%gów). W wyniku podejmowanych dzia!a' prowadzonych w ramach szkole', poucze', dora#nych kontroli oraz prawid!owej o$wiaty zdrowotnej i promocji zdrowia w ci%gu ostatnich 5 lat zaobserwowano zmniejszenie si" cz"stotliwo$ci wyst"powania problemów alkoholowych u pracowników transportu kolejowego. W drogownictwie i lotnictwie zadania wynikaj%ce z wy&ej wymienionej ustawy realizowane by!y mi"dzy innymi przez prowadzenie profilaktyki i edukacji w ramach szkole' pracowników z zakresu bezpiecze'stwa i higieny pracy. Ponadto w zakresie instrumentów nadzoru i kontroli jednym z najwa&niejszych uregulowa' politycznych, a jednocze$nie dokumentem okre$laj%cym strategi" dzia!ania w zakresie poprawy bezpiecze'stwa ruchu drogowego (brd) by! do ubieg!ego roku „Krajowy Program Poprawy Bezpiecze'stwa Ruchu Drogowego w Polsce GAMBIT 2000” przyj"ty przez Rad" Ministrów w maju 2001 r., jako program dla Polski na lata 2001 – 2010, wyznaczaj%cy cel: nie wi"cej ni& 4 tys. $miertelnych ofiar wypadków drogowych w roku 2010.

181

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

Przyj"cie przez Rz%d oraz realizacja tego programu mia!o umo&liwi): ! zwi"kszenie aktywno$ci dzia!a' na poziomie krajowym, regionalnym i lokalnym (szkolenie kadry, programy brd, zastosowanie efektywnych $rodków poprawy brd); ! zbudowanie i wdro&enie systemu monitorowania wybranych zachowa' uczestników ruchu drogowego (pr"dko$), stosowanie pasów); ! przygotowanie programu szkole' na wszystkich poziomach administracji rz%dowej i samorz%dowej; ! pozyskanie $rodków na finansowe wsparcie dzia!a' sektorowych KGP, KGPSP, GDDKiA oraz regionalnych – drogi wojewódzkie i powiatowe; ! wzrost $wiadomo$ci spo!ecznej w zakresie Brd (alkohol, pasy bezpiecze'stwa, pr"dko$)); ! wprowadzenie wychowania komunikacyjnego do szkó! podstawowych; ! uaktywnienie dzia!a' instytucji pozarz%dowych w tym GRSP, PZM. Realizacja okre$lonych w programie dzia!a' oraz podj"cie szeregu inicjatyw lokalnych w latach 2000–2004 da!y w efekcie: ! ogólne zmniejszenie liczby ofiar $miertelnych o 10,5%, ! zmniejszenie liczby ofiar $miertelnych w poszczególnych grupach wysokiego ryzyka, w tym: – pieszych o 13%, – m!odych kierowców o 10%, – rowerzystów o 6%, – dzieci o 13%, – nietrze#wych u&ytkowników dróg o 29%, – rozwijaj%cych nadmiern% pr"dko$) o 13%. W dokumencie pt. „Europejska Polityka Transportowa do roku 2010: Czas na decyzje” 15 krajom cz!onkowskim UE postawi!a nowe zadanie: konieczno$) zredukowania o po!ow" liczby $miertelnych ofiar wypadków do roku 2010. Oznacza to, &e po wej$ciu Polski do UE dzia!ania na rzecz poprawy bezpiecze'stwa ruchu drogowego musz% by) uznane za jeden z priorytetów polityki transportowej Pa'stwa. Celem tych dzia!a' w Polsce jest zmniejszenie liczby $miertelnych ofiar do 2800 osób rocznie w okresie do roku 2013. Osi%gni"cie tego celu wymaga!o przede wszystkim nowelizacji Krajowego Programu Bezpiecze'stwa Ruchu Drogowego GAMBIT 2000, by dostosowa) go do nowych warunków, zawartych w III Programie Bezpiecze'stwa Ruchu Unii Europejskiej. Przewiduje on bowiem mo&liwo$) wspólnej realizacji zada' wyznaczanych przez poszczególne kraje cz!onkowskie. Nowa wersja Programu Krajowego (w za!%czeniu), oznaczona akronimem GAMBIT 2005, któr% Rada Ministrów przyj"!a w kwietniu 2005r., uwzgl"dnia wszystkie uwarunkowania powsta!e po wej$ciu Polski do UE. Celem g!ównym GAMBITU 2005 jest zmniejszenie do 2013 roku liczby $miertelnych ofiar w ruchu drogowym o 50% w stosunku do roku 2003, który przyj"to jako bazowy. Zarówno w Programie Bezpiecze'stwa Ruchu Drogowego GAMBIT jak i w Programie Operacyjnym okre$lono pi") celów szczegó!owych, s% nimi: Cel 1: Stworzenie podstaw do prowadzenia skutecznych i d!ugofalowych dzia!a' na rzecz brd, zawiera trzy priorytety: 1.1 Struktury organizacyjne brd 1.2 Zarz%dzanie brd 1.3: Instytucje sektorowe dzia!aj%ce na rzecz BRD Cel 2: Kszta!towanie bezpiecznych zachowa' uczestników ruchu drogowego, zawiera trzy priorytety: 2.1 Pr"dko$) 2.2: Pasy bezpiecze'stwa 182

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

2.3 Alkohol i inne podobnie dzia!aj%ce $rodki Cel 3: Ochrona pieszych, dzieci i rowerzystów, zawiera trzy priorytety: 3.1 Piesi, 3.2 Dzieci 3.3 Rowerzy$ci Cel 4: Budowa i utrzymanie bezpiecznej infrastruktury drogowej, zawiera trzy priorytety: 4.1 Rozwój dzia!a' kontrolnych 4.2 Rozwój bezpiecznej sieci dróg i ulic 4.3 Nowoczesne zarz%dzanie ruchem drogowym Cel 5: Zmniejszenie ci"&ko$ci i konsekwencji wypadków drogowych, zawiera trzy priorytety: 5.1 Urz%dzenia zabezpieczaj%ce uczestników ruchu w poje#dzie 5.2. Kszta!towanie dróg i ich otoczenia jako dróg „wybaczaj%cych” b!"dy kierowców 5.3 Optymalizacja dzia!a' ratowniczych wed!ug „*a'cucha prze&ycia” Cele te realizowane b"d% w trzech podstawowych grupach dzia!a': systemowych (centralnych), sektorowych i obszarowych (regionalnych). Dzia!ania te b"d% koncentrowa) si" na: ! budowie systemu brd (prawo, system finansowania, badania naukowe, systemy informacyjne, zarz%dzanie), ! kszta!towaniu prawid!owych zachowa' w ruchu drogowym (przestrzeganie ogranicze' pr"dko$ci, stosowanie pasów bezpiecze'stwa, trze#wo$) uczestników ruchu drogowego, edukacja, komunikacja ze spo!ecze'stwem), ! ochronie pieszych i rowerzystów oraz budowie i utrzymaniu bezpiecznej infrastruktury drogowej (hierarchizacja sieci dróg i ulic, nowoczesne zarz%dzanie ruchem drogowym, audyt brd projektów drogowych), ! zmniejszaniu ci"&ko$ci wypadków (urz%dzenia bezpiecze'stwa w poje#dzie, „mi"kkie” otoczenie dróg, dzia!ania ratownicze). Najwi"ksze mo&liwo$ci zmniejszenia liczby $miertelnych ofiar wypadków drogowych tkwi% w dzia!aniach zwi%zanych z nadzorem nad ruchem drogowym i przekszta!caniu infrastruktury drogowej, dlatego te dzia!ania powinny by) rozwijane w pierwszej kolejno$ci. Zrealizowanie przyj"tych celów i priorytetów poprzez wykonanie poszczególnych dzia!a' do roku 2013 powinno przynie$) nast"puj%ce efekty: – zmniejszenie liczby ofiar $miertelnych o 17 tys. osób, – zmniejszenie liczby ofiar rannych o 180 tys. osób, – zmniejszenie kosztów zdarze' drogowych o 68,0 mld z!. Dotychczasowe dzia!ania w ramach Programu GAMBIT 2005 to: – Badania pr"dko$ci i stosowania pasów bezpiecze'stwa, – Kurs szkoleniowy w zakresie bezpiecze'stwa ruchu drogowego dla pracowników administracji centralnej i wojewódzkiej, – Program Likwidacji Miejsc Niebezpiecznych na Drogach Samorz%dowych, – Zakup wyposa&enia dla s!u&b kontroli ruchu drogowego i s!u&b ratowniczych, – Kontrakty na wyposa&enie dróg krajowych w elementy bezpiecze'stwa, – Prowadzenie projektu „Sonda& i Kampania BRD” w ramach po&yczki Banku +wiatowego, – Program likwidacji „Czarnych punktów” na drogach krajowych. Na uko'czeniu s% prace nad zatwierdzeniem projektu Programu Operacyjnego na lata 2006 – 2007 wraz z harmonogramem dzia!a'. Ze szczegó!owymi opisami poszczególnych z w/w dzia!a' mo&na zapozna) si" na stronach internetowych Krajowej Rady Bezpiecze'stwa Ruchu Drogowego www.krbrd.gov.pl.

183

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

Ministerstwo Transportu i Budownictwa oraz Krajowa Rada Bezpiecze'stwa Ruchu Drogowego od 2004 roku patronuj% i wspieraj% finansowo i merytorycznie Akcj" „KRZY+ – trze#wy i &yczliwy kierowca”, organizowan% przez fundacj" „KRZY+” wspólnie z MIVA Polska (agend% Komisji Episkopatu Polski ds. Misji). Kampania pod has!em „wyznaczony kierowca” prowadzona jest równie& w wielu krajach Europy. Ide% Akcji KRZY+ jest wyznaczenie – podczas wszelkiego rodzaju spotka' osoby–kierowcy, która tego dnia nie b"dzie spo&ywa!a alkoholu, by bezpiecznie odwie#) rodzin", przyjació!, znajomych do domu. Has!o promuj%ce ide" akcji to „dzi$ nie pij" – jestem Krzysiem” lub „Jak prowadz" to nie pij" i dlatego jeszcze &yj"”. Wi"cej informacji o akcji znajduje si" na stronie www.krzys.org.pl . W dniu 8 lipca 2004 roku odby!a si" konferencja prasowa dotycz%ca kampanii spo!ecznej pod patronatem Krajowej Rady Bezpiecze'stwa Ruchu Drogowego pt. „Trze#wo$) warunkiem bezpiecze'stwa na drodze”, organizowanej przez Stowarzyszenie „Droga i Bezpiecze'stwo”. Kampania swym zasi"giem obj"!a praktycznie wszystkie miasta w Polsce, ze szczególnym naciskiem na Warszaw" i Pozna'. Akcja ma na celu zwrócenie uwagi spo!ecze'stwa na problem „pijanych kierowców” i propagowanie braku akceptacji dla „jazdy po alkoholu”. No$niki przekazu: ulotki, billboardy, spoty telewizyjne i kinowe. Od 2002 roku Krajowa Rada Bezpiecze'stwa Ruchu Drogowego w wydawanych mapach Polski i Warszawy jedn% stron" po$wi"ca informacjom nt. niebezpiecze'stw jazdy po spo&yciu alkoholu i karom przewidzianym przepisami. W 2005 roku, wzoruj%c si" na do$wiadczeniach krajów b"d%cych liderami w bezpiecze'stwie ruchu drogowego (Holandia, Wielka Brytania), Krajowa Rada Bezpiecze'stwa Ruchu Drogowego zdecydowa!a si" wprowadzi) podobn% polityk" ujednoliconych i zsynchronizowanych kampanii spo!ecznych. Skuteczne kampanie na rzecz poprawy bezpiecze'stwa ruchu drogowego musz% by) realizowane wspólnie z w!adzami regionalnym, sektorem prywatnym oraz organizacjami pozarz%dowymi, d!ugofalowo planowane, jednak&e centralnie koordynowane. Dzia!ania te, aby osi%gn%) trwa!% zmian" postaw i zachowa' uczestników ruchu, powinny mie) zintegrowan% koncepcj", jednakowy przekaz, wspólne logo i powinny by) realizowane w tym samym czasie przez wszystkie jednostki. Wszystkie kampanie przebiega) b"d% pod wspólnym logotypem „W!%cz my$lenie”. Pierwsz% z cyklu by!a kampania „Ostatni wyskok bez pasów”. Kolejne kampanie z cyklu „W!%cz my$lenie” po$wi"cone bezpiecze'stwu ruchu drogowego zosta!y zaplanowane na najbli&sze lata i b"d% po$wi"cone takim zagadnieniom brd, jak: pr"dko$), alkohol, foteliki dla dzieci, niechronieni u&ytkownicy dróg (piesi, rowerzy$ci, dzieci) oraz widoczno$) na drodze. Rozpoczn% si" prawdopodobnie w drugiej po!owie 2006 roku. Informacje o dzia!aniach realizowanych na rzecz bezpiecze'stwa ruchu drogowego przez Krajow% Rad" Bezpiecze'stwa Ruchu Drogowego oraz wojewódzkie rady bezpiecze'stwa ruchu drogowego znalaz!y si" w sprawozdaniach sk!adanych corocznie Premierowi, Sejmowi, Senatowi oraz Prezydentowi Rzeczpospolitej Polskiej. Sprawozdania znajduj% si" równie& na stronie internetowej www.krbrd.gov.pl . Tabela 7.10.1. Wypadki drogowe w latach 2000–2005 wg. Komendy G!ównej Policji Rok Liczba wypadków drogowych 2000 57 331 2001 53 799 2002 53 559 2003 51 078 2004 51 069 2005 48 100

184

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

Tabela 7.10.2. Odsetek w/w zdarze' spowodowanych przez nietrze#wych kieruj%cych w latach 2000–2005 wg. Komendy G!ównej Policji Liczba wypadków drogowych Rok spowodowanych przez nietrze!wych kieruj$cych 2000 8 012 2001 6 230 2002 6 577 2003 3 949 2004 3 888 2005 4 005

7.11. Rzecznik Praw Dziecka
W zwi%zku z pismem z dn. 5 kwietnia 2006 r. w sprawie prac nad projektem sprawozdania z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w roku 2005 oraz podsumowania najwa&niejszych dzia!a' podj"tych w ramach „Narodowego Programu Profilaktyki i Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych na lata 2000–2005” uprzejmie informuj": Sytuacja dzieci i m!odzie&y w kontek$cie zagro&enia uzale&nieniami, w tym zw!aszcza od alkoholu, stanowi dla RZecznika Praw Dziecka obszar szczególnego zainteresowania. Od momentu powstania urz"du, tj. od roku 2001 przez ca!y okres sprawozdawczy, tj. do ko'ca roku 2005, Rzecznik monitorowa! sytuacj" za po$rednictwem dost"pnych raportów i bada', stron internetowych i doniesie' medialnych. Jego przedstawiciele regularnie uczestniczyli w konferencjach i spotkaniach dotycz%cych problematyki spo&ycia i uzale&nienia od alkoholu, w tym zw!aszcza organizowanych przez PARPA. Zgodnie z ustawowymi uprawnieniami dzia!ania Rzecznika we wskazanej dziedzinie polega!y przede wszystkim na analizie funkcjonowania obowi%zuj%cego prawa i wskazywaniu na potrzeb" jego zmiany oraz na ocenie inicjatyw ustawodawczych innych podmiotów. I tak w listopadzie 2001 roku Rzecznik zwróci! si" do Prezydenta z inicjatyw% podj"cia pracy nad tworzeniem systemowych rozwi%za' w zakresie przeciwdzia!ania przemocy wobec dzieci. Propozycje Rzecznika w wielu wypadkach dotyczy!y wprost problematyki wychowania w trze#wo$ci i przeciwdzia!ania alkoholizmowi. Rzecznik zabiega! m.in. o rozbudow" programów i struktur pomocy, które w znacznej mierze s!u&y!yby dzieciom i rodzinom dotkni"tym problemem alkoholowym. Propozycje te trafi!y do odpowiednich komisji sejmowych. Wobec niezadowalaj%cego post"pu prac nad tworzeniem systemu przeciwdzia!ania przemocy podczas ubieg!ej kadencji Sejmu Rzecznik ponownie zwróci! si" w tej sprawie do Premiera w grudniu 2005 roku. W latach 2001–2005 Rzecznik wielokrotnie podejmowa! problem reklamowania napojów alkoholowych w $rodkach masowego przekazu. Odnosi! si" krytycznie zarówno do prób liberalizacji stosownych przepisów jak i do praktyki medialnej. W marcu 2003 roku zg!osi! do komisji sejmowych sprzeciw wobec propozycji zmian w ustawie o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi prowadz%cych do liberalizacji zasad reklamowania napojów alkoholowych. W kwietniu 2003 r., po uchwaleniem tych zmian przez Sejm zabiega! u Prezydenta o zawetowanie stosownej ustawy. W lutym 2004 roku zwróci! si" do Rady Ministrów o zaj"cie stanowiska w sprawie nast"pstw wprowadzonych na przestrzeni ostatnich lat regulacji w zakresie reklamy piwa oraz obni&ki cen wysokoprocentowych napojów alkoholowych. We wrze$niu 2004 r. w pi$mie do komisji sejmowych Rzecznik sprzeciwi! si" inicjatywie ustawodawczej maj%cej na celu rozszerzenie katalogu reklamowanych napojów alkoholowych o wyroby winiarskie gronowe. 185

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

W czerwcu 2004 roku zaprotestowa! w Krajowej Radzie Radiofonii i Telewizji przeciw reklamom piwa nadawanym w przerwach programów dla dzieci i m!odzie&y. Rzecznik Praw Dziecka nale&a! do instytucji, które wspiera!y kolejne edycje kampanii spo!ecznej „Alkohol– nieletnim wst"p wzbroniony”.

7.12. Rzecznik Praw Obywatelskich
7.12.1. Zakres dzia#ania Zespo#u X Ochrony Zdrowia 1. Wi"kszo$) skarg zwi%zanych z problematyk% uregulowan% w ustawie o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi, wp!ywaj%cych do Biura RPO w 2005 r., dotyczy!a zasad udzielania i cofania przez uprawnione do tego organy zezwole' na sprzeda& napojów alkoholowych. W korespondencji kierowanej do Rzecznika Praw Obywatelskich skar&%cy zwracali mi"dzy innymi uwag" na trudno$ci zwi%zane z konieczno$ci% uzyskiwania pisemnej zgody w!a$cicieli, u&ytkowników, zarz%dców lub administratorów wielorodzinnych budynków mieszkalnych na sprzeda& napojów alkoholowych w punktach zlokalizowanych w tego typu obiektach. Podkre$li) nale&y, i& wymóg ten wynika bezpo$rednio z art. 18 ust. 6 pkt 3 ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi. Zdaniem skar&%cych, odmawiaj%c udzielenia omawianej zgody wspomniane wy&ej podmioty dzia!a!y w sposób arbitralny, co prowadzi!o do nieuzasadnionego naruszenia swobody dzia!alno$ci gospodarczej i nara&a!o zainteresowanych na straty maj%tkowe. W sprawach tego typu Rzecznik Praw Obywatelskich informowa! skar&%cych o prawnych mo&liwo$ciach podwa&enia stanowiska w!a$cicieli, u&ytkowników, zarz%dców lub administratorów budynków. W jednej ze skarg dotycz%cych kwestii wydawania zezwole' na sprzeda& napojów alkoholowych, skar&%cy wskaza! nieprecyzyjn% regulacj" zawart% w uchwale rady gminy, okre$laj%c% zasady usytuowania miejsc sprzeda&y i podawania napojów alkoholowych. W uchwale tej wprowadzono zakaz sytuowania punktów sprzeda&y alkoholu w s%siedztwie obiektów chronionych, takich, jak miejsca kultu religijnego, placówki o$wiatowe, dworce PKS i PKP czy place zabaw. W uchwale nie doprecyzowano jednak poj"cia s%siedztwa. Nie wskazano mi"dzy innymi, czy poj"cie to rozumie) nale&y jako kryterium bliskiej odleg!o$ci, czy tez jako stref" ewentualnej kolizji w funkcjonowaniu punktu sprzeda&y alkoholu i obiektu chronionego. Maj%c na uwadze powsta!e w%tpliwo$ci, Rzecznik zwróci! si" do przewodnicz%cego w!a$ciwej rady gminy z sugesti% zmiany uchwa!y poprzez doprecyzowanie poj"cia s%siedztwa. Przewodnicz%cy nie podzieli! jednak w%tpliwo$ci Rzecznika Praw Obywatelskich. W 2005 r. do Biura RPO wp!yn"!y równie& skargi dotycz%ce cofni"cia zezwolenia na sprzeda& napojów alkoholowych. W ka&dym przypadku przyczyn% cofni"cia zezwolenia by!o naruszenie przez skar&%cych okre$lonych w ustawie warunków sprzeda&y napojów alkoholowych poprzez nieterminowe uiszczanie op!at za korzystanie z zezwole', o których mowa w art. 111 ustawy. W omawianych przypadkach Rzecznik poinformowa! skar&%cych o zasadach cofania zezwole' na sprzeda& napojów alkoholowych oraz o przys!uguj%cych zainteresowanym prawnych $rodkach dzia!ania. 2. Do Rzecznika Praw Obywatelskich wp!ywa!y tak&e skargi w sprawie uci%&liwo$ci wynikaj%cych z funkcjonowania w s%siedztwie miejsca zamieszkania skar&%cych punktów sprzeda&y napojów alkoholowych. Skargi te dotyczy!y przypadków zak!ócania porz%dku publicznego przez osoby spo&ywaj%ce alkohol.

186

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

3. Skar&%cy zwracali si" równie& do Rzecznika Praw Obywatelskich w sprawach dotycz%cych zasad kierowania na leczenie odwykowe. Skargi dotyczy!y przymusowego trybu leczenia osób uzale&nionych od alkoholu oraz dzia!alno$ci gminnych komisji rozwi%zywania problemów alkoholowych. W przedmiotowych sprawach Rzecznik informowa! strony o obowi%zuj%cych przepisach prawa oraz zwraca! si" o wyja$nienia i podj"cie dzia!a' przez w!a$ciwe organy. 4. Z analizy ustawy z dnia 26 pa#dziernika 1982 r. o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi (Dz. U. z 2002 r. Nr 147 poz. 1321 z pó#n. zm.) wynika, &e jednym z podstawowych zada' gminnych komisji jest wszczynanie post"powa' s%dowych w przedmiocie przymusowego leczenia odwykowego. Gminna komisja mo&e z!o&y) wniosek do s%du o przymusowe leczenie osoby wy!%cznie w sytuacji je&eli stwierdzi &e w danej sprawie zachodz% przes!anki enumeratywnie wymienione w art. 24 ustawy. W celu stwierdzenia istnienia powy&szych przes!anek komisja musi przeprowadzi) post"powanie wyja$niaj%ce. Ustawa nie reguluje post"powania wyja$niaj%cego prowadzonego w przedmiocie przymusowego leczenia odwykowego, ograniczaj%c si" wy!%cznie do okre$lenia w art. 24 i art. 25 uprawnienia komisji do skierowania na badanie przez bieg!ego w celu wydania opinii w przedmiocie uzale&nienia od alkoholu i wskazania rodzaju zak!adu leczniczego. W badanych sprawach stwierdzono jednak&e, &e gminne komisje prowadz% faktyczne post"powanie wyja$niaj%ce, w trakcie którego: prowadz% post"powanie dowodowe, wzywaj% strony post"powania do stawienia si" przed komisj% i za!o&enia wyja$nie', zwracaj% si" do o$rodków pomocy spo!ecznej o przeprowadzenie wywiadów $rodowiskowych, wyst"puj% do jednostek policji o udzielenie informacji. Powy&sze czynno$ci wykonywane s% bez zachowania odpowiedniej formy prawnej, np.: wezwania do stawienia si" przed komisj% zawieraj% gro#b" przymusowego doprowadzenia. Analiza spraw wskazuje, &e komisje maj% trudno$ci ze zdefiniowaniem swojego statusu prawnego i w konsekwencji – ustaleniem przys!uguj%cych im praw i obowi%zków. Nale&y stwierdzi), i& wskazane by by!o okre$lenie w ustawie trybu dzia!ania komisji. 5. W trakcie wizytacji prowadzonych w psychiatrycznych zak!adach opieki zdrowotnej stwierdzono nast"puj%ce problemy zwi%zane w wykonaniem ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi: " brak miejsc na oddzia!ach leczenia odwykowego jest przyczyn% wielo– miesi"cznego oczekiwania na podj"cie leczenia przez osoby dobrowolnie zg!aszaj%ce si" na leczenie jak równie& osób przymusowo skierowanych na to leczenie, " d!ugi czas oczekiwania na leczenie odwykowe stawia po znakiem zapytania cel i zasadno$) hospitalizacji oraz mo&e prowadzi) do naruszenia art. 34 ust 1 ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi, " w wi"kszo$ci oddzia!ów leczenia odwykowego nie prowadzi si" list oczekuj%cych na leczenie odwykowe zgodnie z art. 20 ustawy o $wiadczeniach zdrowotnych finansowanych ze $rodków publicznych, " pacjenci „zobowi%zani” do leczenia odwykowego nie stawiaj% si" w wyzna– czonych terminach na leczenie, co powoduje nieefektywne wykorzystanie !ó&ek oraz straty finansowe szpitali (Narodowy Fundusz Zdrowia nie p!aci za stan oczekiwania), " wzrastaj%ca ilo$) osób kierowanych przez s%dy karne i opieku'cze powoduje znacz%ce ograniczenia w ilo$ci „!ó&ek”, które mog% by) przeznaczone dla leczenia pacjentów „dobrowolnych”. 187

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

Po zako'czeniu ka&dej wizytacji o jej wynikach by! informowany dyrektor wizytowanego zak!adu opieki zdrowotnej oraz jego organ za!o&ycielskich. Wyst%pienia pokontrolne poza informacj% zawiera!y równie& wnioski i zalecenia. W przypadku stwierdzenia istotnych nieprawid!owo$ci Rzecznik Praw Obywatelskich zwraca! si" do prezesa w!a$ciwego miejscowo s%du okr"gowego o podj"cie stosownych dzia!a'. 7.12.2. Zakres dzia#ania Zespo#u XI Prawa Rodzinnego 1. Prowadzona od 11.10.2001 r. korespondencja Rzecznika Praw Obywatelskich z Ministrem Zdrowia (RPO–355719–XI/00) koncentrowa!a si" wokó! problematyki zagro&enia zdrowia i bezpiecze'stwa rodzin i dzieci, a tak&e porz%dku prawnego wynikaj%cych z nierealizacji prawomocnych orzecze' o zobowi%zaniu do poddania si" leczeniu odwykowemu. Wielokrotnie podkre$lano w niej konieczno$) nowelizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci, a w szczegól–no$ci przepisów stanowi%cych podstaw" funkcjonowania instytucji zobowi%zania do poddania si" leczeniu odwykowemu osób uzale&nionych od alkoholu. Rzecznik wskazywa!, &e w praktyce o konieczno$ci podj"cia post"powania dot. przymusowego leczenia, jego jako$ci, wreszcie – trybie w jakim jest prowadzone, przes%dza opinia bieg!ych, których rola by!a niedoceniana. Z tego punktu widzenia fundamentalne znaczenie dla jako$ci diagnozy i wskaza' medycznych do leczenia odwykowego ma wydanie rozporz%dzenia Ministra Zdrowia z dnia 30.07.2004 r. w sprawie trybu powo!ywania bieg!ych, zasad sporz%dzania opinii oraz warunków i sposobu dokonywania bada' w przedmiocie uzale&nienia od alkoholu (Dz.U. Nr 183, poz. 1895). Nale&y natomiast podda) analizie, czy na popraw" stanu wykonywania orzecze' o przymusowym leczeniu odwykowym wp!yn"!o w jakikolwiek sposób wprowadzenie przepisu zobowi%zuj%cego zak!ady lecznictwa odwykowego do przyjmowania poza kolejno$ci% osób, co do których zapad!y takie orzeczenia przy jednoczesnym wprowadzeniu dwudziestoprocentowego limitu zabezpieczonych dla nich miejsc (ustawa z dnia 7.01.2005 r. o zmianie ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi (Dz.U. Nr 23, poz. 186). W korespondencji tej przypominano te& o obowi%zku wprowadzenia odpowiednich zmian w ustawie o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w wyniku orzecze' Trybuna!u Konstytucyjnego o niezgodno$ci art. 34 ust. 2 i art. 40 ust. 3b ustawy z Konstytucj% RP (wyrok z 8.11.2001 r. P 6/01 oraz z 11.06.2002 r. SK 5/02). 2. W wyst%pieniu z 25.11.2004 r. (RPO–453775–XI/04) Rzecznik podniós! brak legitymacji procesowej osób, które ponosz% konsekwencje alkoholizmu swoich najbli&szych poprzez wy!%czenie w ustawie o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi mo&liwo$ci &%dania wszcz"cia s%dowego post"powania o zobowi%zanie osoby uzale&nionej od alkoholu do poddania si" leczeniu przez osoby najbli&sze. Sprawa o zobowi%zanie do poddania si" leczeniu odwykowemu dotyczy nie tylko praw chronionych ustaw% (która zawiera przecie& odwo!anie do takich poj") jak „rozk!ad &ycia rodzinnego” i „demoralizacja ma!oletnich”), lecz tak&e praw podlegaj%cych ochronie konstytucyjnej (art. 18, art. 71 ust. 1 oraz art. 72 ust. 1). Pogl%d ten podzieli! w pe!ni Minister Zdrowia w odpowiedzi z 28.12.2004 r. Powinno to prowadzi) do nowelizacji ustawy w celu dostosowania jej do wspó!czesnych warunków i standardów. W dniu 5.10.2005 r. Rzecznik wyst%pi! do Trybuna!u Konstytucyjnego z wnioskiem o zbadanie konstytucyjno$ci przepisów ustawy w zakresie braku samodzielnego prawa do uruchomienia procedury przed s%dem przez osoby bliskie

188

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

(RPO–453775–XI/05)1 wobec braku zapowiedzianych dzia!a'2. Wskaza! w nim, m.in., &e skoro ustrojodawca uczyni! ochron" rodziny zasad% ustrojow% (art. 18 Konstytucji RP) i zasada ta zosta!a nast"pnie uszczegó!owiona w art. 71 ust. 1 Konstytucji RP, a ochronie praw dziecka zosta!a nadana ranga konstytucyjna (art. 72 ust. 1 Konstytucji RP), to nie sposób uzna), i& do pogodzenia z konstytucyjnym prawem do s%du jest sytuacja osób bliskich w stosunku do osoby uzale&nionej. Nie maj% one legitymacji procesowej do samodzielnego uruchomienia przewidzianego w ustawie post"powania, którego celem jest zobowi%zanie do poddania si" leczeniu przez osob" uzale&nion% od alkoholu dla ochrony ich &ycia rodzinnego przed rozk!adem czy te& ochrony ma!oletnich cz!onków rodziny przed demoralizacj%. Niezgodno$) ta szczególnie jaskrawie rysuje si" na tle art. 72 ust. 1 Konstytucji RP zawieraj%cego gwarancje ochrony praw dziecka, w ramach których ka&dy ma prawo &%da) od organów w!adzy publicznej ochrony dziecka przed przemoc%, okrucie'stwem, wyzyskiem i demoralizacj%. Tymczasem ochrona &ycia rodzinnego zosta!a uzale&niona od aktywno$ci innych podmiotów, tj. gminnej komisji rozwi%zywania problemów alkoholowych oraz prokuratora, za$ cz!onkowie rodzin zostali pozbawieni przez ustawodawc" mo&liwo$ci samodzielnego przeciwdzia!ania post"puj%cemu rozk!adowi &ycia rodzinnego w wyniku uzale&nienia od alkoholu jednego z nich – zamkni"to im drog" s%dow% dla dochodzenia ich praw (art. 77 ust. 2 Konstytucji RP). 3. W „Informacji Rzecznika Praw Obywatelskich na temat stanu przestrzegania praw osób ma!oletnich uzale&nionych od $rodków psychoaktywnych przebywaj%cych w o$rodkach terapeutycznych”, która zosta!a przekazana Ministrowi Zdrowia w dniu (RPO–466316–XI/04), po przeprowadzeniu cyklu wizyt w placówkach, znalaz!y si" wnioski $ci$le zwi%zane z problematyk% realizacji ustawy antyalkoholowej. Dotycz% one wspó!pracy, po!%czenia si! i $rodków dla zapobiegania uzale&nieniom: „Program profilaktyczny na poziomie gminy powinien by* jeden, tzn. programy zwalczania alkoholizmu i narkomanii powinny mie* jeden fundusz. Biuro ds. Przeciwdzia#ania Narkomanii chce wspó#pracowa* z PARP–'. Nale%a#oby wzmocni* samorz'dy i wesprze* lokalne programy profilaktyczne. Pieni'dze z tzw. korkowego winny by* w dyspozycji gmin. Równolegle zatem powinna by* odpowiednio znowelizowana ustawa o wychowaniu w trze!wo"ci.” W odpowiedzi z dnia 25.04.2005 r. (MZ–ZPP–634–390–22/MS/05) Minister Zdrowia uzna!, &e za integracj% profilaktyki uzale&nie' na poziomie gminy przemawia wiele argumentów (przeszkod% jest rozdzielno$) ustawowa tych problemów). Okresowe oceny w tym zakresie umo&liwi realizacja lokalnych (zintegrowanych) strategii polityki spo!ecznej. Minister wskaza! te&, &e projekt nowej ustawy o narkomanii zak!ada znowelizowanie art. 93 ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i umo&liwienie finansowania zada' w zakresie profilaktyki uzale&nie' od alkoholu i $rodków odurzaj%cych z tego samego #ród!a. Tak% mo&liwo$) wprowadzono w art. 93 ust. 1 pkt 2 ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci (Dz.U. z 2005 r. Nr 179, poz. 1485).

W sprawie stwierdzenia niezgodno"ci art. 26 ust. 3 zdanie pierwsze ustawy z dnia 26.10.1982 r. o wychowaniu w trze!wo"ci i przeciwdzia#aniu alkoholizmowi z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP. 2 „Ze wzgl$du na ko&cz'c' si$ kadencj$ obecnego Parlamentu zosta#y czasowo wstrzymane. Niemniej Departament Zdrowia Publicznego gromadzi materia#y niezb$dne do przeprowadzenia prac legislacyjnych dotycz'cych omawianego projektu” (odpowied! z 15.07.2005 r. MZ–ZPP–073–1470– 1/142/SS/05)

1

189

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

7.12.3. Zakres dzia#ania Zespo#u VII Prawa Karnego Wykonawczego 1. Pismem z 30.12.2004 r.1 Rzecznik zwróci! si" do Ministra Zdrowia o zaj"cie stanowiska w sprawie podj"cia inicjatywy legislacyjnej zmierzaj%cej do w!a$ciwego uregulowania dwóch istotnych z punktu widzenia ochrony praw i wolno$ci obywatelskich zagadnie': " przyznania pracownikom izb wytrze#wie' w zwi%zku z wykonywanymi obo– wi%zkami ochrony prawnej przewidzianej dla funkcjonariuszy publicznych, " szczegó!owego zdefiniowania form przymusu bezpo$redniego oraz warunków jego stosowania wobec osób nietrze#wych przez pracowników izb wytrze#wie'. W przedmiocie w!a$ciwego uregulowania sytuacji prawnej pracowników izb wytrze#wie', zwrócili si" do Rzecznika przedstawiciele Stowarzyszenia Dyrektorów i G!ównych Ksi"gowych Izb Wytrze#wie' w Polsce. Wskazali oni, &e ze wzgl"du na charakter wykonywanych zada' oraz wynikaj%ce z nich zagro&enia, nale&y rozstrzygn%), czy pracownicy tych placówek nie powinni posiada) uprawnie' przys!uguj%cych funkcjonariuszom publicznym. Z kolei w drugiej z wymienionych spraw Rzecznik zwraca! si" ju& wcze$niej bezskutecznie do Ministra Zdrowia o spowodowanie podj"cia inicjatywy legislacyjnej (pisma z 13.11.2001 r., 17.10.2002 r. i 5.01.2004 r.). W udzielonej Rzecznikowi odpowiedzi z 4.02.2005 r. Minister Zdrowia poinformowa!, &e w podleg!ym mu resorcie zostanie przygotowany w mo&liwie bliskim terminie projekt kompleksowych zmian ustawy z 26.10.1982 r. o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi2. W uzgodnieniu z Ministrem Spraw Wewn"trznych i Administracji do projektu zostan% wprowadzone regulacje dotycz%ce ochrony praw pracowników izb wytrze#wie' oraz szczegó!owe definicje form przymusu bezpo$redniego i warunków jego stosowania przez personel tych placówek. 2. Po wej$ciu w &ycie rozporz%dzenia Ministra Zdrowia z 4.02.2004 r. w sprawie trybu doprowadzenia, przyjmowania i zwalniania osób w stanie nietrze#wo$ci oraz organizacji izb wytrze#wie' i placówek utworzonych lub wskazanych przez jednostk" samorz%du terytorialnego3, jednostki organizacyjne Policji, w których funkcjonuj% pomieszczenia przeznaczone dla osób zatrzymanych, rozpocz"!y na podstawie § 29 cyt. rozporz%dzenia pobieranie op!at zwi%zanych z pobytem osób doprowadzonych do tych pomieszcze' w celu wytrze#wienia. Wyniki systematycznych wizytacji przeprowadzonych przez pracowników Biura RPO w pomieszczeniach dla osób zatrzymanych w jednostkach Policji po!o&onych na terenie ca!ego kraju wskazywa!y jednak na znaczne zró&nicowanie pobieranych op!at z tytu!u zatrzymania do wytrze#wienia. Kszta!towa!y si" one w kwocie od kilkudziesi"ciu z!otych do maksymalnej wysoko$ci op!aty wynosz%cej 250 z!, chocia& nie uzasadnia! tego poziom kosztów, jakie ponios!y poszczególne jednostki organizacyjne Policji w zwi%zku z pobytem osoby zatrzymanej w celu wytrze#wienia. Jednocze$nie, w $wietle ustale' pracowników Biura Rzecznika, standard $wiadczonej opieki nad osobami do wytrze#wienia by! w jednostkach organizacyjnych Policji ni&szy ani&eli w izbach wytrze#wie'. Niektóre z wizytowanych jednostek Policji nie mia!y odpowiedniego sprz"tu, zestawu leków lub pomieszcze' przystosowanych do zatrzymywania tych osób, a funkcjonariuszom brakowa!o kwalifikacji do sprawowania nad nimi opieki. Czas zatrzymania do wytrze#wienia nie s!u&y! te& wczesnemu identyfikowaniu cech uzale&nienia i wykrywaniu innych problemów zdrowotnych u osób zatrzymanych, a tak&e w!%czaniu ich do realizowanego na danym terenie programu
1 2

RPO–492441–VII/04 Dz.U. z 2002 r. Nr 147, poz. 1231 ze zm. 3 Dz.U. Nr 20, poz. 192

190

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych. W tym stanie trudno by!o uzna) za s!uszne i sprawiedliwe nak!adanie na osoby zatrzymane do wytrze#wienia wysokich op!at, które w &aden sposób nie odzwierciedla!y kosztów poniesionych przez jednostki Policji, lecz mog!y by) pojmowane jako forma represji wobec osoby nietrze#wej. Dlatego w wyst%pieniu z 9.08.2005 r.1 Rzecznik zwróci! si" do Komendanta G!ównego Policji o ustalenie jednolitej zrycza!towanej op!aty za pobyt osoby zatrzymanej do wytrze#wienia na poziomie odpowiadaj%cym typowym kosztom, jakie ponosi z tego tytu!u jednostka Policji, albo okre$lenie kryteriów ustalania tej kwoty. W odpowiedzi z 16.11.2005 r. Zast"pca Komendanta G!ównego Policji wyja$ni!, &e w Komendzie G!ównej Policji opracowano, a nast"pnie przekazano komendantom wojewódzkim Policji, pismo instrukcyjne w sprawie dostosowania sposobów post"powania policjantów wobec osób doprowadzonych w celu wytrze#wienia do nowych wymogów wynikaj%cych z rozporz%dzenia Ministra Zdrowia z 4.02.2004 r. W pi$mie tym nie okre$lono jednolitej w ca!ej Policji zrycza!towanej wysoko$ci op!at za pobyt osób doprowadzonych w celu wytrze#wienia w pomieszczeniach dla zatrzymanych, poniewa& potrzeba takich unormowa' nie wynika z tego rozporz%dzenia. Niemniej zalecono przyj"cie jednej zrycza!towanej kwoty w skali województwa. Komendanci wojewódzcy Policji po przeprowadzeniu w!asnych kalkulacji okre$lili zrycza!towane wysoko$ci op!at za pobyt osób nietrze#wych w policyjnych pomieszczeniach w celu wytrze#wienia. Zauwa&alne zró&nicowanie w wysoko$ci op!at w poszczególnych garnizonach policji wynika!o z uwarunkowa' wyst"puj%cych w danym województwie, a op!aty zosta!y skalkulowane na podstawie ponoszonych kosztów. W pi$mie instrukcyj–nym wskazano te elementy kosztów, które powinny by) uwzgl"dniane w okre$laniu zrycza!towanej op!aty. Z informacji przekazanych przez komendantów wojewódzkich Policji wynika!o, &e kwoty te w zdecydowanej wi"kszo$ci województw ustalono na poziomie 130–150 z!. W trzech przypadkach okre$lono je na poziomie powy&ej 200 z!, w zwi%zku z czym rozwa&a si" wyst%pienie do komendantów tych jednostek o weryfikacj" op!at. 3. Przedstawiciele Rzecznika Praw Obywatelskich w trakcie systematycznych wizytacji zak!adów karnych i aresztów $ledczych zwracaj% uwag" na sytuacj" osób uzale&nionych od alkoholu oraz funkcjonowanie oddzia!ów terapeutycznych przeznaczonych dla tej grupy skazanych. Jak wynika z podj"tych ustale', pomimo poszerzenia bazy terapeutycznej (wg. stanu na 31.12. w 2003 r., 2004 r. i 2005 r. w oddzia!ach terapeutycznych przebywa!o odpowiednio: 460, 546 i 635 skazanych), pe!na realizacja przez wi"ziennictwo zada' zwi%zanych z obejmowaniem skazanych uzale&nionych od alkoholu terapi% napotyka na powa&ne trudno$ci. Wi"zienne oddzia!y terapeutyczne dla skazanych uzale&nionych od alkoholu nie wsz"dzie spe!niaj% standardy okre$lone dla placówek lecznictwa odwykowego. Oddzia!y te s% przede wszystkim niedoetatyzowane, a wyposa&enie niektórych z nich jest ponadto znacznie zdekapitalizowane. Baza systemu terapeutycznego, jak% dysponuje wi"ziennictwo, jest zbyt szczup!a w stosunku do istniej%cych potrzeb. Przeci"tny okres oczekiwania na przyj"cie do terapii wynosi ok. 12 miesi"cy. Systematycznie wzrasta te& liczba skazanych oczekuj%cych na przyj"cie do terapii. Zarejestrowano ponad 2000 skazanych z wyznaczonym terminem przyj"cia do oddzia!u terapeutycznego.

1

RPO–490905–VII/04

191

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

Ka&dego roku ok. 500 skazanych uzale&nionych od alkoholu wychodzi na wolno$) bez odbycia leczenia odwykowego, z powodu braku mo&liwo$ci przyj"cia do oddzia!u terapeutycznego przed opuszczeniem zak!adu karnego w zwi%zku z ko'cem kary albo otrzymaniem warunkowego zwolnienia lub przerwy w wykonaniu kary. Tym samym zadania okre$lone w art. 96 Kodeksu karnego wykonawczego w zakresie obejmowania terapi% skazanych uzale&nionych od alkoholu nie s% w pe!ni realizowane.

192

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

Rozdzia# VIII Media publiczne – dzia#ania edukacyjne podejmowane w zakresie profilaktyki rozwi$zywania problemów alkoholowych
8.1. Telewizja Polska S.A.
Rok 2005 zako'czy! rozpisany na lata 2000–2005 „Narodowy Program Profilaktyki i Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych”, w którego realizacj" Telewizja Polska aktywnie si" w!%czy!a. U$wiadamianie problemu i wskazywanie rozwi%za' w tym zakresie, a tak&e promocja zdrowego trybu &ycia to jedno z wa&niejszych zada' edukacyjnych Telewizji Polskiej. Powy&sza tematyka pojawia!a si" w ró&nych audycjach emitowanych w programach ogólnopolskich i regionalnych, prezentowana wprost, b%d# jako t!o i przyczyna patologii spo!ecznych, b%d# jedno z wielu zagro&e' stoj%cych przed cz!owiekiem. Co roku Telewizja Polska przygotowuje i przekazuje Pa'stwowej Agencji Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych szczegó!owe informacje na temat wyemitowanych audycji po$wi"conych edukacji w zakresie profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych do sprawozdania z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!ania alkoholizmowi. W latach 2000–2005 na antenach TVP przeprowadzono szereg ogólnopolskich akcji dotycz%cych przeciwdzia!aniu alkoholizmowi, w tym: ! NIE przemocy, alkoholizmowi, narkotykom, TAK dla bezpiecze'stwa, ! Granica wieku, granic% prawa, ! Twój sprzeciw ma znaczenie, ! Dzieci'stwo bez przemocy, ! Przemoc w rodzinie. TVP w!%cza!a si" tak&e w akcje regionalne, np.: ! Alkoholizm kradnie wolno$) (w Bia!ymstoku), ! Pi!e$ i kierowa!e$ – jeste$ przest"pc% (w Bydgoszczy), ! Dzisiaj nie pij" (w Katowicach). W tym okresie TVP obj"!a patronatem, m.in. ! koncert „Wdzi"czni za trze#wo$)”, ! koncert „Rock bez uzale&nie'”, ! konferencj" „Budowanie pomostów. Tworzenie polityki antyalkoholowej w powi"kszonej Europie”, ! konferencj" „Stop przemocy w szkole i na ulicy” Fundacji Pomocy Osobom Uzale&nionym i Dzieciom KARAN. W minionych sze$ciu latach TVP wyemitowa!a wiele audycji po$wi"conych problemowi alkoholowemu nie ograniczaj%c si" jedynie do publicystyki, reporta&u i dokumentu. Staraj%c si" dotrze) do najwi"kszego grona widzów rozszerzy!a ofert" o seriale TVP. Wprowadzenie tre$ci edukacyjnych w atrakcyjny serial okaza!o si" bardzo trafn% decyzj%. Cieszy nas, &e Pa'stwowa Agencja Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych 193

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

dostrzega nasze dzia!ania w tym zakresie. Z du&% satysfakcj% przyj"to fakt wyró&nienia przez Pa'stwow% Agencj" Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych zespo!u scenarzystów serialu „M jak mi!o$)” za zaanga&owanie w kampani" dotycz%c% zakazu sprzeda&y alkoholu nieletnim. Tematyka profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych b"dzie nadal obecna na antenach TVP, tak w audycjach ogólnopolskich, jak i regionalnych, niekoniecznie prezentowana wprost, ale wpleciona w inne tre$ci lansuj%c zdrowy tryb &ycia bez na!ogów i wskazuj%c drogi rozwi%za' problemów bez si"gania po alkohol. +ledzi) b"dziemy tak&e akcje po$wi"cone przeciwdzia!aniu alkoholizmowi i w!%cza) si" w te, które rokuj% najwi"ksz% skuteczno$), szczególnie, je$li dotyczy) b"d% m!odych ludzi. W 2005 roku na antenach TVP przedmiotowej tematyce po$wi"cono, m.in.: 8.1.1. Program 1 Telewizji Polskiej S.A. ! Wdzi'czni za trze!wo"( – reporta& z koncertu, który odby! si" w Teatrze Komedia. Bohaterowie reporta&u to arty$ci oraz zwyczajni ludzie, którzy wygrali z alkoholizmem. Tematem przewodnim rozmów jest wdzi"czno$), traktowana przez bohaterów jako si!a, która pomaga wygra) ze s!abo$ciami. Wdzi"czno$) za trze#wo$), za &ycie, za rodzin". ! Wdzi'czni za trze!wo"( – kobieta z kieliszkiem – reporta& z trzeciego ju&, ogólnopolskiego koncertu „Wdzi"czni za trze#wo$)”, który odby! si" na terenie Szpitala Psychiatrycznego w Tworkach. Koncert jest t!em dla problemu kobiet uzale&nionych od alkoholu. Problematyka ta jest, niestety, nadal wstydliwa. Bohaterki reporta&u to artystki oraz zwyczajne kobiety, które wygra!y z alkoholizmem. Motywem przewodnim reporta&u jest piosenka autorstwa Majki z AA „Ja nie pij", prosz" Pana”. W programie – wypowiedzi prof. Wiktora Osiaty'skiego i terapeutki Hanny Ostrowskiej – Biskot z O$rodka Uzale&nie' w Tworkach, a tak&e fragmenty popularnych seriali, m.in. „Na dobre i na z!e”, „W labiryncie”. ! Ile pani wódki wypi#a – film dokumentalny, którego bohaterki Danka, Teresa, Ma!gosia i Iza s% alkoholiczkami. Ka&da na innym etapie choroby. Mieszkaj% na warszawskiej Woli i to alkohol sprawi!, &e si" pozna!y. Danka otrze#wia!a w wi"zieniu, gdzie trafi!a za nieumy$lne zabicie m"&a. Teresa pi!a 30 lat. By!a ju& na dnie. Namowy rodziny i wiara w Boga sprawi!a, &e jest trze#wa. Danka zacz"!a pi) w domu dziecka, gdzie trafi!a odebrana rodzicom alkoholikom. Od kilku lat chodzi na terapi" do AA. Od czasu do czasu wpada w kilkudniowe alkoholowe ci%gi. Iza jest najm!odsza i ma najkrótsz% alkoholow% przesz!o$). Upija si" codziennie. Nie do ko'ca wierzy, &e jest chora. Czasami trafia do niej, &e alkohol jest dla niej problemem. Kobiety postanawiaj% jej pomóc. Ruszaj% na kilka dni w góry i tam poddaj% Iz" swojej prywatnej terapii. Czy jej pomog%? O tym opowiada film. ! Raport kryminalny – audycja zajmowa!a si" u$wiadamianiem zagro&e', edukacj% prawn% i zapobieganiem patologiom. Alkoholizm by! t!em dla wielu z przedstawianych przest"pstw. ! Zawsze po 21–szej – reporta&e o charakterze interwencyjnym, s!u&%ce m.in. zwalczaniu patologii spo!ecznych, równie& tych, którym towarzyszy alkoholizm. ! Ktokolwiek widzia#, ktokolwiek wie – cykl, w którym poszukuje si" ludzi, którzy zagin"li, nie powrócili do domów (czasami przyczyn% by! alkoholizm w rodzinie). ! Plebania, Tak mia#o by( – w serialu wprowadzone s% postacie obarczone chorob% alkoholow%, wskazywane s% problemy, do jakich choroba prowadzi, jej przyczyny, mo&liwo$ci walki i powrotu do normalno$ci. Propagowane s% postawy s!u&%ce zachowaniu zdrowia, wstrzemi"#liwo$ci w piciu i paleniu. ! Okruchy %ycia – cykl filmów emitowanych w $rod" o godz. 20.15, podejmuj%cy tematyk" patologii spo!ecznych, w tym alkoholizmu, pokazuj%cy przyczyny, uwypuklaj%cy problem, wskazuj%cy mo&liwo$ci wyj$cia z na!ogu. 194

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

8.1.2. Program 2 Telewizji Polskiej S.A. ! Herkules – film dokumentalny o jednej z rodzin mieszkaj%cej w najbiedniejszej dzielnicy miasta Bytom – Bobrek. O warunkach, w jakich &yj% o swoistym kodeksie moralnym, który zezwala na kradzie& w imi" zdobycia pieni"dzy dla rodziny. O biedzie i alkoholizmie. ! Pot'pieni – reporta& – noc na izbie wytrze#wie' z punktu widzenia Zbyszka – piel"gniarza, który obserwuje przez kamery przemys!owe dowo&onych tam pacjentów. Studium degradacji ludzi, sens istnienia izb wytrze#wie'. ! Weso#ych )wi$t – +wi"ta Bo&ego Narodzenia to tradycyjnie czas rozejmu, moment spotkania najbli&szych. Paradoksalnie to tak&e czas, kiedy zamiast spokoju i rado$ci wystarcza iskra, aby wybuch! zadawniony rodzinny konflikt. Bohaterowie filmu s% ofiarami i sprawcami przemocy domowej, której pod!o&em jest alkohol. Czasem stoj% po obu stronach tej samej barykady. Ma!gorzata w przededniu $wi%t musi ucieka) z domu, Krystyna ma nadziej", &e tym razem m"&a nie b"dzie w domu. Maciej, który jest sprawc% przemocy sam czuje si" ofiar%. Kol"dy, które towarzysz% filmowi zamiast !agodzi) i dawa) nadziej" staj% si" bolesnym i ironicznym kontrapunktem. ! Magazyn Ekspresu Reporterów – w tym cyklu w 2005 roku zosta!y wyemitowane nast"puj%ce reporta&e po$wi"cone rozwi%zywaniu problemów alkoholowych: – Jej dzieci: Historia ma!ej, dwu i pó! letniej dziewczynki, która mieszka w domu dziecka w Krasnymstawie. Ma tam jeszcze dwójk" rodze'stwa. Jej matka nie chce zrzec si" praw rodzicielskich, cho) pije i rodzi kolejne dzieci. To oznacza, &e dziewczynka nie mo&e zosta) adoptowana. Reporta& ods!ania nie tylko tragiczne losy ma!ego dziecka, ale te& odpowiedzialno$) rodziców, którzy sami skazuj% dziecko na taki los. – Mam &al do doros!ych: Kilkunastoletnia Dorotka napisa!a list do redakcji. Pisa!a o biedzie, rodzinie. Autorka pojecha!a na dokumentacj". Pozna!a przyczyn" nieszcz"$) – alkohol. – Mój kosmos: Obraz patologicznej rodziny na +l%sku. Dziadek alkoholik, upo$ledzona babcia i matka ch!opca. Wszyscy mieszkaj% razem. ! Gdyby nie Pan – spo!eczno$) mariawicka w Mi'sku Mazowieckim. Aktywna dzia!alno$) klubu parafialnego AA otwartego dla ka&dego cz!owieka potrzebuj%cego pomocy. ! Pa#ac – reporta& o dzia!alno$ci zboru baptystycznego w Lwówku +l%skim porusza problem ubóstwa, alkoholizmu, braku perspektyw i nadziei, a tak&e wskazuje sposoby na popraw" tej sytuacji. ! Pytanie na "niadanie – jedno z wyda' kwietniowych codziennego magazynu porannego po$wi"cony by! wy!%cznie problemowi alkoholizmu i jego przeciwdzia!aniu. ! Z Dwójk$ bezpieczniej – magazyn poruszaj%cy tematyk" szeroko rozumianego bezpiecze'stwa. Napi"tnowane jest zjawisko prowadzenia pojazdów po spo&yciu alkoholu. ! Magazyn 997 – magazyn kryminalny, którego jednym z celów jest ostrzeganie przed zjawiskami patologii spo!ecznych. Alkoholizm by! przyczyn% wielu prezentowanych przest"pstw. ! Na dobre i na z#e, Egzamin z %ycia – w popularne seriale TVP wplecione s% w%tki poruszaj%ce trudny problem alkoholizmu i walki z nim, prezentowane s% przyczyny uzale&nienia, a tak&e drogi wyj$cia z choroby. ! M jak mi#o"( – twórcy serialu w!%czyli si" aktywnie w akcj" zakazu sprzeda&y alkoholu. W jednym z odcinków bohater filmu – Marek interweniuje, kiedy w pubie nieletni ch!opcy chc% kupi) alkohol, a w innym – przykleja w pubie plakat informuj%cy, &e tu nie 195

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

sprzedaje si" alkoholu nieletnim. Za zaanga&owanie w kampani", zespó! scenarzystów serialu zosta! wyró&niony dyplomami uznania przez Pa'stwow% Agencj" Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych. 8.1.3. TVP 3 Regionalna Tematy zwi%zane z problemem alkoholizmu i skutkami choroby alkoholowej poruszano wielokrotnie w emitowanym w pa$mie wspólnym TVP 3 Regionalnej – magazynie reporta&owym – Telekurier. W$ród wyemitowanych w 2005 reporta&y o tej tematyce by!y: ,ona alkoholika, Damski bokser, Z r"ki brata, Lubi je#dzi) erk%. TVP 3 Bia&ystok ! Jest sprawa – magazyn interwencyjny prezentowa! materia! o dwóch ma!&e'stwach koczuj%cych w sza!asie w lasku na obrze&ach Bia!egostoku. Chc% by) razem, a w noclegowni nie ma miejsca dla ma!&e'stw i alkoholików ! Under grunt – reporta& o bezdomnych mieszkaj%cych w kana!ach ciep!owniczych. Niektórzy z nich przebywaj% tam poniewa& nie maj% dok%d wróci) po odbyciu kary w wi"zieniu, niektórzy wybieraj% „wolno$)” z alkoholem. Wol% to od podporz%dkowania si" dyscyplinie w noclegowni ! Siostra Lida od zagubionych – reporta& o &yciu Siostry Lidii, która po$wi"ci!a si" Bogu, poprzez prac" na rzecz pokrzywdzonych, odrzuconych i uzale&nionych. TVP 3 Bydgoszcz ! Trójka w Trójce – program publicystyczny podejmowa! problem walki z plag% pijanych kierowców – dotychczasowe metody, ich skuteczno$), rola szko!y i policji. ! Przystanek Kujawska – magazyn studyjny porusza! problem alkoholizmu i przemocy w rodzinie. ! Magazyn toru&ski – jeden z tematów dotyczy! terapii osób z uzale&nieniami na Oddziale Krótkoterminowej Terapii Uzale&nie'. ! Przypowie"( alkohol – spot antyalkoholowy. TVP 3 Gda'sk ! Pasterze dusz – odc. Duszpasterstwo uzale%nionych – odcinek magazynu katolickiego po$wi"cony pomocy alkoholikom w ich walce z uzale&nieniem poprzez religijne wsparcie, co jest szczególnie wa&ne przy pog!"bianiu motywacji leczenia. ! Go"( Trójki – ks. Bogus#aw G#odowski – rozmowa studyjna z diecezjalnym duszpasterzem trze#wo$ci w walce z alkoholizmem, z uwzgl"dnieniem znaczenia wspó!dzia!ania Ko$cio!a z innymi podmiotami &ycia spo!ecznego ! Go"( Trójki – Krzysztof Cackowski – rozmowa studyjna z prezesem Stowarzyszenia Abstynentów „Mewa” w Sopocie. TVP 3 Katowice ! Ewangelia na dachach – Alkoholizm – spotkanie z osobami, które stoczy!y walk" z chorob% alkoholow% i teraz pomagaj% innym upora) si" z tym problemem. Odpowied# na najcz"$ciej stawiane pytanie – kiedy zaczyna si" choroba alkoholowa, oraz, jak rozpozna), &e ju& jest si" alkoholikiem. ! W s#u%bie zdrowiu – poradnik medyczny porusza! problem alkoholizmu, a tak&e wp!ywu alkoholu na rozwój innych chorób, np. wrzodowej. ! Ludzie i sprawy – cykliczny magazyn reporterski emitowa! reporta&e dotycz%ce alkoholizmu i jego skutków. ! Powiedz stop – cykliczny program publicystyczny porusza! dwukrotnie problemy alkoholizmu. ! Raport z akcji – cykliczny program o charakterze prewencyjnym, a w nim materia!y dotycz%ce przest"pstw, w tym wypadków drogowych pope!nianych pod wp!ywem

196

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

alkoholu, b%d# na skutek jego nadu&ycia. TVP 3 Lublin ! Od A do N – cykliczny magazyn poruszaj%cy tematy zagro&enia i zapobiegania patologiom spo!ecznym takim, jak: alkoholizm, narkomania. Niektóre wydania w ca!o$ci po$wi"cone by!y pomocy osobom uzale&nionym od alkoholu, prezentowa!y stowarzyszenia zajmuj%ce si" pomoc%, m.in. „Nadzieja”, „Stop”, „Kontakt”, oddzia!y leczenia uzale&nie'. Go$)mi w studiu byli terapeuci, lekarze, psychologowie, przedstawiciele Lubelskiego Centrum Trze#wo$ci, Komisji Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych, O$rodka Leczenia Uzale&nie' w Lublinie oraz osoby, którym uda!o si" wyj$) z na!ogu. TVP 3 Pozna' ! Wydarzenia i opinie – cykliczny, studyjny program publicystyczny podejmuj%cy bie&%ce sprawy spo!eczne. W cyklu wyemitowano m.in. program „Pi!e$ – nie jed#” po$wi"cony pomys!owi Wielkopolskiej Policji, która obserwuje zwi"kszon% liczb" przypadków jazdy po pijanemu, a tak&e zaj"to si" funduszami przeznaczanymi przez NFZ na przychodnie leczenia uzale&nie'. TVP 3 Rzeszów ! Raport aktualno"ci – program cykliczny go$ci! przewodnicz%cego Komitetu Obrony Dzieci i M!odzie&y przed Patologiami Spo!ecznymi i Lidi" Worsztynowicz z Miejskiej Komisji Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych w Rzeszowie, a rozmawiano, m.in.. o przeciwdzia!aniu sprzeda&y alkoholu nieletnim. TVP 3 Szczecin ! Magazyn reporterów nadawa! reporta&e po$wi"cone problematyce alkoholizmu, w tym: – I, &e Ci" nie opuszcz" – o alkoholizmie, o tym, jak instytucje pa'stwowe i spo!eczne pomagaj% rodzinom, w których wyst"puje problem alkoholizmu. – Wi"zienne love story – historia m"&czyzny skazanego za przest"pstwa i odbywaj%cego kar" w wi"zieniu. Jego powrót do normalnego &ycia nie by!by mo&liwy, gdyby nie trafi! do Wspólnoty Anonimowych Alkoholików dzia!aj%cej w wi"zieniu. Tam prze&y! wewn"trzn% przemian". Przesta! pi) i nabra! ch"ci powrotu do spo!ecze'stwa. ! K$tem oka – Na co idzie kapslowe – tematem audycji by!y koszty utrzymania Komisji Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych w Szczecinie i odpowied# na pytanie – dlaczego na utrzymanie komisji przeznacza si" dwa razy wi"cej pieni"dzy ni& na sport m!odzie&y zagro&onej patologi%. ! Arka – program po$wi"cony Wspólnocie Cenacolo z Gniewkowa k/Koszalina. Od 2001 roku dzia!a tam dom dla uzale&nionych m"&czyzn. TVP 3 Warszawa ! Otworzy( w#asne drzwi – relacje by!ych bezdomnych, w tym – alkoholików o tym, jak uda!o im si" wyj$) z bezdomno$ci, z na!ogu. ! Hamowanie za kratami – reporta& o sprawcach przest"pstw drogowych, w których zgin"li ludzie, a najcz"$ciej pope!nionych po spo&yciu alkoholu. Bohaterowie reporta&u – wi"#niowie opowiadaj% o tym, &e &a!uj%, pami"taj%, przestrzegaj% innych. ! Wywiad Kuriera – audycja cykliczna komentuj%ca najwa&niejsze wydarzenia dnia. Jedna z rozmów dotyczy!a problemu alkoholowego i analizie wyników bada' przeprowadzonych na zlecenie w!adz miasta. Go$)mi w studiu byli Teresa Szoci'ska – psycholog, naczelnik Wydzia!u ds. Uzale&nie' w Biurze Polityki Spo!ecznej Urz"du m.st. Warszawy oraz dr Bogdan Woronowicz – specjalista terapii uzale&nie' w Instytucie Psychiatrii i Neurologii.

197

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

TVP 3 Wroc&aw ! Bywaj zdrów – alkoholizm – alkoholizm jako choroba psychiczna i somatyczna, przyczyny i skutki. ! Codzienne k#opoty Ma(ka i Doroty – o zagro&eniach, jakie alkohol stwarza dla m!odych ludzi. ! Dolno"l$ski Magazyn Reporterów i Stan zagro%enia – magazyny, w których, m.in. poruszano spo!eczne aspekty choroby alkoholowej.

8.2. Polskie Radio S.A.
Wype!niaj%c obowi%zki nadawcy publicznego, Polskie Radio SA uwzgl"dnia w swojej dzia!alno$ci najwa&niejsze problemy &ycia spo!ecznego w Polsce, w tym – przeciwdzia!anie alkoholizmowi. Od strony formalnej do dzia!a' tych Polskie Radio obliguje Ustawa o radiofonii i telewizji z dnia 29 grudnia 1992 roku (ze zmianami z dnia 2 kwietnia 2004 r.), w tym szczególnie artyku! 21. stanowi%cy, &e programy publicznej radiofonii i telewizji powinny s#u%y* umacnianiu rodziny, kszta#towaniu postaw prozdrowotnych, zwalczaniu patologii spo#ecznych. W praktyce zalecenia te znajduj% odbicie w konkretnych audycjach oraz tzw. akcjach pozaantenowych, podejmowanych przez poszczególne programy Polskiego Radia. Podstaw% szczegó!owego planowania programowego w 2005 r. by!y: ! „Ustawa o wychowaniu w trze!wo"ci i przeciwdzia#aniu alkoholizmowi”, ! „Narodowy Program Profilaktyki i Rozwi'zywania Problemów Alkoholowych na lata 2000 – 2005”, ! „Narodowy Program Ochrony Zdrowia na lata 1996 – 2005”. ! W oparciu o powy&sze dokumenty ustalono priorytety dzia!a' informacyjnych i publicystycznych. Za najwa&niejsze obszary tematyczne uznano: ! Zmiany w Kodeksie Karnym dotycz'ce osób pope#niaj'cych przest$pstwa pod wp#ywem alkoholu. ! Ograniczenie dost$pno"ci alkoholu, szczególnie dla m#odzie%y. ! Kontrola rynku alkoholowego. ! Dzia#ania administracyjne i edukacyjne s#u%'ce zmianie struktury spo%ycia alkoholu. ! Kontrola prawna i spo#eczna nad patologicznymi zachowaniami osób nadu%ywaj'cych alkoholu. ! Profilaktyczne programy edukacyjne dla m#odzie%y. ! Patologia i przemoc w rodzinie spowodowana chorob' alkoholow'. ! Terapia osób uzale%nionych i cz#onków ich rodzin. ! Podniesienie poziomu bezpiecze&stwa spo#ecznego. ! Dzia#alno"* "rodowisk wzajemnej pomocy i stowarzysze& trze!wo"ciowych. Polskie Radio SA w roku 2005 tematowi profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych po$wi"ci!o blisko 24 godziny. Najbogatsz% ofert" programow% w tym zakresie przedstawi! Program 1 Polskiego Radia. Audycjom tym po$wi"ci! on 13 godzin i 20 minut. W Programie 1 ukaza!y si" 4 kilkuminutowe wydania cyklu audycji Alkohol w tle, w którym rozmawiano o przemocy fizycznej i psychicznej w domach dotkni"tych chorob% alkoholow%, o wp!ywie alkoholizmu rodziców na przest"pczo$) dzieci oraz o walce z na!ogiem. Zw!aszcza szeroko omawiany by! w tym cyklu problem alkoholizmu w$ród dzieci i m!odzie&y, !atwego dost"pu nieletnich do alkoholu, a tak&e bezradno$ci rodziców, a cz"sto nawet bierno$ci na picie alkoholu przez dzieci. W innej trwaj%cej prawie dwie godziny audycji (Nocne spotkania) zaprezentowano histori" psychiatry, który sam nie potrafi! sobie da) rady ze swoim problemem alkoholowym. Z dyrektorem O$rodka Leczenia Uzale&nie' 198

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

Instytutu Psychiatrii i Neurologii dyskutowano o ogólnym problemie alkoholizmu w Polsce, jego rozmiarze, przyczynach i konsekwencjach spo!ecznych (Z pierwszej r$ki). Ponadto nadano kilka reporta&y, w których temat alkoholizmu poruszony by! obok innych omawianych patologii. Wyemitowano reporta& opowiadaj%cy o dzia!aniach wroc!awskiego o$rodka zajmuj%cego si" problemami m!odzie&y, w tym m!odych dziewczyn uprawiaj%cych prostytucj" i si"gaj%cych po alkohol (Misja dworcowa), reporta& przedstawiaj%cy histori" wiejskich kobiet mieszkaj%cych w domu samotnej matki, &on alkoholików, które opowiada!y o ci"&arze choroby alkoholowej (Bije, bo ma taki kaprys) oraz reporta& interwencyjny o zamiarze zamkni"cia dzia!aj%cej od ponad 10 lat placówki, w której leczono m!odocianych alkoholików. Jeden reporta& w ca!o$ci zosta! po$wi"cony walce z na!ogiem (Drogi powrotu). W 2005 roku Program 1 by! inicjatorem i wspó!uczestnikiem dzia!a' pozaantenowych podejmowanych we wspó!pracy z Komend% G!ówn% Policji oraz organizacjami pozarz%dowymi. By!a to „Akcja Krzy"”, której celem by!o nak!anianie kierowców, by jad%c na imprez" zabierali ze sob% osob", która nie b"dzie pi!a i w drodze powrotnej zast%pi ich za kierownic%. W programie Polskiego Radia Bis tematowi alkoholizmu po$wi"cono 5 godzin i 40 minut. Temat ten obecny by! g!ównie w cyklu audycji Zostaw wiadomo"*. W audycjach dyskutowano o przyczynach na!ogu alkoholowego, podawano informacje, o tym gdzie szuka) profesjonalnej pomocy dla alkoholików i ich rodzin, rozmawiano o problemach wychowawczych dzieci z rodzin dotkni"tych na!ogiem oraz o tym, jak doros!e dzieci alkoholików radz% sobie ze swoj% przesz!o$ci% i jak Ko$ció! katolicki w!%cza si" w dzia!ania s!u&%ce walce z alkoholizmem. Walka z chorob% alkoholow%, oraz problem pija'stwa w$ród gimnazjalistów omawiane by!y w audycji Ucho w ucho. W roku 2005 Program 3 Polskiego Radia tematowi profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych po$wi"ci! 4 godziny i 41minut. Temat ten obecny by! w kilku wydaniach cyklu Za a nawet przeciw, Zapraszamy do Trójki oraz Klub Trójki. W audycjach tych dyskutowano o tym, czy pokazywa) w Internecie zdj"cia pijanych kierowców i czy Polak zawsze musi bawi) si" do upad!ego (Za a nawet przeciw). W programach Polskiego Programu emitowano spoty ogólnopolskiej kampanii edukacyjna „Alkohol – nieletnim dost$p wzbroniony” pod has!em „Twój sprzeciw ma znaczenie”. Spoty te nadawane by!y w magazynie Sygna#y dnia. W programach ogólnokrajowych Polskiego Radia SA ma!o uwagi po$wi"cono tematyce alkoholizmu. Najwi"cej czasu po$wieci! Program 1 PR. W programie tym wyemitowano 4–odcinkowy cykl, który w ca!o$ci po$wi"cony by! problemowi alkoholizmu. W pozosta!ych audycjach, które ukaza!y si" w programach ogólnokrajowych Polskiego Radia omawiany problem by! obecny jedynie jako jeden z wielu omawianych tematów. 8.2.1. Program 1. PR SA Jedynka (Program 1. Polskiego Radia), z racji obowi%zków programu uniwersalnego, przedstawi!a najbogatsz% ofert" audycji po$wi"conych walce z alkoholizmem. Temat pojawia! si" w reporta&ach, wywiadach, rozmowach, a tak&e serwisach informacyjnych. W sumie 800 minut czasu antenowego. Poni&ej chronologiczny wykaz wybranych audycji w podziale na publicystyk" i audycje o charakterze informacyjnym: Data Godz. Czas/ Tytu! pasma lub audycji, Temat emisji min. autor Reporta& o o$rodku w Wildze, w Cykl: Przed pó#noc' którym przez 11 lat leczono m. in. 2005.02.21 23.20 33’ Studio Reporta&u i m!odocianych alkoholików, dzi"ki Dokumentu czemu przywrócono do &ycia ponad

199

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

2005.02.28

2005.03.01 2005.05.17 2005.05.18 2005.05.25 2005.07.18 2005.07.20 2005.07.23 2005.07.28 2005.08.29 2005.08.29 2005.11.07 2005.11.17 2005.11.23

2005.11.25

2005.11.30

600 dzieci. Jednak dalsze istnienie placówki jest zagro&one z powodu sporów kompetencyjnych mi"dzy urz"dnikami. Dzieci pytaj%, dlaczego przerywaj% im terapi" i zamykaj% drog" do normalnego $wiata Reporta& ukazuje tragiczne losy kilku wiejskich kobiet z okolic Podbeskidzia, &on alkoholików, obecnie mieszkanek Cykl: Przed pó#noc' – reporta& Bije, bo ma taki domu samotnej matki. Wraz z dzie)mi, 23.20 38’ kaprys (Studio Reporta&u przez wiele lat by!y ofiarami przemocy domowej ze strony m"&ów; bite, i Dokumentu) poni&ane, gwa!cone – nierzadko na oczach dzieci. Cykl: Nasze sprawy: Przemoc w tzw. 08.17 8’ Sygna!y dnia porz%dnych rodzinach (m. in. z powodu alkoholizmu) Reporta& o walce z alkoholizmem (jak 20.07 15’ Reporta& Drogi powrotu wyj$) z na!ogu; dzia!alno$) na rzecz uzale&nionych) Cykl: Alkohol w tle. Materia! n/t 16.00 8’ Z pierwszej r"ki alkohol a m#odzie% Czy nadal alkoholizm jest tak wielkim 09.06 120’ Cztery pory roku problemem w Polsce? 00.00 30’ Pomaluj moje sny Alkohol na wakacjach Cykl: Przemoc w rodzinie (Alkohol 06.46 9’ Sygna!y dnia przyczyn% przemocy) 05.58 3’ Sygna!y dnia Ko$ció! katolicki a pijani kierowcy Cykl: Alkohol w tle – Walka z 16.00 3’ Z pierwszej r"ki alkoholizmem Szewski poniedzia#ek, czyli o zawodach 04.25 4’ Dzie' si" budzi najbardziej nara&onych na alkoholizm Cykl: Alkohol w tle – Wp!yw 16.00 6’ Z pierwszej r"ki alkoholizmu rodziców na przest"pczo$) dzieci 07.35 6’ Sygna!y dnia PENTOR o pijanych kierowcach Historia doktora psychiatrii, który sam 00.00 103’ Nocne spotkania nie potrafi sobie da) rady ze swoimi problemami – jest alkoholikiem Cykl: Alkohol w tle – Bicie dzieci w 16.00 5’ Z pierwszej r"ki rodzinach alkoholików We Wroc!awiu dzia!a Misja Dworcowa im. ks. Jana Schneidera. Zajmuje si" ona problemami m!odzie&y m.in. 19.15 16’ Reporta& Misja dworcowa m!odymi dziewczynami, które uprawiaj% prostytucj" i si"gaj% po alkohol Prokuratura wszcz"!a dochodzenie w 16.00 1’ Z pierwszej r"ki sprawie pijanej lekarki

200

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

2005.11.30 2005.12.16 2005.12.21

22.00 16.00 16.00

2’ 2’ 3’

+wiat w Jedynce Z pierwszej r"ki Z pierwszej r"ki

Pijana lekarka operowa!a w *om&y Pijany funkcjonariusz CB+ Pijani w s%dzie

Informacje n/t alkoholizmu w serwisach i magazynach informacyjnych Data Godz. Czas/ Tytu! pasma lub audycji Temat emisji min. 2005.07.24 19.00 2’ Z kraju i ze $wiata Wypadek– pijany policjant 2005.07.25 05.00 3’ Z kraju i ze $wiata Pijany policjant sprawc% wypadku Pijani kierowcy wo&% dzieci na 2005.07.28 13.00 3’ Z kraju i ze $wiata kolonie Pobicie 4 letniego ch!opca przez 2005.08.02 08.00 4’ Z kraju i ze $wiata pijanego Solina – 22 – latek po pijanemu 2005.08.03 12.06 3’ Wiadomo$ci skoczy! do wody Pijany lekarz zatrzymany we 2005.08.03 21.00 3’ Z kraju i ze $wiata W!oc!awku 2005.08.05 13.00 3’ Z kraju i ze $wiata Pijany lekarz w Centrum Pediatrii By!y burmistrz Biskupca skazany za 2005.08.07 04.00 2’ Z kraju i ze $wiata jazd" po pijanemu 2005.08.08 01.00 2’ Z kraju i ze $wiata J/w 2005.08.11 11.01 3’ Wiadomo$ci Czechy – alkoholizm kobiet W. Brytania – problemy z 2005.08.13 00.02 2’ Wiadomo$ci alkoholikami 2005.08.13 23.00 2’ Z kraju i ze $wiata Lubelszczyzna – pijany s"dzia Przybywa pijanych kierowców na 2005.08.16 21.00 2’ Z kraju i ze $wiata Warmii i Mazurach Pijany prokurator spowodowa! 2005.08.18 12.05 3’ Z kraju i ze $wiata wypadek 2005.08.19 19.00 2’ Z kraju i ze $wiata Przemoc w rodzinie alkoholików Zagro&enia ze strony pijanego 2005.08.25 10.01 2’ Wiadomo$ci kierowcy autobusu 2005.09.07 03.00 2’ Z kraju i ze $wiata Gimnazjali$ci pij% 2005.09.20 03.00 1’ Z kraju i ze $wiata Pijani kierowcy – zdj"cie w gazecie 2005.11.17 10.00 1’ Z kraju i ze $wiata Pijane nastolatki 2005.11.19 13.00 1’ Z kraju i ze $wiata Nielegalny alkohol skonfiskowany *om&a – pijana lekarka przyst%pi!a 2005.11.30 12.05 1’ Z kraju i ze $wiata do operacji 2005.12.01 21.00 2’ Z kraju i ze $wiata Oskar&enie pijanej lekarki z *om&y 2005.12.02 05.00 2’ Z kraju i ze $wiata J/w 2005.12.02 09.00 1’ Z kraju i ze $wiata J/w Libacja alkoholowa przyczyna 2005.12.04 16.00 1’ Z kraju i ze $wiata po&aru w po&ar w Stargardzie Immunitet nie b"dzie chroni! pos!ów 2005.12.09 11.00 1’ Z kraju i ze $wiata przed badaniem alkomatem 2005.12.09 13.00 2’ Z kraju i ze $wiata J/w 2005.12.09 21.00 2’ Z kraju i ze $wiata J/w 2005.12.10 06.00 2’ Z kraju i ze $wiata J/w 2005.12.10 11.00 1’ Z kraju i ze $wiata Finlandia – stosunek do alkoholików 201

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

2005.12.12 2005.12.12 2005.12.19 2005.12.20 2005.12.22 2005.12.24 2005.12.25 2005.12.28 2005.12.30

12.06 11.00 23.00 05.00 04.00 19.00 07.00 20.00 09.00

1’ 1’ 2’ 2’ 2’ 1’ 1’ 1’ 2’

Wiadomo$ci gospodarcze Z kraju i ze $wiata Z kraju i ze $wiata Z kraju i ze $wiata Z kraju i ze $wiata Z kraju i ze $wiata Z kraju i ze $wiata Z kraju i ze $wiata Z kraju i ze $wiata

Olsztyn – zatrzymano pijanego kierowc" z rekordow% ilo$ci% promili J/w Pijani uczniowie J/w Wódka nie tylko z ziemniaków +miertelne zatrucie alkoholem Zatrucie ska&onym alkoholem Pijani pseudokibice z Nowej Huty Pijany pasa&er samolotu

8.2.2. Program 3. PR SA Tematyka zwi%zana z walk% z alkoholem znalaz!a odbicie w audycjach Klub Trójki, Za a nawet przeciw oraz we wstawkach do magazynów Zapraszamy do Trójki i Puls Trójki. W sumie 281 minut czasu antenowego. Przyk!ady wybranych audycji tematycznych: Data Godz. Czas/ Tytu! pasma lub audycji Temat emisji min. 2005.02.04 12.05 55’ Za a nawet przeciw Rozmowa n/t: Czy Polak musi si$ bawi* do upad#ego? 2005.04.15 12.05 55’ Za a nawet przeciw Rozmowa n/t: Czy pokazywa* w internecie zdj$cia pijanych kierowców? 2005.07.15 16.00 3’ Zapraszamy do Trójki Materia! o harcerskim obozie &eglarskim, na którym nastoletni uczestnicy i doro$li opiekunowie pili alkohol 2005.07.25 21.00 40’ Klub Trójki Rozmowa n/t: Sk'd w Polakach tak du%a sk#onno"* do agresji?(Jedn% z przyczyn jest alkoholizm) 2005.08.05 16.00 4’ Zapraszamy do Trójki Plaga spo!eczna – pijani tury$ci 2005.09.14 21.00 40’ Klub Trójki Ukryta przemoc w rodzinie (jedn% z przyczyn alkoholizm rodziców) 2005.10.03 17.45 2’ Puls Trójki Pijani kierowcy 2005.11.29 16.00 3’ Zapraszamy do Trójki Alkohol od 13.00 – rocznica zniesienia przepisu ograniczaj%cego spo&ycie alkoholu w miejscach publicznych 2005.12.07 16.00 3’ Zapraszamy do Trójki Trze#wo$) za kierownic% 2005.12.09 16.00 3’ Zapraszamy do Trójki Kobiety coraz wi"cej pij% Muzykoterapia w legnickiej izbie 2005.12.15 06.00 2’ Zapraszamy do Trójki wytrze#wie' 2005.12.30 04.00 1’ Trójka budzi ludzi Pija'stwo w$ród Polaków 2005.12.31 06.00 2’ Zapraszamy do Trójki Ro$nie spo&ycie alkoholu W krótkich formach tematyka zwi%zana z alkoholizmem poruszana by!a równie& w serwisach Trójki (26 razy, !%cznie 21 minut), np. pijani kierowcy, obóz &eglarski w +winouj$ciu – wszyscy uczestnicy pijani, dzieci zabrane pijanej matce, zmar! pacjent pijanej lekarki, pijana m!odzie& gimnazjalna, pos!owie b"d% musieli podda) si" badaniu alkomatem, itd.

202

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

Sporadycznie problematyka ta pojawia!a si" w innych audycjach, jako temat w tle, st%d roczny minuta& jest tylko przybli&eniem. 8.2.3. Polskie Radio Bis Tematyka dotycz%ca problemu alkoholizmu w Radiu BIS w 2005 r. pojawia!a si" g!ównie w audycji Zostaw wiadomo"* (7 razy, !%cznie 229 minut). Przyk!adowe tematy: co dzieci mog% zrobi) z ojcem alkoholikiem, wagarowanie i u&ywki, w tym alkohol dodaj%cy „odwagi” do kolejnych dzia!a', jak dochodzi do uzale&nienia alkoholowego, gdzie szuka) pomocy, jak doros!e dzieci alkoholików radz% sobie z tak% przesz!o$ci%, jak Ko$ció! katolicki w!%cza si" w dzia!ania s!u&%ce walce z alkoholem. Tematyka przeciwdzia!ania alkoholizmowi pojawia!a si" tak&e w audycji Ucho w ucho (sze$) razy, razem 55’), g!ównie jako tzw. tematyka w tle, m. in.: co je$) i pi) podczas imprezy, alkohol jako #ród!o agresji w$ród m!odych ludzi; pija'stwo w$ród gimnazjalistów. Zarówno we wstawkach publicystycznych, jak i emitowanych w tym pa$mie reporta&ach (m. in. w reporta&u Grzegorza Fr%tczaka Najwi$cej si$ pije w gimnazjum z 22 czerwca 2005 r., 10’). Tak jak w pozosta!ych programach, tematyka ta by!a odnotowywana równie& w Wiadomo"ciach (13 razy, oko!o 14 minut). W sumie 340 minut czasu antenowego . 8.2.4. Informacje o audycjach i akcjach pozaantenowych w Polskim Radiu w 2005 roku Tematyka przeciwdzia!ania alkoholizmowi znalaz!a odzwierciedlenie w reporta&ach, audycjach cyklicznych i poradnikowych, a tak&e w bie&%cych informacjach. Cz"$) z nich nawi%zywa!a do problemu walki z alkoholizmem w sposób bezpo$redni, cz"$) – przy okazji omawiana innych problemów spo!ecznych, g!ównie narkomanii, bezrobocia, bezdomno$ci. Tematyka przeciwdzia!ania alkoholizmowi znalaz!a odbicie, m. in. w publicystycznym cyklu: Nasze sprawy – alkoholizm, emitowanym w magazynie Sygna#y dnia oraz w cyklu: Alkohol w tle, nadawanym w magazynie Z pierwszej r$ki (wykaz szczegó!owy poni&ej w tabeli). Problemowi alkoholizmu po$wi"cono jedno z wyda' magazynu Cztery pory roku (z 25 maja 2005 r., z udzia!em dr Bohdana Woronowicza, dyrektora O$rodka Leczenia Uzale&nie' Instytutu Psychiatrii i Neurologii). (120’). Ponadto Jedynka (Program 1.) by!a inicjatorem i wspó!uczestnikiem dzia!a' pozaantenowych, podejmowanych we wspó!pracy z komend% G!ówn% Policji oraz organizacjami pozarz%dowymi. Najwa&niejsze, to: ! Akcja „Krzy"” (najstarsza, trwa od 15 lipca 2003 r.). Jej celem jest nak!onienie kierowców, by jad%c na imprez" zabierali ze sob% osob", która nie b"dzie pi!a i w drodze powrotnej zast%pi ich za kierownic%. Redakcja Radia Kierowców systematycznie przypomina!a o jej za!o&eniach; ! Do marca 2005 r. na antenie Polskiego Roku trwa!a – rozpocz"ta w 2004 r. – ogólnopolska kampania edukacyjna „Alkohol – nieletnim dost$p wzbroniony” pod has!em: „Twój sprzeciw ma znaczenie”. Poprzez dzia!ania edukacyjne i kontrolne w punktach sprzeda&y alkoholu starano si" wp!yn%) na sprzedawców, by nie sprzedawali alkoholu osobom nieletnim. Poprzedzi!y j% badania Pracowni Bada' Spo!ecznych w Sopocie n/t sprzeda&y alkoholu nieletnim, podj"te na zlecenie ZPPP Browary Polskie i PARPA. Spoty reklamuj%ce akcj" nadawane by!y w magazynie Sygna#y dnia. W sposób szczególny tematyk% walki z alkoholizmem zajmuje si" Redakcja Radia Kierowców. W swoich codziennych audycjach dziennikarze redakcyjni apeluj% do kierowców, by nie zasiadali za kierownic% po alkoholu; informuj% o stosownych przepisach obowi%zuj%cych za granic%. W audycjach udzia! bior% m.in. przedstawiciele Pa'stwowej Agencji Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych.

203

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

8.2.5. Rozg#o"nie regionalne polskiego radia Polskie Radio Bia&ystok W programie Polskiego Radia Bia!ystok chorobie alkoholowej, metodom jej leczenia, pomocy rodzinom dotkni"tym alkoholizmem, dzia!aniu grup wsparcia oraz wychodzeniu z choroby po$wi"cono 12 reporta&y (Trunek polskich dam, Spowied! przy wtórze szczyg#a, Kibic, Blues samotnych kobiet, Na mechanizmie d#ugu, Dolary ich zmarnowa#y, Drugie %ycie Wojtka i in.). W magazynie Masz Prawo poruszono temat tzw. „niebieskich punktów”, które powsta!y przy komisariatach, gdzie potrzebuj%cy mogli otrzyma) porad" prawn% np. w sprawie umieszczenia alkoholika w o$rodku leczenia odwykowego czy odseparowania go od rodziny. W magazynie po$wi"conym profilaktyce prozdrowotnej pt. Szlachetne zdrowie wielokrotnie rozmawiano o chorobach, których przyczyn% by!o nadu&ywanie alkoholu. O tym jak radzi) sobie z alkoholizmem w rodzinie, jak pomóc osobie uzale&nionej od alkoholu, jak rozwi%za) problem przemocy w rodzinie rozmawiano w audycji W domu najlepiej po$wi"conej wszelkim sprawom zwi%zanym z rodzin%. Temat ten by! równie& niejednokrotnie poruszany w magazynie katolickim, Ewangelia i %ycie oraz audycji adresowanej do mniejszo$ci ukrai'skiej Ukrai&ska dumka. O problemie nadu&ywa alkoholu przez m!odzie& w trakcie Festiwalu Rockowego M!odej Bia!orusi w Gródku mówiono w audycji adresowanej do Bia!orusinów Pod znakam pahoni. Omawiana problematyka by!a równie& obecna w codziennym przedpo!udniowym bloku programowym Dzie& jak %aden inny z udzia!em ekspertów i s!uchaczy, po$wi"canym tematom spo!ecznym. Niejednokrotnie poruszano w tej audycji temat alkoholizmu i walki z t% chorob% – dyskutowano m.in. o tym czy warto walczy) z na!ogiem, jak zach"ci) osoby chore do leczenia, gdzie mo&na szuka) pomocy, czy o w!asnych si!ach mo&na wyj$) z choroby alkoholowej. Obok tworzenia i emitowania audycji Radio Bia!ystok uczestniczy!o w imprezach, których celem by!o propagowanie &ycia w trze#wo$ci. Radio Bia!ystok obj"!o swoim patronatem IX Cross Trze#wo$ci w Suchowoli, który odby! si" 1 czerwca 2005 roku. Impreza ta by!a równie& szeroko relacjonowana w programie tego radia. Rozg!o$nia uczestniczy!a tak&e w akcji, której celem by!o rozpropagowanie w spo!ecze'stwie zakazu sprzeda&y alkoholu nieletnim oraz by!a patronem akcji Zachowaj trze!wy umys#. W programie Radia Bia!ystok nie by!o takiego cyklu audycji, który by kompleksowo i systematycznie zajmowa! si" u$wiadamianiem spo!ecze'stwu skutków nadu&ywania alkoholu i s!u&y!by rozwi%zywaniu problemu alkoholizmu. W 2005 roku !%czny czas przeznaczony na profilaktyk" i rozwi%zywanie problemów alkoholizmu wyniós! oko!o 70 godzin. Radio Pomorza i Kujaw w Bydgoszczy W programie Radia Pomorza i Kujaw temat przeciwdzia!ania alkoholizmowi podejmowany by! w audycjach wy!%cznie incydentalnie i by! zazwyczaj reakcj% na konkretne wydarzenie. W audycji Nie chcemy tego ogl'da* przedstawiono pijanych nastolatków, którzy trafili do szpitala z objawami zatrucia alkoholowego. Przy okazji omawiania tego zdarzenia analizowano przyczyny tej patologii spo!ecznej. Tematem audycji Alkohol – u%ywka w szko#ach by!y punkty konsultacyjne w szko!ach przeznaczone dla uczniów pochodz%cych z rodzin dotkni"tych alkoholizmem, jak i tych, którzy mieli cz"sty kontakt z alkoholem. W audycji Dzieci alkoholowe mówiono o dzieciach i m!odzie&y z alkoholowym zespo!em p!odowym (FAS). Psychologiczne i spo!eczne skutki alkoholizmu omówiono w audycji Pijani kierowcy. W audycji Pi#em przybli&ono s!uchaczom program profilaktyczny dla sprawców przemocy w rodzinie spowodowanej alkoholizmem. W programie po$wiecono równie& czas

204

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

na promowanie ogólnopolskiej kampanii spo!ecznej Zachowaj trze!wy umys# adresowanej do m!odzie&y. W 2005 r. Radio Pomorza i Kujaw na nadawanie audycji po$wi"conych przeciwdzia!aniu alkoholizmowi po$wi"ci!o 7 godzin. Równie& w tym programie nie nadawano cyklu audycji, w którym kompleksowo i systematycznie edukowano by s!uchaczy w zakresie zapobiegania alkoholizmowi. Polskie Radio Gda'sk W programie Polskiego Radia Gda'sk temat profilaktyki i rozwi%zywania problemu alkoholizmu by! obecny w audycjach publicystycznych. Nadu&ywanie alkoholu b"d%ce przyczyn% wielu konfliktów rodzinnych oraz przemocy by!o temat jednego wydania cyklu Nocne rozmowy oraz Klub Radia Gda&sk. Rozpocz"cie wakacji by!o okazj% do przypomnienia zw!aszcza rodzicom, &e okres ten najbardziej sprzyja pierwszym kontaktom ich dzieci z alkoholem. Radio Gda'sk zainicjowa!o akcj" przeciwdzia!aj%ca alkoholizmowi w$ród m!odzie&y M#odo"* bez procentów, o której rozmawiano w jednym z wyda' audycji Klub Radia Gda&sk. Inne wydanie tej audycji po$wi"cono na przybli&enie problem alkoholizmu w$ród m!odych ludzi i w rodzinach patologicznych. W jeszcze innym wydaniu tej audycji omówiono temat alkoholizmu, jego przyczyny i sposoby leczenia. Obok audycji publicystycznych tematy dotycz%ce tej patologii spo!ecznej by!y przedmiotem zainteresowania twórców reporta&y. Przedstawili oni portrety osób, które alkohol sprowadzi! na margines spo!ecze'stwa (Pan Tadeusz z pla%y) albo doprowadzi! do bezdomno$ci (Ludzie bezdomni). Twórca reporta&u Alkoholicy podj%! wysi!ek opowiedzenia o przyczynach i skutkach choroby alkoholowej. Tematem reporta&u Spojrze* w twarz swojemu dziecku by!a pozytywna rola rodziny w wychodzeniu alkoholika z uzale&nienia. W innym reporta&u opowiedziano histori" alkoholika, który wyszed! z na!ogu dzi"ki terapii grupowej (Dzi$ki grupie). Publicystyczne pasma programowe, cho) bardzo rzadko, by!y równie& miejscem, gdzie edukowano spo!ecze'stwo w sprawach zwi%zanych z nadu&ywaniem alkoholu. W pa$mie Od poniedzia#ku do pi'tku mówiono o alkoholizmie matek i o wp!ywie na!ogu na ich dzieci oraz o tym, jak walczy) z chorob% alkoholow%, za$ w pa$mie Radioaktywni rozmawiano o skutkach jednej z najwi"kszych polskich plag – prowadzeniu samochodu po spo&yciu alkoholu. Radio Gda'sk we wspó!pracy z Urz"dem Gda'ska, ze Stra&% Miejsk% oraz wszystkimi pomorskimi mediami zorganizowa!o pozaprogramow% akcj" M#odo"* bez procentów. By!a ona adresowana do m!odych oraz do sprzedawców napojów alkoholowych. W ramach akcji dzi"ki sponsorom wydrukowano plakaty promuj%ce trze#wy styl &ycia, które rozwieszono w sklepach handluj%cych alkoholem. Stra& Miejska zbiera!a informacje o !amaniu zakazu sprzeda&y alkoholu nieletnim oraz o sklepach, w których respektowano to prawo. W 2005 r. Radio Gda'sk na nadawanie audycji po$wi"conych przeciwdzia!aniu alkoholizmowi po$wi"ci!o 5,7 godziny. Polskie Radio Katowice Radio Katowice nadawa!o audycje cykliczne po$wi"cone upowszechnianiu wiedzy na temat rozwi%zywania problemu alkoholizmu. W ka&d% sobot" nadawany by! czterominutowy felieton propagatora trze#wo$ci ks. W!adys!awa Z%zela U progu dnia. Poruszana w nich tematyka zwi%zana by!a z ró&nymi aspektami tego problemu, bardzo cz"sto autor si"ga! po konkretne przyk!ady obrazuj%ce skutki alkoholizmu. W programie Radia Katowice szeroko relacjonowano i komentowano seminarium po$wi"cone trze#wo$ci zorganizowane przez Stowarzyszenie Powrót. Znalaz!y si" w nich

205

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

rozmowy z animatorami seminarium i terapeutami oraz rozmowa z prezesem Stowarzyszenia Powrót. Jedno wydanie w ka&dym kwartale magazynu chrze$cija'skiego Droga by!o w ca!o$ci po$wi"cone problematyce przeciwdzia!ania alkoholizmowi. W ubieg!ym roku dwa magazyny po$wi"cono destrukcyjnemu wp!ywowi alkoholu na rodzin". Pozosta!e dwa dotyczy!y przyczyn alkoholizmu i jego skutków oraz dzia!alno$ci Ewangelickiej Wspólnoty Dobrego Pasterza, która podejmowa!a wiele dzia!a' profilaktycznych. Trzy wydania cotygodniowego magazynu dla nastolatków pt. Chwy* barierk" by!y po$wi"cone w ca!o$ci problemom spo&ywania alkoholu przez m!odych ludzi. W jednym wydaniu omówiono problemy spo&ywania alkoholu przez m!odzie& w dyskotekach, pubach, klubach. Punktem wyj$cia do dyskusji by!y dane statystyczne dotycz%ce rozmiarów spo&ycia alkoholu przez osoby przed uko'czeniem 20 roku &ycia. Drugie z wymienionych wyda' magazynu po$wi"cono skutkom zdrowotnym i spo!ecznym spo&ywania alkoholu przez m!odzie&, za$ wydanie trzecie – alkoholizmowi jako chorobie ca!ej rodziny. W ka&dym z wyda' brali udzia! specjali$ci z dziedziny terapii uzale&nie' oraz psychologowie. Trzy wydania cotygodniowego magazynu prawnego pt. Masz prawo po$wi"cono nast"puj%cym tematom: przemocy w rodzinach alkoholików, pozbawianiu praw rodzicielskich rodziców uzale&nionych od alkoholu oraz zwalczaniu problemów alkoholowych w rodzinach patologicznych. W trzech wydaniach cotygodniowej Audycji dla zdrowia rozmawiano ze specjalistami o skutkach spo&ywania alkoholu i zagro&eniach dla zdrowia i &ycia, o psychoterapii w leczeniu uzale&nie' oraz o tym, jak wspó!czesna medycyna mo&e walczy) z uzale&nieniami. Jedno wydanie cyklicznej audycji Gdzie" obok nas po$wi"cono roli sztuki w przezwyci"&aniu alkoholizmu. W programie Radia Katowice relacjonowano II Festiwal Sztuki Bezdomnej zorganizowany przez Stowarzyszenie „By) razem” z Cieszyna. Relacjom z festiwalu towarzyszy!y rozmowy z bezdomnymi, z których wi"kszo$) mia!a problemy alkoholowe. W programie wyemitowanym 21 maja 2005 obecne by!y audycje po$wi"cone propagowaniu sp"dzania czasu wolnego bez alkoholu. Pretekstem by! organizowany w Morsku na terenach Jury Krakowsko–Cz"stochowskiej Zlot Rodzinny, którego celem by!o upowszechnianie wiedzy o zagro&eniach ze strony alkoholu i narkotyków. Radio Katowice patronuj%c obchodom V +wiatowego Dnia FAS niemal ca!y przedpo!udniowy program 9 wrze$nia 2005 r. po$wi"ci!o zagadnieniom zwi%zanym z FAS. Przekazy te mia!y na celu zwrócenie uwagi na konsekwencje spo&ywania alkoholu przez ci"&arne kobiety. W programie wzi"li udzia! specjali$ci z ró&nych dziedzin medycyny oraz przedstawiciele Pa'stwowej Agencji Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych. W magazynie motoryzacyjnym „Auto–Radio” wielokrotnie by! podejmowany temat spo&ywania alkoholu przez uczestników ruchu drogowego. Czterokrotnie w tym bloku pojawi!y si" d!u&sze audycje dotycz%ce tego problemu z udzia!em przedstawicieli policji, s!u&b ratowniczych oraz lekarze. Ponadto w ka&dy poniedzia!ek w programie porannym ukazywa!a si" rozmowa z policjantem z Wydzia!u Ruchu Drogowego Komendy Wojewódzkiej Policji w Katowicach na temat bezpiecze'stwa na drogach. W ka&dej z nich poruszana by!a kwestia dotycz%ca zagro&e' stwarzanych przez nietrze#wych kierowców. Temat alkoholizmu pojawi! si" równie& w 4 reporta&ach emitowanych w cyklu Trzy kwadranse z reporta%em. W ramach akcji „Narty nie na &arty” ukaza!y si" dwie audycje po$wi"cone problemowi nietrze#wych narciarzy. W audycjach wzi"li udzia! ratownicy GOPR–u i policjanci. W 2005 roku w programie Radia Katowice !%czny czas przeznaczony na omówienie tematów zwi%zanych z alkoholizmem wyniós! oko!o 19 godzin i 22 minuty.

206

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

Polskie Radio Kielce W 2005 r. programie w Radio Kielce ukazywa!y si" regularnie raz w miesi%cu (z wyj%tkiem okresu wakacyjnego) dwa cykle audycji, których celem by!o zwi"kszanie $wiadomo$ci spo!ecznej o szkodach wywo!anych alkoholizmem. W cyklu Radio po kolacji rozmawiano o chorobie alkoholowej, metodach jej leczenia oraz o przeciwdzia!aniu alkoholizmowi. Na te tematy rozmawiano z psychologami, terapeutami uzale&nie', osobami kieruj%cymi placówkami lecznictwa odwykowego otwartego i zamkni"tego, przedstawicielami komisji rozwi%zywania problemów alkoholowych oraz ze s!uchaczami. Drugi cykl Noc czuwania bez kieliszka by! równie& realizowany w formie rozmów, w których uczestniczy!y osoby z problemem alkoholowym, trze#wi alkoholicy, terapeuci uzale&nie', a tak&e osoby wspó!uzale&nione. Ta tematyka pojawi!a si" równie& w 8 wydaniach cyklu Sprawa na dzi". W wydaniach tych mówiono o zapobieganiu zjawisku pijanych na drodze, o pija'stwie na stadionach pi!karskich, alkoholizmie niepe!noletnich. W jednym wydaniu audycji Rozmowa dnia rozmawiano o utworzeniu przez radnych o$rodka odwykowego, o akcji „Stop u&ywkom w gimnazjum” a w audycji Radiostopem na wakacje ostrzegano rodziców przed mo&liwo$ci% uzale&nienia si" ich dzieci od alkoholu. W cyklu Auto Radio prowadzone by!y przez policj" akcje maj%ce na celu zapobieganie kierowaniu pojazdami przez pijanych kierowców. W 2005 r. !%czny czas przeznaczony na omówienie tematów zwi%zanych z przeciwdzia!aniem alkoholizmowi wyniós! ok. 45 godzin. Polskie Radio Koszalin W programie Radia Koszalin problematyka dotycz%ca przeciwdzia!ania alkoholizmowi pojawia!a si" incydentalnie. W reporta&u Sposób na m#odzie% przedstawiono sylwetk" proboszcza z parafii w ma!ej popegeerowskiej wiosce, który potrafi! wpoi) m!odzie&y sens kszta!cenia si" oraz skutecznie przeciwdzia!a) ró&nym patologiom, w tym tak&e alkoholizmowi. W reporta&u S'siedzkie k#ótnie opowiedziano o k!opotliwych s%siadach wywo!uj%cych pod wp!ywem alkoholu awantury. W reporta&u Promile na burcie rozmawiano o bardzo cz"stych przypadkach sterowania kutrami przez pijanych szyprów. Przytoczono przyk!ady wypadni") za burt", kolizji ze zwodzonym mostem w Dar!owie oraz zatrzymania pijanych szyprów wyruszaj%cych w morze. W jednym wydaniu codziennej audycji Studio Kontakt rozmawiano o wydatkach na profilaktyk" antyalkoholow%, o statystykach dotycz%cych spo&ycia alkoholu, o akcjach przeciwalkoholowych adresowanych do m!odzie&y. W innym wydaniu tej audycji rozmawiano o pijanych kierowcach b"d%cych ogromnym zagro&eniem na drogach. W jeszcze innym wydaniu tej audycji rozmawiano o akcji pozorowanej sprzeda&y alkoholu. Problemowi picia alkoholu w miejscach publicznych po$wi"cono jedn% z rozmów cyklu Studio Ba#tyk. W audycji Zawsze blisko Was rozmawiano ze s!uchaczami o zapobieganiu prowadzenia samochodów przez pijanych kierowców oraz o sposobach ich karania. W 2005 r. Radio Koszalin na audycje s!u&%ce przeciwdzia!aniu alkoholizmowi po$wi"ci!o ok. 3 godziny. Polskie Radio Kraków Radio Kraków w swoim programie mia!o jeden ukazuj%cy si" raz w tygodniu cykl pt. Pokona* wstyd. Celem autorów tego cyklu by!o stworzenie dla osób uzale&nionych, ich bliskich i zainteresowanych tematyk% alkoholizmu miejsca do dyskusji i wymiany wzajemnych do$wiadcze'. Pierwsze wydanie tego cyklu ukaza!o si" 30 stycznia 2005 roku.

207

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

Audycje z tego cyklu realizowano w formie rozmów w studiu z zaproszonymi go$)mi oraz z telefonicznym udzia!em s!uchaczy. Poruszano w nich bardzo wiele aspektów alkoholizmu: od relacji samych trze#wiej%cych alkoholików, poprzez rozmowy z cz!onkami ich rodzin oraz z psychologami i terapeutami o skutkach alkoholizmu dla samych uzale&nionych jak i ich rodzin (wspó!uzale&nienie). Specjaln% rol" w tych audycjach mia!y trzy osoby – Agata, Renata i Janusz – trze#wiej%cy alkoholicy, którzy jako jej wspó!gospodarze, opowiadali o swoim &yciu z uzale&nieniem oraz o odbytej terapii. Tematy programu konsultowane by!y ze specjalistami z Niepublicznego Zak!adu Opieki Zdrowotnej „Stowarzyszenie Dobrej Nadziei” w Krakowie, którego pracownik w czasie ka&dej audycji pe!ni! telefoniczny dy&ur (rodzaj telefonu zaufania). Rozg!o$nia realizuj%c audycj" wspó!pracowa!a tak&e z Miejsk% Komisj% Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych w Krakowie, której specjali$ci byli cz"stymi go$)mi audycji. W 2005 roku zrealizowano 46 audycji, które !%cznie trwa!y 39 godzin. W kolejnych wydaniach cyklu omówiono nast"puj%ce tematy: ! Najtrudniej jest przyzna) si" przed samym sob% – co oznacza wstyd towarzysz%cy chorobie alkoholowej. Alkoholizm u m"&czyzn. ! Picie w samotno$ci trudno zauwa&y). Alkoholizm u kobiet. ! Alkoholizm to nie tylko choroba uzale&nionej osoby, ale tak&e ich rodziny i bliskich. ! Samotno$) alkoholika. ! Prze!amywanie samotno$ci, l"ku i strachu przed uzale&nieniem we wspólnocie Anonimowych Alkoholików. ! „Gdyby alkohol móg! si" przedstawi) i przemówi)”. Jak rodzina, a w szczególno$ci dzieci, prze&ywaj% alkoholizm swoich bliskich. ! Trudna mi!o$) – czyli jak rodzina pomaga uzale&nionemu od alkoholu. ! Dlaczego alkoholicy boj% si" terapii? Prawdy i mity dotycz%ce terapii. ! Dlaczego czas $wi%t jest tak trudny w &yciu alkoholika? (wydanie Wielkanocne) ! Czym trze#wo$) ró&ni si" od abstynencji z punktu widzenia osoby lecz%cej si" ze swego uzale&nienia. ! Uzale&nienia krzy&owe. Uzale&nienia „niechemiczne”: od hazardu i internetu. ! Bardzo wa&ne w trze#wieniu jest dobre zorganizowanie sobie czasu. Dlaczego trze#wiej%cy alkoholik boi si" nadmiaru wolnego czasu? ! Zaufanie. Jak alkoholik je odzyskuje – w stosunku do siebie i ze strony bliskich. ! Koncentracja &ycia na alkoholu. Symptomy uzale&nienia od alkoholu. ! Nawroty w uzale&nieniu od alkoholu czyli kryzysy i chwile s!abo$ci w terapii. ! Dlaczego kobiety gorzej radz% sobie z uzale&nieniem od alkoholu? ! Uzale&nienie od alkoholu u kobiet. ! Motywacje do leczenia z alkoholizmu. ! Obawy uzale&nionego. Czy &ycie alkoholika – tego choruj%cego i tego ju& lecz%cego si" – jest &yciem w l"ku? ! Picie w$ród najm!odszych. Dlaczego coraz m!odsi pij%? Jak pij% dzieci i m!odzie&? Jak reagowa) na to, gdy najm!odsi stykaj% si" z alkoholem. ! Wakacje – to cz"sto okazja do pierwszego kontaktu z alkoholem dzieci i m!odzie&y. Czy warto zach"ca) m!odych ludzi do abstynencji? Je$li tak – to jak to uzasadni), by przekona). ! „Czy alkohol to mniejsze z!o?” Jak oswaja) dzieci i m!odzie& z powszechn% obecno$ci% alkoholu? M!odzi sami o swoim piciu. ! „W mojej rodzinie jest problem z alkoholem i nie mog" sobie z nim poradzi). Jak mam szuka) pomocy?”

208

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

Wspó!uzale&nienie. Bliscy osoby uzale&nionej te& potrzebuj% pomocy, chocia& mog% nie by) tego $wiadomi. ! Trze#wiej%cy alkoholik – kto to taki? Stereotypy dotycz%ce alkoholizmu i alkoholików ! +wiadomo$) uzale&nienia. Trzeba zrobi) pierwszy krok tj. przyzna) si" do bezsilno$ci wobec alkoholu. ! Czy alkoholikowi mo&na zaufa)? Na ile mo&na wierzy) jego ch"ci wyj$cia z na!ogu i jak d!ugo w niej b"dzie móg! wytrwa)? ! „W trze#wieniu nie trzeba zmienia) nic poza ca!ym &yciem”. Co trze#wienie oznacza w &yciu alkoholika. ! „Kluczem do powrotu alkoholika do normalnego &ycia jest odzyskanie godno$ci”. ! Meetingi ruchu AA. Dlaczego ka&da rocznica trwania w trze#wo$ci jest tak wa&na? ! Czy trze#wiej%cy alkoholik musi by) egoist%, &eby w swoim leczeniu osi%gn%) jakiekolwiek post"py? ! Nawroty – najwi"kszy koszmar w drodze do trze#wo$ci. ! Prze!omowe momenty w &yciu alkoholika, które zmieni!y jego &ycie. ! Alkoholizm: choroba czy grzech? Dlaczego duchowo$) jest wa&na w drodze do trze#wo$ci? ! Drogi wychodzenia z alkoholizm. Terapia. Meetingi ruchu AA. ! Czy bez duchowego prze!omu wyj$cie z alkoholizmu jest niemo&liwe? ! „Z!o$) jest luksusem, na który nie mog" sobie pozwoli)”. Emocje w &yciu trze#wiej%cego alkoholika. Program HALT (alkoholikowi nie wolno by): „H” hungry = g!odny , „A” angry = z!y, „L” lonely = samotny i „T” tired = zm"czony). ! „Nikt nie jest ani zbyt m!ody ani zbyt stary, by mie) problem z alkoholem. Alkoholizm mo&e dopa$) ka&dego. Nie ma znaczenia, co pijesz ani jak d!ugo pijesz. Licz% si" tylko skutki picia”. Alkoholizm jako powszechne i niedoceniane zagro&enie. ! Zado$)uczynienie najbli&szym, skrzywdzonym przez alkoholika w okresie jego upijana si", jako wa&na cz"$) terapii. ! Alkoholik jest odpowiedzialny za swoje zdrowienie. Rodzina jest odpowiedzialna za to, by mu pomóc. ! Fenomen ruchu AA. Dwudziestolecie ruchu AA w Ma!opolsce. Zjazd wspólnoty w Krakowie. ! Czego najbardziej boi si" alkoholik w nowym, trze#wym &yciu? ! Rodzina z problemem alkoholowym. Jak jej mo&na pomóc? ! Jak interweniowa) widz%c nieletnie dziecko w niebezpiecze'stwie, zw!aszcza, gdy zagro&eniem dla niego jest jego w!asna rodzina? ! Poczucie winy w trze#wym &yciu alkoholika. ! Jak pomaga) dzieciom z rodzin, w których jest problem alkoholowy? Jak% rol" odgrywa) mo&e szko!a? ! Jak wygl%daj% $wi"ta w domach alkoholików – tych chorych i tych trze#wiej%cych. (wydanie $wi%teczne, bo&onarodzeniowe). Poza cyklem Pokona* wstyd temat profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych poruszany by! w pasmach programowych Chwytaj dzie&, Przed hejna#em oraz Co niesie dzie&. Poruszano w nich nast"puj%ce tematy: zwalczanie przemocy wywo!anej alkoholizmem, pomoc rodzinom alkoholików, wp!yw alkoholu na organizm cz!owieka, problemy rozwojowe dzieci z rodzin alkoholików, sposoby leczenia. Na omówienie tych tematów po$wi"cono !%cznie 2 godziny. W 2005 r. Radio Kraków na audycje s!u&%ce przeciwdzia!aniu alkoholizmowi po$wi"ci!o ok. 41 godzin.

!

209

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

Polskie Radio Lublin W programie Radia Lublin obecne by!y dwa cykle audycji, których celem by!o edukowanie w zakresie profilaktyki i problemów zwi%zanych z alkoholizmem. Cykl Informator AA ukazywa! si" codziennie wcze$nie rano (ok. 05:15). Drugi cykl pt. Noc z … ukazywa! si" w nocnym pa$mie programowym raz w miesi%cu. W tym cyklu omówiono nast"puj%ce tematy dotycz%ce spo&ywania alkoholu przez dzieci i nastolatki oraz tematy dotycz%ce ró&nych form rozwi%zywania problemu alkoholizmu: ! Pijane nastolatki, czy ju& uzale&nione? ! Rosn%ce statystyki pijanych nastolatków. ! Pijany nastolatek – skutek s!abo$ci rodziny. ! Pozytywne wzorce dla m!odych. ! Promocja zabaw na trze#wo i troska o dzieci. ! Wybierz trze#wo$), nastolatku. ! Co robi), &eby m!odzie& nie pi!a napojów alkoholowych? ! Co robi), aby alkohol by! niedost"pny dla m!odzie&y? ! Inicjacja alkoholowa nastolatków. ! Dlaczego nastolatki lubi% pi) alkohol? ! Czy bezstresowe wychowanie ma negatywny wp!yw na uczniów ! Pijane dzieci na oddzia!ach szpitalnych. ! Atrakcyjno$) alkoholu w$ród m!odzie&y. ! Zjawisko alkoholizmu w szkole. ! Program promuj%cy trze#wo$) w szko!ach. ! Czy warto promowa) zdrowy styl &ycia? ! Czy nastolatek mo&e promowa) trze#wo$)? ! M!ody trze#wy – si!a czy s!abo$)? Jedno z wyda' cyklu Noc z …. po$wi"cono przemocy w rodzinie wywo!anej alkoholizmem. Omówiono w nim nast"puj%ce tematy: ! Przemoc i alkoholizm ! Czy alkoholik jest zawsze sprawc% przemocy? ! Czy przemoc mo&e by) efektem chorych emocji alkoholika? ! Co zrobi) z ofiarami przemocy alkoholowej? ! Pijany s%siad katuje &on" – co na to policja? ! Jak przeciwdzia!a) przemocy? W kilku wydaniach tego cyklu omawiano nast"puj%ce zagadnienia dotycz%ce choroby alkoholowej i jej przyczyn. ! Alkoholizm, choroba duszy. ! Alkoholizm jako choroba. ! Oblicza uzale&nie' od alkoholu. ! Czy choroba alkoholowa to wymówka. ! Skre$leni z &ycia. ! Alkohol – domena s!abych. ! Czy praca mo&e sprzyja) uzale&nieniu. ! Zdrowie i bezsilno$) wobec alkoholu. ! Kontrolowane picie – mit alkoholika. ! Czym t!umaczymy uzale&nienie od alkoholu? ! Czy jeste$my potrzebni alkoholikom. ! Czy pasja pomaga w trze#wieniu. ! W jaki sposób praca zach"ca do trze#wienia? 210

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

! ! ! ! !

Pij", bo $wiat jest z!y. Asertywno$) zwi%zana z alkoholem. Spo!eczne uwarunkowania alkoholizmu. Przyja#' alkoholowa–kolejny mit. Nie ma jutra w trze#wieniu. Ponadto w cyklu tym przedstawiono ró&ne formy pomocy osobom uzale&nionym od alkoholu. Omówiono w nich nast"puj%ce tematy: ! 10 lat o AA na radiowej antenie. ! Czy m!odzi ludzie s!uchaj% spotka' o AA? ! Radiowe spotkania grupy AA ! Terapia szokowa, wady i zalety. ! Placówki wspieraj%ce uzale&nionych. ! Dni nadziei. ! Czym s% kluby trze#wo$ci? ! Czy wi"zienie mo&e pomóc w trze#wieniu? ! Czy pasj% mo&e by) udzia! we wspólnocie AA? ! Drugi cz!owiek dzi"ki wspólnocie AA? ! Pos!annictwo AA? W cyklu Noc z … rozmawiano równie& o sposobach przeciwdzia!ania alkoholizmowi. W audycjach tych omówiono nast"puj%ce tematy: ! Czy potrzebne jest propagowanie wiedzy na temat zapobiegania alkoholizmowi? ! Popularyzowanie wiedzy o uzale&nieniach. ! Profilaktyka czy prewencja. ! Akcje profilaktyczne. ! Jak rozwi%zano problem alkoholu w$ród nieletnich w USA. ! Czym jest Linia nieoboj$tnych? ! Reklama Linii nieoboj$tnych. ! Kto pomaga w promocji Linii nieoboj$tnych. ! Nieoboj"tni – mo&na robi) co$ samemu przeciw alkoholizmowi. ! Dlaczego warto by) trze#wym ! Za i przeciw alkoholu – bilans strat i zysków ! Kontrole w lubelskich sklepach alkoholowych W cyklu tym rozmawiano tak&e o wakacyjnej akcji Lato bez procentów oraz o kulturze spo&ywania alkoholu i spo!ecznej tolerancji na pij%cych alkohol w miejscach publicznych, mimo obowi%zuj%cego zakazu. Pozytywne przyk!ady walki z na!ogiem alkoholowym przedstawiono w reporta&u Dwie #y%ki, (alkoholikowi w trwaniu w trze#wo$ci pomaga praca w teatrze) oraz Dom mi#o"ci – dom trze!wo"ci. W 2005 r. !%czny czas przeznaczony na audycje s!u&%ce przeciwdzia!aniu alkoholizmowi i rozwi%zywaniu problemów zwi%zanych z alkoholem wyniós! 19,7 godziny. Polskie Radio )ód" Radio *ód# wyemitowa!o dziewi"cioodcinkowy cykl Nie uzale%niaj si$, którego celem by!o przybli&enie problematyki alkoholizmu. Ka&dy trwaj%cy 6 minut odcinek po$wi"cono na omówienie jednego z nast"puj%cych tematów: ! Przyczyny alkoholizmu (spo!eczne, osobowo$ciowe, fizjologiczne, genetyczne) ! Przebieg choroby alkoholowej (osobowo$) uzale&nieniowa, system iluzji, dochodzenie do decyzji o leczeniu)

211

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

Alkoholik a rodzina (wzajemne wp!ywy i wsparcie w fazie leczenia) Instytucje pomagaj%ce alkoholikom i ich rodzinom Akcje profilaktyczne podejmowane przez O$rodek Polityki Spo!ecznej przy Urz"dzie Marsza!kowskim ! Spektakle teatralne dotycz%ce uzale&nie' ! Wspólne akcje Centrum S!u&by Rodzinie i O$rodka Interwencji Kryzysowej (m.in. organizacja wyjazdów grup dzieci ze $rodowisk zagro&onych alkoholizmem) ! Dzia!alno$) Miejskiego O$rodka Profilaktyki i Terapii Uzale&nie' W programie tej rozg!o$ni obok tego jednego cyklu tematy wi%&%ce si" z alkoholizmem czy nadmiernym spo&ywaniem alkoholu zosta!y omówione w kilku wydaniach codziennego bloku R+ zawsze z Tob'. W bloku tym zaprezentowano reporta&, w którym gimnazjali$ci opowiadali, z jak% !atwo$ci% kupowali alkohol i jak szybko alkohol przestawa! im wystarcza). W innym wydaniu tego bloku instruktorzy teatralni z Domu Kultury *ód#–Widzew i alkoholicy z Klubu AA opowiedzieli o wspólnej pracy w teatrze amatorskim. Zaj"cia teatralne pe!ni% wa&n% rol" w terapii. W trzecim wydaniu bloku opowiedziano o Pracowni Alternatywnego Wychowania przeznaczonej dla dzieci z rodzin patologicznych, specjalizuj%cej si" w pokazywaniu m!odzie&y innych wzorców zachowa' i sposobów na &ycie, ni& te, które znaj% z domów rodzinnych zdominowanych przez alkohol. W Magazynie medycznym, w którym omawiane by!y ró&ne tematy dotycz%ce zdrowia 4 wydania po$wi"cono na omówienie nast"puj%cych zagadnie': ! wspó!czesne metody leczenia alkoholizmu, ! wp!yw nadu&ywania alkoholu na rozwój innych chorób, ! choroby psychiczne jako wynik alkoholizmu, ! zatrucia alkoholowe u dzieci i m!odzie&y. W dwóch wydaniach cyklu Porady rodzinne zaj"to si" omówieniem zagadnienia inicjacji alkoholowej za przyzwoleniem doros!ych albo bez ich wiedzy oraz rozmawiano z dzie)mi z rodzin patologicznych o pracy psychologów z poradni psychologicznej dla m!odzie&y. W reporta&u Gra w butelk$ opowiedziano o rekonesansie dziennikarza ze Stra&% Miejsk% po ogródkach piwnych przy ul. Piotrkowskiej, w wyniku którego stwierdzono, &e spo&ywanie alkoholu przez nieletnich przybiera ogromne rozmiary. O nieskutecznej walce z na!ogiem opowiedzia!a alkoholiczka w reporta&u W poniedzia#ek s' g#ody. W 2005 r. w programie Radia *ód# !%czny czas przeznaczony na omówienie zagadnie' zwi%zanych z alkoholizmem wyniós! 4,6 godziny. Polskie Radio Olsztyn W programie Radia Olsztyn o alkoholizmie, o jego wp!ywie na &ycie rodzinne oraz o przyczynach i skutkach choroby alkoholowej rozmawiano w kilku wydaniach magazynu Codzienno"*. W cyklu Radiowóz informowano mi"dzy innymi o przest"pstwach pope!nianych pod wp!ywem alkoholu, a w cyklu 301 zg#o" si$ mówiono o zwalczaniu nielegalnej produkcji alkoholu. W cyklu Pogotowie Radia Olsztyn po$wi"conej zdrowiu psychicznemu i profilaktyce, omówiono mi"dzy innymi dzia!alno$) poradni dla alkoholików i ró&ne formy terapii. Cykliczny magazyn Wokanda by! miejscem, w którym rozmawiano o wyrokach s%dowych zapadaj%cych wobec sprawców, którzy pope!nili przest"pstwa pod wp!ywem alkoholu. W magazynach o tre$ciach religijnych Droga i Który przychodzi poruszano równie& sprawy profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych.

! ! !

212

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

W cyklu Czas na reporta% by!y równie& emitowane reporta&e ukazuj%ce patologie spo!eczne i skutki alkoholizmu. W roku 2005 w programie Radia Olsztyn !%czna liczba godzin audycji dotycz%cych przeciwdzia!aniu alkoholizmowi wynios!a oko!o 20 godzin. Polskie Radio Opole Radio Opole nadawa!o audycje maj%ce na celu szeroko rozumian% edukacj" spo!ecze'stwa w zakresie profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych. Cykliczna audycja Nasze sprawy – „Da si$ %y* bez alkoholu” realizowana by!a w formie rozmowy z cz!onkami lokalnych Klubów AA, którzy opowiadali o trudach wychodzenia z na!ogu, o sposobach leczenia choroby alkoholowej oraz o zagro&eniach i konsekwencjach alkoholizmu. W audycji Nasze sprawy – „Nasze zdrowie”, autor audycji wraz z zaproszonymi go$)mi reprezentuj%cymi $rodowisko medyczne oraz przedstawicielem Wojewódzkiego O$rodka Terapii Uzale&nienia od Alkoholu i Wspó!uzale&nienia odpowiada! na nurtuj%ce s!uchaczy pytania dotycz%ce zagro&e' wynikaj%cych ze spo&ywania alkoholu. W cyklu audycji W stron$ nocy – „Przeciw przemocy” dziennikarz rozmawia! z zaproszonym do studia specjalistami (pe!nomocnik Zarz%du Województwa Opolskiego ds. profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych, przedstawiciel stowarzyszenia pomocy dzieciom i m!odzie&y „Serce dla Serca”, specjalista z PARPA) i s!uchaczami na temat alkoholizmu w$ród m!odych Opolan, przeciwdzia!ania przemocy w rodzinie z problemem alkoholowym oraz przeciwdzia!ania alkoholizmowi w o$rodkach penitencjarnych. W reporta&ach ukazuj%cych si" w programie Radia Opole by!a równie& obecna tematyka przeciwdzia!ania alkoholizmowi. Bohaterami tych reporta&y cz"sto by!y osoby bezpo$rednio lub po$rednio dotkni"te chorob% alkoholow%. Nast"puj%ce reporta&e dotyczy!y problemu alkoholizmu: ! Anio# z jednym skrzyd#em – opowiedziano w nim histori" alkoholika, który straci! wszystko. Kiedy by! na dnie spotka! ksi"dza, który nie mówi! o Bogu, ale o tym, &e powinien godnie &y). Od 8 lat pomaga tym, którzy podobnie jak on zagubili si" w pewnym momencie &ycia. ! Zakl$ty kr'g, w którym &ona i syn alkoholika opowiedzieli o swoich prze&yciach i do$wiadczeniach, dziel%c si" nadziej% i si!% potrzebn% do &ycia z chorym cz!owiekiem. ! Cz#owiek bez skóry – reporta& zrealizowano w wi"zieniu podczas mityngu AA, w którym uczestniczy! cz!owiek b"d%cy ju& na wolno$ci, trze#wiej%cy alkoholik, który zmieniaj%c siebie zmieni! swoje &ycie, czym zas!u&y! na u!askawienie przez Prezydenta RP. Oprócz wy&ej opisanych audycji maj%cych sta!e miejsce w programie, Radio Opole w!%cza!o si" w popularyzowanie ogólnopolskich akcji dotycz%cych profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych. W 2005 r. Radio Opole obj"!o patronat medialny nad ogólnopolsk% kampani% „Zachowaj trze#wy umys!” oraz nad akcj% „Alkohol nieletnim – dost"p wzbroniony”. Przeprowadzono szereg relacji z przebiegu kampanii na terenie województwa opolskiego, jak równie& rozmowy z pomys!odawcami i organizatorami przedsi"wzi"cia. Dziennikarze Radia Opole wspó!pracowali równie& z przedstawicielami s!u&b odpowiedzialnych za przeciwdzia!anie alkoholizmowi na Opolszczy#nie. W roku 2005 w programie Radia Opole !%czna liczba godzin audycji dotycz%cych przeciwdzia!aniu alkoholizmowi wynios!a 33 godziny.

213

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

Radio Merkury w Poznaniu W ubieg!ym roku w programie Radia Merkury w lutym i marcu ukazywa! si" cykl audycji Pomówmy o sprawach poufnych. Jego bohaterami byli alkoholicy z wieloletnim sta&em trze#wo$ci z ró&nym wykszta!ceniem, od podstawowego po wy&sze i wywodz%cy si" z ró&nych $rodowisk. Opowiadali oni o swoich zmaganiach z na!ogiem, o przyczynach choroby, o tym, jak rozpoznali u siebie chorob" alkoholow%, kto im pomóg! w wyj$) z alkoholizmu oraz o tym, czy !atwo &y) w trze#wo$ci. Celem tej audycji by!o dotarcie do potencjalnych alkoholików i pomoc w rozpoznaniu choroby u siebie czy kogo$ bliskiego, pokazanie na konkretnych przyk!adach ró&nych mo&liwo$ci leczenia, przekonanie do tego, &e pomimo nieuleczalno$ci alkoholizmu mo&na przesta) pi) i &y) w trze#wo$ci. S!uchacze po ka&dej audycji mieli mo&liwo$) telefonicznego porozmawiania z terapeut%, psychologiem uzale&nie', psychiatr% oraz niepij%cymi alkoholikami. *%czny czas trwania cyklu wyniós! 4 godziny. Ponadto audycje dotycz%ce profilaktyki antyalkoholowej ukazywa!y si" w incydentalnie w ci%gu ca!ego roku w przedpo!udniowym pa$mie poradniczo–edukacyjnym pt. Babie lato. W roku 2005 w programie Radia Merkury !%czna liczba godzin audycji dotycz%cych przeciwdzia!aniu alkoholizmowi wynios!a ponad 4 godzin. Polskie Radio Rzeszów W programie Radia Rzeszów o przyczynach uzale&nie' od alkoholu, o próbach wyj$cia z na!ogu, o dzia!aniu Klubów AA, o warunkach &ycia rodzin wielodzietnych, w których rodzice pij%, o formach opieki nad dzie)mi z rodzin patologicznych oraz o profilaktycznych akcjach organizowanych przez szko!y, Towarzystwo $w. Brata Alberta, s!u&b" zdrowia rozmawiano w nast"puj%cych cyklach: Rozmowy o zdrowiu, Rozmowy o..., W rodzinie, Kalejdoskop (codzienny poranny i popo!udniowy blok), Nasze forum (audycja kontaktowa), Stuk, stuk – Studenckie Studio (magazyn m!odzie&owy). W magazynie Radio Biwak zach"cano do sp"dzania wolnego czasu (wakacji, urlopu) bez spo&ywania napojów alkoholowych. W audycjach tych wypowiadali si" lekarze, pedagodzy, terapeuci, wolontariusze, prawnicy, którzy po zako'czeniu audycji udzielali s!uchaczom telefonicznych porad. O zagro&eniach i tragicznych wypadkach na drogach spowodowanych przez pijanych kierowców rozmawiano w audycji Na popych adresowanej do kierowców. Bohaterami reporta&y ukazuj%cych si" w cyklu Okruchy %ycia byli ludzie uwolnieni od na!ogu, tak&e ci, którzy stracili wskutek picia swoich najbli&szych oraz spo!ecznicy pracuj%cy z alkoholikami. W ubieg!ym roku w Radiu Rzeszów audycje po$wiecone przeciwdzia!aniu alkoholizmowi zaj"!y !%cznie 30 godzin. Polskie Radio Szczecin W programie Radia Szczecin ukazywa! si" cykl audycji pt. Noc z radiem – noc uzale%nie&. Cykl ukazywa! si" raz w miesi%cu. Wszystkie audycje cyklu realizowane by!y przy wspó!udziale Szczeci'skiego O$rodka Terapii i Uzale&nie'. W ka&dym wydaniu brali udzia! specjali$ci w dziedzinie terapii uzale&nie', niepij%cy alkoholicy oraz s!uchacze. Rozmawiano o chorobie alkoholowej, o jej przyczynach, o leczeniu, o profilaktyce, o negatywnych skutkach nadu&ywania alkoholu nie tylko dla samych alkoholików, ale równie& dla ich rodzin. W roku 2005 w programie Radia Szczecin !%czna liczba godzin audycji dotycz%cych przeciwdzia!aniu alkoholizmowi wynios!a oko!o 10 godzin.

214

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

Radio dla Ciebie w Warszawie W programie Radia dla Ciebie ukazywa! si" cykl audycji kontaktowych Czysta noc adresowany do osób uzale&nionych od alkoholu. Audycje realizowane by!y w formie rozmów z osobami uzale&nionymi, ich rodzinami, przyjació!mi, a dotyczy!y one sposobów wychodzenia z na!ogu, mo&liwo$ciach leczenia, roli osób bliskich w procesie terapii itp. W audycji udzielano wskazówek wychowawcom i rodzicom, jak nie dopu$ci) do uzale&nienia oraz jak rozpozna) pierwsze symptomy choroby. Ekspertami byli g!ównie terapeuci z Rodzinnej Poradni Profilaktyki i Terapii Uzale&nie' Monaru. Audycja zaowocowa!a konkretnymi zg!oszeniami s!uchaczy na leczenie. Rozmowy na antenie trwa!y od 40 do 45 minut. W ubieg!ym roku wyemitowano 14 audycji po$wi"conych temu problemowi, podczas których dzwonili wy!%cznie s!uchacze uzale&nieni od alkoholu albo ich rodziny. Opowiadali oni o przyczynach i przebiegu ich choroby. W okresie od 6 czerwca do 11 sierpnia nadawano kilkuminutowe materia!y o profilaktyce antyalkoholowej, zwi%zane z ogólnopolsk% kampani% „Zachowaj trze#wy umys!” oraz projektem powsta!ym w wyniku wspó!pracy Fundacji Zachowaj Trze#wy Umys!, Stowarzyszenia Producentów i Dziennikarzy Radiowych oraz Pa'stwowej Agencji Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych. Materia!y te, dotycz%ce g!ównie profilaktyki antyalkoholowej, adresowane by!y do dzieci, m!odzie&y, wychowawców i rodziców. Jedno wydanie cyklicznej audycji kontaktowej Nasze sprawy w ca!o$ci po$wi"cono problemowi alkoholizmu w$ród m!odzie&y. Go$ciem w studiu by! muzyk rockowy Piotr Nagiel, który cz"sto propaguje &ycie bez alkoholu w$ród m!odzie&y. Wspomina! on o koncercie, podczas którego zach"ca! m!odzie& do sp"dzania wolnego czasu i zabawy bez alkoholu. W audycji o alkoholizmie w$ród uczniów i o sposobach zapobiegania na!ogowi wypowiada! si" psycholog i dyrektor szko!y w Ostro!"ce. W ubieg!ym roku w programie Radia dla Ciebie audycje po$wiecone przeciwdzia!aniu alkoholizmowi zaj"!y !%cznie 11,5 godziny. Polskie Radio Wroc&aw Radio Wroc!aw nadawa!o audycje maj%ce na celu edukacj" spo!ecze'stwa w zakresie profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych. Audycje by!y obecne w sta!ym pa$mie edukacyjno–kontaktowym nadawanym mi"dzy godzin% 10:00 a 11:00. W audycjach (7 audycji) rozmawiano z zaproszonymi ekspertami o uzale&nieniu od alkoholu i o metodach leczenia, ponadto udzielano porad osobom uzale&nionym i ich bliskim. Po zako'czeniu audycji eksperci rozmawiali ze s!uchaczami za po$rednictwem telefonu. W reporta&u Barka opowiedziano o wi"#niach, którzy podj"li prób" wyj$cia z uzale&nienia od alkoholu. W reporta&u Fabryka marze& opowiedziano histori" alkoholika, który za!o&y! stowarzyszenie i spó!dzielni" pomagaj%ce ludziom zagro&onym spo!ecznym wykluczeniem. W czerwcu nadawano w programie spoty spo!ecznej akcji „Alkohol stop” po$wiecone przeciwdzia!aniu alkoholizmowi. Przez ca!y rok, g!ównie w okresie weekendów emitowano spot „Jeste$ winny” przypominaj%cy o odpowiedzialno$ci osób pozwalaj%cych kierowcom prowadzi) po pijanemu. W ubieg!ym roku audycje po$wiecone przeciwdzia!aniu alkoholizmowi zaj"!y !%cznie 10,5 godziny. Radio Zachód w Zielonej Górze W programie Radia Zachód ukaza!y si" audycje, w których u$wiadamiano s!uchaczom negatywny wp!yw alkoholu nie tylko na zdrowie, ale i ca!e &ycie. W 8 reporta&ach, które ukaza!y si" w cyklu Gor'cy "lad alkoholizm nie by! g!ównym tematem, lecz wyst"powa! tylko jako jedna z przyczyn bezrobocia, ubóstwa, przemocy w rodzinie, molestowania

215

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

seksualnego dzieci i przest"pczo$ci. W innym cyklu reporta&y Oblicza rzeczywisto"ci przedstawiono reporta& pt. Ja alkoholiczka, w którym opowiedziano o kobiecie uzale&nionej od alkoholu. W innym reporta&u tego cyklu opowiedziano z kolei o kobiecie wspó!uzale&nionej, wobec której jej m%& – alkoholik stosowa! przemoc fizyczn%. Kobiecie dzi"ki konsekwencji w dzia!aniu uda!o si" ochroni) w!asn% godno$) i niezale&no$) oraz powstrzyma) przemoc. W pozosta!ych reporta&ach, których wiod%cym tematami by!y: bezdomno$), ubóstwo ludzi &yj%cych na wsi, dzia!alno$) spo!eczna na rzecz wychowanków z domów dziecka i niepe!nosprawnych, problematyka alkoholizmu pojawi!a si" jedynie w tle. Reporta& Na bocznym torze opowiedziano o ludziach, którzy na skutek alkoholizmu popadli w bezdomno$). Przypadki naruszenia prawa drogowego przez pijanych kierowców, dzia!ania prewencyjne policji polegaj%ce na przestrzeganiu kierowców przed skutkami prowadzenia samochodu pod wp!ywem alkoholu przedstawiono w 5 wydaniach audycji Noc kryminalna. Ponadto w jednym wydaniu tej audycji omówiono temat przemocy w rodzinie wywo!anej nadu&ywaniem alkoholu. O stosunku do nietrze#wych pracowników, o chronieniu dzieci i m!odzie& przed popadni"ciem w alkoholizm, o tolerancji i pob!a&liwo$ci wobec osób nietrze#wych, o walce wydanej pijanym kierowcom dyskutowano w gronie kompetentnych go$ci audycji publicystycznej Otwarty mikrofon Radia Zachód. W programie Radia Zachód audycje, w których obecny by! temat alkoholizmu zaj"!y !%cznie 9 godzin i 31 minut. Rozg!o$nie regionalne radia publicznego po$wi"ci!y na te audycje 343,9 godziny. +$czny czas przeznaczony na emisj' audycji o Nazwa rozg#o"ni regionalnej tematyce alkoholizmu w 2005 r. w godzinach Polskie Radio Bia!ystok 70 Radio Pomorza i Kujaw (Bydgoszcz) 7 Polskie Radio Gda'sk 5,7 Polskie Radio Katowice 19,4 Polskie Radio Kielce 45 Polskie Radio Koszalin 3 Polskie Radio Kraków 41 Polskie Radio Lublin 19,7 Polskie Radio *ód# 4,6 Polskie Radio Olsztyn 20 Polskie Radio Opole 33 Radio Merkury (Pozna') 4 Polskie Radio Rzeszów 30 Polskie Radio Szczecin 10 Radio dla Ciebie (Warszawa) 11,5 Polskie Radio Wroc!aw 10,5 Radio Zachód (Zielona Góra) 9,5 Razem 343,9 8.2.6. Uwagi ko&cowe ! Dzia!ania Polskiego Radia w latach 2000–2005 – to sta!e miejsce tematyki na Antenach i rozszerzany zakres tematyczny. S% to audycje zró&nicowane – dopasowane do ró&nych grup s!uchaczy: Bis – to audycje dla m!odzie&y, Trójka – dla 20 – 40–latków oraz Jedynka – dla szerokiego grona s!uchaczy.

216

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

!

!

Wa&nym elementem obecno$ci tematyki na Antenach – oprócz wspomnianej ró&norodnej obecno$ci w ró&nych Programach Polskiego Radia SA – s% prowadzone akcje cykliczne, np. akcja „Krzy$”, kampanie spo!eczne „Alkohol – nieletnim dost$p wzbroniony” czy obecno$) tej tematyki w reporta&ach, audycjach publicystycznych i informacyjnych. W za!o&eniach programowych na kolejne lata tematyka zwi%zana z wychowaniem w trze#wo$ci i przeciwdzia!anie alkoholizmowi – b"dzie kontynuowana, a zasadniczy kierunek dzia!a' programowych oprócz pokazania szkodliwo$ci, napi"tnowania zachowa' i postaw oraz wyj$cia z na!ogu, to wskazywanie takich wzorców zachowa', które propaguj% styl &ycia oparty na umiarze i trze#wo$ci.

217

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

218

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

Rozdzia# IX Programy Profilaktyki i Rozwi$zywania Problemów Alkoholowych realizowane w województwach
Na mocy artyku!u 4 ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi samorz%d województwa realizuje zadania z zakresu profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych w postaci wojewódzkiego programu profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych stanowi%cych cz"$) strategii wojewódzkiej w zakresie polityki spo!ecznej. Zarz%d województwa odpowiada za koordynacj" przygotowania i realizacj" programu, udziela pomocy merytorycznej instytucjom i osobom fizycznym realizuj%cym zadania obj"te tym programem oraz wspó!dzia!a z innymi organami administracji publicznej w zakresie rozwi%zywania problemów alkoholowych (art. 4 ust. 2 ustawy). Program, jest realizowany przez regionalny o$rodek polityki spo!ecznej, o którym mowa w przepisach o pomocy spo!ecznej, lub inn% jednostk" wskazan% w programie. W celu realizacji programu zarz%d województwa mo&e powo!a) pe!nomocnika (art. 4 ust. 3 ustawy). +rodki finansowe na prowadzenie ww. dzia!a', ujmuje si" w bud&ecie województwa (art. 4 ust. 3 ustawy). Realizacja zada' Narodowego Programu Profilaktyki i Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych w województwach prowadzona jest w postaci wojewódzkich programów alkoholowych, które obejmuj% w szczególno$ci: 1. Wspieranie i udzielanie pomocy samorz%dom lokalnym w realizacji gminnych programów profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych np.: organizacja konferencji szkoleniowych dla pe!nomocników prezydentów/burmistrzów/wójtów ds. profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych; wsparcie merytoryczne w zakresie realizacji gminnych programów profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych, oraz innych zada' wynikaj%cych z ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi; wspó!praca i konsultacje z gminami i ruchami trze#wo$ciowymi. 1. Prowadzenie szkole' dla przedstawicieli spo!eczno$ci lokalnych zaanga&owanych w dzia!ania profilaktyczne i naprawcze, w szczególno$ci dla koordynatorów gminnych programów oraz cz!onków gminnych komisji rozwi%zywania problemów alkoholowych np.: szkolenia dla cz!onków gminnych komisji rozwi%zywania problemów alkoholowych, pracowników $wietlic $rodowiskowych, profilaktycznych, socjoterapeutycznych, kuratorów sadowych, $rodowisk medycznych, Policjantów. 2. Wspieranie rozwoju i modernizacji us!ug terapeutycznych dla osób uzale&nionych od alkoholu i cz!onków ich rodzin – utworzenie Wojewódzkiego O$rodka Terapii Uzale&nienia i Wspó!uzale&nienia oraz wdra&anie rozporz%dzenia Ministra Zdrowia z dnia 31 grudnia 1999 roku w sprawie organizacji, kwalifikacji personelu, zasad funkcjonowania i rodzajów zak!adów lecznictwa odwykowego oraz udzia!u innych zak!adów opieki zdrowotnej w sprawowaniu opieki nad osobami uzale&nionymi od alkoholu (Dz.U. z 2000 r. Nr 3, poz. 44) np.: szkolenia dla pracowników zak!adów lecznictwa odwykowego; wspieranie zak!adów lecznictwa odwykowego w zakresie realizacji programów terapeutycznych dla osób uzale&nionych od alkoholu.

219

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

3. Zwi"kszanie dost"pno$ci pomocy terapeutycznej dla osób uzale&nionych od alkoholu przebywaj%cych w zak!adach karnych np.: wspó!praca z zak!adami karnymi i aresztami $ledczymi, wspieranie programów terapeutycznych dla osób uzale&nionych od alkoholu przebywaj%cych w zak!adach karnych. 4. Wdra&anie metod wczesnej diagnozy i krótkich interwencji wobec nadu&ywaj%cych alkoholu pacjentów podstawowej opieki zdrowotnej – edukacja lekarzy i innych pracowników s!u&by zdrowia w zakresie jej stosowania w praktyce lekarzy rodzinnych (Szkolenia dla lekarzy i piel"gniarek). 5. Wspieranie rozwoju nowoczesnych programów profilaktycznych realizowanych w $rodowisku szkolnym i rodzinnym oraz w grupach podwy&szonego ryzyka np.: wspieranie programów realizowanych przez organizacje pozarz%dowe, skierowanych do dzieci i m!odzie&y zagro&onych patologiami, osób uzale&nionych od alkoholu i ich rodzin; wspó!praca ze szko!ami w ramach realizacji ww. programów. 6. Wspieranie rozwoju systemu przeciwdzia!ania przemocy w rodzinach alkoholowych we wspó!pracy z Policj%, pomoc% spo!eczn%, placówkami lecznictwa odwykowego, powiatowymi centrami pomocy rodzinie oraz gminnymi komisjami rozwi%zywania problemów alkoholowych np.: wspieranie dzia!a' prowadzonych przez organizacje pozarz%dowe w zakresie udzielania pomocy ofiarom przemocy w rodzinie: punkty konsultacyjne, schroniska, telefonów zaufania; szkolenia dla osób pracuj%cych z ofiarami przemocy w rodzinie. 7. Rozwój edukacji publicznej i szkolenia przedstawicieli ró&nych zawodów w zakresie problemów alkoholowych np.: promowanie i w!%czanie si" do kampanii edukacyjnych i spo!ecznych w zakresie uzale&nie'; wspó!praca z mediami; organizacja konferencji prasowych. 8. Monitorowanie stanu problemów alkoholowych na terenie ca!ego województwa i w wybranych gminach np.: zbieranie i opracowywanie danych statystycznych dotycz%cych problemów alkoholowych, udzia! w badaniach. 9. Wspieranie programów realizowanych przez instytucje i podmioty pozarz%dowe zajmuj%ce si" rozwi%zywaniem problemów alkoholowych oraz $rodowiska wzajemnej pomocy. 10. Kontrola przestrzegania przepisów ustawy z dnia 26 pa#dziernika 1982 roku o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi przez podmioty prowadz%ce dzia!alno$) gospodarcz% (podejmowanie interwencji wobec przypadków naruszenia zakazu sprzeda&y alkoholu nieletnim, sprzeda&y napojów alkoholowych bez wa&nego zezwolenia, prowadzenia reklamy napojów alkoholowych) np.: wspó!praca z instytucjami zajmuj%cymi si" przestrzeganiem ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi: Policja, Inspekcja Handlowa Województwo Dolno(l!skie Dolno$l%ski Program Profilaktyki i Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych oraz Zada' z Zakresu Zapobiegania Narkomanii na lata 2004 – 2008 realizowany jest w oparciu o Uchwa!% Nr XVIII/238/2004 Sejmiku Województwa Dolno$l%skiego z dnia 27 lutego 2004 roku. Wed!ug informacji pochodz%cych z Regionalnych Izb Obrachunkowych w województwie Dolno$l%skim wydatki w rozdziale 85154 klasyfikacji bud&etowej (przeciwdzia!anie alkoholizmowi) wynios!y 2.221.129 z!. Województwo Kujawsko–Pomorskie Dzia!ania realizowane w ramach Wojewódzkiego Programu Profilaktyki i Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych w 2005 roku realizowane by!y w oparciu o przyj"ty w 2001 r. przez Sejmik Województwa Kujawsko–Pomorskiego „Wojewódzki

220

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

program profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych i innych uzale&nie', HIV/AIDS oraz edukacji prozdrowotnej i ekologicznej w województwie kujawsko – pomorskim do roku 2005” Wed!ug informacji pochodz%cych z Regionalnych Izb Obrachunkowych w województwie Kujawsko–Pomorskim wydatki w rozdziale 85154 klasyfikacji bud&etowej (przeciwdzia!anie alkoholizmowi) wynios!y 2.622.133 z!. Województwo Lubelskie Wojewódzki Program Profilaktyki i Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych na lata 2004 – 2006 realizowany jest moc% Uchwa!y Nr XVIII/279/04 Sejmiku Województwa Lubelskiego z dnia 26 kwietnia 2004 r. Wed!ug informacji pochodz%cych z Regionalnych Izb Obrachunkowych w województwie Lubelskim wydatki w rozdziale 85154 klasyfikacji bud&etowej (przeciwdzia!anie alkoholizmowi) wynios!y 736.151 z! Województwo Lubuskie Zadania z zakresu Wojewódzkiego Program Profilaktyki i Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych na lata 2000 – 2005 realizowane by!y na mocy uchwa!y Nr XVII/110/2000 Sejmiku Województwa Lubuskiego z dnia 22 maja 2000 roku. Wed!ug informacji pochodz%cych z Regionalnych Izb Obrachunkowych w województwie Lubuskim wydatki w rozdziale 85154 klasyfikacji bud&etowej (przeciwdzia!anie alkoholizmowi) wynios!y 891.083 z!. Województwo )ódzkie W 2005 roku zadania z zakresu profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych realizowane by!y w oparciu o Wojewódzki Program Profilaktyki i Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych na lata 2003–2005. Wed!ug informacji pochodz%cych z Regionalnych Izb Obrachunkowych w województwie *ódzkim wydatki w rozdziale 85154 klasyfikacji bud&etowej (przeciwdzia!anie alkoholizmowi) wynios!y 2.277.915 z!. Województwo Ma&opolskie Ma!opolski Program Profilaktyki i Przeciwdzia!ania Uzale&nieniom na lata 2004–2007 realizowany jest na mocy uchwa!y Nr XVI/191/04 Sejmiku Województwa Ma!opolskiego z dnia 26 stycznia 2004 roku. Wed!ug informacji pochodz%cych z Regionalnych Izb Obrachunkowych w województwie Ma!opolskim wydatki w rozdziale 85154 klasyfikacji bud&etowej (przeciwdzia!anie alkoholizmowi) wynios!y 887.000 z!. Województwo Mazowieckie W 2005 roku zadania z zakresu profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych realizowane by!y w ramach Wojewódzkiego Programu Profilaktyki i Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych na lata 2004–2006. (uchwa!a 76/2004 Sejmiku Województwa Mazowieckiego z dnia 5 lipca 2004r. w sprawie przyj"cia Wojewódzkiego Programu Profilaktyki i Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych na lata 2004–2006). Wed!ug informacji pochodz%cych z Regionalnych Izb Obrachunkowych w województwie Mazowieckim wydatki w rozdziale 85154 klasyfikacji bud&etowej (przeciwdzia!anie alkoholizmowi) wynios!y 5.770.905 z!.

221

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

Województwo Opolskie Wojewódzki Program Profilaktyki i Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych na lata 2004–2006 realizowany jest w oparciu o Wojewódzk% Strategi" Integracji i Polityki Spo!ecznej na lata 2004–2006 (przyj"t% uchwa!% Nr XVII/153/2004 Sejmiku Województwa Opolskiego z dnia 24 lutego 2004 r. w sprawie przyj"cia „Wojewódzkiej Strategii Integracji i Polityki Spo!ecznej na lata 2004 – 2006”) Wed!ug informacji pochodz%cych z Regionalnych Izb Obrachunkowych w województwie Opolskim wydatki w rozdziale 85154 klasyfikacji bud&etowej (przeciwdzia!anie alkoholizmowi) wynios!y 264.606 z!. Województwo Podkarpackie W 2005 zadania z zakresu profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych realizowane by!y w oparciu o Wojewódzki Program Profilaktyki i Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych na lata 2003–2005(uchwalony w dniu 27 maja 2003 r. przez Sejmik Województwa Podkarpackiego uchwa!% Nr IX/84/03). W dokumencie tym okre$lono szczegó!owe zadania do realizacji przez Zarz%d Województwa na lata 2003–2005. Wed!ug informacji pochodz%cych z Regionalnych Izb Obrachunkowych w województwie Podkarpackim wydatki w rozdziale 85154 klasyfikacji bud&etowej (przeciwdzia!anie alkoholizmowi) wynios!y 1.081.699 z!. Województwo Podlaskie W 2005 zadania z zakresu profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych realizowane by!y w oparciu o „Program profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych w województwie podlaskim na lata 2000–2005” (uchwa!a nr XXIV/176/2000 z dnia 26 czerwca 2000 r.). Wed!ug informacji pochodz%cych z Regionalnych Izb Obrachunkowych w województwie Podlaskim wydatki w rozdziale 85154 klasyfikacji bud&etowej (przeciwdzia!anie alkoholizmowi) wynios!y 780.774 z!. Województwo Pomorskie Wojewódzki program profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych na rok 2005 realizowany by! na mocy uchwa!y numer 515/XXXI/05 Sejmiku Województwa Pomorskiego z dnia 31 stycznia 2005 roku. Wed!ug informacji pochodz%cych z Regionalnych Izb Obrachunkowych w województwie Pomorskim wydatki w rozdziale 85154 klasyfikacji bud&etowej (przeciwdzia!anie alkoholizmowi) wynios!y 1.492.901 z!. Województwo *l!skie W 2005 zadania z zakresu profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych realizowane by!y w oparciu o Wojewódzki Program Profilaktyki i Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych na lata 2000–2005 (uchwa!a nr I/21/26/2000 z dnia 20 czerwca 2000 r.). Wed!ug informacji pochodz%cych z Regionalnych Izb Obrachunkowych w województwie +l%skim wydatki w rozdziale 85154 klasyfikacji bud&etowej (przeciwdzia!anie alkoholizmowi) wynios!y 2.755.046 z!. Województwo *wi#tokrzyskie W 2005 zadania z zakresu profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych realizowane by!y w oparciu o Wojewódzki Program Profilaktyki i Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych (uchwa!a Nr X/81/03 Sejmiku Województwa +wi"tokrzyskiego z dnia 26 maja 2003 r.).

222

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

Wed!ug informacji pochodz%cych z Regionalnych Izb Obrachunkowych w województwie +wi"tokrzyskim wydatki w rozdziale 85154 klasyfikacji bud&etowej (przeciwdzia!anie alkoholizmowi) wynios!y 175.189 z!. Województwo Warmi'sko–Mazurskie W 2005 zadania z zakresu profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych realizowane by!y w oparciu o Wojewódzki Program Profilaktyki i Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych w Województwie Warmi'sko–Mazurskim na lata 2004–2007 (uchwa!a Nr XV/207/03 Sejmiku Województwa Warmi'sko–Mazurskiego z dnia 30 grudnia 2003 r.). Wed!ug informacji pochodz%cych z Regionalnych Izb Obrachunkowych w województwie Warmi'sko–Mazurskim wydatki w rozdziale 85154 klasyfikacji bud&etowej (przeciwdzia!anie alkoholizmowi) wynios!y 2.589.279 z!. Województwo Wielkopolskie Zadania z zakresu profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych w 2005 roku realizowane by!y zgodnie z harmonogramem wynikaj%cym z Wojewódzkiego Programu Profilaktyki i Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych dla Województwa Wielkopolskiego na lata 2004 – 2007. Harmonogram realizacji zada' przyj"ty zosta! Uchwa!% nr 1721/2005 Zarz%du Województwa Wielkopolskiego z dnia 4 lutego 2005 roku.. Wed!ug informacji pochodz%cych z Regionalnych Izb Obrachunkowych w województwie Wielkopolskim wydatki w rozdziale 85154 klasyfikacji bud&etowej (przeciwdzia!anie alkoholizmowi) wynios!y 1.429.924 z!. Województwo Zachodniopomorskie W 2005 zadania z zakresu profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych realizowane by!y w oparciu o Wojewódzki Program Profilaktyki i Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych na lata 2000 – 2005 (uchwa!a Zarz%du Województwa Nr 55/2000 z dnia 2 marca 2000 r.). Wed!ug informacji pochodz%cych z Regionalnych Izb Obrachunkowych w województwie Zachodniopomorskim wydatki w rozdziale 85154 klasyfikacji bud&etowej (przeciwdzia!anie alkoholizmowi) wynios!y 1.779.249 z!. Szczegó!owe sprawozdania z dzia!a' w zakresie programów profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych realizowanych w województwach znajduj% si" w za!%czniku do Sprawozdania z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w okresie 1 stycznia – 31 grudnia 2005 rok.

223

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

224

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

Rozdzia# X Dzia#alno"( samorz$dów gminnych
10.1. Podstawy prawne dzia#alno"ci gmin
Jednym z najwa&niejszych filarów polskiego systemu profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych s% samorz%dy gminne. Zadania w!asne samorz%dów gminnych w sferze profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych okre$lone s% w ustawie z dnia 26 pa#dziernika 1982 r. o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi (tekst jednolity: Dz. U. 2002 r. Nr 147 poz. 1231 z pó#niejszymi zmianami). W art. 41 ust. 1 ww. ustawy czytamy, &e prowadzenie dzia!a' zwi%zanych z profilaktyk% i rozwi%zywaniem problemów alkoholowych oraz integracji spo!ecznej osób uzale&nionych od alkoholu nale&y do zada' w!asnych gmin, a w szczególno$ci zadania te obejmuj%: ! zwi"kszanie dost"pno$ci pomocy terapeutycznej i rehabilitacyjnej dla osób uzale&nionych od alkoholu; ! udzielanie rodzinom, w których wyst"puj% problemy alkoholowe, pomocy psychospo!ecznej i prawnej, a w szczególno$ci ochrony przed przemoc% w rodzinie; ! prowadzenie profilaktycznej dzia!alno$ci informacyjnej i edukacyjnej w zakresie rozwi%zywania problemów alkoholowych i przeciwdzia!ania narkomanii, w szczególno$ci dla dzieci i m!odzie&y, w tym prowadzenie pozalekcyjnych zaj") sportowych, a tak&e dzia!a' na rzecz do&ywiania dzieci uczestnicz%cych w pozalekcyjnych programach opieku'czo–wychowawczych i socjoterapeutycznych; ! wspomaganie dzia!alno$ci instytucji, stowarzysze' i osób fizycznych, s!u&%cej rozwi%zywaniu problemów alkoholowych; ! podejmowanie interwencji w zwi%zku z naruszeniem przepisów okre$lonych w art. 131 (reklama i promocja napojów alkoholowych) i 15 (m.in. zakaz sprzeda&y napojów alkoholowych osobom poni&ej 18 raku &ycia) ustawy oraz wyst"powanie przed s%dem w charakterze oskar&yciela publicznego; ! wspieranie zatrudnienia socjalnego poprzez organizowanie i finansowanie centrów integracji spo!ecznej. Realizacja powy&szych zada' prowadzona jest w postaci gminnego programu profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych, stanowi%cego cz"$) strategii rozwi%zywania problemów spo!ecznych, uchwalanego corocznie przez rad" gminy (art. 41 ust. 2 ww. ustawy). Gminny program profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych realizowany jest przez o$rodek pomocy spo!ecznej, o którym mowa w przepisach o pomocy spo!ecznej, lub inn% jednostk" wskazan% w programie (art. 41 ust. 2 ww. ustawy). Oznacza to, &e wójt / burmistrz / prezydent miasta oraz w!adze gminy podejmuj% decyzj" co do tego jaki podmiot b"dzie bezpo$rednim realizatorem gminnego programu. Decyzja ta uzale&niona jest zatem od wewn"trznej organizacji struktur samorz%du lokalnego, podzia!u kompetencji oraz potencja!u osobowego i fachowego jakim dysponuje gmina. Przyk!adowo, oprócz wymienionego w ustawie o$rodka pomocy spo!ecznej bezpo$rednim realizatorem mo&e by) wydzia! urz"du miasta lub gminy, w którego kompetencjach znajduj% si" kwestie zwi%zane ze zdrowiem lub sprawami spo!ecznymi.

225

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

W celu realizacji programu wójt / burmistrz / prezydent miasta mo&e powo!a) pe!nomocnika ds. profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych (art. 41 ust. 2 ww. ustawy). Powo!anie pe!nomocnika wydatnie poprawia funkcjonowanie lokalnego systemu profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych – osoba taka skupiaj%c na sobie zadania i kompetencje powoduje, &e zarówno odpowiedzialno$) za kszta!t systemu jak i decyzyjno$) nie s% rozproszone pomi"dzy poszczególne instytucje i podmioty systemu. Jednym z najwa&niejszych filarów lokalnego systemu profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych jest gminna komisja rozwi%zywania problemów alkoholowych powo!ywana przez wójta / burmistrza / prezydent miasta (art. 41 ust. 3 ww. ustawy). W sk!ad gminnych komisji rozwi%zywania problemów alkoholowych wchodz% osoby przeszkolone w zakresie profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych (art. 41 ust. 4 ww. ustawy), a zasady wynagradzania cz!onków gminnych komisji rozwi%zywania problemów alkoholowych okre$la rada gminy w gminnych programach rozwi%zywania problemów alkoholowych (art. 41 ust. 5 ww. ustawy). Do zada' gminnej komisji rozwi%zywania problemów alkoholowych nale&y: ! inicjowanie dzia!a' w zakresie realizacji zada' w!asnych gminy zwi%zanych z profilaktyk% i rozwi%zywaniem problemów alkoholowych (wymienionych powy&ej) – (art. 41 ust. 3 ww. ustawy); ! podejmowanie czynno$ci zmierzaj%cych do orzeczenia o zastosowaniu wobec osoby uzale&nionej od alkoholu obowi%zku poddania si" leczeniu w zak!adzie lecznictwa odwykowego (art. 41 ust. 3 ww. ustawy); ! opiniowanie zezwole' na sprzeda& lub podawanie napojów alkoholowych – zgodno$) lokalizacji punktu sprzeda&y z uchwa!ami rady gminy, o których mowa w art. 12 ust. 1 i 2 ustawy (limit i lokalizacja punktów, w których sprzedawane i podawane s% napoje alkoholowe); ! kontrola przestrzegania zasad i warunków korzystania z zezwole' na sprzeda& lub podawanie napojów alkoholowych (na podstawie upowa&nienia wystawionego przez wójta, burmistrza lub prezydenta miasta) – (art. 18 ust. 8 ww. ustawy). Istotnym elementem lokalnego systemu profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych s% regulacje prawne dotycz%ce detalicznej sprzeda&y i podawania napojów alkoholowych. Zgodnie z art. 18 ust. 1 ww. ustawy sprzeda& napojów alkoholowych przeznaczonych do spo&ycia w miejscu lub poza miejscem sprzeda&y mo&e by) prowadzona tylko na podstawie zezwolenia wydanego przez wójta / burmistrza / prezydenta miasta), w!a$ciwego ze wzgl"du na lokalizacj" punktu sprzeda&y. Do kompetencji organu wydaj%cego zezwolenie – wójta / burmistrza / prezydenta miasta nale&y równie& cofanie przedmiotowych zezwole' – szczegó!owo okre$lone w art. 18 ust. 10 ww. ustawy. Z punktu widzenia realizacji zada' zwi%zanych z profilaktyk% i rozwi%zywaniem problemów alkoholowych w samorz%dach lokalnych istotnym jest, i& zgodnie z art. 182 ww. ustawy dochody z op!at za korzystanie z zezwole' na sprzeda& napojów alkoholowych wykorzystywane s% na realizacj" gminnych programów profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych oraz gminnych programów przeciwdzia!ania narkomani (o których mowa w art. 10 ust. 2 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdzia!aniu narkomanii) i nie mog% by) przeznaczane na inne cele. Ustawodawca wskazuje zatem wyra#ne #ród!o finansowania dzia!a' gminnych. Nie jest to jednak jedyne mo&liwe #ród!o finansowania tych przedsi"wzi"), art. 111 ww. ustawy mówi, i& w celu pozyskania dodatkowych $rodków na prowadzenie dzia!a' zwi%zanych z profilaktyk% i rozwi%zywaniem problemów alkoholowych gminy pobieraj% op!at" za korzystanie z zezwole' na sprzeda& napojów alkoholowych. Oznacza to, &e gminy maj% mo&liwo$) przeznaczania na realizacj" zada' zwi%zanych z 226

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

profilaktyk% i rozwi%zywaniem problemów alkoholowych innych finansowych $rodków w!asnych, gdy& ustawodawca $rodki uzyskane z op!at za korzystanie z zezwole' na sprzeda& napojów alkoholowych traktuje jako $rodki dodatkowe. W praktyce jednak samorz%dy bardzo rzadko przeznaczaj% na realizacj" przedmiotowych dzia!a' $rodki inne, ni& uzyskane tytu!em op!at" za korzystanie z zezwole' na sprzeda& napojów alkoholowych. Kolejnym zapisem porz%dkuj%cym rynek detalicznego obrotu napojami alkoholowymi, b"d%cym jednocze$nie istotnym filarem lokalnego systemu profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych jest art. 12 ww. ustawy. Zgodnie z art. 12 ust. 1 ww. ustawy rada gminy ustala, w drodze uchwa!y, dla terenu gminy (miasta) liczb" punktów sprzeda&y napojów zawieraj%cych powy&ej 4,5% alkoholu (z wyj%tkiem piwa), przeznaczonych do spo&ycia poza miejscem sprzeda&y jak i w miejscu sprzeda&y, natomiast w oparciu o art. 12 ust. 2 rada gminy ustala, w drodze uchwa!y, zasady usytuowania na terenie gminy miejsc sprzeda&y i podawania napojów alkoholowych. W tym miejscu raz jeszcze nale&y przywo!a) zadania i rol" gminnej komisji rozwi%zywania problemów alkoholowych, albowiem zgodnie z art. 18 ust. 3a wspominane wy&ej zezwolenia na sprzeda& i podawanie napojów alkoholowych organ zezwalaj%cy wydaje po uzyskaniu pozytywnej opinii gminnej komisji rozwi%zywania problemów alkoholowych o zgodno$ci lokalizacji punktu sprzeda&y z uchwa!ami rady gminy o których mowa w art. 12 ust. 1 i 2 ww. ustawy – dotycz%cymi limitów i lokalizacji punktów sprzeda&y napojów alkoholowych.

10.2. Realizacja gminnych programów profilaktyki i rozwi$zywania problemów alkoholowych
Poni&ej przedstawiono zadania realizowane przez samorz%dy gminne w ramach gminnych programów profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych w 2005 r. Podstaw" do prezentacji stanowi% dane pochodz%ce z ankiet: „PARPA–G1 – Roczne sprawozdanie z dzia!alno$ci samorz%dów gminnych w zakresie profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych w 2005 r.”, które zosta!y zebrane przez PARPA za po$rednictwem Pe!nomocników Zarz%dów Województw ds. Profilaktyki i Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych. W bazie danych zgromadzono dane z 2.305 gmin, co stanowi ponad 93% ogó!u gmin w Polsce. Punktem odniesienia, wed!ug którego zaprezentowane zostan% przedmiotowe dzia!ania s% zadania w!asne gmin zwi%zane z profilaktyk% i rozwi%zywaniem problemów alkoholowych oraz integracj% spo!eczn% osób uzale&nionych od alkoholu, okre$lone w art. 41 ust. 1 ustawy z dnia 26 pa#dziernika 1982 r. o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi (tekst jednolity: Dz. U. 2002 r. Nr 147 poz. 1231 z pó#niejszymi zmianami) – przedstawione wcze$niej w Rozdziale 10.1. – Podstawy prawne. 10.2.1. Zwi'kszanie dost'pno"ci pomocy terapeutycznej i rehabilitacyjnej dla osób uzale%nionych od alkoholu Podstawowym #ród!em finansowania placówek lecznictwa odwykowego jest Narodowy Fundusz Zdrowia, ale wobec ogólnie trudnej sytuacji s!u&by zdrowia z regu!y refundowa! on jedynie podstawowe $wiadczenia i dla pe!nego programu terapii konieczne by!o wsparcie placówek lecznictwa odwykowego ze strony samorz%dów gminnych. W ramach realizacji powy&szego zadania w 2005 r. gminy: dofinansowywa!y szkolenia pracowników placówek lecznictwa odwykowego $wiadcz%cych us!ugi terapeutyczne dla mieszka'ców gminy (262 gminy; w 2004 r. 296 gmin), finansowa!y zaj"cia ponadetatowe prowadzone na podstawie np. umów zlece' przez pracowników lecznictwa odwykowego (498 gmin; w 2004 r. 510 gmin), finansowa!y etaty pracowników lecznictwa odwykowego (89 gmin; w 2004 r. 95 gmin), doposa&a!y (284 gminy; w 2004 r. 307 gmin) 227

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

oraz finansowa!y remonty i adaptacje placówek lecznictwa odwykowego (92 gminy; w 2004 r. 111 gmin). W 2005 r. na samo dofinansowanie programów terapeutycznych realizowanych w placówkach lecznictwa odwykowego samorz%dy gminne wydatkowa!y prawie 23.100.000 z!, natomiast na szkolenia pracowników lecznictwa odwykowego, inwestycje, remonty i doposa&enie placówek ponad 17.300.000 z!. W sumie daje to wydatki na poziomie 40.400.000 z! i oznacza wzrost o 3,5% w stosunku do 2004 r., kiedy to samorz%dy gminne na ww. dzia!ania wyda!y 39.000.000 z!. Ponadto w 2005 r. 41 gmin zaanga&owa!o si" finansowo w tworzenie nowych placówek lecznictwa odwykowego. Samorz%dy lokalne w 2005 r. uruchomi!y 143 nowe telefony zaufania (dot. problematyki alkoholowej) oraz utworzy!y 461 nowych punktów konsultacyjnych dla osób uzale&nionych od alkoholu i ich rodzin. W 2005 roku w gminach funkcjonowa!o ponad 1.900 punktów konsultacyjnych (2.100 w 2004 r.) dla osób uzale&nionych od alkoholu i ich rodzin. Do ich zada' nale&y przede wszystkim: dostarczanie informacji o mo&liwo$ci podj"cia leczenia odwykowego; motywowanie do podj"cia leczenia odwykowego; udzielanie wsparcia i pomocy psychospo!ecznej osobom po zako'czonej terapii odwykowej oraz ich rodzinom. W 2005 r. z us!ug we wszystkich punktów konsultacyjnych funkcjonuj%cych w samorz%dach lokalnych skorzysta!o blisko 300.000 klientów (ponad 41% stanowi!y osoby uzale&nione od alkoholu, 30% doro$li cz!onkowie rodzin, w których wyst"puj% problemy alkoholowe, 7,6% dzieci z tych&e rodzin, 12% ofiary, a 5% sprawcy przemocy domowej), w punktach konsultacyjnych dy&ury pe!ni!o ponad 4.700 specjalistów (specjalistów psychoterapii, instruktorów terapii uzale&nie', psychologów oraz pracowników socjalnych). Na dzia!alno$) punktów konsultacyjnych w 2005 r. samorz%dy gminne wydatkowa!y blisko 40.000.000 z!. (w 2004 r. by!o to ok. 30.000.000 z!, co oznacza wysoki, bo ponad 30% wzrost wydatków). Gminne komisje rozwi%zywania problemów alkoholowych w 2005 r. przeprowadzi!y ponad 106.000 rozmów interwencyjno–motywuj%cych z osobami nadu&ywaj%cymi alkoholu (w 2004 r. by!o to blisko 100.000 rozmów), a w stosunku do ponad 28.000 osób (w 2004 r. 26.000 osób) uzale&nionych od alkoholu gminne komisje wyst%pi!y z wnioskiem do s%du o zobowi%zanie do podj"cia leczenia odwykowego. Wa&nym elementem lokalnego systemu profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych s% grupy samopomocowe stanowi%ce ogniwo systemu pomocy i wsparcia dla osób uzale&nionych od alkoholu i ich rodzin, i tak w 2005 r. funkcjonowa!y: ! 2.073 grupy AA (Anonimowych Alkoholików) – w 2004 r. by!o ich 2.134; ! 727 grup Al–Anon (dla cz!onków rodzin osób uzale&nionych) – w 2004 r. 792 grupy; ! 143 grupy Al–Ateen (dla dzieci wychowuj%cych si" w rodzinach z problemem alkoholowym) – w 2004 r. 158 grup; ! 179 grup DDA (Doros!ych Dzieci Alkoholików) – w 2004 r. 236 grup. Ww. grupy samopomocowe ze wzgl"du na swoj% specyfik", charakter i swoist% filozofi" funkcjonowania nie korzysta!y w wi"kszo$ci ze $rodków gminnych. Gminy natomiast bardzo cz"sto u&ycza!y grupom pomieszcze', w których odbywa!y si" ich spotkania – mityngi. Ponadto 2005 r. w Polsce funkcjonowa!o 611 klubów i stowarzysze' abstynenckich (w 2004 r. by!o ich 655) oraz dzia!a!o 638 telefonów zaufania dla osób uzale&nionych i ich rodzin (604 telefony w 2004 r.).o

228

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

10.2.2. Udzielanie rodzinom, w których wyst'puj$ problemy alkoholowe, pomocy psychospo#ecznej i prawnej, a w szczególno"ci ochrony przed przemoc$ w rodzinie Organizowanie pomocy dla doros!ych cz!onków rodzin z problemem alkoholowym w samorz%dach gminnych w 2005 r. realizowane by!o przede wszystkim poprzez finansowanie programów terapeutycznych zaadresowanych do osób wspó!uzale&nionych oraz Doros!ych Dzieci Alkoholików, realizowanych zwykle w poradniach odwykowych i nie obj"tych kontraktem z NFZ. Dla dzieci wychowuj%cych si" w rodzinach alkoholowych gminy tworzy!y i prowadzi!y $wietlice socjoterapeutyczne. Gminne pogramy profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych obejmowa!y równie& zadania podnoszenia kwalifikacji osób pracuj%cych w ww. $wietlicach poprzez udzia! w szkoleniach i kursach. W gminach wiejskich oraz ma!ych gminach miejsko – wiejskich prowadzano zaj"cia socjoterapeutyczne w $wietlicach opieku'czo – wychowawczych. W 2005 r. w polskich gminach funkcjonowa!o ponad 2.200 $wietlic socjoterapeutycznych (ponad 2.400 $wietlic 2004 r.), z pomocy socjoterapeutycznej $wiadczonej w ramach zaj") skorzysta!o blisko 78.000 dzieci (w 2004 r. ponad 105.000 dzieci). W $wietlicach socjoterapeutycznych w 2005 r. pracowa!o ponad 5.000 wychowawców, z których ponad 98% posiada!o specjalistyczne przeszkolenie w zakresie psycho i socjoterapii. W 2005 r. samorz%dy gminne na funkcjonowanie $wietlic socjoterapeutycznych wydatkowa!y ponad 44.100.000 z! (w 2004 r. by!o to 43.500.000 z!, co oznacza wzrost o ok. 1,4%). W 2005 r. funkcjonowa!o równie& ponad 4.700 $wietlic realizuj%cych program opieku'czo–wychowawczy (nie zanotowano zmian w porównaniu z 2004 r.). Z zaj") prowadzonych przez ponad 9.200 wychowawców w 2005 r. skorzysta!o ponad 187.000 dzieci (nie zanotowano istotnych zmian w porównaniu z 2004 r.). W 2005 r. samorz%dy gminne na funkcjonowanie $wietlic realizuj%cych program opieku'czo–wychowawczy wydatkowa!y ponad 47.300.000 z!. (w 2004 r. by!o to 44.000.000 z!, co oznacza wzrost o 7,5%). Ponadto w 2005 r. w 188 gminach (w 2004 r. w 194 gminach) realizowano programy interencyjno–profilaktyczne dla m!odzie&y z problemami alkoholowymi, w których uczestniczy!o ponad 34.000 m!odych ludzi, blisko 3.000 nauczycieli i wychowawców oraz ponad 8.000 rodziców (w 2004 r. odpowiednio: 48.000 ; 8.000 ; 14.000) Poza wy&ej wymienionymi formami pomocy dla dzieci i m!odzie&y w 2005 r. samorz%dy gminne organizowa!y równie& kolonie i obozy z programem socjoterapeutycznym (wydatkowano blisko 16.000.000 z!, uczestniczy!o blisko 48.000 dzieci i m!odzie&y), kolonie i obozy, w programy których wpleciono tre$ci zwi%zane z profilaktyk% i rozwi%zywaniem problemów alkoholowych (wydatkowano blisko 30.000.000 z!, uczestniczy!o ponad 223.000 dzieci i m!odzie&y) oraz programy i przedsi"wzi"cia adresowane do grup rówie$niczych (wydatkowano ponad 3.000.000 z!, uczestniczy!o blisko 220.000 dzieci i m!odzie&y). Jednym z najwa&niejszych elementów systemu pomocy rodzinie z problemem alkoholowym jest instytucjonalne przeciwdzia!anie przemocy w rodzinie. W ramach dzia!a' z tego zakresu samorz%dy lokalne w 2005 r. finansowa!y funkcjonowanie ponad 1.400 (w tym 347 nowych) punktów konsultacyjno–interwencyjnych dla ofiar przemocy. Ponadto w 2005 r. samorz%dy lokalne utworzy!y nowe: 156 telefony zaufania, 43 schroniska, 46 o$rodków interwencji kryzysowej oraz 91 grup wsparcia dla ofiar przemocy. Ponadto w samorz%dach gminnych w 2005 r. utworzono 137 nowych interdyscyplinarnych zespo!ów ds. przeciwdzia!ania przemocy w rodzinie (w 2004 r. w ca!ej Polsce by!o ich 235) oraz 70 nowych interdyscyplinarnych zespo!ów ds. przeciwdzia!ania przemocy wobec dzieci (w 2004 r. by!o ich 153). Jednocze$nie gminne komisje rozwi%zywania problemów alkoholowych w 2005 r. udzieli!y porady i pomocy ponad 33.000 ofiar przemocy domowej (w 2004 r. by!o to

229

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

blisko 38.000 ofiar przemocy, co oznacza spadek o ponad 13%) oraz kontaktowa!y si" z blisko 20.000 sprawców tej&e przemocy (warto$) nie uleg!a zmianie w stosunku do 2004 r.). *%czna wysoko$) $rodków finansowych przeznaczonych z bud&etów gmin w ramach gminnych programów profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych w 2005 r. na dzia!ania zwi%zane z przeciwdzia!aniem przemocy w rodzinie wynios!a ponad 24.800.000 z! (w 2004 r. by!o to 23.000.000 z!, co oznacza wzrost wydatków o 7,8%). 10.2.3. Prowadzenie profilaktycznej dzia#alno"ci informacyjnej i edukacyjnej w zakresie rozwi$zywania problemów alkoholowych i przeciwdzia#ania narkomanii, w szczególno"ci dla dzieci i m#odzie%y, w tym prowadzenie pozalekcyjnych zaj'( sportowych, a tak%e dzia#a& na rzecz do%ywiania dzieci uczestnicz$cych w pozalekcyjnych programach opieku&czo – wychowawczych i socjoterapeutycznych W ramach dzia!alno$ci informacyjnej i edukacyjnej skierowanej do dzieci i m!odzie&y samorz%dy gminne realizowa!y na terenie szkó! programy profilaktyczne. W 2005 r. uczestniczy!o w nich ponad 1.680.000 dzieci, 78.000 nauczycieli i wychowawców oraz blisko 195.000 rodziców. *%czna wysoko$) $rodków finansowych przeznaczonych z bud&etów gmin w ramach gminnych programów profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych w 2005 r. na realizacj" szkolnych programów profilaktycznych wynios!a blisko 28.000.000 z!. W 2005 r. (podobnie jak w latach poprzednich) samorz%dy gminne oprócz szkolnych programów profilaktycznych realizowa!y równie& pozaszkolne ($rodowiskowe) programy profilaktyczne. W 2005 r. uczestniczy!o w nich ponad 660.000 dzieci, 23.000 nauczycieli i 70.000 rodziców. Na tego typu dzia!ania w 2005 r. samorz%dy wydatkowa!y blisko 18.600.000 z!. W sumie na realizacj" szkolnych i pozaszkolnych ($rodowiskowych) programów profilaktycznych w 2005 r. samorz%dy lokalne wydatkowa!y oko!o 46.600.000 z!. W 2004 r. by!o to odpowiednio 45.000.000 z!, co oznacza wzrost wydatków o ponad 3,5%. W 2005 r. ponad 167.000 dzieci uczestnicz%cych w pozalekcyjnych programach opieku'czo wychowawczych i socjoterapeutcznych korzysta!o z finansowanego przez samorz%dy do&ywiania, na które samorz%dy gminne wydatkowa!y ponad 22.100.000 z! (w 2004 r. by!o to 236.000 dzieci, wydatkowano za$ ponad 19.100.000 z! – wzrost wydatków o ponad 15%). Jednocze$nie w 2005 r. blisko 720.000 dzieci i m!odzie&y uczestniczy!o w realizowanych przez samorz%dy lokalne (w ramach programów profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych) zaj"ciach sportowych. Na ww. przedsi"wzi"cia samorz%dy przeznaczy!y blisko 32.000.000 z! (w 2004 r. by!o to blisko 580.000 dzieci, wydatkowano za$ ponad 27.100.000 z! – wzrost wydatków o ponad 18%). Ponadto w ramach dzia!a' zwi%zanych z profilaktyk% problemów alkoholowych w 2005 r. 23 gminy (dok!adnie tyle samo co w 2004 r.) realizowa!y programy pracownicze w zak!adach pracy, a 60 gmin zrealizowa!o szkolenia z zakresu wczesnej diagnozy i krótkiej interwencji AUDIT (w których w sumie uczestniczy!o ponad 900 lekarzy i piel"gniarek). 10.2.4. Dzia#ania z zakresu edukacji publicznej W 2005 r. 1.687 gminy (oko!o 68% wszystkich gmin w Polsce, w 2004 r. by!o to oko!o 65%) prowadzi!o dzia!ania z zakresu edukacji publicznej. W ramach tych dzia!a': ! prowadzono lokalne kampanie telewizyjne (np. w sieciach kablowych) – 62 gminy, radiowe – 67 gmin i prasowe – 280 gmin; ! rozpowszechniano materia!y edukacyjne (m.in. plakaty i ulotki) – 1.064 gminy; ! organizowano imprezy profilaktyczne (m.in. festyny) – 1.204 gminy; ! anga&owano si" w ogólnopolskie kampanie spo!eczne – 555 gmin; Na ww. przedsi"wzi"cia w 2004 r. samorz%dy gminne wyda!y ponad 8.800.000 z! (w 2004 r. by!o to blisko 8.200.000 z!, co oznacza ponad 7% wzrost wydatków).

230

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

Istotnym elementem dzia!a' z zakresu edukacji publicznej w ramach systemu profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych s% dzia!ania na rzecz przeciwdzia!ania nietrze#wo$ci kierowców. Tego typu przedsi"wzi"cia w 2005 r. podj"!y 1.003 gminy w Polsce (oko!o 40% ogó!u), do najcz"$ciej podejmowanych dzia!a' z tego zakresu nale&a!y (w nawiasach dane za 2004 r.): ! informowanie gminnej komisji rozwi%zywania problemów alkoholowych przez Policj" o powtarzaj%cych si" przypadkach kierowania pojazdami przez nietrze#wych kierowców – 409 gmin (332); ! prowadzenie reedukuj%cego programu dla kierowców zatrzymanych za jazd" w stanie nietrze#wo$ci – 57 gmin (51); ! prowadzenie dodatkowych zaj") dotycz%cych wp!ywu alkoholu na organizm kierowcy (np. w szko!ach i szko!ach nauki jazdy) – 56 gmin (50); ! prowadzenie edukacji spo!ecznej (np. poprzez wydawanie materia!ów edukacyjnych) – 531 gmin (500); ! wspó!praca z Policj% w ramach policyjnych akcji trze#wo$ci na drogach (np. poprzez dostarczanie materia!ów edukacyjnych) – 330 gmin (336); W 2004 r. ww. dzia!ania podj"!o 940 gmin – 38 ogó!u gmin w Polsce, oznacza to wzrost zainteresowania tego typu przedsi"wzi"ciami. W 2005 r. 388 gmin (384 gminy w 2004 r.) zorganizowa!o szkolenia z zakresu przestrzegania przepisów prawa dotycz%cych sprzeda&y i podawania napojów alkoholowych (okre$lonych w ustawie z dnia 26 pa#dziernika 1982 r. o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi), w szkoleniach tych wzi"!o udzia! ponad 9.600 sprzedawców napojów alkoholowych (ponad 10.000 sprzedawców w 2004 r.). Ponadto w 2005 r. w 148 gminach (177 w 2004 r.) przeprowadzono badania naukowe, diagnozy i sonda&e z zakresu profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych. 10.2.5. Dzia#ania dotycz$ce wspierania dzia#alno"ci instytucji, stowarzysze& i osób fizycznych, s#u%$cej rozwi$zywaniu problemów alkoholowych Realizacja wielu zada' gminnego programu profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych odbywa!a si" na zasadzie zlecania ich organizacjom pozarz%dowym, które od wielu lat s% wa&nym partnerem samorz%dów gminnych w dzia!aniach z zakresu profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych. Przy procedurze zlecania zada' organizacjom pozarz%dowym (NGO) zastosowanie ma ustawa z dnia 24 kwietnia 2003 r. o dzia!alno$ci po&ytku publicznego i wolontariacie (Dz. U. Nr 96, poz. 873 z pó#niejszymi zmianami). Istotn% rol" w lokalnych systemach profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych tradycyjnie niejako odgrywaj% kluby i stowarzyszenia abstynenckie, b"d%ce bardzo cz"sto bezpo$rednim realizatorem dzia!a' wynikaj%cych z gminnego programu profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych. W 2005 r. w Polsce funkcjonowa!o 611 klubów i stowarzysze' abstynenckich (655 w 2004 r.). Organizacje pozarz%dowe w!%cza!y si" równie& m.in. w prowadzenie $wietlic socjoterapeutycznych i realizacje programów profilaktycznych w szko!ach. 10.2.6. Podejmowanie interwencji w zwi$zku z naruszaniem przepisów dotycz$cych reklamy i promocji napojów alkoholowych oraz sprzeda%y alkoholu nieletnim. Wyst'powanie przed s$dem w charakterze oskar%yciela publicznego W 2005 r. samorz%dy gminne podj"!y !%cznie 3.312 interwencji w zwi%zku z naruszaniem przepisów ustawy dnia 26 pa#dziernika 1982 r. o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi (w 2003 r. by!o 2.535 a w 2004 r. 2.191 takich interwencji). 132 interwencje (183 interwencjie w 2004 r.) dotycz%ce naruszania przepisów dotycz%cych 231

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

zakazu sprzeda&y napojów alkoholowych osobom nieletnim (art. 15 ustawy) oraz 7 interwencji (w 2004 r. 44) zwi%zanych z naruszaniem przepisów dotycz%cych reklamy i promocji napojów alkoholowych zako'czy!o si" skierowaniem wniosków do s%dów. W 2005 r. zapad!o 66 wyroków s%dowych (67 wyroków w 2004 r.) – w sprawach z powództwa gmin – skazuj%cych osoby fizyczne lub prawne w zwi%zku z naruszeniem przepisów dotycz%cych zakazu sprzeda&y napojów alkoholowych osobom nieletnim oraz reklamy i promocji napojów alkoholowych. W 2005 r. spo$ród ponad 1.700 cofni"tych zezwole' na sprzeda& i podawanie napojów alkoholowych (w 2004 r. by!o 1.300 cofni"tych zezwole') 229 cofni"to ze wzgl"du na niezgodn% z prawem sprzeda& napojów alkoholowych osobom nieletnim (165 w 2004 r.). 10.2.7. Wspieranie zatrudnienia socjalnego poprzez organizowanie i finansowanie centrów integracji spo#ecznej W 2005 r. w Polsce funkcjonowa!o 55 Centrów Integracji Spo!ecznej, z których 26 zosta!o utworzonych przez struktury samorz%dowe (wójtów / burmistrzów / prezydentów miast), za$ 9 przez organizacje po&ytku publicznego. W 2004 r. by!o to odpowiednio 13, 6 i 5 Centrów Integracji Spo!ecznej. W 2005 r. samorz%dy gminne na pierwsze wyposa&enie CIS wydatkowa!y ponad 1.400.000 z! (w 2004 r. 1.037.000 z! – wzrost wydatków o 35%), natomiast na zaj"cia reintegracji zawodowej i spo!ecznej prowadzonej w CIS ponad 4.100.000 z! (w 2004 r. 1.043.000 z! – wzrost o 293%). W zaj"ciach reintegracji zawodowej i spo!ecznej prowadzonej w CIS w 2005 r. uczestniczy!o 3.561 osób, w tym 573 osób uzale&nionych od alkoholu – po zako'czeniu leczenia odwykowego. W 2004 r. by!o to odpowiednio: 414 i 59 osób (wzrost: o ponad 760% i 870%) W 2005 r. samorz%dy finansowa!y równie& powstawanie i funkcjonowanie klubów integracji spo!ecznej, brak jednak szczegó!owych danych o ilo$ci tego typu przedsi"wzi"). 10.2.8. Dodatkowe obowi$zki i uprawnienia gmin w zakresie lokalnej polityki wobec alkoholu W 2005 r. w 2.235 gminach (blisko 97% ogó!u gmin, których ankietami sprawozdawczymi dysponuje PARPA) obowi%zywa!y uchwa!y dotycz%ce przyj"cia gminnego programu profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych przyj"te w roku sprawozdawczym (w 2004 r. wska#nik ten wynosi! ponad 99%), w 49 gminach (w 2004 r. 42 gminach) obowi%zywa!y uchwa!y przyj"te w latach poprzednich – co oznacza, &e by!o to w sprzeczno$ci z art. 41 ust. 2 ustawy z dnia 26 pa#dziernika 1982 r. o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi (tekst jednolity: Dz. U. 2002 r. Nr 147 poz. 1231 z pó#niejszymi zmianami), który mówi, i& realizacja zada' (zwi%zanych z profilaktyk% i rozwi%zywaniem problemów alkoholowych) prowadzona jest w postaci gminnego programu profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych, stanowi%cego cz"$) strategii rozwi%zywania problemów spo!ecznych, uchwalanego corocznie przez rad" gminy. Ponadto w 2005 r. w 2.215 gminach (ponad 96% ogó!u gmin, których ankietami sprawozdawczymi dysponuje PARPA) obowi%zywa!y (wydane w tym&e roku lub latach poprzednich) uchwa!y dotycz%ce zasad usytuowania na terenie gminy miejsc sprzeda&y i podawania napojów alkoholowych, natomiast w 2.249 gminach (ponad 95,5% ogó!u gmin, których ankietami sprawozdawczymi dysponuje PARPA; w 2004 r. wska#nik ten wynosi! ponad 94%), obowi%zywa!y (wydane j.w.) uchwa!y dotycz%ce liczby punktów sprzeda&y napojów zawieraj%cych powy&ej 4,5% alkoholu (z wyj%tkiem piwa), przeznaczonych do spo&ycia poza miejscem sprzeda&y jak i w miejscu sprzeda&y. Jednocze$nie w 2005 r. w 948 gminach (1.057 gminach w 2004 r.) obowi%zywa!y (wydane j.w.) uchwa!y dotycz%ce czasowego zakazu sprzeda&y, podawania i spo&ywania napojów alkoholowych na okre$lonym obszarze gminy. Ponadto w 2005 r. w 922 gminach obowi%zywa!y uchwa!y dotycz%ce zakazu sprzeda&y, podawania i spo&ywania napojów

232

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

alkoholowych w okre$lonych miejscach lub obszarze gminy, np. stacjach benzynowych (87 gmin) oraz basenach i k%pieliskach (317 gmin). 10.2.9. Koordynacja dzia#a& z zakresu profilaktyki i rozwi$zywania problemów alkoholowych. W 2005 r. w 2.295 gminach (blisko 99,6% ogó!u gmin, których ankietami sprawozdawczymi dysponuje PARPA) funkcjonowa!y gminne komisje rozwi%zywania problemów alkoholowych. W 2.099 gminach (ponad 91% ogó!u gmin, których ankietami sprawozdawczymi dysponuje PARPA) funkcjonowa!y / pracowa!y osoby bezpo$rednio odpowiedzialne za realizacj" gminnego programu profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych. W 792 gminach byli to pe!nomocnicy wójtów / burmistrzów / prezydentów miast ds. profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych (profilaktyki uzale&nie'), za$ w 386 z! byli to koordynatorzy gminnego programu profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych, w pozosta!ych gminach by!y to osoby pe!ni%ce inne funkcje. 10.2.10. Wydatkowanie "rodków finansowych W 2005 r. (wed!ug danych pochodz%cych z ankiet sprawozdawczych PARPA–G1) samorz%dy gminne z tytu!u op!at za korzystanie z zezwole' na sprzeda& napojów alkoholowych wydanych przedsi"biorcom uzyska!y ponad 481.000.000 z!, natomiast wed!ug danych dostarczonych przez RIO $rodki te wynosi!y znacznie wi"cej, bo a& 496.000.000 z!. W 2004 r. by!o to odpowiednio ponad 462.000.000 z! (za PARPA–G1) i ponad 482.000.000 z! (za RIO). Oznacza to, w obu przypadkach, wzrost ilo$ci $rodków ww. $rodków w 2005 r. o ok. 4,1% (za PARPA–G1) i 2,9% (za RIO) w stosunku do 2004 r. Dla dalszych statystyk oparto si" na danych pochodz%cych z ankiet sprawozdawczych PARPA–G1 / W bud&etach gmin w 2005 r. na realizacj" zada' wynikaj%cych z gminnego programu profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych zaplanowano blisko 468.000.000 z!, co oznacza spadek w stosunku do 2004 r. o ok. 2.000.000 z! (0,43%). Natomiast ilo$) faktycznie wykorzystanych na realizacj" przedmiotowych zada' $rodków w 2005 r. wynios!a ponad 455.000.000 z!. Oznacza to, &e na realizacj" zada' wynikaj%cych z gminnego programu profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych wydano ok. 97% zaplanowanych $rodków. Dla porównania w 2003 r. wska#nik ten wynosi! ok. 92%, za$ w 2004 r. 93%. Ponadto z innych $rodków w!asnych (ni& uzyskiwane z tytu!u op!at za korzystanie z zezwole' na sprzeda& napojów alkoholowych wydanych przedsi"biorcom) samorz%dy gminne na realizacj" zada' zwi%zanych z profilaktyk% i rozwi%zywaniem problemów alkoholowych w 2005 r. wyda!y ponad 11.100.000 z! (w 2003 r. by!y to blisko 11.000.000 z!, co oznacza wzrost ok. 0,9%).

10.3. Podsumowanie
Powy&sza analiza potwierdza postawion% na wst"pie rozdzia!u tez" mówi%c%, &e samorz%dy gminne s% jednym z najwa&niejszych filarów polskiego systemu profilaktyki i rozwi%zywania problemów alkoholowych, a zdecydowana wi"kszo$) dzia!a' zwi%zanych z profilaktyk% i rozwi%zywaniem problemów alkoholowych realizowana jest w!a$nie na poziomie samorz%dowym. Samorz%dy gminne s% równie& g!ównym dysponentem $rodków przeznaczonych na przedmiotowe dzia!ania. Wyra#nie wskazany w ustawie z dnia 26 pa#dziernika 1982 r. o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi (tekst jednolity: Dz. U. 2002 r. Nr 147 poz. 1231 z pó#niejszymi zmianami) zakres zada' w!asnych

233

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

gminy w tej materii oraz jasno okre$lone w niej #ród!o finansowania tych dzia!a' pozawala samorz%dom lokalnym w Polsce tworzy) efektywne rozwi%zania systemowe. Wydaje si" ponadto, &e skoncentrowanie zada' zwi%zanych z profilaktyk% i rozwi%zywaniem problemów alkoholowych na poziomie samorz%dowym, przy jednoczesnym wsparciu merytorycznym ze strony m.in. PARPA, pozwala na lepsze wykorzystanie b"d%cych w dyspozycji $rodków – adekwatne do lokalnej skali potrzeb i mo&liwo$ci.

234

Sprawozdanie z realizacji ustawy o wychowaniu w trze#wo$ci i przeciwdzia!aniu alkoholizmowi w 2005 roku

Rozdzia# XI Dzia#alno"( innych instytucji oraz organizacji i "rodowisk wzajemnej pomocy
Szczegó!ow% dzia!alno$) wybranych instytucji oraz organizacji i $rodowisk wzajemnej pomocy, które nades!a!y informacje o prowadzonej dzia!alno$ci do Pa'stwowej Agencji Rozwi%zywania Problemów Alkoholowych przedstawiono w za!%czniku do Sprawozdania. W kolejno$ci alfabetycznej: Centrum Metodyczne Pomocy Psychologiczno–Pedagogicznej; ETOH Fundacja Rozwoju Profilaktyki, Edukacji i Terapii Problemów Alkoholowych; Fundacja “Masz Szans"”; Fundacja Bene Vobis; Fundacja Mederi; Fundacji Rozwoju Demokracji Lokalnej; Instytut Psychiatrii i Neurologii; Ogólnopolskiego Stowarzyszenia Uczestników Programu Rozwoju Osobistego; Pracownia Alternatywnego Wychowania; Stowarzyszenie Nowa Kultura; Stowarzyszenie Producentów i Dziennikarzy Radiowych oraz Fundacj" „Trze#wy Umys!”; Stowarzyszenie Przyjació! O$rodka Socjoterapeutycznego „Wspólny Dom” w Wildze; Towarzystwo Pomocy M!odzie&y; Wielkopolskie Stowarzyszenie Kuratorów S%dowych

235