You are on page 1of 125

TAALGENOOT

TAALGENOOT IS DEUR DIE SA PUBLIKASIEFORUM AS DIE BESTE KORPORATIEWE TYDSKRIF VIR 2019 AANGEWYS.

SOMER 2020
R40 (BTW ingesluit)
/333928
Inhoud

7 REDAKTEURSBRIEF 60 TYD
Louwarm is nie ’n opsie nie Die gemene deler
8 STANDPUNT 64 SELFPUBLISERING
#weesdieverskil Jou eie beste vriend
9 MARITA VAN DER VYVER 68 ANGLO-BOEREOORLOG
Ek, sendeling en deurwag Kruispaaie op die slagveld
10 TOM DREYER 72 DIE BERLYNSE MUUR
Spookskepe en vergesigte Die Postmuur-generasie
11 STORM JANSE VAN RENSBURG 76 TJOKKERTONEEL
Tussen Afrika en kuns Groot drama vir klein lyfies
15 TAALGENOOT-GEDIG 80 KYKNET
The Grand Tour Op soek na kinders
16 PEN AFRIKAANS 82 OORDE
Willem Anker ‘Klik, klik’ op jou droomvakansie!
18 NALN 84 KOORMUSIEK
Kyk sulke waagmoed! Eendrag maak vreugdemusiek
20 SAARTJIE BOTHA 88 DISLEKSIE
Die teater van bly sit Wanneer die letters jou koggel
24 PIETER FOURIE 92 TIENERTONEEL
Stroom-op knapsekêrel Tienertoneel se gehalte bly tops
26 FLIEKFUNDI 98 LAPA
Die las van ’n ma Skrywers wat CTRL+ALT+DEL druk
28 SELFHELPBOEKE 100 SPELLING
Inspirasie tussen blaaie Jou menswees, in woorde
32 MADELEIN RUST 104 VVA
Woordvloed van triomf Leeslekkerte in die hospitaal
35 DIE MELKTERT KOMMISSIE 106 TAKKE
Melkterte weer op die verhoog Wees jý die verskil
38 KANYA VILJOEN 108 SKOOLVERLATING
Anargis in Afrikaans Vir ’n PHD in pas-en-draai
40 VOORBLAD 111 WOORDPRET
Só kry drome vlerke Blokraai
48 KRIOGeNETIKA 112 KOOS KOMBUIS
Die nuwe Rip van Winkels Die gif van groot droom
52 EMIGRASIE 113 MALIXOLE GWATYU
Terug na die land van sonskyn ... Die ‘ons’ deur die ‘ek’
56 GRETA THUNBERG 114 FOURIE ROSSOUW
Greta en ons brandende huis Gesoek: ’n reënboog met diep wortels

4 Taalgenoot | somer 2020


26 40

56 76

92 84 106

somer 2020 | Taalgenoot 5


Ons sien die geheelbeeld,
jy geniet die voordeel.

Jou persoonlike behoeftes is ons eerste prioriteit,


sodat versekering die laaste ding is waaroor jy jou
hoef te bekommer.

Vir meer inligting, skakel 0861 774 665, e-pos CCCentral@psg.co.za of besoek
www.psg.co.za om ‘n adviseur naby jou te vind.

PSG Wealth Financial Planning (Pty) Ltd is ‘n gemagtigde finansiële diensteverskaffer. RFD 728
Louwarm is
REDAKTEUR Johan Jack Smith
PRODUKSIEREDAKTEUR Martie Swart
UITLEGKUNSTENAAR Marelise Scholtz
HOOF: DIGITALE MEDIA Reza Clifford
TAALVERSORGING Marli Swanepoel,

nie ’n opsie nie


Jacques Liebenberg
INTEKENARE Lillian Meyer 011 919 9112 of
LillianM@atkv.org.za of Taalgenoot@atkv.org.za
BEMARKING & ADVERTENSIES
Johan Jack Smith: JohanS@atkv.org.za
Reza Clifford: Rezav@atkv.org.za
DRUKKERS Paarl Media Cape
VERSENDING Prosource Technologies (Pty) Ltd

’n
TAALGENOOT
Nuwe begin? hul eie ding gedoen het. Vir redaksionele of advertensienavrae
Ek weet Die digter Pieter Posbus 4586, Randburg 2125
darem nie. Fourie en die skrywer Tel.: 011 919 9000 • Faks: 011 919 0208
Vrybelnommer: 0800 00 2209
Dis Taalgenoot se tema in Madelein Rust het E-pos: JohanS@atkv.org.za
hierdie someruitgawe en, dieselfde soort Webwerf: www.atkv.org.za
soos dit nou maar gaan, waagmoed aan die dag ATKV-HOOFKANTOOR
kom dit dikwels so saam gelê. Sommige mense het Vir adresveranderings of ledenavrae
Posbus 4586, Randburg 2125
met die aanbreek van ’n nuwe egter ’n bietjie leiding nodig Tel.: 011 919 9000 • Faks: 011 919 0205
jaar ter sprake. Daarom het ek in en vir hulle is Bibi Slippers se Vrybelnommer: 0800 00 2209
November al begin oefen om van my storie oor selfhelpboeke dalk net die E-pos: atkv@atkv.org.za
Webwerf: www.atkv.org.za
pens ontslae te raak. Dalk hou my regte medisyne.
voornemens hierdie keer langer. Baie Suid-Afrikaners wat oorsee na ’n LAPA UITGEWERS
Posbus 123, Pretoria 0001
Dit laat my altyd aan my ma en haar nuwe begin gaan soek het, het na hul eie Tel.: 012 401 0700 • Faks: 012 401 0734
gewigkwellings dink. “Ek sal Maandag land teruggekeer. E-pos: lapa@lapa.co.za
begin,” sou sy verklaar. Dan het my pa Ons loer ook in by een van die ATKV OORDE
gespot: “Die dieet wat jou ma doen, werk se vlagskipprojekte, Tienertoneel, en die Buffelspoort Die Oordbestuurder, Privaatsak X222,
’n bietjie anders. Alles wat sy sien, dié eet nuwe outjie in die buurt, Tjokkertoneel. Mooinooi 0325. Tel.: 014 572 1000 • Faks:
014 572 1010. E-pos: buffelspoort@atkv.org.za
sy.” Sy het nie gedink dis snaaks nie. Terug by die horlosie: 2019 was ’n lang
Drakensville Die Oordbestuurder, Posbus 53,
Eintlik wil ek praat oor tydverloop, jaar. Ek kyk soms terug en wonder wat het Jagersrust 3354. Tel.: 036 438 6287 • Faks:
veral omdat die ATKV vanjaar sy 90ste van die tyd geword. Hoekom loop daardie 036 438 6524. E-pos: drakensville@atkv.org.za

bestaansjaar vier. Wat ’n prestasie! Die sekondewyser nou soveel vinniger as toe Eiland Spa Tel: 015 386 8000 • Faks: 015 386 8032
E-pos: eilandspa@atkv.org.za
ouderdom is nie ’n man (of vrou) se maat ek ’n kind was? Was dit omdat die lewe
Goudini Spa Die Oordbestuurder, Posbus 47,
nie. Ek dink nie eens net aan my ouers se meer gestruktureerd was? Of omdat ek Rawsonvile 6845. Tel.: 023 349 8100 • Faks:
ouderdom nie (albei is duskant 80); ek geglo het die sand sal nooit uitloop nie? 023 344 3158. E-pos: goudini@atkv.org.za

praat van ná 40. In jou 20’s kon jy sommer Die lewe se onvoorspelbaarheid maak dit Hartenbos Die Oordbestuurder, Posbus 3, Hartenbos
6520. Tel.: 044 601 7200/19/21 • Faks: 044 695 0770
in ’n week of twee ’n paar kilogram seker meer rede om “vir vandag” te leef. E-pos: hartenbos@atkv.org.za
afskud, maar nou vat dit maande. Daar is Om te fokus op dinge soos familie en Klein-Kariba Die Oordbestuurder, Posbus 150,
rolle en hare op jou rug wat nooit vriendskap. Tyd is mos die groot Warmbad 0480. Tel.: 014 736 9800 • Faks:
014 736 3457. E-pos: kariba@atkv.org.za
voorheen daar was nie. Hare in jou ore. gelykmaker. Ongeag jou status of jou
Natalia Die Oordbestuurder, Posbus 11,
Hare oral, behalwe op jou hoof ... banksaldo, jy gáán oud word. Winkelspruit 4145. Tel: 031 916 4545/6 • Faks:
Vir diegene wat wonder oor die oulike Die feit bly staan, daar is altyd plek vir 031 916 2212. E-pos: natalia@atkv.org.za
seuntjie met die tuisgemaakte vuurpylpak verbetering. ’n Gesonder lewenstyl, ’n Besprekings vir enige van die ATKV-oorde kan ook
op die voorblad: Dis deel van die ATKV groener manier van leef ... Daar is nog weeksdae vanaf 08:00 tot 17:00 by die sentrale
besprekingsnommer op hoofkantoor 011 919 9076 of
se nuwe reklameveldtog “Gee jou drome tyd. Om dit te besef en iets daaromtrent te 011 919 9058 gemaak word
vlerke”. Ons organisasie het nog altyd doen is reeds ’n nuwe begin. En dis goed.
reggestaan om jongmense ’n ekstra Taalgenoot wil al sy lesers ’n voorspoedige Printed by

hupstoot te gee met projekte en kursusse 2020 toewens. Ons sal voortgaan om die
wat hulle vir die toekoms toerus. Afrikaanse taal en kultuur te bevorder en
Om nuut te begin loop soms hand aan om oor hierdie uitmuntende organisasie TG word uitgegee deur die ATKV, Posbus 4586, Randburg
hand met waagmoed. Om die verlede verslag te doen. As ons jou in die proses 2125. Die menings uitgespreek in TG weerspieël nie
noodwendig die amptelike standpunt van die ATKV nie.
agter jou te los en ’n nuwe rigting in te ontstel, aan die dink sit of openliker laat Geen deel van die inhoud mag sonder die toestemming van
die redakteur elders gebruik word nie. Alle medewerkers,
slaan is nie kinderspeletjies nie. Kyk kommunikeer, is dit ook goed, want die fotograwe en kunstenaars doen afstand van hul outeursreg
byvoorbeeld na die NALN-storie oor lewe is te kort vir middelmatigheid. sodra ’n bydrae in TG gepubliseer is. TG neem nie
aanspreeklikheid vir die taalkorrektheid of voorkeur van die
uitgewers wat teen die grein in gegaan en JOHAN JACK SMITH taal van adverteerders of advertensies nie. Die menings en
standpunte uitgespreek deur lesers, skrywers en kunstenaars
in TG is nie noodwendig die standpunt van die ATKV nie.

SOMER 2020 | Taalgenoot 7


STANDPUNT

#weesdieverskil
W
anneer jy by die ATKV- onbaatsugtige bydrae en my beker loop
hoofkantoor in Randburg se oor van dankbaarheid.
parkeerterrein inry en Ons is reeds hard aan die beplan vir die
begroet word met ’n lang tou mense, ATKV se verjaardagvieringe en wil jou
kan jy maar weet ... Die vakansie is om uitnooi om saam met ons ’n reis met ’n
die draai. verskil te onderneem.
In November het die As deel van ons verjaardagvieringe gaan
voorkeurbesprekings vir volgende jaar se ons slagspreuk vir die jaar soos volg lui:
Desembervakansie geopen en die getroue #weesdieverskil.
ATKV-lede in die ry was in ’n vakansieluim. Ja, 2020 se Dis maklik om ons oë op die regering te rig om dinge
Desember is nog ’n entjie weg, maar 2019 s’n is op hande. om te draai. En ja, hulle het baie werk om te doen, maar
Die blote gedagte aan son, see, sand is genoeg om enige elkeen van ons het ook ’n verantwoordelikheid om die
mens opgewonde te maak. verskil te wees wat ons so graag wil sien.
Teen die tyd wat jy die Taalgenoot ontvang, het die Ek wil jou vandag vra om saam met die ATKV skouer
Kerstafel al gekreun onder die kos, jy maak dalk al planne aan die wiel te sit om te bou aan ’n beter Suid-Afrika.
om van daai ekstra vetjies (as Kan jy jou indink wat die
gevolg van al daai kos) ontslae kollektiewe resultaat sal wees
te raak en sien reikhalsend uit “DIS MAKLIK OM ONS OË OP as ons elkeen iets klein doen
na betaaldag. om iemand anders se lewe
2020 is vir die ATKV ’n
DIE REGERING TE RIG OM beter te maak?
groot jaar – ons vier ons 90ste DINGE OM TE DRAAI. EN JA, Die ATKV het die afgelope
verjaardag. Die tema van dié 90 jaar deur sy nasionale
jaar se algemene HULLE HET BAIE WERK OM projekte en takprojekte lewens
jaarvergadering is heel gepas
“Is jy reg om saam te reis?”
TE DOEN, MAAR ELKEEN VAN verander. Ons het deelnemers
aan ons projekte se drome
Voordat ons fokus op wat ONS HET OOK ’N vlerke gegee. Ons het na
die toekoms vir ons inhou, gun gemeenskappe uitgereik en dit
my die geleentheid om dankie VERANTWOORDELIKHEID.” alles in Afrikaans.
te sê vir dit wat was. Vanjaar wil die ATKV weer
2019 was in baie opsigte ’n uitdagende jaar, maar in my die Afrikaanse taal, kultuur, kennis en kreatiwiteit
terugkyk was dit ook ’n jaar waarin die ATKV baie onmisbaar deel maak van nasiebou, versoening en ’n
vermag het. suksesvolle Suid-Afrika.
Dankie vir die ATKV-direksie vir hul leiding en dat julle Ons is opgewonde oor 2020 en ons hoop dat jy saam met
my hande sterk maak. ons sal deel in die vieringe, maar ook in die verskil.
Te danke aan die ATKV se wonderlike personeel se
harde werk en toewyding – selfs in moeilike tye – kon ons SONÉL BRITS
beslis ’n impak maak. Voeg daarby elke ATKV-taklid se BESTURENDE DIREKTEUR VAN DIE ATKV-MSW

KENNISGEWING
Neem kennis dat die ATKV-lidmaatskaptarief vanaf 1 Maart 2020 styg. Jou ledegeld stel ons in staat om die
Afrikaanse taal en kultuur deur middel van verskeie projekte te bevorder.

8 Taalgenoot | somer 2019


Ek, sendeling
en deurwag DEUR MARITA VAN DER VYVER

“W
ie hou van Afrikaanse gedigte?” sê ek laas Rymkletsers help toenemend om hierdie
week weer vir ’n spul tieners in ’n onverbiddelike deur oop te dwing, dank die hemel, maar
skoolsaal. Eintlik hoef ek nie meer te vra daar is nog heeltemal te veel leerders wat glo hulle hou
nie, want ná dosyne skoolbesoeke weet ek daar sal nie van Afrikaanse gedigte nie omdat hulle nog nie besef
hoogstens drie hande huiwerig in die lug rank – en kletsrympies en praatpoësie, of performance poetry, kan ook
minstens een van hulle sal onmiddellik teruggesnoei word digkuns wees nie. Vir hulle is daar steeds ’n dik
omdat daar so min ander hande in die lug is. doringdraad gespan tussen die vryheid van praatpoësie
Indien jy een van die seldsame skoolkinders is wat – waarin jy maar kan laat waai met Engelse woorde,
gedigte lees en skryf, gaan jy dit gewoonlik nie waag om Kaapse woorde en “lelike” woorde – en die “regte”
deur jou klasmaats gespot te word nie. In baie klasse word gedigte (wat deesdae darem ook deur ’n paar dooie, wit
daar nie ’n enkele hand opgesteek nie. Hoe meer dinge tannies geskryf is).
verander, hoe meer bly alles dieselfde. Want lank, lank Ek het betrokke geraak by ’n projek om hierdie
gelede, toe ek ’n verveelde skoolkind was, het my hart doringdraad te probeer plattrap omdat ek ’n jeugroman
ook nie vinniger oor Afrikaanse gedigte geklop nie. Ek geskryf het waarin die hoofkarakter praatpoësie en
het gedog dis woorde wat deur dooie, wit ooms geskryf is slam-kompetisies ontdek. Die afgelope jaar of drie reis ek
– in stokstywe, outydse taal – oor verlate landskappe en soos ’n outydse sendeling na skole om die blye boodskap
die dood. van performance poetry te versprei – en ek word keer op
Maar toe gebeur ’n wonderwerk. Ek ontdek ’n keer verstom deur die vreugde waarmee die boodskap
bundeltjie wat deur ’n skoolmeisie geskryf is – oor hoe aangegryp word. Tieners wat nog nooit in hul lewe
moedeloos wiskunde haar maak, oor skooluniforms en enigiets probeer skryf het nie – omdat hulle glo hulle
onderwysers en tienerpartytjies – in praattaal. Sommer kan nie spel nie of hul Afrikaans is nie goed genoeg nie
net kaalvoetgedigte, “sonder fênsie lettertekens”. En ek – raak vuur en vlam wanneer hulle hoor hulle hoef nie
besef, met ’n soort verrukking, dat gedigte maar oor oor spelfoute te worry nie. Skryf soos jy praat. Skryf
enigiets mag gaan. Selfs oor hoe verveeld jy in die waaroor jy wil. Oor enigiets, net mooi enigiets, kan jy ’n
wiskundeklas is. rympie maak.
Daardie skoolmeisie was Antjie Krog en daardie Die tieners se woorde wat so spontaan op stukkies
bundeltjie, Dogter van Jefta, het ’n deur in my kop papier gebore word – geskribbel, doodgekrap, oorgeskryf
oopgemaak; eers net op ’n skrefie en geleidelik al hoe – het my en my uitgewers so beïndruk dat ons ’n bundel
wyer, totdat ek doodseker was dis ’n deur dié wat ek met leerders se rympies beplan. Laas jaar was ek by skole
nooit weer wil toemaak nie. Toe ek my weer kom kry, in Namibië, dié keer was dit stedelike skole in die Kaapse
lees ek selfs dooie, wit ooms se gedigte. Met groeiende Skiereiland en plattelandse skole in die Boland, Overberg
genot. en Klein-Karoo. Binnekort mik ek na skole aan die
Soveel dekades later sou jy hoop dat dinge verander Weskus, want dáár word weer ’n ander soort Afrikaans
het, dat Afrikaanse tieners teen dié tyd besef dat digters gepraat. En daarom sal die praatpoësie ook weer anders
nogal cool kan wees. Nou se dae is daar tog al hoe meer klink.
Foto: Shutterstock

jong digters met getatoeëerde arms en hipsterbaardjies Dit voel soos ’n wonderwerk elke keer wanneer ’n
wat toeganklike, moderne gedigte skryf oor enigiets van kind se gesig ophelder omdat hy iets geskep het wat sy
vensters tot fotostaatmasjiene. Maar die boodskap het klasmaats laat juig en fluit. Dis dieselfde wonderwerk
steeds nie by die gemiddelde hoërskoolkind uitgekom nie. wat mý getref het, lank gelede, toe Antjie Krog se
Vir die meeste van hulle is die deur na die Afrikaanse tienergedigte ’n deur in my kop oopgestoot het. Dit het
digkuns steeds dig toe – en hulle brand ook nie juis van die wêreld van Afrikaanse woorde vir my
begeerte om dit oop te skop nie. onweerstaanbaar gemaak. En dít bly ’n wonderwerk.

SOMER
somer2020
2019 ||taalgenoot
Taalgenoot 99
Spookskepe en
vergesigte DEUR TOM DREYER

O
nlangs is ek onderweg na Namibië via die grenspos Hierdie enorme pakhuis was eens ’n botteleringsaanleg,
by Klein-Menasse. My motorbande sing oor die maar is deur getatoeëerde en beringde vingers omgeskep in
teer terwyl ek verby Askam en Loubos en die die soort visioen wat ’n mens gewoonlik slegs in ’n
onbesonge metropool van Mier fl its. Kalahari-duine gloei opiumhuis beskore is: pouvere, klaviere en Persiese tapyte.
alom en grashalms buig tot byna teen die padoppervlak. Sirkustentseile, houtsneewerk en mannekyne. Bongo-
Op sulke agterpaaie dwaal ’n mens se gedagtes en ek dink tromme en ’n tandartsstoel of twee. Een waarnemer het dit
aan ’n vriend wat eens sy beursverpligtinge in hierdie só beskryf: “Dis wat sou gebeur het as die Grimm-broers
geweste moes afwerk. Hy was die voorman by ’n padbouery nie feëverhale geskryf het nie, maar eerder hul eie
en het maande lank in die padreserwe gewoon, ’n vriend woonwapark oopgemaak het.”
van erdvarke, in ’n woonwa wat elke aand ná ’n lang dag in Ek deel Max se verwondering, nes ek Helen se huis vol lig
die son kraak. Snags kon hy en sy span hulle verbeel hulle is in my binneste voel gloei. Ek dans saam met ’n groep
die enigste lewende wesens in die heelal, hul braaivleisvuur Tasmaniese setlaars om die vuur op die strand wat hulle met
al lig wat terugsein na die sterre. Maar af en toe wás daar die beklemmende boordjies en baadjies en kruisbande van
tog ’n verdwaalde liggie in die donker en dan kon hy hul vorige bestaan gestook het. Ek timmer en verf saam met
wonder watter sameloop van omstandighede die eerste Max, oorstelp dat die aarde soms kan ooreenstem met die
pioniers hulle dáár hul heil laat soek het. beelde in ons kop. Ek doen hierdie dinge, al weet ek dat
Dieselfde gedagtes spook by my wanneer ek verby die utopieë nie ewig duur nie.
afdraai na ’n plaashuis skiet. Watter kinkel van die Party loop dood voordat hulle eens behoorlik op dreef
voorsienigheid het daardie mense se voorsate dáár ’n nuwe kan kom. In plaas van oorvloedige gras en waterbeke het
begin laat maak? Watter onpeilbare drifte het hulle laat die Dorslandtrekkers ’n verskroeide aarde aangetref, so
volhard? Ek kyk na die vals glim van water bo die teer en droog dat hul beeste saans die vuur se vlamme sou bestorm
dink aan die hersenskimme wat woestyne in ’n mens se kop omdat hulle dit vir die skittering van water aangesien het.
kan kook, die koorsdrome van torings of oases of kamele Party drome vervaag geleidelik, met die een ontnugterde ná
met hul oë op ’n Mekka wat net oor die volgende rantjie lê. die ander wat wegglip om elders ’n nuwe begin te maak. Vir
Hierdie wêreld praat met ’n mens se hart eerder as jou die Tasmaniese setlaars was dit ’n groeiende besef van
verstand. Dit laat my nou, omgeef deur die brul van ’n giftige ongediertes en ’n ontoegeefl ike aarde. Vir Helen was
dieselenjin, hulde bring aan almal wat weier om hulle by die dit haar stygende vermoede dat die donkerte ten spyte van
alledaagse te berus, aan die bemanners van die Kalahari se al haar glas en spieëls tog inkom. Maar vir Max was die
eensame ligte, aan huilvrou Helen Martins en aan die einde ’n plotselinge vagevuur, wat tydens ’n trance-partytjie
Amerikaanse kunstenaar Max Harris, wat die dag toe hy uitgebreek en soos ’n veldbrand deur die Ghost Ship se
graad kry sy naam op sy gesig laat tatoeëer het as ’n “job meubels en behangsels en skatkamers vol vasgekeerde
stopper”, ’n versekeringspolis om te sorg dat hy nooit sy jolytmakers versprei het.
drome vir ’n middelklasbestaan verloën nie. Ek ril en probeer op my onmiddellike omgewing fokus:
Ek sien langhaar Max op die agterpaaie van Colorado die stuurwiel, die rathefboom, die wit van die lisensieskyf.
Foto: Shutterstock

totdat hy oplaas by Kalifornië inrol, waar hy een aand deur Ek visualiseer die skim van ’n woonwa, op eerlike aarde
die deinende gange van ’n kunstenaarskolonie kruip en op ’n omgedolwe deur erdvarke. Maar die onwerklike water bly
helderverligte, fietsgedrewe groot wiel afkom. Dit was vir op die horison wink en elke versamelvoëlnes is ’n
hom die mooiste ding wat hy nog gesien het, ’n stralende kommune, ’n utopie, ’n alternatiewe manier van dink en
bevestiging dat hy daar sou kon wortel skiet. Gou was hy doen. Daar is iets in ons wat in utopieë wil glo, selfs al weet
deel van die ondergrondse kunslandskap en ’n medebouer ons van beter. Voor my wag nuwe paaie en nuwe vergesigte,
aan die Ghost Ship, ’n eklektiese kunstenaarsparadys. en ’n wêreld wat met elke sonsopkoms hergebore word.

10 Taalgenoot | somer 2020


tussen
Afrika en kuns
KAAPSTAD SE KUNSWÊRELD
KAN NET BAAT VIND BY DIE
ERVARING WAT STORM JANSE
VAN RENSBURG OORSEE
OPGEDOEN HET EN AS NUWE
KURATOR BY DIE ZEITZ-
MUSEUM TEN TOON STEL ...

SOMER 2020 | Taalgenoot 11


PIETER FOURIE

S
torm Janse van Rensburg het in September 2019 ’n kunstenaar beywer. Hy het in 2006 die eerste Vansa-
nuwe fase betree toe hy hom as senior kurator by die kuratorswerksessie gereël en op Robbeneiland aangebied.
span van die Zeitz-museum vir kontemporêre kuns Nog uitstallings waarvan hy die kurator was, sluit in Beau
van Afrika in die Waterfront aangesluit het. Koyo Kouoh, Diable deur James Webb vir die Nasionale Kunstefees in
uitvoerende hoof en hoofkurator, het oor dié aanstelling 2007; Wonderland deur Nontsikelelo Veleko, 2008 se
gesê: “Storm bring saam met hom ’n rykdom kennis en Standard Bank Jong Kunstenaar; All Things Being Equal,
ervaring, as kurator én akademikus.” Hank Willis Thomas se eerste solo-uitstalling in Suid-
Storm (47), ’n lang man met ’n stilte aan hom wat van Afrika in 2010; en Portraits, die eerste uitstalling van die
nadenke en besinning getuig, was voorheen hoofkurator by werk van David Goldblatt met die fokus op portrette in
die kunsmuseum van die Savannah College of Art and 2011.
Design in die Amerikaanse deelstaat Georgia. Dié pos het
hy in 2015 aanvaar en, met die verantwoordelikheid om Tydens jou verblyf in die buiteland het jy volgehou jy
die universiteit se uitstalprogram saam te stel, het hy onder het nie geëmigreer nie, maar “tydelik verhuis”. Hoe
meer die werk van die Suid-Afrikaners Robin Rhode, in voel dit om terug te wees waar jou loopbaan in die
2016, en Nicholas Hlobo, in 2019, daar vertoon. kunswêreld begin het?
Sy band met Savannah spruit uit Abrie Fourie se Gedurende my tyd weg van Suid-Afrika was die konsep
uitstalling Oblique, waarvan Storm die kurator was en wat “huis” en “geborgenheid” ’n redelike konstante motief van
in 2013 daar aangebied is. In daardie stadium het hy nog heimwee en afwesigheid. Die terugkeer was maar altyd in
onafhanklik in Berlyn gewerk en dié uitstalling is in 2012 my agterkop ... ook maar ’n afwag op die regte geleentheid
en 2013 ook daar, asook in Johannesburg en Kaapstad, en ’n oefening in geduld. Dit was ’n tyd van hard werk en
aangebied. Hy was van 2013 tot 2015 ’n navorsingsgenoot ’n geleentheid om ander wêrelde en ervarings te geniet.
by Iwalewahaus by die Bayreuth-universiteit in Duitsland. Daar was maar heelwat eensaamheid ook. Elke deel van my
Voordat hy in Kaapstad en Durban as kurator gaan draai loopbaan was belangrik in my ontwikkeling as ’n kurator
het, was Storm ’n stigterslid van die Visual Arts Network en die spektrum redelik radikaal: Van die beginjare by die
of South Africa (Vansa), wat hom vir die regte van die Markteater in Johannesburg in die middel-90’s en daarna

12 Taalgenoot | SOMER 2020


“Die kurator se rol as my aangemoedig het. Ek het kuns geswot en die
kuratoriale draai eintlik begin maak toe ek net ná

tussenganger tussen die universiteit met my eerste werk as galery-assistent by die


Markteater begin het.
instelling en die kunstenaar; Hoe sou jy jou tyd in Duitsland en die VSA beskryf?
tussen kunstenaar en Dit was baie belangrik om perspektief te kry en het ook
bevestig wat ek eintlik lankal weet: Ons het oneindige
publiek maak my opgewonde.” moontlikhede in ons land en ons het ’n belangrike bydrae
om te lewer. Ek het in Duitsland die geleentheid gekry om
meer na te dink en navorsing te doen oor die kuns van
by die KwaZulu-Natal-kunsvereniging in Durban, waar ek Afrika en die Afrikane en hul bydrae tot wêreldkennis.
moes leer om diplomaties te wees, maar ook my Halfironies, maar dáár is ek ook die eerste keer vasgepen
institusionele slag moes lewer. En toe Kaap toe, waar ek die aan my geografiese afkoms.
markdeel van die kunswêreld by die Goodman-galery leer In die VSA het ek die geleentheid gehad om weer ernstig
ken het. te werk, in redelike isolasie op een plek, en programmaties
te begin dink oor my praktyk en metodologie. Ek kon diep
Jy kom van Vryheid in KwaZulu-Natal. Was dáár nadink oor en delf in die konteks, die wese van plek en die
iemand wat jou oog vir die kunste oopgemaak het? geskiedenis en oor hoe kontemporêre kuns en die werk van
’n Paar mense was instrumenteel in my vroeë ontwikkeling kunstenaars ons kan lei en nuwe insig gee.
en aansporing. My ouers, wat ons as krities denkende
mense grootgemaak en vroeg laat verstaan het dat ons ons Watter skuiwe gewaar jy op die terrein van die
eie lewensbesluite kan neem, maar daarmee saam ook Suid-Afrikaanse visuele kunste, spesifiek in Kaapstad?
verantwoordelikheid. En dan my kunsonderwyseres, Enid Die laaste dekade was maar die groei en professionalisering
Steenkamp, wat my “gered” het in ’n hoërskoolkonteks en van die kontemporêre kunsmark en die ontwikkeling van

STORM JANSE VAN


RENSBURG SAAM MET
DIE NIGERIES-AMERI-
KAANSE KUNSTENAAR
TOYIN OJIH ODUTOLA
BY DIE OPENING VAN
HAAR UITSTALLING IN
GEORGIA, VSA, IN 2018.

DIE KUNSTENAAR ABRIE FOURIE


AAN DIE WOORD BY DIÉ SE
UITSTALLING OBLIQUE IN DIE VSA.

SOMER 2020 | Taalgenoot 13


STORM JANSE VAN RENSBURG

nuwer instellings en inisiatiewe. Die Kaap het gelukkig sy kunstenaar Tracey Rose, die grootste uitstalling nóg van
neiging vir provinsialisme begin verloor. Die oopmaak na haar werk, asook na ’n grootskaalse nuwe,
die res van die vasteland is nou baie belangrik en die omgewingspesifieke werk deur die Malinese kunstenaar
positiewe impak van instellings soos Zeitz MOCAA, Norval Abdoulaye Konaté. Ons is ook besig met ’n
en A4 op die omgewing gaan langtermyn-ontwikkeling navorsingsprojek oor alternatiewe kunspedagogiese inslae
bevorder. Kaapstad bly ongelukkig ook ’n plek van op die vasteland van die 1930’s tot vandag.
stratifikasie en daar moet nog baie werk gedoen word.
Wat maak van jou ’n suksesvolle kurator?
Wat behels jou verantwoordelikhede as senior kurator Dit is ’n moeilike vraag, veral omdat ’n mens dalk nooit
by Zeitz? heeltemal tevrede is oor jou eie bydrae nie. Die kurator se
Ons grootste taak hier is die bou van kapasiteit en om die rol as tussenganger tussen die instelling en die kunstenaar;
grondslag van die instelling te versterk. Daarmee saam om tussen kunstenaar en publiek maak my opgewonde. Dit is
die groot verantwoordelikheid wat ons het met ’n besonder dinamiese wisselwerking. Dit help ook om
nederigheid, grasie en wysheid aan te pak. Dié is nie die diplomaties te wees en dan ook om dinge met ’n redelike
werk van een of twee mense nie; dis groepwerk en gaan dosis humor en geduld aan te pak. Passie ook, en
tyd neem. Maar ons taak is ook om krities te vra wat ’n nuuskierigheid.
museum vir kontemporêre kuns op die vasteland beteken,
hoe en wie dit verteenwoordig en watter werk dit doen. Hoe bring jy jou vrye tyd deur?
Ons moet ook werk aan nuwe denkbeelde en nuwe werk en Ek bestee dit verkieslik waar water en kalmte is of op toer
kreatiwiteit steun, ’n bydrae lewer tot nuwe diskoerse en êrens in die wêreld. Daar is maar min skeiding tussen werk
krities kyk na die manier hoe ons geskiedenis prosesseer. en persoonlike lewe in die kunswêreld. My eerste keuse sou
wees weg van die geroesemoes, verkieslik in ’n tent êrens.
Hoe dink jy oor uitstallings? Werkgewys is ek as gaskurator vir my vorige werkgewer
Ek werk baie nou saam met Koyo Kouoh en ’n wonderlike besig met ’n projek saam met Igshaan Adams, die Kaapse
groep jong kurators, wat kom uit die kuratoriale kunstenaar. Dit is Igshaan se eerste institusionele uitstalling
opleidingsgroep wat ontstaan het toe die museum gestig is. in die VSA. Die uitstalling begin in Februarie.
2020 is mooi beplan, met ’n balans tussen jong, opkomende
kunstenaars; groter uitstallings wat ’n oorsig bied; en
groepuitstallings wat sosiale en politieke temas dek. Ons DEUR JOHAN MYBURG
sien uit na ’n oorsiguitstalling van die Johannesburgse FOTO’S: ZEITZ MOCAA

ABRIE FOURIE SE OBLIQUE, DIE UITSTALLING MET STORM JANSE VAN


RENSBURG AS KURATOR, IN DIE JOHANNESBURG-KUNSMUSEUM.

14 Taalgenoot | SOMER 2020


The Grand Tour
 
Basta met die geëmirates na geboue,
die gevlieëvang in katedrale,
museumsale, om monumente
waar Oosterlinge om vlaggies flash.
 
Laat ons die bome begin besoek:
Goethe-sipresse in Veronese tuine,
of die pos- of wonderboom tuis
in onwonderlike voorstede.
 
Beter nog: besigtig bome sónder
papiere. Gewoon dié in parke,
afgeleefde immigrante gepit
in die uitskot van voëls.
 
Of laat ons na die klippe toer:
sasso di Dante of Sibille se rots,
daarna na erwe waar geen
klip kom met kaart en transport.
 
Koop poskaarte van die klippe,
laat blare in plaas van David
se Carrara-fondament teen yskaste sit.
Vir jou ma: ’n tea towel – bedruk
 
met langboompies, ’n stapeltjie klip –
gekoop by die Pakistani
se stalletjie waar g’n mens
’n tweede maal verbykom nie.

DEUR FOURIE BOTHA


ILLUSTRASIE: DAVID GRIESSEL

SOMER 2020 | Taalgenoot 15


PEN AFRIKAANS

Boeke wat skrywers


laat skryf DEUR WILLEM ANKER

D
ie eerste skrywer wat ek teëgekom het, het my al by my gespook. In gr. 11 kom ’n vriend baie opgewonde
bang gemaak. Ek is skaars 11 en sien ’n tydskrif op by die skool aan: “Julle moet Etienne Leroux lees. Dis mal.
my pa se lessenaar lê. Dit is die Februarie En hy gebruik woorde soos ‘semen’.”
1990-uitgawe van Die Suid-Afrikaan. Die voorblad het ’n Ek onthou weer die foto. By die huis sê my pa ek is seker
swart agtergrond en op die voorgrond ’n kop-en-skouers- nou reg vir Leroux. Hy gee my John Kannemeyer se gids
foto van ’n man in sy 60’s (vir ’n graadvier kon hy netso oor Sewe dae by die Silbersteins vir wanneer ek vashaak. Met
wel 100 jaar oud gewees het). die twee boeke langs mekaar stap ek saam met Henry en
Sy hare hang oor sy ore. Hy het ’n lang baard, maar nie Jock deur Welgevonden. Ek wonder of dit is hoe my oupa
’n snor nie – net soos die prente van Paul Kruger van wie die dominee gevoel het wanneer hy saans met sy
ons in die geskiedenisklas leer. Maar hierdie man is geen konkordansies gesit en die Ou Testament probeer kleinkry
Paul Kruger nie. Hy het ’n swart sonbril op, ’n swart het.
leerbaadjie aan en ’n “f** jou”-trek om sy mond. Dit is die ’n Ander vriend van my se ouer broer, ’n diamantduiker,
opskrif wat my suiwer sieletjie ontstel. dra vir ons boeke en musiek aan. Ons word die heerlike
Regs onder, in groot, wit letters met ’n rooi skadu: verderf ingelei. Kerouac en Camus is cool, maar Leroux,
“Profeet – en aap van God.” Profete ken ek van die Boeregoot, is cooler.
Sondagskool en met sy lang hare en baard is daar iets Sy laaste voltooide boek, Onse Hymie, is steeds my
profeties aan hom. Maar die “aap van God”-deel klink vir gunsteling. Dit is seker die snaaksste boek wat ek al gelees
my verdag. Dit het seker iets te make met die swart leer en het. Hymie Marinkowitz, oftewel “Flash Gordon”, utility
die donkerbril. back van die eerste rugbyspan; Hymie Rabinowitz, kaptein
van die tweede krieketspan, wat ook jy hom wil noem, ry
Boeregoot in sy kombi saam met sy co-pilot Johannes Garries en smous
Ek vra my pa wie is dit. My pa sê hy is ’n skrywer. Ek vra met goudgekleurde dennebolle. Dan die anargie wanneer ’n
watse boeke skryf hy. My pa sê: “Dis vir later. Lees eers aardbewing die Vleispaleis-spa in die middel van die Karoo
jou Fritz Deelmans klaar.” ruk en al die absurditeite van Suid-Afrika losskud.
Lank voordat ek sy boeke gelees het, het Etienne Leroux The Anxiety of Influence: In ’n toneelstuk laat ek Leroux se

16 Taalgenoot | somer 2020


karakters hom op die verhoog afslag. Ek het nooit Stephen effe bedaar het, was ek bly ek het die 80’s gemis. Die
le Roux geken nie, maar dankie, Etienne Leroux, vir wat musiek en boeke was nice, maar die politiek was pretty
ek by jou kon leer. k**. My laerskoolloopbaan het presies oor die
noodtoestandjare gestrek. Dit het my salig in wit
Stroom-op in Afrikaans Wellington verbygegaan.
Terug na die boekrak in ons voorhuis. Hierdie keer die Hoekom het ek nie al van Johan van Wyk geweet toe
groot, groen boek met die skets van ’n koeikop en derde ek begin grunge en punk luister nie? Hoekom moes
oog voorop: Die ysterkoei moet sweet. Langsaan ’n kleiner Wopko Jensma verdwyn?
boek: Die miernes swel op / Ja die fox-terrier kry ’n weekend en Dit kom van ver, hierdie boeke wat ’n mens vorm.
ander byna vergete katastrofes en fragmente uit ’n ou manuskrip Daar was die Kinderbybel met die mooi prentjies van
van Breyten Breytenbach. Hoe kan ’n mens by sulke titels Jesus en die drogbeelde van Openbaring. Daar was
verbyhou? Huppelkind, die eerste boek wat ek self kon lees. Daar bly
Chris Barnard se Duiwel-in-die-bos lees soos koorsdrome. vir my iets uncanny aan daardie wêrelde, iets wat ek ook
Later sal ek dink: soos Fellini-flieks. Die Sestigers het my in Brolloks en Bittergal en later in André Brink se Alice in
lus gemaak om te skryf. Wonderland sou aanvoel. Daar het iets ontstemmends
Dit begin lyk of ’n mens enigiets kan doen wanneer jy gesluimer, daar êrens tussen die grootdrukletters.
skryf. In ons derdejaar-skryfkundeklas moet ons ’n vervolg Dan was daar Alba Bouwer se Abdoltjie, ’n ligter
vir Die boenk skryf. Ek begin agterkom watter harde werk gevoel, maar ook ’n anderwêreldsheid wat ek nie nou kan
dit is om te probeer om énigiets te doen. vasvat nie. Wanneer ek weer deur hulle blaai, weet ek ek
Daardie tyd voel dit vir my of mense maller boeke in kan nie weer na daardie lande terugkeer nie. Dankie dat
Afrikaans skryf as in ander tale. Ek sou later leer dat daar ek vir ’n tyd lank daar kon bly.
wêreldwyd “narre” soos Leroux en Kie. is en was, maar mý Sommige boeke moet jy laat gaan, maar ander ontdek
eerste kennismaking met skrywers wat stroom-op swem, of jy van voor af. As volwassene waardeer ek Ingrid
sommer hul eie rivierlope grawe, was in Afrikaans. Winterbach se droë humor baie meer as toe dit vir ons
Ek dink steeds vir ’n klein letterkunde is daar voorgeskryf is.
buitengewoon baie boeke in Afrikaans wat wilde kanse vat. In honneurs lees ons Wilma Stockenström se Van
Daar is dié wat, om Loftus Marais te parafraseer, nie vergetelheid en van glans en Monsterverse. Sy skryf oor
beiteltjies is nie, maar f****n lugdrukbore. Daar is ook dié klippe en krappe en dassiemis en -pis, oor die verworde
wat nie verwaande beiteltjies óf rumoerige lugdrukbore wil diere wat ons is. Die teoriewêreld gons deesdae oor hoe
wees nie, maar eerder fyn diamantbore wat vreemde, nuwe die mens sy plek sal moet leer ken, hoe mens en nie-mens
skrefies lig laat val. sal moet leer saamleef voordat die hele narreskip
Krap net aan die oppervlak van ’n slinkse Marlene van ondergaan. In die 70’s was Stockenström reeds ’n nuwe
Niekerk-boek en jy is reeds in die moeilikheid. Niemand materialis, ’n posthumanis, ’n donker ekoloog.
kom ongedeerd dáár uit nie. Donna Haraway en Timothy Morton eat your hearts out.
Dankie vir haar wat my geleer het dat mense, maar veral
Met innige dank skrywers, hulself nie te ernstig moet opneem nie. Poësie,
Die Tagtiger-ondergrond het my gewys hoeveel pret sê sy, is die “ontbeerlikste der kommoditeite”.
skrywers kan hê. En hoe lekker kwaad ’n mens kan word. Dankie aan al hierdie, en ander, Afrikaanse boeke wat
In matriek lees ek André Letoit se Somer II en Suidpunt- my leer dink het; wat my gewys het hoe daar geskryf
jazz. Ons Engels-onderwyser leen my sy tape van Vêr van kán word; wat my vertel het dat wanneer jy skryf, jy
die Ou Kalahari. Hy laat my sweer ek sal vir niemand sê nie. werklik enigiets kan doen, mits jy daarvoor kans sien. En
As eerstejaar maak ek kennis met RR Ryger en Ryk dan laastens, my innige dank aan al die boeke wat my
Hattingh. Die little magazines, Stet en diesulkes, kan ’n mens geleer hoe ek nooit wil dink en skryf nie.
in die kavernes van die Gericke-biblioteek opspoor.
Die Grensromans was net so moerig, maar sommige van PEN Afrikaans bestaan ter wille van uitdrukkingsvryheid
hierdie kanonne is darem in die kanon toegelaat. Ek lees en die bevordering van die Afrikaanse woordkuns.
Alexander Strachan se eerste drie boeke. Ek hou van sy Met die Boeke wat skrywers laat skryf-rubriekreeks
Hemingway-gestrooptheid, die verwonde recce-cowboys. nooi ons vooraanstaande skrywers om te vertel
In my 20’s het ek soms gewens ek het verstand in die 80’s watter boeke hulle
gehad. Ek het gewens ek kon kwaad vir ’n tasbare vyand geïnspireer en as
wees. Nou was dit onmoontlik om één vyand te skrywer gevorm het.
identifiseer. Hoe val jy ’n Coca-Cola-wêreld aan? Ek kry ’n
paar Bitterkomix in die hande. Ek wens ek kon teken. Toe ek

somer 2020 | Taalgenoot 17


Kyk sulke
waagmoed!
DEUR DIE JARE WAS DAAR AL VERSKEIE UITGEWERS WAT
NIE TERUGGEDEINS HET VIR OMSTREDE BOEKE NIE EN
SEKER GEMAAK HET SKRYWERSTEMME WORD GEHOOR ...

G
enugtig! kans sien om met riskante boeke en
Wat ’n onverwagse naam skrywers te waag, kom van ver. In
om ’n nuwe uitgewery die 1876 word die Genootskap van Regte
wêreld mee in te stuur. Wyle Reinet Afrikaners (GRA) se uitgewery gestig.
Nagtegaal en haar man, Dirk, besluit DF du Toit en Kie. gee benewens die
in 2003 om ’n splinternuwe koerantjie Die Afrikaanse patriot later
uitgewershuis vir debuutskrywers te die tydskrif Ons klyntji uit en publiseer
skep. Reinet se debuutwerk, verskeie Afrikaanse boeke. Die agt
Voorvaders kan vlieg, sê Delores, het in stigters van die GRA en die leesstof
2001 met die Sanlam/Insig- wat deur hul bemiddeling uitgegee is,
romanwedstryd se eerste prys word verkleineer en tot bespotting
weggestap. gemaak. Hoewel die uitgewery net tot
Hul uitgewery was bestem om 1895 bestaan, is daar teen 1900 reeds
etlike pryswenners te publiseer en 80 Afrikaanse publikasies in verskeie
skrywers soos Karin Cronjé, Phil genres uitgegee.
Janse, Jan van Tonder en Willem Du Toit was in die omgang as
Anker was in die stal. Ook Joan “Daan Dokter” bekend omdat hy op
Hambidge, Jeanne Goosen, Deborah ’n reis na die destydse Transvaal sy
Steinmair en Marlize Hobbs het medisynetrommeltjie getrou
Genugtig! met hul werk vertrou. byderhand had. Ten tyde van die
Amanda Strydom se liedtekste word Genootskappers se stigting was hy ’n
ook uitgegee. skamele 26 jaar oud en bereid om in ’n
Toe Reinet later jare ’n bietjie begin redelik wankelmoedige taaldroom te
tru-staan, het hul dogter Jackie en glo en daarin te belê.
haar lewensmaat, Vera, die naam Op die keper beskou is die stigting
verander na Joho! en daarmee kon van elke nuwe uitgewery waarskynlik
hulle nie net ’n buitelandse mark ’n daad van geloof. Toe Dagbreekpers
binnenooi nie, maar ook die werk van en die voormalige Afrikaanse Pers in
gevestigde skrywers uitgee. Reinet, 1962 saamgevoeg word, word die
wat in 2014 aan kanker dood is, was dramaturg Bartho Smit as hoof van
die ma in ’n energieke, emosioneel die nuwe Afrikaanse Pers (Bpk.)
waaghalsige en hegte gesin. aangestel. Die 60’s was omgeëlliede
tye in die Afrikaanse letterkunde.
’n Daad Reeds aan die titels kan ’n mens
bemerk dat Smit ’n dapper en
van geloof vreeslose kansvatter moes wees:
Die paddastoelaard van uitgewers wat Ingrid Jonker se Rook en oker word

18 Taalgenoot | SOMER 2020


“Wenkbrou is die
uitgegee en ook Die huis van die dowe
(Breyten Breytenbach); Mensalleen (Jan splinternuwe kosbaarhede.
Miles het by meer as een geleentheid
Rabie); Pa maak vir my ’n vlieër Pa
(Chris Barnard) en Adam Small se Sê druknaam van pront erken hy steur hom nie aan die
wet nie. Tienie du Plessis, deur sy
sjibbolet. Veral laasgenoemde drie moes
lank wag om uitgegee te word, want LAPA Uitgewers. seun bestempel as ’n voorstander van
vrye spraak, anargis en intellektueel,
dit was nie politiek “veilige” tekste
nie. Woorde waarmee het baie van Taurus se kunswerk en
ontwerpe gedoen.
In 1975 het Human & Rousseau
aangekondig hy gaan vir die eerste
hierdie uitgewers Ná Taurus het verdere waagmoedige
uitgewerye tot stand gekom: Etienne
keer in sy bestaan ’n manuskrip uit
vrees vir sensuur weier. André P.
hulself beskryf, van Heerden en Louis Serfontein se
Uitgewery Skoppensboer; ook Hond,
Brink se roman ’n Oomblik in die wind
was persgereed, maar almal was te
is aweregs, Praag, Umuzi en Homebru. Kraal-
uitgewers het in 1999, kort nadat die
benoud om daaraan te raak. Dit gee
aanleiding tot een van die
kwaadklitsend en 100-jarige herdenking van die Anglo-
Boereoorlog gevier is, begin om boeke
suksesstories in die geskiedenis van die
Afrikaanse uitgewersbedryf: die visie
onheilstokend.” uit te gee wat by die Suid-Afrikaanse
geskiedenis aansluit. Groter en
en waagmoed van John Miles, Ampie gevestigde uitgewershuise sien ook dat
Coetzee en Ernst Lindenberg wat sekere nismark-inisiatiewe belangrik
Taurus Uitgewers stig en Brink se raak en skep ’n uitgewery soos
boek publiseer. Homeros.
Werk wat hulle uitgee, bring gay
Nie bang ervarings by die Afrikaanse
leserspubliek tuis met onder meer
vir sensuur tekste deur Robert Young, De Lange,
Die argief van die Taurusversameling Hennie Aucamp en Francois Loots.
is seker een van die volledigste Wenkbrou is die splinternuwe
uitgewersargiewe. Die hele argief is in druknaam van die bedrywige LAPA
2003, toe die uitgewery dormant REINET NAGTEGAAL Uitgewers. Woorde waarmee hierdie
geraak het, aan die Nasionale uitgewers hulself beskryf, is aweregs,
Afrikaanse Letterkundige Museum en kwaadklitsend en onheilstokend. Hul
Navorsingsentrum (NALN) bemaak. stories sal dalk moeiliker in ’n boksie
Daar is meer as 350 lêers, wat elk pas, maar hulle gaan skrywers ’n stem
verskeie items bevat sodat ’n mens van gee, volgens Johan Jack Smith,
etlike duisende dokumente kan praat: opdraggewende redakteur by
korrespondensie, holograafmanu- Wenkbrou.
skripte, tantieme-state, bladuitlegte, Dit is presies wat nodig is:
illustrasies, handgeskrewe uitgewers en skrywers met ’n stem. Of
veranderinge en voetnotas deur hulle wenkbroue laat lig en of hulle
skrywers, drukkersinstruksies, hul nie aan die wet steur nie; of hulle
manuskripvariasies en bladproewe – Genadendal se bruin stemme laat hoor
die hele drukgeskiedenis van verskeie of die mense van Afdraai laat praat,
en prominente Afrikaanse skrywers ETIENNE VAN HEERDEN die kodewoord is “genugtig”!
wat tydens die apartheidsjare die
gevaar geloop het dat hul werk onder DEUR LEANA LATEGAN
sensuur kom.
Dit sluit Breytenbach, Brink, Miles, Dié artikel word geborg deur die
Coetzee, Achmat Dangor, Johann de Vriende van NALN (Nasionale
Lange, Jeanette Ferreira, Ryk Afrikaanse Letterkundige Museum en
Hattingh, Harry Kalmer, Antjie Krog, Navorsingsentrum), ’n hulpgroep wat
André le Roux, Dan Roodt, Nadine die werksaamhede van die museum
Gordimer en Lettie Viljoen in. ondersteun. Enige navrae om jou by
Patrick Lekota se Prison Letters To a die Vriende van NALN aan te sluit, of
Daughter, JJ Degenaar se Alternatief vir om ’n finansiële bydrae te maak, kontak
die Afrikaner en I Qabane Labantu van vir Annelien Diedericks by
Coetzee en Hein Willemse is nog annelien.naln@sacr.fs.gov.za.
JOHAN JACK SMITH

SOMER 2020 | Taalgenoot 19


MADELEIN RUST

20 Taalgenoot | SOMER 2020


Die teater
van bly sit
TOE DAAR NIE GENOEG TONEELSTUKKE VIR DRAMASTUDENTE WAS NIE, HET
SAARTJIE BOTHA DIT BEGIN SKRYF. SY IS NIE BANG OM WOORDFEESGANGERS UIT TE
DAAG NIE, EN DEESDAE SIEN ONS HAAR ERVARE HAND IN AL MEER PLAASLIKE
FILMPRODUKSIES.

S
usara Susanna Botha. Of, soos ons haar ken: Saartjie grasgroen. Die Vrystaat is ’n eerlike landskap.”
Botha. Sy is onder meer bekend as die Woordfees se Teater is reeds van ’n jong ouderdom af deel van haar
feesdirekteur, ’n bekroonde dramaturg – en as een lewe. “Ons is van kleins af teater toe gevat,” vertel sy. “Dis
van die draaiboekskrywers van die veelbesproke fliek Poppie maar wat jy doen in Bloemfontein, jy gaan teater toe. Ek
Nongena, wat einde Januarie landwyd uitgereik word. Sy is dink ons het amper elke naweek iets gaan kyk – rugby of
’n dinamiese leier in die Afrikaanse teaterbedryf; teater.”
entrepreneur; werkskepper; filosoof. Die teaterstukke wat Saartjie aanpak, soos die bekroonde
Saartjie (47) het op ’n plaas in die Vrystaat grootgeword Balbesit, handel dikwels oor manlikheid. “Ek vind mans
en het in Bloemfontein skoolgegaan waar almal mekaar ken fassinerend, veral mans in Suid-Afrika interesseer my.
en weet van watter Bothas jy is. “Dis wel moeilik om ’n Omdat ons ’n patriargale stelsel het; omdat ons ’n kultuur
Botha in die Vrystaat te wees,” sê sy, “omdat dit ’n klein van chauvinisme het. In álle etniese groepe is daar
provinsie is en almal mekaar ken en jy outomaties aan chauvinisme. So, die rebel in my is geïnteresseerd daarin.
sekere verwagtings moet voldoen”. “Ek werk baie lekker saam met mans. Dis veral vir my
Soos: “Wanneer trou jy dan?” Of: “Wanneer kry jy ’n lekker om saam met mans te werk aan ’n produksie óór
régte werk?” mans. Dit is verhelderend. Ek het baie rugby gekyk, maar
“Dan sê ek: ‘Ek hét ’n regte werk.’ En daar is ook ’n dis nie noodwendig my voorkeuraktiwiteit nie. Ek hou
verwagting dat jy moet terugkom. Dit ís tog jou plek.” meer van tennis of atletiek. Ek hou nie so baie van wat
Die Vrystaatse landskap is in haar stem, hoewel haar hulle dóén nie, maar ek hou baie van die gehoor, die
Johannesburgse en Stellenbosse draaie haar tong plek-plek toeskouers. Húlle is vir my interessant.”
anders laat klap. Dit lyk of die Vrystaat se rustigheid in
haar persona vastrapplek gekry het. Die filosofie van teater
“Ek weet in my eie psige is dit baie goed om in daardie Hierdie skrywer onthou nog die eerste Saartjie-
landskap te wees. Dit is ’n neutraliseerder. Die landskap is teaterstukke wat sy gesien het: 1975, Altyd Jonker en Balbesit.
nie so hard soos die Karoo nie. Daar is ’n effense golwing. Saartjie het stil-stil agter die gehoor gestaan en ons
Daar is gras. Daar is grond. Daar is nie berge nie. Dit is wat dopgehou.
dit is; daar is geen verskansing nie. As dit droog is, kan jy “ ’n Gehoor wat bly sit, beteken vir my baie meer as ’n
dit sien. As dit gereën het, kan jy dit sien. Mense sê, ‘O, dis gehoor wat opstaan en hande klap. ’n Gehoor wat te moeg
so droog in die Kaap’, maar dan is die bome steeds is om op te staan of net so verslae in hul stoele sit en nie

SOMER 2020 | Taalgenoot 21


SAARTJIE BOTHA

weet wat om te doen nie – dán voel dit vir my now we’re geleer. En om planne te maak.”
talking. Ek wil ook hê mense moet gelukkig wees, maar dis Die drama- en joernalistiekstudente het daar uitgehang.
baie interessant om te sien wat in die land aan die gang is. Sommige het selfs in die aand met hul lampies opgedaag
“Marita van der Vyver het eenkeer gesê sy weet om daar te swot. “Ek dink regtig as dit nie daarvoor was
onmiddellik as sy die land inkom hoe dit met die rugby nie, sou ek nie in teater beland het nie,” sê Saartjie. “Toe sit
gaan,” sê Saartjie. “Die toon is tasbaar.” ek met die afgestudeerde dramastudente wat nie werk het
Dit wil voorkom Suid-Afrikaners soek ook in die teater nie; hulle is so talentvol en hul toekoms is net bleak. Daar is
na vertroosting; om van die werklikheid te kan ontvlug. níks. Toe het ek begin plays skryf vir húlle – om vir hulle
“Selfone en die internet is ongelooflik onpersoonlik,” sê werk te gee.
Saartjie. “Teater is die een ding wat jy nie kan digitaliseer “Die kunstenaar is regtig ’n wonderlike ding. Dis ’n
nie. Dit is ’n regte mens wat daar staan en daar is ’n direkte, ander manier van lewe. Ek dink kunstenaars kan ’n meer
emosionele konfrontasie of energie wat na jou toe kom en leidende rol speel. Hulle is ontdekkers, hulle moet voor
jy reageer daarop. Daar is dus iets baie tasbaar aan teater. loop. ’n Mens kan ook ’n bietjie meer uitdaag. Baie keer is
Dit is hoekom dit oorleef. Dit is ook hoekom mense feeste die uitdaging ’n persoonlike uitdaging. Dit word nie op ’n
toe kom, want mense het ’n ongelooflike behoefte aan ’n kollektiewe vlak uitdagende werk nie. Ons lewe in ’n
regte mens met regte emosie. Al is dit ’n gespeelde emosie; politiek korrupte tyd. Waar is die protesteater?
en om daarmee te kan identifiseer.” “Ek weet self dat ek in terme van my eie werk dink dis ’n
Saartjie het filosofie en literatuur aan die Universiteit van bietjie pap. Dis te troserig. Waar is die hou in die maag?
Stellenbosch studeer. Teater en filosofie loop vir haar hand Waar is die woedende uitstorm? Ons kunstenaars faal ’n
aan hand. “Teater se vraag is maar wat die filosofie se vraag bietjie ons gemeenskap omdat ons nie uitdagende werk
is: Wat is die mens? Ons probeer die heeltyd uit-figure lewer nie.”
waarmee ons besig is. Hoe moet jy lewe? Hoe kan jy oorleef? Is die oorheersende benadering in die Afrikaanse teater ’n
Wat is die wêreld? Wat is die mens binne die wêreld? Daai terugkyk na die verlede en minder teater wat die hede en
soort vrae is maar die oervrae wat ons nooit beantwoord kry toekoms ondersoek?
nie en waarmee teater hom of haar bemoei.” “Veral wat die Afrikaanse teatergemeenskap betref, is
Verlede jaar, by die jaarlikse Silwerskermfees in mense nog nie klaar sin gemaak van die verlede nie,” sê
Kaapstad, is Poppie Nongena, Saartjie en Christiaan Olwagen Saartjie. “Ons het ’n paar vrae wat ons vir onsself moet
se verwerking van Elsa Joubert se Die swerfjare van Poppie uitsorteer. Hoekom het goed gebeur soos dit gebeur het?
Nongena, as die beste draaiboek aangewys. Dis nie die eerste En wat was mense se persoonlike inkoop daarin gewees? As
fliek waaraan sy werk nie. Sy en Christiaan het ook saam jy kyk wat in wit teaterstoele gebeur en wat in hoofsaaklik
aan sy fliekweergawe van Die seemeeu en Johnny is nie dood bruin teaterstoele gebeur, is dit ook verskillend.
nie gewerk. “Mense is besig met ’n vorm van bestekopname, maar dit
“Ek het ongelooflik baie deur die Poppie-proses geleer,” sê is of daar ’n huiwering is. Maar dit het ook dalk te doen
sy. “Ek sal dit definitief weer wil probeer. Ek werk aan nog met taal; die feit dat almal kommunikeer met mekaar in
’n fliek, nog ’n verwerking. Ek hou van teater, want dit is hul derde taal of tweede taal. Daar is nie platforms waar
vlietend. Daar is geen ‘aanklagstaat’ teen jou nie. As jy nie die hartstale hard gepraat word nie; vir ’n interkulturele
daar was nie, het jy dit gemis. Daar is nie regtig ’n akkurate gehoor nie.”
weergawe van wat daar gebeur het nie. Flieks is heeltemal So gepraat van platforms en die status quo, wat hou die
anders. toekoms vir hierdie Botha in?
“Die hele sjarme van teater is die verhoog – daardie “Ek is nie ’n skywer wat skryf omdat ek móét nie,” sê
magiese ruimte. Daar is niks so kragtig soos ’n stilte op ’n Saartjie. “Dis ’n werk. Ek het begin skryf om vir mense
verhoog nie. Daar is niks so dood soos ’n stilte op ’n skerm werk te maak. Dit is miskien ’n gekompromitteerde
nie.” invalshoek, maar daar is ook voordele, want jy sien ons het
dít nodig; ons het iets nodig wat dít sê in ons aanbod. Dán
Waar is die protesteater? kan ek dit doen.
Saartjie lei die Woordfees in 2020 in die fees se 21ste jaar “Toe ek uiteindelik besluit wat ek wil wees, was dit om
nadat sy aanvanklik in 2014 as tussentydse direkteur ’n veelsydige skrywer te wees. So, hierdie [Woordfees-pos]
aangestel is. Dis ’n duur onderneming en sonder borge kan is nou ’n baie lekker job en ek geniet dit verskriklik om met
dit nie voortbestaan nie. As feesdirekteur bestuur sy ’n die fees te werk, maar dis nie goed vir die fees dat ek dit
kultuurbesigheid van miljoene rande; tog was haar enigste onbeperk doen nie. Êrens sal ek moet sê dis tyd vir ’n nuwe
amptelike drama-opleiding laas as vak op skool. persoon, nuwe bloed, nuwe idees. En dan sal ek seker
Dit het als begin toe sy die koffiewinkel Dada oorkant waarskynlik ’n veelsydige skrywer wees. Wíl wees. Of
die dramadepartement in Stellenbosch oopgemaak het. “Ek probéér wees.”
het daardie koffiewinkel begin met geen benul van wat ek
doen nie, maar binne twee maande besef dit vra vir ’n mind DEUR MARCHELLE VAN ZYL
shift. Nood leer bid. Ek het baie in daai koffiewinkeljare FOTO: ANTONIA STEYN/WOORDFEES

22 Taalgenoot | SOMER 2020


JM SMITH
Netwerk24-intekenaar

‘POLITIEK, EKONOMIE EN
DIS HOE DIE GOGGA LYK
WAT DIE BOME SO UITROEI’
Alles wat jy wil weet.
Alles op een plek.

Teken vandag in teen net R99 p.m.

Besoek www.netwerk24.com of laai ons app in jou


app-winkel af. Dis maklik, vinnig en gebruikersvriendelik.
PIETER FOURIE

Stroom-op
knapsekêrel
HIERDIE VETERAAN-DRAMATURG WAS AL
BAIE DINGE – AKTEUR, STELBOUER,
die deurloopstraatjies na die lokasie gespeel waar my
Griekwa- en Sothomaatjies my dolos en sokker leer speel
KUNSDIREKTEUR, FEESBAAS, REGISSEUR het met ’n kurkdroë, opgeblaasde beesblaas. Ek het hulle
weer jukskei, tol, albaster en kennetjie geleer.
EN MEER ONLANGS DIGTER – MAAR “Daar het ek ook my eerste fliek gesien. As daar ’n
VERVELIG EN VOORSPELBAAR WAS HY reisende bioscope die dorp aandoen, het ek en oom Faan
NOG NOOIT ... altyd heel voor gesit. Oom Faan het gesê dan sien ons die
fliek eerste.”
Toe hy ’n paar jaar gelede weer Eksteenfontein in die

H
y was nog nooit ’n rustige mens nie. Daar is maar Richtersveld besoek, “die heimat van die ampervergete
altyd iets wat hom jaag. Soos om te ontsnap van Bosluisbasters, smul ons saam aan ’n boerbokbredie en
korrektheid en benoudheid. Sy lewensloop is gesels kopstukke. Ek voel ek is tuis. En by kerslig skryf ek
stroom-op en vir hom is voorskrifte daar vir mense wat die gediggie ‘halfnaatjie’; dit was knapsekêrels se begin.”
verkies om veilig te voel. Bidsnoer se oorsprong lê in sy grootwordjare in Philippolis,
Pieter Fourie, digter en dramaturg, is ’n aartswaarnemer waar die Fourie-gesin in 1947 aangekom het. “Daardie jaar
wat floreer wanneer hy alledaagsheid tot lewensperspektief was ’n bitter voorspel tot die eerste ná-oorlogse verkiesing
kan verhef. Ná die skryf van 23 dramas het sy loopbaan die van 1948. Die Natte ruik-ruik ’n moontlike oorwinning,
afgelope drie jaar ’n nuwe rigting ingeslaan. In 2017, op 77, raak bedwelm van ’n onversadigbare magsindroom. ’n
debuteer hy as digter met knapsekêrels. Bidsnoer en Stof en ster Tweede garage maak oop op die dorp. Die Sappe koop en
volg vinnig. laat diens hul Fords by die een en die Natte hul Chevrolette
Voorheen het hy sy eie reisende toneelgeselskap gehad, by die ander. Die eerste kafee skrop nes op die dorp, ’n Griek
was toneelhoof by die destydse Kruik, regisseur van 59 s’n. Die Broederbond en kerkraad konkel agteraf vir ’n
professionele produksies en het die KKNK begin. Die jaar tweede kafee, vir ’n Afrikaner. Dit word triomfantelik
2019 het hom goed behandel. Stof en ster het in Maart ingewy met Skriflesing en gebed.”
verskyn; Bidsnoer is vir ’n UJ-prys benoem. Later die jaar Die lewe is ’n onstuitbare inisiasieproses, het Pieter as
verskyn twee ongepubliseerde dramas: Boetman is die bliksem tiener in Luckhoff ontdek. “Ek leer konsertina en kitaar
in en Gert Garries: ’n Baaisiekel-blues. speel. Op 13 sien ’n ietwat aangeklamde vroutjie kort
Die steunpilaar in sy lewe is Maletta, ’n beeldende duskant 30 my by ’n skuurdans raak. Die nag is sommer in
kunstenaar wat die omslag van die laaste twee digbundels eerste rat. In die salige, groot koelkamer sorg sy vir my
ontwerp het. “Ons het op Oudtshoorn ontmoet,” vertel sy. behoorlike inlywing in die grootmenswêreld. Daai
“Hy’t nie gras onder sy voete laat groei nie, wou my koelkamergebeure was later die eerste vonk vir die
sommer al die eerste aand huis toe vat.” slottoneel van my drama Die groot wit roos (1989), ’n kykie in
die liggaamlike liefde van ’n deurwinterde rokjagter.”
Op 14 leer hy rugby speel, leer ken die wêreld van
Die lewe se inisiasies skaapskeerders en draadspanners, donkiekarre en
Pieter het knapsekêrels geskryf as “huldeblyk” aan sy “baaisiekels”. Hy was net 15 toe hy moes weg uit
grootwordjare, toe die grondslag vir sy liefde vir Afrikaans Philippolis se hoërskool, Johannesburg toe.
in Philippolis en Luckhoff gelê is. “Op Philippolis het ek in “Ek het tuisgegaan in die Dan Pienaar-tehuis vir

24 Taalgenoot | SOMER 2020


Dramaturg het ’n afspraak met die lewe, met tyd en nou.”
Ná universiteit stig die jongeling die Pieter Fourie
Toneelgeselskap. “Ek moes kies tussen die wapad en die
onderwys. Ek kies die wapad, maar word gewaarsku oor die
risiko. Ek skryf my eie stukke, regisseer hulle, speel die
manshoofrolle, bou die dekor. In Oktober 1966, op Ver-
keerdevlei, kry ek ’n oproep van Jack Theron, direkteur van
die jong Kruik. Ek begin as toneelhoof in ’n opslaangeboutjie
in Kaapstad, die begin van ’n verbintenis van 16 jaar.”
Sy pad kruis met dié van die land se grootste Afrikaanse
akteurs, maar dit was ook ’n tyd waarin hy in ernstige
meningsverskille beland. Hy en die taalman Merwe Scholtz
loop hul rieme styf toe hulle Bartho Smit se Christine as
openingswerk vir die inwyding van die Nico Malanteater
(nou Kunstekaap) wou gebruik. “Louw en Le Roux verkies
NP van Wyk Louw se Germanicus. Hulle wen.”
Weer daag Pieter die status quo uit met die aanbieding
van Adam Small se Kanna hy kô hystoe. “Dit lei tot die
oopstel van die teater vir alle rasse. Daar was aanvalle op
my vanuit Kruik se dampkring.”
Faan se trein het alles verander. “Cobus Rossouw het my
oortuig om dit uit ’n laai te haal, waar dit ses jaar gelê het.
Die première was in 1975. Cobus is regisseur, Willem de la
Querra is Faan. Tot vandag is dit een van die Afrikaanse
toneel se grootste lokettreffers.”
Christelike jongelinge van die platteland. Ek gaan kyk Toe die kunsterade in 1992 in duie stort, bevind Pieter
James Dean se Rebel Without a Cause. En begin by die hom op straat. “Ek vlug Luckhoff toe en word as
hoofposkantoor werk. As briewebesteller leer ek om hoofverkiesingsbeampte aangestel. Finansiële verligting.”
losloperwolfhonde en alleenvroue wat jou innooi vir ’n Gerrit Geertsema, afgetrede uitvoerende hoof van Truk
koeldrankie te vermy.” in Pretoria, daag skielik daar op. “Hy nader my namens die
direksie van ’n gedroomde kunstefees om ’n Afrikaanse
weergawe van die Grahamstown-kunstefees op Oudtshoorn
Die toekomstige dramaturg te begin. Ek meld my in Junie 1994 aan. En ontmoet
Dit was in Sasolburg dat hy die eerste keer op die verhoog Maletta Swart, my anker en beskermengel.”
beland, as ’n polisiekonstabel in Hélène de Klerk se Die Terwyl die fees Afrikaans ’n hupstoot gee, veg Pieter teen
diender en die daggaboom, vir die Sasol- mense wat dit as witmenstaal wil etiketteer. “Ek het dit
amateurtoneelvereniging. In Januarie 1958, ná ’n verplasing vreesloos en kompromisloos in my eie bestuurstyl uitgeleef.”
na Koffiefontein se poskantoor, kruis sy pad met dié van ’n Eie styl, inderdaad, vertel Maletta. “Hy het soms
die skrywer-skilder-egpaar Etienne en René Leroux. sommer sonder hemp by sy KKNK-lessenaar gesit.”
“Stephen, soos ek hom genoem het, skryf Die mugu. Ek Erkenning kom gereeld – die Suid-Afrikaanse Akademie
help hom met die eendsterttaal. Hulle moedig my aan om vir Wetenskap en Kuns se erepenning vir toneelkuns, die
matriek te maak nadat ek my skeppinkies aan hulle gewys Gerhard Beukesprys, die Hertzogprys vir drama, die Fleur
het. Die skoolouers kla oor die ou man tussen hul dogters du Cap-prys vir lewenslange bydrae as teaterpraktisyn, ’n
in die koshuis op Philippolis. Gelukkig gaan die eredoktorsgraad. “Van die erkennings hang saam met die
proefjuffrouens ook daar tuis.” amper roekelose oormoed om die oprigting van die KKNK,
Ná matriek is Pieter Maties toe, met Afrikaans-Nederlands wat gelei het tot die totstandkoming van ander feeste.”
en drama as hoofvakke. Hy ontmoet die skrywer Jan Rabie; Pieter hou van goeie whiskey, viskos en Karoo-lam saam
die lektore SP Cilliers, Diaan Joubert (sosiologie) en Johan met vriende, maar dis in hul huis in Onrus dat sy
Degenaar (filosofie) maak ’n onuitwisbare indruk op hom. In skryfwerk hom op koers hou. Daar lê reeds weer los
sy honneursjaar in Afrikaans-Nederlands word hy opgeneem gedigte in ’n laai wat verpak moet word, hopelik voor sy
in DJ Opperman se Letterkundige Laboratorium. “Die 80ste verjaardag op 3 April.
toekomstige dramaturg en digter word iewers in my psige “Ek is in die beginstadium van demensie. Ek wil dagboek
bevrug.” hou van dié proses: The Diary of A Madman.”
Drama kry later voorkeur, want – vertel hy in 1994 aan
Hennie van Coller (Tydskrif vir Letterkunde, 2 Mei 1994) – DEUR MARLENE MALAN
“ ’n poëet is iemand met ’n afspraak met die gode. ’n FOTO: PROTEA BOEKHUIS

SOMER 2020 | Taalgenoot 25


die las van ’n ma

’N FLIEKWEERGAWE VAN ELSA JOUBERT SE BEKROONDE DIE SWERFJARE VAN POPPIE


NONGENA BRING DIE VERNIETIGENDE GEVOLGE VAN APARTHEID OP ’N INTIEME VLAK
BY ’N MENS TUIS ...

D
ie besonderse Johnny is nie dood nie, Kanarie en Die besitting soos die telefoon.
seemeeu was toe bloot oefenlopies, blyk dit, vir die Wanneer Poppie die huis verlaat, is sy van kop tot tone in
meesterlike Poppie Nongena, die regisseur groen geklee, vry van die bestel. Die bus waarop sy klim, is
Christiaan Olwagen se vierde en by verre beste fl iek. pers en só ook haar kerkuitrusting. Haar uiteenlopende
Ek begin by die begin, die openingstoneel. Die hele wêrelde en haar skanse teen hierdie wêrelde word in kleur
eetkamer is ligblou: die muurpapier, tafeldoek, servies en uiteengesit.
selfs Meneer se pak. Eintlik is die hele familie geklee in Boonop is haar kop altyd bedek. Wanneer sy eindelik van
skakerings van blou, almal behalwe Mevrou en Chrissie, al die beperkinge en frustrasie, die baklei, ontslae raak, haal
wat skakerings van bruin dra. Die telefoon wat Poppie sy die eerste keer haar mussie af. Sy staan voor ons in ’n
antwoord, is blou; só ook haar huishulp-uniform. Anders eenvoudige swart hemp en romp, hare kort geskeer. Sy
as Mevrou en Chrissie is sy ook deel van die bestel, ’n klim op die bed en huil haarself aan die slaap.

26 Taalgenoot | SOMER 2020


“Olwagen fokus op een mens
se verhaal en gee só intiem
gestalte aan die hartseer
wat apartheid gesaai het.”
mense. Die Black Sash (meestal wit en Engelssprekend), die
wit maatskaplike werker en selfs Mevrou sit als in om
Poppie te help.
Wanneer dit blyk dat Poppie se pas nie verleng kan word
nie, bars Mevrou in trane uit. Dit is Poppie wat empatie
het, maar die eintlike boodskap is subtiel: “Hou op huil.
Jou trane kan my nie help nie.”
Mevrou verwys deurentyd na “Meneer”, die hoof van die
huis. Dit is die vroue – swart, wit en bruin; Afrikaans en
Engels – wat Poppie probeer help. Dit is die mans wat “nee”
sê. (Meneer is ooglopend senuweeagtig wanneer hy uitvind
Poppie se papierwerk is nie in orde nie; hy besef die stelsel
wat hy help in stand hou, gaan hóm dalk nou uitsonder.)
Poppie se man vra haar om te loop wanneer hy en die
manne oor belangrike sake praat. Dit is nie ’n vrou se plek
nie, meen hulle. Sy word van alle kante onderdruk.
Die kinders ly ook. Poppie lees vir die onskuldige
Chrissie die storie van die slaaf Hagar uit die Bybel voor.
Chrissie verstaan nie hoekom Hagar weggejaag word nie.
Hou hulle dan nie van haar nie?
Poppie stuur haar twee jongste kinders weg om hulle uit
die hande van die comrades te hou. Wanneer dit lyk of sy
gearresteer gaan word, vra sy dat hulle haar nie voor
Chrissie in die vangwa laai nie.
Clementine Mosimane se Poppie is aanvanklik neutraal,
amper emosieloos. Sy loop van een kantoor na die
volgende. Sy vra hulp. Sy hoop. Wanneer sy daardie hoop
verloor en ineenstort, is haar totale verslaenheid soveel
kragtiger. Anna-Mart van der Merwe se Mevrou is
weerloos en senuweeagtig, afgebreek deur die stelsel en
Olwagen vat vraagstukke wat gewoonlik in swart-wit deur Meneer. Rolanda Marais walg as Magriet, ’n
gesien word en ondersoek die grys, of dan ligblou, areas. hardnekkige rassis.
Die jonger geslag, die comrades, is ateïste en vol baklei. Die Olwagen fokus op een mens se verhaal en gee só intiem
ouer geslag is gelowig, nie-gewelddadig en toegeefliker. gestalte aan die hartseer wat apartheid gesaai het. Poppie se
Die comrades is kwaad vir die stelsel, maar ook vir die ouer frustrasie kruip onder jou vel in; jy ervaar die stelselmatige
mense, wat na hul mening moed ná Sharpeville verloor het. aftakeling van ’n individu, die vernietiging van drome.
Tog is albei generasies moeg vir apartheid. Poppie se seun, Op pad werk toe koop Poppie vir haar ’n wit lelie. Sy wil
’n comrade, se woede spruit uit sy ma se swaarkry. haar wêreld mooi maak, sy soek méér van die lewe. Die
Die Nongena- en Swanepoel-gesinne is albei streng polisie keer haar voor, die een snor vat aan die lelie en sê:
gelowig, maar hulle staan aan verskillende kante in die “Is iemand dood?” Later, wanneer Poppie haar buitekamer
rasoorlog. moet ontruim, staan die verlepte lelie op haar laaikas. Haar
Poppie se Christenskap bots ook met die tradisionele drome is verpletter.
geloof en medisyne, en dus met haar mense. Swart en wit
polisiemanne werk saam om Poppie te vervolg. Die polisie DEUR RENEY WARRINGTON
en swart immigrante baklei saam teen plaaslike swart FOTO'S: JENNY GRIESEL COMMUNICATIONS

SOMER 2020 | Taalgenoot 27


SELFHELPBOEKE

Inspirasie
tussen blaaie

DIE REGTE BOEK IS


DALK NET WAT JY
NODIG HET OM
WEER HARMONIE IN
JOU LEWE TE
SKEP. HIER IS VYF
BOEKE VIR ELKEEN
WAT ’N HUPSTOOT
NODIG HET OM
2020 MET DURF
AAN TE PAK ...

28 Taalgenoot | SOMER 2020


D Leer leef in die nóú
ie Amerikaanse digter, essay-skrywer en
uitgewer Ishmael Reed slaan die spyker op die
kop wanneer hy sê: “Een van die groot How to Be Human deur Ruby Wax
vreugdes van lees is die vermoë om by die gedeelde
wysheid van die mensdom in te prop.” Die komediant Ruby Wax is ’n
Met letterkundige werke moet ’n mens soms fyn kyk kampvegter vir geestesgesondheid
en tussen die lyne lees om hierdie gedeelde wysheid in en het ’n meestersgraad in
te neem, maar selfhelpboeke stel dinge meer eksplisiet “mindfulness-based cognitive
en breek dikwels kennis en wysheid af tot verteerbare therapy” van Oxford-Universiteit.
brokkies en ’n “tienpuntplan” wat jou help om die beste How to Be Human neem die vorm
weergawe van jouself te word. Baie mense wil teen die aan van gesprekke tussen Ruby,
einde van die jaar ’n verandering aanbring en soms is ’n die neurowetenskaplike Ash
boek net die ding wat vuur onder jou kan maak. Jy hoef Ranpura en die monnik Gelong
ook nie noodwendig ’n selfhelpboek te lees nie; enige Thubten. Dit bied ’n gids tot ’n
boek wat nuwe kennis of ’n nuwe perspektief bied, kan meer “teenwoordige” en kalm
die bal aan die rol sit. lewe. Ruby se eerlikheid oor haar
Die geestesbreier Gielie Hofmann meen enigiemand eie stryd is roerend. Sy raai mense aan om sagkens met
wat verandering in hul lewe wil bewerkstellig kan baat hulself om te gaan om hul verhoudings met ander te
vind by interessante insigte, onlangse bevindinge of verbeter.
relevante, praktiese voorbeelde. “As jy nie kan leer om deernis met jouself te hê nie, kan
“Gedragsverandering is bitter moeilik en net ’n idee jy dit nie vir iemand anders voel nie,” verklaar Wax. Die
of ’n boek gaan nie noodwendig enige sukses waarborg oefeninge wat aanbeveel word, is eenvoudig en voel
nie, maar kan iemand help om opnuut te probeer of ’n doenbaar. Jy word nie gevra om eensklaps vir ure te sit en
beter eerste stap te doen. Enige nuwe inslag sal natuurlik mediteer nie, maar eerder om klein veranderinge in
versterk word deur aktiewe stappe en iemand wat jou algemene situasies aan te bring. Richard Myburg, ’n
verantwoordbaar hou. ’n Boek bly egter baie keer waar grafiese ontwerper van Kaapstad, meen dié is die enigste
iemand ’n vonk van inspirasie kry en daarom bly hierdie boek oor die onderwerp wat hy vir vriende en familie
soort boeke gewild en geliefd.” aanbeveel. “Die gesprekstrant kom oor as ’n informele
Begin by jou boekrak as jy dus ’n verandering wil paneelbespreking en in die proses word al die leemtes gevul
maak. Of dit nou is om meer slaap te kry om jou algehele en al die vrae beantwoord wat jy moontlik sou wou vra.”
lewenskwaliteit te verbeter; om meer “bewus” te leef; of
om jou chaotiese gedagtes te help organiseer deur jou huis TE BESIG VIR LEES? Kry die luisterboek op Audible.
op te ruim – die leesstof wat hier aanbeveel word, kan https://www.audible.com/pd/How-to-Be-Human-The-Man-
jou inlig, inspireer en aanspoor om aan die gang te kom. ual-Audiobook/B0765BVKHZ

Begin by die begin slaap per nag is ’n ouvroustorie tot ander insigte te bring.
Why We Sleep deur Matthew Walker Walker se boek sal jou help insien dat genoeg slaap jou
slimmer, aantrekliker, dunner, gelukkiger en gesonder
“Die beste brug tussen wanhoop maak.
en hoop is ’n goeie nagrus,” skryf “Nadat ek Why We Sleep gelees het, het ek tot die
die sielkundige en neuro- gevolgtrekking gekom dat die mensdom waarskynlik die
wetenskaplike Matthew Walker in meeste probleme in hul lewe, hetsy fisiek, psigies of selfs
Why We Sleep: Unlocking the Power finansieel, kan oplos indien hulle net genoeg sou slaap,” sê
of Sleep and Dreams. As jy net een die kommunikasiebeampte Nadine Petrick, wat die boek in
van die boeke gaan lees wat in 2019 gelees het. “Die feite is daar, ons moet dit net begin
hierdie artikel bespreek word, glo. Hierdie is een van die belangrikste boeke wat ek nóg
maak dit hierdie een, aangesien gelees het.”
min of geen van jou goeie
voornemens vrugte sal afwerp as NIE TYD OM DIE BOEK TE LEES NIE?
jy aan ’n slaaptekort ly nie. Neem 20 minute om na ’n TED Talk te kyk waarin Walker sy
Die navorsing wat Walker aanhaal, is oortuigend genoeg navorsing verduidelik.
om selfs diegene wat gedink het die riglyn oor agt uur https://www.youtube.com/watch?v=5MuIMqhT8DM

SOMER 2020 | Taalgenoot 29


SELFHELPBOEKE

Begin nuut Kondo se metode bekend staan, is dat jy slegs besittings hou
The Life Changing Magic of Tidying Up wat ’n gevoel van vreugde in jou laat opvlam. Kondo skryf:
deur Marie Kondo “Die kwessie van wat jy wil besit, is uiteindelik ’n saak van
hoe jy jou lewe wil leef.”
Marie Kondo se opruimboek het Die aktrise en TV-aanbieder Beáte Opperman is ’n Marie
reeds in 2011 in haar tuisland van Kondo-aanhanger. “Om ontslae te raak van goed wat nie
Japan verskyn en die Engelse meer ’n plek of sin in ’n mens se lewe het nie maak ’n groot
vertaling het in 2014 die Westerse verskil,” sê sy.
wêreld gestormloop. Indien jy ’n Omdat Beáte baie tyd tuis deurbring en nie kan dink of
boek wil aanskaf wat jou help om konsentreer as dit deurmekaar is nie, was Kondo se
’n “skoon” begin te maak, is opruimtegniek ’n lewensredder.
hierdie die een. “Dit het my bewus gemaak van alles wat ek besit en wat
As jy dit oor jou hart kan kry my voetspoor is.”
om haar raad te volg, sal jy ontslae
raak van ’n groot klomp van die
warboel besittings wat jou lewe WIL JY SIEN HOE DIT GEDOEN WORD?
chaoties laat voel. Kyk na Tidying Up with Marie Kondo op Netflix.
Die basiese beginsel van die Konmari-tegniek, soos https://www.netflix.com/title/80209379

Begin beter werk


Deep Work deur Cal Newport
“Duidelikheid oor wat saak maak, bring duidelikheid oor wat
onbelangrik is,” skryf Cal Newport in Deep Work: Rules for
Focused Success in a Distracted World. Sy sentrale argument is dat ons
onvergenoegd en ongelukkig is omdat ons nie meer fokus nie.
Newport stel strategieë voor om ruimte te skep vir tye waarin
’n mens nie deur e-pos, stemboodskappe en sosiale media
onderbreek word nie. Hy lewer uitstekende argumente oor die
onbelangrikheid van sosiale media.
Adrio van der Walt, ’n industriële handelaar van Durban, het
agt maande gelede Newport se raad gevolg en van sy
sosialemediaprofiele ontslae geraak. “Ek kan sonder twyfel vir jou
sê dat ek gelukkiger is,” sê hy. “Die boek het my gehelp om filters
te skep en het my laat verstaan dat ék kan besluit wanneer ek bereikbaar wil wees.”
Newport se boek leer ’n mens dat volgehoue kommunikasie en bereikbaarheid eindelik
jou produktiwiteit ondermyn. Dit klink dalk moeilik (of onmoontlik) om ingrypende
veranderinge te maak in terme van die manier waarop jy tegnologie vir jou werk gebruik,
maar Newport oortuig jou vinnig dis noodsaaklik as jy gelukkiger wil wees.

NOG NIE OORTUIG NIE?


Kyk na ’n onderhoud met Cal Newport op YouTube.
https://www.youtube.com/watch?v=S9K4_3BZz8s

30 Taalgenoot | SOMER 2020


“Gedragsverandering
is bitter moeilik en
net ’n idee of ’n boek
gaan nie noodwendig
enige sukses
waarborg nie, maar
kan iemand help
om opnuut te probeer
of ’n beter eerste
stap te doen.”

Raak weer skeppend sodra ek iets slegs vir myself begin sê. Dit laat my ligter
voel. Dit help my ook om klein oorwinnings te vier en
The Artist’s Way deur Julia Cameron sodoende meer gedoen te kry.”
Cameron se boek neem die vorm van ’n 12-weekkursus
The Artist’s Way is ’n gids tot aan en lesers word stapsgewys geleer om mooier na hulself
’n meer kreatiewe lewe. As om te sien. Die geheim is om nie in ’n groef van
daar ’n sluimerende negatiwiteit te verval nie, maar op die mooi in die
kunstenaar êrens in jou is alledaagse te fokus. “Oorlewing berus op geestesgesondheid
wat smeek om vrygelaat te en geestesgesondheid lê in dít waaraan jy aandag skenk. Die
word, sal jy in hierdie boek kapasiteit vir vreugde is die gawe van die aandag wat jy
leer om vrye teuels aan jou skenk,” skryf Cameron.
kreatiwiteit te gee. Indien jy Gereed om te begin? Cameron se kursus verg twee
reeds ’n loopbaan in die dissiplines. Skryf elke oggend drie bladsye vol van enige
kunste volg, kan dié boek gedagtes wat by jou opkom. Hierdie “oggendbladsye” sal
jou nuwe energie en jou uiteindelik toelaat om te sien wat jou begeertes,
entoesiasme gee. Dis ook frustrasies en blokkasies werklik is. Tweedens: Neem
nuttig vir die herorganisering van prioriteite en om aan jouself elke week op ’n “kunsuitstappie”. Dit hoef nie geld
jouself te kan erken wat jou behoeftes werklik is. te kos of uitspattig te wees nie – ’n entjie se stap, ’n draai
Regardt Visser, ’n regisseur en skrywer van Kaapstad, loop in ’n museum of ’n besoek aan die biblioteek is genoeg
meen die boek het hom op verskeie vlakke gehelp. “Ek het – solank jy die tyd op jou eie bestee en jouself die kans gun
gedink dit gaan uitsluitlik oor kreatiwiteit, maar het om nuuskierig te wees.
opgelet dat my lewenskwaliteit in kleiner aspekte ook
verbeter. Die positiewe bevestiging waarmee Cameron ’n DEUR BIBI SLIPPERS
mens leer werk, het my gehelp om my brein te korrigeer ILLUSTRASIE: CHRIS VALENTINE

SOMER 2020 | Taalgenoot 31


MADELEIN RUST

Woordvloed
van triomf
SELFS TOE BORSKANKER IN 2015 BY MADELEIN RUST GEDIAGNOSEER IS, HET DIT DIÉ
SKRYWER NIE IN HAAR SPORE GESTUIT NIE. SEDERTDIEN HET SES BOEKE REEDS UIT
HAAR PEN VERSKYN ...

M
in het Madelein Rust in November 2014 – toe sy ek het voor die diagnose ook altyd gesê: ‘Slegte goed moet
haar tweede spanningsverhaal, Monstersaad, aan tog net nie met my of die mense vir wie ek lief is, gebeur
kankerlyers opdra – geweet sy sou in Julie 2015 nie.’
self deur die groot K gekonfronteer word. Die diagnose is “My boksgeveg met kanker het my tot die besef laat kom
gedoen net ’n week nadat Monstersaad verskyn het. dat tragedie eintlik ’n baie goeie ding is; dit hang af wat jy
Vir baie mense is ’n kankerdiagnose soos ’n doodsvonnis, daarmee doen. Van een ding is ek oortuig: Jou siel is
iets wat hulle met een hou neervel. Maar Madelein het gemaak om te groei en nie te krimp nie. Jou siel groei die
reeds voor haar mastektomie aanvaar die siekte gaan ’n hele tyd, maar soms het jy tragedie nodig om die
onlosmaaklike deel van haar lewensreis vorm en sy sal die groeiproses aan die gang te sit. Wat my kankerpad wel was,
vyand in haar selle gebruik om ander te bemoedig. is om nuut na swaarkry en tragedie te kyk.”
Presies hóé het sy nog nie geweet nie, en ook nie of sy Nog ’n besef was die uitwerking wat die ervaring op
eens die kankeraanslag gaan oorleef nie. haar skryfwerk het. Hoewel Madelein op skool al lief was
vir opstelskryf en sy deur die jare ’n paar kortverhale
geskryf het wat maar in die laai bly lê het, het dinge

Groei of verander nadat sy een van haar verhale na Huisgenoot


gestuur het en dit gepubliseer is. Dit het haar die moed

krimp?
Baie mense wat kanker of ’n ander lewensgevaarlike siekte
gegee om op die ouderdom van 45 te begin skryf, al was sy
in ’n heeltydse betrekking as bedryfspesialis. Haar
debuutmisdaadroman, Die 13de kaart, het in 2014 verskyn
oorwin, of van ’n ernstige ongeluk of besering herstel, glo en was ’n topverkoper.
hulle het ’n tweede kans gekry en gryp die lewe met albei Ná die kankerdiagnose het Madelein haar ervarings
hande aan. In gesprek met Madelein kom jy gou agter sy is weekliks in ’n blog met rooi rose-lesers gedeel, juis om van
nie een van dáárdie oorlewendes nie. die negatiewe iets positief te maak. Dit het uiteindelik die
“Ek beskou dit glad nie as ’n tweede kans nie,” sê sy. “Vir kern van haar outobiografiese vertelling, Kanker schmanker!,
my was die ding met kanker van die begin af soos ’n gevorm wat in Maart 2019 verskyn het.
boksgeveg wat ek moes aanpak om bo uit te kom. ’n “Dit was ’n heerlike ingryping vir my,” sê Madelein. “Ek
Stukkie ongeluk wat ek in triomf moes omdraai. Glo my, het gedink ek sal die res van my lewe net misdaadfiksie

32 Taalgenoot | SOMER 2020


SOMER 2020 | Taalgenoot 33
MADELEIN RUST

skryf en hier skryf ek toe ’n outobiografie en wend danksy


die borskanker my talent op ’n heel nuwe manier aan. Die “My boksgeveg met kanker
positiewe terugvoering wat ek kry, is ’n riem onder die
hart. Ek glo ek het in my doel met die boek geslaag: om die het my tot die besef laat kom
pad vir ander ’n bietjie makliker te maak met raad en
voorbereiding.”
dat tragedie eintlik ’n baie
goeie ding is; dit hang af wat
Nuwe jy daarmee doen.”
hoofkarakterS
Madelein se tweede boek van 2019, Doodsengel, was op ’n
Dié klein vreugdes het wel ’n nuanse bygekry. Sy word
deesdae gereeld genooi om motiveringspraatjies te lewer en
ander manier ’n nuwe begin. In 13de kaart het lesers die baie van die gaste is ook kankeroorlewendes.
forensiese sielkundige Belia Bell leer ken, maar in haar “Om in daardie vroue se oë te kyk, die liefde en
volgende boek, Monstersaad, is die werk aan die gedugte rustigheid te sien wat uit hulle oë straal, maak my besonder
speurspan van dr. Renata Malan en Stefan Coetzee gelukkig,” sê Madelein. “Hulle het nie eens nodig om aan
oorgelaat. Hierdie twee het haar hoofkarakters gebly totdat my te sê dat hulle kanker oorwin het nie, reeds wanneer
die idee vir Doodsengel begin nesskrop het. hulle na my toe aanstap, sien jy dit in hul hele wese. Dit
“Doodsengel het dit vir my moontlik gemaak om laat ’n vreugde los wat ’n mens nie sommer in woorde kan
emosioneel baie meer in te sit,” sê Madelein. “Dalk was dit beskryf nie.”
my kankerervaring wat hierdie emosies losgemaak het, of Madelein se kanker is steeds in remissie, maar sy sê selfs
dalk was dit net bloot die verhaal wat dit vereis het, al moet sy die kankerpad ’n tweede keer stap, sal sy positief
daarvan is ek nie seker nie. Waarvan ek wel seker is, is dat bly. ’n Mens kan nie anders nie as om te wonder of sy nie
ek ontsettend lekker aan hierdie boek geskryf het. dalk sommige dae wens dinge het anders verloop nie. Sy
“Nadat ek die eerste resensies begin lees het, het my skud haar kop.
mond oopgehang oor die manier waarop mense aangedui “Min mense glo my wanneer ek sê dat ek die kanker
het dat hulle die boek, ongeag die skokkende tema, nie kon regtig as ’n seën beskou. Hierdie gedagte het my getref
neersit nie. Om by die ontknoping uit te kom het my baie terwyl ek besig was met intensiewe chemoterapie. Op ’n
lank aan die dink gehou, want aan die een kant kan jy nie dag het my seun my uit Bloemfontein gebel. Hy was toe 22
jou lesers teleurstel nie, maar aan die ander kant moet dit jaar oud. Daardie dag was ek naar en miserabel en toe my
geloofwaardig wees. kind dit hoor, het hy onmiddellik gesê: ‘Ma, ek wens ek
“Ek is effe gespanne terwyl ek nou sit en werk aan die kan jou kanker wegvat en dit vir my vat. Ek wil nie hê Ma
volgende Renata-en-Stefan-roman, wat in Junie 2020 op moet so sleg voel nie.’
die rak sal wees. My kommer is dat ek, en dié twee, meer “Dit was vir my so dierbaar, maar nadat ek my trane
blootgestel aan kritiek gaan wees, want in hierdie soort weggevee het, het ek geweet ek sal my kanker vir niemand
boek, wat plek laat vir humor en wat ligter leesstof is, kan wil gee nie. In daardie moeilike tydstip het ek geweet
jy nie soveel emosie invoeg nie.” hoeveel ek reeds geleer het.
“Kanker was ’n ongelooflike ervaring waardeur ek
gegaan het. Dit suiwer jou en maak van jou ’n beter en

Die negatiewe sterker mens. Daar was moeilike tye, soos die keer toe ek
vir Jaun moes wys hoe my liggaam sonder ’n bors lyk,

word positief
Vir Madelein het die vreugde van die lewe nie verander
maar dan besef jy weer jy is sterker as hierdie dinge. Ek het
mense ontmoet en ervarings gehad waarsonder my lewe
veel armer sou gewees het.
nie. Dit is steeds heerlik om garnale in ’n nuwe restaurant “Vandag sê ek dankie vir die Goeie Vader dat ek op
te gaan eet, en vir ’n goeie dosis knoffel daarby sê sy nie hierdie manier na my pad met kanker kan kyk. Elke keer
nee nie. dat iemand vir my dankie sê omdat my boek vir hulle die
Sy lag en sê soms moet haar man, Jaun, maar sy kop pad makliker of draagliker gemaak het, word my
wegdraai, aangesien hy nie knoffel eet nie. En al is oorwinning onderstreep. Ek het tragedie in triomf
Whiskey, een van hul katte wat haar tydens haar siekte omgedraai.”
“bygestaan” het, vroeër die jaar dood, het dié se broer,
Shai, die “versorgingsrol” oorgeneem en vir Madelein is dit DEUR ALITA STEENKAMP
heerlik wanneer hy hom in haar arms tuismaak. FOTO: LAPA UITGEWERS

34 Taalgenoot | SOMER 2020


Melkterte
weer op
die verhoog
DIE MELKTERT
KOMMISSIE (DMK) HET
WEER KITAAR EN
TROM OPGENEEM –
EN GEVIND IN DIE ERA
VAN SOSIALE MEDIA
EN ‘STREAMING’ KAN
’N TERUGKERENDE
MUSIEKGROEP
STEEDS OP SY
LOJALE AANHANGERS
REKEN ...

LUCINDA “LOES” NEETHLING.

D
ie Melktert Kommissie (hoofkitaar en agtergrondsang) en
(DMK) se stem was vir tien Jan-Adriaan Korff (tromme en
jaar stil, maar die groep agtergrondsang), asook Tim van der
maak weer musiek en staan boonop Westhuizen (baskitaar).
viervoet in die “nuwe” musiekbedryf Die Melkterte het met Leon-Ben
van betaal-TV en sosiale media. Lamprecht oor hul nuwe kortspeler
DMK, wat in 2002 gestig is, bestaan (EP) gesels, hoe die lewe verander het,
steeds uit Lucinda “Loes” Neethling hul konsertoptrede op Showmax en
(voorsanger en akoestiese kitaar), die hoe ’n mens liedjies oor WhatsApp
egpaar Jean-Marie “Nonnie” Korff skryf.

SOMER 2020 | Taalgenoot 35


DIE MELKTERT KOMMISSIE

VAN LINKS IS TIM VAN DER WESTHUIZEN (BASKITAAR),


JEAN-MARIE "NONNIE" KORFF (HOOFKITAAR) EN JAN-
ADRIAAN KORFF (TROMME).

Dit klink of julle baie bedrywig is.


Wat is als op die spyskaart?
enigiemand sien hoe groot of bekend
jy is deur te gaan kyk hoeveel “Sosiale media is
Jan-Adriaan: Ons almal is besig in
verskeie rigtings. Ek werk vir ’n
aanhangers jy het. Vandag post jy iets
in sosiale media en al jou maar die groot
argitekfirma, Tim werk vir ’n
mediafirma wat in Amerika gebaseer
bewonderaars sien dit dadelik. Dis ’n
hele ander speletjie. faktor wat die
is en Jean-Marie werk as ’n flack
[publisiteitspersoon] vir Jonathan
Loes: Sosiale media is maar die groot
faktor wat die bedryf verander het. bedryf verander
Ball-uitgewers. Lucinda is die enigste
een wat nog heeltyds in die kunste
Destyds het ons plakkate gemaak en
oral opgesit en plakkers om elke hoek het. Destyds het
betrokke is. Sy skryf, teken, verf en is
so nou en dan die hoofsanger van
en draai geplak met die hoop dat jou
naam op mense se tong bly. Ons het
ons plakkate
DMK.
Ons het weer ons deure wyd
soms ge-busk en ek het selfs een aand
laat in Denim and Diamonds [’n
gemaak en oral
oopgegooi vir besprekings vir
optredes en dit is ongelooflik om saam
nagklub] se ry in Stellenbosch ons
musiek gestaan en sing. Met streaming-
opgesit en
met almal weer op die verhoog te
wees; ook om te sien ons fans het saam
toepassings is ’n reuseverskeidenheid
musiek vandag baie vinnig aan almal
plakkers om
met ons oud geword. Ons is hard aan
die werk om al die liedjies op te neem
beskikbaar. Ek dink dis moeiliker om
meer mededingend te wees.
elke hoek en
wat lê en wag het. Die EP behoort draai geplak met
vroeg volgende jaar klaar te wees. Maak julle nog CD’s, of is alles
digitaal? die hoop dat jou
Julle was die wenners van die
eerste Rockspaaider-kompetisie en
Jan-Adriaan: Ons sal heel moontlik
nooit weer in ons bestaan ’n CD laat naam op mense
dit het gehelp om julle in die kollig
te plaas. Kan julle glo dis al amper
druk nie. Alles draai deesdae om
streaming. Selfs ons live DVD, wat ons se tong bly.”
20 jaar terug? in 2016 gemaak het, is reguit na
Nonnie: Sjoe, die tyd toe ons Showmax; geen kopieë sal gedruk
Rockspaaider gewen het, het MK89 word nie.
nog nie eens bestaan nie. En sosiale Loes: Digitaal is makliker en
media ook nie. Ons het letterlik goedkoper.
cold-calling gedoen en optredes gereël.
’n Mens moes maar hoop dat hulle jou Hoe verskil DMK van 2020 van sy
’n kans sou gee. Vandag kan 2002-weergawe?

36 Taalgenoot | SOMER 2020


Jan-Adriaan: Ons is almal baie pad, want ons het lang ure gehad om metafore, vergelykings en woordeskat
rustiger. Meer gemaklik. Ons geniet te bond en strooi te praat. Maar ek mis het verander. Ek probeer myself
elke vertoning meer omdat ons weet nie die ry self nie; ons het baie gery! uitdaag om meer dinge direk te sê,
hoe vlietend die tyd vir optredes is. As ek nou 20 km moet ry om by maar ’n mens het ’n skryfstyl en ek het
Loes: Ek was mal daaroor om in ons vriende te gaan kuier, is dit te ver. al agtergekom dis beter om eg te bly en
Vla-wa – en later bus – die land plat te nie te veel te probeer verander nie. Dit
toer. Ons het so baie dorpies gesien, Lucinda woon in Gauteng en die is waarop die mense wat van ons
baie mense ontmoet, miljoene inside res van julle in die Kaap. Hoe gaan musiek hou verlief geraak het en dit is
jokes gehad en klein roetines opgebou. julle te werk? wat werk. Soms sal ek dink, “Hoe sou
Ek sou dit nie nou heeltyds weer wil Jan-Adriaan: WhatsApp. No jokes. 2004 se Melkterte dit benader het?”
doen op die skaal wat ons dit destyds Lucinda neem vir ons ’n liedjie op ’n Ons bewonderaars word ook maar
gedoen het nie, maar ’n toertjie hier click track [’n reeks klanke wat gebruik ouer saam met ons, so ons probeer net
en daar sal heerlik wees! word om opnames te sinchroniseer] eerlike en lekker musiek maak.
Nonnie: Met ouderdom kom op. Ons drie hier in die Kaap kom dan
wysheid, vir die meeste mense, so ek bymekaar en werk met ons eie Sal julle ooit weer heeltyds musiek
dink ons almal benader die musiek instrumente aan die liedjie wat ons wil maak?
nou anders. dan weer per WhatsApp opneem en Jan-Adriaan: Ek glo nie so nie. Veral
Dis ’n wegbreek van ons day jobs en vir Lucinda stuur. vir my en Jean-Marie wat kinders het,
ons geniet die tye saam. Ons Loes: Ons het ’n WhatsApp band sal dit baie moeilik wees om weer so
bekommer ons minder oor wat mense geword. En dit werk! ’n Mens moet baie op die pad te wees. Tensy ons die
van ons en ons musiek dink; ons maar by jou omstandighede aanpas. Lotto wen en ’n tutor kan saamsleep.
geniet dit net, want dis ’n voorreg om Loes: Ek sal graag, ja. Ek het die
steeds musiek te kan maak en Watter rol speel jul lewensfases in laaste jaar probeer om meer op musiek
bewonderaars te hê wat ons steeds so jul musiek? te fokus. Dis uitdagend, maar baie
lojaal ondersteun. Loes: Met Volroom was die lirieke verfrissend om weer so baie op die
almal uit ’n 16-jarige Lucinda se pen en verhoog te wees. Ek het baie geleer en
Mis julle die lewe op die pad? die musiek is baie beïnvloed deur die sien uit om myself musiekgewys meer
Jan-Adriaan: Dit is die één ding wat musiek wat ons daai tyd geluister het. uit te daag.
ek nie in ons hiatus gemis het nie. Dit Vir my was dit Cranberries en
is baie lekker om tyd saam te Counting Crows en so ’n paar hiphop- DEUR LEON-BEN LAMPRECHT
spandeer, maar ons was op ons kunstenaars. Nou skryf ek oor FOTO’S: MEYER EN RENÉ PIETERSE
hoogtepunt meer in ’n voertuig as in dieselfde dinge, maar net vanuit ouer
’n huis – en meestal nie eens in ons eie oë en met ’n bietjie meer lewens- Liedjies op DMK se nuwe
huis nie. ervaring. Die musiek reflekteer steeds EP is reeds op jou gunsteling-
Nonnie: Ek mis die samesyn op die dinge waardeur ons nou gaan, maar die stroomdiens beskikbaar.

SOMER 2020 | Taalgenoot 37


KANYA VILJOEN

Anargis in
Afrikaans
DIE JONG DRAMATURG KANYA VILJOEN IS NOG SKAARS AFGESTUDEER, MAAR SY HET
REEDS ’N HELE PAAR PRODUKSIES – EN PRYSE – AGTER HAAR NAAM ...

H
aar liefde vir die uitvoerende kunste kom al van te slyp. Elkeen werk aan sy of haar eie, nuut geskrewe teks,
haar kinderdae. Elke Sondagmiddag wanneer haar wat in 2020 op die Suidoosterfees in Kaapstad opgevoer sal
ouers ’n uiltjie geknip het, het sy haar twee broers word.
en suster opgekommandeer om konsert en modeparade te Die huis waar hulle tuisgegaan het, het aan wyle
“repeteer” en choreografie te leer. Wanneer hul ouers prof. Jakes Gerwel behoort en is in ’n lang restourasieproses
wakker word, moes hulle na die vertonings kyk. in die skrywershuis omgeskep. Dit is ná Gerwel se dood in
“Vandaar het die passie net gegroei en ek was baie 2012 deur sy weduwee, Phoebé, aan die stigting geskenk.
geseënd dat almal in my familie, skole en gemeenskap die “Dit was so lekker om uitsluitlik op my skryfwerk te kon
liefde aangemoedig en ontwikkel het,” vertel Kanya fokus,” vertel ’n borrelende Kanya. “As jong skrywer is dit
Viljoen. Die gesegde lui nie verniet “dinamiet kom in klein maar eintlik iets wat ek so tussendeur al my ander
pakkies nie”. Kanya is dalk klein van postuur, maar op die verpligtinge doen. Dis min dat ek ’n geleentheid kry om
ouderdom van 25 jaar het sy al haar stempel op die net te sit en te skryf.”
teaterwêreld afgedruk – en sy het nog groot planne. “Daar Sy is ’n Andrew W. Mellon-student en besig met haar
is maar ’n kunstenaarstreep wat so deur ons familie loop,” meestersgraad in teater aan die Universiteit van Kaapstad en
sê sy. “My ma is ’n musiekonderwyseres en my pa skryf in daarom is die tyd vir skryf maar min. Om ’n toneelstuk te
sy vrye tyd artikels en digkuns.” skryf gebeur ook nie in ’n japtrap nie, sê sy. “Die
Sedert die dramagogga gebyt het, is daar nog geen keer opdroomdeel van skryf is maklik, maar om dan pen op
aan Kanya nie. Sy het op skool dramalesse geneem en as papier te sit is dikwels vir my ’n kat-en-muis-speletjie. As
Ikey-student heeltyds drama studeer. Die kammakonserte ek net eers die eerste twee of drie bladsye kan skryf, is ek
op Sondae-agtermiddae het vir “regte” konserte plek klaar halfpad aan die wen.”
gemaak.

Een van die jong sterre ’n Oomblik van inspirasie


Kanya het aanvanklik op die Vrystaat-kunstefees in 2018
Teen die einde van 2019 het Kanya haar nie meer in naam gemaak met haar produksie RAAK. Die stuk is
Somerset-Wes bevind waar sy grootgeword het nie, maar benoem as beste produksie en het later twee kykNET
ongeveer 800 km weg in Somerset-Oos, in die Oos-Kaap, Fiësta-pryse ontvang. In 2019 het haar produksie op die hoek
waar sy een van vyf opkomende dramaturge was wat hul van die sesde straat ook die aandag in Bloemfontein getrek en
vaardighede in ’n mentorskapprogram slyp. Dié program is dis ook benoem. Nog van haar produksies sluit in mank,
’n gesamentlike inisiatief van die Jakes Gerwel-stigting en braak, Die skrif is aan die muur en Like Hamlet.
die Suidoosterfees se Jong Sterre-projek. Kanya was in 2018 een van die jong teaterlui wat ’n beurs
Kanya, Du Toit Albertze, Tasneem Daniels, Herschelle by die jaarlikse Teksmark ontvang het om mank verder te
Benjamin en Keanen Engel is uit talle aansoekers gekies om ontwikkel en op die planke te bring. Sy is boonop deur die
vir drie weke in Oktober in die Jakes Gerwel-skrywershuis South African Theatre Magazine as beste opkomende regisseur
in Somerset-Oos tuis te gaan. Die dramaturg Amy Jephta, aangewys en in 2019 is sy vir ’n Fleur du Cap-teaterprys
bekend vir die bekroonde toneelstuk Kristalvlakte, het as benoem. “Ek is ’n jong kunstenaar wat nog glad nie
mentor opgetree en hulle gehelp om hul skryfvaardighede verstaan hoe die lewe werk nie,” sê sy in reaksie op al dié

38 Taalgenoot | SOMER 2020


“Ek is ’n jong kunstenaar wat nog glad nie verstaan
hoe die lewe werk nie. Dus probeer ek maar skryf om
die idee van menswees te verstaan.”
lof. “Dus probeer ek maar skryf om die idee van menswees meer dieselfde plek in hul loopbaan is. Daarom het hulle
te verstaan.” maklik aanklank by mekaar gevind, glo sy. “Ons is in
Haar bos krulhare is net so lewendig soos sy en haar dieselfde bedryf en het daarom dieselfde onsekerhede en
spontane glimlag warm en aansteeklik. Daar is ’n vonkel in vrese. Dis lekker om met mekaar daaroor te gesels, by
haar oog oor wat die toekoms mag inhou. Die toneelstuk mekaar te leer en mekaar aan te moedig.
waaraan sy nou werk se titel is Jessie, die man en die maan. Sy “Daar ís ’n toekoms in die kunste, ’n moeilike een met sy
put haar inspirasie uit die alledaagse en kombineer dit met eie hobbels en stampplekke, maar as jy aktief daaroor kan
’n magiese element, vertel sy. “Die teks kyk na die idee van dink en divers kan werk, is dit een wat ongelooflike waarde
die maan as hierdie groter liggaam, wat halfsaam met die vir ’n mens inhou. Mense onderskat die kreatiewe sektor in
mens deur die lewe loop en hoe dit soveel emosie en die land, nie net in terme van finansies nie, maar ook in
herinneringe kan ontlok. Inspirasie kom maar van ’n terme van wat dit vir die skep van gemeenskap, identiteit
kombinasie van elemente. Daar is so baie oomblikke in ons en kommunikasie beteken.”
alledaagse bestaan dat die inspirasie nie kan verdwyn nie.” Om dié rede moedig Kanya ander jongmense aan om hul
“Daarby”, sê sy al laggende, “skryf niks so lekker soos drome te volg. “Vat ’n kans, skryf ’n teks, skep en ontwerp
Afrikaans nie”. “Dalk is dit omdat dit my moedertaal is, iets wat jou opgewonde maak. Om te begin, om net iets
maar die klank, ritme en soms absolute anargie van die taal aktief na te volg is dikwels die moeilikste deel.”
maak dit soveel makliker om daarmee te speel, te verniel en
dan weer op te bou.”
’n Hoogtepunt van haar tyd in Somerset-Oos was die DEUR MARLI VAN EEDEN
samesyn met ander opkomende dramaturge, wat op min of FOTO: VERSKAF

SOMER 2020 | Taalgenoot 39


VOORBLAD

Só kry
drome
40
vlerke
Taalgenoot | SOMER 2020
“BAIE KINDERS, ÉN
VOLWASSENES, VOEL
VASGEVANG IN DIE
WERKLIKHEID VAN HUL
BESTAAN. DIE ATKV WIL
MET ’N SPLINTERNUWE
VELDTOG WYS ENIGEEN
SE DROME KAN – MET ’N
BIETJIE HULP – WEL
VERWESENLIK WORD ...”

SOMER 2020 | Taalgenoot 41


VOORBLAD

M
et ’n hele arsenaal projekte waarby die jeug kan “Soveel van my vriende in die bedryf het al gesê dat alles
baat vind, is dit g’n wonder die ATKV spog met vir hulle by ATKV-Tienertoneel begin het. Wat hierdie
’n lang lys suksesverhale nie. Jaar ná jaar kompetisie ook waardevol maak, is dat dit die geleentheid
bemagtig en beloon projekte, soos ATKV-Tienertoneel, bied om opleiding te ontvang in tegniese aspekte van
-Spelathon, -Redenaars, -Debat en -Rieldans sy teater, iets wat jy nêrens anders sal kry terwyl jy nog op
deelnemers, om nie te praat van AbbAsorg of Vriende van skool is nie.”
Afrikaans (VVA) wat hele gemeenskappe ophef en Jacques Bessenger, bekend vir sy rolle in rolprente soos
bemagtig nie. Verraaiers, Wolwedans in die skemer en Ballade vir ’n enkeling,
Aan die vooraand van 2020 spog die vereniging met ’n het ook sy tande in ATKV-Tienertoneel geslyp. “Danksy
splinternuwe veldtog, “Gee jou drome vlerke”. Gerrie ATKV-Tienertoneel het ek reeds op skool die geleentheid
Lemmer, uitvoerende hoof: kultuur by die ATKV, sê hulle gekry om waarlik soos ’n akteur te voel en in ’n toneelstuk
lê sterk klem op die belang daarvan om jongmense op ’n te wees. Hierdie kompetisie is onmisbaar in die Afrikaanse
vroeë ouderdom aan die kosbare kultuurgoed van teaterbedryf,” sê hy.
Afrikaans bloot te stel. “Die taal-en-kultuurafdeling
bevorder en beloon gehalte en uitnemendheid in Afrikaans.
Deur middel van die afdeling se projekte en Slimkoppe kry ook vlerke
opleidingskursusse kry jonk en oud die geleentheid om op “In die tweede advertensie [waarin die ATKV se Beverley
’n georganiseerde manier hul talente en vaardighede te Adams en haar dogter Kayden speel] fokus ons op die
ontdek en te ontgin.” ATKV se Spelathon,” sê André. “Dit wys ’n meisie wat by
Volgens Gerrie help die taal-en-kultuurafdeling om die eetkamertafel speel en haar ma leer haar om woorde te
positiewe landsburgers te vorm en sosiale kohesie te spel. Met haar uithouvermoë en dissipline kry sy dit reg
bewerkstellig. “Maak nie saak wat jou agtergrond of om die ATKV-Spelathon te wen en staan triomfantelik op
omstandighede is nie, deur die ATKV se taal- en die verhoog met ’n trofee.”
kultuurprojekte kry jongmense die geleentheid om van die Dié projek lewer jaarliks deelnemers wat die verbeelding
wêreld ’n beter plek te maak. Ons helder visie help aangryp, veral wanneer dit leerders is wat nie eens
jongmense om die foute van die verlede te identifiseer en ’n Afrikaans by die huis praat nie. Een só ’n geval is Dasha
nuwe werklikheid en toekoms te skep.” Levanets. By die huis praat sy Russies, maar wanneer sy die
ATKV-Spelathon-verhoog betree, spel sy Afrikaanse
woorde wat eerstetaalsprekers laat kopkrap. Dasha, toe ’n
Die ATKV kweek teatermakers matriekleerder aan die Hoërskool Ferdinand Postma in
Een van die ATKV se vlagskipprojekte is ATKV- Potchefstroom, het skoonskip gemaak in die ATKV-
Tienertoneel, waardeur hy ’n nuwe geslag teatermakers Spelathon 2019 se afdeling gr. 10-12 Afrikaans Eerste
skep. Dié projek, saam met ATKV-Spelathon, is waarop Addisionele Taal.
daar in die nuwe veldtog gefokus word. “Hierdie jaar wil “Dit is eerlikwaar skokkend,” sê sy. “Ek het glad nie
ons die publiek wys hoe leerders bemagtig kan word deur verwag dat ek so goed sou doen nie. Ek was baie bly.”
deelname aan ATKV-projekte en hoe hulle vir die toekoms Dasha het as sesjarige saam met haar ouers na Suid-Afrika
toegerus kan word,” vertel Johan Jack Smith, projek- geïmmigreer en kon slegs Russies, Oekraïens en gebroke
bestuurder. Engels praat. “Ek was in ’n Afrikaanse kleuterskool en dit is
Aan die Tienertoneelkant is die aktrise Mila Guy, wat waar ek geleer het om Afrikaans te praat,” vertel sy skaam.
veral bekend is vir haar rol in die komedie-reeks Hotel, “Daar is so baie mense wat Afrikaans praat. Dit is nie net ’n
genooi om betrokke te raak. “In ons advertensie kan ’n modus van kommunikasie nie, maar dra ook kultuur en
heelwat jonger Mila gesien word,” vertel André erfenis oor. Dis ’n fassinerende en kultuurryke taal.”
Badenhorst, regisseur van die veldtog. “Sy het groot drome Dan is daar Nolwazi Mahlangu. Afrikaans is haar vierde
en aspirasies om eendag ’n aktrise te wees en tree op vir taal, maar saans het Nolwazi spellyste uit haar kop geleer
haar ouma in haar slaapkamer. Dan wys ons die Mila Guy terwyl sy aandete kook en skottelgoed was. In 2018 het sy
soos sy vandag lyk en waar sy op ’n regte televisiestel is.” as gr.10-leerder van die Hoërskool Patriot in Emalahleni
Met meer as 190 toneelproduksies van skole oor die land met die eerste plek in die afdeling gr. 10-12 Afrikaans
heen is dit nie verbasend dat daar heelwat jong talent Eerste Addisionele taal weggestap.
deursyfer wat uiteindelik die Suid-Afrikaanse “Ek is baie trots op myself,” vertel sy. “My huislike
vermaakbedryf op sy kop kan keer nie. Cintaine Schutte, omstandighede is nie goed nie. Ek het die kompetisie vir
bekende vir haar verhoogwerk en ook vir haar rolle in my ma gewen. Sy het vroeër vanjaar ’n beroerte gehad en is
TV-reekse soos Fynskrif, het as leerder by die Hoërskool nou blind.”
Die Wilgers in Pretoria aan ATKV-Tienertoneel
deelgeneem.
“Die liefde vir teater en vir die kunste wat deur hierdie Jong rakkers kry nuwe hoop
kompetisie geskep word, is ongelooflik belangrik,” sê sy. Dit is nie net met sy taal- en kultuurprojekte dat die ATKV

42 Taalgenoot | SOMER 2020


“Hierdie jaar wil ons
vir die publiek wys
hoe leerders
bemagtig kan word
deur deelname aan
ATKV-projekte en hoe
hulle vir die toekoms
toegerus kan word.”

SOMER 2020 | Taalgenoot 43


VOORBLAD

“Deur middel van die afdeling se projekte en


opleidingskursusse kry jonk en oud die geleentheid
om op ’n georganiseerde manier hul talente en
vaardighede te ontdek en te ontgin.”
44 Taalgenoot | SOMER 2020
SOMER 2020 | Taalgenoot 45
VOORBLAD

nuwe hoop en geleenthede vir die jeug skep nie. droom wat uiteindelik waar geword het.
“AbbAsorg, die ATKV se sosiaal-maatskaplike As meisietjie wou sy net op ’n vliegtuig klim en vlug. Weg
verantwoordelikheidsprogram, help om vir ’n kind vlerke van haar omstandighede af: die bloedmerke op haar
te gee,” sê Herna Adams, bestuurder: AbbAsorg. ouerhuis se mure soos haar stiefpa haar ma geslaan het; die
“AbbAsorgsentrums regoor die land doen daagliks neerhalende kyke wat sy gekry het wanneer sy ná skool in
wonderlike werk onder kinders en het ten doel om ’n vullisdromme vir kos moes aas. Sy onthou veral die smaak
veilige omgewing te skep waar kinders gehalteopvoeding van sigaretstompies in die kos wat sy uitgevis het. Elke keer
en -versorging kan ontvang.” wanneer ’n vliegtuig oor haar kop gevlieg het, het
Daar is vyf AbbAsorgsentrums landwyd. Ruzanne gewens sy is een van die passasiers.
Die vierjarige Kyra Fillies van Mosselbaai kom uit “Vir baie mense is dit vanselfsprekend om gou op ’n
moeilike omstandighede, maar sedert die ATKV- vliegtuig te klim. Toe ek op die vliegtuig klim op pad na
AbbAsorgsentrum Pinocchio in Brandwacht betrokke die AJV, het my drome waar geword. Soos die vliegtuig
geraak het, het Kyra se lewe ingrypend verander. Sy skielik begin spoed optel, het ek my oë toegeknyp en eers
presteer nie net akademies nie, maar verower die een weer oopgemaak toe ons in die lug was. Ek het by die
medalje ná die ander op die sportveld. venster uitgekyk en die landskap het my asem weggeslaan.”
“Ons weet en vertrou dat Kyra se vlerke haar nog ver Ruzanne is spyt sy het haar so laat in haar lewe eers by
gaan dra,” sê Rene Jansen, hoof van die sentrum. Kyra is die ATKV aangesluit. “Die ATKV help ons om te glo dat
een van die vele suksesverhale van dié sentrum, geleë in een ons meer as oorwinnaars is deur die Here wat ons versterk
van die armste dele van Mosselbaai. Rene-hulle fokus nie en krag gee. Dit het my geleer dat ek nie nodig het om my
net op voorskoolse ontwikkeling nie, maar bied ’n veilige vuiste te bal teen die onreg of onregverdigheid van die
heenkome vir kinders van die gemeenskap. Volgens Rene is verlede nie, maar dat ons in staat is om ’n groter impak en
die dagprogram ontwikkel om hul ontwikkeling te verskil te maak deur ons hande uit te strek, oop te maak en
stimuleer. “Ons wil kinders uit agtergeblewe gesinne te help bou aan ’n veranderde en verbeterde Suid-Afrika.
skoolgereed kry deur te voorsien in hul emosionele “Die ATKV gee ons vlerke om weg te vlieg van die
behoeftes en deur elke kind ’n gevoel van eiewaarde te verlede na ’n toekoms vol hoop en nuwe moontlikhede.”
gee.”
In die plattelandse dorpie Ruiterbos, tussen Oudtshoorn DEUR JACQUES MYBURGH
en Mosselbaai, is armoede en werkloosheid aan die orde FOTO’S: ANDRÉ BADENHORST / BLACKFRAME
van die dag, maar dit is ook daar waar nog ’n PHOTOGRAPHY
AbbAsorgsentrum na die gemeenskap uitreik. By die
ATKV-AbbAsorgsentrum Boskabouters ontvang kinders
tussen drie en vyf jaar oud elke dag twee gebalanseerde etes
en hulle kry die onderrig wat hulle nodig het om op skool
te kan presteer.
“Kinders hier is bang vir die toekoms. Ons wil hulle
steun en aanmoedig om nie bang te wees nie,” sê Nicolette
Oerson, sentrumhoof. Volgens haar is drie van hul destydse
kleuters reeds in gr. 6 by die Laerskool Ruiterbos. “Al drie
is vandag die topleerders in hul klas en ontvang elke jaar
vir amper al hul vakke diplomas.”
Nicolette-hulle wil die 21 kabouters in hul sorg toerus
met die vaardighede om te kan presteer. “Ons klem is veral
om vir die kinders kwaliteitonderrig in ’n veilige
omgewing te bied. Ons fokus op die fisieke, emosionele,
kognitiewe en kreatiewe aspekte van elke kind.” sms die woord
“projekte” na 44733* en
Met vlerke is haar drome bewaarheid staan ’n kans om ’n
Soms is dit nie net deur projekte en liefdadigheid dat die
ATKV iemand bemagtig nie, maar met iets so eenvoudig
soos ’n vliegkaartjie.
fujifilm-kamera te wen!
Ruzanne von Beulen is lid van die ATKV-tak Sommer
Net Ons in Pacaltsdorp, naby George. In 2019 het sy die besoek www.atkv.org.za
vereniging se algemene jaarvergadering by ATKV-Klein- vir projekte en kursusse.
Kariba bygewoon. Iets wat vir baie van haar medetaklede Sluitingsdatum: 31 maart 2020
doodnormaal was, was vir haar lewensveranderend en ’n *b&V geld.

46 Taalgenoot | SOMER 2020


Kom toer saam!
Verken Suid-Afrika met ons bustoere vir 2020/2021

Bederf jouself met ’n heerlike bustoer en verken van die mooiste dele van Suid-Afrika!
Die ATKV bied ’n verskeidenheid bustoere aan met ‘n verskil!
Van bos tot berge en see is daar ’n toer vir elke hartsbegeerte.
Geniet ’n heerlike bustoer met talle besienswaardighede. Jy verdien ’n wegbreek – kom toer saam!

Kontak: Das Badenhorst


Kalahari/kgalagadi T: 011 919 9017 | E: dasb@atkv.org.za 24-31 Mei 2020

Kontak: Das Badenhorst


Krugerpark panorama T: 011 919 9017 | E: dasb@atkv.org.za 12-19 Julie 2020

Kontak: Das Badenhorst 9-16 Augustus 2020


WESKUS/NAMAKWALAND T: 011 919 9017 | E: dasb@atkv.org.za 2-10 September 2020

Kontak: Das Badenhorst


Namibia T: 011 919 9017 | E: dasb@atkv.org.za 19-28 September 2020

Kontak: Cobus van Jaarsveld


Eiland Spa T: 015 386 8010 | E: cobusv@atkv.org.za 25-30 Oktober 2020

Kontak: Phillip du Plessis


Natalia T: 031 916 4545 | E: phillipd@atkv.org.za 15-20 November 2020

Kontak: Ian Hawkesley


Hartenbos T: 044 601 8024 | E: ianh@atkv.org.za 7-12 Februarie 2021

Kontak: Das Badenhorst


BOland T: 011 919 9017 | E: dasb@atkv.org.za 21-26 Februarie 2021

www.atkvoorde.co.za/groepe/ | 011 919 9017 | dasb@atkv.org.za


48 Taalgenoot | SOMER 2020
Die nuwe
Rip van
Winkels
’N BIOLOGIESE HIERNAMAALS WINK, OF SO GLO DIE
‘ONSTERFLIKES’. WETENSKAPLIKE VERWIKKELINGE KAN DIE DOOD
’N KISHOU GEE, MAAR WAAR BEGIN DIE FEITE FIKSIE RAAK?

’N
Ruimtevaarder ontwaak Voer dit een astrante stappie verder: Alcor in Arizona, asook KrioRus in
langsaam uit ’n diep slaap Mense wat hul lyf nadoods laat Rusland.
en klap die deksel van sy preserveer het, staan ná dekades, of selfs By dié instellings word pasgestor-
slaapeenheid oop – ’n kapsule wat sy eeue, op uit hul koue kapsules, strek en wenes afgekoel, behandel en bewaar.
liggaamshitte laag gehou het tydens kyk rond. Die wêreld lyk anders. Dis Alcor spog reeds met meer as 140
die lang reis tussen sterrestelsels. heelwat warmer. Hul lyf is weer kliënte, terwyl KrioRus drie dosyn
Rekenaars het al fluisterende na alles bruikbaar, selfs jonk en sterk, opgeknap mense van nege lande, asook troetel-
aan boord omgesien, terwyl die met super-nanotegnologie. Hulle het ’n diere soos katte, honde en voëls, in
sluimerende passasier van elektroniese tweede, radikaal verbeterde kans op twee reusevate hou. Hulle hang van
skapies gedroom het. lewe. Pure wensdenkery? Hoe haalbaar hul enkels aan individuele katrolle, hul
Hierdie scenario duik gereeld op in is so ’n uiterste “oorbegin”? kop nader aan die bodem, waar dit
wetenskapsfiksie; reeds in 2001: A koeler is.
Space Odyssey en meer onlangs in
Interstellar en Passengers. Tyd vervloei
of staan stil. Kosmiese reisigers keer
Lank lewe, almal!
Waar daar hoop is, is daar krio-
Kliënte is nie lyke nie, verklaar
Alcor en Kie., hulle is “pasiënte”. En
hulle word nie gevries nie, maar “in
terug na die aarde, net om te vind genetiese lewe. In die VSA is daar suspensie geplaas”. Die bevrore
dekades het verloop en hul geliefdes sedert die 1960’s reeds organisasies met toestand staan bekend as “stasis” en
het heelwat ouer geword, terwyl die duisende lede wat hulle vir die die opwekkingsproses as
ruimtevaarders plooiloos in limbus bewaring van ontslapenes beywer met “heranimasie”. Die finaliteit van die
gedryf het. Onderliggend prut die die oog op toekomstige “opwekking”. dood word ontken.
menslike versugting na onsterflikheid Aan die voorpunt is die VSA se Die eerste kriopasiënt, ’n
– om die dood ’n opstopper te gee. Krionika-instituut in Michigan en sielkundeprofessor aan die Universiteit

SOMER 2020 | Taalgenoot 49


KRIOGENETIKA

van Kalifornië, is in 1967


gepreserveer. Teen 1972 was daar ses
’n Wye veld
Kriogenetika (krio is Grieks vir “koud”)
organe, selle en weefsel soos die brein
wat funksioneer. Om te voorkom dat
pasiënte. Kort daarna het twee van die is die wetenskaplike studie van stowwe weefsel beskadig word, moet die lyk
Krionikavereniging van Kalifornië se en hul gedrag teen baie lae so gou moontlik in ’n ysbad verkoel
kapsules onklaar geraak en die lyke temperature. Die begrip kom voor in en met anti-stolmiddels behandel
daarin het begin ontbind. In 1981 die konteks van fisika, materiële word. Die bloed word deur ’n
moes Robert Nelson, stigter van die wetenskap en medisyne. kriobeskermmiddel, ’n soort chemiese
vereniging en ’n man sonder enige Wetenskaplikes in dié veld is antivriesmiddel, vervang wat
wetenskap-agtergrond, R11 873 280 kriogenetici. Kriogenetiese temperature weefselskade voorkom. Die lyk word
se skadevergoeding aan die familie is benede -180 ° C en kriogenetiese geleidelik met stikstof afgekoel tot
van die pasiënte opdok. vloeistowwe word gestoor in houers -196 °C, waarna dit in kriokapsules
Ondanks sulke skandale gedy die soos Dewar-flesse, wat ’n dubbelwand geberg word wat geen elektristeit
beweging. Bewaarsentrums word vir met ’n vakuum het vir isolering. benodig nie en dus nie deur
Switserland en China beplan. PayPal se Dis ’n wye veld met dissiplines soos kragonderbrekings geraak word nie.
stigter, Peter Thiel, en die rekenaar- kriopreservering, kriochirurgie (die Immortalists is oortuig verkoelde
wetenskaplike Ray Kurzweil is verwydering van kwaadaardige breine kan herstel word en bied boonop
oorgehaal om gekriopreserveer te gewasse, kankerselle en moesies), navorsingsgeleenthede oor Alzheimer
word. kriobiologie en krio-elektronika. se siekte. “Ons resultate dui daarop een
Vloeistowwe vir kriogenetiese van die algemeenste antidiabetiese

Hemel op aarde
“Verbeel jou ’n wêreld sonder siekte,
verkoeling sluit in helium, waterstof,
neon, stikstof, lug, fluoor, argon,
suurstof en metaan. Kriogenetiese
medikasies, metformin, toon die
potensiaal om die ontwikkeling van
demensie te voorkom,” beweer die
dood en veroudering. By die prosesse word ingespan in die berging instituut verder.
Krionika-instituut glo ons daardie dag en vervoer van groot hoeveelhede kos, Die meeste hoofstroom-
is aan die kom en kriogenetika is ons in infrarooikameras, die vervaardiging wetenskaplikes is egter skepties.
beste kans om dit te bereik. Ons van statiene dwelms en die berging Michael Hendricks, ’n
missie is om die menslike lewenstyd te van weefsel- en bloedmonsters. In neurowetenskaplike by die McGill-
verleng deur die preservering van die supergeleiers word kriogenetiese universiteit in Kanada, skryf die
liggaam deur die gebruik van temperature benut om die vloei van proses af as “slangolie”. “Heranimasie
bestaande kriogenetiese tegnologieë,” elektrisiteit na groot stede te verbeter. bied veragtelike, vals hoop en is
lui die instituut se Robert Ettinger, die vader van onmoontlik met die bevrore, dooie
bemarkingsmateriaal. kriogenetika, was ’n Amerikaanse weefsel wat die kriogenetiese bedryf
Spesifieke dienste word bemark: akademikus, skrywer van The Prospect bied,” verklaar hy. Die bio-etniese
“Ons bied langtermynbewaring en of Immortality (1962) en stigter van die navorser dr. Kenneth Goodman stem
sekuriteit. Ons spesialiseer in die Krionika-instituut en die Immortalist- saam en voeg by: “Wanneer jou
kriopreservering van mense en vereniging. Nog boeke uit sy pen is aarbeie ontvries word, sypel al die
troeteldiere, asook DNS- en Man and Superman (1972) en Youniverse intersellulêre slym daaruit wat dit in
weefselbewaring. Die hoop is dat (2009). Nadat hy in 2011 aan ’n loperige gemors verander. Dis jou
toekomstige mediese tegnologie ons in natuurlike oorsake dood is, is sy brein op kriogenetika.”
staat sal stel om hulle eendag op te wek liggaam terstond gekriopreserveer.
en tot volkome gesondheid te herstel.”
Utopiese beloftes sluit in “die
potensiaal om die verouderingsproses
Die Immortalists is nie morone nie,
allermins. Hulle is goed ingeligte
idealiste; dromers wat verwikkelinge
Aanpasbaar?
In ’n episode van die animasiereeks
stop te sit en selfs om te keer en só jou aan wetenskapfront met ’n arendsoog South Park getiteld “Prehistoric Ice
jeug te herwin; om met geliefdes soos dophou: akademici, medici, navorsers Man” (1999) word daar die spot gedryf
kinders en kleinkinders herenig te en regsgeleerdes. Arthur C. Clarke, met mense wat moeilik in die toekoms
word; om ongelooflike futuristiese skrywer van 2001: A Space Odyssey, aanpas. ’n Man word ná 32 maande
avonture soos ruimtereise en virtuele het die beweging gesteun en verklaar: ontvries en kan nie die veranderings in
werklikhede persoonlik te beleef; “Al kan niemand die waarskynlikheid mode en musiek in die sowat drie jaar
toegang tot toekomsmedisyne wat dat kriogenetika werk, kwantifiseer aanvaar nie. Sy oplossing? Hy verhuis
noodlottige siektes uitwis en nie, raam ek dit op minstens 90%, en na Iowa, wat “drie jaar agter die res
lewensgehalte verbeter; om ’n getuie niemand kan sê dit is zero nie.” van Amerika” is. In nog ’n episode laat
te wees van die herlewing van Cartman hom vries sodat hy kan
verdwene spesies; die moontlikheid
van ’n onbeperkte leeftyd om al jou
drome uit te leef”.
Hoe dit werk
Wanneer iemand sterf, is daar nog
ontwaak wanneer die Nintendo Wii
bekend gestel word, maar hy beland te
ver in die toekoms.

50 Taalgenoot | SOMER 2020


https://www.thoughtco.com/cryogenics-definition-4142815. https://www.ft.com/content/d634e198-a435-11e5-873f-68411a84f346. https://www.cryonics.org/. https://alcor.org/. https://www.dailymail.co.uk/sciencetech/
article-5270257/Cryogenics-corpses-brought-10-years.html. http://www.cryoliving.com/. https://www.theguardian.com/books/2016/may/24/zero-k-and-making-sense-of-late-period-don-delillo-white-noise

“Kliënte is nie lyke nie, hulle is ‘pasiënte’. Hulle word nie


gevries nie, maar ‘in suspensie geplaas’. Die bevrore toestand
staan bekend as ‘stasis’.”
Die Amerikaanse skrywer Don mediese dekking kan bekostig? Hoe kenners was ewe pessimisties oor die
DeLillo se roman Zero K handel oor ’n gaan jy jouself in ’n ekonomiese bestel moontlikheid van orgaanoorplantings
miljardêr wat sy sterwende vrou en met verskietende inflasie onderhou? en maanlandings. Verlaas word die
homself aan kriogenetiese Hoe gaan jy ’n gelukkige lewe vir wortel op cryogenics.org geswaai:
preservering, die Zero K-proses, jouself bou en floreer wanneer alles “Die Krionika-instituut bied ’n
onderwerp by ’n organisasie wat hy aartsvreemd is? Sal jy inpas tussen die ambulansrit na die hoëtegnologie-
geldelik steun. The Convergence is toekomsmense en nuwe vriende kan hospitaal van die toekoms. Wanneer
deels godsdienstige sekte, dinkskrum maak? Of sal jy saamkloek met ander die huidige mediese wetenskap
en gevorderde wetenskapsentrum. Rip van Winkels van ’n vergange era? handdoek ingegooi het vir jou en jou
DeLillo ondersoek materiële Teoloë sou op hul beurt tereg kon geliefdes, soek ons na ’n ander
oorwegings, asook morele en wonder: Waar setel die self – in oplossing. Die keuse is joune. Gaan jy
filosofiese vraagstukke. Hy vra onder breinsinapse of iets onsigbaar, soos ’n die kans op lewe aangryp?”
meer: Hoe menslik is jy sonder jou sin siel? Word die siel en gees saam met Dalk. Maar watter soort lewe sal dit
vir tyd? Meer menslik as tevore? die weefsel en organe gevries? wees? Een lid se ironiese reaksie bied
Daar is nog heelwat kwessies. Sal Hitler en Trump herleef om (nog) ’n laaste oplossing: “As jy nie
Hoeveel van jou vorige identiteit en opnuut amok te maak? Sal Madonna van die toekoms hou nie, kan jy altyd
bewussyn gaan behoue bly? Gaan jy haar duisendste comeback maak? weer die emmer skop.”
nie breindood, gestremd of ’n zombie Die Immortalists herinner ons graag
wees nie? Wat gaan jy onthou van jou preservering is beter as om wurmkos DEUR SCHALK SCHOOMBIE
verlede en oorsprong? Sal jy kan te word. Hulle wys daarop destydse ILLUSTRASIES: WILLEM SAMUEL
aanpas by ’n nuwe, totaal
onherkenbare werklikheid met
onverstaanbare probleme, rituele, JAN EN ALLEMAN OP YS
wette, tegnologieë en onbekende Kriopreservering is nie net vir die superrykes nie. “Losies” by die Krionika-instituut
woorde? Sal die verrese self daarteen kos tussen R415 564 en R519 456. Dié bedrag is eenmalig betaalbaar voor
opgewasse wees? afsterwe, of via ’n lewenspolis van sowat R3 000 per jaar. Alcor is duurder:
Meer prakties: Waar gaan jy woon R2 968 320 vir die hele lyf en R1 187 328 net vir die kop. KrioRus se pryse wissel
en werk? Sal jou verteringstelsel nuwe tussen R534 297 (hele lyf) en R178 328 per kop. Só kan jy belê in ’n “lewende
kosse kan verwerk? Sal jou toekoms” vir jouself, eerder as in ’n doodsvoordeel vir jou naasbestaandes. Begin
immuunstelsel sterk genoeg wees vir dus vandag al spaar vir jou opstanding uit die kriogenetiese yskas ...
nuwe supervirusse en peste? Sal jy *Pryse verwerk volgens die rand-dollarwisselkoers op 12 November 2019.

SOMER 2020 | Taalgenoot 51


EMIGRASIE

52 Taalgenoot | SOMER 2020


Terug na die
land van
sonskyn ... DIE BELOFTE VAN ’N BETER LEWE OORSEE
LOK BAIE MENSE NA DIE VREEMDE, MAAR SOMS
MOET JY EERS WEGGAAN OM TE BESEF WÁT
JY ALLES MIS ...

H
eelwat ekspats, ofte wel Suid-Afrikaners oorsee, Leslie. “Ek wou reis. Dit het niks met misdaad of die
vind ná ’n jaar of 15 die gras aan die ander kant is politieke situasie te doen gehad nie. Ons het teruggekom,
nie noodwendig groener nie en keer terug na die want ten spyte van die probleme is die lewenskwaliteit
land van braaivleis, bier en bakkies. Angel Jones, beter in Suid-Afrika. Ons wou ook ’n beter lewe vir my
uitvoerende hoof van die werwingsagentskap Homecoming skoonma en suster gee waar ons nou aan die kus woon. Ek
Revolution, sê hul navorsing toon tot 34% van Suid- het ook as onderwyseres afgetree.
Afrikaners oorsee wil terugkeer en voeg by: “Ons webwerf “Ek het altyd gedink ek is meer van ’n Brit omdat my pa
is vol stories van mense wat sê om terug te keer was hul ’n Skot is. Toe ek die land verlaat het, het ek egter besef ek
beste besluit nog.” ís nou maar ’n Suid-Afrikaner. Hoewel misdaad, veral
huisbrake, ’n bekommernis is, glo ek hier is genoeg

Terugkeerstories potensiaal om weer van die land ’n sukses te maak. Daar


was ook geen uitdagings toe ons teruggekeer het nie; ons
Leslie van Deventer (64) en haar man, William (55), het vir het dadelik aangepas in Suid-Afrika soos ons dit geken het.
17 jaar in Engeland skoolgehou. Hulle is weg omdat sy Dit was bloot soos om na ’n ander dorp te trek.”
meer van Brittanje en veral Skotland wou sien. Tania du Toit* (39) vertel sy en haar man is tien maande
“My pa is in Skotland gebore en my ma se pa ook,” sê gelede met haar visum Nieu-Seeland toe. “Ek is ’n

SOMER 2020 | Taalgenoot 53


EMIGRASIE

“Almal waarmee
jy weer in
aanraking gaan
kom, gaan baie
vrae hê. Dit kan
voel of jy jouself
herhaaldelik
moet verduidelik
en verdedig ...”

haarkapper en my man ’n oogkundige. Ons het gegaan vir “Dit sou vir ons gewerk het as my man as ’n oogkundige
’n beter finansiële toekoms en familielewe. kon werk, of as ek nie hoef te gewerk het nie of selfs
“My man moes ’n oorbruggingseksamen doen om as halfdag kon werk. My kinders kon aan geen sport deelneem
oogkundige daar te werk. Hy sou Maart eksamen skryf, nie, want ons moes heeltyd werk. Alles kos ekstra. Daar is
Junie prakties doen en Augustus kon hy as ’n oogkundige soveel vroue wat kontak gemaak het met my, want hulle is
werk. Hy het egter nie sy eerste eksamen geslaag nie. Dit ongelukkig daar. Almal sê dit vat twee jaar om aan te pas,
kos so R100 000 om die eksamen te doen. Hy het daarteen maar ná twee jaar is daar niks van jou menswees of gesin
besluit om die eksamen te herhaal en het as oor nie.”
kliëntediensassistent by ’n oogkundepraktyk begin werk. Tania vertel haar man het depressie ontwikkel en in twee
“Almal sê ’n mens kan gemaklik met $100 000 per jaar maande 12 kg verloor.
lewe, maar dis nie waar nie. Ek het so $810 per week gekry “Ons is baie geseënd dat ons dadelik weer werk gekry het
en my man $700; ons huur was $600 per week. Mense sê in Suid-Afrika. Ons het ’n huurhuis gekry in dieselfde
dikwels ’n mens moet eerder in ’n goedkoper area woon, kompleks waar ons ’n huis gehad het. Die enigste uitdaging
maar die skole is gesoneer en dan is jou kind dalk nie in ’n is my seun se agterstand in gr. 4. Hy kry baie swaar. Ons
goeie skool nie. Nasorg is baie duur. Ons is per uur betaal, moet nou weer van voor af begin, maar ons het ’n
so elke uur wat jy nie werk nie verdien jy minder geld,” ondersteuningsnetwerk, my man is weer sy ou self en my
vertel Tania. kinders is supergelukkig!”
“Ek en my man het verby mekaar begin leef. Ons moes
albei 40 uur per week werk om genoeg te verdien. Dit het
vir my gevoel die kinders leer absoluut niks in die skool Huis toe kom nie altyd maklik
nie; my seun is nege en het geen huiswerk gekry of Tini Visser, voorligtingsielkundige, sê sommige mense keer
eksamen geskryf nie. Nieu-Seeland is regtig bitter mooi en terug omdat hulle sosiaal of kultureel nie dieselfde gevoel
baie veilig, maar dis al. van “behoort” ontwikkel as wat hulle in Suid-Afrika ervaar

54 Taalgenoot | SOMER 2020


het nie. Ander keer weer terug omdat hulle meen die van mislukking wat jy diep in jou hart ronddra. Een van
skoolstelsel hier is beter. die grootste vrese wat mense het, is wat ánder van hulle
“Ontwikkelingsgewys verlaat jongmense die land, maar dink. Hoewel jy dalk nie soos ’n mislukking voel nie, gaan
namate hulle ouer word en kinders kry, word die konsep dit vir jou voel of ander mense jou oordeel en as ’n
van familie weer belangriker as wat dit dalk was toe hulle mislukking sien.”
in die ontwikkelingsfase was van vlerke sprei en ervaring Hoe maklik is dit dan om weer te begin? Tini sê ’n
opdoen.” steunnetwerk wat familie insluit, vergemaklik die proses
Die lewensafrigter Maryke Groenewald stem saam en aansienlik.
voeg by mense kom terug weens gelddruk, eensaamheid en “Mense vind ook dat hulle makliker begin as hulle reeds
familie wat agterbly. Tog is die terugkeer na Suid-Afrika ’n pos kon bekom voordat hulle terugkeer.
nie sonder uitdagings nie. Veiligheidskomplekse is gewild vir hervestiging omdat
Tini sê beroepslui, veral onderwysers, sukkel om poste te terugkerende Suid-Afrikaners angstig is oor misdaad.”
kry wat so lonend is soos dié oorsee. “Sommige mense, Daarby, sê Angel, kan kwessies soos ’n stadiger
veral paramedici en medici wat by die Raad op internetverbinding en onbetroubare openbare vervoer ook
Gesondheidsberoepe moet registreer, vind dit moeilik om uitdagings wees. “Daar is egter baie redes om terug te keer.
die burokrasie te omseil en kan soms nie werk in hul gekose Mense kan hier ’n verskil maak en werk skep en kinders
beroep kry nie. Hulle sukkel byvoorbeeld om hulle weer kan naby hul grootouers grootword.”
vir ’n praktyknommer te registreer.” *Skuilnaam
Daarby, sê sy, moet terugkerendes hulle ook weer in ’n DEUR ANNE MARAIS
sosiale kring vestig, want goeie vriende het intussen dalk ILLUSTRASIES: LOUIS VAN DEN HEEVER
met hul lewe aanbeweeg. “Mense wat in lande gebly het
waar hulle veilig voel, kan die misdaadsyfer en inbrake as
angswekkend ervaar. Hulle kan oorsensitief wees, want Gaan lees oor ander ekspats se terugkeerstories by
ongelukkig is misdaad in ’n mate genormaliseer in baie http://homecomingrevolution.com/homecoming-stories/
Suid-Afrikaners se lewe.
“Skoolstelsels is ook baie anders oorsee en soms vind die
kinders dit moeilik om akademies te integreer,” sê Tini.
“Dit gebeur veral in vakke soos die natuurwetenskappe
omdat fisika en chemie in die meeste lande geskei word, NOG RAAD VIR TERUGKERENDES
maar in Suid-Afrika as een vak aangebied word. Die
kurrikulum word ook nie in dieselfde tempo aangebied nie. Tini Visser, voorligtingsielkundige:
Hulle kan oor sekere wiskundige vaardighede beskik omdat Probeer by die skool uitvind of hulle julle in aanraking
die inhoud reeds behandel is, maar terselfdertyd kan hulle kan bring met ander gesinne wat by dié skool begin. Die
’n agterstand in ander areas hê.” kinders kan geleentheid kry om ander kinders te leer ken
en die nuwe skoolstelsel is dan nie so vreemd nie. Kry

Voel soos ’n mislukking tutors om kinders te help opvang. Sluit voor die skuif
aan by die dorp of gemeenskap se Facebookgroep. Daar
Maryke sê die grootste uitdaging is wanneer ’n mens kan jy vra vir hulp soos skoolplasing, goeie huisdokters,
heeltemal van voor af moet begin in alle areas van jou lewe, ensovoorts. Kry ’n steunnetwerk vinnig in plek en woon
ook finansieel, aangesien dit allermins ’n goedkoop skoolgeleenthede by om te sosialiseer.
uitstappie is om oorsee te verhuis en weer terug.
“Die impak van so ’n situasie op jou emosies kan Maryke Groenewald, lewensafrigter:
geweldig wees en kan gevoelens van mislukking, vrees dat Gaan sien ’n lewensafrigter of berader sodra jy terug is
jy die verkeerde besluit geneem het, vrees vir verwerping, sodat jy jou veerkragtigheid en selfvertroue kan opbou
vrees vir ’n tweede mislukking, bang wat ander mense gaan vir die uitdagings wat voorlê. Maak seker jy het ’n plan A,
sê, onsekerheid in jouself of gebrek aan motivering insluit. B en C. Werk volgens ’n begroting en neem gesonde
In terme van jou loopbaan het jy dalk ’n baie goeie posisie finansiële besluite. Probeer om nie te veel skuld aan te
opgegee. Jy mag jou selfs bevind in ’n posisie waar jy jou gaan net om te oorleef nie. Woon dalk eers vir ’n ruk by
eie besigheid moet begin, wat uitdagings van sy eie gaan vriende of familie; totdat julle finansieel stabiel genoeg is
hê.” om weer onafhanklik te leef. Onthou één ding: Daar
Maryke wys ook op die sosiale uitdagings en voeg by: bestaan nie iets soos mislukking nie, slegs terugvoering.
“Almal waarmee jy weer in aanraking gaan kom, gaan baie Alles in die lewe gebeur soos dit moet en hóé jy die
vrae hê. Dit kan voel of jy jouself herhaaldelik moet situasie gaan sien, is in jou hande.
verduidelik en verdedig, en mag jou herinner aan die gevoel

SOMER 2020 | Taalgenoot 55


GRETA THUNBERG

56 Taalgenoot | SOMER 2020


Greta
en ons
brandende huis
KAN ’N JONG, EMOSIONELE TIENER SE PLEIDOOIE REGKRY
WAT OMGEWINGSGROEPE EN NAVORSERS AL JARE LANK
SUKKEL OM TE BEREIK: DIE OPTREDE WAT NODIG IS OM
VERANDERING TEWEEG TE BRING?

“M
y boodskap is: Ons hou julle dop.” Daar is
applous. Party mense lag. Die spreker se
gesig is strak. Sy is ernstig. Oor haar
linkerskouer hang ’n enkele, lang vlegsel op ’n pienk bloes.
Sy is besig om wêreldleiers by die Verenigde Nasies (VN) se
beraad oor klimaatsverandering in New York toe te spreek.
Haar naam is Greta Thunberg. Sy is Sweeds en sy is 16 jaar
oud.
“Ek moenie hier wees nie,” sê Greta. “Ek behoort by my
skool aan die ander kant van die oseaan te wees. Julle kom
almal na ons jongmense vir hoop. Hoe durf julle? Julle het
my drome en my kindwees gesteel met jul leë woorde – en
ek is een van dié wat dit gelukkig het. Daar is mense wat
ly, daar is mense wat sterf, ekosisteme stort in duie, ons
staan op die rand van ’n massa-uitwissing en al waaroor
julle kan praat, is geld en feëverhale van ewige ekonomiese
groei. Hoe durf julle?”
Greta het feitlik oornag ’n sensasie geword ná haar

SOMER 2020 | Taalgenoot 57


GRETA THUNBERG

passievolle toespraak in September. Haar groot doelwit is ander het hulle by haar aangesluit. Teen Desember 2018
om lande te dwing om te hou by die Parys-ooreenkoms het meer as 20 000 leerders in 270 stede gestaak. Volgens
van 2015, wat van die ondertekenaars vereis om te keer dat Business Insider is 2019 se stakings op 20 en 27 September
die wêreld se gemiddelde temperatuur met 1,5 ºC bo die deur sowat vier miljoen mense in 161 lande bygewoon. Dit
vlak voor die Nywerheidsomwenteling styg. is die grootste “klimaatstaking” nog.
Omgewingskenners waarsku sou dit gebeur, sal dit Greta se naam was feitlik oornag op almal se lippe. Sy
katastrofiese gevolge inhou en klimaatsverandering sal teen het verskeie wêreldleiers ontmoet, onder wie oudpres.
2030 onomkeerbaar wees. Barack Obama van die VSA en die pous. Sy is selfs vir
By die Wêreld- Ekonomiese Forum se beraad in Davos in die Nobelprys vir vrede benoem.
Januarie 2019 het Greta die klimaatsituasie met ’n “Sy het ’n massabeweging van stapel gestuur wat ek
brandende huis vergelyk. “Ek wil hê julle moet beskou as ’n reusebydrae tot vrede,” het die Noorweegse
paniekbevange wees. Ek wil hê julle moet elke dag parlementslid Freddy André Øvstegård aan The Guardian
dieselfde vrees ervaar wat ek ervaar. En dan wil ek hê julle gesê. “Ons het haar benoem want, indien ons niks doen
moet optree. Ek wil hê julle moet optree soos julle sou in ’n om klimaatsverandering aan te spreek nie, sal dit oorloë,

Thunberg nominated for Nobel peace prize. Damian Carrington. The Guardian. 14 Maart 2019.
krisissituasie. Ek wil hê julle moet optree of ons huis aan konfl ik en vlugtelinge tot gevolg hê.”

September 2019. 3. The ‘Greta effect’: Can Thunberg’s activism actually change policy? Stephen Johnson. Big Think. 1 Oktober 2019. 4. Greta
2019. 2. Youth activism is on the rise around the globe, and adults should pay attention, says author. Jennifer Mcnulty. UC Santa Cruz. 17
die brand is, want dit is.” Greta het wel nie die gesogte prys ontvang nie, maar is

1. How 16-year-old Greta Thunberg became the face of climate-change activism. Aylin Woodward en Ivan de Luce. Business Insider, 24 September
Volgens die VN is daar oorweldigende konsensus dat reeds deur vele organisasies vereer. Sy is deur die
klimaatsverandering deur menslike gedrag veroorsaak nuustydskrif Time as een van die wêreld se 100
word en sowat 97% van klimaatwetenskaplikes en invloedrykste mense aangewys en ’n insek is na haar
organisasies soos Nasa stem daarmee saam. genoem.
Koolstofvrystelling moet binne die volgende 11 jaar
minstens halveer word, het die VN in 2018 gewaarsku.
Klimaat nou brandpunt
Haar “superkrag”
Greta het reeds op agtjarige ouderdom oor
Nie almal is oortuig Greta se aktivisme is prysenswaardig
nie. Kritiek sluit in dat sy die uitdagings om
klimaatsverandering vereenvoudig. Die Britse TV-
klimaatsverandering begin bekommerd raak en kon nie persoonlikheid Piers Morgan het aan The Independent gesê
begryp waarom volwassenes nie méér doen om die hy reken Greta word gemanipuleer en gebruik.
probleem op te los nie. Sy het haar ouers oortuig om hul Op Twitter het pres. Donald Trump van die VSA die
koolstofvoetspoor te verminder en hulle het veganiste draak gesteek met Greta, terwyl pres. Wladimir Poetin van
geword en opgehou vlieg. Die verandering was so Rusland en sy Franse eweknie, Emmanuel Macron, ook
ingrypend dat Greta se ma haar loopbaan as internasionale teen haar uitgevaar het. Talle internasionale
operasangeres moes prysgee. rubriekskrywers reken Greta se aktivisme is teatraal en
Desondanks het Greta al hoe depressiewer geraak en teenproduktief, berig Big Think. Plaaslik het die
uiteindelik is Aspergersindroom by haar gediagnoseer. Dit rubriekskrywer Erik Holm op Netwerk24 geskryf hy het
word hoofsaaklik gekenmerk deur ’n verminderde vermoë “gegril vir die propagandavertoning van Greta Thunberg”.
om met ander mense te kan kommunikeer of ander se “Natuurlik [is dit] nie die arme kind se skuld nie; sy’s
nieverbale seine op te let. Aspergerlyers beskik oor ’n lankal die speelbal van ’n internasionale ‘lobby’,” skryf
normale of hoë intelligensie, goeie tot baie goeie spraak- en Erik. “Hierdie ‘lobby’ veg om goeie, bewarende ekologie,
skryfvermoëns en is dikwels sterk analities aangelê. Die wat ek 100% ondersteun, maar grond dit op ’n klomp
diagnose het Greta nie ondergekry nie. Op 31 Augustus het halwe waarhede en volslae leuens.”
sy getwiet: “Ek het Aspergers en dit beteken ek is soms Daarenteen het Saleemul Huq, direkteur van die
anders as die norm. En, onder die regte omstandighede, is Internasionale Sentrum vir Klimaatsverandering en
om anders te wees ’n superkrag.” -Ontwikkeling, aan NBC gesê: “As ’n klimaatsaktivis wat
In Mei 2018 was Greta die wenner in ’n opstelkompetisie al 20 jaar lank aan dieselfde ding werk en 20 jaar lank
oor klimaatsverandering deur die Sweedse koerant Svenska dieselfde dinge sê, kon ek niemand sover kry om na my te
Dagbladet en die koeël was deur die kerk. ’n Paar maande luister nie. En dit is wat [Greta] reggekry het.”
later het sy met protesoptrede begin toe sy stoksielalleen by Benewens bewusmaking is die “Greta-effek” reeds besig
die Sweedse parlementsgebou opgedaag het. Sy het drie om mense se gedrag te verander.
weke lank stokkiesgedraai en ’n plakkaat vertoon met die ’n Peiling deur die Switserse bank UBS toon
slagspreuk “Skoolstaking vir die klimaat”. byvoorbeeld een uit vyf Westerse reisigers vlieg minder.
Dit was die begin van wat binne ’n paar maande ’n Dit is grootliks vanweë een van Greta se inisiatiewe
wêreldfenomeen sou word. Danksy blootstelling in sosiale genaamd “Flygskam”, ’n Sweedse woord wat losweg
media het Greta se boodskap vinnig versprei. Ná haar vertaal kan word as “skaam om te vlieg”. Volgens UBS se
aanvanklike staking het Greta elke Vrydag gestaak en peiling het sowat 20% van reisigers in die VSA, Frankryk,

58 Taalgenoot | SOMER 2020


klimaatsverandering het verdubbel en verkope van dié
boeke het beduidend gestyg. Uitgewers meen dit is direk te
danke aan die Greta-effek. Filantrope en beleggers wat deur
Greta geïnspireer is, het reeds miljoene bygedra om ’n
klimaatnoodfonds op die been te bring. Die Europese Unie
het gesê elke vierde euro wat hy bestee, gaan gebruik word
om klimaatsverandering te bekamp.

Nie langs die kantlyn


Dit is nie die eerste keer dat ’n tiener of jongmense ’n
beduidende invloed op die wêreld het nie. Die Soweto-
opstande van 1976 is ’n sprekende voorbeeld, maar in ’n era
van sosiale media maak jongmense toenemend ’n groot
verskil.
Volgens The Conversation het die jeug se koopkrag baie
daarmee te doen. Generasie Z, die opvolgers van die
millenniërs, bestee jaarliks wêreldwyd sowat R640 miljard.
5. Greta Thunberg is on the 2019 Time 100 list. Emma González. Time. Publikasiedatum onbekend. 6. Piers Morgan claims he ‘worries’

Dit gee hulle meer invloed en die jongmense se veldtogte


Thunberg gegril het... Erik Holm. Netwerk24. 22 Oktober 2019. 8. Greta Thunberg at Davos: why Gen Z has real power to influence

het reeds ’n hele paar groot maatskappye tot ander insigte


about Greta Thunberg and ‘thinks she’s being used’. Olivia Petter. The Independent. 27 September 2019. 7. Hoekom ek vir Greta

gebring. Generasie Z, gebore van 1996 tot 2010, is behep


met maatskaplike kwessies soos gelykheid en, les bes,
“As ’n klimaataktivis wat al omgewingsake.
Die veldtog teen strooitjies, wat in 2011 deur die
20 jaar lank aan dieselfde negejarige Amerikaner Milo Cress van stapel gestuur is, het
reeds maatskappye soos McDonald’s en Starbucks onder die
ding werk en 20 jaar lank druk laat swig. PepsiCo gebruik nie meer palmolieprodukte
nie weens druk deur ’n Facebook-groep wat deur kinders
dieselfde dinge sê, kon ek
business on climate change. Vanina Farber en Patrick Reichert. The Conversation. 24 Januarie 2019.

bedryf word. In 2014 het die 17-jarige Malala Yousafzai die

niemand sover kry om na my Nobelprys vir vrede ontvang vir die aandag wat sy op
onderwys gevestig het.

te luister nie. En dit is wat Hoewel jongmense soos Greta en Malala heelwat
nuusdekking kry, is daar duisende kinderaktiviste wat hulle

Greta reggekry het.” vir kwessies soos ras- en geslagsgelykheid, LGBTQ-regte


en ekonomiese verandering beywer, aldus ’n studie deur die
Universiteit van Kalifornië in Santa Cruz. Prof. Jessica
Taft, studieleier, sê: “Oor die wêreld heen sien ons kinders
Duitsland en Brittanje die afgelope jaar minstens een en jongmense wat op maatskaplike, politieke en
minder vlug onderneem weens kommer oor ekonomiese vlak verandering teweeg bring.
klimaatsverandering. “Daar moet na hulle geluister word en hulle behoort as
Kommersiële vlugte is verantwoordelik vir sowat 2% gelykes gesien te word. Daar is ’n hardkoppige weerstand
van koolstofvrystelling en sowat 12% van teen jongmense se politieke aktivisme, maar kinders en die
vervoervrystellings, sê die Air Transport Action Group. jeug sit nie meer langs die kantlyn nie. Hulle is
Volgens Al Jazeera het die Skandinawiese lugdiens SAS protagoniste wat veg vir hul regte en welstand.”
se passasiers in 2019 met 2% gedaal, terwyl die Dit is ’n boodskap wat Greta baie duidelik gemaak het
maatskappy wat Swede se lughawens bestuur 9% minder tydens haar toespraak by die VN.
passasiers vir plaaslike vlugte in 2018 gehad het. Albei het “Julle laat ons in die steek,” het sy gesê, “maar jongmense
die skuld op Flygskam gepak. Duitsland het aangekondig begin verstaan hoe julle ons verloën het. Die oë van al die
hy gaan die belasting op treinreise verminder en vlugte toekomstige generasies is op julle gerig. Ons sal julle nie
duurder maak. hiermee laat wegkom nie. Ons trek die streep, hier en nou.
Greta vlieg lank nie meer nie. Sy het haar onlangse reis Die wêreld is besig om wakker te skrik en verandering is
na die VSA op ’n wedvaartboot aangepak wat met op pad, of julle daarvan hou of nie.”
sonpanele en onderwaterturbines aangedryf is. Die reis
het 13 dae geduur, terwyl ’n vlug slegs agt uur sou duur. DEUR RIAAN GROBLER
Die publikasie van kinderboeke wat handel oor ILLUSTRASIE: CARLOS AMATO

SOMER 2020 | Taalgenoot 59


TYD

60 Taalgenoot | SOMER 2020


Die gemene
deler DIE HORLOSIE REGEER ONS LEWE, OF ONS
NOU DAARVAN HOU OF NIE. MAAR HET JY
AL MOOI GEDINK OOR WAT TYD REGTIG IS
EN WAT ONS NOU EINTLIK MEET?

SOMER 2020 | Taalgenoot 61


TYD

D ie aap is uit die mou: Tydreise is nie net moontlik


nie, dit is reeds suksesvol uitgevoer. Sergei
Krikalev kan homself die eerste tydreisiger noem.
Dié Russiese ruimtevaarder hou die rekord vir die langste
tyd deurgebring in die aarde se wentelbaan: 803 dae, 9 uur
“Die literatuur is deurspek met soveel aspekte van tyd,” sê
Jaco. “Selfs die geringste handeling veronderstel immers
tydsverloop. Ons beleef bykans ons hele lewe – van ons
dag-tot-dag-bestaan tot die groter prentjie van ons
lewensverloop en geskiedenis – in terme van tyd. Daarom
en 39 minute. Tydens sy ruimtevlug het hy die toekoms in is tyd so ’n belangrike komponent wanneer jy ’n
gereis, want teen meer as 28 000 km/h het hy ’n effek geloofwaardige storie probeer vertel.
genaamd “tydrekking” ervaar. “Op skool reeds leer ons onderskei tussen ‘verteltyd’ en
“Ons is gewoond daaraan om te dink aan ‘vertelde tyd’. Die verteltyd is die tyd wat dit neem om ’n
driedimensionele ruimte – op en af, links en regs, vorentoe verhaal te vertel, dit wil sê, die getal bladsye wat die storie
en agtertoe – en dan tyd as ’n aparte konsep,” sê dr. Christo beslaan. Die vertelde tyd is die tydsduur waarin die verhaal
Venter, professor in astrofisika aan die Noordwes- afspeel. Dit kan 24 uur wees of etlike dekades. Die tydvak
Universiteit. waarin die verhaal afspeel, is ook ’n belangrike ‘kode’ vir
“Newton het sy bewegingswette binne hierdie raamwerk die lees en interpretasie van ’n teks. Wanneer ’n mens ’n
van tyd en ruimte as aparte konsepte geformuleer. Einstein narratief bestudeer, kan jy ook ander tydsaspekte in
se spesiale en algemene relatiwiteitsteorieë maak egter die gedagte hou, soos die tyd waarin die werk geskryf en
grondliggende aanname dat ruimte en tyd ’n onlosmaaklike gepubliseer is.”
eenheid vorm.” Elke tydvak word gekenmerk deur bepaalde sosiale
Dit word ’n Minkowski-ruimte genoem na die norme en verwagtinge, verduidelik Jaco. Deur die leser te
wiskundige Hermann Minkowski, ’n voormalige dosent oriënteer ten opsigte van die tydvak waarin die storie
van Einstein. Christo verduidelik dat voorwerpe dus as ’t afspeel, plaas die skrywer sy karakters binne die konteks
ware in vierdimensionele “ruimtetyd”, ofte wel die van wat bekend is oor daardie tydperk. Die tydvak bied
ruimtetyd-kontinuum, bestaan. “Ruimte en tyd kan ook agtergrond vir moontlike konflik en uitdagings wat
herhaaldelik verdeel word, sonder enige minimum grens die karakters moet oorbrug.
waarvan ons weet.” In die literatuur en rolprente kry tyd selfs “lewe”. Dis
Newton het aangevoer tyd is universeel of absoluut en dikwels die antagonis, sê Jaco. “In die
tik dus vir alle waarnemers ewe vinnig, of stadig, verby. 2016-rolprentweergawe van Alice Through the Looking Glass
Volgens Einstein se relatiwiteitsteorieë is tydsverloop egter speel Sacha Baron Cohen byvoorbeeld die rol van Time, ’n
waarnemer-afhanklik, verduidelik Christo.
“Dit hang af van hoe vinnig iemand beweeg en of daar ’n
bron van gravitasie naby is. Volgens Einstein se
relatiwiteitsteorieë tik tyd al hoe stadiger verby hoe nader
’n mens aan die spoed van lig kom, of hoe nader ’n mens
aan ’n bron van massa beweeg. Die spoed van lig is ’n
konstante en gravitasie veroorsaak ’n kromming van
ruimtetyd. Hierdie tydrekking is inderdaad al
eksperimenteel bevestig. Dit is byvoorbeeld sentraal tot die “Teen die spoed
werking van die GPS-netwerk.”
Teen die spoed waarteen Krikalev beweeg het, het hy waarteen Krikalev
0,02 sekondes die toekoms in gereis. Dis dalk nie ’n
reusetydsprong vir die mensdom nie, maar dit baan die weg beweeg het, het hy
vir nuwe moontlikhede. Dink maar aan kommersiële
lugvaart, sê die astronoom Colin Steward. Dit was maar ’n
0,02 sekondes die
honderd jaar gelede nog die tema van wetenskapsfiksie.
Ons nuwe kennis kan die eerste tree in die rigting van
toekoms in gereis. Dis
beduidende tydreise wees. dalk nie ’n
Storietyd reusetydsprong vir
Tyd is verweef met al ons doen en late. “Die wêreld bestaan
uit stories, nie uit atome nie,” het die Amerikaanse digter
die mensdom nie, maar
Muriel Rukeyser gesê. dit baan die weg vir
Dis ’n stelling waarmee die bekroonde skrywer Jaco
Jacobs nie méér kan saamstem nie. nuwe moontlikhede.”
62 Taalgenoot | SOMER 2020
stein-s-special-relativity-colin-stuart. https://www.youtube.com/watch?v=1ogiQ2E6n0U. https://www.wired.com/2016/09/arrow-of-time/. https://www.youtube.com/watch?v=yuD34tEpRFw. https://ed.ted.com/
https://www.ted.com/talks/andrew_zimmerman_jones_does_time_exist?language=en#t-2682. https://www.thoughtco.com/andrew-zimmerman-jones-2698607. https://ed.ted.com/lessons/time-travel-and-ein-

bose karakter wat tyd beheer. Alice noem hom ‘ ’n dief en teorieë stel dit weer dat tyd nie as fundamentele entiteit
’n skurk’. bestaan nie, maar eerder gesien moet word as deel van die
“Dit gebeur veral in die digkuns. Shakespeare het “totale stelsel”. Die fisikus en wiskundige Andrew
byvoorbeeld geskryf oor ‘the inaudible and noiseless foot of Zimmerman Jones vergelyk tyd met ’n watermolekule.
lessons/the-history-of-keeping-time. https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0001295. https://www.science20.com/news_releases/does_time_change_speeds  

Time’ [All’s Well that Ends Well] en ek onthou uit my Daardie molekule het nie ’n gety nie. Die oseaan,
studiejare die Nederlandse gedig ‘Geswinde grijsart’ van daarenteen, is ’n watermassa met krag. Dit beslaan meer as
P.C. Hooft waarin tyd uitgebeeld word as ’n vyand wat 70% van die aardoppervlak en lewer sowat 80% van ons
‘(v)erslokt, verslint, verteert al watter sterck mach lijcken’.” suurstof. Net só bestaan tyd nie in isolasie nie; die “waarde”
Dis egter nie net die skrywer wat ’n narratief se daarvan word bepaal deur waar dié konsep by ons
tydskonsep bepaal nie. Die leser se psige maak ook sin van leefruimte inpas.
tydsverloop, selfs al lê die skrywer nie klem op elke aspek
van ’n karakter se doen en late nie. “ ’n Skrywer maak staat
op die leser se persoonlike ervaring van tyd,” sê Jaco. “ ’n
Middelklas-, voorstedelike leser het byvoorbeeld ’n sekere
Tyd wat vlieg of staan
Hoewel tyd onlosmaaklik deel van ons bestaan is, is dit ’n
begrip van hoe ’n ‘normale’ dag verloop: die roetine en verbasend moeilike konsep om te omskryf. Die filosoof
sleur van ontbyt maak, inkopies doen, in die verkeer sit, Augustinus van Hippo het dit só gestel: “Wat is tyd? As
sulke dinge. niemand my vra nie, weet ek. As ek dit egter aan ’n
“Wanneer só ’n leser ’n eietydse roman lees wat in ’n vraagsteller wil verduidelik, weet ek nie hoe nie.”
middelklas-, voorstedelike omgewing afspeel, aanvaar die Augustinus het na objektiewe tyd as ’n skepping van God
leser dat ’n dag in die karakters se lewe min of meer só sal verwys, maar ook daarop gesinspeel subjektiewe tyd is aan
verloop. die mens se bewussyn gekoppel. Hy was sy tyd vooruit,
“Met hierdie basiese ‘kontrak’ tussen skrywer en leser want moderne navorsing toon die brein kán tydsverloop
word die vertelproses aan die gang gesit.” verdraai.
’n Storie se vertelde tyd kan so ver strek as wat die Wetenskaplikes aan die Baylor College of Medicine in
skrywer se verbeelding lank is; ’n leser se belangstelling is Houston, VSA, het bepaal ’n hoë vlak van plesier verhoog
baie meer beperk. Skrywers span dus terugflitse en sekere neuro-oordragstowwe. Dié chemiese verandering
tydspronge in om bepaalde gebeure uit te lig. ’n Storie kan laat die neurone vinniger “afvuur”, wat die persepsie van
selfs in die middel begin. “Ons noem dit in medias res,” sê tydsverloop bespoedig. In ’n noodgeval, of in tye van
Jaco. “Die verhaal open pens en pootjies midde-in die aksie. gevaar, voel dit weer of tyd teen ’n slakkepas beweeg. In só
Die ‘begin’ of aanvang word dan deur terugflitse en selfs ’n geval word die amigdala, die deel van die brein wat
toekomsvlugte vertel. verantwoordelik is vir die vorming van herinneringe,
“In Virus, ’n wetenskapsfiksieverhaal vir tieners, het ek geaktiveer. Hoe meer herinneringe die amigdala vaslê, hoe
byvoorbeeld die verloop van die uitbreking van ’n stadiger voel tydsverloop.
zombievirus terugskouend vertel deur middel van die Stories en persepsies ten spyt, ons is almal uitgelewer aan
hoofkarakter se strokiesprentsketse, wat die gebeure die werklikheid van die magtige minuut, die meetbare
uitbeeld.” stelsel met sy wortels in die antieke Sumeriese beskawing.
Tydreise, hetsy vorentoe of terug, is lank reeds een van Gesinchroniseerde tyd gee die pas van die dag aan, ’n feit
die opwindendste en uitdagendste temas in wat pynlik duidelik word wanneer jy in die verkeer, of in
wetenskapsfiksie. “En geen wonder nie,” sê Jaco. die tandarts se stoel, sit. Jy weet dalk die heelal is
“Wie van ons het nie al gedagdroom oor wat jy sou 13,799 miljard jaar gelede gevorm. Jy onthou die spoed van
verander as jy terug in tyd kon reis nie? Of oor watter klank is 299,792 m/s.
implikasies dit sou hê as jy ’n blik kon kry op wat die Jy weet dalk selfs die naaste spiraal-sterrestelsel is
toekoms inhou nie? 2,2 miljoen ligjare weg. Maar nóú is die dooie ure op die
“Soms lewer dié soort bespiegeling opwindende geknoopte hoofweg die enigste tyd wat werklik saak
spanningsverhale op, soos Stephen King se 11.22.63, waarin maak.
die hoofkarakter besluit om die sluipmoord op John F. Dalk sal die tegnologie van die toekoms ons voertuie met
Kennedy te probeer fnuik. In ander gevalle kan die ’n (opsionele ekstra) tydreiskapsule toerus. Dit klink dalk
resultaat ’n hartroerende liefdesverhaal wees, soos The Time vergesog, maar só is Henry Ford se idee van ’n “perdelose
Traveler’s Wife van Audrey Niffenegger met die perdewa” ook destyds beskryf. Sal vandag se
oorrompelende, onvergeetlike liefdesverklaring teen die wetenskapsfiksie môre se wetenskaples wees? Net die tyd
einde: ‘I love you, always. Time is nothing.’ ” sal leer.
Daar is ook menings, soos die Wheeler-DeWitt-teorie,
dat tyd “niks” is nie; ’n blote versinsel, gebore uit ons DEUR ANJA VAN DEN BERG
behoefte om ons omgewing te kan “voorspel”. Ander ILLUSTRASIES: OCTAVIA ROODT

SOMER 2020 | Taalgenoot 63


SELFPUBLISERING

Jou eie
beste vriend SELFPUBLISERING HET ’N SLEGTE NAAM, MAAR HOE GEMAAK AS JY
ÁLLES IN DAARDIE BOEK GEPLOEG HET, MAAR GEEN UITGEWER WIL BYT
NIE? MET DIE REGTE LEIDING KAN JY SELF DIE LEISELS NEEM ...

B
aie mense droom van ’n skrywer wees, maar vir die Jopie sy huiswerk deeglik gedoen. “Die soeke na ’n
meeste bly dit daarby. En selfs al kom jy so ver om selfuitgewer het ’n kombinasie van ’n internetsoektog en
klaar te skryf, is uitgewers se begrotings beperk en navrae by medeskrywers behels. Nadat ek ’n kortlys
manuskripte word afgekeur. Dan is daar selfpublisering, opgestel het, het ek na verskeie boekwinkels gegaan om na
maar dis ’n gebruik wat onder ’n beeld van swak skryfwerk die kwaliteit van hul boeke te kyk. Ek het ook navraag by
en nog swakker gehalte ly. boekwinkelbestuurders gedoen oor hul ervaring met elke
Dr. Jopie Coetzee is ’n skrywer van Mosselbaai wat selfuitgewer.”
onlangs ’n Paasroman getiteld Aangeraak in die maalstroom van
die Paasgebeure deur Groep7 Drukkers uitgegee het. Hy vertel
dit het hom sewe jaar geneem om die boek na te vors en te Van manuskrip
skryf. Hoewel Groep7 ’n opsie bied wat uitleg, tipografie en
redigering insluit, was Jopie in beheer van die hele proses. tot winkelrak
Hy sê die meeste Suid-Afrikaanse uitgewers publiseer nie Theresa Papenfus, uitgewer by Litera, sê die bedryf is nie
werke in die genre van Christelike fiksie nie. “Die eenvoudig nie en sy weet van geen flatervrye resep nie.
boodskap wat ek herhaaldelik op my manuskrip- “Elke soort boek bring sy eie eise mee. Die uitgee van
voorleggings ontvang het, was, gegewe die swak stand van enige boek verg egter minstens ’n betroubare oordeel oor
die ekonomie, dat debuutskrywers ’n te groot finansiële die manuskrip self. ’n Mens moet genoeg vertroue in die
risiko is – tensy jy ’n glanspersoon is – en dat dit goedkoper teks hê om dit daarmee in die mark te waag. Daarvoor
is om goeie verkopers in die buiteland óf in te voer óf na moet jy vertroud wees met die mark vir die bepaalde boek
Afrikaans te vertaal. en die kosteberekeninge daarvoor doen.
“Ek het besluit om self te publiseer, want my navorsing “Elke uitgewer wat ek ken, het al met minstens ’n paar
was diepgaande; ek het rigtinggewende kritiek van ’n titels misgetas. Beroemde uitgewers het al topverkopers
bekroonde skrywer, ’n bekroonde letterkundige en ’n afgekeur. Dit gebeur egter meer dikwels dat selfs ’n goeie
kritiese leser ontvang; en die unieke aard van die roman is boek nie aan die verwagtinge voldoen nie en dat die boek
onbetwisbaar. Dit is immers die eerste Paasroman in vir die uitgewer ’n finansiële verlies word.”
Afrikaans sedert FA Venter se Man van Cirene 63 jaar Sy sê wanneer ’n manuskrip vir publikasie aanvaar is,
gelede, en die aanbiedingstyl van die Paasroman is ook die begin die “ware” proses. “Alle manuskripte word
eerste sedert CJ Langenhoven se Skaduwees oor Nasaret van geredigeer voordat dit in produksie gaan. Skrywers word
92 jaar gelede.” dan dikwels gevra om veranderinge aan te bring. Dis
Gegewe die negatiewe opvattings oor selfpublisering het partykeer nodig dat ’n manuskrip herskryf word en in

64 Taalgenoot | SOMER 2020


SOMER 2020 | Taalgenoot 65
SELFPUBLISERING

“Selfpublikasie
maak dit moontlik
om inhoud
beskikbaar te
stel wat ’n nis in
die mark vul of ’n
beperkte groep
lesers bedien.”

Ekstra wenke
Vanessa Wilson, skrywer van Publish Like a Pro:
Identifiseer jou teikenmark.
Jou omslag is belangrik, veral die agterflap. Maak
seker daar is nie spel- of tikfoute nie.
Laat die formatering en uitleg professioneel doen.
Dit verseker dat die drukproses glad verloop en dat
die boek maklik in ’n e-boek omgeskakel kan word.
Hoewel die meeste mense gedrukte boeke verkies,
help e-boeke jou om die globale mark te bereik en
hulle is dadelik beskikbaar, dus word afleweringskoste
uitgeskakel.
Neem verantwoordelikheid vir die bemarking en sekere gevalle bied ’n uitgewer manuskripleiding. ’n
verspreiding deur te netwerk en te blog. Stel Gesoute redakteur wat met ’n skrywer saamwerk, kan
eksemplare vir resensies beskikbaar, skryf artikels, wondere verrig. ’n Goeie omslag is baie belangrik.
gee praatjies en doen boektoere. Maak ook kontak Tipografie speel ook ’n rol, want die lettertipes en -groottes
met invloedryke mense in die veld waarin jou boek en die hoeveelheid spasie tussen reëls kan ’n boek leesbaar
geskryf is sodat hulle die geloofwaardigheid daarvan of ontoeganklik, waardig of afgeskeep laat lyk.
kan bevestig deur daarna te verwys. Só kan jou “Ná bladuitleg volg die intensiewe proefleesproses om
verkope ’n hupstoot kry. setfoute uit te stryk. Daarna word die boek met
Sorg dat jy die hele proses goed koördineer. drukspesifikasies aan die drukkers gelewer. Reklame en
bemarking is ’n belangrike aspek. Daar moet resensies,
Dave Henderson van myebook.co.za: boekbekendstellings en media-onderhoude wees. Die nuwe
As koste ’n probleem is, oorweeg ’n e-boekformaat titel moet aan die aankopers van boekwinkels voorgelê en
op Amazon en selfs om advertensieruimte in jou bestellings gewerf word.
boek af te staan. Amazon publiseer ook Afrikaanse “Die voorraad word van die drukkers ontvang en
titels en betaal enige verdienste via Payoneer in ’n meestal in die pakhuise van verspreidingsmaatskappye
internasionale bankrekening in. geberg. Die verspreider ontvang die bestellings wat die
uitgewery gewerf het, verpak die bestellings en lewer dit af

66 Taalgenoot | SOMER 2020


by die boekwinkels en ander klante. Hopelik verkoop die Self uitgee
boek goed genoeg dat die uitgewer binne ’n redelike tyd
nie net die koste kan dek nie, maar ook ’n wins maak. se slaggate
Outeursvergoeding word gewoonlik halfjaarliks betaal.” Hy is baie tevrede, sê Jopie. “Aan die een kant is Groep7 vir
my soos ’n mentor en medewerker tot my roman se sukses.
Aan die ander kant het ek as skrywer in die produksie en
Wie dra bemarking van boeke gegroei. Hierdie volronde ervaring
van die hele pyplyn van publikasie gaan my baie met my
die risiko? volgende skryfprojek help.”
Hierdie tradisionele hoofstroomproses is nie skrywers se Die liefdesverhaalskrywer Alta Cloete het haar boekie
enigste opsie nie. Dave Henderson van myebook.co.za sê Beveg depressie en leef voluit uit blote nuuskierigheid self
daar is drie opsies. “Jy wil hê iemand anders moet die uitgegee. “Ek het gou belangstelling verloor en die boekie
koste, druk, bemarking, verspreiding en administrasie onttrek, want die bemarking en geldsake is nie vir my nie.”
hanteer. Dan is ’n hoofstroomuitgewer jou antwoord. Die Die grootste nadeel, sê sy, was haar gebrekkige kennis en
tweede opsie is om self te publiseer. Jy is dan in beheer van ervaring. “Die grootste slaggat waarin selfpubliseerders trap,
die proses en dra al die koste. Die derde opsie is ’n is hulle dink hulle kan die boek self versorg ten einde geld te
kombinasie waarvan jy die koste dra, maar kopiereg bespaar. Vir ’n professionele produk moet ’n mens bereid
verbeur en slegs kleiner tantieme verdien.” wees om te betaal. Moenie dink as jy die manuskrip honderd
Theresa sê niemand is meer geesdriftig oor ’n boek as die keer deurgelees het, daar gaan geen foute insluip nie. ’n Mens
skrywer nie. As jy van dié soort blootstelling hou, kan lees eenvoudig bo-oor jou eie foute omdat jy die teks so goed
niemand dus met méér entoesiasme oor die boek praat as ken. ’n Professionele oog is noodsaaklik. Ongelukkig is ’n
juis jy nie. selfpubliseerder se begroting gewoonlik knap.”
“Om ’n boek uit te gee is egter ’n veeleisende en duur Dít, sê Dave, is die grootst rede vir selfpublisering se
proses. Dit verg kundigheid, toewyding en ervaring. Die slegte reputasie. “Baie skrywers probeer koste sny deur ’n
groot voordeel van ’n tradisionele uitgewery lê juis daarin boek self te redigeer. Dit lei tot ’n onafgeronde produk.”
dat die uitgewer vertroud is met die bedryf en eise en Vir dié skrywers wat daarvoor kans sien, kan dit
slaggate kan raaksien wat die skrywer dalk miskyk. Die voordele inhou. Jopie sê hy behou kopie- en bemarkingsreg.
uitgewer tree as ’n buffer tussen die skrywer en die mark op. “Ek het ook ’n hoë winsgrens, maar ’n lae ekonomie van
Dikwels is die teleurstelling van ’n afkeurbrief ’n bedekte skaal.” Dave voeg by die skrywer is deurgaans ten volle in
seën. Dis erg genoeg om ’n afkeurbrief of ’n vernietigende beheer en die publikasie-spertyd is korter. Vanessa Wilson
keurverslag te ontvang; dis veel erger as ’n resensent jou van Quickfox Publishing sê dis ook makliker om ’n boek te
boek ten aanskoue van duisende lesers aan flarde ruk.” versprei as jy direkte toegang tot potensiële lesers het.
Volgens Theresa kan bemarking nog ’n kopseer wees. Riana sê selfpublisering is ’n spanpoging. “Navorsing
“Groot aankopers is dikwels onwillig om boeke aan te toon as jy professionele hulp kry met jou omslagontwerp,
koop wat deur die skrywer self gepubliseer is. Verspreiding die boek se redigering en proeflees, kan jy tot ’n derde
is ook ’n probleem. Om ’n vrag eksemplare van jou boek te meer verdien. Kyk na jou manuskrip vanuit die oogpunt
huisves, te verpak, bestellings te werf, die boeke betyds af van ’n hoofstroomuitgewer en maak seker dat jy genoeg
te lewer en die betaling in te vorder, kan ’n veeleisende taak geld het om ’n gehalteproduk uit te gee. ’n Goeie sake-en-
wees. Bowendien is dit duur. Die tradisionele uitgewer gee bemarkingsplan is belangrik. Wees bewus van die
die boek op eie koste uit en dra die risiko. Die enigste regsaspekte en wees versigtig vir plagiaat en
risiko wat die skrywer het, is dat jy jou outeursvergoeding kopieregskending.
kan verbeur en jou selfvertroue kry ’n knou. “Vra jouself af of jy sielkundig en emosioneel gerat is om
“Nogtans glo ek selfpublisering het ’n plek. Dié skrywers moue op te rol en ’n sukses van die projek te maak.”
wat dit aangepak en daarmee geslaag het, is dapper en
besonders. Ek weet van twee hoogs suksesvolle skrywers DEUR ANNE MARAIS
wat hul eie boeke uitgee en uitstekend vaar.” ILLUSTRASIES: LOUIS VAN DEN HEEVER
Dr. Riana Barnard, voormalige uitgewer by Tafelberg, sê
digitale transformasie keer die mediabedryf — en veral die
boekbedryf — op sy kop. “Daar is beslis ’n plek vir
selfpublisering. Hoofstroomuitgewers en boekhandelaars kan
nie meer bekostig om in lesers se uiteenlopende smaakvoor-
Nuttige skakels:
l www.quickfox.co.za
keur te voorsien nie; hoë kostestrukture dwing tradisionele l www.myebook.co.za
uitgewers om op topverkopers te fokus. Selfpublisering maak l https://www.facebook.com/jopie.coetzee.1
dit moontlik om inhoud beskikbaar te stel wat ’n nis in die l Bestel Vanessa Wilson se boek Publish like a Pro by
mark vul of ’n beperkte groep lesers bedien.” www.publisher.co.za.

SOMER 2020 | Taalgenoot 67


ANGLO-BOEREOORLOG

Kruispaaie
op die
GLO DIT OF NIE, MAAR VINCENT
VAN GOGH SE VERGETE
JONGER BROER, WINSTON
CHURCHILL EN MOHANDAS
GANDHI HET IETS GEMEEN –
DIE ANGLO-BOEREOORLOG ...

slagveld
O
ns ken die verhaal: Die Boerevroue en -kinders en meer as “Ek dink dit is baie logies vir Cor om
konflik tussen die Britte en 20 000 swart mense het weens siekte daarheen te gaan,” skryf Vincent
Boere tydens die Anglo- en ontbering daar gesterf. destyds toe hy hoor sy jonger boet het
Boereoorlog het groot Boerekrygers besluit om na Suid-Afrika te verhuis.
en -helde in die volk se geheue geëts.
Dink maar aan pres. Paul Kruger, een Die vergete “Dit is beter as om te sien hoe jou
lewenskrag en natuurlike energie jou
van die dominante politieke en
militêre figure van die tyd. As Van Gogh begin ontwyk. Dit is moontlik dat ’n
mens dan gelukkiger weg van ons
president van die destydse Zuid- Wie sou kon raai die post- samelewing sal wees.”
Afrikaansche Republiek het “oom impressionistiese skilder Vincent van Vincent was 14 jaar ouer as Cor –
Paul” die Afrikaners verteenwoordig Gogh het ’n verbintenis met die hulle was ses kinders – en volgens
en vir talle mense is sy boskasiebaard Anglo-Boereoorlog gehad? Terwyl prof. Fransjohan Pretorius, historikus,
en koperoorbel onlosmaaklik deel van Vincent hom in dié tyd met ’n skrywer en akademikus, het die
Afrikaner-identiteit. verfkwas bemoei het, was dit sy skilder baie potensiaal in die jonger
Aan die Britte se kant was daar kleinboet Cornelis (Cor), wat ’n man gesien.
Cecil John Rhodes, eerste minister merkwaardige rol aan Boerekant “Vincent het Cor se verhuising na
van die Kaapkolonie en voorvegter vir gespeel het. die Transvaal as ’n positiewe stap
Britse imperialisme. Van sy In The Unknown Van Gogh skets die gesien. Vanweë die fisieke afstand het
standbeelde val dalk, maar ook sy skrywer en historikus Chris daar ’n al hoe groter afstand tussen
nalatenskap is ’n blywende een. Schoeman ’n prentjie van Cor wat in Vincent en Cor ontstaan, en
Sowat 22 000 Britse soldate en skrille kontras met sy broer staan. onbetrokkenheid. In ’n brief skryf Cor
6 000 Boerekrygers het tussen 11 Teenoor die popkultuur-bekende in 1890 besonder min oor sy gevoel
Oktober 1899 en 31 Mei 1902 op die baard en rooi hare van Vincent lê die oor sy broer se dood.”
slagveld gesneuwel. In koningin vergete Cor se oorskot in ’n Schoeman skryf verder: “Die band
Victoria se konsentrasiekampe was die ongemerkte graf iewers in Brandfort tussen die twee broers was nooit
situasie veel erger. Meer as 26 000 in die Vrystaat. besonder heg nie en ná Cor se vertrek

68 Taalgenoot | SOMER 2020


SOMER 2020 | Taalgenoot 69
ANGLO-BOEREOORLOG

na Lincoln het dit verder verswak.” hom was dit in die tyd dat Cor by die groot geskiedkundige figuur wat
Die jonger Van Gogh het van 1887 tot NZASM was dat hy ’n merkwaardige tydens die Boereoorlog in Suid-Afrika
1889 in dié Engelse dorp gewerk waar bydrae tot die oorlogspoging gelewer tyd verwyl het. Die latere staatsman
hy kennis van swaarmasjinerie het. en skrywer Winston Churchill was
opgedoen het. Hy het na die Transvaal “Hy was betrokke by die goed bekend met oorlog.
verhuis. instandhouding en herstel van die As soldaat en oorlogskorrespondent
“As rustelose avontuursoeker wat Boere-artillerie en die vervaardiging het hy konfl ikte in Kuba, die Soedan
met sy kennis van swaarmasjinerie as van geweerpatrone. Met die oprigting en Indië beleef voordat hy in Oktober
ingenieur by die Cornucopia Gold van ’n vreemdelinge-legioen onder 1899 in Suid-Afrika as korrespondent
Mining Company aan die kol. George de Villebois-Mareuil in vir The Morning Post kom werk het.
Witwatersrand kom werk het, het hy Maart 1900 het Cor homself “Churchill se rol in die Anglo-
gehoop hy sou in Afrika vir hom ’n geesdriftig aangesluit en op Boereoorlog sal onthou word vir sy
beter lewe kon verseker,” vertel kommando gegaan.” dapperheid toe hy op 15 November
Fransjohan. “Transvaal was vir Einde Maart 1900 bewaak hulle 1899 in Chieveley in Natal gevang is,
Nederlanders ’n trekpleister.” Brandfort teen ’n moontlike Britse asook sy teatrale ontsnapping uit die
Volgens Schoeman het dié aanval uit Bloemfontein. Cor het gevangenis by die Staatsmodelskool in
mynmaatskappy, wat in 1886 waarskynlik onder genl. Tobias Smuts Pretoria in Desember van daardie
skynbaar oornag ontstaan het, nie net op 29 Maart 1900 aan die geveg by jaar,” vertel Fransjohan.
mynwerkers nodig gehad nie, maar Karee Siding deelgeneem. Op 2 November het die Boeremagte
ook tegnici wat die masjinerie kon “Dit is in hierdie tyd dat Cor deur beheer van Ladismith oorgeneem. Die
versien en herstel. koorsaanvalle geteister word,” vertel Britte moes vlug na Estcourt en as
“Cor het nie soos ander avontuur- Fransjohan. Hy is in April in die deel van hul verkenningsoperasies het
lustiges net na die Witwatersrand hospitaal van die Transvaalse Rooi hulle ’n gepantserde trein na
gegaan om vinnig ryk te word nie. Kruis in Brandfort opgeneem, maar Ladismith gestuur. Op die trein was
Hy het die berekende besluit geneem het homself teen die middel van die Churchill en nog 120 Britse soldate.
nadat hy bewus geword het van die maand daar doodgeskiet. Genl. Louis Botha se troepe het die
geleenthede en aanvraag vir mense “Cor het in die skaduwees van trein gesien en klippe op die spoor
met sy vaardighede.” geskiedenis inbeweeg,” skryf gepak, waarop sowat honderd krygers
In Oktober 1890 begin die jonger Schoeman. “Sy lewe is vervaag deur op die trein losgebrand het. Die trein
Van Gogh by die NZASM sy broers se doen en late. Terwyl sy het ontspoor.
(Nederlandsche Zuid-Afrikaansche broers langs mekaar in Europa Churchill is gevang terwyl hy van
Spoorweg-Maatschappij) in Pretoria begrawe is, is Cor se laaste rusplek op sy kamerade, wat gewond was,
werk en bou lokomotiewe. Toe die die Afrika-kontinent, op die bygestaan het. Op 12 Desember het
Anglo-Boereoorlog nege jaar later grasvlaktes van die Vrystaat, maar hy ongesiens oor die gevangenis se
uitbreek, was Cor se betrokkenheid daar is nie eers ’n grafsteen om aan te muur geglip.
aanvanklik beperk tot die werk wat dui waar hy lê nie.” “Hy het per trein dit uiteindelik
hy daar gedoen het. gemaak tot by Lourenço Marques
“Hy was dus nie lid van die
Hollanderkorps, wat kort voor die Die Britse [deesdae Maputo] in Mosambiek en
later weer aan die oorlogsfront in
oorlog gestig en ná die nederlaag by
Elandslaagte [21 Oktober 1899] bulhond ontsnap Natal, in Januarie 1900, as lieutenant
sy verskyning gemaak,” sê Fransjohan.
ontbind is nie,” sê Fransjohan. Volgens Aan die Britse kant was daar nog ’n Churchill het aanhou verslag doen

70 Taalgenoot | SOMER 2020


oor die oorlog en was by verskeie saak op te neem. noodlottig. Die splinters en skerwe
groot skermutselings, soos Spioenkop “Hy het kort daarna ’n prominente van koeëls het hulle (die soldate)
[24 Januarie 1900] en Diamantheuwel leier in die Indiër-gemeenskap geword verniel en vermink. Die loopgrawe
[11 tot 12 Junie 1900], teenwoordig. en in 1894 die Natalse Indiese was besaai met dooies.”
Uit sy pen het Londen to Ladysmith via Kongres gestig,” vertel Fransjohan. Aan die Britte se kant is sowat 240
Pretoria en Ian Hamilton’s March oor sy “Dit is dáár waar hy sy politieke soldate dood teenoor die 68 aan die
ervarings gekom. filosofieë en tegnieke van passiewe Boere se kant.
“Churchill se prominensie in die weerstand ontdek het om sosiale Ghandi se ambulanskorps is op
Anglo-Boereoorlog het sy politieke verandering teweeg te bring.” 15 Februarie ontbind. Elk van die
loopbaan die hoogte laat inskiet,” sê Toe die Anglo-Boereoorlog vrywilligers het ’n brief van Ghandi
Fransjohan. Hy was vir twee termyne uitbreek, het Gandhi die Britte in ontvang waar hy sy dank aan elkeen
Britse premier: van 1940 tot 1945 en Natal bygestaan met ’n ambulanskorps betuig het vir hul diens aan hul
weer van 1951 tot 1955. van 1 100 mans. “Moederland”.
Dié korps het in die meeste van die Maar dit is waar dit gestop het. Die

Gandhi se belangrike skermutselings aan die


Natalse front gedien en veral by
Britte het geen intensie gehad om die
Indiërs te beloon nie en die Boere en

ambulanse Spioenkop, waar hulle gewonde


soldate verwyder het.
die Britte het hulle steeds as
tweedeklasburgers behandel.
In 1893 het ’n jong Indiese prokureur Behalwe vir Ghandi se Ná die oorlog het Gandhi sy stryd
van Londen na Suid-Afrika gereis vir teenwoordigheid tydens die om die erkenning van Indiërs se regte
’n regsaak oor twee ruilhandel- skermutseling op Spioenkop, het voortgesit voordat hy in 1914 na Indië
kwessies. Mohandas Gandhi, later Winston Churchill verslag aan The teruggekeer het.
geestes- en politieke leier, was so Morning Post gedoen oor die situasie.
geraak deur die omstandighede van “Lyke het hier en daar gelê,” skryf
die Indiese gemeenskap in Suid-Afrika hy. DEUR JACQUES MYBURGH
dat hy besluit het om aan te bly en hul “Baie van die wonde was ILLUSTRASIES: WILLEM SAMUEL

SOMER 2020 | Taalgenoot 71


DIE BERLYNSE MUUR

Die
postmuur-
72
generasie Taalgenoot | SOMER 2020
DERTIG JAAR NÁ DIE VAL VAN DIE BERLYN-MUUR HET TAALGENOOT
MET ’N PAAR JONG BERLYNERS VAN DIE POSTMUUR-GENERASIE,
TYDGENOTE VAN DIE SUID-AFRIKAANSE POST-APARTHEIDSGENERASIE,
GESELS OOR GROOTWORD IN ’N NUWE ERA ...

T
oe Berlyners die aand van Wes-Duitsers.
9 November 1989 begin Albei lande het ’n nuwe nasiestaat
afbreek aan die muur wat die tot stand gebring geskoei op die
Duitse hoofstad vir 28 jaar in twee kapitalistiese ekonomiese model.
gedeel het, was die Sowjetunie reeds Vandag besef Suid-Afrikaners én
aan die verbrokkel. Skielik was daar ’n Duitsers die belang daarvan om ’n
groot kraak in die borswering nasie as ’n immer veranderende
waaragter die “Rooi Gevaar” sy gemeenskap te sien wat die
planne beraam het. moontlikheid bied vir ’n
Duitsland én Suid-Afrika het in die “meervoudige, dinamiese, buigsame
jare daarna ’n fluweelrevolusie en inklusiewe nasionale narratief,”
ondergaan – ’n politieke oorgang wat skryf Imke Brust in haar doktorale
redelik glad verloop het, maar daar tesis Narrating the Imagination of Unified
was terselfdertyd kommer oor die Nations in Post-Apartheid South Africa
ekonomiese gaping tussen swart en and Post-Wall Germany, wat in 2008
wit Suid-Afrikaners en tussen Oos- en gepubliseer is.

SOMER 2020 | Taalgenoot 73


DIE BERLYNSE MUUR

Meer as net

Jann Scheferling (29)


die soldate geskreeu om op te hou.
‘Dis onregverdig! Dis onmenslik!’ het

geskiedenis
Die geskiedkundige gebeure wat tot ’n
sy gegil.”
Toe die muur reeds vyf jaar gestaan
het, het die Amerikaanse koerant The
vry Duitsland gelei het (en die Stars and Stripes ’n artikel gepubliseer
onderdrukking wat dit voorafgegaan oor hierdie familie wat omtrent “op”
het), is minder teenwoordig in die die muur gebly het. Ben vou ’n afskrif
gesprekke van jong Duitsers as wat van die artikel oop wat sy ma vir hom
Suid-Afrika se verlede in dié van hul aangestuur het. Op een foto ry sy ma
Suid-Afrikaanse eweknieë is. op ’n skopfiets langs die muur; op ’n
“Mense van my generasie praat nie ander staan sy en haar ma met hul rûe
sommer oor die muur nie – tensy die na die kamera op die drumpel van hul
gesprek oor hul ouers gaan,” vertel die voordeur, wat op die muur uitkyk.
20-jarige Clara Marx in ’n Ben se pa, van Dortmund in
koffiewinkel in die Moabit-distrik, Wes-Duitsland, het sy ma tydens ’n

Ben Fischer (27)


naby die middestad. As kind het Clara Christelike konferensie in Berlyn
graag op die geplaveide lyn by ontmoet net ná die val van die muur.
Bernauer Strasse geloop waar die Drie maande later is hulle getroud en
muur eens gestaan het. “My ouers het saam het hulle die eerste Heilsleër-tak
dan van die geleentheid gebruik in Oos-Duitsland begin. “My pa was
gemaak om hier en daar vir my iets baie opgewonde om Oos-Duitsland te
van die geskiedenis te leer.” bekeer,” vertel Ben met ’n glimlag.
Tog het Clara, wie se ouers “Hy was nogal teleurgesteld toe
onderskeidelik van Brasilië en Keulen niemand regtig omgee nie.”
in Wes-Duitsland kom, nog nooit Soos Ben se ma het Jann Scheferling
gevoel die gebeure het haar persoonlik (29) se pa ook met die muur groot-
geraak nie. geword. In Spandau, aan die buite-
“Ek dink dis oor nie een van my wyke van Berlyn, sit die Scheferlings
ouers direk met die muur met ’n familie-album om die
gekonfronteer is nie,” sê sy. sitkamertafel. Thomas Scheferling (57)

Clara Marx (20)


’n Paar kilometer verder, op ’n bank was gelukkig genoeg om in Wes-
langs die Spree-rivier, is Ben Fischer (27) Berlyn groot te word waar die burgers
dit met haar eens. “Wanneer ek aan die toegelaat is om vrylik rond te beweeg.
muur dink, dink ek aan my ma. Sy raak “Ons het familie in Oos-Berlyn
sommer tranerig elke keer as sy gehad en ek onthou hoe ons een keer
beeldmateriaal van die muur sien.” per jaar daar gaan kuier het,” vertel hy
Ben se ma vertel graag hoe sy in in ’n sagte stem. “Dit was verskriklik
1961 as klein meisie langs haar ma hartseer. By die doeane het die soldate
gestaan het terwyl die muur reg voor koerante en geskenke afgeneem. En as
hul huis opgerig is. Dit het hulle in jy te veel kontant by jou gehad het,
Wes-Berlyn gelaat; ’n klein Westerse het hulle dit ook afgeneem.”
eiland in die middel van die Thomas wys met sy vinger na ’n foto
kommunistiese Duitse Demokratiese van hom as kind in ’n roeibootjie op ’n
Republiek (DDR). “My ouma het op meer. “Ons kon net tot by ’n sekere

DIE PARLEMENTSGEBOU IN BERLYN.

74 Taalgenoot | SOMER 2020


brug roei, want dit was die grens tussen
Oos- en Wes-Duitsland. As iemand van “Dit was verskriklik hartseer. By die
Wes-Duitsland verby daardie punt sou
roei, het hulle jou in hegtenis geneem en
doeane het die soldate koerante en
jou miskien vir ’n paar uur of selfs dae
aangehou. Maar indien ’n Oos-Duitser
geskenke afgeneem. En as jy te veel
van die ander kant af oorgekom het, sou
hulle hom doodskiet.”
kontant by jou gehad het, het hulle dit
Jann se ma, Irmgard (63), was
hoogswanger met hom en sy
ook afgeneem.”
tweelingbroer die aand toe die muur altyd dáár was, is dit oorskadu deur die En daardie fantastiese gevoel van
val. “So, ek kon nie op die muur gaan geskiedenis van Hitler en die Nazi’s,” vryheid heers vandag nog in die
spring nie,” vertel sy al laggende. sê sy. “Die Derde Ryk het net ’n baie Oos-Berlynse klubs; jy is vry om te
Haar oë blink en sy slaan sommer na groter merk gelaat. Ek het nog altyd doen wat jy ook wil, solank jy nie
Duits oor. “Ek was net so bly en die literatuur gelees en as kind het ek inbreuk maak op ander nie.”
verlig om te weet dat my seuns in ’n menige Saterdag saam met my ma by
vry Duitsland gebore sou word.”
Jann knik en voeg by: “Ek is
die Joodse museum deurgebring.”
Hoewel talle jong Suid-Afrikaners Allermins
dankbaar en bevoorreg om deel van
die postmuur-generasie te wees. Dit
is ons verantwoordelikheid om oor die
krities van hul land is en negatief voel,
sou dit nie vreemd wees indien een
van hulle sê hulle is “trots Suid-
vanselfsprekend
Ben en Clara stem saam ’n mens sal
DDR én die Derde Ryk te leer sodat Afrikaans” nie. Patriotisme is egter deesdae sukkel om tussen ’n jong
nie een van die twee regimes hulself taboe vir jong Duitsers. “Dit sou Oos-Berlyner en ’n Wes-Berlyner te
ooit weer herhaal nie.” obseen wees vir my om te sê ek is ’n onderskei. Volgens Ben is daar
trotse Duitser, gegewe ons waarskynlik meer Rolex-horlosies en

eerder post-Nazi geskiedenis,” sê Clara grootoog.


Ben onthou die Wêreldbeker-
vals wimpers in die weste van Berlyn te
vinde. Clara voeg by: “Die ouer

as post-muur
Waar Suid-Afrika se post-
sokkertoernooi van 2002 toe Duitsland
in die eindstryd teen Brasilië te staan
gekom het. “In die strate van Berlyn
generasie sal nog sê, ‘Ek is van Wes-
Berlyn’ of ‘Ek is van Oos-Berlyn’, maar
in ons generasie is almal net Berlyners.”
apartheidsgenerasie op skool daardie was daar seker twee Duitse vlae en een Jann wys op ’n verskynsel wat nie
tydperk en die oorgang tot demokrasie persoon het sy toeter geblaas.” Sestig onbekend onder Suid-Afrika se
behoorlik bestudeer, is die DDR en die jaar ná Hitler se Jodeslagting was voorheen bevoordeeldes is nie: “Daar is
Berlynse Muur glo nie ’n groot mense steeds skaam om Duits te wees. hierdie neiging onder Wes-Duitsers,
onderwerp van bespreking in Duitse Vier jaar later was Duitsland die wat nog altyd relatiewe vryheid ervaar
skole nie. Ben kan nie onthou dat hy gasheer vir dieselfde toernooi. Een vir het, om te dink die onderdrukking het
op skool veel daaroor geleer het nie. een het die swart-rooi-en-geel vlae 30 jaar gelede opgehou, so daar is geen
“Wat ek weet, is maar meestal wat begin wapper en Duitsers het die probleme meer nie. Maar die mense
ek by familie gehoor het of in eerste keer in ’n baie lang tyd wat destyds onderdruk is, is nie so oud
dokumentêre programme gesien het. nasietrots openbaar. “Wanneer ’n mens nie en die ekonomiese ongelykheid
Aan die ander kant het ons báie oor die soveel Duitse vlae by vensters sien bestaan steeds.”
Nazi’s geleer. In my skoolloopbaan het uithang, besef ’n mens dit is iets wat Clara onthou haar
ek drie maal dieselfde konsentrasie- lankal moes gebeur het, terwyl ’n wetenskaponderwyser op skool het
kamp tydens skooluitstappies besoek.” mens ook nooit moet vergeet wat altyd by die klaskamer ingestap en
Ook Clara is skaam om te erken dat voorheen in hierdie land gebeur het gebulder: “Empört euch!” Sy vertaal dit
sy eers laat op hoërskool – toe sy ’n nie,” het Christoph Metzelder, ’n losweg as: Is daar niks wat julle pla
taak oor die 156,4 km lange verdediger in die Duitse span, destyds nie? Wees verontwaardig oor iets!
Berlynmuur gedoen het – besef het in aan The New York Times gesê. “Ek het nooit regtig verstaan wat
watter omstandighede die mense in Desondanks sien iemand soos Ben hy bedoel nie,” sê sy, “maar nou weet
Oos-Duitsland werklik geleef het. hom eerder as ’n Berlyner as ’n ek. Jongmense aanvaar te veel dinge,
Sowat 5 075 mense kon tussen 1961 Duitser. As gereelde techno- soos vryheid en voorregte, as
en 1989 na Wes-Duitsland ontsnap. partytjieganger geniet hy die gevoel vanselfsprekend.
Ten minste 138 het hul lewe langs die van vryheid wat die stad se klubs bied. “Ná alles wat gebeur het, het ons ’n
muur verloor. “Die techno-fenomeen het danksy die verantwoordelikheid om goed te
Clara identifiseer eerder met die val van die muur ontstaan,” vertel hy. doen”.
post-Nazi- as die postmuur-generasie. “Die regering was te besig om hom
“Hoewel die onderwerp van die muur oor ondergrondse ravers te bekommer. FOTO'S EN TEKS: LYNNÉ SCHOEMAN

SOMER 2020 | Taalgenoot 75


TJOKKERTONEEL

Groot drama vir

NIE NET ’N VERBEEL(DING) VAN DIE LAERSKOOL BASTION IN BRACKENFELL HET DIE TWEEDE PLEK BEHAAL VIR
MINI-TONEELSTUKKE.

D
ie planke kreun en kraak laerskoolkinders is nie. (sien kassie vir die wenners).
onder hul voetjies. Die Dít was die algemene gevoel tydens “Ons is dankbaar vir die gesindheid
rakkers is verdiep in die 2019 se heel eerste ATKV- waarmee dié projek deur skole,
karakters wat hulle vertolk. Ouers, Tjokkertoneelkompetisie. Streekfeeste afrigters en ouers ontvang is,” sê
maar ook Jan Publiek, hang aan hul is in Krugersdorp, Stellenbosch, Gerrie Lemmer, uitvoerende hoof:
lippe. Dit is nie ’n Broadway- Bloemfontein en Port Elizabeth gehou taal en kultuur by die ATKV.
produksie nie, maar die kleinspan gee en daar was 30 optredes: 16 mini- “Die items was almal
hulle als en stel nie teleur nie. ’n Mens toneelopvoerings, ses junior kindervriendelik en gehoorlede het
sou nie sê dié teatergeselskap is blote spreekkore en agt senior spreekkore met ’n gevoel van hoop weggestap –

76 Taalgenoot | SOMER 2020


klein in ’n sosiale konteks. Die navorsers het
drie jaar lank laerskole vergelyk wat

lyfies
drama vir kinders tussen die
ouderdom van sewe en agt jaar
aanbied en skole wat dit nie doen nie.
Hulle het bevind eersgenoemde
leerders het beter luister- en
kommunikasievaardighede getoon.
Daardie leerders se akademiese
prestasie was ook beduidend beter,
hulle het die skoollewe meer geniet en
die waarde van spanwerk besef om ’n
doelwit te bereik.
“Drama is fantasties vir selfbeeld,
kreatiwiteit, spontaneïteit en
konsentrasie,” sê Rozanne Myburgh,
’n dramaterapeut by die Lefika La
Phodiso-instituut in Johannesburg.
“Dit is ’n proses en kuns waar jy jou
hele menswees, lyf en gees gebruik
DIT IS NOOIT TE VROEG OM ’N LIEFDE VIR om jouself uit te druk. Dit help ook
TONEEL BY KINDERS TE KWEEK NIE. met geletterdheid, lees, begrip en
DAAROM HET DIE ATKV IN 2019 ’N NUWE skryf.”
KOMPETISIE VAN STAPEL GESTUUR Volgens Rozanne bied Lefika La
Phodiso ’n program om deur drama
SODAT LAERSKOLE OOK HUL SLAG OP kinders se geletterdheid te verbeter.
DIE VERHOOG KAN WYS ... “Ons besef dat lees- en
skryfvaardighede in Suid-Afrika ’n
groot probleem is.” Volgens die
Progress in International Reading
Literacy Study (Pirls) is Suid-Afrika
laaste onder 50 lande wat
leesvaardighede en geletterdheid
betref. Pirls het bevind tot agt uit tien
gr. 4-leerders kan steeds nie met
begrip lees nie. Dit staan in skrille
kontras met Engeland, waar dié syfer
maar 3% is.
Die sielkundige welstand van
kinders in Suid-Afrika is net so
skokkend. Volgens die Suid-Afri-
kaanse Depressie-en-Angsgroep
hoop vir die kunste en hoop vir ons Nie net kry die leerders se (Sadag) ly 17% aan angs en depressie.
land se toekoms.” selfvertroue, kommunikasie- en Rozanne is ook betrokke by ’n
luistervaardighede ’n hupstoot nie, dramaklub vir tieners in die

Soveel voordele
maar ook hul woordeskat. Johannesburg-middestad en sê sy kan
Volgens ’n onlangse studie deur die die impak van drama op die kinders
In ATKV-Tjokkertoneel word Instituut vir Opvoeding in Engeland sien.
laerskole aangemoedig om kinders se eenheid vir gemeenskapsnavorsing “Een van die seuns het vir my gesê
deur mini-toneelstukke en spreekkore het kinders wat aan drama deelneem dit is vir hom so lekker om vir eens
aan teaterkuns en drama bloot te stel. meer selfvertroue in die klaskamer én iemand anders te speel, want dan kan

SOMER 2020 | Taalgenoot 77


TJOKKERTONEEL

MONSTER! VAN DIE LAER MEISIESKOOL


ORANJE IN BLOEMFONTEIN HET DIE
DERDE PLEK IN DIE AFDELING VIR
JUNIOR SPREEKKORE BEHAAL.
hy vir ’n paar minute, of ’n uur, uit sy
omstandighede ontsnap. Vir my
spreek dit boekdele oor die impak wat
drama kan hê. Ek vind dié kinders
kan hulself beter uitdruk en het ’n ryk
emosionele woordeskat.
“ ’n Kind wat drama neem, het die
geleentheid om sy of haar verbeelding
te gebruik, om kreatief te dink en om
improvisasietegnieke te gebruik. Hulle
leer ook hoe om metafore, simboliek
en storievertelling te bemeester. Een
van ons terapeutiese doelwitte is om
kinders se kapasiteit vir empatie te
vergroot. Dit is ’n lewensvaardigheid
wat enige beroepskeuse kan verryk.”

Dis ook
terapeuties
Welma de Beer, ook ’n dramaterapeut
in Johannesburg, sê drama en veral
dramaterapie bied die ideale
geleentheid vir kinders om trauma te
kan verwerk.
“In dramaterapie word daar altyd
simboliek en metafore gebruik.
Kinders hoef nie vir jou die hele storie
te vertel nie, maar hulle kan hul
ervarings in perspektief stel met die
kuns van drama en storievertelling.”
Rozanne beaam dit, maar sê daar is
’n beduidende verskil tussen
dramaklasse en dramaterapie.
“Dramaterapie is die gebruik van
drama- en of teatertegnieke met
terapeutiese doelwitte. So, waar ’n
dramaklas of teaterproduksie miskien
terapeuties kan wees vir deelnemers
en die gehoor, is die bedoeling nie
terapie nie. Ons werk met individue
en groepe, oud en jonk, en die verskil
tussen dramaterapie en byvoorbeeld
om ’n sielkundige te gaan sien, is dat
ons ‘taal’ drama is.”
Dramaterapie bied ’n goeie
alternatief vir die meer gebruiklike
vorms van terapie. Enigeen kan ’n
dramaterapeut gaan sien vir enigiets
van ’n lae selfbeeld tot ’n groter
sielkundige probleem. In Suid-Afrika
SKOOL VAN DIE LAERSKOOL HERMANSTAD, PRETORIA. word dit ook ingespan vir kinders met

78 Taalgenoot | SOMER 2020


DIE PRODUKSIE ALICE IN DIE KAROO ATKV-TJOKKERTONEEL
VAN DIE LAERSKOOL DURBANVILLE. 2019 SE WENNERS
Junior spreekkore
1. Eduplus Onafhanklike Skool
(Bloemfontein), Die dag toe Ernst ’n
ertjie geëet het
2. Laerskool Muldersdrift (Krugersdorp),
Groente gedoentes
3. Laer Meisieskool Oranje
(Bloemfontein), Monster!

Senior spreekkore
1. Laerskool Randfontein, Ons eie Mary
Poppins
2. Laerskool Muldersdrift (Krugersdorp),
Skool is nie vir sissies nie
3. Laerskool Roodekrans (Roodepoort),
Die duisendpoot

Mini-toneelstukke
1. Laerskool Anton van Wouw
(Pretoria), Kamerverlaat
2. Laerskool Bastion (Brackenfell), Nie
net ’n verbeel(ding)
3. Laerskool Menlopark (Pretoria),
S(kerm)

’N TONEEL UIT PERSPEKTIEF VAN DIE


LAERSKOOL DE HOOP, SOMERSET-WES.

“Ek glo elke kind moet ten minste


een keer in hul lewe vir
dramaklasse gaan. Hulle leer
probleemoplossingsvaardighede,
kommunikasie- en taalvaardigheid
en emosionele intelligensie.”
spesiale behoeftes en selfs in duidelik dié debuutprojek het ’n groot
psigiatriese hospitale. impak op die kleinspan en die
“Ek glo elke kind moet ten minste volwassenes gehad.
een keer in hul lewe vir dramaklasse “Hierdie is baanbrekerswerk van die
gaan,” sê Rozanne. ATKV,” sê die dramaturg Pierre-
“Hulle leer probleem- André Viviers.
oplossingsvaardighede,
kommunikasie- en taalvaardigheid en DEUR JACQUES MYBURGH
emosionele intelligensie.” FOTO’S: NARDUS ENGELBRECHT,
Hoewel ATKV-Tjokkertoneel nie CHANTELLE VAN ZYL,
soseer dramaterapie is nie, was dit GERDUAN KEMP

SOMER 2020 | Taalgenoot 79


KYKNET

Op soek
na ons
80
kindersTaalgenoot | SOMER 2020
VERMISTE PERSONE, ’N WEDLOOP TEEN TYD EN ’N TOEGEWYDE TAAKSPAN WAT
ALLES IN DIE STRYD WERP, IS DIE BESTANDDELE VAN KYKNET SE NUWE
MISDAADREEKS ...

D
it is dalk menige ouer se grootste nagmerrie. Jy vertolk. “Sers. Lux Dladla is presies die teenoorgestelde,”
laai jou kind by die skool af. Daar is niks vreemds vertel Tim, “en hulle vryf mekaar aan die begin behoorlik
aan hierdie oggend nie. Haar kosblik is gepak en verkeerd op. Dit is egter juis hul verhouding met mekaar
julle het die vorige aand seker gemaak die huiswerk is wat tot baie persoonlike groei vir albei karakters lei.”
gedoen. Jy soengroet jou kind en vaar die dag in. Nog bekendes wat in Projek Dina te sien is, is Trix Vivier
Die middag wag jy voor die skoolhek, maar tussen die (Trackers), Lea Vivier (Wonderlus) en Chanelle de Jager (Die
malende en jillende kinders deur is daar geen teken van jou Boekklub en Thys en Trix.)
kind nie.
Kinderontvoering is niks nuuts nie. Dink maar aan die
Oos-Randse pedofiel en reeksmoordenaar Gert van Rooyen In karakter
en die ses jong meisies vir wie se verdwyning hy Tim is nie seker of sy karakter op Marcel geskoei is nie.
verantwoordelik gehou word, of aan die onlangse “Daar is wel eienskappe van Marcel in Deon te sien, veral
ontvoering van die sesjarige Amy’Leigh de Jager by haar sy positiewe uitkyk op die lewe.”
skool in Vanderbijlpark. Ná 19 uitmergelende uur is sy deur Met die eerste oogopslag is daar nie veel raakpunte tussen
weldoeners aan haar ouers terugbesorg. Tim en sy karakter nie. “Dis juis een van die dinge wat dit
Dit is die tema van ’n nuwe reeks wat op 14 Januarie so wonderlik gemaak het om die karakter te vertolk,” vertel
2020 om 20:00 op kykNET begin en wat met sy voete hy. “Ek sal nooit my hare elke dag so perfek kan kry nie!
stewig in die werklikheid staan. Die Unisa-dosent en Maar deel van my proses om die karakter eg te maak, is juis
voormalige Valke-ondersoeker Marcel van der Watt is as om te gaan soek na die raakpunte tussen ons verskillende
konsultant ingespan en het seker gemaak Projek Dina is so wêrelde en manier om na die lewe en die mense om ons te
na aan die werklikheid as wat dit kan wees. kyk. Elemente soos sy passie vir wat hy doen en ook sy
lojaliteit aan die mense wat hy vertrou.
“Sodra ek daardie raakpunte gekry het, word dit
Kapt. Visagie en Kie. makliker om hierdie karakter, wat in soveel opsigte anders
Tim Theron, beter bekend vir sy rolle in die fl ieks Jagveld as ek is, amper ‘aan te trek’ en juis die besluite en reaksie in
en Klein Karoo, vertolk die rol van kapt. Deon Visagie in my vertolking eg te kan hou volgens hoe hy die lewe sien
die reeks en vertel die fokus val op ’n spesiale taakmag. en aanpak.”
“Projek Dina gaan oor ’n eenheid wat in die Wes-Kaap op Benewens die uitdagings wat sy karakter gebied het, was
die been gebring word om die sake te takel wat te doen het daar die reeks se storielyne en veral die fokus op vermiste
met vermiste persone,” sê Tim. Hy het nie twee keer kinders wat Tim op sy tone gehou het. “Omdat ek self ’n pa
gedink toe hy vir die rol genader is nie. “Ek het dadelik van is vir ’n seuntjie van twee en ’n dogtertjie van vyf, was dit
die karakter en ook die storie gehou. Ek het gevoel hierdie baie maklik om die emosie en trauma van daardie storielyne
reeks is iets waarby ek graag betrokke sou wou wees. Ek te kan voel en verstaan.
het maar saam met die ander hoopvolle akteurs in die ry “Elke element wat nodig is dat ’n reeks boeiend en goed
gaan staan, my beste poging gelewer tydens die oudisie en is, is daar. Die teks en storie is uitstekend, elke akteur wat
toe is dit maar duim vashou en hoop.” op stel was, het fantastiese spel gelewer en die span agter die
Visagie is nie jou tipiese hardegat polisieman met ’n kameras het seker gemaak dat, uit ’n tegniese en visuele
voorliefde vir brandewyn en sigarette nie, vertel Tim. “Hy oogpunt, hierdie reeks op internasionale standaard is. Projek
is ’n effens gekompliseerde mens. Hy is ontsaglik goed met Dina gaan jou vasgenael hou.”
wat hy doen, baie ervare en ook baie passievol oor wat Oor sy loopbaan in 2020 wil Tim nog nie veel vertel
hulle doen – elke saak is vir hom persoonlik. Hy werk nie, maar: “Ek sal binnekort ’n paar aankondigings maak.
egter nie baie goed met mense nie, veral nie mense wat nie Ek is besig met die ontwikkeling van drie projekte en een
pas in sy uiters streng boksies nie. Hy is baie taakgerig, van hulle lê my, en die Afrikaanse gehoor, baie na aan die
netjies en puntenerig.” hart.”
Soos dit skynbaar enige baasspeurder betaam, het Visagie
’n makker nodig en dié rol word deur Chumani Pan DEUR JACQUES MYBURGH

SOMER 2020 | Taalgenoot 81


OORDE

‘Klik, klik’ op jou


droomvakansie!
MET DIE ATKV SE SPLINTERNUWE AANLYN BESPREKINGSTELSEL KAN JY FLUIT-FLUIT
JOU WEGBREEK-DATUMS VASMAAK – EN SOMMER MÔRE AL JOU WOONWA LAAI EN
DIE PAD VAT ...

V
ir baie mense is sorgelose somerdae die toppunt van Schalk sê voornemende gaste kan danksy die nuwe stelsel
ontspan en wegbreek. Dis wanneer die strand, ook sien of ’n spesifieke oord enige spesiale aanbiedinge
branders en sonroom outomaties deur draairoomys het. “Verbruikers kan met die eerste oogopslag die
aangevul word – jy mag dit selfs vir ontbyt eet én jy hoef nie beskikbaarheid van akkommodasie op die oord bepaal.
30 minute te wag voordat jy weer in die water duik nie. Daar sal van tyd tot tyd eksklusiewe aanlyn promosies
Ná nog ’n lang en uitmergelende jaar sien mense daarna wees waarvoor gaste op die uitkyk kan wees.”
uit om onder die sterre en om die braaivleisvuur te kan Volgens hom kan ’n eenvoudige bespreking binne vyf
kuier totdat die son opkom. Die perfekte plek vir jou en minute afgehandel word, maar as die proses steeds effe
jou gesin is een van die ATKV se sewe oorde oor die land oorweldigend voorkom, gaan kyk gerus na die nuttige
heen. Maar eers moet die besprekingsproses afgehandel “Hoe om?”-video wat op al die oorde se sosiale media en
word! webwerf te vinde is. Dit bestaan uit ’n kort verduideliking
As ’n mens met doolhofagtige webtuistes moet stoei of oor hoe om die stelsel te gebruik. Daar is ook ’n vraag-en-
ure op die telefoon lê – net om dalk te hoor daar is nie antwoord-bladsy oor die stelsel op die webblad.
meer plek beskikbaar nie – besluit jy summier om eerder Kuberkrakers en ID-diefstal is ’n onlosmaaklike deel van
met Jan Tuisbly se karretjie te ry en maar met Skoonma die kuberruim, maar Schalk het goeie nuus daaroor. “Ons
opgeskeep te sit. Gelukkig is daar uitkoms. Die ATKV se strategiese vennoot, wat die stelsel gebou het, is van
splinternuwe aanlyn besprekingstelsel bied ’n moeitelose topgehalte. Hul veiligheidsmaatreëls is in plek om te
ervaring; die moeilikste deel van jou vakansie gaan wees verseker dat ons gaste met ’n geruste hart hul bespreking
om te besluit wat om nié te pak nie. kan doen. Sodra die transaksie afgehandel is, word die gas
se kredietkaartbesonderhede van die stelsel verwyder, met
slegs die bewys van betaling wat op die betrokke oord se
Beter stelsel rekords verskyn.”
“Dit is van kritieke belang dat ons aanpas by moderne Vir diegene wat voel die web is onpersoonlik, is daar
tegnologie,” sê Schalk Cilliers, besturende direkteur van natuurlik steeds die keuse van ’n telefoniese bespreking.
ATKV-Sake. “As ’n mens kyk na die verbruikerspatrone “Gaste het steeds daardie opsie om telefonies hul bespreking
van toeriste en reisigers in Suid-Afrika maak sowat 48% te maak en ons sentrale besprekingskantoor sal steeds aktief
van hulle van aanlyn besprekings gebruik. Ons wil in pas wees,” verseker Schalk.
bly met die tye en die ervaring vir al ons gaste so gerieflik Voornemende gaste kan ook steeds deur gewilde aanlyn
moontlik maak.” reisagente soos LekkeSlaap, TravelGround, SafariNow en
Die aanlyn besprekingsplatform is reeds op 14 Oktober Afristay hul verblyf by enige ATKV-oord bespreek.
in werking gestel en ATKV Klein-Kariba was die
proefkonyn. Sedertdien is die ander ses oorde ook betrek. DEUR JACQUES MYBURGH

82 Taalgenoot | SOMER 2020


Bespreek hier
Aanlyn besprekings kan gedoen word deur enige
van die volgende webtuistes te besoek:
https://buffelspoort.co.za/
https://drakensville.co.za/
https://eilandspa.co.za/
https://goudinispa.co.za/
https://hartenbos.co.za/
https://klein-kariba.co.za/
https://natalia.co.za/

SOMER 2020 | Taalgenoot 83


KOORMUSIEK

Eendrag maak
84
vreugdemusiek
Taalgenoot | SOMER 2020
wil hê”.
Binne net ’n paar jaar het hierdie koor een van Suid-
Afrika se vlagskip-gemeenskapsprojekte geword. Christo se
unieke konsep is ’n wêreldeerste; een wat gehore met die
een skouspelagtige optrede ná die ander plesierig stem. Dis
nommerpas vir ’n era wat smeek om kreatiewe en
bekostigbare uitlaatkleppe in ’n veilige omgewing – en in
’n jaar waarin juis koormusiek Suid-Afrika se ster op die
wêreldverhoog laat skitter het.
Dis bepaald tydig, want die reënboognasie se kleure het
verdof. Die land se aansien het houe op ekonomiese en
politieke gebied gekry. Vanjaar het gewys juis kore kan ons
nasietrots opnuut blinkvryf en uitstal. Skielik is koorsang
so cool as kan kom.

Voor in die koor (-omwenteling)


’n Paar manne het saam met Christo die tydsgees raak
opgesom en die geleentheid aangegryp. Die Johannesburger
Ralf Schmitt, die koormaestro wat nogal na ’n jong
Francois Pienaar lyk, word internasionaal gereken ná sy
kore se vuurwarm optredes op verhoë binne en buite die
landsgrense.
Limpopo se Ndlovu-jeugkoor, met Ralf as koorleier, was
die eerste koor wat die eindronde van America’s Got Talent
gehaal het. Dié koor, wat uit behoeftige kinders bestaan,
het diep in die Yanks en TV-kykers wêreldwyd se hart
gekruip en sy inheemse klanke het week ná week miljoene
SUID-AFRIKA SE KORE HET IN stemme ingeryg.
“Wat ons gedink het een optrede sou wees, het tot ses
2019 WYD DIE OOG EN OOR weke gegroei,” sê Ralf. “Dit was harde werk, intens en
GEVANG. OF DIT NOU PRETORIA stresvol, maar ’n ongelooflike ervaring. Ons het ook
SE CAPITAL SINGERS, DIE eerstehands nasietrots beleef met die ongekende steun van
NDLOVU-JEUGKOOR OP TV OF ons tuisland en van meelewende Suid-Afrikaners elders.”
DIE HOËRSKOOL RUSTENBURG Ralf se fyn oor en sy slag met kinders het wyer ge-eggo.
Miljoene YouTube-kykers kyk steeds na hul
SE KOOR IS WAT DIE WEB WARM wonderweergawe van Queen se tydlose “Bohemian
SING, ONS KORE BRING MENSE Rhapsody”. Vir hierdie oud-“Drakie” – Ralf is ’n
BYMEKAAR ... oudleerder van die Drakensbergse Seunskool en was later
studentekoormeester by sy alma mater – is 2019 se sukses
soet. Dit kom ná langer as ’n dekade se harde werk waarin
hy aanvanklik kore vir sakgeld afgerig het.

D
is die voordeel en lekkerte van ’n diverse nasie, “Ek is mal oor musiekmaak en opvoedkunde lê my ook
blink gelaai met reënboogtalent: Jy kan jou na aan die hart,” sê hy. “Met koor afrig, kombineer ek my
verbeelding vrye teuels gee en diep delf vir twee passies.”
tuisgemaakte spogprodukte wat die asem wegslaan. Presies Ralf verwerk self die koorstukke, opvoerings en video’s.
die soort ding wat die musiekentrepreneur Christo Burger Hy is ook nie skaam om Suid-Afrika se breër talent in te
inspireer. span vir ekstra oemf nie. Só het die Grammy-bekroonde
Dié Pretorianer het sowat vier jaar gelede die plan bedink Wouter Kellerman en sy fluit gehore en kykers saam met
van ’n eietydse massakoor, pasgemaak vir die behoeftes van die Ndlovu-koor oorrompel. En hoewel Bach sy eerste
die millenniummens. Dit moes toeganklik en gemeenskaps- liefde bly, pes Ralf tonnelvisie. Hy luister, kyk en lees wyd
gerig wees en die maksimum hoeveelheid vreugde om die mees gepaste musiek vir sy kore te vind, want “in
waarborg met die minimum hoeveelheid tyd en moeite. die 21ste eeu moet jy nou maar eenmaal uit die boks wees
Sou jy lid van Pretoria se Capital Singers wou word, mag om jou stempel af te druk”.
jy jou slegs inskryf “as jy die meeste pret in jou hele lewe Hy glo klassieke musiek praat ewe lekker met kinders as

SOMER 2020 | Taalgenoot 85


KOORMUSIEK

rock en R&B. Boonop gee die koordeelname kinders se behoefte aan ‘behoort’ midde-in ’n gejaagde, onpersoonlike
selfvertroue ’n hupstoot. “Dis wonderlik om te sien hoe ’n lewe,” sê Christo. “Die koor bied ’n koesterklub vir die
eens skaam kind by die oudisie mettertyd groei en ontpop.” gesamentlike skep met en uitleef van talente.”
En ja, hy glo ons kultuurverskille en talentskatkis is ’n Wyl hy ook pa staan vir die Akustika-kamerkoor in
pluspunt vir die skep van unieke, inheemse kuns, “maar dit Pretoria, bied sy unieke kitskoorkonsep hom oneindige
leer my juis ook dat alle kinders dieselfde is: of dit stres is werkbevrediging. “Die koor se aanslag is ligter en meer
weens ’n leë maag of boetie wat sukkel om toelating by die kommersieel. Jy skep ’n nuwe wêreld – elke vertoning is ’n
universiteit te kry waar pa en oupa geswot het”. unieke reis waarmee die koor en almal betrokke groei.”
Ralf glo sulke onderlinge verskille bemagtig en berei Christo is daarvan oortuig koormusiek verbreed
kinders juis voor vir die moderne era se eise. Self ’n pa van horisonne en “maak ’n mens kleurblind”. Hy het sy
twee seuns, gee hy nie om of hulle rugby speel of koorsing, “koorbaba” destyds aan dr. Michael Barrett by Tukkies
of albei, nie. verkoop en die bal is blitsig aan die rol gesit vir ’n nuwe
soort vryetydbesteding. Hulle dien gesamentlik as
vervaardigers en dirigente van die Capital Singers en kies
Koorkapitaal saam met Janine Neethling, musiekregisseur, en Ian von
Nog ’n Johannesburger kan eerstehands getuig van hoe die Memerty, direkteur, elke repertorium. Die musiek word
koorlandskap in die laaste dekade omgedolwe is. Johan verwerk en georkestreer vir koor, orkes en soliste. Die
Esterhuizen, bestuurder: jeugprojekte by die ATKV, vertel einddoel is ’n musiekfees; nie net vir die gehoor nie, maar
die vereniging se jaarlikse nasionale koorkompetisie vir ook vir die deelnemers.
skole, ATKV-Applous, het bykans verdriedubbel sedert dit “Ons het in ’n kerksaal begin en teen die derde opvoering
43 jaar gelede begin is en groei steeds fluks. was ons ’n massakoor met duisend lede in die Staatsteater.
Aanvanklik kon net hoërskoolkore inskryf, maar deesdae Die volgende opvoering, ’n asemrowende Kersskouspel,
neem laerskole ook deel. Daar is verskeie afdelings sodat word in Desember in Pretoria se Sun Arena in Menlyn
jong, onervare en opkomende kore ook kans kry om hul gehou. Dis lekker om vindingrykheid in die visier te hou
talent uit te stal. In 2019 het 226 skole deelgeneem nadat 68 om mense waarde vir geld te gee.”
skole in 2005 vir dié prestige-kompetisie ingeskryf het.
Johan, wat al langer as ’n dekade betrokke is, beaam die
kore se optredes en samestelling het verander. “Dis nie Net jou stem nodig
meer ongewoon dat seuns wat in die eerste rugbyspan Michael, mede-Pretorianer en nog ’n oud-Drakie, het op
speel, ook in die skoolkoor sing nie.” Tukkies en Unisa geswot en is dirigent van die Tuks
Daar is wêreldwyd ’n opbloei in koormusiek en in 2018 is Camerata en senior lektor in kooropleiding aan die UP.
die Wêreldkoorspele in Suid-Afrika gehou. Johan benadruk “Koormusiek is eintlik nog altyd gewild,” sê hy, “veral in
koordeelname bou nie net karakter nie, maar ook lande soos Suid-Afrika, waar gratis vryetyd-aktiwiteite
nasietrots. “Dit leer kinders dissipline en fokus en aftrek kry. Jy hoef nie ’n klavier te koop om in ’n koor te
ontwikkel sintuie en sensitiwiteite. Dit wys hulle dat sing nie – jy benodig net jou stem. Taai sosio-ekonomiese
medelandsburgers saam kan werk om iets mooi of uniek te tye versterk ook die behoefte om te ontsnap en kollektief
skep ondanks taal-, kultuur- en ander verskille. En dan kry iets moois te skep en te beleef.”
ons dikwels terugvoering van skole dat akademiese Daarby, meen hy, snoer armoede en die tekort aan geld
prestasie verbeter nadat ’n kind in die koor begin sing het.” vir die kunste in ontwikkelende lande mense saam en
Vanjaar het 250 skole deelgeneem. Dit is ook opvallend dat koordeelname bied ’n positiewe uitlaatklep. “Ek sien die
Afrika se ritme ’n al hoe groter neerslag in skoolkore met positiewe sosiale kapitaal wat uit sangers vloei wanneer jy
oorwegend wit lede vind. “Die Afrikaanse kore, ook seuns, vir hulle ’n veilige omgewing skep waarin hulle hulself kan
is lank nie meer stokmannetjies nie en laat waai nou ritmies wees en talente kan uitleef.”
op inheemse klanke en musiek,” vertel Johan. Terselfdertyd Hy meen die Capital Singers wérk omdat die koor ’n
sing oorwegend swart kore met groot gemak en entoesiasme professionele en veilige gemeenskapsomgewing bied vir ’n
Westerse en Afrikaanse liedere. aangename tydverdryf. Dis boonop maklik om lid te word
én verg min tyd – die musiek word ses tot agt weke voor ’n
optrede in MP3-formaat aan deelnemers ge-e-pos en hulle
Musiekfees vir ’n ieder en ’n elk kan dit dus tuis bemeester. “Dit skep die kans vir ’n dosis
Soos Ralf is Christo ’n oud-Tukkie. Gewapen met ’n hoë-impak-koorsang oor vier dae en om deel te wees van
meestersgraad in musiek wou hy as ’n gemeenskapsiel wat grootse produksies.”
hou van groepdinamika ’n bekostigbare en kreatiewe DEUR SONNETT LOMBAARD
uitlaatklep skep wat mense uit hul gemaksone sou dwing. FOTO: ANNEMARIE WICHMANN
Die Capital Singers bied aan diegene wat lief is vir sing,
maar nie noodwendig die tyd het om aan ’n heeltydse koor Loer by capitalsingers.co.za vir meer inligting om lid van die
te behoort nie, kans om koor te sing. “Veral wit mense het ’n Capital Singers te word en vir optrede-datums.

86 Taalgenoot | SOMER 2020


6-15 / 03 / 2020
STELLENBOSCH

Kaartjies beskikbaar by
Computicket
DISLEKSIE

88 Taalgenoot | SOMER 2020


Wanneer die
letters jou
ko e
DISLEKSIE RAAK EEN UIT ELKE TIEN SUID-AFRIKANERS EN
DIE FRUSTRASIE OM NIE DOELTREFFEND TE KAN LEES
NIE, BEÏNVLOED ELKE ASPEK VAN JOU LEWE ...

V
erbeel jouself jy het ’n passie International wat hulle beywer vir disleksie nie, en verskillende teoretiese
vir stories. Jy kan onthou hoe leesbevordering in Afrika, is een uit benaderings definieer die tipes op
jy meegevoer geraak het as elke tien mense in Suid-Afrika verskillende maniere,” sê Riza van der
jou ma saans vir jou sprokies in die dislekties. “Dit beteken dat vyf Merwe, opvoedkundige sielkundige.
bed gelees het. Jy is mal oor rolprente miljoen Suid-Afrikaners met “In die algemeen sukkel party
en die intriges en karakters wat leesprobleme in die werksplek of in mense met die fonologiese deel van
daarmee saamgaan, maar as jy ’n boek die skool sit,” sê sy. lees, met ander woorde hulle kan nie
oopslaan of waag om jou eie stories Disleksie is die mees algemene ’n woord in sy klanke opbreek nie.
neer te pen, voel dit of jy die Rubicon leesversteuring en die individu kan Ander kry die klanke individueel reg,
moet oorsteek. sukkel om woorde korrek te spel, om maar kan dit nie bymekaarsit om ’n
Die woorde maak nie sin nie, jy kan teen ’n aanvaarbare pas te lees, om met woord te vorm nie,” verduidelik sy.
nie interpreteer wat jy lees nie. Dit is begrip te lees en selfs om woorde reg Met oppervlakdisleksie sukkel die
hiërogliewe van ’n vreemde uit te spreek wanneer daar hardop individu met sigwoorde. “In so ’n
beskawing wat na jou terugstaar. Dít gelees word. geval lees die persoon woorde met
is die harde, en ook hartseer realiteit, onreëlmatige spelling beter as
van disleksielyers.
Volgens Christine Asiko,
Frustrasies reëlmatige spelling.”
In nog gevalle kan ’n persoon
uitvoerende hoof van die en uitdagings semantiese foute maak en verwante
niewinsgewende organisasie Strive “Daar is nie amptelike subtipes van woorde lees eerder as die woord wat

SOMER 2020 | Taalgenoot 89


DISLEKSIE

“Onderrig is ’n basiese reg wat soms wetenskaplik is, en dat ’n diagnose sal
aandui watter vorm van behandeling

van die dislektiese persoon ontneem die beste sal wees”.


Die skrywers is bekommerd oor die
word as gevolg van hul gevoel van immer stygende aantal mense wat met
disleksie diagnoseer word. Disleksie,
moedeloosheid. Disleksie het dus nie reken Elliot, is ’n term wat laat vaar
moet word aangesien dit, volgens
net ’n uiters negatiewe invloed op hom, meer verwarring as duidelikheid
veroorsaak.
die lewe van die persoon wat Deesdae is dit baie eenvoudiger om
jou kind vir disleksie te toets danksy ’n
daaraan ly nie, maar ook op die toets wat Sandra Swart, pediatriese
oogkundige van Vereeniging, en John
groter samelewing.” Griffin, ’n professor in oogheelkunde by
die Marshall B. Ketchum Universiteit in
Kalifornië, ontwikkel het.

daar staan, soos byvoorbeeld geseënde


Dis nie ’n “Dit is die enigste toets in sy soort
wat ouers in staat stel om te toets tot
eerder as die woord Kersfees wat doodsvonnis nie watter mate hul kind dislekties is,” sê
alleenlik daar staan. Volgens Ashley Berman, sy. Volgens haar kan ’n dislektiese
In ’n onlangse studie deur die opvoedkundige sielkundige van kind sy volle potensiaal bereik mits
Stanford-Universiteit in Amerika is Johannesburg, moet ouers van die probleem vroeg opgespoor en
bevind dat kinders met disleksie dit kindsbeen af die liefde vir lees en behandel word.
moeilik vind om te kommunikeer en boeke by hul kinders kweek. Hoewel daar nie ’n kuur vir
hulle voel makliker afgesonder en “Ouers moet moeiliker boeke vir disleksie is nie, is daar terapeutiese
alleen. hul kinders lees soos wat die proses oefeninge en behandeling wat ’n
Gevoelens van mislukking, voortgaan, want al sukkel ’n kind met individu beter in staat kan stel om met
nutteloosheid en depressie is algemeen. die woord wat voor hom staan, kan sy disleksie saam te lewe.
Hierdie gevoelens manifesteer hy met oefening die betekenis van ’n “Disleksie kan aangespreek word en
uiteindelik in die vorm van woord ontsyfer.” daar is hoop,” sê Susan du Plessis,
gedragsprobleme soos aggressiewe Volgens die Britse Disleksie- opvoedkundige sielkundige. “Gee vir
optrede, ontwrigting van die klas en vereniging word ’n mens met disleksie jou kind een opdrag op ’n keer,” is
vyandigheid teenoor onderwysers. gebore en is die effek daarvan haar raad aan ouers. “Moenie
Margi de Beer, wat in die ATKV se lewenslank. Díe vereniging, en baie ongeduldig raak as jou kind dit nie die
projekte-afdeling werk, het self ’n ander, se aanbeveling is dat ’n eerste keer uitvoer nie. Herhaal weer
kind wat ’n disleksielyer is. disleksietoets – met koste – gedoen die opdrag.
“Jy as ouer voel net so gefrustreerd moet word. Hulle gee raad oor hoe “Maak die kind se onderwyser
soos jou kind en uiteindelik om daarmee saam te leef en watter bewus van sy leerprobleme. En
hulpeloos,” sê sy. stappe gedoen moet word om toegang moenie jou kind se huiswerk vir hom
“Onderrig is ’n basiese reg wat soms te kry tot spesiale studietoelae en die doen nie. Hy moet leer om
van die dislektiese persoon ontneem voordele wat vir gediagnoseerde onafhanklik te wees, maak nie saak
word as gevolg van hul gevoel van disleksielyers beskikbaar is. hoe uitdagend dit vir hom is nie.
moedeloosheid. Prof. Julian Elliott van Durham- “Ten einde te verstaan wat
“Disleksie het dus nie net ’n uiters Universiteit in die Verenigde leesprobleme veroorsaak, moet ons
negatiewe invloed op die lewe van die Koninkryk en prof. Elena Grigorenko verstaan dat leer in lae gebeur. Een
persoon wat daaraan ly nie, maar ook van Yale-Universiteit in die VSA, sien vaardigheid moet eers vasgelê word
op die groter samelewing,” sê Margi. disleksie uit ’n ander oogpunt en meen voor ons ’n daaropvolgende
Om groter bewustheid te skep het dat die diagnose daarvan eintlik maar vaardigheid kan baasraak. Dis soos om
die ATKV-hoofkantoorpersoneel op min waarde het. met ’n leer op te klim: sportjie vir
Internasionale Disleksie- In hul boek, The Dyslexia Debate, sportjie, anders val jy.”
bewustheidsdag [4 Oktober] ’n skryf Elliot en Grigorenko “ouers
inligtingsessie met Riza bygewoon, word mislei deur aannames dat ’n DEUR JACQUES MYBURGH
vertel Margi. disleksie-assessering streng FOTO: SHUTTERSTOCK

90 Taalgenoot | SOMER 2020


23-29 Maart
OUDTSHOORN

Besoek www.kknk.co.za vir die


volledige program.

KKNKfees

Kaartjies beskikbaar by Computicket


Bespreek vroegtydig jou verblyf by verblyf@kunste.org.za
www.kknk.co.za • info@kunste.org.za • 044 203 8600
TIENERTONEEL

Tienertoneel
se gehalte bly
tops
MAANDE VAN HARDE
WERK IS VERBY VIR DIE
18 GROEPE
HOËRSKOOLLEERDERS
WAT SAKE
UITGESPOOK HET OM
AS DIE WENNER VAN
DIE ATKV-
TIENERTONEEL 2019
AANGEWYS TE WORD.

92 Taalgenoot | SOMER 2020


DIE WENPRODUKSIE VIR 2019 IS WATERBRIEF, ʼn
’N EENVROUSTUK VAN DIE HOËRSKOOL
NOORDHEUWEL (KRUGERSDORP).

SOMER 2020 | Taalgenoot 93


TIENERTONEEL

’N TONEEL UIT AKSIE! VAN DIE AFRIKAANSE HOËR SEUNSKOOL IN PRETORIA.

DIE PRODUKSIE (V)LUG VAN DIE HOËRSKOOL PAREL VALLEI IS BENOEM VIR DIE
TOEKENNING VIR DIE BESTE HANTERING VAN TEGNIESE ASPEKTE.
LINKS: ’N TONEEL UIT ’N BRUG NA DIE STERRE VAN DIE HOËRSKOOL
NOORDHEUWEL. NINA SMITH AS LALLIE HET WEGGESTAP MET DIE TOEKENNING
VIR BESTE AKTRISE IN ’N ONDERSTEUNENDE ROL.

94 Taalgenoot | SOMER 2020


AKTEURS VAN DIE HOËRSKOOL TYGERBERG IN AKSIE IN DIE MEISIE MET MÔRE
IN HAAR OË.
REGS: LARA BOTHA AS SONJA IN DIE HOËRSKOOL MENLOPARK SE BRO(O)S IS
BENOEM VIR DIE TOEKENNING VIR MEES BELOWENDE SPEL IN ’N ROL DEUR ’N
MEISIE.
LINKS ONDER: DIE TOEKENNING VIR DIE BESTE REGISSEUR BEHOORT AAN
FRANS HAMMAN VIR IN DIE DUISTER EN DEURMEKAAR VAN DIE HOËRSKOOL
TYGERBERG.
REGS ONDER: JADEN PHILANDER VAN BERNADINO HEIGHTS HIGH SCHOOL WAS
SHAUN IN HOEKPARK. HY IS BENOEM AS DIE BESTE AKTEUR IN ’N HOOFROL.

SOMER 2020 | Taalgenoot 95


TIENERTONEEL

BO: EMMA VAN DER WALT (LINKS) AS ANKE DU TOIT IN SONDER


VAN DIE HOËRSKOOL ZWARTKOP IS BENOEM IN DIE KATEGORIE VIR
DIE BESTE AKTRISE IN ’N HOOFROL.
LINKS: VRINNE VAN DIE HOËRSKOOL ZWARTKOP IS BENOEM VIR DIE
BESTE ENSEMBLEWERK.
ONDER: DIE HOËRSKOOL ELDORAIGNE SE LENTELUS HET BESTE
KOSTUUMS GEWEN.

96 Taalgenoot | SOMER 2020


HEEL BO: DIE HOËRSKOOL BLOEMHOF SE UHM HET ’N
BENOEMING ONTVANG VIR DIE BESTE ENSEMBLEWERK.
BO: ZAMAR SHABALALA IS VIR HAAR SPEL IN DIE
HOËRSKOOL FLORIDA SE PATRIARCHY BENOEM VIR
MEES BELOWENDE SPEL IN ’N ROL DEUR ’N MEISIE.
LINKS: DIE TOEKENNING VIR DIE BESTE GRIMERING IS
GEDEEL: DIE HOËRSKOOL NOORDHEUWEL VIR
WATERBRIEF ÉN DIE SLEGS LEERDERS-PRODUKSIE VAN
HOËRSKOOL PAREL VALLEI SE BRUWELIK.

FOTO'S: NARDUS ENGELBRECHT

SOMER 2020 | Taalgenoot 97


LAPA

Skrywers wat
CTRL+ALT+DEL
druk
BOEKKARAKTERS WAT BY ’N KEERPUNT IN HUL
LEWE KOM EN DIE MOED HET OM NUUT TE BEGIN,
HET AL VIR HEERLIKE LEESSTOF GESORG ...

98 Taalgenoot | SOMER 2020


V “Die oorlogstonele is
ele jare gelede, toe ek nog lang hare gehad het, kon
ek, danksy ’n beursgeldjie, ’n tweedehandse
rekenaar by ons dominee koop. Dit was ’n twee-
agt-ses en het Dos gehad. Sjoe! boeiend en later, wanneer
Ek was maar ’n bleeksiel en moes die beurs afwerk, so die
ure wat ek agter daardie rekenaar deurgebring het, was
roeispane in plaas van
brutaal. Een van die enigste lesse wat die goeie dominee my
gegee het, was om gereeld te “save” en CTRL+ALT+DEL
geweerskote klap, besef jy
te druk wanneer als “vries”. Laasgenoemde het dikwels
gebeur wanneer die geheue van al die tikwerk vol raak.
nogeens hoe deeglik
Op ’n vreemde manier is daardie lessie waarskynlik die
enigste woorde van die dominee wat my steeds bybly:
Prinsloo se navorsing was.”
Spaar geld, doen rugsteunwerk en begin oor as dit nie
anders kan nie. Om nuut te begin is dikwels traumaties. Dit
maak nie saak of jy ’n deel van ’n werkstuk, jou werk of jou Die verhaal bring die leser tot die hart van die oorlog in
plek in ’n huwelik of langtermynverhouding verloor het Afganistan en dié tonele is so goed geskryf ’n mens kan
nie – om nuut te begin verg moed en wilskrag. skaars glo Prinsloo was nie self daar nie. Lees egter dieper
en dit blyk haar seun en dié se vriend was wel daar. Die
oorlogstonele is boeiend en later, wanneer roeispane in
Dapper karakters én skrywers plaas van geweerskote klap, besef jy nogeens hoe deeglik
“Nuut begin” is ’n sentrale tema in Chanette Paul se boeke. Prinsloo se navorsing was en hoe goed sy die inligting kan
As jy haar nog nie ontdek het nie, koop solank Lira en weergee.
Mirre. Soos die Poolse rolprentmaker Krzysztof Kieslowski Belangriker nog is hoe sy die nuwe begin uitstip van ’n
in sy epiese Three Colours-trilogie gemaak het, gebruik jong man wat sy drome onder hom voel verdwyn. Die
Chanette intertekste en verskillende perspektiewe om drie skrywer weerstaan die versoeking om ’n kitsoplossing te
vroue se verhaal te vertel. bied.
Kieslowski het sy drietal flieks vinnig na mekaar Vegters het by Wenkbrou verskyn.
gemaak. Blue het in 1993 verskyn en White en Red albei in Ook skrywers slaan soms ’n nuwe rigting met hul
1994. Chanette skryf met ’n gedrewenheid wat my ou skryfwerk in. Irna van Zyl het in 1995 by Queillerie met ’n
twee-agt-ses waarskynlik nie sou kon hanteer nie. Haar dun, dig verweefde kortverhaalbundel, Grootmensspeletjies,
boeke vertel van verraad, hoop en triomf. Twee van hierdie gedebuteer. In minder as 70 bladsye het sy die lewe van ’n
dik, epiese romans het in 2019 verskyn en die laaste van die groep jong vroue onder die loep geneem. Hoe begin jy
trilogie, Corali, kom na verwagting vroeg in 2020. Al drie (weer) as grootmens speel? Dit was egter toe Irna iets heel
is van LAPA Uitgewers. nuut probeer, met boeke oor die lewe van die speurder
“Opsikleer” (upcycle) is nog ’n belangrike tema in al drie Storm van der Merwe, dat sy die leserspubliek se oog
boeke. Die vroue is kunstig, veral Lira en Corali, en hulle gevang het. Moordvis en Gifbeker het by Penguin verskyn en
gebruik weggooigoed om kuns van te maak. Hulle gee dus aanhangers wag ongeduldig op die derde boek.
’n nuwe begin aan artikels wat weggegooi sou word en dit Nóg ’n skrywer wat ’n nuwe begin gemaak het, is die
word ’n metafoor vir hul lewe: Hulle word verstoot en pastorievrou René van Zyl. Sy het ’n aantal goeie romanses
weggegooi deur die mans in hul lewe en skep ’n nuwe die lig laat sien voordat sy haar hand aan ’n heerlike
begin uit hul gebrokenheid. spanningsroman gewaag het. Enigeen wat The Da Vinci
Kristel Loots se roman Eendag is nou handel oor ’n vrou Code geniet het, sal waarskynlik René se roman Die
wat op 60 ’n bestekopname doen en besef haar lewe is vaal Alfadokument verslind. Háár nuwe begin is deurspek van
en betekenisloos. Tot die konsternasie van haar man en fliekintertekste en Bybelverse. Die storie se grondslag is
dogter besluit sy ook om nuut te begin, met interessante ernstig, maar die boek bied heelwat leesgenot. Tussen die
gevolge. Ook Rozaan de Wet gebruik hierdie tema in haar skop, skiet en koes deur vra sy ernstige vrae oor mense wat
debuutroman, Uit die hart van ’n vrou. Die verhaal draai om godsdiens vir eie gewin gebruik.
twee vroue wat ook by ’n kruispad kom. Albei boeke Om CTRL+ALT+DEL te druk was nog altyd ’n laaste
Foto: Shutterstock

verskyn ook by LAPA. uitweg, maar die nuwe dokument wat ná die trauma
Hoe begin ’n mens weer lewe wanneer jy albei jou bene verskyn, is dikwels iets wat ’n mens koester. Dit werk só in
in ’n landmynontploffing verloor het? Dít is die sentrale die lewe én in fiksie.
kwessie in Lucia Prinsloo se uitsonderlike roman Vegters,
wat as een van die topboeke van 2019 gereken kan word. DEUR IZAK DE VRIES

SOMER 2020 | Taalgenoot 99


SPELLING

100 Taalgenoot | SOMER 2020


Jou menswees, in
woorde
IN DIE MODERNE SAMELEWING SE BEHEPTHEID MET SOSIALE MEDIA EN ‘SMS-
TAAL’ LYK DIT OF KORREKTE TAALGEBRUIK ’N VERLORE STRYD STRY, MAAR
KENNERS WAARSKU SPELLING MAAK BESLIS NOG SAAK ...

W
aarskuwing! Onderstaande voorbeelde van swak
spelling, soos gepubliseer op die Facebook-blad
“Dis nie jy nie, dis jou spelling”, mag sensitiewe
lesers en taalkundiges ontstel.
l Iemand fochville aria wat belangstel hier is n vrouki
wat n kumpvark met sy hok verkoop vir 500 rand
l Mre julle ek soek n blomiste wat deliver en online
payments dien asb wil bietjtie iemand veras
l Baie geluk Rian met jou silver akudeemiese madalje
l Kry n mens n lisensie vir n eetkoring om aantehou
l Baie geluk met jou verjaarsdag mag daar nog baie wees
mag got se suun oor jou skyn

Sosiale media het gekom om te bly. Vir sommige is dit ’n


versiering; ander is suur. Een ding is seker: Swak spelling is
aan die orde van die dag en taalstryders maak dit hul taak
om “oortreders” oor die kole te haal.

SOMER 2020 | Taalgenoot 101


SPELLING

Wat jou spelling van jou sê


’n Maklike uitweg sou wees om bogenoemde boodskap-
ook voorkom of ’n gebrek aan taalvaardigheid in jou pad kan
staan om daardie droompos los te slaan. “Baie werkgewers in
plasers as onnosel te bestempel. Dis dalk nie noodwendig Australië verwag van kandidate om ’n skryftoets af te lê,” sê
die geval nie, maar dat jou taalgebruik iets van jou Roslyn. “Jong gegradueerdes mag dalk die regte
menswees sê, is nie te betwis nie, meen Sophia Kapp, senior interpersoonlike vaardighede hê, maar as hulle nie ordentlik
taalraadgewer by die Virtuele Instituut vir Afrikaans kan skryf nie, sal hulle nie die werk kry nie.”
(VivA). In ’n BBC-artikel oor taalgebruik in die werkplek word
“Jou profiel in sosiale media is jou skepping,” sê sy. “Dit daar verwys na ’n 2015-meningspeiling deur CBI, ’n Britse
wat jy daar plaas, sê iets oor jou. Ek weet nie van baie sakedrukgroep, onder werkgewers wat saam
mense wat ’n foto van hulself sal plaas waar hulle tandloos verantwoordelik is vir die aanstelling van 1,2 miljoen
en dronk in ’n verslete sweetpak op ’n bank lê nie. As jy nie mense. Daar is onder meer bevind 37% van dié werkgewers
wil hê die wêreld moet jou onversorgde kant sien nie, moet is ontevrede met hul werknemers en aansoekers se
jy dalk dieselfde moeite doen met die taal wat jy op sosiale taalvaardigheid. Pippa Morgan, hoof van CBI se afdeling
media pleeg. Dit sê net soveel van jou as jou voorkoms.” vir opleiding en vaardighede, sê: “Dit sal ’n fout wees om
Groot woorde, komende van ’n taalghoeroe, is jou vir jongmense te sê spelling tel nie in die arbeidsmark nie,
reaksie dalk. Natuurlik gaan goeie spelling vir háár want daardie basiese vaardigheid is die poort tot nog
belangrik wees. Vir die gewone mens maak dit nie saak of vaardighede en ander rolle.”
iets “waardeer” of “waardeur” word nie. Verkeerd!
Volgens Roslyn Petelin, medeprofessor in skryfwerk aan
die Universiteit van Queensland in Australië, is
ondernemings baie bewus van die feit dat hul beeld op
Oefen dit!
SMS-taal het hom soos ’n dief in die nag kom tuismaak.
korrekte spelling en skryfwyse berus. “Niks kan jou Hoe beïnvloed dit leerders se vermoë om te kan spel en wat
vinniger geloofwaardigheid laat verloor en jou na ’n is skole se siening daaroor? Volgens Renette van der Walt,
analfabeet laat lyk soos ’n spelfout nie,” waarsku sy. Dit wil senior taalonderwyser aan die Hoër Meisieskool Oranje

“As jy nie wil hê die


wêreld moet jou
onversorgde kant
sien nie, moet jy
dalk dieselfde
moeite doen met die
taal wat jy op
sosiale media pleeg.
Dit sê net soveel
van jou as jou
voorkoms.”

102 Taalgenoot | SOMER 2020


in Bloemfontein, is spelling steeds belangrik. verskoning dat hulle nog altyd sukkel om te spel nie, voeg
“Spelreëls en ander taalaspekte word steeds breedvoerig sy by. “Ons leef in ’n digitale era met selfone wat toegerus
en intensief onderrig,” sê sy. “Wat wel ’n kwessie is, is dat is met hulpmiddels waarvan ons tien jaar gelede net kon
slegs 30 uit die 70 punte van die taalvraestel vir taalwerk is. droom. Ek het ’n ou goedkoop foontjie en dié ding se
Kinders voel hulle kan nie ure spandeer aan die massa voorspellende-teksfunksie maak dat ek blitsvinnig korrekte
taalleerwerk vir slegs 30 punte nie. Die standaard van die boodskappe kan stuur. Die ding maak nog foute, ja, maar
taalvraestel is wel baie hoog – baie hoër as selfs vyf jaar dis al so gevorderd dat niemand meer ’n verskoning het om
gelede.” ‘SMS-taal’ te gebruik nie.”
Renette meen ook leerders se beperkte woordeskat en die Indien die feit dat swak spelling jou ’n goeie werk kan
gebruik van ’n Engelse woord vir die eenvoudigste kos of jou openbare beeld skade kan berokken jou nie
Afrikaanse woorde is ’n groter probleem. Volgens haar is afskrik nie, is dit dalk die moeite werd om van die
ouers grootliks daarvoor te blameer. “Luister net hoe volgende kennis neem: In ’n meningspeiling onder 5 500
mense praat. Dit het ’n geweldige uitwerking op die enkellopers deur Match.com, ’n aanlyn liefdesdiens, het
leerders se woordeskat en hul leesbegrip. By alle vakke is 39% van die respondente aangedui hulle het ’n potensiële
dit ’n enorme probleem, aangesien selfs baie slim leerders maat se geskiktheid op grond van hul spelling bepaal.
nie eksamenvrae verstaan nie omdat hulle nie verstaan wat
gevra word nie.” DEUR REZA CLIFFORD
Wat vir haar ’n riem onder die hart is, is dat leerders
graag woorde korrek wíl spel. “Hulle sal altyd vra hoe ’n Hulp is ’n klik weg
woord gespel word, of self die woordeboek nadersleep.  Laai die Virtuele Instituut vir Afrikaans (VivA) se app
Kinders hou nie daarvan om spelfoute te maak nie, want op jou selfoon of tablet af. Daarmee kan jy woorde
hulle voel dan dom en minderwaardig.” vinnig opsoek.
Volwassenes, daarenteen, ly skynbaar onder ’n kwynende  PharosAanlyn is ’n woordeboekportaal met algemene-
Foto's: Shutterstock. Bronne: http://www.uq.edu.au/research/impact/stories/write-for-rights-sake/

entoesiasme vir korrekte spelling. Kenners is dit eens: Jy en vakwoordeboeke. Dit bied ’n omvattende
hoef nie ’n taalvraat te wees om basiese woorde reg te kan naslaanbron vir enigiemand wat effektief in Afrikaans,
spel nie. Engels en ander tale wil kommunikeer.
“Taalvaardigheid is soos syfervaardigheid – of jy het dit, Besoek www.pharosaanlyn.co.za.
of jy het dit nie,” sê Sophia. “Maar die feit dat party mense  ’n Goeie speltoetser is nie te versmaai nie. Oorweeg
minder syfervaardig is beteken nie die syfersukkelaars kan gerus Afrikaanse SkryfGoed (speltoetser.co.za).
https://www.bbc.com/worklife/article/20170807-the-true-importance-of-good-spelling.

nie optel of aftrek nie. Dieselfde met spelling. Die feit dat  Die gratis digitale taalspeletjie Beter Afrikaans is ideaal
sommige mense minder taalvaardig is, beteken nie hulle vir mense wat hul Afrikaanse taalvaardigheid wil
kan nie spelreëls aanleer nie. Ek praat nou uiteraard nie van verbeter. Besoek www.beterafrikaans.co.za of laai die
mense wat die een of ander hindernis het nie, ek praat van Beter Afrikaans-app af.
Jan en San Alleman wat nie aandag gee in die taalles nie en  Stuur taalvrae aan Sophia per WhatsApp na
dan nie weet waar die deelteken kom nie.” 062 126 0295 of ’n e-pos aan
Swak spellers kan ook nie meer wegkruip agter die taaladvies@viva-afrikaans.

Wat sê die volk? persoon se intellek wonder – ongeag of daar ’n


 “Mense moet absoluut reggehelp word. Want ek verband is of nie. Spelreëls is immers nie moeilik
het geen aanleg vir syfers nie, maar as ek op om aan te leer as dit op die regte manier gedoen
Facebook gaan plaas: “Gister het ek R10 opgetel en word nie.” – Hanrie Bezuidenhout de Villiers
vandag R20, ek is R45 ryker!” gaan álmal my  “My spelling is oor die algemeen baie swak en ek
reghelp. Op daai punt, Afrikaanse woordeboeke is waardeer dit as mense my reg help, maar op ’n
deel van die verval van Afrikaans. Want as genoeg mooi manier, asseblief. Maar oor die algemeen voel
mense ‘investeer’, ‘abandoneer’ en ‘embarrasseer’ ek ’n veer oor hoe mense spel.” – Jacques Geurtse
gebruik, neem hulle dit op as erkende Afrikaans.”  “Dit gaan oor ’n beginsel ... reg spel, reg die pad
– Leana Bezuidenhout gebruik, reg jou werk afhandel ... hoekom net
 “Uit ’n juvrou se oogpunt is dit bislis belangrik dat sommige goed reg doen?” – Cliffe Deacon
spelreels en taalreels vasgelê word.  “Ek stem saam dat regte spelling belangrik is. Jy kan
Enige ma sal hoop dat haar kind nie in ’n juffrou se dit oefen deur meer te lees (net soos wat my
klas beland wat spel soos wat ek in my eerste sin wiskunde-juffrou altyd gesê het ek moet my
gespel het nie, want verkeerde spelling skep ’n wiskunde meer ‘oefen’). En dan leer jy ook sommer
swak beeld. Foutiewe spelling laat my altyd oor ’n iets oor die wêreld.” – Elsjé du Toit

SOMER 2020 | Taalgenoot 103


VVA

Leeslekkerte
in die hospitaal
HOSPITALE KAN MAAR KOUD EN ONPERSOONLIK
WEES, MAAR GEE VIR DIE MA VAN ’N PASGEBORE
BABA OF KINDERPASIËNT ’N BOEK IN DIE HAND EN
HULLE ONTDEK DIE KRAG VAN SÁÁM LEES ...

104 Taalgenoot | SOMER 2020


S
tel jou dit voor: ’n Ma lees uit ’n rympieboek aan
haar pasgebore baba voor. Of: ’n Verpleegster sit met
’n prentjieboek by ’n jong pasiënt in die kindersaal.
Dit is presies wat op die Universiteit Stellenbosch (US) se
Tygerberg-kampus in Parow gebeur danksy die inisiatief
van ’n passievolle dokter, wat besef hoe belangrik dit is om
kinders van jongs af aan boeke bloot te stel.
Volgens dr. Miemie du Preez, pediater op die Tygerberg-
kampus, het die eerste duisend dae van ’n kind se lewe ’n
deurslaggewende impak op sy of haar groei en leervermoë.
Babas het stimulasie op alle vlakke nodig: intellektueel,
fisiek, sensories en motories. Miemie meen lees en voorlees
is veral belangrik.
Sy het haar inspirasie vir die inisiatief by die
Amerikaanse projek Roar (Reach Out And Read) gevind CHARELDINE VAN DER MERWE VAN DIE VRIENDE VIR AFRI-
waarin daar ’n verband tussen kinders se gesondheid en KAANS LEES VIR DIE PASIËNTE EN HUL OUERS ‘N STORIE.
kinderboeke getrek word. Dokters en verpleegpersoneel
gee aan jong pasiënte uit armer gemeenskappe ’n
prentjieboek en moedig ouers aan om vir hul kinders
daaruit voor te lees.
Miemie het haar Tyger Reach Out And Read-inisiatief
reeds in 2015 by die Tygerberg-hospitaal begin. “Die doel
van die bababoekprojek is om interaksie tussen ouers en
kinders te koester en blootstelling aan boeke te steun,” sê
sy. “Dit is veral gemik op die baba en jong kinders.
Dokters, mediese studente en verpleegsters by Tygerberg is
aktief betrokke by die uitdeel van die boeke.”
Tyger Roar se werk bestaan uit drie komponente: om
rympieboeke aan swanger vroue te gee en hulle aan te
moedig om in hul moedertaal aan die baba voor te lees; om
rympieboeke onder kinderpasiënte uit te deel; en om aan
kinders voor te lees deur boektrollies na die sale te neem.
Miemie het Chareldine van der Merwe by Vriende van
Afrikaans (VVA) gekontak om betrokke te raak by die
projek en laasgenoemde sê: “Toe dr. Du Preez my kontak
oor die wonderlike projek kon die VVA nie anders as om DR. VERNITA BEUKES VAN DIE US TAALSENTRUM DEEL HAAR LIEFDE VIR
betrokke te raak nie. Waar het jy nou al gehoor dat dokters LEES MET VAN DIE PASIËNTE.
tussen hul werk om lewens te red deur tyd maak om stories
vir kinders voor te lees!”
Die VVA het in samewerking met die US se Taalsentrum
’n boektrommel aan Miemie en haar span geskenk. Hulle
glo hierdie boeke sal baie kinderharte verbly en ’n verskil in
die kinders se lewe maak. Miemie het groot drome vir die
projek en die grootste is om genoeg boektrollies te hê sodat
elke saal sy eie “biblioteek op wiele” kan kry. Sy wil dié
projek ook na klinieke en hospitale oor Suid-Afrika heen
uitbrei.
“Die VVA sien daarna uit om te beleef hoe hierdie projek
nog duisende kinderharte gaan aanraak en is opgewonde
om nog meer betrokke te wees,” sê Chareldine.
Foto: Shutterstock

DEUR MANDIE EHLERS


FOTO'S: VERSKAF
VAN LINKS IS PROF. MARIANA KRUGER, BEUKES, VAN DER MERWE, DR.
Kontak Chareldine van der Merwe by MIEMIE DU PREEZ, SALOME ENGELBRECHT EN DR. GRANVILLE MARINUS
chareldinev@vva.atkv.org.za of - ALMAL VAN TYGERBERG-HOSPITAAL.
dr. Miemie du Preez by miemie@sun.ac.za.

SOMER 2020 | Taalgenoot 105


TAKKE

TERSIA TANDEHEKS (ILNE FOURIE)


LEES VIR DIE JONGSPAN VOOR.

Wees jý die verskil!


DIE NEGATIWITEIT IN SUID-AFRIKA KAN WEGGELÉÉF WORD DEUR WAARLIK BETROKKE
TE RAAK BY DIE GEMEENSKAPPE OM ONS ...

D
it is omtrent ’n geween en ’n gekners van tande om projekte is reeds in 2019 van stapel gestuur waarmee die
die braaivleisvuur. Die negatiwiteit lê so dik soos organisasie ’n daadwerklike verskil wil maak.
die knoffelbotter op die brood en dit lyk of selfs
die Bokke se triomf in Japan nie die bedruktheid kan verlig Leer en lees speel-speel ...
nie. Omtrent almal ken iemand wat eersdaags emigreer. En Te danke aan ’n borgskap van die Kunstetrust en Michelle
dié wat agterbly, soek naarstiglik na ’n sprankie hoop. Horn, wat hierdie geld vir die ATKV-tak Gemeenskapteater
Die ATKV-takke se #weesdieverskil-veldtog het die in Bloemfontein bewillig het, is die teaterstuk O, liewe luis,
laaste paar maande gewys dié inisiatief kan mense weer waar is die tandemuis? by 13 skole op die platteland opgevoer
moed gee. Die gedagte daarvoor is tydens ’n en meer as 4 000 kinders kon hulle daarin verlustig.
streekbyeenkoms van die ATKV se sentrale streek gebore. Nie net is kwessies soos ’n gesonde dieet en boelies daarin
“Ons het eerlik gekyk na, en gepraat oor ’n klomp goed hanteer nie, maar die belangrikheid van lees is speel-speel
– die situasie in die land, armoede en raskwessies,” vertel aan die kinders gekommunikeer. Die karakters in die
Gertjan Holtzhausen, streekbestuurder in die Oos-Kaap, produksie het ná die opvoering boonop vir leerders van
Vrystaat en Noord-Kaap. “Ons het besef verandering moet gr. R tot gr. 3 in hul klasse gaan voorlees. Die opgewonde
by óns begin. Ons moet ’n kopskuif maak en behoeftes in kindergesiggies het boekdele gespreek.
ons gemeenskappe begin hanteer. Boeke van LAPA Uitgewers is ook aan die skole
“Die ATKV en sy takke moet ’n katalisator van oorhandig.
veranderinge in ons gemeenskappe word deur behoeftes aan Gertjan, wat deel van die ATKV-Leestoer was, sê selfs
te spreek en rolspelers te betrek. Die uiteinde is dan dat die net een produksie kan hoop bied waar daar voorheen nie
gemeenskap die gemeenskap moet transformeer.” was nie. “Daar is baie Siya Kolisi’s daarbuite wat net sit en
Verskeie takke het hul hand opgesteek en heelparty wag dat iemand by hul lewe ingryp.”

106 Taalgenoot | SOMER 2020


Almal het ’n storie vaardigheidsontwikkeling, soos huisvlyt, is van die
Ebeth Wilson, voorsitter van die ATKV-tak aktiwiteite wat reeds aangebied is.
Gemeenskapsteater, kan nie uitgepraat raak oor die verskil “Ons wil hê hulle moet suksesvol wees,” voeg Donald by.
wat hulle reeds met die uitstalling Fasette van vrouwees Volgens hom gaan hul bestuurslede in 2020 behoeftige
gemaak het nie. matrikulante identifiseer en “aanneem”.
Dié projek is ’n uitvloeisel van hul teaterproduksie Rosemary Koeberg was so geïnspireer ná die sentrale
Hanna, gegrond op die gelyknamige roman deur Maretha streek se streekbyeenkoms dat sy nog ’n tak in Graaff-
Maartens. Dit handel oor Hanna se wroeging omdat sy nie Reinet gestig het. Rosemary, takvoog van die ATKV-
’n seun vir haar man, Elkana, kon baar nie. jeugtak Kletsers sonder Grense, se nuwe ATKV-tak heet
Ebeth-hulle het Stephanie Killian genader om die Die Juweel.
plakkaat vir die produksie te ontwerp en dié kleine “Ek glo ons as takke kan oor grense heen ’n verskil
kunswerk het die betrokkenes so geïnspireer dat hulle van maak,” sê Rosemary.
’n kunsuitstalling begin droom het. “Die uitstalling sou “Dis ons verantwoordelikheid om ons nie net oor die
aanvanklik net tydens Hanna-optredes aangebied word, oumense in ons gemeenskap te ontferm nie, maar ook om
maar het vinnig en onverwags ’n uitstalling in eie reg die jongmense te laat besef daar is wel vir hulle ’n toekoms.”
geword,” vertel Ebeth.
Fasette van vrouwees fokus op vroue se seer, blydskap, Kyk met ander oë
hartseer, trauma en oorwinning. Stephanie het aanvanklik Die veldtog #weesdieverskil bring nie net in gemeenskappe
tien vroue van Bloemfontein se portret laat neem en met hoop nie, maar ook op ’n veel persoonliker vlak. Andriette
akriel elkeen se unieke storie op doek vasgevang. Potgieter, streekbestuurder in die Vrystaat, sê sy het geen
“Ons het besef watter behoefte vroue het om hul storie te idee gehad van hoe “hierdie ding” háár gaan verander nie.
vertel,” aldus Ebeth. “Elke keer dat ons vir stories op “Ek kyk uit ’n ander hoek na mense, omstandighede en
Facebook gevra het, is ons oorweldig deur die reaksie. Om projekte,” vertel sy. “Die opgewondenheid en die absolute
behoeftes te hanteer hoef nie geld te kos nie – dis dalk net opregtheid is aansteeklik. Dis eintlik ongelooflik. Jy raak
’n drukkie of ’n mooi, sagte woord. Elkeen het ’n storie; betrokke in gemeenskappe se lief en leed, sonder om
almal vertel dit dalk net nie.” negatief raak. Jou fokus is nou die positiewe.”
Daar is reeds 30 vroue geskilder, twee kunsuitstallings is Andriette glo die krag van die projek lê in elke rolspeler
gehou en tans word vroueoggende aangebied en ’n se houding. “Ons moet begin om te dien. Dis wat ons land
verjaardagkalender het die lig gesien. nodig het. Jy moet begin doen en dan sal jy verandering
sien. En ons moet ophou negatief wees.”
Ons wil dinge makliker maak
Die ATKV-tak Rhenosterberg in Middelburg in die DEUR REZA CLIFFORD
Oos-Kaap het besluit ledigheid gaan nie dáár die duiwel se
oorkussing wees nie en spits sy werksaamhede op die Die #weesdieverskil-veldtog word in
gr. 12’s van Middelland Senior Sekondêr toe. 2020 landwyd uitgebrei en die ATKV, wat sy 90ste
“Ons wil hierdie kinders in hul matriekjaar bystaan om bestaansjaar vier, glo hy kan daarmee ’n blywende
matriek vir hulle makliker te maak,” sê Donald Smiles, verskil in Suid-Afrika maak.
ondervoorsitter van dié tak. ’n Loopbaanvoorligtingsessie, Vir meer inligting of om betrokke te raak,
praatjies oor geesteswelstand, ’n opstelskryfkompetisie, kontak die streekbestuurder in jou omgewing of
debatvoering oor klimaatsverandering en besoek www.atkv.org.za/neem-deel/takke.

DIE DRIEMANSKAP ILNE FOURIE (TERSIA DIE ATKV-TAK RHENOSTERBERG LIESL JOUBERT (LINKS) EN
TANDEHEKS), SCHOEME GROBLER (BELLA, HET VIR DIE MEISIES GELEER OM MARILI DU TOIT (REGS) WAS BAIE IN
DIE KOEI) EN BAREND KRIEL (NEELSIE, DIE TAFEL TE DEK EN HOE OM ’N HUL SKIK MET STEPHANIE KILLIAN (MIDDEL)
PLAASJAPIE) HET DIE LEERDERS IN GOEIE GASVROU TE WEES. SE HANDEWERK.
VERVOERING GEHAD.
SKOOLVERLATING

Vir ’n PhD in
pas-en-draai GEDINK DIE DEPARTEMENT VAN ONDERWYS SE SERTIFIKAAT VIR
GR. 9-SKOOLVERLATERS IS SOMMER ’N FOEFIE? WATWOU, SÊ KENNERS,
DIT KAN NOG SUID-AFRIKA SE EKONOMIE RED ...

I
n enige moderne stad of dorp is omtrent alles wat jy Prof. Michael le Cordeur, hoof van die departement
sien die werk van ambagslui. Nie net die geboue nie, kurrikulumstudie aan die fakulteit opvoedkunde by die
maar ook die elektriese stelsels, watervoorsiening en Universiteit Stellenbosch, sê hy gebruik graag die
riolering word deur hulle gebou en in stand gehou. Geen voorbeeld van chirurge, wat maar sal sukkel om hul werk
ingenieur of argitek se visie kan sonder die werkers op die te kan doen as daar nie eerstens ’n hospitaal met ’n
bouperseel tot uitvoering gebring word nie. ordentlike teater gebou word nie. Terwyl baie

108 Taalgenoot | SOMER 2020


indiensneming as diegene wat bloot akademies opgelei is.
skoolverlaters dalk op die ambagte neersien en dink
universiteitsopleiding is die alfa en omega, lag talle
ambagslui al die pad bank toe. Behep met matriek
Volgens die jongste statistieke kry 46% van 19-jariges in

Die einde van ’n era


Suid-Afrika geen vorm van opleiding nie, terwyl 41% nog
op skool is. Net meer as 6% is op universiteit en slegs 5%
Angie Motshekga, minister van basiese onderwys, het ’n kry tegniese opleiding. Dit beteken 3,4 miljoen jongmense
bynes oopgekrap toe sy in September aangekondig het sit sonder opleiding én werk.
leerders wat ná gr. 9 die skool wil verlaat, kan binnekort Amper die helfte van leerders verlaat die skool tussen
amptelik erkenning ontvang in die vorm van ’n sertifikaat gr. 9 en gr. 12 en sit sonder ’n kwalifikasie van enige
vir algemene onderwys en opleiding. Sy het in reaksie op aard. Dit is net logies om aan hulle ’n kwalifikasie toe te ken,
kritiek gesê die sertifikaat is nie daarop gemik om sê Paul en voeg by dis in pas met internasionale riglyne.
skoolverlating aan te moedig nie, maar dui bloot die einde “In Suid-Afrika het ons behep geraak met matriek, wat
van leerders se grondslagfase aan. vir alle praktiese doeleindes blote akademiese opleiding
Die DA het sy misnoeë met die plan te kenne gegee en behels en toegang tot ’n universiteit gee. Dit is ’n bewys
gewaarsku dit sal jongmense “tot uitsluitlik arbeiders van skromelike versuim aan die kant van die
verdoem en nie ekonomiese ontwikkeling bevorder nie”. onderwysowerheid om behoorlik vir tegniese en
Paul Colditz, uitvoerende hoof van die Federasie van beroepsgerigte of vaardigheidsopleiding voorsiening te
beheerliggame van Suid-Afrikaanse skole (Fedsas), sê daar is maak. Tegniese skole bestaan wel, maar is hopeloos te min
geruime tyd reeds beplan om die fase van algemene en hulle word al lank onderfinansier en verwaarloos.”
onderwys en opleiding met ’n tasbare bewys af te sluit. Hy sê Soltech, Solidariteit se geakkrediteerde kollege vir
die Suid-Afrikaanse Skolewet van 1997 stel die tydperk van beroepsopleiding in Pretoria, voorsien in Afrikaans in die
verpligte skoolonderrig tot einde gr. 9 of 15-jarige behoefte aan internasionaal erkende tegniese opleiding, al is
ouderdom, watter een ook eerste kom. Met die gr. die handboeke in Engels. Wiskunde en ingenieurswetenskap
9-sertifikaat in die hand kan leerders hulle byvoorbeeld by is verpligte vakke sodat studente later volwaardige
tegniese sentra vir verdere opleiding inskryf. Paul sê omdat ingenieurs kan word. Elektrisiëns, sweisers, diesel- en
daar ’n nypende tekort aan vaardighede in Suid-Afrika is, sal trekkerwerktuigkundiges, passer-en-draaiers en
sulke gegradueerdes uiteindelik ’n baie groter kans staan op gereedskapsmakers word in drie fases opgelei: teorie,

SOMER 2020 | Taalgenoot 109


SKOOLVERLATING

werkwinkel-onderrig en dan indiensopleiding by ’n indiensopleiding bestaan. Amper 70% van daardie


geakkrediteerde onderneming. Daarna lê hulle ’n vaktoets gekwalifiseerdes betree die werkmag van die firma wat hulle
af om finaal te kwalifiseer. opgelei het. Meer as die helfte van Duitsland se werkers
Soltech het sy kurrikulum onlangs na die platteland word in tegniese kolleges opgelei en meer as 80% van die
uitgebrei sodat leerders wat gr. 10 geslaag het, maar nie die land se groot ondernemings maak van vakleerlinge gebruik.
nodige onderbou vir verdere keuring het nie, hulle vir In China met sy 1,4 miljard mense is daar sowat 27
afstandsonderrig kan registreer. Dit sluit “kontaksessies” op miljoen vakleerlinge en ’n jaarlikse toevloei van 9,3 miljoen
satellietkampusse by vyf hoërskole oor die land heen in. skoolverlaters. Dit is steeds nie genoeg om dié land se
snelgroeiende ekonomie te kan steun nie en luidens ’n berig

Kies uit drie opsies van die Australiese departement van onderwys wil die
Chinese regering die siening verander dat akademiese
Indien die gr. 9-sertifikaat die pad na verdere vakopleiding opleiding meer status as sy vakkundige eweknie geniet.
gelyk maak, is dit ’n stap in die regte rigting, sê dr. Paul Steyn. Teen 2022 wil China sekere universiteite in “praktiese”
Hy is verantwoordelik vir die nakoming van instellings omskep waar studente ’n BA-graad saam met ’n
onderwyswetgewing by Akademia, Solidariteit se akademiese aantal vaardigheidskwalifikasies kan verwerf. Krediet vir
instituut vir afstandsonderrig, wat met ongeveer duisend vakkundige opleiding sal gebruik kan word om in ander
studente spog. Die plasing van studente in poste waarvoor rigtings te studeer en vir verdere opleiding.
hulle die geskikste is, lê hom na aan die hart omdat almal in Die Chinese streef ook daarna om ’n gelyke getal
die samelewing daarby baat vind. Hy meen die skoolverlaters na akademiese universiteite en
onderwysstelsel het weens te vinnige transformasie verarm. ambagskolleges te stuur. Hulle het tegniese hoërskole
“Daar sal altyd ’n behoefte aan instandhoudingswerk wees onlangs vrygeskeld van die gaokao, oftewel akademiese
en daarom het ’n nuut gekwalifiseerde ambagsman net ’n matriek, en daardie leerders word nou tot hoër kolleges
bakkie nodig om te kan begin werk, terwyl gegradueerdes toegelaat as hulle ’n vaardigheidstoets slaag. Die plan is om
deur ’n skool, instelling of die staat in diens geneem moet ’n vangnet te skep vir leerders wat nie hul skoolopleiding
word,” sê hy. “Die land het reeds te veel staatsamptenare. voltooi nie, asook vir veterane, afgetrede atlete, werkers
Wat ons die nodigste het, is tegnies opgeleide beroepslui wat wat afgelê is en terugkerende trekarbeiders.
as entrepreneurs nie net ’n goeie loopbaan vir hulself kan Die voorwaardes vir die suksesvolle ontwikkeling van die
skep nie, maar ook vir werknemers.” Suid-Afrikaanse ekonomie en samelewing is volgens Paul
Dr. Moses Simelane, die onderwysdepartement se velerlei. Hy sê die gr. 9-sertifikaat moet beskou word as ’n
direkteur vir kurrikulum, het gesê die gr. 9-sertifikaat sal deurgang tot verdere (en lewenslange) leer en onderrig en nie
leerders in staat stel om tussen drie opsies te kies: die as blanko tjek om die grootmenswêreld te kan betree nie.
akademiese opsie (nasionale senior sertifikaat); die Daarby moet instellings wat verdere opleiding verskaf,
ambagsroete, wat spesialisasie insluit; en ’n beroepspesifieke behoorlik bestuur word en topklaskundiges en hulpbronne
kwalifikasie, wat bestaan uit teoretiese kennis, vaardighede beskikbaar stel om gehalte-onderrig te kan bied. Derdens
en werkplekervaring. Dié opleiding sal aan die vereistes van moet hulle sterk vennootskappe met die private sektor sluit om
die nasionale kwalifikasieowerheid (NQF) voldoen sodat te verseker hul opleiding is relevant vir die beroepswêreld.
dit in dié se geïntegreerde stelsel opgeneem kan word. Die Paul sê as sulke instellings behoorlik bedryf word, kan
doel daarmee is om lewenslange leer aan te moedig. hulle die beeld afskud dat tegniese opleiding
Motshekga het gesê ouers val reeds oor hul voete om hul minderwaardig is en beroepslui lewer wat in die
kinders by “fokusskole” in te skryf. By dié skole, waarvan arbeidsmark gesog is.
daar glo nóg beplan word, kan leerders hulle in tien
tegniese rigtings bekwaam: wiskunde en wetenskap, DEUR ELKARIEN FOURIE
landbou, ingenieurswese, lugvaart, mynbou, media, ILLUSTRASIE: SHUTTERSTOCK
toerisme, die maritieme sektor, kuns en sport.
Lees verder
Wat doen ander lande reg?
l https://www.netwerk24.com/Nuus/Onderwys/
gr-9-sertifikaat-skep-geleenthede-skop-jou-nie-uit-
Paul Colditz sê in ekonomies suksesvolle lande soos stelsel-20191015
Amerika en Duitsland het leerders die keuse om verder in l https://sol-tech.co.za/sol-tech-maak-toelating-tot-
’n akademiese of tegniese rigting te studeer en dié ambagsopleding-in-2019-ook-in-5-dorpe-moontlik/
verhouding is sowat 50:50. Werkloosheid in dié lande is l https://afrikaans.com/taalnuus/mos-n-maatskappy-
maar sowat 3%, terwyl Suid-Afrika s’n reeds meer as 29% is gestig-om-afrikaanse-moedertaalonderrig-in-sa-
– die hoogste sedert 2003. skole-te-verseker/
In Duitsland, wat 83,6 miljoen mense het, begin meer as ’n l https://www.westerncape.gov.za/service/national-
derde van 13-jarige leerders reeds met beroepsopleiding. qualifications-framework-nqf-qualifications-and-unit-
Sowat ’n derde ondergaan suiwer vakkundige opleiding, standards
terwyl twee derdes se opleiding uit 40% teorie en 60% l Potgooi: RSG 20190908_ONS_EN_DIE_ONDERWYS:

110 Taalgenoot | SOMER 2020


Voltooi en wen
SMS TG BLOKRAAI <VERSTEEKTE WOORD> en jou naam, van en posadres na
44131. Die kompetisie sluit 31 Maart 2020. Drie lesers staan die kans om ’n kopie van
Die Nuwe Afrikaanse Prosaboek (Human & Rousseau) te wen. Die bundel bevat 149 verhale
deur 57 skrywers, van Jan Rabie tot Lynthia Julius en Zirk van den Berg. Dit bied ’n
verruimende, vars blik op die Afrikaanse kortverhaal met sowel klassieke verhale deur
welbekende skrywers, asook voorheen ongepubliseerde verhale deur nuwe stemme.

LEIDRAAD: Kind wat nie kan stilsit nie.


Verskaf deur XWord

Besoek https://www.atkv.org.za in Maart 2020 vir die oplossing.

SOMER 2020 | Taalgenoot 111


Die gif van
groot droom DEUR KOOS KOMBUIS

W
anneer iemand deesdae vir my sê, “Ons reggekry! Ek is skatryk en wêreldberoemd! Dit sal
staan aan die vooraand van ’n nuwe begin”, waarskynlik ’n Saterdag wees. Verkieslik met volmaan.
hardloop ek ver weg. Ek glo nie meer in die Maar hoe werk die lewe rêrig?
idee nie, want dis byna altyd ’n denkfout. Elke nuwe Daar was al baie goeie dae in my lewe. Daar was ook
begin dra in homself die kiem van uiteindelike slegte dae. Daar was dae dat ek gevoel het ek het
mislukking. hierdie of daardie taak suksesvol afgehandel. Of ek het
In 1948 het Afrikaners aangekondig hulle begin nuut dit liederlik opgefoeter. Maar daar was nog nooit een
nadat die Natte die Sappe in ’n verkiesing verslaan het. fantastiese dag wanneer my hele siel en my ganse
Nasionalisme het dik geloop en daarmee saam die virus bestaan eensklaps in ’n skitterende dagbreek van
van apartheidsdenke. sterretjies en ’n glinsterende hemeltrans wedergebore is
In die middel-90’s het iets soortgelyk gebeur toe die nie.
ANC ’n onderhandelde skikking bereik met die Die ander dag lees ek toevallig die boek Atomic Habits
Nasionale Party, wat reeds alle geloofwaardigheid deur James Clear en ek vind hierdie gevleuelde woorde:
verloor het. Daar was groot opgewondenheid in die “ ’n Atomiese gewoonte is ’n gereelde praktyk of
lug. Mandela is vrygelaat en almal het van versoening roetine wat nie net klein en maklik is nie, maar ook die
gepraat. bron van ongeloofl ike krag; ’n onderdeel van die stelsel
Maar iewers was daar ’n misverstand. Baie mense van vermenigvuldigde groei.”
probeer nou nog uitpluis wat dit was. Die ANC en die Stadigaan het ek begin verstaan hoekom die idee van
NP het verskillende idees gehad oor wat die nuwe ’n nuwe begin so giftig is. ’n Mens moenie te groot
regering se mandaat sou wees. Ek en my droom nie. Jy moet net die klein dinge reg doen. Elke
medeliberaliste het gehoop die ANC het genoeg dag.
energie om ’n komplekse land soos Suid-Afrika te Deesdae, wanneer iemand my vra waarin glo ek, is
regeer. Ons het ons geloof in die party geplaas. my antwoord: “Ek glo ek moet die skottelgoed was.”
Maar die ANC wou aanhou revolusie-revolusie Of: “Ek wil my eie bed opmaak.” O, ek het ’n geloof
speel en vandag staan ons op die rand van ’n afgrond: ook, maar wat help dit ek praat daaroor? Dis nie die
Ons infrastruktuur en die ganse ekonomie stort in boom wat belangrik is nie, maar sy vrugte.
duie. Daar is nie iets soos onbelangrike besluite nie. Een
Sien, my skeptisisme in ’n nuwe begin is nie klein tree in die regte rigting lei byna altyd tot nog
rasgedrewe nie. Enigiemand kan fouteer en dit gebeur een. En voordat jy jou kom kry, hét jy daardie werk
in alle kulture en die hele tyd. Daar is iets aan die idee wat jy nog altyd begeer. Een treetjie in die verkeerde
wat selfvernietigend is; dit is inherent aan die idealisme rigting en die volgende oomblik dien jy ’n CV in met
Foto: Shutterstock

van die oomblik. ’n tikfout in die eerste paragraaf.


Mense dink groot wanneer hulle van ’n nuwe begin ’n Nuwe begin? Nee, dankie. Al waarin ek
praat en hulle kyk die detail mis. belangstel, is die volgende vyf minute. Dat ek mooi
Ek hoop al lank my lewe gaan eendag by die punt kyk voordat ek oor die straat stap. Dat ek nie oor ’n
kom waar alles eensklaps verander. Wanneer ek een geel verkeerslig jaag nie.
oggend wakker word en ek wéét: Ek het alles Die res sal vanself kom.

112 Taalgenoot | SOMER 2020


Die ‘ons’ deur
die ‘ek’ DEUR MALIXOLE GWATYU

“U
buntu” word dikwels in die uitdrukking Movement, wat langer as ’n dekade gelede (en ironies
umuntu ngumuntu ngabantu saamgevat: ’n genoeg onder leiding van oudpres. Jacob Zuma) van
Mens is ’n mens deur ander mense. Dit stapel gestuur is. Dit was daarop gemik om mense aan
beteken geen mens behoort in isolasie te leef nie, want te moedig om hulself opnuut tot die bou van sorgsame
die konsep van gemeenskap is een van die samelewing se gemeenskappe te verbind wat gewortel is in positiewe
boustene. Ubuntu gaan uiteindelik oor jou, my en almal waardes.
van ons. Suid-Afrika het ’n ongelyke samelewing, met
Tydens ’n gedenkdiens ses jaar gelede vir wyle Nelson stygende werkloosheid en armoede onder die
Mandela in Suid-Afrika het die voormalige Amerikaanse meerderheid inwoners. Wát moet deur wíé gedoen
president Barack Obama gesê: “Daar is ’n woord in word? Die regering kan nie alles doen nie. Die
Suid-Afrika, ‘ubuntu’, wat Nelson verantwoordelikheid wanneer
Mandela se grootste gawe tot die dit by die bou van ’n beter nasie
mensdom saamvat: Sy erkenning “HET ONS OPGEHOU en samelewing kom, lê by
dat ons almal verbind word op elkeen van ons. Emeritus-
maniere wat nie gesien kan word
OM OM TE GEE – AS ’N aartsbiskop Desmond Tutu
nie; dat daar ’n eenheid is onder NASIE, AS BURE, beskryf ’n persoon met ubuntu as
die mensdom; dat ons ons “beskikbaar vir ander; die
verwesenlik deur onsself met VRIENDE EN FAMILIE EN onvoorwaardelike erkenning
ander te deel; om vir ander om te
gee en na hulle om te sien. Hy het
SELFS AS van die ander”. Hy meen ubuntu
moet spruit uit die besef dat
nie net ubuntu vergestalt nie, hy MAATSKAPPYE – VIR elkeen deel van ’n groter geheel
het miljoene mense geleer om vorm.
daardie waarheid in hulself te MENSE IN NOOD?” ’n Voorbeeld van ’n
vind.” ongewenste verskynsel wat
Het ons opgehou om om te gee – as ’n nasie, as bure, lynreg met die gees van ubuntu bots, het in 2019 in ’n
vriende en familie en selfs as maatskappye – vir mense in TV-reeks getiteld After Tears neerslag gevind.
nood? Daar is diegene wat glo Suid-Afrika bevind hom Die gaan oor township-begrafnisse wat deur
aan “die einde van ubuntu”; dat dit as lewenswyse en drinkpartytjies gevolg word en ondanks versoeke dat
etiese praktyk gesneuwel het. dit gestaak word, is die reeks glo baie gewild. Kritici
My geloof in ubuntu het in 2019 herleef danksy die bestempel dit as onwaardig en volksvreemd en as ’n
klein dinge wat mense vir mekaar doen sonder om iets verheerliking van alkoholgebruik.
terug te verwag. Die #ImStaying-beweging, wat ten In ’n samelewing gefikseer op kitsbevrediging en die
tyde van hierdie skrywe reeds meer as 900 000 “ek” sou dit wys wees om ag te slaan op die woorde
volgelinge gehad het, is dalk ’n bewys dat Madiba se gees van Madiba: “Wat tel in die lewe is nie die feit dat ons
en nalatenskap voortleef – as ’n werkwoord wat geleef het nie; dit is watter verskil ons gemaak het in
Foto: Shutterstock

gemeenskappe en ons land vorentoe kan neem. die lewe van ander.”
Sedert die geboorte van ons demokrasie is daar verskeie My wens vir 2020 is vir meer ubuntu onder
pogings aangewend om aspekte van ubuntu te laat herleef. Suid-Afrikaners en meer vrygewigheid teenoor ons
Seker die belangrikste was die Moral Regeneration naaste. Hopelik is dit nog nie laat vir trane nie!
Gesoek: ’n reënboog
met diep wortels DEUR FOURIE ROSSOUW

E
k sit soggens op ’n houtkis in ons kombuis en al aard hy nie daar waar hy nou groei nie, sal hy
mediteer. Van daar kan ek deur die skuifdeur nêrens anders aard nie. Sy “nuwe begin” is saam met
uitkyk oor die stoep en op ’n vyeboom wat in sy wortels in sy brose verlede verstrengel. Die boom
die middel van ons agtertuin groei. Die boom het se enigste behoud is om sy wortels dieper te stoot;
sommer net opgekom, het die oom vir my gesê toe verby die bouklip en gebreekte sement en tot in die
ons die eerste keer na die huis gaan kyk het. lewensaar van goeie grond.
Daar was twee dinge van die huis waarvan ek Ek vat ’n slukkie koffie en maak my reg om ’n paar
onmiddellik gehou het: die kombuis en die vyeboom. minute stil te word. Die res van die huis slaap nog en
’n Ou huis met ’n mooi kombuis sal altyd ’n bekoring buite hoor ek die tarentale roep. Soos gewoonlik is
hê, en jy kan my enige dag met ’n ryp vy in ’n wip die vyeboom my fokuspunt. Bo die grond lyk die
vang. Maar sedert ons ingetrek het, het ek nog nie boom sterk en gesond. Sy blare is lowergroen en ryp
een vy uit ons tuin geëet nie. Die boom lewer ’n van belofte. Deur die herfs, winter en lente is hy vol
allemintige oes, maar voordat die vye kan ryp word, bravade, maar wanneer die toets van die somer kom,
gooi die boom hulle af. kwyn hy soos die vergeelde plakkate van die politieke
Ek google dit toe. Vrugtebome is geneig om hul partye lank nadat die kruisies getel is.
vrugte af te gooi, lees ek. Dit gebeur gewoonlik Voorheen het die vyeboom se gesukkel my ontstel,
wanneer die boom “onder druk” is en daar is drie maar vanoggend sien ek myself daarin. Soos ’n
redes: water, grondvoeding en peste of plae. Ek het labarint vir sommige, of gebedskrale vir ander, is die
in die tussentyd gif gespuit, kompos ingewerk en vyeboom my mandala op die weg na die binnekant
meer gereeld met reënwater uit my plastiektenk van my siel. Ek kyk na die boom en wonder waar mý
natgelei. Nou wag ek in spanning om te kyk of die kompos vandaan kom. Blare lewer, is maklik; dit
boom op al hierdie ekstra aandag gaan reageer. kom sommer saam met die aanbreek van ’n nuwe
Nou die dag let my vrou op die boom se blare lyk seisoen, maar dis moeiliker om vrugte te dra as jy
verlep. Ek verstaan dit nie, sê ek. Ek het dit die groei waar jy nie hoort nie.
vorige dag nog goed natgelei; hoe kan dit dan sukkel Soos Saggeus kyk ek af uit die takke, wagtende op
in die somerson? Ek begin toe wonder oor die boom Hom oor wie almal gons. Soos Jesus sien ek ook my
se plek in die tuin. Nie dat ek dink om hom uit te komvandaan in die vyelose vyeboom. Want as jy
haal nie, maar eerder oor wáár hy groei. Voorheen mooi kyk, lyk ’n goed gesnoeide vyeboom effe soos ’n
was daar ’n swembad, wat deur die vorige eienaars plek op ’n landkaart. Ná soveel jare groei ons steeds
toegegooi is. Die bogrond lyk heel goed, maar ek tussen die bourommel van afgebreekte skeidslyne en
vermoed onder die oppervlak lyk dinge anders. Heel rolle doringdraad. Ons hou ’n reënboogbelofte in,
moontlik groei die boom se wortels tussen bakstene maar gooi ons vrugte in die hitte van die stryd af.
en bourommel. Ons enigste behoud is om ons wortels dieper in
Ek sal hom nie kan uitplant nie. Dis ironies, want hierdie plek te laat groei.

114 Taalgenoot | somer 2020


DStv-kanaal 147

Landbouweekliks
Merkwaardige boere se buitengewone stories
VIA plaaskuiers met HemelBesem en Nadia

Dinsdae 19:30 Sondae 17:00

Geborg deur
/A/R
10031574JB/
ONDERSTEUN JOU HELD

FORTUNER CHALLENGE.CO.ZA OF SKAKEL *120*62800#


B’s en V’s geld. USSD kos 20c per sekonde.
Louwarm is
REDAKTEUR Johan Jack Smith
PRODUKSIEREDAKTEUR Martie Swart
UITLEGKUNSTENAAR Marelise Scholtz
HOOF: DIGITALE MEDIA Reza Clifford
TAALVERSORGING Marli Swanepoel,

nie ’n opsie nie


Jacques Liebenberg
INTEKENARE Lillian Meyer 011 919 9112 of
LillianM@atkv.org.za of Taalgenoot@atkv.org.za
BEMARKING & ADVERTENSIES
Johan Jack Smith: JohanS@atkv.org.za
Reza Clifford: Rezav@atkv.org.za
DRUKKERS Paarl Media Cape
VERSENDING Prosource Technologies (Pty) Ltd

’n
TAALGENOOT
Nuwe begin? hul eie ding gedoen het. Vir redaksionele of advertensienavrae
Ek weet Die digter Pieter Posbus 4586, Randburg 2125
darem nie. Fourie en die skrywer Tel.: 011 919 9000 • Faks: 011 919 0208
Vrybelnommer: 0800 00 2209
Dis Taalgenoot se tema in Madelein Rust het E-pos: JohanS@atkv.org.za
hierdie someruitgawe en, dieselfde soort Webwerf: www.atkv.org.za
soos dit nou maar gaan, waagmoed aan die dag ATKV-HOOFKANTOOR
kom dit dikwels so saam gelê. Sommige mense het Vir adresveranderings of ledenavrae
Posbus 4586, Randburg 2125
met die aanbreek van ’n nuwe egter ’n bietjie leiding nodig Tel.: 011 919 9000 • Faks: 011 919 0205
jaar ter sprake. Daarom het ek in en vir hulle is Bibi Slippers se Vrybelnommer: 0800 00 2209
November al begin oefen om van my storie oor selfhelpboeke dalk net die E-pos: atkv@atkv.org.za
Webwerf: www.atkv.org.za
pens ontslae te raak. Dalk hou my regte medisyne.
voornemens hierdie keer langer. Baie Suid-Afrikaners wat oorsee na ’n LAPA UITGEWERS
Posbus 123, Pretoria 0001
Dit laat my altyd aan my ma en haar nuwe begin gaan soek het, het na hul eie Tel.: 012 401 0700 • Faks: 012 401 0734
gewigkwellings dink. “Ek sal Maandag land teruggekeer. E-pos: lapa@lapa.co.za
begin,” sou sy verklaar. Dan het my pa Ons loer ook in by een van die ATKV OORDE
gespot: “Die dieet wat jou ma doen, werk se vlagskipprojekte, Tienertoneel, en die Buffelspoort Die Oordbestuurder, Privaatsak X222,
’n bietjie anders. Alles wat sy sien, dié eet nuwe outjie in die buurt, Tjokkertoneel. Mooinooi 0325. Tel.: 014 572 1000 • Faks:
014 572 1010. E-pos: buffelspoort@atkv.org.za
sy.” Sy het nie gedink dis snaaks nie. Terug by die horlosie: 2019 was ’n lang
Drakensville Die Oordbestuurder, Posbus 53,
Eintlik wil ek praat oor tydverloop, jaar. Ek kyk soms terug en wonder wat het Jagersrust 3354. Tel.: 036 438 6287 • Faks:
veral omdat die ATKV vanjaar sy 90ste van die tyd geword. Hoekom loop daardie 036 438 6524. E-pos: drakensville@atkv.org.za

bestaansjaar vier. Wat ’n prestasie! Die sekondewyser nou soveel vinniger as toe Eiland Spa Tel: 015 386 8000 • Faks: 015 386 8032
E-pos: eilandspa@atkv.org.za
ouderdom is nie ’n man (of vrou) se maat ek ’n kind was? Was dit omdat die lewe
Goudini Spa Die Oordbestuurder, Posbus 47,
nie. Ek dink nie eens net aan my ouers se meer gestruktureerd was? Of omdat ek Rawsonvile 6845. Tel.: 023 349 8100 • Faks:
ouderdom nie (albei is duskant 80); ek geglo het die sand sal nooit uitloop nie? 023 344 3158. E-pos: goudini@atkv.org.za

praat van ná 40. In jou 20’s kon jy sommer Die lewe se onvoorspelbaarheid maak dit Hartenbos Die Oordbestuurder, Posbus 3, Hartenbos
6520. Tel.: 044 601 7200/19/21 • Faks: 044 695 0770
in ’n week of twee ’n paar kilogram seker meer rede om “vir vandag” te leef. E-pos: hartenbos@atkv.org.za
afskud, maar nou vat dit maande. Daar is Om te fokus op dinge soos familie en Klein-Kariba Die Oordbestuurder, Posbus 150,
rolle en hare op jou rug wat nooit vriendskap. Tyd is mos die groot Warmbad 0480. Tel.: 014 736 9800 • Faks:
014 736 3457. E-pos: kariba@atkv.org.za
voorheen daar was nie. Hare in jou ore. gelykmaker. Ongeag jou status of jou
Natalia Die Oordbestuurder, Posbus 11,
Hare oral, behalwe op jou hoof ... banksaldo, jy gáán oud word. Winkelspruit 4145. Tel: 031 916 4545/6 • Faks:
Vir diegene wat wonder oor die oulike Die feit bly staan, daar is altyd plek vir 031 916 2212. E-pos: natalia@atkv.org.za
seuntjie met die tuisgemaakte vuurpylpak verbetering. ’n Gesonder lewenstyl, ’n Besprekings vir enige van die ATKV-oorde kan ook
op die voorblad: Dis deel van die ATKV groener manier van leef ... Daar is nog weeksdae vanaf 08:00 tot 17:00 by die sentrale
besprekingsnommer op hoofkantoor 011 919 9076 of
se nuwe reklameveldtog “Gee jou drome tyd. Om dit te besef en iets daaromtrent te 011 919 9058 gemaak word
vlerke”. Ons organisasie het nog altyd doen is reeds ’n nuwe begin. En dis goed.
reggestaan om jongmense ’n ekstra Taalgenoot wil al sy lesers ’n voorspoedige Printed by

hupstoot te gee met projekte en kursusse 2020 toewens. Ons sal voortgaan om die
wat hulle vir die toekoms toerus. Afrikaanse taal en kultuur te bevorder en
Om nuut te begin loop soms hand aan om oor hierdie uitmuntende organisasie TG word uitgegee deur die ATKV, Posbus 4586, Randburg
hand met waagmoed. Om die verlede verslag te doen. As ons jou in die proses 2125. Die menings uitgespreek in TG weerspieël nie
noodwendig die amptelike standpunt van die ATKV nie.
agter jou te los en ’n nuwe rigting in te ontstel, aan die dink sit of openliker laat Geen deel van die inhoud mag sonder die toestemming van
die redakteur elders gebruik word nie. Alle medewerkers,
slaan is nie kinderspeletjies nie. Kyk kommunikeer, is dit ook goed, want die fotograwe en kunstenaars doen afstand van hul outeursreg
byvoorbeeld na die NALN-storie oor lewe is te kort vir middelmatigheid. sodra ’n bydrae in TG gepubliseer is. TG neem nie
aanspreeklikheid vir die taalkorrektheid of voorkeur van die
uitgewers wat teen die grein in gegaan en JOHAN JACK SMITH taal van adverteerders of advertensies nie. Die menings en
standpunte uitgespreek deur lesers, skrywers en kunstenaars
in TG is nie noodwendig die standpunt van die ATKV nie.

SOMER 2020 | Taalgenoot 7


STANDPUNT

#weesdieverskil
W
anneer jy by die ATKV- onbaatsugtige bydrae en my beker loop
hoofkantoor in Randburg se oor van dankbaarheid.
parkeerterrein inry en Ons is reeds hard aan die beplan vir die
begroet word met ’n lang tou mense, ATKV se verjaardagvieringe en wil jou
kan jy maar weet ... Die vakansie is om uitnooi om saam met ons ’n reis met ’n
die draai. verskil te onderneem.
In November het die As deel van ons verjaardagvieringe gaan
voorkeurbesprekings vir volgende jaar se ons slagspreuk vir die jaar soos volg lui:
Desembervakansie geopen en die getroue #weesdieverskil.
ATKV-lede in die ry was in ’n vakansieluim. Ja, 2020 se Dis maklik om ons oë op die regering te rig om dinge
Desember is nog ’n entjie weg, maar 2019 s’n is op hande. om te draai. En ja, hulle het baie werk om te doen, maar
Die blote gedagte aan son, see, sand is genoeg om enige elkeen van ons het ook ’n verantwoordelikheid om die
mens opgewonde te maak. verskil te wees wat ons so graag wil sien.
Teen die tyd wat jy die Taalgenoot ontvang, het die Ek wil jou vandag vra om saam met die ATKV skouer
Kerstafel al gekreun onder die kos, jy maak dalk al planne aan die wiel te sit om te bou aan ’n beter Suid-Afrika.
om van daai ekstra vetjies (as Kan jy jou indink wat die
gevolg van al daai kos) ontslae kollektiewe resultaat sal wees
te raak en sien reikhalsend uit “DIS MAKLIK OM ONS OË OP as ons elkeen iets klein doen
na betaaldag. om iemand anders se lewe
2020 is vir die ATKV ’n
DIE REGERING TE RIG OM beter te maak?
groot jaar – ons vier ons 90ste DINGE OM TE DRAAI. EN JA, Die ATKV het die afgelope
verjaardag. Die tema van dié 90 jaar deur sy nasionale
jaar se algemene HULLE HET BAIE WERK OM projekte en takprojekte lewens
jaarvergadering is heel gepas
“Is jy reg om saam te reis?”
TE DOEN, MAAR ELKEEN VAN verander. Ons het deelnemers
aan ons projekte se drome
Voordat ons fokus op wat ONS HET OOK ’N vlerke gegee. Ons het na
die toekoms vir ons inhou, gun gemeenskappe uitgereik en dit
my die geleentheid om dankie VERANTWOORDELIKHEID.” alles in Afrikaans.
te sê vir dit wat was. Vanjaar wil die ATKV weer
2019 was in baie opsigte ’n uitdagende jaar, maar in my die Afrikaanse taal, kultuur, kennis en kreatiwiteit
terugkyk was dit ook ’n jaar waarin die ATKV baie onmisbaar deel maak van nasiebou, versoening en ’n
vermag het. suksesvolle Suid-Afrika.
Dankie vir die ATKV-direksie vir hul leiding en dat julle Ons is opgewonde oor 2020 en ons hoop dat jy saam met
my hande sterk maak. ons sal deel in die vieringe, maar ook in die verskil.
Te danke aan die ATKV se wonderlike personeel se
harde werk en toewyding – selfs in moeilike tye – kon ons SONÉL BRITS
beslis ’n impak maak. Voeg daarby elke ATKV-taklid se BESTURENDE DIREKTEUR VAN DIE ATKV-MSW

KENNISGEWING
Neem kennis dat die ATKV-lidmaatskaptarief vanaf 1 Maart 2020 styg. Jou ledegeld stel ons in staat om die
Afrikaanse taal en kultuur deur middel van verskeie projekte te bevorder.

8 Taalgenoot | somer 2019


VOORBLAD

Só kry
drome
40
vlerke
Taalgenoot | SOMER 2020
“BAIE KINDERS, ÉN
VOLWASSENES, VOEL
VASGEVANG IN DIE
WERKLIKHEID VAN HUL
BESTAAN. DIE ATKV WIL
MET ’N SPLINTERNUWE
VELDTOG WYS ENIGEEN
SE DROME KAN – MET ’N
BIETJIE HULP – WEL
VERWESENLIK WORD ...”

SOMER 2020 | Taalgenoot 41


VOORBLAD

M
et ’n hele arsenaal projekte waarby die jeug kan “Soveel van my vriende in die bedryf het al gesê dat alles
baat vind, is dit g’n wonder die ATKV spog met vir hulle by ATKV-Tienertoneel begin het. Wat hierdie
’n lang lys suksesverhale nie. Jaar ná jaar kompetisie ook waardevol maak, is dat dit die geleentheid
bemagtig en beloon projekte, soos ATKV-Tienertoneel, bied om opleiding te ontvang in tegniese aspekte van
-Spelathon, -Redenaars, -Debat en -Rieldans sy teater, iets wat jy nêrens anders sal kry terwyl jy nog op
deelnemers, om nie te praat van AbbAsorg of Vriende van skool is nie.”
Afrikaans (VVA) wat hele gemeenskappe ophef en Jacques Bessenger, bekend vir sy rolle in rolprente soos
bemagtig nie. Verraaiers, Wolwedans in die skemer en Ballade vir ’n enkeling,
Aan die vooraand van 2020 spog die vereniging met ’n het ook sy tande in ATKV-Tienertoneel geslyp. “Danksy
splinternuwe veldtog, “Gee jou drome vlerke”. Gerrie ATKV-Tienertoneel het ek reeds op skool die geleentheid
Lemmer, uitvoerende hoof: kultuur by die ATKV, sê hulle gekry om waarlik soos ’n akteur te voel en in ’n toneelstuk
lê sterk klem op die belang daarvan om jongmense op ’n te wees. Hierdie kompetisie is onmisbaar in die Afrikaanse
vroeë ouderdom aan die kosbare kultuurgoed van teaterbedryf,” sê hy.
Afrikaans bloot te stel. “Die taal-en-kultuurafdeling
bevorder en beloon gehalte en uitnemendheid in Afrikaans.
Deur middel van die afdeling se projekte en Slimkoppe kry ook vlerke
opleidingskursusse kry jonk en oud die geleentheid om op “In die tweede advertensie [waarin die ATKV se Beverley
’n georganiseerde manier hul talente en vaardighede te Adams en haar dogter Kayden speel] fokus ons op die
ontdek en te ontgin.” ATKV se Spelathon,” sê André. “Dit wys ’n meisie wat by
Volgens Gerrie help die taal-en-kultuurafdeling om die eetkamertafel speel en haar ma leer haar om woorde te
positiewe landsburgers te vorm en sosiale kohesie te spel. Met haar uithouvermoë en dissipline kry sy dit reg
bewerkstellig. “Maak nie saak wat jou agtergrond of om die ATKV-Spelathon te wen en staan triomfantelik op
omstandighede is nie, deur die ATKV se taal- en die verhoog met ’n trofee.”
kultuurprojekte kry jongmense die geleentheid om van die Dié projek lewer jaarliks deelnemers wat die verbeelding
wêreld ’n beter plek te maak. Ons helder visie help aangryp, veral wanneer dit leerders is wat nie eens
jongmense om die foute van die verlede te identifiseer en ’n Afrikaans by die huis praat nie. Een só ’n geval is Dasha
nuwe werklikheid en toekoms te skep.” Levanets. By die huis praat sy Russies, maar wanneer sy die
ATKV-Spelathon-verhoog betree, spel sy Afrikaanse
woorde wat eerstetaalsprekers laat kopkrap. Dasha, toe ’n
Die ATKV kweek teatermakers matriekleerder aan die Hoërskool Ferdinand Postma in
Een van die ATKV se vlagskipprojekte is ATKV- Potchefstroom, het skoonskip gemaak in die ATKV-
Tienertoneel, waardeur hy ’n nuwe geslag teatermakers Spelathon 2019 se afdeling gr. 10-12 Afrikaans Eerste
skep. Dié projek, saam met ATKV-Spelathon, is waarop Addisionele Taal.
daar in die nuwe veldtog gefokus word. “Hierdie jaar wil “Dit is eerlikwaar skokkend,” sê sy. “Ek het glad nie
ons die publiek wys hoe leerders bemagtig kan word deur verwag dat ek so goed sou doen nie. Ek was baie bly.”
deelname aan ATKV-projekte en hoe hulle vir die toekoms Dasha het as sesjarige saam met haar ouers na Suid-Afrika
toegerus kan word,” vertel Johan Jack Smith, projek- geïmmigreer en kon slegs Russies, Oekraïens en gebroke
bestuurder. Engels praat. “Ek was in ’n Afrikaanse kleuterskool en dit is
Aan die Tienertoneelkant is die aktrise Mila Guy, wat waar ek geleer het om Afrikaans te praat,” vertel sy skaam.
veral bekend is vir haar rol in die komedie-reeks Hotel, “Daar is so baie mense wat Afrikaans praat. Dit is nie net ’n
genooi om betrokke te raak. “In ons advertensie kan ’n modus van kommunikasie nie, maar dra ook kultuur en
heelwat jonger Mila gesien word,” vertel André erfenis oor. Dis ’n fassinerende en kultuurryke taal.”
Badenhorst, regisseur van die veldtog. “Sy het groot drome Dan is daar Nolwazi Mahlangu. Afrikaans is haar vierde
en aspirasies om eendag ’n aktrise te wees en tree op vir taal, maar saans het Nolwazi spellyste uit haar kop geleer
haar ouma in haar slaapkamer. Dan wys ons die Mila Guy terwyl sy aandete kook en skottelgoed was. In 2018 het sy
soos sy vandag lyk en waar sy op ’n regte televisiestel is.” as gr.10-leerder van die Hoërskool Patriot in Emalahleni
Met meer as 190 toneelproduksies van skole oor die land met die eerste plek in die afdeling gr. 10-12 Afrikaans
heen is dit nie verbasend dat daar heelwat jong talent Eerste Addisionele taal weggestap.
deursyfer wat uiteindelik die Suid-Afrikaanse “Ek is baie trots op myself,” vertel sy. “My huislike
vermaakbedryf op sy kop kan keer nie. Cintaine Schutte, omstandighede is nie goed nie. Ek het die kompetisie vir
bekende vir haar verhoogwerk en ook vir haar rolle in my ma gewen. Sy het vroeër vanjaar ’n beroerte gehad en is
TV-reekse soos Fynskrif, het as leerder by die Hoërskool nou blind.”
Die Wilgers in Pretoria aan ATKV-Tienertoneel
deelgeneem.
“Die liefde vir teater en vir die kunste wat deur hierdie Jong rakkers kry nuwe hoop
kompetisie geskep word, is ongelooflik belangrik,” sê sy. Dit is nie net met sy taal- en kultuurprojekte dat die ATKV

42 Taalgenoot | SOMER 2020


“Hierdie jaar wil ons
vir die publiek wys
hoe leerders
bemagtig kan word
deur deelname aan
ATKV-projekte en hoe
hulle vir die toekoms
toegerus kan word.”

SOMER 2020 | Taalgenoot 43


VOORBLAD

“Deur middel van die afdeling se projekte en


opleidingskursusse kry jonk en oud die geleentheid
om op ’n georganiseerde manier hul talente en
vaardighede te ontdek en te ontgin.”
44 Taalgenoot | SOMER 2020
SOMER 2020 | Taalgenoot 45
VOORBLAD

nuwe hoop en geleenthede vir die jeug skep nie. droom wat uiteindelik waar geword het.
“AbbAsorg, die ATKV se sosiaal-maatskaplike As meisietjie wou sy net op ’n vliegtuig klim en vlug. Weg
verantwoordelikheidsprogram, help om vir ’n kind vlerke van haar omstandighede af: die bloedmerke op haar
te gee,” sê Herna Adams, bestuurder: AbbAsorg. ouerhuis se mure soos haar stiefpa haar ma geslaan het; die
“AbbAsorgsentrums regoor die land doen daagliks neerhalende kyke wat sy gekry het wanneer sy ná skool in
wonderlike werk onder kinders en het ten doel om ’n vullisdromme vir kos moes aas. Sy onthou veral die smaak
veilige omgewing te skep waar kinders gehalteopvoeding van sigaretstompies in die kos wat sy uitgevis het. Elke keer
en -versorging kan ontvang.” wanneer ’n vliegtuig oor haar kop gevlieg het, het
Daar is vyf AbbAsorgsentrums landwyd. Ruzanne gewens sy is een van die passasiers.
Die vierjarige Kyra Fillies van Mosselbaai kom uit “Vir baie mense is dit vanselfsprekend om gou op ’n
moeilike omstandighede, maar sedert die ATKV- vliegtuig te klim. Toe ek op die vliegtuig klim op pad na
AbbAsorgsentrum Pinocchio in Brandwacht betrokke die AJV, het my drome waar geword. Soos die vliegtuig
geraak het, het Kyra se lewe ingrypend verander. Sy skielik begin spoed optel, het ek my oë toegeknyp en eers
presteer nie net akademies nie, maar verower die een weer oopgemaak toe ons in die lug was. Ek het by die
medalje ná die ander op die sportveld. venster uitgekyk en die landskap het my asem weggeslaan.”
“Ons weet en vertrou dat Kyra se vlerke haar nog ver Ruzanne is spyt sy het haar so laat in haar lewe eers by
gaan dra,” sê Rene Jansen, hoof van die sentrum. Kyra is die ATKV aangesluit. “Die ATKV help ons om te glo dat
een van die vele suksesverhale van dié sentrum, geleë in een ons meer as oorwinnaars is deur die Here wat ons versterk
van die armste dele van Mosselbaai. Rene-hulle fokus nie en krag gee. Dit het my geleer dat ek nie nodig het om my
net op voorskoolse ontwikkeling nie, maar bied ’n veilige vuiste te bal teen die onreg of onregverdigheid van die
heenkome vir kinders van die gemeenskap. Volgens Rene is verlede nie, maar dat ons in staat is om ’n groter impak en
die dagprogram ontwikkel om hul ontwikkeling te verskil te maak deur ons hande uit te strek, oop te maak en
stimuleer. “Ons wil kinders uit agtergeblewe gesinne te help bou aan ’n veranderde en verbeterde Suid-Afrika.
skoolgereed kry deur te voorsien in hul emosionele “Die ATKV gee ons vlerke om weg te vlieg van die
behoeftes en deur elke kind ’n gevoel van eiewaarde te verlede na ’n toekoms vol hoop en nuwe moontlikhede.”
gee.”
In die plattelandse dorpie Ruiterbos, tussen Oudtshoorn DEUR JACQUES MYBURGH
en Mosselbaai, is armoede en werkloosheid aan die orde FOTO’S: ANDRÉ BADENHORST / BLACKFRAME
van die dag, maar dit is ook daar waar nog ’n PHOTOGRAPHY
AbbAsorgsentrum na die gemeenskap uitreik. By die
ATKV-AbbAsorgsentrum Boskabouters ontvang kinders
tussen drie en vyf jaar oud elke dag twee gebalanseerde etes
en hulle kry die onderrig wat hulle nodig het om op skool
te kan presteer.
“Kinders hier is bang vir die toekoms. Ons wil hulle
steun en aanmoedig om nie bang te wees nie,” sê Nicolette
Oerson, sentrumhoof. Volgens haar is drie van hul destydse
kleuters reeds in gr. 6 by die Laerskool Ruiterbos. “Al drie
is vandag die topleerders in hul klas en ontvang elke jaar
vir amper al hul vakke diplomas.”
Nicolette-hulle wil die 21 kabouters in hul sorg toerus
met die vaardighede om te kan presteer. “Ons klem is veral
om vir die kinders kwaliteitonderrig in ’n veilige
omgewing te bied. Ons fokus op die fisieke, emosionele,
kognitiewe en kreatiewe aspekte van elke kind.” sms die woord
“projekte” na 44733* en
Met vlerke is haar drome bewaarheid staan ’n kans om ’n
Soms is dit nie net deur projekte en liefdadigheid dat die
ATKV iemand bemagtig nie, maar met iets so eenvoudig
soos ’n vliegkaartjie.
fujifilm-kamera te wen!
Ruzanne von Beulen is lid van die ATKV-tak Sommer
Net Ons in Pacaltsdorp, naby George. In 2019 het sy die besoek www.atkv.org.za
vereniging se algemene jaarvergadering by ATKV-Klein- vir projekte en kursusse.
Kariba bygewoon. Iets wat vir baie van haar medetaklede Sluitingsdatum: 31 maart 2020
doodnormaal was, was vir haar lewensveranderend en ’n *b&V geld.

46 Taalgenoot | SOMER 2020