You are on page 1of 5

Bir Film Sekansını Okumak

Başlangıç Notları Metinler dünyadan kopuk oluşumlar değillerdir. Her metin, içinde yaratıldığı bağlamla ilişkilidir. Ancak bu çalışma daha çok biçimsel alanlarla, ele alınacak metnin içinde yer alanlarla ilgilidir. Her metin birçok farklı yolla konuşur. Örneğin geleneğin getirdiklerini yeniden kullanır, farklı söylem biçimlerini ele alır ve onları bir estetik varlık yaratmak üzere bir araya getirir. Bu metinler alıntıları bir araya getirerek, uylaşımları tekrar tekrar kullanarak, içinde yaşadığımız dünyadaki dürtüleri ele alarak tüm bu kolleksiyonu farklı ve yeni bir şey yaratmak için kullanırlar. Metnin içindeki farklı sesleri ortaya çıkaracağımız bir araştırma, başka birçok şey olduğu gibi metnin tarihsel konumu, sanatçı ve onun ekibinin varsayımları ve düşünsel geriplanları, belli bir yapımın ardındaki motivasyon (Yapımın amacı, ticari? Sanatsal? Politik?) hakkında farkındalık gerektirir. Onun da ötesinde bir film metni üzerinde konuşmak bizi bir fikir alışverişinin tarafı haline getirir. Hem yönteme ilişkin hem de teorik olarak belli varsayımlarda bulunuruz. “Bu filmi sevmedim” cümlesi bile içinde birçok örtük varsayım taşır. Bir filmin derinlikli bir analizi, aşağıdaki konularda çalışmayı gerektirir: • • Filmin toplumsal-tarihsel geriplanı, yapımını oluşturan ve varlığını oluşturan ekonomik ve politik faktörler; Belli bir filmin dayandığı gelenekler: metnin yer verdiği kültürel alıntılar, kullandığı uylaşımlar, belli ulusal / etnik / kültürel ifade biçimleri katılma derecesi; Filmin kurumsal olarak konumu: toplumda nasıl karşılandığı; Kamusal alandaki statüsü,

• • • • •

Yazar ya da yönetmenin yapıtlarının toplamı ve ele aldığımız filmin bu toplam içmndeki konumu; Yapıt metninin kendisi – (unutmamak gerekir ki film daha geniş bir sinemasal alan içinde değerlendirilmeli); Filmin zaman içinde nasıl algılandığı ve filmin tarihteki konumuyla bu konumun bizim beklentilerimizi nasıl önceden biçimlendirdiği; Film metnin başka metinlerle (başka filmler, kitaplar vs.) olan ilişkisi; bu ilişki dorudan film tarafından sunulabileceği gibi seyirci tarafından yaratıcı ilişkilendirmelerle de ortaya konabilir.

I. Anlatı
1. Bu sekansın anlatının tamamı içindeki işlevi nedir; Serim, zirve, başat bölüm, önemli bölüm, geçiş bölümü vs? Sekans filmdeki ana çatışmalardan kısımlar taşıyor mu? Sekansın altında yatan unsurlar

1

nelerdir (eylem ve diyaloglarda açıkça ortaya konulmasa da görsel dil aracılığıyla ima yoluyla dile getirilen ögeler)? Seçilen sekans “aslında” ne hakkındadır? Öykünün hangi boyutunu kurar, değiştirir, geliştirir? Görsel dil bunu nasıl ifade eder? 2. Öykü nasıl anlatılır? (çizgisel, geri dönüş ve ileri sıçramalarla, kısımlar halinde?) Olay örgüsü düzeyinde neler olur? Olay örgüsü ve öykü farklılaşır mı? Nasıl? 3. Seçilen sekans (mekandaki değişikliklerle, zamanda sıçramalarla, ara yazılarla) ayrı bölümlere ayrılabilir mi? Filmin hikayesinin birçok küçük anlatı parçası içerdiğini, tüm bu öykücüklerin karmaşık biçimde biraraya getirildiğini varsayacak olursak, sekans kaç farklı anlatı (alt öykü) barındırmaktadır? 4.Filmde kullanılan farklı enformasyon kanalları (görüntü, konuşma, ses, müzik, yazı) anlam üretmek üzere nasıl etkileşime giriyorlar? Bu kanalların herhangi biri seçili sekansa hakim oluyor mu? 5. Fark edilebilir bir anlatı kaynağı var mı? Dış ses anlatımı ya da ekran dışı yorum yapılıyor mu? Anlatıcının perspektifi nedir? (öznel, nesnel, tanrı anlatıcı, 1. tekil kişi, 3 tekil kişi, vs.) 6. Film seyircinin varlığını belli ediyor mu, yoksa olaylar seyirci yokmuş gibi mi gerçekleşiyor? Karakterler kameraya bakıyorlar mı (kamera arkasında seyiri varmış gibi yoksa kamera yokmuş gibi mi davranıyorlar)? Film seyirciyi ekranda olup bitenleri gözetleyenler olarak varsayıyor mu? 7. Film, “görünüşte bir anlatıcının olmadığı, hiç kimse tarafından anlatılan bir hikaye” ilüzyonunu kırarak, kendisinin inşa edilmiş bir yapı olduğu gerçeğini yansıtıyor mu? Ara yazılar, film içinde film sekansları, göze batan, kendine dönük (“gerçekçi olmayan”) kamera hareketleri filmin bir inşaa olduğuna dikkati çekiyor mu? 8. Anlatı seyirciyi ekrandaki olaylar ve karakterler karşısında nasıl konumlandırıyor? (Örneğin nasıl tepki vermemiz gerektiğini bize anlatan ya da bizi eylemden uzaklaştıran müzik yoluyla) Belli olaylara belli tepkiler vermemiz bekleniyor mu? Kadınlar nasıl betimleniyor? Erkek bakışının hedefi olan pasif nesneler olarak mı? Kamera kadınları başkalaştırarak mı sunuyor (soft-focus lensler kullanarak, bedenlerinin bütününü değil belli parçalarını göstererek vs.)? 9. Sekansın içerdiği kadarıyla anlatı mevcut politik görüşleri (dolaylı olarak) ifade ediyor mu? Film sekansı hakim ideolojilere uyuyor, onları onaylıyor ya da sorguluyor mu? Sinemacı (farkında olmaksızın) bildik görsel klişeler kullanarak azınlıkların ya da sıra dışı görüşlerin anlatımını eğip büküyor mu?

II. Sahneleme
Sinemacı filme alınan olayı nasıl sahneliyor? Kameranın önünde neler var? Sahneleme öyküyü nasıl yorumluyor? Öykünün ana çatışma noktalarını nasıl görselleştiriyor?

1. Sahne:Stüdyoda mı gerçek mekanda mı çekilmiş? “Gerçekçi” mi stylize mi? Tarihsel mi günümüzde mi geçiyor? Kostümler simgesel bir
2

işlev taşıyor mu? Ayna, haç, pencereler, kitaplar gibi nesneler vurgulanmış mı? Neden? Dekor ve kostümler anlatıyı nasıl yorumluyorlar?

2. Mekan (uzam):

Kalabalık ve karman çorman ya da boş mu? Belli bir atmosfer oluşturuyor mu? Mekanın tasarımı simetrik mi asimetrik mi? Dengeli mi, dengesiz mi? Stilize mi, doğal mı? Açık form: çerçeve vurgulanmamış, anlık belgesel çekim kalitesinde; kapalı form: çerçeve dikkatli bir biçimde tasarlanmış, kendine yeterli ve teatral; çerçeve, sınır işlevi görüyor. Hangisi? Mekan karakterin iç dünyasına ilişkin dolaylı bir yorum olarak kullanılıyor mu?

3. Işık:

Ne aydınlatılıyor? Gölgede kalan ne? Aydınlatma niteliği: sert ışık (koyu gölgeler) ya da yumuşak (yayılmış) ışık? Işığın yönü: cepheden aydınlatma (düz imge), yandan aydınlatma (dramatik etki için), geriden aydınlatma (sadece silüet görünür), az aydınlatma (şömine ateşi gibi)… Hangisi? “Gerçekçi” ya da yüksek kontrastlı/simgesel aydınlatma? High key/low key? Özel ışık efektleri? (gölgeler, spot ışığı vs.) Doğal ışık, stüdyo ışığı? (Hollywood’da üç ışık kaynağı bulunur: key light (anahtar ışık- ana ışık kaynağı) fill light (dolgu ışığı) ve backlight (arkadan aydınlatma). Işık filmin ifade potansiyelini nasıl zenginleştiriyor?

4. Oyunculuk ve Koreografi:Dış

görünüşler, yüz ifadeleri ve sesler neyi anlatıyor? Profesyonel oyuncular mu kullanılmış, amatörler/oyuncu olamyanlar mı? Neden? Karakterlerin hareketleri kameraya doğru mu kameradan uzaklaşarak mı, solda sağa mı vs. gerçekleşiyor? Karakterler birbirleriyle bakışarak anlaşıyorlar mı? Kim, kime bakıyor? Karakterler nasıl görünüyorlar (açık seçik, nesnelerin ardında gizlenmiş; yalıtılmış, başka nesne ya da karakterlerle bir arada, merkezde, merkezin uzağında, ön planda geri planda)? Oyunculuk ve koreografi seyircinin ilgisini nasıl çekiyor ve yönlendiriyor? Oyunculuk ve koreografi sayesinde geciktirim, belirsizlik, yanlış ipuçları, karmaşıklık ve kesinlik nasıl sağlanıyor?

5. Kostüm ve makyaj:

“Gerçekçi” ya da stylize/soyut? Toplumsal ve kültürel kodlama: Kostümler neyi vurguluyor? Statü, servet, davranış, yabancılık vs.?

III. Sinematografi
Sİnemacı sadece neyi filme alacağını değil nasıl filme alacağını da kontrol eder: Sahnelenen, ya da filme alınacak olay nasıl çekilir? Nasıl çerçevelenir? Ekrandaki görüntü ne kadar uzun süre kalır?

1. Fotografi:
Film Stoğu:Hangi tür Sinema filmi kullanılmış? (Grenli, kontrastı yüksek bir görünüş elde etmek için hızlı film gibi…) Tonlama? Az pozlanmış/ çok pozlanmış? Siyah beyaz ya da renkli? Renklerin sembolik kullanımı? Belli karakterlerle ilişkili olarak renklerin öznel biçimde kullanılması söz konusu mu? Renkler leitmotif olarak kullanılmış mı? Devinim hızı: “Normal” hız (sesli film için saniyede 24 kare, sessiz film için 16 kare); yavaş devinim; hızlandırılmış devinim, donuk kare, hızlandırılmış çekim (düşük çekim hızı: dakikada bir kare; inanç dünyası jeneriğinde açan çiçekler)?

3

Lens:Geniş açılı; normal; telefoto (uzun odaklı ya da dar açılı); Zoom lens? Odak: Alan derinliği; sığ netlike; derin netlike (herşey net görünüyor) Focus:Depth of field; shallow focus; deep focus (everything is in sharp focus)? Rack focus (netlik kaydırma)? Yumuşak odak? Özel efektler: Blue-box; Cam çekimi (aynı film üzerinde iki farklı çekim yapmak için kullanılır); Süperimpoze (bindirme); projeksiyon tekniği? Çekimin fotografik olarak manipüle bağlamında nasıl işlev görüyor? edilmesi filmin genel içeriği

2. Kamera/ Çerçeveleme:
Açı/düzey: Üst açı, alt açı, tam karşıdan; göz hizası çekimi; eğilmli açı; yana yatmış çerçeve? Mesafe: Genel çekim, toplu çekim, ortalama çekim, yakın çekim, ayrıntı çekim? Hareket(Hareketli çerçeve): Pan: yatay “pan-orama” çekim? Tilt: Yukarı? Aşağı? Kaydırma: Kamera ileri, geri, farklı yönlere hareket ediyor mu? Vinç? Hava çekimi? KAmera hareketleri ne işlev görüyor? Görüntünün uzamı hakkında bize hangi bilgileri sağlıyor? Kamera her zaman eylemi takip ediyor mu? Karakterler ve nesneler üzerine sürekli yeni bakış açıları sağlıyor mu? Öznel kamera hareketleri? Kamera hareketlerinin çerçeve içi ve çerçeve dışı mekanla ilişkisi? Çekim tipi: Kurucu çekim? Bakış Açısı çekimi? Reaksiyon çekim? Çekimkarşı çekim?

IV. Kurgu Geçiş Teknikleri:

Kademeli değişiklikler: erime/zincirleme (bir çekimin geçiş sırasında kısa bir süre için diğeri üzerine binmesi); fade-in ya da fade out (kararma-açılma; görüntünün siyah ekrana dönüşmesi ya da tersi); kesmeler (bir çekimden diğerine ani geçişler); beklenmedik geçişler ve ayrımlar. Kurgu karakterler ve mekanlar arasındaki ilişkiye ilişkin yorumda bulunuyor mu?

Kurgunun amacı: Devamlılık kurgusu, tematik ya da diyalektik montaj,
“görünmez” kesme, şok kesme, çapraz kurgu (farklı yerlerde geçen eylemleri bir arada kurgulamak).

Ritm ve Hız:Akışkan/ kesik kesik/ bölük pörçük ve düzensiz / kesmeden
çok pan hareketi var / hızlı/yavaş tempolu?... Farklı kurgudan dolayı ritmde önemli değişiklikler var mı? Çekim (plan) süreleri?

V. Ses Müzik:Müzik

kaynağı öykünün bir parçası mı? (="diegetic") yoksa eklenmiş mi (="nondiegetic")? Diegetic seslerde, sesin kaynağı (ekranda) görülebilir mi yoksa görüntü dışında mı? Ne tür müzik kullanılmış? Klasik, rock, egzotik, tanıdık müzikler mi? Döenem uygun müzikler mi seçilmiş? Müzik eyleme ilişkin yorumda bulunuyor mu? Eylemi gölgeliyor mu ya da

4

eylemle çelişiyor mu? Rahatsız ediyor mu? Müziğin film içindeki amacı ne? Görüntü içinde müzik dikkatimize nasıl hitap ediyor? Görüntüyü yorumlamamıza nasıl etki ediyor?

Ses efektleri:

Yapay ya da doğal ses? Ses kaynağı ekran içinde ya da dışında? Öznel (örneğin sadece tek bir kahramanın duyduğu) ses var mı? Artificial or natural sound? On- or off-screen source? Kullanılan ses efekti neyi anlatıyor?

Diyalog/sessizlik:Gösterişli

ya da yapay bir fil mi kullanılmış? Farklı karakterler farklı diller kullanıyormu? Argo, aksan, küfür var mı? Başka metinlere gönderme var mı? Alıntı var mı? Belli karakterler sessizlik yoluyla konuşuyorlar mı?

Dış ses anlatımı:Kim,

nereden konuşuyor? Dış ses eylemin bir parçası mı ya da eylemin dışında mı (diegetic olmayan)? Anlatıcı hikayenin ne kadarını biliyor? Anlatıcının eylemle ilişkisi nedir? Anlatıcı güvenilir midir, herşeyi bilir mi, güvenilmez midir?

Senkronizasyon:Ses

görüntüyle uyuşuyor mu? Eşzamanlı olmayan ses? (Örneğin geçmişe hatırlayan anlatıcı ya da bir sonraki sahnenin sesinin önceki sahnenin sonuna doğru duyulmaya başlaması. Buna “ses köprüsü” de denir). Dublaj? Oyuncuların kendi sesi?
© Eric Rentschler ve Anton Kaes’in notlarından Yüzüncü Yıl Üniversitesi GSF Sinema Televizyon Bölümü öğrencileri için uyarlanmıştır. 2010

5