You are on page 1of 77

KOMISIONI NDËRKOMBËTAR PËR BALLKANIN

BALLKANI NË TË ARDHMEN E EUROPËS

2

Ballkani në të Ardhmen e Europës | Raport i Komisionit Ndërkombëtar për Ballkanin

Anëtarët e Komisionit
Giuliano Amato, Kryetar Anëtar i Senatit, ish-Kryeministër, Itali Carl Bildt Ish-Kryeministër, Suedi Avis Bohlen Ish-Ndihmës Sekretar i Shtetit, SHBA Jean-Luc Dehaene Anëtar i Parlamentit Europian, ish-Kryeministër, Belgjikë Kemal Dervis Anëtar i Parlamentit, ish-Ministër i Financës, Turqi Mircea Geoana Anëtar i Senatit, ish-Ministër i Punëve të Jashtme, Rumani Kiro Gligorov Ish-President, Maqedoni Istvan Gyartmani Kryetar, Qendra për Integrimin Euro-Atlantik dhe për Demokraci, Hungari François Heisbourg Drejtor, Fondacioni për Kërkime Strategjike, Francë Bruce Jackson President, Projekti për Demokracitë e Trazicionit, SHBA Zlatko Lagumdzija President, Partia Social Demokratike; Ish-Kryeministër, Bosnjë dhe Hercegovinë Ilir Meta Kryetar, Lëvizja Socialiste për Integrim; Ish-Kryeministër, Shqipëri Neven Mimica Anëtar i Parlamentit, ish-Ministër për Integrimin Europian, Kroaci Dama Pauline Neville-Jones Ish-Guvernator e BBC, Mbretëria e Bashkuar Janez Potocnik Anëtar i Komisionit Europian, ish-Ministër për Integrimin Europian, Slloveni Alexandros Rondos Ish-ambasador (at large), Greqi Goran Svilanoviç Kryetar i WTI, Pakti i Stabilitetit për EJL Ish-Ministër i Punëve të Jashtme, Serbi dhe Mali i Zi. Richard von Weizsacker Ish-President, Gjermani Ivan Krastev Kryetar, Qendra për Strategjitë Liberale, Bullgari

3

Ballkani në të Ardhmen e Europës | Raport i Komisionit Ndërkombëtar për Ballkanin

Në 1996, Instituti Aspen, Berlin dhe Carnegie Endowment for International Peace botuan librin “ Paqja e papërfunduar” raport i Komisionit Ndërkombëtar për Ballkanin, të , krijuar në vitin 1995, me nismën dhe mbështetjen e fondacioneve europiane dhe amerikane. Në parathënien e tij për Raportin, ish-Kryeministri i Belgjikës, Leo Tindemans, që ishte dhe kryetar i Komisionit, deklaronte se objektivi i anëtarëve të komisionit ishte “ paqe e qëndrueshme, e cila do të hapte rrugën për demokracinë, një prosperitetin, mirëqënien dhe për një shoqëri humane.” Marrëveshja e Dejtonit, e nënshkruar në nëntor 1995, s’ ishte veçse një pikënisje që “ shënonte fundin e luftës, por vetëm fillimin e paqes” Detyra që dilte atëherë para bashkësisë ndërkombëtare . ishte, “ ndihmonte për ta shndërruar Ballkanin kaotik, të përgjakshëm dhe të të paparashikueshëm, cilësi këto për të cilat ai ishte bërë proverbial, në një Europë Juglindore të së ardhmes, të stabilizuar, paqësore dhe të besueshme.” Dy vjet para krijimit të Komisionit, Carnegie Endowment for International Peace kishte ribotuar rezultatet e hetimit të kryer në vitin 1913 nga Komisioni i parë Ndërkombëtar për Ballkanin, i kryesuar nga senatori francez Baron d’ Estournelles de Constant, për Shkaqet dhe Mënyrën e Sjelljes gjatë Luftërave Ballkanike të viteve 1912 dhe 1913 (The Other Balkan Wars, 1993). Njoftimet për mizoritë e kryera në Ballkan e kishin shtyrë Nicholas Murray Butler, një prej drejtuesve të Endowment-it dhe njëkohësisht president i Universitetit Kolumbia, që të dërgonte aty një komision të përbërë prej gjashtë individësh për të kryer “ shqyrtim të paanshëm dhe të plotë”të një luftimeve në Ballkan. Me të njëjtën frymë, nën mbresat e lëna nga shpërbërja e dhunshme e ish-Jugosllavisë dhe egërsia e luftimeve, u krijua dhe Komisioni i dytë. Gjatë vizitave të tij në Ballkan, gjatë gjysmës së dytë të vitit 1995, si dhe gjatë gjysmës së parë të 1996, Komisionit i bëri përshtypje paralelizmi që ekzistonte mes mbresave të tyre dhe informacionit që sillte Komisioni i parë Carnegie i viteve 1913/1914. Pyetja që ata kishin bërë asokohe vazhdonte të mbetej një pyetje me vend: “ mos duhet të lejojmë që këto luftëra ballkanike të kalojnë pa bërë asnjë përpjekje A për të nxjerrë prej tyre së paku disa mësime, pa kuptuar nëse ato ishin për mirë apo për keq, nëse ka mundësi që ato të ndodhin prapë nesër, madje duke u shtrirë edhe më tepër?”Raporti i Komisionit të dytë arrin në përfundimin se “ mbyllësh sytë ndaj të Ballkanit do të ishte po njëlloj një katastrofë në fund të shekullit të njëzetë, siç ishte dhe në fillim të tij.” Në kontekstin e vështirë të mesit të viteve nentëdhjetë dhe paqartësisë që karakterizonte përpjekjet ndërkombëtare për Ballkanin, raporti “ Paqja e papërfunduar” përbënte një dokument të rëndësishëm, i cili analizonte shkaqet e paqëndrueshmërisë dhe të konfliktit, duke bërë një vlerësim të reagimit ndërkombëtar, si dhe të mësimeve që duheshin nxjerrë, duke sugjeruar njëkohësisht nisjen e një procesi dhe krijimin e një kuadri për të ulur tensionet dhe për të kapërcyer konfliktet në një kontekst më të gjerë rajonal. Dëshirojmë të shprehim këtu lavdërimet tona për Leo Tindemans, Lloyd Cutler, Bronislaw Geremek, Lord Roper, Theo Sommer, Simone Weil, si dhe të ndjerin David

4

Ballkani në të Ardhmen e Europës | Raport i Komisionit Ndërkombëtar për Ballkanin

Anderson që mes kakofonisë që ekzistonte asokohe ngritën zërin dhe ofruan analizën e tyre largpamëse, në një kohë kur bashkësia ndërkombëtare vazhdonte të kishte një përqasje të fragmentuar ndaj Ballkanit. Fatkeqësisht, paralajmërimet e bëra nga Komisioni mbetën në pjesën më të madhe të padëgjuara dhe u desh që bashkësia ndërkombëtare të nxirrte sërish një mësim të dhimbshëm nga lufta në Kosovë, si dhe nga zgjidhja më e suksesshme afatshkurtër e konfliktit në Maqedoni, që të mund të arrihej një paqe më e qëndrueshme. Sot, gati një shekull pas krijimit të Komisionit të parë Ndërkombëtar për Ballkanin, një Komision i Tretë për Ballkanin po boton raportin e vet. Ndryshe nga dy të parët, ky raport për herë të parë është në gjendje që të shkojë përtej luftës dhe paqes. Gati dhjetë vjet pas Marrëveshjes së Dejtonit, si dhe gati pesë vjet pas rënies së regjimit të Millosheviçit, Ballkani Perëndimor është një rajon relativisht i stabilizuar, ku s’ është më i pranishëm rreziku i luftës dhe vendet e rajonit e kanë provuar veten se gëzojnë një stabilitet të mjaftueshëm për të mos u kredhur më në kaos si pasojë e trazirave politike. Për më tepër, në Samitin e Selanikut, në qeshor 2003, Bashkimi Europian mori angazhimin për integrimin e vendeve të rajonit. Po atëherë, mund të pyesë lexuesi, ç’ nevojë paska për një Komision të tretë Ndërkombëtar për Ballkanin? Pavarësisht nga arritjet e deritanishme, stabiliteti i rajonit vazhdon të ngrihet mbi baza të dobëta. Proceset e reformave pengohen nga trashëgimia e të kaluarës: sfida tepër të mëdha strukturore, probleme konstitucionale, çështje të mbetura hapur të statusit, një situatë e vështirë ekonomike dhe paqëndrueshmëri politike. Ndihma e paprecedent për rindërtim dhe zhvillim që u derdh në rajon nuk solli dot rezultatet e pritura për shkak të instabilitetit kronik politik, si dhe të dyshimeve për të ardhmen. Se sa e brishtë vazhdon të jetë paqja në disa pjesë të rajonit u duk edhe nga dhuna që shpërtheu në Kosovë në marsin e vitit 2004 – si dhe nga reagimi i pafuqishëm i bashkësisë ndërkombëtare. Ruajtja e status quo-së së tanishme nuk mjafton për të arritur një paqe dhe stabilitet të qëndrueshëm, për prosperitetin e duhur ekonomik, si dhe për t’hapur rrugën integrimit europian. Për t’dhënë zgjidhje çështjeve të mbetura i i pezull dhe për të përshpejtuar procesin e tranzicionit nevojitet një ndryshim në mënyrën e të menduarit të ndërkombëtarëve dhe, sidomos, të Brukselit. Për t’ dhënë një nxitje të re këtyre zhvillimeve, Robert Bosch Stiftung, King i Baudouin Foundation, German Marshall Fund i Shteteve të Bashkuara dhe Charles Stewart Mott Foundation, në një përpjekje për të bashkërenduar përpjekjet transatlantike të fondacioneve private, vendosën krijimin e një Komisioni të ri Ndërkombëtar për Ballkanin. Ne i falenderojmë ato për frymëzimin dhe mbështetjen e vazhdueshme që i kanë dhënë ndërmarrjes sonë. Ne kishim për detyrë të paraqisnim rezultate, të cilat do të nxisin një debat për të ardhmen e rajonit dhe që, në fund të fundit, do të zhvillojnë një vizion për integrimin e vendeve të Europës Juglindore në Bashkimin Europian. Përbërja e Komisionit pasqyron ndryshimet që kanë ndodhur në situatën në Ballkanin Perëndimor, si dhe cilësinë e re të bashkëpunimit që duhet të udhëheqë marrëdhëniet e të ashtuquajturës “ bashkësi ndërkombëtare”me rajonin. Puna me 18 individë të shquar si nga rajoni, ashtu dhe nga jashtë rajonit, që përmblidhnin një gamë

5

Ballkani në të Ardhmen e Europës | Raport i Komisionit Ndërkombëtar për Ballkanin

të gjerë ekspertize për çështjet ballkanike, europiane dhe ato transatlantike, për mua ishte një kënaqësi e madhe dhe një përvojë e pasur. Duke u përpjekur të kuptonim situatën që është aktualisht në vendet e Ballkanit Perëndimor, ne u mbështetëm në analizat e ekspertëve që njohin natyrën e ndryshueshme të sfidave me të cilat përballet rajoni. Në mënyrë të veçantë ne i jemi mirënjohës James O’ Brien, Srdjan Bogosavljevic, Jovan Teokareviç, Srdjan Darmanovic, Gerald Knaus, Stevo Pendarovski, Remzi Lani, Antonina Zheliazkova, Damir Grubisa dhe Josip Kregar, kontributi i të cilëve na ndihmoi për të formuar opinionet tona. Udhëtimet tona intelektuale dhe praktike nëpër rajon u përgatitën dhe u drejtuan nga një staf mjaft i motivuar dhe i ndërgjegjshëm. Gjatë një viti ne ndërmorëm vizita studimore në vendet e Ballkanit Perëndimor, gjë që na dha mundësi të shkëmbenim mendime me shumë individë të cilët i falenderojmë për kohën që na kushtuan. Në ndryshim nga paraardhësit tanë, neve s’ u desh të na përballeshim me pasojat e atypëratyshme të vuajtjeve dhe shkatërrimeve të shkaktuara nga lufta. Megjithatë në shumë pjesë të Ballkanit vazhdon të jetë ende në ajër aroma e luftës dhe është dëshpëruese kur sheh mungesën e besimit e të shpresës të njerëzve të përballur me pasigurinë dhe gjendjen e vështirë ekonomike dhe shoqërore. Ne u larguam nga enklavat që ekzistojnë në Kosovë me bindjen se nëse bashkësia ndërkombëtare s’ t’ dalë dot mbanë t’ sigurojë këtyre njerëzve kushtet themelore do ia u dhe t’ krijojë atyre kushte për një jetë më të mirë, ato do mbesin si simbole të u turpshëm të dështimit të politikës ndërkombëtare në Kosovë. Gjatë gjithë vizitave tona, qofshin këto në Beograd, në Mitrovicë, Prishtinë, Sarajevë, Shkup, Tetovë, Tiranë apo Zagreb, takimet që na bënë më shumë mbresë ishin ato me të rinjtë dhe studentët, me individë mbrësëlënës që përpiqeshin të ngrinin të ardhmen e vet përballë perspektivës së zymtë ekonomike të shoqërive ku jetojnë, të cilat sapo kanë nisur të pajtohen me të shkuarën e vet. Që të gjithë ata e shihnin të ardhmen e vendit të tyre në Bashkimin Europian. Kuptohet që pjesa më e madhe e tyre e shohin të ardhmen e afërt jashtë shtetit, ndonëse janë mjaft të lidhur me vendin e vet. Rekomandimet që ne japim i drejtohen këtij brezi udhëheqësish të mundshëm, që përbëjnë të ardhmen e rajonit dhe shpresën e tij për të bërë të mundur ripajtimin. Nëse bashkësia ndërkombëtare s’ arrijë të ndreqë dëmet e shkaktuara prej disa prej do politikave të saj, ajo që do të ndodhë është që edhe këta të rinj do të largohen nga vendi i vet në kërkim të një jete më të mirë. Shumëkush mund të dalë të thotë se vetë qeveritë dhe qytetarët e rajonit janë përgjegjës për të ardhmen e shoqërive të veta dhe se vetë ata duhet të vendosin rregull në shtëpinë e vet. Argumente të tillë, kur ke parasysh angazhimin politik dhe financiar të bashkësisë ndërkombëtare në rajon që nga fillimi i viteve nëntëdhjetë, si dhe përgjegjësitë që ajo ka marrë aty, janë cinikë. Ne s’ ushqejmë ndonjë iluzion përsa i takon vullnetit politik të vendeve anëtare të Bashkimit Europian për të ndërmarrë angazhime të reja madhore në këtë rajon. Këto ditë mbi kryeqytetet europiane rri pezull lodhja si rezultat i zgjerimit të Bashkimit dhe referendumet për Kushtetutën Europiane kanë vënë në pikëpyetje vetë të ardhmen e projektit europian. Përsa kohë që s’ dhunë që të rrëmbejë titujt kryesorë të gazetave, ka

6

Ballkani në të Ardhmen e Europës | Raport i Komisionit Ndërkombëtar për Ballkanin

shumë nga politikanët dhe zyrtarët europianë rrinë me shpresën se mjafton ruajtja e status quo-së. Por, nëse dështojnë proceset e reformave dhe të tranzicionit, Ballkani Perëndimor ka për t’ kthyer në një geto edhe më të izoluar nga ç’ u është sot, duke u kthyer në një kërcënim për stabilitetin dhe paqen. Angazhimi i deritanishëm i bashkësisë ndërkombëtare dhe, sidomos ai i Bashkimit Europian në rajon, kanë qenë tepër të mëdha dhe ato duhen çuar me sukses deri në fund. Që të arrihet që në Ballkan të krijohet një elektorat pro-europian, që ëndërrat e veta t’shndërrojë në vota i për elitat politike të afta për të çuar përpara procesin e reformave, s’ mjaftojnë thjesht gjestet simbolike dhe retorika. Do të duhen përpjekje po aq të mëdha për të bindur publikun e shteteve anëtare të Bashkimit Europian se në një të ardhme Ballkani do të jetë pjesë e Bashkimit Europian dhe se kjo është diçka e ngutshme. Nëse në Ballkan BE do të zgjedhë suksesin përkundër dështimit, gjatë dy viteve që vijnë ka mundësi të shohim fillimin e zgjidhjes afatgjatë të problemeve, gjë që do të bëjë të mundur për të gjitha palët që të mbyllin kapitullin e Ballkanit të shekullit të njëzetë të përgjakshëm, duke bërë që paqja, e arritur më një çmim aq të lartë njerëzor dhe financiar, më në fund të fitojë. Atëherë ky do të ishte dhe Komisioni i fundit Ndërkombëtar për Ballkanin.

Giuliano Amato Kryetar i Komisionit Ndërkombëtar për Ballkanin Prill 2005

7

Ballkani në të Ardhmen e Europës | Raport i Komisionit Ndërkombëtar për Ballkanin

PËRMBAJTJA

Hyrje … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … 10 I. Status Quo e Rrezikshme dhe Dilema Ballkanike e BE-së … … .… .....13 II. Elementët Kyç të një Kuadri të Ri Politik … … … … … … … … … .… … … 16 III. Përfundimet … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … .… … … 43 Aneksi… … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … .46 Gjetjet Kryesore te Anketimit të Opinionit Publik … … … … … … … … … ..47 Lista e udhëtimeve vëzhguese të Komisionit… … … … … … … … … … … ..61 Biografitë e Antarëve të Komisionit … … … … … … … … … … … … … … … ..68

8

Ballkani në të Ardhmen e Europës | Raport i Komisionit Ndërkombëtar për Ballkanin

9

Ballkani në të Ardhmen e Europës | Raport i Komisionit Ndërkombëtar për Ballkanin

Ishte në Sarajevë, në verën e vitit 1914, që Europa hyri në shekullin e çmendurisë dhe të vetëshkatërrimit. Etërit themelues të Bashkimit Europian, Robert Schuman dhe Jean Monnet, ishin atëherë respektivisht 28 dhe 26 vjeç. Por ëndrra e tyre për një Europë të Bashkuar, të mbështetur në vlerat e përbashkëta dhe ndërvartësinë e institucionalizuar, e ka zanafillën në atë ditë vere në Sarajevë. Tetëdhjetë vjet më pas, gjatë ditëve të para të rrethimit të Sarajevës, në mes të viteve 90-të, një foto e një poste gjysmë të rrënuar në murin e së cilës ishin shkruar tre grafite, rroku imagjinatën e mbarë botës. Në grafitin e parë shkruhej, “ Këtu është Serbi!” në të dytin, “ ; Këtu është Bosnjë!” Ndërsa nën to dikush kishte shkarravitur, “ . Jo, mor idiotë, këtu është një zyrë postare!”Por, një historian europian i së tashmes shtoi 1 dhe ai një rresht, “ Këtu është Europë!” Sepse të gjitha shkatërrimet që ndodhën në luftërat e Jugollavisë u kryen prej europianëve ndaj europianëve të tjerë në mes të Europës. Rreshti “ Këtu është Europë!” mishëron një imperativ moral të Bashkimit Europian kur është fjala për të kapërcyer trashëgiminë e luftës dhe të shkatërrimit të Ballkanit. Por, ndërkohë, kemi të bëjmë dhe me një imperativ të sigurisë. Mungesa e stabilitetit në Ballkan, me perspektivën e konflikteve ushtarake që s’ mbarojnë kurrë, me vërshimin e vazhdueshëm të emigrantëve, lulëzimin e rrjeteve kriminale me bazë në Ballkan, përbëjnë një kërcënim për vetë Europën, si dhe një brejtje të besueshmërisë së Europës në sy të botës. Pra, po në Sarajevë, në verën e vitit 2014, Europa duhet të demonstrojë se ka arritur të krijojë një Europë të re.

1

Timothy Garton Ash, Bosnja në të ardhmen e Europës, New York Review of Books, 21 dhjetor, 1995.

10

Ballkani në të Ardhmen e Europës | Raport i Komisionit Ndërkombëtar për Ballkanin

HYRJE
Pothuajse një dekadë pas Marrëveshjes së Dejtonit dhe thuajse pesë vjet pas rënies së regjimit të Millosheviçit në Beograd, Ballkani Perëndimor2 është një rajon relativisht i qetë ku s’ konflikte ushtarake, s’ spastrime etnike, ku ka ka zgjedhjet janë të lira, ndonëse jo gjithnjë të ndershme. Në qershor të 2003, në Selanik, Bashkimi Europian u angazhua për integrimin në të të vendeve të këtij rajoni. Por ç’ nënkupton në të vërtetë një angazhim i tillë? Rajoni ndodhet njëlloj sa afër dështimit, aq dhe afër suksesit. Tani për tani, luftërat kanë përfunduar, por ndjesia e dhunës vazhdon të mbetet pezull në ajër. Profili që paraqet rajoni mbetet i zymtë – një përzierje shtetesh të dobët me protektorate ndërkombëtare, ku Europa ka vendosur pothuajse gjysmën e forcave të veta të dislokueshme. Në këto territore rritja ekonomike është e ulët ose nuk ekziston; papunësia është e lartë; korrupsioni është një dukuri e përhapur dhe publiku mbetet pesimist e mosbesues ndaj institucioneve demokratike që po lindin. Bashkësia Ndërkombëtare ka investuar aty shuma mjaft të mëdha parash, vullnet të mirë dhe burime njerëzore. Në Kosovën e paskonfliktit ajo ka derdhur 25 herë më shumë para dhe 50 herë më shumë trupa për frymë sesa në Afganistanin e pasluftës. Por, pavarësisht nga përmasat e përpjekjeve për të ndihmuar Ballkanin, Bashkësia Ndërkombëtare ka dështuar në përpjekjet e veta për të
Që herën e parë që u përdor, në fund të shekullit të 19-të, koncepti i Ballkanit ka qenë gjithnjë diçka fluide nga ku rregullisht përjashtohen dhe përfshihen vende të ndryshme, jo gjithnjë për arsye të kuptueshme. Gjatë 15 viteve të fundit rajoni ka kaluar nëpër shtrembërime të tjera të përcaktimit gjeografik. Për këtë raport të Komisionit ne e kemi reduktuar Ballkanin, duke përfshirë në të vetëm Shqipërinë, Bosnjë Hercegovinën, Kosovën, Maqedoninë, Serbinë dhe Malin e Zi. Kur në të përfshihen dhe Kroacia, Rumania dhe Bullgaria, apo një kombinim i këtyre të treja, kjo gjë përmendet. Gjatë kohës që punonim për këtë raport, ne kishim arsye të besonim se Kroacia po përgatitej për të hapur negociatat me Bashkimin Europian për kushtet e pranimit.
2

11

Ballkani në të Ardhmen e Europës | Raport i Komisionit Ndërkombëtar për Ballkanin

krijuar një perspektivë bindëse politike për shoqëritë e rajonit. E ardhmja e Kosovës është e pavendosur, e ardhmja e Maqedonisë mbetet e pasigurtë dhe e ardhmja e Serbisë është e paqartë. Kemi përpara një rrezik real shpërthimi në Kosovë, të një implozioni të Serbisë, si dhe të çarjeve të reja në themelet e Bosnjës e të Maqedonisë. Komisioni pranon se për Ballkanin nuk ekzistojnë zgjidhje të shpejta dhe të lehta dhe se, në fund të fundit, do të jenë vetë popujt e rajonit ata që do të vendosin për të ardhmen e tyre. Por ne jemi të bindur se Bashkësia Ndërkombëtare dhe, në mënyrë të veçantë, Bashkimi Europian përballet me një përgjegjësi historike dhe duhet të luajë një rol vendimtar për të ardhmen e rajonit.
Komisioni Ndërkombëtar për Ballkanin u nis nga premisa se tashmë ruajtja e status quosë nuk sjell më asnjë të mirë për rajonin.

Komisioni Ndërkombëtar për Ballkanin u nis nga premisa se tashmë ruajtja e status quo-së nuk sjell më asnjë të mirë për rajonin. Ballkani ka një nevojë ngutshme që të zgjidhë çështjet kryesore të statusit dhe ato konstitucionale në mënyrë që mbarë rajoni të kalojë nga faza e protektorateve dhe e shteteve të dobët në atë të pranimit në BE. Kjo është e vetmja mënyrë për të mos e lënë rajoni të kthehet në vrimën e zezë të Europës. Në të njëjtën kohë, ne jemi po ashtu të bindur se BE-ja i ka mekanizmat si dhe aftësinë e duhur politike për t’ përballur u me sfidat që ka përpara rajoni sidomos gjatë tre viteve që vijnë. S’ dyshim se Kosova dhe zgjidhja e statusit të saj ka përfundimtar ka për të qenë në zemër të procesit politik në muajt që vijnë. Sidoqoftë është thelbësore të kihet parasysh se trajtimi i kësaj çështjeje, si dhe çështjeve të tjera të pazgjidhura të statusit, duhet vendosur në kontekstin më të gjerë të angazhimit eksplicit të BE-së për të përfshirë në të mbarë rajonin, siç përcaktohet në Samitin e Selanikut, në qershor 2003. Gjetja e Stimujve të Duhur Ballkani ka nevojë për një strategji të re nëse kërkohet që ai të bëjë realitet objektivin politik të deklaruar nga Brukseli për integrimin e tij në BE. Pavarësisht nga angazhimi i marrë në Selanik, ëndrra e integrimit europian s’ qenë ende aq e ka fuqishme si një forcë që do të sillte shndërrimin e shoqërive ballkanike, sidomos nëse biem dakord të pranojmë si tregues të suksesit, përparimin e arritur nga secili prej vendeve në rrugën për në BE.

12

Ballkani në të Ardhmen e Europës | Raport i Komisionit Ndërkombëtar për Ballkanin

Sigurisht dhe vetë BE-ja përballet me një dilemë të rëndësishme, duke qenë se ajo ka aftësinë të thithë vetëm shtete deri-diku funksionues dhe legjitimë. Por tani që Kroacia duket se është në prag të një procesi antarësimi të plotë, në rajon s’ kanë mbetur më shtete të tillë. Modeli klasik i zgjerimit që funksionoi për Europën Qendrore dhe Lindore në vitet 90-të nuk është më i përshtatshëm në kushtet që mbizotërojnë në Ballkan. Nëse ky rajon do të bëhet pjesë e BE-së, ai ka nevojë të kryejë ndryshime të rëndësishme. Por, që të arrihet suksesi që nevojitet, lypset po ashtu, që kjo të shoqërohet më një ndryshim të mënyrës së të menduarit të politikës së Brukselit ndaj Ballkanit. Logjika e do që bashkësia ndërkombëtare duhet të merret tani në mënyrën më urgjente me çështjen e statuseve të mbetur të pazgjidhur dhe të kërkojë për zgjidhje të reja kushtetuese brenda kuadrit të integrimit në Europë.
Sot nuk shtrohet më pyetja, “ duhet bërë?” Ç’ Është e qartë se duhet ta sjellim rajonin në BE. Ajo që duhet të bëjmë është të përcaktojmë hapat politikë që duhen hedhur, si dhe strukturën e stimujve që nevojiten për t’bërë ata i funksionues. Ne kemi nevojë për politika që ta bëjnë rajonin të ecë përpara dhe të arrijë pjesën tjetër të Europës.

Sot nuk shtrohet më pyetja, “ duhet bërë?”Është e qartë se Ç’ duhet ta sjellim rajonin në BE. Ajo që duhet të bëjmë është të përcaktojmë hapat politikë që duhen hedhur, si dhe strukturën e stimujve që nevojiten për t’ bërë ata i funksionues. Ne kemi nevojë për politika që ta bëjnë rajonin të ecë përpara dhe të arrijë pjesën tjetër të Europës.

13

Ballkani në të Ardhmen e Europës | Raport i Komisionit Ndërkombëtar për Ballkanin

I. STATUS QUO E RREZIKSHME DHE DILEMA BALLKANIKE E BE-së
Mungesa në Ballkan e një dhune që do ta nxirrte rajonin në kryetitujt e gazetave, ka bërë që shumëkush në bashkësinë ndërkombëtare të mendojë se status quo-ja funksionon më së miri. Ky iluzion i stabilitetit kushtëzoi perceptimet për Ballkanin deri në pranverën e vitit 2004. Por në mars 2004, ngjarjet në Kosovë sollën në vëmendjen e bashkësisë ndërkombëtare atë që në Ballkan ka një farë kohe që e di gjithëkush: se status –quo-ja jo vetëm që s’ mund të mbahet, por se ajo po e çon rajonin drejt një periudhe të re destabilizimi të rrezikshëm. Pavarësisht nëse dikush e sheh me frikë e dikush tjetër me entuziazëm, fakti është procesi i statusit përfundimtar të Kosovës tashmë ka filluar. Ne kemi hyrë në fazën më delikate të luftës për një Ballkan paqësor dhe të prosperuar. Ka mjaft shanse që bashkësia ndërkombëtare, së bashku me aktorët politikë lokalë, të dalin me sukses në përpjekjet e tyre të vështira për të zgjidhur çështjet e statusit. Një gjë e tilla s’ dyshim se do të zhbllokonte nyjen që mban të bllokuar ka përparimin politik në rajon dhe do të përfaqësonte një arritje madhore të diplomacisë ndërkombëtare, duke e shtuar njëkohësisht së tepërmi besueshmërinë e forcave politike lokale. Por që të gjithë duhet të jemi të vetëdijshëm se dhe dështimi përbën një perspektivë krejt të mundshme e reale, dhe se pasojat e dështimit kanë për të qenë vërtet të rënda. Nëse BE-ja nuk do të hartojë një strategji të guximshme të pranimeve, ku të përfshihen brenda dekadës që vjen të gjitha vendet e Ballkanit, atëherë, në vende të tilla si Kosova, Bosnja, apo qoftë dhe Maqedonia, ajo ka për t’ përbaltur si u një fuqi neokoloniale. Një anakronizëm i tillë do jetë

Status – quo-ja jo vetëm që s’ mund të mbahet, por ajo po e çon rajonin drejt një periudhe të re destabilizimi të rrezikshëm.

14

Ballkani në të Ardhmen e Europës | Raport i Komisionit Ndërkombëtar për Ballkanin

Zgjedhja e vërtetë që shtrohet përpara BE-së në Ballkan është mes Zgjerimit dhe Perandorisë.

vështirësisht i menaxhueshëm dhe do të jetë në kundërshtim me vetë natyrën e Bashkimit Europian. Zgjedhja e vërtetë që shtrohet përpara BE-së në Ballkan është mes Zgjerimit dhe Perandorisë. Shenjat e një të ardhmeje të tillë ligështuese janë që tani të dukshme në thuajse-protektoratet e Kosovës dhe të Bosnjës. Pa patur në këto territore piketa reale se ku po shkohet, përfaqësuesit ndërkombëtarë këmbëngulin për rezultate të shpejta për probleme komplekse; ata englendisen me inxhenierira sociale, por veç kur politikat e tyre dalin të gabuara ata vetë s’ japin llogari. Nëse ky lloj sundimi neokolonial i Europës do vazhdojë të përforcohet edhe më, atëherë ai ka për të nxitur pakënaqësi ekonomike; ai do të kthehet në një bezdi politike për vetë projektin europian; dhe, mbi të gjitha, elektorati europian do ta konsiderojë atë si një barrë tepër të madhe dhe të panevojshme financiare dhe morale. Ka tri arsye madhore që na bëjnë të besojmë se status quoja është një problem dhe jo pjesë e zgjidhjes. 1. Hendeku i Pritshmërisë Status quo-ja është gjithashtu një problem sepse dhe vetë qytetarët e rajonit e perceptojnë atë si të tillë. Nga një vëzhgim i bërë nga Komisioni Ndërkombëtar për Ballkanin në nëntor 2004, del se pjesa dërrmuese e banorëve të rajonit shprehen negativisht për status quo-në dhe se ekziston një mosbesim alarmues si ndaj qeverisë, ashtu dhe ndaj opozitës. (figura 1-3). Publiku e hedh poshtë status quo-në, pa patur ndonjë alternativë tjetër të besueshme në vend të saj (figura 4). Kur e krahasuam vëshgimin tonë me një anketim të ngjashëm të kryer në vitin 20023, ne vumë re një prirje në rritje të pesimizmit dhe të pakënaqësisë përsa i takon zhvillimeve politike dhe ekonomike. Në Ballkanin Perëndimor humbja e shpresës dhe e perspektivës është një realitet politik. Dhe kjo është gjë me rrezik.

3

IDEA Ndërkombëtare, Anketim i Axhendës Publike në Europën Juglindore, 2002.

15

Ballkani në të Ardhmen e Europës | Raport i Komisionit Ndërkombëtar për Ballkanin

2. Hendeku i Zhvillimit Status quo-ja është, po ashtu, një problem, sepse ajo e ka zmadhuar hendekun mes performancës ekonomike dhe sociale të këtij rajoni në njërën anë dhe anëtarëve të rinj të BE-së, si dhe të Bullgarisë e Rumanisë në anën tjetër. Vitet e humbura në luftëra dhe reforma gjysmake kanë rritur hendekun mes të humburve dhe fituesve në shoqëritë ballkanike, duke e bërë kërkesën për drejtësi dhe zhvillim më të fuqishme se kurrë ndonjëherë. Siç e kanë re dhe të tjerë, nëse status quo-ja do të vazhdojë, në vetë zemrën e një kontinenti të integruar ka për t’ krijuar u një geto e re europiane. Kjo geto ka për të përfshirë pjesën më të madhe të popujve të Ballkanit të mbledhur pas murit të kufizimeve të vizave, që s’ lejon një popullsi të dëshpëruar të shkojë të kërkojë punë tjetërkund. Ekziston rreziku që në vend të afrohen me pjesën tjetër të kontinentit, vendet e Ballkanit mund të mbeten edhe më mbrapa nga ç’ janë. Objektivi i integrimit që përbën çelsin e stabilitetit rajonal do të bëhet diçka edhe më e largët. (Tabela 1,2) 3. Kurthi i Integrimit Qeveritë dhe popujt në Ballkan i bashkon konsensusi se prosperiteti dhe stabiliteti s’ mund të arrihen dot jashtë një procesi të integrimit europian. Njëkohësisht është krejt e qartë se shtetet dhe protektoratet jo-funksionalë që karakterizojnë sot rajonin, përbëjnë një pengesë aktive për përfshirjen e Ballkanit në rrjedhën e përgjithshme europiane. Në këtë shikim, status quo-ja përbën një problem, sepse ajo bllokon rrugën drejt pranimit në BE.

16

Ballkani në të Ardhmen e Europës | Raport i Komisionit Ndërkombëtar për Ballkanin

II. ELEMENTËT KYÇ TË NJË KUADRI TË RI POLITIK
Gjatë dekadës së shkuar bashkësia ndërkombëtare e ka vështruar Ballkanin, në radhë të parë, si një rajon që ndodhet pas një konflikti. Kjo ka çuar në një sërë zgjidhjesh të përkohshme të problemeve kushtetuese, si dhe në politika të bazuara në atë çka mund ta quajmë “ ambiguitet konstruktiv” , të mishëruar në dokumente të tillë si Rezoluta 1244 e Këshillit të Sigurimit të OKB-së, apo Karta Kushtetuese e Serbisë dhe e Malit të Zi. Njëkohësisht bashkësia ndërkombëtare ka punuar me hamendjen se zhvillimi ekonomik do të vinte duke e reduktuar nevojën e ngutshme për t’dhënë zgjidhje çështjeve të mbetura të hapura përsa i i takon statusit. Për fat të keq, kjo hipotezë doli e rremë. Politikat që u përqëndruan në çështjet e rëndësishme ekonomike dhe sociale, duke injoruar çështjet që lidhen me statusin e pazgjidhur, s’ kanë dhënë rezultat. Siç janë të destinuara të dështojnë edhe ato politika që synojnë të zgjidhin problemin e statusit, pa marrë parasysh problemet urgjente ekonomike e ato sociale. Ballkani ka nevojë për të dyja. Për BE-në një nga sfidat më të mëdha politike është kthyer në një gjëagjëzë: si mund të pajtohen përqasja rajonale, që është thelbësore kur bëhet fjalë për stabilitetin në Ballkan, me kërkesën për të vlerësuar secilin vend sipas performancës së tij individuale, koncept ky që përbën vetë thelbin e procesit të pranimit në BE? Procesi i Asocimit dhe Stabilizimit (SAP), i iniciuar nga BE-ja, u përpoq t’ jepte i përgjigje pikërisht kësaj, duke theksuar nevojën thelbësore për një bashkëpunim rajonal, si pjesë e kontratës së BE-së me secilin prej vendeve pjesëmarrës në këtë proces. Sidoqoftë katër vitet e fundit kanë demonstruar se kjo nuk

17

Ballkani në të Ardhmen e Europës | Raport i Komisionit Ndërkombëtar për Ballkanin

funksionon. Gjëagjëza ende s’ një përgjigje. Tani humbësit ka e lojës së pranimit – Bosnja, Serbia, Mali i Zi dhe Kosova – nuk e perceptojnë më SAP-in si diçka të shpejtë. Programit i mungojnë stimujt e nevojshëm për një angazhim të Serbisë që ajo të bashkëpunojë për çështjen e Kosovës. Të bën përshtypje fakti se Partneriteti për Paqe gëzon në Serbi një profil mjaft më të lartë sesa Procesi i Asocimit dhe Stabilizimit. Vetëm stimuj realë mund të sjellin reforma reale. Përqasja e re rajonale e përkrahur nga Komisioni kërkon të risjellë stimujt e munguar. Për të ardhmen e Ballkanit, ndërvartësia mes shteteve është diçka mjaft më vitale nga çka qenë rasti në pjesë të tjera të Europës. Shtetet e Ballkanit janë tregje të vegjël dhe jo tërheqës. Vetëmjaftueshmëria e tyre ekonomike është e kushtëzuar nga krijimi i një zone të përbashkët ekonomike, e cila do të mund të tërheqë investuesit e huaj. E parë në këtë shikim, përqasja rajonale përbën një parakusht të domosdoshëm për zhvillim.
Në Ballkan strategjia e pranimit duhet të jetë një përzierje mes politikave klasike të ndërtimit të shtetit me ato që kanë për synim shndërrimin e shtetet kombe në shtete anëtarë. Në Ballkan po përballemi me nevojën për një strategji “ ndërtimit të të shteteve anëtare.”

Në Ballkan, strategjia e pranimit duhet të jetë një përzierje mes politikave klasike të ndërtimit të shtetit me ato që kanë për synim shndërrimin e shteteve kombe në shtete anëtarë. Në Ballkan po përballemi me nevojën për një strategji “ të ndërtimit të shteteve anëtarë” . Procesi i Asocimit dhe Stabilizimit thjesht s’ ka forcën e e nevojshme për të qenë një kuadër në të cilin të mund të ndërtohen shtetet anëtarë. Po ashtu ai nuk pasqyron as intensitetin, as gjerësinë e angazhimit të deritanishëm të BEsë në këtë rajon. Kjo strategji duhet të sigurojë ndërmarrjen e tri hapave. Së pari, ne propozojmë që BE-ja të sponsorizojë mbajtjen e një Samiti, në vjeshtë të 2006, që duhet të ketë si synim t’ u paraqesë gjithë vendeve ballkanike hartën e rrugës së tyre të pranimit. Samiti duhet të shqyrtojë arritjet e secilit shtet individualisht në përmbushjen e kritereve të Kopenhagenit dhe, në bazë të kësaj, BE-ja do të vendosë nëse do të nisë negociatat e drejtpërdrejta për anëtarësim apo do të nënshkruajë një Marrëveshje Europiane para-pranuese, për ndërtimin e shteteve-anëtare me ato vende që nuk arrijnë të kualifikohen për të nisur bisedimet e pranimit. Sipas pikëpamjes së Komisionit do të ishte realiste që me këto vende negociatat e pranimit të nisin aty rreth 2009/2010, me besimin se Marrëveshjet Europiane do të kontribuojnë që ato

18

Ballkani në të Ardhmen e Europës | Raport i Komisionit Ndërkombëtar për Ballkanin

të përmbushin kriteret e Kopenhagenit. Objetivi i pranimit duhet të vendoset aty rreth viteve 2014/2015. Përvoja e Europës Qendrore dhe Lindore dëshmon më së miri se si institucionalizimi i një perspektive europiane është mënyra më efikase për të nxitur dhe përshpejtuar reforma të tërësishme politike, ekonomike, administrative në vendet që aspirojnë të hynë në Europë. Kjo nuk do të thotë që të gjitha vendet ballkanike duhet të hynë në BE në të njëjtën kohë, por kjo do shërbejë për t’ hequr frikën disa prej shoqërive u ballkanike se mos mbeten krejtësisht jashtë këtij procesi.
Anëtarësimi në NATO përbën shtyllën e dytë të rëndësishme të strategjisë sonë të integrimit.

Anëtarësimi në NATO përbën shtyllën e dytë të rëndësishme të strategjisë sonë të integrimit. Sipas pikëpamjes sonë, mbledhja e ministrave të jashtëm të NATO-s, në qershor 2005, duhet t’ dërgojë vendeve të Kartës së Adriatikut, u Shqipërisë, Kroacisë dhe Maqedonisë, një sinjal pozitiv. Ky gjest do të përmirësonte sigurinë në vendet ballkanike që vazhdojnë të mbeten jashtë BE-së, si dhe do të shërbente për të mbështetur reformën në sektorin e sigurisë. Ne parashikojmë që në Samitin e NATO-s në 2006, këto tre vende të ftohen për të hyrë në NATO bazuar, sigurisht, në përparimin që kanë arritur në Membership Action Plans. Për vendet e Europës Qendrore dhe Lindore, NATO luajti një rol për hapjen e një rruge të shpejtë integrimi, të njëjtën gjë ajo duhet të bëjë dhe për Ballkanin. Për paradoks, anëtarësimi në NATO mbetet i vetmi instrument për çmilitarizmin e kësaj pjese që është më e militarizuara e Europës. Por që zgjerimi i NATO-s të përmbushë rolin e tij rajonal, Aleanca duhet t’ iu ofrojë Serbisë dhe Malit të Zi, si dhe Bosnjë-Herzegovinës anëtarësimin në programin Partneritetit për Paqe sa më shpejt që të jetë e mundur. 1. PROBLEMET KUSHTETUESE DHE ATO TË STATUSIT 1.1. Ambienti i Tanishëm Kushtetues

Qeveritë e krijuara nga këto kushtetuta mbeten të dobëta, jopopullore dhe të paafta deri tani që të bindin si popujt e vet, ashtu dhe bashkësinë ndërkombëtare, se ato janë gati për të hyrë në Bashkimin Europian

Pas luftrave të Jugosllavisë të viteve 90-të, mjaft prej shteteve, si dhe entitetet e tjera të rajonit hartuan kushtetutat e tyre. Por, pesë vjet pas përfundimit të luftrave, qeveritë e krijuara nga këto kushtetuta mbeten të dobëta, jopopullore dhe të paafta deri tani që të bindin si popujt e vet, ashtu dhe bashkësinë ndërkombëtare, se ato janë gati për të hyrë në Bashkimin Europian (figura 17, 18).

19

Ballkani në të Ardhmen e Europës | Raport i Komisionit Ndërkombëtar për Ballkanin

Mes viteve 1994 dhe 2002, negociatorët ndërkombëtarë dhe partitë lokale hartuan kuadrin kushtetues për Federatën e Bosnjës dhe Hercegovinës (1994), që do të bëhej një ndër njësitë brenda Bosnjës; një kushtetutë për vetë Bosnjën dhe Hercegovinën, si pjesë e Marrëveshjes së Dejtonit (1995); bënë ndryshime në kushtetutën e Republika Srpskas (1996); hartuan një kuadër kushtetues për Kosovën, siç u kërkua nga Përfaqësuesi Special i Sekretarit të Përgjithshëm (2001); hartuan kuadrin e ri kushtetues të Maqedonisë, të njohur si Marrëveshja e Ohrit (2001); si dhe shtetin e ri Bashkimi i Serbisë dhe Malit të Zi, që u negociua me angazhimin intensiv të Bashkimit Europian (2002). Të gjithë këto korniza kushtetuese kanë mjaft tipare të përbashkëta. Së pari, ato u sendërzuan nga elita që ishin të lidhura me konfliktin e armatosur. Proceset që çuan te kushtetutat nuk kishin mandatin e popullit, por ishin rezultat i pazarllëqeve me elitat që të arrihej pushimi i luftimeve apo mënjanimi i veprimeve të mëtejshme destabilizuese. Parimi kryesor ishte ai i ndarjes së pushtetit, jo zbatimi i ligjit. Një ngjashmëri e dytë mes kornizave kushtetuese jugosllave është se në secilën prej tyre pushteti ndahet në bazë të pjesëmarrjes në një grup. Grupet përcaktohen në bazë të etnisë, prirje kjo që shërben për të përforcuar rivendikimet se shoqëritë janë të përçara nga dallimet etnike, gjë që, në fakt, kontribuon për të minuar institucionet kryesore shtetërore. Si në Kushtetutën Boshnjake, ashtu edhe në Marrëveshjen e Ohrit, apo në kuadrin kushtetutes të Kosovës, anëtarëve të grupeve të ndryshme etnike iu sigurohen kuota të caktuara. E vërteta e hidhur është se, pa këtë ndarje të vendeve të punës dhe pushteteve vendimmarrës, marrëveshjet e paqes kishin për të dështuar. Pasojat afatgjata të kësaj janë më të pakapshme. Elitat lokale u përpoqën ta shfrytëzonin këtë për të siguruar në kushtetutë përparësinë e grupit të tyre etnik. Ekziston një hendek i madh mes retorikës së shoqërisë civile, në njërën anë, që është në qendër të përpjekjeve ndërkombëtare për demokratizimin e rajonit dhe, në anën tjetër, përpjekjeve për të shenjtëruar të drejtat e grupeve etnike, gjë që është në vetë zemrën e arranxhimeve kushtetuese që janë adaptuar. Së treti, kornizat kushtetuese krijuan shtete të dobët. Secilit prej shteteve i duhet të konkurojë me pushtete mjaft të

20

Ballkani në të Ardhmen e Europës | Raport i Komisionit Ndërkombëtar për Ballkanin

decentralizuar (sidomos, në rastin e Bosnjë-Hercegovinës dhe të Malit të Zi); me struktura paralele që janë tërësisht të papërgjegjshme ndaj kuadrit kushtetues (sidomos në Kosovë); me strukturat ndërkombëtare që ndërhyjnë dhe kanë thuajse monopolin e pushtetit, megjithëse s’ kanë një përcaktim të qartë në aspektet vendimtare shtetformues (për shembull, siguria në Bosnjë dhe në Kosovë). Një ndër pasojat e këtij ambienti rregullator të mballosur keq është që, ndërsa aktorët shtetërorë bëhen gjithnjë e më të dobët, aktorë të fuqishëm privatë, mes të cilëve partitë politike, oligarkët dhe sindikatat kriminale, frut i luftërave të viteve 90të, kanë ruajtur ndikimin e tyre, duke evituar në pjesën më të madhe hetimet për ta. Kjo do të thotë se institucionet jo shtetërore sigurojnë shumë nga shërbimet bazë publike që normalisht duhet të ishin përgjegjësi e shtetit. Ka individë që i marrin pensionet, shërbimin shëndetësor dhe arsimimin nga shtetet fqinjë (shembulli më i mirë për këtë janë serbët e Mitrovicës së veriut, të cilët subvencionohen nga Beogradi). Vënia e theksit në Kosovë te decentralizimi mund të sjellë përshpejtimin e një prirjeje të tillë.
Në ato shtete ku veprojnë aktorë të rëndësishëm ndërkombëtarë dobësia e shtetit është e dukshme.

Në ato shtete ku veprojnë aktorë të rëndësishëm ndërkombëtarë dobësia e shtetit është e dukshme. Postet e Përfaqësuesit të Lartë në Bosnjë dhe të Përfaqësuesit Special të Sekretarit të Përgjithshëm të OKBsë në Kosovë u krijuan gjatë periudhës së krizës. Vite më pas, që të dy vazhdojnë të ushtrojnë një pushtet të jashtëzakonshëm, i cili përfshin edhe autoritetin për të vënë veton ndaj vendimeve të autoriteteve vendase. Nuk ka një përcaktim të qartë dhe s’ merret vesh mirë se deri ku shkon ky pushtet apo se në ç’ raste duhet përdorur. Si në Bosnjë, ashtu dhe në Kosovë, përfaqësuesit ndërkombëtarë dhe qeveritë lokale shpesh s’ bëjnë dot ballë tundimit për t’ i ia hedhur përgjegjësinë njëri-tjetrit. Vetë qytetarët s’ kanë një ide të qartë se kush është përgjegjës dhe për çfarë. 1.2. Harta e Perceptimeve Qeveritë perëndimore shpesh mbrojnë mendimin se shtyrja e zgjidhjes së çështjes së statusit bëhet për të zgjedhur të keqen më të vogël. Ndonëse e pranojnë se status quo-ja s’ është ideale, ata gjykojnë se ajo është e domosdoshme për ruajtjen e paqes dhe të stabilitetit në rajon. Rezultatet e

21

Ballkani në të Ardhmen e Europës | Raport i Komisionit Ndërkombëtar për Ballkanin

vëzhgimit të porositur nga Komisioni Ndërkombëtar për Ballkanin, si dhe takimet që ai zhvilloi në mbarë rajonin, tregojnë se realiteti është më kompleks. Konkluzionet më të rëndësishme tregojnë se Bosnja s’ është më një shtet që kontekstohet fuqishëm. Pjesa më e madhe e serbëve në Serbi dhe thuajse gjysma e serbëve të Bosnjës e shohin ndarjen e Republika Srpska nga Bosnja si diçka të padëshirueshme dhe të pamundur. Për paradoks, shqiptarët në Shqipëri dhe në Kosovë janë të vetmit në favor të një ndarjeje të tillë të Bosnjës. Vëzhgimi tregon, po ashtu, që nuk ekziston asnjë grup etnik që të ketë për qëllim të kërcënojë ekzistencën e shtetit të Bosnjës (figura 5). Në pikëpamjen tonë, makthi i bashkësisë ndërkombëtare se pavarësia e Kosovës do të provokojë automatikisht disintegrimin e Bosnjës, në realitet nuk ka asnjë bazë. Kjo s’ të të thotë se pavarësia e Kosovës ka për të qenë një do proces i thjeshtë dhe i pakontestuar. Në fakt, nëse ky proces menaxhohet keq, ai mund të sjellë një efekt shkatërrimtar domino në rajon. Por çështja nuk është pavarësia në vetvete, çështja është se si do të arrihet deri tek ajo. Sipas vëzhgimit, dy zhvillimet që mund të destabilizojnë rajonin janë shpërbërja e Maqedonisë dhe krijimi i një Shqipërie të Madhe. Rezultatet e vëzhgimit tregojnë për një shkallë relavisht të lartë të pranimit të idesë së një “ Shqipërie të Madhe”në popullësinë shqiptare, si në Kosovë ashtu dhe në Shqipëri. Në tërësi, pikëpamja e tyre, sipas së cilës një bashkim i ardhshëm i Kosovës me Shqipërinë është sa i dëshirueshëm aq dhe i mundur, ndryshon nga ajo që mendojnë grupet e tjera që banojnë në rajon (figura 6). Kjo të bën të mendosh se procesi i ndërtimit të kombit në bashkësitë shqiptare në Ballkan është një proces ende në vazhdim. Nëse bashkësia ndërkombëtare s’ të arrijë të do ofrojë një perspektivë bindëse europiane për rajonin, ai mund të bëjë që shqiptarët të përkrahin idenë e një Shqipërie të Madhe apo të një Kosove të Madhe. Bashkësia ndërkombëtare duhet të dërgojë një mesazh të qartë se Shqipëria e Madhe apo Kosova e Madhe s’ janë një zgjidhje. Përkundrazi, kur vjen fjala për integritetin territorial të Republikës së Maqedonisë, vëzhgimi tregon se pjesa më e madhe e shqiptarëve të Maqedonisë e hedhin poshtë idenë e ndarjes së vendit (figura 7). 77.5% e shqiptarëve etnikë (dhe 85% e maqedonasve etnikë) mbështesin integritetin territorial të shtetit maqedonas.

Por çështja nuk është pavarësia në vetvete, çështja është se si do të arrihet deri tek ajo.

22

Ballkani në të Ardhmen e Europës | Raport i Komisionit Ndërkombëtar për Ballkanin

Si rezultatet e vëzhgimit ashtu edhe bisedat që patëm në rajon, të bëjnë të mendosh se një ndarje paqësore mes Serbisë dhe Malit të Zi nuk e ka potencialin për të destabilizuar Ballkanin (figura 8). Një pikë interesante që doli nga vëzhgimi është se pjesa më e madhe e malazezëve e kundërshtojnë një ndarje të tillë, ndërkohë që publiku serb sa vjen e po bëhet më pak i pasionuar pas idesë së ruajtjes së federatës së tanishme jo funksionuese. 1.3. Përballja me Çështjet e Statusit Statusi i pazgjidhur i Kosovës, së bashku me kuadret e përkohshëm kushtetues në disa vende të tjera, përbëjnë disa prej pengesave më të mëdha për Europianizimin e Ballkanit. Ndërkohë që të gjitha shtetet s’ dyshim që aspirojnë ka anëtarësimin në BE, ne akoma s’ kemi një ide të qartë se sa do të jetë numri i shteteve që, në fakt, ka për të dalë nga katrahura e sotme konstitucionale – në teori, Serbia dhe Mali i Zi mund të aplikojnë si një shtet i vetëm (bashkimi që ekziston sot), si dy shtete (Serbia dhe Mali i Zi, si shtete të ndarë), apo dhe si tre shtete të veçantë (duke shtuar Kosovën). Integrimi i Ballkanit në BE është diçka e papërfytyrueshme në rrethanat e sotme të pasigurisë konstitucionale. Komisioni mbështet:
Një periudhë tranzitimi me katër faza për evoluimin e sovranitetit të Kosovës. Sovraniteti i Kosovës duhet të zhvillohet duke nisur që nga status quo-ja e përcaktuar me Rezolutën 1244 (faza e parë), në një “ pavarësi pa sovranitet të plotë” (faza e dytë) (që do t’ lejonte i bashkësisë ndërkombëtare fuqi të kufizuara në fushën e të drejtave të njeriut dhe të mbrojtjes së pakicave), për të kaluar pastaj në një “ sovranitet të drejtuar” (faza e tretë) të cilin Kosova mund ta ketë gjatë periudhës së negocimit me BE-në dhe, së fundi, “ sovranitet të përbashkët” (faza e katërt) brenda BE-së. Në rastin e Bosnjës, dhjetë vjet pas Marrëveshjes së Dejtonit, kalimin nga Zyra e një Përfaqësuesi të Lartë, në një negociator të BE-së. Kjo nënkupton abrogimin e Fuqive të Bonit duke i kaluar përgjegjësitë te Komisioneri i Zgjerimit në Bruksel. Një vendim nga qytetarët për Bashkimin Serbi-Mali i Zi. Komisioni gjykon se Bashkimi i sotëm nuk funksionon. Sipas pikëpamjes së Komisionit, qytetarët e Serbisë dhe të

23

Ballkani në të Ardhmen e Europës | Raport i Komisionit Ndërkombëtar për Ballkanin Malit të Zi duhet të zgjedhin aty nga vjeshta e 2006, mes një federate funksionale dhe ndarjes funksionale.

1.3.1. Statusi Përfundimtar i Kosovës Në Kosovë koha po mbaron. Është e qartë se bashkësia ndërkombëtare ka dështuar në përpjekjet e saj për të sjellë në provincë siguri dhe zhvillim. Një Kosovë multi-etnike s’ ekziston veçse në vlerësimet burokratike të bashkësisë ndërkombëtare. Ngjarjet e marsit 2004 përbëjnë sinjalin më të fortë të dhënë deri më sot se gjendja aty mund të shpërthejë. Deri atëherë UNMIKU-u s’ kishte treguar as aftësinë, as kurajon për të ndryshuar një prirje të tillë. Serbët në Kosovë jetojnë të burgosur në enklavat e veta pa qenë të lirë për të lëvizur, pa pasur punë dhe pa ndonjë shpresë apo mundësi për t’ integruar realisht në shoqërinë kosovare. u Pozita në të cilën ndodhet pakica serbe në Kosovë përbën akuzën më të rëndë përsa i takon dëshirës dhe aftësisë së Europës për të mbrojtur vlerat që ajo shpall. Shqiptarëve kosovarë u duhet dërguar mesazhi më i qartë se përdorimi i dhunës është armiku më i keq i ëndrrës së tyre për pavarësi. Mungesa e udhëheqjes në Beograd ka kontribuar në gjendjen e keqe në të cilën ndodhen serbët e Kosovës dhe bashkësia serbe në Kosovë është në një masë të madhe penge e luftrave politike që zhvillohen në kryeqytetin e Serbisë. Por edhe udhëheqja shqiptare në Kosovë duhet të marrë përsipër pjesën e saj të fajit, sepse s’ qenë e aftë të ka tregohet vërtet e gatshme për t’ angazhuar në një proces u ripajtimi, si dhe për të zhvilluar institucionet dhe strukturat multi-etnike. Vëzhgimi ynë tregon se pjesa më e madhe e kosovarëve kanë dëshirë të jetojnë në një “ Kosovë etnikisht homogjene” (figura 22). Pjesa më e madhe e politikanëve shqiptarë të Kosovës s’ kanë bërë asgjë për t’ kundërvënë iu kësaj atmosfere që është në kundërshtim me gjithçka në të cilën beson Europa. Por një pjesë e rëndësishme e fajit për dështimin e projektit për një shoqëri multietnike në Kosovë i duhet lënë në derë UNMIK-ut dhe bashkësisë ndërkombëtare. Gjatë viteve të shkuara, në një sërë rastesh, UNMIK-u ka ndjekur aktivisht në Kosovë një politikë diskriminuese. Nën udhëheqjen e UNMIK-ut numëri i serbëve të punësuar në Kompaninë Elektrike të Kosovës ka rënë nga mëse 4000 që ishte në 1999, në 29 që janë tani, në një total prej 8000 punonjësish që ka kjo kompani. “ Bashkësia ndërkombëtare në Kosovë sot

24

Ballkani në të Ardhmen e Europës | Raport i Komisionit Ndërkombëtar për Ballkanin

shihet nga shqiptarët e Kosovës jo më si ajo që hapi rrugën e pavarësisë, por si një pengesë. Ndërsa serbët e Kosovës e fajësojnë se në vend që të siguronte kthimin e kaq shumë serbëve, ajo është treguar e paaftë për të siguruar qoftë dhe kthimin e pak syresh”4 Dështimi i UNMIK-ut mund të . shpjegohet, por s’ duhet toleruar. Dhe situata sociale dhe ekonomike në protektorat s’ është më pak demoralizuese. Në sajë të prerjeve të energjisë elektrike, Kosova vuan nga ndërprerje të pafundme të punës. Disa fshatra të provincës janë pa energji elektrike për më shumë se një muaj. Provinca s’ është mburrur ndonjëherë për ndonjë ekonomi të vetmjaftueshme dhe s’ ndonjë shans që ajo të mund të ka zhvillojë një ekonomi të tillë tani. Aktualisht niveli i papunësisë shkon nga 60 deri në 70% (pothuajse 90% mes pakicave). Bumi i ndërtimeve në periudhën menjëherë pas luftës tashmë ka marrë fund. Shqiptarët kosovarë ndjehen të frustruar me statusin e tyre të pazgjidhur, me gjendjen ekonomike, si dhe problemet e përballjes me të shkuarën. Kërkesa për pavarësi s’ është se ka ardhur duke u pakësuar; përkundrazi, vitin që shkoi ajo pati një rritje. UNMIK-u perceptohet si i korruptuar dhe i pavendosur. Komisioni ndan mendimin e Sekretarit të Përgjithshmë të OKB-së se Kosova s’ bërë përparimin e duhur në drejtim ka të përmbushjes të standarteve për të cilat është rënë dakord në rrafsh ndërkombëtar përsa i takon të drejtave të njeriut, respektit për pakicat, si dhe ligjin e rendin. Por, në të njëjtën kohë, Komisoni dëshiron të nënvizojë urgjencën e trajtimit të çështjes së statusit përfundimtar të Kosovës.
Ne s’ besojmë se pavarësia ka për t’ i zgjidhur në Kosovë të gjitha problemet, por ne jemi të shqetësuar se vonimi në bisedimet për statusin do të çojë në një përkeqësim të mëtejshëm të situatës në provincë.

Ne s’ besojmë se pavarësia ka për të zgjidhur të gjitha problemet e Kosovës, por ne jemi të shqetësuar se vonesa e bisedimeve për statusin do të çojë në një përkeqësim të mëtejshëm të situatës në provincë. Në pikëpamjen tonë, pavarësia e Kosovës nuk i duhet imponuar Beogradit. Një “ imponim”i pavarësisë së Kosovës do të ishte diçka jo vetëm e padëshirueshme, por dhe diçka me pak gjasa të ndodhë, kur ke parasysh se disa prej anëtarëve të Këshillit të Sigurimit të OKB-së (Rusia, Kina) janë kundër saj. Për më tepër, nëse Beogradi e kundërshton këtë proces, një gjë e tillë do të rrisë ndjeshëm shansin e

4

Kai Eide, Gjendja e Kosovës. Raport për Sekretarin e Përgjithshëm të Kombeve të Bashkuara, Bruksel, 15 korrik, 2004.

25

Ballkani në të Ardhmen e Europës | Raport i Komisionit Ndërkombëtar për Ballkanin

trazirave që do shpërthejnë diku gjetkë, qoftë në Bosnjë, Maqedoni apo në Mal të Zi. Kur vjen puna për zgjidhjen e çështjes së statusit, Komisioni është, po ashtu, pesimist për mundësinë e bisedimeve të drejtpërdrejta mes Beogradit dhe Prishtinës. Këtë proces duhet ta udhëheqë bashkësia ndërkombëtare. Sipas pikëpamjes sonë, negociatat për statusin e Kosovës duhet të përqëndrohen për t’ dhënë Beogradit stimuj realë, në i mënyrë që serbët të mund të pranojnë perspektivën e një Kosove të pavarur si anëtare e ardhme e BE-së. Që Beogradi të mund të bindet për t’ angazhuar në një drejtim u të tillë do të ishte diçka e vështirë, por jo e pamundur. Në një rast të tillë stimuli i duhur për të do të ishte procesi i pranimit në BE. Në këtë kontekst, pavarësia e Kosovës duhet të arrihet në katër faza. Faza e parë, duhet të përfshijë ndarjen de facto të Kosovës nga Serbia. Sipas pikëpamjes sonë, kjo fazë është e nënkuptuar në rezolutën 1244, që e shndërroi Kosovën në një protektorat të OKB-së. Kjo pavarësisht se Rezoluta 1244 e KS të OKB-së merret me Republikën Federative të Jugosllavisë dhe jo me Serbinë. Do të ishte një iluzion i rrezikshëm që të përfytyrosh kthimin e Kosovës nën sundimin e Beogradit në një të ardhme të afërt. Faza e dytë (pavarësi pa sovranitet të plotë), duhet ta njohë Kosovën, në vitet 2005/2006, si një njësi e pavarur, por në të cilën bashkësia ndërkombëtare ruan pushtetin e saj në fushën e të drejtave të njeriut dhe të mbrojtjes së pakicave. Ligjërisht Kosova do të mbetet një protektorat i OKB-së, por Komisioni mbështet idenë e transferimit të autoritetit të OKBsë, siç përcaktohet në Kapitullin 7, nga UNMIK-u te BE-ja. KFOR-i duhet të ruajë si mandatin që ka, ashtu dhe të njëjtën madhësi. Në këtë fazë Kosova duhet trajtuar si një shtet i pavarur, por jo sovran, duke e lejuar të zhvillojë aftësitë për t’ u vetëqeverisur. Gjithë funksionet e një qeverisjeje normale, që aktualisht i kryen UNMIK-u apo KFOR-i, duhet t’ i transferohen qeverisë së Kosovës. Kjo qeveri duhet të vendosë taksat dhe të kryejë detyrat e policisë, të rregullojë ekonominë dhe të ofrojë shërbimet publike. Bashkësia ndërkombëtare duhet të ruajë pushtetin në ato fusha që janë thelbësore për përmbushjen e kritereve të Kopenhagenit, pra në fushën e të drejtave të njeriut dhe të mbrojtjes së pakicave.

26

Ballkani në të Ardhmen e Europës | Raport i Komisionit Ndërkombëtar për Ballkanin

Që kjo politikë të jetë funksionale duhet kaluar nga politika e “ standarteve para statusit” tek ajo e “ standarteve dhe e statusit” Decentralizimi, kthimi i refugjatëve dhe sqarimi i . çështjes së të drejtave të pronësisë përbëjnë çështjet kyçe për t’ trajtuar. Për këtë fazë Komisioni mbështet idenë e një u shestimi të posaçëm për zonën përreth Mitrovicës, si dhe një status të veçantë ligjor për manastiret serbe. Një rregullim i posaçëm administrativ për Mitrovicën (një administratë tranzitore ndërkombëtare në linjën e UNTAES në Sllavoninë Lindore) duhet të përjashtojë mundësinë e ndarjes së Kosovës. Komisioni mbështet idenë e një regjistrimi të popullsisë në Kosovë, të mbikqyrur ndërkombëtarisht, duke përfshirë në të edhe ata që pretendojnë se janë larguar nga Kosova, para se të fillohet hartimi i një programi decentralizimi. Një rëndësi mjaft të madhe ka përcaktimi se kush është “ qytetar i Kosovës” Regjistrimi i popullsisë që duhej të ishte bërë prej . kohe, duhet të plotësohet me sqarimin e pretendimeve të pronësisë në provincë. Grindjet për të drejtën e pronësisë përbëjnë një pengesë madhore për zhvillimin ekonomik të rajonit. Kjo vlen si për pronën private, ashtu dhe për “ pronat sociale”nga koha e Jugosllavisë. Politika e kthimeve që aplikon bashkësia ndërkombëtare në Kosovë duhet modeluar sipas politikës së kthimeve të suksesshme që u aplikua në Bosnjë. Sipas pikëpamjes sonë, vënia në jetë e politikës së kthimeve ka një rëndësi të madhe. Por nga bisedimet që patëm si me serbët kosovarë si në Kosovë, ashtu dhe në Serbi, u bindëm se shanset për një kthim masiv të tyre janë minimale. Bashkësia ndërkombëtare duhet t’ ofrojë serbëve të Kosovës stimuj që të kthehen, u pavarësisht nëse ata do të parapëlqejnë të banojnë në pjesët e provincës të banuara më së shumti nga serbët dhe jo në zona ku banonin para luftës. Ajo duhet të përkujdeset edhe për ata që do vendosin të mos kthehen. “ palestinizim”i Një refugjatëve që do të vendosin të mos kthehen në Kosovë mund të kthehet në një burim të madh dëmtues për demokracinë në Serbi. Kjo është arsyeja përse Komisioni mbështet krijimin e një “ fondi të përfshirjes”për të ndihmuar integrimin në shoqërinë serbe të serbëve të Kosovës që kanë vendosur të qëndrojnë në Serbi. Ky fond duhet të financohet nga Bashkimi Europian. Decentralizimi i pushtetit në Kosovë dhe garantimi i një jete normale për serbët e Kosovës përbëjnë parakushtet për të

27

Ballkani në të Ardhmen e Europës | Raport i Komisionit Ndërkombëtar për Ballkanin

arritur angazhimin e Beogradit në një debat konstruktiv përsa i takon pavarësisë së Kosovës. Sipas pikëpamjes së Komisionit, serbëve të Kosovës u duhen dhënë disa prej kuotave që iu dhanë shqiptarëve të Maqedonisë me Marrëveshjen e Ohrit. Decentralizimi duhet t’ ofrojë iu enklavave serbe mundësi reale për vetëqeverisje dhe zhvillim. Ka rëndësi të madhe që të kuptohet qartë se serbët besojnë se vështirësitë ekonomike dhe sociale me të cilat përballen këto pesë vitet e fundit janë pasojë e një politike të qëllimshme diskriminimi dhe spastrimi etnik të hartuar nga shqiptarët dhe të mbështetur nga bashkësia ndërkombëtare. Kështu, Bashkimi Europian duhet të zhvillojë stimuj të veçantë për ato kompani që punësojnë qytetarë nga pakicat etnike. Nevoja për politika të fokusuara te nevojat e pakicave s’ duhet të bëjë të harrohen nevojën e kulturës të një shoqërie civile, sepse në thelb të projektit europian nuk është parimi i ndarjes etnike. “ Getoizimi”i pakicave etnike mund të sjellë dobësi institucionale dhe mos funksionim të shtetit të ardhshëm.
Në këtë fazë të dytë angazhimi aktiv i SHBA-së ka një rëndësi kritike për suksesin e procesit të negocimit të BE-së.

Në këtë fazë të dytë angazhimi aktiv i SHBA-së ka një rëndësi kritike për suksesin e procesit të negocimit të BE-së. Shqiptarët e Kosovës e shohin SHBA-në si garantuesin e pavarësisë së tyre dhe një çangazhim amerikan, apo një përçarje në bashkësinë euro-atlantike mund të sjellë shpejt telashe. Faza e tretë (sovraniteti i drejtuar), duhet të përkojë me njohjen e Kosovës si një kandidate për anëtarësim në BE dhe me hapjen e bisedimeve me Brukselin. Kjo fazë ka një qëllim të qartë, sepse BE-ja s’ mund të negociojë me vetveten (pra, me një protektorat që ajo ka nën kontroll). Gjatë kësaj faze BE-ja do të humbasë fuqitë e kufizuara që kishte në fushën e të drejtave të njeriut dhe të mbrojtjes së pakicave dhe do ta ushtrojë ndikimin e vet vetëm nëpërmjet procesit të negocimit. Stadi i katërt (sovranitet i plotë e i përbashkët), do të shënojë absorbimin e Kosovës në BE dhe adaptimin prej saj të sovranitetit të përbashkët, të cilit i nënshtrohen të gjitha shtetet anëtare të BE-së. Këto stade lypset të jenë pjesë integrale e procesit të përgjithshëm të integrimit europian të vendeve ballkanike, ashtu siç është sugjeruar edhe më sipër.

28

Ballkani në të Ardhmen e Europës | Raport i Komisionit Ndërkombëtar për Ballkanin

Parakushti i nevojshëm si për qeverinë serbe, ashtu dhe për publikun serb do të ishte një pistë e shpejtë e pranimit të Serbisë në BE, shoqëruar me garancitë ndërkombëtare për mbrojtjen e interesave të serbëve të Kosovës. Një precedent për një përqasje të tillë me një pistë të shpejtë pranimi, përbën rasti i Kroacisë. Sipas mendimit tonë, pista e shpejtë është për Serbinë një sine qua non. Procesi i pranimit në BE përbën të vetmin kuadër që i jep Serbisë stimujt realë që, në mos të parashkruajë, së paku të japë pëlqimin për një ndryshim të tillë themelor të statusit të Kosovës, siç do të ishte pavarësia. 1.3.2. Bosnja: Nga Boni në Bruksel Që nga nënshkrimi i Marrëveshjes të Paqes së Dejtonit, në dhjetor 1995, misioni ndërkombëtar në Bosnjë dhe Hercegovinë ka arritur disa suksese të habitshme. Ai ka çarmatosur paraushtarakët, ka reduktuar madhësinë dhe ndikimin e ushtrive të organizuara në baza etnike dhe ka mbikqyrur kthimin e lirisë të lëvizjes në vend. Kufijtë e mëparshëm ushtarakë, që e ndanin vendin në një mori enklavash etnike armiqësore, janë bërë më së shumti të padukshëm. Përveç kësaj, si Kroacia ashtu dhe Serbia, gjithnjë e më të joshura nga perspektiva e integrimit europian, i kanë rreshtur gjatë kësaj periudhe përpjekjet e tyre për të sabotuar rendin kushtetues të vendit. Efektet e spastrimeve etnike po mpaken si pasojë e rikthimit të të drejtës së pronësisë së të shpërngulurve dhe të riintegrimit gradual të të kthyerve, që e ka ndryshuar atmosferën në një pjesë të madhe të vendit. Mëse 200.000 pretendime për pronësi të atyre që kishin ikur apo ishin dëbuar gjatë konfliktit, për të rimarrë shtëpitë dhe apartamentet, janë shqyrtuar me sukses. Por, njëkohësisht, sot Bosnja dhe Hercegovina është më e izoluar nga ç’ ishte pesë vjet më parë. Bashkë me Serbinë dhe Malin e Zi ajo është një nga vendet e fundit në Europë që mbeten të përjashtuara nga Programi i Partneritet për Paqe të NATO-s, që me anëtarë të tillë si Turkmenistani, Bjellorusia dhe Taxhikistani tradicionalisht nuk gëzon emrin e ndonjë klubi shumë eskluziv. Bosnja dhe Hercegovina ende s’ bëjnë pjesë në Organizatën Botërore të Tregtisë, e cila ndër 147 anëtarët e saj përfshin vende të tilla si Moldavia apo Angola. Ç’ është dhe më demoralizuese, Bosnja ende s’ nisur negociatat ka për një Marrëveshje Stabilizimi dhe Asociimi. E vetmja

29

Ballkani në të Ardhmen e Europës | Raport i Komisionit Ndërkombëtar për Ballkanin

organizatë e rëndësishme europiane ku Bosnja ka mundur të hyjë është Këshilli i Europës. Megjithatë, në gusht 2004, Asambleja Parlamentare e Këshillit të Europës shqyrtoi cilësinë e demokracisë në Bosnjë dhe vuri në dyshim “ nëse roli që luan aktualisht Përfaqësuesi i Lartë është në përputhje me anëtarësinë e Bosnjë-Hercegovinës në Këshillin e 5 Europës.” Në axhendën politike nevoja e ndryshimit kushtetutes zë vend kryesor. Që të gjithë janë të një mendjeje se sistemi i federalizmit në Bosnjë dhe Hercegovinë paraqet probleme serioze. Kjo ndodh pjesërisht për shkak të mungesës së një strukture koherente të qeverisë krahinore. Por dhe për shkak të një prirjeje për ta parë sistemin federal si një problem që duhet kapërcyer dhe jo si një model premtues që do t’ u mundësonte bashkësive etnike të lulëzojnë në krah të njëratjerës, në një garë të shëndetshme të politikave. Arkitektura e tanishme kushtetuese është jo funksionale. Ajo që do të ishte e rëndësishme është një debat konstitucional për nevojën për të ndërmjetësuar dhe, në fakt, për çuar përpara reformën e sistemit kushtetues boshnjak. Bashkë me nevojën e ndryshimit kushtetues problemi kryesor me të cilin Bosnja përballet sot është kalimi nga statusi i saj aktual si protektorat, siç është përcaktuar nga Fuqitë e Bonit, në një vetëqeverisje të qëndrueshme, e cila të udhëhiqet nga procesi i hyrjes në BE. Kompetencat që ka Përfaqësuesi i Lartë (Bonn Powers) fillimisht shpjegoheshin si një reagim ndaj kërcënimeve që i bëheshin procesit të paqes. Misioni ndërkombëtar në Bosnjë u projektua për një ambient të pastabilizuar, rrjedhojë e konfliktit të armatosur. Kur në mes të viteve 90-të, atij iu akordua edhe pushteti për të ndërhyrë dhe për të hedhur poshtë vendimet e institucioneve vendase, një gjë e tillë kishte për qëllim shmangien e kërcënimeve ekzistuese ndaj rendit publik, apo përpjekjeve të palëve dikur ndërluftuese për të sfiduar integritetin e shtetit. Sidoqoftë ndonëse sot axhenda e politikës boshnjake ëshë zhvendosur në çështje të tjera që janë mjaft të ndryshme, siç është konsolidimi demokratik dhe zhvillimi, kjo politikë vazhdon të mbetet e mbizotëruar nga Përfaqësuesi i Lartë. Një gjë e tillë ka sjellë bllokimin e vetëqeverisjes, e cila
5

Rezoluta 1384.

30

Ballkani në të Ardhmen e Europës | Raport i Komisionit Ndërkombëtar për Ballkanin

përbën parakushtin për t’ bërë vend kandidat për të hyrë në u BE. Përsa kohë që Përfaqësuesi i Lartë do të vazhdojë të ketë kompetencat që i japin Fuqitë e Bonit, do të jenë këto kompetenca që do të formojnë thelbin e kushtetutës së pashkruar të Bosnjës, duke kushtëzuar në fakt të gjitha përllogaritjet politike.
Bisedimet që zhvilluam në Bosnjë na bindën se OHR (Zyra e Përfaqësuesit të Lartë) e ka tejkaluar tashmë dobinë e vet. Bosnja sot ka nevojë për një kuadër të pranimit në BE, i cili të jetë në thelb të debatit kushtetues.

Bisedimet që zhvilluam në Bosnjë na bindën se OHR (Zyra e Përfaqësuesit të Lartë) e ka tejkaluar tashmë dobinë e vet. Bosnja sot ka nevojë për një kuadër të pranimit në BE, i cili të jetë në thelb të debatit kushtetues. Bosnja s’ nevojë për një Dejton të ri, po për një kuadër që ka të mundësojë një debat të vërtetë kushtetues. Këtë kuadër mund ta ofrojë procesi i bisedimeve me BE-në, ndërkohë që Negociatori i BE-së mund të luajë rolin e një ndërmjetësi të ndershëm dhe në vetë bisedimet konstitucionale. Komisioni mbështet nevojën e ndryshimit në rritje. Duke gjykuar se s’ ka për të pasur ndryshime themelore kushtetuese që do të jenë të imponuara prej faktorit ndërkombëtar, çdo proces i zhvillimeve kushtetuese detyrimisht duhet të nisë me atë çka ekziston sot për sot. Kjo do të thotë se duhet filluar nga realiteti i sotëm i sistemit federal të qeverisjes që ekziston në Bosnjë. Kjo po ashtu do të thotë të pranosh se ndryshimet kushtetuese duhet të kryhen në përputhje me rregullat e sotme kushtetuese. Ndërtimi i shtetit në Bosnjë s’ mund të jetë një proces i pakufizuar centralizimi dhe përqëndrimi të burimeve për arsye konstitucionale dhe politike. Sidoqoftë thelbësor do të ishte dhe një proces për të sqaruar sistematikisht përgjegjësitë e të gjitha niveleve të qeverisjes, duke u siguruar se këto përgjegjësi do të kenë dhe mbështetjen e duhur (financiare).

Procesi i pranimit në BE do të ofrojë stimujt e kërkuar për fuqizimin e strukturave federale të shtetit si dhe për zhvillimin e aftësive për të bërë politikë.

Procesi i pranimit në BE do të ofrojë stimujt e kërkuar për fuqizimin e strukturave federale të shtetit si dhe për zhvillimin e aftësive për të bërë politikë.

1.3.3. Serbia dhe Mali i Zi: Federatë Funksionale apo Ndarje Funksionale. Karta kushtetuese e Serbisë dhe Malit të Zi që u adaptua në 4 shkurt 2003, me ndërmjetësimin e BE-së, pasqyron një

31

Ballkani në të Ardhmen e Europës | Raport i Komisionit Ndërkombëtar për Ballkanin

kompromis të dhimbshëm që u arrit në një kohë pasigurie të madhe. BE kishte frikë se pavarësia e Malit të Zi do të inkurajonte Kosovën që të shpallte edhe ajo pavarësinë, duke provokuar në këtë mënyrë një destabilizim të mundshëm në mbarë rajonin. Bashkimi shtetëror Serbi Mali i Zi është një bashkim i flashkët, që të përbashkët, përsa i takon funksioneve qendrore, ka kryesisht vetëm politikën e jashtme. Dy republikat anëtare të këtij bashkimi kanë monedha, sisteme taksimi dhe dogana të ndryshme. Përveç kësaj, sipas Kartës, secila nga republikat ka të drejtën që pas një periudhe tre vjeçare, të thërrasë një referendum për tërheqjen nga Bashkimi, duke e zhbërë atë në mënyrë të njëanshme. Që nga koha e aprovimit të kushtetutës, dinamika e ndjenjave federaliste dhe antifederaliste në dy republikat kanë qenë objekt i një debati të vazhdueshëm, edhe pse ky s’ shërbyer për gjë. Vëzhgimi i porositur nga Komisioni ka Ndërkombëtar për Ballkanin tregon se mbështetja për pavarësinë në Mal të Zi është në rënie, ndërkohë që elita serbe është gjithnjë e më pak e prirë që të paguajë çmimin e kësaj federate jofunksionuese. Tani koalicioni në pushtet në Mal të Zi është i kënaqur me shtetin e përbashkët pikërisht nga që ky është i bllokuar, ndërkohë që për qeverinë serbe ky Bashkim do të kishte kuptim vetëm nëse do të niste të funksiononte siç duhet. Vendimi i BE-së për të adaptuar një përqasje me dy pista për Serbinë dhe Malin e Zi përsa i takon SAP-it, është një dëshmi se sa mosfunksionuese është bërë kjo federatë. Bashkimi Serbi-Mali i Zi trajtohet si një shtet më dy procese të ndarë përsa i takon pranimit në BE. Sipas pikëpamjes së Komisionit, referendumi i pranverës që vjen, duhet përdorur për të identifikuar parapëlqimin e secilës prej republikave: nëse ato janë për një federatë funksionale apo për një ndarje funksionale. Politika që ndjek qeveria e Malit të Zi për të bllokuar funksionimin normal të Federatës, si një mënyrë për të shkaktuar disintegrimin e saj, nuk duhet toleruar. Janë qytetarët e Serbisë dhe të Malit të Zi ata që duhet të vendosin për të ardhmen e federatës së tyre të tashme.

Politika që ndjek qeveria e Malit të Zi për të bllokuar funksionimin normal të Federatës, si një mënyrë për të shkaktuar disintegrimin e saj, nuk duhet toleruar. Janë qytetarët e Serbisë dhe të Malit të Zi ata që duhet të vendosin për të ardhmen e federatës së tyre të tashme.

32

Ballkani në të Ardhmen e Europës | Raport i Komisionit Ndërkombëtar për Ballkanin

1.3.4. Sekreti i Suksesit të Maqedonisë Teorikisht Maqedonia tanimë duhej të ishte shpërbërë. Vëzhgimi i porositur nga Komisioni Ndërkombëtar për Ballkanin tregon se vetë qytetarët e Maqedonisë e mendojnë atë si vendin më të brishtë në Ballkan. Një pjesë e madhe e qytetarëve të Maqedonisë janë të bindur se kriza ende s’ ka përfunduar (figura 9). Një përqindje tepër e madhe prej 76% presin të ketë sërish një konflikt ushtarak.6 Situata sociale dhe ekonomike janë demoralizuese. E megjithatë Maqedonia i ka rezistuar të gjitha kërcënimeve duke ndjekur me këmbëngulje objektivin e integrimit europian. Ndryshe nga mjaft territore të tjerë, Maqedonia ishte e aftë të parandalonte një luftë civile të përmasave të plota nëpërmjet një procesi negocimi mes palëve, të ndihmuar nga BE-ja dhe SHBA-ja. Ish-lideri i kryengritësve të pakicës shqiptare, Ali Ahmeti, tani drejton një nga partitë e koalicionit qeverisës, ndërsa partneri i tij maqedonas, kryeministri Vlado Buçkovski, katër vjet më parë, në kohën e shpërthimit të konfliktit, ishte kundërshtari i tij i vendosur dhe ministër i mbrojtjes. Në shkurt të këtij viti, sidoqoftë, Buçkovski dorëzoi zyrtarisht në Bruksel përgjigjet për 4.000 pyetje që do ta ndihmonin Komisionin Europian të krijonte një mendim nëse vendi është gati për të nisur bisedimet e pranimit në Bashkimin Europian. Kështu ndonëse në teori Maqedonia s’ duhej të ekzistonte, aktualisht ajo është një histori e një suksesi modest, por domethënës. Ky vend ilustron tezën tonë se dispozita përfundimtare dhe të qarta kushtetuese, si dhe institucionalizimi i një perspektive europiane, janë dy instrumentet që në Ballkan mund të kryejnë vërtet mrekullira. Marrëveshja e Ohrit, fillimisht, u kundërshtua egërsisht nga qarqet nacionaliste radikale në Maqedoni, por dështimi i referendumit të nëntorit 2004 për organizimin e ri territorial që, në fakt, ishte një referendum për Marrëveshjen e Ohrit, dëshmoi se pjesa më e madhe e shqiptarëve etnikë dhe e maqedonasve etnikë tashmë janë pajtuar me Marrëveshjen e Ohrit, e cila ofron mënyrën më të mirë për ta mbajtur vendin të bashkuar. Vdekja tragjike e Presidentit Trajkovski në shkurt të vitit 2004, dhe ngjarjet e marsit në Kosovë po atë vit, përbënin
6

Natyrisht, kjo shifër përfaqëson vëtëm një vështrim të shpejtë të situates kritike rreth referendumit të Nëntorit 2004.

33

Ballkani në të Ardhmen e Europës | Raport i Komisionit Ndërkombëtar për Ballkanin

sprovën më të rëndësishme për stabilitetin e shtetit dhe për qëndrueshmërinë e procesit të Ohrit. Institucionet maqedonase dhe shoqëria maqedone, pasi u përballën me këto sfida, kanë dalë prej tyre më të forta dhe me një legjitimitet më të madh. Arritjet e Maqedonisë për kapërcimin e krizës dhe vendosmëria e saj për të aplikuar për anëtarësim në BE, duhet të kenë një impakt të fuqishëm simbolik në rajon: kjo tregon se si zgjidhja e çështjeve kushtetuese dhe një perspektivë e kalibruar me kujdes dhe realiste për pranimin në BE, ka në vetvete aftësinë për shndërrimin e shoqërive ballkanike. Në të njëjtën kohë, bashkësia ndërkombëtare s’ duhet të neglizhojë problemet madhore me të cilat përballet Maqedonia sot. Vendi ka një nevojë të ngutshme për t’ u zhvilluar ekonomikisht dhe për vende të reja pune. Kombinimi i shkurtimeve në administratën publike me punësimin e shqiptarëve etnikë në sektorin publik, në përputhje me kuotat për të cilat u ra dakord në Marrëveshjen e Ohrit, mund të krijojnë tensione të reja mes dy bashkësive, nëse papunësia nuk arrihet të zbutet tjetërkund. Emri i Maqedonisë vazhdon të kundërshtohet nga Greqia (një vend anëtar i BE-së), ndërkohë që autoritetet e përkohshme në Kosovë s’ pranojnë të njohin vijën e demarkimit në kufirin me Maqedoninë, çka përbëjnë burime destabilizimi për këtë republikë. Si tjetërkund në rajon, gjendja në të cilën janë partitë politike jep shkak për alarm. Për shumë vjet me radhë politika maqedonase ka qenë subjekt i një procesi kriminalizimi dhe ndryshimi i kësaj gjendjeje është bërë diçka urgjente.
Po pavarësisht nga gjithë rreziqet dhe dyshimet, përparimi i Maqedonisë që nga vitit 2001, tregon se nëse çështjet kushtetuese zgjidhen dhe nëse mbi tryezë vihet një perspektivë e prekshme europiane, atëherë shoqëritë ballkanike kanë potencialin e duhur për të dalë nga cikli i instabilitetit dhe pasigurisë.

Po pavarësisht nga gjithë rreziqet dhe dyshimet, përparimi i Maqedonisë që nga vitit 2001, tregon se nëse çështjet kushtetuese zgjidhen dhe nëse mbi tryezë vihet një perspektivë e prekshme europiane, atëherë shoqëritë ballkanike kanë potencialin e duhur për të dalë nga cikli i instabilitetit dhe pasigurisë. Nuk është një rastësi që Maqedonia përbën një sukses në fushatën e Europës për promovimin e një zgjidhjeje multietnike në rajon.

34

Ballkani në të Ardhmen e Europës | Raport i Komisionit Ndërkombëtar për Ballkanin

2. SFIDA E INTEGRIMIT
Vendimi i BE-së për të hapur negociatat me Turqinë dhe Kroacinë dhe për të pranuar Bullgarinë e Rumaninë në vitin 2007, do të thotë se vendet e Ballkanit do të jenë të vetmet shtete që s’ të jenë anëtarë të BE-së. Në ndryshim nga do vendet e tjera, në Ballkan në vitet e ardhshëm ekziston ende mundësia që siguria të jetë e kërcënuar vërtet. Ndaj dhe sot trajtimi i çështjes së integrimit të këtij rajoni përbën një nevojë të ngutshme. Një strategji e tillë do të ishte e rëndësishme jo vetëm në rrafshin praktik, por dhe në atë simbolik: i lënë për kaq kohë mënjanë si fuçia e barutit e Europës, nëse do të arrihet që Ballkani do të përthithet me sukses në BE, më së fundi kjo mund të sjellë eleminimin e mundësisë të ringjalljes së konflikteve që aq shumë e kanë munduar historinë e shekullit të njëzetë të kontinentit. Çaktivizimi i fuçisë së barutit do të ishte një arritje e rëndësishme për Europën. Në rrafshin e sigurisë, në atë ekonomik dhe politik, Ballkani përballet me një zgjidhje të qartë: ose do të bëhet pjesë e Bashkimit Europian, ose do të kthehet në pjesë të një getoje të margjinalizuar. Suksesi i zgjerimit të BE-së përbën një ndër arritjet e padiskutueshme pozitive që ka arritur bota e pas Luftës së Ftohtë, që ngjan si një mrekulli politike. Brenda më pak se një dekade, perspektiva e anëtarësimit në BE ia doli të konsolidonte reformat demokratike dhe ato të tregut në mbarë Europën Qendrore dhe Lindore. Procesi i pranimit solli shndërrime të thella në shoqëri aq të ndryshme mes tyre, siç janë ato polake, bullgare, rumune dhe sllovene. Tani ekziston një konsensus i gjerë se e njëjta gjë mund të bëhet dhe për Ballkanin. Po kësaj here ekziston një ndryshim i rëndësishëm - problemi shteteve të dobët. BE-së i mungon përvoja për integrimin e shteteve dhe territoreve të dobët, siç është rasti i Kosovës. Prandaj dhe është e qartë se raundi tjetër i zgjerimit të BE-së s’ për të qenë thjesht një rutinë. ka
Tashmë ka prova të mjaftueshme që tregojnë se integrimi ndihmon për stabilizimin e një rajoni.

Tashmë ka prova të mjaftueshme që tregojnë se integrimi ndihmon për stabilizimin e një rajoni. Por, po ashtu, ka prova se një integrim i pjesshëm ka efektin e kundërt – ai mund të sjellë destabilizimin e një rajoni. Me integrimin e Bullgarisë dhe të Rumanisë (të pasuara, siç ka të ngjarë, nga Kroacia), ekziston rreziku real që Serbia, Shqipëria, Mali i Zi, Kosova dhe Bosnja të mblidhen së bashku për të formuar një vrimë të zezë në periferinë e Europës – një proces ky që, në fakt,

35

Ballkani në të Ardhmen e Europës | Raport i Komisionit Ndërkombëtar për Ballkanin

ka filluar. Një regjim vizash po ngre një mur mes Ballkanit Perëndimor, në njërën anë, dhe vendeve të pranuara në BE, si Bullgaria, Rumania, Kroacia, në anën tjetër, duke vepruar si një pengesë e fortë për bashkëpunimin dhe duke sjellë një përkeqësim edhe më të madh të psikologjisë sociale të një rajoni që dhe kështu ndjehet i demoralizuar.

2.1. Ndërtimi i Shteteve Anëtare Në vitin 1991 popujt e ish-Jugosllavisë hynë në rrugën e pavarësisë, duke përdorur ato praktika shtet formuese që ata kishin trashëguar nga të parët, pra një proces që përfshinte bërjen e luftërave dhe spastrimet etnike. Me arsye, ata mundoheshin të bindnin të tjerët se tradicionalisht kjo kish qenë pjesë e europianizimit – të gjithë të tjerët kishin tashmë shtetet e tyre kombëtare, atëherë pse popujt e ishJugosllavisë s’ mund të kishin edhe ata shtetet e tyre kombëtare? Por, në sytë e Europës së re të Bashkimit Europian praktika të tilla ishin, sigurisht, të neveritshme dhe mishëronin një ballkanizim tejet jo europian. Nga ana politike,

shtetet që dolën nga Jugosllavia dhe BE po bisedonin për qëllime të ndryshme dhe kjo përbënte një pengesë të madhe për ndërtimin e kombeve në Ballkan. Ballkani s’ është i
populluar thjesht nga shtete të dobët dhe nga protektorate, ai vazhdon të vuajë gjithashtu nga trashëgimia e projekteve të dështuara të ndërtimit të kombit. Ndërtimi i shteteve anëtarë funksionalë, ndërkohë që do t’ integrojë ata në BE, përbën i sfidën unikale me të cilën përballet Brukesli në Ballkan. Sipas pikëpamjes sonë, BE-ja duhet të adaptojë një strategji të ndërtimit të shteteve –anëtarë, e cila duhet të mbështetet në tri shtylla kryesore:
Në zhvillimin e administratave shtetërore funksionale, duke përdorur instrumentat që ofron procesi i pranimit që gjatë fazës së Marrëveshjes Europiane. Krijimin e një hapësire të përbashkët ekonomike në rajon. Ndërtimin e shteteve anëtare nëpërmjet përmirësimit të përfaqësimit politik dhe politikave të zgjuara për çështjen e vizave.

36

Ballkani në të Ardhmen e Europës | Raport i Komisionit Ndërkombëtar për Ballkanin

2.1.1. Ndërtimi i Shteteve-Anëtare si Ndërtim Institucional

Strategjia e ndërtimit të shteteve-anëtare që përkrahet në këtë raport, dallon mjaft nga mekanizmat e përdorur nga bashkësia ndërkombëtare në pjesë të tjera të botës, si dhe nga procesi i pranimit në BE që pamë gjatë valës së fundit të zgjerimit. Objektivi s’ është thjesht ndërtimi i shteteve të stabilizuar dhe legjitimë, qytetarët e të cilëve përpiqen t’ i fuqizojnë dhe jo t’shkatërojnë – por krijimi i një shteti të tillë i që BE-ja, me besim të plotë, mund ta pranojë si anëtar të vet. Sot për sot negociatat dhe bisedimet për anëtarësim me BE fokusohen në kushtet sipas të cilave vendi aplikues do të adaptojë, zbatojë dhe vërë në jetë acquis-in (dmth. legjislacionin dhe rregullat e detajuara, të miratuar në bazë të traktateve themeluese të BE-së) dhe, sidomos, pranimin e arranzhimeve të mundshme për periudhën e tranzicionit, të cilat janë të kufizuara si në kohë ashtu dhe në fushëveprimin e tyre. Përvoja e raundit më të fundit të zgjerimit e bëri të qartë se hapësira më e madhe në të cilën ka vend për përmirësime, gjendet pikërisht në procesin e zbatimit të rregullave që përbëjnë acquis-in. Në thelb të strategjisë për ndërtimin e shteteve anëtare qëndron nevoja për një kalim të shpejtë nga adaptimi formal i legjislacionit në zhvillimin e kapacitetit për vënien e tij në jetë. Zhvillimi i një kapaciteti të tillë politik ka për të qenë diçka absolutisht kritike kur ke parasysh perspektivën e shteteve të dobët të Ballkanit që aspirojnë të hynë në BE. Vetë kuadri negociues ka nevojë për rivlerësim në mënyrë që të përfshijë si objektivin e vet kryesor e të shprehur qartë, krijimin e kapaciteteve. Kjo duhet të marrë prioritet si gjatë fazës së Marrëveshjes para-pranuese me Europën, ashtu dhe gjatë vetë negociatave.
Transformimi i procesit të pranimit në BE në një proces të ndërtimit të shteteve – anëtare, nënkupton që vetë procesi i negocimit duhet të jetë në sintoni me synimin e inkurajimit të ndërtimit institucional në vendet që aplikojnë për pranim.

Transformimi i procesit të pranimit në BE në një proces të ndërtimit të shteteve –anëtare, nënkupton që vetë procesi i negocimit duhet të jetë në sintoni me synimin e inkurajimit të ndërtimit institucional në vendet që aplikojnë për pranim. Pranimi në BE sjell me vete në secilin prej vendeve kandidate krijimin e institucioneve të reja, si dhe fuqizimin në një masë të madhe të atyre ekzistuese. Për ta arritur këtë BE-ja ka zhvilluar një “ mekanizëm shoshitës”që praktikisht bën radiografinë e administratës shtetërore. Kjo prodhon botimin e raporteve progresive vjetore të përparimit (të cilat

37

Ballkani në të Ardhmen e Europës | Raport i Komisionit Ndërkombëtar për Ballkanin

përdorin si pikë rilevimi acquis-in), si dhe Plane të Zhvillimit Kombëtar që kanë për synim të nxisin strategjitë e investimeve publike. Kjo, gjithashtu, nënkupton që në periudhën para-pranimit të jepet një ndihmë e rëndësishme për zhvillimin rural dhe për ndërtimin institucional që nevojitet për të zhvilluar kapacitetin absorbues. Natyrisht që për anëtarët e BE-së nuk ekziston një model i vetëm dhe kjo përbën një pengesë serioze. BE-ja krenohet për shumëllojshmërinë e praktikave dhe dispozitave kushtetuese në fushën e drejtësisë apo të administrimit të taksave. Kjo bën që vetë Brukseli s’ dëshiron t’ rekomandojë u vendeve kandidate pë BE zgjidhje të caktuara institucionale, për pasojë vetë BE-ja ngurron kur vjen puna për të vepruar si një ndërtues-kombesh. Por, në rastin e Ballkanit, Komisioni Europian duhet të marrë përsipër përgjegjësinë për disa prej zgjedhjeve institucionale që vendet aplikuese janë të detyruara të bëjnë. Futja në kuadrin e negocimit të konceptit të “ pikave të rilevimit”gjatë bisedimeve për anëtarësim me Kroacinë s’ dyshim se përbën një hap në drejtimin e duhur. ka Raundi i fundit i zgjerimit të BE-së e bëri të qartë se çështjet institucionale, çështjet e kapaciteteve administrative përbënin sfidën më të vështirë e megjithatë ato u lanë të fundit. Komisioni ynë sugjeron që në vend që të fillohet me Librin e Bardhë për një Treg të Vetëm, vendet e Ballkanit Perëndimor do të ndihmoheshin më mirë me një Libër të Bardhë për Çështjet e Lirisë, Sigurisë dhe Drejtësisë. Në terma praktikë kjo do të thotë se ndihma e vendeve të rajonit në fushën e drejtësisë dhe të çështjeve të brendshme duhet të ketë një prioritet absolut gjatë procesit të pranimit dhe se gjendja e shtetit ligjor duhet të përbëjë kriterin kryesor për vlerësimin e e përparimit të bërë në vendet ballkanike në rrugëtimin e tyre drejt BE-së. 2.1.2. Tregu Rajonal Krijimi i një hapësire të përbashkët ekonomike në territorin e Ballkanit Perëndimor, përbën shtyllën e dytë mbi të cilën ngrihet strategjia jonë. Para hapjes së negociatave për pranimin, duhet përfunduar realizimi i tregtisë së lirë në rajon, që do të çojë në bashkimin doganor me BE-në. Kjo duhet mbështetur duke ndihmuar për krijimin e infrastrukturës. Hapësira e përbashkët ekonomike duhet të kompensojë koston që ka lindja e shteteve të reja të vegjël dhe ekonomikisht të pavetëmjaftueshëm në rajon.

38

Ballkani në të Ardhmen e Europës | Raport i Komisionit Ndërkombëtar për Ballkanin

Tema e integrimit ekonomik ka një farë kohe që është e modës në rajon, por ajo duhet tani të lëvizë përtej fjalëve. Që në çastin kur doli kjo ide atë e kanë bllokuar frika konkrete dhe kostoja afatshkurtër që ajo do të ketë. Më konkretisht, vendet e Ballkanit do ta pranojnë vërtet këtë ide vetëm nëse ato do besojnë se ajo ka për të sjellë përshpejtimin e integrimit të tyre në BE. Nëse ato do të dyshojnë se integrimi rajonal në të vërtetë s’ është veçse një zëvendësim i anëtarësimit në BE, atëherë kjo është një çështje e dështuar. Anëtarët e ardhshëm të BE-së, Bullgaria, Rumania dhe Kroacia mund të luajnë një rol vendimtar për ta bërë integrimin ekonomik rajonal më tërheqës për pjesën tjetër të Ballkanit.
Hipoteza jonë është se vendet e rajonit kanë për t’ u hapur ndaj njëri-tjetrit vetëm brenda kuadrit më të gjerë të hapjes ndaj BE-së.

Hipoteza jonë është se vendet e rajonit kanë për t’ hapur u ndaj njëri-tjetrit vetëm brenda kuadrit më të gjerë të hapjes ndaj BE-së. Kështu janë katër nivele të integrimit rajonal që janë kritike për përmirësimin e potencialit të rajonit për t’ u zhvilluar.

Përfundimi i një zone të tregtisë së lirë që të çojë në bashkimin doganor me BE-në (në rastin e Turqisë, bashkimi doganor me BE-në ka provuar potencialin e vet si një instrument për europianizimin e vendeve kandidate.) Infrastrukturat rajonale, si ato fizike ashtu dhe ato institucionale, që lehtësojnë tregtinë dhe rrjedhjen e kapitaleve. Rregullimi i klauzolave ligjore mes vendeve për të lehtësuar trajtimin e pretendimeve private apo publike ndaj palëve në vende të tjera. Tregu i punës dhe politikat që lidhen me mundësinë e udhëtimit brenda rajonit, të cilat mbështesin integrimin ekonomik. Shpejtësitë e ndryshme të pranimit në BE nuk duhet ta pengojnë këtë proces.

Sidoqoftë, pasi thamë këtë, nga studimet e bëra vitet e fundit del se edhe pse bashkëpunimi rajonal mund të jetë i dobishëm për nxitjen e zhvillimit, në pjesën më të madhe të vendeve të rajonit pengesat ndaj zhvillimit janë në radhë të parë në nivel kombëtar.

39

Ballkani në të Ardhmen e Europës | Raport i Komisionit Ndërkombëtar për Ballkanin

2.2. Ndërtimi i Shteteve –Snëtare si një Ndërtim Strukturor
Një shtet funksional s’ është thjesht një njësi administrative, ai është njëkohësisht edhe një dukuri sociale. Hendeku në rritje mes shtetit dhe strukturave më të rëndësishme sociale shihet nga Komisioni si një rrezik thelbësor për suksesin e politikave të BE-së që synojnë të sjellin shndërrime. Reformimi i administratës publike dhe shenjat e një ndryshimi poziv në ekonominë në vetvete s’ mjaftojnë për të mbushur këtë hendek. Për këtë është i domosdoshëm mobilizimi politik dhe rigjallërimi i procesit politik. Ajo çka nevojitet është një brez i ri politikash që do të fokusohen te demokratizimi dhe cilësia e përfaqësimit politik, që mund të konsolidojë dhe fuqizojë forcat proreformë dhe proeuropiane në rajon.

Ajo çka nevojitet është një brez i ri politikash që do të fokusohen te demokratizimi dhe cilësia e përfaqësimit politik, që mund të konsolidojë dhe fuqizojë forcat proreformë dhe proeuropiane në rajon.

2.2.1. Të Drejtat e Pakicave dhe Kultura e Shoqërisë Civile
Ekziston një tension i dukshëm mes retorikës së bashkësisë ndërkombëtare e cila e vë theksin te multietniciteti dhe praktikës së saj, e cila ka prirjen për ta vënë theksin te kënaqja e interesave të grupimeve të ndryshme për hir të sigurisë. Gjatë dekadës së shkuar në pjesën më të madhe të Ballkanit ka pasur një përmirësim të rëndësishëm të ambjentit ligjor dhe politik për një zhvillim harmonik të marrëdhënieve ndëretnike. Sidoqoftë ka ndryshime të mëdha nga vendi në vend përsa i takon realitetit të marrëdhënieve ndëretnike dhe të drejtave të pakicave. Lufta dhe spastrimet etnike kanë sjellë ndryshime të rëndësishme demografike. Ndonëse të gjitha vendet e Ballkanit vazhdojnë të kenë zona multietnike, pjesa më e madhe e vendeve tanimë janë shtete-kombe, me një shumicë etnike që shkon deri në 80% apo më shumë të popullsisë. Shqipëria, Kroacia, Serbia (pa Kosovën) dhe Kosova (nëse e konsiderojmë si një njësi më vete) kanë shumica të forta, ndërsa pakicat jetojnë në një pjesë relativisht kompakte të vendit dhe shkojnë nga 10-20% të popullsisë. Ne ndoshta mund të bëjmë fjalë për rajone multietnike, por s’ mund të flitet më për vende multietnike. Vetëm Bosnja dhe Hercegovina, Maqedonia dhe Mal i Zi janë në tërësi vende multietnike, ku s’ një mbizotërim, apo ka 7 mbizotërim të fortë të njërës prej bashkësive. Rezultatet e vëzhgimit të bërë nga Komisioni Ndërkombëtar për Ballkanin e konfirmon fuqishëm tezën se marrëdhëniet ndëretnike janë mjaft më mirë në nivel bashkiak sesa në nivelin e vendit në tërësi. Po ashtu është e rëndësishme që me përjashtim të

7

Florian Bieber, Të drejtat e minoriteteve në praktikë në Europën Juglindore. Tekst për diskutim, Fondacioni King Boduin, 30 shtator, 2004.

40

Ballkani në të Ardhmen e Europës | Raport i Komisionit Ndërkombëtar për Ballkanin shqiptarëve të Kosovës dhe të Shqipërisë, asnjë bashkësi tjetër nuk favorizon jetesën në një shtet etnikisht të pastër. Në të njëjtën kohë na duhet të pranojmë se politika e re e bërë e modës e decentralizimit rrit procesin e ndarjes etnike në disa pjesë të rajonit. Sidomos në Maqedoni mund të vërejmë prirjen për konsolidimin e rajoneve etnikisht homogjene, që shihet kryesisht pas konfliktit të vitit 2001.Argumentet për decentralizimin janë të qarta: duke ushtruar më shumë kompetenca në nivel lokal, pakicat janë të afta të qeverisin vetveten në një shkallë më të lartë, gjë që, nga ana e vet, duhet të rrisë besnikërinë e tyre ndaj shtetit. Por në realitet decetralizimi dh marrëdhëniet lokale ndëretnike janë, sidoqoftë, larg së qeni të tilla. Në shumë raste në mbarë rajonin, që shkojnë që nga ndërprerja e kthimit të refugjatëve deri te diskriminimi i romëve, shkelësi më serioz i të drejtave të njeriut është shpesh pikërisht pushteti lokal. Ata janë më pak të ndjeshëm ndaj presionit ndërkombëtar dhe veprimet e tyre mund të bëhen burim tensionesh madje edhe destabilizimi. Bashkësia ndërkombëtare ka nevojë për një politikë që të pajtojë vetëqeverisjen lokale me parimet e multietnicitetit. Sot monitorimi i të drejtave të pakicave është përqëndruar në nivel kombëtar dhe te minorancat kombëtare. Kjo duhet të ndryshojë. Sipas pikëpamjes së Komisionit e rëndësishme është që pakicat duhet të njihen jo vetëm në nivel kombëtar, por dhe në nivel komunal. Për shembull, bashkësia ndërkombëtare duhet të monitorojë gjendjen në të cilën është pakica sllave maqedonase në Tetovë dhe atë të pakicës shqiptare në Mitrovicën e veriut, po me aq skrupulozitet sa dhe gjendjen e pakicës shqiptare në Republikën e Maqedonisë apo atë të pakicës serbe në Kosovë.

2.2.2. Politikë e Zgjuar e Vizave, Politikë e Zgjuar e Kufijve Ndër zbulimet më shkurajuese që bëri Komisioni ishte fakti se brezi europian i Ballkanit, pra të rinjtë dhe të rejat nën 30 vjeç që më me dëshirë kanë bërë të tyret vlerat e Europës dhe që votojnë më rregullisht për partitë proeuropiane, janë pikërisht ata që kanë vështirësitë më të mëdha për të vizituar BE-në. Më se 70% e studentëve në Serbi s’ kanë udhëtuar asnjëherë jashtë shtetit. Komisioni beson se kjo duhet të ndryshojë urgjentisht. Kjo është edhe më urgjente për të rinjtë e vendeve që kanë qenë më të izoluarit nga Europa: Serbia e Mali i Zi, Bosnja dhe Shqipëria. Bullgaria dhe Rumania kanë dëshmuar se liria e lëvizjes brenda BE-së përbën sinjalin më të fortë që BE-ja mund t’ i dërgojë si pubikut, ashtu edhe qeverive të Ballkanit. Një politikë e zgjuar e vizave nga ana e BE-së që të hapi kufijtë e

41

Ballkani në të Ardhmen e Europës | Raport i Komisionit Ndërkombëtar për Ballkanin

saj për të rinjtë e Ballkanit dhe biznesin e Ballkanit, duke i mbyllur ato për kriminelët, duhet të jetë në qendër të politikave që do të sillnin mobilizimin popullor për të ndërtuar në Ballkan shtete anëtare të Europës. Muri i Shengenit është muri i fundit që ndan Ballkanin nga Europa. Duke e ditur se sa të ndjeshëm janë shtetet anëtare të BE-së për këtë çështje, Komisioni mbështet një përqasje në dy pista. Traktati i Amsterdamit integroi politikën e vizave të BE-së në kuadrin ligjor të Bashkimit. Në bazë të këtij traktati, Këshilli Europian adaptoi më 2001 një Rregullore (EEC/539/2001) e cila përfshin Shqipërinë, Bosnjën e Hercegovinën, Maqedoninë dhe Serbinë e Malin e Zi në listën e vendeve të treta, shtetasit e të cilëve kanë nevojë për viza. Përsa kohë që katër shtetet e Ballkanit Perëndimor do të mbeten në këtë listë, çdo lehtësim në sistemin e marrjes së vizave mund të kryhet vetëm mbi negociata në baza bilaterale. Në nivel të BE-së, Komisioni Ballkanik propozon një europianizim të çështjes së vizave. Si hap të parë, BE-ja duhet të kumtojë se katër vendet e Ballkanit Perëndimor duhet të përjashtohen nga kërkesa për viza, pasi ato të kenë përmbushur disa kushte të caktuara. Një gjë e tillë iu premtua Rumanisë në vitin 2001, por në fakt vizat për rumunët u hoqën në një fazë të mëvonshme, pasi Komisioni Europian mbeti i kënaqur se shqetësimet që ai kishte ishin përmbushur. Një politikë e tillë përcakton objektiva konkrete në drejtim të të cilave duhet të punojnë qeveritë, duke angazhuar qytetarët e zakonshëm në procesin e reformave.
Në frymën e mbështetjes së brezit europian të Ballkanit, Komisioni iu sugjeron shteteve anëtare që të krijojnë deri në qershor 2005 një program të vizave për studentët e Ballkanit për 150.000 studentë të rregullt nga Serbia e Mali i Zi, Bosnja dhe Hercegovina, Maqedonia dhe Shqipëria. Po ashtu, përfaqësuesit e bashkësisë së biznesit ballkanik duhet të përfitojnë nga kjo politikë e zgjuar e dhënies së vizave.

Një politikë e zgjuar e vizave nënkupton që shtetet anëtare të BE-së mund të adaptojnë një politikë preferenciale për grupe të caktuara sociale të Ballkanit. Një politikë e tillë u përdor në kah të kundërt, kur bashkëpuntorët e Millosheviçit u futën në listën e zezë të BE-së. Ka ardhur koha për të përdorur trajtimin preferencial në çështjen e vizave si një stimul pozitiv. Në frymën e mbështetjes së brezit europian të Ballkanit, Komisioni iu sugjeron shteteve anëtare që të krijojnë deri në qershor 2005 një program të vizave për studentët e Ballkanit për 150.000 studentë të rregullt nga Serbia e Mali i Zi, Bosnja dhe Hercegovina, Maqedonia dhe Shqipëria. Po ashtu, përfaqësuesit e bashkësisë së biznesit ballkanik duhet të përfitojnë nga kjo politikë e zgjuar e dhënies së vizave.

42

Ballkani në të Ardhmen e Europës | Raport i Komisionit Ndërkombëtar për Ballkanin

2.2.3. Dilema e Hagës Teksa po i afrohemi 10 vjetorit të masakrës së Srebenicës, çështja e drejtësisë dhe e pajtimit duhet të jetë në krye të axhendës ballkanike të Europës. Ka ardhur koha të bëhet një vlerësim i impaktit që ka pasur Gjykata Ndërkombëtare e Krimeve për ish- Jugosllavinë. Gjykata Ndërkombëtare për Krimet në ish-Jugosllavi (ICTY) u krijua me Rezolutën 827 të Këshillit të Sigurimit. Kjo Rezolutë u aprovua në 25 maj 1993 përballë shkeljeve të rënda të së drejtës ndërkombëtare humanitare të kryera në territorin e ish-Jugosllavisë që nga viti 1991, si dhe në reagim ndaj kërcënimit që përbënin këto shkelje për paqen dhe sigurinë ndërkombëtare. Misioni i ICTY-së ka katër synime kryesore: të sjellë para drejtësisë personat e akuzuar si përgjegjës për shkelje serioze të së drejtës ndërkombëtare humanitare; të japë drejtësi për viktimat; të shmangë krime të tjera; dhe të kontribuojë për rivendosjen e paqes duke promovuar pajtimin në ish-Jugosllavi. Veprimi i qeverive të rajonit në përputhje me kërkesat e ICTY-së qëndron në thelb të zhvillimit të marrëdhënieve të mira mes bashkësisë ndërkombëtare dhe Ballkanit. BE-ja e ka përcaktuar pranimin e ICTY-së si kushtin parësor kur vjen puna për procesin e integrimit. E njëjta gjë vlen dhe për Partneritetin për Paqe dhe NATO-n. Për më tepër, BE-ja e konsideron suksesin e ICTY-së si diçka kritike për përpjekjet që ajo bën për t’ dhënë legjimitet Gjykatës Penale i Ndërkombëtare.
Komisioni sugjeron që bashkëpunimi i plotë me Gjykatën duhet të vazhdojë të përbëjë një kusht të detyrueshëm për hapjen e negociatave të hyrjes në BE dhe në NATO.

Komisioni sugjeron që bashkëpunimi i plotë me Gjykatën duhet të vazhdojë të përbëjë një kusht të detyrueshëm për hapjen e negociatave të hyrjes në BE dhe në NATO. Deri tani Gjykata ka luajtur një rol vendimtar për të sjellë kriminelët e luftës para drejtësisë, por ajo s’ ka dalë ende ta ia bëjë të qartë misionin e saj te popujt e rajonit. Një numër vëzhgimesh që u kryen vitin që shkoi, tregojnë se banorët e rajonit nuk e shohin Gjykatën me besim dhe se politikanë nacionalistë si Radikalët e Serbisë e kanë shfrytëzuar këtë zemërim për t’hedhur benzinë ndjenjave anti-europiane dhe i anti-demokratike. Sipas pikëpamjes sonë, sfida që del tani përpara bashkësisë ndërkombëtare është se si ta shndërrojë kondicionalitetin e ICTY-së, e cila ka për detyrë të shqyrtojë rastet konkrete të

43

Ballkani në të Ardhmen e Europës | Raport i Komisionit Ndërkombëtar për Ballkanin

krimeve, në një kondicionalitet që sheh përpara dhe fokusohet te fuqizimi i vlerave europiane në mbarë Ballkanin. ICTY duhet ta zhvendosë fokusin nga individë të veçantë te vullneti që kanë qeveritë dhe shoqëritë për të shqyrtuar shkaqet dhe pasojat e së shkuarës së tyre të trazuar. Fokusi duhet të jetë shumë më tepër tek aftësia e sistemit të drejtësisë për t’ marrë me krimet e lidhura me luftën, si dhe u tek efektshmëria e sistemit arsimor për të promovuar tolerancën dhe pajtimin sesa tek aftësia e tyre për “ të dorëzuar”disa individë. Ajo çka duhet vënë në sprovë është gatishmëria e gjithë institucioneve shoqërore, që nga qeveritë deri te kishat dhe kurrikulumet e historisë, për t’ marrë me krimet e së u shkuarës. Suksesi i kësaj politike padyshim mund të vlerësohet vetëm pas një periudhe të shtrirë kohore. Pajtimi me të shkuarën është një problem afatgjatë për çdo shoqëri. Kjo është arsyeja përse pranimi i ICTY-së duhet kuptuar në një shikim më të gjerë se sa thjeshtë nevoja e nxjerrjes së disa individëve para drejtësisë. ICTY duhet të përqëndrohet në objektivin e saj të katërt madhor - të kontribuojë për paqen duke promovuar pajtimin në territorin e ish-Jugosllavisë.

III. PËRFUNDIMET
Komisioni është i bindur se status quo-ja aktuale në Ballkan nuk shërben më. Sot në Ballkan është bërë urgjente çështja e zgjidhjes së statusit dhe e çështjeve konstitucionale ekzistuese, si dhe kalimi i rajonit në tërësi nga faza e protektorateve dhe shteteve të dobët në fazën e hyrjes në BE. Komisioni përkrah mbajtjen e një Samiti BE-Ballkan në vjeshtë të vitit 2006. Samiti duhet të paraqesë një “ auditim të Ballkanit” për të treguar se sa para po shpenzojnë vendet e , BE-së në Ballkan. Ai duhet të paraqesë një “ buxhet të Ballkanit”të konsoliduar, që në të ardhmen duhet të bëhet pjesë integrale e Perspektivave Financiare të Bashkimit. BEja duhet ta mbajë Samitin vetëm pasi të ketë zgjidhur të gjitha çështjet e statusit dhe ato kushtetuese që vazhdojnë të mbeten të hapura. Në këtë Samit secili prej vendeve të Ballkanit duhet të marrë një hartë të rrugës për në BE. Në rastin e Kosovës, Komisioni sugjeron një periudhë tranzitimi me katër faza për evoluimin e sovranitetit të Kosovës. Kjo duhet të nisë që me status quo-në e përcaktuar

44

Ballkani në të Ardhmen e Europës | Raport i Komisionit Ndërkombëtar për Ballkanin

me Rezolutën 1244, për të shkuar te “ pavarësia pa sovranitet të plotë” në të cilën bashkësia ndërkombëtare do të ketë fuqi , të rezervuara në fushën e të drejtave të njeriut dhe të mbrojtjes së pakicave: për të përfunduar te një “ sovranitet i drejtuar” të cilin Kosova do ta ketë gjatë periudhës së , negocimit me BE-në; para se të arrijë te “ sovraniteti i përbashkët”brenda në BE. Sipas pikëpamjes së Komisionit, pushteti i UNMIK-ut duhet të transferohet te BE-ja. Në rastin e Bosnjës, dhjetë vjet pas Marrëveshjes së Dejtonit, Komisioni mendon se duhet të bëhet kalimi nga Zyra e Përfaqësuesit të Lartë te një Negociator për Pranimin në BE. Kjo nënkupton zhvendosjen e Bosnjës nga “ Boni për në Bruksel” ku Negociatori i BE-së do të zëvendësojë OHR. , Bosnja duhet të hyjë në PfP (Partneriteti për Paqe) sa më shpejt që të jetë e mundur. Në rastin e Serbisë e të Malit të Zi, Komisioni gjykon se Federata e sotme e Serbisë dhe e Malit të Zi nuk funksionon. Qytetarët e Serbisë dhe të Malit të Zi duhet të vendosin deri në vjeshtën e vitit 2006, duke zgjedhur mes një federate funksionale dhe një ndarjeje funksionale. Sipas pikëpamjes së Komisionit, e ardhmja demokratike e Serbisë është kyçi i përparimit të rajonit. Prandaj Komisioni përkrah idenë që Serbisë e Malit të Zi t’bëhet menjëherë një ftesë për në PfP i dhe që Serbia e Mali i Zi, si një shtet i vetëm apo dy shtete, në Samitin Ballkanik të vjeshtës 2006, të fillojnë bisedimet apo t’ ofrohet një Marrëveshje me Europën. iu Komisioni e konsideron suksesin e procesit të Ohrit në Maqedoni si një model për pjesët e tjera të Ballkanit. Për më tepër, ai e nxit Komisionin Europian që të përdorë Samitin Ballkanik që sugjeruam që, në më të shumtën në vjeshtë 2006, BE-ja të nisi bisedimet e pranimit me Maqedoninë. Në verën e 2006, Maqedonia duhet të ketë marrë ftesën për pranimin në NATO. Sipas pikëpamjes të Komisionit Ndërkombëtar për Ballkanin, grindjet për emrin e Republikës së Maqedonisë dhe demarkimin e kufirit me Kosovën përbëjnë burime të mundshme destabilizimi. Bashkësia Ndërkombëtare duhet të përqëndrohet në zgjidhjen e këtyre dy çështjeve. Komisioni e konsideron vendimin e BE-së për të nisur bisedimet me Kroacinë dhe perspektivën e anëtarësimit të Kroacisë si diçka thelbësore për integrimin e mbarë rajonit në BE. Komisioni, po ashtu, gjykon se Kroacia duhet të ftohet për të hyrë në NATO në verën e vitit 2006.

45

Ballkani në të Ardhmen e Europës | Raport i Komisionit Ndërkombëtar për Ballkanin

Komisioni e vlerëson mjaft kontributin e Shqipërisë për stabilitetin e rajonit në përgjithësi dhe mendon se në verë të vitit 2006 Shqipëria duhet ftuar për të hyrë në NATO, ndërsa në vjeshtë të po atij viti asaj t’ ofrohen bisedimet për i pranimin në BE, apo një Marrëveshje Europiane, çka do të niste ndërtimin në vend të një shteti-anëtar. Komisioni e nxit qeverinë amerikane që të luajë një rol më aktiv në rajon. Ajo për të cilën Ballkani ka më shumë nevojë është vëmendja politike e Uashingtonit ndaj problemeve të rajonit. Komisioni është i bindur se vetëm një politikë e bashkërenduar BE-SHBA mund ta ndihmojë rajonin të zhvillohet dhe të arrijë pjesën tjetër të Europës. Në frymën e mbështetjes së brezit europian të Ballkanit, Komisioni ynë sugjeron që shtetet anëtare të BE-së të krijojnë në qershor 2005 një Program Vizash për Studentët Ballkanikë, për 150.000 studentë të rregullt nga Serbia e Mal i Zi, Bosnjë-Hercegovina, Maqedonia dhe Shqipëria. Pas suksesit të tërheqjes se Rumanisë, Bullgarisë dhe, siç ka të ngjarë edhe të Kroacisë, në Bashkimin Europian, logjika e një zgjerimi të mëtejshëm është bindëse: pa Ballkanin në BE, procesi i bashkimit është i paplotë. Po ashtu, BE-ja është përballë rrezikut serioz të krjimit të një grope të zezë në periferi të Europës, çka do ta dëmtonte mjaft projektin europian. 2014 është viti dhe Sarajeva është vendi ku Bashkimi Europian mund të kumtojë me krenari se ka mbërritur shekulli europian.

46

Ballkani në të Ardhmen e Europës | Raport i Komisionit Ndërkombëtar për Ballkanin

ANEKSI
GDP për frymë në euro tabela 1
1999 Bosnja Shqipëria Serbi-Mali i Zi Maqedonia Bullgaria Rumania Kroacia 1234 953 1950 1709 1481 1491 4102 2000 1359 1174 3106 1921 1674 1795 4502 2001 1475 1484 1581 1887 1920 2002 4998 2002 1556 1521 1874 1981 2101 2221 5451 2003 1611 1709 1949 2041 2249 2316 5747

Burimi: WIIW Balkan Observatory

Investime të huaja të drejtpërdrejta
(në million euro)

tabela 2
1999 Maqedonia Shqipëria Bosnja Serbi-Mali i Zi Bullgaria Rumania Kroacia 30,4 39,0 165,9 105,0 758,7 965,0 1333,0 2000 190,1 155,0 158,6 55,0 1099,7 1161,0 1177,0 2001 492,2 232,0 132,8 186,0 892,6 1312,0 1567,0 2002 82,5 143,0 281,8 502,0 951,1 1194,0 627,0 2003 83,5 158,0 337,6 1197,0 1573,0 1587,0 1688,0

Burim: WIIW Balkan Observatory

47

Ballkani në të Ardhmen e Europës | Raport i Komisionit Ndërkombëtar për Ballkanin

GJETJET KRYESORE TE ANKETIMIT TE OPINIONIT PUBLIK
fig. 1

Vlerësim i përgjithshëm
“Si e vlerësoni në përgjithësi situatën në vendin tuaj?”

fig. 2

Besimi te Qeveria
“Ç’vlerësim keni për qeverinë e tanishme në vendin tuaj?”

8

8

Vëzhgimi u porosit nga Komisioni Ndërkombëtar për Ballkanin dhe u krye në muajt nëntor-dhjetor 2004, në Maqedoni, Shqipëri, Serbi e Mal të Zi, si dhe Bosnjë-Hercegovinë. Në Maqedoni anketimi u krye nga FORUM- Qendra për Kërkime Strategjike dhe Dokumentacion, në Shqipëri dhe Kosovë nga BBSS Gallup International, në Serbi e Mal të Zi, si dhe Bosnjë-Hercegovinë nga SMMRI Strategic Marketing Research. Të dhënat u analizuan nga BBSS Gallup International.

48

Ballkani në të Ardhmen e Europës | Raport i Komisionit Ndërkombëtar për Ballkanin

fig. 3

Besimi tek Opozita
“Si do ta vlerësonit opozitën e tanishme në vendin tuaj?”

fig. 4

Perspektivat e zhvillimit (Optimizëm/Pesimizëm)
“Për mendimin tuaj ku po shkon vendi juaj?”

49

Ballkani në të Ardhmen e Europës | Raport i Komisionit Ndërkombëtar për Ballkanin

fig. 5

Skenari i Republikës Srpska
“Sa mirë apo keq do të jetë për vendin tonë nëse Republika Srbska ndahet nga Bosnja dhe Hercegovina? Sa mundësi ka që kjo të ndodhë?” (Qytetarët e vendit respektiv)

50

Ballkani në të Ardhmen e Europës | Raport i Komisionit Ndërkombëtar për Ballkanin

fig. 6

Skenari i Shqipërisë dhe Kosovës
“A mendoni se do të jetë mirë apo keq për vendin tonë nëse Shqipëria dhe Kosova bashkohen? Sa mundësi ka të ndodhë një gjë e tillë?” (Qytetarët e vendit respektiv)

51

Ballkani në të Ardhmen e Europës | Raport i Komisionit Ndërkombëtar për Ballkanin

fig. 7

Skenari i Maqedonisë
“Do të ishte mirë apo keq për vendin tonë nëse Maqedonia ndahet në pjesën e saj shqiptare dhe atë sllave? Sipas mendimit tuaj sa ka mundësi të ndodhë një gjë e tillë?”

52 fig. 8

Ballkani në të Ardhmen e Europës | Raport i Komisionit Ndërkombëtar për Ballkanin

Vlerësimi i të gjitha vendeve për secilin prej skenarëve hipotetikë
“Sa mirë apo keq do të ishte për vendin tuaj…? Sa mundësi ka që një gjë e tillë të ndodhë?”

53

Ballkani në të Ardhmen e Europës | Raport i Komisionit Ndërkombëtar për Ballkanin

fig. 9

“Në vendin tim ka për të patur prapë konflikte të armatosura”

fig. 10

Status Quo
“A jeni dakord/s’jeni dakord me pohimin e mëposhtëm: Në Ballkan ka pasur luftëra. Më e mira do të ishte që edhe në të ardhmen gjërat të mbeten siç janë sot. Përndryshe punët kanë për të shkuar edhe më keq”?”

54 fig. 11

Ballkani në të Ardhmen e Europës | Raport i Komisionit Ndërkombëtar për Ballkanin

Ndryshimi i kufijve
“A jeni dakord/s’jeni dakord me pohimin e mëposhtëm: “Edhe pse mund të mos jetë gjë e dëshirueshme, ndryshimi i kufijve në vendet ballkanike mund të jetë i nevojshëm”?”

fig. 12

Vendet shumëkombëshe
“A jeni dakord/s’jeni dakord me pohimin e mëposhtëm: “Kombësitë në vendin tonë mund të jetojnë së bashku në një shtet, veç nëse secila nga kombësitë është në një rajon të ndarë”?”

55

Ballkani në të Ardhmen e Europës | Raport i Komisionit Ndërkombëtar për Ballkanin

fig. 13

Rëndësia e Kombit

*Është përdorur shkalla 10-pikëshe ku 10 do të thotë “Kombi është shumë i rëndësishëm për mua” dhe 1- “Kombi nuk është i rëndësishëm për mua”

fig. 14

“Vendi im po dëmtohet nga vendet e tjera. Ne duhet të kërkojmë drejtësi, nëse është e nevojëshme, nëpërmjet fuqisë dhe ushtrisë.”

56

Ballkani në të Ardhmen e Europës | Raport i Komisionit Ndërkombëtar për Ballkanin

fig. 15

“Popujt e ish-Jugosllavisë s’kanë për të jetuar më kurrë në paqe me njëritjetrin”

fig. 16

Integrimi në BE
“Sa mirë do të jetë për vendin tonë nëse BE ndërmerr hapa në drejtim të/ nëse cakton si objektiv të tij pranimin e…….. në BE?

57

Ballkani në të Ardhmen e Europës | Raport i Komisionit Ndërkombëtar për Ballkanin

fig. 17

Integrimi në BE- shpresat
“Sa e mundur është që brenda pesë viteve të ardhshëm BE do të iniciojë një procedurë për pranimin e ………. në BE?”

58

Ballkani në të Ardhmen e Europës | Raport i Komisionit Ndërkombëtar për Ballkanin

fig. 18

Integrimi në BE- Vlerësim
“Sa mirë apo keq do të ishte për vendin tonë nëse BE do të ndërmerrte hapa në drejtim të/ nëse cakton si objektiv të tij pranimin e…….. në BE? “Sa të mundshme e shihni që në harkun kohor të 5 vjetëve BE do të niste procedurën e anëtarësimit për në BE?”

59

Ballkani në të Ardhmen e Europës | Raport i Komisionit Ndërkombëtar për Ballkanin

fig. 19

Qëndrimet ndaj Europës

fig. 20

Qëndrimet ndaj SHBA

Përkufizime: Pro-Amerikan:Qëndrim pozitiv ndaj SHBA-s / më afër me USAPragmatik: më afër me USAnti Amerikan: Qëndrim negative ndaj SHBA-s / Qëndrim i distancuar.

60

Ballkani në të Ardhmen e Europës | Raport i Komisionit Ndërkombëtar për Ballkanin

fig. 21

“Popujt e ish-Jugosllavisë do të bashkohen sërish më në fund - në BE”?

fig. 22

Kufijtë e e rinj
“Do të ishte më mirë nëse nën kujdestarinë e bashkësisë ndërkombëtare do të përcaktoheshin kufi të rinj në ish-Jugosllavinë dhe që secila nga kombësitë e mëdha të jetonte në një vend/shtet të veçantë.”

61

Ballkani në të Ardhmen e Europës | Raport i Komisionit Ndërkombëtar për Ballkanin

LISTA E UDHËTIMEVE VËZHGUESE TË KOMISIONIT

Serbia dhe Mali i Zi (korrik 2004) Stojan Cerovic, gazetar, Vreme Goran Ciric, Kryetar i Bashkisë së Nishit Nebojsa Covic, Zëvendëskryeministër i Serbi-Mal i Zi Radivoj Cveticanin, gazetar, Danas Miljenko Dereta, Iniciativa Qytetare Milo Djukanovic, Kryeministër i Malit të Zi Nemanja Dragicevic, Student Unioni i Serbisë Vuk Draskovic, Ministër i Punëve të Jashtme të Serbi-Mal i Zi Vladimir Goati, Instituti i Shkencave Sociale Bratislav Grubacic, gazetar, fletushka V.I.P. Tanja Jordovic, gazetare, Pink Jasa Jovicevic, Agjencia e Informacionit MINA Natasa Kandic, Qendra e Legjislacionit Humanitar Dragomir J. Karic, President themelues i Universitetit Ndërkombëtar për Biznes e Menaxhim Djoko Kesic, gazetar, Kurier Jelena Kleut, studente, Unioni i Serbisë Vojislav Kostunica, Kryeministër i Serbi-Mal i Zi Bilijana Kovacevic Vuco, YUCOM Miroljub Labus, Zëvendëskryeministër i Serbi-Mal i Zi Milan Lajhner, Kompania tregtare Patrimons Sonja Licht, Shkolla e Politikave Moderne Svetozar Marovic, President i Serbi-Mal i Zi Veran Matic, gazetar, “ B92“ Jelica Minic, Lëvizja Europiane Tomislav Nikolic, President i Partisë Radikale Serbe Danijel Pantic, Lëvizja Europiane Dusan Pavlovic, Ekspert Politik Lila Radonjic, gazetare, Mrezha Zeljka Radulovic, Vijesti Dusan Spasojevic, Student i Unionit të Serbisë Stojanovic, Ekspert Politik Milka Tadic, E përjavshmja Monitor Srbijanka Turajlic, Universiteti i Beogradit Ratko Vlajkovic, Kryetar i Bashkisë së Kragujevacit Hoyt Brian Yee, Zyrtar titullar, Konsullata e Shteteve të Bashkuara, Podgoricë Kosovë (korrik 2004) Fisnik Abrashi, Associated Press General Allard, Shef i Operacioneve, KFOR Snezana Arsic, OJQ Dona, Strpce Zorica Barac, Shoqata e Grave, Leposavic Besim Beqaj, Koordinator i Kosovës për Paktin e Stabilitetit Vesna Bojcic, Zëri i Amerikës,, Prishtinë Nicolas Booth, Kryekëshilltar i Kryetarit të Shtyllës së I (Rendi e Drejtësia) Charles Brayshaw, Zëvendës i Përfaqësuesit Special të Sekretarit të Përgjithshëm të OKB-së, UNMIK Miomir Cankovic, Koordinator i Komunitetit, Lipljan Zoran Cirkovic, fshati Staro Gradsko

62

Ballkani në të Ardhmen e Europës | Raport i Komisionit Ndërkombëtar për Ballkanin

Patrice Coeur-Bizot, Në detyrë DSRSG, Zëvendëskryetar i Shtyllës së II (UNCA, Administrata Civile) Jugoslav Crvenkovic, fshati Staro Gradsko Melihate Dedushi, Menaxhere Programi, OJQ Flaka Vlada Dimic, fshati Staro Gradsko Zlatko Dimitrov, Drejtor i Zyrës së Çështjeve Politike, Shtylla III (OSBE, Ndërtimi i Institucioneve dhe Zgjedhjet) Florina Duli Sefaj, Klubi Republikan Milorad Durlevic, Drejtor, Fabrika e Radiatorëve Nafiye Gas, deputete, Partia Demokratike e Turqve në Kosovë Astrit Gashi, Koha Ditore Bashkim Gashi, Këshilli për Mbrojtjen e Lirive dhe të Drejtave të Njeriut, Prizren Pater Walter Happel, Prizren Ramush Haradinaj, deputet, President i Aleancës për të Ardhmen e Kosovës (AAK) Ylber Hysa, Aksioni kosovar për Iniciativën Civile (KACI) Sadik Idrizi, Zëvendëskryetar dhe Zëdhënës i Grupit Parlamentar “ Komunitetet e tjera” Sladjan Ilic, Kryetar i Bashkisë së Strpce Oliver Ivanovic, deputet, anëtar i Alternativës Demokratike Sava Janjic (‘ Sava’ Manastiri i Deçanit At ), Vesna Jovanovic, deputete, Anëtare e Alternativës Demokratike (DA) Zorica Jovanovic, fshati Staro Gradsko Ljubomir Kragovic, deputet, Parlamenti Federal i Serbi-Mal i Zi Tina Kraja, Associated Press Jakup Krasniqi, Ministër i Shërbimeve Publike, Sekretar i Përgjithshëm i PDK Branislav Krstic, Korrespondent i Reuters dhe Agjencisë Kombëtare të Lajmeve Fonet Dragisa Krstovic, deputet, Anëtar i Partisë Demokratike (DS) Dojcin Kukurekovic, Zëvendëspresident i Dhomës së Tregtisë së Serbëve të Kosovës, President i Shoqatës së Biznesit të Vogël Makarije, manastiri Sokolica Leon Malazogu, Drejtor Programi, Instituti kosovar për Kërkime Politike e Zhvillim (KIPRED) Jill Muncy, Komisioner i Policisë në Detyrë, UNMIK Muhamet Mustafa, President, RIINVEST – Insituti i Kërkimeve për Zhvillim Randjel Nojkic, deputet, anëtar i Lëvizjes për Rinovim të Serbisë (SPO) Xhevat Olluri, President i Këshillit Bashkiak, Lipljan Dragan Petkovic, Koordinator Komuniteti, Gjilan Nebi Quena, Televizioni Publik i Kosovës (RTK) Zivojin Rakocevic, Glas Juga dhe KiM Radio Bajram Rexhepi, Kryeministër i Kosovës Ibrahim Rugova, President i Kosovës Ahmet Shala, Zëvendësdrejtor, Agjencia Kosovo Trust Blerim Shala, Zëri Peshkop Marko Sopi, Kreu i Bashkësisë Katolike Nexhmedin Spahiu, Radio Televizioni i Kosovës, (RTV) Nevenka Spilkovic, OJQ NADA, Gjilan Boban Stankovic, OJQ, Këshilli për Mbrojtjen e të Drejtave të Njeriut- CPHR Bogoljub Stefanovic, fshati Staro Gradsko Danko Stolic, fshati Staro Gradsko Naim Ternava, Kreu i Bashkësisë Islamike të Kosovës Hashim Thaci, deputet, President i Partisë Demoklratike të Kosovës (PDK) Milorad Todorovic, Ministër-Koordinator për të Kthyerit, Qeveria e Përkohshme e Kosovës Boban Vignjevic, Zëvendëskryetar i Bashkisë së Lipljanit Andreas Wittkowsky, Kreu i Zyrës Politike e Ligjore, Shtylla IV (BE, Rindërtimi dhe Zhvillimi Ekonomik)

63

Ballkani në të Ardhmen e Europës | Raport i Komisionit Ndërkombëtar për Ballkanin

Shqipëri (korrik 2004) Hans-Peter Annen, Ambasador i Gjermanisë Baba Reshat Bardhi, Kreu i Bashkësisë Bektashiane Sokol Berberi, Drejtor Ekzekutiv, Qendra për Studime Parlamentare Sali Berisha, Kryetar i Partisë Demokratike të Shqipërisë (PD) Erinda Bllaca, Shoqata e ish-Pronarëve Carlo Bollino, Gazeta Shqiptare Luan Bregasi, President i Dhomës së Tregtisë Ylli Çabiri, Qendra për Promovim e Zhvillim Njerëzor Pantelis Carcabassis, Ambasador i Greqisë Ilirian Celibashi, Krytar i Komisionit Qendror Zgjedhor Robert Damo, Kryetar i Bashkisë së Korçës Namik Dokle, Zëvendëskryeministër i Shqipërisë Admir Duraj, Shoqata e ish-Pronarëve Alex Finnen, Zëvendës shef i Pranisë së OSBE-së në Shqipëri Sabri Godo, Anëtar i Komitetit Drejtues të Partisë Republikane (PR) Argile Gorea, ish-Krytar i Bashkisë së Durrësit Artan Haxhi Shkoder, Kryetar i Bashkisë së Shkodrës Odeta Haxhia, studente, Fakulteti i Shkencave Sociale Avni Hoxha, Pronar Televizioni Lokal Vasilika Hysi, Drejtore, Komiteti i Helsinkit për të Drejtat e Njeriut Attilio Massimo Lannucci, Ambasador i Italisë Gent Ibrahimi, Drejtor Ekzekutiv, Instituti për Studime Politike e Ligjore Arqipeshkvi Janullatos, Kreu i Kishës Ortodokse Grigor Joti, Menaxher i Përgjithshëm, Infosoft Group Përparim Kalo, Partner menaxherial, Kalo & Associates Lefter Koka, Kryetar i Bashkësisë së Durrësit Koço Kokëdhima, Botues, Shekulli Gazetë e Përditshme Vajdin Lamaj, biznesmen Remzi Lani, Drejtor Ekzekutiv, Instituti Shqiptar i Medias Edmond Leka, Drejtor Ekzekutiv, Western Union Arbi Masniku, Zëvendësdrejtor Ekzekutiv, Lëvizja MJAFT Vjollca Meçaj, Drejtore Ekzekutive, Qendra e Gruas Fatmir Mediu, deputet, Kryetar i Partisë Republikane Shqiptare (PR) Ermelinda Meksi, Ministre e Integrimit Europian Isa Memia, Krytar i Bashkisë së Tropojës Arian Mene, Menaxher i Përgjithshëm, Kompania DEKA Arqipeshkvi Rrok Mirdita, Krytar i Kishës Katolike Piro Misha, Drejtor, Shtëpia e Librit dhe e Komunikimit Alfred Moisiu, President i Republikës së Shqipërisë Selim Muça, Kryetar i Bashkësisë Islamike Genc Pollo, Kryetar i Partisë Demokratike të Re (PDR) Ylli Popa, Kryetar i Akademisë së Shkencave Albert Rakipi, Drejtor, Instituti Shqiptar për Studime Ndërkombëtare Edi Rama, Kryetar i Bashkisë së Tiranës Lutz Salzmann, Kryetar i Delegacionit të Komisionit Europian Dr. Gjergji Sauli, President i Gjykatës Kushtetuese Kreshnik Spahiu, Drejtor i Zyrës për Mbrojtjen e Qytetarëve Igli Toska, Ministër i Rendit Publik Ardian Turku, Kryetar i Bashkisë së Elbasanit Vebi Velija, President, VEVE Group Steven E. Zate, I Ngarkuar me Punë, Ambasada e Shteteve të Bashkuara të Amerikës Leka Zogu, President Nderi, Partia e Lëvizjes së Legalitetit

64

Ballkani në të Ardhmen e Europës | Raport i Komisionit Ndërkombëtar për Ballkanin

Maqedoni (Shtator 2004) Ali Ahmeti, President, Bashkimi Demokratik për Integrim Zoran Andonovski, Vreme Venko Andonovski, Universiteti i Shkupit Stojan Andov, Partia Liberale Teuta Arifi, Zëvendëspresidente, Bashkimi Demokratik për Integrim Siljan Avramovski, Ministër i Brendshëm Kristof Bender, Iniciativa Europiane për Stabilitet Gligor Bishev, Drejtor Ekzekutiv, Banka Stopanska Sandra Bloemenkamp, Përfaqësuese e Bankës Botërore në Maqedoni Laërence Butler, Ambasador i SHBA Romeo Dereban, Kryetar i Bashkisë së Strugës Donato Chiarini, Kreu i Delegacionit të Komisionit Europian Den Donchev, VMRO - Narodna Jovan Donev, Instituti Euro-Ballkan Tobias Flessenkemper, Koordinator Programi, Misioni Policor i BE-së në Maqedoni (PROXIMA) Lubomir Frckovski, ish-Ministër i Brendshëm dhe ish-Ministër i Punëve të Jashtme të Maqedonisë Branko Gerovski, Gazeta e përditshme Dnevnik Zvetan Grozdanov, President i Akademisë së Shkencave të Maqedonisë Nikola Gruevski, VMRO-DPMNE Riza Halimi, Kryetar i Bashkisë së Preshevës Lurzim Haziri, ADI Lutfi Haziri, Kryetar i Bashkisë së Gjilanit, Kosovë Guner Ismail, Revista Forum Murtezan Ismaili, Kryetar i Bashkisë së Tetovës Georgi Ivanov, Instituti Social Demokrat Zoran Jachev, Transparency Macedonia Svetozar Janevski, Pivara Skopja AD Saso Klekovski, Qendra Maqedonase për Kooperacion Ndërkombëtar Hari Kostov, Kryeministër i Maqedonisë Slobodan Kovacevski, Kryetar i Bashkisë së Kumanovës Vladimir Milchin, Instituti i Shoqërisë së Hapur, Maqedoni Ognyan Minchev, Instituti për Studime Rajonale e Ndërkombëtare, Bullgari Sasho Ordanovski, Revista Forum Vlado Popovski, Universiteti i Shkupit Erol Rizaov, Gazeta e Përditshme Utrinski Vesnik Kevin Ross, Përfaqësuesi i Fondit Monetar Ndërkombëtar në Maqedoni Iso Rusi, e përjavshmja në gjuhën shqipe Lobi Michael Sahlin, Përfaqësues i Posaçëm i BE-së në Maqedoni Behicudin Sehapi, El Hilal Radmila Shekerinska, Zëvendëskryeministre e Maqedonisë Gordana Siljanovska, Universiteti i Shkupit Arqipeshkvi Stefan, Kreu i Kishës Ortodokse Veton Surroi, Botues, Koha Ditore, Kosovë Attila Szendrei, Drejtor Ekzekutiv, Makedonski Telekomunikacii Sladjana Taseva, Ish-Kryetare e Komisionit Antikorrupsion të Maqedonisë, Drejtore e Akademisë së Policisë Biljana Vankovska, Universiteti i Shkupit Arben Xhaferi, President i Partisë Demokratike të Shqiptarëve, Maqedoni Richard Zink, Drejtor i Agjencisë Europiane për Rindërtim (Selanik)

65

Ballkani në të Ardhmen e Europës | Raport i Komisionit Ndërkombëtar për Ballkanin

Bosnjë-Hercegovina (Dhjetor 2004) Nidzara Ahmetasevic, Slobodna Bosna Fatmir Alispahic, Gazeta Valten Edo Arsnalagic, Bosnaljek Pharmaceutics Sarajevo Paddy Ashdown , Përfaqësues i Lartë, OHR Ivan Barbalic, President i Shoqatës Alumni të Qendrës për Studime Ndërdisiplinore dhe pasdiplomuese Becirevic, Kryetar i Bashkisë së Qendrës Bashkiake, Sarajevë Taida Begic, Zëvendësdrejtor i Qendrës për Studime Ndërdisiplinore dhe pasdiplomuese Ivica Cavar, Qendra për Nisma Qytetare, Mostar Dragan Cavic, President, Republika Srpska;Kryetar, SDS Mustafa Ceric, Kryetar i Bashkësisë Islamike Dragan Covic, Anëtar i Presidencës (Kroat), Qeveria Qendrore, HDZ Dragoljub Davidovic, Kryetar i Bashkësisë së Banja Lukës Saba D'Elia, Ambasador i Italisë Boris Diviak, Transparency International Srdan Dizdarevic, Komiteti i Helsinkit për të Drejtat e Njeriut Dino Djipa, PRISMA Petar Djokic, Ish-President i Asamblesë Federale, Partia Socialiste e Republika Srpska Milorad Dodik, Kryetar, SNSD Sacir Filandra, Profesor i Shkencave Politike Jakob Finci, Kryetar i Bashkësisë Hebre Emina Ganic, Drejtor, Festivali i Filmit të Sarajevës Dobrila Govedarica, Drejtore Ekzekutive, Fondacioni Soros Nedzad Grabus, Fakulteti Islamik, Universiteti i Sarajevës Tomo Grizelj, Kryetar i Shoqatrës së Biznesit Boshnjak Nedzad Hadzimusic, Ambasador, Marrëdhëniet Shumëpalëshe, Ministria e Punëve të Jashtme Michael Humphreys, Delegacioni i Komisionit Europian Jasmen Imamovic, Kryetar i Bashkisë së Tuzlës Mladen Ivanic, Ministër i Punëve të Jashtme, Qeveria Qendrore, PDP Bakir Izetbegovic, Zëvendëskryetar, SDA Hamdija Jahic, Kryetar i Bashkisë së Mostarit Zvone Jukic, Dnevni List, Mostar Eldin Karic, Kryeredaktor, Revista START Freiherr von Kittlitz und Ottendorf, Ambasador i Gjermanisë Zeljko Komsic, Kryetar i Bashkisë së Novo Sarajevo, SDP Boro Kontic, Drejtor, Media Centar Zeljko Kopanja, Gazeta Nezavisne Novine Senka Kurtovic, E përditshmja Oslobodenje Lejla Letic, Studente e kursdit pasuniversitar, Të Drejtat e Njeriut dhe Demokracia në Europën JugLindore Sefic Lojo, Ivan Lovrenovic, gazetar, Dani Markovic, ish-Kryetar i Bashkisë së Qendrës Bashkiake, Sarajevë, SDP Douglas McElhaney, Ambasador i SHBA Dapo Mirsad, Qeveria rajonale Brcko Dino Mustafic, Drejtor, Festivali i Teatrit MESS Hilmo Neimarlija, Kryetar i Këshillit IC Zlatan Ohranovic, Drejtor Ekzekutiv, Qendra për Nisma Civile Orucevic, ish-Zëvendëskryetar i Bashkisë së Mostarit Zarko Papic, Ekspert i ekonomisë, IBHI Borislav Paravac, Kryetar i Presidencës (Serb), Qeveria Qendrore, SDS Zeljko Paukovic, Qendra e Komunikimit Rinor Senad Pecanin, Dani Zoran Puljic, Drejtor Ekzekutiv, Mozaik Fondacioni për Zhvillimin e Komunitetit Fahrudin Radoncic, Pronar, Dnevni Avas

66

Ballkani në të Ardhmen e Europës | Raport i Komisionit Ndërkombëtar për Ballkanin

Nikola Radovanovic, Ministër i Mbrojtjes, Qeveria qendrore, SDS Vëllezërit Sabanovic, Bosmal Vehid Sehic, Drejtor i Forumit të Qytetarëve të Tuzlës Hilmo Selimovic, Brewery Sarajevo Fadil Sero, Menaxher Ekzekutiv, Qendra për Promovim e Shoqërisë Civile Faruk Sirbegovic, biznesmen ndërtimesh Zekerijah Smajic, Agjencia Sense Adnan Terzic, Kryetar, Këshilli i Ministrave, Qeveria Qendrore, Zëvendëspresident i SDA Sulejman Tihic, Anëtar i Presidencës (Boshnjak), Qeveria Qendrore; President i SDA Neven Tomic, Ish-Kryetar i Bashkisë së Mostarit Osman Topcagic, Drejtor, Drejtoria e Integrimit në Bashkimin Europian pranë Këshillit të Ministrave Henry Zipper de Fabiani, Ambasador i Francës Kresmir Zubak, Nisma e Re Kroate Edin Zubvevic, Drejtor Festivali i Jazz-it Kroaci (dhjetor 2004) Tomo Aracic, President, Shoqata e të Shpërngulurve kroatë nga B-H (ZUNH), Knin Damir Azenic, Gong Zvjezdana Bajic-Zeljak, Shoqata Zvonimir Knin Ivan Begovic, Prefekt i Qarkut VirovitickoPodravska Nikolina Colovic, Aktiviste nga Knin Mirela Despotovic, Qendra për Iniciativa Civile Milan Dukic, Kryetar i Bashkisë së Donji Lapac, Anëtar i Partisë Kombëtare Serbe (SNS) Andrea Feldman, President i Fondacionit Soros, Kroaci Boris Grigic, Drejtor i Drejtorisë së Bashkimit Europian, Ministria e Punëve të Jashtme Nenad Ivankovic, President i Partisë “ Pavarësi dhe Progres”(SIN) Ivan Jakovic, Prefekt i qarkut, Istarsk Suzi Jasic, GONG Ljubo Jurcic, deputet, Profesor i Fakultetit të Ekonomisë Bojana Kovacic, Zyra Qendrore e Administratës së Shtetit Josip Kregar, Profesor i Fakultetit të Drejtësisë, Universiteti i Zagrebit Bruno Lopandic, Vjesnik Zoran Maksic, Drejtor i Agjencisë së Financimeve, FINA Stjepan Mesic, President i Republikës së Kroacisë Sasa Milosevic, Forumi Demokrat Serb Sladana Miocic, Ish-Asistent Ministre, Ministria e Mbrojtjes së Mjedisit Sevko Omerbasic, Kryetar i Bashkësisë Islamike në Kroaci Miroslav Parac, Biznesmen nga Knini Petar Pasic, Kryetar i Bashkisë së Evenikut Nebojsa Paunovic, Zyra e UNHCR-së, Knin Antun Petrovic, President, Transparency International, Kroaci Milorad Pupovac, Zëvendëspresident i Partisë Demokratike të Pavarur Serbe (SDSS) Vesna Pusic, Presidente e Partisë Popullore Kroate (HNS) Ivica Racan, President i Partisë Social Demokrate (SDP) Miroslav Rozic, Zëvendëspresident i Partisë së Djathtë Kroate (HSP) Nikola Safer, Prefekt i Qarkut VukovarskoSrijemsky Ivo Sanader, Kryeministër i Republikës së Kroacisë Zdenka Sintraga, Shoqata Hocu Kuci Olgica Spevec, Agjencia për Mbrojtjen e Konkurrencës së Lirë në Treg Gordana Stojanovic, Koalicioni për Promovimin dhe Mbrojtjen e të Drejtave të Njeriut Vojislav Stanimirovic, President i Partisë së Pavarur Demokratike Serbe (SDSS) Mladen Vedris, analist, ekonomist Damir Vidovic, Ndërmarrja komunale, Knin Boris Vujcic, Zëvendësguvernator i Bankës Kombëtare Kroate

67

Ballkani në të Ardhmen e Europës | Raport i Komisionit Ndërkombëtar për Ballkanin

Kosovë (shkurt 2005) Goran Bogdanovic, Lista Serbe për Kosovën dhe Metohinë Ramush Haradinaj, Kryeministër i Kosovës Oliver Ivanovic, Udhëheqës i Listës Serbe për Kosovën dhe Metohinë Marko Jaksic, student i Drejtësisë, Kosovska Mitrovica Stojna Jevtic, Drejtore e shkollës fillore “ nëntori”në Gobulja 21 Vesna Jovanovic, Lista Serbe për Kosovën dhe Metohinë, Anëtare e Alterbnativës Demokratike (DA) Faruk Korenica, Prokuror, Kosovska Mitrovica Bratislav Kostic, Mësues në shkollën fillore “ Nëntori”në Gobulja 21 Stojan Kovacevic, Koordinator për bashkësinë serbe në Zyrën e Minoriteteve Nebojsa Maric, nëpunës publik, Kosovska Mitrovica Suncica Masic, Drejtor i Qendrës së Punës Sociale, Priluzje Snezana Milic, fshati Vuçitern Vuceta Milenkovic, mësues në shkollën fillore “ Nëntori”në Gobulja 21 Adem Mripa, Kosovska Mitrovica Randjel Nojkic, Lista serbe për Kosovën dhe Metohinë, Anëtar i Lëvizjes serbe për Rinovim Misko Popovic, Koordinator bashkësie në Vuçitern Slavisa Petkovic, Ministër për të Kthyerit Ibrahim Rugova, President i Kosovës Zeqir Rushiti, Kosovska Mitrovica Veton Surroi, President i ORA Dragisa Terentic, fshati i Priluzjes Hashim Thaci, deputet dhe Kryetar i Partisë Demokratike të Kosovës (PDK) Maqedoni (shkurt 2005) Silvana Boneva, VMRO-DPMNE Vlado Buckovski, Kryeministër i Maqedonisë Agron Buxhaku, Zëvendëspresident i Bashkimit Demokratik për Integrim Branko Crvenkovski, President i Republikës së Maqedonisë Nikola Gruevski, President i VMRO-DPMNE Gordana Jankuloska, Sekretar i Përgjithshëm, VMRO-DPMNE Trajko Slaveski, VMRO-DPMNE Arben Xhaferi, Udhëheqës i Partisë Demokratike të Shqipëtarëve të Maqedonisë Serbi (shkurt 2005) Srdjan Bogosavljevic, Marketingu Strategjik Nebojsa Covic, President i Qendrës së Koordinimit të Përbashkët për Kosovën dhe Metohinë Biljana Jovic, Qendra e Koordinimit të Përbashkët për Kosovën dhe Metohinë Vojislav Kostunica, Kryeministër i Unionit Serbi-Mal i Zi Jelica Minic, Lëvizja Europiane në Serbi Boris Tadic, President i Unionit Serbi-Mal i Zi

68

Ballkani në të Ardhmen e Europës | Raport i Komisionit Ndërkombëtar për Ballkanin

BIOGRAFITË E ANTARËVE TË KOMISIONIT
Guiliano Amato
Ish- Kryeministër Itali

Zoti Amato ka qenë kryeministër nga viti 1992 deri në 1993, si dhe nga viti 2000 deri në 2001. Më pas ai shërbeu si nën-President i Konventës. Zoti Amato ka qenë anëtar i Parlamentit nga 1983 deri në 1994; nën-sekretar i Zyrës së Kryeministrit nga 1983 deri në 1987; Ministër i Thesarit nga 1987 deri në 1989, si dhe nga 1999 deri në 2000; ministër i Reformave Konstitucionale nga 1998 deri në 1999; zv kryeministër nga 1987 deri në 1988. Ai, po ashtu, drejtoi Autoritetin Antitrust Italian nga 1994 deri në 1997. Profesor titullar i të Drejtës Kushtetuese të Krahasuar në Universitetin e Romës, Shkolla e Shkencave Politike nga 1975 deri në 1997, ai ka qenë profesor titullar në universitetet e Modenës, Peruxhës, Firences. Tani është profesor i të Drejtës Globale në Shkollën e Ligjit NYU, dhe profesor me kohë të pjesshme në EUI në Firence. Zoti Amato ka shkruar libra dhe artikuj për ekonominë, institucionet publike, liritë personale, federalizmin dhe qeverisjen e krahasuar. Carl Bildt
Ish- Kryeministër Suedi

Z. Bildt shërbeu si Përfaqësues Special i Bashkimit Europian në ish-Jugosllavi, si dhe Përfaqësuesi i parë i Lartë në Bosnjë, mes viteve 1995 dhe 1997, më pas si i dërguar Special i Sekretarit të Përgjithshëm të Kombeve të Bashkuara, mes viteve 1999 dhe 2001. Në SHBA, ai është i vetmi anëtar jo amerikan i Board of Trustees i Korporatës RAND, si dhe në Bordin e Qendrës për Reformë Europiane, si dhe i Këshillit të Institutit Ndërkombëtar për Studime Strategjike në Londër. Përveç mirënjohjeve të tjera të shumta, z. Bildt ka një titull nderi nga universiteti i St. Andrew në Skoci, ku është fellow në Institutin e mirënjohur për Studime për Terrorizmin dhe Dhunën Politike. Avis Bohlen
Ish-ndihmës Sekretar i Shteteve të Bashkuara të Amerikës

Në Suedi, z. Bildt ka qenë anëtar i Parlamentit nga 1979 deri në 2001, kryetar i Partisë së Moderuar nga 1986 deri në 1999 dhe kryeministër nga 1991 deri në 1994.

Deri në maj 2002, zonja Bohlen ishte ndihmës sekretare e Shtetit për Kontrollin e Armëve. Punonjëse karriere e shërbimit të jashtëm, ajo ka qenë gjithashtu ambasadore amerikane në Bullgari. Nënkryetare e Misionit Amerikan në Paris, si dhe zvnënsekretare për Çështjet Europiane dhe Kanadeze, si dhe për çështjet e sigurisë europiane. Më parë ajo ka shërbyer si Drejtoreshë e Zyrës për Sigurinë Europiane dhe Çështjet Politike, Drejtoreshë Ekzekutive e Delegacionit Amerikan në bisedimet SHBA-Bashkim Sovjetik për armët bërthamore dhe armët hapësinore në Gjenevë; zv/këshilltare politike në Ambasadën Amerikane në Paris, si dhe Shefe e Seksionit për Kontrollin e Armëve dhe të Çështjeve Strategjike në Zyrën për Çështjet e NATO-s. Aktualisht anëtare e Bordit të Drejtorëve të Kërkimeve Ndërkombëtare dhe e Bordit të Shkëmbimeve IREX në Uashington. Në 2003, ajo ishte studiuese e Politikës Publike në Qendrën Ndërkombëtare Woodrow Wilson.

69

Ballkani në të Ardhmen e Europës | Raport i Komisionit Ndërkombëtar për Ballkanin 2001 largohet nga Banka Botërore për t’ bërë u ministër për Çështjet Ekonomike në vendin e vet, i thirrur për t’ marrë me krizën financiare që u shpërtheu në shkurt 2001. Pas kapërcimit të krizës, ai jep dorëheqjen nga qeveria në gusht 2002 dhe në nëntor 2002 zgjidhet në parlament. Ai përfaqësoi parlamentin turk në Konventën për të Ardhmen e Europës. Z. Dervis ka botuar mjaft artikuj për politikën ekonomike dhe ekonominë e zhvillimit. Ai është bashkautor i “ General Equilibrum Models for Development Policy” dhe, së fundi, ka botuar një libër të ri të titulluar “ better gobalization” A . Mircea Dan Geoana

Jean-Luc Dehaene
Ish- Kryeministër Belgjikë

Z. Jean-Luc Dehaene mbaroi studimet për drejtësi dhe ekonomi në universitetet e Namurit dhe të Leuvenit. Nga 1971 ka qenë këshilltar, më pas Kreu i Kabinetit për disa ministra. Për herë të parë mbajti postin e ministrit në 1981. Nga 1982 deri në 1992, ai u bë zv/kryeministër dhe Ministër i Trafikut dhe Transportit, si dhe për Reformën Institucionale. Më së fundi, si Kryeministër, ai drejtoi dy qeveri nga viti 1992 deri në 1995 dhe, më pas, nga 1995 deri në korrik 1999. Ai konsiderohet si arkitekti i reformës shtetërore. Ai udhëhoqi Belgjikën në ekonominë euro dhe riorganizoi financat e qeverisë. Z. Jean Luc Dehaene ishte nën kryetar i Konventës Europiane dhe aktualisht është anëtar i Parlamentit Europian. Kemal Dervis
Antar i Parlamentit Turqi

Ish-Ministër i Punëve të Jashtme Rumani Ish-student i Institutit Poltiteknik dhe, respektivisht, i Shkollës së Drejtësisë, Bukuresht, z. Mircea Geoana u diplomua më 1992 në “ Ecole Nationale d’ Administration” në Paris. Ai dha mësim në Shkollën Kombëtare për shkenca politike dhe administrim dhe në Universitetin “ Nicolae Titulescu” në Bukuresht. U diplomua më 1999 në World Bank Group Executive Development Program në Harvard Business School. Në shkurt 1996, u caktua ambasador i Rumanisë në SHBA. Para kësaj ishte Drejtor i Përgjithshëm në Ministrinë e Punëve të Jashtme të Rumanisë. Nga 1993 deri 1995 ishte zëdhënës i Ministrisë së Punëve të Jashtme të Rumanisë. Z. Mircea Geoana ishte Ministër i Punëve të Jashtme në vitet 2000-2004. Në dhjetor 2004 u zgjodh anëtar i Senatit Rumun. Kiro Gligorov President i Republikës së Maqedonisë (19911999) U diplomua në Fakultetin e Drejtësisë në Beograd më 1939. Me shpërthimin e Luftës së Dytë Botërore, mori pjesë aktivisht në lëvizjen antifashiste dhe çlirimtare në Maqedoni. Nga 1945 deri në fillim të viteve 60-të, pati funksione të specializuara

Z. Dervis mbaroi studimet për ekonomi në London School of Economics, si dhe për shkenca politike, duke marrë PHD për ekonomi në universitetin Princeton, SHBA. Pas studimeve, ai ishte lektor në Departamentin e Ekonomisë të Middle Eastern Technical University. Në 1973-1976 qe këshilltar i kryeministrit të atëhershëm Bulent Ecevit për çështjet dhe marrëdhëniet ekonomike. Më pas, ai u kthye në Universitetin e Princetonit ku dha ekonominë dhe marrëdhëniet ndërkombëtare. Në 1978 ai fillon punë në Bankën Botërore, ku më 1991 bëhet kreu i departamentit të Europës Qendrore, duke përfshirë ish-Jugosllavinë dhe Shqipërinë. Në 1996 ai bëhet nën-president i Bankës Botërore i ngarkuar per Lindjen e Mesme dhe rajonin e Afrikës. Në maj 2000 ai caktohet zv/president përgjegjës për reduktimin e varfërisë dhe menaxhimin ekonomik. Në maj

70

Ballkani në të Ardhmen e Europës | Raport i Komisionit Ndërkombëtar për Ballkanin Kontrollit të Teknologjisë së Raketave (1998); kryekëshilltar i Ministrit të Punëve të Jashtme për Politikën e Sigurisë; Nën President Senjor për Politikën dhe programet e East-West Institute. Z. Gyarmati ka Ph.D. në Shkencat Politike dhe është kandidat për Studimet Strategjike. Anëtar i IISS, në mjaft projekte shkencore, profesor i asociuar në Universitetin e Mbrojtjes Kombëtare. Autor i mjaft botimeve për politikën e sigurisë, sigurinë europiane, menaxhimin e konflikteve dhe politikën e mbrojtjes së Hungarisë. François Heisburg
Drejtor Fondacioni për Kërkime Strategjike Francë

ekzekutive në sferën e ekonomisë dhe financave në Beograd. Nga 1963 deri në 1969 ishte Ministër i Financave i Jugosllavisë. Një ndër ekonomistët kryesorë që mbështetën përparimin e ekonomisë së tregut në Jugosllavi, ai u zgjodh anëtar i Presidencës së Republikës Federale Socialiste të Jugosllavisë (1974-1978) dhe President i Parlamentit. Më pas qe i detyruar të abstenonte nga veprimtaria politike. Në fillim të krizës në Jugosllavi (1989-1990) ai kthehet në jetën politike të Maqedonisë, duke promovuar zgjedhjet shumëpartiake dhe ekonominë e tregut. Si pasojë zgjidhet President i Republikës së Maqedonisë, në zgjedhjet e para të lira shumëpartiake të mbajtura në janar 1991. Në kohën që ai kryente këtë funksion, Republika e Maqedonisë shpalli pavarësinë dhe u bë e vetmja republikë e ish-Jugosllavisë që e arriti këtë në mënyrë paqësore dhe legjitime. Në zgjedhjet e para të përgjithshme në Republikën e Maqedonisë në tetor 1994, Z. Kiro Gligorov u rizgjodh President për një periudhë pesë vjeçare, e cila mbaroi në 1999. Istvan Gyarmati
Kryetar, Qendra për Integrimin Euro-Atlantik dhe për Demokraci Hungari

E filloi karrierën e tij si anëtar i Ministrisë së Punëve të Jashtme të Francës, çka pasohet nga një post pranë Misionit të Përhershëm Francez në OKB (Nju Jork). Nga 1981-84 ishte këshilltar për sigurinë ndërkombëtare i Ministrit të Mbrojtjes si dhe anëtar themelues i Komisionit për Sigurinë dhe Mbrojtjen Franko-Gjerman. Mori detyrën e drejtorit të Institutit Ndërkombëtar për Studime Strategjike (IISS) në Londër. Në vitet 1992-98, ishte nën-President (zhvillimi strategjik) në Matra- Defence- Espace dhe më pas, u bë Drejtor i Fondacionit për Kërkime Strategjike në Paris. Është këshilltar i stafit të planifikimit në Ministrinë e Punëve të Jashtme të Francës; anëtar i bordit të Institutit Aspen në Berlin dhe kryetar i Qendrës për Politika të Sigurisë në Gjenevë. Ka botuar mjaft artikuj dhe intervista në revistat akademike dhe në përgjithësi në media si në anglisht e ashtu dhe në frëngjisht, mes të cilave “ Hyperterrorisme: la nouvelle guerre” 2001 dhe “ , La fin de l’ Occident? L’ Amerique, l’ Europe et le Moyen Orient” 2005 .

Aktualisht Kryetar i Bordit të kësaj Qendre dhe Bashkë-Kryetar i Bordit Këshillimor për Sigurinë Ndërkombëtare për Europën Juglindore të Qendrës me bazë në Gjenevë për Kontrollin demokratik të Forcave të Armatosura. Ka qenë punonjës i shërbimit të jashtëm që kur u diplomua në Universitetin e Ekonomisë të Budapestit, fakulteti i Diplomacisë. Ndër të tjera ka qenë anëtar i Delegacionit hungarez në MBFR dhe IAEA (1981-86, Vienë), kryetar i delegacionit në CFE, CSBM, Negociatat për Qiej të Hapur (1990-92, Vienë); Kryetar i Departamentit të Politikës së Sigurisë, MPJ (Budapest 1992-96) Përfaqësues Personal i Kryetarit të CSCE/OSCE në Gjeorgji (1992-3); Çeçeni (1995); dhe për bisedimet për CSBM në Bosnjë dhe Hercegovinë (1996); nën-sekretar i Mbrojtjes (1996-99) ; Kryetar i Regjimit të

71

Ballkani në të Ardhmen e Europës | Raport i Komisionit Ndërkombëtar për Ballkanin Anëtar i “ Global leaders for Tomorrow” të Forumit Ekonomik Botëror, që nga viti 1998. Ka mjaft dekorime ndërkombëtare dhe kombëtare për rezultatet e tij profesionale. Postdoktoraturë në MIS Department dhe CCIT në Universitetin e Arizonës, Tukson 1988/89. Konsulent në biznese dhe organizata qeveritare. Autor i mbi njëqind punëve kërkimore dhe studimeve, si dhe i katër librave. Autor i artikujve të shumtë në politikën boshnjake dhe në çështjet e ekonomisë, si dhe i një serije emisionesh të forumit në një television të pavarur kushtuar të ardhmes së Bosnjës. Ilir Meta
Ish-Kryeministër Shqipëri

Bruce P. Jackson
President Projekti për Demokracitë në Tranzicion SHBA

Z. Jackson është themelues dhe president i këtij projekti, një sprovë shumëvjeçare që ka për qëllim integrimin e demokracive të pas vitit 1989 në institucionet euro-atlantike. Nga 1986 në 1990 shërbeu në Zyrën e Sekretarit të Mbrojtjes në një sërë pozitash që kishin të bënin me forcat bërthamore dhe kontrollin e armëve. Në 1990 z. Jackson u bashkua me Lehman Brothers, një bankë investimesh në Nju Jork. Mes viteve 1993 dhe 2002, ai ishte nën-President për Strategjinë dhe Planifikimin në Korporatën Lockheed Martin. Nga 1995 deri në 2003, ishte President i Komitetit amerikan për NATO-n, një korporatë jo fitim prurëse e formuar në 1996 për promovimin e zgjerimit të NATO-s në Europë. Gjatë viteve 2002-2003, shërbeu si kryetar i Komitetit për Çlirimin e Irakut. Ai vazhdon të jetë në Bordin e Drejtorëve të Projektit për Një Shekull të Ri Amerikan, një korporatë jo fitimprurëse që merret me edukimin e opinionit amerikan për politikën e jashtme dhe sigurinë kombëtare. Zlatko Lagumdzija
President, Partia Social Demokrate Ish-Kryeministër Bosnje dhe Hercegovinë

Aktualisht është Kryetar i Lëvizjes Socialiste për Integrim, e cila filloi në shtator 2004, si një lëvizje reformiste brenda Partisë Socialiste. Është diplomuar në Fakultetin e Ekonomisë, Universiteti i Tiranës. E nisi jetën politike në fillim të viteve 90-të si anëtar i udhëheqjes së Lëvizjes Studentore. Anëtar i Këshillit Drejtues të Partisë Socialiste që nga viti 1992, z. Meta në vitet 1993-1996 ishte nën-kryetar i PS. Në periudhën 1996-1997 ishte nën-kryetar i Komisionit Parlamentar të Politikës së Jashtme. U caktua Kryeministër i Shqipërisë në 1999 dhe u rikonfirmua në këtë post pas zgjedhjeve të qershorit 2001. Z. Meta dhe dorëheqjen në janar 2002, për t’ i hapur rrugën zgjidhjes së një krize qeveritare. Në gusht 2002, u caktua Zv/Kryeministër dhe Ministër i Punëve të Jashtme, detyra këto nga ku dha dorëheqjen në qershor 2003, si rezultat i dështimit të qeverisë për të ndjekur reformat drejt integrimit në BE.

Ka një Ph.D. në shkencën e kompjuterave dhe inxhinjeri elektrike në Universitetin e Sarajevës. Është profesor për menaxhimin e sistemit informatik në Shkollën e Ekonomisë, në Shkollën e Inxhinjerisë Elektrike dhe të Shkencës së Kompjuterave në Universitetin e Sarajevës që nga viti 1989. President i Partisë Social-Demokrate të B&H që nga 1997. Kryeministër ad interim 1993, Zv Kryeministër 1992-1993.

72

Ballkani në të Ardhmen e Europës | Raport i Komisionit Ndërkombëtar për Ballkanin

Neven Mimica
Ish-Ministër për Integrimin Europian Kroaci

botë, e më konkretisht për BBC World Service (radio e online) dhe BBC World (televizion). Më parë ajo ka qenë diplomate karriere në shërbimin e jashtëm britanik dhe ka shërbyer në një sërë vendesh si Singapor, Washington DC, pranë Komisionit Europian në Bruksel si dhe në Bon. Ajo ka shërbyer edhe si këshilltare diplomatike e kryeministrit John Major (1991-1994), Kryetare e Komitetit të Përbashkët të Inteligjencës në Whitewall (1993-1994). Si Drejtore Politike në Ministrinë e Punëve të Jashtme (1994-1996), ajo ka qenë kryetare e delegacionit britanik që mori pjesë në konferencën e Paqes për Bosnjën në Dayton. Është diplomuar në Universitetin e Oksfordit dhe ka qenë Harkness Fellow e Fondit të Commonwealth-it në Shtetet e Bashkuara (1961-1963). Në vitin 1995 është dekoruar me Urdhrin e Shën Mikelit e Shën Gjergjit (DCMG). Ka gradën doktore në Universitetet e Open dhe të Londrës. JANEZ POTOCNIK
Anëtar i Komisionit Europian Slloveni

U diplomua në 1976 për ekonomi në Universitetin e Zagrebit dhe në 1987 mori gradën master në fakultetin e ekonomisë. Mes viteve 1979-83 ishte këshilltar pranë Komitetit Republikan për Marrëdhënie Ndërkombëtare, në 1983-87 bëhet ndihmës i Komitetit të Presidentit të Republikës për Marrëdhëniet Ndërkombëtare, i ngarkuar për sistemin e shkëmbimeve me jashtë dhe sistemin e tregtisë me jashtë. Mes viteve 1987 dhe 1997 shërbeu në Ministrinë e Punëve të Jashtme të Republikës së Kroacisë. Në 1997, z. Mimica u caktua Ndihmës Ministër për Marrëdhëniet Ndërkombëtare Ekonomike në Ministrinë e Ekonomisë të Kroacisë. Në 2000, u caktua kryenegociator për Marrëveshjen për Stabilizim dhe Asociim dhe nën-Ministër i Ekonomisë. Në 2001-2003 mbajti pozitën e Ministrit për Integrimin Europian. Që nga nëntori 2003 është anëtar i Parlamentit Kroat. DAME PAULINE NEVILLE-JONES
Ish-Guvernatore e BBC-së Mbretëria e Bashkuar

Znj. Dame Pauline Neville-Jones është kryetare e QinetiQ Group plc., një kompani në fushën e tekonologjisë së mbrojtjes që ka klientë në strukturat qeveritare si në Mbretërinë e Bashkuar, ashtu edhe në Shtetet e Bashkuara, si dhe kryetare e Bordit Këshillimor të Këshillit Informativ të Sigurimeve (IAAC). Ajo është gjithashtu anëtare e Bordit Drejtues të Dhomës Ndërkombëtare të Tregtisë të Mbretërisë së Bashkuar (ICC) si dhe të Këshillit Drejtues të Universitetit të Oksfordit. Nga viti 1998 deri më 2004 ajo ka pasë qenë Guvernatore Ndërëkombëtare e BBC-së, përgjegjëse, ndër të tjera, për transmetimet në

Zoti Janez Potocnik u diplomua me rezultate të shkëlqyera në Fakultetin e Ekonomisë të Universitetit të Ljubljanës, ku edhe mori Ph.D. në vitin 1993. Për vite me radhë (1989-1993) ai ka punuar si hulumtues në Institutin e Kërkimeve Ekonomike të Lujbljanës. Në korrik të vitit 1994 u emërua Drejtor i Institutit të Analizës dhe Zhvillimeve Makroekonomike të Republikës së Sllovenisë. Në vitin 1998 z. Potocnik u emërua kryetar i ekipit negociues për hyrjen e Republikës së Sllovenisë në Bashkimin Europian. Më 2002 qeveria e Republikës së Sllovenisë emëroi z. Potocnik ministër pa portofol për Çështjet Europiane. Qysh nga viti 2004 ai është anëtar i Komisionit Europian për Shkencën dhe Kërkimet.

73

Ballkani në të Ardhmen e Europës | Raport i Komisionit Ndërkombëtar për Ballkanin duke u angazhuar në mbrojtjen e të drejtave të minoriteteve në Serbi. Në dhjetor të vitit 1995, z. Svilanovic u zgjodh President i Këshillit për të Drejtat e Njeriut në Beograd, anëtar i FIDH. Z. Svilanovic është President i Partisë politike Aleanca Civile, 1999-2004. Anëtar i Parlamentit Federal 2000-2003. Ministër i Punëve të Jashtme i Republikës Federale të Jugosllavisë, më pas Unioni Serbi-Mal i Zi, 2000-2004. Qysh nga janari i vitit 2004 deputet në Parlamentin e Serbisë. Qysh nga nëntori i vitit 2004, Kryetar i Tryezës së Parë të Punës së Paktit të Stabilitetit për Europën JugLindore. Në vitin 1996 Universiteti i Beogradit botoi veprën e tij « Propozime për Përsëritjen e Procedurave Ligjore ». Z. Svilanovic ka shkruar një sërë artikujsh në lëmin e drejtësisë, pjesa dërrmuese e të cilëve e vë theksin në respektimin e të drejtave të njeriut në Jugosllavi. RICHARD VON WEIZSACKER
President i Gjermanisë (1984-1994)

ALEXANDROS GEORGE RONDOS
Ish-Ambasador shëtitës Greqi

Zoti Rondos, me kombësi greke, u lind në Dares-Salaam, Tanzani, dhe u arsimua në Kenia si dhe Mbretërinë e Bashkuar ku përfundoi studimet e u diplomua me BA (Hons) në Universitetin e Oksfordit (Kolegji Brasenose). Në karrierën e vet ai ka punuar edhe si gazetar për West Africa Magazine dhe më pas për dymbëdhjetë vjet ka shërbyer në misione humanitare e projekte zhvillimi. Mbasi ka punuar për dy vjet në Bankën Botërore, z. Rondos ka qenë këshilltar i Ministrit të Jashtëm të Greqisë, duke i ofruar ekspertizë dhe ndikuar në ndryshimin e strategjive politike të Greqisë për Ballkanin, duke kontribuar në të njëjtën kohë edhe gjatë Presidencës Greke të Bashkimit Europian në kohën e krizës në Irak. Gjatë gjithë kësaj periudhe ai ka shërbyer gjithashtu edhe si i dërguar i posaçëm personal i Ministrit të Jashtëm me misione në Turqi, qeveritë e vendeve të Lindjes së Mesme, Europë dhe Shtetet e Bashkuara të Amerikës. GORAN SVILANOVIC
Kryetar, Tryeza e Parë e Punës së Paktit të Stabilitetit për EJL Ish-Ministër i Punëve të Jashtme Serbi-Mal i Zi

Zoti Richard Von Weizsacker ka studiuar filozofi dhe histori në Oksford dhe në Grenoble. Në vitin 1938 u thirr nën armë dhe mori pjesë në Luftën e Dytë Botërore. Në vitet 1945-1950, z. von Weizsacker vijoi studimet në Gottingen. Në vitin 1969 z. von Weizsacker u zgjodh në Bundestag. Shërbeu si Zëvendëspresident i Bundestagut për periudhën 1979-1981, por dha dorëheqjen nga detyra për t’ bërë Kryetar Bashkie i u Berlinit Perëndimor në vitet 1981-1984. Në vitin 1984 z. von Weizsacker, kandidat i CDU/CSU, fitoi zgjedhjet presidenciale. Më 8 maj 1985 – 40 vjetorin e mbarimit të Luftës së Dytë Botërore – ai mbajti një fjalim dramatik në Bundestag ku shtjelloi përgjegjësinë historike të Gjermanisë dhe të gjermanëve lidhur me krimet e nazizmit. Në vitin 1989 Weizsacker u rizgjodh në postin e Presidentit, pa pasur kundërshtar, çka ndodhte për herë të parë në historinë e Gjermanisë. Gjatë mandatit të tij të dytë u krye ribashkimi i

Zoti Svilanovic është diplomuar në Fakultetin e Drejtësisë, në Universitetin e Beogradit më 1987 dhe mori gradën shkencore M.A. në vitin 1993. Në fund të vitit 1998, Svilanovic, tok me gjashtë profesorë të tjerë, u përjashtua nga Fakulteti i Drejtësisë për shkak të pjesëmarrjes në grevën e organizuar në shenjë proteste kundër ligjit të ri shtrëngues për universitetet. Në vitin 1993 z. Svilanovic krijoi një zyrë të ndihmës ligjore « Linja SOS për viktimat e diskriminimit nacional, etnik, religjioz, politik e sindikal » në Qendrën për Aksion kundër Luftës,

74

Ballkani në të Ardhmen e Europës | Raport i Komisionit Ndërkombëtar për Ballkanin EKIPI I BASHKËPUNËTORËVE Sandra Breka

Gjermanisë dhe zuri fill procesi i shembjes së regjimeve komuniste në Europën Lindore. Z. Weizsacker ka qenë një nga « Tre burrat mentarë » që u thirr nga Presidenti i Komisionit Europian, Romano Prodi, për të përpunuar e sugjeruar reformën institucionale të Bashkimit Europian për t’ parapërgatitur për zgjerimin dhe u integrimin e shteteve anëtarë më të rinj (1999). IVAN KRASTEV
Kryetar, Qendra Liberale Bullgari për Hartimin e Strategjive

Zoti Ivan Krastev është politolog dhe Kryetar i Bordit të Qendrës për Hartimin e Strategjive Liberale me qendër në Sofje, Bullgari. Përgjatë dhjetëvjeçarit të fundit ai ka qenë i ftuar i nderit në Kolegjin e Shën Antonit, Oksford ; Qendrën për Studime Ndërkombëtare Woodrow Wilson në Washingon ; Kolegium Budapest, Wissenschaftskolled, Berlin ; Institutin e Federalizmit, Universiteti i Fribourgut, Zvicër ; Institutin për Shkencat Humane, Vjenë dhe Forumin Remark, New York. Qysh nga tetor i vitit 2003 ka qenë drejtor i projektit të kërkimeve « Politika e antiamerikanizmit në fillim të shekullit të 21-të », projekt ky i bashkërenduar nga Universiteti i Europës Qendrore, në Budapest. Duke nisur nga janari i vitit 2004 z. Krastev është Drejtori Ekzekutiv i Komisionit Ndërkombëtar për Ballkanin. Ndër botimet e fundit në gjuhën angleze gjenden : Çballkanizimi i Ballkanit : Gjendja e debatit ; Ballkani : Demokraci pa zgjidhje ; Korrupsioni, Ndjenjat e Anti-korrupsionit dhe Shteti i së Drejtës. Studimi i tij « Shekulli i Antiamerikanizmit ? » pa dritën e botimit në numrin e prillit 2004 te Journal of Democracy. Libri i tij « Zhvendosja e obsesioneve. Tri ese mbi politikën e Anti-korrupsionit. » u botua nga CEU Press në vitin 2004.

Znj. Sandra Breka filloi të punojë në zyrën e Berlinit të Robert Bosch Stiftung si drejtore programi në janar të vitit 2001. Ndër detyrat e saj hyjnë kryesisht programet ndërkombëtare duke u përqendruar në marrëdhëniet transatlantike dhe Europës JugLindore. Ndër të tjera, znj. Breka drejtron edhe një program të porsakrijuar Bellevue Fellowship ku përfshihen një numër vendesh anëtare të Bashkimit Europian. Para se të punësohej në Robert Bosch Stiftung, ajo ka shërbyer si drejtore programi për Europën Jug-Lindore, marrëdhëniet transatlantike dhe çështjet e sigurisë në Institutin Aspen të Berlinit, mbas një periudhë kohe me Këshillin Amerikam mbi Gjermaninë në New York City. Znj. Breka është anëtare e një sërë institucionesh ndërkombëtare si Shoqata TRANSFUSE dhe Gratë në Sigurinë Ndërkombëtare (WIIS). Mbasi kreu studimet në Gjermani, Francë dhe Shtetet e Bashkuara, ajo përfitoi gradën M.A. në Universitetin Kolumbia të New Yorkut. Vessela Tcherneva Znj. Vessela Tcherneva është drejtore programi në Qendrën për Hartimin e Strategjive Liberale, një think-tank bullgar, qysh nga nëntori i vitit 2003. Ajo merret me menaxhimin e programeve të Qendrës që kanë të bëjnë me Ballkanin dhe marrëdhëniet transatlantike, si dhe me projekte që lidhen me çështje të sigurisë. Ajo është shefe e menaxhimit të revistës bullgare për Politikën e Jashtme. Znj. Tcherneva është diplomate karriere dhe e atashuar pranë Komisionit Ndërkombëtar për Ballkanin për aq sa kohë do të ekzistojë ky Komision. Më parë ajo ka shërbyer në ambasadën bullgare në Washington DC., ku ka punuar si punonjëse politike e ngarkuar për të mbuluar çështjet politiko-ushtarake e ato të sigurisë duke përfshirë këtu edhe zgjerimin e NATOs ; pikë ndërlidhjeje me administratën amerikane dhe OJQ-të ; Europën Jug-Lindore. Znj. Tcherneva ka një gradë M.A. në shkencat politike nga Universiteti i Bonit në Gjermani.

75

Ballkani në të Ardhmen e Europës | Raport i Komisionit Ndërkombëtar për Ballkanin

LISTA E EKSPERTËVE Srdjan Bogosavljevic, Instituti i Kërkimeve të Medias dhe Marketingut Strategjik, Beograd. Srdjan Darmanovic, CEDEM, Podgoricë. Misha Glenny, editor Damir Grubisa, Departamenti i Marrëdhënieve Politike dhe Ekonomisë Ndërkombëtare, Universiteti i Zagrebit. Fabrice de Kerchove, Menaxher Projekti, Fondacioni i Mbretit Baudouin Grelad Knaus, Drejtor, Nisma për Stabilitetin Europian Josip Kregar, Fakulteti i Drejtësisë, Universiteti i Zagrebit Remzi Lani, Drejtor Ekzekutiv, Instituti Shqiptar i Medias James O’ Brien, analist Stevo Pendarovski, Kryetar i Qendror Zgjedhor të Maqedonisë Komisionit

Jean-Louis Six, Nënkryetar nderi, Fondacioni i Mbretit Baudouin, Drejtor, BERZH Jovan Teokarevic, Politike, Beograd Fakulteti i Shkencave

Walter Veirs, Oficer Programi, Fondacioni Charles Stewart Mott Ivan Vejvoda, Drejtor Ekzekutiv, Trusti Ballkanik për Demokracinë Antonina Zheliazkova, Drejtore, Qendra Ndërkombëtare për Studimin e Minoriteteve dhe Marrëdhënieve Ndërkulturore, Sofje

76

Ballkani në të Arthmen e Europës | Raport i Komisionit Ndërkombëtar për Ballkanin

KOMISIONI NDËRKOMBËTAR PËR BALLKANIN U INICIUA DHE U MBËSHTET NGA :
ROBERT BOSCH STIFTUNG Robert Bosch Stiftung Gmbh (Fondacioni Robert Bosch) u themelua në vitin 1964 dhe është një nga fondacionet gjermanë më të mëdhenj i asociuar me një kompani private. Ai mishëron përpjekjet filantropike të themeluesit Robert Bosch (1861-1942) brendapërbrenda strukturave të organizatës Bosch. Fondacioni synon ta kryejë veprimatrinë e vet në fushat e mëposhtme : Kujdesi shëndetësor, mirëkuptimi ndërkombëtar, mirëqenia sociale, arsimi, artet, kultura, shkencat humane, si dhe ato shoqërore e natyrore. Ai përfaqëson veprimtarinë filantropike dhe sociale të themeluesit Robert Bosch (1861-1942) dhe përplotëson testamentin e tij duke iu përshtatur nevojave bashkëkohore me një sërë programesh sipas këtyre lëmejve : Shkenca në shoqëri, Hulumtime nga Institutet e Fondacionit ; Shëndeti, Ndihma humanitare ; Marrëdhëniet nsdërkombëtare ; Rinia, arsimi dhe shoqëria civile. Puna e këtij fondacioni organizohet sipas programeve në pesë fusha prejt të cilave dy i kushtohen vetëm mirëkuptimit ndërkombëtar. Fondacioni ka tri institucione në Shtutgard : Spitali Robert Bosch, Instituti për Farmaceutikën Klinike Dr. Margarete Fischer Bosch dhe Instituti për Historinë e Mjekësisë. FONDACIONI I MBRETIT BAUDOUIN Fondacioni i Mbretit Baudouin është një strukturë publike me qendër në Bruksel. U themelua në vitin 1976 me rastin e 25 vjetorit të mbretërimit të të ndjerit Mbret Baudouin me synim përmirësimin e kushteve të jetesës së popullsisë. Katër tema kryesore përbëjnë boshtin e veprimtarisë e të punës së këtij fondacioni : Programet e « Drejtësisë shoqërore » rreken të pikasin trajtat e reja të pabarazisë sociale dhe përkrahin nismat për t’ dhënë një autonomi sa u më të gjerë njerëzve në nevojë. Programet e « Shoqërisë Civile » synojnë të stimulojnë angazhimin qytetar dhe fuqizojnë sektorin e OJQ-ve. Programet e « Mirëqeverisjes » synojnë të përfshijnë qytetarët sa më nga afër në proceset vendimmarrëse të cilat përcaktojnë se si prodhohen e konsumohen mallrat e shërbimet, po në të njëjtën kohë edhe në projektet e zhvillimit të shkencave mjekësore. Nëpërmjet programit « Fonde & Filantropia Bashkëkohore » Fondacioni dëshiron të nxisë forma moderne të bujarisë. Fondacioni është aktiv si në rrafshin lokal, rajonal, federal, europian ashtu edhe atë ndërkombëtar, duke i kushtuar një vëmendje të veçantë projekteve në Europën Jug-Lindore qysh nga viti 1999. FONDI GERMAN MARSHALL I SHTETEVE TË BASHKUARA Fondi German Marshall i Shteteve të Bashkuara (GMF) është një institucion jo partizan i politikave amerikane në fushën publike dhe dhurimit të fondeve i kushtuar për të promovuar një bashkëpunim sa më të madh dhe mirëkuptim midis Shteteve të Bashkuara dhe Europës. GMF e realizon këtë synim duke mbështetur si individë, ashtu edhe institucione që punojnë në fushën e marrëdhënieve transatlantike, duke mbledhur udhëheqësit për të rrahur e diskutuar temat më të mprehta të marrëdhënieve transatlantike, si dhe për të shqyrtuar rrugët nëpërmjet të cilave marrëdhëniet dhe bashkëpunimi transatlantik mund të trajtojnë shumëllojshmërinë e sfidave të politikës globale. Veç kësaj, GMF mbështet nisma të ndryshme edhe në fushën e forcimit të demokracisë. I themeluar në vitin 1972 si një dhuratë e qeverisë gjermane në shenjë mirënjohje e përjetshme ndaj ndihmës së ofruar nga Plani Marshall, GMF është i pranishëm në të dy anët

77

Ballkani në të Arthmen e Europës | Raport i Komisionit Ndërkombëtar për Ballkanin

e Atlantikut. Përveç zyrave qendrore në Washington DC., GMF ka edhe pesë zyra në Europë : Berlin, Paris, Bratislavë, Bruksel, Beograd, dhe Ankara. FONDACIONI CHARLES STEWART MOTT Fondacioni Charles Stewart Mott është një organizatë private, jo fitim prurëse, që dhuron fonde me qendër në Flint, Michigan, të Shteteve të Bashkuara të Amerikës. Fondacioni u themelua në vitin 1926 nga Charles Stewart Mott, i cili ishte një nga pionierët e automotivës në Korporatën e General Motors. Nëpërmjet programeve të Shoqërisë Civile, Fondacioni promovon grante për organizata jo qeveritare, jo fitim prurëse që punojnë në Europën Lindore, duke përfshirë këtu edhe vendet e Europës Jug-Lindore dhe Rusinë. Synimi i programeve në ndihmë të Shoqërisë Civile është për të mbështetur përpjekjet dhe për të asistuar në proceset e ndërtimit të institucioneve demokratike, fuqizimin e bashkësive lokale, promovimin e të drejtës për të pasur akses të barabartë në burimet e fitimit si dhe për të siguruar respektimin e të drejtave të njeriut dhe diversitetin. Nëpërmjet programeve të Shoqërisë Civile dhe gjithë programeve të tjera, Fondacioni rreket të përmbushë misionin e vet në mbështetje të përpjekjeve për të promovuar një shoqëri të drejtë, të barabartë dhe të hapur për të gjithë.