Нээлттэй Нийгэм Форум

Монгол дахь Авилгалын асуудалд
холбогдох ном зүй

2005 он

Өмнөтгөл
Авилгал өнөөгийн Монголын нийгмийн хамгийн ноцтой, хамгийн тулгамдсан
асуудал болоод байгааг хүн бүхэн хүлээн зөвшөөрч байна. Улс орны маань
хөгжлийг боогдуулан, хордуулж байгаа авилгалтай цаг алдалгүй, шийдвэртэй
тэмцэх явдал хамгаас чухал болоод байгаа нөхцөлд “Авилгалын асуудалд
холбогдох ном зүй”-г Монголд анх удаа гаргах туйлын зөв зүйтэй, хэрэгтэй
ажлыг Нээлттэй Нийгэм Форумаас санаачилсан явдлыг талархан хүлээж аваад
бид энэхүү бүтээгдэхүүнийг уншигч авхай танаа толилуулж байна.
Ном зүйг бүрдүүлэхдээ цаг хугацааны хувьд 1990 оноос өнөөдрийг хүртлэх
хугацааг хамарсан бөгөөд аль болох олон эх сурвалж ашиглах, авилгалын олон
талыг хамрах, хэрэглэгхэд дөхөм хэлбэрт оруулахыг чармайсан болно.
Материал авсан эх сурвалжуудын заримаас дурдвал: Улсын төв номын сан,
Шинжлэх Ухааны академи, Их, дээд сургуулиудын номын сан, Шинжлэх ухаан,
мэдээллийн паркын номын сан, Монголын Нээлттэй Нийгэмийн Форумын
номын сан, Улсын Их Хурлын номын сан /архив/, Удирдлагын академи, Хууль
зүйн үндэсний төв, Улс төрийн боловсролын академи, Монголын Үндэсний
Худалдаа Аж Үйлдвэрийн танхимын номын сан, Зориг сан болон авилгалтай
тэмцэх чиглэлээр ажилладаг бусад төрийн бус байгууллагууд, НҮБ, гадаадын
ЭСЯ болон төрийн бус байгууллагууд зэрэг юм. Интернетээс хайлт хийж мянга
гаруй нэгжээс шүүлт хийн URL хаягийн хамт оруулсан болно. Ном зүйд
оруулсан бүтээлүүдтэй судалгааны байгийнхан нэг бүрчлэн танилцаж товч
агуулга, тайлбарыг бичиж боловсруулсан юм.
Ном зүйг эмхэтгэн бэлтгэсэн баг:
1. С.Баяраа /Зориг сангийн зөвлөх/
2. Д.Ламжав /”Цэх” төрийн бус байгууллагын тэргүүн/
3. Н.Баяраа /ШУА-ийн Философи, социологийн хүрээлэнгийн эрдэм
шинжилгээний ажилтан/
4. О.Цэрэннадмид /Зориг сангийн гүйцэтгэх захирал/
5. Ч.Батбямба /Зориг сангийн төслийн ажилтан/

Ном зүйг ашиглах заавар

Ном зүйд орсон материалуудыг “А. Авилгалын тухай ерөнхий сэдэв”, “Б.
Авилгал ба засаглал”, “В. Авилгал ба иргэний нийгэм”, “Г. Авилгал ба хувийн
хэвшил”, “Д. Авилгал ба хэвлэл мэдээлэл” гэсэн ерөнхий таван бүлэгт хувааж
нэгдсэн дарааллар байрлуулсан байгаа. Ном зүйн төгсгөлд байгаа хавсралтаас
ном зүйд орсон материалын талаархи товч мэдээллийг зохиогч / хэвлэн
нийтлэгчийн нэрсийн цагаан толгойн дарааллар хүснэгтэд оруулсан хувилбарыг
харж болно. Дараах жишээн дээр ном зүйд орсон материалыг нэгэн загвараар
хэлбэржүүлсэн байдлыг үзүүлэв:

(1)
(2)

008.

Хүний Эрхийн Үндэсний Комисс, (3) 2002. (4) “Ìîíãîë Óëñ
äàõü õ¿íèé ýðõ, ýðõ ÷ºëººíèé áàéäëûí òóõàé èëòãýë, 2002
îí”.

(5)

Íîì,

(6)

102 õóóäàñ,

(7)

ìîíãîë

(8)

Óã íîìûã Ìîíãîëûí ÕÝ¯Ê áýëòãýí, ͯÁÕÕ/ Хүний Эрхийн Дээд
Комиссарын Газар (ÕÝÄÊÃ)-ûí õàìòàðñàí ÌÎÍ/01/103 òºñëèéí õ¿ðýýíä,
2003 îíä “Õààí Ïðèíòèíã” ÕÕÊ-ä õýâë¿¿ëæýý. Óòàñ: 262902, 262971,
E-mail: contact@nhrc-mn.org, Âýáñàéò: http://www.nhrc-mn.org

(9)

ͯÁ-ûí ñàíõ¿¿æèëòýýð õèéãäñýí “Õ¿íèé ýðõèéí ¿íäýñíèé
õºòºëáºð áîëîâñðóóëàõ” òºñëèéí õ¿ðýýíä 2001 îíû 5-ààñ 8-ð ñàðä
“Õ¿íèé ýðõèéí òºëºâ áàéäàë”-ûí ñóäàëãàà íü óã èëòãýëèéí ñóóðü
áîëñîí àæýý. Ýíýõ¿¿ ñóäàëãààã íèéñëýë áîëîí á¿õ àéìàãò, 127 ñóì,
8822 ºðõ, 579 àæ àõóéí íýãæ áàéãóóëëàãà, 60 øàõàì ìÿíãàí
èðãýäèéã õàìðóóëàí õèéæýý. Óã ñóäàëãààíû ä¿íã 2001 îíä îëîí óëñûí
õ¿íèé ýðõèéí ºäðººð îëîí íèéòýä çîðèóëàí õýâë¿¿ëýí òàðààæýý.
(1) ------ Материалын нэгдсэн дугаар
(2) ------- Зохиогч / Хэвлэн нийтлэгч
(3) ------- Нийтэлсэн он
(4) ------- Материалын гарчиг
(5) ------- Материалын төрөл
(6) ------- Хуудасны хэмжээ
(7) ------- Ямар хэл дээр байгаа
(8) ------- Материалын гарал үүслийн /эх үүсвэрийн талаархи мэдээлэл
(9) ------- Материалын товч агуулга, тайлбар

Òîâ÷èëñîí ¿ãñèéí æàãñààëò
Ìîíãîëîîð тогтвортой хэрэглэгддэг

Àíãëèàð òîãòâîðòîé õýðýãëýгдäýã

Òîâ÷ëîë
ÒÈ

Äýëãýðýíã¿é
Транспаренси
Интернейшнл
Òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà

Òîâ÷ëîë
TI

Äýëãýðýíã¿é
Transparency International

NGO

Íýýëòòýé Íèéãýì Õ¿ðýýëýí
Íýýëòòýé Íèéãýì Ôîðóì
Õ¿íèé àþóëã¿é áàéäëûã
õàíãàõ ñàéí çàñàãëàë
õºòºëáºð
Íýãäñýí ¯íäýñíèé
Áàéãóóëëàãûí Õºãæëèéí
õºòºëáºð
¯íäýñíèé øóäàðãà ¸ñíû
òîãòîëöîî
НҮБ-ын Боловсрол,
Шинжлэх ухаан, Соёлын
Байгууллага
Ýäèéí çàñãèéí õàìòûí
àæèëëàãàà, õºãæëèéí
áàéãóóëëàãà
Åâðîïûí Õîëáîî
Àøãèéí áóñ õóóëèéí îëîí
óëñûí òºâ
Ëèáåðàëü ýìýãòýé÷¿¿äèéí
îþóíû ñàí
Àðä÷èëëûã øèíýýð áóþó
ñýðãýýí òîãòîîñîí îðíóóä
Áàéãàëü îð÷èí áà íèéãìèéí
òîãòâîðòîé õºãæèë
Õýðýã Ýðõëýõ Ãàçàð
Àðä÷èëàë áîëîí ñîíãóóëüä
òóñëàõ îëîí óëñûí õ¿ðýýëýí
Óëñûí Èõ Õóðàë
Ìîíãîëûí Õýâëýëèéí
Õ¿ðýýëýí
Ìîíãîë Óëñûí Èõ Ñóðãóóëü

OSI
OSF
GGHS

Non-Governmental
Organization
Open Society Institute
Open Society Forum
Good Governance for
Human Security program

ÕÝÄÊÃ

Õ¿íèé Ýðõèéí Äýýä
Êîìèññàðèàòûí Ãàçàð

OHCHR

ÕݯÊ

Õ¿íèé Ýðõèéí ¯íäýñíèé

NHRC

ÒÁÁ
ÍÍÕ
ÍÍÔ
ÕÀÁÕÑÇ
õºòºëáºð
ͯÁÕÕ
¯Ø¨Ò
ÞÍÅÑÊÎ
ÝÇÕÀÕÁ
ÅÕ
ÀÁÕÎÓÒ
ËÝÎÑ
ÀØÑÒÎ
ÁÍÒÕ
ХЭГ
ÀÑÒÎÓÕ
ÓÈÕ
ÌÕÕ
ÌÓÈÑ

UNDP

United Nations
Development Program

NIS

National Integrity System

UNESCO

United Nation’s Education
Science and Culture
Organization
Organization for Economic
Cooperation and
Development
European Union
International Center for
Civil Society Law
Liberal Women’s Brain Pool

OECD
EU
ICCSNL
LEOS
NRD

New and Restored
Democracies

IDEA

Institute for Democracy and
Electoral Assistance
State Great Hural
Press Institute of Mongolia

SGH
PIM
MNU

Mongolian National
University
Office of High
Commissioner of Human
Rights
National Human Rights

ÀÀØÄÕ
ÁÍÎÓÕ
ÇÄÒÃ
ÈÒÕ
ÒªÕ

Êîìèññ
Àçèä Àðä÷èëàë
Øèíý÷ëýëèéã Äýìæèõ
Õîëáîî
Á¿ãäнàéðàìäàõ÷óóäûí Îëîí
óëñûí õ¿ðýýëýí
Çàñàã äàðãûí òàìãûí ãàçàð
Èðãýäèéí òºëººëºã÷äèéí
õóðàë
Òºðèéí ºì÷èéí õîðîî

ARDA

Commission
Alliance for Reforms and
Democracy in Asia

IRI

International Republican
Institute

SPC

State Property Committee

А. Авилгалын тухай ерөнхий сэдэв

001. Æåðåìè Ïîóï, 2000. “Àâèëãàëûí ýñðýã ñóðâàëæ áè÷èã”.
Íîì, 450 õóóäàñ, ìîíãîë, îð÷óóëãà
2000 îíä Транспаренси Интернейшнл (ÒÈ) îëîí óëñûí ÒÁÁ-ààñ ýðõëýí ãàðãàñàí (TI
Source Book 2000, Jeremy Pope “Confronting Corruption: The Elements of a
National Integrity System”) хэмээх íîìûã áè÷èæ áîëîâñðóóëàõ àæëûã ÒÈ-ã
¿íäýñëýã÷ áºãººä àâèëãàëûí òàëààðõ ìýäýýëýë, ìýäëýãèéí ìåíåæìåíòèéã õàðèóöàã÷
Æåðåìè Ïîóï õàðèóöàí ã¿éöýòãýñýí àæ. Óã íîìûã îëîí íèéò ìàø èõýýð òàëàðõàí õ¿ëýýí
àâñíààð äýëõèéí 20 îð÷èì îðíû õýë äýýð îð÷óóëàãäàí õýâëýãäæýý. Òóñ íîìûã 2003 îíä
Ìîíãîëûí Çàñãèéí ãàçðûí Хүний Аюулгүй Байдлыг Хангах Сайн Засаглал Хөтөлбөр
(ÕÀÁÕÑÇ) - èéã äýìæèõ òºñëèéí õ¿ðýýíä Ìîíãîëûí ñóäëàà÷, øèíæýý÷äèéí
îðîëöîîòîéãîîð, ͯÁÕÕ-èéí ñàíõ¿¿æèëòýýð, ìîíãîë õýëíýý õºðâ¿¿ëýí Òîîíîòïðèíò ÕÕÊ-ä
õýâëýæýý.
Ýíý òîì íîìîîñ, äýëõèé äàÿàð ºðíºæ áóé Àâèëãàëûí ýñðýã òýìöýëä îðóóëæ èðñýí
“¯íäýñíèé øóäàðãà ¸ñíû òîãòîëöîî” õýìýýõ öîî øèíý ¿çýë áàðèìòëàëòàé òàíèëöàõ, ìºí
äýëõèéí îëîí óëñàä õýðýãæ¿¿ëæ áàéãàà øèíý ñàíàà÷ëàãà, øèíý òóðøëàãóóäûí òàëààð
ìýäýýëýë àâàõ áîëîìæòîé. Öààøèëáàë, íîìûí ýõèéã ÒÈ-ãèéí http://www.transparency.org
âýáñàéòàä áàéðëóóëñàí áà ò¿¿íèéã áàéíãà çàñâàðëàí áàÿæóóëæ áàéíà.
Èéíõ¿¿ мэдээлэл харилцааны технолоãèéí äýâøëèéã àøèãëàñíààð öàã ¿åýòýéãýý
çýðýãöýí “ÿâäàã” áàñ íýã “àìüä ýëåêòðîí íîì”-òîé áîëæýý. Íîìûí òàëààð çîõèîã÷òîé
jeremypope1@compuserve.com , ìîíãîëûí òàëûí õàðèóöàãчòàé gghspmu@mongol.net
õàÿãààð õàðèëöàæ áîëíî.
Òóñ íîì íü àâèëãàëûí ýñðýã сэдвийг бүх талаас нь бүрэн дүүрэн тусгасан бөгөөд
авилгалын эсрэг ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéãàà àëèâàà áàéãóóëëàãà, õ¿ì¿¿ñ, ñóäëàà÷
øèíæýý÷èä ãàðûí àâëàãà áîëîí àøèãëàãäàæ, öààøèä ýíýõ¿¿ ¿éë àæèëëàãààãàà èðãýíèé
íèéãìèéí îðîëöîîòîéãîîð çîõèñòîé ÿâóóëàõàä îíîë-ïðàêòèêèéí íàéäâàðòàé çºâëºã÷èéí
¿¿ðãèéã ã¿éöýòãýíý.
002. Хүний Аюулгүй Байдлыг Хангах Сайн Засаглал Хөтөлбөр (ÕÀÁÕÑÇ),
2003. “¯íäýñíèé øóäàðãà ¸ñíû òîãòîëöîî, ò¿¿íèé ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä”.
Íîì, 228 õóóäàñ, ìîíãîë
228 õóóäàñ á¿õèé ýíý íîìûã Ìîíãîëûí Çàñãèéí ãàçðûí ÕÀÁÕÑÇ õºòºëáºðèéã äýìæèõ
òºñºë õàðèóöàí, “Òîoíîòïðèíò” ÕÕÊ-ä ͯÁÕÕ-èéí ñàíõ¿¿æèëòýýð 2003 îíä
õýâë¿¿ëæýý. Íîìûí “¯íäýñíèé øóäàðãà ¸ñíû òîãòîëöîî” (¯Ø¨Ò) õýìýýõ ýõíèé á¿ëýã,
“¯íäýñíèé øóäàðãà ¸ñíû òîãòîëöîîíû ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä” õýìýýõ ýöñèéí á¿ëýã õî¸ðîîñ áóñäûã
ͯÁÕÕ-ººñ ãýðýýëñýí Ìîíãîëûí 15 ìýðãýæèëòýí áîëîâñðóóëñàí áàéíà. Ìîíãîëûí ¯Ø¨Ò-íû
òàëààðõ ýíý íîì áîë ìýðãýæèëòí¿¿ä íü õîëáîãäîõ àñóóäëûí òàëàà𠺺ðñäèéí áàéð ñóóðèéã
õèéñýí ñóäàëãàà, àæèãëàëòûíõàà ¿íäñýí äýýð õàðààò áóñ áàéäëààð èëýðõèéëñýí àíõíû
îðîëäëîãî þì. Íîìûí òàëààðõ ñàíàë õ¿ñýëòýý gghspmu@mongol.net õàÿãààð èð¿¿ëæ
áîëîõ àæýý.

Íîìûí ýõíèé á¿ëýãò ¯Ø¨Ò-íû òóõàé îéëãîëòûã, ýöñèéí á¿ëýãò ¯Ø¨Ò-íû õàðüöóóëñàí
¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã “TI Source Book 2000” áóþó “Àâèëãàëûí ýñðýã Ñóðâàëæ áè÷èã” íîìä
òóóðâèñàí ¿çýë áàðèìòëàëûí äàãóó òîâ÷ ºãñºí ãýæ íàéäàæ áàéíà. Íîìûí áóñàä á¿ëýã
ýíýõ¿¿ ¿çýë áàðèìòëàëûí äàãóó, ººðººð õýëáýë, ¯Ø¨Ò-íû áàãàíà òóñ á¿ðýýð õèéãäñýí
á¿ðýí ñóäàëãààíä ¿íäýñëýãäýæ àìæààã¿é áàéæ ìàãàäã¿é. Õýäèé òèéì áîëîâ÷ ýíäýýñ
Ìîíãîëûã òîëèíä õàðàõ ìýò îëîí òàëûí ÷óõàë ìýäýýëëèéã îëæ àâàõ áîëîìæ òîé.
003. Äýâèä Áèéòõàì, Êåâèí Áîéåë, 2005. “Àðä÷èëëûã òàíèëöóóëàõóé: 80 Àñóóëò,
õàðèóëò”.
Íîì, 136 õóóäàñ, ìîíãîë, îð÷óóëãà
(Introducing democracy: 80 questions and answers /David Beetham and Kevin
Boyle) íîìûã àíõ 1995 îíä Polity Press õýâëýëèéí ãàçàð Blackwell Publishers êîìïàíèòàé
õàìòðàí õýâëýñýí. ÞÍÅÑÊÎ-ãèéí çàõèàëãà áîëîí ñàíõ¿¿æèëòýýð, çîõèîã÷äûã ìºí òóñ
áàéãóóëëàãààñ òîìèëîõ çàìààð óã íîì áè÷èãäæýý. 2002 îíä äàõèí õýâëýãäñýí.
Ýíýõ¿¿ á¿òýýëèéã ÞÍÅÑÊÎ-ãîîñ àðä÷èëàë, õ¿íèé ýðõèéí áîëîâñðîëûí õºòºëáºðèéíõºº íýã
õýñýã áîëãîí ãàðãàñàí. Óã íîìûã íýãýí çýðýã îëîí õýë ð¿¿ îð÷óóëàí ãàðãàæ áàéíà. Ìîíãîë
ðóó Ã.Áàòáàÿð îð÷óóëæ, Æ.Ýíõñàéõàí õÿíàñàí áà CEDAW Watch Òºâèéí
ñàíàà÷ëàãà, ÞÍÅÑÊÎ-ãèéí ñàíõ¿¿ãèéí äýìæëýãòýéãýýð Polity Press õýâëýëèéí ãàçàð
2005 îíä õýâëýæýý. Íîìòîé õîëáîîòîé àñóóäëààð cedaw@magicnet.mn õàÿãààð õîëáîî
áàðüæ áîëíî.
¯íäýñíèé øóäàðãà ¸ñíû òîãòîëöîî (¯Ø¨Ò)-íû ôóíäàìåíò íü ìýäýýëýëòýé àðä ò¿ìýí,
àðä÷èëëûí ¿íýò ç¿éëñ õî¸ð þì. “Àðä÷èëàë ãýæ þó âý?”, “ Áèä ÿàãààä ò¿¿íèéã ¿íýò
ç¿éëýý áîëãîõ ¸ñòîé âý?” гэсэн асуултууд íü тус номонд орсон нийт 80 àñóóëòûí
çºüõºí 2 íü. Àðä÷èëëûí òóõàé õàìãèéí òóëãàìäñàí àñóóëудыã îëæ íýãòãýí, òýäãýýðò
òîäîðõîé áºãººä áàòòàé õàðèóëò ºãºõ çîðèëãîîð óã íîì á¿òýýãäæýý. Ýíýõ¿¿ òîâ÷
òàéëáàðûí äýýæèñ íü àðä÷èëàë òîãòñîí ýñâýë õºãæèæ áàéãàà îðíóóäûí àëèíä ÷ áàé,
îþóòàí ñóðàã÷èä, ñîíèðõñîí èðãýä, óëñ òºðèéí ç¿òãýëòí¿¿ä, òºðèéí àëáàí õààã÷èä,
ïðàêòèêèéí òàëààð èë¿¿ èõèéã ìýäýæ àâàõûã õ¿ññýí õýí á¿õýíä õýðýãòýé áàéõ íü
äàìæèãã¿é.
004. Удирдлагын Академи, 1999. “Ìîíãîë äàõü àâèëãàëûí òàëààðõè îëîí íèéòèéí
ñàíàà áîäîë, áàéð ñóóðü”, ñîöèîëîãèéí ñóäàëãààíû òàéëàí, 1999 îíû VI, VII ñàð,
Óëààíáààòàð; ÓÈÕ-ûí àðõèâ, Äàíñ 5 ÕÍ2
Òàéëàí, 128 õóóäàñ, ìîíãîë
005. Academy of Management, 1999. ‘’Public Perception and attitudes survey on
Corruption in Mongolia’’, Survey Report; Ulaanbaatar, June-July, 1999; ÓÈÕûí , Äàíñ 5 ÕÍ 3
Òàéëàí, 101 õóóäàñ, àíãëè

006. Д.Ламжав, 1999. “Ìîíãîë äàõü àâèëãàëûí òàëààðõè îëîí íèéòèéí ñàíàà áîäîë,
áàéð ñóóðü” ñîöèîëîãèéí ñóäàëãààíû òóõàé òîâ÷ ìýäýýëýë. 1999.12.15-íä Монголын
Хэвлэлийн Хүрээлэн (ÌÕÕ) äýýð áîëñîí õýâëýëèéí áàãà õóðàë äýýð òàðààãäñàí
ìýäýýëýë
Ìýäýýëýë, 3 õóóäàñ, ìîíãîë
Óã ìýäýýëëèéã Àæëûí õýñãèéí àõëàã÷ Ã.Ãàíõóÿãèéí õèéñýí äýýðõ õýâëýëèéí áàãà
õóðàëä çîðèóëàí, Õóóëèéí òºñºë áîëîâñðóóëàõ áà Ñóäàëãàà õàðèóöñàí Àæëûí õýñãèéí
ãèø¿¿í Ä.Ëàìæàâ 1999.12.08-íä, óðüä÷èëàí áîëîâñðóóëæýý.
Óã ìýäýýëýëä ñóäàëãààíû ãîë ¿ç¿¿ëýëò¿¿äýýñ ãàäíà ñóäàëãàà ÿâóóëàõ øèéäâýð,
òåíäåðò øàëãàðñàí ñóäàëãààíû áàã áîëîí òåíäåðèéí êîìèññèéí á¿ðýëäýõ¿¿í, ñóäàëãààíû
áàãò èíòåðíåòýýð çºâëºõ ãàäààäûí øèíæýý÷èä, àâèëãàëûí îëîí óëñûí èíäåêñ, áàñ
èéìýðõ¿¿ ñóäàëãààã öààøèä ÿâóóëàõàä àíõààðàõ ç¿éëèéí òàëààð òîâ÷ ìýäýýëñýí áàéíà.
007. НҮБ, 2005. “Àâèëãàëûí ýñðýã ͯÁ-ûí êîíâåíöè, 2005”
Íîì, 53 õóóäàñ, ìîíãîë
“Ìîíãîë Óëñ áà Àâèëãàëûí ýñðýã ͯÁ-ûí êîíâåíöè” ñýäýâò ñåìèíàðò çîðèóëàí, ͯÁÕÕ
ìîíãîë ðóó 2005 îíä îð÷óóëñàí áà óã àëáàí áóñ îð÷óóëãà óã ñåìèíàð äýýð òàðààãäæýý.
Ìîíãîë Óëñ “Àâèëãàëûí ýñðýã ͯÁ-ûí êîíâåíöè”-ä íýãäýõ òóõàéãàà ͯÁ-ä óðüä÷èëàí
àëáàí ¸ñîîð ìýäýãäñýí òóõàé óã ñåìèíàð äýýð ìýäýýëýãäñýí áàéíà.
008. Хүний Эрхийн Үндэсний Комисс (ХЭҮК), 2002. “Ìîíãîë Óëñ äàõü õ¿íèé
ýðõ, ýðõ ÷ºëººíèé áàéäëûí òóõàé èëòãýë, 2002 îí”.
Íîì, 102 õóóäàñ, ìîíãîë
Óã íîìûã Ìîíãîëûí ÕÝ¯Ê áýëòãýí, ͯÁÕÕ/ Хүний Эрхийн Дээд Комиссарын Газар
(ÕÝÄÊÃ)-ûí õàìòàðñàí ÌÎÍ/01/103 òºñëèéí õ¿ðýýíä, 2003 îíä “Õààí Ïðèíòèíã” ÕÕÊ-ä
õýâë¿¿ëæýý. Óòàñ: 262902, 262971, E-mail: contact@nhrc-mn.org, Âýáñàéò:
http://www.nhrc-mn.org
ͯÁ-ûí ñàíõ¿¿æèëòýýð õèéãäñýí “Õ¿íèé ýðõèéí ¿íäýñíèé õºòºëáºð áîëîâñðóóëàõ”
òºñëèéí õ¿ðýýíä 2001 îíû 5-ààñ 8-ð ñàðä “Õ¿íèé ýðõèéí òºëºâ áàéäàë”-ûí ñóäàëãàà íü
óã èëòãýëèéí ñóóðü áîëñîí àæýý. Ýíýõ¿¿ ñóäàëãààã íèéñëýë áîëîí á¿õ àéìàãò, 127 ñóì,
8822 ºðõ, 579 àæ àõóéí íýãæ áàéãóóëëàãà, 60 øàõàì ìÿíãàí èðãýäèéã õàìðóóëàí
õèéæýý. Óã ñóäàëãààíû ä¿íã 2001 îíä îëîí óëñûí õ¿íèé ýðõèéí ºäðººð îëîí íèéòýä
çîðèóëàí õýâë¿¿ëýí òàðààæýý.

009. Хүний Эрхийн Үндэсний Комисс (ХЭҮК), 2003. “Ìîíãîë Óëñ äàõü õ¿íèé
ýðõ, ýðõ ÷ºëººíèé òóõàé èëòãýë 2003”.

Íîì, 124 õóóäàñ, ìîíãîë
Óã íîìûã Ìîíãîëûí ÕÝ¯Ê áýëòãýí, ͯÁÕÕ/ÕÝÄÊÃ-ûí õàìòàðñàí ÌÎÍ/01/103 òºñëèéí
õ¿ðýýíä, 2003 îíä “Õààí Ïðèíòèíã” ÕÕÊ-ä õýâë¿¿ëæýý. Óòàñ: 262902, 262971, Email: contact@nhrc-mn.org, Âýáñàéò: http://www.nhrc-mn.org
Óã íîìîíä ÕݯÊ-îîñ ÓÈÕ-ä îðóóëñàí õî¸ðäîõ èëòãýëèéã íèéòýëñíýýñ ãàäíà Õүний
Ýрхийн Òүгээмэл Òунхаглал, ¯íäñýí õóóëèéí “Õ¿íèé ýðõ, ýðõ ÷ºëºº” ãýñýí
õо¸ðäóãààð á¿ëýã, ÕݯÊ-ûí òóõàé Ìîíãîë Óëñûí õóóëü, òóñ êîìèññûí Ñòðàòåãè
òºëºâëºãºº áîëîí ÓÈÕ-ä îðóóëñàí àíõíû áóþó 2002 îíû òàéëàíã õàâñàðãàñàí áàéíà.
¯íäñýí èëòãýë íü 1. Íèéãìèéí ýìçýã á¿ëãèéí ýðõèéí òºëºâ áàéäàë, 2. Зàðèì ýðõèéí
õýðýãæèëòèéí áàéäàë, 3. Õ¿íèé ýðõèéí àíõààðàë òàòàæ áóé ºíººãèéí çàðèì àñóóäàë, 4.
Ä¿ãíýëò, ñàíàë, çºâëºìæ õýìýýõ äºðâºí á¿ëýãòýé þì. Óã èëòãýëèéã áýëòãýõäýý ÕݯÊ
ÿâóóëñàí ¿éë àæèëëàãààíûõàà ÿâöàä îëæ àâñàí ìýäýýëýë, õèéñýí àæèãëàëò, ñóäàëãàà,
èðãýäèéí ºðãºäºë ãîìäëûí ìºðººð õèéñýí õÿíàëò øàëãàëòààð òîãòîîãäñîí çºð÷ëèéã àâ÷
¿çýõèéí çýðýãöýý òºðèéí áîëîí ÒÁÁ-ãààñ ãàðãàñàí èëòãýë òàéëàí, îëîí óëñûí áîëîí á¿ñ
íóòãèéí Õ¿íèé Ýðõèéí áàéãóóëëàãóóäûí çºâëºìæ, ä¿ãíýëò¿¿äèéã àíõààðàí ¿çñýí àæýý.
010. National Human Rights Commission of Mongolia, 2003. “Human Rights
and Freedoms in Mongolia, Status Report 2003”.
Íîì, 145 õóóäàñ, àíãëè
Ýíý íîì íü 009-èéí îð÷óóëãà þì.
011. Хүний Эрхийн Үндэсний Комисс (ХЭҮК), 2004. “Ìîíãîë Óëñ äàõü õ¿íèé
ýðõ, ýðõ ÷ºëººíèé òóõàé èëòãýë 2004”.
Èëòãýë, 110 õóóäàñ, ìîíãîë
Óã èëòãýëèéã ÕÝ¯Ê áýëòãýí 2004 îíä õýâë¿¿ëæýý. Ýíý íü ÕݯÊ-ûí òóõàé õóóëèéí
20.1-ä çààñíû äàãóó ãàðãàñàí ãóðàâ äàõü èëòãýë íü þì. ÕݯÊ-ûí Óòàñ: 262902,
262971, E-mail: contact@nhrc-mn.org, Âýáñàéò: http://www.nhrc-mn.org
Óã èëòãýë íü äàðààõ 4 á¿ëãýýñ òîãòæýý: 1. Òîäîðõîé ýðõ¿¿äèéí õýðýãæèëòèéí òºëºâ
áàéäàë, 2. Ýìçýã á¿ëãèéí ýðõèéí àñóóäàë, 3. Õ¿íèé ýðõèéí àíõààðàë òàòàæ áóé çàðèì
àñóóäàë, 4. Ñàíàë, Ǻâëºìæ. 1-ð á¿ëýãò òàéâàí æàãñààë, öóãëààí õèéõ ýðõ ÷ºëºº;
Ãàçàð ýçýìøèõ, ºì÷ëºõ ýðõ; Ýð¿¿ë, àþóëã¿é îð÷èíä àìüäðàõ, îð÷íû áîõèðäîë, áàéãàëûí
òýíöýë àëäàãäàõààñ õàìãààëóóëàõ ýðõ; Áóñäûí õóóëü áóñààð ó÷ðóóëñàí õîõèðëûã
íºõºí òºë¿¿ëýõ ýðõèéí õýðýãæèëò; Óóë óóðõàéí ñàëáàðò àæèëëàãñäûí ýðõèéí òºëºâ
áàéäàëä õèéñýí õóóëü, ýðõ ç¿éí øèíæèëãýý îðæýý. 2-ð á¿ëýãò ¯íäýñíèé öººíõèéí ýðõ;
ýìçýã á¿ëãèéí èðãýäèéí íèéãìèéí õàìãààëàë, òóñëàìæ àâàõ ýðõèéí òºëºâ áàéäàëä õèéñýí
ñóäàëãààíû ä¿íã íèéòýëæýý. 3-ð á¿ëýãò “Ýð¿¿äýí ø¿¿õ áîëîí áóñàä õýëáýðýýð
õýðöãèé, õ¿íëýã áóñààð õ¿íèé íýð òºðèéã äîðîìæëîí õàðüöàæ øèéòãýõèéí ýñðý㔠ͯÁ-ûí
êîíâåíöè; õºäºëìºð ýðõëýëòýä ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàõã¿é áàéõ çàð÷ìûí õýðýãæèëò
àíõààðàë òàòàæ áàéãàà òàëààð áàðèìò ò¿øèí ºã¿¿ëñýí áàéíà.

012. National Human Rights Commission of Mongolia, 2004. “Human Rights
and Freedoms in Mongolia, Status Report 2004”.
Íîì, 105 õóóäàñ, àíãëè
Óã íîì íü 011-èéí îð÷óóëãà
Òàíèëöóóëãûã òýíäýýñ ¿çíý ¿¿.
013. Хүний Эрхийн Үндэсний Комисс (ХЭҮК), 2005. “Ìîíãîë Óëñ äàõü õ¿íèé
ýðõ, ýðõ ÷ºëººíèé òóõàé èëòãýë 2005”.
Íîì, 106 õóóäàñ, ìîíãîë
Óã íîìûã Ìîíãîëûí ÕÝ¯Ê áýëòãýí 2005 îíä “Õààí Ïðèíòèíã” ÕÕÊ-ä õýâë¿¿ëæýý. Óòàñ:
262902, 262971, E-mail: contact@nhrc-mn.org, Âýáñàéò: http://www.nhrc-mn.org
Óã íîìîíä ÕݯÊ-ûí 2005 îíû ýýëæèò èëòãýë, ìºí òóñ êîìèññûí ¿éë àæèëëàãààòàé
õîëáîîòîé çàðèì áàðèìò áè÷ãèéã íèéòýëæýý. Èëòãýëä 2004 îíä áîëæ ºíãºðñºí ÓÈÕ-ûí
áîëîí Íóòãèéí ººðºº óäèðäàõ ¸ñíû áàéãóóëëàãûí ñîíãóóëèóäòàé õîëáîãäóóëàí õ¿íèé
ñîíãîõ, ñîíãîãäîõ ýðõèéí õýðýãæèëòèéí òºëºâ áàéäëûã àâ÷ ¿çñýí áàéíà.
014. National Human Rights Commission of Mongolia, 2005. “Human Rights
and Freedoms in Mongolia, Status Report 2005”.
Íîì, 106 õóóäàñ, àíãëè
Ýíý íîì íü 013-ыí îð÷óóëãà
015. “Өнөөдөр” сонин, 2001. “Ýðõ áàðèã÷äûí ýðìýëçýë, îëîí íèéòèéí îðîëöîî ë
аâèëãàëûã õÿçãààðëàæ ÷àäíà”.
“ªíººäºð” ñîíèí, 2001.11.01 ¹255, 1-3 äóãààð í¿¿ðò
“ªíººäºð” ñîíèí ìàíàé íèéãýìä òóëãàðààä áàéãàà îëîí àñóóäëûã õºíäºæ áàéãààãèéí íýã íü
àâèëãàëûí òóõàé ñýäýâ þì. Ýíý óäààä çàðèì õ¿ì¿¿ñèéã ðåäàêöè äýýð óðüæ ÿðèëöëàãà
õèéñýí áºãººä ýíýõ¿¿ ÿðèëöëàãàä ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿í Ñ.Òºìºð, Ñ.Îþóí, Õóóëü ç¿é, äîòîîä
õýðãèéí ñàéä Ö.̺íõ-Îðãèë, Ìîíãîëûí ºì㺺ëºã÷äèéí õîëáîîíû åðºíõèéëºã÷, àêàäåìè÷
Ñ.Íàðàíýãýðýë íàð îðîëöîâ.
Авилгалыг яавал газар авхуулахгүй байх бол? Түүнтэй яа тэмцвэл үр дүнд хүрэх
вэ? Энэ мэт олон асуултад хариулт авсан ярилцлага боллоо.

016. “Үнэн” сонин, 2003. “Àâèëãà òàíä õîîë áîëîõã¿é”.
“¯íýí” ñîíèí, 2003.06.18 ¹120, 2-ð í¿¿ðò

Àâèëãà íü ÿìàð íýãýí äàâòàãäàøã¿é õ¿÷èí ç¿éëèéí íºëººë뺺ð áóñ õ¿íèé óõàìñàðòàé ¿éë
àæèëëàãààíû óëìààñ áèé áîëæ áàéãàà áîëîõîîð ¿ð, ¿íäñýýð íü òàñëàõ áîëîìæòîé. Òîâ÷îîð
õýëýõýä àâèëãà ºãºõã¿é, àâàõã¿é áàéõ õî¸ðõîí ¿éëäëýýñ ë õàìààðàõ þì.
Îëîí æèë äàëä ÿðèãäàæ, òýð ÷èíýýãýýðýý äàëä öýöýãëýñýí àâèëãûí áóãëààã èë ãàðãàõ,
òàñëàí çîãñîîõ àæèëä èðãýí á¿ðèéí îðîëöîî ÷óõàë ãýýä Àâèëãà ÿàãààä ¿¿ñäýã âý? Öàëèí
íü õ¿ðýëöýõã¿é íü ãýýä àâèëãà àâàõ ¸ñòîé þó? ãýñýí ñýäâ¿¿äýýð ñàíàë áîäëîî
èëýðõèéëñýí.
017. “ªíººäºð” ñîíèí, 2003. Õ.Äîðæïàëàì “Àâèëãà àâàã÷äûí àéõ áóë÷èðõàéã
àæèëëàäàã áîëã.
“ªíººäºð” ñîíèí, 2003.03.19 ¹064, 13-ð í¿¿ðò
Ìàíàé óëñàä ºä¿¿ëýãäýæ áàéãàà àâëèãûí ãýìò õýðãèéã èëð¿¿ëýí øèéäâýðëýæ áàéãàà ¿éë
ÿâöûã õºíäëºí㺺ñ àæèõàä ñ¿ðæèí íü àðãàã¿é øàëãàæ ýõýëñíýýñ ñ¿¿ëäýý á¿ð øàëäàà
áóóæ ýð¿¿ ¿¿ñãýñýí õýðãýý õýðýãñýõã¿é áîëãî÷èõäîã íü àâëèãàä àâòàãäñàíûõ óó, àëü
ýñâýë ìýðãýæëèéí óð ÷àäâàðã¿éíõ ¿¿ ãýäýã íü îéëãîãääîãã¿é.
Àâèëãàëûí õýðãèéí èëð¿¿ëýëò áîëîí õóóëü ýðõ ç¿éí îð÷èí ãýõ ìýò îëîí òàëä àñóóäëûí
òàëààð íèéòëýëäýý ºã¿¿ëñýí áàéíà.

018. “Çóóíû ìýäýý” ñîíèí, 2003. Í.Àëòàíòóÿà “Àâèëãàë áóóõ ýçýíã¿é “íèñ÷” ÿâíà”.
“Çóóíû ìýäýý” ñîíèí, 2003.03.31 ¹75
Àâèëãàëòàé òýìöýõ ¿íäýñíèé áàãà õóðàëä òàâüñàí èëòãýë, ñàëáàð õóðàëäààíààñ
ãàðñàí çºâëºìæ, õ¿ì¿¿ñèéí õýëñýí ¿ãýýñ ¿çýõýä àâèëãàë ÿìàð øàòàíä, àëü ñàëáàðò
õýðõýí ¿¿ñ÷ áàéãàà òàëààð à/ýðõ ìýäýë áà àâèëãàë á/õóâèéí õýâøèë áà àâèëãàë
â/ñîíãóóëü áà àâèëãàë ã/àâèëãàëûã õàðèóöëàãàòàé ñýòã¿¿ë ç¿é èë÷èëæ ÷àäíà ãýñýí
ñýäâ¿¿äýýð èëýðõèéëñýí áàéíà.
019. “¯íýí” ñîíèí, 2003. Ò.Á¿äýýõ¿¿ “Àâèëãààð àæëàà á¿òýýå ãýæ áàéãàà áîë
ãàðàà òàò”
“¯íýí” ñîíèí, 2003.04.01
Àâèëãà ãýã÷ ººðºº äàëäûí íóóöëàãäìàë õàð ìàëãàé äîð îðøèí áàéäàã áîëîõîîð òèéì ó÷ðààñ
ãýõ òîéìòîé õàðèó àëãà. ¯íýíäýý àâèëãà íü íèéãìèéí áîëîí ýäèéí çàñàã, îþóí ñàíààíû õýä
õýäýí õ¿÷èí ç¿éëòýé õîëáîîòîé áîëîâ÷ àâèëãûí òàëààðõè íàðèéâ÷èëñàí ä¿í øèíæèëãýý
ºãºõ¿éö ñóäàëãàà äóòàãäàæ áàéãàà áà à/àâèëãûí òàëààðõè íàðèéâ÷èëñàí ñóäàëãàà
¿ã¿éëýãäýæ áàéíà á/õàðèóöëàãàã¿é ¿ã ÿðèà íèéãìèéã àâèëãàä äàñãàæ áàéíà â/òºðèéí
àëáàí õààã÷ õèëýíö õóðààæ àìüäðàõ õýðýã áàéíà óó ã/àâèëãûí ýñðýã òýìöýëä èðãýä
èäýâõòýé îðîëöú¸ ä/òºð, àâèëãà õî¸ðûí àëèéã íü ¿ëäýýõ âý? ãýñýí ñýäâ¿¿äýýð ñàíàëàà
èëýðõèéëсэн.

020. “Óëààíáààòàð òàéìñ” ñîíèí, 2003. Í.Ýíõëýí “Ìîíãîëûí íèéãýìä òîãòîëöîîíû àâèëãà
í¿¿ðëýñýí ¿¿?.
“Óëààíáààòàð òàéìñ” ñîíèí, 2003.04.02 ¹08
Ìàíàé íèéãýìä àâèëãà õààãóóð “ã¿éãýýä” áàéíà âý? Àâèëãûã õýí ºã÷ õýí íü àâààä
õýðõýí øèéòãýë õ¿ëýýñýí ãýõ òîî, áàðèìò ñóäàëãàà àëãà. Òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãóóä
àâèëãàëòàé òýìöýæ, ñóäàëæ áàéãàà áîëîâ÷ òóñ òóñäàà, õèéñýí õýðýãæ¿¿ëñýí àæèë íü
òîäîðõîé ¿ð ä¿íä õ¿ðýëã¿é öààñàí äýýð áè÷èãäýýä ºíãºðäºã àæ. Ñîíãóóëüä íýð
äýâøèã÷èä, õóóëü õÿíàëòûí áàéãóóëëàãà, ãàçðûí àëáàíûõàí õýðõýí àâèëãàëä àâòàãòäàã
òàëààð áàðèìòààð ºã¿¿ëñýí áàéíà.

021. “ªíººäºð” ñîíèí, 2003.Ë.Áàòæàâ “Ìîíãîëä õ¿íä ñóðòëûí Àâëèãà íî¸ðõäîã”.
“ªíººäºð” ñîíèí, 2003.04.07 ¹82
Àâèëãàòàé íèéòýýðýý òýìöüå “ªíººäºð”-èéí ñýäâèéí ÿðèëöëàãàä Õèëèéí öýðãèéí äýýä
ñóðãóóëèéí õóóëèéí òýíõìèéí äàðãà, äýä õóðàíäàà, äîêòîðàíò Ë.Áàòæàâòàé ñýòã¿¿ë÷
Ä.Çàÿàáàò-í õèéñýí ÿðèëöëàãà.
022. “¯íýí” ñîíèí, 2003. Ö.Øàðàâäîðæ /ÓÈÕ-í ãèø¿¿í/ “Ǻâõºí Àôðèê áîëîí Ìîíãîëä ë
áàéäàã àâèëãûí íýãýí õýëáýð”.
“¯íýí” ñîíèí, 2003.04.16 ¹075
Äýëõèéí çàðèì îðîíòîé àäèë íèéãýì íü á¿õýëäýý àâèëãàëä àâòñàí, ò¿¿íòýé òýìöýõ àëèâàà
îðîëäëîãî àìæèëòàíä õ¿ðýõã¿é áàéãààãààñ ò¿¿íèé ºìíº ãàðàà ºðãºí áóóæ ºãñºí áàéäàëä
Ìîíãîë óëñ îð÷èõîîã¿é áàéíà. ¯¿íä áè èòãýëòýé áàéãàà áºãººä èíãýæ õýëýõ á¿ðýí
¿íäýñëýë áèé. Ãýõäýý àâèëãûí çàðèì õýëáýð ò¿¿íèéã ¿¿ñãýí áèé áîëãîã÷, ºäººã÷ õ¿÷èí
ç¿éë¿¿ä áàéãààã õ¿ëýýí çºâøººðºõã¿é áàéæ áîëîõã¿é þì. Ýð¿¿ë ñàðóóë óõààíä áàéõ
¸ñòîé õýì õýìæýýíýýñ õàëüñàí óòãàã¿é ñýòãýõ¿éä õºòëºãäñºí íóòàã óñ, òàíèë òàë
ãýäýã íýðèéí äîð á¿ëýãëýæ õóóëü, øóäàðãà ¸ñ, íèéòèéí ýðõ àøèãò ñààä áîëæ áàéãàà
¿éëäýë, ¿éë àæèëëàãààã àâèëãàëûí íýãýí õýëáýð ãýæ ¿çñýí áàéíà.
023. “ªäðèéí ñîíèí”, 2004. Æà.Ï¿ðýâ “Àâèëãàëòàé òýìöýõ ìîíãîë óõààíàà ñýòãýæ
îëú¸”
“ªäðèéí ñîíèí”, 2004.12.20 ¹312, 5-ð í¿¿ðò
Àâèëãàë ãýã÷ Ìîíãîëûã ñºíººõ äàéñàí. Áèä àâèëãàëä äàéí çàðëàñàí áîëîâ÷ ò¿¿íòýé
òýìöýõ àðãà áàðèë, çýâñýã, òåõíèêã¿éí ó÷èð ¿ð ä¿íã íü ãîðüäîëòã¿é áîëîëòîé. Ìîíãîë
àâèëãàëûí ãàíö õýðýã èëð¿¿ëñýí. Òýð íü êàçèíîãèéí ãýõ õýðýã. ¯¿íýýñ ººð îëíû í¿ä,
÷èõýíä ºðòºõººð õýðýã èëýðñíèéã ìýäñýíã¿é. Àðä ò¿ìíèé áóõèìäëûí õàëóóí öýã íü
àâèëãàë ãýæ ñàíàäàã. Àâèëãàëòàé òýìöýõ àðãà óõààíàà áóñàä îðíîîñ õóóëáàðëàõûíõàà
îðîíä ººðñäèéí ìîíãîë óõààíààð àâèëãàëòàé òýìöýõ àðãà çàìûã îëæ áóñäàä ýêñïîðòëîõ
õýðýãòýéã îíöîëñîí áàéíà.

024. “Çóóíû ìýäýý”, 2004. Ä.̺íõæàðãàë “Àâèëãàëä àâòàãäñàí Ìîíãîë”.
“Çóóíû ìýäýý”, 2004.11.01 ¹258, 3-ð í¿¿ðò
Õ¿íèé íèéãìèéí õºãæëèéí àëü ÷ øàòàíä àâèëãàë , õýýë õàõóóëü ãýã÷ ñºðºã ¿çýãäýë àìü
áºõòýé îðøñîîð èðæýý. Äýëõèé íèéò “corruption” ãýæ íýðëýäýã ýíý ¸ñ áóñ ÿâäàë Ìîíãîë
îðîíä õýäèéíýý ¿íäýñ õºðñºº ñóóëãàæ, ñî¸îëæ ýõýëñýí íü òîäîðõîéã¿é ÷ ýäèéí çàñàãò
õóâèéí õýâøëèéí ã¿éöýòãýõ ¿¿ðýã ºñºí íýìýãäýæ, òºðèéí îðîëöîî õýâýýð õàäãàëàãäñàí
ñ¿¿ëèéí àðâààä æèë àñàð õóðäàöòàé óðãàí òºëæèæ, îäîî íèéãìèéí õºãæèë äýâøèëä ñºðºã
íºëºº ¿ç¿¿ëýõ¿éö õýìæýýíä õ¿ðñýí áàéíà. ¯¿íèéã äýýð äîîðã¿é ìýääýã, ìýäýðäýã ÷
õ¿ëýýí çºâøººðºõã¿é áàéãàà þì. Àâèëãàëòàé òýìöýõýä áèå äààñàí õÿíàëòûí õîðîîãîîð
õýðýãæ¿¿ëâýë èë¿¿ ¿ð ä¿íä õ¿ðýõ áîëîìæòîéã áóñàä îðíû æèøýý äýýð õàðüöóóëñàí
áàéíà.

025. “¯íýí” ñîíèí, 2004. Ò.Á¿äýýõ¿¿ “Àâèëãàëûí ýñðýã òýìöýëä õ¿÷ íýìýõ¿é”.
“¯íýí” ñîíèí, 2004.02.13 ¹3233, 3-ð í¿¿ðò
Àâèëãàë õýýë õàõóóëèéí õ¿ðýý, òàðõàëòûí òàëààðõè ýëäýâ ñ¿ðæèí òààìàãëàëä àíõ
óäàà çîðèãëîí ñºðºã õàðèóëò ºãºõèéí òóëä äýýðõ àñóóëòàä õàðèóëúÿ. Ó÷èð íü àâèëãàë,
õýýë õàõóóëü ãàçàð àâñíààð òºð òóéëäàæ, ¿íäýñíèé àþóëã¿é áàéäàë ãàíõàõàä õ¿ðíý
ãýæ ýðäýìòýí, ñóäëàà÷èä òîìú¸îëäîã áºãººä àâèëãà íèéãìèéã àéìøèãò àþóëûí ýðìýã äýýð
àâ÷èðñàí ýñýõèéã òºðèéí ä¿ð òºðõººñ àæèãëàæ áîëíî ãýñýí ¿ã. Òóéëäñàí òºð ¿¿?,
Àâèëãàëûí ýñðýã íýã àëõàì, Àâèëãàëûí ýñðýã õî¸ð àëõàì, Àâèëãàëûí ýñðýã ãóðàâ äàõü
àëõàì, Äàðààãèéí àëõàì õ¿ðòýë áîäèò áîëîìæîî àøèãëàÿ ãýñýí ñýäâ¿¿äýýð ñàíàë áîäëîî
èëýðõèéëñýí.
026. “ªíººäºð” ñîíèí, 2005. Ý.Ýðäýíý÷èìýã “Àâèëãàëä ãàðö áàéíà óó?”.
“ªíººäºð” ñîíèí, 2005.05.12 ¹112, 9-ð í¿¿ðò
Àâèëãàëûí íèéãýìä ¿ç¿¿ëýõ íºëººãººð íü äàðààõü ¿íäñýí ãóðâàí õýëáýðò àâ÷ ¿çñýí áàéíà.
¯¿íä 1. òîõèîëäëûí õýëáýð 2. çîõèîí áàéãóóëàëòûí õýëáýð 3.õÿìðàëò õýëáýð. Ýíý ãóðâàí
õýëáýðèéã Ìîíãîëûí îð÷èíä øèíæèæ ¿çýõýä àâèëãà çîõèîí áàéãóóëàëòûí õýëáýðýý íýãýíò
îëæ öààøàà õÿìðàëò õýëáýð ð¿¿ãýý ÿâæ áàéíà ãýñýí ä¿ãíýëòýä õ¿ðñýí áàéíà. Àâèëãà
õÿìðàëò áàéäàëä õ¿ðñýí òîõèîëäîëä ãàíö õî¸ð õóóëü ãàðãàñàíààð, õýí íýãíèéã èëð¿¿ëæ
øèéòãýñýíýýð, ýñõ¿ë àâèëãàòàé òýìöýõ ÿìàð íýã áàéãóóëëàãà áèé áîëãîñîíîîð àñóóäëûã
àìæèëòòàé øèéäâýðëýæ ÷àääàãã¿é. Õàðèí àìæèëò àâ÷ðàõ õàìãèéí ãîë õ¿÷èí ç¿éë íü
òºðèéí äýýä óäèðäëàãàä àâèëãàëòàé òýìöýõ ¿íýí ñýòãýë, øàõàëò øààðäëàãà õóâü
õ¿íèéõ íü õóâüä áèé áîëñîí áàéõ ÿâäàë þì ãýæ ¿çñýí áàéíà.
027. “Ìîíãîëûí ìýäýý” ñîíèí, 2005. Ö.Öýðýí “Àâèëãàëòàé òýìöýõ “îíöãîé çàãâàð”.
“Ìîíãîëûí ìýäýý” ñîíèí, 2005.04.27 ¹83, 7-ð í¿¿ðò

Àâèëãàëòàé òýìöýõ õóóëü, áàéãóóëëàãàã¿é ÷ äýëõèéä õàìãèéí áàãà àâèëãàòàé îðîí
áîëîõ Ôèíëàíä óëñûí çàãâàðûí òóõàé. Ôèíëàíä óëñ íü àâèëãà, õýýë õàõóóëèéí ò¿âøèí㺺ð
äýëõèéä ñ¿¿ëèéí áàéð ýçýëäýã áºãººä àìæèëò, òóðøëàãûí òàëààð äýëãýðýíã¿é
ºã¿¿ëæýý.

028. “Ìîíãîëûí ìýäýý” ñîíèí, 2005. Á.Çàÿà “Àâèëãà÷ “õîðõîéíóóä”.
“Ìîíãîëûí ìýäýý” ñîíèí, 2005.02.03 ¹023
Àâèëãàëä ºðòººä áàéãàà áàéãàà ó÷ðûã õ¿ì¿¿ñ ìºíãèéã õýò ø¿òýõ áîëñíîîñ, àëáàí
òóøààëòíóóä õàðèóöëàãà õ¿ëýýäýãã¿éãýýñ, õ¿ì¿¿ñèéí àìüæèðãàà äîðîé áîëñíîîñ, òºðèéí
àëáàí õààã÷èéí öàëèí áàãà, õ¿ì¿¿ñèéí ¸ñ ñóðòàõóóí äîðîéòîæ ýõ çàõàà àëäñàíààñ áîëñîí
ãýæ îéëãîäîã. Àâèëãàëûã “øèìýã÷ õîðõîéòîé” ç¿éðëýæ, ìîíãîë÷óóä íèéòýýðýý ºâ÷ëºõ
øèíæòýé áàéãàà òàëààð íèéòëýëäýý èëýðõèéëñýí áàéíà.
029. “ªäðèéí ñîíèí” ñîíèí 2005. Ä.Äàìäèíæàâ “Òà àâèëãà àâäàã óó, ºãäºã ¿¿?”.
“ªäðèéí ñîíèí”, 2005.02.18 ¹044, 3-ð í¿¿ðò
Õ¿ì¿¿ñò õýòýðõèé äàñàë áîë÷èõîîä, àþóë íü òºäèé ë àéäàñ òºð¿¿ëýõýý áàéñàí ç¿éë áîë
àâèëãà. Ò¿¿íèéã óäààí ¿éë÷èëäýã õîðòîé àäèòãàæ áîëíî. ¯íýíäýý ÷ àâèëãà, õýýë
õàõóóëü èë áóñ äàëä ÿâàãääàãò ò¿¿íèé àþóë áèé. Õýí íýãýíä òàëàðõñàí ñýòãýëýý
èëýðõèéëæ, ãàðûã íü öàéëãàäàã óëàìæëàëò ñýòãýëãýý èéíõ¿¿ àâèëãàëûã ººãø¿¿ëýõ
áýëýýõýí õºðñ áîëæ áàéãàà òàëààð íèéòëýëäýý ºã¿¿ëæýý.
030. “ªíººäºð” ñîíèí, 2005. Ä.Äàãâà “Àâëèãà óñòàâ óó, àâäàã, ºãäºã íü íàðèéñàâ
óó?”.
“ªíººäºð” ñîíèí, 2005.01.08 ¹005, 3-ð í¿¿ðò
Îëîí óëñûí çàðèì áàéãóóëëàãààñ ãàðãàñàí ñóäàëãààãààð ìàíàé îðîí àâèëãàë, õýýë
õàõóóëèéí õýìæýýãýýðýý íýëýýýä äýýã¿¿ðò îðäîã. Ãýòýë ñ¿¿ëèéí õýäýí æèëä àâèëãàë,
õýýë õàõóóëüòàé õîëáîîòîé íýã ÷ àñóóäàë ãàðñàíã¿é. Íèéãìèéã äîòðîîñ íü ÷èìýýã¿éõýí
èäýæ óñòãàäàã ýíý áóñàðìàã ¿çýãäýë áàéõã¿é áîëñîí þì øèã ë òàã ÷èã. Àâëèãà óñòàâ
óó, àâäàã, ºãäºã íü íàðèéñàâ óó? ãýòýë ºíººäºð ìàíàé íèéãýìä áîäèòòîéãîîð îðøñîîð
áàéãààã áàðèìòààð ºã¿¿ëñýí áàéíà.
031.

“Èíôî” ñîíèí, 2005. Ö.Îþóí÷èìýã “Àâèëãàëûí ¿íýð”.

“Èíôî” ñîíèí, 2005.05.03 ¹17
Àâèëãàë ëàâ ë òà áèäíèé í¿äýíä îãò õàðàãäàõã¿é, òýð ÷ áàéòóãàé ãàðò áàðèãäàõã¿é. ßã
ë õèé ¿çýãäýë øèã çºâõºí ñóðàã íü ñîíñîãäîõ òºäèé áàéäàã ýä. Ãýòýë í¿äýíä
õàðàãäàõã¿é àòëàà ÷èõýíä ñîíñîãäîîä áàéãàà ç¿éëòýé òýìöýíý ãýýä áàéõààð õààíà

áàéãààã àñóóõààñ ººð ÿàõ áèëýý. Àâèëãàë íü íèéãýìä ÿäóóðàë, àæèëã¿éäëèéã
÷èìýýã¿éõýí áèé áîëãîäîã õèé ¿çýãäýë ãýæ òîäîðõîéëñîí áàéíà.
032. International Republican Institute (IRI), USAID, “Alternative Center”,
2004. “Mongolia Nationwide Voter Survey, April 2004”. (Á¿ãäнàéðàìäàõ÷óóäûí
Олон Улсын Õ¿ðýýëýí, АНУ-ын Îëîí Óëñûí Õºãæëèéí Агентлаг, “Àëüòåðíàòèâ”
òºâ (2004 оны 4-р сар). “Ìîíãîëûí ñîíãîã÷äûí санаа бодлын судалгаа”)
Ñóäàëãàà, 79 õóóäàñ, àíãëè
Óã ñóäàëãàà íü 2004 îíû ÓÈÕ-ûí ñîíãóóëèéí ºìíº буюу 4-р ñàðä îðîí äàÿàð íèéò 1800
õ¿íèé äóíä ÿâóóëñàí áºãººä ñóäàëãààíäàà óëñ òºðèéí íàìóóä, óëñ òºð÷人ñ àâàõóóëààä
òýð ¿åèéí àìüæèðãààíû ò¿âøèí, óëñ îðíû ýäèéí çàñãèéí áàéäàë áîëîí òóëãàìäààä áóé
àñóóäàë, èðýýä¿éä ÿìàð ¿éë àæèëëàãààã àâ÷ õýðýãæ¿¿ëýõ òàëààðõ ñàíàë ãýõ ìýò îëîí
òàëûã õàìàðñàí áà ¿¿íèé äîòîð àâèëãàëòàé õýðõýí òýìöâýë ¿ð ä¿íä õ¿ðýõ òàëààðõè
ñîíãîã÷äûí ñàíàëûã îðóóëæýý. ̺í òýð ¿åèéí Ýõ-Îðîí ýâñëèéí íýã àìëàëò áîëîõ
Àâèëãàëòàé òýìöýõ óðèà àðä íèéòýä õýð õ¿ðñýí òàëààð ñóäàëãàà ìºí òóñãàãäæýý.
Óã ñóäàëãààíààñ 2004 îíû ¿åèéí óëñ îðíû åðºíõèé íºõöºë áàéäàë áîëîí авилгалын талаар
ñîíãîã÷äûí ñàíàë áîäëûã õàðæ áîëíî.
033. International Republican Institute (IRI), USAID, “Alternative Center”,
2005.
“Mongolia
Nationwide
Voter
Survey,
January
2005”.
(Á¿ãäнàéðàìäàõ÷óóäûí Олон Улсын Õ¿ðýýëýí, АНУ-ын Îëîí Óëñûí Õºãæëèéí
Агентлаг, “Àëüòåðíàòèâ” òºâ (2005 оны 1-р сар). “Ìîíãîëûí ñîíãîã÷äûí санаа
бодлын судалгаа”)
Ñóäàëãàà, 51 õóóäàñ, àíãëè
Óã ñóäàëãàà íü 2005 îíû 5 ñàðûí Åðºíõèéëºã÷èéí ñîíãóóëèéã óðüä÷èëàí òàíäñàíààðàà
îíöëîã áºãººä Ìîíãîëûí ºíººäðèéí ýäèéí çàñãèéí íºõöºë áàéäàë, öààøäûí ÷èã õàíäëàãà,
Çàñãèéí ãàçàð ÿìàð áîäëîãóóäûã àâ÷ õýðýãæ¿¿ëâýë èë¿¿ àøèãòàé òàëààðõ àðä
èðãýäèéí ñàíàëûã òóñãàæýý. ̺í àâèëãàëòàé òýìöýõèéí òóëä ÿìàð àëõìóóäûã õèéõ ¸ñòîé
òàëààð èðãýäýýñ ñàíàë àâ÷ýý.
Ýíý ñóäàëãààã ýðäýìòýí ñóäëàà÷èä ýðäìèéí àæèëäàà, áîäëîãî áîëîâñðóóëàã÷èä áîäëîãî
áîëîâñðóóëàõäàà, ìºí îëîí óëñûí áàéãóóëëàãóóä öààøèä ÿìàð ÷èãëýë, õ¿ðýýíä òóñëàìæ
¿ç¿¿ëæ çºâëºãºº ºã÷ áîëîõ òàëààð áîäèò ñàíàà àâ÷ áîëíî.
034. International Republican Institute (IRI), USAID, “Alternative Center”,
2005. “Mongolia Nationwide Voter Survey, May 2005”. (Á¿ãäнàéðàìäàõ÷óóäûí
Олон Улсын Õ¿ðýýëýí, АНУ-ын Îëîí Óëñûí Õºãæëèéí Агентлаг, “Àëüòåðíàòèâ”
òºâ (2005 оны 5-р сар). “Ìîíãîëûí ñîíãîã÷äûí санаа бодлын судалгаа”).
Ñóäàëãàà, 42 õóóäàñ, àíãëè

Óã ñóäàëãàà íü 2005 îíû 5 ñàðä Åðºíõèéëºã÷èéí ñîíãóóëüä íýð äýâøèã÷äèéí ðåéòèíãèéã
óðüä÷èëàí òàíäñàíààðàà îíöëîã áºãººä Ìîíãîëûí ºíººäðèéí ýäèéí çàñãèéí íºõöºë áàéäàë,
öààøäûí ÷èã õàíäëàãà, Çàñãèéí ãàçàð õàìãèéí ò¿ð¿¿íä àâ÷ õýðýãæ¿¿ëâýë çîõèõ
àëõìóóäûí òàëààð àðä èðãýäýýñ ñàíàë àâ÷ýý. ̺í àâèëãàëòàé òýìöýõèéí òóëä ÿìàð
àëõìóóäûã õèéõ ¸ñòîé òàëààð èðãýäèéí ñàíàëûã òóñãàæýý.
Ýíý ñóäàëãààã ýðäýìòýí ñóäëàà÷èä ýðäìèéí àæèëäàà, áîäëîãî áîëîâñðóóëàã÷èä áîäëîãî
áîëîâñðóóëàõäàà, ìºí îëîí óëñûí áàéãóóëëàãóóä öààøèä ÿìàð ÷èãëýë, õ¿ðýýíä òóñëàìæ
¿ç¿¿ëæ çºâëºãºº ºã÷ áîëîõ òàëààð áîäèò ñàíààã àâàõ áîëîìæòîé.
035. Б.Наранбаатар, 2000. “Монгол дахь авилгал, түүнтэй тэмцэх арга зам”.
Эрдэм шинжилгээний өгүүлэл, 11 хуудас, монгол
Цагдаагийн Академийн номын сан
Монгол дахь авилгалын өнөөгийн нөхцөл байдлыг улс төрийн, эдийн засгийн
хүрээнд болон хууль хяналтын байгууллагын түвшинд авч үзсэн. Авилгал үүсэх
болсон шалтгаан нөхцөлийг хүрээ тус бүр дээр бодит жишээнд тулгуурлан
харуулжээ. Түүнчлэн авилгалын эсрэг тэмцэх арга замуудыг санал болгосон
байна.
036. В.Алтантүлхүүр, 2002. “Монголд авилгал хар
хүчирхэгжсэний шалтгаан, түүний хор уршиг”.

тахал болтлоо

Эрдэм шинжилгээний илгэл: 5 хуудас, монгол
Цагдаагийн Академийн номын сан, Онол практикийн бага хурлын илтгэлүүдийн
эмхэтгэл №11
1990 оны ардчилсан хувьсгалаар төрийн удирдах албан тушаалтнууд хэвлэл
мэдээллийн хэрэгслээр нийгмийн гишүүд өрсөлдөөнд нэр гараанаас өрсөлдөж
эхлэх орчин бүрдлээ гэж нийтэлж байсан. Энэ нь үнэн хэрэг дээрээ авилгал
хэмээх далдын хүч нийгмийн гишүүдийн дунд ил гарч байсныг тухайн үед бид
мэдэлгүй өнгрөөжээ. Харин ардчилсан нийгмийн үед хар тахал болтлоо
хүчирхэгжсэнийг өнөөдрийн амьдрал харуулж байна. Тухайлбал: Сэргээн
босголт банкны дампуурлын хэрэг, Казиногийн хэрэг
037. С. Болдбаатар, 2000. “Албан тушаал, хээл хахуулийн гэмт хэргийн
байдал, цаашид анхаарах асуудал”.
Эрдэм шинжилгээний илтгэл: 5 хуудас, монгол
Цагдаагийн академи, “Шинэ төрлийн зохион байгуулалттай гэмт хэрэгтэй
тэмцэх асуудал” сэдэвт онол практикийн бага хуралд хэлэлцсэн илтгэлүүдийн
эмхтгэл.

Авилгал, хээл хахуулийн асуудал өнөөдөр манай улсын эдийн засгийн аюулгүй
байдал, цаашлаад төрийн байгууллагуудын хэвийн үйл ажиллагаанд саад
учруулах хэмжээнд хүрээд байна гэвэл маргах хүн гарахгүй байх. Манай улсын
эдийн засгийн дорой байдал, төрийн албан хаагчдын цалин хөлс, нийгмийн
баталгаа муу зэрэг нь авилгал, хээл хахуулийн хэрэг гарах үндсэн шалтгаан юм.
Албан тушаал хээл хахуулийн хэргийн бодит байдал, түүнийг илрүүлж шалгаж
байгаа хэмжээ, хэргийг шүүхээр эцэслэн шийдэж байгаа харахад их зөрүү
гардаг. Албан тушаалын гэмт хэргээс урьдчилан сэргийлэх талаар цаашид
дараах асуудалд анхаарах хэрэгтэй гэж үзэж байна. Үүнд: Эрх зүйн орчин
бүрдүүлэх, Төрийн албан хаагч нарын ёс зүйн хэм хэмжээг нарийн тогтоож,
ажил үүргийн хуваарь, эрх үүргийг тодорхой болгох, Төрийн байгууллага,
төрийн албан хаагч нарын үйл ажиллагаанд иргэдээс хяналт тавьдаг үнэлэлт,
дүгнэлт өгдөг механизмыг боловсронгуй ил тод болгох зэрэг байна гэжээ.
038. Р.Ганболд, 2004. “Авилгалтай тэмцэх эрүүгийн эрх зүйн асуудал”.
Магистрийн ажил: 57 хуудас, монгол, хураангуйг англи хэлээр
Удирдлагын Академийн номын сан
Авилгалын тухай ойлголт, мөн чанар, төрөл хэлбэр, хор холбогдлыг эрх зүйн
талаас нь судалж түүнтэй тэмцэх, урьдчилан сэргийлэх эрүүгийн эрх зүйн
зохицуулалтын боловсронгуй болгоход хувь нэмэр оруулах бүтээл юм.
Судалгааны төгсгөлд авилгалтай холбоотой гэмт хэргүүдийг нарийвчлан
тодорхойлох, авилгалын гэмт хэрэгт хүлээлгэх эрүүгийн хариуцлагын үр нөлөөг
онвчтой болгох зэрэг авилгалтай тэмцэх эрүүгийн эрх зүйн зохицуулалтын
зарим асуудлын талаар тодорхой саналууд боловсруулан дэвшүүлсэн байна.
039. Монголын Худадлдаа Аж Үйлдвэрийн Танхим (МХАҮТ), 2002.
“Авилгалын индекс, 2002 он”.
Судалгааны тайлан: 44 хуудас, монгол
МННХ-Соросын сангийн санхүүжилтээр хэрэгжүүлсэн энэхүү судлагааны
хүрээнд авилгалын өнөөгийн байдлыг тодорхойлон, олон нийтийн авилгалын
талаарх ойлголтыг судлаж, төр захиргааны байгууллагууд болон ТББ-уудын
авилгалын эсрэг үйл ажиллагааг олон нийт хэрхэн үнэлж байгааг гаргаж ирсэн.
040. Монголын Худадлдаа Аж Үйлдвэрийн Танхим (МХАҮТ), 2002. “Улс
төрийн хүрээний авилгалын индекс, 2002 он”.
Судалгааны тайлан: 28 хуудас, монгол
МҮХАҮТ-аас авилгалын эсрэг авч хэрэгжүүлж буй цогц арга хэмжээний нэг
хэсэг болох энэхүү судалгаа нь Монголд энэ чиглэлээр анх удаа явагдсан
судалгаа юм. Судалгаан нь төр засгийн эрх баригч субъектуудийн авилгалын

эсрэг авч хэрэгжүүлж буй үйл ажиллагаа болон авилгалд автагдсан байдлыг
олон түмэн хэрхэн үнэлдэгийг харуулсан билээ.
041. АНУ-ын Олон Улсын Хөгжлийн Агентлаг, 2005. “Монгол улс дахь
авилгалын байдалд хийсэн үнэлгээний тайлан”
Үнэлгээний тайлан, 46 хуудас, англи (хураангуйг монгол хэлээр)
АНУ-ын Олон Улсын Хөгжлийн Агентлаг (ОУХА)-ийн Монгол дахь
Төлөөлөгчийн газрын санхүүжилтээр Casals & Associates, Inc. (C&A)
байгууллагаас Вашингтон дахь ОУХА болон Азийн Сантай хамтран 2005 оны 6,
7-р сард Монгол улс дахь авилгалын байдалд үнэлгээ хийж энэхүү тайланг
гаргажээ. Тайлангийн гол дүгнэлт нь өмнө нь хийгдэж байсан судалгааны нэгэн
адил Монгол улсад “жижиг сажиг” буюу захиргааны түвшинд ч, “их
хэмжээний” буюу элит түвшинд ч авилгалын боломж улам өссөөр байна гэж
үзсэн байна. Авилгал өсөн нэмэгдэж байгаа шалгаануудыг тодохойлон
авилгалаас урьдчилан сэргийлэх эсрэг чиглэлд хийсэн арга хэмээнүүдийг
багтаасан байна. Үнэлгээний төгсгөлд авилгалын эсрэг цаашид хийж болох үйл
ажиллагааны стратегийн зөвлөмжүүдийг санал болгосон байна.
042. О. Баттулга, 1995. “Коррупцийн ойлголт, мөн чанар”. “Шинэ толь”
Улстөрийн боловсролын академийн (УТБА) онол арга зүйн сэтгүүл 4/1995
(хуудас 35-41)
Эрдэм шинжилгээний нийтлэл, 7 хуудас, монгол
УТБА-ийн эрдэм шинжилгээний ажилтан энэхүү өгүүлэлдээ коррупцийг цогц
байдлаар авч үзэхийг зориогүй харин түүний ойлголт, мөн чанарыг
илэрхийлэхийг хичээжээ. Энд олон орны улс төр судлаачид коррупцийг өөр
өөрийнхөөрөө тодорхойлжээ. Манай орны хувьд коррупцийг олон жилийн турш
байгаагүй, байж ч болохгүй гэж албан ёсоор үзэж байсан нь коррупцийн мөн
чанарыг ойлгож, түүнийг танин мэдэх боломжийг алдагдуулжээ. Мөн
коррупцийн сөрөг хийгээд эерэг чиг үүргийн тухай, коррупцитэй тэмцэх,
арилгах тухай өгүүлсэн байна.
043. Б.Алтансүх, 2003. “Авилгалын мөн чанар, түүний үр дагаврын
асуудал”. “Шинэ толь” Улстөрийн боловсролын академийн (УТБА) онол
арга зүйн сэтгүүл 43/2003 (хуудас 59-67)
Эрдэм шинжилгээний нийтлэл, 9 хуудас, монгол
УТБА-ийн багшийн бичсэн нийтлэл нь авилгалын мөн чанар, өнөөгийн Монгол
ба авилгал, авилгал ба улс төр гэсэн гурван дэд гарчигтай. Нийтлэлдээ
авилгалтай амжилттай тэмцэхийн тулд түүний үүсгэж буй орчин, ямар үзэгдэл,
үйл ажиллагааг багтааж байгааг авч үзэх шаардлагатайг дурдаад гол эх

үүсвэрүүдийг 8 бүлэгт хуваан нэрлэсэн байна. Түүнчлэн улс төрийн тодорхой
системүүд дэх авилгалын онцлогийг судлах нь чухал бөгөөд тогтолцоо гажигтай
байгаа үед иргэд “хамгийн эрсдэл багатай зам” авилгалыг сонгодог гэжээ.

044. Transparency International, 2004. “Global Corruption Report 2004:
Political corruption” (Транспэренси Интернэйшнл (ТИ), 2004. “Дэлхийн
Авилгалын Тайлан 2004: Улс төрийн авилгал).
Тайлан, 353 хуудас, англи
ТИ байгууллагаас жил бүр эрхлэн гаргадаг энэхүү тайлангийн 2004 оны дугаарт
Японы Мицуй компаны ажилтнууд 2001 оны 6-р сараас 2002 оны 4-р сарын
хугацаанд Монголын Дэд Бүтцийн яамны өндөр албан тушаалтанд 1.3 сая иен
буюу 11,000 ам.доллар өгсөн тухай хэргийн талаар багтаажээ. Энэ тухай номны
200-р хуудасаас уншиж болно.
045. Засгийн Газрын Хэрэг Эрхлэх газар, Удирдлагын академи, 2005.
“Èðãýäýä ¿ç¿¿ëæ áóé òºðèéí ¿éë÷èëãýýíèé ºíººãèéí áàéäàë, öààøäûí õàíäëàãà”.
Ýìõòãýë, 109 õóóäàñ, ìîíãîл
Òºðèéí áîäëîãûí öºì èðãýäýä ¿éë÷ëýõ ¿éë àæèëëàãààíû ºíººãèéí áàéäàë, õàíäëàãûã
øèíæëýõ óõààíû ¿íäýñëýë á¿õèé ñóäàëãààíû àðãóóäàä òóëãóóðëàí îíîë, àðãà ç¿éí çîõèõ
ò¿âøèíä ñóäëàõ àíõíû îðîëäëîãî õèéæ, îíîð íóòàãò òºðèéí ¿éë÷èëãýý õýðõýí ýçýíäýý
õ¿ð÷ áóéã òîéìëîí ãàðãàæ, ÷èã õàíäëàãûã èð¿¿ëñýí íü ýíýõ¿¿ á¿òýýëä á¿ðýí òóñààã¿é ÷
öààøèä òºðèéí ¿éë÷èëãýýíèé áîäëîãûã òîäîðõîéëîõîä à÷ õîëáîãäîëòîé.
Óäèðäàëãûí àêàäåìèéí Íèéãìèéí óäèðäëàãûí ñóðãóóëèéí çàõèðàë äîêòîð, ïðîôåññîð
Ï.Óâø,ñóäëàà÷, ñîöèîëîãè÷ Ð.Ñýëýíãý, Ö.Òºðáèëýã íàð ýìõòãýâ.
046. Удирдлагын Академи, Ï.Ýðäýíýòóíãàëàã, 2005. “Àâèëãàëûí ºíººãèéí áàéäàëä
õèéñýí øèíæèëãýý, ä¿ãíýëò”.
Ìàãèñòðûí àæèë, 72 õóóäàñ, ìîíãîë
Ýíýõ¿¿ ñóäàëãààíû àæëààðàà àâèëãàë ºíºº ¿åä ÿìàð õýìæýýíä áàéãàà, àâèëãàëûí ýñðýã
áîäëîãî áîëîí ¿ð íºëººòýé Àâèëãàëûí ýñðýã õóóëü áîëîâñðóóëàõ ýðõ ç¿éí áîëîí ñýòãýë
ç¿éí îð÷èí áèé áîëãîõîä òóñ íýìýð áîëîõ çîðèëãîîð çàñãèéí ãàçàð áóñàä áàéãóóëëàãóóäûí
àâèëãàëûí ýñðýã ýìõòãýë á¿ðä¿¿ëæ áóé ýðõ ç¿é, çîõèîí áàéãóóëàëòûí áîëîí áîäëîãûí
îð÷èí õèéãýýä õýì õýìæýý, ñòàíäàðòóóäûã ñóäëàõûã çîðüñîí áàéíà.

Б. Авилгал ба засаглал

047. Ìàðê Ãðàìáåðãåð, 2003. “Èðãýí ò¿íøëýã÷ áîëîõ íü: Áîäëîãî áîëîâñðóóëàõ ÿâöàä
ìýäýýëýõ, çºâëºëäºõ, îëîí íèéòèéã îðîëöóóëàõ”.
Íîì, 112 õóóäàñ, ìîíãîë, îð÷óóëãà
(Citizens as Partners: Information, Consultation and Public Participation in
Policy-making /Marc Gramberger, 2001) íîìûã àíõ Ýдийн Çасгийн Õамтын
Àжиллагаа Õөгжлийн Áайгууллага (ЭЗХАХБ)-ûí çàõèàëãààð áè÷æýý. Óã íîìûã òóñ
áàéãóóëëàãûí çºâøººðñíººð ÌÍÍÕ (Ñîðîñûí ñàí) ñàíàà÷ëàí ìîíãîë ðóó îð÷óóëóóëæ 2003 îíä
õýâë¿¿ëñýí áàéíà. Çîíèîã÷èéí õàÿã marc@gramberber.com
ÝÇÕÀÕÁ-ûí óóãàí ãèø¿¿ä íü: Àâñтðè, Áåëьãè, Êàíàä, Äàíè, Ôðàíö, Ãåðìàí, Ãðåê,
Èñëàíä, Èðëàíä, Èòàëè, Ëþêñåíáóðã, Íèäåðëàíä, Íîðâåãè, Ïîðòóãàëè, Èñïàíè, Øâåä,
Øâåéöàðè, Òóðê, Èõ Áðèòàíèéí Íýãäñýí Âàíò Óëñ, ÀÍÓ ãýñýí 21 óëñ áàéäàã áà õîæèì
10 óëñ ãèø¿¿íýýð ýëñæýý: ßïîí, Ôèíëÿíä, Àâñтрàëè, Øèíý Çåëàíä, Ìåõñèê, ×åõ, Óíãàð,
Ïîëüø, Ñîëîíãîñ, Ñëîâàê. Óã íîì íü ÝÇÕÀÕÁ-ûí ãèø¿¿í áóþó ãèø¿¿í áóñ óëñóóäûí òºðèéí
àëáàí õààã÷äàä çîðèóëñàí, òºðèéí ¿éë÷èëãýýíèé àðãà áàðèëûã óëàì áîëîâðîíãóé áîëãîõîä
÷èãëýñýí, ¿¿íä мэдээлэл холбооны технологийн äýâøëèéã õýðõýí àøèãëàõ òàëààð
çºâëºñºí ïðàêòèê óäèðäàìæèéí øèíæòýé ãàðûí àâëàãà þì. Çîõèîã÷ íîì íü ìîíãîë ðóó
îð÷óóëàãäàí õýâëýãäñýí äàðóé Ìîíãîëä èðæ ñåìèíàð çîõèîæ áàéëàà.
048. Нээлттэй Нийгэм Институт, 2004. “Åâðîïûí õîëáîîíä ýëñýõ ¿éë ÿâöûã õÿíàõ
íü: Åâðîïûí õîëáîîíä øèíýýð ýëñýí îðñîí Ç¿¿í Åâðîïûí ãóðâàí óëñûí àâèëãàë áà
àâèëãàëòàé òýìöýõ áîäëîãî”.
Íîì, 275 õóóäàñ, ìîíãîë, îð÷óóëãà
Open Society Institute. 2002. “Monitoring the EU Assession Process: Corruption and
Anti-corruption policy” íîìûã Ø.Ãàíáîëä, Ã.Íàðàí íàð ìîíãîë ðóó îð÷óóëàí, ÍÍÔ,
ͯÁÕÕ, ÓÈÕ-òàé õàìòðàí õýðýãæ¿¿ëæ áóé “Àðä÷èëñàí çàñàãëàëûí Ïàðëàìåíòûã
áýõæ¿¿ëýõ” òºñ뺺ñ õàìòðàí 2004 îíä õýâë¿¿ëæýý. Âýáñàéòóóä: www.forum.mn,
www.eumap.org
Ìîíãîë Óëñ ͯÁ-ûí “Àâèëãàëûí ýñðýã êîíâåíöè”-ä íýãäýí îðîõ àñóóäëàà îéðûí õóãàöààíä
øèéäâýðëýæ, ìºí “Àâèëãàëûí ýñðýã õóóëü”-èà øèíý÷ëýí нàéðóóëæ áàòëàõ áîëîí
“Àâèëãàëòàé òýìöýõ ¿íäýñíèé õºòºëáºð”-ºº ýð÷èìòýé õýðýãæ¿¿ëýõýä íü òóñëàõ,
Åвропын Холбооны óëñóóäûí àâèëãàëûí ýñðýã áîäëîãî, á¿òýö çîõèîí áàéãóóëàëòûí
òàëààðõ òóðøëàãà, ñóðãàìæóóäòàé òàíèëöóóëàõ çîðèëãîîð óã íîìûã ìîíãîë ðóó îð÷óóëñàí
áàéíà.
049. Çàñãèéí ãàçðûí ÕÝÃ-ûí Ìýäýýëýë, õÿíàëò-øèíæèëãýý, ¿íýëãýýíèé õýëòýñ;
Õүний аюулгүй байдлыг хангах сайн засаглал хөтөлбөрийг (ХАБХСЗХ)
дэмжих òºñëèéí óäèðäëàãûí íýãæ, 2002. “Õÿíàëò-øèíæèëãýý, ¿íýëãýý: Øàëãóóð
¿ç¿¿ëýëò, ÿâö, ¿ð ä¿í”.
Íîì, 81 õóóäàñ, ìîíãîë

Óã íîìûã 2002 îíä, Çàñãèéí ãàçðûí ÕÝÃ-ûí Ìýäýýëýë, õÿíàëò-øèíæèëãýý, ¿íýëãýýíèé
õýëòýñ; ÕÀÁÕÑÇ õºòºëáºðèéã äýìæèõ òºñëèéí óäèðäëàãûí íýãæ õàðèóöàí, New Mind
technology ÕÕÊ-ä õýâë¿¿ëæýý. E-mail: gghspmu@mongol.net
Ýêñïåðòèéí õýñýã, Çàñãèéí ãàçðûí ÕÝÃ-ûí áîëîí ÿàìäûí õîëáîãäîõ íýãæ¿¿äèéã
îðîëöóóëàí Çàñãèéí ãàçðààñ ýõë¿¿ëñýí ÕÀÁÕÑÇ õºòºëáºðèéí õ¿ðýýíä äýâø¿¿ëñýí
çîðèëò ò¿¿íèé ãàðààíû íºõöºë, õýðýãæèëòýíä ýõíèé íýã æèë õàãàñûí áàéäëààð ìîíèòîðèíã
õèéñýí áàéíà. Íîìîíä ýíýõ¿¿ çàâñðûí ìîíèòîðèíãèéí ä¿í áîëîí ìîíèòîðèíã õèéñýí àðãà÷èëëûã
ìýäýýëæýý.
050. Äýâèä Áèéòõýì, Ñàðà Áðåêèí, Ëåéýí Êåéðòîí, Ñòþàðò Âåéð, 2005.
“Àðä÷èëàëä ¿íýëãýý ºãºõ ãàðûí àâëàãà”
Íîì, 186 õóóäàñ, ìîíãîë, îð÷óóëãà
Эíýõ¿¿ ãàðûí àâëàãûã Ардчилал болон Сонгуульд Туслах Олон Улсын Хүрээлэн
(ÀÑÒÎÓÕ) ýðõëýí õýâë¿¿ëæýý. Ýíýõ¿¿ ãàðûí àâëàãûã Àрдчиллыг шинээр болон
сэргээн тогтоосон орнуудын V áàãà õóðëûí øèéäâýðèéã õýðýãæ¿¿ëýõ ͯÁÕÕ
òºñ뺺ñ ìîíãîë ðóó îð÷óóëàí “Ìºíõèéí ¿ñýã” ÕÕÊ-ä õýâë¿¿ëñýí áàéíà.
ÀÑÒÎÓÕ àðä÷èëëûã èë¿¿ ºðãºí ôðîíòîîð óðàãøëóóëàõ çîðèëòîä õ¿ðýõ íýã àðãà íü äàÿí
äýëõèéí õ¿í àðäàä àðä÷èëàë áîëîí óëñ òºðèéí ýðõ ÷ºëººíèé ç¿ãò ººðñäèéí îðíû õèéæ
áàéãàà óðàãøëàõ àëõìûã ººðñ人 ¿íýëæ öýãíýõ áîëîìæ, ýðõ ìýäëèéã îëãîõ ÿâäàë õýìýýí
¿çýæ, óëñ îðíóóä äàõü ò¿íø¿¿äòýéãýý õàìòðàí òîäîðõîé õ¿ðýý, àðãà÷èëëûí äàãóó
àðä÷èëëûí áàéäëûã ¿íýëýõ õºòºëáºðèéã ñàíàà÷ëàí õýðýãæ¿¿ëæ ýõëýýïä áàéíà. Íýãäñýí
Âàíò Óëñûí Ýññåêñèéí Èõ Ñóðãóóëüä àíõ òóðøñàí çàãâàðûã õóó÷èí áîëîí øèíý òóòàì
àðä÷èëñàí îðíóóäûí øèíæýý÷ íàðòàé õàìòðàí õýëýëöýæ, ººð÷ëºí øèíý÷ëýõ çàìààð ýíýõ¿¿
àðãà÷èëëûã áîëîâñðóóëñàí áàéíà. Äýëõèéí á¿ñ íóòãèéã òºëººëñºí íàéìàí îðíû (Áàíãëàäåø,
Ñàëüâàäîð, Èòàëè, Êåíè, Ìàëàâè, Øèíý Çåëàíä, Ïåðó, ªìíºä Ñîëîíãîñ) ¿íýëýý÷äèéí áàã
ýíýõ¿¿ àðãà÷èëëûã àøèãëàí ººð ººðñäèéí îðîí äàõü àðä÷èëëûí áàéäëûã ¿íýëýõ òóðøèëò
ÿâóóëæýý. Òóñ ãàðûí àâëàãàä ýíý òóõàé ºã¿¿ëæýý.
051. Àрдчиллыг шинээр болон сэргээн тогтоосон орнуудын (ÀØÑÒÎ) V áàãà
õóðëûг зохион байгуулах комисс, 2003. “Ñóäàëãààíû àæëóóä áà òºãñãºëèéí
áàðèìò áè÷ã¿¿äèéí ýìõòãýë”.
Íîì, 359 õóóäàñ, ìîíãîë, îð÷óóëãà
Ýíýõ¿¿ íîìîíä “Àðä÷èëàë, ñàéí çàñàãëàë, èðãýíèé íèéãýì” õýìýýõ åðºíõèé ñýäâèéí äîîð
ÿâàãäñàí ÀØÑÒÎ-ûí V áàãà õóðëûí (2003.9.10-12, Óëààíáààòàð) õýëýëö¿¿ëýãò
çîðèóëàí ͯÁ-ûí øóãàìààð ýíý ñàëáàðûí íýðòýé ñóäëàà÷äàä çàõèàëàí áè÷¿¿ëñýí13
ñóäàëãààíû àæèë, 3 òîéì ºã¿¿ëýë, ìºí òóñ áàãà õóðëûí òºãñãºëèéí áàðèìò áè÷èã áîëîõ
“Óëààíáààòàðûí Òóíõàãëàë”, “¯éë àæèëëàãààíû õºòºëáºð” õî¸ðûã îð÷óóëàí ýìòãýæ,
2003 îíä “Óðëàõ ýðäýì” ÕÕÊ-ä õýâë¿¿ëæýý. Òóñ áàãà õóðëûí òóõàé äýëãýðýíã¿é
ìýäýýëýë, óã ýìõòãýëä îðñîí ìàòåðèàëóóä àíãëè, ôðàíö, èñïàíè, îðîñ õýë äýýð
www.icnrd5-mongolia.mn âýáñàéòàä òàâèãäñàí áàéíà.

Óã ýìòãýëä “ñàéí çàñàãëàë”, “õóóëèéã äýýäëýõ ¸ñ”, “õàðèóöëàãûí òîãòîëöîî”,
“ÿäóóðàë” ãýõ ìýò ñóóðü óõàãäàõóóíóóäûã òîäîðõîéëîí òàéëáàðëàñíààñ ãàäíà
óäèðäëàãûí ÿíç á¿ðèéí ò¿âøèíä àìæèëòàíä õ¿ðñýí æèøýýí¿¿äèéã îðóóëæ, òîâ÷
çºâëºìæ¿¿äèéã ºãñºí áàéíà.
052. ADB/OECD Anti-Corruption Initiative for Asia and the Pacific /Secretariat/
(Àçèéí Õºãæëèéí Áàíê/ Ýäèéí Çàñãèéí Õàðèëöàí Òóñëàëöàõ Ǻâëºë õàìòðàí Àçè,
Íîìõîí Äàëàéí îðíóóäàä Àâèëãàëòàé òýìöýõ àæëûã ýõë¿¿ëýõ íü /)Anti-Corruption
Policies in Asia and the Pacific Self-Assessment Report Mongolia (Àâèëãàëûí
ýñðýã áîäëîãî Àçè, Íîìõîí Äàëàéí îðíóóäàä, Ìîíãîëûí Óëñын аâèëãàëûн өөрийн
¿íýëãýý), Mongolia, (Jan.2004),
http://www1.oecd.org/daf/asiacom/stocktaking.htm
Àâèëãàëûí ¿íýëãýý: 80 õóóäàñ, àíãëè
Óã ¿íýëãýý íü Ìîíãîë äàõü Àâèëãàëûí ýñðýã àâ÷ ÿâóóëæ áóé áîäëîãûã 2004 îíû 1
ä¿ãýýð ñàðûí áàéäëààð àâ÷ ¿çñýí áà Àçè, Íîìõîí Äàëàéí îðíóóäàä àâ÷ ÿâóóëàõ
Àâèëãàëûí Ýñðýã ¯éë Àæèëëàãààíû òºëºâëºãººíèé äàãóó õèéãäñýí áà ýíý íü õîëáîãäîõ
õóóëü ýðõ ç¿éí áîëîí áàéãóóëëàãûí á¿òöèéí îð÷íû òàëààð ìºí õýðýãæ¿¿ëýã÷ àãåíòëàã
áîëîí õèéõýýð òºëºâëºæ áóé øèíý÷ëýëèéí òàëààð ÷ ìºí äóðüäæýý.

054. УИХ-ын Архив, 1999. “Àæëûí õýñãèéí õóðàëäààíû òýìäýãëýë”. ÓÈÕ-ûí
àðõèâ, Ĺ5 Õ͹1, ýõýëñýí 1999.4.14, äóóññàí 1999.12.2;
Àðõèâûí õàâòàñò ìàòåðèàë, 242 õóóäàñ, ìîíãîë
ÓÈÕ-ûí Àðõèâûí ýíýõ¿¿ õàâòàñò äîòîð ÓÈÕ-ûí äàðãûí 1999.4.14¹48 çàõèðàìæààð
áàéãóóëàãäñàí “Àæëûí õýñýã”-ò õîëáîãäîõ çàðèì ìàòåðèàëóóäûã õàäãàëæýý.
054. УИХ-ын Архив, 2000. “Àâèëãàëûí ýñðýã òýìöýõ Ìîíãîë Óëñûí ¿íäýñíèé
òºëºâëºãººíèé áàðèìò áè÷èã”. ÓÈÕ-ûí àðõèâ, Ĺ5 Õ͹5, ýõýëñýí 1998.6.29, äóóññàí
2000.1.22
Àðõèâûí õàâòàñò ìàòåðèàë, 217 õóóäàñ, ìîíãîë
ÓÈÕ-ûí Àðõèâûí ýíýõ¿¿ õàâòàñò äîòîð ÓÈÕ-ûí äàðãûí 1999.4.14¹48 çàõèðàìæààð
áàéãóóëàãäñàí “Àæëûí õýñýã”-ò õîëáîãäîõ çàðèì ìàòåðèàëóóäûã õàäãàëæýý. Ãàäààäûí
øèíæýý÷äèéí àíãëè äýýðõ òàéëàí àëáàí áóñ ìîíãîë îð÷óóëãûí õàìò õàäãàëàãäñàí áàéíà.
055. ÓÈÕ-ûí àðõèâ 2000. “Àâèëãàëòàé òýìöýõ ¿íäýñíèé õºòºëáºð áîëîâñðóóëàõ
àæëûí õýñãèéí áàðèìò áè÷èã”. ÓÈÕ-ûí àðõèâ, Ĺ5 Õ͹4, ýõýëñýí 1998.11.23,
äóóññàí 2000.2.9
Àðõèâûí õàâòàñò ìàòåðèàë, 123 õóóäàñ, ìîíãîë

ÓÈÕ-ûí Àðõèâûí ýíýõ¿¿ õàâòàñò äîòîð ÓÈÕ-ûí äàðãûí 1999.4.14¹48 çàõèðàìæààð
áàéãóóëàãäñàí “Àæëûí õýñýã”-ò õîëáîãäîõ çàðèì ìàòåðèàëóóäûã õàäãàëæýý. Ãàäààäûí
øèíæýý÷äèéí àíãëè äýýðõ òàéëàí àëáàí áóñ ìîíãîë îð÷óóëãûí õàìò õàäãàëàãäñàí áàéíà.
056. Jon S.T.Quan, 1998. “National Anti-corruption plan for Mongolia
(Report)”; 1998.6.29-7.1, 1998.10.16-23
Òàéëàí, 054-ийí õóóäàñ: 30-72, àíãëè
Ìîíãîë Óëñûí Çàñãèéí ãàçàð, ͯÁÕÕ õàìòðàí õýðýãæ¿¿ëæ áàéãàà “Àðä÷èëñàí
çàñàãëàëûí áàéãóóëëàãóóäûí ÷àäàâõèéã áýõæ¿¿ëýõ” òºñëèéí õ¿ðýýíä òåõíèêèéí
òóñëàìæ ¿ç¿¿ëýõýýð Ñèíãàïóðèéí Èõ Ñóðãóóëèéí ïðîôåññîð, óëñ òºðèéí øèíæëýõ
óõààíû äîêòîð Æîí Êóà óðèãäàí àæèëëàñàí áàéíà. Ò¿¿íèé àæëûí óäèðäàìæ äàðààõ 2
õýñãýýñ òîãòîæ áàéæýý: 1.Àâèëãàëûí ýñðýã, øóäàðãà ¸ñûã õàíãàõòàé õîëáîîòîé Ìîíãîëûí
õóóëü ýðõ ç¿é áîëîí áàéãóóëëàãûí òîãòîëöîîíä ¿íýëãýý ºãºõ, 2.Àâèëãàëûí ýñðýã Ìîíãîëûí
¯íäýñíèé òºëºâëºãºº (çºâëºìæ) áîëîâñðóóëàõ. Ïðîôåññîð Æîí Êóà Ìîíãîëä 1998.9.7-11,
1998.10.16-23 íä õî¸ð óäàà èðæ àæèëëàñàí áàéíà. Óã òàéëàíä àæëûí óäèðäàìæàà
õýðõýí áèåë¿¿ëñýí òóõàé òîäîðõîé ºã¿¿ëñýí áàéíà.
057. Æîí Êóà, 1998. “Àвèëãàëûí ýñðýã òýìöýõ Ìîíãîë Óëñûí ¿íäýñíèé òºëºâëºãºº”.
1998.6.29-7.1, 1998.10.16-23
Òàéëàí, 054-ûí õóóäàñ 1-29, ìîíãîë
056 òàéëàíãèéí îð÷óóëãà.
058. Mr. De Speville, 1998. “Report, advice and recommendations of
Mr.B.E.D.de Speville follwing his assesment visit to Mongolia 23-30 November
1998”.
ªã¿¿ëýë, 10 õóóäàñ, àíãëè
054-ûí õóóäàñ: 73-82. Àâèëãàëûí ýñðýã îëîí óëñûí íýðòýé øèíæýý÷ Ñïåâèëëèéí àíõ
óäàà 1998.11.23-30 íä Ìîíãîëä èðæ àæèëëààä áè÷ñýí òàéëàí-çºâëºìæ
Ìîíãîë Óëñûí Çàñãèéí ãàçàð, ͯÁÕÕ õàìòðàí õýðýãæ¿¿ëæ áàéãàà “Àðä÷èëñàí
çàñàãëàëûí áàéãóóëëàãóóäûí ÷àäàâõèéã áýõæ¿¿ëýõ” òºñëèéí õ¿ðýýíä ïðîôåññîð Æîí
Êóà-ãèéí äàðàà,
“Àâèëãàëûí ýñðýã Ìîíãîëûí ¯íäýñíèé òºëºâëºãºº (çºâëºìæ)
áîëîâñðóóëàõ”-ä òåõíèêèéí òóñëàìæ ¿ç¿¿ëýõýýð øèíæýý÷ Ñïåâèëëü ìºí óðèãäàí
àæèëëàñàí þì.Òýðýýð óã àñóóäëààð Ìîíãîëä 1998.11.23-30, 1999.1.15-25, 2000.1.1422 íä ãóðâàí óäàà èðæ àæèëëàæýý.Óã òàéëàíä àíõíû àéë÷ëàëûí ¿ð ä¿íã òàéëàãíàí,
õîëáîãäîõ çºâëºìæèéã ºãñºí áàéíà.

059. Дэ Ñïåâèëë, 1998. “Àâèëãàëûí ýñðýã òýìöýõ ¿íäýñíèé õºòºëáºð”. 1998.11.2330-íä Ìîíãîëä àéë÷èëñàí øèíæýý÷ Ñïåâèëëèéí òàéëàí
Өã¿¿ëýë, 10 õóóäàñ, ìîíãîë
058-ыí îð÷óóëãà.
060. Mr. De Speville, 1999. “Mongolian National Anti-Corruption Plan” (Report
of Mr.B.E.D.de Speville on his second vizit to Mongolia, 15-25 January 1999)
ªã¿¿ëýë, 29 õóóäàñ, àíãëè
054-ûí õóóäàñ:108-136. Àâèëãàëûí ýñðýã îëîí óëñûí íýðòýé øèíæýý÷ Ñïåâèëëèéí õî¸ð
äàõü óäàà 1999.1.15-25- íä Ìîíãîëä èðæ àæèëëààä áè÷ñýí òàéëàí-çºâëºìæ
Ìîíãîë Óëñûí Çàñãèéí ãàçàð, ͯÁÕÕ õàìòðàí õýðýãæ¿¿ëæ áàéãàà “Àðä÷èëñàí
çàñàãëàëûí áàéãóóëëàãóóäûí ÷àäàâõèéã áýõæ¿¿ëýõ” òºñëèéí õ¿ðýýíä ïðîôåññîð Æîí
Êóà-ãèéí äàðàà,
“Àâèëãàëûí ýñðýã Ìîíãîëûí ¯íäýñíèé òºëºâëºãºº (çºâëºìæ)
áîëîâñðóóëàõ”-ä òåõíèêèéí òóñëàìæ ¿ç¿¿ëýõýýð øèíæýý÷ Ñïåâèëëü ìºí óðèãäàí
àæèëëàñàí þì.Òýðýýð óã àñóóäëààð Ìîíãîëä 1998.11.23-30, 1999.1.15-25, 2000.1.1422 íä ãóðâàí óäàà èðæ àæèëëàæýý.Óã òàéëàíä õî¸ð äàõü àéë÷ëàëûí ¿ð ä¿íã òàéëàãíàí,
õîëáîãäîõ çºâëºìæèéã ºãñºí áàéíà.
061. Äå. Ñïåâèëëü, 1999. “Àâèëãàëûí ýñðýã òýìöýõ Ìîíãîë Óëñûí Үíäýñíèé
òºëºâëºãºº”.
ªã¿¿ëýë, 25 õóóäàñ, ìîíãîë
054-ûí õóóäàñ: 83-107
060-ûí îð÷óóëãà.
062. Mr.B.E.D.de Speville, 2000. “The Mongolian National Anti-Corruption
Plan”. (Report of Mr.B.E.D.de Speville on his third visit to Mongolia, 14-22 January
2000)
ªã¿¿ëýë, 34 õóóäàñ, àíãëè
054-ûí õóóäàñ:184-217. Àâèëãàëûí ýñðýã îëîí óëñûí íýðòýé øèíæýý÷ Ñïåâèëëèéí ãóðàâ
äàõü óäàà 2000.1.14-22- íä Ìîíãîëä èðæ àæèëëààä áè÷ñýí òàéëàí-çºâëºìæ
Ìîíãîë Óëñûí Çàñãèéí ãàçàð, ͯÁÕÕ õàìòðàí õýðýãæ¿¿ëæ áàéãàà “Àðä÷èëñàí
çàñàãëàëûí áàéãóóëëàãóóäûí ÷àäàâõèéã áýõæ¿¿ëýõ” òºñëèéí õ¿ðýýíä ïðîôåññîð Æîí
Êóà-ãèéí äàðàà,
“Àâèëãàëûí ýñðýã Ìîíãîëûí ¯íäýñíèé òºëºâëºãºº (çºâëºìæ)
áîëîâñðóóëàõ”-ä òåõíèêèéí òóñëàìæ ¿ç¿¿ëýõýýð øèíæýý÷ Ñïåâèëëü ìºí óðèãäàí
àæèëëàñàí þì.Òýðýýð óã àñóóäëààð Ìîíãîëä 1998.11.23-30, 1999.1.15-25, 2000.1.14-

22 íä ãóðâàí óäàà èðæ àæèëëàæýý.Óã òàéëàíä ãóðàâ äàõü àéë÷ëàëûí ¿ð ä¿íã òàéëàãíàí,
õîëáîãäîõ çºâëºìæèéã ºãñºí áàéíà.
063. Äå Ñïåâèëëü, 2000. “Ìîíãîë Óëñûí Àâèëãàëòàé òýìöýõ ¿íäýñíèé õºòºëáºð”.
ªã¿¿ëýë, 32 õóóäàñ, ìîíãîë
054-ûí õóóäàñ: 152-183
062-ыí îð÷óóëãà.

064. Äå. Ñïåâèëëü, 1999. “Àâèëãàëûí ýñðýã Äýýä Êîìèññûí òóõàé õóóëèéí òºñºëä
ºãñºí çºâëºìæ”
ªã¿¿ëýë, 7 õóóäàñ, àíãëè, ìîíãîë
054-ûí õóóäàñ: 106-112. Øèíæýý÷èéí àíãëè äýýð áè÷ñýí çºâëºìæ, óã çºâëºìæèéí ìîíãîë
îð÷óóëãûí õàìò ÓÈÕ-ûí àðõèâò õàäãàëàãäàæ áàéãàà.
Àâèëãàëûí ýñðýã Ìîíãîë Óëñûí 1996.4.5-íû õóóëèéã øèíý÷ëýí íàéðóóëñàí õóóëèéí îëîí
òºñºë áîëîâñðîãäñîí. Ýäãýýðèéã àíãëè îð÷óóëãûíõ íü õàìò ÓÈÕ-ûí àðõèâààñ,
“Àâèëãàëûí ýñðýã áîëîâñðóóëàãäñàí õóóëèéí òºñë¿¿ä” ãýñýí íýðòýé õàâòàñ äîòðîîñ
îëæ ¿çýæ áîëíî.
065. Ä.Ëàìæàâ, 2000. “Àâèëãàëûí ýñðýã õóóëèéí (2000.01.05-íû) òºñºëä íýìýëò,
ººð÷ëºëò îðóóëàõ òóõàé ñàíàë”.
ªã¿¿ëýë, 4 õóóäàñ, ìîíãîë
054-ûí õóóäàñ: 120-123. ÓÈÕ-ûí äàðãûí 1999.04.14 ¹48 çàõèðàìæààð áàéãóóëàãäñàí
àæëûí õýñýã áîëîâñðóóëñàí õóóëèéí óã òºñëèéã ÓÈÕ-ûí íýð á¿õèé õýäýí ãèø¿¿í
áàòëóóëàõààð õóóëü ñàíàà÷èëñàí áàéëàà.
Óã õóóëèéí òºñºë äýýð øèíæýý÷ Ñïèâåëëüòýé õàòðàí àæèëëàæ ñàíàë ñîëèëöîíû äàðàà
ýíýõ¿¿ íýìýëò, ººð÷ëºëòèéã îðóóëàõ íü ç¿éòýé ãýñýí ä¿ãíýëòýä õ¿ðñýí þì. Íýìýëò,
ººð÷ëºëòèéí ñàíàëûã Ä.Ëàìæàâ òîìü¸îëîí áè÷ñýí áîëíî. Àâèëãàëûí ýñðýã õóóëèéã 1999
îíû çóí øèíý÷ëýí íàéðóóëæ áàòëàõààð àíõ òºëºâëºæ ýõýëñýí áîëîâ÷ ýõëýýä öàã õóãàöàà
àëäñíààñ, äàðàà íü óëñ òºðèéí õ¿ñýë çîðèã ìîõñíîîñ îäîîã õ¿ðòýë õîéøëîãäñîîð èðñýí
ò¿¿õòýé. ÓÈÕ-ûí ÷óóëãàí á¿ðèéí õýëýëöýõ àñóóäëûí òºëºâëºãººíä òóñãàãääàã áîëîâ÷
õîéøëîãäñîîð 2005 îíû íàìàðòàé çîëãîëîî.
066. ÓÈÕ, 1999. “Àæëûí õýñýã áàéãóóëàõ òóõàé ÓÈÕ-ûí äàðãûí 1999.4.14¹48
çàõèðàìæ”.
Çàõèðàìæ, 5 õóóäàñ, ìîíãîë
054-ûí õóóäàñ: 39-43

Ýíýõ¿¿ çàõèðàìæààð Àâèëãàëòàé òýìöýõ ¿íäýñíèé õºòºëáºð áîëîâñðóóëàõ, ò¿¿íèéã
õýðýãæ¿¿ëýõ áýëòãýëèéã õàíãàõ àæëûí õýñãèéã ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿í Ã.Ãàíõóÿãààð
àõëóóëàí 14 õ¿íèé á¿ðýëäýõ¿¿íòýé; õóóëèéí òºñºë áîëîâñðóóëàõ 1-ð õýñãèéã ÓÈÕ-ûí
ãèø¿¿í Ñ.Òºìºðººð àõëóóëàí 10 õ¿íèé á¿ðýëäýõ¿¿íòýé; ¯íäýñíèé õºòºëáºð áîëîâñðóóëàõ
2-ð õýñãèéã Õóóëü ç¿éí ñàéä Ë.Öîãîîð àõëóóëàí 8 õ¿íèé á¿ðýëäýõ¿¿íòýé; Ñàíàë
àñóóëãà, ìýäýýëýë, ñóðãàëò, ñóäàëãààíû 3-ð õýñãèéã ÓÈÕ-ûí гишүүн Î.Ýíõòóÿàãààð
àõëóóëàí 32 õ¿íèé á¿ðýëäýõ¿¿íòýé áàéãóóëñàí þì. Çàõèðàìæèä çîõèîí áàéãóóëàõ àæëûã
11 ¿å øàòòàé òºëºâëºñíèé äîòîð Àâèëãàëòàé òýìöýõ áèå äààñàí áàéãóóëëàãûí òóõàé
õóóëèéã 1999 îíû 5, 6-ð ñàðä ÓÈÕ-ààð áàòëóóëàõààð çààñàí áàéíà. Ãýâ÷ Àâèëãàëûí
ýñðýã õóóëèéã øèíý÷ëýí áàòëàõ òóõàé ÷óóëãàí á¿ðèéí òºëºâëºãººíä îðäîã áîëîâ÷ ÓÈÕ
ò¿¿íèéã íü õýëýëöýõã¿é áàéñààð 2005 îíû íàìðûí ÷óóëãàíòàé çîëãîõ ãýæ áàéíà.
067. ÓÈÕ-ûí àðõèâ, “Àâèëãàëûí ýñðýã õóóëèéí òºñë¿¿ä”.
Àðõèâûí ìàòåðèàë, 153 õóóäàñ, ìîíãîë, àíãëè
ÓÈÕ-ûí àðõèâ, Ĺ5, Õ͹6, ýõýëñýí 1996.4.5, äóóññàí 2001.1.24
Ýíä 2001.1.24-ººñ õîéø áîëîâñðóóëàãäñàí õóóëèéí òºñë¿¿ä îðîîã¿é.
068. MonLaws 2005, Version 2.0, (øèíý÷ëýãäñýí õóâèëáàð)
CD, õóóëü òîãòîîìæóóä (2004.11.1-íèé áàéäëààð)
Ýíýõ¿¿ CD-ã ÌÍÍÕ (Ñîðîñûí ñàí)-ãèéí ñàíõ¿¿æèëòýýð ÓÈÕ-ûí Òàìãûí ãàçàð ýìòãýæýý.
Óã CD 2004.11.1-íèé áàéäëààð Ìîíãîë Óëñàä õ¿÷èí òºãºëäºð ¿éë÷èëæ áàéãàà 328
õóóëü, 1990 îíîîñ õîéøõè Ìîíãîë Óëñûí îëîí óëñûí 225 ãýðýý, ÓÈÕ-ûí 1297 òîãòîîëûã
áàãòààñàí áºãººä èíòåðíåò àøèãëàí øèíýýð áàòëàãäñàí õóóëü òîãòîîìæ, íýìýëò
ººð÷ëºëò¿¿äèéã îëæ ¿çýõ áîëîìæòîé àæýý.
Ýíý íü òóñ ãàçðààñ ãàðãàñàí õî¸ð äàõü CD þì. Àíõíûõ íü, “MonLaws” õóóëü
òîãòîîìæèéí ñàí (õóâèëáàð 1.0, 2003 îí) ãýñýí íýðòýé ãàðñàí áºãººä àíõíû CD íü
2003.7.15-íû áàäëààð Ìîíãîë Óëñàäõ¿÷èí òºãºëäºð ¿éë÷èëæ áàéãàà 302 õóóëü, ÓÈÕ-ûí
1199 òîãòîîë, 1990 îíîîñ õîéø íýãäýí îðñîí Ìîíãîë Óëñûí îëîí óëñûí 200 ãýðýýã áàãòààñàí
áàéæýý. Õóóëü òîãòîîìæóóä íü “Òºðèéí ìýäýýëýë” õýìýýõ òîãòîë ñýòã¿¿ëä íèéòëýãääýã
áîëîõûã àíõààðíà óó.
069. ÓÈÕ, 1996. “Àâèëãàëûí ýñðýã Ìîíãîë Óëñûí õóóëü”.
Õóóëü, 6 õóóäàñ, ìîíãîë
Óã õóóëü àíõ 1996.4.5-íä áàòëàãäæýý.
Óã õóóëèéí õýðýãæèëòèéã ìóó áàéãàà ãýäýãòýé ñàíàë íèéëöãýýäýã áàéíà. Æèøýýëáýë
õóóëèéí 8, 9 ä¿ãýýð ç¿éëä òºðèéí ºíäºð àëáàí òóøààëä òîìèëîãäñîí áóþó ñîíãîãäñíû äàðàà
30 õîíîãèéí äîòîð, ò¿¿íýýñ õîéø óã àëáàí òóøààëä áàéõ õóãàöààíäàà æèë á¿ðèéí 2-ð

ñàðûí 1-15-íû äîòîð õºðºí㺠îðëîãûí ìýä¿¿ëãýý ãàðãàõ; õºðºí㺠îðëîãî íü îíöãîé íýìýãäñýí
òîõèîëäîëä ìýä¿¿ëãèéã õ¿ëýýí àâäàã áàéãóóëëàãààñ õÿíàäàã áàéõààð õóóëü÷èëñàí
áîëîâ÷ ýäãýýð çààëò ¿íäñýíäýý õýðýãæèõã¿é áàéíà. Åðºíõèéëºã÷èéí áîëîí ÓÈÕ-ûí
ñîíãóóëüä Èðãýíèéçîðèã íàìààñ íýð äýâøèã÷èä õºðºí㺠îðëîãûí ìýä¿¿ëãýý èë òîä çàðëàí,
ìºí èíãýõèéã ºðñºëäºã÷èä 人 óðèàëäàã áîëîâ÷ óã óðèàëãûã õ¿ëýýí àâ÷ õýðýãæ¿¿ëñýí
òîõèîëäîë ãàðààã¿é ë áàéíà.
070. UNDP (ͯÁ), Anti-Corruption, Practice Note, final version (Àâèëãàëûí
Ýñðýã, Ïðàêòèê Ìýäýýëýë, Ýöñèéí õóâèëáàð), (Feb, 2004),
http://www.aba-asia.com/resourceToolkit/undp_PracticeNote_anticorruption.pdf
Àâèëãàëûí ýñðýã: 35 õóóäàñ, àíãëè
1997 îíîîñ õîéø ͯÁ íü àðä÷èëñàí çàñàãëàëûã áèé áîëãîõîä ò¿ëõýö áîëîõ èë òîä áàéäàë,
õàðèóöëàãûí òîãòîëöîî, øóäàðãà áàéäàë áîëîí àâèëãàëûí ýñðýã ¿éë àæèëëàãààã äýìæñýí
õºòºëáºð¿¿äèéã ÿâóóëñààð èðñýí. Ýíý ïðàêòèê ìýäýýëýë íü øèíý ìýäëýã, øèíýëýã ñàíààã
äýìæèõ ò¿¿í÷ëýí ººðòºº èòãýõ èòãýë áîëîí õàðèóöëàãûã áèé áîëãîõ ìàÿãààð
áàéãóóëëàãûí ÷àäàâõèéã íýìýãä¿¿ëýõ òàëààðõè ñàíàëóóäûã îðóóëñàí áà ìºí ñîíèðõëûí
á¿ëã¿¿äèéã îðîëöóóëàí íýýëòòýé ÿðèëöëàãà ºðí¿¿ëýí çàñãèéí ãàçðûã òîõèðîìæòîé ñàéí
áîäëîãî áîëîâñðóóëàõàä íü òóñëàõ ¿éë àæèëëàãààã äýìæèõ òàëààð äóðüäñàí áàéíà.
Óã àæèë íü èë òîä áàéäàë, õàðèóöëàãûí òîãòîëöîî,øóäàðãà áàéäàë ãýæ þó áîëîõ ìºí
àâèëãàëûí ýñðýã ÿìàð ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áîëîõ òàëààðõè çºâëºìæ¿¿ä ìºí ͯÁ-ûí
äýýðõ ñýäâ¿¿äýýð àæèëëàæ áàéñàí òóðøëàãûã áàãòààæýý. ̺í ýíäýýñ àâèëãàëûí ýñðýã
¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã îëîí óëñûí áàéãóóëëàãóóä,èðãýíèé íèéãìèéí áàéãóóëëàãóóä,
àâèëãàëûí ýñðýã êîíâåíöèóä ìºí õîëáîãäîëòîé ÷óõàë áàðèìò áè÷ã¿¿äèéã àãóóëñàí
áàéãóóëëàãóóäûí èíòåðíýò õàÿãèéã îðóóëæýý.
071. Б. U.S.Ambassador to Mongolia, Pamela J.Slutz (ÀÍÓ-ñ Ìîíãîëä ñóóãàà
ýë÷èí ñàéä Ïàìåëà Ñëóö), United States-Mongolia Relations: A New Era of
Comprehensive Partnership (ÀÍÓ-Ìîíãîëûí õàðèëöàà: Îëîí òàëò õàðèëöààã
õºãæ¿¿ëýõ øèíý ¿å),Washington, D.C., (Âàøèíãòîí õîò), April.06.2005
http://www.asiasociety.org/speeches/dc_slutz05.html
Илтгэл, 7 õóóäàñ, àíãëè
Óã èëòãýë íü Àìåðèê-Ìîíãîëûí îëîí òàëò õàðèëöààíû òàëààð äóðüäñàí áºãººä ¿¿íèé äîòîð
Ìîíãîëûí àðä÷èëàë, ñàéí çàñàãëàë, àâèëãàëûí òàëààðõè îäîîãèéí íºõöºë áàéäëûí òàëààð
äóðüäààä ìºí Ìîíãîëä í¿¿ðëýýä áàéãàà ÿäóóðàë íü àâèëãàëòàé øóóä õîëáîîòîé ìºí ýíý íü
îëîí óëñûí áàéãóóëëàãóóä áîëîí äîíîð îðíóóäààñ îðæ èðæ áóé òóñëàìæ ¿ð ä¿íã¿é áîëæ
áàéãààãèéí íýã øàëòãààí ãýæ äóðüäæýý.
Óã èëòãýë íü Ìîíãîë-ÀÍÓ-ûí îëîí òàëò õàðèëöààíû òàëààð ñîíèðõîæ áóé îþóòàí
çàëóó÷óóä, ñóäëàà÷èä, óëñ òºð÷äºä ìýäýýëýë áîëîõîîñ ãàäíà ìîíãîëûí àâèëãàëûí îäîîãèéí
íºõöºë áàéäëûã òîâ÷ äóðüäàí öààøèä õèéõýýð òºëºâ뺺ä áóé àæëûí òàëààð îðóóëæýý.
072. В. Altanzaya Tserendondov, Mongolia (Öýðýíäîíäîâûí Àëòàíçàÿà, Ìîíãîë)
“Corruption in privatization and effective anti-corruption strategies in transition
country-Mongolia”, (Õóâü÷ëàë äàõü àâèëãàë, øèëæèëòèéí ¿åèéí Ìîíãîë äàõü

àâèëãàëûí
ýñðýã
¿ð
ä¿íòýé
ñòðàòåãè
http://www.10iacc.org/content.phtml?documents=300&art=10

òºëºâëºãºº),

Өгүүлэл, 5 õóóäàñ, àíãëè
Ýíý ºã¿¿ëýë íü õóâü÷ëàëûí àñóóäàëä òóëãàðààä áàéãàà àâèëãàëûí àñóóäëûã øèéäýõýä
àâ÷ áîëîõ îëîí òàëò àðãà õýìæýýã äóðüäñàí áºãººä ¿¿íä õóâü÷ëàëûí ñàëáàðò õèéñýí
ñóäàëãàà, øèíæèëãýýíèé áîëîí òóðøèëòûí àæëóóäûí òàëààð îðóóëæýý. Ìîíãîë øèã
øèëæèëòèéí ¿åèéí óëñ îðîíä äàõü õóâü÷ëàëûí ¿éë ÿâö äàõü àâèëãàëòàé õýðõýí òýìöýõ
ò¿¿íèé óë ¿íäýñ, ñóóðèéã îéëãîõîä òóñëàõ áîëíî. ªã¿¿ëýë íü ìºí Ìîíãîëûí îäîîãèéí
õóâü÷ëàëûí ¿éë ÿâö ìºí õóâü÷ëàëä òîõèîëäîæ áîëîõ àâèëãàëòàé òýìöýõýä ìºðäºõ æóðàì
ãîðèìûã îðóóëæýý.
Ó㠺㿿ëýë íü õóâü÷ëàë ò¿¿íòýé õîëáîîòîéãîîð ãàð÷ èðýõ àâèëãàëûí àñóóäëûã ñîíèðõîæ
áóé ñóäëàà÷, øèéäâýð ãàðãàã÷, áîäëîãî áîëîâñðóóëàã÷äàä ìýäýýëëèéí ÷àíàðòàé áîëîí
ñóðãàìæ ºãºõ¿éö ìàòåðèàë áîëæýý.
073. Г. National Integrity Systems Country Study Report (¯íäýñíèé Øóäàðãà ¨ñíû
ñèñòåì, ñóäàëãààíû òàéëàí), Ms J.Oyuntuya, Researcher, National Project
Coordinator (Æ.Îþóíòóÿà
Òºñëèéí ¯íäýñíèé çîõèöóóëàã÷), Mongolia 2001,
Democratic Governing Institutions Capacity Building project (Àðä÷èëñàí
Çàñàãëàëûã Áýõæ¿¿ëýõ Òºñºë)
http://www.transparency.org/activities/nat_integ_systems/dnld/mongolia.pdf
Судалгааны тайлан, 24 õóóäàñ, àíãëè
Óã òàéëàí íü ¿íäýñíèé øóäàðãà ¸ñíû ñèñòåìèéã áèé áîëãîõîä íºëººëºõ õ¿÷èí ç¿éë¿¿äèéã
àâ÷ ¿çñýí áà ìºí óã ñèñòåìèéã á¿ðä¿¿ëýã÷ õ¿÷èí áóþó áàéãóóëëàãóóäàä í¿¿ðëýýä
áàéãàà àâèëãàëûí àñóóäëûã òóñ òóñàä íü àâ÷ ¿çñýíýýðýý îíöëîã áºãººä èë¿¿ öîãö
áîëæýý. Æèøýý íü óã áàéãóóëëàãóóäàä: ã¿éöýòãýõ çàñàãëàë, õóóëü òîãòîîõ
áàéãóóëëàãà, óëñ òºðèéí íàìóóä, óëñûí õÿíàí øàëãàõ õîðîî, ø¿¿õ öàãäàà, òºðèéí àëáà,
õýâëýë ìýäýýëýë, èðãýíèé íèéãýì, îðîí íóòãèéí çàñãèéí ãàçàð ãýõ ìýò îðæ áàéíà. ̺í
ýöýñò íü ýäãýýð áàéãóóëëàãàä í¿¿ðëýýä áóé àâèëãàëòàé õýðõýí òýìöýõ òàëààðõè
çºâëºìæ¿¿äèéã ñàíàë áîëãîæýý.
Ýíý òàéëàíã îþóòàí, ñóäëàà÷èä, áîäëîãî áîëîâñðóóëàã÷èä, ã¿éöýòãýõ çàñàãëàëûíõàí åð
íü äýýð íýð äóðüäàãäñàí á¿õ áàéãóóëëàãóóä áîëîí ìîíãîëûí çàñàãëàëûí òàëààðõè òîâ÷
ìýäýýëýë àâàõûã õ¿ññýí ãàäíû áàéãóóëëàãóóä àøèãëàæ áîëíî.

074. ÓÈÕ, 2002. “Àâèëãàëòàé òýìöýõ ¿íäýñíèé õºòºëáºð”. ÓÈÕ-ûí 2002.07.04 ¹41
òîãòîîë
Òîãòîîë, 11 õóóäàñ, ìîíãîë
Äýýðõ òîãòîîëûí 1-ð õàâñðàëòààð óã õºòºëáºðèéã, 2-ð õàâñðàëòààð “Àâèëãàëòàé
òýìöýõ ¿íäýñíèé õºòºëáºðèéã õýðýãæ¿¿ëýõ àæëûã çîõèöóóëæ, õÿíàëò òàâèõ ¯íäýñíèé
çºâëºëèéí á¿ðýëäýõ¿¿í”-èéã àëáàí òóøààëûí áàéäëààð íü òîìèëñîí áàéíà. Ýäãýýð áàðèìò
áè÷ãèéã 051 CD, 02-T-41 êîäîîð îëæ áîëíî.

Ýíý øèéäâýðèéã 1998 îíîîñ ýõýëñýí àâèëãàëûí ýñðýã ¿éë àæèëëàãààíû óëñ òºðèéí
õ¿ñýë çîðèãòîé, òóõàéëáàë àâèëãàëûí ýñðýã íèéãìèéã ñî¸í ãýãýýð¿¿ëýõ,
àâèëãàëààñ íèéãìèéã óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ, àâèëãàëûí õýðãèéã ìºðäºí áàéöààõ
÷èã ¿¿ðýã á¿õèé õàðààò áóñ àãåíòëàãèéã õóóëü÷ëàí áàéãóóëàõ øààðäëàãàòàé
ãýñýí øèíæýý÷äèéí çºâëºãººíèéã õ¿ëýýí àâ÷ áàéñàíòàé õàðüöóóëáàë óõðàëò
áîëñîí øèéäâýð þì. ¯íäýñíèé ãýõ ýíý çºâëºë íü ìºí ÷àíàðòàà ñàíõ¿¿æèëòã¿é, òºðèéí
ýðõèéã áàðüæ áóé íàìààñ õàðààò òºðèéí ºíäºð àëáàí òóøààëòíóóäààñ ¿íäñýíäýý
á¿ðäýõ îðîí òîîíû áóñ áàéãóóëëàãà þì.

075. State Great Khural, 2002. “Mongolian National Program for Combating
Corruption”.
Íîì, 12 õóóäàñ, ìîíãîë –àíãëè
074 òîãòîîëûí ìîíãîë ýõ, ò¿¿íèé àíãëè îð÷óóëãà.
Ìîíãîë Óëñûí Çàñãèéí ãàçðûí ÕÀÁÕÑÇ õºòºëáºðººñ 2003 îíä çîõèîí áàéãóóëñàí
“Àâèëãàëûí ýñðýã ¿íäýñíèé áàãà õóðàë”-ûí ìàòåðèàë äîòîð òàðààãäñàí òîâõèìîë.
076. Â.Óäâàë, 2002. “Òºðèéí àëáàíû òàëààðõ õóóëü, ýðõ ç¿éí àêòûí ýìõòãýë”.
Íîì, 248 õóóäàñ, ìîíãîë
Óã ýìõòãýëèéã Óäèðäëàãûí Àêàäåìè, Òºðèéí Óäèðäëàãûí Ñóðãóóëü õàðèóöàí, 2002 îíä
“Áèò Ñåðâèñ” ÕÕÊ-èé õýâëýõ ¿éëäâýðò õýâë¿¿ëæýý.
Ýíýõ¿¿ ýìòãýë íü Àâèëãàëûí ýñðýã Ìîíãîëûí õóóëü, ýðõ ç¿éí îð÷èíã ñóäàëæ ¿íýëýõýä
ìýäýýëëèéí ýõ ñóðâàëæ áîëíî.
077. Нээллтэй Нийгэм Форум, С.Баяраа. 2005. “Төрийн эрх мэдлийг
урвуулан ашиглахын эсрэг авах арга хэмжээ”. Судалгааны ажлын тайлан
ба бодлогын зөвлөмж
Судалгааны тайлан, 59 хуудастай, монгол хэлээр.
Нээлттэй Нийгэм Форумын бодлогын судлаач С.Баяраагийн судалгааны ажилд
төв болон орон нутгийн түвшинд төрийн эрх мэдлийг урвуулан ашиглах явдал
түгээмэл байгаа бөгөөд хяналтгүй болсон нь дараах шалтгаантай гэж үзжээ,
үүнд: 1/ төрийн захиргааны бодлого боловсруулан шийдвжр гаргах үйл явцад
иргэдийн зүгээс оролцох албан болон албан бус арга механизм үгүйлэгдэж
байгаагаас тэдний оролцоо бага байгаа, 2/ мөрдөгдөж буй хууль тогтоомж
зохих түвшинд хийгдээгүй, үр ашигтай үйлчлэхгүй, хэрэгжихгүй байна, 3/
түүхэн болон соёлын уламжлалт хүчин зүйл төрийн албанд нөлөөлсөн хэвээр
байгаа учраас төрийн албаны гол утга учир, үүрэг нь ард түмэнд үйлчлэх явдал
гэсэн ойлголт төрийн албан хаагчдын сэтгэхүйд хэвшээгүй байна, 4/ иргэд,

иргэний нийгмийн зүгээс төрийн байгууллага, албан хаагч, захиргааны актын
талаар шүүхэд гомдол гаргах туршлага хомс байна гэжээ. Судалгааны баримт
бичигт төрийн эрх мэдлийг урвуулан ашиглахын эсрэг авах арга хэмжээнүүдийн
талаар судлаачийн зөвлөмж оржээ.
078. S.Bayaraa (Open Society Forum’s Policy Fellow). 2005. “Administrative
Remedies for Government Abuses” Policy research paper and policy
recommendations.
077 -ийн англи хувилбар.
079. Ì.Õîðîëñ¿ðýí, Ë.ßíæìàà, 2005. “Öàãäàà îëîí íèéòèéí õàìòûí àæèëëàãàà
õºòºëáºðèéí ¿ð ä¿í, öààøäûí õàíäëàãà; Outcomes of community policing program
and future tendences”.
Íîì, 178 õóóäàñ, ìîíãîë áà àíãëè
ÌÍÍÕ, Óíãàð äàõü ¯íäñýí õóóëü, ýðõ ç¿éí èíñòèòóò (COLPI), Ýðõ ç¿éí ñàíàà÷ëàãà
íýýëòòýé íèéãýìëýãòýé õàìòðàí Ìîíãîë Óëñàä 1999-2005 îíä õýðýãæ¿¿ëñýí “Öàãäàà-îëîí
íèéòèéí õàìòûí àæèëëàãàà” òºñëèéí òàéëàíã ýíýõ¿¿ íîìîíä òóñãàæýý. Òàéëàíã
Ì.Õîðîëñ¿ðýí, Ë.ßíæìàà íàð áîëîâñðóóëàí ÖÅÃ õýâë¿¿ëæýý.
Òºñëèéí çîðèëãî íü ÖÅÃ-ûã õ¿÷íèé áàéãóóëëàãààñ îëîí íèéòýä ¿éë÷èëäýã áàéãóóëëàãà
áîëãîí õºãæ¿¿ëýõýä ÷èãëýæýý.
080. Çàñãèéí ãàçðûí Õүний аюулгүй байдлыг хангах сайн засаглал, 2003.
“Àâèëãàëûí ýñðýã öóâðàë óóëçàëò, ÿðèëöëàãûí òîâ÷ òýìäýãëýë”.
Ýìõòãýë, 113 õóóäàñ, ìîíãîë
Óã ýìòãýëèéã Çàñãèéí ãàçðûí ÕÀÁÕÑÇ õºòºëáºðººñ 2003 îíä ãàðãàæýý.
Óã ýìòãýëä ýíýõ¿¿ õºòºëáºðèéí õ¿ðýýíä çîõèîãäñîí äàðààõ 4 óóëçàëò ÿðèëöëàãûí òîâ÷
òýìäýãëýë îðæýý: 1. Àâèëãàëûí ýñðýã òýìöýëä èðãýíèé íèéãýì, õýâëýë ìýäýýëëèéí
¿¿ðýã (Óëààíáààòàð, 2002.11.01); 2. Àâèëãàëûí ýñðýã òýìöýëä õóóëü òîãòîîã÷äûí
¿¿ðýã îðîëöîî (Óëààíáààòàð, Èõ òýíãýð, 2002.12.21) ; 3. Àâèëãàëûí ýñðýã òýìöýëä
õóâèéí õýâøëèéí ¿¿ðýã (Óëààíáààòàð, 2003.01.24); 4. Àâèëãàëûí ýñðýã òýìöýëä
ã¿éöýòãýõ çàñàãëàë, ø¿¿õ ýðõ ìýäëèéí ã¿éöýòãýõ ¿¿ðýã (Óëààíáààòàð, 2003.03.06).
Ýäãýýð èëýí äàëàíã¿é ÿðèëöëàãûí õî¸ð äàõü íü ÓÈÕ-ûí çàðèì ãèø¿¿äèéã èõýä
öî÷èðäóóëàí õýâëýë ìýäýýëëýýð øóóãèàí òàðüæ áàéëàà. Ýìõòãýëèéã 2003 îíä áîëñîí
“Àâèëãàëûí ýñðýã ¯íäýñíèé áàãà õóðàë” äýýð áóñàä ìàòåðèàëûí õàìò îëøðóóëàí
òàðààñàí þì.
081. Ö.Ñàìáàëëõ¿íäýâ, Æ.Îþóíòóÿà, 2001. “Ìîíãîë Óëñûí Çàñãèéí ãàçðûí “Õ¿íèé
àþóëã¿é áàéäëûã õàíãàõ ñàéí çàñàãëàë õºòºëáºð”-èéí áîäëîãûí áàðèìò áè÷èã”.

Íîì, 30 õóóäàñ, ìîíãîë
Óã áàðèìò áè÷ãèéã Ö.Ñàìáàëëõ¿íäýâ, Æ.Îþóíòóÿà ýìõòãýí, Çàñãèéí ãàçàð 2001 îíä
õýâë¿¿ëñýí áàéíà.
Óã áàðèìò áè÷èãò Çàñãèéí ãàçðûí ¿éë àæèëëàãààíû òýðã¿¿ëýõ 11 ÷èãëýëèéã
òîäîðõîéëæ, õºòºëáºðèéí ¿íäñýí çîðèëòûã õºòºëáºðèéí áðýëäýõ¿¿í õýñýã á¿ðýýð
òîìü¸îëñîí áàéíà. Óã õºòºëáºðèéã Çàñãèéí ãàçðûí 2000.10.18-íû ºäðèéí õóðàëäààíààð
çàð÷ìûí õóâüä ç¿éòýé ãýæ ¿çñýí áàéíà.

082. Ø.Áàòñ¿õ, Á.Áàòõ¿¿, Ñ.Ãàíáîëä, Ö.Äàâààäîðæ, ×.Òóíãàëàã, Ä.Öîëìîí íàð,
2003. “Çàñàãëàëûí íýð òîìü¸îíû òàéëáàð”.
Íîì, 101 õóóäàñ, ìîíãîë, àíãëè
Óã òàéëáàðûã Ìîíãîë Óëñûí Çàñãèéí ãàçðûí Х¿íèé àþóëã¿é áàéäëûã õàíãàõ ñàéí
çàñàãëàë õºòºëáºðèéí õ¿ðýýíä /Ø.Áàòñ¿õ, Á.Áàòõ¿¿, Ñ.Ãàíáîëä, Ö.Äàâààäîðæ,
×.Òóíãàëàã, Ä.Öîëìîí íàð/ áîëîâñðóóëàí 2003 îíä õýâë¿¿ëæýý.
Òàéëáàðûã áîëîâñðóóëàõäàà 1996 îíä ͯÁÕÕ, Óäèðäëàãûí õºãæëèéí õºòºëáºðººñ
ãàðãàñàí íýð òîìü¸îíû òàéëáàð òîëèéã ñóóðü áîëãîí, òºðèéí çàõèðãààíû ººð÷ëºëòèéã
òîäîðõîéëîã÷ îéëãîëòóóäûã ìîíãîë-àíãèë õýë äýýð äýëãýð¿¿ëýí òóñãàñàí àæýý.
”Governance” õýìýýõ íýð òîìü¸îã “Óäèðäëàãà” ãýæ îð÷óóëàõ ¸ñòîé áàéòàë “çàñàãëàë”
ãýæ çîõèñã¿é îð÷óóëñàí ãýæ çàðèì øèíæýý÷ ø¿¿ìæèëæ áàéãààã òýìäýãëýå.
083. Ø.Áàòñ¿õ, Á.Áàòõ¿¿, Ñ.Ãàíáîëä, Ö.Äàâààäîðæ, ×.Òóíãàëàã, Ä.Öîëìîí нарын
сóäàëãààíû áàã, 2003 .“Ñàéí çàñàãëàë” (Ñóäàëãààíû òàéëàí)
Íîì, 111 õóóäàñ, ìîíãîë
Óã ñóäàëãààã äýýðõ ñóäàëãààíû áàã ͯÁÕÕ, Х¿íèé àþóëã¿é áàéäëûã õàíãàõ ñàéí
çàñàãëàë õºòºëáºðèéã äýìæèõ òºñëèéí íýãæ, Çàñãèéí ãàçðûí ÕÝÃ-ûí çàõèàëãà
äýìæëýãýýð
ÿâóóëñàí
áàéíà.
Ñóäàëãààíû
áàãòàé
õîëáîãäîõ
E-mail:
batsukh@aom.edu.mn
Ñóäàëãààíû áàã äàðààõ ñóäàëãààã ÿâóóëæ ä¿í øèíæèëãýý õèéñýí àæýý: çàñàãëàë,
õ¿íèé àþóëã¿é áàéäëûí ÷èãëýëýýð ºìíº õèéãäñýí ñóäàëãààíû òàéëàíãóóä, õóóëü ýðõèéí
àêòóóä, õºòºëáºð áà òºñëèéí áàðèìò áè÷ã¿¿äèéã ñóäëàõ; 276 õ¿íýýñ ñàíàë àñóóëãà
àâàõ; ñîíèðõîã÷ òàëóóäûã îðîëöóóëàí õýëýëö¿¿ëýã, äóãóé øèðýýíèé ÿðèëöëàãà çîõèîõ;
òóõàéí ñýäâýýð ºðãºí õýðýãëýãääýã íýð òîìü¸îã òàéëáàðëàõ. Òóñ áàãèéí ÿâóóëñàí
ñóäàëãààãààð òºðèéí àëáàíä àâèëãàë õàìãèéí èõ ãýñýí ¿ç¿¿ëýëò ãàðñàí áºãººä ìîíãîëä
àâèëãàëûí òîðîí ñ¿ëæýý ¿¿ññýí òóõàé òýìäýãëýñýí áàéíà.
084. МУ-ын Үндсэн Хуулийн Цэц, 2005. “Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëèéí Öýöèéí
øèéäâýðèéí ýìòãýë 1”.
Íîì, 296 õóóäàñ, ìîíãîë

¯íäñýí õóóëèéí Öýö ººðèéí ãàðãàñàí 1992-2000 îíû øèéäâýðèéí ýìòãýëèéã ÕÁÍÃÓ-ûí
Õàííñ-Çàéäåëèéí ñàí ò¿¿íèé ìîíãîë äàõü ñóóðèí òºëººëºã÷èéí ãàçðûí ñàíõ¿¿ãèéí
äýìæëýãòýéãýýð õî¸ð áîòü áîëãîí 2005 îíä õýâë¿¿ëæýý. ªìíº íü 2000 îíä ìºí èéì õî¸ð áîòü
ýìòãýëèéã õýâë¿¿ëñýí áàéíà.
¯íäñýí õóóëèéí Öýöèéã Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëèéí äàãóó àíõ 1992 îíû õàâàð
áàéãóóëñàí þì. Öýöèéí ¿éë àæèëëàãààã ¯íäñýí õóóëü, Öýöèéí òóõàé õóóëü, Öýöèéí
ïðîöåññûí õóóëèàð ¿íäñýíäýý çîõèöóóëäàã. Öýöèéí ýíýõ¿¿ õî¸ð áîòü ýìòãýëä 2000 îí
äóóñàõ õ¿ðòýë õóãàöààíä ãàðñàí á¿õ øèéäâýð íü îðñîí ãýæ îéëãîãäîæ áàéíà.
085. МУ-ын Үндсэн Хуулийн Цэц, 2005. “Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëèéí Öýöèéí
øèéäâýðèéí ýìòãýë 2”.
Íîì, 283 õóóäàñ, ìîíãîë
086. МУ-ын Үндсэн Хуулийн Öýöèéí 1995.12.07¹07 ä¿ãíýëò: Ìîíãîë Óëñûí
Çàñãèéí ãàçðààñ Àéáåêñ ãðóïïòýé 1993.4.17-íä áàéãóóëñàí ò¿íøëýëèéí ãýðýý
¯íäñýí õóóëü çºð÷ñºíòýé õîëáîãäóóëàí Åðºíõèé ñàéä Ï.Æàñðàéã îãöðóóëàõ ýñýõ
òóõàé ìàðãààíûã õÿíàí øèéäâýðëýñýí òóõàé
Ä¿ãíýëò, 074-èéí õóóäàñ: 185-197

Ýíýõ¿¿ ä¿ãíýëòèéã Çàñãèéí ãàçðààñ Àéáåêñ ãðóïïòýé 99 æèëèéí õóãàöààòàé
áàéãóóëñàí ò¿íøëýëèéí ãýðýýòýé õîëáîãäóóëàí ÓÈÕ äàõü öººíõèéí çàðèì íü îðîëöîí
èðãýíèé øóãàìààð Öýöýä ãàðãàñàí ºðãºäëèéã õýëýëöýýä ãàðãàæýý.
Õî¸ð æèë îð÷èì äàëä õýðýãæèæ áàéñàí óã ãýðýýã àíõ EXPESS TIMES ñîíèíä
îð÷óóëàí òàâüñíààð óëñ òºðèéí ñêàíäàë ýõýëæýý. ÀÍÓ-ûí Íüþ Æåðñè õîòîä ¿éë
àæèëëàãàà ÿâóóëäàã äºðâºí äýëã¿¿ðèéí ýçýí (Õóíäêàð Õàëèä Àõìåä Õîññåéí )-ä ìîíãîëûí
ýäèéí çàñàã áîëîí ýðõ ç¿éí ñàëáàðò 99æèëèéí õóãàöààòàé ìîíîïîë ýðõ îëãîõîîð óã
ãýðýýíä çààñàí áºãººä Ìîíãîëûí Õºãæëèéí Êîìèññ ãýã÷èéã áàéãóóëàí õàì äàðãààð
Õîññåéí, øàäàð ñàéä Ï¿ðýâäîðæ íàðûã òîìèëæýý. Ýíý ãýðýýíèé ÿâöàä ñàéä íü ÷, òºðèéí
àëáàí õààã÷èä íü ÷ ÿëãààã¿é ýðõ ìýäëýý õýòð¿¿ëýí ÓÈÕ-ûí îíöãîé á¿ðýí ýðõýä
õàìààðàõ àñóóäëààð Çàñãèéí ãàçðûã òºëººëºí ãàðûí ¿ñýã çóðäàã, èéì çîðèëãîîð ãàäààäàä
àéë÷èëäàã ýìõ çàìáàðààã¿é ÿâäàë íî¸ðõîæ áàéæýý. Ãýðýýã îðîëöîã÷ òàëóóä ººðñ人
õ¿÷èíã¿é áîëãîñîí áà Öýö ýíý á¿õýíä Åðºíõèé ñàéä õîëáîãäîëòîé íü íîòëîãäîõã¿é áàéíà
ãýñýí óòãàòàé ä¿ãíýëò ãàðãàñàí áèëýý. Ìýäýýëëèéí äýëãýðýíã¿é ýõ ñóðâàëæèéã
ºðãºäºë áîëîí ò¿¿íä áè÷ãýýð ¿éëäñýí íýìýëò òàéëáàðààñ îëæ ¿çýæ áîëíî
087. МУ-ын Үндсэн Хуулийн Öýöèéí 2000.03.15¹03 ä¿ãíýëò: Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí
õóóëüä îðóóëñàí íýìýëò, ººð÷ëºëò íü Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëèéã çºð÷ñºí ýñýõ òóõàé
ìàðãààíûã õÿíàí õýëýëöñýí òóõàé
Ä¿ãíýëò, 075-ûí õóóäàñ: 95-104, ìîíãîë

ÓÈÕ 1999.12.24-íèé ºäºð ¯íäñýí õóóëüä íýìýëò ººð÷ëºëò îðóóëñàí òóõàé øèéäâýðèéí
ýñðýã Ñ.Íàðàíãýðýë íàðûí 5 èðãýíèé ºðãºä뺺ð Öýö ¯íäñýí õóóëèéí ìàðãààí ¿¿ñãýí
ýíýõ¿¿ ä¿ãíýëòèéã ãàðãàæýý. Öýö èðãýäèéí íýõýìæëýëèéã õàíãàõ ¿íäýñëýëòýé ãýæ
ä¿ãíýæýý.
ÓÈÕ äàõü îëîíõè, öººíõèéí óäèðäëàãóóä ¯íäñýí õóóëüä îðóóëàõ íýìýëò, ººð÷ëºëòèéíõºº
áè÷âýð äýýð ñýì òîõèðîëöîí, 1999.12.23-íû ºäºð óã òºñºë äýýðýý Ñîöèàë-Äåìîêðàò íàìûí
15, ¯íäýñíèé Àðä÷èëñàí íàìûí 21, Õóâüñãàëò íàìûí 26 ãèø¿¿íýýð ãàðûí ¿ñýã çóðóóëàí
õóóëü ñàíàà÷ëóóëààä ìàðãààø ºã뺺 íü àíõíû õýëýëö¿¿ëãýýð ýöýñëýí áàòàëæýý. Íýìýëò,
ººð÷ëºëòèéí òºñëèéã Öýöèéí äàðãàä 24-íèé ºã뺺õ¿ðãýñýí àæ. Öýöèéí äàðãà ¯íäñýí
õóóëèéí 68.1 çààëòûí äàãóó ÓÈÕ-ä ñàíàë ãàðãàõ àñóóäëûã Öýöèéí õóðàëäààíààð
øèéäâýðëýõèéí òóëä èëòãýã÷èéã òîìèëñîí áà ÓÈÕ äýýð ¿ã õýëýõ õ¿ñýëòýý
Ãîí÷èãäîðæ äàðãàä ìýäýãäñýí áîëîâ÷ òýðýýð “Öýöèéí äàðãà Æàíöàí áàéíà óó” ãýæ
àñóóíãóóòàà øóóä ñàíàë õóðààëãàí àëõàà òîãøæýý. Öýöèéí äàðãà óðèõûã íü õ¿ëýýãýýä
òàíõèìààñ õýäõýí àëõàìûí öààíà ºðººí人 ñóóæ áàéñàí ãýäýã. ÓÈÕ ýíýõ¿¿ ä¿ãíýëòèéã 15
õîíîãèéí äîòîð õýëýëöýí õ¿ëýýæ àâàõ ýñýõ òàëààð òîãòîîë ãàðãàõ õóóëüòàé áîëîâ÷ õàâ
äàðàí õóóëü çºð÷ñººð 2000 îíû ÓÈÕ-ûí ñîíãóóëüòàé ó÷èðñàí þì.
088. МУ-ын Үндсэн Хуулийн Öýöèéí 2000.11.29¹02 òîãòîîë: Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí
õóóëüä îðóóëñàí íýìýëò, ººð÷ëºëò íü Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëèéã çºð÷ñºí ýñýõ òóõàé
ìàðãààíûã ýöýñëýí øèéäâýðëýñýí òóõàé
Òîãòîîë, 075-ûí õóóäàñ: 105-115
Öýö ÓÈÕ-ûí 2000.7.28-íû ïðîòîêîëûã ¿íäýñëýí, 2000 îíû 03 òîîò ä¿ãíýëòýä õàìààðàõ
ìàðãààíûã ýöýñëýí øèéäâýðëýæ óã òîãòîîëûã ãàðãàæýý.
ÓÈÕ-ûí øèíý á¿ðýëäýõ¿¿í Öýöèéí 2000 îíû 03 òîîò ä¿ãíýëòèéã 2000.7.28-íä àâ÷
õýëýëöýýä, Õóóëü ç¿éí áîëîí Òºðèéí áàéãóóëàëòûí áàéíãûí õîðîîäûí çºâëºñíººð, Öýöèéí
ýíýõ¿¿ ä¿ãíýëòèéí òàëààð òîãòîîë ãàðãàõ øààðäëàãàã¿é ãýæ ¿çýýä ¯íäñýí õóóëüä
íýìýëò, ººð÷ëºëò îðóóëàõ íü Öýöèéí õÿíàëòàä õàìààðàõã¿é õýìýýí ïðîòîêîëäñîí áàéíà.
Öýö ýíýõ¿¿ ïðîòîêîëûã (ÓÈÕ ìºí ÷àíàðòàà 03 òîîò ä¿ãíýëòèéã õýëýëöýýä çºâøººðººã¿é
áàéíà õýìýýí ¿çýæ) 03 òîîò ä¿ãíýëòòýé õîëáîãäñîí Öýöèéí òîãòîîëûã ãàðãàæýý.
Èéíõ¿¿ 1999.12.24-íä ¯íäñýí õóóëüä îðóóëñàí íýìýëò, ººð÷ëºëò õ¿÷èíã¿é áîëæýý.
089. МУ-ын Үндсэн Хуулийн Öýöèéí 2001.3.23¹01 ä¿ãíýëò: ÓÈÕ ¯íäñýí õóóëüä
òàéëáàð õèéñýí íü Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëèéí çàðèì çààëòóóäûã çºð÷ñºí ýñýõ
òóõàé ìàðãààíûã õÿíàí øèéäâýðëýñýí òóõàé
Ä¿ãíýëò, 075-ûí õóóäàñ: 121-127, ìîíãîë
ÓÈÕ ¯íäñýí õóóëüä àëáàí ¸ñíû òàéëáàð (èéì 3 òàéëáàð ãàðãàñíààñ íýãèéã ÓÈÕ ººðºº
õ¿÷èíã¿é áîëãîæýý) õèéæ áàéãàà íü ýðõ ìýäëýý õýòð¿¿ëýí ¯íäñýí õóóëèéí òîäîðõîé
çààëòóóäûã çºð÷èæ áàéíà ãýñýí èðãýí Ä.Ëàìæàâûí ºðãºä뺺ð Öýö ¯íäñýí õóóëèéí
ìàðãààí ¿¿ñãýýä óã ä¿ãíýëòèéã ãàðãàæýý. ¯íäñýí õóóëü çºð÷èãäñºí áàéíà ãýæ
ä¿ãíýæýý.
ÓÈÕ 2000.7.26¹10 òîãòîîë áàòëàí ¯íäñýí õóóëèéí 66.4 çààëòûã àëáàí ¸ñîîð
òàéëáàðëàñàí þì. Óã òàéëáàðûí ãîë ñàíàà íü òýíä çààãäñàí ýòãýýäèéí øèéäâýð ¯íäñýí

õóóëü çºð÷ñºí ãýäãèéã Öýö äóíä ñóóäëûí õóðàëäààíû ä¿ãíýëòýýð íîòîëñîí áàéëàà ÷ ýíý
òóõàé Öýöèéí èõ ñóóäëûí õóðàëäààíû òîãòîîë ãàðàõ õ¿ðòýë ¯íäñýí õóóëü çºð÷ñºí
òýðõ¿¿ øèéäâýð õ¿÷èí òºãºëäºð ¿éë÷èëíý ãýñýí óòãàòàéþì. Õýðýâ ÓÈÕ ººðò
òààëàãäààã¿é Öýöèéí ä¿ãíýëòèéã õýëýëöýõã¿é äàð÷èõâàë (èéì ÿâäàë òîõèîëääîã)
¯íäñýí õóóëü çºð÷ñºí øèéäâýð ¿éë÷èëñýýð áàéõ áîëíî.
090. Ýéí Ðýíä, 2005. “Ǻâøèëöëèéí çàñàã áîë øèíý ôàøèçì ìºí”.
Íîì, 40 õóóäàñ, ìîíãîë орчуулга
“Ayn Rand ,CAPITALISM: The Unknown ideal, 1964” íîìûí “20. The New
Fascism: Rule by Consensus” õýìýýõ 20-ð á¿ëãèéã Ä.Ýíõçàÿà èéíõ¿¿ îð÷óóëàí
“Ìîíñóäàð” õýâëýæýý. Óã á¿ëýã íü 196564.18-íä Áîñòîí õîòûí Ôîðä Õîîë Ôîðóì äýýð
óíøñàí ëåêö áºãººä ìºí îíû 5, 6 ñàðä íèéòëýãäýæ áàéñàí àæ.
2004 îíû ÓÈÕ-ûí ñîíãóóëèéí áóäëèàí áîëîí èõ ýâñëèéí ãýõ çàñãèéí ãàçàð áàéãóóëñàí
ÿâäàëä ñóðãàìæ áîëîõ áîëîâ óó.
091. “ªäðèéí ñîíèí” ñîíèí, 2003. Ä.̺íãºíäàëàé. “Ø¿¿õ, ãààëü àâèëãàëä ºðòäºã ¿¿?”
“ªäðèéí ñîíèí” ñîíèí, 2003.12.24 ¹309, 2-ð í¿¿ðò
Àâèëãàëòàé òýìöýõ ¿íäýñíèé õºòºëáºðèéã õýðýãæ¿¿ëýõ àæëûã çîõèöóóëæ, õÿíàëò
òàâèõ, ¯íäýñíèé çºâëºëèéí õóðàëäààí äýýð Óëñûí äýýä ø¿¿õ, Ø¿¿õèéí åðºíõèé çºâëºëººñ
çîõèîæ áóé àæëûí ÿâöûí òóõàé Óëñûí äýýä ø¿¿õèéí åðºíõèé ø¿¿ã÷ ×.Ãàíáàò, Ãààëèéí
åðºíõèé ãàçðûí çîõèîæ áóé àæëûí òàëààð Ãààëèéí åðºíõèé ãàçðûí äàðãà Õ.Áààòàð íàðûí
ìýäýýëëèéí òóõàé. Òóñ áàéãóóëëàãûí óäèðäëàãóóä àâèëãàëòàé òýìöýõ ¿íäýñíèé
õºòºëáºðèéí õ¿ðýýíä áàéãóóëàãóóä äýýð õèéãäýæ áóé àæëûíõàà ÿâöûí òàëààð
äýëãýðýíã¿é ìýäýýëýë õèéâ.
092. “¯íýí” ñîíèí, 2003. Ä.Çàÿà. “Áîëîâñðîë äàõü àâèëãûã õýí ººãø¿¿ëäýã âý?”.
“¯íýí” ñîíèí, 2003.09.16 ¹184, 5-ð í¿¿ðò
Ãýâ÷ ºíººäºð àâèëãàä íèéòýýð äàñàìãàé õýâýýðýý, àâèëãûã ¿ë òýâ÷èõ íèéãìèéí ñýòãýë
ç¿é ¿¿ñýýã¿éãýýñ ãàäíà ò¿¿íèé ýñðýã òýìöýëä èðãýäèéí îðîëöîî, áàéð ñóóðü òèéì ÷
èäýâõòýé áóñ áàéíà. Èéíõ¿¿ ä¿ãíýæ áóé ó÷èð ãýâýë ýíý íàìðûí ñóðãóóëü, öýöýðëýãèéí
ýëñýëòèéí ¿åýð “ãàð öàéëãàõ”, “õàíäèâ”, “ñýòãýëèéí áýëýã” ãýý÷ íü äààìæèð÷,
àâèëãàëûí ºðòºã íýìýãäñýí íü àæèãëàãäëàà. Áîëîâñðîëûí ñàëáàð ñóäàëãààãààð àâèëãàëä
ºðòºìòãèé áàéãóóëëàãààð áàéíãà äýýã¿¿ðò îðäîã áºãººä Ä.Çàÿà íü ýíýõ¿¿ àñóóäëûã
õºíäñºí áàéíà.
093. “¯íýí” ñîíèí, 2003. Ö.Ýðäýíýáàò. “Àâèëãà ºãäºã, àâäàã òîäîðõîé õ¿ì¿¿ñèéã
øàëãàæ áàéíà”.
“¯íýí” ñîíèí, 2003.04.18 ¹077

Óëñûí ìºðäºí áàéöààõ ãàçðûí äýä äàðãà, öàãäààãèéí äýä õóðàíäàà Ö.Ýðäýíýáàòòàé
ñýòã¿¿ë÷ Ä.Áàòçàÿà-í õèéñýí ÿðèëöëàãà. Ìýðãýæëèéí áàéãóóëëàãûí ýðõ á¿õèé àëáàí
òóøààëòàíòàé õèéñýí ÿðèëöëàãà.
094. “ªäðèéí ñîíèí”, 2003. Ë.Æàâçìàà /ÌÓ-í åðºíõèé àóäèòîð/. “Àâèëãàë áîë ýäèéí
çàñãèéí ÷àäàâõèéã ñóëüäààã÷”.
“ªäðèéí ñîíèí”, 2003.05.12 ¹112
Òºð, çàñãèéí á¿òöèéí 11 áàéãóóëëàãûí æàãñààëòààñ àâèëãàë õàìãèéí èõ àâäàã ãýäýãò
ãààëèéíõàí, ø¿¿õèéíõýí áîëîí áàíê, òàòâàð, öàãäààãèéíõíûã íýðëýæ áàéíà. Ýíäýýñ
àâèëãàë ãýã÷ ãàæ ¿çýãäýë ìàíàé íèéãýìä áîäèòîé îðøèæ, òºð, çàñãèéí ýäèéí çàñãèéí
áîäëîãûã õýðýãæ¿¿ëýõ áîëîí íèéãìèéí äýã æóðìûã õàíãàõ ¿¿ðýãòýé á¿òö¿¿äýä ÷
íýâòýðñýí áàéæ áîëçîøã¿é õàðàãäàæ áàéíà. Àóäèòûí òºâ, îðîí íóòãèéí áàéãóóëëàãóóä
àâèëãàëààñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ àæëûã õèéõ ó÷èðòàé áà ýíýõ¿¿ áàéãóóëëàãûã
óäèðäàæ áóé Ë.Æàâçìàà ãóàéí íèéòëýëèéã ¿çíý ¿¿.
095. “ªíººäºð” ñîíèí, 2004. Ä.Öýðýíäîðæ. “Óëñ òºðèéí õ¿ðýýíèé Àâëèãà ñîíãóóëèàñ
ýõýëäýã”.
“ªíººäºð” ñîíèí, 2004.01.09 ¹006
Àâèëãàòàé íèéòýýðýý òýìöüå “ªíººäºð”-èéí ñýäâèéí ÿðèëöëàãàä “Õ¿íèé àþóëã¿é
áàéäëûã õàíãàõ ñàéí çàñàãëàë” õºòºëáºðèéí ¿íäýñíèé ìåíåæåð Ä.Öýðýíäîðæòîé
ñýòã¿¿ë÷ Ä.Áýõáàÿðûí õèéñýí ÿðèëöëàãà. Òºð, çàñãèéí õýìæýýíä àâèëãàëòàé
òýìöýõýä ¿íäýñíèé õýìæýýíä ÿìàð àæèë çîõèîí áàéãóóëæ ÿâóóëæ áóéã Ä.Öýðýíäîðæòîé
õèéñýí ÿðèëöëàãààñ óíøèæ áîëíî.
096. “¯íýí” ñîíèí, 2004. Á.̺íõòóÿà. “Ýâñëèéí çàñãèéí ãàçàð àâèëãàëòàé õýðõýí
òýìöýõ áîë”.
“¯íýí” ñîíèí, 2004,09.08 ¹177, 5-ð í¿¿ðò
Ìîíãîë÷óóä õÿçãààðëàãäìàë õýðýãëýýòýé òàð÷èãõàí àìüäðàë íü àâèëãàëû㠺人õ õºðñ
ñóóðü áîëäîã ãýõýýñ ººð ¿íýíä íèéöýõ õàðèóëò îëäîõã¿é íü. Áèä ÷èíü áóñäûí àäèë
òàíñàã áèø þìàà ãýõýä õýðýãöýýãýý õàíãààä áàéõóéö õýðýãëýýòýé, òýð õýðýãëýýãýý
áèé áîëãîõóéö ñàíõ¿¿ãèéí ÷àäàâõèòàé áàéõ ¸ñòîé. Òýð ÷àäàâõèéã òºð èðãýääýý ºã÷
÷àäàõã¿é áîëîõîîð èðãýä ººðñ人 áèé áîëãîõîîñ ººð çàì ¿ã¿é. Òýð àâèëãûí çàì. Ìîíãîë÷óóä
àâèëãûã õýðõýí òºñººëäºã âý? Àâèëãà õààíà áóãøèæ áàéíà âý? Òºð ÿìàð îðîëöîîòîé âý?
ãýñýí ñýäâ¿¿äýýð àâèëãàëûí àñóóäëûã õºíäñºí áàéíà.
097. “¯íýí” ñîíèí, 2004. Á.̺íõòóÿà. “Àâèëãà èë÷ëýãääýãã¿éí ãîë ãîãöîî íü õóóëüäàà
áàéãààã àìüäðàë õàðóóëæ áàéíà”.
“¯íýí” ñîíèí, 2004.02.10 ¹28, 3-ð í¿¿ðò

Õàíöóéíààñ õàíöóé ðóó øóóä îðäîã, áóñäûí í¿äýíä ¿çýãäýæ, ãàðò áàðèãääàãã¿éãýýðýý
àâèëãà íü õàìãèéí íóóöëàãäìàë ¿éëäýëä òîîöîãääîã. Èéì äàëä ¿éëäëèéã èë áîëãîõ ãýæ
õàìãèéí èõ ñóäëàãäñàí ñóäëàà÷, ìýðãýæèëòí¿¿äèéí ç¿éëèéí íýã ãýæ ¿çäýã þì áèëýý.
Òýð õýðýýðýý òóðøëàãàæèí, ñóäëàà÷èä, àâèëãûí ýñðýã òýìöýã÷äèéí áîäîæ îëîîã¿é
àðãà õýëáýðýýð áàÿæèãäñààð áàéãàà. Åð íü àâèëãûí òàëààðõè ñóäëàà÷äûí áè÷ñýíýýñ
¿çâýë ýíý ãýìò ¿éëäýë íü òºð ¿¿ññýí öàãààñ ãàðààãàà ýõýëæ ºäèéã õ¿ðñýí ãýõ.
Ìýäýýëëèéí ñ¿ëæýýãýýð àâèëãûã èë÷ëýõ áîäèò áîëîìæòîé ãýñýí øèíý ñàíààã ººðèéí
íèéòëýëäýý äýâø¿¿ëñýí áàéíà.
098. “ªäðèéí ñîíèí”, 2004. Ä.̺íãºíäàëàé. “Àâèëãàëòàé õýðõýí òýìöýõ âý?”.
“ªäðèéí ñîíèí”, 2004.01.23 ¹19, 2-ð í¿¿ðò
Àâèëãàëòàé òýìöýõ ¿íäýñíèé çºâëºëä òîäîðõîé àëáàí òóøààëòàí äàðãà íàðûí òºëººëºë
áàéäàã. Ò¿¿í äýýð íü òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãûí òºëººëºë íýìýãäýíý. Òýäýíä òýð á¿ð
àæëàà õàÿàä àâèëãàëòàé òýìöýýä ÿâàõ óó, çàâ áîëîìæ áèé áèë¿¿. ¯¿íýýñ õàðõàä
Àâèëãàëòàé òýìöýõ ¿íäýñíèé õºòºëáºð ìààíü îëîí áèåëýãääýãã¿é õºòºëáºð¿¿äèéí íýã
áîë÷èõ âèé ãýñýí ýìçýãëýë òºðæ áàéíà. Àâèëãàëòàé òýìöýõ ¿íäýñíèé õºòºëáºð
áàòëàãäñàí ÷ øèíý õóóëü íü áàòëàãäàõã¿é áàéãàà ó÷ðààñ ýðõ ç¿éí îð÷èí á¿ðäýæ
ºãºõã¿é áàéãààãûí øàëòãààíû òàëààð íèéòëýëäýý ºã¿¿ëæýý.
099. “¯íýí” ñîíèí, 2005. Ò.Áóä. “Àâèëãàë, ÿäóóðàë õî¸ð èõýð þì ø¿¿?.
“¯íýí” ñîíèí, 2005.03.01 ¹039
Ìàíàéõàíä Àâèëãàëòàé òýìöýõ õóóëèà áàòëààä, òóñãàé áàéãóóëëàãà áàéãóóë÷èõ ë þì
áîë òýìöëèéí óòãà ó÷èð á¿ðýí òàéëàãäàõ þì øèã îéëãîëò áèé. Õóóëü, áàéãóóëëàãà
ìýäýýæ ÷óõàë. Ãýõäýý ýíý íü àâèëãàëûí ýñðýã òýìöëèéã õîéøëóóëààä áàéõ øàëòãààí
áàñ áèø áàéõ. Òºð, çàñàã ººðºº àâèëãàëòàé õýðõýí òýìöýæ áóéãàà õàðóóëàõ, ñîíñãîõ
öàã áîëæ. Çàñãèéí ãàçàð ÿäóóðàëòàé äàéí çàðëàõàà èëýðõèéëñýí áîë îäîî àâèëãàëòàé
äàéí çàðëàæ áàéãààãàà îëîí íèéòýä çàðëàæ ýäèéí çàñãèéí ¿ð àøèãòàé áàéäëûã áèé áîëãîõ
õýðýãòýé ãýñýí ñàíàà èëýðõèéëñýí áàéíà.
100. “ªíººäºð” ñîíèí, 2005. ª.Ýíõòºð. “Àâëèãûí ýñðýã õóóëüòàé áîëú¸ ãýäýã
ìºðò뺺...”
“ªíººäºð” ñîíèí, 2005.047.21 ¹094
Àâèëãàòàé íèéòýýðýý òýìöüå “ªíººäºð”-èéí ñýäâèéí ÿðèëöëàãàä Óëñûí ìºðäºí áàéöààõ
ãàçðûí Àëáàí òóøààë, çîõèîí áàéãóóëàëòòàé ãýìò õýðãèéã ìºðäºõ õýëòñèéí äàðãà, äýä
õóðàíäàà ª.Ýíõòºðòýé ñýòã¿¿ë÷ Ä.Çàÿàáàò-í õèéñýí ÿðèëöëàãà. Ìýðãýæëèéí
áàéãóóëëàãûí ýðõ á¿õèé àëáàí òóøààëòàíòàé õèéñýí ÿðèëöëàãà.
101. “Çóóíû ìýäýý” ñîíèí, 2005. Á.Ñàìáóó. “Àâèëãàëòàé òýìöýõ àëòàí áîëîìæ ÿã îäîî
ë áàéíà”.
“Çóóíû ìýäýý” ñîíèí, 2005.05.03 ¹101

Àìòàé áîëãîí íü àâèëãàëûí òàëààð ÿíç á¿ðèéí ¿ã óíàãàõ äóðòàé áîëñíû áàñ íýã øàëòãààí
íü óäàõã¿é áîëîõ åðºíõèéëºã÷èéí ñîíãóóëèéí êàìïàíè õ¿÷ýý àâ÷ áàéãààòàé õîëáîîòîé. Íýð
äýâøèã÷ õîò, õºäººã¿¿ð äàâõèæ îëîí ò¿ìýíòýéãýý óóëçàæ ìºðèéí õºòºëáºðºº
òàéëáàðëàõààðàà íèéãýìä áóãøñàí àëü ë áîëæ á¿òýõã¿é ¿çýãäëèéã áóóðóóëíà,
áàãàñãàíà, àðèëãàíà ãýõýýð ºíººõ ë àðõèäàëò, ÿäóóðàë, àæèëã¿éäýë, àâèëãàë ãýñýí ¿ãñ
ººðèéí ýðõã¿é àìíààñ íü óíàäàã áèç. Îëîí íàìûí ïàðëàìåíò, õàìòàðñàí çàñãèéí ãàçàð íèéëýýä
àâèëãàëòàé òýìöýõ àÿòàé áîëîìæ á¿ðäýýä áàéãààã ñàíóóëñàí áàéíà.
102. “ªäðèéí ñîíèí” ñîíèí, 2005. Ïàìèëà Ñëóö /ÀÍÓ-ûí Ýë÷èí ñàéä/. “Ìîíãîëä àâèëãà
áàéãààä çîãñîõã¿é óëàì òîìîð÷ áàéíà”.
“ªäðèéí ñîíèí” ñîíèí, 2005.05.13 ¹115
“Àâèëãàëûí ýñðýã ͯÁ-í êîíâåíö” áàãà õóðàëä ÀÍÓ-ûí Ýë÷èí ñàéä Ïàìèëà Ñëóö-í
èëãýýëò. Ìîíãîë Óëñ “Ìÿíãàíû ñîðèëòûí ñàí”-ãààñ öààøèä äýìæëýã àâ÷ ÷àäàõ ýñýõ íü
Ìîíãîë Óëñûí òºð çàñàã àâèëãàëûí ýñðýã õ¿÷òýé àðãà õýìæýý àâ÷ õýðýãæ¿¿ëýõ
¿¿ðýãòýé õýð íóõàöòàé õàíäàæ, èðãýäèéíõýý ñàíààã çîâîîæ áóé àñóóäëûã ÿàæ àâ÷
¿çýæ áàéíà âý ãýäãýýñ íýã òàëààð øàëòãààëàõ þì.
103. “Àðäûí ýðõ” ñîíèí, 2005. Ã.Îòãîíæàðãàë. “Ìîíãîë óëñàä íýã ñàÿ 200 ìÿíãàí õ¿í
àâèëãàë àâäàã”.
“Àðäûí ýðõ” ñîíèí, 2005.06.03 ¹108
Àðä ò¿ìýí õÿçãààðã¿é ýðõ ìýäýëòýé. Õàðàìñàëòàé íü ººðñäèéí ýðõ ìýäëýý ç¿ñýì òàëõ
õóäàëäàæ àâàõàä ë çîðèóëäàã. Çîðèóëàëò íü õýòýðõèé õÿìäõàí. Õÿìäõàí ó÷ðààñ
ò¿¿íèéã õóäàëäàí àâàõûã õ¿ñäýã õ¿í íü ÷ áàãà. Åð人 ë ýðõ ìýäëèéí òºëººõ õ¿ñýë
òýì¿¿ëýëòí¿¿ä. Ñîíãóóëèàð íýð äýâøèã÷èä ÿíç á¿ðèéí àìëàëò, ÿíç á¿ðèéí õýëáýðýýð
àâèëãàë ºãäºã òàëààð íèéòëýëäýý ºã¿¿ëæýý.
104. Ðîáåðò Ëà Ìîíò (Robert La Mont), 2002. “Some Means of Addressing
Judicial Corruption in Mongolia” (Ìîíãîëä í¿¿ðëýýä áóé Ø¿¿õèéí Àâèëãàëûí
òàëààðõè çàðèì àñóóäëóóä)
Ñóäàëãààíû ìàòåðèàë, 8 õóóäàñ, àíãëè
Óã ñóäàëãàà íü Ìîíãîëûí ø¿¿õèéí ñèñòåì íü ÿàãààä àâèëãàëä àâòñàí ÿìàðõóó áàéäëààð
îðøèí òîãòíîæ áàéãàà òàëààðõè ¿íýëãýýã õèéñýí áºãººä ø¿¿õèéí ñèñòåì äýõü àâèëãàëûã
áóóðóóëñíààð áóñàä ñàëáàðûí àâèëãàëòàé òýìöýæ ýõëýõ íààøòàé àëõàì áîëîõ òàëààð
äóðüäàí ìºí îëîí íèéòýýñ àâñàí àâèëãàëûí òàëààðõ ñóäàëãààíä ø¿¿õèéí àâèëãàëûí ýçëýæ
áóé õóâèéã îðóóëæ ºã÷ýý. ̺í ø¿¿õèéí ñèñòåì äýõü àâèëãàëûã õýðõýí áóóðóóëàõ áîëîí
àâèëãà÷äûã õýðõýí èë÷èëæ, øèéòãýæ áîëîõ òàëààðõ çºâëºìæ¿¿ä, ìºí áóñàä îðîíä õýðõýí
òýìöäýã òàëààðõè æèøýýã îðóóëñàí áàéíà. Ìîíãîëûí íèéãýì äýõü õ¿íä ñóðòàë, àâèëãàë íü
óðò óäààí õóãàöààíû ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëò îðæ èðýõ áîëîìæóóäûã õààæ áàéãàà áà
èíãýñíýýð ýäèéí çàñãèéí õºãæèë áîëîí àæëûí áàéðíû ºñºëòºä ìóóãààð íºëººëæ áàéãàà
òàëààð ä¿ãíýëò õèéæýý.

Ýíý ñóäàëãàà íü àâèëãàëûí òàëààð ñóäàëãàà õèéæ áóé îþóòàí çàëóó÷óóä, ýðäýìòýí
ñóäëàà÷äàä øèíýëýã ñàíàà ºãºõ¿éö à÷ õîëáîãäîëòîé. ̺í ø¿¿õèéí àâèëãàëûã áóóðóóëàõàä
íºëººëæ ÷àäàõóéö çºâëºìæ¿¿äèéã îðóóëæ ºãñíººðºº áîäëîãî áîëîâñðóóëàã÷èä áîëîí
àâèëãàëûí ýñðýã òýìöýõ áàéãóóëëàãàä ñàíàà àâàõóéö ñóäàëãàà áîëæýý.
105. Óëààíáààòàð Ïîñò (UB Post), 2002. “Question Time” (Àñóóëòûí Öàã), Is this
why the Anti-Corruption bill has been shelved for two years? (Àâèëãàëûí Ýñðýã
Õóóëèéí òºñºë ÿàãààä áàòëàãäàõã¿é 2 æèë õîéøëîãäîõ áîëîâ îî?)
“UB Post” ñîíèí, 2002 îíû 12-р сарын 9 ¹.51 (334)
Óã àñóóëòûí öàã áóëàí íü àâèëãàëä ºðòºãäñºí áàéæ áîëîõ òºðèéí ºíäºð àëáàí
òóøààëòíóóä, ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿ä, Çàñãèéí ãàçðûí ãèø¿¿äèéí çóðãèéã õààíààñ ÿìàð
õýëáýðýýð àâèëãàë àâñàí áàéæ áîëîõ òàëààð àñóóëò õýëáýðýýð àñóóäàë äýâø¿¿ëýí
òàâüæýý. ̺í ò¿¿íèé äîîä òàëä àâèëãàëûí ýñðýã õóóëèéí òºñëèéã àâ÷ õýëýëöýõ ãýæ áóé
òàëààð, àâèëãàëûí ýñðýã áèåý äààñàí áàéãóóëëàãà áàéãóóëàãäàõ òóõàé ìýäýýëýë
òàâèãäæýý.
Óã ìýäýýëýë íü àâèëãà÷èä áîëîí àâèëãàë àâñàí áàéæ áîëîõ òºðèéí ºíäºð àëáàí òóøààëòíû
òàëààðõ ìýäýýëýë öóãëóóëæ áóé õ¿ì¿¿ñò áàòëàãäààã¿é ÷ ãýñýí òîäîðõîé ýõ ñóðâàëæ
áîëæ áîëîõ òàëòàé.
106. UNDP Mongolia(НҮБХХ),1999. “Donor Assistance in Support of National
Integrity Efforts”. (¯íäýñíèé Øóäàðãà Áàéäëûã Äýìæèõýä Äîíîð îðíóóä áîëîí
Áàéãóóëëàãóóäûí Òóñëàëöàà)
Ò¿¿âýð ñóäàëãàà,5 õóóäàñ, àíãëè
Óã ò¿¿âýð íü Ìîíãîëä ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áóé äîíîð îðíóóä áîëîí áàéãóóëëàãóóäûí ¿éë
àæèëëàãààã èë¿¿ ¿ð ä¿íòýé áîëãîõûí òóëä òýäíèé õýðýãæ¿¿ëæ áóé òºñºë, õºòºëáºð, ¿éë
àæèëëàãààíû òàëààðõ òîâ÷ ìýäýýëëèéã ÷èãëýë ÷èãëýëýýð íü ìýäýýëýë õýëáýðýýð
ãàðãàæýý. Óã ÷èãëýë¿¿äýä õóóëü, õóóëèéí õýðýãæèëò, àâèëãàëûí ýñðýã áîëîí
õàðèóöëàãûí òîãòîëöîîíû òàëààð, çàñàí õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõ ãàçðûí øèíý÷ëýë, öàãäààãèéí
ãàçðûí øèíý÷ëýë, ãààëûí àëáàíû øèíý÷ëýë, ø¿¿õèéí áàéãóóëëàãûã ÷àäâàðæóóëàõ ãýõ
ìýò ñýäýâ¿¿ä áàãòæýý.
Óã àæëààñ äýýðõ ÷èãëýë¿¿äýýð ñóäàëãàà õèéæ áóé ýðäýìòýí, ñóäëàà÷èä ìàòåðèàëûí
íýðñèéã õàðæ óã áàéãóóëëàãóóäààñ òîäîðõîé ìýäýýëýë àâ÷ áîëîõ áà ìºí äîíîð
áàéãóóëëàãóóä ººðñ人 áîëîí áîäëîãî áîëîâñðóóëàã÷èä ìýäýýëýë àâàõ õýëáýðýýð
àøèãëàæ áîëíî.
107. ADB/OECD Anti-Corruption Initiative for Asia and the Pacific
/Secretariat/, 2004. (Àçèéí Õºãæëèéí Áàíê/ Ýäèéí Çàñãèéí Õàðèëöàí Òóñëàëöàõ
Ǻâëºë õàìòðàí Àçè, Íîìõîí Äàëàéí îðíóóäàä Àâèëãàëòàé Тýìöýõ Санаачлага)
“Anti-Corruption Policies in Asia and the Pacific Self-Assessment Report
Mongolia” (Àâèëãàëûí ýñðýã áîäëîãî Àçè, Íîìõîí Äàëàéí îðíóóäàä, Ìîíãîë Óëñ äàõü
аâèëãàëûã ¿íýëñýí ¿íýëãýý)
http://www1.oecd.org/daf/asiacom/stocktaking.htm

Àâèëãàëûí ¿íýëãýý: 80 õóóäàñ, àíãëè
Óã ¿íýëãýý íü Ìîíãîë äàõü Àâèëãàëûí ýñðýã àâ÷ ÿâóóëæ áóé áîäëîãûã 2004 îíû 1
ä¿ãýýð ñàðûí áàéäëààð àâ÷ ¿çñýí áà Àçè, Íîìõîí Äàëàéí îðíóóäàä àâ÷ ÿâóóëàõ
Àâèëãàëûí Ýñðýã ¯éë Àæèëëàãààíû òºëºâëºãººíèé äàãóó õèéãäñýí áà ýíý íü õîëáîãäîõ
õóóëü ýðõ ç¿éí áîëîí áàéãóóëëàãûí á¿òöèéí îð÷íû òàëààð ìºí õýðýãæ¿¿ëýã÷ àãåíòëàã
áîëîí õèéõýýð òºëºâëºæ áóé øèíý÷ëýëèéí òàëààð ÷ ìºí äóðüäæýý.
108. Хүний эрхийн боловсролын төв, “Хуулийн байгууллагуудын үйл
ажиллагааны ил тод, нээлттэй байх зарчмыг хэрэгжүүлэх нь”.
Зөвлөмж: 8 хуудас, монгол
МННХ-ийн санхүүгийн дэмжлэгээр хэрэгжүүлсэн “Хуулийн байгууллагуудын
ил тод, нээлттэй байдлыг хангах асуудал” төслийн хүрээнд явуулсан санал
асуулга дээр үндэслэн зөвлөмж боловсруулсан байна.
109. С.Оюун, 1999. “Developing a National Anti-Corruption Strategy:
Perspective on an economy in transition”. (Авилгалын эсрэг үндэсний
стратеги боловсруулах нь: Шилтжилтийн эдийн засгийн жишээ) 1999 оны
5-р сарын 31-наас 6-р сарын 4-нд Филиппинû Манилад болсон Засаглалын
Дэлхийн Бага хуралд тавьсан илтгэл,
Илтгэл, 10 хуудас, англи
Төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгаас зах зээлийн эдийн засагт, тоталитар
нийгмээс ардчилсан нийгэмд шилжих явцад учирч буй хүндрэлүүд хийгээд
тэдгээр нь авилгал нэмэгдэхэд хэрхэн нөлөөлж байгаа тухай тайлбарласан
байна. Өнөөгийн нөхцөл байдал болон авилгалын эсрэг хийгдэж буй үйл
ажиллагааны талаар мөн дурдсан байна.
110. ADB-OECD, Anti-Corruption Initiative for Asia-Pacific, 2001. “AntiCorruption Action Plan for Asia and the Pacific”. (АХБ-ÝÇÕÀÕÁ, АзиНомхон далайн Авилгалын эсрэг Санаачлага, Ази-Номхон далайн
Авилгалын эсрэг Үйл ажиллагааны төлөвлөгөө)
Эмхэтгэл, 43 хуудас, англи
Ази-Номхон далайн бүсийн авилгалын эсрэг санаачлагын гишүүний хувьд
Монгол улс энэхүү үйл ажиллагааны төлөвлөгөөг дэмжин ажиллаж байгаа
бөгөөд 2001 оны 11-р сарын 28-30-нд Токио хотноо болсон 3-р хуралд Монгол
улсаас Япон улсад суугаа элчин сайд З.Батжаргалын хэлсэн үгийг 31-р
хуудасаас үзэж болно.

В. Авилгал ба иргэний нийгэм
111. Нээлттэй Нийгмийн Хүрээлэн, Нью Йорк, 2004. Ëåîí Å.Àéðèø, Ðîáåðò
Êóøåí, Êàðëà Â.Ñàéìîí “Èðãýíèé íèéãìèéí áàéãóóëëàãàä õîëáîãäîõ õóóëü òîãòîîìæ”
ÓÄÈÐÄÀÌÆ
Íîì, 116 õóóäàñ, ìîíãîë, îð÷óóëãà
Эíýõ¿¿ Óäèðäàìæèéã Àшгийн Áус Õуулийн Олон Óлсын Òөвòýé õàìòàð÷ òóñ
òºâèéí àæèëòíóóäûí òóñëàìæòàéãààð áýëòãýí, àíõ 1997 îíä ÍÍÕ (Ñîðîñûí ñàí)
õýâë¿¿ëæýý. Óäèðäàìæèéí ìîíãîë îð÷óóëãûã Ëиберал Ýмэгтэйчүүдийн Îюуны Ñан
(ЛЕОС) ТББ ã¿éöýòãýæ, Á.Îþóíáèëýã, Ö.Ãîìáîñ¿ðýí íàð õÿíàæ, ÍÍÔ 2004 îíä
õýâë¿¿ëñýí áàéíà.
Óäèðäàìæèéã “Èðãýíèé íèéãìèéí õýâøëèéíõýí”-íèéã õ¿ëýýí çºâøººðºõ, õàìãààëàõ,
çîõèöóóëàõ õóóëèéí íèéòëýã õýì õýìæýýã òîãòîîõ, ÿàæ õóóëü÷èëæ áîëîõûã
òàíèëöóóëàõ çîðèëãîîð áè÷èãäæýý. Íýýëòòýé íèéãýìä òºðèéí áîëîí óëñ òºðèéí á¿òýö îëîí
ÿíç áàéæ áîëîõ áîëîâ÷ òºð íü, òºðèéí ýðõ áàðüæ áóéíàì íü àðä ò¿ìíýýð ¿éë÷ë¿¿ëýõèéí
òóëä áèø, õàðèí àðä ò¿ìýíäýý ¿éë÷ëýõèéí òóëä áàéãàà ãýäýã òóëãóóð çàð÷èì äýýð
ñóóðèëñàí áàéõ ¸ñòîé. Èðãýí á¿ðèéí ¿çýë áîäëîî ÷ºëººòýé èëýðõèéëýõ, ýâëýëäýí íýãäýõ,
òàéâàí çàìààð õóðàí öóãëàõ ýðõèéã ñàõèí õàìãààëàõ õóóëü òîãòîîìæ àëèâàà íýýëòòýé
íèéãýìä çààâàë áàéõ ¸ñòîéã Óäèðäàìæ íýí ÷óõàë áàðèìòëàë áîëãîñîí áàéíà. Óäèðäàìæèä
àëü íýã áóþó á¿ëýã óëñûí ýðõ ç¿éí îð÷èíã øóóä õóóëáàðëàõààñ çàéëñõèéõèéí ñàöóó
Àíãëè-Ñàêñîíû ÷, ýõ ãàçðûí ÷ õóóëèéí ñèñòåìèéí àëü àëèíûã àâ÷ ¿çñýí áàéíà.
112. Дэлхийн Банк, Êàðìåí Ìàëåíà, Ðàéíåð Ôîðñòåð, Æàíìåæýé Ñèíãõ, 2004.
“Íèéãìèéí õàðèóöëàãà: ¯çýë áàðèìòëàë, øèíýýð ãàð÷ áóé ïðàêòèê”
Íîì, 34 õóóäàñ, ìîíãîë, îð÷óóëãà
(Carmen Malena, Reiner Forster, Janmejay Singh “Social Accountability: An
Introduction to the Concept and Emerging Practice”) õýìýýõ òîâõèìîë íü Äýëõèéí
Áàíêíаас áîëîâñðóóëàí õýâë¿¿ëäýã “Íèéãìèéí õºãæëèéí èëòãýë¿¿ä, íèéãìèéí îðîëöîî”
öóâðаëûí 2004 îíû 76-ð èëòãýë þì (The Wokld Bank, Social Development Papers:
Participation and Civic Engagement, Paper 76, December 2004). Äýëõèéí Áàíê
òîâõèìîëûí ìîíãîë îð÷óóëãàä àíãëè ýõèéã õàâñàðãàí õýâë¿¿ëæýý. Ýíýõ¿¿ öóâðàëûí
èëòãýë¿¿äèéã ñîíèðõâîë sdccommunications@worldbank.org õàÿãààð õàíäàæ áîëîõ
àæýý.
Ýíýõ¿¿ èëòãýëèéí àãóóëãà íü ÿäóóðëûã áóóðóóëàõ, ¿ð àøèãòàé áºãººä òîãòâîðòîé
õºãæëèéã õàíãàõ Äýëõèéí Áàíêíû çîðèëãîîñ ¿¿äýëòýé àæ. Èëòãýëä (1) íèéãìèéí
õàðèóöëàãà ãýæ þó áîëîõ, (2) ÿìàð ó÷ðààñ ÷óõàë, (3) ÿìàð ¿íäñýí øèíæòýé, (4) õààíà
ÿàæ õýðýãëýäýã, (5) àìæèëòàíä õ¿ðãýõ ÿìàð õ¿÷èí ç¿éë áàéäàã ãýñýí òàâàí ãîë
àñóóäëûã àâ÷ ¿çñýí áàéíà. Íèéãìèéí õàðèóöëàãà ãýäýã íü íèéãìèéí îðîëöîîíä òóëãóóðëàí
õàðèóöëàãà òîîöîõ òîãòîëöîîã á¿ðä¿¿ëýõ õàíäëàãà þì ãýæ òîäîðõîéëæýý. Àëáàíû
õ¿ì¿¿ñò õàðèóöëàãà õ¿ëýýëãýõ ºðãºí õ¿ðýýíèé ¿éë àæèëëàãààã èðãýä, òýäíèé õàìòëàã,

õàðààò áóñ õýâëýë ìýäýýëýë, èðãýíèé íèéãìèéí áàéãóóëëàãà ÿâóóëíà ãýñýí ¿ã àæ.
Ýäãýýð ¿éë àæèëëàãààíä òºñºâ çîõèîõ, óëñûí òºñâèéí ã¿éöýòãýëä õÿíàëò òàâèõ, òºðèéí
¿éë÷èëãýýíä ìîíèòîðèíã õèéõ, ýðýí ñóðâàëæëàõ ñýòã¿¿ë ç¿é, îëîí íèéòèéí êîìèññ,
èðãýäèéí çºâëºëèéí ¿éë àæèëëàãàà áàãòààæýý.
113. Зориг сан, 2000. “Àâèëãàë: ò¿¿íèé òóõàé îéëãîëò, òýìöýõ àðãà çàì”.
Íîì, 40 õóóäàñ, ìîíãîë
Çîðèã ñàíãààñ Àçèéí ñàíãèéí ñàíõ¿¿æèëòýýð õýðýãæ¿¿ëñýí “Àâèëãàë áà òºðèéí àëáàí
õààã÷èä” òºñëèéí õ¿ðýýíä Çàñãèéí ãàçðûí ÕÝÃ-òàé õàìòðàí øèíýýð òîìèëîãäñîí òºðèéí
àëáàí õààã÷äûí äóíä 2000 îíû 11 ñàðûí 20, 27, 12 ñàðûí 4-íèé ºäºð ãóðâàí óäàà ñåìèíàð
çîõèîí ÿâóóëñàí áàéíà. Òóñ ñàí ýäãýýð ñåìèíàð äýýð òàâèãäñàí èëòãýë¿¿äèéã ýìõòãýí
íèéòë¿¿ëæýý.
Ýíýõ¿¿ íîìîíä óã ñåìèíàð äýýð óíøèãäñàí “Àâèëãàë áà óëñ òºð”, “Àâèëãàë áà ýäèéí
çàñãèéí ðåôîðì”, “Àâèëãàë áà íèéãìèéí ¸ñ ñóðòàõóóí”, “Àâèëãàëòàé òýìöýõ àðãà çàì”
ëåêö¿¿äýýñ ãàäíà ÒÈ-ãýýñ 1998-2000 îíä ãàðãàñàí äýëõèéí óëñóóäûí Àâèëãàëûí
èíäåêñèéã îðóóëñàí áàéíà. Ýíý íîì íü Àâèëãàëûí ýñðýã íèéãìèéã ñî¸í ãýãýýð¿¿ëýõýä
÷èãëýñýí ìîíãîë äàõü àíõíû àëõìóóäûí íýã íü þì.
114. Зориг сан, 2001. “Авилгал ба төрийн албан хаагчид”
Төслийн тайлан: 4 хуудас, монгол, англи
Азийн сангийн санхүүжилтээр хэрэгжсэн цуврал семинарын төсөл бөгөөд
семинарын эмхэтгэлийг 107-с үзнэ үү .
Төслийн хүрээнд шинээр томилогдсон төрийн албан хаагчдын дунд авилгал,
түүний тодорхойлолт, тэмцэх арга замууд сэдвээр ЗГХЭГ-тай хамтран цуврал
семинарууд зохион байгуулсан. Семинарт авилгалын эсрэг идэвхтэй ажиллаж
буй Монголын улс төрчид, мэргэжилтнүүд болон нийгмийн зүтгэлтнүүд илтгэл
тавьж хэлэлцүүлсэн бөгөөд итгэлүүдийн эмхэтгэлийг хэвлүүлэн олон нийтийн
хүртээл болгосон.

115. НҮБХХ, 1999. “Àâèëãàëòàé òýìöýõýä èðãýíèé íèéãìèéí îðîëöîîã íýìýãä¿¿ëýõ
íü” ñýäýâò óóëçàëò ÿðèëöëàãà äýýð õèéãäñýí èëòãýë, ìýäýýëë¿¿ä.
ªã¿¿ëë¿¿ä, 41 õóóäàñ, ìîíãîë
Ýíýõ¿¿ ÿðèëöëàãà íü ͯÁÕÕ-ûí øóãàìààð óðèãäàí àæèëëñàí ãàäààäûí øèíæýý÷äèéí
çºâëºæ ñàíàë áîëãîñîí Àâèëãàëûí ýñðýã ¿éë àæèëëàãààíä íèéãìèéí îðîëöîîã õàíãàõàä
÷èãëýñýí õàìãèéí àíõíû àëõàì áàéâ. Õî¸ð ºäºð ¿ðãýëæèëñýí ýíý ÿðèëöëàãà äýýð
ñîíèðõëûí îëîí á¿ëãèéã òºëººëñºí õ¿ì¿¿ñ Ìîíãîë äàõü àâèëãàëûí òàëàà𠺺ðèéí áîäîë ñàíààã
÷ºëººòýé èëýðõèéëæ, áîëñîí òîõèîëäëûã áàðèìò áóþó àæèãëàëòàà ò¿øèí ÿðüöãààæ

áàéñàí þì. Ýäãýýð íü Ìîíãîë äàõü àâèëãàëûí òóõàéí ¿åèéí áàéäàëä ¿íýëãýý ºãºõºä òóñòàé
áàéõ áîëîâ óó.
116. Зориг сан, 2004. “Àâèëãàëòàé òýìöýõ ¿íäýñíèé õºòºëáºð”-èéí õýðýãæèëò
(ìîíèòîðèíãèéí ñóäàëãàà)”.
Íîì, 114 õóóäàñ, ìîíãîë
Ýíýõ¿¿ ñóäàëãààã Ä.Ãàíõóÿã àõëàã÷òàé 14 ñóäëàà÷ ÿâóóëñàí áºãººä ìýäýýëýë
öóãëóóëàõ àæèëä ÌÓÈÑ-èéí àíãèéí íýð á¿õèé îþóòíóóä îðîëöñîí àæýý. Ìîíèòîðèíãèéã
Partnership for transparency Fund-èéí ñàíõ¿¿æèëòýýð Çîðèã ñàí çàõèàëàí õèéëã¿¿ëæ,
2004 îíä õýâë¿¿ëñýí áàéíà.
Óã ìîíèòîðèíãä äàðààõ äºðâºí àðãûã çýðýãö¿¿ëýí õýðýãëýñýí áàéíà: 1. ªìíºõ
ñóäàëãààíóóäààð àâèëãàëä ºòºìòãèéä òîîöîãäñîí ÿàì, àãåíòëàãèéí ¿éë àæèëëàãààíä áè÷èã
áàðèìòûí øèíæèëãýý õèéõ, 2. Òºð, èðãýíèé õîîðîíäîõ õàðèëöààíä ¿¿ñ÷ áóé àâèëãàëûí
òàëààð ýîïåðò á¿ëãýýñ ôîêóñ-ãðóïïûí àðãààð ñóäàëãàà àâ÷ ¿íýëãýý õèéõ, 3. Àëáàí áîëîí
àëáàí áóñ áàðèìò ìàòåðèàëä ã¿íçãèéð¿¿ëñýí àíàëèç õèéõ, 4. Àâèëãàëûí òàëààð ìýäðýìæ,
àâèëãàëûí õýâ çàãâàðûã òîäîðõîéëîõ çîðèëãîîð ñîöèîëîãèéí ñàíàë ÿâóóëæýý.
Ýíýõ¿¿ ñàíàë àñóóëãàä Íèéñëýë Óëààíáààòàð, Õîâä, Äîðíîä, Äîðíîãîâü, Îðõîí àéìàãò
2003 îíû 10-11 ñàðä 1286 ðåñïîíäåíòîîñ àíêåò ñóðâàëæëàãûí àðãààð àíõäàã÷ ìýäýýëýë
àâ÷, áîëîâñðóóëàëòûã SPSS-8 ïðîãðàììààð ã¿éöýòãýæýý.
117. Хүний Эрх Хөгжил Төв, Global Rights, ÍÍÔ, 2004. “Õ¿íèé ýðõèéí
ñòðàòåãèéí íºëººëºë: Òóðøëàãà áà àìæèëò” ñåìèíàð,
Илтгэлүүдийн эìõòãýë, 84 õóóäàñ, ìîíãîë
Õîõèðîã÷èéã ø¿¿õýýð õàìãààëàõ, çºð÷èãäñºí ýðõèéã õàìòðàí õàìãààëàõ, ¿íäñýí õóóëèéã
õàìãààëàõ çýðýã àñóóäëààð ÒÁÁ-óóäûí òºëººëºã÷èä, ºì㺺ëºã÷ áîëîí áèå äààñàí
øèíæýý÷ íàð ÿâóóëñàí òîäîðõîé ¿éîë àæèëëàãààíûõàà òàëààð òóðøëàãà ñîëèëöîõîä
òóñëàõ çîðèëãîîð óã ñåìèíàðûã çîõèîí áàéãóóëæýý. Èëòãýë¿¿ä íü áîëñîí ¿éë ÿâäàë ò¿¿íä
õýðõýí íºëººëñºí òóõàé þì.
118. Ä.Ëàìæàâ, 2004. “¯íäñýí õóóëèéã òàéëáàðëàõ á¿ðýí ýðõ ÓÈÕ-ä îëãîãäîîã¿é”,
ªã¿¿ëýë, 7 õóóäàñ, ìîíãîë
Ó㠺㿿ëýë íü 118-д íèéòëýãäñýí.
089-ººñ òîâ÷, 118-ааñ äýëãýðýíã¿é ìýäýýëýë îëæ àâàõ áîëîìæòîé.

119. Нээлттэй Нийгэм Форум, Сонгогчдын Боловсролын Төв, Глоб
Интернешнл, 2004. “2004 îíû ÓÈÕ-ûí ñîíãóóëèéí êàìïàíèò àæëûí ñàíõ¿¿æèëòèéí
ìîíèòîðèíã”

Ñóäàëãààíû òàéëàí, 72 õóóäàñ, ìîíãîë
Óã ìîíèòîðèíãèéã Ñîíãîã÷äûí áîëîâñðîë òºâ, Ãëîá Èíòåðíåéøíë, Íýýëòòýé íèéãýì ôîðóì
ÒÁÁ-óóä õàìòðàí ñîíãóóëèéí êàìïàíèò àæëûí õóóëèàð òîãòîîñîí õóãàöààíä (2004.4.266.26) ÿâóóëàí ò¿¿íèé ä¿íã 2004 îíä èéíõ¿¿ õýâë¿¿ëæýý.
Ñîíãóóëüä ºðñºëäºã÷ íàìóóä ººðèéí ñóðòàë÷èëãààíä
1. Õýâëýë ìýäýýëëèéí
õýðýãñë¿¿äèéã õýðõýí àøèãëàñàí, 2. Òºðèéí ìýäëèéí ýõ ¿¿ñâýðèéã õýðõýí óðâóóëàí
àøèãëàñàí òàëààð ñàíõ¿¿æèëòèéí ìîíèòîðèíã õèéæýý. ¯¿íä 5 òåëåâèç, 2 ðàäèî, 10
ñîíèíãèéí íèéòýä çîðèóëñàí ìàòåðèàëûã òàñðàëòã¿éõÿíàí á¿ðòãýõ, íýð äýâøèã÷ áîëîí
ò¿¿íèé äýìæèã÷èä ñîíãóóëèéí ñóðòàë÷èëãààíä òºðèéí ìýäëèéí ýõ ¿¿ñâýðèéã õýðõýí
óðâóóëàí àøèãëàæ áàãààã õîò õºäººãèéí 13 çàñàã çàõèðãààíû íýãæèä á¿ðòãýí
áàðèìòæóóëñàí àæ.. Òàéëàíä òîäîðõîé æèøýý áîëîí çºâëºìæèéã õàâñàðãàñàí áàéíà.
Ìîíèòîðèíãèéí ä¿í ñîíãóóëüòàé õîëáîãäñîí óëñ òºðèéí õ¿ðýýíèé àâèëãàë ñàíàà çîâîîõ
õýìæýýíä õ¿ðñíèéã õàðóóëæ áàéíà.
120. Сонгогчдын Боловсролын Төв, 2004. “Àéìàã, íèéñëýë, ñóì, ä¿¿ðãèéí
èðãýäèéí òºëººëºã÷äèéí õóðëûí ñîíãóóëü-2004”.
Íîì, 182 õóóäàñ, ìîíãîë
Óã íîìûã Ñîíãîã÷äûí áîëîâñðîëын òºâ ñàíàà÷ëàí, Ñîíãóóëèéí åðºíõèé õîðîîíû çàõèàëãààð
á¿õ øàòíû ÈÒÕ-ûí ñîíãóóëèéã ÿâóóëàõàä ãàðûí àâëàãà áîëãîí 2004 îíä õýâë¿¿ëñýí.
Ãàðûí àâëàãûã Ð.Áóðìàà, Ñ.Îþóíòóÿà íàð áîëîâñðóóëæ Áүгднайрамдахчуудын Îлон
Улсын Õүрээлэн ñàíõ¿¿æ¿¿ëæýý.
Óã ãàðûí àâëàãà íü ñîíãóóëèéí ïðîöåññûí á¿õ øàòàíä ñîíãóóëü ýðõëýí ÿâóóëàõ
áàéãóóëëàãààñ õýçýý, þóã, ÿàæ õèéõ õóóëü æóðàìòàé áîëîõûã, ìºí ñîíãîã÷, àæèãëàã÷,
íýð äýâøèã÷äèéí ç¿ãýýñ ýðõýý õýðõýí õýðýãæ¿¿ëýõýä òóñàëíà.
121. Сонгогчдын Боловсролын Төв, 2004. “Óëñûí Èõ Õóðëûí ñîíãóóëü-2004”.
Ñîíãóóëü çîõèîí áàéãóóëàõàä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà
Íîì, 160 õóóäàñ, ìîíãîë
Óã íîìûã Ñîíãîã÷äûí áîëîâñðîë òºâ ñàíàà÷ëàí, ÓÈÕ-ûí ñîíãóóëèéã ÿâóóëàõàä ãàðûí
àâëàãà áîëãîí 2004 îíä õýâë¿¿ëñýí. Ãàðûí àâëàãûã Ð.Áóðìàà, Ñ.Îþóíòóÿà íàð
áîëîâñðóóëæýý.
Óã ãàðûí àâëàãà íü ñîíãóóëèéí ïðîöåññûí á¿õ øàòàíä ñîíãóóëü ýðõëýí ÿâóóëàõ
áàéãóóëëàãààñ õýçýý, þóã, ÿàæ õèéõ õóóëü æóðàìòàé áîëîõûã, ìºí ñîíãîã÷, àæèãëàã÷,
íýð äýâøèã÷äèéí ç¿ãýýñ ýðõýý õýðõýí õýðýãæ¿¿ëýõýä òóñàëíà.
122. Íèéãìèéí äýâøèë-Ýìýãòýé÷¿¿ä” õºäºë㺺í, 2001. “Èðãýäèéí òºëººëºã÷äèéí õóðëûí
íýýëòòýé áàéäàë-èðãýäèéí îðîëöîî”.

Òàéëàí, 44 õóóäàñ, ìîíãîë
Ñóäàëãààã “Íèéãìèéí äýâøèë-Ýìýãòýé÷¿¿ä” õºäºë㺺í ñàíàà÷ëàí Àçèéí ñàíãèéí
ñàíõ¿¿æèëòýýð Àðõàíãàé, Òºâ, ªìíºãîâü, Õýíòèé, Áàãàíóóðò ÿâóóëàí ¿ð ä¿íã 2001 îíä
èéíõ¿¿ õýâë¿¿ëæýý.
ÈÒÕ-ûí íýýëòòýé áàéäàëä õîëáîãäóóëàí àíêåòûí ñóäàëãàà ÿâóóëñàí áà îðîí íóòàãò
øèéäâýð ãàðãàã÷èä, ÈÒÕ, ÇÄÒÃ-ûí àæèëòíóóä, èðãýä, ÒÁÁ, áèçíåñ ýðõëýã÷äèéí
òºëººëºã÷äèéã îðîëöóóëàí òóõàéí íóòàãò òóëãàìäñàí àñóóäëûí òàëààð óóëçàëò
ÿðèëöëàãà çîõèîí áàéãóóëæ óëìààð øèéäâýð ãàðãàõ æóðàìä ººð÷ëºëò îðóóëàõ ñàíàë
áîëîâñðóóëæýý. Òàéëàíä ýíý òóðøëàãûã òóñãàæýý.

123. Æ.Íýðã¿é, 2003. “Һ𺺠çàâõðóóëæ, ò¿ìíýý õóóðñàí øàøòèð- 1”
Íîì, 80 õóóäàñ, ìîíãîë
Ñîíèíä ãàðñàí çàðèì ìàòåðèàëóóäûã ñýòã¿¿ë÷ Æ.Íýðã¿é ýìòãýí õî¸ð íîì áîëãîí
õýâë¿¿ëæýý. Óã íîìûã ñîíãîã÷äîä çîðèóëàí ãàðãàæýý.
124. Æ.Íýðã¿é, 2003. “Һ𺺠çàâõðóóëæ, ò¿ìíýý õóóðñàí øàøòèð- 2”.
Íîì, 88 õóóäàñ, ìîíãîë
Ñîíèíä ãàðñàí çàðèì ìàòåðèàëóóäûã ñýòã¿¿ë÷ Æ.Íýðã¿é ýìòãýí õî¸ð íîì áîëãîí
õýâë¿¿ëæýý. Óã íîìûã ñîíãîã÷äîä çîðèóëàí ãàðãàæýý.
125. “ªíººäºð” ñîíèí, 2004. ×.Áàÿð “Ýðäýìòíèéã äýìæñýí èðãýíèé ¿ã”
“ªíººäºð” ñîíèí, 2004.01.28 ¹22, 17-ð í¿¿ðò
Õàí-Óóë ä¿¿ðãèéí íàéìäóãààð õîðîîîíû èðãýí ×.Áàÿð íü “Õ¿íèé àþóëã¿é áàéäàë ñàéí
çàñàãëàë” õºòºëáºðèéí ¿íäýñíèé ìåíåæåð Ä.Öýðýíäîðæèéí ”ªíººäºð” ñîíèíä ºãñºí
ÿðèëöëàãà, ä¿ãíýëò ñàíàë, ø¿¿ìæëýëèéí òàëàà𠺺ðèéí ñàíàë áîäëîî èëýðõèéëñýí.
Èðãýí ×.Áàÿð Ä.Öýðýíäîðæèéí ÿðèëöëàãûã äýìæèæ ººðèéí ñàíàë áîäëûã èëýðõèéëñýí
áàéíà.
126. Felisa Tibbits, HREA, 2001. “Report on mission to help establish anticorruption education campaign with MFOS”. (Ôåëèñà Òèááèòñ, 2001. “Ìîíãîëûí
Íýýëòòýé Íèéãìèéí Õ¿ðýýëýíòýé õàìòðàí Àâèëãàëûí Ýñðýã ñóðòàë óõóóëãà õèéõ
êàìïàíèò àæëûã ýõë¿¿ëýõ òîìèëîëòûí òàéëàí”).
Òàéëàí, 13 õóóäàñ, àíãëè
Óã òàéëàíä àâèëãàëûí ýñðýã áîëîâñðîëûã Ìîíãîë äàõü Îëîí óëñûí áàéãóóëëàãóóä áîëîí
ÒÁÁ-óóäòàé õàìòðàí îëîí íèéòýä õ¿ðãýõ àæëûã ýõë¿¿ëýõýýð òóñ áàéãóóëëàãóóäûí
òºëººëºã÷èäòýé óóëçàæ ÿðèëöñàí òàëààð òóñãàæýý. ̺í óóëçàëòûíõàà òîâ÷

òýìäýãëýëèéã îðóóëñàí áºãººä ÒÁÁ-óóä áîëîí Îëîí Óëñûí Áàéãóóëëàãóóäààñ Àâèëãàëûí
ýñðýã õèéæ áóé àæëûí òàëààðõè ìýäýýëýë, öààøèä õèéæ áîëîõ ¿ð àøèãòàé àæëûí
ñàíàëóóäûã îðóóëæýý. ̺í àðä èðãýäèéã áîëîâñðóóëàõ çàìààð àâèëãàëòàé õýðõýí
òýìöýæ áîëîõ òàëààðõè ãîë ÷èã áàðèìòëàëóóäûã ñàíàë áîëãîñîí áàéíà.
Óã òàéëàíã àâèëãàëòàé òýìöýõ ñîíèðõîëòîé ÒÁÁ-óóä áîëîí îëîí óëñûí áàéãóóëëàãóóä ìºí
àâèëãàëûí òàëààðõè ñóäàëãàà õèéæ áóé ñóäëàà÷èä òîäîðõîé ìýäýýëýë àâàõ çîðèëãîîð
áîëîí ãàðãàñàí çºâëºìж¿¿äèéã àøèãëàâàë òóñòàé áàéõ áîëíî.

Д. Авилгал ба хувийн хэвшил
127. Монголын Үндэсний Худалдаа Аж Үйлдвэрийн Танхим (МҮХАҮТ),
2000. “Бизнесийн салбар дахь авилгал”.
Судалгааны тайлан: 35 хуудас, монгол
Хувийн хэвшлийнхэн болон бизнесийн эрхлэгчдийн ашиг сонирхолыг төлөөлөн
Азийн сангийн тэтгэлгээр ЗЗСХ-тэй хамтран зохион байгуулсан энэхүү судалгаа
нь бизнесийн хүрээнд авилгал ямар шинж төрхтэй байгааг судлах зорилгоор
энэхүү санал асуулгыг явуулжээ.
128. Îëîí óëñûí Áèçíåñèéí ¿éë àæèëëàãààíä ãàäààäûí òºðèéí àëáàí òóøààëòíûã
õàõóóëüäàõ ÿâäàëòàé òýìöýõ òóõàé Êîíâåíöè (òîâ÷îîð, OECD-ãèéí êîíâåíöè,
1997.5.23-íä áàòëàãäñàí)
Êîíâåíöè, 8 õóóäàñ, ìîíãîë

129. “Business Environment Survey, Mongolia”, 2004. Supported by the Royal
Netherlands Embassy in Beijing, German Development Cooperation,
(“Монголын бизнесийн орчны судалгаа”, 2004. Áýýæèí äýõü Ãîëëàíäûí Ýë÷èí
Ñàéäûí ßàì, Ãåðìàíû Õºãæëèéí õàìòûí àæèëëàãààíû áàéãóóëëàãын
дэмжлэгтэйгээр хийгдсэн). 2004 îíû 6-р ñàð.
Áèçíåññèéí îð÷íû ¿íýëãýý, 14 õóóäàñ, àíãëè
Ýíý ñóäàëãààíä Ìîíãîë óëñàä áèçíåññèéí îð÷èíã äýìæèõýä ÿìàð ñààä áýðõøýýë òóëãàð÷
áàéãàà òàëààð îðóóëæýý. Ýíý ñóäàëãààíû ä¿íãýýñ õàðàõàä 12 ãîë áýðõøýýë áàéãàà
áºãººä 1-ðò òàòâàðûí àñóóäàë îðñîí áîë, 2-ðò àâèëãàëûí àñóóäàë îðñîí áºãººä ïðîöåíò
áîëîí áàéðààð íü ýçë¿¿ëæýý. Ýíä ìºí àâèëãàë íü ìàø îëîí àñóóäëóóäòàé õîëáîãäîæ áàéãàà
òàëààð äóðüäñàí áà ¿¿íä ø¿¿õèéí ñóë ñèñòåì, ìóó áîëîâñðóóëàãäñàí ä¿ðýì æóðàì, òºðèéí
àëáàí õààã÷äûí ¸ñ ç¿éí äóòàãäàëòàé áîëîí á¿ðýí áîëîâñðîîã¿é áàéäàë ìºí êîðïîðàöèéí
óäèðäëàãûí ñóë áàéäàë íºëººëæ áàéãàà òàëààð îðóóëæýý.
Óã ñóäàëãààíààñ ìîíãîëûí ºíººãèéí áèçíåññèéí îð÷èí áîëîí ò¿¿íèéã ºñºæ äýâæèõýä ÿìàð
áýðõøýýë¿¿ä òóëãàð÷ áàéãàà òàëààðõ íàðèéí òîî áàðèìòûã õàðàõ áîëîìæòîé áºãººä

ñóäëàà÷, îþóòíóóä, áîäëîãî áîëîâñðóóëàã÷èä áîäëîãûí áàðèìò áè÷èã áîëîâñðóóëàõäàà
áîëîí øèéäâýð ãàðãàõäàà àøèãëàæ áîëíî.
130. Íýýëòòýé íèéãýì ôîðóì, ÀÍÓ-ûí Îëîí óëñûí õºãæëèéí àãåíòëàãèéí Ýäèéí çàñãèéí
áîäëîãûí øèíýòãýë, ºðñºëäºõ ÷àäâàðûí òºñºë 2005. “Ìîíãîë óëñûí àëáàí áóñ ñåêòîðûí
õàìðàõ õ¿ðýý, òºëºâ áàéäàë”
¯íäñýí òàéëàí: 97 õóóäàñ, ìîíãîë
Ñóäàëãààíû îíöëîã íü àëáàí áóñ ñåêòîð äàõü á¿ðòãýëã¿é áóþó ñ¿¿äýð ¿éë àæèëëàãààíû
õýìæýýã òîãòîîõ, óëìààð ºíººãèéí òîîöîæ áóé Äîòîîäûí Íèéò Á¿òýýãäýõ¿¿íèéã
èë¿¿ áîäèòîé òîîöîõ ¿íäýñ ñóóðèéã ãàðãàõàä îðøèíî. Ò¿¿í÷ëýí óã ñàëáàðò àæèëëàãñäûí
òºëºâ áàéäàë, õîîðîíäûí áîëîí àëáàí ñàëáàðòàé õàðèëöàõ ÿâäàëä ä¿í øèíæèëãýý õèéñíýýð
öààøèä òºð çàñàã õóâèéí õýâøëèéí ýäèéí çàñãèéã äýìæèõ áîäëîãîî óëàì áîëîâñðîíãóé
áîëãîõ áîëîëöîîã îëãîõ þì. Ñóäàëãàà íü áîäëîãî áîëîâñðóóëàã÷èä, ýäèéí çàñàã÷èä,
ñóäëàà÷èä, îþóòàíóóä ìºí ýë ñàëáàðò àæèëëàãñàä áîëîí îëîí íèéòýä ìàø äýëãýðýíãé
ìýäýýëýë ºãºõººñ ãàäíà ñóäàëãààíû øèíýëýã àðãà ç¿é, ñîíèðõîëòîé øèéäë¿¿äýýð ä¿¿ðýí
áàéñàí íü àíõààðàë òàòíà ãýäýãò ýðãýëçýõã¿é áàéíà.
131. The Open Society Forum, (OSF) Ulaanbaatar, Mongolia and United
StatesAgency for International Development USAID 2005. “The size and
character of the informal sector and its shadow economy in Mongolia”
¯íäñýí òàéëàí: 89 õóóäàñ, àíãëè

Г. Авилгал ба хэвлэл мэдээлэл
132. Монголын Үндэсний Худалдаа Аж Үйлдвэрийн Танхим (МҮХАҮТ),
2002. “Авилгалын эсрэг тэмцэлд хэвлэл мэдээллийн байгууллагуудын
оролцоог эрчимжүүлэх нь”.
Эмхэтгэл: 25 хуудас, монгол
МҮХАҮТ-аас МННХ-Соросын сангийн санхүүжилтээр хэрэгжүүлсэн “Хэвлэл
мэдээллийн болон төрийн бус байгууллагуудын авилгалын эсрэг үйл ажиллагааг
эрчимжүүлэх нь” төслийн хүрээнд зохион байгуулагдсан сургалтанд уншигдсан
лекцүүд болон “Авилгалын эсрэг эрх зүйн орчныг бүрдүүлэх нь” уралдааны 2-р
байр эзэлсэн Ч.Нэргүйгийн өгүүлэл багтсан болно.
133. Монголын Үндэсний Худалдаа Аж Үйлдвэрийн Танхим (МҮХАҮТ),
2003. “Авилгалын эсрэг тэмцэлд хэвлэл мэдээллийн байгууллагуудын
оролцоог эрчимжүүлэх нь”.
Төслийн эцсийн тайлан: 24 хуудас, монгол

МННХ-Соросын сангийн санхүүжилтээр хэрэгжсэн төслийн эцсийн тайлан.
Төслийн хүрээнд хэрэгжүүлсэн ажлуудыг 3 үе шатаар дэлгэрэнгүй тайлагнасан.
134. Зориг сан, 2001. “Эрэн сурвалжлах сэтгүүл зүй -1”.
Төслийн тайлан: 2 хуудас, монгол, англи
НҮБХХ-ийн санхүүжилтээр хэрэгжсэн уулзалт семинарын төсөл нь Монгол
улсад эрэн сурвалжлах сэтгүүл зүйн чиглэлээр хийгдсэн анхны туршлага судлах
уулзалт семинар бөгөөд хот хөдөөгийн нийт 112 сэтгүүлч сурвалжлагчдыг
хамруулсан. Семинарын багшаар АНУ-ын сэтгүүлч, Жапан Таймс сонины
сурвалжлагч Эрик Жонстон ажиллаж өөрийн мэдлэг туршлагаасаа хуваалцсан
юм.
135. Зориг сан, 2001. “Эрэн сурвалжлах сэтгүүл зүй-2”
Төслийн тайлан: 4 хуудас, монгол, англи
Канад сан, Люксембургийн ЭСЯ-ны санхүүжилтээр хэрэгжсэн эрэн сурвалжлах
сэтгүүл зүйн сургалтын төсөл нь Зориг сангаас хэрэгжүүлсэн эрэн сурвалжлах
сэтгүүл зүйн хоёр дах шатны сургалт бөгөөд ДБ-ны зөвлөх Канадын сэтгүүлч
Родерик МасДонелл багшаар ажилласан. Сургалтыг Дэлхийн Банкны
Институтээс гаргасан эрэн сурвалжлах сэтгүүл зүйн хичээлийн дагуу зохион
байгуулсан байна. Нийт хот хөдөөгийн 42 сэтгүүлчидэд 28 цагийн хичээл
заасан.
136. Зориг сан, 2002. “Өнөөдөр эсвэл хэзээ ч ...”.
Төслийн тайлан: 4 хуудас, англи
Ил тод байдлын төлөө түншлэл сан (Partnetship for Tranparenсy Fund) -гийн
санхүүжилтээр хэрэгжсэн авилгалын эсрэг зурагт хуудас, сонины нийтлэл,
радио телевизийн ролик болон нэвтрүүлгийн уралдааны төсөл.
Төслийн хүрээнд зохион байгуулагдсан уралдаанд хот хөдөөгийн нийт 450-ад
иргэдийн 411 бүтээл ирсэн бөгөөд шалгарсан бүтээлүүдэд шагнал олгож олны
хүртээл болгосон. Мөн уралдаанд ирсэн зурагт хуудас, сонины нийтлэлүүдийг
эмхэтгэл болгон хэвлүүлсэн.
137. Зориг сан, 2004. “Ерөнхийлөгчийг огцруулсан сэтгүүлчийн нөр их
хөдөлмөр” (эрэн сурвалжлах сэтгүүлчдэд зориулсан гарын авлага).
Гарын авлага, 92 хуудас, монгол, орчуулга
Филлипин улсын ерөнхийлөгч Эстрадагийн авилгалыг илчлэн түүнийг
огцруулахад хүргэсэн Филлипины Эрэн Сурвалжлах төвийн үйл ажиллагааг
Дэлхийн Банкны Хүрээлэнгээс гарын авлага болгон гаргасаныг ЮНЕСКО-гийн

санхүүжилтээр Зориг сангаас монгол хэлнээ хөрвүүлэн ном болгон хэвлэсэн
юм.
Монгол улсад эрэн сурвалжлах сэтгүүл зүйг шинээр хөгжүүлэхэд анхны гарын
авлага болох чухал ном юм. Сэтгүүл зүйн салбарын оюутан, сэтгүүлч
судлаачдад хэрэгтэй бүтээл.
138. Ч. Базар, 2003. “Хэрхэн эрэн сурвалжлага хийх вэ?”
Ном, 135 хуудас, монгол
Сэтгүүл зүйн магистр Ч.Базарын бүтээлд Монгол дахь эрэн сурвалжлах сэтгүүл
зүйн байдалд үнэлэлт, дүгнэлт өгч, түүний цаашдын төлөвийг шинжин
тодорхойлох оролдлого хийсэн байна. Тус ном “Эрэн сурвалжлах арга барил”,
Эрэн сурвалжлах сэтгүүл зүй ба Монголын хөрс”, “Эрэн сурвалжлах сэтгүүл
зүйн онол дадлага” гэсэн гурван бүлэгтэй. Сэтгүүлч, сэтгүүл зүйн оюутнуудад
зориулсан.

Материалын ангилал
Ном
íýðñ

çîõèîë÷, õààíààñ ãàðãàñàí îð÷óóëãà

õýâëýãäñýí îí,
õóóäàñ
2003 îí
450 õóóäàñ

Àâèëãàëûí ýñðýã
ñóðâàëæ áè÷èã

Æåðåìè Ïîóï

íîì
îð÷óóëãà

¯íäýñíèé øóäàðãà
¸ñíû òîãòîëöîî,
ò¿¿íèé
¿ç¿¿ëýëò¿¿ä

Ìîíãîëûí Çàñãèéí ãàçðûí
ÕÀÁÕÑÇ õºòºëáºð

íîì

Àðä÷èëëûã
òàíèëöóóëàõóé: 80
Àñóóëò, õàðèóëò

Äýâèä Áèéòõàì, Êåâèí íîì
Áîéåë
îð÷óóëãà

Èðãýí ò¿íøëýã÷
áîëîõ íü:
Áîäëîãî
áîëîâñðóóëàõ
ÿâöàä ìýäýýëýõ,
çºâëºëäºõ, îëîí
íèéòèéã
îðîëöóóëàõ
Åâðîïûí õîëáîîíä
ýëñýõ ¿éë ÿâöûã
õÿíàõ íü: Åâðîïûí
õîëáîîíä øèíýýð
ýëñýí îðñîí Ç¿¿í
Åâðîïûí ãóðâàí
óëñûí àâèëãàë áà
àâèëãàëòàé òýìöýõ
áîäëîãî
Ìîíãîë äàõü
ÿäóóðëûí
àñóóäàëòàé
õîëáîãäîõ íîì ç¿é
“Èðãýíèé íèéãìèéí
áàéãóóëëàãàä
õîëáîãäîõ õóóëü
òîãòîîìæ,
ÓÄÈÐÄÀÌÆ”

Ìàðê Ãðàìáåðãåð,

íîì
îð÷óóëãà

Ø.Ãàíáîëä, Ã.Íàðàí

íîì
îð÷óóëãà

2004 îí
275 õóóäàñ

Á.Ñóâä àõëàã÷òàé
ÌÓÈÑ-èéí Ýäèéí çàñãèéí
ñóðãóóëèéí áàã

íîì

2004 îí
146 õóóäàñ

Ëåîí Å.Àéðèø, Ðîáåðò
Êóøåí, Êàðëà Â.Ñàéìîí

íîì
îð÷óóëãà

2004 îí
116 õóóäàñ

íîì
îð÷óóëãà

2005 îí
343 õóóäàñ

Àðä÷èëëûí ÷àíàð:
ñóäàëãààíû
ºã¿¿ëëèéí ýìõòãýë

2003 îí
228 õóóäàñ

2005 îí
136 õóóäàñ

2003 îí
112 õóóäàñ

“Íèéãìèéí
õàðèóöëàãà: ¯çýë
áàðèìòëàë, øèíýýð
ãàð÷ áóé ïðàêòèê”

Êàðìåí Ìàëåíà, Ðàéíåð
Ôîðñòåð, Æàíìåæýé
Ñèíãõ

Õÿíàëòøèíæèëãýý,
¿íýëãýý: Øàëãóóð
¿ç¿¿ëýëò, ÿâö, ¿ð
ä¿í
“Àðä÷èëàëä
¿íýëãýý ºãºõ ãàðûí
àâëàãà”

Äýâèä Áèéòõýì, Ñàðà
Áðåêèí, Ëåéýí Êåéðòîí,
Ñòþàðò Âåéð

Mongolian
National Program
for Combating
Corruption
Àâèëãàëòàé
òýìöýõ ¿íäýñíèé
õºòºëáºð”-èéí
õýðýãæèëò
ìîíèòîðèíãèéí
ñóäàëãàà
Òºðèéí àëáàíû
òàëààðõ õóóëü,
ýðõ ç¿éí àêòûí
ýìõòãýë
Human Rights and
Freedoms in
Mongolia,
Status Report

2004 îí
34 õóóäàñ

íîì

2002 îí
81 õóóäàñ

íîì
îð÷óóëãà

186 õóóäàñ

íîì
îð÷óóëãà

2003 îí
359 õóóäàñ

Åîèí ßíã,
Ëèçà Êâèí

íîì
îð÷óóëãà

2002
115 õóóäàñ

Çîðèã ñàí

íîì,
ñåìèíàðûí
ýìõòãýë

2000 îí
40 õóóäàñ

Ñóäàëãààíû
àæëóóä áà
òºãñãºëèéí áàðèìò
áè÷ã¿¿äèéí
ýìõòãýë
¯ð íºëºº á¿õèé
áîäëîãûí áàðèìò
áè÷èã
áîëîâñðóóëàõ íü
Àâèëãàë: ò¿¿íèé
òóõàé îéëãîëò,
òýìöýõ àðãà çàì

íîì
îð÷óóëãà

íîì
ìîíãîë –àíãëè

12 õóóäàñ,

Ä.Ãàíõóÿã àõëàã÷òàé
ñóäëàà÷äûí áàã

íîì

2004 îí
114 õóóäàñ

Âàí÷èíãèéí Óäâàë

íîì

2002 îí
248 õóóäàñ

www1.oecd.org/dat
íîì
/asiacom/stocktaking.htm àíãëè

2003 îí
145 õóóäàñ
óã íîì íü 062-èéí
îð÷óóëãà

Report on Human
Rights and
Freedoms in
Mongolia 2004;

íîì
àíãëè

2004 îí
105 õóóäàñ
óã íîì íü 064-èéí
îð÷óóëãà

Report on Human
Rights and
Freedoms in
Mongolia 2005;
Ulaanbaatar, 2005,
NHRC of
Mongolia

íîì
àíãëè

2005 îí
106 õóóäàñ
óã íîì íü 066ãèéí îð÷óóëãà

íîì

2003 îí
113 õóóäàñ

Àâèëãàëûí ýñðýã
öóâðàë óóëçàëò,
ÿðèëöëàãûí òîâ÷
òýìäýãëýë,
ýìõòãýë

Çàñãèéí ãàçðûí
ÕÀÁÕÑÇ õºòºëáºð

Àâèëãàëûí ýñðýã
¿íäýñíèé áàãà
õóðàë
Ìîíãîë Óëñûí
Çàñãèéí ãàçðûí
“Õ¿íèé àþóëã¿é
áàéäëûã õàíãàõ
ñàéí çàñàãëàë
õºòºëáºð”-èéí
áîäëîãûí áàðèìò
áè÷èã

Çàñãèéí ãàçðûí
ÕÀÁÕÑÇ õºòºëáºð

Çàñàãëàëûí íýð
òîìü¸îíû òàéëáàð
Àéìàã, íèéñëýë,
ñóì, ä¿¿ðãèéí
èðãýäèéí
òºëººëºã÷äèéí
õóðëûí ñîíãóóëü2004

2003 îí
íîì

2001 îí
30 õóóäàñ

Çàñãèéí ãàçðûí
ÕÀÁÕÑÇ õºòºëáºð
Ð.Áóðìàà, Ñ.Îþóíòóÿà

íîì

2003 îí
101 õóóäàñ
2004 îí
182 õóóäàñ

Ýéí Ðýíä,
Ǻâøèëöëèéí çàñàã
áîë øèíý ôàøèçì ìºí

Ä. Ýíõçàÿà

íîì
àíãëè

Һ𺺠çàâõðóóëæ,
ò¿ìíýý õóóðñàí
øàøòèð- 1

Æ.Íýðã¿é

íîì

íîì

2005 îí
40 õóóäàñ

Һ𺺠çàâõðóóëæ,
ò¿ìíýý õóóðñàí
øàøòèð- 2

Æ.Íýðã¿é

Íîì

2003 îí
88 õóóäàñ

ÕÓÓËÜ, ÝÐÕ Ç¯É
Àâèëãàëûí ýñðýã
Ìîíãîë Óëñûí õóóëü

õóóëü

Àâèëãàëûí ýñðýã
õóóëèéí òºñë¿¿ä

Àðõèâûí ìàòåðèàë

Àâèëãàëòàé
òýìöýõ ¿íäýñíèé
õºòºëáºð
Àæëûí õýñãèéí
õóðàëäààíû
òýìäýãëýë

ÓÈÕ-ûí òîãòîîë

Àâèëãàëûí ýñðýã
òýìöýõ Ìîíãîë
Óëñûí ¿íäýñíèé
òºëºâëºãººíèé
áàðèìò áè÷èã”

ÓÈÕ-ûí àðõèâûí õàâòàñò
ìàòåðèàë

“Àâèëãàëòàé
òýìöýõ ¿íäýñíèé
õºòºëáºð
áîëîâñðóóëàõ
àæëûí õýñãèéí
áàðèìò áè÷èã”,

ÓÈÕ-ûí àðõèâûí õàâòàñò
ìàòåðèàë

“Àâèëãàëòàé
òýìöýõ ¿íäýñíèé
õºòºëáºð
áîëîâñðóóëàõ,
ò¿¿íèéã
õýðýãæ¿¿ëýõ
áýëòãýëèéã
õàíãàõ” àæëûí
õýñýã áàéãóóëàõ
òóõàé

ìîíãîë
àíãëè

11 õóóäàñ

ÓÈÕ-ûí àðõèâûí õàâòàñò
ìàòåðèàë

6 õóóäàñ
051, 96-H-03
1996.4.5-íä
áàòëàãäñàí
ýõýëñýí
1996.4.5.
äóóññàí
2001.1.24
Ä ¹5, Õ͹6,
153 õóóäàñ
2002.07.04¹41
ýõýëñýí
1999.4.14,
äóóññàí
1999.12.2
Ĺ5 Õ͹1,
242 õóóäàñ
ýõýëñýí
1998.6.29,
äóóññàí
2000.1.22
Ĺ5 Õ͹5,
217 õóóäàñ
ýõýëñýí
1998.11.23
äóóññàí
2000.2.9 Ĺ5
Õ͹4
123 õóóäàñ

ÓÈÕ-ûí äàðãûí
çàõèðàìæ

1999.4.14 ¹48
5 õóóäàñ

Öýöèéí
1995.12.07¹07
ä¿ãíýëò
Öýöèéí
2000.03.15¹03
ä¿ãíýëò
Öýöèéí
2000.11.29¹02
òîãòîîë
Öýöèéí
2001.3.23¹01
ä¿ãíýëò
Àâèëãàëûí ýñðýã
ͯÁ-ûí êîíâåíöè

ͯÁ-ûí êîíâåíöè

Îëîí óëñûí
Áèçíåñèéí ¿éë
àæèëëàãààíä
ãàäààäûí òºðèéí
àëáàí òóøààëòíûã
õàõóóëüäàõ
ÿâäàëòàé òýìöýõ
òóõàé Êîíâåíöè
(òîâ÷îîð, OECDãèéí êîíâåíöè

ͯÁ-ûí
êîíâåíöè

Ä¿ãíýëò

1995 îí185-197
õóóäàñ ¹07

Ä¿ãíýëò

2000 îí
95-104 õóóäàñ

òîãòîîë

2000 îí 105-115
õóóäàñ

ä¿ãíýëò

2001 îí 121-127
õóóäàñ

àëáàí áóñ
îð÷óóëãà

2005 îí
53 õóóäàñ

îð÷óóëãà

1997.5.23-íä
áàòëàãäñàí
8 õóóäàñ

Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí
õóóëèéí Öýöèéí
øèéäâýð

ýìõòãýë 1

2005 îí
296 õóóäàñ

Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí
õóóëèéí Öýöèéí
øèéäâýð

ýìõòãýë 2

2005 îí
283 õóóäàñ

Îëîí óëñûí
Áèçíåñèéí ¿éë
àæèëëàãààíä
ãàäààäûí òºðèéí
àëáàí òóøààëòíûã
õàõóóëüäàõ
ÿâäàëòàé òýìöýõ
òóõàé Êîíâåíöè
(òîâ÷îîð, OECDãèéí êîíâåíöè
ÑÎÍÈÍ ÕÝÂËÝË

ͯÁ-ûí
êîíâåíöè

îð÷óóëãà

1997.5.23-íä
áàòëàãäñàí
8 õóóäàñ

Ýðõ áàðèã÷äûí
ýðìýëçýë, îëîí
íèéòèéí îðîëöîî ë
Àâèëãàëûã
õÿçãààðëàæ ÷àäíà

“ ªíººäºð” ñîíèí

“ªíººäºð” ñîíèí

2001.11.01
¹255,
1-3
äóãààð í¿¿ðò

Ø¿¿õ ãààëü
àâèëãàëä ºðòäºã
¿¿?

Ä.̺íãºíäàëàé

ªäðèéí ñîíèí

2003.12.24
¹309, 2-ð í¿¿ðò

Àâèëãà òàíüä õîîë
áîëîõã¿é

Æ.Èðýýä¿é

“¯íýí” ñîíèí

2003.06.18
¹120, 2-ð í¿¿ðò

Àâèëãà àâàã÷äûí
àéõ áóë÷èðõàéã
àæèëëàäàã áîëãî¸

Õ.Äîðæïàëàì

“ªíººäºð” ñîíèí

2003.03.19
¹064, 13-ð í¿¿ðò

Áîëîâñðîë äàõü
àâèëãûã õýí
ººãø¿¿ëäýã âý?

Ä.Çàÿà

“¯íýí” ñîíèí

2003.09.16
¹184, 5-ð í¿¿ðò

Àâèëãàë áóóõ
ýçýíã¿é “íèñ÷”
ÿâíà

Í.Àëòàíòóÿà

“Çóóíû ìýäýý”
ñîíèí

2003.03.31 ¹75

Àâèëãààð àæëàà
Ò.Á¿äýýõ¿¿
á¿òýýå ãýæ áàéãàà
áîë ãàðàà òàò

“¯íýí” ñîíèí

2003.04.01

Ìîíãîëûí íèéãýìä
òîãòîëöîîíû àâèëãà
í¿¿ðëýñýí ¿¿

Í.Ýíõëýí

“Óëààíáààòàð
òàéìñ” ñîíèí

2003.04.02 ¹08

“Ìîíãîëä õ¿íä
ñóðòëûí Àâëèãà
íî¸ðõäîã”

Ë.Áàòæàâ

“ªíººäºð” ñîíèí

2003.04.07 ¹82

Ǻâõºí Àôðèê áîëîí
Ìîíãîëä ë áàéäàã
àâèëãûí íýãýí
õýëáýð

Ö.Øàðàâäîðæ /ÓÈÕ-í
ãèø¿¿í/

“¯íýí” ñîíèí,

2003.04.16 ¹075

Àâèëãà ºãäºã,
àâäàã òîäîðõîé
õ¿ì¿¿ñèéã øàëãàæ
áàéíà

Ö.Ýðäýíýáàò

“¯íýí” ñîíèí

2003.04.18 ¹077

Àâèëãàë áîë ýäèéí
çàñãèéí ÷àäàâõèéã
ñóëüäààã÷

Ë.Æàâçìàà /ÌÓ-í åðºíõèé
àóäèòîð/

ªäðèéí ñîíèí

2003.05.12 ¹112

Óëñ òºðèéí
õ¿ðýýíèé Àâëèãà
ñîíãóóëèàñ
ýõýëäýã

Ä.Öýðýíäîðæ

“ªíººäºð” ñîíèí

2004.01.09 ¹006

Àâèëãàëòàé
òýìöýõ ìîíãîë
óõààíàà ñýòãýæ
îëú¸

Æà.Ï¿ðýâ

ªäðèéí ñîíèí

2004.12.20
¹312, 5-ð í¿¿ðò

Àâèëãàëä
àâòàãäñàí Ìîíãîë

Ä.̺íõæàðãàë

“Çóóíû ìýäýý”
ñîíèí

2004.11.01
¹258, 3-ð í¿¿ðò

Ýâñëèéí çàñãèéí
ãàçàð àâèëãàëòàé
õýðõýí òýìöýõ áîë

Á.̺íõòóÿà

“¯íýí” ñîíèí

2004.09.08
¹177 5-ð í¿¿ðò

Àâèëãàëûí ýñðýã
òýìöýëä õ¿÷
íýìýõ¿é

Ò.Á¿äýýõ¿¿

“¯íýí” ñîíèí

2004.02.13
¹3233 3-ð í¿¿ðò

Àâèëãà
èë÷ëýãääýãã¿éí
ãîë ãîãöîî íü
õóóëüäàà áàéãààã
àìüäðàë õàðóóëæ
áàéíà.

Á.̺íõòóÿà

“¯íýí” ñîíèí

2004.02.10 ¹28
3-ð í¿¿ðò

Ýðäýìòíèéã
×.Áàÿð
äýìæñýí èðãýíèé ¿ã

“ªíººäºð” ñîíèí

2004.01.28 ¹22
17-ð í¿¿ðò

Àâèëãàëòàé
õýðõýí òýìöýõ âý?

Ä.̺íãºíäàëàé

ªäðèéí ñîíèí

2004.01.23 ¹19
2-ð í¿¿ðò

Àâèëãàëä ãàðö
áàéíà óó?

Ý.Ýðäýíý÷èìýã

“ªíººäºð” ñîíèí

2005.05.12 ¹112
9-ð í¿¿ðò

Àâèëãàëòàé
òýìöýõ “îíöãîé
çàãâàð”

Ö.Öýðýí

“Ìîíãîëûí ìýäýý”
ñîíèí

2005.04.27 ¹83
7-ð í¿¿ðò

Àâèëãà÷
“õîðõîéíóóä”

Á.Çàÿà

“Ìîíãîëûí ìýäýý”
ñîíèí

2005.02.03 ¹023

Òà àâèëãà àâäàã
óó, ºãäºã ¿¿?

Ä.Äàìäèíæàâ

ªäðèéí ñîíèí

2005.02.18 ¹044
3-ð í¿¿ðò

Àâëèãà óñòàâ óó,
àâäàã, ºãäºã íü
íàðèéñàâ óó?

Ä.Äàãâà

“ªíººäºð” ñîíèí

2005.01.08 ¹005
3-ð í¿¿ðò

Àâèëãàëûí ¿íýð

Ö.Îþóí÷èìýã

“Èíôî” ñîíèí

2005.05.03 ¹17

Àâèëãàë, ÿäóóðàë
õî¸ð èõýð þì ø¿¿

Ò.Áóä

“¯íýí” ñîíèí

2005.03.01 ¹039

Àâëèãûí ýñðýã
õóóëüòàé áîëú¸
ãýäýã ìºðò뺺...

ª.Ýíõòºð

“ªíººäºð” ñîíèí

2005.047.21
¹094

Àâèëãàëòàé
òýìöýõ àëòàí
áîëîìæ ÿã îäîî ë
áàéíà

Á.Ñàìáóó

“Çóóíû ìýäýý”
ñîíèí

2005.05.03 ¹101

Ìîíãîëä àâèëãà
áàéãààä çîãñîõã¿é
óëàì òîìîð÷ áàéíà

Ïàìèëà Ñëóö /ÀÍÓ-ûí
Ýë÷èí ñàéä/

ªäðèéí ñîíèí

2005.05.13 ¹115

Ìîíãîë óëñàä íýã
ñàÿ 200 ìÿíãàí õ¿í
àâèëãàë àâäàã

Ã.Îòãîíæàðãàë

“Àðäûí ýðõ”
ñîíèí

2005.06.03 ¹108

ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭ, ÑÓÄÀËÃÀÀÍÛ АЖИЛ
Монгол дахь
авилгал, түүнтэй
тэмцэх арга зам

Б.Наранбаатар

ýрдэм
2000 он
шинжилгээний 11 хуудас
өгүүлэл

Монголд авилгал
хар тахал
болтлоо
хүчирхэгжсэний
шалтгаан, түүний
хор уршиг

В.Алтантүлхүүр

ýрдэм
2002 он
шинжилгээний 5 хуудас
илтгэл

Албан тушаал,
хээл хахуулийн
гэмт хэргийн
байдал, цаашид
анхаарах асуудал

С. Болдбаатар

ýрдэм
2000 он
шинжилгээний
илтгэл
5 хуудас

Авилгалтай
тэмцэх эрүүгийн
эрх зүйн асуудал

Р.Ганболд

ìагистрийн
ажил
монгол,

2004 он
57 хуудас

хураангуй
англи хэлээр
Коррупцийн
О. Баттулга
ойлголт,
мөн
чанар

ýрдэм
1995 îí
шинжилгээний 35-41 õóóäàñ
нийтлэл

Авилгалын мөн
чанар, түүний үр
дагаврын асуудал

ýрдэм
2003 îí
шинжилгээний 59-67 õóóäàñ
нийтлэл

Б.Алтансүх

Бизнесийн салбар МҮХАҮТ
дахь авилгал

ñудалгааны
тайлан

2000 он
35 хуудас

Авилгалын
индекс

МҮХАҮТ

ñудалгааны
тайлан

2002 он
44 хуудас

Улс төрийн
хүрээний
авилгалын
индекс

МҮХАҮТ

ñудалгааны
тайлан

2002 он
28 хуудас

Авилгалын эсрэг
тэмцэлд хэвлэл
мэдээллийн
байгууллагуудын
оролцоог
эрчимжүүлэх нь

×.Íýðã¿é

ºã¿¿ëýë

2002 он

Авилгалын эсрэг
тэмцэлд хэвлэл
мэдээллийн
байгууллагуудын
оролцоог
эрчимжүүлэх нь

МҮХАҮТ

Хуулийн
байгууллагуудын
үйл ажиллагааны
ил тод, нээлттэй
байх зарчмыг
хэрэгжүүлэх нь

Хүний эрхий
боловсролын төв

çөвлөмж

8 хуудас

Авилгал ба
төрийн албан

Зориг сан

òөслийн
тайлан

2001 он

ÁÓÑÀÄ

25 хуудас

òөслийн
эцсийн тайлан

2003 он
24 хуудас

хаагчид
Эрэн сурвалжлах
сэтгүүл зүй
Эрэн сурвалжлах
сэтгүүл зүй
Өнөөдөр эсвэл
хэзээ ч......
“National Anticorruption plan for
Mongolia
(Report)”
Àâèëãàëûí ýñðýã
òýìöýõ Ìîíãîë
Óëñûí ¿íäýñíèé
òºëºâëºãºº
Àâèëãàëûí ýñðýã
òýìöýõ ¿íäýñíèé
õºòºëáºð

Зориг сан

Зориг сан

Зориг сан

Jon S.T.Quan

Æîí Êóà

Äå.Ñïåâèëëè

монгол, англи

4 хуудас

òөслийн
тайлан
монгол, англи

2001 он

òөслийн
тайлан
монгол, англи

2001 он

òөслийн
тайлан
англи

2002 он

òàéëàí
àíãëè

022-ûí õóóäàñ:
30-72

òàéëàí
îð÷óóëãà

2 хуудас

4 хуудас

4 хуудас

022-ûí õóóäàñ
1-29

òàéëàí
îð÷óóëãà

023-ûí õóóäàñ:
2-11. 026-ãèéí
10 õóóäàñ

Ìîíãîë äàõü
ÓÈÕ-ûí àðõèâ
àâèëãàëûí
òàëààðõè îëîí
íèéòèéí ñàíàà áîäîë,
áàéð ñóóðü

ñóäàëãààíû
òàéëàí

1999 îíû VI, VII
ñàð
128 õóóäàñ

’Public Perception
and attitudes
survey on
Corruption in
Mongolia’’,
Survey Report
“Ìîíãîë äàõü
àâèëãàëûí
òàëààðõè îëîí
íèéòèéí ñàíàà áîäîë,
áàéð ñóóðü”
ñîöèîëîãèéí
ñóäàëãàà
Öàãäàà îëîí íèéòèéí Òàéëàíã Ì.Õîðîëñ¿ðýí,
õàìòûí
Ë.ßíæìàà íàð
àæèëëàãàà
áîëîâñðóóëàâ
õºòºëáºðèéí ¿ð
ä¿í, öààøäûí

òàéëàí
àíãëè

June-July, 1999
101 õóóäàñ

ñóäàëãààíû
òóõàé òîâ÷
ìýäýýëýë

1999.12.15
3 õóóäàñ

òàéëàí
ìîíãîë áà àíãëè

2005 îí
178 õóóäàñ

õàíäëàãà;
Outcomes of
community
policing
program and
future
tendences,
Ñàéí çàñàãëàë

Ñóäàëãààíû áàã:
Ø.Áàòñ¿õ,
Á.Áàòõ¿¿,
Ñ.Ãàíáîëä,
Ö.Äàâààäîðæ,
×.Òóíãàëàã,
Ä.Öîëìîí,

ñóäàëãààíû
òàéëàí

2003 îí
111 õóóäàñ

2004 îíû ÓÈÕ-ûí
ñîíãóóëèéí êàìïàíèò
àæëûí
ñàíõ¿¿æèëòèéí
ìîíèòîðèíã
Èðãýäèéí
òºëººëºã÷äèéí
õóðëûí íýýëòòýé
áàéäàë-èðãýäèéí
îðîëöîî

Ñîíãîã÷äûí áîëîâñðîë òºâ,
Ãëîá Èíòåðíåéøíë,
Íýýëòòýé íèéãýì
ôîðóì ÒÁÁ-óóä

ñóäàëãààíû
òàéëàí

2004 îí
72 õóóäàñ

“Íèéãìèéí äýâøèëÝìýãòýé÷¿¿ä”
õºäºë㺺í

ñóäàëãààíû
òàéëàí

2001îí
44 õóóäàñ

Монгол улс дахь
авилгалын
байдалд хийсэн
үнэлгээний
тайлан

АНУ-ын ОУХА

Үнэлгээний
тайлан

2005 îí
46 õóóäàñ

Óëñûí Èõ Õóðëûí
ñîíãóóëü-2004

Ð.Áóðìàà, Ñ.Îþóíòóÿà

англи
(хураангуйг
монгол хэлээр)
ãàðûí àâëàãà

2004 îí
160 õóóäàñ

Ìîíãîë Óëñ äàõü
ÕݯÊ-ûí èëòãýë
õ¿íèé ýðõ, ýðõ
÷ºëººíèé
áàéäëûí òóõàé
èëòãýë

èëòãýë

2002 îí
102 õóóäàñ

Ìîíãîë Óëñ äàõü
ÕݯÊ-ûí èëòãýë
õ¿íèé ýðõ, ýðõ
÷ºëººíèé
áàéäëûí òóõàé
èëòãýë

èëòãýë

2003 îí
124 õóóäàñ

Ìîíãîë Óëñ äàõü

èëòãýë

2004 îí

ÕݯÊ-ûí èëòãýë

õ¿íèé ýðõ, ýðõ
÷ºëººíèé
áàéäëûí òóõàé
èëòãýë

110 õóóäàñ

Ìîíãîë Óëñ äàõü
ÕݯÊ-ûí èëòãýë
õ¿íèé ýðõ, ýðõ
÷ºëººíèé
áàéäëûí òóõàé
èëòãýë
Report, advise and Mr. De Speville
recommendations
of Mr.B.E.D.de
Speville follwing
his assesment vizit
to Mongolia 23-30
November 1998
“Mongolian
Mr. De Speville
National AntiCorruption Plan”
(Report of
Mr.B.E.D.de
Speville on his
second vizit to
Mongolia, 15-25
January 1999)
Àâèëãàëûí ýñðýã
òýìöýõ Ìîíãîë
Óëñûí ¿íäýñíèé
òºëºâëºãºº
The Mongolian
National AntiCorruption Plan
(Report of
Mr.B.E.D.de
Speville on his
third vizit to
Mongolia, 14-22
January 2000)
“Ìîíãîë Óëñûí
Àâèëãàëòàé
òýìöýõ ¿íäýñíèé
õºòºëáºð”

Äå. Ñïåâèëëü

Mr. De Speville

èëòãýë

ºã¿¿ëýë

2005 îí
106 õóóäàñ

1998.11.23-30
10 õóóäàñ

àíãëè

ºã¿¿ëýë
àíãëè

29 õóóäàñ

ºã¿¿ëýë
îð÷óóëãà

25 õóóäàñ

ºã¿¿ëýë

34 õóóäàñ

àíãëè

Äå. Ñïåâèëëü

ºã¿¿ëýë
îð÷óóëãà

2000.1.14-22
32 õóóäàñ

“Àâèëãàëûí ýñðýã
Äýýä Êîìèññûí
òóõàé õóóëèéí
òºñºëä ºãñºí
çºâëºìæ”
Àâèëãàëûí ýñðýã
õóóëèéí
(2000.01.05-íû)
òºñºëä íýìýëò,
ººð÷ëºëò îðóóëàõ
òóõàé ñàíàë

Äå. Ñïåâèëëü

¯íäñýí õóóëèéã
òàéëáàðëàõ á¿ðýí
ýðõ ÓÈÕ-ä
îëãîãäîîã¿é

Ä.Ëàìæàâ

Õ¿íèé ýðõèéí
ñòðàòåãèéí
íºëººëºë: Òóðøëàãà
áà àìæèëò
Àâèëãàëòàé
òýìöýõýä èðãýíèé
íèéãìèéí îðîëöîîã
íýìýãä¿¿ëýõ íü”
ñýäýâò óóëçàëò
ÿðèëöëàãà äýýð
õèéãäñýí èëòãýë,
ìýäýýëë¿¿ä

Global Rights, Õ¿íèé
ýìõòãýë
Ýðõ Õºãæèë òºâ, ÍÍÔ
ÒÁÁ-óóä

2004 îí
84 õóóäàñ

ºã¿¿ëýë

41 õóóäàñ

Монгол Улсын
Засгийн ãазар,
Сайн засаглал
хөтөлбөр,
“Авилгын
талаархи олон
нийтийн санаа
бодол, байр
суурь-1999,
2002”

ÌÓ-ûí ÇÃ “Ñàéí
çàñàãëàë” õºòºëáºð

Судалгааны
дүн

2002 îí
32 õóóäàñ

èëòãýë
àíãëè

1999 îí
10 õóóäàñ

Developing a
С.Оюун
National AntiÓÈÕ-ûí ãèø¿¿í
Corruption
Strategy:
Perspective on an
economy in
transition
(Авилгалын эсрэг
үндэсний

ºã¿¿ëýë
àíãëè, ìîíãîë

7 õóóäàñ

ºã¿¿ëýë

2000.02.09
4 õóóäàñ

ºã¿¿ëýë

2004 îí
7 õóóäàñ, ìîíãîë

стратеги
боловсруулах нь:
Шилжилтийн
эдийн засгийн
жишээ)
ADB-OECD,
Anti-Corruption
Initiative for AsiaPacific, AntiCorruption Action
Plan for Asia and
the Pacific (АХБÝÇÕÀÕÁ, АзиНомхон далайн
Авилгалын эсрэг
Санаачлага, АзиНомхон далайн
Авилгалын эсрэг
Үйл ажиллагааны
төлөвлөгөө)
Transparency
International,
Global Corruption
Report 2004:
Political
corruption
(Транспэренси
Интернэйшнл,
Дэлхийн
Авилгалын
Тайлан 2004: Улс
төрийн авилгал)

Транспэренси
Интернэйшнл

ýìõýòãýë
àíãëè

2001 îí
43 õóóäàñ

òàéëàí
àíãëè

2004 îí
353 õóóäàñ

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful