You are on page 1of 37

JOUW Een gezonde

weide start
PAARDENWEIDE met een

DOORGROND:
gezonde bodem.

HANDLEIDING
VOOR EEN GOED
BODEMBEHEER.
p. 4 Inleiding p. 38 Hoofdstuk 3: Grassen en kruiden in de paardenweide
p. 5 Grond van de zaak p. 38 Voederkwaliteit
p. 6 Waarom is een gezonde bodem belangrijk voor mijn paard? p. 41 Grassen en kruiden in de paardenweide

p. 8 Samenvatting p. 44 Hoofdstuk 4: Grazen en hooien


p. 10 Bemesting en bodem p. 45 Groei en hergroei
p. 11 Paardenmest composteren p. 47 Begrazingssystemen
p. 12 Ontwormen p. 47 Rotatiebegrazing
p. 13 Grassen en kruiden in de paardenweide p. 48 Strookbegrazing
p. 49 Paddock
p. 14 Hoofdstuk 1: Bemesting en bodem p. 49 Hooien
p. 15 Bemesten en bekalken
p. 16 Voedingsstoffen en hun beschikbaarheid p. 50 Hoofdstuk 5: Graslandfasen
p. 16 Enkele belangrijke bouwstenen: stikstof en fosfor p. 54 Aan de slag: welke soorten vind ik in mijn weide?
p. 17 De zuurtegraad en verhoudingen p. 54 Fase 0: Engels raaigrasland
p. 17 De ideale bodemsamenstelling p. 55 Fase 1: Grassenmix
p. 18 Organische stof en leven in de bodem p. 56 Fase 2: Dominant stadium
p. 21 Paardenmest p. 57 Fase 3: Gras-kruidenmix
p. 22 Wormeieren p. 59 Fase 4: Bloemrijk grasland
p. 22 Paarden en de mestwetgeving p. 60 Ongewenste planten
p. 23 Bemestingsnormen
p. 23 Mestopslag p. 62 Hoofdstuk 6: De invloed van ontworming op mest en milieu
p. 24 Bemesten in de praktijk p. 67 Tien tips om wormbesmetting zo laag mogelijk te houden
p. 27 Bodemverdichting p. 68 Bibliotheek
p. 27 Hoe weet je of je weide last heeft van verdichting?
p. 28 Hoe kan je bodemverdichting voorkomen of verhelpen?

p. 30 Hoofdstuk 2: Mestverwerking
p. 32 Composteren
p. 32 Wat is compost?
p. 32 Waarom composteren?
p. 32 Hoe?
INHOUDSOPGAVE

p. 36 Wat met de mest na ontworming?


p. 36 Hoeveel compost heb ik nodig?
p. 36 Hoeveel compost produceren mijn paarden?
p. 36 Wanneer breng ik compost op mijn weide?
p. 36 Hoe breng ik de compost op mijn weide?
p. 36 Wat is bokashi?

2 3
GROND
VAN DE
ZAAK
De paardenhouderij is een belang- de bodem in de paardenweide” op
rijke sector in de provincie Limburg, zoek gegaan naar een concreet en
dit zowel op professioneel vlak met onderbouwd antwoord op de vragen
onze befaamde fokkerijen als hob- en problemen die ontstaan bij het
bymatig met het goed uitgebouwd hergebruiken van paardenmest. Het
recreatief aanbod. De paardenhou- project beoogt ook het stimuleren
derij biedt als een verbreding van van paardenhouders om de bodem
de landbouwsector opportuniteiten, van hun weilanden te verbeteren en
maar kent ook zekere uitdagingen. hier de eigen paardenmest veilig in
Enkele uitdagingen waarmee vele te zetten. Het project kan rekenen op
paardenweiden te maken krijgen, de steun van de provincie Limburg,
zijn de bodemuitputting, de snelle Vlaanderen en het Europees land-
verzuring, een verstoorde bodem- bouwfonds voor plattelandsontwik-
balans en een onregelmatige water- keling.
huishouding.
Deze publicatie, als sluitstuk van het
In de zoektocht naar een even- project, wil alle paardenhouders op
wichtige bodem van de paarden- weg helpen om paardenmest veilig te
weide, gingen de Bodemkundige hergebruiken op de weilanden. Deze
Dienst van België, de Hogeschool uitgave biedt informatie over het ma-
PXL, Viva Concept en het Regiona- ken van compost en gefermenteerde
le Landschap Lage Kempen samen paardenmest (bokashi 1 ), over de pa-
op zoek naar de mogelijkheden van rasitaire wormdruk en geeft tips om
hergebruik van paardenmest op de de paardenweide beter bestand te
weilanden. Immers, paardenhou- maken tegen droogte. Ongetwijfeld
ders weten vaak geen blijf met de zal het iedere paardenhouder meer
mestoverschotten van hun paarden inzicht geven in een aangepast wei-
en deze mest hergebruiken op de debeheer en zo bijdragen tot het op-
eigen weilanden zou een oplossing timaal welzijn van de paarden en de
kunnen bieden. weilanden.

Bij het hergebruik van paardenmest


INLEIDING

rijzen echter vragen rond de juiste Inge Moors


technieken en de mogelijke risico’s. Gedeputeerde voor
Daarom wordt er in het Leaderpro- Landbouw en Platteland
ject “De Grond van de Zaak: gezon- Provincie Limburg

4 1: Bokashi is Japans voor gefermenteerd. 5


WAAROM
IS EEN
GEZONDE
BODEM
BELANGRIJK
VOOR
MIJN PAARD?

Het evenwicht van de weide begint HOE KRIJG JE EEN


in de bodem. Zorg dragen voor de EVENWICHTIGE WEIDE?
● Kies de juiste mest soort in een juiste
bodem in je weide is de basis om
gezond en smakelijk gras te krijgen. dosis. Zo zorg je voor organische
Planten halen hun voedingsstoffen stof en dus voedingsstoffen voor
immers uit de bodem. Bevat de bo- de gewassen.
dem niet de juiste combinatie of niet ● Zorg voor meer verschillende STEFAN
voldoende voedingsstoffen en bo- soorten gras en kruiden op je weide. DE KEERSMAECKER
● Beperk pesticiden en kunstmest Dierenarts —
demleven om deze voedingsstoffen
vrij te geven, dan kan de plant deze tot een minimum. Dierenkliniek Equinox
● Voorkom overbegrazing en
ook niet opnemen.
verdichting.
Het gevolg is dat je paard niet alle “Vaak behandel ik paarden met zien hoe deze paarden telkens
voedingsstoffen binnen krijgt via het ZO VERMIJD JE: aandoeningen die voorkomen met dezelfde problemen terug ko-
gras of het hooi. Zo ontstaan er tekor- ● dierenartskosten kunnen worden door een beter men. Ik pleit daarom voor kruiden-
ten en kan je paard op termijn zelfs ● dure voedingssupplementen weidebeheer. Paarden die te dik rijk grasland voor paarden waar
ziek worden. Je kan zelf een goede ● schade aan het grasland worden doordat hun weiland te de minimale bemestingsdosis het
INLEIDING

bodemverbeteraar maken door de intensief bemest wordt krijgen grasland gezond houdt. Een di-
paardenmest te composteren en allerlei aandoeningen. Hoefbe- vers aanbod van kruiden en gras-
eventuele tekorten in mineralen en vangenheid, insulineresistentie, sen zorgt voor gezonde paarden
sporenelementen aan te vullen. kolieken. Het is soms triest om te en bespaart de eigenaar kosten.”

6 7
8
SAMENVATTING

9
BEMESTING
EN PAARDENMEST
BODEM COMPOSTEREN

Voor je aan bemesten denkt: WAAROM ZELF PAARDENMEST WEETJES!


laat een bodemonderzoek uitvoeren! COMPOSTEREN? ● Een gemiddeld paard produceert
Elke weide is uniek. ● Gratis bodemverbeteraar 15,5 ton mest per jaar.
voor weide. ● Ook bij overbemeste weides blijf

● Een gezonde bodem is het ● Voorkom bodemverdichting en ● Afval wordt grondstof, de kringloop je best het bodemleven voeden en
belangrijkste voor een overbegrazing. Grassen en wordt gesloten. de bodemstructuur verbeteren
gezonde weide. kruiden kunnen niet goed door een minimale gift van 3 ton
● Een goede bodemstructuur wortelen in verdichte bodem. HOE? compost per jaar. Kies voor
● Combineer paardenmest met extra
krijg je door bodemleven en ● Vaste mest uitrijden op compost die weinig fosfaat bevat,
organische stof. grasland mag niet tussen groen materiaal (keukenafval, gras- zoals groencompost van maaisel.
● Organische meststoffen zoals 1 november en 15 januari. maaisel in zeer fijne laagjes, ● Wil je een kruidenrijk grasland

dierlijke mest en compost ● Ook voor mestopslag zijn er onkruiden zonder zaadlijsten, enz.) in stand houden dan gebruik
verbeteren de structuur en zorgen strenge regels. en zoveel mogelijk bruin materiaal je best niet meer dan 10 ton
dat het gras kan groeien. (hooi, stro, droge bladeren, takken, compost per jaar.
● Kunstmest en pesticiden dragen houtsnippers). ● Bij een goede compostering

● Zorg ervoor dat de mest niet


niet bij aan een gezond Het uitgebreid hoofdstuk kan je waarbij de temperatuur enkele
bodemleven. nalezen vanaf p. 15 aangedrukt wordt en de compost- dagen rond de 65°C schommelt,
● Wil je veel kruiden en hoop niet te hoog of breed wordt zullen de meeste parasitaire
verschillende grassen dan moet zodat er steeds zuurstof tot in de wormeieren het niet overleven.
je minder mest toevoegen. kern van de hoop geraakt. ● Om verbranding van de compost

● Wil je veel opbrengst, bemest dan ● Geduld is een mooie deugd bij
te voorkomen is het echter even
volgens advies en overschrijd TIP! het maken van compost. belangrijk dat de temperatuur niet
zeker de wettelijk toegestane boven de 70°C gaat, in de praktijk
maxima niet! Gebruik de module gaat het hier regelmatig mis door
SAMENVATTING

● De wettelijke maxima zijn 170 kg/ha


“Rekenmee” van de Bodem- te grote composthopen.
totale stikstof afkomstig van dier- kundige Dienst om je mestplan
lijke mest per hectare en 70 kg op te maken nadat je een
fosfaat per hectare per jaar. bodemanalyse en advies Het uitgebreid hoofdstuk kan je
● Let op! Paarden die op de weide
van hen gekregen hebt 2. nalezen vanaf p. 31
staan bemesten deze automatisch.

10 2: Meer info op pagina 24 11


GRASSEN EN
KRUIDEN IN DE
ONTWORMEN PAARDENWEIDE

● Doe regelmatig een mest- ● Hou na het ontwormen je paarden ● Ruwvoer van goede kwaliteit ● De bodem en vochttoestand
onderzoek om de besmettings- 7 dagen op de paddock of in de bevat een diversiteit aan grassen, bepaalt (na verlagen van de
graad van je paard te kennen. stal. Zo voorkom je dat schadelijke bloemen en kruiden. bemesting) welk type kruidenrijk
● Zo vermijd je kosten voor stoffen én resistente wormen ● Door goed weidebeheer kan grasland je kan ontwikkelen.
ontworming en voorkom je op de weide komen. een paard in principe alle voedings- Hierbij worden verschillende
resistentie van de parasieten ● Hou nieuwe paarden even apart elementen via zijn voeding graslandfasen doorlopen. Ook
tegen bepaalde middelen. en test hen op besmetting. opnemen. hier is organisatie vereist om de
● Denk na over een begrazingsplan. ● Plaats de mesthoop niet naast het ● Een kruidenrijke weide is niet verspreiding van ongewenste
Gebruik bijvoorbeeld strook-, weiland. Bij nat weer kruipen enkel mooi om te zien, maar is soorten zoals jacobskruiskruid
of rotatiebegrazing. de wormen tot 3 meter buiten de ook goed voor paard én en ridderzuring te voorkomen.
● Verwijder in standweides drie keer mesthoop. biodiversiteit.
per week de mest. Zo krijgen ● Goed beheer van je weide vergt Lees het uitgebreid
bloedwormeitjes geen kans organisatie. hoofdstuk na vanaf p. 38
om uit te komen. Of maai en Meer info vind je op p. 22 en p. 63 ● Paarden hebben baat bij vezelrijk,

sleep het weiland na begrazing. maar voedzaam hooi, daarom maai


Uitdroging en UV-licht doden de je best wanneer het gras in aar komt
wormeitjes. Best Laat je in dit geval (half juni), niet wachten tot het
dan de paarden in hetzelfde verkleurt en verdroogt.
seizoen niet nog eens terugkeren ● Er zijn verschillende manieren om

naar het zelfde weiland. de begrazingsdruk te spreiden


● Combineer hooien en grazen. en de grasmat gezond te houden:
In goed droog hooi kunnen rotatiebegrazing, strookbegrazing
parasitaire wormen niet overleven (met grote stroken) of het inrichten
en zo gun je de weide een pauze van een paddock.
van enkele maanden. ● Na half juli maai je in etappes van
SAMENVATTING

● Gun je weide winterrust. binnen naar buiten, zo hou je


● Wissel af met andere grazers zoals rekening met weidevogels en
koeien en schapen. andere schuilende dieren.
● Voorkom compactering en over-

bezetting, want parasieten houden


van een nat weiland. www.youtu.be/i5u0bMwdu0A

12 13
HOOFDSTUK 1:
BEMESTING
EN
BODEM

BEMESTEN EN BEKALKEN
Om je weiland goed te beheren moet Om goed te bemesten moet je re-
je de bodem kennen. Na een analyse kening houden met de behoefte van
kan je verder gericht werken met een grassen en kruiden en de beoogde
bemestingsadvies. Met organische graslandfase ,3 de voedingsstoffen
mest voor de basisbemesting zit je die je bodem kan leveren en de
altijd goed. voedingsstoffen die uit meststoffen
vrijkomen.
Hou zeker rekening met de mest-
wetgeving: er zijn maximale bemes- Via bijvoorbeeld de Bodemkundige
tingsnormen, bepalingen wanneer Dienst van België kan je een bode-
je mag bemesten, hoe je mest moet manalyse in je paardenweide laten
HOOFDSTUK 1: BEMESTING EN BODEM

opslaan en vervoeren. doen. Op basis van de bodemana-


lyse krijg je dan een bemestings- en
bekalkingsadvies op maat van jouw
perceel. Dat advies suggereert hoe-
veel werkzame voedingsstoffen en
kalk je best toedient voor de komen-
de drie jaar.

Dat advies kan je invullen met ver-


schillende soorten meststoffen en
kalk. Om je te helpen in de bereke-
ning, kan je terugvallen op de reken-
tool van de Bodemkundige Dienst
van België 4. Daar kan je kiezen uit
een lijst van meststoffen, om je eigen
advies zo goed mogelijk in te vullen.

14 3: Zie paragraaf graslandfase op pagina 51 — 4: www.bdb.be 15


VOEDINGSSTOFFEN ENKELE BELANGRIJKE DE ZUURTEGRAAD DE IDEALE
EN HUN BOUWSTENEN: EN VERHOUDINGEN BODEMSAMENSTELLING
BESCHIKBAARHEID STIKSTOF EN FOSFOR Ook de verhouding tussen de voe- In Tabel 1 vind je de ideale streefzo-
Grassen, kruiden en paarden halen Stikstof (N), de basis van alle eiwit- dingsstoffen en de zuurtegraad (pH) ne van enkele macro-voedingsstof-
hun voedingsstoffen (nutriënten) uit de ten in levende wezens, is zeer be- van de bodem is belangrijk. Bij erg fen in een weide, waarop de bemes-
bodem. Daarom moeten er voldoende weeglijk in de bodem. Stikstof wordt scheve verhoudingen tussen voe- ting wordt afgestemd. Daarnaast zijn
voedingsstoffen als stikstof, fosfor, ka- gemakkelijk met het regenwater dingsstoffen of een te hoge/lage ook micro-voedingsstoffen (vitami-
lium, zwavel, magnesium, calcium en meegenomen. Als het uitspoelt (ver- zuurtegraad kunnen de plantenwor- nen, mineralen en sporenelemen-
vele andere mineralen en sporenele- dwijnt), kan het gras het niet meer tels niet alle voedingsstoffen goed ten) belangrijk. Koper en kobalt kan
menten in de bodem aanwezig zijn. benutten en wordt het grond- en opnemen. Vooraleer kalium kan je bijsturen als dat nodig blijkt uit
oppervlaktewater vervuild. Planten opgenomen worden uit de bodem, een bodemanalyse. Micronutriënten
gebruiken het om bladgroen aan te moet de verhouding met magnesi- zoals ijzer en mangaan zijn pas op-
maken voor hun fotosynthese, paar- um (Mg) goed zitten. De K/Mg-ver- neembaar als de zuurtegraad (pH)
den hebben stikstof dan weer nodig houding in de bodem is best klei- van de bodem goed zit.
voor de aanmaak van spieren, haren ner dan 2. Ook bij een te hoge pH
HOOFDSTUK 1: BEMESTING EN BODEM

en lichaamsweefsel. (kalkrijke bodem) wordt de opname


belemmerd.
Fosfor (P) zit in DNA en eiwitten, sti-
muleert de wortelontwikkeling en bloei
van planten, en komt bij een paard ook
in de beenderen voor. Bij langdurige
mg/100 g
overbemesting kan fosfor opstapelen droge grond P K Mg Ca Na S pH
in de bodem, vervolgens uitlekken en
milieuproblemen in grond- en opper- Zand 19-25 12-20 14-19 80-160 4,0-6,0 40-50 5,1-5,6
vlaktewater veroorzaken. Zandleem 19-25 12-20 17-25 130-300 4,0-6,0 40-50 5,7-6,2
Leem 19-25 12-20 17-25 180-400 4,0-6,0 40-50 5,7-6,2
Kalium (K) zorgt dan weer voor een Klei 19-25 20-28 21-29 900-3000 4,0-6,0 40-50 5,7-6,4
correcte bloeddruk bij paarden.
Tabel 1: Streefwaarden voor landbouwgraslanden
www.youtu.be/HyIxTP8ieUc i.f.v. maximale opbrengst in mg/100 g droge grond 5

16 5: N.Vettenburg, A. Tyllemans, A. Calus. Grasland voor paarden. Vlaamse overheid. 17


Departement Landbouw en Visserij Afdeling Duurzame Landbouwontwikkeling. 2014
Elke weide is uniek, WEIDE MET WEINIG
BODEMLEVEN EN
laat een bodemstaal 6 nemen VARIATIE IN
om te weten welke bemesting BEGROEIING,
SLECHTE
gepast is voor jouw weide. STRUCTUUR EN
ENKEL BEMESTING
MET KUNSTMEST

Illustratie
Inge van Noortwijk,
Puur Natuur,
Natuurmonumenten
Nederland.
Bewerking:
Valentijn Docquier,
Viva Concept
ORGANISCHE STOF
EN LEVEN IN DE BODEM
Om voedingsstoffen op te kunnen ne- Op de prent kan je goed zien hoe het
men, hebben grassen en kruiden nood ecosysteem van de bodem werkt. Het
aan water en lucht bij hun wortels. Een bodemleven en de humusrijke toplaag
goede bodem bestaat uit kruimels, samen met de diepe wortels van ver-
ook wel aggregaten genoemd. Daar- schillende grassen en kruiden zorgen
tussen is er ruimte waar de planten voor een luchtige structuur. Er is een
kunnen wortelen en wordt water vast- evenwicht waardoor de aanwezige
gehouden. organische stof beschikbaar is voor de
planten en er dus minder landbouwbe-
De belangrijkste ingrediënten voor werkingen en hulpstoffen nodig zijn.
HOOFDSTUK 1: BEMESTING EN BODEM

een goede bodemstructuur zijn orga- Wanneer de bodemstructuur goed zit


nische stof en het bodemleven. Orga- kan de regen goed in de grond drin-
nische stof kleeft alle bodemmineralen gen en er vastgehouden worden. Plas-
aan elkaar tot kruimels. Bij een tekort sen en weggespoelde grond komen DOORSNEDE VAN
aan organische stof zou onze bodem dan niet voor. Kortom, de weide is be- EEN OPTIMALE
maar los zand of stof zijn of snel mod- ter bestand tegen droogte. BODEM SITUATIE
MET BEPERKTE
der vormen bij regenweer. Het bodem-
ORGANISCHE
leven zet niet alleen organische mest BEMESTING
en plantenresten om tot organische
stof in de bodem, zij dragen ook bij
aan de vorming van kruimels. Denk Illustratie
Inge van Noortwijk,
maar aan schimmels die kruimels aan Puur Natuur,
elkaar weven met hun dradennetwerk. Natuurmonumenten
Regenwormen graven dan weer gan- Nederland.
Bewerking:
gen waardoor wortels, lucht en water Valentijn Docquier,
makkelijker de grond in kunnen. Viva Concept

18 6: Je kan hiervoor terecht bij de Bodemkundige Dienst van België. www.bdb.be 19


Meer dan de helft van de paarden- Paardenmest en andere dierlijke mesten
weides bevat te weinig organische voeden de bodem, het bodemleven
stof. Dit vergeleken met de streef-
zone van de Bodemkundige Dienst en het gewas wanneer ze bovengronds
van België (BDB). aangebracht worden.

Wat kan jij doen? en zorgen dat de grassen en kruiden PAARDENMEST


Om het organisch stofgehalte in je op je weide er goed kunnen groeien. Paardenmest, de meest voor de
bodem te verhogen, kan je bemes- Afgestorven plantenwortels zorgen hand liggende bemesting, voedt
ten met organische meststoffen (dier- ondergronds voor een boost van de niet alleen de grassen en kruiden in
lijke mest, GFT- of natuur-compost) organische stof. je weide, maar ook het bodemleven.
Paardenmest (met strooisel) bevat
een grote hoeveelheid aan organi-
sche stof.
Organische C Streefzone
Leem 3,6 - 5,5 %C ● Vaste mest met stro breng je best
Alles behalve leem 2,6 - 4,2 %C in de nazomer (september) op de
weide, vlak na de laatste snede.
HOOFDSTUK 1: BEMESTING EN BODEM

Zo krijgt de mest voldoende tijd


Tabel 2: Streefzone voor organische koolstof in graslanden in %C 7
om in te werken. Er kunnen dan
geen paarden meer op grazen. WAT IS
7: M. Tits, A. Elsen, S. Deckers, W. Boon, J. Bries en H. Vandendriessche, Bodemvruchtbaarheid van de akkerbouw- en ● Goed gecomposteerde paarden- WERKZAME
weilandpercelen in België en Noordelijk Frankrijk (2012-2015), Heverlee: Bodemkundige Dienst van België, 2016. mest is het eenvoudigste om aan STIKSTOF?
te brengen op de weide. Lees
vanaf pagina 31 hoe je paarden- Niet alle stikstof die in mest zit, is be-
mest kan composteren. schikbaar. Dat komt omdat stikstof
vastzit in organische verbindingen
die eerst moeten worden afgebroken
door het bodemleven. Ongeveer 30%
van de totale stikstof in paardenmest
komt vrij in het jaar na toedienen. Wan-
neer je 170 kg stikstof toevoegt via
paardenmest, is er dus maar 51 kg stik-
stof werkzaam.

20 21
PAARDEN EN
WORMEIEREN DE MESTWETGEVING BEMESTINGSNORMEN MESTOPSLAG
Mest van paarden bevat parasitaire Iedere paardenhouder die 2 ha land- Om vervuiling van het water te voor- Wie zijn paardenmest uit de stal of
wormeieren als ze van besmette die- bouwgrond of meer gebruikt, in ei- komen, hanteert de overheid be- weide haalt en apart opslaat, moet
ren komt. Wanneer je die mest op het gen bezit of in pacht, moet voldoen mestingsnormen voor stikstof (N) en een vergunde mestopslagplaats heb-
weiland laat liggen of opnieuw ver- aan de mestwetgeving. Wie minder fosfaat (P2O5). Voor stikstof heeft de ben (vanaf 10 m³ mest in agrarisch
deelt, bestaat het gevaar dat je dieren dan 2 ha landbouwgrond gebruikt wet een beperking op dierlijke mest gebied en vanaf 5 m³ in woongebied
opnieuw besmet worden met para- maar veel dieren houdt, moet aan de van 170 kg totale N/ha. De werkza- met landelijk karakter). Een goede
sitaire wormen. Door paardenmest mestwetgeving voldoen vanaf: me stikstof mag worden aangevuld mestopslag zorgt ervoor dat dat er
eerst te composteren, wordt de mest met andere meststoffen zoals o.a. geen mestsappen afvloeien die de
gedurende lange tijd opgewarmd (65- ● 10 paarden van meer dan 600 kg GFT-compost en minerale meststof bodem lokaal vervuilen. Daarom
70°C) en sterft een groot deel van de ● 14 paarden en pony’s tussen maar kent ook limieten. vraagt de wetgever dat een mestop-
HOOFDSTUK 1: BEMESTING EN BODEM

wormeieren af. Bij compostering wordt 200 en 600 kg slag een waterdichte vloer en drie
het organisch materiaal omgezet tot ● 25 paarden en pony’s van Voor fosfaat werkt de wetgever met wanden heeft en dat de afstroom van
stabiele organische stof, daardoor is minder dan 200 kg een klasse per perceel. Alle percelen mestsappen wordt opgevangen.
paardenmestcompost niet alleen vei- vallen automatisch in klasse 4, tenzij
liger om te gebruiken op de weide, Dit is gebaseerd op de uitscheidin- je een lager fosfaatgehalte in jouw Voor mestopslag in de stal heb je geen
het is ook een goede bodemverbete- gen per dier 8, ook andere dieren perceel kan aantonen met een bo- vergunning nodig. Wie zijn overtollige
raar. Zie puntje ‘weidebeheer en wor- zoals koeien en schapen tellen dus demanalyse. Op grasland in klasse mest afvoert naar een extern verza-
meieren’ om meer te leren over hoe mee. 4 mag je maximaal 70 kg/ha fosfor melpunt heeft ook geen vergunde me-
je wormbesmetting in de weide kan toedienen, maar soms ligt het advies stopslag nodig. Daarnaast kan je gedu-
voorkomen. En natuurlijk leren we je De mestwetgeving omvat o.a. be- nog lager. Verder moet je ook reke- rende twee maanden mest opslaan op
ook composteren! mestingsnormen over hoeveel je ning houden met het aantal paarden je grond om die later te spreiden. Let
maximaal mag toedienen, een uitrij- dat op het perceel graast (en dus op: tussen 16 november en 15 januari
regeling over wanneer je wat mag mest laat vallen) en met de mest die is dit niet toegelaten. Als je mest op de
toedienen en een transportregeling. je er extra aan toedient. Meer hier- weide opslaat, zorg dan dat die min-
over lees je in de publicaties van de stens 10 m van een waterloop ligt en
Vlaamse Landmaatschappij. 100 m van de omliggende woningen.

22 8: In totaal mag niet meer dan 300 kg fosfaat worden uitgescheiden. 23


Voor uitscheidingscijfers per dier, zie www.vlm.be, normen en Richtwaarden.
BEMESTEN IN DE PRAKTIJK

1. Graasweide stikstof en kalium uitspoelen, kan je 2. Hooiweide


In een weide waar paarden bijna per- die in meerdere keren toevoegen of In een hooiweide waar in juni gemaaid economisch optimale grasgroei. Dat is
manent grazen, komen vooral gras- een traagwerkende meststof gebrui- wordt, krijgen bepaalde kruiden wel de dan vooral goed voor de portefeuille.
sen en bepaalde kruiden voor. Door ken zoals compost. kans om te bloeien en zaad te vormen. Onderstaand advies is op maat van
de hoge begrazingsdruk kunnen vele Zo krijgen bepaalde kruiden kansen een zandgrond met een te laag orga-
kruiden geen bloemen en zaden vor- De behoefte aan stikstof (N), fos- die ze in een permanente graaswei- nische-stofgehalte. De bodem bleek
men. Sommige grassen en paarden- faat (P2O5), kalium (K2O), magnesium de niet krijgen. In deze tabel staat een zeer veel fosfor en magnesium te be-
bloem hebben hun groeipunten dicht (MgO) en natrium (Na2O) kan ingevuld voorbeeld van bemestingsadvies van vatten zodat er geen fosfor en magne-
bij de grond en fleuren wel op. worden met verschillende soorten BDB voor 2 maaibeurten (snedes) voor sium meer hoeft toegevoegd worden.
meststoffen. De juiste dosis hangt af
In tabel 4 staat een voorbeeld van van de samenstelling van de meststof
bemestingsadvies van BDB voor een en kan je uitrekenen met de regel van
graasweide. Om te voorkomen dat drie of de BDBrekenmee-tool. Kalk N P2O5 K2O MgO Na2O
Advies 0 170 0 110 0 0
Voorjaar 70 60
Kg/ha Kalk N P2O5 K2O MgO Na2O Juni 50 50
Totaal 0 160 20 40 0 100 Juli 50
Voorjaar 90 0 24 ton/ha paardenmest 29 38 110 22 12
Juli 70 40 Resterend 141 -38 0 -22 -12

Tabel 3: Bemestingsadvies voor een weide op een zandgrond met


te weinig organische stof en een hoog fosfaat- en kalium gehalte. De stikstof en kalium kan je toedienen
met organische meststoffen of met
minerale meststoffen. Met de BDBre-
kenmeetool kan je dit bemestingsad-
HOOFDSTUK 1: BEMESTING EN BODEM

vies omrekenen naar echte dosissen


met de mest(stoffen) die je voorhan-
den hebt. Gebruik organische mest-
stoffen als basis, want die brengen
OPGELET!
het organische stofgehalte op peil.
Bijvoorbeeld met met 24 ton/ha paar- Het bemestingsadvies van de
denmest voeg je 110 kg kalium toe Bodemkundige Dienst van Bel-
volgens BDBrekenmee, genoeg om gië is gericht op economisch
de kaliumbehoefte van je kruidenrijke rendement (voldoende voeder-
weide in te vullen. Daarmee geven we productie voor het paard). Voor
echter te weinig stikstof (slechts 29 kg een biodivers grasland is de stik-
stikstof komt vrij). Dit vul je dan best stofgift beperkt tot 25-50 kg, de
aan met andere meststoffen. Merk op kaliumgift moet evenredig ver-
dat paardenmest ook fosfaat bevat, minderen tot 17-32 kg.
waardoor toch 38 kg fosfaat wordt
toegediend zonder dat dat nodig is.

24 25
3. Kruidenrijke graslanden BODEMVERDICHTING HOE WEET JE OF
Gewoonlijk zijn de bemestingsadvie- Om te kunnen groeien en bloeien JE WEIDE LAST HEEFT
zen van de Bodemkundige Dienst moeten de planten met hun wortels de VAN VERDICHTING?
van België gericht op de ontwikke- juiste voedingsstoffen opnemen uit de Door zware machines of de druk van
ling van een grassenmix (fase 1). Dit is bodem. In een verdichte bodem kun- paardenhoeven worden kanaaltjes en
het compromis tussen een gezonde nen planten niet wortelen en hebben poriën in de bodem toegedrukt. Dit
samenstelling en de productiehoe- ze moeite om water en voedingsstof- komt vaker voor als het grasland over-
veelheid. Wil je echter de natuur en fen op te nemen. begraasd is. Zeker tijdens nattere peri-
je paard een handje helpen, kan dat odes is de bodem erg gevoelig.
door je weiland minder te bemesten
en een gras kruiden- of zelfs een Grassen en kruiden kunnen niet goed
bloemenmix te ontwikkelen. meer wortelen en gaan minder goed
groeien. Je krijgt ‘symptoomplan-
Lees meer over ten’ met een diepe penwortel zoals
graslandfases vanaf p. 49 paardenbloem, ridderzuring en grote
weegbree. De waterhuishouding ver-
slechtert, wanneer het regent kan het
water niet meer de bodem indringen
en ontstaan er plassen. Tijdens droog-
te zullen deze plekken snel verstoffen.

Om de bodemstructuur te evalueren
HOOFDSTUK 1: BEMESTING EN BODEM

kan je in de bodem prikken met een


ijzeren prikstok. Bij verdichting van de
bodem voel je veel weerstand, dit kan
je dan vergelijken met een plek zonder
verdichting (compactatie) in je weiland.

26 27
HOE KAN JE BODEM- Ten slotte is organische stof de bouw-
VERDICHTING VOORKOMEN steen van een goede bodemstructuur.
OF VERHELPEN? Om bodemverdichting te voorkomen,
Overbegrazing is de hoofdoorzaak kan je dus organische stof toevoegen
van bodemverdichting. Pas rotatie- of en zo bodemleven in weide stimule-
strookbegrazing toe om dit te voorko- ren9. Het verhelpen van verdichting is
men. De bodem is vooral kwetsbaar niet makkelijk daarom ligt de nadruk
als ze nat is, bijvoorbeeld in de winter op het voorkomen ervan. Indien je wei-
en na lange regenperiodes. Dan hou de toch verdicht is, kan je proberen om
je je paarden liever niet op de kwets- de grond machinaal te heffen en ver-
bare plekken. Beperk ook zoveel mo- dichte bodemlagen te breken, bv. met
gelijk het gebruik van zware machines. een diepe tand. Probeer omploegen
Heb je ze toch nodig, gebruik dan bre- te vermijden omdat je zo het bodem-
de banden met een lage druk. leven ernstig verstoort.
HOOFDSTUK 1: BEMESTING EN BODEM

Een over begraasde weide waar nog weinig gras groeit. Verdichting rond voerplekken. Hooi op de grond
leggen op de voederplek is slecht voor de weide.

28 9: Zie hoofdstuk mestverwerking p. 32 29


HOOFDSTUK 2:
MEST-
VERWERKING

Het kan anders, lees er meer over in dit hoofdstuk.

WAT KAN JE DOEN MET HOE MAAK JIJ


DE MEST DIE JE PAARDEN VAN JE MEST EEN
HOOFDSTUK 2: MESTVERWERKING

PRODUCEREN? GRONDSTOF?
Als je de mest op de weide niet 3 Je hoeft niet alle mest naar een boer,
keer per week verwijderd dan moet tuinder of mestverwerkingsbedrijf te
je deze regelmatig uit elkaar slepen. brengen. Wanneer je tijd en ruimte
Paarden eten immers niet meer waar hebt, kan je zelf paardenmest com-
ze gemest hebben en er ontstaan la- posteren. Compost van paardenmest
trines. Op deze plekken blijft het gras is een kostbare grondstof en wordt
hoog staan. Door het slepen van de ook wel het zwarte goud genoemd!
weides verdeel je deze mest over de
gehele weide. Best laat je de paarden
er één jaar niet op grazen omwille van
wormbesmetting. Dat is ook de reden
dat je best het hoge gras maait. Zie
hoofdstuk wormeieren (p. 63).

30 31
www.youtu.be/TIUTLyb96Q4

COMPOSTEREN
Belangrijk voor alle
Wat is compost? Hoe? compostering is:
Afgerijpte compost bestaat uit stabiele Er zijn twee manieren ● Een goede koolstof/stikstof Om compost te maken voor paar-
organische stof die grotendeels met om te composteren: verhouding van het ingangs- denweides, waar meestal eerst de
de bodemdeeltjes bindt. Wanneer materiaal (paardenmest met wat structuur verbeterd dient te worden,
deze stabiele organische stof afgebro- 1. De intensieve manier bladeren, slecht hooi en/of stro). gebruik je best twee derde bruin
ken wordt door het bodemleven, ko- ● Dit vraagt veel arbeid op ● Voldoende zuurstof. materiaal en één derde groen mate-
men organische stoffen langzaam vrij. specifieke momenten wanneer ● Temperatuur mag niet boven riaal. In de praktijk betekent dit dat
Jaarlijks komt er slechts een klein deel de temperatuur naar 70°C gaat. 70°C gaan 10. je op zoek moet naar bruin materi-
van de totale stikstof vrij voor het gras ● Je hebt een machine/spierkracht ● De hoop mag niet uitdrogen of aal. Mest is er meestal genoeg. Het
waardoor er ook niets verloren gaat of nodig om de compost regelmatig te nat worden gebruik een voordeel van paardenmest is dat het
uitspoelt in de waterlopen. te ‘keren’ zodat er lucht in de hoop compostdoek om dat te voor- ook zonder toevoegingen van bruin
kan komen en het verterings- komen, naast het reguleren materiaal composteert. Hierdoor
Waarom composteren? proces versnelt. van het vochtgehalte voorkomt krijg je wel stikstof- en fosfaatrijke
HOOFDSTUK 2: MESTVERWERKING

Je hoeft minder mest af te voeren en ● Grotere hoeveelheden materiaal het ook de groei van onkruid op compost, waarvan je minder terug
creëert je eigen natuurlijke bodemver- kunnen verwerkt worden op een de composthoop. kan gebruiken. Het zal dus langer
beteraar voor je weide en moestuin. kortere tijd. Op enkele weken kan duren om de structuur van je bodem
Je krijgt een gesloten kringloop; afval je zo afgerijpte compost hebben. Voor een goede compostering is er te verbeteren.
wordt opnieuw grondstof! groen materiaal en bruin materiaal
2. De extensieve manier nodig. Onder groen materiaal ver- Voldoende zuurstoftoevoer is heel
● Vraagt weinig extra werk t.o.v. het staan we paardenmest, onkruiden belangrijk. Maak de composthoop
standaard uitmesten en afvoeren. (zonder zaden!), verse bladeren, op een bedje van takken, houthaksel
● Vraagt meer plaats en 1 à 2 jaar tijd keukenafval, grasmaaisel, enz. alle of stro. Ideaal wordt al het materiaal
om de compost te laten rijpen grondstoffen met een hoog stikstof goed gemixt maar dit is veel werk. Je
zonder extra arbeid of ingrepen gehalte. Bruin materiaal bestaat uit kan ook de composthoop opbouwen
van machines. grondstoffen met een hoog koolstof- in lagen van verschillende materia-
gehalte zoals hooi, stro, droge blade- len, een beetje vergelijkbaar met het
ren, takken, houtsnippers, enz. maken van een lasagne.

32 10: Om de temperatuur te meten zijn er speciale compostthermometers te koop. 33


Wanneer je je hand niet meer in de hoop kan houden is hij ook te warm.
Opzetten van een composthoop Leerlingen Biotechnicum leren composteren en bokashi maken
HOOFDSTUK 2: MESTVERWERKING

Het is makkelijk als naast de com- noeg oploopt en de compostwormen Als je de compost op je weide wil
posthoop voldoende bruin materi- hun werk kunnen doen, is het in een gebruiken, schep dan niet alles weg
aal klaar ligt. Zo kan je direct lagen langgerekte hoop niet nodig om de van de hoop maar laat de onderste
maken nadat je de paardenmest op compost te keren. laag van takken of strooisel liggen.
de weide hebt verzameld en op de Deze laag dient als compoststarter:
hoop wil doen. Je zal merken dat er Op het einde van het composterings- begin hierop met de aanleg van een
veel wormen in de composthoop zit- proces blijft er bijna niets over van nieuwe composthoop.
ten. Compostwormen zijn volkomen het oorspronkelijke materiaal en is
ongevaarlijk voor paarden! het eindproduct een mooi zwartbrui-
ne compost die veel stabiele humus
Ideaal is meerdere langgerekte ho- bevat en die een sterk bodemverbe-
pen (van maximaal 1,5 meter hoog) te terend effect heeft.
maken. Als de temperatuur hoog ge-

34 35
Wat met de mest Wanneer breng ik
na ontworming? compost op mijn weide?
Als je je paarden ontwormd hebt, hou Goede compost kan het hele jaar
je ze best 7 dagen op een paddock zo- door op de weide gebruikt worden
dat de mest met de ontwormingspro- zolang er activiteit in de bodem is,
ducten niet op de weide komt. Ontwor- dus niet in hartje winter. Bij vochtig
mingsproducten zijn schadelijk voor weer tussen 15 oktober en 30 okto-
het bodemleven en dus ook voor de ber is de meest ideale periode.
weide. In de composthoop hebben ze
ook onder meer een negatieve impact Er is een uitrijregeling voor het uitrij-
op compostwormen. Maak een aparte den van paardenmest. Wil je meer
mesthoop van de mest tot 7 dagen na info over het mestdecreet, dan is er
de ontworming en voer de mest af. de handige ‘Gids Paardenhouderij,
FILIP
Mestdecreet’ van de VLM. SIMONS
Hoeveel compost
heb ik nodig? Hoe breng ik de Uitbater
Gemiddeld breng je jaarlijks tussen 3 compost op mijn weide? B&B Heithoeve
en 10 ton compost op 1 hectare wei- Je kan dit doen met een meststrooi-
de i.f.v. het ontwikkelen of in stand- er, tractor met voorlader of met de
houden van een kruidenrijk grasland. kruiwagen, schop en hark voor de Wij kochten deze locatie nadat te stimuleren maken we ook zelf
Uitgedrukt in m³, komt dit neer op 4 kleinere weides. er vele jaren intensief paarden compost en bokashi van onze
à 15 m³ per hectare. waren gehouden op de weides. paardenmest. Omdat voorkomen
HOOFDSTUK 2: MESTVERWERKING

Wat is bokashi? De bodem was erg verdicht en van verdichting makkelijker is


Hoeveel compost Bokashi is het Japans woord voor fer- uitgeput door het jarenlang inten- dan genezen hebben we de wei-
produceren mijn paarden? menteren. Je kan voedsel fermenteren sief begrazen en bemesten. We de indeling aangepast. Nu kun-
Dit hangt natuurlijk er van af of je zoals bijvoorbeeld gebeurt bij het ma- hadden geen keuze en moesten nen we de paarden, voor hun ei-
paarden of pony’s hebt, hoeveel je ken van zuurkool. Ook paardenmest die verdichting doorbreken. Ik gen gezondheid, ook op een pad
dieren wegen en wat ze eten. Ge- laat zich fermenteren. Bokashi is geen zag het als een uitdaging om zelf rondom de weides houden waar
middeld produceert een paard 12 à compost, het proces verloopt hele- een machine te ontwerpen die ze hooi kunnen eten. We kunnen
22 m³ mest per jaar. maal anders. Bij het maken van com- de grond kan verluchten maar verschillende weides afsluiten
post heb je voldoende zuurstof nodig. die niet alle lagen door elkaar en openzetten zodat we kunnen
Bij het maken van bokashi mag er juist haalt zoals een traditionele ploeg roteren en de weides kunnen
geen zuurstof aanwezig zijn. Bokashi dat doet. Ploegen is slecht voor rusten. Het vereist wat denkwerk
van paardenmest blijft dus mest maar het bodemleven en dat hebben maar de paarden blijven zo beter
wordt sneller opgenomen door het bo- we nodig om ons gras gezond in conditie, ook wanneer ik min-
demleven dan verse paardenmest. te houden. Om het bodemleven der tijd heb om ze in te spannen.

36 37
HOOFDSTUK 3:
GRASSEN EN
KRUIDEN IN DE
PAARDENWEIDE
HOOFDSTUK 3: GRASSEN EN KRUIDEN IN DE PAARDENWEIDE

VOEDERKWALITEIT
Het basisrantsoen voor paarden be-
staat uit ruwvoer zoals gras of hooi.
Ruwvoer van goede kwaliteit bevat
een grote verscheidenheid aan gras-
sen, bloemen en kruiden.

Ruwe celstof 70% 32 g/kg Ruw eiwit 20% 3 g/kg


Macro-elementen Micro-elementen [mg/kg]
Fosfor 3,5 g/kg Koper 10 mg/kg
Kalium 30 g/kg Kobalt 0,1 mg/kg
Magnesium 2 g/kg Mangaan 50 mg/kg
Calcium 4,5 g/kg Ijzer 200 mg/kg
Natrium 1,5 g/kg Zink 50 mg/kg

Tabel 4: Ideale ruwvoedersamenstelling 11

38 11: M. Geypens, Ruwvoederteelten, Heverlee: KU Leuven. 39


Door een goed weidebeheer toe
te passen, kan een paard in principe
alle voedingselementen via zijn
voedsel opnemen.

GRASSEN EN KRUIDEN
IN DE PAARDENWEIDE
HOOFDSTUK 3: GRASSEN EN KRUIDEN IN DE PAARDENWEIDE

Een paard heeft ruwe stof zoals kool- Paarden brengen veel tijd door in de herstelvermogen na vertrappeling, be-
hydraten (vb. cellulose) en vetten nodig weide om te grazen, te bewegen of in grazing of andere verstoring.
om energie aan te maken, eiwitten om contact te komen met soortgenoten.
spieren te onderhouden en vitaminen Het is dan ook belangrijk je weide in Om meer variatie in voeder aan te bie-
en mineralen om gezond te blijven. optimale conditie te houden. Dit kan den, komen er naast grassoorten best
Daarnaast zijn voldoende vezels be- je doen door met een gericht weide- ook meerdere kruiden voor in de wei-
langrijke ingrediënten van een even- beheer in te spelen op het voorkomen de. In een weide met grassen, kruiden
wichtige maaltijd. Door de vezels moet van (on)gewenste plantensoorten. en vlinderbloemigen zullen er steeds
er immers intensief worden gekauwd soorten zijn die onder verschillende
en dat zorgt voor voldoende speekse- Maar welke zijn dit dan? groeiomstandigheden hun optimale
lafscheiding en met dat speeksel kan groei vertonen. Zo wint niet enkel de
het voedsel door de darm bewegen. De meest voorkomende planten in de veerkracht van de weide, maar ook de
weide zijn grassoorten, zoals Engels biodiversiteit erbij!
Ook mineralen zijn belangrijk. Zo heeft raaigras, ruw beemdgras, gestreep-
een paard kalk en fosfor nodig voor te witbol, veldbeemdgras of vossen-
zijn beenderen en magnesium voor staart. Grassen zijn zeer nuttig in je
zijn spierwerking. Mineralentekorten weide. Zo zijn de meeste grassoorten
kunnen ziekten veroorzaken. Natri- doorlevend en schieten ze na de win-
um, kalium en chloor zorgen voor de ter opnieuw uit om voor een volgende
In het praktisch werkboek voor eetlust en voor het waterevenwicht in opbrengst te zorgen. Het is dus niet
het inrichten van een Goei Wei, de cellen. Micro-elementen als ijzer, nodig om gras ieder jaar in te zaaien.
kom je alles te weten over goed koper, kobalt, mangaan, zink, selenium Op die manier blijft de bodem ook het
weidebeheer. Download 'm via en jodium zijn in zeer kleine hoeveel- jaarrond bedekt en wordt ze dus min-
www.opeengoeiwei.be heden nodig, maar spelen wel een der blootgesteld aan bv. extreme neer-
zeer specifieke en onmisbare rol in het slag. Omdat gras het hele jaar door
metabolisme van het paard. groeit, heeft het bovendien een hoog

40 41
Een kruidenrijke weide is
niet enkel mooi om te zien,
maar is ook goed voor
paard én biodiversiteit.
Naast kruiden in het grasland, kan Raster de bomen wel goed uit. Paar-
ook het aanplanten van bomen zo- den knabbelen anders aan de stam
als iep, hazelaar, wilg en linde bij- van de boom, wat bomen vaak niet
dragen tot een gevarieerd menu. overleven.
Bomen kunnen aangeplant worden
in de vorm van een haag, heg, hout- Voor meer informatie over bomen
Kruiden hebben een andere mine- grassen. In het algemeen is deze kant of solitaire boom. Paarden eten als voedsel, verwijzen we naar het
ralensamenstelling en smaak dan het hoogst in het voorjaar. Jong zowel de bladeren, twijgjes als bast praktisch werkboek voor het in-
gras. Kruiden zijn ook beter in staat gras bevat immers veel eiwitten en van houtige gewassen. richten van een Goei Wei 13.
om magnesium en calcium uit de mineralen en is makkelijker verteer-
diepere bodemlagen te halen. De baar. Hoe ouder het gras, hoe meer
mineralensamenstelling van kruiden structuurrijk materiaal zich opstapelt
HOOFDSTUK 3: GRASSEN EN KRUIDEN IN DE PAARDENWEIDE

hangt dus af van het type bodem en in de plant en hoe lager de eiwit- en
de bemesting (zie ‘Bodem en be- mineraalgehaltes. In Tabel 6 vind je
mesting’). Ook het seizoen heeft een de nutriëntensamenstelling van gras
30
impact op de voedingswaarde van en enkele kruiden.

25

g/kg DS P K Mg Ca Na S

Gehalte (g/kg droge stof)


Gras 4,9 35 2,3 6 1,6 3,7 20
Cichorei 5,2 48 3,1 14 3,0 4,4
Smalle weegbree 4,7 39 2,8 15 1,3 4,0 15
Duizendblad 5,5 51 2,8 11 0,5 2,5
10
µg/kg DS Cu Co Mn Fe Zn Se
Gras 9 105 58 251 40 97
5
Cichorei 17 119 50 173 97 182
Smalle weegbree 11 110 39 137 61 120
Duizendblad 15 146 57 289 45 106 0
P K S Na Ca Mg Cu
Ca = calcium Cu = koper Fe = ijzer
P = fosfor Na = natrium Co = kobalt Zn = zink
K = kalium S = zwavel Mn = mangaan Se = seleen Kruidenrijk graslanda Engels raaigrasa Hazelaarb Iepb Wilgb
Mg = magnesium

Tabel 5: Nutriëntensamenstelling van gras en enkele kruiden 12 Mineralensamenstelling van verschillende graslanden en voederbomen.14

13: Uitgave van Regionaal Landschap Lage Kempen in samenwerking met Viva Concept,
editie 2019: www.opeengoeiwei.be/praktisch-werkboek
42 12: J. Wagenaar, J. de Wit, M. Hospers-Brands, W. Cuipers en N. van Eekeren, „Van gepeperd naar gekruid grasland - 43
functionaliteit van kruiden in grasland,” Louis Bolk instituut, 2017. 14: Bronnen: a ‘Natuurlijk’ kruidenrijk gras voor de veehouderij en b Voederbomen database (Luske et al., 2017).
HOOFDSTUK 4:
GRAZEN
EN
HOOIEN

GROEI EN HERGROEI
HOOFDSTUK 4: GRAZEN EN HOOIEN

Door je weide goed te beheren, zorg Paarden hebben baat bij vezelrijk,
je ervoor dat je paard alle voedings- maar voedzaam hooi. Meestal is
elementen via zijn voeder ontvangt half juni het beste tijdstip om hooi
en dat je weide in een goede toe- te winnen of de weide te begrazen.
stand verkeert. Goed beheer van je Als het gras later of niet gemaaid of
grasIand vergt organisatie. Zo kan je begraasd wordt, kan het plat vallen
weide het hele jaar begrazen, enkel waardoor de zoden verstikken. Hoe
maaien of eerst maaien en dan be- later na half juni er gemaaid wordt,
grazen. In het voorjaar groeit het gras hoe minder voedingswaarde het
het snelste. Als je dan maait en hooit, gras zal hebben. Wacht dus niet met
leg je alvast een wintervoorraad ruw- maaien tot je gras verkleurt en ver-
voer aan. droogt. Omdat kruiden er meer kans
krijgen om te bloeien en uit te zaaien,
zijn hooiweides voor paarden goed
voor de biodiversiteit. 15

44 15: Zie pagina 51 voor de graslandfases 45


Voor het beste paardenhooi
maai je rond half juni,
wanneer het gras in aar komt!
BEGRAZINGSSYSTEMEN
Er zijn verschillende manieren om de te weinig vezels. Daarom doe je er
begrazingsdruk te spreiden en de goed aan om de paarden pas vanaf
grasmat gezond te houden. midden juni op de weide te laten en
te roteren naar een nieuwe weide
Rotatiebegrazing zodra het gras 5 cm hoog staat. Het
Het eenvoudigste systeem is om de gras in de nieuwe weide staat dan
weides op te delen in aparte stukken best langer dan 15 cm.
die om de beurt rusten en begraasd
worden. Dit wordt rotatiebegrazing Gemiddeld kan een weide, als je de
genoemd. Door de paarden van wei- helft van de lengte van het gras laat
de te veranderen, voorkom je over- staan, na 30 dagen genoeg herstel-
betreding en overbegrazing. Paar- len om opnieuw begraasd te worden.
den eten graag het korte gestrest
gras dat amper nog groeit en hier- Door rotatiebegrazing toe te passen
door veel te hoge dosissen suikers is de ontwikkeling van latrines 16 ook
bevat. Ook het jonge voorjaarsgras beperkter, zeker als je het grootste
is te suikerrijk voor paarden en bevat deel van de mest ook ruimt.
HOOFDSTUK 4: GRAZEN EN HOOIEN

Hooien doe je als het gras in aar staat.

Gras moet voldoende blad hebben je de paarden best van de weide


om te kunnen hergroeien en de zodra het gras op gemiddeld 5 cm
groeipunten mogen niet beschadigd staat. Tijdens de wintermaanden zal
worden. Gras kan beschadigd gera- het dan heel traag terug een 2-tal
ken als het te kort wordt afgegraasd. cm groeien.
Geef de weide na het maaien of be-
grazen dan ook de nodige rust zo- Gras op vernieuwde weides staat
dat het gras terug kan groeien. Best best 10 cm hoog tegen de winter om
laat je de weide rusten als het gras vorstschade te voorkomen. Te lang
korter wordt dan 5 cm. Om schade gras tijdens een vorstperiode kan Bij rotatiebegrazing deel je je weide op in aparte stukken die om de beurt
te voorkomen tijdens de winter haal ook voor vorstschade zorgen. rusten en begraasd worden — © Viva Concept, Valentijn Docquier

46 16: Paarden doen hun behoefte op een vaste plek, die ook latrine genoemd wordt. Doordat ze daarnaast 47
niet eten in een latrine, wordt een gebied waar paarden lopen gekenmerkt door kort gras en ruigtes.
Strookbegrazing Paddock
Een andere optie is met strookbe- Deze vorm van begrazing kan voor- Als je teveel paarden hebt voor de Kruidenrijke hooilanden trekken bijen,
grazing te werken. Met een ver- delen hebben t.o.v. het fragmente- oppervlakte aan weides die je ter vlinders en andere insecten aan. Ze
plaatsbare omheining kan je elke ren in kleinere weides indien er ook beschikking hebt, kan je gebruik bieden nestgelegenheid voor weide-
week een strook nieuw gras aanbie- hooi gewonnen wordt op het land. maken van een paddock of een vogels zoals kievit, grutto en veldleeu-
den. Zorg dat de paarden geen toe- track waar de paarden met hooi bij- werik en ook kleine zoogdieren voe-
gang meer hebben tot het net afge- Bij het weghalen van de tijdelijke gevoerd worden. Door een pad aan len zich er thuis. Hou dus rekening
graasde stuk. Probeer de omheining afrastering voor de strookbegrazing, te leggen in waterdoorlatende ver- met hen wanneer je maait, want pas
ook aan de andere kant op te schui- kan de tractor namelijk eenvoudig harding rondom je weide, beperk rond half juli zijn de meeste kuikens
ven zodat de afgegraasde stukken maaien, schudden en persen zon- je de nadelige effecten van overbe- vliegvlug en kunnen ze ontsnappen
meteen ook rust krijgen. Opschuiven der al teveel obstakels of het nadeel grazing en verdichting. Op andere aan de machines. Maai in etappes
doe je wanneer het gras korter dan 5 van verlies in de hoeken door de plaatsen kan de vegetatie dan on- en van binnen naar buiten. Zo ben
cm afgegraasd is. vele kleinere weides. gestoord terug groeien. Bijvoeren je zeker dat weidevogels en andere
doe je dus liever niet op de weide, zoogdieren niet omsingeld worden
maar wel op de paddock of track. en tijdig weg kunnen geraken.

Hooien Je kan ook hooien en daarna nog


Hooi is gedroogd gras met een dro- paarden laten begrazen. Na het
ge stofgehalte van minstens 84%. hooien kan je dan strookbegrazing
Als je voldoende oppervlakte wei- toepassen om het weiland optimaal
land hebt, kan je ook je eigen hooi te beweiden. De tweede maaibeurt
produceren. Tenminste, als je gras of tweede snede doe je best wan-
lang genoeg is en het minstens 5 neer het gras weer in aar komt en het
opeenvolgende dagen droog is. Tij- weer het toelaat. Wil je meer inzicht
dens die periode moet het hooi om in de voedingswaarde van je hooi,
de twee of drie dagen geschud wor- dan kan je een ruwvoeranalyse la-
den zodat het aan beide kanten kan ten uitvoeren bij de Bodemkundige
drogen. Houd het droogproces zo Dienst van België.
kort mogelijk, want telkens als je het
hooi schudt, gaan er plantendelen
verloren. Wanneer je half juni maait,
is dat ideaal om kruidenrijk paarden-
hooi te krijgen. Let op met molsho-
pen bij het hooien, zij zorgen dat er
zand in de balen geperst wordt en de
kwaliteit daalt.
Bij strookbegrazing verplaats je de omheining
— © Viva Concept, Valentijn Docquier

48 49
HOOFDSTUK 5:
GRASLAND-
FASEN

Zoals eerder beschreven heeft een


kruidenrijk grasland veel voordelen
voor paard én biodiversiteit. Maar
hoe ontwikkel je nu zo’n kruidenrijk
grasland? Om dit te bereiken, moe-
ten er verschillende graslandfasen 17
doorlopen worden.

Vaak wordt er immers vertrokken ken zoals de bodemtextuur en de


HOOFDSTUK 5: GRASLANDFASEN

van een sterk bemeste, unifor- vochttoestand een belangrijke


me weide die haast enkel bestaat invloed hebben op de vegetatie-
uit Engels raaigras (fase 0). Door samenstelling.
de mestgift te verlagen, zal het
grasland uiteindelijk verschralen 18 Hieronder worden de verschillende
waardoor ook concurrentiegevoe- graslandfasen slechts kort beschre-
lige soorten zich kunnen vestigen. ven. Voor meer informatie verwij-
In deze schralere omstandigheden zen we naar de Veldgids Ontwikke-
zullen de aanwezige veldkenmer- len van kruidenrijk grasland. 19

17: Een goede visualisatie van de graslandfases vind je op www.ecopedia.be/pagina/grasland


en www.ecopedia.be/pagina/inleiding-graslandfases

18: Verschralen = Een stelsel van maatregelen in het kader van natuurbeheer om in onnatuurlijk verrijkte bodems
de oorspronkelijke voedingstoestand terug te brengen.
50 51
19: W.Schippers, I. Bax, M. Gardenier. Veldgids voor het ontwikkelen van kruidenrijk grasland. Drukkerij Frouws, Ede 2012
Invloed
B+W
Invloed
mest

1 paard max 100 dagen of 2


2 of meer sneden of 3 tot 4

paarden max 50 dagen/ha


juni + weiden 1,5 paard/ha
of 1 snede

* Advies niet aangepast aan bodemtextuur of -voorraad, ook andere elementen (P, K, Mg, Na…) vragen verminderde bemesting. Bekalking niet verminderen.
1 snede en 2 paarden/ha

niet-jaarlijks beweiden
paarden grazen/ha
Niet voor paarden

Graslandstadia met hun opbrengst, biodiversiteit , grof bemesting-advies en maai/graasregime


graasregime

2 sneden
Maai /

150 - 200
N-advies*

50 - 150

25 - 50
kg N/ha

> 200

< 25
Biodiver-

Vrij laag

Vrij laag
In fase 1, de grassenmix, komen krui- dan kunnen één of twee grassoorten

Vrij rijk

Vrij rijk
Laag
siteit
den beperkt en enkel op eilandjes gaan domineren en deze fase ver-
voor. In tegenstelling tot fase 0 is nu mijd je best als je wil evolueren naar
niet meer Engels raaigras, maar wel een soortenrijker grasland.

Soortenarm

Soortenarm
soortenarm
Kwalificatie

Soortenrijk
soortenrijk
ruw beemdgras de dominante gras-
soort. Ook andere, minder concur- Indien er wel tijdig gemaaid wordt,

Zeer

Vrij
rentiekrachtige grassen zoals veld- kan fase 1 meteen gevolgd worden
beemdgras, timothee, kropaar en door fase 3: de gras-kruidenmix.

(per 25m2)
wit struisgras kunnen zich vestigen, Kruiden zijn homogeen verdeeld

20 - 40
15 - 25
10 - 15

10 - 15
5 - 10
Soorten
HOOFDSTUK 5: GRASLANDFASEN

Tabel 6: Kruidenrijk natuurlijk grasland 20


afhankelijk van de bodem- en vocht- over de weide, en komen niet enkel
toestand. Paardenbloem en gewone op eilandjes voor.
hoornbloem zijn algemene kruiden die

Opbrengst
(ton ds/ha)
er kunnen voorkomen. Op een ver- Indien er nog verder verschraald

8 - 10

6-8

3-6
5-7
>10
dichte of vochtige bodem, komen in wordt o.a. door niet meer na te wei-
deze fase ook kruipende boterbloem den, kunnen achtereenvolgens fase
en veldzuring voor. Bodemverdichting 4 (bloemrijk grasland) en fase 5

Start- en tussenfasen

Kruidenrijk grasland
is daarom te vermijden. (schraalland) bereikt worden. Deze

Gras-kruiden-
Graslandtype

Grassenmix
Engels raai-

ds/ha = droge stof/hectare


fasen bevatten meer zeldzame soor-

Dominant-

Bloemrijk
grasland

grasland
stadium*
Om je weide om te vormen naar krui- ten, onder meer schijngrassoorten
denrijk grasland is het belangrijk om zoals verschillende zeggen en rus-

mix
gedurende enkele jaren de eerste sen, die voor paarden niet smakelijk

B = bodem
W = water
maaibeurt te vervroegen naar de zijn. Daarom is fase 5 ook minder ge-
Fase

4
1
eerste week van juni. Maai je later, schikt voor paarden.
20: W.Schippers, I. Bax, M. Gardenier. Veldgids voor het ontwikkelen van kruidenrijk grasland.
Drukkerij Frouws, Ede 2012
52 53
Ruwbeemdgras 22 Veldbeemdgras 23

AAN DE SLAG:
WELKE SOORTEN VIND
IK IN MIJN WEIDE?
Iedere graslandfase wordt geken-
merkt door zijn typische soorten. In
de beschrijving hieronder vind je de
belangrijkste soorten per fase, maar
welke bloemen- of kruidensoorten
uiteindelijk zullen ontwikkelen, hangt
ook af van de bodemsoort, het maai-
of beweidingsregime en de bemes-
ting, zoals te zien in tabel 7.
HOOFDSTUK 5: GRASLANDFASEN

FASE 0:
ENGELS RAAIGRASLAND FASE 1:
Graslanden van Engels raaigras GRASSENMIX
zijn te herkennen aan een uniforme Ruw beemdgras komt voor op zeer
glanzende groene kleur over heel uiteenlopende plaatsen, maar mijdt
de weide. In tegenstelling tot Engels uitgesproken droge en voedselar-
raaigras, is Italiaans raaigras een me plekken. Op deze plaatsen wordt
tweejarige grassoort. Na twee jaar ze dan weer vervangen door veld-
zal dit gras dus niet opnieuw uitschie- beemdgras. Kropaar is een soort
ten waardoor er plaats vrijkomt voor van droog tot vochtige, voedselrijke
andere soorten. Engels raaigras – Italiaans raaigras 21 Kropaar 24 graslanden.

21: Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz, Prof. Dr. Otto Wilhelm Thomé (1885-1905) 22 + 23: Bilder ur Nordens Flora, Carl Axel Magnus Lindman (1917-1926)

54 24: Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz, Prof. Dr. Otto Wilhelm Thomé (1885-1905) 55
Gestreepte witbol 25 Glanshaver 26 Smalle weegbree 28 Gewoon biggenkruid 29
HOOFDSTUK 5: GRASLANDFASEN

FASE 2: FASE 3:
DOMINANT STADIUM GRAS-KRUIDENMIX
Op veen- en kalkarme zandgron- Ruw beemdgras komt voor op zeer
den kan gestreepte witbol dominant uiteenlopende plaatsen, maar mijdt
worden. Vochtige tot matig droge uitgesproken droge en voedselar-
kleigronden kunnen worden gedo- me plekken. Op deze plaatsen wordt
mineerd worden door grote vossen- ze dan weer vervangen door veld-
staart, en matig droge kleigronden beemdgras. Kropaar is een soort
en kalkhoudende zandgronden door van droog tot vochtige, voedselrijke
glanshaver. Grote vossenstaart 27 Duizendblad 30 graslanden.

25 + 26: Bilder ur Nordens Flora, Carl Axel Magnus Lindman (1917-1926) 28 + 29: Bilder ur Nordens Flora, Carl Axel Magnus Lindman (1917-1926)

56 27: Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz, Prof. Dr. Otto Wilhelm Thomé (1885-1905) 30: Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz, Prof. Dr. Otto Wilhelm Thomé (1885-1905) 57
Groot streepzaad 31 Wilde peen 32 Kamgras 34 Madelief 35
HOOFDSTUK 5: GRASLANDFASEN

FASE 4:
BLOEMRIJK GRASLAND
Kamgrasweides kunnen worden her-
kend door de aanwezigheid van o.a.
FASE 3: kamgras en madeliefje. Op kalkrijke
GRAS-KRUIDENMIX plaatsen kan er ook gewone margriet
Vervolg van pag. 57 Echte koekoeksbloem 33 Gewone margriet 36 voorkomen.

31: Bilder ur Nordens Flora, Carl Axel Magnus Lindman (1917-1926) 34, 35 + 36: Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz, Prof. Dr. Otto Wilhelm Thomé (1885-1905)

58 32 + 33: Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz, Prof. Dr. Otto Wilhelm Thomé (1885-1905 59
Ridderzuring 37 Ridderzuring 37
Jacobskruidkruid is een risicoplant
voor paarden, pony’s en ezels. Als
ze van dit kruid eten, kan dit soms
dodelijk zijn. Zowel vers als in ge-
droogde vorm (hooi) blijft deze plant
giftig. Doordat paarden de verse
plant mijden en deze daardoor vol-
op kunnen bloeien, kan jacobskruis-
kruid zich snel uitbreiden. Beheer-
sing van deze ongewenste soort
kan door ze uit te trekken of te maai-
en voor de zaadzetting, of door een
combinatiebegrazing toe te passen
met schapen en geiten.

Ridderzuring is een opvallende


plant met grote bladeren die vaak
rode vlekken vertonen. De plant is
een echte overlever, wat het moei-
lijk maakt om ervan verlost te gera-
ken. Bovendien is ridderzuring een
echte lichtkiemer. In een hooiland of
weide met een dichte zode krijgt de
plant nauwelijks kans om te ontwik-
kelen. De plant is licht giftig, maar
omwille van de bittere smaak eten
paarden het niet snel. Ook bij het
drogen blijft ridderzuring giftig. Be-
strijding van ridderzuring is moeilijk
omwille van de sterke kiemkracht
HOOFDSTUK 5: GRASLANDFASEN

van de zaden. Ook hier is een com-


binatiebegrazing met schapen of
geiten aangewezen en blijft het be-
ONGEWENSTE langrijk om in te grijpen voordat de
PLANTEN plant zaad maakt.
Overbegrazing en bodemverdichting
kunnen leiden tot de vestiging van Voor meer informatie over onge-
ongewenste plantensoorten zoals ja- wenste plantensoorten en de ver-
cobskruiskruid en ridderzuring. Deze schillende bestrijdingsmethoden
schieten uit op open plekken die ont- verwijzen we naar het praktisch
staan als de grasmat niet in optimale werkboek voor het inrichten van
conditie is. Jakobskruiskruid 38 Jakobskruiskruid 38 een Goei Wei.

37 + 38: Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz, Prof. Dr. Otto Wilhelm Thomé (1885-1905)

60 61
HOOFDSTUK 6:
DE INVLOED VAN
ONTWORMING
OP MEST EN MILIEU
HOOFDSTUK 6: DE INVLOED VAN ONTWORMING OP MEST EN MILIEU

Door de overbezetting in onze wei- De meeste paarden worden regel-


des worden paarden gedwongen matig preventief ontwormd. Hierdoor
om te grazen naast de mestplekken, ontstaat er resistentie van wormen
met wormbesmetting tot gevolg. Van tegen ontwormingsmiddelen.
nature leven paarden in uitgestrekte
gebieden, waardoor de hoeveelheid Bovendien zijn er in ons onderzoek
mest per hectare én het risico op aanwijzingen gevonden dat de re-
wormbesmetting beperkt is. sidu’s van ontwormingsmiddelen in
de mest zelfs na compostering van
Paarden zijn nooit wormvrij. De deze mest nog schadelijk zijn voor
meest voorkomende wormen bij het bodemleven.
het paard zijn: veulenworm (Stongy-
lus westeri), spoelworm (Parascaris Door goed weidebeheer kan je de
equorum), aarsworm (Oxyuris equi), wormdruk verlagen en het gebruik
grote en kleine bloedworm (Stron- van ontwormingsmiddel verminderen.
gylus vulgaris en Cythostominae).

62 63
Paarden moet je enkel ontwormen als er een
besmetting optreedt, laat daarom eerst een
mestonderzoek doen voor je naar medicatie grijpt.
Mestonderzoek doe je best op mest die je meerdere
dagen na elkaar opvangt en mengt, dit geeft een beter
beeld van de weidebesmetting (wormuitscheiding
is een momentopname). HOE MESTONDERZOEK DOEN?

Mestonderzoek, mest of ontlasting


onderzoeken op wormeitjes, kan je
HOOFDSTUK 6: DE INVLOED VAN ONTWORMING OP MEST EN MILIEU

laten doen door je dierenarts of een


veterinair laboratorium.

Mestonderzoek kan je ook zelf le-


ren. Let er hoe dan ook op dat het
mestmonster vers en gekoeld is in de
koelkast. Wanneer het mestmonster
te warm of vochtig bewaard werd ko-
men de wormeitjes uit en het meston-
derzoek toont dan een lagere uitslag
dan er in werkelijkheid is.

Een mestonderzoek heeft heel wat


voordelen:

● Je weet welke soort wormen het

meest aanwezig zijn en je kan


gericht ontwormen.
● Je kan zien welke paarden in

de groep de minste weerstand


hebben en daadwerkelijk besmet
zijn. Je hoeft niet alle paarden
te ontwormen.
● Het is milieuvriendelijker en

goedkoper dan veelvuldig


preventief ontwormen.
Meststaal nemen. Je paard laten ontwormen op vaste tijdstippen ● Paarden krijgen de kans

heeft nadelen. Best laat je regelmatig een mestonderzoek doen en om natuurlijke weerstand
overleg je met je dierenarts over het gepaste ontwormschema. op te bouwen.

64 65
Maai en sleep je weiland na begrazing.
HOOFDSTUK 6: DE INVLOED VAN ONTWORMING OP MEST EN MILIEU

TIEN TIPS OM
WORMBESMETTING
ZO LAAG MOGELIJK
TE HOUDEN

1. Gebruik strookbegrazing. 5. Gun je weide winterrust.


Zo staan de paarden telkens
op een stuk weide waar de 6. Wissel af met andere grazers
wormdruk lager ligt. zoals koeien en schapen.

Je kan zelf leren hoe je mestonderzoek moet doen. 2. Verwijder in standweides 7. Voorkom compactering en
Let goed op met de interpretatie van de resultaten. drie keer per week de mest. overbezetting, want parasieten
Zo krijgen bloedwormeitjes houden van een nat weiland.
geen kans om uit te komen.
8. Hou na het ontwormen je
3. Maai en sleep het weiland paarden drie dagen op de
na begrazing. Uitdroging en paddock of in de stal.
UV-licht doden de wormeitjes. Zo voorkom je dat ontwormings-
Laat de paarden in hetzelfde middelen en resistente wormen
seizoen niet terugkeren naar op de weide komen.
het weiland.
Je kan zware wormbesmetting beter 9. Hou nieuwe paarden even apart
voorkomen door de wormdruk op de 4. Combineer hooien en grazen. en test hen op besmetting.
weide laag te houden. Daarvoor pas In goed droog hooi kunnen
je best je weidebeheer aan. Door parasitaire wormen niet 10. Zet de mesthoop niet naast
pauzes voor je weide in te lassen, overleven en zo gun je de weide het weiland. Bij nat weer kruipen
doorbreek je de cirkel tussen mest, een pauze van enkele maanden. de wormen tot 3 meter buiten
weide en paard. de mesthoop.

66 67
M. Geypens, Ruwvoederteelten, Heverlee: KU Leuven. C. Ketelaar. Handboek wormen bij paarden.
FECtest.com Emmerich. 2018
J. Wagenaar, J. de Wit, M. Hospers-Brands, W. Cuipers en N. van Eekeren,
„Van gepeperd naar gekruid grasland - functionaliteit van kruiden in grasland,” Paard en landschap. De verpaarding van het Vlaamse land.
Louis Bolk instituut, 2017. Katholieke Hogeschool Vives.

M. Tits, A. Elsen, S. Deckers, W. Boon, J. Bries en H. Vandendriessche, W.Schippers, I. Bax, M. Gardenier. Veldgids voor het ontwikkelen
Bodemvruchtbaarheid van de akkerbouw- en weilandpercelen in België van kruidenrijk grasland. Drukkerij Frouws, Ede 2012
en Noordelijk Frankrijk (2012-2015), Heverlee: Bodemkundige Dienst
van België, 2016. R.Geerts, H.Korevaar Plant Eesearch International- Wageningen UR,
A. Timmerman, Skalsumer Natuurbeheer. Wageningen 2014
H. Vanrespaille, S. Smets, M. Verbeke, A. Gorissen, L. Hex, A. Elsen en J. Bries, www.voederbomen.nl/wordpress/wp-content/uploads/2013/04/
organische bemesting: wat en hoe?, Heverlee: Bodemkundige Dienst van Afstudeerwerkstuk-Ilse-van-Meir-dec-2012.pdf
België, 2018.
Luske et al. Natuurlijk' kruidenrijk gras voor de veehouderij
VLM, „Mestopslag,” Vlaamse overheid, [Online]. Available: en b Voederbomen database 2017
www.vlm.be/nl/themas/Mestbank/mest/mestopslag/Paginas/default.aspx#7
[Geopend 20 2 2019]. Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz,
Prof. Dr. Otto Wilhelm Thomé (1885-1905)
W. Schippers, B. Ingeborg en M. Gardenier, ontwikkelen van kruidenrijk
grasland, Ede, Nederland: aardewerkadvies, 2012. Flora Danica, Georg Christian Oeder e.a. (1761 – 1888)

N.Vettenburg, A. Tyllemans, A. Calus. Grasland voor paarden. Bilder ur Nordens Flora, Carl Axel Magnus Lindman (1917-1926).
BIBLIOTHEEK

Vlaamse overheid. Departement Landbouw en Visserij Afdeling


Duurzame Landbouwontwikkeling. 2014

Regionaal Landschap Lage Kempen in samenwerking met Viva Concept,
Praktisch werkboek voor het inrichten van een goei wei. 2019

68 69
Redactie
Helena Vanrespaille, Bodemkundige Dienst van België vzw
Sam Ottoy, Hogeschool PXL
Valentijn Docquier, Viva Concept
Joke Timmermans, Regionaal Landschap Lage Kempen vzw

Eindredactie
Hanne Mengels, Regionaal Landschap Lage Kempen vzw

Verantwoordelijke uitgever
Ilse Ideler, directeur Regionaal Landschap Lage Kempen vzw

Vormgeving
King Arthur. Creatieve reclamemakers.
www.kingarthur.be

Wettelijk depotnummer
D2019/10.676.5

Deze brochure kwam tot stand


met financiële steun van
COLOFON

LEADER Kempen en Maasland


ec.europa.eu/agriculture/
www.vlaanderen.be/pdpo
platteland.limburg.be

70 71
Download deze brochure via
www.opeengoeiwei.be

De Grond van de zaak


is een Leader- project op
initiatief van het Regionaal
Landschap Lage Kempen vzw
met steun van het Europees
Landbouwfonds voor
Plattelandsontwikkeling.

Kempen &
Bodemkundige
Ma
asland

Dienst van België vzw