TEMA BROJA: DANI ARHITEKTURE NOVOG SADA 2005.

re`

urednika

STANJE STVARI, DaNS - PEDESETI BROJ
DaNS - Zapisi iz arhitekture, urbanizma i dizajna / Articles from Arcitecture, City Planning and Design; www.dans.org.yu; Izdavač/Publisher: Društvo arhitekata Novog Sada, Miletićeva 20; Novi Sad, Vojvodina, DZ Srbija i Crna Gora; e-mail: dans@eunet.yu; tel/fax: 021/423-485; Glavni i odgovorni urednik / Editor-in-Chief: Slobodan Jovanović, arh. Pomoćnik glavnog i odgovornog urednika / Deputy Editor: Vladimir Mitrović, istoričar umetnosti Uredništvo / Editorial Board: Ružica Jovanović, arh., Biljana JovanovićŠušnjar, arh., prof Dušan Krstić arh., Žolt Ivanović, arh., Darko Polić, arh. Grafički dizajn / Graphic design: Miroslav Šilić, arh. Redakcija u inostranstvu / International Editorial Board: Saša Gačić, arh. (Geneve), Mr. II Srđan Jovanović Weiss, arh. (New York), Kaliopa Jović, arh. (Wien), Siniša Macedonić, arh. (Frankfurt), Verica Nenadović-Žarković, arh. (Moskva), Josip Pilasanović, arh. (Budapest); Sekretar redakcije: Svetlana Falb Prevod / Translation: Dubravka Bugarski-Alimpić; Lektor / Received by and profesional reading: Milka Poša Redakcija prima utorkom i sredom 12-14h Štampa / Printed by: FORMA, Novi Sad Cena / Price: 400 dinara Prvi broj magazina DANS štampan je 1982. godine. U junu 1984. i maju 1998. godine štampana su posebna izdanja. DANS izlazi četiri puta godišnje ISSN 0351-9775, UDK 71 Žiro račun: 340-2197-32 Novosadska banka AD Novi Sad Broj finansira: Javno preduzeće Poslovni prostor, Novi Sad

I

nicijatori, pokretači i realizatori DaNS-a kao Zapisa iz arhitekture urbanizma i dizajna, imali su zamisao i želju da pisanom reči, pratećim ilustracijama i stavom, pomognu i doprinesu da nam okruženje u kom živimo, ta građena sredina, grad kao celina i kuće, stanovi, radni prostori i sva druga mesta susretanja, okupljanja i zajedništva postaju i budu bolji i lepši. Bilo je to pre 23. godine. U međuvremenu, Društvo arhitekata Novog Sada kao izdavač časopisa, uspelo je da složi eto već pedeset redovno numerisanih svezaka, što uz dve, posebno izdate sveske časopisa čini preko 4000 stranica bogate građe o urbarhitektonskoj praksi, o kojoj je svedočilo, sada već skoro 350 autora iz reda struke i pratećih disciplina. Trudom prvog Glavnog i odgovornog urednika arhitekte Dušana Prodanovića, pa potonjeg u ličnosti arhitekte, prof. dr Svetlane Vuković koja je na simboličan način, zadnje uređenim brojem primila Oktobarsku nagradu Novog Sada, koja je Društvu arhitekata Novog Sada dodeljena upravo za njegovu izdavačku delatnost, trudom svih kolega koji su DaNS stvarali i doprinosili mu, kao članovi Uredništva, jedno vreme i Saveta časopisa, trudom svih saradnika - autora priloga, pa i naporom koji sam lično činio potpisujući kao Glavni i odgovorni urednik, eto već 28. brojeva DaNS-a čini mi se da hrabro možemo ustvrditi da su naši Zapisi iz arhitekture urbanizma i dizajna postali relevantno i priznato štivo i svedočanstvo o urbanizmu i arhitekturi Novog Sada, Vojvodine i cele zemlje. Da smo bili otvoreni prema svetu i za sve ono što je ključ za razumevanje i čitanje arhitekture ovog podneblja i vremena našeg života i stvaranja. Da li su kuće u kojima živimo bolje od onih pre, da li je naš grad lepši nego je bio juče, da li je ugodniji, sigurniji za život, ostaju pitanja za moguće odgovore vremena. Koncepcijom časopisa nastojali smo da se akcentuju pozitivni primeri stvaralaštva, ne bi li poslužili za ugled novim i mlađim stvaraocima. U kritici smo bili suzdržaniji, možda i više nego je trebalo i više no što naša graditeljska praksa zahteva. Čuvali smo se kavge i kritizerstva. Stvorili smo nezaobilaznu dokumentaciju i građu, otvorenu pred javnošću. Govorili smo o delima, o ljudima, o stvaranju i kulturi prostora i stvaralačkog čina. Za saradnike i prijatelje imali smo većinu najboljih. Dočekali smo Arhitektonsku školu u Novom Sadu i njene prve diplomce i poslediplomce kod njenog osnivača, sve do nedavno i voditelja Ranka Radovića. Svedočili smo o prvoj udarnoj desetini nosilaca Tabakovićeve nagrade arhitekture i o sijaset drugih raznim povodima i nagradama apostrofiranih kolega. Govorili smo o onima koji su otišli sa javne scene, a nastavićemo da ih cenim po delima koja su ostavili. To je to sveukupno stanje stvari i nije slučajno da sam se u naslovu Uvodnika opredelio za te dve reči koje se sticajem okolnosti pojavljuju više puta i raznim povodima u ovom pedesetom broju. Nastojaćemo da DaNS i na dalje prati to stanje stvari. I kao materijalizovane fakte u prostoru, ali i kao uslove njihovog nastanka i osobina – svedočanstava o prostoru i vremenu, o duhu i dahu njegovom, kako je to svojevremeno od arhitekata naših tražio pesnik Miroslav Antić. U Novom Sadu, juna 2005. Slobodan Jovanović

Naslovna strana: Poslovni objekat auto-elektro servisa sa auto salonom na Bulevaru vojvode Stepe u Novom Sadu Autor fotografije: Milan Konjević DaNS 50 | jun 2005 | 1

sadrzaj 2 | DaNS 50 | jun 2005 .

Kuće od drveta i kartona 36. 15. Projektni studio DaNS NOVI OBJEKTI 26. Arhitektonska studija Studentskog društvenog centra AKTUELNOSTI IZLOŽBE NOVE KNJIGE NOVI ČASOPISI sadržaj DaNS 50 | jun 2005 | 3 . Put u Italiju: Bijenale u Veneciji . Napušteni. zaboravljeni. Okrugli sto dana arhitekture 2005. Pitanje teme u arhitekturi ISTRAŽIVANJA 60. Divno je živeti ARHITEKTURA U SVETU 34. Arhitekta Aleksandar I.U pohode Paladiju 55. neiskorišćeni 18. Medvedev 48.sadrzaj DaNS 50 DANI ARHITEKTURE NOVOG SADA 2005. Milenijumski park u Čikagu ISTORIOGRAFIJA 44. Fudbal i arhitektura Petera Eisenmana 42. 2+2 objekta u novosadskoj ulici Petra Drapšina 30. 14. Zakasneli Haussmann u vojvođanskim gradovima 21. Čitanje prošlosti Vrnjačke Banje PUTOPIS 52. Japan . Projekat Grad Scena 16. Uređenje javnih prostora u gradskim središtima u Vojvodini 25.Reanimacija napuštene škole REAGOVANJA 58. Gradsko polje STUDENTSKI RADOVI 62. 3LHD 40.

Prvi put u program Dana uvrštena je i održana je RADIONICA NA TEMU URBANI MOBILIJAR.dani arhitekture novog sada 2005. SPECIJALNO PRIZNANJE – NAGRADA SALONA ARHITEKTURE. ali ikritičkim kvalifikacijama rezultata aktivnosti Društva. već kvalitetno doprinositi i nekoj budućoj memoriji domaće urb . Ðorđe Grbić i mr Ljiljana Vukajlov na predlog bivšeg sastava Upravnog odbora. uz uvodni tekst u kom podsećam na neke momente od značaja za istorijat nastanka i održavanja Dana arhitekture Novog Sada. U novi sastav Upravnog odbora izabrani su arhitekte Ilja Mikitišin. Slobodan Jovanović .arhitektonskoj sceni. The jury decided to reward the work of Jelena Josipovic and Nebojsa Djurdjulov made for the competition announced by the town of Akureri at Iceland. prisustvo i izveštavanje lokalnih medija: Dnevnik. the fact is that a large number of presented projects were either realised or they shall soon be. U kraćoj raspravi potom. a kao prateće manifestacije upriličene su promocije firmi KNAUF i AMT UNIAGENT.arhitektonske prakse. pozivnicu i prateći plakat manifestacije dizajnirao je arhitekta M. Po dogovoru i uz saglasnost Upravnog odbora Društva u prethodnom sastavu. neposredno pre njihovog otvaranja. maja. trinaesti put za redom organizovalo je. Kao i ranijih godina Danima su prisustvovale kolege iz Beograda. opredelili su se za dodelu POVELJE SALONA ARHITEKTURE u 7 od 9. 16. Učesnici Dana arhitekture imali su pred sobom i aprilski broj lista DaNS. Kao zaduženi za to predložio sam Skupštini da se pitanju statusa i pozicije Društva i statusa i pozicije arhitekata. Dragan Marinčić i mr Nemanja Radusinović predloženi od novoizabranog predsednika Društva. Viktorija Aladzic and Mirko Grlica) and Vrata (The Door) – the architectural jewel from Kikinda (by Biserka Ilijasev). president of the Association of Architects of Novi Sad. u ceremoniji proglašenja dodeljenih povelja i uručenju Nagrade učestvovala je i arhitekta Vesna Prosenica Gradski arhitekta Novog Sada. godine. 2005. where several works and designs were presented. mr Nemanja Radusinović. na Trgu galerija 1. Leon Nešić. ove godine. The reward for the best works of students was awarded this year to the graduation paper of Andrea Tamas and a business-shopping centre of Milos Protic. 81. Subotice i Kikinde. ne samo odgovarati na zadatke investitora. odnosno sa naslovima publikacija koje su na Salonu prezentovane. as probably the most important. Lazara Kuzmanova novoizabranog predsednika DANS-a i Silvije Kacenberger predsednika Žirija ovogodišnjeg Salona. Tajnim glasanjem. Several hundreds of visitors participated in the ceremonial opening of the exhibition and official awarding of prizes (charters). izneti su i elementi mogućeg inoviranja programskih sadržaja i metoda rada o čemu govore i na licu mesta deljeni tekstovi potpisani od oba kandidata za funkciju budućeg predsednika Društva (Lazar Kuzmanov i Slobodan Kuzmanović). Nenad Kuzmanović i Lazar Kuzmanov. Žiri nije dodelio. Skupština se zatim opredelila da novi predsednik Društva arhitekata Novog Sada bude u sledećem mandatu arhitekta Lazar 4 | DaNS 50 | jun 2005 Kuzmanov. ŽIRI SALONA. za najuspešnije arhitektonsko delo realizovano u protekloj godini. Milica Stojković. Nenad Kovjanic and Lazar Kuzmanov decided to award the Prize of the City of Novi Sad for the best architectural work realised in the previous year to the authorial team of Dusan Miladinovic. prisutnog člana Društva. Ove godine Salon je imao i posebno štampan KATALOG sa kolor reprodukcijama svih izloženih radova. This year the Salon returned to the Gallery of Matica Srpska. godine. Održana je GODIŠNJA. And. TV Panonija i TV Most. The reward in the category of interior was awarded to Nemanja Radusinovic. činili su arhiteki: Darko Polić. nameni i datumu nastanka projekata ili realizacija. and Mr Lazar Kuzmanov. uz stare asove projektno izvođačke prakse kao još aktivne stvaraoce i mentore mladih. Čitav program Dana arhitekture odvijao se u salama Galerije Matice srpske. obuhvatio je. kako je to već ustaljeno: SALON ARHITEKTURE i OKRUGLI STO NA TEMU JAVNI PROSTORI GRADA. Katalog. Slobodan Jovanović DAYS OF ARCHITECTURE OF NOVI SAD 2005 The 13th Days of Architecture with the central event titled – Salon of Architecture of Novi Sad – were organised by the Association of Architects of Novi Sad from May 16th to 23rd. maja održana je Godišnja i Izborna Skupština Društva arhitekata Novog Sada. projektnim i izvođačkim organizacijama. sa predlozima po tri kandidata za budući sastav Upravnog odbora Društva. te arhitekture u gradu Novom Sadu posveti. an architect and Dario Cupic from Novi Sad for the Business premise of the car salon at Novo naselje. Društvo arhitekata Novog Sada. za dodelu GODIŠNJE NAGRADE ARHITEKTURE NOVOG SADA koja se dodeljuje pojedincima autorima ili autorskim timovima iz oblasti arhitekture. Osamdesetak članova i gostiju saslušalo je Izveštaj o radu u prethodnom periodu koji je podneo arhitekta Jovan Zorić predsednik Društva u prošle 4. The Salon jury composed of Silvija Kacenberger. Jovanovic for the building of the Crematory in Novi Sad. The Charter of the Salon in this field was awarded to the architect of a younger generation. te Dubravka Ðukanović. trebalo je da se iznesu (u tezama bar) i osnovni stavovi i sugestije o daljem radu Društva. According to the tradition. Niša. The Salon was opened by Mrs Vesna Prosenica. Zrenjanina. Srđan Crkvenjakov. Bojan Tepavčević. ove 2005. an architect from Novi Sad. posebno zakazana plenumska rasprava za koju će biti i vremena i pripremljene podloge. DANI ARHITEKTURE NOVOG SADA 2005. ORGANIZACIONI ODBOR Dana arhitekture Novog Sada 2005. Građanski list. Aleksandar Rackov (the design of the business premise Mering in Zrenjanin). koji je doneo i promovisao kolega Aleksandar Keković. a lot of urban designs were displayed at the Salon. u vreme od 16. Traditional prizes were awarded during the 13th Salon of Architecture of Novi Sad – the City Prize and charters for individual categories. the hall of which on the ground floor is appropriate to the needs of such an exhibition. Both works deal with direct surroundings of the old town core. for the interior of a residential unit that is modern both in terms of form and content . In the category of publishing. sa pozitivnim. Pored arhitekata Jovana Zorića predsednika DANS-a u prethodnom mandatu.-23. ovog puta i IZBORNA SKUPŠTINA DRUŠTVA. scientific-specialised works and books two equal charters were awarded for the books titled Gradotvorci I (Town Creators) – residential premises from Baroque to Modern in Subotica (by Gordana Prcic. kao i poslednje izašli broj časopisa Društva arhitekata Niša Arhitektura. lokacijama. T radicionalne Dane arhitekture Novog Sada. mogućih tematskih područja. u Novom Sadu. Šilić. diverse in contents and conscious and responsible in authorial terms. Prisutni su se složili da se priprema ovakve rasprave svakako upriliči kao deo programa i obaveza novoizabranog Upravnog odbora. arhitekti: Silvija Kacenberger. osnovnim legendama o njihovim autorima. The official opening was followed by the round table dedicated to the topic of Public Spaces. izražavajući nadu da će nova imena na našoj urb . The production presented at this year’s 13th Salon of Architecture of Novi Sad was quite good and satisfactory.Program Dana arhitekture Novog Sada 2005. Za program i sadržaj Dana arhitekture zapaženo je bilo interesovanje. the City Architect. Media coverage of the event was symbolic. The Charter of the Salon in the category of realisation was awarded to Miodrag R. The Salon gathered 60 authors and authorial teams with more than 80 works grouped in seven categories. SKUPŠTINA DRUŠTVA ARHITEKATA NOVOG SADA U vreme Dana arhitekture Novog Sada. Ivana Kuzmanović i Ana Petrović.

DOO PORTAL – Novi Sad NAGRADA GRADA NOVOG SADA ZA NAJBOLJE REALIZOVANO ARHITEKTONSKO DELO U PRETHODNOJ GODINI Obrazloženje: Autorski tim kroz formiranje različitih oblikovnih korpusa. POSLOVNI OBJEKAT AUTOELEKTRO SERVISA SA AUTO SALONOM NA BULEVAR VOJVODE STEPE U NOVOM SADU Autor: Dušan Miladinović. Izrazitom otvorenošću velikih staklenih površina na kvadratnom kubusu i zatvorenom dominantnom vertikalom sa horizontalnim izrezima.i. d. Dario Čupić. strukturalnošću i savremenom materijalizacijom predstavlja graditeljski iskorak u novijoj novosadskoj arhitektonskoj produkciji.dani arhitekture novog sada 2005. d.a.a. DaNS 50 | jun 2005 | 5 . Poslovni objekat auto-elektro servisa i auto-salona svojom arhitektonskom dinamikom. objekat pleni karakterističnim arhitektonskim izrazom. Miroslav Marjanović. višeslojno i skladno komponujući celinu u jedan linearni niz nameće arhitektonsko delo kao jasan i vidan reper bulevara na kojem se nalazi. Objekat se otvara prema posmatraču i uvodi korisnika u prostor koji organizacionom šemom zadovoljava stroge kriterijume za ovakvu vrstu specijalizovanih objekata. Odgovorni projektanti: Dušan Miladinović.i.

Specijalnosti: Arhitektonski dizajn i 3D prezentacija. i u logičnoj je sprezi sa kosim staklom teko da se ne čini da izlog pada. Iz oblasti urbanizma radio je kao spoljni saradnik JP »URBANIZAM« na urbanističkom projektu rešenja dela auto puta na prilazu Novom Sadu. Ovo omogućava pregled kako unutrašnjosti salona tako i prilaznog prostora. Suosnivač je D. ono ne konkuriše izgledu i atraktivnost auto-salona. kao i projekata adaptacije i rekonstrukcije. Nagnuti polucilindar obložen tamnim i srebrnim limom sa uskim horizontalnim otvorima po najpre liči na deo svemirskog broda ili komandnog mosta nuklearne podmornice. Dario Čupić Rođen u Novom Sadu 1969. Ceo izlog je nagnut prema ulici ne samo iz razloga postizanja dinamične forme. Apsolvent na Arhitektonskom fakultetu u Beogradu.12. U samom početku procesa projektovanja uključeni su stručnjaci iz ostalih oblasti neophodnih za usklađivanje svih instalacija. koja je iz tih razloga pretrpela određene izmene.ELEKTRO SERVIS O bjekat auto-elektro servisa je jedan od poslovnih objekata na lokalitetu duž Bulevara Vojvode Stepe preko puta stambenih blokova na Novom Naselju. god. 6 | DaNS 50 | jun 2005 Dušan Miladinović Rođen 11. odnosno naglašavanje određenih elemenata u cilju jasne i karakteristične forme objekta. Na spratu fasada se produžava u enterijer auto salona preko isto tako nagnutog i krivudavog zastakljenog zida. Stav autorskog tima da je objekat jedinstven organizam koji ne deli funkciju od izgleda odnosno da svaki objekat mora da priča o sebi. Pored projektovanja obavlja i poslove nadzornog organa i rukovođenja na gradilištima. Veliki stakleni ekran pokazuje osnovnu namenu. Projektni zadatak je nalagao da ceo program treba ispoštovati u vezi vrlo preciznih uslova Boschovih servisa auto-elektrike i uskladiti ih sa željama investitora o proširenju sadržaja i isprojektovati savremen objekat „za XXI vek“ kako je naglasio sam investitor. god.stručni saradnik na predmetima »Elementi i sklopovi zgrada« i »Arhitektonske konstrukcije I«. Na arhitektonskom fakultetu radi i urbanističke projekte za rešavanje centra Kule i Apatina. tj. je ipak drugi elemenat. POSLOVNI OBJEKAT AUTO . iznutra. što je najčešći način oblikovanja stepenišnog prostora koji je na fasadi. regulacije spoljašnjeg saobraćaja i uređenja sa nivelacijom okolnog terena. radi i na arhitektonskom fakultetu u Novom Sadu. Pored projektovanja u visokoj gradnji bavi se i dizajnom u projektima brodogradnje. »PORTAL« u kome od 1996. diplomirao je na arhitektonskom fakultetu u Beogradu.dani arhitekture novog sada 2005. pokazuje i put ka uspehu. Centralni motiv ovog objekta. pokreta. a uz nju je predviđen nov objekat za tehnički pregled vozila i servis auto-elektrike. Pod koji se pod malim nagibom penje već od same ulice omogućava lakši pristup i bolje sagledavanje vozila.1964. opredeljenost ka sadržaju a to je automobil. konstrukcije. već i umanjuje prodor sunčevih zraka. Unutar toga je stepenište koje od prizemlja vodi do komandne kancelarije vlasnika objekta.O. Bez velikih staklenih površina. poslovnih i industrijskih objekata. Iza sebe ima veliki broj projekata stambenih. Pohađao nastavu i položio državni stručni ispit iz oblasti PROTIV POŽARNE ZAŠTITE za VSS. koja više liči na atraktivan apartman. Od 1998. Detaljnom analizom postavljenih uslova i zatečenom ne dovršenom halom došlo se do najracionalnijeg rešenja. radi na poslovima glavnog projektanta. Naravno da su projektanti unapred postavili određene smernice u likovnom oblikovanju. preko fasade. koji je na neki način i zaštitni znak. Moglo bi se reći da svojom arhitekturom objekat podržava težnju investitora da predstavi Bel-car kao savremenu firmu visokih profesionalnih domena. . a na istom predmetu drži predavanja iz oblasti »Savremeni materijali i konstrukcije u arhitekturi i građevinarstvu«. u Beogradu. Prateći i dopunski sadržaji su smešteni u postojeću halu.O. On ne oslikava funkciju objekta niti pokazuje njegov sadržaj. kao asistent . Stepenište kojim se penje ka vrhu do luksuzne kancelarije. pa sve do bulevara.

construction. It does not either reflect the function of the building or show its content. DaNS 50 | jun 2005 | 7 . namely emphasising of certain elements aimed at clear and characteristic form of the building. up to the luxurious office resembling more to an attractive apartment shows also the road towards the success. Within it there is the stairway leading from the ground floor to the head-office of the owner of the building. the building supports the aspiration of the investor to present the Bel-car modern company of high professional domains. which had to undergo certain changes because of that. i. which is also its trademark. is another element. It could be said that with its architecture. so that one does not have a feeling that the shop window is falling. The attitude of the authorial team is that the building is a unique organism. The detailed analysis of the set conditions and the existing unfinished hall resulted with the most rational solution. The whole shop window is bent towards the street not only in order to obtain the dynamic form and motion but also to reduce the penetration of sunlight. commitment to the content – the car. namely that each building has to talk about itself. which does not divide function from appearance. The slanted bowler covered with dark and silver tinplate with narrow horizontal openings resembles primarily to a part of a spaceship or command bridge of a nuclear submarine. The stairway that ascends towards the top. SA AUTOSALONOM BUSINESS PREMISE CAR ELECTRICITY SERVICE SHOP WITH CAR SALON The building of a car electricity service shop is one of the business premises located along Vojvode Stepe Boulevard. and a new building was planned beside it for technical inspection of vehicles and car electricity service shop. The floor ascend mildly from the very street and enables easier access and better grasp of a vehicle and it is in logical connection with the slanted glass. as the investor himself pointed out. across the residential blocks at Novo Naselje. external traffic regulation and arrangement of the surrounding terrain with nivelation. Terms of reference requested to observe the whole programme with respect of very precise conditions of Bosch’s service shops for car electricity and harmonise them with the wishes of the investor with respect of widening of its content and to design a modern building «for the 21st century». it does not compete with the appearance and attractiveness of the car salon. In the very beginning of the designing process the experts were included from other fields necessary for harmonisation of all the connections.dani arhitekture novog sada 2005. The accompanying and additional contents have been placed in the existing hall. This enables the insight into both the interior of the salon and the access space. all up to the boulevard. Without large glass surfaces. the central motif of this building. from within through the facade. the designers put in advance certain guidelines in fine art shaping. Naturally. On the first floor the facade elongates into interior of the salon through similarly slanted and curved wall made of glass. A large glass screen shows the main purpose. which is most often the method of shaping of stairways on the facade. Still.e.

Učestvovala na niz konkursa iz oblasti projektovanja i urbanog planiranja (nagrada Salona arhitekture 1999 godine za studentski rad.. ostvarili su osnovni cilj postavljenog zadatka oživljavanje pojedinih gradskih zona (četvrti) i uspostavljanje njihovog novog identiteta. Studirala je arhitekturu na Arhitektonskom odseku FTN u Novom Sadu.i. JELENA JOSIPOVIĆ Rođena 1977.i. gde radi kao asistent-saradnik od 2002 godine na predmetima Arhitektonsko projektovanje 2 i Prostorna kompozicija. Povelja Salona za urbanistički projekat KONKURS ZA URBANISTIČKO REŠENJE CENTRALNE ZONE GRADA AKURERI. Od 2002 godine zaposlena je u AD “PLAN“-u Novom Sadu.a.dani arhitekture novog sada 2005. preko novih urbanih struktura i formi. Diplomirao 2003. Sveobuhvatnim pristupom od programa ponuđenih atraktivnih namena (sa akcentom sa sadržajima kulture. god. Diplomirala 2002. d. novog saobraćajnog koncepta i uređenja morske obale. AD PLAN – Novi Sad Obrazloženje: Svojim viđenjem i predlogom revitalizacije urbanog tkiva centralne zone grada. god. autori su uspešno odgovorili na složene uslove međunarodnog konkursa za vrlo aktuelnu temu u oblasti urbanizma – odumiranje gradskog centra. u Novom Sadu. (VISION AKUREYRI) Autori: Jelena Josipović.i. NEBOJŠA ÐURĐULOV Rođen 1978. Od 2004 godine zaposlen u AD “PLAN“-u u Novom Sadu (saradnik na Projektu parternog uređenja centra Novog Sadu i Projektu Garni hotela u okviru Master centra u Novom Sadu).a. Nebojša Ðurđulov. sa radom na temu: „Francuski kulturni centar u Novom Sadu“ kod mentora Prof Dr Ranka Radovića. III nagrada na Konkursu za uređenje desne obale Nišave. do uspostavljanje novih simbola – vizuelnih repera u vidu svetionika. ISLAND. godine sa radom na temu: „Višeporodične urbane vile na Telepu“ kod mentora Dr Radivoja Dinulovića. u Bačkoj Palanci. 3D model: Jan Pažitnai. 8 | DaNS 50 | jun 2005 . poslovanja i obrazovanja). d. god. 2003 godine). Studirao je arhitekturu na arhitektonskom odseku FTN u Novom Sadu. d.a. Student je poslediplomskih studija na FTN u Novom Sadu. Student je poslediplomskih studija na FTN u Novom Sadu.

daju za pravo razmišljanju da je arhitektonsko projektovanje sklad oblikovnih formi i strukturalnih masa.dani arhitekture novog sada 2005. d. Saradnik: Milica Nećakov.a. Povelja Salona za arhitektonski projekat POSLOVNI OBJEKAT ‘’MERING’’ U ZRENJANINU Autor: Aleksandar Rackov. Objekat u dva trakta prati regulacije ulica koje se sustiču na uglu. Diplomirao na Arhitektonskom fakultetu u Beogradu 1998. a. strukturalnim kontrastima. 3D model: Igor Kovač. RACKOV ALEKSANDAR Rođen 1971. Obrazloženje: Igrajući se oblikovnim elementima. dok uveden treći trakt koji dominira i spaja već formirane delove objekta. autori su na izuzetan projektantski način odgovorili na tešku urbanističku temu.i.a. odgovorni projektant i direktor. gradi skladnu celinu.i. što je u ovom slučaju rezultiralo dobrim arhitektonskim projektom.. kombinujući rastere i različite osovinski postavljene kubuse. Od (20002002) radio kao stručni saradnik na predmetu Projektovanje 2 na Arhitektonskom fakultetu u Novom Sadu. Prodori masa. u birou ‘’ARS FORMA’’ u Zrenjaninu.a. objekta na uglu. Zaposlen od 1998. slobodne otvorene površine i proporcionalan raspored otvora na fasadi uz izuzetnu čistotu linija. d. DaNS 50 | jun 2005 | 9 .

Povelja Salona za arhitektonsku realizaciju ‘’KREMATORIJUM’’ U NOVOM SADU Autor: Miodrag R.a.i. Investprojekt”’ Arhitektura 1975-90. a izražavajući se sopstvenim prepoznatljivim arhitektonskim izrazom.1971-75 ) i Novom Sadu (Urbanistički zavod Novog Sada 1975. stanuje u Novom Sadu u ulici Fruškogorska 17 u Novom Sadu. JOVANOVIĆ Rođen u Novom Sadu 28. d. Pro-Ing .D. Jovanović. Studirao u Skopju(196163) i Beogradu(1963-67).1969-71). Diplomirao na Arhitektonskom fakultetu u Beogradu školske godine 1966/1967. AD PRO-ING – Novi Sad Obrazloženje: Svojim objektom autor je krugu gradskog groblja u Novom Sadu dodao nedostajući arhitektonski i urbanistički sadržaj. na način koji korektno nastavlja liniju zamisli arhitekata – projektanata postojećih objekata. koji predstavlja njegov kreativni doprinos osnovnoj ideji i arhitektonsko – urbanističkom konceptu. od 1990 g. 03... 1942. Užicu (Zavod za urbanizam i projektovanje. Srednju građevinsku tehničku školu-arhitektonski otsek.). u Novom Sadu pohađao od 1957-1961 god.dani arhitekture novog sada 2005. A. Radio u: Užičkoj Požegi (GP Radnik. 10 | DaNS 50 | jun 2005 . MIODRAG R.

aprila 1971.dani arhitekture novog sada 2005. što obradom plafonskih površina. živi i radi u Novom Sadu. godine. što ostalim svedenim elementima u duhu neomodernizma. sa zvanjem Tehničar Visokogradnje 1990. Odrastao. USA sa zvanjem Magistra Arhitekture i paralelno pohađao časove slikarstva i fotografije magistarskog programa College of Fine Arts. Indiana. kvalitetnom upotrebom osvetljenja i minimalističkim odnosom prema dizajnu mobilijara.. Povelja Salona za enterijer realizacije ENTERIJER STAMBENE JEDINICE Autor: mr Nemanja Radusinović. autor je uspeo da dobije pitom prostor smeran porodici što zaslužuje svaku pohvalu. čistim linijama. Muncie. Magistarske studije završio na College of Architecture.i. USA. Obrazloženje: Autor enterijera stambene jedinice je.a. Ball State University. i Arhitektonski Fakultet u Beogradu 1998. d. godine u Zaječaru. NEMANJA RADUSINOVIĆ Rođen 07. kroz rekonstrukciju postojećeg stana. Agresivnim enterijerskim potezima. DaNS 50 | jun 2005 | 11 . Boja ambijenta enterijera svojom otvorenošću i modernim duhom odiše atmosferom domaćeg. Ball State University. Muncie. Završio Srednju Građevinsku školu Jovan Vukanović. izraženim geometrijskom formama i materijalizacijom doprineo da prostor bude maksimalno iskorišćen i funkcionalan. Indiana.

Objavila je sledeće knjige: • Suvača u Kikindi – mlin ravnice.kikindski arhitektinski dragulj. 1966. gde je 2001. Viktorija Aladžić Mirko Grlica Izdavač: Gradski muzej. predsednik Društva građevinskih inženjera u Kikindi i potpredsednik Društva arhitekata u Kikindi. Istorijski arhiv Kikinda. 2002. godine. ‘’GRADOTVORCI I’’ SUBOTIČKI STAMBENI OBJEKTI OD BAROKA DO MODERNE SUBOTICA 2004. godine živi i radi u Kikindi. Novi Sad. Njihov doprinos u struci prevazilazi značaj isključivo kao bogate dokumentacione građe koji je rezultat dugogodišnjeg istraživanja. Srpskoj Crnji i Čoki. naučno stručne radove i knjige DVE JEDNAKOVREDNE NAGRADE Obrazloženje: Oba dela su izuzetni izdavački poduhvati. godine u seli Grguru. salonu urbanizma u Kragujevcu. Autor: Biserka Ilijašev.. aktivno je radila na afirmaciji struke kao član Udruženja urbanista Vojvodine i Srbije. Od 1966. Viktorija Aladžić – (Subotica –1959) Studije na Arhitektonskom fakultetu u Beogradu okončala je 1985. Kikinda Štampa: ‘’Garmond’’ Novo Miloševo Biserka Ilijašev.i. Zaposlena je na Građevinskom fakultetu u Subotici kao asistent na katedri za Urbanizam i geodeziju. Povelje Salona za publicistiku. godine. Od 1985. Kikinda i “Tiski cvet“. Istorijski arhiv Kikinda. Gimnaziju je završila u Leskovcu. prva nagrada na 11. Novoj Crnji. 1999. rođena je 1942. godine. d. godine. Mirko Grlica – (Subotica – 1956) Diplomu na Filozofskom fakultetu u Novom Sadu. godine. vekovi prolaze .a. Subotica Štampa: ‘’Printeks’’ Subotica Gordana Prčić Vujnović – (Subotica –1960) Na arhitektonskom fakultetu u Beogradu diplomirala je 1984. god. godine zaposlena je u Međuopštinskom zavodu za zaštitu spomenika kulture u Subotici. Novom Kneževcu. god. 12 | DaNS 50 | jun 2005 . a magistrirala 1991. “Kikindski mlin“. 2002.i. u kategoriji Publikacije • Vrata . u Beogradu. stekao je 1985.dani arhitekture novog sada 2005. već predstavljaju pomak u proučavanju graditeljske baštine vojvođanskih gradova. • Kikinda. ‘’VRATA’’ KIKINDSKI ARHITEKTONSKI DRAGULJ KIKINDA 2004.grad ostaje. na grupi za istoriju. odbranila magistarsku tezu. Izdavač: Istorijski arhiv.. a Arhitektonski fakultet. d. Od iste godine radi kao kustos u Gradskom muzeju u Subotici. 2004.. Pored niza urbanističkih planova za opštine Kikindu i Novi Kneževac u DP Zavodu za urbanizam u Kikindi i arhitektonskih objekata projektovanih u Kikindi.a. Autor: mr Gordana Prčić Vojnović.

MENRATOVA PALATA U NOVOM SADU Autor: Miloš Protić Fakultet tehničkih nauka. je saradnik-demonstrator na smeru Arhitektura FTN-a. Od oktobra 2004. godine na Fakultetu Tehničkih Nauka u Novom Sadu. BLOK GRADSKE KUĆE . DIPLOMSKI RAD: POSLOVNO TRŽNI CENTAR. Univerzitet u Novom Sadu DaNS 50 | jun 2005 | 13 . Povelje Salona za studentski rad DVE JEDNAKOVREDNE NAGRADE Obrazloženje: Dva studentska rada istražuju istu temu koja se odnosi na rekonstrukciju novosadskog gradskog centralnog tkiva što je dominantni problem danas. u Novom Sadu Diplomirala 2004. Odsek za arhitekturu. Različitim arhitektonsko urbanističkim pristupom shodno studentskom nivou. DIPLOMSKI RAD: ARHITEKTONSKO URBANISTIČKA STUDIJA REVITALIZACIJE DVORIŠTA ‘’SOKOLSKOG DOMA’’ U NOVOM SADU Autor: Andrea Tamaš Fakultet tehničkih nauka. a reflektuje se kroz interpolacije novih objekata u zaštićeno gradsko jezgro. radovi zavređuju pažnju kao poziv i ostalim diplomcima sa novosadske škole arhitekture da nastave dalja istraživanja u ovoj izuzetnoj i kompleksnoj oblasti. na smeru Arhitektura. Od novembra 2003. učestvuje u radu projektnog biroa ‘’M+’’. Univerzitet u Novom Sadu ANDREA TAMAŠ Rođena 1980.dani arhitekture novog sada 2005. kao saradnik na arhitektonskim projektima i konkursima. Odsek za arhitekturu.

MIODRAG R. asistent na odseku za arhitekturu FTN Univerziteta u Novom Sadu. na vežbama uraditi značajna istraživanja. Opšti je utisak Skupa da u ovakvim raspravama obično nedostaju ljudi iz značajnih gradskih institucija koji su najuticajniji da se određene ideje i predlozi sprovode u delo.pomalo i provokativno izrazivši svoje želje da učestvuju u promenama i sprovođenju ideja u realnost . arhitekta. Naveo je različite pristupe i koncepte iz prakse. pokrenula je pitanje uvođenja zahteva istoričnosti mesta u Zakon o planiranju i uređenju prostora kao obavezan deo pri planiranju i oblikovanju prostora.on je u okviru teme UREĐENJE JAVNIH PROSTORA U GRADSKIM SREDIŠTIMA U VOJVODINI. izložio je svoja istraživanja na temu ZAKASNELI HAUSSMANN U VOJVOĐANSKIM GRADOVIMA.ipak razgrađenost prostora i nepovratno izgubljen značajan deo starih centralnih delova naselja. već postojanja mnoštva prepreka u stručnim i političkim krugovima sa kojima će se mladi vrlo brzo i sami suočiti. arhitekta iz Novog Sada. Ocenila je da je Okrugli sto pokrenuo značajna pitanja za grad . RUŽICA JOVANOVIĆ je ukazala na opasnost od generacijskog sukoba i objasnila da neostvarivanje ideja nije posledica neaktivnosti ranijih generacija. Bilo je različitih zapažanja.dani arhitekture novog sada 2005. SLAVKO ŽUPANSKI. Mr LJILJANA VUKAJLOV je.ART koja je u partnerskom odnosu sa više organizacija i pojedinaca sa ciljem da se permanentno radi na oživljavanju prostora. Prezentovali su svoj rad ističući velike mogućnosti oživljavanja napuštenih ili neadekvatno iskorišćenih prostora i površina putem delovanja umetnika. Pančeva. zadatak i metodologiju izrade Studije. proveravajući mogućnosti rešavanja uočenih nepovoljnih situacija. Preispitujući neophodnost prosecanja osmanskih bulevara kroz saobraćajno rasterećenje. performera. vizuelni umetnik iz Novog Sada. performer i NATAŠA MURGE. OKRUGLI STO DANA ARHITEKTURE 2005. SLOBODAN JOVANOVIĆ. Na kraju je dao i vizije i izložio neke od mogućnosti prihvatljivih transformacija koje bi ljudima više prijale od trenutno prisutne i nasilne promene životnog ambijenta. Razloge Osmanovih bulevara i radikalnih intervencija u Parizu komentarisali su Darko Polić i Ružica Jovanović kao arhitekti – urbanisti iz Novog Sada ističući potrebu provere vremenski različitih situacija u kojima su se određene promene i intervencije dešavale. arhitekta iz Pančeva. i Subotice. On je sa velikom naklonošću svoju pažnju posvetio pojavi prosecanja bulevara kroz centralna područja Novog Sada. . Saradnjom umetnika i studenata arhitekture sa odseka arhitekture pri FTN u Novom Sadu došlo je. komentara. a sve akcije potom zakočene i oživljavanje onemogućeno iz najrazličitijih razloga pri čemu je bitnih bilo i onih koje zavise od mentaliteta ljudi i sredine. dati idejna rešenja kroz proveru na nekim budućim konkursima ili pri praktičnim intervencijama. ali je izazvala interesantnu i bogatu diskusiju. a nezadovoljni dosadanjim rezultatima . Armija mladih ljudi kojoj se svakodnevno daju najrazličitiji istraživački i projektantski zadaci. podsetio je prisutne da se o ovoj temi i govorilo i pisalo u prethodnom vremenu . Svi smo zapravo na istom zadatku . Proces uređenja javnih prostora u gradskim središtima je prikazao kao jedan izuzetno ozbiljan. Zrenjanina. ali da se moraju tražiti rešenja kroz komunikaciju i saradnju među ljudima . JOVANOVIĆ. godine . načina i simbolike njegovog nastajanja. da mu niko nije naložio da se bavi ovom temom sem znatiželje i ljubavi za tematiku života naselja kao motivacije u radu. Svako od prisutnih učesnika pokušao je da problematiku sagleda i prikaže iz sopstvenog ugla. Moderator rasprave bila je mr Ljiljana Vukajlov. mogla bi u okviru redovnih zadataka. okupila je relativno mali broj učesnika. istakao je daje posledica. arhitekta–urbanista iz Novog Sada istakla je da uvek postoji odgovornost svakog pojedinačnog autora po pitanjima sagledavanja specifičnosti naselja i njegovih korisnika. Neprolaznost aktuelnosti teme Javni prostori grada dokazana je i ovom prilikom. stručan. u okviru projekta GRAD –SCENA do PROSTORNE STUDIJE NAPUŠTENIH I NEISKORIŠTENIH OBJEKATA. a zatim istakao značaj javnih prostora kao osnovnih mesta okupljanja ljudi u naseljima uopšte. istakao je važnost aktiviranja ljudi kao učesnika u oživljavanju i u organizaciji događaja u nekom prostoru. navodeći sopstvena htenja i iskustva sa prostorom uokolo studentskih domova koje je projektovao na Limanu u Novom Sadu. ideološke razloge. na odseku za arhitekturu FTN u Novom Sadu. slikara ili samih korisnika ili vlasnika prostora ili nedovršenih objekata. snimiti zatečeno stanje. Iznenađenje kod prisutnih je bilo da autor ove urbanističke studije nije zaposlen u nekoj od ustanova koje se bave urbanizmom. organizovali su decembra 2004. objasnivši cilj. želju za podizanjem modernosti. ALEKSANDAR STANOJLOVIĆ. tradicije i kulture stanovnika svakog naselja kao i važnost poštovanja potreba korisnika prostora. BILJANA PAVLOVIĆ. izložio je i objasnio problematiku uređenja javnih prostora kroz mnoštvo interesantnih primera iz većeg broja naselja u Vojvodini. POVRŠINA I PROSTORA NOVOG SADA koju su na Okruglom stolu prezentovali MILIVOJ DAJIĆ i RADONJA DABETIĆ. arhitekta–urbanista iz Novog Sada. Ljiljana Vukajlov Mr Ljiljana Vukajlov. arhitekta iz Novog Sada. arhitekta iz Novog Sada izneo je primer kada su u prethodnom vremenu konstatovani bili napušteni prostori u gradu. pohvala i predloga. studenti arhitekture iz Novog Sada. te da se ostvaruje saradnja stručnjaka 14 | DaNS 50 | jun 2005 raznih ustanova sklonih istraživačkom radu. zaključujući Skup ukazala na značaj vaspitno – obrazovnih ustanova koje sem edukacije moraju mlade ljude i pripremati za budući rad i saradnju sa brojnim drugim ustanovama. asistent na odseku za arhitekturu Fakulteta tehničkih nauka u Novom Sadu. SAŠA ASENTIĆ. istakavši značaj očuvanja identiteta prostora. Veoma studiozno. seminar na temu GRAD – SCENA privlačeći na njega veći broj predavača iz raznih oblasti. Konstatovano je potom u raspravi da bi bilo dobro da se ovakva vrsta studija prihvate kao model istraživanja i da se konstantno praktikuju pri planiranju uređenja naselja.. složen i permanentan poduhvat koji treba da objedini delovanje ljudi različitih struka. jasno definisao javne prostore kako bi smo ih mogli sagledavati i uočavati. SILVIJA KACENBERGER. T ema Okruglog stola: JAVNI PROSTORI GRADA. Formirali su novu organizaciju PER. pa prema tome i mogućnost njihovog uvažavanja pri oblikovanju prostora i ugrađivanja u planove.

Lelastiko Art Association (Breša) i Stealth.razvijanje domaće savremene umetničke scene i informisanje o savremenim tokovima izvođačke umetnosti. nove ili eksperimentalne projekte koji nisu za masovno tržište ili umetničke procese koji su netržišno orijentisani. DaNS 50 | jun 2005 | 15 . dramaturge . pitanja vlasništva. stanice. dizajneri scene. korišćenje javnog prostora. kao i tematiziranje drugih prostora društvene interakcije . itd. Partneri: Odsek za arhitekturu na Fakultetu tehničkih nauka (Novi Sad). plesači. Grad Scena istražuje transformacijske procese urbane sredine i demografskih tokova.u kojima se ogledaju procesi društvenih promena (strukturalne promene naseljenih oblasti. njihove uzroke i posledice. Katinka Marac –dizajner svetla i scene (Amsterdam). Učesnici imaju priliku da propitaju. ulice . parkovi. dvorišta.» (Ričard Šekner) Saša Asentić (*) Projektni tim: Saša Asentić – performer. stvaranje kritičkog odnosa prema aktuelnoj stvarnosti. Ljiljana Vukajlov – arhitekta. Stefano Kolibaj – arhitekta i dizajner svetla (Berlin) i Julija Martin – landscape arhitekta (Edinburg). Off Limits International Theatre Festival and Symposium (Dortmund). Stela Kristofolini – kulturolog (Berlin).arhitektama. teoretičarima umetnosti i studentima. Dragana B. provere i da ponude nove ideje.. dizajneri svetla. korpus znanja u školskom smislu i realno mesto u pozorišnom smislu. «. Olivera Kovačević Crnjanski – koreograf. Nataša Murge – vizuelni umetnik. stambene zgrade. u našem društvu i tematizira ih kroz savremenu izvođačku umetnost. Analiza i stvaranje mape socioprostornog stanja u Novom Sadu Projekat Grad Scena bavi se odnosom između ljudi i prostora kao i odnosom između umetničke i urbane sfere istražujući teatralnost urbanih prostora i svakodnevnog života koristeći njihove performativne aspekte . itd. Projekat Grad Scena P rojekat Grad Scena (*) predstavlja interdisciplinarni istraživački prostor otvoren za saradnju. Pozorišni ambijent je pozicija u političkom smislu. ignoriše i marginalizuje inovativne.unlimited (Roterdam). već kao i aktivni protagonisti u kompleksnom sistemu transformacije. komunikaciju i produkciju među umetnicima performeri. Stevanović – slikar.trgovi.ambijenti prirodni ili pozorišni mogu se zamisliti ne samo kao prostori. obogate domaću scenu i sagledaju je u širem (regionalnom i evropskom) kontekstu. prolazi. Aktuelizacija gradskih prostora Evidentiranje i aktuelizacija gradskih prostora koji su izgubili svoj funkciju /sadržaje i ispitivanje modela privremenog korišćenja tih prostora kroz postavljanje različitih procesa i produkata izvođačke umetnosti radi uključivanja istih u razvojne planove Grada Novog Sada i razvijanje interdisciplinarne saradnje po pitanju ove problematike.dani arhitekture novog sada 2005. . pronalaženje novih modela prezentovanja kulture i umetnosti. Svojim aktivnostima Grad Scena se suprotstavlja stanju koje uzrokuje medijska industrija komercijalne zabave koja filtrira. Iskustva i produkti stečeni u ovakvom programu saradnje umetnika doprinosi stvaranju bogatije domaće scene i prenošenja znanja i veština u oblasti savremene izvođačke umetnosti. režisere. umetnici novih medija.. plaže. Grad Scena posebnu pažnju poklanja produkciji i stvaralačkom procesu. da otkrije (moguća / slojevita) značenja koja ovi prostori žele saopštiti i da ispita mogućnosti funkcionisanja grada kao scene. Oni aktivno učestvuju u događajima koji se organski odvijaju u oživljenim prostorima. kretanje stanovništva. sociolozima. čekaonice.) Projekat Grad Scena osvaja urbane prostore i koristi njihovu arhitekturu da naglasi iskustvo izvođačke umentosti. napuštanje prostora i objekata.

adresa. zaboravljeni. Na nivou grada moguće je organizovati snimanje svih elemenata strukture grada i sačiniti kartoteku svih pojedinačnih objekata. gledalac. površina ili prostora su napušteni. bez obzira da li je on istraživač. Osnovni ciljevi studije su pokušaj oživljavanja napuštenih i neiskorišćenih objekata i prostora u Novom Sadu i njegovom okruženju. Na tom skupu pored nekoliko predavanja. neinteresantnim. koji ne zahtevaju nikakve intervencije. trg. Istraživački rad bi trebalo da pokrene svakog građanina Novog Sada. površinama i prostorima koji su iz najrazličitijih razloga postali neinteresantni. vlasnik. daju osnovne informacije . neiskorišćenim. ukazivanje studentima arhitekture na još jedan način sagledavanja prostora. ili čitavih lokacija. platforme. plato. mogli bi postati mesta kulturnih dešavanja i socijalizacije. Postoji neujednačenost detaljnosti prikazivanja pojedinih aspekata. U pojedinačnim prikazima nema baš svih podataka. prezentovana je i Prostorna studija o napuštenim i neiskorišćenim objektima. završiti. Snimljeno je jedanaest završenih objekata. Za svaku snimljenu lokaciju dati su konkretni predlozi za njihovo aktiviranje.tipologija. Na primer snimak osnova svih objekata. Pre svega nezavršene objekte treba sanirati. obrazovanja i uživanja ljudi. uvođenjem još nekih dodatnih aspekata analize. godine u amfiteatru Odseka za arhitekturu Fakulteta tehničkih nauka. Ovo istraživanje bi svakako. podaci o projektantima itd. površina i prostora i što su oni sagledani kao potencijalna mesta kulture i socijalizacije. površina i prostora. konstrukcije. utvrđivanje tačnih dimenzija objekata. mogu se odmah oživeti organizovanjem odgovarajućih manifestacija. Prilikom planiranja rekonstrukcija manje očuvanih objekata. Dalje istraživanje moglo bi da se organizuje kao detaljnije. Studenti su u napuštenim. Njihovi vlasnici ili nisu poznati. Takođe se nameće . adaptirati. pa i svakog čoveka. zapostavljeni. Čini se ipak najznačajnijim. Napušteni. Većina snimljenih objekata. korisnik. površinama i prostorima Novog Sada. dvorišta). stručnjak. po tri nedovršena objekta (konstrukcije) i kompleksa. kao i pokretanje javnog mnjenja na temu odnosa ljudi prema objektima. videli potencijalno mesto okupljanja. a završene rekonstruisati.prikažu i opišu osnovne karakteristike. čiji je pokretač i autor Saša Asentić. ili političar. površine (terase. u decembru 2004. nekadašnje namene površina ili prostora. što ostavlja mogućnost dorađivanja. uz angažovanje inicijatora ovog projekta. pa im je bonitet loš. površine i prostori. kao i uz pomoć samih korisnika. od kojih su neki postali i ruglo grada. bez trenutnih korisnika. Studenti odseka za arhitekturu izvršili su snimanje dvadeset tri lokacije u gradu koji se mogu izdvojiti u tri tipološke celine . već i zbog različitih mogućnosti sagledavanja tih aspekata i lokacija. a svaka lokacija je prikazana posebno. zapostavljenim i vlasnicima nepotrebnim objektima. graditelj. uočavanjem potencijala i u manje privlačnim elementima grada. što je započeta evidencija objekata. Zato je za nekoliko objekata potrebna i provera bezbednosti pri korišćenju. platoi) i slobodni prostori (trgovi. vlasniku nepotrebni. ili su trenutno odsutni. Uočeni objekti. a zatim izvrši kritička valorizacija i predlože potrebne intervencije. Na karti Novog Sada su kataloški obeležene lokacije snimljenih objekata. Primetna je velika nebriga vlasnika za materijalna dobra. Istraživački postupak bi se mogao produbiti. Zatim čitav postupak istraživanja mogao bi se sprovesti na više lokacije u Novom Sadu. površina i prostora grada. organizovan je skup pod nazivom Grad scena. Objekti dobrog boniteta. u okolnim naseljima. godina gradnje.objekti (završeni. nefunkcionalni. neiskorišćeni U okviru projekta Grad scena. na duboko razmišljanje i traganje za novim rešenjima i akcijama. površinama i prostorima. učesnik budućih manifestacija. nefunkcionalnim. Osnovni zadaci ove studije bili su da se pre svega uoče takve lokacije u gradu. mogla bi se napraviti lista prioriteta intervencija. boravka.dani arhitekture novog sada 2005. platforma. trenutna namena . kompleksi). površina ili prostora. šire i omasovljenije. ali i u svakom drugom naselju. neuređenim. revitalizovati. Korišćeni metod istraživanja pruža samo prve i najvažnije informacije na osnovu kojih se može planirati dalje intervenisanje ili organizovanje performansa i drugih vidova okupljanja i aktiviranja ljudi. a u organizaciji Kamernog pozorišta muzike Ogledalo iz Novog Sada. Svi nedovršeni objekti su duže vreme izloženi delovanju različitih vremenskih uticaja. ili natkriti. kao i dva dvorišta. i po jedna terasa. ali i društva da preduzme hitne korake u sprečavanju procesa devastacije pojedinih elemenata grada. ili samo očistiti. trebalo nastaviti. vlasnik. ne samo zbog različitosti istraživača. preuredi- ti. potencijalni novi koris16 | DaNS 50 | jun 2005 nik.

as presented with such spatial study. potential new users. FORGOTTEN. builders or politicians. UNUSED In December 2004 the meeting titled The City Stage was organised within the project with the same title. Ljiljana Vukajlov (*) Pokretač i organizator izrade studije je arh. osnovne i srednje škole. kakav se prezentuje ovakvom prostornom studijom. udruženja umetnika kao i svi koji imaju ideje. dečji vrtići. Snimanje i valorizaciju objekata i prostora obavili su studenti arhitekture iz Novog Sada . snage i volje da se bave nadgradnjom prostora u kojem žive. But. non-functional. some of which have already become the disgrace of the city. Biljana Pavlović. the initiator of which was Sasa Asentic. address. surfaces and space. Zoran Matković. Povezivanjem različitih struka postigla bi se bolja reanimacija svih prostora. gerontološki centri. with the involvement of the said project and with the assistance of users themselves. current purpose of use. Ali je. Deme Sabolč. Predlaže se i preispitivanje zakonskih odredbi koje se odnose na vlasništvo nad nekim prostorima ili objektima u slučajevima kad vlasnik nije u mogućnosti ili ne želi da se o njima brine. In addition to several lectures. could become the sites for cultural events and socialisation. pre svega. Amalija Varga. owners. to find potentials even in less attractive elements of the city and to initiative the public opinion with respect of relations of people towards structures. The main objectives of the study were to attempt to revive the deserted and unused structures and spaces in Novi Sad and its surroundings. user. Svetlana Mojić. would enable the recording of history of a settlement and life in it and it would be of an exceptional significance for researchers of space from the most diverse professions. primarily. a ne samo napuštenih i neiskorišćenih. Tamara Babić. Sanja Maljković. and everyone in general. a bio bi od izuzetne važnosti istraživačima prostora najrazličitijih struka. The main tasks of that study were. regardless if they are researchers. spectators. in the amphitheatre of the Department of Architecture of the Faculty of Technical Sciences by the Chamber Music Theatre The Mirror from Novi Sad. participants in future events. Dejan Arnautović. The continuity of work. površina i prostora grada. Milivoj Dajić. Jelena Macura. The research work should motivate each citizen of Novi Sad. to deep thinking and searching for new solutions and activities. owner. Jadranka Bugarski. sa ciljem da se dalje planiraju što kvalitetnije intervencije. i ideja da se evidentiraju pojedinačne tipologije i neizgrađenih površina i evidentiraju promene koje se dešavaju sa njima. U radu su učestvovali arh. to present and describe the main characteristics and after that to carry out the critical valuation and propose necessary interventions. Ilija Gubić.Katarina Antonović. Olivera Vukić i Branka Zeljković Researches DESERTED. surfaces and spaces that remained uninteresting. Kontinuitet rada. Katarina Dudaš. the Spatial study on deserted and unused structures. mr Ljiljana Vukajlov. surfaces and spaces of the city. Ljiljana Vukajlov DaNS 50 | jun 2005 | 17 . to find such sites in the city. akademije. experts. surfaces and spaces in Novi Sad was also presented at that meeting. potrebno da javno mnenje zauzme određeni stav prema problemu devastiranih objekata. Aleksandar Savić. Vedrana Bošković. asistent na odseku za arhitekturu FTN-a. to point to students of architecture to another way of space reconsideration.dani arhitekture novog sada 2005. The found structures. površina i prostora mogle bi se uključiti različite ustanove. neglected and unnecessary to their owners based on whatever reasons. give basic information – typology. Nebojša Milaković. U osmišljavanju načina oživljavanja pojedinih objekata. fakulteti. what is needed primarily is for public opinion to take a certain attitude towards the problem of devastated structures. omogućio bi beleženje istorije naselja i života u njemu.

Odlučnim intervencijama u prostoru. Ova teza dobija na snazi nakon analize veličina vojvođanskih gradova posle Drugog svetskog rata a pre perioda velikog mehaničkog priraštaja stanovništva kada su postojeće ulice mogle da prime deo saobraćajnih kretanja. već zamena čitavog koncepta organizacije grada i života u njemu. u zavisnosti od ekonomske moći pojedinog grada. Novi gradski bulevari (Oslobođenja. cena zemljišta raste. kako je uradila većina evropskih gradova srednje veličine. pa bi i obilazno kretanje u magistralnom luku ili baj-pasu bilo optimalno sa stanovišta gubitka vremena. veka “kada je bilo para” i snažne političke volje. posebno pogodna za bogatu Vojvodinu koja je imala sredstava i političke volje da ovakve akcije i sprovede. poslovalo. Sa druge strane. veka. oni oslobađaju glavne gradske trgove i trgovačke ulice motornog saobraćaja čime se najlepši javni prostori u gradu pretvaraju u pešačke zone.popunjavanju praznih površina duž bulevara reprezentativnim poslovnim. Regent street). Probijanjem bulevara stvaraju se nove regulacione linije koje najčešće smanjuju veličinu naslanjajućeg bloka što negativno menja odnos zadržanih objekata u zaleđu bloka prema novim strukturama duž bulevara. Postupak probijanja novih ulica možemo nazvati izrazom “osmanizacija” (haussmannizacija) po velikom Baronu Osmanu koji je za relativni kratko vreme sredio Pariz po novim principima planiranja gradova 19. na tradicionalnoj parceli u tradicionalnom bloku. veliki bulevari). Novi bulevari primaju frekventan motorni saobraćaj i ove ulice postaju gradske magistrale prvog reda. otvorenog grada koji bi postepeno zamenio tradicionalni. Pančeva i Subotice. Lokalne i pokrajinske vlasti u doba socijalizma svesno su prekidale istorijski i graditeljski kontinuitet sa građanskom prošlošću. na primer. povukao dve paralelne (najčešće prave) linije spojivši tačke A i B i sve što se našlo na tom putu moralo se jednostavno porušiti. Zrenjanina. Zakasneli Haussmann u vojvođanskim gradovima Č etiri prosperitetna vojvođanska grada pretrpela su velike transformacije na planu horizontalne i vertikalne regulacije u periodu socijalizma koje su u mnogome izmenile dotadašnje prostorno ekonomske i saobraćajne prilike. nekadašnja magistralna Železnička ulica postala slepa za motorni saobraćaj. Najznačajnija promena se dogodila probijanjem velikih magistralnih bulevara kroz gradska jezgra Novog Sada. veku bili opravdani. menja se silueta grada i gradske vizure i konačno. Veliki urbanistički poslovi koje su sproveli svetski gradovi u 19. čak molilo bogu. Zbog toga su nestali čitavi vredni ansambli i ulični potezi delova gradova koje su brižno podizali građanski slojevi stanovništva tokom 19. Na ovo ukazuje izrazito saobraćajni karakter ovih ulica. pandan istorijskoj nultoj tački grada na Trgu Slobode. Nakon trasiranja i postavljanja saobraćajne infrastrukture. menjaju se urbanistički parametri. Rim (Corso Vittorio Emanuele) i mnoštvo drugih.dani arhitekture novog sada 2005. Polazeći od teze da je urbanizam disciplina koja kompromisno rešava različite interese određenog prostora i koje mora da miri sukobljene aktere u životu jednog grada. težište grada se pomera u pravcu novog bulevara što može da smanji atraktivnost starih istorijskih jezgara. manje bolnim metodama urbane rekonstrukcije (povlačenjem regulacione linije i proširivanjem postojećih ulica. Novi duh. izgrađen kao reprezentativni Bulevar Maršala Tita je gradski autoput koji se iznenada sužava na samo dve saobraćajne trake. građevinskog fonda i urbanističkih parametara počev od bloka. rešavanje tranzitnog saobraćaja u centralnim zonama se moglo sprovesti i nežnijim. trase po kojima su povučeni gradski bulevari predmet su jedne studiozne urbanološke analize: prvi kriterijum trasiranja je bio što kraće spojiti tačke A i B bez ikakvog poštovanja zatečenog stanja. Neke ulice nižeg ranga postaju slepe ulice bez živog protoka saobraćaja. porušiti sve objekte u kojima se živelo. Stoga je trasiranje novih bulevara kroz gradsko tkivo bez poštovanja nasleđenih vrednosti bio prvi korak ka realizaciji radikalne zamene starog grada za novi. Snažna vertikalna simetrija Brašovanovog solitera Glavne pošte imala je poseban ideološki zadatak da sakrije kupolu Sinagoge koja nije pristajala osi Maršalovog bulevara. dajući šansu investitorima da grade u centru grada na praznim placevima i arhitektima da duž velikih bulevara realizuju svoje prostorne ideje. fizičke strukture se grade sa većom spratnošću. raskršće ima tendenciju da postane skver. Neke ranije prognoze su govorile da će raskrsnica Bulevara Oslobođenja i Jevrejske / Futoškog puta u Novom Sadu kod Futoške pijace biti realan centar grada. veliki kapaciteti (gradske magistrale) i dosledno projektovane i izvedene saobraćajne trake. To nije bila zamena građevinskog fonda. Stvaraju se nove raskrsnice koje su najčešće pod oštrim ili tupim uglom što otežava regulisanje saobraćaja. veka. Naši gradovi nemaju srednjovekovnu podlogu kao Pariz ili Rim i odmah su u svojoj graditeljskoj genezi dotakli period baroka koga karakterišu između ostalog široke i prave ulice. jer saobraćajni prodori su rešili neke probleme ali su doneli i mnogo novih muka. Logično je da Novi Sad prednjači u ovom poslu. odnosno javni prostor više kategorije. što je začelo lagani nestanak tradicionalnih srednjoevropskih zgrada i kuća u nizu na regulacionoj liniji. Novi saobraćajni kapacitet tranzitnog i magistralnog karaktera ulaze u drugačiji odnos ka ulicama koje ih preseca. mesto svih susreta. dok 18 | DaNS 50 | jun 2005 su granice kontinualno izgrađenog grada bile na pristojnoj razdaljini od centra. veku: London (John Nash. i prve polovine 20. zahvatili su pomenute vojvođanske gradove ali tek 70-tih godina 20. Ovaj proces traje i trajaće još dugo vremena. Stoga se iz današnje perspektive postavlja veliko pitanje da li su ovi postupci razvoja vojvođanskih gradova u 20. bio je ideološki osnov za građenje novog. Mihajla Pupina. Međutim. čiji je koren u Atinskoj povelji. Novi Sad je posle rata radikalno promenio tokove i funkcionisanje motornog i javnog gradskog saobraćaja. deo ulice Maksima Gorkog) su postali nosioci saobraćaja dok je. Onovremeni planer je osmislio širinu saobraćajnog koridora. pristupilo se sledećem važnom koraku . Pošto prolaze kroz gusto izgrađeno područje centralne zone. stambenim ili objektima javne namene koji visinski i sadržajno treba da pojačaju primaran značaj gradskih arterija. menjanjem režima kretanja motornog saobraćaja) ili gradnjom unutrašnjih (u širem centru) i spoljašnjih (na periferiji) magistralnih prstenova. Konačan utisak je da su novi bulevari probijani prvenstveno iz ideoloških razloga. Pariz (Haussmann. što je pravilo ogroman trošak eksproprijacije zemljišta. svakako će prva asocijacija biti da su novi bulevari vojvođanskih gradova probijeni da bi rešili prvenstveno saobraćajne probleme. Ovim svi elementi bloka trpe promene i vremenom se prilagođavaju novonastalom stanju. osnovna šema kretanja u gradu su se od nekadašnjih radijalnih pretvorila u ortogonalna. U preseku novog bulevara i poprečnih ulica prvog reda stvara se zona povećane atraktivnosti. samim tim manja ulaganja u dalje održavanje ili razvoj. građevinsko zemljište duž novih bulevara postaje atraktivno jer frekventna ulica ili put privlače investitore. rušenja i stambenog zbrinjavanja raseljenih stanovnika. bilo je potrebno raseliti sve ljude koji su tu stanovali. biciklističke staze i trotoari. Da bi se probio moderan bulevar kroz gradsko tkivo. kralja Petra. Bulevar Mihajla Pupina. U vremenu tržišne ekonomije. preko parcele do fizičkih struktura. Kontinualan građevinski . Nove strukture su veće po volumenu i značajnije po nameni od zadržanih objekata u zaleđu.

pešačka kretanja. dok su delovi nekadašnjeg kolovoza pretvoreni u “zelene površine”. Danas se na Bulevaru Oslobođenja grade najznačajniji objekti savremene arhitekture u Novom Sadu i svakako će u budućnosti biti ogledalo današnjeg vremena. Novi Sad niz istorijske Železničke ulice / kralja Aleksandra je prekinut dok su jake pešačke komunikacije gurnute kroz podzemni prolaz. lepim prostorima. pošta. bez želje za toplim. Ovom Alejom. Aleja Maršala Tita ne vodi kroz strog centar grada. bastioni trgovine u komunističko vreme. Ova duga i monotona linija je stroga u svojoj funkcionalnosti. mogla da padne i manja žrtva. Sa druge strane. danas pešačka ulica. Magistrala je trasirana po gusto izgrađenom gradskom tkivu ne poštujući nasleđene elemente i danas podseća na monofunkcionalan gradski autoput bez flankiranih novih objekata i drugih sadržaja pored saobraćajnih. rušenja zatečenih kuća su bila manja i saobraćaj u njoj nije tranzitni. na prostoru tradicionalnog grada. Bulevar je prosečen kroz periferne delove Novog Sada ruralnog karaktera koji nisu bili Subotica primereni izgledu šireg centra grada. Širenje grada ka zapadu i pomeranje težišta učinilo je da Bulevar postane poslovno središte grada. sud. ima suviše veliku širinu za trgovačko .dani arhitekture novog sada 2005. Zamena grada se dogodila i u jednom bočnim kraku ovog bulevara: čitava strana trgovačke Jevrejske ulice ustupila je mesto Srpskom narodnom pozorištu. Prostorno se ipak nadovezuje na celu priču jer su za njenu realizaciju korišćene iste metode kao i u prethodnim slučajevima. za čije je građenje. Razgrađenost je opšti utisak koji stvaraju dodirne zone novih modernih bulevara i tradicionalnih delova grada. Bulevar Oslobođenja je primaran gradski potez čiji se uticaj oseća na znatno širem prostoru od same linije Bulevara. materijalnog i duhovnog stanja ovog trenutka. Ulica je zadržala komercijalni karakter sa frekventnim motornim saobraćajem. međutim. Duž nove trase je izvedeno šest novih zgrada od velike gradske važnosti (autobuska stanica. humanim. Čine je stereotipna i konfekcijska rešenja partera i objekti naglašene spratnosti. Voluminozne poslovne zgrade i robne kuće. Novi objekti su parcijalno razmešteni i građevinska linija im je za mali ugao pomerena u odnosu na regulacionu. Pančevo je isplaniralo ali nije izvelo novi magistralni bulevar približno na istoj trasi kao postojeća glavna ulica. Glavna. subotičke vlasti su dobile željenu ulicu u duhu modernog urbanizma. vetar. Duž probijenih bulevara nižu se moderna zdanja u duhu Atinske povelje bez poštovanja zatečenog stanja ili ogoljeni kalkani starih kuća na koje su se DaNS 50 | jun 2005 | 19 . tranzitni saobraćaj se obavlja Magistralom kroz centar grada jer Zrenjanin nema adekvatnu obilaznicu. Subotica je “najbezbolnije” prošla u odnosu prema ovoj temi. robna kuća) ali je do danas položaj regulacione linije ostao nekadašnji. bez obzira na nacionalni značaj. Zrenjanin je činio grube greške u planiranju grada time što su urbanisti i vlasti izveli specifičnu formu “gradske magistrale” koja je skoro paralelna sa glavnom ulicom. su prekrojili današnji Trg Galerija i okolne ulice potpuno im zatvarajući sunce. Glavna ulica i glavni trg (delimično) su time oslobođeni motornog saobraćaja. dok se zonirani urbanizam zadovoljio rešavanjem funkcije i propisanih koeficijenata.pešačku ulicu za grad veličine Zrenjanina i pešačka kretanja se vrše na površinama nekadašnjih trotoara. zarotiran za mali ugao.

jer su novi gradski bulevari zone sa velikim mogućnostima i sa velikim ograničenjima. In the period of socialism. 20 | DaNS 50 | jun 2005 Late Hausmann in Vojvodina cities and towns During the period of socialism four prosperous towns and cities in Vojvodina have suffered great transformations in the field of horizontal and vertical regulation. which have changed largely the previous spatial.Kratka istorija Novog Sada Vladan Ðokić . However. business and even prayers. Zrenjanin. regulaciona linija koja razdvaja javno od privatnog. The final impression is that new boulevards have been cut primarily based on ideological reasons. jer su delovi grada oko Srpskog narodnog pozorišta. Literatura: Vesna Karavida . Moraće. without observing the inherited values. As they pass through a densely built area of the central zone. 1987. was the ideological basis for construction of a new. Bilo bi dobro kada bi Direkcije raspisale konkurse za artikulisanje čitavih poteza gradskih bulevara. 2002. demolish all the structures used for housing. Poslednjih godina smo se vratili ideji tradicionalnog grada. open town that could gradually replace the traditional one. they liberate the main town squares and shopping streets from traffic and enable turning of the most beautiful public spaces into car-free zones. vertikalna regulacija. was the first step towards the realisation of a radical replacement of the old town with the new one. New boulevards accept the frequent motorway traffic making the first class main roads out of such streets. It was not only the replacement of the construction fund. The most significant changes occurred due to cutting of large main boulevards through the old town cores of Novi Sad. subjektivno rečeno najružniji delovi gradova.Grad i gradski trg. the root of which can be found in the Athens Charter. Edmund Bacon . da je moguće pomirenje dva sukobljena koncepta gradograđenja i da će arhitekti nove generacije uložiti puno truda i kreativnosti da bi se dobili novi reprezentativni gradski prostori. graditeljska baština.Zrenjanin.Design of cities.dani arhitekture novog sada 2005. Pancevo and Subotica. A new spirit. which was exceptionally favourable for rich Vojvodina disposing with both resources . 1967. Zrenjanin Pančevo naslanjali danas porušeni objekti u tradicionalnom nizu. Restitucija (na primer Jermenske crkve) je postala međunarodno priznat metod obnove. Speaking from today’s point of view the question could be raised if those development undertakings in Vojvodina towns of the 20th century were justified because the transport solutions resolved some of the problems but they also caused a lot of other troubles. 2004. In order to cut a modern boulevard through the town tissue one needed to re-settle all the people who had lived there. Verujem da je moguća artikulacija javnih površina duž novih bulevara. demolition and housing of the re-settled population. That is why the routing of new boulevards through the town tissue. dr Ljubinko Pušić . dok ekonomska vrednost naslanjajućih parcela konstantno raste. economic and transport circumstances. pre nego krene punjenje pojedinačnim objektima. Ðorđe Srbulović . as it has been done in most European medium size cities. krenuo je talas urbane obnove i hvatanja veza sa istorijskim kontekstom. but also the replacement of the whole concept of town organisation and organisation of life in it. Futoške pijace ili Glavne pošte i Bazara u Novom Sadu i potezi duž zrenjaninske Magistrale ili pančevačke autobuske stanice najrazgrađeniji. which resulted with the slow disappearance of traditional central European buildings and houses in a line along the regulation line. resolving of transit transport in the central zones could also be carried out by means of more delicate and less painful methods of urban reconstruction or construction of internal and external main highway rings. U savremeno graditeljstvo se vratila parcela kao osnovna jedinica organizacije gradskog zemljišta i vlasništva. which created huge expropriation costs for land. both local and provincial authorities were interrupting conscientiously the historical and construction continuity of the civic past.Urbanistički razvoj gradova u Vojvodini. on a traditional land plot within a traditional quarter.

već i širu vremensku komponentu. u većem ili manjem obimu svejedno. ciljevi. obuhvata sobom pitanja sanitarno – higijensko-komunalnog.prostor. To je trajan proces uzvratnog uticaja i međuzavisnosti na relaciji čovek. unutrašnjosti građevinskih blokova. graditelji.dani arhitekture novog sada 2005.društvo . pasaža. Pod JP podrazumeva se naime.ekonomskih i društveno –političkih odnosa i ukupnih materijalnih i kulturnih uslova i potencijala svake konkretne sredine i doba. Za razmatranje teme od izuzetne važnosti su tri grupe činjenica : I Problematika uređenja. tradicije i stvarnosti uređenja i korišćenja tih prostora. 14 DaNS 50 | jun 2005 | 21 . Bgd. Uređenje javnih prostora u gradskim središtima u Vojvodini U ređenje javnih prostora u gradskim središtima u Vojvodini razmotrićemo na nekoliko primera iz prakse. korisnici ili samo posmatrači ovih pros tora i njihove veze sa zatvorenim JP ili prostorima privatnog karaktera i namene. ulica. Politika. Zato što su. uređenje JP čine jednim od najsloženijih zadataka. tremova. arhitektonskog. pri tome. kuća ili stan pojedinca ili kako se to kaže „granični prostor“ između „nas“ i „drugih“( cit. pa upravo zato i jednom od najprivlačnijih tema društveno – stručnog angažmana i aktivnosti svakog od tih učesnika u najrazličitijem vidu njihove društvene ili privatne organizovanosti i interesa. ujedno i oplemenjivanja JP gradskih središta. Motivi. izgleda zgrada. hortikulturnog i svekolikog drugog umetničko. svaki onaj prostor u gradu koji nema izričito status privatnog vlasništva i nije. već izvršene intervencije. prema: Irena Rakočević. one koje se vrše ili one koje će tek biti vršene u JP ovih središta. njegovo prethodno definisanje. II Brojni učesnici u stvaranju JP. uređenje i oplemenjivanje JP ima ne samo osnovnu prostornu dimenziju. tokom vremena. javnih prolaza.estetskog uređenja parternih površina. Privatni život u prestonici. metodi i rezultati dejstvovanja u JP. od velikog značaja i uticaja na graditeljsko nasleđe i na njegov kulturno – istorijski sloj. Bavljenje JP podrazumeva međutim. ali i uređenja svih sadržaja unutar i uokolo tih prostora. III Poput svih drugih intervencija u prostoru uopšte. one su promenljive kategorije koje zavise od društveno. veža.

Zgb. ne samo za pojedinca ili određene interesne grupe. podizanih raznim povodima i ličnostima u centrima . nivo i kvalitet humaniteta.dani arhitekture novog sada 2005. škole. šetališta i dolme uz reke.manifestacioni trgovi ispred. zavičajnosti. sa zaštitnim drvoredima spolja i hladovinastim dvorištima u pozadini. treba da sačuvaju ili da povrate lepotu i značaj koji su imali ili je za očekivati da imaju.odnosno JP u sklopu graditeljskog nasleđa koje. Koncentrišimo se sada na JP baštinjen u fondu našeg graditeljskog nasleđa Podsetimo se o kom je prostoru reč. mora sadržavati procenu i ocenu i ekonomskih elemenata koji se odnose na parametre oličene u vrednosti i ceni zemljišta. Dragan Koković. uređenošću i održavanjem JP je re prezentant i paradigma kulture koja se u njemu i njim samim ispoljava i reprodukuje. podigli su kuću brvnaru i opremili je kao simbol svog rodnog kraja – kraja iz kog su u Vojvodinu kolonizovani. trgovi. ulice. okupljali meštani iz susednih sela.vremenskoj i u civilizacijskoj sprezi međuodnosu i međuzavisnosti. gubitak „vizije bolje budućnosti „( Vidi: Milan Prelog. za koje se znalo tačno kada. po tradiciji. Na istorijski vredan JP upućeni smo dakle. zemljišnoj renti. korza. bogatih građana i kasnije podizanim vatrogasnim. u zapadnom svetu inače jasno određeni i čitljivi. prevashodno radi mogućnosti njihove identifikacije unutar grada kao celine. zgrada. između ili uokolo značajnih javnih građevina sakralnog ili profanog sadržaja. pripadnosti. 1982). O krizi zajedništva. nekada naseljenog pretežno nemačkim stanovnicima.1977 ili Dušan Marinković i Lazar Žolt. socio-psihološkom i simboličkom nivou a potom inventarizaciju i lociranje. pre tridesetak godina još. To su i groblja. istoričar umetnosti Bela Duranci i njegovi saradnici arhitekti i urbanisti i domišljati trgovci i ugostitelji. Kolonisti iza II svetskog rata. kao prostori i mesta našeg zajedničkog života. Venci u Somboru. parkovi. dokazujući u praksi pretpostavke na kojima se zasnivao i takozvani Mali urbanizam Bogdana Bogdanovića na primer. upravo taj prostor još uvek čini blizu 90%ukupnog JP u Pokrajini danas. naravno u istorijskom kontekstu. mesni park u međuprostoru obodno i ugaono postavljenih javnih zdanja poput gradske ili opštinske kuće. Primer iz Bačkog Jarka pokazuje još jedan značajan elemenat za uređenje određenog prostora.imovinskom smislu. za pijačnih dana. Ona je i danas veoma posećena. a iskustva koja imamo ili stičemo o tom prostoru mogu imati i treba da imaju veliki značaj za formiranje JP novih delova naselja te za postepeni proces kroz koji će međuprostori novih građevinskih blokova. Prosveta. kalvarije kao i prostori sporta. Zgb. JP jeste dakle. nameni privedenom i višefunkcionalnom stanju. svojom celinom ili delovima ima karakteristike i svojstva kulturnog dobra. identiteta i urbani teta i biti „srećni „ ako ispune uslov za moguću i potrebnu sreću. potrebne – predvidive infrastrukture.tehničke obrade rezultata prethodno već provedenih istraživanja. Pažljivi istraživač baštine. Oko brvnare. Nastali spontano ili planski kontrolisano javni gradski prostori – ti svojevrsni enterijeri grada kako ih je svojevremeno nazvao arhitekta Bernardo Bernardi. sa poprečnim profilom određenim uglavnom jednospratnicama stilski raznolike arhitekture. raznim intenzitetom i povodom odvijao javni život . a zapravo i ne znajući zašto. na bazi određenih zakonitosti društveno – ekonomskog i kulturnog razvoja . ali takođe i u smislu prognoze i vizije o mogućnostima prostora u sprezi i na osnovama kreativnog doprinosa svih učesnika u procesu i postupku revitalizacije. govori primer iz Subotice. Najpre. Pančevu. trgovi pred magistratskim zdanjima. Pred njom su se i u njoj godinama. Za drugačiji Beograd. Regionalni identitet i lokalna odgovornost. Najpre. javni bazeni. Reprezentant kulture javnog ponašanja i odnosa pojedinaca međusobno. Pogača u Bečeju. Tu spadaju svi oni središni prostori naših naselja. To je okupljanje nastavljeno generacijama potom i pred kasnije izgrađenom i danas postojećom Gradskom kućom bez obzira što pivnice tu više nije bilo. kafanske. nastali kao „žitni trgovi „ pijace. koji se sastoji u tome da to mogu biti „samo oni gradovi koji i u celini i u pojedinim svojim delovima i u najmanjim pojedinostima nose nepogrešive tragove iskreno doživljenih ljudskih osećanja „ (Bogdan Bogdanović. to su prostori javnog života i življenja. kod nas još uvek nedovoljno precizno definisani i podosta zagubljeni u tranzicijskim tokovima. bankama. tri decenije unazad imali su sluha i sugerisali su da se tu ponovo otvori pivnica. plebanije ili parohijskog stana. može se reći da su oni od najšireg interesa i od direktnog ili indirektnog interesa. u sebi. Tamo. DD Panonija. sudskim palatama. JP jesu prostori čiji su vlasnički titulari. Zato. onaj prostor čije su sve uzročno-posledične karakteristike proizlazeće iz načina. postojala je pivnica. BGD. sa trgovačko – ugostiteljskim sadržajima u prizemljima i sa stanovima na spratovima. Sadržajno – fizička analiza i valorizacija i funkcionalno određenje prema savremenim potrebama i uslovima. kitnjastih dekorativnih kapija. stepen i kvalitet njegove uređenosti ili neuređenosti. zatečenih i eksploataciono mogućih kondicija te najzad i opredeljenje za određeni planski koncept namene. dvorske. u centru mesta. imaju ovde navedene kvalifikacije. te privlačnosti za boravak i životne aktivnosti danas. JP je prostor i pozornica filozofije i kulture življenja u određenim prostorno-vremenskim koordinatama i rasteru. Morali bi prestati generirati „krizu zajedništva“. skoro istovetne šeme: Dve crkve. Rezultati savremenih socioloških i urbanoloških istraživanja domaćih autora samo potvrđuju značaj ovakvih primera (Vidi: Ljubinko Pušić. Arhitektura. NS. iz dva razloga. Sadržajno i formalno. mesnim hotelima. U vlasničko. imenovani i jasno definisani kako bi se mnoge neprijatnosti izbegle. sa opekom flaster- . uspostavljao kontakt meštana međusobno ili sa onima iz drugih mesta To su nekadanje i današnje promenade. postojeće. sa muzeološkom post- maj. zbog njega samog . 2001) Pri uređenju i revitalizaciji JP najznačajnija je i polazna svakako urbanistička analiza. 180/1. Čitanje grada. Pukotine kulture. na jednom od uglova stare Gradske kuće u centru. porekla. šetališta i sl. Arhitektura. 1955. Pošto je JP u pravilu rezultat višeslojnog taloženja i superponiranja ukupnih urbanih karakteristika i vrednosti i materijalizacija čitavog spleta okolnosti i aktivnosti čoveka i društva u prostoru. a koji će svoju istoričnost steći sutra. Geotakt. bavljenje JP pretpostavlja najpre identifikaciju njega i njegov22 | DaNS 50 | jun 2005 ih karakteristika. sve na osnovama naučnostručno. vođeni genima određenog lokacijskog faktora svojih dedova. u fizičkom. To su i svi oni prostori oko zajedničkih bunara. Subotici ili drugde. NS. pa valorizaciju koja. U pravilu. pa sokolskim domovima. oblika i simbolike njegovog nastanka i „proizvođenja“u Lefevrovskom smislu tog pojma. na određenim znalački biranim i obrazloživim mestima. česmi. a posebno gradska središta tih gradova u Vojvodini – postaće ili će zadržati obim . Pošto su JP mesta ispoljavanja i potvrđivanja i društveno-ekonomskog sistema. 1982). Zašto baš taj prostor? Iz jednostavnog razloga što. kome i čemu služe kao na primer „Čok liget“ u nekadanjem Bečkereku današnjem Zrenjaninu i slično u Vršcu. Određen namenom. kuća beležnika. a potom zbog njegove revitalizacije i onog novog prostora koji formiramo kao JP danas. rezidencijama crkvenih velikodostojnika To su sve one karakteristično izdužene ulice u središtima naših gradova. spomenika. igrališta. još kasnije zadružnim domovima. 2005) JP su prostori takozvane „javne egzistencije“( Antoan Prost) ili još jednostavnije rečeno. neobično značajnim za dalju sudbinu i tretman JP smatram da oni.To su „rogljevi“ na koje je sinove vodio „babo“ kada hoće da ih ženi . Naši gradovi – mislim tu na gradove. korišćenja i održavanja JP u tako određenom. Čini mi se za očekivanje je da budu pronađeni. narodne bašte i parkovi. Katolička porta u Novom Sadu. isanim pešačkim stazama uz kuće. Prometej. U našim uslovima. crkvama. ali istovremeno i javno eksponiranih estetskih faktora i elemenata gradskosti i fizionomije grada i duha grada. prostrani trgovi naših gradova. već od najšireg interesa za sve građane –od interesa za grad kao složenu strukturu arhitekture i građana u prostoru i vremenu istorijskoj. jednom reči sva ona mesta na kojima se. poprimiti karakteristike JP i društvenosti. 18o/1. vašarišta . kafanama i pivnicama. podrazumeva se da je za nas posebno intrigantan onaj JP koji je nastao i formirao se kao međuprostor objekata i fizičkih struktura izgrađenih planski ili spontano. Isto se odnosi i na obim. Okupljali su se tu po inerciji. takozvanih javnih sadržaja – prostori odvijanja javne sfere društvenog života. ili paradnireprezentativni . pa i u vlasničkom smislu takođe prostori zajedništva. Koliko je svaki od pobrojanih prostora duboko u memoriji žitelja i koliko su to prostori identiteta i raspoznatljivosti mesta. Po svojoj suštini javni prostori grada jesu prostori zajedništva – prostori društvenih. korišćenjem.

prirodnost i uvreženost pešačkih tokova. navika. žuta klinker opeka ili obična cigla. a ne sredinom ulice. pa se iz uvida u tu stratigrafiju u konkretnim situacijama mogu konstatovati bar po nekoliko slojeva ranije postojećih zastora. Bez obzira na zabranu prelaska ulice. ti „urbani tepisi“ kako ih je nazvao Ranko Radović u svom malom eseju o duhu arhitekture (Vidi DaNS 42/2003. Ako je. Tu se misli i na boju i na finalnu obradu i na slog. pa da se pešaci oslobode i ulicu korite u punom njenom kapacitetu. daleko funkcionalniji nego se čini u prvi mah. sve pre poslednjih zastora asfaltom. Tokom vremena trebalo je još dosta intervencija parternog uređenja i intervencija izvesti. Iznesimo ovde primer Katoličke porte DaNS 50 | jun 2005 | 23 . mogu imati neočekivane posledice pokazao je primer iz Dunavske i bliske joj Zmaj Jovine ulice u Novom Sadu. već u toj arhitekture novog sada 2005. i sl. i istoričara. neobrazloživ ili nasilan potez. 1980/81. različitih po materijalu i redosledu postavljan- ja. sve do najnovijih zahvata mirno počeli koristiti sredinu ulice. godine. jer to može izazvati neprirodno ponašanje njegovih korisnika. Izvesno je međutim. sa preciznim uslovima njihovog postavljanja u odnosu na kretanje pešaka. Obrnut primer je onaj sa raskršća na Bul. na Pogači u Bečeju ili u drugim nekim središtima naših gradova otkrivaju se bar četiri takva sloja : utabana zemlja. Tu se možemo takođe. fazi.Dunavska – uzeta kao ishodište u projektu revitalizacije dela starog centra grada 1968/ 7o godine i da je tokom značajnog zahvata na rehabilitaciji „core“ grada. Svaki nasilni pokušaj drastične izmene sadržaja koji karakteriše jedan javni prostor i njegovo okruženje mimo te analize ili bez nje može imati samo negativne posledice na njegovo uređenje i korišćenje. možemo reći samo to da ti zastori moraju biti ne samo tehnički funkcionalni . dobro dimenzionisan i kapacitiran. U vreme velikog uređenja Novog Sada za Svetsko prvenstvo u stonom tenisu. To je princip da se ništa ne čini silom i ništa ne preduzima u prostoru ili okolnim objektima kojima je fizički definisan. pre praktičnog pristupa. pjaceta i nekritički unošenih elemenata sa nekog drugog geografskog ili klimatskog područja.dani avkom zavičajne zbirke. pa ovih godina ponovo pokazala kako su navike žitelja izuzetno važne. mogućnosti dohvata njihovih ruku. Samo tako javne površine. Dugo je naime vremena prošlo dok su se pešaci oslobodili i nakon uklanjanja tramvaja 1957. Tako na primer. konsultacija i starosedelaca ili ljudi koji su duži vremenski period korisnici konkretnog prostora. šaht za vodu na pravom mestu. neophodno sa arhitektima urbanistima povezati iskustva i znanja istoričara umetnosti. odnosno od finansijskih mogućnosti sredine. u kontaktnoj zoni starog centra Novog Sada i novih delova grada. nema mesta. Proizlazeći zaključak jeste da je i pri uređenju i intervenciji u prostorima koje smo naveli i sličnima. na mestima gde je fizički najbliža veza određenih vrlo frekventnih sadržaja. pravilno izvedeni zaključci urbanističke analize razvojnog puta neke sredine mogu imati za opredeljenje njenog budućeg usmeravanja i razvoja. Da sadržaj. Ako je klupa pravilno postavljena i pričvršćena neće biti pomerana. pa širenja pešačke zone 1981. kamena kaldrma. Kada se danas postavlja pitanje kako prekriti površine uličnog partera ili trga koje se vraćaju pešaku. lomljena i na drugi način devastirana . Prilikom radova na izmeni uličnog zastora ili postavljanja instalacionih vodova pod njim. sem u ograničenom obimu i izuzetno. na visinu. već da moraju biti primereni ambijentu. U tom smislu. Zrenjanina ili Vršca. drvena kocka. što se pokazalo veoma funkcionalnim. Navođenim primerima samo smo želeli da ukažemo na značaj koji. Subotice. prirodnost lokacije. pa i psihologa i sociologa koji će doprineti kompleksnosti analiza i valorizacije koja se. sa urbanom opremom.) mogu da postignu onu tako potrebnu funkcionalnost višeg reda. jer one ni materijalom ni formatom nisu za ovo podneblje. primera radi. na gabarit. od nastanka grada do danas. moguće je da se prati stratigrafija uličnog profila. da se ni jedan zastor nije postavljao mimo funkcionalnih potreba saobraćaja koji se ulicom odvijao. zavisno od materijala. pešačke zone i uređenja njenih ulica i okolnih blokova . Sledeći elemenat značajan za obim i stepen dobre uređenosti JP bio bi adekvatno obrađen parter u tom prostoru. na određeni kompozicioni sklop. ako se poremete. štimungu mesta. motornog saobraćaja 1967. dakle. jedan specifičan vid društvenog života koji traži specifične elemente uređenja prostora. pošta.“znatne po dimenzijama. Ako je korpa za otpatke dobro locirana i dizajnirana manje su šanse da propadne ili da smeće bude bacano mimo nje. glavnim ulicama Kikinde. kakvi su robne kuće. trebaju provesti. urbane opreme i hortikulturnog uređenja. u nizu. ovde u Panoniji. ali se nisu pokazale dovoljno privlačnim za stvaranje nekih novih navika pešaka u prostoru. odvija se i danas. bureka i sl. Mihajla Pupina. za kamene ploče. blizinu mesta prodaje sladoleda. bara i blata što je osnovni preduslov uređenosti i higijene. na ulici neće biti zadržavanja vode usled retencije . ali one moraju imati osnov u kreativnom rafinmanu i meri projektanta koji mora konsultovati ili vladati znanjima drugih struka i specijalnosti uključivo i statičara i tehnologa kako bi se odgovorilo na složene zahteve koje korisnici JP imaju. naučiti i prvom od metodoloških postulata za zahvate u zonama graditeljskog nasleđa. pa i na način korišćenja prostora. banke. za čitavo područje starog centra grada napravljen je poseban situacioni plan pozicioniranja korpi za smeće. 1981. Sa zelenilom. Čak je i saobraćajna policija na tom mestu popustljivija i toleriše ovu prirodnost. Oni tačno znaju njegove tajne i mogu pomoći da se u prostoru ne izvodi ni jedan ishitreni. Kod nas ne može biti straduna. tehnike i tehnologije vremena postavljanja. što se sve dopunjava i koriguje tokom vremena. Nije slučajno da je jedna od najatraktivnijih ulica Novog Sada. „žardinijere. koje su fizički onemogućile raniji motorni saobraćaj. poznatom Sokačetu u Pančevu. Sličnosti smo mogli uočiti i u Zrenjaninu gde su sredinom glavne ulice u jednoj od akcija preuređenja postavljene. Izvesne arhitektonske slobode su naravno moguće. pešaci godinama prelaze Bulevar kao da se radi o najpešačkijoj zoni. sadržajima u lokalima. u ulici Zlatna greda u Novom Sadu. Već tu je lako izvesti i zaključak o tome od kolikog bi značaja bila. Godinama su se pešaci po inerciji i navici kretali uz kuće. u prizemljima zgrada. saobraćajnog stručnjaka.

odlučeno da se na mesto oštećenih „partija“ postave kamene kocke što je dovelo do nastanka spontane kompozicije „zakrpe“Pokazalo se tada. Temerin. javne telefonske govornice. u rasteru koji ima čoveku primereniju meru. voda . Neka je primer i nedavno završena obnova fasada u starom novosadskom centru. već naprotiv podrazumeva . kada se sa fasada uklone skele podignute radi svečarskog renoviranja njihovog izgleda. ugledaju njihovo lice – lice tih svojih starih poznanika u koje se nisu baš dobro zagledali.restauratorski princip i postupak uključuje kreativnost u sebe i podrazumeva je. ipak neophodnih popravki. uredni i lepo aranžirani izlozi. prevashodno sa prostorom kao takvim. famozne žardinijere ili neizbežni kiosk. u vreme. Uređivanje i oplemenjivanje JP sve više je i pitanje i izraz naše savremene lične i društvene vrednosne orijentacije . kako obezbediti odgovarajući materijal i izvođače. uvek iskrsavaju pitanja koncepcijske prirode i stručne procene i ocene o tome da li ići na renoviranje zatečenog stanja . Odgovorimo sažeto i kratko: Taj pristup ne znači konzervativizam i nije brana pred kreativnim činom. Spomenik. U tom smislu više puta citirali smo poznatu svojevremenu krilaticu arhitekte Miloja Miloševića da biti konzervator ne znači biti konzervativan. prolaze pored istih kuća. Problem dakle nije zgrada sama po sebi. ponose se njima. otklonjeni osnovni funkcionalni nedostaci. U vreme kiša i klizavice. Pošto je reč o prostorima baštinjenog graditeljstva bitna je prevashodno valorizacija tog nasledstva. svraćaju u njih. napajanje sokovima iskustva i saznanjima tradicije. ljudi zastaju pred njima. na rekonstrukciju izvornog ili bar približno izvornog – prošlog stanja ili pak na reviziju izgleda objekta u funkciji nekih kvazi savremenih ili suštinski savremenih potreba korisnika objekta ili čitavog prostora. nije poslušan. u boji koja se sa novih zdanja jedno vreme potpuno izgubila. Pošto nije u pitanju samo obnova pročelja zgrada i njihovo koloriranje. Ispostavlja se međutim da je to samo privid i da je istina ispod maske koju su na deo zgrade ili zgrada nabacali vreme i parcijalne intervencije tokom vremena vršene. već jednim od osnovnih elemenata oplemenjivanja gradskog JP i javnog prostora uopšte. ogrubeli su izgled kuća. održavana i renovirana malterska plastika i obloga naših zgrada. Vremenom proširivani izlozi.. na pravi način. Pored opštih pitanja kako doći do potrebnog novca za sve neophodne radove. već je tu i pitanje niza drugih detalja. Brojni su primeri da je izgled zgrade podvrgnut rigoroznoj rekonstrukciji svih detalja. ispuniće svoj zadatak i cilj jedino ako to čini na kreativan način koji ne isključuje. Radi se o tome da se sačuva odgovarajuća mera u svemu tome. pa da tek jednog jutra. Svaki od ovih elemenata. pa da zapaze kako te kuće imaju jedan poseban šarm. boja. uredno postavljena. Išlo se na „jeftiniju“ varijantu. finalnog bojenog sloja. Pri tome se naravno. Šta je dakle osnov za pravilan tretman uličnog i ne samo uličnog izgleda zgrada u našim ulicama i uokolo trgova? Pre svega to je redovno održavanje spoljnog plašta zgrada u celini. dizajner. kitnjasti detalji i plastika koju srećemo na objektima graditeljskog nasleđa deluju osvežavajuće i oplemenjujuće. u ambijentu građevinskog bloka i određenog dela grada . reakcija je druga. Pomenuli smo već. (Vidi: S. jer su delom bar. vajar.pitanje aktivnosti i mogućnosti za realizaciju pojedinačnog i grupnog interesa u međusobnoj sprezi i jedinstvu. a čak šta više i postignuti neki novi kvaliteti. Šetajući od zgrade do zgrade zapazili bi i kritički bi mogli komentarisati prilično toga. malterske plastike.dani arhitekture novog sada 2005.dosledan konzervatorsko – restauratorski postupak sa starim zdanjima i u JP ima veliki značaj. a poslednjih god dina postala preagresivna i često upotrebljavana na neznalački način. a da je posledica tog posla ipak loša i beživotna. Neki put smo se već privikli na stanje koje posmatramo dugo vremena i ono nam se čini prirodnim . keramičar. firme trgovačkih radnji. od dnevnog i noćnog osvetljenja i svemu onome što čini imidž ulice. HID. jer tu upravo leži tajna i izazov za kreativni pristup pri uređenju uličnih izgleda i ukupne scenografije JP uopšte. godine. Istraživanje će otkriti pravo lice zgrada. prava i odgovornosti prema zajedničkom dobru. da bez valorizacije nasleđenih vrednosti na temelju sol24 | DaNS 50 | jun 2005 idno izvršenih istraživanja od strane stručno i društveno kompetentnih ekipa nema očekivanih pozitivnih rezultata .J. popravljeni i sveže obojeni prozori i vrata. Konzervatorsko. Porta je odjednom delovala ambijentalno više i bliže svom nazivu. Tokom vremena novca za kompletnu zamenu zastora nije bilo. kvalitetno i temeljno. pitanje noćnog štimunga i dekorativnog osvetljenja. Projektant tadašnjeg rešenja. 1980/81 godine da je takvo rešenje delovalo dobro.sve to oplemenjuje prostor i osećaje ljudi koji se njime kreću. negativne posledice su se vrlo brzo pokazale fatalnim. a sve to umnoženo u ulici degradirajuće je za izgled čitavog središta javnog života. Odjednom. grafičar. Gledajući sve to kao celinu. doživljavajući ih vrednijim i osećajući se i sami vrednijima. Svi ti detalji izvedeni majstorskom rukom i u tehnologiji koja se danas već ne primenjuje. jun 1962) Godine mogu da prođu da se ljudi kreću istom ulicom. Slikar. svi vertikalni i horizontalni nosači raznih fenjera i svih drugih svetlosnih armatura. održavanja krova. svežina. stolarije. pitanje mere. ne samo zgrade već ambijenta u kom je ona nastala i u kom se tokom vremena našla. jer je jedan specijalistički zahvat zanemario čitav niz drugih pitanja i problema celine i kulturno – istorijskog konteksta. boju i detalj. Uređenje JP danas je više no ikad pitanje slobode i demokratičnosti. Problem je u delikatnosti i u složenom pitanju mere stvari. ali to nije dovoljno bez temeljne sanacije konstruktivno. i svi drugi imaju široko polje za nastup u timu sa ostalima. tabli sa kućnim brojem i imenom ulice do bilborda. prozori i drugi otvori. arhitekta Dragan Ivković naime. Istraživanje otkriva neki put vrlo interesantne stvari. Izvođenje ovih poslova. obnovljeni natpisi. njihov izmešteni i izmenjeni raspored. reklame. vizuelnih komunikacija. žive u njima i među njima. Kozteruletunk elet. U kontrastu sa arhitektonskim jezikom i izrazom naših novih gradnji delova naselja. ne može zaobići pitanje šta je zapravo taj dosledan konzervatorsko – restauratorski princip i pristup. kako sam u jednom slobodnijem komentaru to još tada konstatovao. dekorativnih i skulpturalnih aplikacija.statičkih elemenata i vlage u zidovima na primer. Postaje jasno da za sveukupan zahvat nisu dovoljni ni samo stručnjaci – specijalisti. oljuštena ornamentika fasada i niz drugih elemenata koji su na fasadama menjani ili dodavani. trga i prostora u celini. sklad i harmoniju celine i detalja i ukazati kojim putem treba ići pri rehabilitaciji izvornih vrednosti koja će obnovu pročelja učiniti ne samo osvežavajućim elementom . Potreban je ponovni ulazak umetnika i umetnosti u JP. Opšti izgled. smeju žrtvovati detalji ili obratno. postavlja pred sve nas više problema. Upravo zato. korisnik JP danas otkriva kao stare i već zaboravljene radosti. Život okruženja –predavanje na TAKT-u. u prostoru baštinjenog graditeljstva. a naravno ne samo zato. rešen tako da uspostavlja sadržajni i oblikovni kontinuitet. kao ukupno ostvareni štimung i atmosferu. Ne. te kuće postaju više njihove i više naše. pa su upotrebljene kamene ploče različite po kvalitetu i obradi od predloženih po projektu. pa je kasnije. limarije. neophodni su i umetnici i kreativan dijalog svih njih međusobno i svih njih. već je to zgrada u uličnom potezu. To ne znači da se zarad celine mogu i .grada kao celine u jedinstvu aglomeracije i njenoj poziciji u širem okruženju i pejsažu.11/83. zelenilo. a da ne remeti ambijent. poziciju otvora. Slobodan Jovanović u Novom Sadu koji je poslednji put celovito uređivan i dobio po čitavoj površini zastor od kamenog opločenja 1966. a i svaki za sebe.klima uređaja na primer. plastičar. hvale ih i prikazuju ih gostima. cveće na balkonima.

PROJEKTNI STUDIO DANS P o prvi put u istoriji Društva Arhitekata Novog Sada. za tri najbolja rada dodeljene su povelje Društva Arhitekata Novog Sada za učešće u DANS-ovom Projektnom Studiju. a i u drugim terminima tokom godine.arh. drugu nagradu je poneo takođe student Arhitektonskog Fakulteta u Novom Sadu Vladimir Dukic. idejni doprinos rešavanju estetskih i funkcionalnih celina ili delova našeg grada. posle posete izložbi radova. očišćena od tehničkih detalja koji su uvek predmet daljnjih razrada. dipl. U nadahnutom ambijentu izložbenog prostora . Žiri u sastavu Marina Vraneš. učesnici su ovog puta dobili zadatak da u relativno kratkom vremenskom roku u trajanju od 30 minuta isprojektuju i daju svoj idejni predlog za arhitektonsko rešenje gradske javne klupe. gde bi arhitekti i studenti arhitekture (kao i svi zainteresovani) mogli da daju svoj dizajnerski.ing. ing. a treću nas arhitekta Vladimir Iličić.ing.DANS Projektni Studio. dipl. ove godine je u okviru arhitektonske manifestacije Dani Arhitekture Novog Sada organizovana crtačka radionica . Radovi naših profesionalaca bi bili na raspolaganju zainteresovanim investitorima koji bi. Od skoro dvadeset kvalitetnih i zanimljivih radova arhitekata i studenata Arhitektonskog Fakulteta u Novom Sadu. Tamara Karadžić. je za prvonagrađeno konceptualno arhitektonsko rešenje gradske klupe proglasio rad studenta Arhitektonskog Fakulteta u Novom Sadu Nenada Miloševa. ideju mogli da otkupe i da je.arh.dani arhitekture novog sada 2005.. tako je organizacioni odbor Društva Arhitekata Novog Sada odlučio da i tema ovog projekta DANSovog projektnog studija bude usko povezana sa javnim površinama našeg i ostalih gradova. DANS-ov projektni studio organizovan je i zamišljen kao progresivno delovanje profesionalaca na vizuelni identitet našeg grada. Nemanja Radusinović DaNS 50 | jun 2005 | 25 . i mr. Rad u projektnom studiju DANS-a bi se organizovao i u okviru manifestacije Dani Arhitekture Novog Sada. materijalizuju u cilju ulepšavanja i kvalitativnog napretka našeg grada. uz saradnju sa autorima.velike sale Galerije Matice Srpske. Nemanja Radusinović. dipl.arh. Trajanje crtačke radionice nametnulo je da radovi sadrže ono sto je najbitnije u našoj profesiji a to je sama ideja koja je naravno podržana znanjem antropoloških mera (u ovom slučaju) a opet. Kako je tema ovogodišnjih dana arhitekture bila javni gradski prostori.

oba primera. eklektička je mešavina stilova međuratnog perioda prve polovina XX veka. odnosno njegovog glasila. Sa stanovišta istorije arhitekture to su jedinstveni primeri uspele arhitekture gradskog stanovanja prve polovine XX veka. i po svojoj je suštini nepravedna prema nasleđenoj stambenoj arhitekturi Novog Sada. jedinstven je u arhitekturi Novog Sada. zbog velikog broja nasleđenih primera koncentrisanih uglavnom na Malom Limanu (okolina Varadinskog mosta). dva su stilski različita ali koncepcijski slična objekta. Reminiscencija na arhitekturu međuratne Moderne isključivo je u domenu oblikovanja fasade. do detalja sprovedene kvalitetne materijalizacije. a realna opasnost da se može otpisati i zameniti bila bi ujedno i neprocenjiv gubitak za novosadsku istoriju. prolazi kroz svoju tranziciju u kojoj je ulica Petra Drapšina jedan od novosadskih trodimenzionalnih prikaza te potrage. pokazati kao izuzetna (tržišna) vrednost koja će opredeliti brojne investitore za ulaganje u potpunu rekonstrukciju baš ove ulice. rekao bi Filip Džonson. Jasno su uočljive razmere i moduli koje donosi moderni stil ali obučen 26 | DaNS 50 | jun 2005 . Primena elemenata postmoderne. Prepoznatljivost ovog jedinstvenog objekta nije samo u kvalitetima njegove fasade. koje je spojila isto vreme. kao rezultat imaju tužnu imitaciju loše Međuratna Istorija koja prati ljude i događaje u ulici Petra Drapšina nije ostavila mnogo zanimljivosti. Tranziciona U tranzicijskom periodu u kom se. ali u određenom broju. nego i u celokupnom veoma lošem stanju. na drugom uglu iste raskrsnice. Velika je šteta ovakav objekat ne uvrstiti u one najvrednije. uticaju želja investitora koji. U potrazi za originalnim izrazom inspiracija autora objekata se često crpi iz dalekih stilova istorizma (koristeći sigurne alate postmoderne). pa i presudnom. Značaj objekta. mesto i tema višeporodičnog stanovanja. Ova dva stambena objekta. ističu se dva na onom delu koji ulicu Petra Drapšina preseca ulica Laze Kostića. klasično odelo. Od mnoštva objekata koji su nestali poslednjih godina. Drapšina 51) ili novo stvorenih kvaliteta korišćenjem tradicionalnog jezika oblikovanja (P. Dva objekta potpuno drugačijeg senzibiliteta u načinu oblikovanja potvrđuju svu širinu mogućeg prostora oblikovanja kvalitetne arhitekture višeporodičnih objekata u nizu. sa kasnije otvorenim mansardnim krovom svojom posebnom finoćom malog višeporodičnog stambenog objekta. koje će se u procesu velike rekonstrukcije poslednjih 15 godina. Prizivanje stila međuratne Moderne u stambenim objektima višeporodičnog stanovanja. i savremeno graditeljstvo. svedeno u najvećoj meri na veliki broj stambenih objekata. ima više opravdanja nego one iz perioda akademizma. Njena pozicija u širem centru grada bila je prednost u odnosu na one brojne novosadske ulice sa dugačkim nizovima prizemnih kuća izduženih parcela. graditelja Jovana Melke (1930). ali što je posebno značajno i originalnih savremenih rešenja kojih u ovoj ulici ima više. kao jedno od funkcija društva arhitekata grada. Jednospratna stambena zgrada. zaštićena samo u kategoriji prethodne zaštite (koja je već odavno istekla). poznata po svojoj „sakrivenoj“ oslikanoj fasadi koju je otkrio oronuli malter. U dva slučaja iz novosadske ulice Petra Drapšina čitljiv je originalni jezik stvaranje nove vrednosti iz proverenih kvaliteta motiva/stilova neposredne prošlosti (P. originalnog je i doslednog stilskog izraza. kao što je i sam stil fino složena slika krhotina prošlosti. manje ili više društvo menja u potrazi ka jasnoj viziji ali nejasnim putevima. Drapšina 44). od svoje samoubeđenosti da je projektantski posao samo lako stečena veština.poželjnih primera. Drugi objekat. Nema novog društva bez novog stila u arhitekturi. zanatski izvrsno urađena. Svakako da bi bilo tendenciozno izbegavanje istine o često velikom. preko Međuratne moderne. u lepo građansko. i u nedalekoj Železničkoj ulici. Prizemni kuća sa kupolom nad uglom objekta jedna je od retkih na kojoj je primenjen neogotički plastični ukras.novi 2+2 objekti objekta u novosadskoj ulici Petra Drapšina SUSRET STARE I NOVE EKLEKTIKE Pregled savremene graditeljske prakse je pokušaj da se neprestano dograđuje i proverava sistem vrednosti novosadskog arhitektonskog okruženja beleženjem kvalitetnih ostvarenja .

Darko Polic DaNS 50 | jun 2005 | 27 .novi materijalizovane bezidejnosti amatera. rekonstruisana ulica je postala skučena i sada prepoznatljiva po neprijatnoj klaustrofobičnosti prostora pomalo zagušljive atmosfere. an architect Siladji. Svaki objekat dovoljno samosvesan da se istakne u odnosu na okolne i da pleni svojom različitošću kvalitetom stila. Rekonstrukcija Drapšinove ulice postala je prepoznatljiva po zadržavanju građevinske i regulacione linije na istom mestu koju su činili prizemni objekti danas zamenjeni četvorospratnicama. originalan u idejama koje donosi ili po načinu komponovanja arhitektonskih elemenata. U ime očuvanja ambijenta. Svaki od njih je po stilu poseban. The building is unique by the marked sculpturing intervention in the field of architecture as it sets the facade in the middle between the architecture accomplishment and modern artistic installation. which is unique in modern residential architecture. The history that accompanies people and events in the above-mentioned street has not left too many interesting things. which has been undertaken within the last 15 years. Većina objekata je mnogim elementima arhitektonike ambiciozno želela da se samozadovoljno istakne i u tom pokušaju uspela jedino da ulicu učine dodatno neharmoničnom. and they also process them and introduce new ones. both buildings are of a manner type as they use motifs of architectural styles of the past times. objekti The meeting of the new and old eclectic In two cases of new structures in Petra Drapsina Street in Novi Sad one can read the original language of creation of a new value out of the proven quality of motifs/styles of a direct past or newly created qualities by means of using the traditional language of shaping. The main motif of shaping can be recognised like and echo in structures of Moderna between the two Wars. The building in no. directing the whole groups of elements balanced in the form of well harmonised unity. but it has also almost baroquised the main pattern with its skilfully directed lines in a form of an individual – authorial style additional building. 51. plays out with several strong elements expressing a strong authorial attitude. Its position within the wider centre of the city has been the advantage in relation to those numerous streets of Novi Sad with long lines of one-storey houses built on elongated land plots. that will commit numerous investors to investing into complete reconstruction of this very street. which shall prove to be an exceptional (market) value in the process of a large reconstruction. The author of the facade of the building in no. u ovom slučaju na lokalnom nivou grada Novog Sada. Kao i u mnogim stvarima više uticaja čine jedno delo vrednim pažnje uvrštavanja u brevijar arhitektonske struke. scaling them skilfully. From the aspect of style. Two structures of a completely different sensibility in the method of shaping confirm all the wideness of a possible shaping space of high quality architecture of lined multi-residential structures. which is a significant segment of quality of this building that singles it out. 44 (the work of an architect Rakocevic) was built with a special. almost interior type of sensibility. Objekti koji se posebno razlikuju od ostalih svojim (arhitektonskim) kvalitetom u primerenoj potrazi za neponovljivošću su dva objekta na brojevima 44 i 51.

Možda prejak balkon na prvom spratu sa zidanom ogradom se svojom horizontalnošću suprotstavlja erkeru nepotrebno se takmičeći s njim. dva dvosobna i dvoiposoban orjentisan prema dvorištu. uvek uz bitan uslov dobre saradnje sa investitorom. Marinčića u Njegoševoj ulici 10 (prethodni broj DaNSa). Stilski posmatrano. i predstavlja oživljavanje stila novosadskih primera Moderne. dirigujući čitavim grupama elemenata izbalansiranim u formi dobro usaglašene celine. Novi Sad Lokacija: Petra Drapšina 51. Svaki svojim različitim senzibilitetom pokazuju svu veštinu autora da u širokom polju delovanja struke ponude svoju viziju i stil. Svaki viši sprat za jednu je širinu sloga opeke izbačen u odnosu na donji. Novi Sad Godina završetka radova 2004.jednosoban. Simetričnu kompoziciju vertikalnih i horizontalnih elemenata remeti maniristički augmentovani držač zastave na levoj strani fasade element takođe preuzet iz fundusa arhitekture međuratne Moderne. Spratnost objekta Po+P+4+Pk Podrum: garaža Prizemlje: poslovni i trgovački prostor. Koncept objekta je veoma sličan objektu arh.novi objekti Autor: Laslo Silađi.60m2. Objekat je jedinstven po uočljivom skulptorskom uplivu u polje arhitekture postavljajući fasadu ovog objekta na sredokraći između arhitektonskog ostvarenja i savremene umetničke instalacije. Površine stanova su od oko 30m2. Autor fasadu razigrava sa nekoliko jakih elemenata iz kojih se čita jak autorski stav što je važan segment kvaliteta ovog objekta koji ga ističe. Oba objekta su tip ivične izgradnje na parceli objekata u nizu. time potvrđujući osnovnu vokaciju autora. Glavni elemenat fasade je višespratni erker na vertikalnoj osi simetrije fasade natkriven konstrukcijom jakih metalnih konzola na atici. U potkrovnoj etaži se nalaze dupleks stanovi. prerađuju i uvode nove. Deo objekta kojim se pokazuje javnosti je ulična fasada opisana u dva različita slučaja ulice Petra Drapšina. Darko Polić 28 | DaNS 50 | jun 2005 . uspešno ih realizujući. oba objekta su maniristička koristeći motive stilova arhitekture prošlih vremena. Kvalitetno dimenzionisane prostorije raspoređene su korektno prema standardima kvaliteta na koje treba podsećati i ukazivati u odnosu na praksu poslednjih godina. vešto ih skaliraju. sa jasnom linijom ka Tabakovićevoj Klajnovoj palati u ulici Kralja Aleksandra. Tipska etaža ima pet stanova . Zanimljivo je i tonirano farbanje tavanice terasa u nijansama plave boje od prvog do četvrtog sprata. Spratovi: stanovanje Objekat se ističe svojom veoma jakom fasadom skulptorskog senzibiliteta. Sa jednog od podesta trokrakog stepeništa se ulazi u stan koji se nalazi u dvorišnom krilu objekta. Orbis inženjering. naglašavajući skulptoralni senzibilitet fasade objekta. Zanimljiv je motiv stepenasto naglašenih pojedinačnih spratnih visina.

uličnoj i dvorišnoj. Raspored prostorija je tradicionalan. čine fasadu ovog objekta izuzetno razigranom približavajući se granici prave mere.yu. Korišćeni arhitektonski elementi: višeetažni prislonjeni stub. dinamične strukture). Lokacija: Petra Drapšina 44. da su početne krivine parapeta terasa na trećem i četvrtom spratu. Milan Rakočević & Rakočević inženjering. i spavaćim sobama od 14 do 18 m2. Kvalitet objekta u celini još više ističe upadljivo bezidejna fasada susednog objekta. zamerka u malom detalju je. DaNS 50 | jun 2005 | 29 . Spratnost objekta Po + P + 4 + Pk Podrum: garaže Prizemlje: poslovni i trgovački prostor. Raspored stanova je koncipiran neuobičajeno luksuzno u savremenoj graditeljskoj praksi objekata višeporodičnog stanovanja. jedinstvenim u savremenoj stambenoj arhitekturi.birorak.autorske stilske nadogradnje. sa dnevnom sobom od 22 m2. U potkrovnoj etaži se nalaze prostrani dupleks stanovi. Osnovni motiv oblikovanja se kao eho može prepoznati u objektima međuratne Moderne ali svojim vešto vođenim linijama i pokrenutim površinama je gotovo barokizirao osnovni obrazac u nekom vidu individualne . koji je težište svih vođenih linija elemenata fasade.co. materijali i njihova tekstura (tanko sečene zelene kamene ploče. Prijatnost strukture i rasporeda prostorija stana dopunjuju prostrani balkoni i lođe na obe fasade. Novi Sad Godina završetka radova 2004. pa se pomalo stvara gužva različitih elemenata na mestu dinamičnog ukrštanja horizontala osa terasa i jake vertikale stuba. jasno segregiranih takozvanih dnevnih i noćnih zona stana. uređeno ozelenjeno dvorište Spratovi: stanovanje Objekat je urađen posebnim gotovo enterijerskim senzibilitetom. U zadnjem dvorištu objekta nalazi je uređeno zeleno dvorišta sa zidanim roštiljem. U veštom dirigovanju brojnih elemenata fasade. suviše „priljubljeni“ uz stub. Na jednoj etaži se nalaze po dva trosobna simetrična stana između kojih je prostor vertikalnih komunikacija (lift i stepenište). Kvalitet izrade fasade jednako pleni kao i sam njegov stil. Novi Beograd objekti www.novi Autor: arh.

Na padinama Fruške gore postoje čitavi potezi naselja vikend kuća. Ta inspirativna tema nije detaljnije istražena a ni u literaturi nije ih ostalo mnogo toga zabeleženo. Autor: Dubravka Đukanović. Zora Pajkić za porodicu Dimić na Iriškom Vencu (1968). dia Saradnici: Biserka Baričić. letnjikovaca i vikend kuća. projekat potpornih zidova u okviru projekta spoljašnjeg uređenja P adine Fruške gore usmerene prema Novom Sadu i bačkoj ravnici decenijama su privlačili stanovnike i vikendaše a sa njima arhitekte i graditelje. kružne osnove od zidana od tesanog lokalnog kamena. Godina projektovanja: 2003. izgrađena od crvene opeke i sopstvena vikendica arh. projekat konstrukcije objekta. poslednjih godina publikovano je nekoliko vikend kuća . Lokacija vikend kuće na Popovici je desetak kilometara od Novog Sada. Ipak. U njima se oseća određena odgovornost prema specifičnom projektnom zadatku ali i maštovitost u arhitektonskim rešenjima i izboru materijala.novi objekti Divno je živeti Vikend kuća porodice Radenković-Ćulibrk Lokacija: S. Projektovanjem vikend kuća tokom proteklih pola veka sigurno se bavilo dosta arhitekata. Kamenica. Po blagim brdovitim vencima razbacano je mnoštvo kvalitetnih porodičnih kuća. Zoran Vapa. Godine izgradnje: 2003-2004. potez Popovica Spratnost: Su + P Netto površina: 273 m2 Površina placa: 3000 m2 Denivelacija terena: 9 m. dig. arh.arh. poslednjih godina često pretvorenih u porodično stanovanje. na desnoj oba- 30 | DaNS 50 | jun 2005 . sa livenim betonskim elementima. Milidragovića na potezu Rakovac .Salaksija (1985). Krstonošića za porodicu Mirosavljević u Rakovcu (1966). dig.

barskog bilja.novi objekti li Dunava. enterijeru vikend kuće posvetila je posebnu pažnju nizom prostornih situacija koji olakšavaju i poboljšavaju kućnu organizaciju podređenu odmoru i uživanju u prirodnom okruženju. Prečišćavanje vode vrši se filterima i sistemom malih prelivnih jezera u kojima žive ribice. kupatilo i trpezarijski deo detaljno su dizajnirani i savremeno opremljeni. Materijali koji su korišćeni na uređenju dvorišta i izgradnju kuće su prirodni. lokalni. Specifična funkcija vikend kuće po definiciji zahteva prostrane prostore za dnevni boravak. Dnevno osvetljenje je maksimalno. Ispred dnevnog boravka je velika terasa . Inspiracija autora su svakako bili klasični japanski vrtovi kao i brojni svetski časopisi iz te oblasti. uz južnu granicu parcele. visine 2-6 m. u neposrednom okruženju nacionalnog parka Fruška gora. U nešto manjem prizemlju (123 m2) se nalazi dnevni boravak sa otvorenim kaminom. U kombinaciji sa travnatim kaskadama. polica i lukova sa slobodnim stubovima. Na prostranoj parceli. Arh. Na donjem platou sa koga se ulazi u staru kuću sačuvan je bunar uz dodato igralište za košarku. sa malom vinogradarskom kućom i bunarom. nalazio se zaparloženi vinograd. lepo organizovan i funkcionalan. Arhitektura vikend kuće na Popovici nije ekstravagantna. Kako je novi objekat lociran na najvišoj tački terena. cveća i ostalih bilja- ka sproveden dosledno i bogato. sa obodnim natkrivenim terasama formira približno kvadratni oblik i omogućava neposredan kontakt sa prirodnim okruženjem preko pristupnih staza. Oslobođen strogih zahteva uređenja porodičnog životnog prostora. Velika strmina zemljišta vešto je iskorišćena za kaskadno nivelisanje terena čitavim ansamblom terasa od lomljenog i tesanog kamena..roštilj i zidana peć. Na tom području arhitektura prelazi u enterijer i dizajn koji je uspešno i originalno rešen. Unutrašnjost je dopunjena zidanim detaljima zidnih niša. Kuhinja. Osnovni građevinski materijal korišćen u enterijeru i eksterijeru je duplo DaNS 50 | jun 2005 | 31 . Na severnoj strani jezera je platforma za sunčanje i silazak u vodu. Nameštaj uglavnom savremen. pomoćne prostorije i vinoteka (150 m2). nenametljivog izbora. koje se snabdeva kišnicom. Ukomponovana je u prirodno okruženje nadahnuto i znalački. kao u prirodnom staništu. Veliki otvoreni trem sa slobodnim stubovima opasuje južno pročelje. Izbor drveća. Snažni potporni zidovi. raznovrsno i kvalitetno. Povoljan položaj objekta omogućava da se iz svih delova kuće pruža veličanstven pogled na grad i ravnicu. prelivanjem vode. kupatilo. relativno ujednačenog nagiba. enterijer prima dnevno svetlo preko terase ali i svetlarnika i prozora. slikovitu tokom svih godišnjih doba i vremenskih prilika. jezerom. Projektovana u širokim potezima sa naglašenom teksturom materijala i četvorovodnim krovom. enterijer vikend kuće na Popovici je pregledan. šiblja. Đukanović. formirana umesto krova stare kuće. dobrog kvaliteta. U suterenu su smeštene prostrana garaža. planiranu biocenozu. ređanog bez maltera u vidu niske ograde oko veštačkoj jezera. sa brojnim izvedenim radovima. izdvojen odmor i posebno prelaze ka dvorišnom delu u vidu terasa i otvorenih tremova čime se integriše unutrašnji prostor i dvorište u logični niz. obostrano razumevanje i prihvatanje sugestija. nepravilnog oblika. Boje su pažljivo odabrane. dve spavaće sobe. nežnih tonaliteta. Razuđena osnova. primenjen koncept je stvorio jednu novu. ostali deo dvorišta zauzimaju zelene površine i veštačko jezero. postavljeni prilikom izgradnje obezbedili su stabilnost tla na čitavom prostoru kao i različite sadržaje u dvorišnom delu. inače već iskusan projektant-enterijerist. Vidljiva je dobra saradnja na relaciji autor investitor. Veštačko osvetljenje. čiji su zidovi nivelacijom terena sa tri strane ukopani i iskorišćeni kao zidani trapovi. kuhinja.

izvođački pristup tokom gradnje o kome se posebno brinulo.novi objekti pečena opeka tzv. Priroda i kuća se ujedinjuju kroz preplitanje unutrašnjeg uređenja. local and of a good quality.Neutre. To nije slučaj sa vikend kućom na Popovici koja je. jednostavno nisu za život. A big terrain slope is used skilfully for cascade the terrain leveling by means of a whole range of terraces made of broken and trimmed stone laid down without plaster in the form of a low fence around the artificial lake. this holiday house at Popovica represents a light example of aesthetised joining of the dwelling space and natural surroundings through the dynamics of the seasons. along the southern border of the land plot. Altoa. Programske i konceptualne postavke u njihovom projektovanju imale su pozitivne estetske efekte. čini se. As the new building is at the highest top of the terrain. Rajta. u misli dolaze čuvene kuće iz literature utopljene u prirodne pejzaže . with terraces roofed on the edges forms almost a square shape and enables a direct contact with natural surroundings across the access paths. flowers and other plants was carried out in a consistent and rich way. with a relatively balanced slope. the interior of a weekend house at Popovica is well laid out. tradicionalni materijal ovih krajeva. the remaining part of the yard is occupied by green surface and an artificial lake. In combination with grassy cascades. starog formata (dimenzija 30/15/7 cm. which is the traditional material in this region. permanent flow of water and presence of fish and birds. The selection of trees. The main building material used for the interior and exterior is brick (roasted twice). . The architect Djukanovic. Liberated from the valid style and local connotations but with spirit. Liberated from strict requirements of regulation of a family space for living. neprestanog kretanja vode. enterijerom i primenjenim materijalima duboko vezana za pejzaž. there was a neglected vineyard. vikend kuća na Popovici predstavlja svetli primer estetiziranog sjedinjavanja životnog prostora i prirodne okoline kroz dinamiku godišnjih doba.). Located on the spacious land plot. Wood and stone in particular have been used largely and they are also autochthonous building materials that Fruska Gora abandons with. prisustvo riba i ptica. planned biocenosis. with a small vineyard keeper’s house and a well. The architecture of this holiday house has been composed into natural surroundings in an inspired and expert way. The diluted basis. Vidljiv je takođe i kvalitetan zanatski. which is supplied by storm water. pond plants. with a lot of the realised works. The inspirations of an author were certainly the classical Japanese gardens and numerous world magazines from that field. the lake and overflowing of water. picturesque during all seasons and under all weather conditions. on the right bank of the Danube. Nature and house are being united through intertwining of the interior decoration and natural “scenography” and everyday life. poput Džonsonove staklene kuće. takođe autohtoni graditeljski materijali kojima obiluje područje Fruške gore. interior and applied materials that are deeply connected to landscape. irregular in shape. already an experienced designer-interior planner. prelazeći u istoriju ali i teoriju one postaju važnija i od same funkcije kuće. hedges. Oslobođena od važećih stilskih i lokalnih konotacija ali duhom. organised and functional. lukova i svodova. Posmatrajući ovu kuću. Vladimir Mitrović 32 | DaNS 50 | jun 2005 Living is wonderful The holiday house at Popovica is at the distance of some ten kilometres from Novi Sad. in the closest vicinity of the National Park Fruska Gora. Filozofija i estetika arhitekture i prostora kod njih zapljuskuju građevinu. the applied concept has created a new. dedicated a special attention to the interior of the holiday house through a range of spatial situations that facilitate and improve the house organisation subordinated to leisure and enjoying in natural surroundings. Prilikom gradnje ostvaren je planiran tradicionalni način zidanja dekorativnih venaca. prirodnu “scenografiju” i svakodnevnog života. mada neke od tih legendarnih kuća. U velikoj meri su korišćeni drvo i posebno kamen. Materials that were used for the yard regulation and building of a house are natural. Džonsona itd. održiva i može se koristiti tokom čitave godine bez posebnih tehničkih priprema.

novi objekti DaNS 50 | jun 2005 | 33 .

vratio nazad po principu toplotne pumpe. Gigon-Gajer. npr. jedinice . ovde se radilo o eksperimentu koji je dobio naučnu potvrdu pošto je na objektu primenjena inovatorska fasada od više slojeva drvenih ploča sa termoizolacijom od saćastog kartona sa vazdušnim slojem za provetravanje. aktuelnoj estetici (de)konstruktivizma i minimalizama.arhitektura u svetu Kuće od drveta i kartona Walter Unterrainer (1952). Na zadnjoj strani. 7 mm. tokom 60tih. koja je obično i jedina sa velikim prozorima. što narušava minimalizam glavnog kubusa staklene kocke i objektu daje čar ležernosti. na kojoj se mestimično pojavljuju ogledalski efekti a mestimično razni preli34 | DaNS 50 | jun 2005 vi boja. P asivna solarna kuća koju još nazivaju i “pasivna kuća” ili “low energy. metalne zatege i sl.arhitektura”. Fakultet je završio u Insbruku posle čega je 2 godine studirao u Londonu. Na južnoj fasadi. u naslagama kamena ispod terena. Ovu fasadu W. ukoliko postoji njihova veza . Toplota se uvek kreće od toplog ka hladnom. koji inače retko na fasadi upotrebljava i boju. koji je dao dobre rezultate. . vrlo uspešno primenio i na više drugih objekata. Austrije i Nemačke gde ima biro u Feldkirch-u. ali glavni element njihove gradnje ipak je ostalo drvo. arhitekte ne interesuje samo kuća već i pejzaž. Istovremeno. štedi energiju za grejanje. uvođenjem industrije lameliranog drveta. betonskih. Glasnogovornik obe bio je nemački arhi- . Stokholmu i Beču. industrijski proizvedene termoizolacione lepenke. odlikovao bi purizam stakla kad on ne bi bio narušen drvenim venecijanerima postavljenim na južnoj fasadi spolja.toplotni mostovi. U neku ruku. ugrađuju se stakla koja se greju električno.sa arhitektama Peter Zumptor. austrijski arhitekata. Dobitnik je više nagrada. kod Bregenz-a. Hermann Kaufmann-om i švedskim arh. sunčanim kolektorima. lepljenje u slojevima običnog talasastog kartona uz određene vatrootporne premaze. Unterrainera. Drvena arhitektura Drvena arhitektura pojavila se 80-tih u Evropi u modernizovanom izdanju i to prvo na severu Švajcarske. ing. razna mikrofiber vlakna itd. profesor na Arhitektonskom fakultetu u Lithenštajnu i gost-profesor na univerzitetima u Ahenu.garaže i ostave.najveći problem drvene kuće. Potpuno apstraktne i minimalističke forme Dvojne vile u Bregenzu pokušavaju da se uklope u njega kao neka vrsta samoniklog kristala. najčešće uz pomoć ventilacionih kanala. kao refleksije sa neba.ekologija! Autor je ovu fasadu kasnije. objektu su pridodata dva aneksa: betonski i drveni . Da bi se savladao celokupni problem projektovanja jedne ovakve kuće arhitekta mora da sarađuje sa naučnicima. Specijalizirao je solarnu arhitekturu i drvene konstrukcije. ali je glavni razlog za ovaj eksperiment ipak bio .slama. a kao završna obloga korišćeno je obično armirano staklo. Drvo ne može da bude neprirodno a strukture koje ono daje uvek su organske. da bi se kad je to potrebno. odgovara ova modularnost i strukturalizam drvenih konstrukcija. bio je odličan. Drvena arhitektura je u biti modularna i ograničena dimenzijama građe i ploča.Zumi. nosilac je brojna priznanja iz te oblasti. u prirodnim bojama i teksturama ovih materijala. Sture Larson-om. To se postiže ispravnom orijentacijom kuće u odnosu na strane sveta i osobine terena i time što se unutrašnja toplota kuće čuva. U Nemačkoj su 20-tih godina prošlog veka postojale dve grupe umetnika kojima je pejzaž sa samoniklim arhitektonskim strukturama u njemu bio glavna preokupacija. prave se u radionici a potom montiraju na licu mesta. Spoljni zidovi dvojne kuće u Bregenzu uglavnom su od kartonske. U kućama sličnog tipa danas se primenjuju i drugi materijali . Svi delovi jedne kuće pa i čitave njene voluminozne Estetika promišljena kroz okruženje Od modernizma na ovamo.celine. čija se proizvodnja danas napušta radi eliminacije štetnog uticaja lepka. Danas se uglavnom gradi sistemom masivnih drvenih ploča koje su pokazale izuzetna statička i termička svojstva a čiji su preseci znatno manji od sličnih. Uz razvoj tehnologije zaštite od požara. Višak toplote koja nastaje od života ljudi i rada mašina u njoj akumulira se u za to posebno projektovanim toplotnim ostavama. Masovna upotreba drveta u arhitekturi započela je inače znatno ranije. živi i radi na tromeđi Švajcarske.i tako dobije lagane modularne konstrukcije koje plene svojom lepotom. Bavi se solarnom arhitekturom. Na primeru Dvojne vile u Bregenzu (1996) ova saradnja je realizovana kroz zajedničke proračune iz domena arhitektonske fizike i naknadni monitoring sa kontrolnim merenjima. oko Ciriha . Estetski efekat ove jeftine fasade.žica. sve to je pogodovalo pravom bumu drvene arhitekture danas u Evropi. sa Aluminijumskim nosačima koji se inače koriste za staklene bašte. ali i inženjerima kao Jirg Konzet koji je uspeo da drvo kao noseći materijal poveže sa metalom . Birkhalter . Nove tehnologije i konstrukcije omogućavaju i asimetričnost što ukida monotoniju . glina. Ova škola kao jedini izvor energije koristi solarne kolektore. Jednu od najpoznatijih solarna kuća u Österreichs-u (1985) projektovao je u saradnji sa građ.

arhitektura

u

svetu

tekta Bruno Taut sa čuvenim Staklenim paviljonom na Svetskoj izložbi u Kelnu (1914). Kao i Unterrainer, obe grupe autora pokušavale su da svoje strukture uklope u pejzaž ne na način da one budu “što diskretnije”, već suprotno, davši njihovoj “veštačkoj prirodi” punu slobodu rasta i razvoja, što je povratno trebalo da ga obogati. Unterrainera-ova težnja da se bude što prirodniji - zbog čega i odbija da gradi velike objekte - je za pohvalu. Pod pojmom: human objekat, on podrazumeva onu veličinu objekta koja je po svojim merama bliska čoveku. Promišljeno i restriktivno prema slobodama bez pravog povoda, ovaj vredan autor smatra da će kroz povratak na jednostavne forme, prirodne materijale i inženjerstvo - u izvornom smislu te reči, uspeti da se svojim kućama približi devičanskoj prirodi u kojoj one najčešće leže. Poslednjih godina Unterrainer je u Fedkirschu podigao i dva veća objekta - Fabriku za preradu drveta LOT i Novu autobusku stanicu. Velike objekte gradio je i na početku svoje karijere da bi od toga brzo odustao.

Manje je više
Estetika Dvojne vile u Bregenzu ekstremni je primer minimalizama, sa kojim ulazimo u XXI vek, i kao takvu treba je analizirati. Ona u sebi nosi i nešto strukturalističko na način arh. Huga Heringa i škole Rudolfa Štajnera , pripadnika ranog modernizma sa početka 20-tog veka, koji su se robusnošću razlikovali od drugih modernista koji su takođe radili u

drvetu - Altoa ili Rajta. Razlikovali su se i od konstruktivizma pošto u njihovim strukturama konstrukcija nije bila - ono najvažnije! Minimalizmom i jednostavnošću formi vila u Bregenzu nas podseća i na rane apstraktne radove Mondrijana i Maljeviča. Međutim sem u uživanju u performansu sletanja trodimenzionalnog Maljevičevog “Crnog kvadrata” na alpsku Eco- pastoralu , lepota ovog objekta leži i u njegovoj ekonomiji, a što tvrdi i sam autor. Maljević je u svom Manifestu suprematizma, nagovestio - “Ekonomija je peta dimenzija”. Ono što je nagovestio došlo je četiri decenije kasnije. Društvo XXI veka biće očigledno decentralizovano i slobodno a što već i jeste u bogatim zemljama u kojima autor radi. Redukciju, međutim ne treba mešati sa “hi-tech” arhitekturom, kod koje su jednostavne forme proizvod tehnoloških zahteva, pošto se kod autora sličnih Unterraineru zapravo radi o “low tech” arhitekturi, arhitekturi koja štedi. Dvojna vila u Bregenzu ekonomična je zbog upotrebe jeftinog građevinskog materijala i lake izrade drvo, karton, armirano staklo. Ekonomične je i forma - kocka, sa malom površinom zidova u odnosu na kubaturu u jednostavnoj konstrukciji. Vila takođe poseduje dobre termotehničke osobine, štedi gorivo i struju. Ekonomična je i po svom dizajnu - samo jedna kocka i ništa više Jadranka Bunuševac

HOUSES MADE OF WOOD AND CARDBOARD
Wooden architecture appeared in Europe during the 80’s, in a more updated version, first in the north of Switzerland, around Zurich – with architects Peter Zumptor, Gigon-Geier, Birkhalter-Zumi and engineers such as Jirg Konzet, who managed to connect wood as the main material with metal-wire, metal joints etc. and get light modular constructions that seize with their beauty. The mass use of wood in architecture started much earlier, during the 60’s, by introduction of improved (compregnated) wood, the production of which is being given up for the purpose of elimination of harmful impact of glue. Wooden architecture is, essentially, modular and limited by dimensions of the building material and boards. The system of construction that is mainly used today is the one of massive wooden boards that have proven to posses exceptional static and thermic properties and the intersections of which are much smaller than similar ones made of concrete. All parts of a house and even its complete volume unit – unity, are made in workshops and later on assembled at site. At the same time, this modularity and structurality of wooden constructions corresponds to the current aesthetics of (de)constructivism and minimalism. Along with the development of fire protection technology, all this was in favour of a true boom of wooden architecture in Europe today. New technologies and constructions enable also the asymmetry eliminating monotony – the largest problem of wooden houses.

DaNS 50 | jun 2005 | 35

arhitektura

u

svetu

3LHD BIOGRAFIJA
3LHD je arhitektonski studio koji vode partneri – arh. Saša Begović, Marko Dabrović, Tanja Grozdanić i Silvije Novak. 3LHD djeluje od 1994. godine i iza sebe ima mnogobrojne projekte i realizacije u Hrvatskoj i inozemstvu koje su nagrađivane najvažnijim hrvatskim i internacionalnim nagradama. Za projekt i realizaciju memorijalnog Mosta hrvatskih branitelja u Rijeci 3LHD je nagrađen najvažnijom svjetskom nagradom za mlade nadolazeće arhitekte AR+D award, koju dodjeljuje najugledniji svjetski arhitektonski časopis The Arthitectual Review. Za isti projekt 3LHD je osvojio i najvažniju hrvatsku arhitektonsku nagradu Viktor Kovačić za najbolju realizaciju 2001. godine. Most je još dobio priznanja Piranesi (Piran, Slovenija), Bauwelt (Berlin, Njemački) kao i nagradu najvažnijeg američkog časopisa za dizajn I. D. Magazine. Za projekt kuće Vila Klara 3LHD je nagrađen državnom nagradom Vladimir Nazor za 1999. godinu, a 1996. pobijedili su na 24. salonu mladih sa projektom Hotel M, te su dobili priznanje za nacionalni muzej Koreje u Seoulu. Projekti 3LHDa prezentirani su u najuglednijim svjetskim časopisima kao japanski A+U, britanski The Architectual Review, njemački DB, talijanski Interni, hrvatski Oris itd. Arhitekti 3LHD-a održali su predavanja na mnogim internacionalnim fakultetima i institucijama kao što su RIBA London (UK), Arhitektonski Trijenale u Künstlerhaus u Beču, arhitektonski fakulteti u Gracu, Beču, Minhenu. Radovi 3LHD-a izlagani su u Beču, Kopenhagenu, Londonu, a 3LHD je upravo pozvan u New York na veliku izložbu Open: new design for public space u Van Alen Intitute u društvu najeminentnijih svjetskih arhitekata kao N. Foster, P. Eisenman, W. Alsop, Diller&Scofidio. Posljednji uspjeh 3LHD-a je pobjeda na natječaju za hrvatski paviljon za svjetsku izložbu EXPO 2005 u gradu Aichi u Japanu. Detaljnije: www.studio3lhd.hr/mhb 36 | DaNS 50 | jun 2005

3LHD
Most u Rijeci
Ime: Mosta hrvatskih branitelja Lokacija: Rijeka, Hrvatska Autor: 3LHD Projektni tim: 3LHD – Saša Begović, Marko Dabrović, Tanja Grozdanić, Silvije Novak, Siniša Glušica, Suradnici: Koraljka Brebrić, Milan Štrbac Konstrukcija: C.E.S. Rijeka (Jean Wolf, Zoran Novacki, Dušan Srejić) Dimenzije: Dužina 47m, širina 5,4m, raspon nad vodom 35,7m, visina vertikala spomenika 9m Naručitelj: Grad Rijeka, Hrvatska Projekt: Prva nagrada na javnom natječaju, 1997. Projektna dokumentacija 1998-2000. Realizacija: 2001. Fotografije: Aljoša Brajdić i Arhiv 3LHD-a Podaci i izvori za tekst: www.studio3lhd.hr; www.novilist.hr; www.zarez.hr Nagrade: AR+D (2002); Nagrada Viktor Kovačić za najuspešnije arhitektonsko ostvarenje u Hrvatskoj (2001).

arhitektura

u

svetu

Grad Rijeka 1996. godine usvojio je inicijativu da se u čast branitelja izgradi spomen – obeležje. Kao najpovoljnija lokacija odabrano je mjesto na Mrtvom kanalu, kao nastavak glavne pešačke komunikaciju Korzo – Jelačićev trg. Na taj način most postaje ujedno i spomenik i utilitarna građevina. Most je svečano otvoren 21. decembra 2001, a projektno rešenje izradio je Studio 3LHD iz Zagreba. Jedan od najvećih i najuticajnijih svetskih arhitektonskih časopisa, britanski “The Arhitectural Review” (izlazi od 1896 godine), zajedno sa Danskom kompanijom D-Line dodeljuje svake godine nagradu ar+d najznačajniju svetsku nagradu za mlade nadolazeće arhitekte (službeno ime je: ar+d - the world’s leading emerging architecture award). Nagrada se dodjeljuje za realizovano arhitektonsko delo za arhitekte do 45 godina, a pobednici osim nagrade dele i ček u vrednosti od deset hiljada funti. Među prošlim dobitnicima nagrade ar+d su danas svetski poznata arhitektonska imena Shigeru Ban, Sauerbruch/Hutton, Klein/Dytham i dr. Na konkursu te godine bilo je prijavljeno preko 700 realizacija iz cijelog svijeta (60 zemalja). Međunarodni žiri u sastavu; Stefan Behnisch (Behnisch & Partners, Stuttgart, Germany), Margrét Hardardottir (Studio Granda, Reykjavik, Iceland), Rick Joy (Tucson, Arizona, USA), Carme Pinós (Barcelona, Spain), Hin L. Tan (Kuala Lumpur, Malaysia) i Peter Davey (glavni urednik The Architectural Review), proglasio je pet pobednika za 2002 godinu. Jedan od pet pobednika su hrvatski arhitekti iz studija 3LHD za projekat i realizaciju Mosta hrvatskih branitelja u Rijeci. Projekat riječkog mosta je objavljen u decembarskom broju časopisa “The Arhitectural Review”. Pobednicima konkursa nagrada je bila uručena na svečanosti u Kopenhagenu u Danskoj a pet dobitnika je imalo čast da u proleće 2003. godine u Kraljevskom udruženju britanskih arhitekata (RIBA) u Londonu održe predavanje o svome radu. Za projekt Mosta hrvatskih branitelja 3LHD je već dobio godišnju nagradu Udruženja hrvatskih arhitekata

Rijeka - idealno premošćivanje

(Zarez 113, od 25. septembra 2003. Zagreb) Most hrvatskih branitelja na Mrtvom kanalu (studia 3LHD) u Rijeci njujorški arhitektonski kritičar James Russell izdvaja kao lijepu i dostojanstvenu obradu tradicionalnog urbanog elementa, za razliku od ostalih projekata koji preispituju i hibridiziraju granice urbanih elemenata i prototipova. Točno je da je beskompromisna veza statike i najmanjeg detalja ravna mitskim stolicama Shakera ili Mies van der Rohea, što bi riječki most afirmiralo kao savršeni oblik urbanog mobilijara. Međutim, besprijekorna profinjenost riječkog mosta, projekta koji je sad već doživio toliku aklamaciju da postaje jednim od neizbježnih zaštitnih znakova hrvatske arhitekture, samo je onaj prvi, izvanjski kontakt s projektom koji je toliko kompleksan u radikalno razdvojenim socijalnim i arhitektonskim obalama koje spaja. To je u prvom redu most između polisa i urbsa, i to doslovno kao mjesto s kojeg se odlazi iz grada (u rat, natrag u selo, na otok..) ili se u njega dolazi (u školu, kupovati, po kulturu), ali i šire, most između provincije i centra koji ruši predrasude o marginalnoj kulturi, i to u prvom redu u glavama njezinih protagonista. Možda arhitektura u nas prednjači u promjeni svijesti o tome da svako inozemno gostovanje naših kulturnih proizvoda nije samo po sebi podvig i da se mora valorizirati u globalnim relacijama i kriterijima.

DaNS 50 | jun 2005 | 37

U plavkastoj polutami na oba bočna zida-ekrana projektuju se motivi mora i paške solane. prostor događanja “U MORU” Tavanica prijemne hola je prozirna staklena površina tj. Inicijalna okvirna tema «Kap vode» ovom se koncepcijom kulturološki nadograđuje u «Kap vode . prostor događanja “POD SUNCEM” Potom posetioci prisustvuju potpunoj promeni ambijentascene: pale se puna bela svetla koja simbolički označavaju letni sunčani dan. Sada. 0. Na temelju ovako formulisanog koncepta oblikovan je prostor i sadržaji koji bez nametljive spektakularnosti i lažnog sjajas prenose sliku Hrvatske posetiocima. 2.arhitektura u svetu Hrvatski paviljon na Svetskoj izlozbi EXPO u gradu Aichi u Japanu KAP VODE : ZRNO SOLI K 38 | DaNS 50 | jun 2005 1. ali je i njena suprotnost koja se dobiva isključivo napornim radom ljudi. Umesto klasične strehe plavi stakleni svod ispunjen vodom štiti posetioce od sunca. kroz sloj vode i prelama se kroz talase na njenoj površini. Jedino svetlo dolazi odozgo. Paviljon je podeljen na dve etaže i pet prostorno-scenskih celina. Posetioci su u prostoru “jadranskog podmorja”. 3. bazen ispunjen vodom koji tako nastavlja igru s morskom površinom koja je započeta pred paviljonom. prostor događanja “IZ MORA” U prostoru glavne dvorane posetioci nastavljaju da “putuju” morem. So je sadržana u svakoj kapi morske vode. oncepcija predstavljanja Hrvatske na EXPO 2005 temelji se na planu i metafori solane. obasjana jakom belom svetlošću. .zrno soli» s obzirom na prepoznatljivu specifičnost hrvatskog pejzaža i istirje – solanu. Ne treba zaboraviti da je izvorno značenje reči “kultura” uzgajanje. prostor događanja: “DOBRODOŠLI!” Na velikoj beloj površini pročelja ističe se natpis CROATIA i isto ime ispisano japanskim pismom. Projekcija je kontrolisana pomoću kompjutera i senzora koji registriraju kretanje posetioca po prostoru.

Ono što su do sada bila bela polja solane postaje jedan ogromni vodoravni ekran (15 x 25 m) za uspravnu projekciju filma o Hrvatskoj. Kao što je kvadrat u krugu tako je i Hrvatska u Japanu. brodovi. aprila 2005. a kvadrat zrno soli. Prostor se ponovo transformiše. Naravno. ta so je samo rezultat rada i napora. more. Crveni krug podsjeća na onaj iz japanske zastave. polja pšenice.karakteristična podela na pravokutna polja-bazene omeđena pregradama ispunjena humcima prikupljene morske soli. savremenu industriju i tehnologije. iz ptičje perspektive. Taj mali poklon na kraju njihove posete Hrvatskom paviljonu trajno će ih podsećati na vrijedne ruke ljudi u jednoj dalekoj lepoj zemlji. slavonsko kolo. a crveni kvadrat na poznati hrvatski kvadrat. jedriličarska regata. strpljivosti i mudrosti hrvatskih ljudi koji žive na obalama jednog te istog mora kojeg dele sa ljudima naizgled dalekog Japana. Izmenjuju se karakteristični prizori i strukture: ribarska mreža.arhitektura u svetu cela dvorana postaje scena-prostor solane .ZRNO SOLI” Krug simbolizira kap vode. dajući posetiocu osećaj da leti nad Hrvatskom. znanja i kreativnosti. 5. posetiocima se nudi zrno soli kao zrno mudrosti: u maloj kutiji svako bi mogao dobiti posebno oblikovanu bočicu morske vode s natpisom «Kap mora . mrežnim prikazom kompjuterskog 3D modela broda. poštujući japanski običaj darivanja. paška čipka.” Na kraju.zrno soli.hr Priredio: Darko Polić DaNS 50 | jun 2005 | 39 . kulturno nasleđe. a svetla se polako gase. 4. vinogradi. gradovi. Fotografije: 3LHD i iz Japan Times-a od 5. Njeni krajolici. LOGO “KAP VODE . Film ukratko predstavlja našu tradiciju. urbana struktura Dubrovnika. prirodne lepote. kao i brigu za okruženje i čistoću mora. stadion usred fudbalske utakmice. prostor događanja “HVALA. prostor događanja “NAD HRVATSKOM” Pokretnom platformom posetioci počinju da se polako dižu na galeriju. ljudi i kultura snimljeni su odozgo. Gledaoci putuju laboratorijima Plive. Hrvatska». Tekst i prikazi paviljona: www. strukturom mikročipa.croatiaexpo2005.

Neizmerna snaga i energija koja se rađa na ovim objektima spada u one neobjašnjive impulsivne fenomene ljudskog društva. pomere granicu mogućeg. sagrade nešto do tada nezabeleženo ili pak usavrše ono do tada poznato. po rečima investitora i arhitekte. naravno. naravno sva sedeća kao što to UEFA preporučuje. uspevaju da shvate i osete tu specifičnu nevidljivu nit koja nosi hiljade ljudi u istom ritmu. on je to već godinama. on i ne može da osmisli stadion koji živi. Klub je izrazio spremnost da finansira projekat ukoliko grad podrži ideju sa 10% troškova (komunalne takse. svakako veliku pažnju zavređuje graditeljski opus Petera Eisenmana. infrastruktura itd.arhitektura u svetu Fudbal i arhitektura Petera Eisenmana O bjekti sportskih stadiona. uz neizbežnu podršku stručnjaka iz grupe HOK Sports. Otvoreno je pitanje infrastrukture i stadiona i tu na scenu stupa Peter Eisenman sa svojim timom. Arhitekta Eisenman posetio je grad na severu Španije i tom prilikom od predsednika. zatim rešenje Olimpijskog centra u Lajpcigu. kao i dve realizacije. Lendoiro je naglasio svoj san da klubu i gradu podari novi stadion pošto ”postojeći Riasor uz sve moguće rekonstrukcije ne može postati objekat sa pet zvezdica”. Po svim ostalim merilima. najboljeg igrača ovoga kluba. Pored činjenice da je to ipak samo 1. nema ih mnogo. mora da se oseti! Od vremena velikih graditelja antičkih stadiona. velike ljude arhitekture. Početkom maja meseca 2003 prezentovan je novi stadion.). gradonačelnik Francisko Vasquez nije podržao predsednika Lendoira u njegovim planovima da projekat obuhvati celu okolnu zonu i klub je samostalno krenuo u svojevrsni poduhvat koji bi treba da korenito promeni sliku grada.500 novih . Upravo ovi ljudi.000 mesta. redovan učesnik Lige Šampiona sa pregršt trofeja. Objekat novog futurističkog zdanja NFL kluba Arisona Cardinals u Glendejlu definitvno će pomeriti granice u arhitekturi i tehnologiji a ovom prilikom ćemo predstaviti nama geografski bliži projekat u Španiji. Novi stadion će pored zone postojećeg stadiona zauzeti još okolnog prostora. postoje mislioci i vizionari koji uspevaju da pronađu uvek nešto novo. imaće 36. Prvi čovek kluba je projekat novog objekta nazvao čudom i uporedio ga sa Gugenhajm muzejem u Bilbaou. Estadio Riasor – La Coruna Početkom 2001 godine ostvareni su prvi konkretni potezi na ambicioznom projektu realizacije novog stadiona fudbalskog kluba Deportivo iz La Korunje. Među velikim imenima svetske arhitekture koja danas potpisuju projekte stadiona širom sveta. velikog uma i širokog shvatanja. mesta spektakla i događaja. Klub je svestan da je novi objekat stepenica sa kojom će klub definitivno preći u klub onih velikih. da osećaju neke specifičnu nit koja ih veže tih devedeset minuta? To je neobjašnjivo. Ako arhitekta nema i ne oseća tu nit. Peter Eisenman u saradnji sa španskim arhitektom Carlosom Seaoneom. jedan od najlepših fudbalskih stadiona na svetu. Šta to može navesti stotine hiljada ljudi da budu u jednom ritmu. Pominjanu nevidljivu nit u viziji ovog američkog arhitek40 | DaNS 50 | jun 2005 te pokušaćemo da pronađemo u njegovim stadionima. pre svega igračkim i fudbalskim. ali su dragoceni i cenjeni. i po ovom pitanju. kao što je i grad Vigo podržao gradnju stadiona Balaidos. gospodina Lendoira dobio na poklon dres sa imenom i brojem Brazilca Đalminje. Međutim. I u vremenu današnjem srećemo takve ljude. Projekat vredan 141 miliona E osmislio je. priredbi i dešavanja oduvek bude posebnu pažnju i podstiču graditelje svih epoha i civilizacija. Postoje. Posebno je zapažen konkursni rad za stadion u Minhenu.

kako stadion zapravo predstavlja generator urbanog razvoja. jedan od vodećih svetskih teoretičara moderne arhitekture. naime. Na polju teorijskog rada Eisenman veoma je zapažen. U svojoj karijeri ima i profesure sa Coope Union. Ðorđe Bajilo u svetu Peter Eisenman (1932). predsednik Lendoiro je interesantno predstavio arhitektu Eisenmana. Ljubav prema fudbalu. Posle gradnje kulturnog centra Galicije u obližnjoj hodočasničkoj. veliki šoping mol kao i 3600 parking mesta. Cambridge. veoma pažljivom selektiranju i investitora i naručilaca. Američke Akademije nauka i umetnosti kao i Akademije umetnosti i pisma. udostojio grupu arhitekata iz Novog Sada i Beograda. fitnes centar. Član je brojnih strukovnih organizacija. Dobitnik je velikog broja nagrada i priznanja kako stručnih arhitektonskih organizacija tako i više umetničkih laureata poput Velikog Venecijanskog bijenala i to u više navrata. Po rečima samog arhitekte. Harward itd. squash centar. restorani. ”ovaj stadion će biti najbolji na svetu zato što se samo na ovom mestu može pogledati sjajna utakmica istovremeno kad i voziti roleri na plaži Atlantika”. iskoristi da ode na najjeftiniju tribinu stadiona Meazza. da se sedne među ljude. Čovek koji kaže da nije arhitektonska zvezda! Po njemu. na prijeme. kako on to voli da kaže ”tifosima”… Čovek koji po sopstvenom priznanju najviše voli da ode na fudbalsku utakmicu. Sopstveni studio koji je osnovao 1980. za koje možemo reći da su ”veliki”. Naravno. arhitekta koji zadaje kriterijume. potom upravo otvoreni memorijal žrtvama Holocausta u Berlinu. plivački bazen. objavljenim na klupskom TV kanalu. Santiago de Komposteli. Grafički prilozi i ilustracije vlasništvo su Eisenman Associate Architects kojima se ovom prilikom zahvaljujemo na pokazanom razumevanju i ustupanju materijala. Prilikom predstavljanja projekta. DaNS 50 | jun 2005 | 41 . ne može da bude umišljena zvezda. Živeo je u Londonu i pratio utakmice Tottenham Hotspursa na kultnom Vart Hart Line stadionu. ambiciozne uprave i vernih navijača jedina karika koja nedostaje je upravo moderniji i impresivniji stadion. komfor će biti neizmerno bolji. Od radova koji se realizuju navedimo Olimpijski kompleks u Lajpcigu. ipak je veoma zapažen na svetskoj sceni i svojim praktičnim radom. Unutar tribina će se nalaziti klupski muzej. hotel. tokom kongresa UIA u Berlinu. da bude anoniman i da gleda ljude oko sebe. osniva Institut za Arhitekturu i Urbane studije (IAUS). kraćeg ćaskanja i zajedničkog fotografisanja. Po rečima samog Eisenmana. svaki boravak u Milanu. Iako se bavi prevashodno edukacijom i kritikom. u znak svog poštovanja prema vatrenim ”tifosima” juga Italije.arhitektura mesta cilj je ispunjen. je jedna prirodnost i otvorenost. ruši standarde i menja stereotipe. 1967. Čovek koji je ne tako davno. ne krije svoju fascinaciju ljudima. Od njegovih novijih projekata pored navedenih objekata u La Coruni i Glendejlu izdvojimo i objekat kulturnog Centra Galicije u Santiago de Komplostela. poredeći ga sa Peleom u fudbalu i svrstavajući ga među TOP 5 svetskih arhitekata. i danas uspešno radi u New Yorku. da bude mali čovek u gomili. punim tribinama. Arhitekta kome je najveća želja da projektuje Autogrill u Reggio Calabriji. Akademska karijera je takođe bogata i trenutno je nosilac katedre Louis Kahn na Yale Univerzitetu i gostujući predavač na Princeton Univerzitetu. Ohio State. Ono što bez sumnje izdvaja Petera Eisenmana od svih drugih arhitekata na sveta. Deportivo trenutno spada među deset klubova Evrope i zaslužuje novi stadion. zvezde idu u muzeje. Pored sjajnih igrača ovog tima. godine. nije bitno ko igra. u posete političarima. iskusnog trenera. stadion predstavlja primer kako se može pokrenuti razvoj celokupnog područja. Njegov arhitektonski opus se odlikuje po veoma strogom odabiru projekata. Postojanje ovog parkinga je posebno bitno sa stanovišta rasterećenja saobraćaja u centru grada. on mora da bude genije! Peter Eisenman je upravo to jeste. počeo je da gleda mečeve sjajnog Deportiva na Riasoru i polako zavoleo i ovaj klub. projekat muzeja u Kini i brojne druge. Potom je uvek praktikovao da svoje posete Španiji kombinuje sa utakmicama Deportiva. projektom Petera Eisenmana i to je rešeno i za koju godinu klub će slušati himnu Lige Šampiona na novom stadionu. grupom. gospodin Eisenman je stekao boraveći u Engleskoj 60-ih godina prošlog veka. gde se stadion i nalazi. on ne! Peter Eisenman. da bude u grupi.

Zbog broja pozvanih 42 | DaNS 50 | jun 2005 međunarodno priznatih autora i koncentracije sadržaja na relativno malom prostoru. Imena svih darodavaca koji su uložili po milion ili vise ugravirana su na mermernom zidu Milenijumskog monumenta na Rigli skveru (Wrigley Square) u parku.pojedinaca. godine (otuda i njegov naziv Milenijumski). klizalište i restoran i da park bude završen 2000. Utisak džinovske zmije koja gmize uz i preko Ulice Kolumbus pojačan je izborom i veličinom ploča od rostfraja kojima je most obložen.slušalaca koncerata. dostigavši konačnu cenu 475 miliona dolara. Monro (Monroe) i Rendolf (Randolph).5m (120 feet) visoka raskošna blještava konstrukcija od rostfraja. Inicijator izgradnje parka je dugogodišnji gradonačelnik Čikaga Ričard Dejli koji je želeo fizičku rekonstrukciju prostora na toj atraktivnoj lokaciji do tada zauzetoj neodgovarajućim sadržajima kao sto je ogroman neugledan parking prostor i čijim je delom prolazio koridor centralne železničke pruge Ilinoisa. izveden je lučni prolaz visine 2. Južno od proscenijuma pruža se gledalište sa 4000 fiksnih sedišta i travnjak koji može da primi još 7000 potencijalnih gledalaca . a na nivou ulice park sa koncertnom scenom na otvorenom. Pod je izveden od drvenih dasaka i podseca na palubu broda. postajao je sve ambiciozniji i trostruko premašio prvobitnu cifru. Sa distance se te ploče presijavaju kao koza zmije. U njenom podnožju.cik-cak konstrukcijom od metalnih cevi koja potpuno zasvođuje površinu ovalnog travnjaka poput paučinastog svoda.britanski vajar poreklom iz Indije. Gledališni prostor je natkriven “akustičnom rešetkom” . Zbog svog bubregolikog oblika skulptura je odmah u narodu dobila nadimak “The Bean” (pasulj ili vrsta popularne tvrde bombone pod . neki od kritičara smatraju da je to manje park. Meandarska putanja mosta počinje od Velikog travnjaka uvijajući se jednim delom paralelno Ulici Kolumbus. a parapet i bocne strane mosta su od istog rostfraja kao i paviljon. već i promenada gde se svakim sledećim korakom pesak nagrađuje novom i drugačijom vizurom parka i okoline. koja natkriljuje scenu dovoljno veliku da primi čitav simfonijski orkestar i hor od 150 Elanova.5 ekera (oko 1 ha). omeđen ulicama Mičigenska avenija (Michigan Avenue). Oko polovine te sume prikupljeno je od donatora . Najveći donatori imali su pravo da izaberu autora pojedinog umetničkog dela u parku i ujedno je po darodavcima nazvan određeni objekat ili prostor.75m (9 feet). na potezu između centra grada i Mičigenskog jezera na površini od 24. bogatih Čikažana ili raznih korporacija i fondacija. Osim kvaliteta u akustičnom smislu. Fascinantno! Zapadno od Velikog travnjaka na SBC trgu (SBC Plaza) “lebdi” čudesna reflektujuća skulptura “Kapija oblaka” (“Cloud Gate”). zakrivljenih i zatalasanih površina. Elipsasto oblikovana struktura dugačka je 20m (66 feet) i 10m (33 feet) visoka. Ideja je bila da se sa budžetom od 150 miliona dolara izradi podzemna garaža. To je 36. ova rešetka je omogućila sasvim novu vizuelnu percepciju i doživljaj okolnog prostora i istorijski čuvenog niza nebodera uz Mičigensku aveniju. čiji je autor Anis Kapur (Anish Kapoor) .arhitektura u svetu Milenijumski park u Čikagu M ilenijumski park u Čikagu nalazi se u srcu Čikaga. Rešetka ima funkciju da o nju bude okačeno oko 200 zvučnika kako bi se omogućio ujednačen kvalitet distribucije zvuka u svim delovima oko 180m (600 feet) dugog gledališta. To je do sada prvi i jedini most koji je Geri projektovao sa namerom da zaštiti koncertni prostor od saobraćajne buke koja dolazi sa Ulice Kolumbus. spektakularno! Gerijeva magija se ne završava na muzičkoj sceni na otvorenom već se produžava šetnjom preko BP pešačkog mosta (BP Brige). Izgled Paviljona nikoga ne ostavlja ravnodušnim bez obzira da li komentari idu u pozitivnom ili negativnom pravcu. kako se projekat razvijao. Međutim. a vise svetska izložba! Najveću atrakciju i žižnu tačku parka predstavlja Prickerov muzički paviljon (Jay Pritzker Pavilion) gledalište Veliki travnjak (Great Lawn) arhitekte Frenka Gerija (Frank Ghery) sa pripadajućim pesačkim mostom. Kolumbus (Columbus). I most kao i muzički paviljon izgleda potpuno skulptoralno. Park je rangiran među svetski najreprezentativnije urbane prostore. teška 110t (!). a onda se u luku izdiže iznad nje i završava preko puta ulice u Grent parku (Grant Park)u ukupnoj dužini od oko 280m (925 feet). Potpuno zadivljujuće. I ponovo Gerijeva višeznačnost i višeslojnost: pešački most nije samo masivni akustični štit.

Kapija zapravo nikuda ne vodi i njena prava svrha je.”Bazen” je izveden preciznom denivelacijom u dubini od 1/8 inča (nešto vise od 3mm!)i praktično stvarajući samo skramu vode po kojoj se može hodati. Vrt je zasađen na površini od oko jednog ara (2.arhitektura u svetu nazivom “jellybean” istovetnog oblika). Tornjevi su postavljeni uz uze ivice pravougaonog “bazena”. performansa . I onda. boja.jedan sa visokim rastinjem i drugi sa višegodišnjim biljkama raznih vrsta. U dva nivoa ovog objekta smešten je grejani parking za 300 bicikla. Blair. Chicago tribune. Iza fasade od staklenih blokova skrivene su vodene pumpe koje ispuštaju vodu sa vrha tornjeva i ona se kaskadno sliva niz stranice kula ka dnu. kao i za ljubitelje trcanja i vožnje rolšua. oblika i mirisa. isti prostor se pretvara u klizalište. mršti. Tu su i high-tech LED video skrinovi na kojima se prikazuju lica oko 1000 stvarnih. lebdećom. Iako je rok završetka Milenijumskog parka pomeren četiri godine. onda još i prodavnica delova za bicikle. nalazi se mala transparentna zgrada Biciklističke stanice (Bike Station) arhitekte Dejvida Stila (David Steele) iz Čikaga. IZVORI Kamin. articles by Lynn Becker DaNS 50 | jun 2005 | 43 . Na samom severoistočnom uglu parka. u trenutnoj boji čikaskog neba. promišljeno i maestralno! SBC plaža na kojoj se nalazi skulptura “Kapija oblaka” je zapravo krov restorana izgrađenog na nižem nivou parka na MekKormik Tribjun Plazi i klizalištu (McCormic Tribune Plaza and Ice Rink). U jugoistočnom delu parka ugođaje mogu potražiti oni koji u parku žele mir.5 acre) i podeljen je veštačkim potokom na dva dela . Observations on architecture. umetnosti.a i mnogih odraslih posetilaca. U jugozapadnom delu parka. čitav park je napravljen na krovu trospratne podzemne garaže za 4000 vozila i iznad željezničkog i autobuskog koridora. vredelo je čekati. July 11. Za takav zahvat u “podzemnom”svetu bilo je potrebno izgraditi vrstu mostovske konstrukcije sa mnoštvom stubova podupirača. Ohrabrujuće i jedinstveno ! Ono sto ne bi trebalo zaboraviti na kraju je odavanje priznanja grandioznom inženjerskom poduhvatu. kafe . Svako lice se prikazuje po 5 minuta i za to vreme se menja njegov izraz . inženjerstva. July 18. kesona i ostalih potpornih elemenata i silu druge infrastrukture neophodne za funkcionisanje glamuroznih objekata i sadržaja “gornjeg” sveta. To je prostor Luri vrta (The Lurie Garden) čija je autorka Ketrin Gustavson (Kathryn Gustavson). Tako je zaista i bukvalno omogućena vitalnost i korišćenje parka tokom čitave godine. Fontanu čine dva naspramno postavljena 15metarska (50feet) tornja za čiju fasadu su korišćeni stakleni blokovi poput opeka. Očekuje se da ce puna lepota i vrednost vrta moci da se sagleda za nekoliko godina kada biljke i krošnje drveća nabujaju u punoj masi i veličini. Naime. tuševi(!) i kasete za ostavljanje ličnih stvari. od novembra do marta. Jako je zabavno lično doživeti ili posmatrati druge u igri primicanja ili odmicanja od blještave gledajuće površine “kapije”. onoga što neki nazivaju urbanom fontanom 21. a u zimskim mesecima.fontane porodice Kraun (Crown Fountain). skoro bestežinskom. na ukrštanju Monro ulice sa Mičigenskom avenijom. opuštanje i sporiji ritam. Mudro. prskati na radost dece. Čikago je dobio pravu riznicu arhitekture.A no place transformed into a grand space. veka. Chicago. kompjuterske tehnologije. šljapkati. Autor je svojim konceptom i estetikom nesumnjivo postigao da se skulptura tako džinovskih dimenzija i tezine čini laganom. u izvitoperenom izgledu uličnih frontova sa naherenim neboderima.sve sto je potrebno da podrži i ohrabri bicikliste u samom centru grada i podstakne korišćenje ovog prevoznog sredstva za odlazak i dolazak sa posla.trga od crnog granita. smeši se. I namera umetnika je naišla na masovni i oduševljeni odziv.Taj donji trg je orijentisan ka Mičigenskoj aveniji gde posetioci parka u letnjem periodu mogu uživati u hrani i picu u kafeima na otvorenom. da pruzi vizuelnu avanturu skulpture od dvodimenzionalne površine do trodimenzionalnog prostora. 2004 Chicago Suntimes.trepće. pući usne i iznenada iz tako napućenih usana izbacuje se mlaz vode u bazen-trg. pejzažne arhitekture. slučajnim uzorkom izabranih građana Čikaga. po recima autora. To je doslovno pravi raj za bicikliste. Chicago. Njen autor je Huame Plensa (Juame Plensa) konceptualni umetnik iz Barselone. stižemo do još jednog izvora uzvanja i atrakcije parka . u izobličenoj slici posetilaca oko skulpture.atrakciju za sve nivoe posetilaca i korisnika parka bez obzira na njihov ukus i senzibilitet. svakih 15 minuta novo džinovsko lice. 2004 Repeat. Trg je ispunjen uzdasima iznenađenja i radosnom cikom male i one nešto veće dece. na raskrsnici ulica Rendolf i Kolumbus.

koju su njeni protagonisti najčešće označavali kao stil MODERN. godine. godine iz zdravstvenih razloga. koji su bili Životni put i stvaralački opus Od 1929-1935. 1935. predstavljaju značajna arhitektonska ostvarenja. Upravu saobraćajne sekcije i Dom železničara u Zaječaru. Banja Luci. Upisuje 1924. posebno posle retrospektivne izložbe njegovih arhitektonskih ostvarenja. Gimnaziju. gde je nameravao da započne studije arhitekture. projektuje i realizuje nekoliko stotina privatnih i javnih zgrada. godine arh. među objekte građanske i klasične arhitekture Niša. trajno nastanjuje u Nišu i otvara svoj privatni projektni biro. U periodu od 1935-1941. Radovi iz studentskog perioda /1924-1929. Iako nedovoljno proučen. više vila i hotela u Niškoj Banji. (zgrada Gradskog poglavarstva. već ranije pristiglim drugovima. osniva Projektni biro u Nišu (današnji Niš projekat) i vodi ga kao uspešan direktor do 1957. do 1950.) i Društva inženjera i tehničara u Nišu (1963. Na svoj zahtev 1957. (kako je najčešće potpisivao svoje projekte). radeći paralelno. industrijskih i javnih zgrada i Istoriju arhitekture sa stilovima. Bosanskoj Krupi i Jajcu. Godine 1960. godine. gde nastavlja da projektuje sve do penzije 1964. posebno u periodu 1935-1941. Godine 1953. i kao šef Arhitektonskog odseka predaje Projektovanje stambenih. radi na projektovanju industrijskih zgrada i zgrada društvenog standarda kružna peć ciglane u Nišu. od stila MODERN do savremenog arhitektonskog izraza u periodu posle Drugog svetskog rata. Rođen je 1900. više škola. godine. Arhitektura i stil Stvaralački opus Ing. 1929. U vihoru revolucionarnih zbivanja. godine u Melitopolju. Medvedev. ovlašćenog arhitekta.istoriografija Arhitekta Aleksandar I. koja su trasirala kasniji razvoj naše savremene arhitekture T Aleksandar Medvedev u Niškoj Banji palata i Banski dvor). paralelno projektujući veći broj višespratnih stambenih i poslovnih zgrada u Nišu. prikazane u Nišu 1994. počinje klasičnim obrazovanjem na Arhitektonskom odseku Tehničkog fakulteta Beogradskog univerziteta. Medvedev (1900-1984) svojim brojnim ostvarenjima u Nišu i više drugih gradova. Jedan od predstavnika ovog avangardnog arhitektonskog izraza. kao opunomoćeni zastupnik građevinskog preduzeća Bikar i Šijački izvodi radove na gradilištima u Beogradu. Pored brojnih vila. stiče zvanje Pedagoškog savetnika. Od 1950-1953. godine kao ovlašćeni arhitekta u Nišu. na putu ka Parizu. sa najviše izvedenih objekata u Nišu. koji se u svom dinamičnom životnom putu. razvojni put njegove arhitekture. Aleksandra I. prodiru novi objekti moderne arhitekture. u Beogradu. kao šef grupe projektanata u Birou Niš. Po oslobođenju radi na osposobljavanju vojnih objekata i javnih zgrada u Nišu . kao redovni profesor Srednje tehničke škole u Nišu. i prelazi za stručnog savetnika u Preduzeće za projektovanje Investprojekat u Nišu. godine.) ridesetih godina XX veka. značajnu aktivnost ostvario je i kao član revizionih. Medvedeva. Osim projektantske delatnosti. rađeni su po ukusu njegovih tadašnjih profesora. izgrađenih po njegovim projektima. Dom Berze rada u Kruševcu i Bajinoj Bašti. u Beogradskim preduzećima Kalorija i Neimar. u Carskoj Rusiji. sačuvani u planoteci AM/. godine. kolaudacionih i drugih stručnih komisija. Dom Berze rada.Za svoj zapaženi društveni i stručni rad proglašen je za zaslužnog člana Društva arhitekata Srbije (1960. ubraja se među naše najznačajnije predstavnike savremenih arhitektonskih kretanja sredine XX veka. nekoliko vila u Aleksincu i drugim gradovima. Veliki broj palata. projektom muzeja. poljoprivrednih. mlekare u Nišu i Aleksincu i Soko Banji. godine. filijali Projektantskog zavoda NR Srbije. to su i značajni javni objekti kao što su Šegrtski dom. zadružnih domova itd. vraća se kao profesor u Tehničku školu Nikola Tesla u Nišu.projekat Vojne parne pekare u krugu kasarne u Nišu i dr. palata sa stanovima i lokalima za rentu. hotel i nekoliko stambenih i administrativnih zgrada u Soko Banji i dr. godine studije arhitekture na Tehničkom fakultetu Beogradskog univerziteta. Studije arhitekture završava blistavim diplomskim radom. ostaje sa svojim. Od 1947. kao gimnazijalac i kadet. (Banska 44 | DaNS 50 | jun 2005 . Vakufski dom u Nišu. kasnije Gradskog narodnog odbora). nadzora nad izvođenjem radova i pedagoškog rada. bio je arhitekta Aleksandar Medvedev. zapažen je u krugovima poznavaoca naše graditeljske baštine. još kao student arhitekture. vila i javnih objekata. internata domova kulture. predaje pet stručnih predmeta na Arhitektonskom i Građevinskom odseku. g. posle teških dana emigracije u Turskoj i Bugarskoj.

Zahvaljujući svom poznavanju programa ovih objekata. Prema fotografijama sa gradilišta može se zaključiti da se njihova arhitektura pomera od tradicionalne arhitekture ka Moderni. Za više objekata izvedenih u Vrbaskoj banovini po projektima Medvedeva u periodu 1933-1935. dairy plants in Nis. godine prijavljuje polaganje državnog ispita za ovlašćenog inženjera. 1933. villas and public buildings. (M. there were also significant public buildings such as Apprentices’ Centre (the building of the Town Magistrate. In 1953 he established the Designing Studio in Nis (contemporary Nis Project) and lead it as a successful manager all until 1957 designing in parallel a large number of multi-storey residential and business buildings in Nis – Transport Section Directorate’s head-office and Railroad Workers’ Centre. Labour Market Centre in Kragujevac and Bajina Basta and several villas in Aleksinac and other towns. B. sigurno po banovoj želji. After the liberation he was involved in reconstruction of military premises and public buildings in Nis – the project of the Military Steam Bakery within the military barracks in Nis etc. Medvedev (19001984) is one of our most significant representatives of contemporary architectural trends by the middle of the 20th century due to a number of his works in Nis and several other towns. 1932. Perspektiva. M. godine. Vakuf Centre in Nis. koji su bili izraziti predstavnici klasične arhitekture. Jovanke Bončić-Katerinić i Anđelije Pavlović. po projektu arh. Iz Banja Luke. što je u to vreme. arh.perspektiva.) su pod jakim uticajem klasicizma. Vasilija Bikara i Koste Šijačkog. (sl. MEDVEDEV The architect Aleksandar I. neposredno posle Prvog svetskog rata. što je po tadašnjim propisima bilo nedopustivo. industrial and public buildings and history of architecture with styles as the head of the Architecture Department. Although not sufficiently studied. kao ovlašćeni predstavnik beogradskog Tehničkog biroa Inž. hotel and several residential and administrative buildings in Soko Banja etc. as the head of the group of designers in the Bureau in Nis.projekat muzeja Sledeći opredeljenje svojih eminentnih profesora na fakultetu. Grammar School. Aleksandra I. bio od strane žirija ocenjen kao najbolji od prispelih radova. especially in the period from 1935 to 1941 are significant architectural pieces that have traced the later development of our contemporary architecture. Jovana Rankovića. 1931./.1. Medvedev dobija angažman da realizuje izgradnju Banskih DaNS 50 | jun 2005 | 45 . seli u Banja Luku. Medvedeva.02.) izrađen u stilu moderno shvaćenog akademizma. Konkurs za Bansku palatu i Banske dvore u Banja Luci I prvi samostalni radovi (konkurs za Bansku palatu i Banske dvore u Banja Luci -1930. navodeći da tako blistav diplomski projekat arhitekte Medvedeva nagoveštava njegovu buduću uspešnu karijeru.izgled. godine.konkursni rad. eliminisan je iz formalnih razloga. delom svečanog stepeništa i prednje fasade bio izašao van utvrđene regulacione linije lokacije. In the period from 1935 to 1941. Objekat po ovom projektu nije izgrađen. kasnije razvijenog stila Modern arh. Medvedeva ka modernijem arhitektonskom izrazu. posebno u rešenjima osnova. bio opšte prihvaćen rukopis u beogradskim arhitektonskim krugovima. na ekskluzivnoj lokaciji u Voždovoj ulici u centru grada. Banja Luka (Ban’s Palace and Ban’s Castle). as the licensed architect in Nis. which was the branch office of the Designers’ Institute of the People’s Republic of Serbia. tako da se 1931. agricultural. izrađenog na bazi prvonagrađenog konkursnog rada arh. Medvedev. the development route of his architecture from the MODERN style up to the modern architectural expression in the period after the World War II was recognised in circles of those who know about our cultural heritage. Branka Jovanovića. To je jedan od prvih projekata iz 1933.). Banski dvori u Banja Luci . In addition to a large number of villas. worked at sites in Belgrade. he was involved in designing of industrial buildings and buildings used for social standard purposes. diplomski rad Medvedeva. Bajalović. Bosanska Krupa and Jajce. Aleksinac and Soko Banja. From 1929 to 1935. prikaz o njegovom diplomskom radu objavljuje i sovjetska štampa. nema dovoljno podataka. projekat Muzeja iz 1929.) Arhitektura ovog objekta. Medvedev. Diplomski rad . he designed and built several hundreds of private and public buildings. sa vrlo karakterističnim rešenjem zaobljenog i naglašenog ugaonog dela. I ako je njegov konkursni projekat. Ispitni projekat stambene zgrade sa stanovima za izdavanje u Banja Luci već pokazuje opredeljenje mladog A. Svetislavom Tisom Milosavljevićem. Projekat za Vakufski dom u Nišu Po osnovu poznanstva i uspostavljenog prijateljstva sa Banom Vrbaske banovine. later on of the Town People’s Committee).istoriografija PROJECTS AND ARCHITECTURE OF ALEKSANDAR I. Korunović. konkursni projekat. On his own request based on health reasons he returned to the Technical School Nikola Tesla in Nis in 1957 and he taught designing of residential. klasičnog usmerenja . A large number of palaces. From 1950 to 1953. Posle izložbe diplomskih radova te generacije studenata. In recognition to his valuable social and expert work he was proclaimed the merited member of the Association of Architects of Serbia (1960) and the Association of Engineers and Technicians in Nis (1963). dvora. ali se u arhitektonskom oblikovanju fasada zadržava prizvuk tradicionalne građanske arhitekture. Vakufski dom u Nišu . arh. izrađen je u autorski nadgrađenom stilu akademizma. što se i ostvarilo. a number of villas and hotels in Nis Spa. ali sam projekat predstavlja kompletnu promociju elemenata. in particular after the retrospective exhibition of his architectural works that was organised in Nis in 1994.Branko Tanazević. projektuje Vakufski dom u Nišu. (sl. palaces with apartments and business premises for rent. as the authorised representative of the construction company Bikar i Sijacki. Labour Market Building. In the period from 1947 to 1950. godine koga Medvedev overava svojim pečatom ovlašćenog civilnog arhitekte. rešenjem osnova i čistim fasadama sa proporcionalno raspoređenim otvorima predstavlja već prepoznatljiv stil Modern. Banski dvori . as a full professor of the Secondary Technical School in Nis he taught five specialised subjects at the Architecture and Civil Engineering Departments. koji je u to doba bio “po ukusu” akademski orijentisanih članova žirija. jer je gabarit objekta. constructed according to his designs. Nikola Nestorović i dr. Tanazević i dr.

godine. Objekat je bio koncipiran sa vrlo originalno rešenom zakrivljenom osnovom na ugaonoj lokaciji u centru Niša. Evidentni tragovi intervencija te vrste mogu se pratiti po serijama skica. do obezbeđenja zaposlenja. 1938. stanom upravnika na trećem. pokreće. spratu . Medvedev uspeva da za kratko vreme. Čista fasadna platna spajaju se na akcentovanom ugaonom delu objekta. 1937. kancelarijama nastavnika. godine. Medvedev je mogao u potpunosti da razvije i realizuje svoj karakterističan i autorski prepoznatljiv stil Modern. godine. obezbeđenje higijenskog i medicinskog tretmana pridošlica sa sela. u početnim projektima u Nišu. bila bi verovatno. objedini funkcije Šegrtski dom . niz dućana. kasnijim projektima i realizacijama (1937-1941). Po ukusu bogatih naručioca on je. bez gubljenja njegovih arhitektonskih vrednosti. učionicama za teoretsku nastavu. Medvedev. Šegrtski dom u Nišu . Projekat Berze rada Značajni događaj u razvoju stvaralačkog opusa arh. takođe na inicijativu Dragiše Cvetkovića. lučno ispupčenim delom i vertikalnim akcentom sa satom uspešnije su rešene od sličnih primera iz tog perioda. godine na ekskluzivnoj lokaciji na Nišavskom keju u stilu čiste Moderne. Cvetković. Vrlo luksuzno su rešeni kabineti za rukovodioce poglavarstva i organa. Po oslobođenju. a bio je konsultant i u nekoliko drugih gradova (Beograd. koje do tog vremena nije imalo svoju namesku zgradu. posebno u oblikovanju fasada. gradske vlasti Niša su uočile ekskluzivni karakter novoprojektovane zgrade i predložile da se ona prenameni za potrebe nove zgrade Gradskog poglavarstva. postaje jedan od nosioca razvoja sistema i funkcija ovih institucija. kao originalnih institucija. rađeni u okviru samostalnog Projektnog biroa u Nišu (1935-1936). već 1947. jedna od najekskluzivnijih zgrada takve funkcije u evropskim razmerama.perspektiva.istoriografija Berza rada u Nišu . takva zgrada Šegrtskog doma (po današnjoj klasifikaciji Internata). Umesto učionica isprojektovana je svečana sala sa balkonom za skupštinske potrebe. Arh. Medvedeva . Berze rada su bili objekti za prihvat. vrlo vešto. kancelarije za sve službe i potrebne prateće prostorije. kao zreo i već afirmisan arhitekta. godine. radovi se nas- Prvi projekti u Nišu Prvi projekti manjih individualnih objekata. bife. U prizemlju je ostao restoran sa kafanom u centralnom izbačenom delu i dućani u zapadnom krilu. primoran da prerađuje svoje početno moderno arhitektonski koncipirane fasade. Po predaji projekta. javnih pa čak i privrednih objekata iz tog perioda. Ugaona zgrada Doma Berze rada u Nišu. tada kao ministar socijalne politike i narodnog zdravlja Kraljevine Jugoslavije. jativu formiranja Berze rada. trospratnog objekta. zadržavaju pojedine tragove građanske arhitekture. suženom. sa naglašenim centralnim. koji se i danas. njihovog smeštaja i ishrane. može čitati na većini njegovih stambenih. unoseći u njih detalje. sredinom 1939. Dva posebna bočna krila za”muške” i “ženske” spaja ekskluzivni glavni lučni ugaoni ulaz sa dvokrilnim metalnim vratima. koji odudaraju od ličnog čistog Modern stila. godine. započet je početkom 1939. vrlo savremenu i izuzetno interesantnu inici46 | DaNS 50 | jun 2005 Zgrada Šegrtskog doma Projekat ambiciozno zamišljenog Šegrtskog doma sa dečjom ustanovom I bibliotekom građanske kasine. Kruševcu i Bajinoj Bašti.Dečju ustanovu i Biblioteku građanske kasine. kafana. za ono doba. Objekat je počeo da se gradi već naredne 1940. Medvedeva bilo je njegovo slučajno poslovno poznanstvo sa Dragišom Cvetkovićem (1893-1960. Arh. Po njegovim projektima i nadzorom. pre konačnog projekta. pratećim prostorijama. U prizemlju objekta bili su predviđeni restoran. prethodno uspešan predsednik Niške opštine. za koje je organizovano posredovala Berza rada. ekskluzivnim . za to vreme. u kratkom vremenu (1936-1938) zgrade Berze rada u Nišu. političar.osnova prizemlja. biro . što je rezultat odnosa preovlađujućeg ukusa investitora i nedovoljne autoritativnosti mladog arhitekte.verovatno Projektantski biro za arh. izvedene su. potencijalnih radnika i radnica. koje je zapamćeno po anegdotskoj okolnosti njihovog upoznavanja. u centru Niša. Grubi radovi su završeni početkom 1941. prilagodi svoj projekat potrebama potpuno nove funkcije. kao originalan arhitektonski rukopis. u kojima je iz varijante u varijantu menjana osnovna moderno koncipirana arhitektura. ministar i predsednik vlade) povodom potrebe dogradnje zvonika na postojećoj Sabornoj crkvi u Nišu.sa savremenim komfornim smeštajem za 180 šegrta. prostorije za poslugu i upravu. bočnim posebno dizajniranim svetiljkama i bronzanim reljefom iznad ulaza. Raspored masa objekta.. Skoplje). salom za gimnastiku. 1938. sa prizemljem i dva sprata izgrađena je. što naglašava i Medvedev u obrazloženju rečima: “U arhitektonskom smislu dobija se lepa perspektiva monumentalnih masa i kontura zgrade.” Po mnogim kriterijumima. zahvaljujući uspostavljenom poznanstvu.i kancelarije za humana društva. Po prvobitnom projektu iz te godine (sačuvanom u porodičnoj dokumentaciji) može se zapaziti neverovatna veština projektanta da u okviru jedinstvenog.

prorezi na zaobljenim balkonima. 19. do 1944. Pored uspele opšte arhitektonske kompozicije zgrada obiluje posebno dizajniranim detaljima elemenata. Aleksandar I. Živković. Ruski arhitekti u Srbiji. koji su nastavili njegovu graditeljsku misiju. Kao predani arhitekta. Moderna u Niškoj Banji: vile i hoteli. Medvedev ostavio je u Nišu i drugim gradovima Srbije veliki broj značajnih objekata karakterističnog arhitektonskog izraza u kome se može pratiti evolucija od stila Modern ka savremenoj arhitekturi. 8) Aleksandar I. izgrađene po njegovom projektu 1948-1949. Medvedev. Kadijević. Politika 24. obrada podova. 79-84. 197. kružni. Mr Mihailo Medvedev. arhitekta. nadgrađuju i pregrađuju. ti karakteristike prostora i svoje objekte uklopi tako da se i danas ima utisak da su oni oduvek tu (zgrada Šegrtskog doma u Nišu. arh. a u stvari je uvek nov. u kojima je i iz nemogućih uslova lokacija uspevao da izvuče najelegantnija rešenja funkcionalnih i luksuznih stanova. Ostaje poruka da se arhitekturi Moderne Aleksandra I. kružni prozori. Grad Niš mu se odužio nazvavši njegovim imenom novi bulevar pored i danas modernog objekta Srednje tehničke škole. 10) M.Arh. držač zastave. Niški vesnik 15. Niš 1994. 9) Pola veka plodne i raznovrsne projektantske delatnosti Aleksandra Medvedeva. Beograd 2001. Beograd 2001. posveti više pažnje. 16-22. Niški zbornik 11. Niš 1982. Stil Modern. Medvedev. slobodno autorski izražava. metalne ograde. Umeo je sa velikom veštinom da ose- Berza rada u Kruševcu . tavljaju i 1948. 127. Arhitektura i urbanizam 8. 6) M. Kojić i drugi . Znameniti arhitekti Niša . dok njegovi značajni objekti u Nišu nisu potpuno nestali. Andrejević. bili pod uticajem klasičnog ukusa jakih investitora. 4) Retrospektivna izložba: Projekti i arhitektura Ing. vrata od gvozdenih profila sa ukrasnim lajsnama. Zloković. Spomenici arhitekture Niša od 1878. Uništavaju se izvanredno osmišljene karakteristike stila Modern. decembar 2003. jesu elementi njegovog prepoznatljivog arhitektonskog rukopisa. u: Leksikon srpskih neimara.perspektiva. tek treba da dožive ozbiljnu stručnu ocenu i valorizaciju. godine zgrada se završava za funkciju Gradskog narodnog odbora. DaNS 50 | jun 2005 | 47 . akcenti kao sat. koja je obeležila naš period socijalističke izgradnje. gelenderi stepeništa. mart 2002. a i kao izveden objekat (1948) zgrada je zadržala sve karakteristike stila Modern. 11) Priča o zaslužnom neimaru Rus koji je ulepšao Srbiju. koja može odrediti pravo mesto arhitekture Aleksandra Medvedeva u ukupnom arhitektonskom stvaralaštvu našeg vremena. presečena vertikalnim akcentima. arhitekt Odabrana bibliografija 1) B. Kasniji analitičari je asocijativno vezuju za najuspelija ostvarenja ovog stila. a mala je verovatnoća da će u dogledno vreme stići na red za proglašenje za kulturna dobra.gde su projektanti.istoriografija Šegrtski dom u Nišu . Čemerikić. Z. Osim izuzetnog afiniteta za rešavanje vrlo komplikovanih uzidanih i nepravilnih osnova. Medvedev. Arhitekt 10.. Kao pobornik savremene arhitekture. 5) A. Beograd 1997. Nažalost većina njegovih objekata izgrađenih u Nišu i drugim gradovima doživljava tužnu sudbinu. podvlačeći hrabru kompoziciju osnove i ukupnog volumena sa elementima privlačnih Mendelsonovih zaobljenih ugaonih formi. 3) A. i retko su uspevali da se autorski u potpunosti samostalno izraze.perspektiva. Poslednjih godina pred rat arh. tako da je njegova arhitektura stilski čistija od jednog dela slične arhitekture toga doba u Beogradu i drugim gradovima. koji je proučen do perfekcije. ovl. koji su stvarali pretežno u Beogradu Dobrović. Arhitektura i urbanizam 8. koja se sastoji od skica i projekata za preko 150 objekata. 90. Medvedeva u Nišu). februar 1999. Niški vesnik 14. januar 2002. Medvedeva. kao preovlađujući savremeni arhitektonski izraz toga doba imao je svoje poklonike. što su davno zaslužili kao i svi drugi značajni sačuvani objekti iz perioda Moderne (1930-1940) u Nišu i Niškoj Banji. Nestručno se dograđuju. Mirna horizontalnost fasada. tako da tragovi ostaju samo u sačuvanim projektima. Niš novembar 2002. (kao i u slučaju početnih iskustava A. sa modernom arhitekturom (što je karakteristično za većinu njegovih izvedenih i neizvedenih gradskih palata). konzole za zastave. Ð. U arhitekturi Aleksandra Medvedeva posebno mesto zauzima detalj. Medvedeva. rukohvati stepeništa itd. izlozi dućana. Medvedev. opšivi limom na krovu i niz drugih detalja su smišljeni i razrađeni veštom rukom arh. od čega ne može da ih zaštiti ni takozvana “prethodna” zaštita. imao je prednost da se. polukružni i zaobljeni elementi u osnovama i na fasadi. Niš 1993. Keković. Jedan vek traženja nacionalnog stila u srpskoj arhitekturi. Aleksandra I. 9. kao elementi celine arhitekture objekta. i veliki broj izvedenih zgrada. Medvedeva. posebno među mlađim arhitektima. 1938. Salon 77. 1939. Prema prvobitnom projektu (1939). Sačuvana planoteka. Politika 14. 2) M. Medvedeva. Gradski sat. Medvedev. Graditelji Niša. profesor i pedagog Medvedev je svoje bogato iskustvo preneo nizu generacija arhitekata. pa se stiče utisak da se ponavlja. vila Dragiše Cvetkovića i neizgrađeni Banovinski hotel u Niškoj Banji i dr). Projekti i arhitektura Aleksandra I. karakterističnih za stil Modern. 7) Graditeljska baština Niša ispisana rukopisom arhitekte Medvedeva. godine. 60-71. Beograd 2002. kao već priznati arhitekta.

ne manje važan cilj – da ukažu i pomognu Banji kako da povrati i zadrži svoj položaj. Tokom nekoliko decenija. Najmalobrojnija je grupa građevina na kojima su primenjeni prostorni sklopovi i konstruktivni. sa svim njenim pozitivnim i negativnim komponentama. u svom izvornom obliku. Trstenika i Kruševca.istoriografija ČITANJE PROŠLOSTI VRNJAČKE BANJE Kroz tipološke i stilske odlike arhitekture P rošlost Vrnjačke Banje. Sigurniji podaci. Rimski izvor je bio u funkciji. sve do današnjih dana.i to u nekoliko hronoloških etapa.sve do kasnih pedesetih godina. čak i po nastanku pomenutog društva.o čemu svedoče brojne fotografije i razglednice iz tog perioda. sa naznakama naseljavanja i u preistorijskom periodu. proteže se čak do rimskog. Na osnovu obavljenih istraživanja. potiču tek od početka XIX veka.Vrnjačka Banja vrlo rano postaje pogodno mesto za iskazivanje projektantskog i graditeljskog umeća.FUNDATORSKO DRUŠTVO LEKOVITE KISELO-VRUĆE VODE U VRNJCIMA. neoklasicizam. .a razvoj Banje u savremenijem smislu te reči započinje oslobađanjem Srbije od Turaka i postepenim političkim i ekonomskim jačanjem nove države. o prošlosti Vrnjačke Banje čita se i na terenu. te im pripada odgovarajuće mesto u okviru celine graditeljskog nasleđa (crkva Rođenja Bogorodice. Time su nastavljena dugogodišnja nastojanja Zavoda na staranju da se prirodna i stvorena baština sačuva od zaborava. uz analogna istraživanja u drugim banjama na području kraljevačkog Zavoda za zaštitu spomenika kulture.kupatila. mehane. Vrače Kozmu i Damjana) osniva dobrovoljno udruženje sa imenom OSNOVATELNO. Banja poseduje specifičan fond graditeljske baštine koji zbog svoje raznolikosti i samosvojnosti zauzima istaknuto mesto u kulturnoistorijskom i graditeljskom nasleđu Srbije. hotela ili sanatorijuma. hotelima. pansiona za izdavanje. grupu sačinjavaju objekti tipa manjih. tako da je sasvim moguće izvršiti restauraciju njihovog autentičnog izgleda. otkopanog 1924. Osim u knjigama. manje poznatih stilova). Oni su istovremeno i najbrojniji. evidencijom i valorizacijom objekata banjske arhitekture Vrnjačke Banje. racionalan i regulisan razvoj stalnog banjskog naselja sa građevinama trajnog karaktera .hronologiji. dužeg boravka i zadovoljavanja ostalih potreba većeg broja banjskih gostiju. lekara.nastaje tek nakon obrazovanja neke vrste banjske uprave (Osnovatelno-fundatorskog društva) i traje. kur-salon. na simboličan praznik (Sv. odslikavaju rađanje posebnog pravca u banjskoj arhitekturi. umetnika i imućnih zemljodelaca . a kao odraz umetničkih sklonosti graditelja i ekonomske moći vlasnika. saznaje iz legendi i predanja. Moderna.može se zaključiti da se ljudski život na ovom prostoru odvijao i u praistoriji.među kojima ima industrijalaca. hoteli. Drugu i najbrojniju.arhitektonski uobličen prema estetskim merilima iz vremena između dva svetska rata. građenih za porodični odmor i uživanje. Tipovi građevina Organizovan. koji se neretko svode na prolaznu modu (neobarok. Nezavisno od nabrojanih grupa. Baveći se godinama istraživanjem.na osnovu slučajnih zapisa. ambijentalnim i istorijskim vrednostima zaslužni za celokupan visoki nivo i značaj banjske arhitekture i urbanizma. političkih prvaka. Većina tih objekata i danas je u upotrebi. pa i uništenja.pa čak i udaljenim banjama. mada im je autentični izgled znatno narušen. secesija. kvartirima. svojim povoljnim klimatskim i balneološkim karakteristikama od pradavnih vremena je pružao optimalne uslove za osnivanje i opstanak ljudskih naseobina. ili još uvek postoje pojedinačni objekti koji se po tipologiji ne mogu svrstati ni u jednu od njih. koji traže lek za svoje bolesti. Interesovanje za upotrebu lekovitih voda oživljava ponovo tek u XVIII veku. u samoj Banji je sačuvano tek par građevina podignutih u tradicijama narodnog neimarstva. koji se mogu svrstati u treću grupu sa namenom smeštaja. a ponekad i za prihvatanje gostiju. Deo doline Zapadne Morave u kojoj se nalazi Vrnjačka Banja. Vrnjačka Banja je jedino naselje banjskog tipa u Srbiji čiji se urbanistički i arhitektonski razvitak može kontinuirano pratiti u periodu dužem od jednog veka. prikupljanje građe i arhitektonsko i fotografsko snimanje građevina koje pripadaju graditeljskom nasleđu Vrnjačke Banje.a kojima Banja još zadugo.dok se gotovo sa sigurnošću konstatuje nastanjenost ovih krajeva u neolitu. tačnije kasnoantičkog doba. kroz pojedine primere građevina i ambijenata.što dokazuje i slučajno otkriće starog rimskog izvora sa bazenom za kupanje (Fons Romanus).naročito. kao i za prodore novih ideja i evropske arhitektonske misli. prilikom radova na kaptaži tople vode . Njihova reprezentativna i atraktivna arhitektura. kockicu bogatog mozaika. ugled i važnost u sistemu banja Srbije i Evrope. ugrađeni na nov način i prilagođeni stilu dekorativne obrade određene epohe. uglavnom. kada su u okviru studentske prakse vršena terenska istraživanja. zamak i kapela Belimarkovića. Zahvaljujući svom skokovitom načinu razvoja. građena po ugledu na istovrsne objekte iz čuvenih evropskih banjskih i turističkih centara. na sačuvanim objektima graditeljskog nasleđa – malim i velikim vilama. Arhitektonski elementi i primenjeni materijali. potcenjivanja.kao i udaljenih vojnih logora na dunavskom limesu. usled preuređenja parka. Uporedo sa ovakvim zgradama. kvartiri (stanovi). u Banji su postojali.pokazuje izvesne karakteristike vezane za tle i podneblje u kome je nastala. Zatim je.oprem ljenosti. odnosi na korišćenje mineralnih i termalnih voda za oporavak rimskih legionara iz obližnjih kastruma. o čemu se.ili većih banjskih vila.veličini. Zahvaljujući ekonomskim mogućnostima i društvenom statusu investitora .ali su po svojoj originalnosti. trgovaca. Karanovca. koncentrisani u središtu Vrnjačke Banje. između ostalog. kupatilo. Za razliku od ruralnih celina na padinama Goča i pojedinačnih kuća u okolnim selima.ili očuvanosti – svaka od tih banjskih vila predstavlja skup spomeničkih i ambijentalnih vrednosti. pansionima. i uglavnom je poznata.tesno povezanih sa tipološkim oblicima i stilskim odlikama. zanatlija. Protok informacija o lekovitim svo48 | DaNS 50 | jun 2005 jstvima vrnjačkih voda povećava iz godine u godinu broj posetilaca i bolesnika. karakteristični za narodno neimarstvo. kada grupa obrazovanih i znamenitih ljudi iz Vrnjaca. odn. sanatorijumi . najintenzivnije sam “čitala” njenu skoriju prošlost tokom tri letnje sezone (1993-1995). sa promenljivim ritmom. pansioni. godine. Sa stanovišta zaštite nepokretnih kulturnih dobara i po kriterijumima i metodologiji koji se primenjuju u praksi.svojstvenog uglavnom samo Vrnjačkoj Banji. nije bila spremna da pruži ni najelementarnije uslove za privremeni boravak. mešavina navedenih i drugih.podižu se monumentalne građevine tipa velikih vila.najveću vrednost i značaj poseduju objekti banjske javne i stambene arhitekture.kao i povremenih slučajnih nalaza arheološkog materijala. a u hronološkom pogledu najmlađi u ukupnom fondu graditeljskog nasleđa. Pronađeni i donekle sačuvani materijali pružaju nepobitne dokaze o razvijenosti i uređenosti života u antičkom periodu to se. koje ima- ju određenih etnografskih vrednosti.odn.u kome se jasno čita dokumenat jedne epohe. ili sa manjim izmenama. arhitektonskim. prilagođeni životu u urbanoj sredini i potrebama banjskih gostiju.kao i dekorativni elementi narodnog graditeljstva i tradicije. piše “da su humanost i rodoljublje osnovni i jedini motiv udruživanja i da je cilj Društva podizanje Banje u selu Vrnjcima”. jednostavno zatvoren – i donedavno su samo retki starosedeoci i upućeni stručnjaci znali da se pod poklopcem šahta skriva jedan od najznačajnijih i najređih spomenika te vrste u Srbiji. sudeći po pisanim i materijalnim podacima.ali su ove akcije imale i još jedan. predanjima.pod čijim uticajem se kasnije grade objekti u okolnim. Iako su različite po stilu. u čijem statutu. vile. “Najčitljiviji” period započinje 1868.

evidentirani i proučavani tokom poslednjih dvadesetak godina. koji ovom prilikom nisu navedeni. Zlatibor. Stražilovo. posvećene Rođenju Bogorodice iz 1834. obrađeni i definisani svi problemi vezani za postojeće objekte. staze. Banaćanka I i II. Đorđe i Živadinović izgrađeni su u periodu 1920-1930. Grlica. Peć. Dobrila. namenjen lečenju i oporavku ranjenika i invalida iz Prvog svetskog rata). Bled. izvori tople i hladne vode). Izuzev crkve. česme.istoriografija železnička stanica. Palas. godine. Balkan. i traje do svršetka Prvog svetskog rata. stepeništa. Prirodni ambijent povelikog Čajkinog Brda odlikuje se reljefom. Ohrid. Mišović. ali i aktivnost Osnovatelnofundatorskog društva (Brđovića kvartiri. godine. Mon repos. Avala). Slavuj. Desanka. Gradištanac. Snežnik. u kojima se odvija bogat društveni i kulturni život. kompleks Mir-Šumadija. Mnoge od velikih i lepo uređenih parcela sačuvane su do danas u gotovo nepromenjenom izgledu. česme. Kosovo i hoteli Arnovljević i Sotirović. Zbog svojih spomeničkih vrednosti Čajkino Brdo je proglašeno za kulturno – istorijsku prostornu celinu od velikog značaja za Srbiju. Zdravlje. infrastrukturu itd. jer ne postoje sasvim sigurni podaci o Vila Kula Pansion Balkan DaNS 50 | jun 2005 | 49 . Atina. Splendor i sanatorijumi Sv. Posebnošću svoje izuzetne arhitekture izdvaja se kompleks poznat pod imenom “Crveni Krst” (legat Obrena Jankovića. vidikovci. Kolo srpskih sestara. zahvaljujući vlasnicima i njihovim eminentnim gostima. između ostalog. Andromahi.vile Jela. Rivijera. otvoreni i zatvoreni paviljoni.kao i raznovrsnom vegetacijom. Anđelija. a odlikuje se brojnim vrednim objektima . pansioni Zrak. Dugogodišnja nastojanja kraljevačkog Zavoda u ukazivanju na potrebu izrade odgovarajuće planske dokumentacije rezultirala su izradom Regulacionog plana za Čajkino Brdo kojim su. Jadran. izdvojena na šumovitom uzvišenju koje se izdiže iznad Vrnjačke i Lipovačke reke i koje se u pisanim izvorima s kraja pretprošlog veka pominje kao Đkrš romantične lepoteĐ . kao i mnogi drugi objekti. što dokazuje važnost. Posebno i istaknuto mesto u fondu graditeljske baštine Vrnjačke Banje zauzima celina. pokrivena promenada. a od početka njegove izgradnje vođena je posebna briga o uređenju slobodnih površina (ulice. Vile Minjon. porodične kuće i vile osobene arhitekture. zamak Belimarković. Florida. trgovca iz Kragujevca. Carić.neobičnim za ovo podneblje.kada se grade privatni hoteli i pansioni. izgradnju novih. Mon plaisir. Gavrić. zatim pansioni i hoteli Luksor. Druga faza započinje 1900. najstariji sačuvani objekti potiču iz zadnje četvrtine XIX veka. izgrađeni u vremenski jasno odvojenim fazama. letnja pozornica). Moravska kuća Periodi gradnje Hronološka analiza pokazuje da su postojeći objekti graditeljskog nasleđa. Agnesa. Svoj najblistaviji period današnji prostor Čajkinog Brda doživljava početkom XX veka i u vremenu između dva svetska rata.

završene kupolicama. tradicionalna arhitektura se može prepoznati u zidanim ili drvenim tremovima. ravne ili složene atike. godine pa do početka Drugog svetskog rata.Vrnjačka Banja je svojom arhitekturom odgovorila na sve izazove evropskih stilova koji su vladali u tom periodu i čiji su odblesci. Neoklasicističke stilske karakteristike su. nešto kraćeg od jednog stoleća . Najteže je prepoznati odlike secesije. kao što je to. Na većini građevina zapažaju se ugaoni. Jugoslavija. vrlo daleko od tradicija narodnog neimarstva. odn. ili podeoni pilastri u vidu sloga masivnih tesanika. jer su se uticaji vladajućih evropskih stilova u arhitekturi. Pored podruma. četvorovodnim krovovima pod ćeramidom. ponekad deformisane i osiromašene. treba naglasiti da su neke njegove karakteristike “čitljive” čak i na zgradama koje su hronološki. u kombinaciji sa pseudogotskim obradama otvora. iako je vrlo malo takvih objekata sačuvano u izvornom obliku. a zatim na stilizovanoj floralnoj.ili bez njih. Milanka. plastike. što po mom mišljenju ne umanjuje njihovu vrednost . figuralnoj i linearnoj ornamentici fasadne plastike i elemenata od kovanog gvožđa. ali istovremeno i oplemenjivali primesama lokalnih vred50 | DaNS 50 | jun 2005 Folklorni i moderni stil Kad se već pominje folklorni stil.a nisu retke ni manje kule. Odvojeno. kojima se zrela srednjeevropska secesija. od 1930. Zoraida. pa i stilski. Zosik. putujući sa zapada i severa na jug.tako prečišćene pokazuju izvestan stepen otmenosti i elegancije. terase. uostalom. kupastim krovovima. evropskih stilova U svim fazama razvoja. izuzevši folklorni. kao i u povremenoj upotrebi vidljivog ili lažnog bondruka. najzastupljenije. “Čitanje” stilskih odlika na objektima graditeljskog nasleđa u Banji je otežano. ili akademizma. preko Srednje Evrope. Maruška. očigledne . razvijenih atika baroknih formi sa akroterijama (na pojedinim kalkanima).vile Vojvodina. kapije i ograde od kovanog gvožđa. ozidanog kamenom. ili karakterističnim slogom kamena i opeke. primenjuju se neretko i neobarokni elementi. prodrli dublje na jug. timpanoni. stepenišni gelenderi. Uz nekoliko izuzetaka. ali i najuočljivije. jer su krajnje stilizovane. Miletić. inače. do početka Drugog svetskog rata . ne može pohvaliti. Mila. ili u saglasju. ili stolarije. do naših krajeva. detalji dekorativne plastike u vidu balustrada i medaljona. prozorski okviri i parapeti. prečišćavali od kitnjaste nadgradnje.istoriografija Zamak Belimarković godini građenja. LJilja. koji se često susreće i kod prizemnih kuća. Četvrtaste ugaone zupčaste kulice. Izuzetno su obrađeni balkoni. slučaj i u drugim oblastima naše zemlje. Petrović. ili primenjenih stilova ne može sresti u čistom i jasno prepoznatljivom obliku. gradi se uglavnom u stilu Moderne . Švajcarija. Ideal. kojih ima u izobilju i u srećnoj simbiozi sa svim drugim stilovima. zatim ravni ili kanelirani stubovi. Tara i dr. sa kapitelima. tipološki. skromno ili bogato profilisani kordonski i krovni venci. naizgled. ili kubetima različitog oblika i prečnika. Diskretni dodiri ovog stila očitavaju se na karakterističnim oblicima prozora i mansardi. Đorđević. Izazovi nosti i nadahnuća. bar kad se posmatraju fasade banjskih objekata. MomaNada. Bane. čija stolarija dekorativnom obradom i načinom zastakljivanja pokazuje visoke vrednosti secesije.ako se računa od osnivanja Društva. Hortenzija. naročito kod obrade prizemnih zona velikih zgrada. stolariji sa rešetkama i slogom opeke oko otvora. Ebert. Pahuljica. usled činjenice da se nijedan od poznatih. pansioni i hoteli Radonić.razvijena prilazna stepeništa i drugi konstruktivni dekorativni elementi često imaju i primesa neorenesanse.

which is somewhat shorter than one century. a iznad složenog krova se izdiže razvijena atika sa akroterijama. okrugli prozori i simbolično naglašene vertikale (koplja. inns. mainly flat roofs and spacious balconies. In all stages of development. villas. Jednom reči – to je baš ta Banja. sa ritmičnim nizom prozora. rational and regulated development of a permanent spa settlement with buildings of a permanent character – baths. apartments. which is. zatim specifična čipkasta obrada drvenih elemenata na strehama. tako i iznutra. uz uslov da se baština prethodno istraži. u svim oblastima – od balneologije i ugostiteljstva do arhitekture i urbanizma. akroterije. Kako nazvati skladno uobličenu. u podnožju Goča. with a changeable rhythm. It is the most difficult to recognise the properties of secession because they are utterly stylised. veliki balkoni i terase u svim nivoima. veliku građevinu. urbanističkog i graditeljskog razvoja Vrnjačke Banje od prvorazrednog značaja za tu sredinu. From the aspect of protection of immobile cultural properties and according to the criteria and methodology that are applied in practice. u potpunosti i na metodološki ispravan način. priznajem da bi bilo previše ambiciozno. sanatorijuma) i godina izgradnje (što nije uvek sačuvano).čiji akordi podsećaju da su noge čvrsto usađene u roditeljsku zemlju. They are also the most numerous and in chronological sense the youngest within the total fund of architectural heritage. Vrnjacka Banja has replied with its architecture to all the challenges of the European styles that ruled in that period and the reflections of which. iskustva i “čitanja” pokušala da odredim ime pravcu. are only some of the common characteristics of the spa villas from the Moderna period. kao i objekti sa potencijalnim vrednostima. Umesto zaključka.istoriografija READING THE PAST OF VRNJACKA BANJA From the ancient times. pretežno ravni krovovi i prostrane terase sa punim ogradama. medaljonima i reljefnim natpisomĐ na toj istoj građevini . gotovo obavezno. pansiona. a prekrasna stolarija u duhu kasne secesije. have penetrated deeper into the south. It has lasted. ali treba videti kako to tamo. zajedno sa maštom i ambicijama okrenuta ka Evropi. An organised. postoje i izvesne odlike koje se. pansiona. pokrivenim limom u obliku krljušti. hotels. kao i punih i praznih površina na fasadama. Zbilja strašno zvuči. Po meni – to se zove identitet. i nijedna druga. anyway. trem i kalkani su čipkasto obrađeni u tamnom drvetu. the most represented and the most visible. nalaze na velikoj većini objekata – četvorovodni ili složeni krovovi (pokriveni različitim vrstama crepa). hotela. hotela. through the central Europe. može se čuti romantična muzika . U okviru uočenih i navedenih stilskih karakteristika. a part of the West Morava valley where Vrnjacka Banja is located has provided the optimum conditions for the establishment and survival of human settlements thanks to its favourable climatic and balneological properties. boarding houses. “Reading” of the style properties on structures of architectural heritage in Banja has been made difficult due to the fact that none of the known. brižljivo planirana i održavana dvorišta. na osnovu celokupnog dosadašnjeg rada. dokumentuje i valorizuje. a često i van njih. have been purified from the ornate superstructure and simultaneously enriched with additions of local values and inspirations. because the influences of the ruling European styles in architecture. at least when we talk about facades of the spa structures. the case in other parts of our country as well. Balkoni polukružnog oblika imaju barokne ograde od kovanog gvožđa. ili stilu u kome je izgrađen najveći broj objekata graditeljskog nasleđa Vrnjačke Banje. dobiju zaslužen društveni značaj i odgovarajući kulturni tretman. izuzetna funkcionalnost i čvrsta povezanost kuće sa okolinom . apsolutno odsustvo dekorativne obrade i suvišnih detalja. kako spolja.samo su neke od zajedničkih odlika koje poseduju banjske vile iz perioda Moderne. iz koje su korišćena iskustva i inspiracija. Savršeni sklad ravnih i zaobljenih linija u prostoru. Sve što je dosada rečeno o banjskoj arhitekturi dokazuje da je očuvanje arhitektonskih individualnosti i njiho- . Moderna arhitektura u Vrnjačkoj Banji je zastupljena u najpunijem i najlepšem značenju reči i stila. Modern architecture in Vrnjacka Banja is represented in the most complete and beautiful meaning of the word and style.sačinjena od ličnih imena i prezimena. fasada masivnim pilastrima podeljena na više simetričnih polja. all up to our region. vo uklapanje u savremeni koncept prostornog.strehe. sanatoriums – emerged only after the establishment of the spa management by the end of the 19th century. što jeste jedan od bitnih ciljeva zaštite nepokretnih kulturnih dobara. the highest value and significance is attributed to buildings of the spa public and residential architecture that are concentrated in the centre of Vrnjacka Banja. DaNS 50 | jun 2005 | 51 Vila Ðorđević severnjačke provenijencije. čija je osnova klasicistički postavljena. Spomenka Milošević Romantični identitet Čitajući naglas nazive vila. or applied styles could be found in a pure and clearly recognisable shape. pa čak i neozbiljno ako bih sada. sometimes deformed and impoverished. na pogodan način upisano ime (vile. sasvim skladno i lepo izgleda. Perfect harmony of flat and rounded lines in space. vrtovi i bašte. ime objekta). asimetrija u rasporedu masa. geografskih pojmova. a na uglu je (možda!) kula sa kubetom. all until today. a da je glava. društveni i privredni život. Graditeljsko nasleđe mora da ima punu i univerzalnu primenu u direktnom uključivanju u savremen kulturni. travelling from the west and north to the east. kalkanima i tremovima. imena ptica. which does not reduce their value. Neo-classicist style characteristics are. u stoletnom parku. Takođe je vrlo važno da pojedini spomenički objekti i celine. asymmetry in the distribution of masses as well as of full and empty surfaces on facades. apparently. cveća i gradova .

biblioteke i dr. javnih preduzeća.348. duvan. Kanada i Austrija su predstavili arhitekturu u drvetu. a kasnije od kamena. rafinerije. kolege iz pokrajinskog i gradskog Zavoda za zaštitu spomenika kulture. maslinjaci. Venecija Venecijanski zaliv sa svojim draguljem Venecijom predstavlja danas jedan od najznačajnijih turističkih lokaliteta u Italiji. Danas Venecija izgleda kao u XIII veku i predstavlja jedinstven grad u svetu. Uz dolinu reke Po razvijena je poljoprivreda i proizvodi se žito. a na obroncima Alpa se gaje vinogradi. zatim stambene zgrade budućnosti od jedinica od plastičnog materi- . Naseljavana je od izbeglica iz susednih naselja pred najezdom Varvara. godine. Za našu grupu iz Novog Sada bilo je pravo uživanje prvog dana da obiđemo Izložbu arhitekture u prekrasnom parku Giardini gde je 30 zemalja iz celog sveta imalo svoje paviljone u kojima su predstavljali ili svoju arhitekturu u prošlom periodu ili svoje vizije u budućnosti u oblasti arhitekture i urbanizma.000 stanovnika koja se proteze na 301. Italijanski je predstavio arhitekturu Italije u zadnjih 50 godina što je veoma impresivno delovalo. koji su prvobitno bili od drveta. septembra do 7.000 stanovnika i još 200. tekstilna industrija itd. šećerna repa. Svoj položaj na ostrvima udaljena je 4 km od kopna i 2 km od otvorenog mora. Uz posetu Internacionalnoj izložbi arhitekture “Metamorph” u Veneciji predviđena je bila i poseta Paladiju velikom arhitekti Italije iz XVI veka uz posetu Vićenci. fakulteti. Veroni i Padovi. brodogradilišta. U Italiji su od 1955. naročito automobilska industrija. Pravougaone blokove povezuje 350 mostova. Finska.8 km a širine 30 m do 70 m u koji se ulivaju brojni kanali. Venecija je primer odlično sačuvanog istorijskog grada i hiljadugodišnjeg perioda istorije umetnosti i graditeljstva. godine do danas izgrađena 27 autoputa. zatim ogromni stadioni na krovovima kula.000 na obali predstavlja centar provincije Veneto sa burnom istorijom. stadioni. Sa obalom je povezuje železnica i put sa drugim mostovima građenim tek u XIX i XX veku. voćnjaci.U pohode Paladiju N a inicijativu DaNS-a Turistička agencija “Kompas” iz Novog Sada organizovala je studijsko putovanje u Italiju za arhitekte Novog Sada na Bienalle di Venezia koji se održao od 12. pirinač.000 km2. koji spada u ekonomski najrazvijenije delove Evrope.putopis Put u Italiju Bijenale u Veneciji . Holandski paviljon je predstavio višedecenijsko nasipanje obala i zaliva i oduzimanjem prostora od mora i pretvaranjem u životne prostore. Italija je zemlja sa oko 57. U Američkom paviljonu neobični su bili prikazi objekata sa automobilima kojima se stiže po spratovima do stanova i prodavnica. urbanisti. Za mene kao urbanistu najviše su ostavili utisak Španski paviljon sa pregledom arhitekture od 20 godina u Španiji i to su objekti stanovanja. ima šuma i razvijen je turizam. U Severnoj Italiji su razvijene industrije. Pre nego što pređem na opis ovog studijskog putovanja nekoliko reči o ovom delu severne Italije – provinciji Veneto. arhitekti. te je saobraćaj veoma razvijen i dobro rešen. novembra 2004. opštinskih službi i studenti sa Novosadskog fakulteta. građevinci. Mnoštvo jezera i šuma sa skijaškim centrima atraktivni 52 | DaNS 50 | jun 2005 su i zimi. Deli je na dva dela kanal Grande dužine 3. Na put su krenuli stručnjaci iz Novog Sada. Na površini od oko 7 km2 sa oko 100.

Paladio Trećeg dana u Italiji krenuli smo U pohode Paladiju u Vićencu. Prust i dr. koje se nižu jedna na drugi u visinu i sl. To je skladna građevina. Dalje prema Vićenci stali smo kod vile koju je projektovao Andrea Paladio Barbaro-Maser. DaNS 50 | jun 2005 | 53 .). Prvi objekat Paladija obišli smo kao vilu Barbaro-Maser uz put za Vićencu. U centralnom delu zgrade su prostori za dnevni boravak sa oslikanim zidovima od Paola Veroneza. Počeo je kao klesar u kamenu. Uz put za Vićencu svratili smo u mesto Brassano de Grappa gde smo videli jednu ulicu sa spomen-drvoredom gde na svakom drvetu oblikovanom kao zelena polukupola stoji posveta rodoljubima iz Drugog svetskog rata u Italiji. a srednja ulica ima još dve . predstavljalo je za mene izuzetan doživljaj. U ovom naselju interesantan je i pokriveni most na jednoj rečici. sa spratnim centralnim delom u prizemnim krilima. Sedeti na najlepšem trgu na svetu – Trgu Svetog Marka u Veneciji i piti kapućino u kafani “Florijan” uz tihu klasičnu muziku gde su dolazili u prošlim vekovima velika imena književnosti i umetnosti Evrope (Bajron. uređenim parkom i skulpturama. Objekti u ulicama su od štukature i drveta i jedinstveni su u svetu rađeni u perspektivi. U Francuskom paviljonu je data velika maketa grada budućnosti. Put prema Vićenci je bio živopisan kroz zatalasane obronke Alpa sa voćnjacima i vinogradima. Vila Rotonda. Čuveni Andrea Paladio rođen je u Padovi (1508-1580). Takođe je izgradio crkvu u Veneciji i Santa Madiore u romanskom stilu sa stubovima na ostrvu. Pozorište su završili sin Paladija Sila i arhitekta Scamon posle njegove njegove smrti. a postao je najpoznatiji arhitekta XVI veka u ovom delu Italije. U Nemačkom paviljonu su date velike perspektive u dužini kružnog zida sa ubačenim novim objektima na postojećoj periferiji gradova. U Vićenci su brojni objekti koje je izgradio Paladio i to su: Teatro Olimpico. Gete.znači ukupno pet ulica Tebe. Vila Rotonda je poslednje Paladijevo delo i smatra se najuspešnije. U svoj stil je ugradio romanski stil i zamenio tako gotski do tada preovlađujući stil. kroz manja naselja sa izuzetnim vilama u parkovima i dobrim seoskim putevima. Živeo je u Vićenci koju je ovekovečio svojim objektima. Naslednici plemićke porodice Barbaro i danas žive u jednom delu vile i od ulaznica održavaju ovaj objekat. s tim da je na pozornici izgrađeno tri ulice koje se smanjuju u perspektivi. bazilika Paladija i još 11 objekata duž ulice Corso Paladio u centru grada. znači novi planirani grad sa svim svojim funkcijama građen na praznom prostoru – “grad budućnosti”. Sledeći dan je bio posvećen obilasku Venecije.putopis jala. sa imenom i prezimenom ubijenog. Objekat Teatro Olimpico je veoma neobično pozorište izgrađeno na mestu starog zatvora sa salom po uzoru na rimska pozorišta.

Grad je izdeljen ulicama na velike blokove pravougaone. U centru grada su bili arena. Verona je kulturni centar i poznata je po svojoj arhitekturi i umetnosti. voće i mermer što se izvozi u mnoge zemlje. mostovi. 54 | DaNS 50 | jun 2005 Prva žena završila je fakultet 1679.8 ha. saobraćaja. Umesto zaključka nameću se zapažanja o izvanrednoj povezanosti istorije. Turistički centar Italije. Čuven je balkon Julije gde se skuplja omladina i turisti. U Veroni smo obišli trg u centru grada Pjaco Bra. U XV veku su radili slikari Donatelo i Andrea Montenja.000 stanovnika. sa razvijenim turizmom zahvaljujući očuvanim vrednostima arhitekture. i u IV veku postaje Rimski grad. Poseban kvalitet ovih gradova je očuvana priroda. skulpture i slikarstva i uopšte kulture. koja je rekonstruisana u XVI veku. Nalazi se na putevima koji vezuju Italiju sa Srednjom Evropom. Rešen saobraćaj sa velikim parkinzima obodno oko očuvanih centara i gradski saobraćaj sa autobusima na pogon na gas. Padova i Verona su postojali još u rimsko doba i te tradicije su očuvane do danas. tradicije i umetnosti sa modernim zahtevima industrije. štampanja i publikacija. Padova i Verona Četvrtog dana studijskog putovanja u Italiju posetili smo Padovu i Veronu. Izdvojene radne zone van gradskog područja. U XV veku Verona postaje deo države Venecije i sledeća četiri veka je veliki uticaj Venecijanske vladavine na arhitekturu i uopšte umetnost. Piazza Erbe trg voća i povrća na mestu Foruma Romana. gde se ljubavne poruke i želje u vidu papirića lepe po zidovima i balkonu. U nastavku smo došli do zgrade Padovskog univerziteta osnovanog 1222. to je univerzitetski grad sa manjim fakultetima.putopis Bazilika Paladija na Trgu Piaca dei Siguori u centru Vićence ima izuzetan izgled sa krovom koji je u obliku obrnutog krova broda. Preko leta se održavaju čuvene opere. U popodnevnim časovima smo obišli Veronu koja vazi za najotmeniji grad Italije. na ulazima u gradove odlični autoputevi i saobraćajnice doprinose usklađenom razvoju celog područja. Vićenca je veoma stari grad. Vićenca. pozorišta. izbegavši iz Troje.. Danas ima trista hiljada stanovnika i po važnosti je drugi grad iza Venecije u distriktu Veneto. Grad je prepun muzeja. godine. To je industrijski grad i grad turizma i umetnosti. biblioteka. Padovu je po predanju osnovao Antenor. Sva tri grada su na rekama sa bogatim poljoprivrednim zaleđem i razvijenom industrijom. Takođe je značajan kao centar izdavaštva. zatim čuvenu Arenu podignutu u I veku naše ere. amfiteatar. Zbog svog povoljnog geografskog položaja Verona je nazvana: “Vrata Italije”. Poznat je po sali za seciranje u vidu amfiteatra i po čuvenim naučnicima koji su završili ovaj Univerzitet kao što su: Kopernik. nastao na obroncima Monte Berico. Verona je prepuna turista iz celog sveta sa bezbroj muzeja i biblioteka. Fotografije: Jasna Milidragovic i autor Gordana Milidragović . Dalje smo došli do Palaco della Ragione izgrađene u XIII veku sa konstrukcijom od drveta i krovom u vidu obrnutog brodskog korita. kao najstarijeg u Evropi. U trgovini su čuvena vina.). crkava i drugih spomenika. U XIX i XX veku se razvija ekonomski i danas ima 100. Sa trga smo obišli čuvenu baziliku Svetog Antona. Obilazak Padove započeli smo sa kružnim trgom Della Vale na površini od 8. Ova gradska kuća je gorela u više mahova ali je ponovo rekonstruisana i oslikana. Reka Adidža prolazi kroz Veronu. Grad je nastao u I veku naše ere na mestu Rimskog logora. lukovi i dr. To je jedan od najlepših i najstarijih gradova Italije. Karakteristični su zid oko grada iz doba Rimljana iz III veka naše ere. koncerti i drame u areni. Trg u sredini ima kružnu zelenu površinu sa vodom oko koje je smešteno 78 mermernih kipova poznatih građana Padove. stanovanja. Danje. u XVI veku to je grad Paladija. Ima razvijenu industriju i poljoprivredni je centar gde se održavaju Međunarodne izložbe mašina. Danas ima trista hiljada stanovnika i razvijen je industrijski grad na raskrsnici puteva i centar je regiona. građena od cigle i mermera sa susednih brda. eliptičnog oblika (200 x 180 m. obronci Alpa koji se spuštaju ka Jadranskom moru. kao znak poštovanja ovim zaslužnim građanima u prošlosti. Galileo Galilej i mnogi drugi. Sledeći peti dan smo krenuli preko Trsta i Portoroža za Beograd. portugalskog sveca. širenje grada je u XIV veku. U XV veku je u Padovi podignuta i prva botanička bašta u Evropi. i na dve reke Astico i Retrone. Poznata je po slikama Ðota i njegovih učenika. a posle 476 godine (pada Rimskog carstva) izgrađen je oko grada eliptičan zid. na kojem je u Rimsko doba bilo pozorište.

volonterskog rada namenjenog ljudima starijim od 18 godina sa ciljem stvaranja kontakata između učesnika iz inostranstva i lokalnog stanovništva. septembar . je sve do 2000. Zbog toga teme kampova mogu biti veoma različite: ekologija. umetnost. Zbog toga. baš na ovom mestu. na ostrvu Kjušuu u Japanu bili su lokalna nevladina organizacija Kikuchi Furusato Suigen Koryukan Centar i nevladina organizacija NICE iz Tokija koja se. ekosistemu i životnoj sredini. naročito mladih ljudi. Stoga se ideja o organizovanju radnog kampa javila kao jedno od mogućih rešenja problema i načina da se stanje u budućnosti poboljša. zajedništva i steknu nova znanja i iskustva kroz različite aktivnosti. arhitektura i renoviranje. decembar 2004. građevinski radovi. Kumamoto. ali to višestruko šteti: šumama. bavi međunarodnom razmenom volontera. Japan 15. kao i ukaže na lepotu i privlačnost života u seoskim regionima. pored ostalog. da se unapredi znanje stranih jezika. sadašnja ekonomska politika države propagira uvoz drveta iz drugih zemalja jer je cena niža. odnosno da se šume obnove. Školski objekti su građeni u stilu tradicionalne drvene arhitekture u periodu posle Drugog svetskog rata. u kome su volonteri živeli tri meseca. Za osmišljavanje volonterskog kampa obično su zadužene nevladine organizacije koje uočavaju neki problem i u dogovoru sa lokalnom zajednicom rešavaju ga na ovim putem. Odluka da se učestvuje u volonterskom radnom kampu je način da se putuje i upozna neka strana zemlja na potpuno nesvakidašnji način. Glavni motiv za održavanje ovakvog tipa kampa. kultura. promeni opšte prihvaćeno mišljenje o nepopularnosti rada u šumi. načina života i razmišljanja. Međutim. zanimljivi ljudi. godine V olonterski kampovi predstavljaju jedinstven oblik dobrovoljnog. iskustva i veštine. koji bi u njima radili i o njima brinuli.10. ostaju zapuštene i polako gube na kvalitetu jer je sve manje. jedan od glavnih privrednih potencijala ovog kraja. Organizatori prvog srednjoročnog međunarodnog volonterskog radnog kampa u mestu Kikući. da se steknu nova znanja. rad sa decom ili hendikepiranim osobama i sl. da se upoznaju novi. šume. Takođe.putopis JAPAN . istraživanja. bio je oživljavanje i animiranje lokalne zajednice koja se suočava sa problemom iseljavanja stanovništva u velike gradske centre. čime se doprinosi boljem razumevanju različitih naroda.Reanimacija napuštene škole Srednjoročni međunarodni volonterski radni kamp Kikući. godine radila lokalna srednja škola. usled depopDaNS 50 | jun 2005 | 55 . Na mestu današnjeg Suigen Koryukan Centra. Volonteri su imali prilike da svakodnevno kontaktiraju i sarađuju sa lokalnim stanovništvom i tako promovišu ideje interkulturalnosti.

napuštenom delu školske parcele se počelo sa konstrukcijom novog parka. kao što su žetva pirinča. volonteri su učestvovali u programu „Ukusno selo“ kao osoblje. U budućnosti se očekuje povezivanje ovih manjih celina u sveobuhvatnu. godine po prvi put je organizovan ovakav kamp. a jedan od najinteresantnijih programa je bila škola stranih jezika za decu osnovnoškolskog uzrasta u kojoj su volonteri podučavali decu engleskom. mrežu. nije bilo dovoljno učenika i škola je morala da se zatvori. igru i zajednički rad sa lokalnim stanovništvom nauče koji su to poljoprivredni poslovi u toku godine i kao se obavljaju. neke učionice pretvorene su u sale za sastanke lokalne zajednice. Osnovni cilj osnivanja Centra je održavanje. razumevanja. ne želi da ostavi školu da propada. javnih toaleta i sl. tako i za lokalnu zajednicu kao jedan vid turističke ponude koja ne traži puno sredstava . kao što su: pijaca organski proizvedenog povrća. a sve u cilju interkulturalne saradnje. koje je izuzetno vezano ovo mesto. 56 | DaNS 50 | jun 2005 organskoj poljoprivredi i sl. a u jednoj su i kancelarije NVO. lokalno stanovništvo. briga i popravka objekata koji su se nekada nalazili u okviru srednje škole.putopis ulacije regiona. Pored ovih aktivnosti u Centru se. turistički atraktivnu. da bi doživeli seoski način života i da kroz druženje. najboljih vidika. trasirajući šumske staze do posebno interesantnih lokacija. razna kulturna dešavanja (koncerti. Volonteri su učestvovali u svakodnevnim aktivnostima žitelja Suigen regije kao što su briga o šumama kroz različite poslove: podizanje mladih sadnica. Volonteri su sarađivali i u poljoprivrednim poslovima. zatim postavljanjem urbanog mobilijara. kao još jednog vida turističke ponude. Posle ovoga. Takođe u saradnji sa Kikuchi Furusato Suigen Koryukan Centrom. U toku poslednje 4 godine na glavnoj školskoj zgradi je zamenjen dotrajao krov. festivali muzike i hrane. zaboravljene zanate ili da učestvuju u pripremanju hrane na tradicionalni način. uzgajanje pečurki. košenje trave i sl. branje mandarina. U periodu od septembra do decembra 2004. odnosno migracije ljudi iz ove ruralne sredine ka većim gradskim centrima. Glavni zadaci volontera i organizatora su bili da uspostave vezu sa lokalnim stanovništvom kroz različite aktivnosti. Takođe u zadnjem. Ovi programi su interesantni kako za goste koji otkrivaju mnogo toga novog i zanimljivog. okrečena fasada. na ovom mestu. zaštiti šuma. I kao još jedna od aktivnosti u cilju promocije. hoda od Centra. uklanjanje starog drveća. Takođe imaju prilike da vide i nauče neke stare. animacije i proširenja delatnosti u staroj školi je i organizovanje međunarodnih radnih volonterskih kampova. pa tako nastaje Kikuchi Furusato Suigen Koryukan Centar. Namenjeni su deci iz velikih gradova. čišćenje tla od starih grana. berba povrća i sl. i nekim od učionica je promenjena namena u skladu sa novim funkcijama. zatim je u dve učionice napravljena postavka muzejskih eksponata koji su korišćeni u nekadašnjoj školi. pozorišne predstave) i edukativne radionice o ekologiji. Tako je napravljena tradicionalna japanska soba postavljena tatamijempirinčanom asurom. u saradnji sa drugom nevladinom organizacijom „Kodomo-art“ organizuju dečji vikend ili letnji kampovi koji se zovu „Ukusno selo“. Svakako još jedan od razloga za razvoj turističke ponude je predivna priroda u ovom kraju koji je naročito poznat po prelepim vodopadima koji se nalaze na samo 15 min. Lokalna zajednica se trudi da ih učini pristupačnim. ali i njihovom maternjem jeziku kroz igre. Tako su školski objekti ponovo zaživeli i ljudi je ponovo posećuju. da bi pogledali muzejsku postavku. shvatanja međunacionalnih sličnosti i različitosti i želje da se upoznaju i drugi narodi i kulture. nego poziva nevladinu organizaciju „Kirari Suigen Mura“ da ovde osnuje manji centar za ovaj region. ili učestvovali u nekoj od mnogobrojnih aktivnosti Centra. razgovore i pripremanje tradicionalnih jela iz .

i sami tim upoznavanju različitih kultura.putopis pojedinih zemalja. on ponovo živi i ljudi ponovo tu navraćaju. ali i promovisanju bogate turističke ponude ovog regiona na kojoj će se zasnivati buduće aktivnosti. zaista mnogobrojne aktivnosti Centra. jezika. Svetlana Sabolović DaNS 50 | jun 2005 | 57 . naroda. zatim o načinu organizovanja i rada nevladinih organizacija. Organizovanje međunarodnog volonterskog kampa na ovom mestu. animiranju.. takođe je doprinelo aktiviranju.. globalnom zelenom pokretu. razmeni ideja i mišljenja između stranih volontera i lokalnog stanovništva. lokalnom jeziku. Objekat građen u stilu tradicionalne drvene arhitekture tako je obnovljen i kroz. oživljavanju ruralne sredine. kulturi. posebno šuma. hrani. običaja. koji je volonterskim doprinosom lokalne zajednice i promenom funkcije postao Kikuchi Furusato Suigen Koryukan Centar. A sve je počelo od napuštenog školskog objekta. Kroz radionice volonteri su imali prilike da se upoznaju sa aktuelnim stanjem i razmene mišljenja o stanju životne sredine.

jer isti ovde opstaju na društvenoj. Vaclav Havel bi. koje je sasvim drugog karaktera.reagovanja PITANJE TEME U ARHITEKTURI U ovom su društvu svi relevantni kriterijumi temeljno relativizovani. uz tako mu imanentne . sa masovno primenjenim dekorativnim „tranzenama” od inoxa. tj iz želje da budu zajedno. pismenih stvaralaca. u kojoj je prvi podatak. (u atrijum i zatim u foaje). za troje.Pozorište uvek predstavlja nešto više nego samo ustanovu: ono je ognjište (tačnije: jedno od ognjišta) društvenog života i misli.. Prostor . koja nije samo mehanički zbir njegovih stalnih ili slučajnih posetilaca. postavljen je bazen.Metropolitena. Za dramsko pozorište. Bazen je obogaćen skulpturom Mrđana Bajića.sa neba. dešava se. i pri tom ostao bez značaja za publiku u filmskoj bežaniji. od njegove intelektualne misije. Zato smatram da je važno i sve ‘oko’ pozorišta: atmosfera sale i zgrade. Karakter. a zatim.po projektu arh. antropološkim dimenzijama. na njegovoj sredini. vrednuje i čita samo prosto .. centar okupljanja opštine gledalaca.TEMA Arhitekture. u skoro celoj svojoj širini i dubini. Pitanje Teme u Arhitekturi smisleno možemo razmatrati samo kroz pismenu arhitekturu. te ima sakralni karakter. Dom. po projektu arh.kao likovni artefakt. enormne visine.Glavna nagrada XXVI beogradskog Salona Arhitekture. Posle požara (1997). naspramna ista takva u foaje. arhitekata od potencijala. Umesto da ovaj atrijum kompenzuje nedostajući foaje. svedene na hodničke širine. brutalno je naslonjen hodnik sa garderobom i barom. koja znatno premašuje njegove bazne dimenzije. pripadajućeg mu asketizma. ambijentalnih i likovnih. Longitudinalno na foaje. Delirijum tremens ovoga društva se. svaka strahovlada ima svoje disidente. Toplinu. Pošto arhitektura ovog objekta nema premca u toj svojoj dimenziji. dogradnja na sve prethodno. Ivana Milenković.Nagrada za arhitekturu Saveza Arhitekata Srbije za 2004. te nema nikakvog govora da se tu neko zadrži. Podizanje objekta iz oblasti kulture. bez zasluga društvenog ambijenta. ne postoji u slučaju JDP-a. Kako je to razumela arhitektura JDP-a? Foaje.publika je svrha svake pozorišne kuće. večitost i tvrdoća materijala samo oduzimaju jednom dramskom pozorištu od neophodne mu atmosfere. Zašto? Vaclav Havel (Pisma Olgi) će umesto mene reći zašto: « . stradalo je u požaru 1927.» U ovom. funkcije. nema mesta otuđenoj grandioznosti i katedralskim visinama. današnji arhitekti – odavde. i kao sa najbližim prijateljima preživljavaju isto što i oni. i omogućene od veoma sirotog grada. garderoba je boemski akcenat u mermernom. samo eventualno. Naravno da su ovdašnji. što je podvig Beograda. U takvoj klimi je već dugo notorna navika da se Arhitektura misli. i za koju ulaznica košta 500 $. dubinu i širinu. psihološkim. otada Jugoslovensko Dramsko Pozorište (1948). Ulazna vrata u atrijum. Atributi . Tako je sasvim iščašena komunikacija između dva ulaza. bili bi komplimenti za ovovremsku masovnu arhitektonsku hiperprodukciju. Nagrada Večernjih novosti. ako bi neko voleo. recimo . Friz postera sa portretima slavnih velikana i prizorima iz velikih predstava ovoga pozorišta. jeste njena mentalna karta. Na istom mestu je podignuto novo pozorište (1929). su visine oko pet metara! Promaja je tako obezbeđena do samog ulaska u salu. Na enterijeru je radila arh.pitanje njene Nadgradnje. Bukvalno je ”pojeden” rampom u priličnom nagibu. posle predstave. Tada je dobilo otvoreni atrijum sa fontanom. Minimiziranje banalne funkcionalnosti arhitekture je ovde odavno opšti trend. a preostala površina je krajnje teskobne prolaznosti. iz koga se ulazi u foaje. i to za ulaz u Intimu. blagajna i blagajnik. estetskih karakteristika.. čita i na arhitekturi koju emituje. Estetičan – samo (poželjan) atribut. definitivno je prebukirao nepostojeći foaje. reprezentativnost. glamuroznom salom. tako se i dešava da nikne ovde i pismena arhitektura. skoro celom svojom dužinom. Raskoš. njen pravi i verni stanar. u njihovim filozofskim. po prirodi stvari .foaje je u crnom poliranom mermeru na podu i zidovima. glamur. U atmosferi te zgrade naprosto ne stanuje pozorište. Iluzija . složenije i dublje nego što je to samo atmosfera dvočasovnog doživljaja. Simbioza svih mnogobrojnih aspekata arhitekture: svrhovitosti. upotrebi svu snagu da otvori metalna zastakljena vrata. plakati. ogromne je visine. u koje ljudi dolaze da se druže sa glumcima na sceni. pametnica..” – kažu autori objekta. poliranom foajeu. već nešto više: određena vrsta zajednice. razvodnice itd. talentovanih arhitekata. Monumentalnost ovakve ulazne konstrukcije bi. raspisan je javni arhitektonski konkurs za njenu – rekonstrukciju. koji je zgradu uništio. Sa druge strane. Pitanje je svih pitanja na arhitekturi JDP-a. zaslužuje prvenstvo u interesu za njeno držanje Teme. u čijem središtu gracilni ženski akt skulptora Borisa Kalina. Ova rampa uspešno izbacuje hodočasnike iz pozorišta. Arhitektura četvrtog izdanja zgrade ovenčana je najvišim stručnim priznanjima . po prirodi stvari. Drugu rekonstrukciju su izveli arh. Nesumnjivi talenat i izvanredni arhitekti koje imamo. poslednjem izdanju zgrade JDP-a. jer nema govora da iko poželi da na njoj zastane sa prijateljem i prosto ga upita: Kako ti se sviđa predstava? Prepuno gledalište. Nikolaja Krasnova... ”Atrijum je zapravo estetičan prostor čija je dominanta ekspresivna konstruktivna apoteoza vizuelne komunikacije skulptora Mrđana Bajića. na mestu Vojne škole za jahanje.. bojim se. scenom i foajeima. dva i po puta viša od njega . izložbe. a potom da. uz nju je sasvim nemušto formulisan. njenoj funkciji primereni Duh. Priča. Nije moguće videti za tu neudobnost i nelogičnost ikakav drugi razlog osim ”estetičnosti” u modulaciji fasadne staklene podele. međutim . savesti i oskudnim sredstvima. a maleni bar. Ulazni zastakljeni atrijum. bila primerena zgradi neke velike moderne opere. koji ”jede” trećinu njegove površine. tačnije – izvrnuti naopako. osim ako neko ne reši da prepliva bazen. koliko je i da li je inače . Dramsko Pozorište!! Iza tih vrata. Nagrada grada Beograda za arhitekturu. u našim životnim okolnostima znači podvig. Ni za najbolje današnje arhitekte funkcionalnost arhitekture nije determinanta zbog koje bi žrtvovali išta od svojih likovnih (formalnih) preokupacija.. i to uz dugogodišnji trud. u duhu akademizma. surogat.pismena arhitektonska artikulacija ove zgrade adekvatna Temi i karakteru jednog dramskog pozorišta. Formiraju ga neminovni ovde „u modi” okrugli stubovi iste visine. život u foajeu.. u kojoj se izvodi Vagner. . nezamenljivi sastavni deo ‘duše naroda’. Prepunjena kaputima. među poliranim mermerom i sjaktećim inoxom. Njoj jeste neophodno da se u dramskom pozorištu oseća drugačije nego u holu neke korporacije. Jugoslovensko Dramsko Pozorište. Ta opština gledalaca . mali organizam. plasiran na zidovima iznad crnog mermera. Značenja. u ovom slučaju – Beograda. osim . a u osovini oba ulaza. u kojem odigrava svoju nezamenljivu aktuelnu društvenu ulogu. a u okviru atrijuma je plasirana blagajna pozorišta. Ovaj ulazni doživljaj je inače (ne) zaštićen nadstrešnicom na visini od jedno 20 m iznad prilaznog platoa. sociološkim. sa glomaznom. četvrto izdanje Razmere i kompleksnost poduhvata ove rekonstrukcije su impresivne. koje je zatim pretrpelo tri rekonstrukcije . teško mogao da pronađe išta od onoga što misli da je važno za pozorište. (osnovao knez Mihailo Obrenović 1860).. Naravno. ime i prezime – Tema.. i ove godine . Momčila Belobrka. državnoj brizi. odlikaša u njenoj Izgradnji. Tema u Arhitekturi je. BPB Trophy SCG 2003 za projekat enterijera. u zarđalom čeliku. pali su. već odlaze u ‘svoje’ pozorište pomalo kao u svoj duhovni dom. Pozorište ”Manjež” otvoreno u Beogradu 1920-e.kič. u statusu i po dimenzijama.promenljivost i prolaznost. masovnoj upotrebi masivnog mermera. Ti ljudi zapravo ne odlaze na ovu ili onu pretstavu. ipak nešto trajnije. Prvu nagradu su dobili a potom izve58 | DaNS 50 | jun 2005 li objekat arh. a kojom je savladana denivelacija između ulaznog portala i sale.dvočasovnog doživljaja. Ali. Socijalnost pozorišta predstavlja dakle. posećuju ga pomalo kao svoj klub. Ali i takvi ipak rastu u ovom klimatskom području relativizacije svega i ignorancije ikakvih argumenata. Ono poseduje sopstvenu opštinu gledalaca. likovnost arhitekture je samo naslovna korica jedne debele knjige koju čini jedna arhitektura.esencijalni medijum arhitekture. A ni ja. Potreban je visok stepen inteligencije da je namernik sa ulice otkrije. Đorđe Bobić i slikar Čedomir Vasić (1985-1987). evakuiše se niz rampu – foaje filmskom brzinom. usidrenosti u ovde i sada. povezan hiljadama niti sa velikim organizmom društva. avangardne uloge. genius loci. odani poklonik Taliji. morao bi da artikuliše životne potrebe. šlingeraji umesto arhitekture.. savladane od veoma mladih. da taj „umetnički“ žar obesmisli i ono što bi bila sama . Zoran Radojičić i Dejan Miljković..

” Fasada objekta ima tretman opne. ali samo vizuelno. jer su takvi ciljevi mogli biti postavljeni samo kurioziteta radi. Rezultat je 70% prirodnog svetla više nego u drugim objektima ovoga tipa i ušteda energije u pogledu grejanja. dobitnik najprestižnje Prickerove nagrade za arhitekturu jeste Arhitekta nove zgrade velike novine.. vladajućeg glamura. Naravno. po rečima arhitekte „kao kuća koja nema svojih tajni. otvorenu prema spoljašnjem svetu. Ljiljana Bakić DaNS 50 | jun 2005 | 59 . Pored maksimalnog iskorišćenja prirodnog osvetljenja. te se njeni unutrašnji konstruktivni elementi čitaju kao višeslojnost fasadnog platna. Svi smo Gradiska. sav u svetlećim girlandama. tj da li je ona „pogođena” ako poslovni objekat postaje prozračni izložbeni paviljon. Kuća bez tajni Poslovni objekat MPC u novobeogradskom bloku 21 slučaj je svesnog ignorisanja Teme. vizuelna komunikacija onih spolja i onih iznutra biće neprekidna. Posle uglancanosti ulazne partije ukazuje se Sala. zahtev klijenta je bio i održavanje željene temperature u objektu što je više moguće prirodnim putem. da bi čovek sačekao nekoga pred ulazom. sterilno. obavijene staklom kuće. Izronila je u surom Beogradu kao nimfa iz morske pene. zašto bi joj uopšte takva ideja pristajala. Da li je stavljanje originalne fasade u izlog. ne drže se međusobno parter. preko dana. privatnog investitora. koji ne poznaje i ne priznaje lepotu patine. da simbolizuje iskrenost i otvorenost novinske kuće prema javnosti (konačno –TEMA!). svakoga dana. Ako se neko pita otkud u ovako malom objektu trafostanica. Od značaja je pitanje Teme. uz nezaobilazne: staklo. Sa tim osobinama sale izostaju gledaocu . arhitekta visokog svetskog renomea. što nije primereno ni izložbenom paviljonu. 2. da se prostor u kome se „prave vesti”. To je taj prebogati svet. čista desetka. kao i aktivnosti novinara „vide kao na dlanu”. samo što ne umre od sreće kada ugleda blještavi brod. Ali. ili je to bila ideja potpuno transparentne „kuće bez tajni”.svih osam sati radnog vremena. radni prostor poslovne kuće izloži znatiželjnim prolaznicima glavne saobraćajne arterije Novog Beograda. Da li je ova višeslojnost fasade bila cilj.„cosy” osećaj bliskosti i prisnosti sa ukupnim gledalištem.. nedostatak neophodne kohezije nivoa („odlepljeni”su. Arhitekti je bio cilj da unutrašnjost. balkon. Mnogi Beograđani su oduševljeni fasadom zgrade JDP-a. jedini uverljiv dokaz da u kući stanuje pozorište. kao i svake druge. pa da neko i stigne sutradan da tu pazari neku lampu. zbog čega je na izvestan način – razvaljena. „uvlačenja” u događaj na sceni. samo se tek nazire.. Izuzetno talentovan i posvećen arh. Milunović ističe kao okosnicu svoje ideje. može da se seti da samo prodavnice lustera u svetu tako blješte noću. legendarnog Tajms skvera.neophodnost klimatizacije cele godine.. zastakljena providnim staklom otkriva unutrašnju kompoziciju kuće. kada Gradiska iz svoje pomrčine.. iako ovdašnja klima dozvoljava skoro pola godine bez nje. te je pitanje kada i koga ona može da animira kao izložbeni paviljon.ušteda energije. Šteta. kojima se šara stakleni izlog – dezavuišu ga. odgovor je jasan: fasadna opna znači . dobio je za ovaj projekat. (New York Times) podiže novu zgradu. Svet u kome svaka zapeta u rečniku arhitekture mora da ima svoju svrhu i opravdanje. Svet u kome bi se za smislenost arhitekture tražio jači dokaz od istaknute likovnosti arhitektonskog artefakta. koji se iznenada pojavio u njenoj oronuloj zabiti. Takve nadstrešnice su inače ovde modni krik.. Na žalost. uz neprikosnoveni. Jula u Beogradu. Njujork Tajms. Arhitekta Piano je najviše vremena i umeća na projektu posvetio fasadnoj mreži od tankih keramičkih elemenata sa dvostrukom funkcijom: da akumuliraju spoljnu temperaturu. samo najkraće o njoj: Ogromna visina. a zgrada transparentna. U tretmanu fasade ovog poslovnog objekta dijametralno je drugačiji kreativni stav.Ili nisi – taj arhitekta.. Tvrdi bunker sa puškarnicama preko normalnih prozora duple fasade. inox. pa su staklo i inox postali jedini građevinski materijal ovde? U svojoj sterilnosti takva fasada ne dozvoljava nikakve naznake na sebi da se iza nje događa pozorište. što apsolutno niko na planeti ne radi. produktivno osvetljena. Vasilije Milunović. bez . hlađenja i rasvete prostora na nivou cele zgrade 25%. nose se u Beogradu.ova je zgrada scena unutrašnjeg događaja samo u dnevnih osam sati radnog vremena. Promašaj Teme Dramskog Pozorišta rezultat je vladajuće mode u ovdašnjoj i ovovremskoj arhitekturi: „Likovnost” po svaku cenu. Učešće zgrade u ulici je anonimno. Pošto je novinska zgrada aktivna i danju i noću. kako bi kuća delovala. a još više to čine – originalnoj fasadi. Ali iza nje rade neki ljudi koji nikako ne uspevaju da apstrahuju svoju zabunkerisanost u krtičnjaku. u kome se radi vrhunska arhitektura. nema te fatamorgane. Investitor je zahtevao da zgrada ima transparentnu strukturu i prozirnu fasadu. Neodoljivo me asocira na Felinijev Amarkord.. a da bi se držali teme u naslovu.vazduha. i da usmeravaju spoljnje svetlo na željene površine u objektu. po njemu nazvanog. Providna kuća otkriva svoj enterijer eksterijeru.reagovanja Kišobran se mora imati.. lože i galerije). izraz naše iskompleksiranosti zbog strašnog našeg nehata prema našem nasleđu? Ili je to izraz novovalskog. pa tako i spolja ulazi unutra.000 m2. nema značaja. To je mali poslovni objekat. visoke okrugle stubove (trebalo na trebalo). jedina publika iz automobila u četvrtoj brzini. na stotinak metara od svoje postojbine na Menhetnu. to su ovde zanemarive sitnice. prošle godine Nagradu za Arhitekturu Saveza Arhitekata Srbije za 2003-u. Takođe ovenčan svim arhitektonskim nagradama. kažem – odlična. koja blješti zasenjujuće kao da je nova godina . Najnovije slikarije scena iz predstava. Ako blješti iznutra noću. baš kao i život u NY. Renco Piano. Zbog uverljivosti ovog dokaza.. Fasada kao apstraktna slika.originalna fasada arhitekte Krasnova. Neodoljivo je podsetiti se da je arhitekta Milunović jedan od autora zgrade Zepter u ulici 7. kačkete itd. Ili jesi. Ono što je iza staklenog izloga . prvi zahtev . što arh.svako veče. kada pada kiša.

uslovile trougaonu osnovu građevine koja je u prostornom smislu podeljena na Mali i Veliki grad. Beč je svoja polja zatrpao blokovima oko Ringa. zajedno sa sada zatrpanim Petijevskim potokom. izrazito javnog karaktera najreprezentativniji gradski trg.prepoznatljiv landmark Infrastrukturno i parterno uređenje ovako oslobođenih površina ne bi trebalo da iziskuje mnogo materijalnih i planskih napora. on simboliše ne samo Moskvu. Stara tvrđava je veoma dobro očuvana ali je teško postradala u oba svetska rata. Ove reke su.dozidane su po jedna poligonalna kula na sva tri ugla tvrđave. Smederevo bi logično trebalo da postane pristanište za brodove bele flote na krstarenju Dunavom jer je grad sa svojom tvrđavom prvorazredna turistička atrakcija i spomenik kulture od izuzetnog nacionalnog značaja. Kladovu. Neka od najpoznatijih Gradskih polja su Crveni trg ispred moskovskog Kremlja i Tjenamen ispred Zabranjenog grada u Pekingu. koji bi uz male prostorne intervencije. Smederevsko polje . Najbolja je kombinacija popločanih pešačkih poteza sa velikim travnatim površinama i mestimično zasađenim kvalitetnim stablima. Pre 130 godina Emilijan Josimović.5 m. Baviti se Gradskim poljem u našim gradovima znači razmišljati o jednom značajnim gradskom prostoru sa velikim razvojnim potencijalima. U Malom gradu nalazi se šest kula. Veliki grad opasuje devetnaest kula koje su široke oko 11. Pošto su utvrđenja izgubila svoju primarnu ulogu razvojem naoružanja tokom XIX veka i promenila namenu.Kalemegdan. kao funkcije slobodnog vremena. lako pristupnoj strani. Zbog utiska kojeg stvara stabilna silueta tvrđave. koji sa prekidima traju već pet decenija. Stara Moldavija-1897. neizgrađen prostor između tvrđave i varoši. poredimo dramatičan utisak koga stvaraju tvrđavska platna Kremlja i Smedereva koja izlaze na široki pretprostor. Neki istraživači oba grada poetski dovode u vezu sa Svetim Trojstvom (kao i Konstantinopolj) zbog trougaonog oblika grada u osnovi. prvi srpski urbanista (1821. Jelisejska polja. dok je Pariz svoja pretvorio u opštepoznata. U Velikom gradu postojao je mitropolitski kompleks sa pratećim prostorijama i građevine za stanovništvo. G radsko polje je. kao i kula na sredini varoškog bedema (1480). . kada je konačno napuštaju . Mali grad je posebno utvrđeni vladarski dvor. Izvlačimo paralele Crvenog trga sa smederevskim poljem. paradni plac i omiljena slika na suvenirima urezana u skoro svakog stanovnika planete (mada većina nikada nije tamo bila). a ne samo rekreativaca i turista. Kroz Crveni trg se čitav narod urbano materijalizuje u svojoj domovini. Stoga se tu nalazi i najviše kula. nije potrebno detaljno pejzažno uređenje zelenih površina. Ako bi se obod novonastalog Paradnog trga ojačao jakim gradskim sadržajima. dok je ulaz bio sa jugozapadne strane.istrazivanja Gradsko polje: Nedovoljno iskorišćena urbana forma naših gradova Smederevska tvrđava zauzima prostor od oko 11 ha i smeštena je na desnoj obali Dunava. Sokobanja) zapazio je prostorni i estetski potencijal Gradskog polja u Beogradu osmislivši veličanstven park koji je do danas zadržao svoj turski toponim . do 1867. U vreme turske vlasti . kroz dvojni sistem kapija. u Nišu. Izgrađene su od lomljenog kamena u dobrom krečnom malteru. Ostala Gradska polja u zemlji su zapuštena i neiskorišćena. ali dovoljno širok javni prostor. Crveni trg u Moskvi skoro je potpuno popločan prostor. Južni zid Tvrđave je paralelan sa regulacionom linijom blokova centra Smedereva i zajedno stvaraju dugačak.od 1459. i čitavih četvrti Varoši koja su poslovno trgovački centri grada. Posebno je obraćena pažnja prema kopnenoj. a visoke oko 20 m. na ušću reke Jezave. lako mogao postati manifestacioni. danas jedan od najlepših prostora prestonice. tako su i Gradska polja dobila svoje novo mesto i ulogu u gradu postavši prostorna veza između monumentalnih tvrđava sa kulturno-reprezentativnim ili rekreativnim sadržajima. već čitavu Rusiju i slovenski Istok. Na značaju Sec12:60 | DaNS 50 | jun 2005 dobija i istorijska činjenica da je Smederevo poslednja prestonica srednjevekovne Srbije. U prošlosti ovaj je brisani prostor imao odbrambenu ulogu u svojoj širini i neizgrađenosti. pomeranje stanice u stranu i povezivanje širokim pešačkim potezima varoši sa Tvrđavom i rekom. najjednostavnije rečeno. Tvrđavu je sagradio despot Ðurađ Branković sa namerom da u nju smesti sedište civilne i crkvene vlasti. Radovi na istraživanju i obnovi. sa svih strana okružen vodom. U njegovom centralnom delu nalazi se zidani bunar. od kojih je na jednoj natpis iz koga se vidi da je grad podigao Ðurađ Branković. Debljina zidova dostiže i do 4. Na varoškom bedemu su bile dve kapije. još uvek su u toku. Mnoge metropole su od svojih Gradskih polja kao (ne) urbanih delova napravili reprezentativne prostore koje prepoznaje čitav svet. Smederevu i Šapcu. koju ritmično prekidaju vertikale kula. ovaj gradski prostor bi oživeo i postao deo svakodnevnih kretanja njegovih stanovnika. Imperativ situacije u Smederevu i Šapcu je uklanjanje železničkih postrojenja.

Ukoliko se akcija uspešno obavila. u: Spomeničko nasleđe Srbije. Smederevski grad. Beograd 1998. Aleksandar Stanojlović Odabrana literatura: A.istrazivanja Stoga bi obodni sadržaji Gradskog polja bili putničko pristanište. Zamislite samo utisak na posetioca grada koji bi. Starinar II.Dani evropske baštine. ugledao širok pojas Gradskog polja omeđen srednjevekovnom prestonicom sa jedne i savremenim blokovima dinamične varoši Smedereva sa druge strane.prepoznatljiv landmark. Adekvatnim uređenjem tvrđave i okruženja Smederevski grad bi mogao za širi region donjeg Podunavlja i severnog Pomoravlja postati ono što su Hradčani za Češku ili pulski Amfiteatar za Istru . u: Utvrđenja u Srbiji . Beograd 2003. slike Smedereva sa novim gradskim pejzažom imaju veliku mogućnost da se nađu na reprezentativnim katalozima i prospektima zvanične propagande Srbije. Stoga raduje akcija čišćenja obale Dunava u zoni Tvrđave. Beograd 1951. premeštanje teretne luke na lokaciju šest kilometara nizvodno i uklanjanje dela železničkih šina i pratećih saobraćajnih postrojenja. mali etno bazar i početak dugačkog šetališta obalom Dunava na jednom kraju i pomerene železnička i autobuska stanica na drugom kraju poteza. Smederevska tvrđava.simbol kulture . Popović. Smederevska tvrđava. izašavši iz putničkog broda ili stanične zgrade. Deroko. M. DaNS 50 | jun 2005 | Sec12:61 . Akciju vodi Direkcija za izgradnju Smedereva a podržava je resorno republičko ministarstvo. informacioni punkt.

Svi sekundarni komunikacijski traktovi počinju sa ovog čvorišta i dalje se hijerarhijski razvijaju objektom. sa rasponom koji varira između 6. tako i vizuelnog identiteta učinilo je da celokupna forma dobije na dinamici . Uočena potreba za daljom i sveobuhvatnijom (re)animacijom ovog prostora izuzetnog socijalnog potencijala poslužila je kao polazište za arhitektonske studiju. zaokružujući ga kao celinu.oblikovne entitete. Kompleksnost ovakvog cilja uz date specifičnosti lokacije uslovila je da se objekat obrazuje kao grupna forma. dok su njihovi spojevi izvedeni sa dilatacionim razdelnicama.40 metara ispod nivoa terena izvodi se 62 | DaNS 50 | jun 2005 . a opet čineći neizostavni deo gradskog miljea. manja sala za predavanja i promocije.trg. objekat teži da prevaziđe standardne forme omladinske animacije i pruži svojim korisnicima brojne mogućnosti-niz većih funkcionalnotehnoloških celina (multifunkcionalna sala za skupove-bioskop/pozorište. Na nivou grada. Lokacija Dispozicija centra na obodu univerzitetskog kampusa. izložbeni prostori.) upotpunjen je prostorima alternativne namene. koji se redefinišu funkcionalno i vizuelno u skladu sa aktuelnom funkcijom. Ilije Ðuričića. Potreba za što boljom integracijom i preplitanjem sadržaja zahtevala je efikasne i logične komunikacije.iz Fruškogorske ulice i sa platoa u zaleđu. godine Obrazloženje teme Kampus Univerziteta u Novom Sadu jasno je izdiferencirana gradska zona. lakom i brzom prenamenom pojedinih prostora. u slučaju kada ispod objekta nije formirana suterenska etaža. Mentor: Dr Radivoje Dinulović. forme i estetskih afiniteta. Koncept i prostorna organizacija Projektovanje objekta ovog tipa i uopšte logika njegovog postavljanja u date okvire zahtevalo je pažljivo predviđanje sadržaja. i u odnosu na neposredno okruženje. Sadržaj je uslovno podeljen u programske celine. adaptirana za potrebe Fakulteta tehničkih nauka) omogućuje da centar gravitira jednako ka gradu i kampusu. kao odgovor na promene gradske fizičke strukture i tendenciju stvaranja novih urbanih centara. Integracija objekta u postojeću urbanu strukturu kompleksna je i izazovna. odnosno njihovog značaja za veću grupu korisnika i što boljeg opsluživanja. Jun-decembar 2003. omogućuje najcelishodniju i najlogičniju integraciju u kampus. od kojih su neke disponirane u jasno definisane prostorno. odnosno 3. Fakultet tehničkih nauka . postane urbano stecište. uprava. Konstrukcija Objekat je izveden u armirano-betonskom skeletnom sistemu. distribuirani su upravo u skladu s frekventnošću njihovog korišćenja. Univerzitet u Novom Sadu. dok se druge prepliću u okvirima jedne iste. Kod temeljenja delova objekta ispod suterenske etaže.8 m. Pozicija uz studentske domove sa kojima zatvara višenamensku urbanu atrakciju .studentski radovi Arhitektonska studija Studentskog društvenog centra u Novom Sadu Diplomski rad Dragane Konstantinović iz arhitektonskog projektovanja. medijateka. Program nudi i niz edukativno-istraživačkih radionica-studija. zbog njene složenosti i šarolikosti sadržaja. gde se nalazi objekat “TMD” (nekadašnja Tvornica mašinskih delova. na uglu Fruškogorske ulice i ulice dr.Arhitektura. cilj studentskih kretanja i središte dešavanja. Zgrada Studentskog društvenog centra kao svojevrsni omnibus društvenih aktivnosti teži da prevaziđe nivo kampusa i postane gradska prostorno-socijalna dominanta. kuglana. njihovo promišljeno pozicioniranje i logičnu organizaciju. dia. a vizure postanu neočekivana vizuelna atrakcija. predviđanje sadržaja kao što je Studentski društveni centar ponudilo bi novi motiv ljudske koncentracije. umetničku edukaciju i proučavanje umetničkih sredstava izražavanja. koji potpomažu realizaciju izbornog fakultetskog programa. Fleksibilnog sadržaja. definisanih granica i jednosmisleno određena svojim sadržajemedukacijom. Fundiranje je na armirano-betonskim temeljima samcima sa temeljnim gredama.. prostori za muzička dešavanja. Izdvaja se više konstruktivno-oblikovno-funkcionalnih celina. vizuelna istraživanja. Pojedini segmenti izvedeni su sa masivnim nosećim zidovima. a opet ostale integrisane u celokupnu kompoziciju. i krstasto-armiranim betonskim pločama za međuspratne konstrukcije. Različiti sadržaji čiji broj korisnika varira u zavisnosti od perioda dana i od samog karaktera funkcije. Preplitanje sadržaja prateća je okolnost težnje za multifunkcionalnošću. Centralni hol u prizemlju predstavlja polazište za pristup svim funkcionalnim zonama. Ove svojevrsne edikule dobile su specifični vizuelno-oblikovni tretman kako bi se jasno identifikovale. a pristup njemu je sa obe strane objekta . na koti -5. Njihovo nasprampostavljanje kako u smislu spratnosti..03m.

Osim visoke lične. zatim. uvela u složen prostorni. Odvodnjavanje krova rešeno je olučnim vertikalama koje prolaze kroz objekat uz konstruktivne elemente. terasa balkona velike sale) i kao neprohodan ravan krov sa odgovarajućim padom koji omogućuje adekvatno odvodnjavanje.. arhitektonske i likovne kulture.. morfološki i ambijentalni kontekst univerzitetskog kampusa. Dragana Konstantinović DaNS 50 | jun 2005 | 63 . Kao vertikalne komunikacije predviđaju se armirano-betonska liftovska jezgra i ab stepeništa različitog tipa oslanjanja. kako bi se objekat obezbedio od prodora podzemnih voda. Radivoje Dinulović radovi armirano-betonska temeljna ploča i zaštitna betonska ploča. Dragana poseduje izuzetan projektantski senzibilitet povezan sa sposobnošću za kontinuiran. Smatram je mladim arhitektom velikog potencijala i gotovo idealnim učesnikom u timskom ili institucionalnom radu.). Njena sasvim posebna vrednost se na najizrazitiji način ogleda u potpunoj samostalnosti u radu (koja podrazumeva sposobnost i želju za donošenje odluka). naprimer: zatvor. socijalni i estetički kontekst sredine i vremena u kojima živimo. Fasadni zidovi izvedeni su kao sendvič zidovi od opeke. Romski ili vojni kulturni centar. niti na uobičajenim temama sa „umetničkim potencijalom“ (pozorišta. naporan i zahtevan profesionalni angažman.. gde ovi sistemi imaju značajnu oblikovnu ulogu i identifikuju pojedine celine objekta. muzeji. klasične zid zavese sa zidanim parapetima i termoizolacionim panelima zatvorenim u aluminijumske profile. prilazni plato. kao i ekonomski. i od opeke sa keramičkom oblogom na aluminijumskoj podkonstrukciji. izgrađenoj uporedo sa visokim stepenom kooperativnosti. ili pokretnim brisolejima. Krov je izveden kao prohodna krovna terasa na mestima gde je to funkcionalno zahtevano (terasa trećeg sprata. Ona je odlučila da se bavi temom studentskog društvenog centra. Zaštita od prekomerne insolacije velikih staklenih površina obezbeđena je primenom reflektujućeg stakla i zasenčenjem istih rešetkom od aluminijumskih profila. koji je.studentski Dragana Konstantinović nije odlučila da svoj rad zasnuje na programu koji već sam po sebi donosi visok stepen dramatičnosti (a kakvi su bili. savez slepih. galerije. škola za decu sa posebnim potrebama.. domovi za decu ili stare. izborom lokacije i programa. samokritičnosti i spremnosti za preispitivanje sopstvenih stavova.).

učitelji ili institucije ne podsete na to. Milana Šećerov. S. studentske i srednjoškolske omladine svakako je za svaku pohvalu. Za pohvalu je i podrška koja je došla od strane brojnih umetničkih ateljea i umetnika.vina. ako ih stariji prijatelji. političkih i svih drugih promotivnih seansi i festivala cveća. svetlom i zvukom. juna. turinaca sa kobasicijadama. Bogdan Mijović. Tog 12. Milan Šijakov i Siniša Kuzmanović). kulinarskih specijaliteta. meda. „ na novi način izmeni gradski prostor“. od zanatskih. dvorištima. Svega onoga što čini i jeste prebogati fond dešavanja i eksponata u Novom Sadu. da se „stvarajući teme atelje i galeriju pod otvorenim nebom „ pokuša „rešavanje problema identiteta grada i njegovog brenda“. 12. EXIT-a. nastala na inicijativu novosadskih studenata arhitekture i građevine (Vedrana Bošković. sve ono što je decenijama unazad obeležavalo vreme i život Novosađana i davalo živost njegovim javnim prostorima. Nešto se dešava. Marija Ðurić. i Tvrđavi preko reke. performera i građana pre svega.“ od građana posebno. ulica Laze Telečkog je bila zbilja i življa i bogatija i gradskija no obično. od raznih udruženja. maškara. do promenadnih i drugih koncerata. fotografa. kažemo to. naći dokumente i sresti se sa idejama i konceptima svojevremeno čuvenih Igara sa suncem. radom i prisustvom slikara. opet se nešto se kreće. dunavskim obalama. godine. mentori. Zmajevih dečijih igara ili Brankovog kola kada je Novi Sad živeo životom kulture i umetnosti najvišeg kvaliteta. od mažoretkinja sa mimozama. vajara. Sledeća adresa reanimacionog procesa i akcije najavljena je za početak meseca jula u Štrosmajerovoj ulici u podgrađu Petrovaradinske tvrđave. jer je Novi Sad imao tradiciju i bogatu praksu niza javnih manifestacija. juna. toj galeriji na otvorenom kako smo govorili o njemu i za što smo se zalagali da bude decenijama već unazad. srednje umetničke škole „Bogdan Šuput. svoju prvo planiranu akciju projekta reanimacije novosadskih ulica. zanata. 2005. Cilj je da se muzičkim priredbama i nastupima. sa programima Sterijinog pozorja. 64 | DaNS 50 | jun 2005 . uličnih svirača i zabavljača do sajmova knjiga ili antikviteta. trgovačkih i ugostiteljskih radnji. kućama.aktuelnosti REANIMACIJA ULICA NOVOG SADA Grupa CULTART. Uvereni smo da će studenti CULTART grupe sami. Zlatnog oka. Javni angažman mladih. te da će analizirati sva ona iskustva turističkih. Kada kažemo OPET. u ulici Laze Telečkog u Novom Sadu. ukazivanjem na „nedostatak svesti o onome šta predstavlja nas i naš grad u drugim sredinama“ kako je to napisala Branka Zeljković u javnom pozivu Grupe svim mladim ljudima sličnih ideja i želja da im se pridruže u namerama da promene grad. revitalizacionih i reanimatorskih akcija sa permanentno. od gradske uprave pomaganim realizacijama plemenitih zamisli oživljavanja ili kako se to ranije govorilo : humanizacije grada. izvela je. kojima su oživljavane ulice i trgovi Novog Sada.J. Ova jednodnevna akcija je uspela.

godine. Institut za građevinarstvo i Društvo građevinskih inženjera i tehničara Novi Sad. i Idem putem i posrćem 2004. S. Brojni referati.J. Bombardovanja 1999. 2005. FTN. saopštenja i diskusije publikovani su u Zborniku radova koji treba nabaviti i pročitati. Skoka iz mesta 2003. Tema je DEDUCTIO AD ABSURDUM. Govorio je o arhitekti Rudolfu M. godine organizuju Osmi susret urbanista Srbije u traganju za idealnim gradom. pa shvatiti koliki je značaj i koje su poruke ove izuzetno dobre i korisne Konferencije. za DaNS obećao poseban prilog za jedan od sledećih brojeva. Novobečejske povelje 2001.aktuelnosti SUSRET URBANISTA SRBIJE U TRAGANJU ZA IDEALNIM GRADOM Udruženje urbanista Srbije i Vojvođansko udruženje urbanista sa Domom kulture Opštine Novi Bečej. Udvaranja istoriji 2000. Rajtom i R. SAVREMENA GRAÐEVINSKA PRAKSA. Šindleru (1887-1953) otkrivajući ga kao ključnu ličnost Moderne arhitekture iz vremena prve polovine 20. kao i ranije. 25.J. aprila 2005. Prateće manifestacije su najavljene kao moguće. o njegovom radu. Oslobađanja od plašta gluposti 1998. delu i mestu u istoriji moderne arhitekture. marta i 1. juna 2005. Organizatori su bili. Krstić je. kako bi to Dobrović govorio. O Šindleru koji je sarađivao sa F. Dušan Krstić je. ovogodišnja tema i nije slučajno odabrana. L. prof.) DaNS 50 | jun 2005 | 65 . na Fruškoj gori. 31. godine održana je Konferencija Savremena građevinska praksa 2005. Na Iriškom Vencu. Straha od promena 2002. veka. Posle Traganja za idealnim gradom započetim 1997. 23. godine. PREDAVANJA Prof. Nojtrom i ostvario. godine u amfiteatru Odseka arhitekture FTN u Novom Sadu i u organizaciji Društva arhitekata Novog Sada održao još jedno zapaženo i značajno javno predavanje. pobornička i pionirska dela. maja 2005. (S. i 24.

O radovima i dodeljenim nagradama iscrpne podatke pruža prigodni Katalog Salona. iz oblasti planiranja i uređenja prostora. (S. kustos i istoričar umetnosti iz Zagreba. Saša Kerkoš i Fedor Kritovac) otvorila je.pod naslovom “Tipovi stanovanja i način života u Novom Sadu“. posebno je intrigantan rad arhitekte Fedora Kritovca. Radenkovićeva objašnjava da je ideja Izložbe zasnovana na „istraživanju mogućih odnosa koje umjetnost uspostavlja prema imperativima potrošačkog društva. a da „Ideja za naslov izložbe potječe iz naslova starog filma Wima Wendersa iz 1982. u Novom Sadu otvorila je Vesna Prosenica Gradski arhitekta Novog Sada i Predsednik V. Izložba je praćena katalogom. Mirjane Vukajlov “Pristupačnost i urbani dizajn”. SALON URBANIZMA U Novom Sadu. sa pohvalnim tekstom Branka B. u organizaciji Vojvođanskog udruženja urbanista i u saradnji sa Kulturnim centrom Novog Sada. Salona urbanizma održanog novembra meseca 2004. aprila 2005. godine. kao trajna metafora (ne)mogućnosti suprotstavljanja umjetnosti agresiji koja dolazi iz svijeta na koji se referira“. u Galeriji Kulturnog centra i Art-Kluba. prema potrošnji robe i prema potrošnji znakova kao reklamnih kodova koji posreduju imperativ potrošnje. 14. reprizno su postavljeni radovi 13. u Katoličkoj porti 5. gdje se na kraju filma snimatelj sa kamerom u ruci suprotstavlja vatrenom oružju. u Kafe-galeriji Izba. godine u Banja Luci. na srpskom i engleskom jeziku. uz ostalo i akademik Međunarodne Slovenske Akademije nauka. Promoteri knjige bile su profesorke. Milice Kostreš “Trgovi-javni prostori najviše klase“ i mr. Među izloženim radovima. Bojana Tepavčevića “Lokalno i internacionalno u budućim gradovima”. Izložbenu postavku.) STANJE STVARI Grupa od četvoro umetnika. domaćih urbanista studenata i gostiju iz drugih zemalja. jer ilustruje njegovo kontinuirano zanimanje za sve različite manifestacije 66 | DaNS 50 | jun 2005 . U katalogu je navedena Stručna i umetnička biografija Vojislava D. zainteresovani su mogli da slušaju predavanja mr. primene novih tehnologija. do 10. urbanističkog planiranja i realizacija. održani su i prateći programi: mr. Darko Reba je predstavio Školu urbanizma prof. Bojovića. godine (The State of Things). od 8. iz Ljubljane i Zagreba (Lara Badurina.J. sociologa Svetlane Radović.izlozbe 13. godina udruženja urbanista Srbije. arhitekte i člana Akademije arhitekture Srbije. godine novosadski arhitekta Vojislav Dević priredio je samostalnu autorsku. U pratećem katalogu Izložbe. a Smilja Simeunčević je govorila o svom diplomskom radu “Rekonstrukcija Almaškog kraja u Novom Sadu. godine. Knjigu je izdala izdavačka kuća Agora iz Zrenjanina. predavanjem “Urbanističko projektovanje na novosadskoj školi arhitekture. upriličenu povodom 50. dr. Barbara Blasin. godine. juna 2005.U.“ Promovisana je takođe i knjiga mr. Nakon otvaranja Salona.) izložbe HRAM SVEHRIŠĆANSKOG SUSRETANJA I POMIRENJA U galerijskom prostoru Vojvođanske banke na Trgu slobode 5. u Novom Sadu. od 12. za Uskršnje praznike. juna. (S. dr. Za nas.“ Drugog i trećeg dana Manifestacije. studijskog i publicističkog rada. Ksenija Petovar i dr. Devića koji je. 2005. u Željezničkoj ulici u Novom Sadu izložbu pod naslovom „Stanje stvari“. bili su i radovi kolega iz Novog Sada i iz drugih mesta u Vojvodini.U. Jelene Atanacković “Javni prostori obala naselja u Vojvodini. kulture i umetnosti u Moskvi.J.“ te da „sintagma Stanje stvari sadrži dvostruko značenje stanja stvari: kao predmeta fizičkog svijeta i stanja stvari kao okolnosti koje utječu na naše postupke“. Radove je odabrala. tumačila i promovisala Rosana Radenković. Ranka Radovića. Nađa Kurtović-Folić. urbanističkoarhitektonsku izložbu radova i dokumentacije koja prati njegov predlog za podizanje Hrama svehrišćanskog susretanja i pomirenja po projektu koji je izradio i za koji se zalaže još od 1991. do 22.

kao arhitekta. Kuzmanov je izložio više konkursnih radova i izvedenih objekata nastalih samostalno ili u saradnji sa arh. seriju foto.) IZLOŽBA ARHITEKTONSKI PROJEKTI I REALIZACIJE ARH. urbanista. uspela da nas. čini nam se. često i bizarnog vida vizuelnih komunikacija. u tom ambijentu građanskog stana starog Novog Sada. (S. Projekti za konkurse nastali su u periodu 2000-2002. ovog puta kao jednog staro-novog viđenja direktnih i indirektnih mogućnosti komuniciranja stanovnika svih uzrasta i socijalnih slojeva. selektiranjem. a pogotovo u urbanološkom i komunikološkom pogledu prati. Od samostalnih radova Kuzmanov je prezentovao stambene objekte u ulicama Petra Drapšina i Cara Dušana. sa diplomom novosadske Akademije umetnosti (1984). dok realizacije potiču iz prethodnih godine. Lazar Kuzmanov priredio je svoju pristupnu izložbu u matičnoj galeriji. Lidija Srebotnjak je. na izložbi su prikazani konkursni radovi za Cepter u Banjaluci. odnosno da kombinacijom foto-beležaka sa zapisima. S. o izloženim radovima govorili su Vladimir Mitrović i autor. Iljom Mikitišinim. izvlačeći iz svega i podvlačeći u svemu ovome. Miroslav Šilić. neke u prvi mah nesagledane činjenice. JUN 2005. sa zvanjem redovnog profesora predmeta Intermedijalna istraživanja. Kao jedan od najaktivnijih pripadnika mlađe generacije novosadskih arhitekata. Radovi ova dva autora uneli su svežinu u savremenu arhitekturu Novog Sada. Povodom prijema u Udruženje likovnih umetnika primenjenih umetnosti i dizajnera Vojvodine arh.J. kadriranjem i dopunjavanjem zapisima preko njih.J. negde iz drugog plana prostora. u izložbenom prostoru Zlatnog oka. MAJ . Sakupljanjem. (S.) čekuje se“redovna i delimično izborna“ Skupština Vojvođanskog udruženja urbanista. slikar i arh.zapisa pod naslovom Izdaleka izbliza. radovima koje je izložila. teoretičar i praktičar dizajna upozorava na stalnost potreba za komuniciranjem i na permanentnu inovativnost mogućih vidova komunikacija. Šetnje Tisom i posluženje neće izostati.2. izvuče. kroz direktnu ponudu i potrošnju roba ili usluga na svekolikom tržištu potreba. spontanost i kreativnost gesta koji ovakvu komunikaciju i u funkcionalnom i u likovnom aspektu. kolažiranjem i istraživanjem svih vidova pismenih poruka sa tog specifičnog tržišta i njihovim sagledavanjem kao osobenog. njihovim skeniranjem. na Akademiji u Novom Sadu. Možda se sve to danas samo nekim drugim imenom zove. Novosadsku banku u Novom Sadu i arhitektonsko-urbanističko rešenje centralnog bloka u Kikindi. Izložbu je otvorio potpredsednik UPIDIV-a. poslediplomac Akademije likovnih umetnosti u Ljubljani (1987). snagom umetničkog izraza usmeri ka. LAZARA KUZMANOVA GALERIJE UPIDIV-A. godine. kao i poslovni objekat u ulici Kralja Aleksandra i stambene zgrade u ulicama Danila Kiša i Alekse Šantića. izložila je u Galeriji Centra za vizuelnu kulturu u ulici Laze Telečkog 3/I. Inspirisana susretom sa porodičnim fotografijama iz perioda šezdesetih godina prošlog veka.izlozbe urbaniteta u javnim prostorima gradskih središta posebno. 24. IZDALEKA IZBLIZA Slikar. a nikada ne prevaziđenim mogućnostima sinteze vremena. Od zajedničkih radova. uvećavanjem. danas već pomalo zaboravljenim.M. već da stvori i kod posmatrača iluziju stanja promena. (V. Kritovac.) DaNS 50 | jun 2005 | 67 . Izložbu je pratio i odgovarajući katalog. sa alkovnom i balkonom prema Zmaj Jovinoj ulici. faktički i simbolički. ne samo lično osećanje efemernosti predmeta i prostora koje fotografije beleže. Lidija Srebotnjak Prišić je uspela da pokrene. u Novom Sadu. te dodela nagrade „Arh. akad. početkom juna meseca ove godine. Vojislav Midić“.J. prostora i arhitekture.

ikonostase.. (303 str. Mada skromne po obimu i veličini. Zidno slikarstvo. dela primenjene umetnosti. 24 cm. rasprave i druge publikacije koje se tiču ovčarsko-kablarskih manastira.) Sava Ljubičić Međuopštinski zavod za zaštitu spomenika kulture. u kome autori pišu neku vrstu malih monografija o svim crkvama i starinama uopšte u ovčarsko-kablarskoj klisuri. Zavisno šta je očuvano od pojedine manastirske celine. U delu.: ilustr.) Nastavljajući svoju seriju naučno-popularnih svezaka. jer se uvek ne publikuju valjano obim i karakter ovih poslova. Obimnim konzervatorsko-restauratorskim radovima obavljenim u XX veku.. Sa jedne strane proučili su sve članke. 17 cm. čije je bogatstvo istorijsko-umetničkih repertoara već dugo poznato u stručnoj literaturi kao jedno od vrhunskih dela srpske baštine prve polovine XIX veka.: 250 ilustr. Srpski i mađarski. subotički Međuopštinski zavod za zaštitu spomenika kulture krajem prošle godine objavio je još dve sveske u kojima se na kratak i popularan način. tako da tekstovi dvoje stručnjaka ostaju važan putokaz budućim konzervatorima i restauratorima. govori o pojedinim spomenicima kulture koji se nalaze pod nadležnošću ovog zavoda. Srpski i mađarski (22 str. Arhitektura. poglavlja se dela na podpoglavlja: Istorija. Bogata fasadna struktura molskog hrama jedna je od najzanimljivijih pojava u arhitekturi seoskih hramova. To je vrlo važno. Ovo delo daje iscrpnu sliku o manastirima u trajanju od nekoliko stoleća.jednobrodne građevine sa polukružnom apsidom i naglašenim pevničkim prostorima . Pravoslavni hramovi u Molu (18081824) i Aleksandrovu (1818) pripadaju grupi arhitektonskih i slikarskih spomenika nastalih na baroknim i klasicističkim uzorima.autori se osvrću i na rezultate arheoloških iskopavanja. Čačak 2004. kao i retke rukopisne knjige i još ređa skulptorska ostvarenja. ova izdanja predstavljaju ujedno i nastavak pionirskog projekta ove vrste na prostorima Vojvodine što je i znak njihove zrelosti i zainteresovanosti za publikovanje saznanja o arhitektonskim i slikarskim spomenicima sa severa Vojvodine.. čiji spisak je dug preko sto dvadeset naslova. Rezultat je obiman rukopis… U sintetičkom delu autori prate hronološku istoriju ovčarskokablarskih manastira od srednjeg veka do danas. slikarstvo. ne uvek tačno pisalo. začudo. Miloš Timotijević Narodni muzej. podrobno se iznose svi važni podaci o svakom od manastira posebno.) SRPSKA PRAVOSLAVNA CRKVA SVETOG SAVE U MOLU … Autori su pristupili izradi rukopisa vrlo savesno. Štampanje ovih svezaka omogućilo je Pokrajinsko ministarstvo za obrazovanje i kulturu koje je i ovom prilikom pokazalo da ima razumevanja za praktične projekte institucija za kulturu. koja su otklonili bar neke nedoumice o najranijem razdoblju u klisuri Ovčara i Kablara. Ikonostas i Riznica. što unosi lepu preglednost u razmatranju… (Iz recenzije prof. ali stručno i naučno. (40 str. autori se bave dosta podrobno. Ikonostas molske crkve. Posebno je dragoceno što autori poklanjaju pažnju životu manastira kroz XIX i XX vek o čemu se dosta malo i. od stručnjaka i lokalnog stanovništva do gostiju i turista koji posećuju Suboticu i okolinu. Sretena Petkovića) nove knjige SRPSKA PRAVOSLAVNA CRKVA SVETOG DIMITRIJA VELIKOMUČENIKA U ALEKSANDROVU slikara toga doba Arsenija Teodorovića.sintetičkom pregledu . Sa druge strane.: ilustr.pripada klasičnom tipu pravoslavnih hramova nastalim na ovim prostorima. Njihova arhitektonska struktura . Nikole Aleksića i Novaka Radonjića. nastao tokom IV decenije XIX veka delo je vodećih 68 | DaNS 50 | jun 2005 . (VM) Sava Ljubičić Međuopštinski zavod za zaštitu spomenika kulture. 17 cm. Subotica 2004. Ikonostas crkve u Aleksandrovu potiče iz starijeg perioda (1766) a njegova atribucija do dana nije razrešena. Ovakve publikacije namenjene su širokom krugu čitalaca.nove knjige MANASTIRI OVČARSKO-KABLARSKE KLISURE Delfina Rajić. oni su pri terenskim istraživanjima pomno ispitali arhitekturu. Subotica 2004. U prvim poglavljima knjige .

nove knjige VODIČ KROZ ARCHICAD 9 Thomas M. razotkrivajući mnoge tajne i nepoznanice.ArchiCAD i ArhiTEKTA i tekst arh. koji su značajno doprineli zaboravu. grupacije i sklopa. element kosog jednovodnog krova u oblikovnom smislu. Arhitektonski projekti urađeni u ArchiCAD-u. Ona se kritički osvrće ¨. izbor radova primenjenih od enterijera do urbanizama i uobičajeni engleski izrazi u ArchiCAD-u. Autorov priručnik pod nazivom: Step by Step je dugo godina bio standardni deo ArchiCAD dokumentacije od verzije 5. reflektovale su se veoma jasno na urbanistički lik Terazija. ekonomski. do osamdesetih godina XX veka. Ova mlada autorka koja iza sebe ima više publikovanih radova i učešća na naučnim skupovima. prava slikovnica naše skorije arhitektonske prošlosti. Prikazujući nastanak arhitektonsko-urbanističkog okvira Terazija. istovremeno riznica velikih arhitektonskih vrednosti i nezamislivih promašaja¨. pokušalo se doći do ove endemične arhitekture. knjiga Tijane Borić će vas sigurno razuveriti. (106 str. g. kao jedan od primera narodnog graditeljstva na primorju. Izdavač je nacionalizovanoj verziji priručnika dodao: Rečnik ArchiCAD izraza.co. te njegovim rasčlanjavanjem na segmente.ArchiCAD 9 Training Guide od Thomasa M. Posle upoznavanja sa osnovnim tehnikama. prostorno-ambijentalni i kulturnoistorijski činioci. renderinga i animacije. Beograd 2005. su. (Iz Recenzije) Od ArchiCAD verzije 4. dajući omaž Terazijskoj terasi i zaboravljenoj Terazijskoj fontani. kao i javnih sadržaja. Ako ste mislili da o Terazijama znate sve.. Arhitektonskog fakulteta u Beogradu .¨Terazije. Petra Arsića prof. . Analizom unutrašnjeg i spoljašnjeg prostora. koji sadrže demo verziju ArchiCAD-a i startne fajlove vežbi.: ilustr. Okosnica ovog Priručnika je prevod sa engleskog . Izbor priloga naših saradnika i korisnika ArchiCAD-a.) Naša tradicionalna arhitektura. namenjen pre svega zahtevnijim korisnicima ArchiCADa na osam kolor strana strana. Ivana Jovanovića i Praktični saveti za ArchiCAD od Zsolta Varge.0 Sam Priručnik se sastoji od 16 vežbi koje pažljivog čitaoca uvode u mogućnosti ArchiCAD-a. posmatrajući sve burne i nepredvidive promene na koje su uticali različiti sociološki. čitalac počinje da gradi realizovanu dvoetažnu rezidenciju Drukner-Braunštajn od prvog zida pa sve do štampanja/plotovanja. Graditeljski korpus Terazija dragoceno je svedočanstvo rađanja i stvaranja jednog mladog grada.. formirao se tokom burnih stotinu godina. kao i analizom prostornih elemenata niza.yu Tijana Borić Zlatousti. evropske prestonice. monografija predstavlja izuzetan doprinos proučavanju narodnog neimarstva kod nas. projektanta u firmi BDSP YU . Takođe nas podseća na ne ostvarena ili izgubljena znamenja ovog prostora. proporciji i meri. Simmonsa. prilagođavajući se okruženju i materijalu koji im je bio dostupan. Stoga ovu jedinstvenu formu kuće u nizu možemo smatrati za posebni tip primorske kuće naše Jadranske obale. kao i mnoštvom interesantnih i do sada neobjavljenih fotografija iza kojih se često krije predusretljivost strastvenog kolekcionara starih fotografija i razglednica i poznavaoca arhitekture Beograda. odlikuje se funkcionalnošću i čovekomernošću. (Iz Sažetka) U radu su detaljno analizirani faktori koji su uticali na stvaranje ovakvog tipa kuće u našem graditeljskom nasleđu poput geografsko-klimatskih. njenog detaljnog proučavanja i izvedenih zaključaka. ovog nama tako poznatog mesta. kao i načina i uslova pod kojim je ona nastala i opstala. B5) www. sa preko 500 odrednica. donosi pred nas knjigu kojom se obraća ne samo stručnoj. Miloša Jurišića. Izvršena je i detaljna analiza arhitektonskog sklopa i proporcijskih odnosa unutar njega. . društveno-istorijskih. U porukama koje ona emituje.. Nepredvidive stihijske transformacije grada. od orijentalne varoši do moderne.hiCAD. njihovi vlasnici i anegdotski duh koji ih obeležava. (264 str. kojoj pripada i arhitektura paštrovske kuće.Vreme je za sutra. nalazimo elemente posebnosti u odnosu na druge kuće Jadranskog primorja. Dodatak se sastoji iz tri priloga: Praktični saveti za ArchiCAD. Graditelji ove u suštini jednostavne arhitekture vodili su računa o svakom detalju. kao i analiza detalja unutrašnjeg prostora. kao i svih krupnih problema sa kojima se Beograd suočavao u trenutku kad je stupao u red evropskih metropola¨. predsednik kompanije Archivista.. zapravo svima nama koji smo zainteresovani za sudbinu Beograda. je poznati američki arhitekta. izmenama ili devastaciji spomeničkog nasleđa Terazija¨. i dva teksta arh. prostorno-rurističkih. : ilustr. najuspešnijeg prodavca ArchiCAD-a u Americi. Autor. Uz Priručnik se distribuiraju dva CD-a u posebnoj plastičnoj kutiji. Beograd 2004 (203 str. autorka precizno atribuira. 24 cm. U uvodnom delu nacionalizovanog Priručnika nalazi se tekst arh. datuje.. tekst sadrži preko 1200 prikaza ekrana koji znatno olakšavaju upoznavanje sa ArchiCAD-om. 24 cm) TERAZIJE .na stavove i idejno estetske zablude minulih vremena.: kolor ilustr. Simmons hiCAD. ¨Arhitektonski okvir Terazija. U knjizi vaskrsavaju zaboravljeni objekti.55 ovo je sedmo izdanje istog izdavača na našem jeziku. kao i za njegovu slikovitu prošlost. Knjiga obiluje napomenama i korisnom literaturom. dakle. Keković Zadužbina Andrejević. Kao što je uobičajeno u ovakvim izdanjima.. Ivana Jovanovića. jednostavna osnova kuće u nizu u funkcionalnom smislu i grupisanje nizova stvaranjem ulica u prostornom smislu. Sa stanovišta izbora teme. analizira i vrednuje graditeljske domete koje su neimari Terazija ostvarili. od poslednjih decenija XIX. Priručnik je dobra literatura za učenje i koristan podsetnik. Novi Sad 2005. već i široj publici. (Milan Prosen) DaNS 50 | jun 2005 | 69 .URBANISTIČKI I ARHITEKTONSKI RAZVOJ OSOBENOSTI PAŠTROVSKE KUĆE Mr Aleksandar Ð.

Anketa sprovedena na sistematskom slučajnom uzorku (284 stanovnika pomenutih naselja) bila je okosnica socioloških razmatranja i posebno je štampana na kraju knjige koja je pisana zanimljivo. u pozorištu. varošice i sela. predstavljana verovatno po prvi put kraćim izborom starih razglednica i propratnim tekstom. Bloka IV na Bulevaru Oslobođenja. njegove kuće. (156 str. Novi Sad 2004. Knjiga se može nabaviti u svim novosadskim knjižarama. Zrenjanin 2004. U pitkom i jezički sjajnom prevodu Vladimira Popina. o novosadskim Mađarima. istoričar i muzeolog. Posebno su zapažena poglavlja u kojima se donose prostorno-morfološke karakteristike stambenih tipova. Knjiga je solidnog dizana i odlične štampe (Publikum. Posebno su analizirani javni prostori u stambenim ambijentima. materijalnim ostacima i za pričama o životu u Novom Sadu izložila faktografski tačno. o istorijskim događajima. Zrenjanin. klo prizemnih naselja. Kako su nastali i kakvi su bili njegovi kvartovi. Savetnika u Muzeju grada Novog Sada. Beograd) i nastavlja proces u kome autor sa uspehom promoviše svoju bogatu kolekciju starih razglednica.TIPOVI STANOVANJA I NAČIN ŽIVOTA Svetlana Radović Agora. Ozer je rezultate svog traganja za dokumentima. Prateće tekstove pisao je sam autor koji je kroz formu kratkih zapisa pokušao da isprati vizuelnu prezentaciju vojvođanskih gradova. Knjiga A.delovi Bistrice. VOJVODINA NA STARIM RAZGLEDNICAMA Slavko Košutić Slavija d..) ŽIVOT I ISTORIJA U NOVOM SADU Agneš Ozer. svojevremeno pročitanih u emisijama Radija Novog Sada na mađarskom jeziku u ciklusu o istoriji i životu Novosađana.) Ova studija sa podnaslovom Kritička valorizacija tipologije stanovanja sa prostorno-sociološkog aspekta. aprila meseca 2005. Forum.J. Budući je istraživač. Za odbranu grada pred poplavama i nanosima. kako mu je i od koga pisana prva istorija. lako razumljivim jezikom. U šest poglavlja autorka analizira niz faktora koji presudno utiču na činioce vezane za život i rad u tretiranim područjima Novog Sada . 2005. odbranjen na Arhitektonskom odseku FTN u Novom Sadu.o. Ozer otkriva nam kako je Novi Sad nastao i razvijao. (VM) Zbirka eseja mr. od prostornih do svojinskih. Autorka se odlučila da “ispravi grešku” i da izvrši detaljno istraživanje navedenih delova grada kroz literaturu.. Autorka takođe pravi rekapitulaciju dosadašnjih teoretskih napisa o tipologiji stanovanja kod nas stvorivši jednu vrstu udžbenika sa utemeljenim teoretskim karakteristikama putem različitih kriterijuma ocenjivanja. Knjiga je koncipirana tako da je većim gradovima posvećeno više pažnje (Novi Sad. 33 cm. kako se uzdizao kao trgovačko i kulturno središte. u urbanističkoj i sociološkoj literaturi nisu imale odgovarajuću stručno-naučnu valorizaciju. institucije i građani. Nova Košutićeva knjiga donosi značajne novine kada je u pitanju sadržaj i odabir materijala. kao prevod istog naslova štampanog na mađarskom jeziku 2002. Isti autor je već publikovao knjigu Novi Sad kroz uspomene starih razglednica u dva izdanja (Novi Sad 1996. plansku dokumenatciju i opširne ankete. Kikinda. Posebnu vrednost predstavlja želja autora da prikaže razglednice sa hramovima raznih veroispovesti što bi mogao biti i jedan korak ka novom Košutićevom projektu u kome će se njegova bogata kolekcija naći u tematskom okruženju.o. kako bi dala prikaz tipova stanovanja i načina života protekle decenije.) dok su manja mesta. Košutić se ovoga puta odlučio za razglednice koje su uglavnom crtane i na kojima ima dodatnih intervencija ali nisu zanemarene ni tradicionalne razglednice na kojima su motivi grada dati u foto tehnici. kako je Novi Sad postao banjski. (199 str. kustosa muzeologa. Njeni su prikazi i svedočenja istoriografska. Kakve su bile novosadske zime i leta. godine. čitaoci sada izašle knjige mogu da uživaju u skoro pedesetak tekstova.) novi časopisi Deo jedne od najvrednijih kolekcija starih razglednica Novog Sada i Vojvodine g. O tramvaju i fijakerima i bezbroj drugih detalja društvenog i javnog života i običaja Novosađana. Agneš Ozer. Slavka Košutića ovih dana je ugledala svetlo dana kroz knjigu Vojvodina na starim razglednicama. provereno i precizno.: ilustr. ali sa zapažanjima kulturologa i žene sa senzibilitetom za detalj i rafinman u odnosima multietničke zajednice dragoceni. 1998) sa različitim izborom razglednica koja je prikazala ozbiljan i studiozan rad ovog kolekcionara. na ulicama.nove knjige NOVI SAD . 24 cm. (S. gde su ih i kako su ih Novosađani provodili. kada je zabeležen i najveći indeks porasta broja stanovnika.: ilustr. Velike promene na polju stanovanja u Novom Sadu koje su zadesile grad tokom poslednjih desetak godina. Novi Sad. kao spratna naselja i deo Salajke i kraja oko ulice Cara Dušana. a istoričara po struci objavljena je u izdanju Foruma. Subotica…. ali i o zbivanjima na promenadi. a potom i sajamski grad. o Dunavu. knjige poput ove uvek su dobrodošle i imaju trajnu vrednost. godine. Agneš priča o gradu. Limana III. o duplom mandatu Svetozara Miletića na mestu gradonačelnika. magistarski je rad Svetlane Radović. Izbor starih razglednica odabran je pažljivo dok je nešto od materijala publikovano premijerno. Gde su i kakve su nam bile pijace. (VM) 70 | DaNS 50 | jun 2005 . Detelinare. A.

U rubrici Hronika. Klub arhitekata. za verifikovanje cenovnika kojim će se adekvatno nagraditi njihov trud kao i za sprečavanje divlje gradnje i nelojalne konkurencije svake vrste. dela. Stanković) piše o heroju moderne arhitekture . Arhitekt se može nabaviti u sedištu DaN-a (Generala Milojka Lešjanina 52. Luja Kana (Arhitekta po želji kuća). Niš) ili mejlom: dan-arh@eunet. Projekat je zasnovan na entuzijazmu istraživača i dobroj volji arhitekata). (VM) ARHITEKTURA 89/ MAJ 2005.Konkursi (Klub arhitekata će se angažovati. Arhitektonski forum.novi `asopisi ARHITEKT 17/MART 2005. Podgorica DaNS 50 | jun 2005 | 71 novi časopisi Novi broj Arhitekture otvara tekst sa zaključcima Uprave Kluba arhitekata u kome se najavljuje budući koraci u radu ove organizacije . yu. Dalje. Ivan Bogdanović autor je iscrpnog izveštaja sa Bijenala u Veneciji dok grupa studenata (Mladenović. Tu su i redovne rubrike. prikazi izložbi (Alvar Alto u Nišu). Tamara Tasić piše o obnovljenoj Pupinovoj kući u Idvoru. Novi Beograd) ili mejlom: klubarh@yubc. Mesečnik se može nabaviti isključivo preplatom na adresu Kluba arhitekata (Nehruova 214. Arh. metodi). Izložbe (Svoju prvu izlagačku manifestaciju Klub arhitekata će održati krajem avgusta u Galeriji na Andrićevom vencu. Sledi detaljni prikaz 13. 50 godina Instituta za arhitekturu i urbanizam Srbije obeležen je prigodnim tekstom i izborom radova sa istoimene izložbe. Salona urbanizma u Banjaluci. novi broj donosi Program. net (VM) . Nagrade (Klub arhitekata želi da povremenim dodeljivanjem nagrade za životno delo proširi i obogati listu klasika srpske arhitekture. Leksikon (U pripremi je treće izdanje Leksikona srpskih neimara. nove knjige i časopisi. Redakcija uskoro najavljuje i svoje elektronsko izdanje. pozivnu anketu i više prikaza za prostorno-programsku proveru poteza ulice Jurija Gagarina u Novom Beogradu. Zoran Čemerikić se pita Da li dovoljno brinemo o našem arhitektonskom nasleđu? Arh. U rubrici Istoriografija arh. Prilozima iz Berlina i Egipta časopis nastavlja praksu u kojoj arhitekti donose svoje zapise sa stručnih putovanja. O nagradama u srpskoj arhitekturi pišu Vladimir Mitrović (Tabakovićeva nagrada arhitekture) i Dijana Milašinović-Marić (O nagradama za arhitekturu). U stalnoj rubrici Lazar D. novi broj Arhitekture donosi intervju sa doajenom beogradske arhitekture Irenom Roganović koji potpisuje Mare Janakova. bilo kao organizator ili učesnik. Tema će biti Srpska arhitektura na međi vekova: ličnosti. ovoga puta bogatijeg dizajna i kvalitetnijeg poveza. otvara izveštaj sa prošlogodišnjih Dana arhitekture Niša i prikazom nagrađenih radova. Glasnik Društva arhitekata Niša Novi broj Glasnika DaN-a. U rešavanju staleških problema Klub će se zalagati za zaštitu autorskih prava arhitekata. Beograd. samo u zaista anketnim i zaista investitorskim konkursima). Kesić ovoga puta analizira ličnost i delo arh. Bojić. nagrada se može dodeliti i posthumno).Danijelu Libeskindu. Blok novog broja posvećen je i funkciji Glavnog gradskog arhitekte i predstavljanju niškog gradskog arhitekte Jovana Mandića.

.

.

smeštenog u preko 1800 poslovnih objekata. . januara 1992. gde je i ponos preduze}a Poslovni centar APOLO. Osnovna delatnost preduze}a je izdavanje poslovnog prostora u zakup.000 m2 komercijalnog poslovnog prostora. decembra 1991.IZLOG GRADA JAVNO PREDUZE]E POSLOVNI PROSTOR 21000 NOVI SAD. Najatraktivniji poslovni objekti nalaze se u centru grada. Preduze}e raspolaže sa više od 160. a zvani~no je po~elo sa radom 1. godine Odlukom Skupštine Grada Novog Sada. Narodnog fronta 53 tel/fax: 021/489-00-11 JP POSLOVNI PROSTOR osnovano je 23. godine.