TEMA BROJA: DANI ARHITEKTURE NOVOG SADA 2005.

re`

urednika

STANJE STVARI, DaNS - PEDESETI BROJ
DaNS - Zapisi iz arhitekture, urbanizma i dizajna / Articles from Arcitecture, City Planning and Design; www.dans.org.yu; Izdavač/Publisher: Društvo arhitekata Novog Sada, Miletićeva 20; Novi Sad, Vojvodina, DZ Srbija i Crna Gora; e-mail: dans@eunet.yu; tel/fax: 021/423-485; Glavni i odgovorni urednik / Editor-in-Chief: Slobodan Jovanović, arh. Pomoćnik glavnog i odgovornog urednika / Deputy Editor: Vladimir Mitrović, istoričar umetnosti Uredništvo / Editorial Board: Ružica Jovanović, arh., Biljana JovanovićŠušnjar, arh., prof Dušan Krstić arh., Žolt Ivanović, arh., Darko Polić, arh. Grafički dizajn / Graphic design: Miroslav Šilić, arh. Redakcija u inostranstvu / International Editorial Board: Saša Gačić, arh. (Geneve), Mr. II Srđan Jovanović Weiss, arh. (New York), Kaliopa Jović, arh. (Wien), Siniša Macedonić, arh. (Frankfurt), Verica Nenadović-Žarković, arh. (Moskva), Josip Pilasanović, arh. (Budapest); Sekretar redakcije: Svetlana Falb Prevod / Translation: Dubravka Bugarski-Alimpić; Lektor / Received by and profesional reading: Milka Poša Redakcija prima utorkom i sredom 12-14h Štampa / Printed by: FORMA, Novi Sad Cena / Price: 400 dinara Prvi broj magazina DANS štampan je 1982. godine. U junu 1984. i maju 1998. godine štampana su posebna izdanja. DANS izlazi četiri puta godišnje ISSN 0351-9775, UDK 71 Žiro račun: 340-2197-32 Novosadska banka AD Novi Sad Broj finansira: Javno preduzeće Poslovni prostor, Novi Sad

I

nicijatori, pokretači i realizatori DaNS-a kao Zapisa iz arhitekture urbanizma i dizajna, imali su zamisao i želju da pisanom reči, pratećim ilustracijama i stavom, pomognu i doprinesu da nam okruženje u kom živimo, ta građena sredina, grad kao celina i kuće, stanovi, radni prostori i sva druga mesta susretanja, okupljanja i zajedništva postaju i budu bolji i lepši. Bilo je to pre 23. godine. U međuvremenu, Društvo arhitekata Novog Sada kao izdavač časopisa, uspelo je da složi eto već pedeset redovno numerisanih svezaka, što uz dve, posebno izdate sveske časopisa čini preko 4000 stranica bogate građe o urbarhitektonskoj praksi, o kojoj je svedočilo, sada već skoro 350 autora iz reda struke i pratećih disciplina. Trudom prvog Glavnog i odgovornog urednika arhitekte Dušana Prodanovića, pa potonjeg u ličnosti arhitekte, prof. dr Svetlane Vuković koja je na simboličan način, zadnje uređenim brojem primila Oktobarsku nagradu Novog Sada, koja je Društvu arhitekata Novog Sada dodeljena upravo za njegovu izdavačku delatnost, trudom svih kolega koji su DaNS stvarali i doprinosili mu, kao članovi Uredništva, jedno vreme i Saveta časopisa, trudom svih saradnika - autora priloga, pa i naporom koji sam lično činio potpisujući kao Glavni i odgovorni urednik, eto već 28. brojeva DaNS-a čini mi se da hrabro možemo ustvrditi da su naši Zapisi iz arhitekture urbanizma i dizajna postali relevantno i priznato štivo i svedočanstvo o urbanizmu i arhitekturi Novog Sada, Vojvodine i cele zemlje. Da smo bili otvoreni prema svetu i za sve ono što je ključ za razumevanje i čitanje arhitekture ovog podneblja i vremena našeg života i stvaranja. Da li su kuće u kojima živimo bolje od onih pre, da li je naš grad lepši nego je bio juče, da li je ugodniji, sigurniji za život, ostaju pitanja za moguće odgovore vremena. Koncepcijom časopisa nastojali smo da se akcentuju pozitivni primeri stvaralaštva, ne bi li poslužili za ugled novim i mlađim stvaraocima. U kritici smo bili suzdržaniji, možda i više nego je trebalo i više no što naša graditeljska praksa zahteva. Čuvali smo se kavge i kritizerstva. Stvorili smo nezaobilaznu dokumentaciju i građu, otvorenu pred javnošću. Govorili smo o delima, o ljudima, o stvaranju i kulturi prostora i stvaralačkog čina. Za saradnike i prijatelje imali smo većinu najboljih. Dočekali smo Arhitektonsku školu u Novom Sadu i njene prve diplomce i poslediplomce kod njenog osnivača, sve do nedavno i voditelja Ranka Radovića. Svedočili smo o prvoj udarnoj desetini nosilaca Tabakovićeve nagrade arhitekture i o sijaset drugih raznim povodima i nagradama apostrofiranih kolega. Govorili smo o onima koji su otišli sa javne scene, a nastavićemo da ih cenim po delima koja su ostavili. To je to sveukupno stanje stvari i nije slučajno da sam se u naslovu Uvodnika opredelio za te dve reči koje se sticajem okolnosti pojavljuju više puta i raznim povodima u ovom pedesetom broju. Nastojaćemo da DaNS i na dalje prati to stanje stvari. I kao materijalizovane fakte u prostoru, ali i kao uslove njihovog nastanka i osobina – svedočanstava o prostoru i vremenu, o duhu i dahu njegovom, kako je to svojevremeno od arhitekata naših tražio pesnik Miroslav Antić. U Novom Sadu, juna 2005. Slobodan Jovanović

Naslovna strana: Poslovni objekat auto-elektro servisa sa auto salonom na Bulevaru vojvode Stepe u Novom Sadu Autor fotografije: Milan Konjević DaNS 50 | jun 2005 | 1

sadrzaj 2 | DaNS 50 | jun 2005 .

Okrugli sto dana arhitekture 2005. Fudbal i arhitektura Petera Eisenmana 42. Čitanje prošlosti Vrnjačke Banje PUTOPIS 52.U pohode Paladiju 55. neiskorišćeni 18. Divno je živeti ARHITEKTURA U SVETU 34. Uređenje javnih prostora u gradskim središtima u Vojvodini 25. 3LHD 40. Projektni studio DaNS NOVI OBJEKTI 26. Kuće od drveta i kartona 36. Milenijumski park u Čikagu ISTORIOGRAFIJA 44. 2+2 objekta u novosadskoj ulici Petra Drapšina 30.sadrzaj DaNS 50 DANI ARHITEKTURE NOVOG SADA 2005. Zakasneli Haussmann u vojvođanskim gradovima 21. Medvedev 48. Pitanje teme u arhitekturi ISTRAŽIVANJA 60. Put u Italiju: Bijenale u Veneciji . Japan . Arhitekta Aleksandar I. Arhitektonska studija Studentskog društvenog centra AKTUELNOSTI IZLOŽBE NOVE KNJIGE NOVI ČASOPISI sadržaj DaNS 50 | jun 2005 | 3 . 14. Napušteni. 15. Gradsko polje STUDENTSKI RADOVI 62. zaboravljeni. Projekat Grad Scena 16.Reanimacija napuštene škole REAGOVANJA 58.

sa predlozima po tri kandidata za budući sastav Upravnog odbora Društva. And. kao i poslednje izašli broj časopisa Društva arhitekata Niša Arhitektura. u vreme od 16. lokacijama. Leon Nešić. Subotice i Kikinde. and Mr Lazar Kuzmanov. an architect from Novi Sad.arhitektonskoj sceni. Po dogovoru i uz saglasnost Upravnog odbora Društva u prethodnom sastavu. ove godine. maja održana je Godišnja i Izborna Skupština Društva arhitekata Novog Sada. sa pozitivnim. In the category of publishing. Šilić. Kao zaduženi za to predložio sam Skupštini da se pitanju statusa i pozicije Društva i statusa i pozicije arhitekata. Održana je GODIŠNJA. Građanski list. Lazara Kuzmanova novoizabranog predsednika DANS-a i Silvije Kacenberger predsednika Žirija ovogodišnjeg Salona. Dragan Marinčić i mr Nemanja Radusinović predloženi od novoizabranog predsednika Društva. The official opening was followed by the round table dedicated to the topic of Public Spaces. T radicionalne Dane arhitekture Novog Sada. The Charter of the Salon in this field was awarded to the architect of a younger generation. uz uvodni tekst u kom podsećam na neke momente od značaja za istorijat nastanka i održavanja Dana arhitekture Novog Sada. pozivnicu i prateći plakat manifestacije dizajnirao je arhitekta M. mogućih tematskih područja. maja. a lot of urban designs were displayed at the Salon. osnovnim legendama o njihovim autorima. an architect and Dario Cupic from Novi Sad for the Business premise of the car salon at Novo naselje. Kao i ranijih godina Danima su prisustvovale kolege iz Beograda. ali ikritičkim kvalifikacijama rezultata aktivnosti Društva. u Novom Sadu. Osamdesetak članova i gostiju saslušalo je Izveštaj o radu u prethodnom periodu koji je podneo arhitekta Jovan Zorić predsednik Društva u prošle 4. opredelili su se za dodelu POVELJE SALONA ARHITEKTURE u 7 od 9. Nenad Kuzmanović i Lazar Kuzmanov. Jovanovic for the building of the Crematory in Novi Sad. The Salon jury composed of Silvija Kacenberger. The jury decided to reward the work of Jelena Josipovic and Nebojsa Djurdjulov made for the competition announced by the town of Akureri at Iceland. Slobodan Jovanović . president of the Association of Architects of Novi Sad. Viktorija Aladzic and Mirko Grlica) and Vrata (The Door) – the architectural jewel from Kikinda (by Biserka Ilijasev). Media coverage of the event was symbolic. izražavajući nadu da će nova imena na našoj urb . za dodelu GODIŠNJE NAGRADE ARHITEKTURE NOVOG SADA koja se dodeljuje pojedincima autorima ili autorskim timovima iz oblasti arhitekture. činili su arhiteki: Darko Polić. mr Nemanja Radusinović.dani arhitekture novog sada 2005. izneti su i elementi mogućeg inoviranja programskih sadržaja i metoda rada o čemu govore i na licu mesta deljeni tekstovi potpisani od oba kandidata za funkciju budućeg predsednika Društva (Lazar Kuzmanov i Slobodan Kuzmanović). The reward for the best works of students was awarded this year to the graduation paper of Andrea Tamas and a business-shopping centre of Milos Protic. diverse in contents and conscious and responsible in authorial terms. TV Panonija i TV Most. kako je to već ustaljeno: SALON ARHITEKTURE i OKRUGLI STO NA TEMU JAVNI PROSTORI GRADA. ORGANIZACIONI ODBOR Dana arhitekture Novog Sada 2005. trinaesti put za redom organizovalo je. odnosno sa naslovima publikacija koje su na Salonu prezentovane. Ðorđe Grbić i mr Ljiljana Vukajlov na predlog bivšeg sastava Upravnog odbora. uz stare asove projektno izvođačke prakse kao još aktivne stvaraoce i mentore mladih. godine. Ove godine Salon je imao i posebno štampan KATALOG sa kolor reprodukcijama svih izloženih radova. Traditional prizes were awarded during the 13th Salon of Architecture of Novi Sad – the City Prize and charters for individual categories. a kao prateće manifestacije upriličene su promocije firmi KNAUF i AMT UNIAGENT. te Dubravka Ðukanović. Prisutni su se složili da se priprema ovakve rasprave svakako upriliči kao deo programa i obaveza novoizabranog Upravnog odbora. ove 2005. the hall of which on the ground floor is appropriate to the needs of such an exhibition. Skupština se zatim opredelila da novi predsednik Društva arhitekata Novog Sada bude u sledećem mandatu arhitekta Lazar 4 | DaNS 50 | jun 2005 Kuzmanov. obuhvatio je. nameni i datumu nastanka projekata ili realizacija. već kvalitetno doprinositi i nekoj budućoj memoriji domaće urb . for the interior of a residential unit that is modern both in terms of form and content . Niša. Ivana Kuzmanović i Ana Petrović. The Charter of the Salon in the category of realisation was awarded to Miodrag R. posebno zakazana plenumska rasprava za koju će biti i vremena i pripremljene podloge. scientific-specialised works and books two equal charters were awarded for the books titled Gradotvorci I (Town Creators) – residential premises from Baroque to Modern in Subotica (by Gordana Prcic. prisutnog člana Društva. Aleksandar Rackov (the design of the business premise Mering in Zrenjanin). The Salon gathered 60 authors and authorial teams with more than 80 works grouped in seven categories. According to the tradition. The reward in the category of interior was awarded to Nemanja Radusinovic. na Trgu galerija 1. u ceremoniji proglašenja dodeljenih povelja i uručenju Nagrade učestvovala je i arhitekta Vesna Prosenica Gradski arhitekta Novog Sada. neposredno pre njihovog otvaranja. DANI ARHITEKTURE NOVOG SADA 2005. Žiri nije dodelio. Srđan Crkvenjakov. ovog puta i IZBORNA SKUPŠTINA DRUŠTVA. Pored arhitekata Jovana Zorića predsednika DANS-a u prethodnom mandatu. 2005. Nenad Kovjanic and Lazar Kuzmanov decided to award the Prize of the City of Novi Sad for the best architectural work realised in the previous year to the authorial team of Dusan Miladinovic. the City Architect. projektnim i izvođačkim organizacijama. Bojan Tepavčević. ne samo odgovarati na zadatke investitora. Katalog. U kraćoj raspravi potom. Za program i sadržaj Dana arhitekture zapaženo je bilo interesovanje. SPECIJALNO PRIZNANJE – NAGRADA SALONA ARHITEKTURE. where several works and designs were presented.arhitektonske prakse. 16. 81. ŽIRI SALONA. Prvi put u program Dana uvrštena je i održana je RADIONICA NA TEMU URBANI MOBILIJAR. Učesnici Dana arhitekture imali su pred sobom i aprilski broj lista DaNS. U novi sastav Upravnog odbora izabrani su arhitekte Ilja Mikitišin. trebalo je da se iznesu (u tezama bar) i osnovni stavovi i sugestije o daljem radu Društva. The Salon was opened by Mrs Vesna Prosenica. Several hundreds of visitors participated in the ceremonial opening of the exhibition and official awarding of prizes (charters). as probably the most important. The production presented at this year’s 13th Salon of Architecture of Novi Sad was quite good and satisfactory. arhitekti: Silvija Kacenberger. Tajnim glasanjem. Milica Stojković. Čitav program Dana arhitekture odvijao se u salama Galerije Matice srpske. Slobodan Jovanović DAYS OF ARCHITECTURE OF NOVI SAD 2005 The 13th Days of Architecture with the central event titled – Salon of Architecture of Novi Sad – were organised by the Association of Architects of Novi Sad from May 16th to 23rd. Zrenjanina. Both works deal with direct surroundings of the old town core. prisustvo i izveštavanje lokalnih medija: Dnevnik. te arhitekture u gradu Novom Sadu posveti. Društvo arhitekata Novog Sada. the fact is that a large number of presented projects were either realised or they shall soon be. za najuspešnije arhitektonsko delo realizovano u protekloj godini. This year the Salon returned to the Gallery of Matica Srpska.Program Dana arhitekture Novog Sada 2005.-23. SKUPŠTINA DRUŠTVA ARHITEKATA NOVOG SADA U vreme Dana arhitekture Novog Sada. koji je doneo i promovisao kolega Aleksandar Keković. godine.

višeslojno i skladno komponujući celinu u jedan linearni niz nameće arhitektonsko delo kao jasan i vidan reper bulevara na kojem se nalazi.a. DaNS 50 | jun 2005 | 5 . Objekat se otvara prema posmatraču i uvodi korisnika u prostor koji organizacionom šemom zadovoljava stroge kriterijume za ovakvu vrstu specijalizovanih objekata. strukturalnošću i savremenom materijalizacijom predstavlja graditeljski iskorak u novijoj novosadskoj arhitektonskoj produkciji.a. Poslovni objekat auto-elektro servisa i auto-salona svojom arhitektonskom dinamikom. Odgovorni projektanti: Dušan Miladinović. Izrazitom otvorenošću velikih staklenih površina na kvadratnom kubusu i zatvorenom dominantnom vertikalom sa horizontalnim izrezima. Dario Čupić. d. Miroslav Marjanović. d.i.i. DOO PORTAL – Novi Sad NAGRADA GRADA NOVOG SADA ZA NAJBOLJE REALIZOVANO ARHITEKTONSKO DELO U PRETHODNOJ GODINI Obrazloženje: Autorski tim kroz formiranje različitih oblikovnih korpusa. POSLOVNI OBJEKAT AUTOELEKTRO SERVISA SA AUTO SALONOM NA BULEVAR VOJVODE STEPE U NOVOM SADU Autor: Dušan Miladinović.dani arhitekture novog sada 2005. objekat pleni karakterističnim arhitektonskim izrazom.

koja više liči na atraktivan apartman. Naravno da su projektanti unapred postavili određene smernice u likovnom oblikovanju. Centralni motiv ovog objekta. 6 | DaNS 50 | jun 2005 Dušan Miladinović Rođen 11. iznutra. Pod koji se pod malim nagibom penje već od same ulice omogućava lakši pristup i bolje sagledavanje vozila. u Beogradu. pokreta. Iz oblasti urbanizma radio je kao spoljni saradnik JP »URBANIZAM« na urbanističkom projektu rešenja dela auto puta na prilazu Novom Sadu. opredeljenost ka sadržaju a to je automobil. Prateći i dopunski sadržaji su smešteni u postojeću halu. odnosno naglašavanje određenih elemenata u cilju jasne i karakteristične forme objekta. On ne oslikava funkciju objekta niti pokazuje njegov sadržaj. Ovo omogućava pregled kako unutrašnjosti salona tako i prilaznog prostora. radi i na arhitektonskom fakultetu u Novom Sadu. Bez velikih staklenih površina. preko fasade. je ipak drugi elemenat. Stepenište kojim se penje ka vrhu do luksuzne kancelarije. regulacije spoljašnjeg saobraćaja i uređenja sa nivelacijom okolnog terena.stručni saradnik na predmetima »Elementi i sklopovi zgrada« i »Arhitektonske konstrukcije I«. Na spratu fasada se produžava u enterijer auto salona preko isto tako nagnutog i krivudavog zastakljenog zida. . god. Iza sebe ima veliki broj projekata stambenih.ELEKTRO SERVIS O bjekat auto-elektro servisa je jedan od poslovnih objekata na lokalitetu duž Bulevara Vojvode Stepe preko puta stambenih blokova na Novom Naselju. radi na poslovima glavnog projektanta. god. i u logičnoj je sprezi sa kosim staklom teko da se ne čini da izlog pada. Apsolvent na Arhitektonskom fakultetu u Beogradu. Projektni zadatak je nalagao da ceo program treba ispoštovati u vezi vrlo preciznih uslova Boschovih servisa auto-elektrike i uskladiti ih sa željama investitora o proširenju sadržaja i isprojektovati savremen objekat „za XXI vek“ kako je naglasio sam investitor. Moglo bi se reći da svojom arhitekturom objekat podržava težnju investitora da predstavi Bel-car kao savremenu firmu visokih profesionalnih domena.dani arhitekture novog sada 2005. Ceo izlog je nagnut prema ulici ne samo iz razloga postizanja dinamične forme. što je najčešći način oblikovanja stepenišnog prostora koji je na fasadi. U samom početku procesa projektovanja uključeni su stručnjaci iz ostalih oblasti neophodnih za usklađivanje svih instalacija. Detaljnom analizom postavljenih uslova i zatečenom ne dovršenom halom došlo se do najracionalnijeg rešenja. Veliki stakleni ekran pokazuje osnovnu namenu. poslovnih i industrijskih objekata. Na arhitektonskom fakultetu radi i urbanističke projekte za rešavanje centra Kule i Apatina. diplomirao je na arhitektonskom fakultetu u Beogradu. Od 1998. tj. Dario Čupić Rođen u Novom Sadu 1969. Pored projektovanja u visokoj gradnji bavi se i dizajnom u projektima brodogradnje.12.1964. Suosnivač je D. »PORTAL« u kome od 1996.O. Unutar toga je stepenište koje od prizemlja vodi do komandne kancelarije vlasnika objekta. kao i projekata adaptacije i rekonstrukcije. POSLOVNI OBJEKAT AUTO . ono ne konkuriše izgledu i atraktivnost auto-salona. konstrukcije. Pohađao nastavu i položio državni stručni ispit iz oblasti PROTIV POŽARNE ZAŠTITE za VSS. kao asistent . koji je na neki način i zaštitni znak.O. Pored projektovanja obavlja i poslove nadzornog organa i rukovođenja na gradilištima. a uz nju je predviđen nov objekat za tehnički pregled vozila i servis auto-elektrike. pa sve do bulevara. već i umanjuje prodor sunčevih zraka. Specijalnosti: Arhitektonski dizajn i 3D prezentacija. pokazuje i put ka uspehu. Nagnuti polucilindar obložen tamnim i srebrnim limom sa uskim horizontalnim otvorima po najpre liči na deo svemirskog broda ili komandnog mosta nuklearne podmornice. koja je iz tih razloga pretrpela određene izmene. Stav autorskog tima da je objekat jedinstven organizam koji ne deli funkciju od izgleda odnosno da svaki objekat mora da priča o sebi. a na istom predmetu drži predavanja iz oblasti »Savremeni materijali i konstrukcije u arhitekturi i građevinarstvu«.

In the very beginning of the designing process the experts were included from other fields necessary for harmonisation of all the connections. and a new building was planned beside it for technical inspection of vehicles and car electricity service shop. The accompanying and additional contents have been placed in the existing hall.dani arhitekture novog sada 2005. On the first floor the facade elongates into interior of the salon through similarly slanted and curved wall made of glass. A large glass screen shows the main purpose. which had to undergo certain changes because of that. The slanted bowler covered with dark and silver tinplate with narrow horizontal openings resembles primarily to a part of a spaceship or command bridge of a nuclear submarine. It does not either reflect the function of the building or show its content. i. namely emphasising of certain elements aimed at clear and characteristic form of the building. commitment to the content – the car. Terms of reference requested to observe the whole programme with respect of very precise conditions of Bosch’s service shops for car electricity and harmonise them with the wishes of the investor with respect of widening of its content and to design a modern building «for the 21st century». which is most often the method of shaping of stairways on the facade. it does not compete with the appearance and attractiveness of the car salon. the building supports the aspiration of the investor to present the Bel-car modern company of high professional domains. external traffic regulation and arrangement of the surrounding terrain with nivelation. This enables the insight into both the interior of the salon and the access space. SA AUTOSALONOM BUSINESS PREMISE CAR ELECTRICITY SERVICE SHOP WITH CAR SALON The building of a car electricity service shop is one of the business premises located along Vojvode Stepe Boulevard. Within it there is the stairway leading from the ground floor to the head-office of the owner of the building. which does not divide function from appearance. Without large glass surfaces. as the investor himself pointed out. It could be said that with its architecture. The stairway that ascends towards the top. up to the luxurious office resembling more to an attractive apartment shows also the road towards the success. the designers put in advance certain guidelines in fine art shaping. namely that each building has to talk about itself. the central motif of this building. The floor ascend mildly from the very street and enables easier access and better grasp of a vehicle and it is in logical connection with the slanted glass. across the residential blocks at Novo Naselje. all up to the boulevard. Naturally. The detailed analysis of the set conditions and the existing unfinished hall resulted with the most rational solution.e. construction. is another element. from within through the facade. DaNS 50 | jun 2005 | 7 . Still. so that one does not have a feeling that the shop window is falling. which is also its trademark. The whole shop window is bent towards the street not only in order to obtain the dynamic form and motion but also to reduce the penetration of sunlight. The attitude of the authorial team is that the building is a unique organism.

Od 2004 godine zaposlen u AD “PLAN“-u u Novom Sadu (saradnik na Projektu parternog uređenja centra Novog Sadu i Projektu Garni hotela u okviru Master centra u Novom Sadu). (VISION AKUREYRI) Autori: Jelena Josipović. 8 | DaNS 50 | jun 2005 .dani arhitekture novog sada 2005. ISLAND. godine sa radom na temu: „Višeporodične urbane vile na Telepu“ kod mentora Dr Radivoja Dinulovića. Učestvovala na niz konkursa iz oblasti projektovanja i urbanog planiranja (nagrada Salona arhitekture 1999 godine za studentski rad.i. JELENA JOSIPOVIĆ Rođena 1977. Student je poslediplomskih studija na FTN u Novom Sadu. god. Diplomirala 2002. Diplomirao 2003. III nagrada na Konkursu za uređenje desne obale Nišave. Studirao je arhitekturu na arhitektonskom odseku FTN u Novom Sadu. 3D model: Jan Pažitnai. u Bačkoj Palanci. Nebojša Ðurđulov. sa radom na temu: „Francuski kulturni centar u Novom Sadu“ kod mentora Prof Dr Ranka Radovića. Sveobuhvatnim pristupom od programa ponuđenih atraktivnih namena (sa akcentom sa sadržajima kulture. preko novih urbanih struktura i formi.a. Student je poslediplomskih studija na FTN u Novom Sadu.i. d. Od 2002 godine zaposlena je u AD “PLAN“-u Novom Sadu. god. d. novog saobraćajnog koncepta i uređenja morske obale. do uspostavljanje novih simbola – vizuelnih repera u vidu svetionika. ostvarili su osnovni cilj postavljenog zadatka oživljavanje pojedinih gradskih zona (četvrti) i uspostavljanje njihovog novog identiteta. NEBOJŠA ÐURĐULOV Rođen 1978.. poslovanja i obrazovanja). god.a. 2003 godine). d. gde radi kao asistent-saradnik od 2002 godine na predmetima Arhitektonsko projektovanje 2 i Prostorna kompozicija. Studirala je arhitekturu na Arhitektonskom odseku FTN u Novom Sadu. AD PLAN – Novi Sad Obrazloženje: Svojim viđenjem i predlogom revitalizacije urbanog tkiva centralne zone grada. u Novom Sadu.i.a. Povelja Salona za urbanistički projekat KONKURS ZA URBANISTIČKO REŠENJE CENTRALNE ZONE GRADA AKURERI. autori su uspešno odgovorili na složene uslove međunarodnog konkursa za vrlo aktuelnu temu u oblasti urbanizma – odumiranje gradskog centra.

Od (20002002) radio kao stručni saradnik na predmetu Projektovanje 2 na Arhitektonskom fakultetu u Novom Sadu. DaNS 50 | jun 2005 | 9 . Obrazloženje: Igrajući se oblikovnim elementima. objekta na uglu. 3D model: Igor Kovač. autori su na izuzetan projektantski način odgovorili na tešku urbanističku temu..a. odgovorni projektant i direktor. dok uveden treći trakt koji dominira i spaja već formirane delove objekta. Prodori masa. strukturalnim kontrastima. kombinujući rastere i različite osovinski postavljene kubuse. d. a. u birou ‘’ARS FORMA’’ u Zrenjaninu. Objekat u dva trakta prati regulacije ulica koje se sustiču na uglu.dani arhitekture novog sada 2005. d.i.i. gradi skladnu celinu. Diplomirao na Arhitektonskom fakultetu u Beogradu 1998. RACKOV ALEKSANDAR Rođen 1971.a. slobodne otvorene površine i proporcionalan raspored otvora na fasadi uz izuzetnu čistotu linija. Zaposlen od 1998. Saradnik: Milica Nećakov. što je u ovom slučaju rezultiralo dobrim arhitektonskim projektom. daju za pravo razmišljanju da je arhitektonsko projektovanje sklad oblikovnih formi i strukturalnih masa.a. Povelja Salona za arhitektonski projekat POSLOVNI OBJEKAT ‘’MERING’’ U ZRENJANINU Autor: Aleksandar Rackov.

AD PRO-ING – Novi Sad Obrazloženje: Svojim objektom autor je krugu gradskog groblja u Novom Sadu dodao nedostajući arhitektonski i urbanistički sadržaj. na način koji korektno nastavlja liniju zamisli arhitekata – projektanata postojećih objekata.). Povelja Salona za arhitektonsku realizaciju ‘’KREMATORIJUM’’ U NOVOM SADU Autor: Miodrag R.a. Radio u: Užičkoj Požegi (GP Radnik. 10 | DaNS 50 | jun 2005 . a izražavajući se sopstvenim prepoznatljivim arhitektonskim izrazom.dani arhitekture novog sada 2005. Studirao u Skopju(196163) i Beogradu(1963-67).1969-71). A. 1942.. d. Investprojekt”’ Arhitektura 1975-90.i. stanuje u Novom Sadu u ulici Fruškogorska 17 u Novom Sadu. Užicu (Zavod za urbanizam i projektovanje. MIODRAG R. koji predstavlja njegov kreativni doprinos osnovnoj ideji i arhitektonsko – urbanističkom konceptu. Diplomirao na Arhitektonskom fakultetu u Beogradu školske godine 1966/1967. 03.D. Srednju građevinsku tehničku školu-arhitektonski otsek. Jovanović.1971-75 ) i Novom Sadu (Urbanistički zavod Novog Sada 1975. u Novom Sadu pohađao od 1957-1961 god.. Pro-Ing . JOVANOVIĆ Rođen u Novom Sadu 28. od 1990 g.

živi i radi u Novom Sadu. DaNS 50 | jun 2005 | 11 . Boja ambijenta enterijera svojom otvorenošću i modernim duhom odiše atmosferom domaćeg. Indiana.. Odrastao.a. i Arhitektonski Fakultet u Beogradu 1998. Agresivnim enterijerskim potezima. Ball State University. sa zvanjem Tehničar Visokogradnje 1990. Obrazloženje: Autor enterijera stambene jedinice je. što obradom plafonskih površina.dani arhitekture novog sada 2005. Magistarske studije završio na College of Architecture. Indiana. godine. NEMANJA RADUSINOVIĆ Rođen 07. Ball State University. Muncie. aprila 1971. Muncie. godine u Zaječaru. USA sa zvanjem Magistra Arhitekture i paralelno pohađao časove slikarstva i fotografije magistarskog programa College of Fine Arts. d.i. izraženim geometrijskom formama i materijalizacijom doprineo da prostor bude maksimalno iskorišćen i funkcionalan. Završio Srednju Građevinsku školu Jovan Vukanović. USA. što ostalim svedenim elementima u duhu neomodernizma. Povelja Salona za enterijer realizacije ENTERIJER STAMBENE JEDINICE Autor: mr Nemanja Radusinović. čistim linijama. kroz rekonstrukciju postojećeg stana. autor je uspeo da dobije pitom prostor smeran porodici što zaslužuje svaku pohvalu. kvalitetnom upotrebom osvetljenja i minimalističkim odnosom prema dizajnu mobilijara.

2002. godine. Od 1985. Viktorija Aladžić Mirko Grlica Izdavač: Gradski muzej. 1999. “Kikindski mlin“. d. 2004.a. god. Njihov doprinos u struci prevazilazi značaj isključivo kao bogate dokumentacione građe koji je rezultat dugogodišnjeg istraživanja. godine zaposlena je u Međuopštinskom zavodu za zaštitu spomenika kulture u Subotici.. prva nagrada na 11. ‘’GRADOTVORCI I’’ SUBOTIČKI STAMBENI OBJEKTI OD BAROKA DO MODERNE SUBOTICA 2004. • Kikinda. stekao je 1985.i. Autor: mr Gordana Prčić Vojnović. Objavila je sledeće knjige: • Suvača u Kikindi – mlin ravnice. Istorijski arhiv Kikinda.a. 2002. predsednik Društva građevinskih inženjera u Kikindi i potpredsednik Društva arhitekata u Kikindi. Gimnaziju je završila u Leskovcu.dani arhitekture novog sada 2005. Pored niza urbanističkih planova za opštine Kikindu i Novi Kneževac u DP Zavodu za urbanizam u Kikindi i arhitektonskih objekata projektovanih u Kikindi. 12 | DaNS 50 | jun 2005 . Autor: Biserka Ilijašev. Kikinda Štampa: ‘’Garmond’’ Novo Miloševo Biserka Ilijašev. godine. rođena je 1942. a magistrirala 1991. u Beogradu. godine živi i radi u Kikindi. već predstavljaju pomak u proučavanju graditeljske baštine vojvođanskih gradova. Subotica Štampa: ‘’Printeks’’ Subotica Gordana Prčić Vujnović – (Subotica –1960) Na arhitektonskom fakultetu u Beogradu diplomirala je 1984. u kategoriji Publikacije • Vrata . 1966..grad ostaje. Srpskoj Crnji i Čoki. gde je 2001. Istorijski arhiv Kikinda. naučno stručne radove i knjige DVE JEDNAKOVREDNE NAGRADE Obrazloženje: Oba dela su izuzetni izdavački poduhvati. Povelje Salona za publicistiku. godine. Mirko Grlica – (Subotica – 1956) Diplomu na Filozofskom fakultetu u Novom Sadu. d. Od iste godine radi kao kustos u Gradskom muzeju u Subotici.kikindski arhitektinski dragulj. godine. salonu urbanizma u Kragujevcu. Zaposlena je na Građevinskom fakultetu u Subotici kao asistent na katedri za Urbanizam i geodeziju. Kikinda i “Tiski cvet“. odbranila magistarsku tezu. Novoj Crnji. ‘’VRATA’’ KIKINDSKI ARHITEKTONSKI DRAGULJ KIKINDA 2004. vekovi prolaze . godine u seli Grguru. Novom Kneževcu. a Arhitektonski fakultet. Viktorija Aladžić – (Subotica –1959) Studije na Arhitektonskom fakultetu u Beogradu okončala je 1985.i. Od 1966. god. aktivno je radila na afirmaciji struke kao član Udruženja urbanista Vojvodine i Srbije. Novi Sad.. Izdavač: Istorijski arhiv. na grupi za istoriju. godine.

DIPLOMSKI RAD: POSLOVNO TRŽNI CENTAR. DIPLOMSKI RAD: ARHITEKTONSKO URBANISTIČKA STUDIJA REVITALIZACIJE DVORIŠTA ‘’SOKOLSKOG DOMA’’ U NOVOM SADU Autor: Andrea Tamaš Fakultet tehničkih nauka. Različitim arhitektonsko urbanističkim pristupom shodno studentskom nivou. Univerzitet u Novom Sadu DaNS 50 | jun 2005 | 13 . Od oktobra 2004. Odsek za arhitekturu. na smeru Arhitektura. a reflektuje se kroz interpolacije novih objekata u zaštićeno gradsko jezgro.MENRATOVA PALATA U NOVOM SADU Autor: Miloš Protić Fakultet tehničkih nauka. Od novembra 2003. učestvuje u radu projektnog biroa ‘’M+’’. Univerzitet u Novom Sadu ANDREA TAMAŠ Rođena 1980. godine na Fakultetu Tehničkih Nauka u Novom Sadu. kao saradnik na arhitektonskim projektima i konkursima. Odsek za arhitekturu. je saradnik-demonstrator na smeru Arhitektura FTN-a. radovi zavređuju pažnju kao poziv i ostalim diplomcima sa novosadske škole arhitekture da nastave dalja istraživanja u ovoj izuzetnoj i kompleksnoj oblasti. u Novom Sadu Diplomirala 2004. BLOK GRADSKE KUĆE .dani arhitekture novog sada 2005. Povelje Salona za studentski rad DVE JEDNAKOVREDNE NAGRADE Obrazloženje: Dva studentska rada istražuju istu temu koja se odnosi na rekonstrukciju novosadskog gradskog centralnog tkiva što je dominantni problem danas.

složen i permanentan poduhvat koji treba da objedini delovanje ljudi različitih struka. pokrenula je pitanje uvođenja zahteva istoričnosti mesta u Zakon o planiranju i uređenju prostora kao obavezan deo pri planiranju i oblikovanju prostora. Proces uređenja javnih prostora u gradskim središtima je prikazao kao jedan izuzetno ozbiljan. MIODRAG R. organizovali su decembra 2004. a zatim istakao značaj javnih prostora kao osnovnih mesta okupljanja ljudi u naseljima uopšte. te da se ostvaruje saradnja stručnjaka 14 | DaNS 50 | jun 2005 raznih ustanova sklonih istraživačkom radu.ipak razgrađenost prostora i nepovratno izgubljen značajan deo starih centralnih delova naselja. a nezadovoljni dosadanjim rezultatima . Razloge Osmanovih bulevara i radikalnih intervencija u Parizu komentarisali su Darko Polić i Ružica Jovanović kao arhitekti – urbanisti iz Novog Sada ističući potrebu provere vremenski različitih situacija u kojima su se određene promene i intervencije dešavale. istakao je daje posledica. Pančeva. On je sa velikom naklonošću svoju pažnju posvetio pojavi prosecanja bulevara kroz centralna područja Novog Sada. na vežbama uraditi značajna istraživanja. SAŠA ASENTIĆ. navodeći sopstvena htenja i iskustva sa prostorom uokolo studentskih domova koje je projektovao na Limanu u Novom Sadu. Mr LJILJANA VUKAJLOV je. RUŽICA JOVANOVIĆ je ukazala na opasnost od generacijskog sukoba i objasnila da neostvarivanje ideja nije posledica neaktivnosti ranijih generacija. slikara ili samih korisnika ili vlasnika prostora ili nedovršenih objekata. želju za podizanjem modernosti. Na kraju je dao i vizije i izložio neke od mogućnosti prihvatljivih transformacija koje bi ljudima više prijale od trenutno prisutne i nasilne promene životnog ambijenta. ideološke razloge. Saradnjom umetnika i studenata arhitekture sa odseka arhitekture pri FTN u Novom Sadu došlo je. snimiti zatečeno stanje. istakao je važnost aktiviranja ljudi kao učesnika u oživljavanju i u organizaciji događaja u nekom prostoru. Armija mladih ljudi kojoj se svakodnevno daju najrazličitiji istraživački i projektantski zadaci. jasno definisao javne prostore kako bi smo ih mogli sagledavati i uočavati. Veoma studiozno. Prezentovali su svoj rad ističući velike mogućnosti oživljavanja napuštenih ili neadekvatno iskorišćenih prostora i površina putem delovanja umetnika. Bilo je različitih zapažanja. OKRUGLI STO DANA ARHITEKTURE 2005. arhitekta. da mu niko nije naložio da se bavi ovom temom sem znatiželje i ljubavi za tematiku života naselja kao motivacije u radu. izložio je svoja istraživanja na temu ZAKASNELI HAUSSMANN U VOJVOĐANSKIM GRADOVIMA. Ocenila je da je Okrugli sto pokrenuo značajna pitanja za grad . zaključujući Skup ukazala na značaj vaspitno – obrazovnih ustanova koje sem edukacije moraju mlade ljude i pripremati za budući rad i saradnju sa brojnim drugim ustanovama. istakavši značaj očuvanja identiteta prostora. SLOBODAN JOVANOVIĆ. arhitekta–urbanista iz Novog Sada. proveravajući mogućnosti rešavanja uočenih nepovoljnih situacija. Neprolaznost aktuelnosti teme Javni prostori grada dokazana je i ovom prilikom. arhitekta iz Novog Sada. asistent na odseku za arhitekturu Fakulteta tehničkih nauka u Novom Sadu.pomalo i provokativno izrazivši svoje želje da učestvuju u promenama i sprovođenju ideja u realnost . godine . već postojanja mnoštva prepreka u stručnim i političkim krugovima sa kojima će se mladi vrlo brzo i sami suočiti. Opšti je utisak Skupa da u ovakvim raspravama obično nedostaju ljudi iz značajnih gradskih institucija koji su najuticajniji da se određene ideje i predlozi sprovode u delo. pa prema tome i mogućnost njihovog uvažavanja pri oblikovanju prostora i ugrađivanja u planove. mogla bi u okviru redovnih zadataka. arhitekta iz Pančeva. zadatak i metodologiju izrade Studije. Svako od prisutnih učesnika pokušao je da problematiku sagleda i prikaže iz sopstvenog ugla. Naveo je različite pristupe i koncepte iz prakse. podsetio je prisutne da se o ovoj temi i govorilo i pisalo u prethodnom vremenu . performera. BILJANA PAVLOVIĆ. vizuelni umetnik iz Novog Sada.ART koja je u partnerskom odnosu sa više organizacija i pojedinaca sa ciljem da se permanentno radi na oživljavanju prostora. arhitekta iz Novog Sada izneo je primer kada su u prethodnom vremenu konstatovani bili napušteni prostori u gradu. seminar na temu GRAD – SCENA privlačeći na njega veći broj predavača iz raznih oblasti. Moderator rasprave bila je mr Ljiljana Vukajlov. dati idejna rešenja kroz proveru na nekim budućim konkursima ili pri praktičnim intervencijama. izložio je i objasnio problematiku uređenja javnih prostora kroz mnoštvo interesantnih primera iz većeg broja naselja u Vojvodini. stručan. tradicije i kulture stanovnika svakog naselja kao i važnost poštovanja potreba korisnika prostora. Formirali su novu organizaciju PER. arhitekta–urbanista iz Novog Sada istakla je da uvek postoji odgovornost svakog pojedinačnog autora po pitanjima sagledavanja specifičnosti naselja i njegovih korisnika. JOVANOVIĆ. okupila je relativno mali broj učesnika. POVRŠINA I PROSTORA NOVOG SADA koju su na Okruglom stolu prezentovali MILIVOJ DAJIĆ i RADONJA DABETIĆ. asistent na odseku za arhitekturu FTN Univerziteta u Novom Sadu. Preispitujući neophodnost prosecanja osmanskih bulevara kroz saobraćajno rasterećenje. na odseku za arhitekturu FTN u Novom Sadu. performer i NATAŠA MURGE.. arhitekta iz Novog Sada. komentara. ali da se moraju tražiti rešenja kroz komunikaciju i saradnju među ljudima .on je u okviru teme UREĐENJE JAVNIH PROSTORA U GRADSKIM SREDIŠTIMA U VOJVODINI. Iznenađenje kod prisutnih je bilo da autor ove urbanističke studije nije zaposlen u nekoj od ustanova koje se bave urbanizmom. i Subotice.dani arhitekture novog sada 2005. načina i simbolike njegovog nastajanja. T ema Okruglog stola: JAVNI PROSTORI GRADA. pohvala i predloga. . studenti arhitekture iz Novog Sada. u okviru projekta GRAD –SCENA do PROSTORNE STUDIJE NAPUŠTENIH I NEISKORIŠTENIH OBJEKATA. SLAVKO ŽUPANSKI. Svi smo zapravo na istom zadatku . Ljiljana Vukajlov Mr Ljiljana Vukajlov. ali je izazvala interesantnu i bogatu diskusiju. Konstatovano je potom u raspravi da bi bilo dobro da se ovakva vrsta studija prihvate kao model istraživanja i da se konstantno praktikuju pri planiranju uređenja naselja. a sve akcije potom zakočene i oživljavanje onemogućeno iz najrazličitijih razloga pri čemu je bitnih bilo i onih koje zavise od mentaliteta ljudi i sredine. objasnivši cilj. Zrenjanina. SILVIJA KACENBERGER. ALEKSANDAR STANOJLOVIĆ.

pitanja vlasništva. sociolozima. provere i da ponude nove ideje. dizajneri scene.arhitektama. DaNS 50 | jun 2005 | 15 .» (Ričard Šekner) Saša Asentić (*) Projektni tim: Saša Asentić – performer. Svojim aktivnostima Grad Scena se suprotstavlja stanju koje uzrokuje medijska industrija komercijalne zabave koja filtrira. Učesnici imaju priliku da propitaju.razvijanje domaće savremene umetničke scene i informisanje o savremenim tokovima izvođačke umetnosti. Olivera Kovačević Crnjanski – koreograf. Partneri: Odsek za arhitekturu na Fakultetu tehničkih nauka (Novi Sad). Grad Scena istražuje transformacijske procese urbane sredine i demografskih tokova. dramaturge . «. njihove uzroke i posledice. dvorišta. Iskustva i produkti stečeni u ovakvom programu saradnje umetnika doprinosi stvaranju bogatije domaće scene i prenošenja znanja i veština u oblasti savremene izvođačke umetnosti. Oni aktivno učestvuju u događajima koji se organski odvijaju u oživljenim prostorima. Pozorišni ambijent je pozicija u političkom smislu. kao i tematiziranje drugih prostora društvene interakcije . Stela Kristofolini – kulturolog (Berlin). .unlimited (Roterdam). korišćenje javnog prostora. Ljiljana Vukajlov – arhitekta.dani arhitekture novog sada 2005.trgovi. ignoriše i marginalizuje inovativne. Katinka Marac –dizajner svetla i scene (Amsterdam). parkovi. napuštanje prostora i objekata. Analiza i stvaranje mape socioprostornog stanja u Novom Sadu Projekat Grad Scena bavi se odnosom između ljudi i prostora kao i odnosom između umetničke i urbane sfere istražujući teatralnost urbanih prostora i svakodnevnog života koristeći njihove performativne aspekte . plaže. ulice .. da otkrije (moguća / slojevita) značenja koja ovi prostori žele saopštiti i da ispita mogućnosti funkcionisanja grada kao scene. plesači. Projekat Grad Scena P rojekat Grad Scena (*) predstavlja interdisciplinarni istraživački prostor otvoren za saradnju. kretanje stanovništva. stvaranje kritičkog odnosa prema aktuelnoj stvarnosti. već kao i aktivni protagonisti u kompleksnom sistemu transformacije.ambijenti prirodni ili pozorišni mogu se zamisliti ne samo kao prostori.u kojima se ogledaju procesi društvenih promena (strukturalne promene naseljenih oblasti.) Projekat Grad Scena osvaja urbane prostore i koristi njihovu arhitekturu da naglasi iskustvo izvođačke umentosti. Off Limits International Theatre Festival and Symposium (Dortmund). čekaonice. korpus znanja u školskom smislu i realno mesto u pozorišnom smislu. Stevanović – slikar. prolazi. Stefano Kolibaj – arhitekta i dizajner svetla (Berlin) i Julija Martin – landscape arhitekta (Edinburg). nove ili eksperimentalne projekte koji nisu za masovno tržište ili umetničke procese koji su netržišno orijentisani. stambene zgrade. dizajneri svetla. stanice. Aktuelizacija gradskih prostora Evidentiranje i aktuelizacija gradskih prostora koji su izgubili svoj funkciju /sadržaje i ispitivanje modela privremenog korišćenja tih prostora kroz postavljanje različitih procesa i produkata izvođačke umetnosti radi uključivanja istih u razvojne planove Grada Novog Sada i razvijanje interdisciplinarne saradnje po pitanju ove problematike. Dragana B. komunikaciju i produkciju među umetnicima performeri. u našem društvu i tematizira ih kroz savremenu izvođačku umetnost. pronalaženje novih modela prezentovanja kulture i umetnosti. Nataša Murge – vizuelni umetnik. režisere. Grad Scena posebnu pažnju poklanja produkciji i stvaralačkom procesu. itd. umetnici novih medija. itd.. Lelastiko Art Association (Breša) i Stealth. teoretičarima umetnosti i studentima. obogate domaću scenu i sagledaju je u širem (regionalnom i evropskom) kontekstu.

u okolnim naseljima. što ostavlja mogućnost dorađivanja. u decembru 2004. neiskorišćeni U okviru projekta Grad scena. mogla bi se napraviti lista prioriteta intervencija. od kojih su neki postali i ruglo grada. Postoji neujednačenost detaljnosti prikazivanja pojedinih aspekata. po tri nedovršena objekta (konstrukcije) i kompleksa. a u organizaciji Kamernog pozorišta muzike Ogledalo iz Novog Sada. ne samo zbog različitosti istraživača. na duboko razmišljanje i traganje za novim rešenjima i akcijama. Osnovni ciljevi studije su pokušaj oživljavanja napuštenih i neiskorišćenih objekata i prostora u Novom Sadu i njegovom okruženju. površina ili prostora. U pojedinačnim prikazima nema baš svih podataka. korisnik. mogu se odmah oživeti organizovanjem odgovarajućih manifestacija. godine u amfiteatru Odseka za arhitekturu Fakulteta tehničkih nauka. kao i uz pomoć samih korisnika. prezentovana je i Prostorna studija o napuštenim i neiskorišćenim objektima.dani arhitekture novog sada 2005. adresa. završiti. videli potencijalno mesto okupljanja. uvođenjem još nekih dodatnih aspekata analize. kompleksi). kao i dva dvorišta. neinteresantnim. površina i prostora. površine (terase. Na nivou grada moguće je organizovati snimanje svih elemenata strukture grada i sačiniti kartoteku svih pojedinačnih objekata. konstrukcije. platoi) i slobodni prostori (trgovi. potencijalni novi koris16 | DaNS 50 | jun 2005 nik. površine i prostori.objekti (završeni. Na karti Novog Sada su kataloški obeležene lokacije snimljenih objekata. boravka.prikažu i opišu osnovne karakteristike. a zatim izvrši kritička valorizacija i predlože potrebne intervencije. daju osnovne informacije . Uočeni objekti. površina i prostora i što su oni sagledani kao potencijalna mesta kulture i socijalizacije. dvorišta). površina i prostora grada. kao i pokretanje javnog mnjenja na temu odnosa ljudi prema objektima. bez obzira da li je on istraživač. utvrđivanje tačnih dimenzija objekata. neiskorišćenim. vlasnik. Zatim čitav postupak istraživanja mogao bi se sprovesti na više lokacije u Novom Sadu. Snimljeno je jedanaest završenih objekata. graditelj. zaboravljeni. što je započeta evidencija objekata. zapostavljeni. Osnovni zadaci ove studije bili su da se pre svega uoče takve lokacije u gradu. revitalizovati. koji ne zahtevaju nikakve intervencije. Napušteni.tipologija. platforme. Za svaku snimljenu lokaciju dati su konkretni predlozi za njihovo aktiviranje. površina ili prostora su napušteni. neuređenim. čiji je pokretač i autor Saša Asentić. plato. površinama i prostorima. Zato je za nekoliko objekata potrebna i provera bezbednosti pri korišćenju. Objekti dobrog boniteta. Takođe se nameće . površinama i prostorima koji su iz najrazličitijih razloga postali neinteresantni. Istraživački postupak bi se mogao produbiti. Većina snimljenih objekata. uz angažovanje inicijatora ovog projekta. šire i omasovljenije. organizovan je skup pod nazivom Grad scena. Studenti su u napuštenim. trebalo nastaviti. ali i u svakom drugom naselju. nefunkcionalni. uočavanjem potencijala i u manje privlačnim elementima grada. ili samo očistiti. ili čitavih lokacija. mogli bi postati mesta kulturnih dešavanja i socijalizacije. Studenti odseka za arhitekturu izvršili su snimanje dvadeset tri lokacije u gradu koji se mogu izdvojiti u tri tipološke celine . a završene rekonstruisati. a svaka lokacija je prikazana posebno. trg. godina gradnje. pa im je bonitet loš. Istraživački rad bi trebalo da pokrene svakog građanina Novog Sada. već i zbog različitih mogućnosti sagledavanja tih aspekata i lokacija. i po jedna terasa. ili natkriti. adaptirati. trenutna namena . Ovo istraživanje bi svakako. učesnik budućih manifestacija. stručnjak. Primetna je velika nebriga vlasnika za materijalna dobra. ali i društva da preduzme hitne korake u sprečavanju procesa devastacije pojedinih elemenata grada. vlasnik. Na tom skupu pored nekoliko predavanja. Korišćeni metod istraživanja pruža samo prve i najvažnije informacije na osnovu kojih se može planirati dalje intervenisanje ili organizovanje performansa i drugih vidova okupljanja i aktiviranja ljudi. Prilikom planiranja rekonstrukcija manje očuvanih objekata. ukazivanje studentima arhitekture na još jedan način sagledavanja prostora. ili su trenutno odsutni. obrazovanja i uživanja ljudi. Čini se ipak najznačajnijim. Svi nedovršeni objekti su duže vreme izloženi delovanju različitih vremenskih uticaja. nekadašnje namene površina ili prostora. gledalac. površinama i prostorima Novog Sada. Na primer snimak osnova svih objekata. nefunkcionalnim. vlasniku nepotrebni. podaci o projektantima itd. pa i svakog čoveka. bez trenutnih korisnika. ili političar. Dalje istraživanje moglo bi da se organizuje kao detaljnije. Njihovi vlasnici ili nisu poznati. platforma. preuredi- ti. Pre svega nezavršene objekte treba sanirati. zapostavljenim i vlasnicima nepotrebnim objektima.

U radu su učestvovali arh. to find potentials even in less attractive elements of the city and to initiative the public opinion with respect of relations of people towards structures. Biljana Pavlović. UNUSED In December 2004 the meeting titled The City Stage was organised within the project with the same title. akademije. regardless if they are researchers. fakulteti. in the amphitheatre of the Department of Architecture of the Faculty of Technical Sciences by the Chamber Music Theatre The Mirror from Novi Sad. to deep thinking and searching for new solutions and activities. the Spatial study on deserted and unused structures. would enable the recording of history of a settlement and life in it and it would be of an exceptional significance for researchers of space from the most diverse professions. udruženja umetnika kao i svi koji imaju ideje. surfaces and spaces that remained uninteresting. osnovne i srednje škole. neglected and unnecessary to their owners based on whatever reasons. U osmišljavanju načina oživljavanja pojedinih objekata. as presented with such spatial study. dečji vrtići. mr Ljiljana Vukajlov. non-functional. participants in future events. Sanja Maljković. The continuity of work. Olivera Vukić i Branka Zeljković Researches DESERTED. potential new users. Povezivanjem različitih struka postigla bi se bolja reanimacija svih prostora. Zoran Matković. Svetlana Mojić. The found structures. builders or politicians. could become the sites for cultural events and socialisation. Predlaže se i preispitivanje zakonskih odredbi koje se odnose na vlasništvo nad nekim prostorima ili objektima u slučajevima kad vlasnik nije u mogućnosti ili ne želi da se o njima brine. some of which have already become the disgrace of the city. spectators. i ideja da se evidentiraju pojedinačne tipologije i neizgrađenih površina i evidentiraju promene koje se dešavaju sa njima. površina i prostora grada. Amalija Varga. owner. surfaces and spaces in Novi Sad was also presented at that meeting. površina i prostora mogle bi se uključiti različite ustanove. Ljiljana Vukajlov DaNS 50 | jun 2005 | 17 .dani arhitekture novog sada 2005. surfaces and spaces of the city. Vedrana Bošković. Aleksandar Savić. Ali je. But. to find such sites in the city. Tamara Babić. The main objectives of the study were to attempt to revive the deserted and unused structures and spaces in Novi Sad and its surroundings. to point to students of architecture to another way of space reconsideration. Ilija Gubić. In addition to several lectures. Deme Sabolč. snage i volje da se bave nadgradnjom prostora u kojem žive. experts. omogućio bi beleženje istorije naselja i života u njemu. potrebno da javno mnenje zauzme određeni stav prema problemu devastiranih objekata. what is needed primarily is for public opinion to take a certain attitude towards the problem of devastated structures. to present and describe the main characteristics and after that to carry out the critical valuation and propose necessary interventions.Katarina Antonović. Milivoj Dajić. and everyone in general. owners. a bio bi od izuzetne važnosti istraživačima prostora najrazličitijih struka. Snimanje i valorizaciju objekata i prostora obavili su studenti arhitekture iz Novog Sada . Dejan Arnautović. asistent na odseku za arhitekturu FTN-a. with the involvement of the said project and with the assistance of users themselves. FORGOTTEN. user. address. Nebojša Milaković. sa ciljem da se dalje planiraju što kvalitetnije intervencije. gerontološki centri. kakav se prezentuje ovakvom prostornom studijom. Katarina Dudaš. pre svega. surfaces and space. current purpose of use. give basic information – typology. Jelena Macura. Jadranka Bugarski. primarily. The main tasks of that study were. The research work should motivate each citizen of Novi Sad. a ne samo napuštenih i neiskorišćenih. Kontinuitet rada. Ljiljana Vukajlov (*) Pokretač i organizator izrade studije je arh. the initiator of which was Sasa Asentic.

Međutim. oni oslobađaju glavne gradske trgove i trgovačke ulice motornog saobraćaja čime se najlepši javni prostori u gradu pretvaraju u pešačke zone. kako je uradila većina evropskih gradova srednje veličine.popunjavanju praznih površina duž bulevara reprezentativnim poslovnim. Najznačajnija promena se dogodila probijanjem velikih magistralnih bulevara kroz gradska jezgra Novog Sada. Pariz (Haussmann. Novi bulevari primaju frekventan motorni saobraćaj i ove ulice postaju gradske magistrale prvog reda. veka. raskršće ima tendenciju da postane skver. Zrenjanina. preko parcele do fizičkih struktura. Zakasneli Haussmann u vojvođanskim gradovima Č etiri prosperitetna vojvođanska grada pretrpela su velike transformacije na planu horizontalne i vertikalne regulacije u periodu socijalizma koje su u mnogome izmenile dotadašnje prostorno ekonomske i saobraćajne prilike. trase po kojima su povučeni gradski bulevari predmet su jedne studiozne urbanološke analize: prvi kriterijum trasiranja je bio što kraće spojiti tačke A i B bez ikakvog poštovanja zatečenog stanja. Rim (Corso Vittorio Emanuele) i mnoštvo drugih. Mihajla Pupina. veliki kapaciteti (gradske magistrale) i dosledno projektovane i izvedene saobraćajne trake. građevinsko zemljište duž novih bulevara postaje atraktivno jer frekventna ulica ili put privlače investitore. veka “kada je bilo para” i snažne političke volje. menjaju se urbanistički parametri. svakako će prva asocijacija biti da su novi bulevari vojvođanskih gradova probijeni da bi rešili prvenstveno saobraćajne probleme. težište grada se pomera u pravcu novog bulevara što može da smanji atraktivnost starih istorijskih jezgara. menja se silueta grada i gradske vizure i konačno. veka.dani arhitekture novog sada 2005. Lokalne i pokrajinske vlasti u doba socijalizma svesno su prekidale istorijski i graditeljski kontinuitet sa građanskom prošlošću. rušenja i stambenog zbrinjavanja raseljenih stanovnika. Novi Sad je posle rata radikalno promenio tokove i funkcionisanje motornog i javnog gradskog saobraćaja. Sa druge strane. kralja Petra. Novi duh. Polazeći od teze da je urbanizam disciplina koja kompromisno rešava različite interese određenog prostora i koje mora da miri sukobljene aktere u životu jednog grada. Na ovo ukazuje izrazito saobraćajni karakter ovih ulica. Bulevar Mihajla Pupina. i prve polovine 20. mesto svih susreta. Ovaj proces traje i trajaće još dugo vremena. rešavanje tranzitnog saobraćaja u centralnim zonama se moglo sprovesti i nežnijim. dajući šansu investitorima da grade u centru grada na praznim placevima i arhitektima da duž velikih bulevara realizuju svoje prostorne ideje. odnosno javni prostor više kategorije. Konačan utisak je da su novi bulevari probijani prvenstveno iz ideoloških razloga. To nije bila zamena građevinskog fonda. Stoga je trasiranje novih bulevara kroz gradsko tkivo bez poštovanja nasleđenih vrednosti bio prvi korak ka realizaciji radikalne zamene starog grada za novi. posebno pogodna za bogatu Vojvodinu koja je imala sredstava i političke volje da ovakve akcije i sprovede. cena zemljišta raste. Regent street). stambenim ili objektima javne namene koji visinski i sadržajno treba da pojačaju primaran značaj gradskih arterija. Nove strukture su veće po volumenu i značajnije po nameni od zadržanih objekata u zaleđu. već zamena čitavog koncepta organizacije grada i života u njemu. Kontinualan građevinski . pa bi i obilazno kretanje u magistralnom luku ili baj-pasu bilo optimalno sa stanovišta gubitka vremena. Zbog toga su nestali čitavi vredni ansambli i ulični potezi delova gradova koje su brižno podizali građanski slojevi stanovništva tokom 19. Stvaraju se nove raskrsnice koje su najčešće pod oštrim ili tupim uglom što otežava regulisanje saobraćaja. Novi gradski bulevari (Oslobođenja. Snažna vertikalna simetrija Brašovanovog solitera Glavne pošte imala je poseban ideološki zadatak da sakrije kupolu Sinagoge koja nije pristajala osi Maršalovog bulevara. menjanjem režima kretanja motornog saobraćaja) ili gradnjom unutrašnjih (u širem centru) i spoljašnjih (na periferiji) magistralnih prstenova. dok 18 | DaNS 50 | jun 2005 su granice kontinualno izgrađenog grada bile na pristojnoj razdaljini od centra. zahvatili su pomenute vojvođanske gradove ali tek 70-tih godina 20. Neke ranije prognoze su govorile da će raskrsnica Bulevara Oslobođenja i Jevrejske / Futoškog puta u Novom Sadu kod Futoške pijace biti realan centar grada. Ova teza dobija na snazi nakon analize veličina vojvođanskih gradova posle Drugog svetskog rata a pre perioda velikog mehaničkog priraštaja stanovništva kada su postojeće ulice mogle da prime deo saobraćajnih kretanja. manje bolnim metodama urbane rekonstrukcije (povlačenjem regulacione linije i proširivanjem postojećih ulica. Pošto prolaze kroz gusto izgrađeno područje centralne zone. Novi saobraćajni kapacitet tranzitnog i magistralnog karaktera ulaze u drugačiji odnos ka ulicama koje ih preseca. na tradicionalnoj parceli u tradicionalnom bloku. što je začelo lagani nestanak tradicionalnih srednjoevropskih zgrada i kuća u nizu na regulacionoj liniji. Pančeva i Subotice. fizičke strukture se grade sa većom spratnošću. U preseku novog bulevara i poprečnih ulica prvog reda stvara se zona povećane atraktivnosti. Da bi se probio moderan bulevar kroz gradsko tkivo. čak molilo bogu. otvorenog grada koji bi postepeno zamenio tradicionalni. Veliki urbanistički poslovi koje su sproveli svetski gradovi u 19. u zavisnosti od ekonomske moći pojedinog grada. pristupilo se sledećem važnom koraku . veliki bulevari). deo ulice Maksima Gorkog) su postali nosioci saobraćaja dok je. Neke ulice nižeg ranga postaju slepe ulice bez živog protoka saobraćaja. bilo je potrebno raseliti sve ljude koji su tu stanovali. povukao dve paralelne (najčešće prave) linije spojivši tačke A i B i sve što se našlo na tom putu moralo se jednostavno porušiti. U vremenu tržišne ekonomije. Postupak probijanja novih ulica možemo nazvati izrazom “osmanizacija” (haussmannizacija) po velikom Baronu Osmanu koji je za relativni kratko vreme sredio Pariz po novim principima planiranja gradova 19. porušiti sve objekte u kojima se živelo. samim tim manja ulaganja u dalje održavanje ili razvoj. veku bili opravdani. osnovna šema kretanja u gradu su se od nekadašnjih radijalnih pretvorila u ortogonalna. Ovim svi elementi bloka trpe promene i vremenom se prilagođavaju novonastalom stanju. poslovalo. građevinskog fonda i urbanističkih parametara počev od bloka. Stoga se iz današnje perspektive postavlja veliko pitanje da li su ovi postupci razvoja vojvođanskih gradova u 20. Onovremeni planer je osmislio širinu saobraćajnog koridora. bio je ideološki osnov za građenje novog. Logično je da Novi Sad prednjači u ovom poslu. Odlučnim intervencijama u prostoru. Probijanjem bulevara stvaraju se nove regulacione linije koje najčešće smanjuju veličinu naslanjajućeg bloka što negativno menja odnos zadržanih objekata u zaleđu bloka prema novim strukturama duž bulevara. nekadašnja magistralna Železnička ulica postala slepa za motorni saobraćaj. na primer. izgrađen kao reprezentativni Bulevar Maršala Tita je gradski autoput koji se iznenada sužava na samo dve saobraćajne trake. veku: London (John Nash. biciklističke staze i trotoari. pandan istorijskoj nultoj tački grada na Trgu Slobode. što je pravilo ogroman trošak eksproprijacije zemljišta. jer saobraćajni prodori su rešili neke probleme ali su doneli i mnogo novih muka. Naši gradovi nemaju srednjovekovnu podlogu kao Pariz ili Rim i odmah su u svojoj graditeljskoj genezi dotakli period baroka koga karakterišu između ostalog široke i prave ulice. Nakon trasiranja i postavljanja saobraćajne infrastrukture. čiji je koren u Atinskoj povelji.

Ovom Alejom. rušenja zatečenih kuća su bila manja i saobraćaj u njoj nije tranzitni. mogla da padne i manja žrtva. pošta. Magistrala je trasirana po gusto izgrađenom gradskom tkivu ne poštujući nasleđene elemente i danas podseća na monofunkcionalan gradski autoput bez flankiranih novih objekata i drugih sadržaja pored saobraćajnih. Novi Sad niz istorijske Železničke ulice / kralja Aleksandra je prekinut dok su jake pešačke komunikacije gurnute kroz podzemni prolaz. Bulevar je prosečen kroz periferne delove Novog Sada ruralnog karaktera koji nisu bili Subotica primereni izgledu šireg centra grada. robna kuća) ali je do danas položaj regulacione linije ostao nekadašnji. Ova duga i monotona linija je stroga u svojoj funkcionalnosti. Pančevo je isplaniralo ali nije izvelo novi magistralni bulevar približno na istoj trasi kao postojeća glavna ulica. dok se zonirani urbanizam zadovoljio rešavanjem funkcije i propisanih koeficijenata. Ulica je zadržala komercijalni karakter sa frekventnim motornim saobraćajem. Zamena grada se dogodila i u jednom bočnim kraku ovog bulevara: čitava strana trgovačke Jevrejske ulice ustupila je mesto Srpskom narodnom pozorištu. bez želje za toplim.dani arhitekture novog sada 2005. subotičke vlasti su dobile željenu ulicu u duhu modernog urbanizma. Duž probijenih bulevara nižu se moderna zdanja u duhu Atinske povelje bez poštovanja zatečenog stanja ili ogoljeni kalkani starih kuća na koje su se DaNS 50 | jun 2005 | 19 . Subotica je “najbezbolnije” prošla u odnosu prema ovoj temi. Razgrađenost je opšti utisak koji stvaraju dodirne zone novih modernih bulevara i tradicionalnih delova grada. tranzitni saobraćaj se obavlja Magistralom kroz centar grada jer Zrenjanin nema adekvatnu obilaznicu. danas pešačka ulica. su prekrojili današnji Trg Galerija i okolne ulice potpuno im zatvarajući sunce. ima suviše veliku širinu za trgovačko . Aleja Maršala Tita ne vodi kroz strog centar grada. dok su delovi nekadašnjeg kolovoza pretvoreni u “zelene površine”. humanim. Bulevar Oslobođenja je primaran gradski potez čiji se uticaj oseća na znatno širem prostoru od same linije Bulevara. zarotiran za mali ugao.pešačku ulicu za grad veličine Zrenjanina i pešačka kretanja se vrše na površinama nekadašnjih trotoara. Čine je stereotipna i konfekcijska rešenja partera i objekti naglašene spratnosti. Širenje grada ka zapadu i pomeranje težišta učinilo je da Bulevar postane poslovno središte grada. Glavna ulica i glavni trg (delimično) su time oslobođeni motornog saobraćaja. bastioni trgovine u komunističko vreme. Zrenjanin je činio grube greške u planiranju grada time što su urbanisti i vlasti izveli specifičnu formu “gradske magistrale” koja je skoro paralelna sa glavnom ulicom. Voluminozne poslovne zgrade i robne kuće. za čije je građenje. sud. Sa druge strane. vetar. Glavna. bez obzira na nacionalni značaj. Prostorno se ipak nadovezuje na celu priču jer su za njenu realizaciju korišćene iste metode kao i u prethodnim slučajevima. na prostoru tradicionalnog grada. Danas se na Bulevaru Oslobođenja grade najznačajniji objekti savremene arhitekture u Novom Sadu i svakako će u budućnosti biti ogledalo današnjeg vremena. Novi objekti su parcijalno razmešteni i građevinska linija im je za mali ugao pomerena u odnosu na regulacionu. međutim. Duž nove trase je izvedeno šest novih zgrada od velike gradske važnosti (autobuska stanica. pešačka kretanja. materijalnog i duhovnog stanja ovog trenutka. lepim prostorima.

pre nego krene punjenje pojedinačnim objektima. da je moguće pomirenje dva sukobljena koncepta gradograđenja i da će arhitekti nove generacije uložiti puno truda i kreativnosti da bi se dobili novi reprezentativni gradski prostori. but also the replacement of the whole concept of town organisation and organisation of life in it. vertikalna regulacija. A new spirit.dani arhitekture novog sada 2005. graditeljska baština. which resulted with the slow disappearance of traditional central European buildings and houses in a line along the regulation line. as it has been done in most European medium size cities. Futoške pijace ili Glavne pošte i Bazara u Novom Sadu i potezi duž zrenjaninske Magistrale ili pančevačke autobuske stanice najrazgrađeniji. U savremeno graditeljstvo se vratila parcela kao osnovna jedinica organizacije gradskog zemljišta i vlasništva. regulaciona linija koja razdvaja javno od privatnog. Edmund Bacon .Zrenjanin. on a traditional land plot within a traditional quarter. The final impression is that new boulevards have been cut primarily based on ideological reasons. demolish all the structures used for housing. krenuo je talas urbane obnove i hvatanja veza sa istorijskim kontekstom. Zrenjanin Pančevo naslanjali danas porušeni objekti u tradicionalnom nizu. 2002. Literatura: Vesna Karavida . dr Ljubinko Pušić . which have changed largely the previous spatial.Urbanistički razvoj gradova u Vojvodini. Restitucija (na primer Jermenske crkve) je postala međunarodno priznat metod obnove. jer su delovi grada oko Srpskog narodnog pozorišta. business and even prayers. However. subjektivno rečeno najružniji delovi gradova. It was not only the replacement of the construction fund.Design of cities. was the first step towards the realisation of a radical replacement of the old town with the new one. economic and transport circumstances. Verujem da je moguća artikulacija javnih površina duž novih bulevara. the root of which can be found in the Athens Charter. jer su novi gradski bulevari zone sa velikim mogućnostima i sa velikim ograničenjima. 1987. Poslednjih godina smo se vratili ideji tradicionalnog grada. open town that could gradually replace the traditional one. without observing the inherited values. which created huge expropriation costs for land. dok ekonomska vrednost naslanjajućih parcela konstantno raste. resolving of transit transport in the central zones could also be carried out by means of more delicate and less painful methods of urban reconstruction or construction of internal and external main highway rings. 2004. which was exceptionally favourable for rich Vojvodina disposing with both resources . demolition and housing of the re-settled population. 1967. Speaking from today’s point of view the question could be raised if those development undertakings in Vojvodina towns of the 20th century were justified because the transport solutions resolved some of the problems but they also caused a lot of other troubles. Zrenjanin. 20 | DaNS 50 | jun 2005 Late Hausmann in Vojvodina cities and towns During the period of socialism four prosperous towns and cities in Vojvodina have suffered great transformations in the field of horizontal and vertical regulation. The most significant changes occurred due to cutting of large main boulevards through the old town cores of Novi Sad. In order to cut a modern boulevard through the town tissue one needed to re-settle all the people who had lived there. As they pass through a densely built area of the central zone. Moraće. Bilo bi dobro kada bi Direkcije raspisale konkurse za artikulisanje čitavih poteza gradskih bulevara. That is why the routing of new boulevards through the town tissue. both local and provincial authorities were interrupting conscientiously the historical and construction continuity of the civic past. they liberate the main town squares and shopping streets from traffic and enable turning of the most beautiful public spaces into car-free zones. Pancevo and Subotica. was the ideological basis for construction of a new.Grad i gradski trg. New boulevards accept the frequent motorway traffic making the first class main roads out of such streets. In the period of socialism.Kratka istorija Novog Sada Vladan Ðokić . Ðorđe Srbulović .

Politika. uređenje JP čine jednim od najsloženijih zadataka. Za razmatranje teme od izuzetne važnosti su tri grupe činjenica : I Problematika uređenja. Privatni život u prestonici. od velikog značaja i uticaja na graditeljsko nasleđe i na njegov kulturno – istorijski sloj.društvo . pri tome.estetskog uređenja parternih površina. već i širu vremensku komponentu. obuhvata sobom pitanja sanitarno – higijensko-komunalnog. tremova. kuća ili stan pojedinca ili kako se to kaže „granični prostor“ između „nas“ i „drugih“( cit. ulica. u većem ili manjem obimu svejedno. tradicije i stvarnosti uređenja i korišćenja tih prostora. prema: Irena Rakočević. Bavljenje JP podrazumeva međutim. već izvršene intervencije. one su promenljive kategorije koje zavise od društveno. pa upravo zato i jednom od najprivlačnijih tema društveno – stručnog angažmana i aktivnosti svakog od tih učesnika u najrazličitijem vidu njihove društvene ili privatne organizovanosti i interesa. Bgd. svaki onaj prostor u gradu koji nema izričito status privatnog vlasništva i nije. III Poput svih drugih intervencija u prostoru uopšte. javnih prolaza. korisnici ili samo posmatrači ovih pros tora i njihove veze sa zatvorenim JP ili prostorima privatnog karaktera i namene. izgleda zgrada. njegovo prethodno definisanje. Uređenje javnih prostora u gradskim središtima u Vojvodini U ređenje javnih prostora u gradskim središtima u Vojvodini razmotrićemo na nekoliko primera iz prakse. tokom vremena. unutrašnjosti građevinskih blokova. Motivi. uređenje i oplemenjivanje JP ima ne samo osnovnu prostornu dimenziju. metodi i rezultati dejstvovanja u JP. arhitektonskog. one koje se vrše ili one koje će tek biti vršene u JP ovih središta. 14 DaNS 50 | jun 2005 | 21 . To je trajan proces uzvratnog uticaja i međuzavisnosti na relaciji čovek.dani arhitekture novog sada 2005. ciljevi. II Brojni učesnici u stvaranju JP. graditelji. Pod JP podrazumeva se naime. hortikulturnog i svekolikog drugog umetničko. ali i uređenja svih sadržaja unutar i uokolo tih prostora. ujedno i oplemenjivanja JP gradskih središta. pasaža.ekonomskih i društveno –političkih odnosa i ukupnih materijalnih i kulturnih uslova i potencijala svake konkretne sredine i doba.prostor. veža. Zato što su.

sa poprečnim profilom određenim uglavnom jednospratnicama stilski raznolike arhitekture. Arhitektura.imovinskom smislu. a posebno gradska središta tih gradova u Vojvodini – postaće ili će zadržati obim . Sadržajno i formalno. U vlasničko. oblika i simbolike njegovog nastanka i „proizvođenja“u Lefevrovskom smislu tog pojma. pre tridesetak godina još. identiteta i urbani teta i biti „srećni „ ako ispune uslov za moguću i potrebnu sreću. potrebne – predvidive infrastrukture. trgovi pred magistratskim zdanjima. uređenošću i održavanjem JP je re prezentant i paradigma kulture koja se u njemu i njim samim ispoljava i reprodukuje. ali istovremeno i javno eksponiranih estetskih faktora i elemenata gradskosti i fizionomije grada i duha grada. Okupljali su se tu po inerciji. 1982). Venci u Somboru. Kolonisti iza II svetskog rata. to su prostori javnog života i življenja. Za drugačiji Beograd. podrazumeva se da je za nas posebno intrigantan onaj JP koji je nastao i formirao se kao međuprostor objekata i fizičkih struktura izgrađenih planski ili spontano. raznim intenzitetom i povodom odvijao javni život . Morali bi prestati generirati „krizu zajedništva“.vremenskoj i u civilizacijskoj sprezi međuodnosu i međuzavisnosti. parkovi. Dragan Koković. JP je prostor i pozornica filozofije i kulture življenja u određenim prostorno-vremenskim koordinatama i rasteru. zavičajnosti. sa trgovačko – ugostiteljskim sadržajima u prizemljima i sa stanovima na spratovima. JP jesu prostori čiji su vlasnički titulari. po tradiciji. plebanije ili parohijskog stana. u zapadnom svetu inače jasno određeni i čitljivi. treba da sačuvaju ili da povrate lepotu i značaj koji su imali ili je za očekivati da imaju. dvorske. 1955. Koncentrišimo se sada na JP baštinjen u fondu našeg graditeljskog nasleđa Podsetimo se o kom je prostoru reč. gubitak „vizije bolje budućnosti „( Vidi: Milan Prelog. crkvama. Na istorijski vredan JP upućeni smo dakle. igrališta. Prosveta. škole. socio-psihološkom i simboličkom nivou a potom inventarizaciju i lociranje. nekada naseljenog pretežno nemačkim stanovnicima. 18o/1. postojeće. U našim uslovima. Pošto je JP u pravilu rezultat višeslojnog taloženja i superponiranja ukupnih urbanih karakteristika i vrednosti i materijalizacija čitavog spleta okolnosti i aktivnosti čoveka i društva u prostoru. ne samo za pojedinca ili određene interesne grupe. onaj prostor čije su sve uzročno-posledične karakteristike proizlazeće iz načina. Zgb. Nastali spontano ili planski kontrolisano javni gradski prostori – ti svojevrsni enterijeri grada kako ih je svojevremeno nazvao arhitekta Bernardo Bernardi. sudskim palatama. Zgb. na određenim znalački biranim i obrazloživim mestima. kalvarije kao i prostori sporta. NS. stepen i kvalitet njegove uređenosti ili neuređenosti. prostrani trgovi naših gradova. česmi. pripadnosti. Koliko je svaki od pobrojanih prostora duboko u memoriji žitelja i koliko su to prostori identiteta i raspoznatljivosti mesta. već od najšireg interesa za sve građane –od interesa za grad kao složenu strukturu arhitekture i građana u prostoru i vremenu istorijskoj. Zato. zbog njega samog . za koje se znalo tačno kada. O krizi zajedništva. bankama. To je okupljanje nastavljeno generacijama potom i pred kasnije izgrađenom i danas postojećom Gradskom kućom bez obzira što pivnice tu više nije bilo. porekla. Prometej. JP jeste dakle. Arhitektura. korza. kod nas još uvek nedovoljno precizno definisani i podosta zagubljeni u tranzicijskim tokovima. istoričar umetnosti Bela Duranci i njegovi saradnici arhitekti i urbanisti i domišljati trgovci i ugostitelji. a koji će svoju istoričnost steći sutra. Određen namenom. pa i u vlasničkom smislu takođe prostori zajedništva. Pošto su JP mesta ispoljavanja i potvrđivanja i društveno-ekonomskog sistema. još kasnije zadružnim domovima. sve na osnovama naučnostručno. u sebi. okupljali meštani iz susednih sela. rezidencijama crkvenih velikodostojnika To su sve one karakteristično izdužene ulice u središtima naših gradova. Pogača u Bečeju. mora sadržavati procenu i ocenu i ekonomskih elemenata koji se odnose na parametre oličene u vrednosti i ceni zemljišta. kitnjastih dekorativnih kapija. jednom reči sva ona mesta na kojima se. zatečenih i eksploataciono mogućih kondicija te najzad i opredeljenje za određeni planski koncept namene. kafanama i pivnicama. na jednom od uglova stare Gradske kuće u centru. pa sokolskim domovima. Zašto baš taj prostor? Iz jednostavnog razloga što. vašarišta .tehničke obrade rezultata prethodno već provedenih istraživanja. korišćenjem. dokazujući u praksi pretpostavke na kojima se zasnivao i takozvani Mali urbanizam Bogdana Bogdanovića na primer. podizanih raznim povodima i ličnostima u centrima . može se reći da su oni od najšireg interesa i od direktnog ili indirektnog interesa. nameni privedenom i višefunkcionalnom stanju. tri decenije unazad imali su sluha i sugerisali su da se tu ponovo otvori pivnica. bavljenje JP pretpostavlja najpre identifikaciju njega i njegov22 | DaNS 50 | jun 2005 ih karakteristika. NS. upravo taj prostor još uvek čini blizu 90%ukupnog JP u Pokrajini danas. mesni park u međuprostoru obodno i ugaono postavljenih javnih zdanja poput gradske ili opštinske kuće. a potom zbog njegove revitalizacije i onog novog prostora koji formiramo kao JP danas. u fizičkom. sa zaštitnim drvoredima spolja i hladovinastim dvorištima u pozadini. a zapravo i ne znajući zašto. Sadržajno – fizička analiza i valorizacija i funkcionalno određenje prema savremenim potrebama i uslovima. te privlačnosti za boravak i životne aktivnosti danas. spomenika. u centru mesta. imenovani i jasno definisani kako bi se mnoge neprijatnosti izbegle. To su i groblja.dani arhitekture novog sada 2005. zgrada. isanim pešačkim stazama uz kuće. uspostavljao kontakt meštana međusobno ili sa onima iz drugih mesta To su nekadanje i današnje promenade. za pijačnih dana. ili paradnireprezentativni .manifestacioni trgovi ispred. Najpre. vođeni genima određenog lokacijskog faktora svojih dedova.To su „rogljevi“ na koje je sinove vodio „babo“ kada hoće da ih ženi . neobično značajnim za dalju sudbinu i tretman JP smatram da oni.odnosno JP u sklopu graditeljskog nasleđa koje. nivo i kvalitet humaniteta. 2001) Pri uređenju i revitalizaciji JP najznačajnija je i polazna svakako urbanistička analiza. javni bazeni. kafanske. sa muzeološkom post- maj. skoro istovetne šeme: Dve crkve. Regionalni identitet i lokalna odgovornost. 180/1. Katolička porta u Novom Sadu. Naši gradovi – mislim tu na gradove. nastali kao „žitni trgovi „ pijace. svojom celinom ili delovima ima karakteristike i svojstva kulturnog dobra. Isto se odnosi i na obim. Primer iz Bačkog Jarka pokazuje još jedan značajan elemenat za uređenje određenog prostora. To su i svi oni prostori oko zajedničkih bunara. kao prostori i mesta našeg zajedničkog života. između ili uokolo značajnih javnih građevina sakralnog ili profanog sadržaja. Pančevu. 2005) JP su prostori takozvane „javne egzistencije“( Antoan Prost) ili još jednostavnije rečeno. kuća beležnika. postojala je pivnica. poprimiti karakteristike JP i društvenosti. Subotici ili drugde. a iskustva koja imamo ili stičemo o tom prostoru mogu imati i treba da imaju veliki značaj za formiranje JP novih delova naselja te za postepeni proces kroz koji će međuprostori novih građevinskih blokova. Rezultati savremenih socioloških i urbanoloških istraživanja domaćih autora samo potvrđuju značaj ovakvih primera (Vidi: Ljubinko Pušić. koji se sastoji u tome da to mogu biti „samo oni gradovi koji i u celini i u pojedinim svojim delovima i u najmanjim pojedinostima nose nepogrešive tragove iskreno doživljenih ljudskih osećanja „ (Bogdan Bogdanović. takozvanih javnih sadržaja – prostori odvijanja javne sfere društvenog života. 1982). iz dva razloga. prevashodno radi mogućnosti njihove identifikacije unutar grada kao celine. sa opekom flaster- . Ona je i danas veoma posećena. podigli su kuću brvnaru i opremili je kao simbol svog rodnog kraja – kraja iz kog su u Vojvodinu kolonizovani. korišćenja i održavanja JP u tako određenom. DD Panonija. Pred njom su se i u njoj godinama. Reprezentant kulture javnog ponašanja i odnosa pojedinaca međusobno. narodne bašte i parkovi. Pukotine kulture. U pravilu. šetališta i sl. ali takođe i u smislu prognoze i vizije o mogućnostima prostora u sprezi i na osnovama kreativnog doprinosa svih učesnika u procesu i postupku revitalizacije. ulice. bogatih građana i kasnije podizanim vatrogasnim. Oko brvnare. šetališta i dolme uz reke. Geotakt. Čitanje grada. BGD. Tu spadaju svi oni središni prostori naših naselja. Pažljivi istraživač baštine. govori primer iz Subotice. Najpre. trgovi. Tamo. na bazi određenih zakonitosti društveno – ekonomskog i kulturnog razvoja . imaju ovde navedene kvalifikacije. kome i čemu služe kao na primer „Čok liget“ u nekadanjem Bečkereku današnjem Zrenjaninu i slično u Vršcu. mesnim hotelima. Čini mi se za očekivanje je da budu pronađeni. naravno u istorijskom kontekstu. pa valorizaciju koja. Po svojoj suštini javni prostori grada jesu prostori zajedništva – prostori društvenih.1977 ili Dušan Marinković i Lazar Žolt. zemljišnoj renti.

da se ni jedan zastor nije postavljao mimo funkcionalnih potreba saobraćaja koji se ulicom odvijao. fazi. kakvi su robne kuće. U tom smislu. U vreme velikog uređenja Novog Sada za Svetsko prvenstvo u stonom tenisu. za čitavo područje starog centra grada napravljen je poseban situacioni plan pozicioniranja korpi za smeće. u kontaktnoj zoni starog centra Novog Sada i novih delova grada. za kamene ploče. pa se iz uvida u tu stratigrafiju u konkretnim situacijama mogu konstatovati bar po nekoliko slojeva ranije postojećih zastora. glavnim ulicama Kikinde. konsultacija i starosedelaca ili ljudi koji su duži vremenski period korisnici konkretnog prostora. u ulici Zlatna greda u Novom Sadu. u prizemljima zgrada. blizinu mesta prodaje sladoleda. pa da se pešaci oslobode i ulicu korite u punom njenom kapacitetu. naučiti i prvom od metodoloških postulata za zahvate u zonama graditeljskog nasleđa. poznatom Sokačetu u Pančevu. 1980/81. prirodnost i uvreženost pešačkih tokova. Tokom vremena trebalo je još dosta intervencija parternog uređenja i intervencija izvesti. Bez obzira na zabranu prelaska ulice. neophodno sa arhitektima urbanistima povezati iskustva i znanja istoričara umetnosti. zavisno od materijala. nema mesta. sa preciznim uslovima njihovog postavljanja u odnosu na kretanje pešaka. lomljena i na drugi način devastirana . kamena kaldrma. pešačke zone i uređenja njenih ulica i okolnih blokova . navika. pa i psihologa i sociologa koji će doprineti kompleksnosti analiza i valorizacije koja se. pa širenja pešačke zone 1981. Ako je korpa za otpatke dobro locirana i dizajnirana manje su šanse da propadne ili da smeće bude bacano mimo nje. daleko funkcionalniji nego se čini u prvi mah. pre praktičnog pristupa. Proizlazeći zaključak jeste da je i pri uređenju i intervenciji u prostorima koje smo naveli i sličnima. na visinu. Tu se misli i na boju i na finalnu obradu i na slog. moguće je da se prati stratigrafija uličnog profila. pa i na način korišćenja prostora. i sl. To je princip da se ništa ne čini silom i ništa ne preduzima u prostoru ili okolnim objektima kojima je fizički definisan. već da moraju biti primereni ambijentu. možemo reći samo to da ti zastori moraju biti ne samo tehnički funkcionalni . Mihajla Pupina. primera radi. ali one moraju imati osnov u kreativnom rafinmanu i meri projektanta koji mora konsultovati ili vladati znanjima drugih struka i specijalnosti uključivo i statičara i tehnologa kako bi se odgovorilo na složene zahteve koje korisnici JP imaju. bureka i sl. mogućnosti dohvata njihovih ruku. i istoričara. tehnike i tehnologije vremena postavljanja. drvena kocka. „žardinijere. saobraćajnog stručnjaka. na mestima gde je fizički najbliža veza određenih vrlo frekventnih sadržaja. mogu imati neočekivane posledice pokazao je primer iz Dunavske i bliske joj Zmaj Jovine ulice u Novom Sadu.dani avkom zavičajne zbirke. Oni tačno znaju njegove tajne i mogu pomoći da se u prostoru ne izvodi ni jedan ishitreni. sve pre poslednjih zastora asfaltom. Tako na primer. Samo tako javne površine. dobro dimenzionisan i kapacitiran. što se sve dopunjava i koriguje tokom vremena. što se pokazalo veoma funkcionalnim. sa urbanom opremom.Dunavska – uzeta kao ishodište u projektu revitalizacije dela starog centra grada 1968/ 7o godine i da je tokom značajnog zahvata na rehabilitaciji „core“ grada. jer to može izazvati neprirodno ponašanje njegovih korisnika. pjaceta i nekritički unošenih elemenata sa nekog drugog geografskog ili klimatskog područja. sadržajima u lokalima. Izvesne arhitektonske slobode su naravno moguće. jer one ni materijalom ni formatom nisu za ovo podneblje.) mogu da postignu onu tako potrebnu funkcionalnost višeg reda. pravilno izvedeni zaključci urbanističke analize razvojnog puta neke sredine mogu imati za opredeljenje njenog budućeg usmeravanja i razvoja. ti „urbani tepisi“ kako ih je nazvao Ranko Radović u svom malom eseju o duhu arhitekture (Vidi DaNS 42/2003. prirodnost lokacije. već u toj arhitekture novog sada 2005. pešaci godinama prelaze Bulevar kao da se radi o najpešačkijoj zoni. neobrazloživ ili nasilan potez. sve do najnovijih zahvata mirno počeli koristiti sredinu ulice. odnosno od finansijskih mogućnosti sredine. Prilikom radova na izmeni uličnog zastora ili postavljanja instalacionih vodova pod njim. različitih po materijalu i redosledu postavljan- ja. Svaki nasilni pokušaj drastične izmene sadržaja koji karakteriše jedan javni prostor i njegovo okruženje mimo te analize ili bez nje može imati samo negativne posledice na njegovo uređenje i korišćenje. trebaju provesti. Da sadržaj. pošta. Čak je i saobraćajna policija na tom mestu popustljivija i toleriše ovu prirodnost. motornog saobraćaja 1967. šaht za vodu na pravom mestu. od nastanka grada do danas. godine. Nije slučajno da je jedna od najatraktivnijih ulica Novog Sada. na ulici neće biti zadržavanja vode usled retencije . sem u ograničenom obimu i izuzetno. Izvesno je međutim. Kada se danas postavlja pitanje kako prekriti površine uličnog partera ili trga koje se vraćaju pešaku. na Pogači u Bečeju ili u drugim nekim središtima naših gradova otkrivaju se bar četiri takva sloja : utabana zemlja. urbane opreme i hortikulturnog uređenja. Godinama su se pešaci po inerciji i navici kretali uz kuće. Zrenjanina ili Vršca. ali se nisu pokazale dovoljno privlačnim za stvaranje nekih novih navika pešaka u prostoru. dakle. koje su fizički onemogućile raniji motorni saobraćaj. Kod nas ne može biti straduna. Ako je klupa pravilno postavljena i pričvršćena neće biti pomerana. Obrnut primer je onaj sa raskršća na Bul. banke. Tu se možemo takođe. Ako je. Sličnosti smo mogli uočiti i u Zrenjaninu gde su sredinom glavne ulice u jednoj od akcija preuređenja postavljene. ako se poremete. u nizu. pa ovih godina ponovo pokazala kako su navike žitelja izuzetno važne. 1981. Subotice. ovde u Panoniji. Već tu je lako izvesti i zaključak o tome od kolikog bi značaja bila. jedan specifičan vid društvenog života koji traži specifične elemente uređenja prostora. Sledeći elemenat značajan za obim i stepen dobre uređenosti JP bio bi adekvatno obrađen parter u tom prostoru. žuta klinker opeka ili obična cigla.“znatne po dimenzijama. Navođenim primerima samo smo želeli da ukažemo na značaj koji. a ne sredinom ulice. na gabarit. Sa zelenilom. štimungu mesta. odvija se i danas. Iznesimo ovde primer Katoličke porte DaNS 50 | jun 2005 | 23 . Dugo je naime vremena prošlo dok su se pešaci oslobodili i nakon uklanjanja tramvaja 1957. bara i blata što je osnovni preduslov uređenosti i higijene. na određeni kompozicioni sklop.

limarije. Temerin. Svaki od ovih elemenata. prolaze pored istih kuća. malterske plastike. ogrubeli su izgled kuća. jer je jedan specijalistički zahvat zanemario čitav niz drugih pitanja i problema celine i kulturno – istorijskog konteksta. Porta je odjednom delovala ambijentalno više i bliže svom nazivu. ponose se njima. Potreban je ponovni ulazak umetnika i umetnosti u JP. pa da tek jednog jutra. boja. a poslednjih god dina postala preagresivna i često upotrebljavana na neznalački način.. cveće na balkonima.J. Išlo se na „jeftiniju“ varijantu. Slikar. Uređivanje i oplemenjivanje JP sve više je i pitanje i izraz naše savremene lične i društvene vrednosne orijentacije . sklad i harmoniju celine i detalja i ukazati kojim putem treba ići pri rehabilitaciji izvornih vrednosti koja će obnovu pročelja učiniti ne samo osvežavajućim elementom . Istraživanje otkriva neki put vrlo interesantne stvari. voda . Izvođenje ovih poslova. otklonjeni osnovni funkcionalni nedostaci. napajanje sokovima iskustva i saznanjima tradicije. pa su upotrebljene kamene ploče različite po kvalitetu i obradi od predloženih po projektu. kao ukupno ostvareni štimung i atmosferu.dosledan konzervatorsko – restauratorski postupak sa starim zdanjima i u JP ima veliki značaj. te kuće postaju više njihove i više naše. doživljavajući ih vrednijim i osećajući se i sami vrednijima. Postaje jasno da za sveukupan zahvat nisu dovoljni ni samo stručnjaci – specijalisti. Ispostavlja se međutim da je to samo privid i da je istina ispod maske koju su na deo zgrade ili zgrada nabacali vreme i parcijalne intervencije tokom vremena vršene. svraćaju u njih. ipak neophodnih popravki. svi vertikalni i horizontalni nosači raznih fenjera i svih drugih svetlosnih armatura. hvale ih i prikazuju ih gostima. Pri tome se naravno. negativne posledice su se vrlo brzo pokazale fatalnim. zelenilo. od dnevnog i noćnog osvetljenja i svemu onome što čini imidž ulice. Odjednom. održavanja krova. a da ne remeti ambijent. Pored opštih pitanja kako doći do potrebnog novca za sve neophodne radove. Šta je dakle osnov za pravilan tretman uličnog i ne samo uličnog izgleda zgrada u našim ulicama i uokolo trgova? Pre svega to je redovno održavanje spoljnog plašta zgrada u celini. i svi drugi imaju široko polje za nastup u timu sa ostalima. da bez valorizacije nasleđenih vrednosti na temelju sol24 | DaNS 50 | jun 2005 idno izvršenih istraživanja od strane stručno i društveno kompetentnih ekipa nema očekivanih pozitivnih rezultata . kako obezbediti odgovarajući materijal i izvođače. Konzervatorsko. poziciju otvora. već jednim od osnovnih elemenata oplemenjivanja gradskog JP i javnog prostora uopšte. kako sam u jednom slobodnijem komentaru to još tada konstatovao. Neki put smo se već privikli na stanje koje posmatramo dugo vremena i ono nam se čini prirodnim . trga i prostora u celini. pitanje noćnog štimunga i dekorativnog osvetljenja. uvek iskrsavaju pitanja koncepcijske prirode i stručne procene i ocene o tome da li ići na renoviranje zatečenog stanja . prevashodno sa prostorom kao takvim. Spomenik. žive u njima i među njima. boju i detalj. u vreme. Problem dakle nije zgrada sama po sebi.sve to oplemenjuje prostor i osećaje ljudi koji se njime kreću. u prostoru baštinjenog graditeljstva. uredno postavljena. ispuniće svoj zadatak i cilj jedino ako to čini na kreativan način koji ne isključuje. U kontrastu sa arhitektonskim jezikom i izrazom naših novih gradnji delova naselja. Ne. HID. pa je kasnije. Radi se o tome da se sačuva odgovarajuća mera u svemu tome. jun 1962) Godine mogu da prođu da se ljudi kreću istom ulicom. finalnog bojenog sloja. Neka je primer i nedavno završena obnova fasada u starom novosadskom centru. Vremenom proširivani izlozi.statičkih elemenata i vlage u zidovima na primer.dani arhitekture novog sada 2005. jer tu upravo leži tajna i izazov za kreativni pristup pri uređenju uličnih izgleda i ukupne scenografije JP uopšte. a naravno ne samo zato. oljuštena ornamentika fasada i niz drugih elemenata koji su na fasadama menjani ili dodavani. Problem je u delikatnosti i u složenom pitanju mere stvari. Istraživanje će otkriti pravo lice zgrada. prava i odgovornosti prema zajedničkom dobru. Pošto nije u pitanju samo obnova pročelja zgrada i njihovo koloriranje. Odgovorimo sažeto i kratko: Taj pristup ne znači konzervativizam i nije brana pred kreativnim činom. firme trgovačkih radnji.11/83. pa da zapaze kako te kuće imaju jedan poseban šarm. Pošto je reč o prostorima baštinjenog graditeljstva bitna je prevashodno valorizacija tog nasledstva. Projektant tadašnjeg rešenja. plastičar.grada kao celine u jedinstvu aglomeracije i njenoj poziciji u širem okruženju i pejsažu. Gledajući sve to kao celinu. vajar. godine. smeju žrtvovati detalji ili obratno. ne može zaobići pitanje šta je zapravo taj dosledan konzervatorsko – restauratorski princip i pristup. Šetajući od zgrade do zgrade zapazili bi i kritički bi mogli komentarisati prilično toga. u ambijentu građevinskog bloka i određenog dela grada . Opšti izgled. dizajner. na pravi način.pitanje aktivnosti i mogućnosti za realizaciju pojedinačnog i grupnog interesa u međusobnoj sprezi i jedinstvu. a čak šta više i postignuti neki novi kvaliteti. 1980/81 godine da je takvo rešenje delovalo dobro. a sve to umnoženo u ulici degradirajuće je za izgled čitavog središta javnog života. ljudi zastaju pred njima. ali to nije dovoljno bez temeljne sanacije konstruktivno. keramičar. a i svaki za sebe. grafičar. svežina. To ne znači da se zarad celine mogu i . pitanje mere. arhitekta Dragan Ivković naime. Upravo zato. već je tu i pitanje niza drugih detalja. (Vidi: S. rešen tako da uspostavlja sadržajni i oblikovni kontinuitet. u boji koja se sa novih zdanja jedno vreme potpuno izgubila. obnovljeni natpisi. korisnik JP danas otkriva kao stare i već zaboravljene radosti. Tokom vremena novca za kompletnu zamenu zastora nije bilo. nije poslušan. Pomenuli smo već. U tom smislu više puta citirali smo poznatu svojevremenu krilaticu arhitekte Miloja Miloševića da biti konzervator ne znači biti konzervativan. održavana i renovirana malterska plastika i obloga naših zgrada. na rekonstrukciju izvornog ili bar približno izvornog – prošlog stanja ili pak na reviziju izgleda objekta u funkciji nekih kvazi savremenih ili suštinski savremenih potreba korisnika objekta ili čitavog prostora. jer su delom bar. ugledaju njihovo lice – lice tih svojih starih poznanika u koje se nisu baš dobro zagledali. postavlja pred sve nas više problema. Kozteruletunk elet. tabli sa kućnim brojem i imenom ulice do bilborda. popravljeni i sveže obojeni prozori i vrata. odlučeno da se na mesto oštećenih „partija“ postave kamene kocke što je dovelo do nastanka spontane kompozicije „zakrpe“Pokazalo se tada. uredni i lepo aranžirani izlozi. njihov izmešteni i izmenjeni raspored. kitnjasti detalji i plastika koju srećemo na objektima graditeljskog nasleđa deluju osvežavajuće i oplemenjujuće. reakcija je druga.klima uređaja na primer. Život okruženja –predavanje na TAKT-u. famozne žardinijere ili neizbežni kiosk. Uređenje JP danas je više no ikad pitanje slobode i demokratičnosti. reklame. neophodni su i umetnici i kreativan dijalog svih njih međusobno i svih njih. prozori i drugi otvori. a da je posledica tog posla ipak loša i beživotna. dekorativnih i skulpturalnih aplikacija. već je to zgrada u uličnom potezu. kvalitetno i temeljno. ne samo zgrade već ambijenta u kom je ona nastala i u kom se tokom vremena našla. vizuelnih komunikacija. U vreme kiša i klizavice. Svi ti detalji izvedeni majstorskom rukom i u tehnologiji koja se danas već ne primenjuje. stolarije. u rasteru koji ima čoveku primereniju meru. kada se sa fasada uklone skele podignute radi svečarskog renoviranja njihovog izgleda.restauratorski princip i postupak uključuje kreativnost u sebe i podrazumeva je. već naprotiv podrazumeva . javne telefonske govornice. Brojni su primeri da je izgled zgrade podvrgnut rigoroznoj rekonstrukciji svih detalja. Slobodan Jovanović u Novom Sadu koji je poslednji put celovito uređivan i dobio po čitavoj površini zastor od kamenog opločenja 1966.

U nadahnutom ambijentu izložbenog prostora . ove godine je u okviru arhitektonske manifestacije Dani Arhitekture Novog Sada organizovana crtačka radionica .dani arhitekture novog sada 2005. za tri najbolja rada dodeljene su povelje Društva Arhitekata Novog Sada za učešće u DANS-ovom Projektnom Studiju. posle posete izložbi radova.arh.. drugu nagradu je poneo takođe student Arhitektonskog Fakulteta u Novom Sadu Vladimir Dukic.arh. uz saradnju sa autorima. učesnici su ovog puta dobili zadatak da u relativno kratkom vremenskom roku u trajanju od 30 minuta isprojektuju i daju svoj idejni predlog za arhitektonsko rešenje gradske javne klupe.ing. dipl. tako je organizacioni odbor Društva Arhitekata Novog Sada odlučio da i tema ovog projekta DANSovog projektnog studija bude usko povezana sa javnim površinama našeg i ostalih gradova. Kako je tema ovogodišnjih dana arhitekture bila javni gradski prostori. dipl. Tamara Karadžić. je za prvonagrađeno konceptualno arhitektonsko rešenje gradske klupe proglasio rad studenta Arhitektonskog Fakulteta u Novom Sadu Nenada Miloševa. ideju mogli da otkupe i da je. gde bi arhitekti i studenti arhitekture (kao i svi zainteresovani) mogli da daju svoj dizajnerski. ing. PROJEKTNI STUDIO DANS P o prvi put u istoriji Društva Arhitekata Novog Sada. dipl. Nemanja Radusinović. a i u drugim terminima tokom godine. Žiri u sastavu Marina Vraneš. materijalizuju u cilju ulepšavanja i kvalitativnog napretka našeg grada. DANS-ov projektni studio organizovan je i zamišljen kao progresivno delovanje profesionalaca na vizuelni identitet našeg grada. a treću nas arhitekta Vladimir Iličić. Nemanja Radusinović DaNS 50 | jun 2005 | 25 . Od skoro dvadeset kvalitetnih i zanimljivih radova arhitekata i studenata Arhitektonskog Fakulteta u Novom Sadu. Trajanje crtačke radionice nametnulo je da radovi sadrže ono sto je najbitnije u našoj profesiji a to je sama ideja koja je naravno podržana znanjem antropoloških mera (u ovom slučaju) a opet.arh. Radovi naših profesionalaca bi bili na raspolaganju zainteresovanim investitorima koji bi. idejni doprinos rešavanju estetskih i funkcionalnih celina ili delova našeg grada.velike sale Galerije Matice Srpske. Rad u projektnom studiju DANS-a bi se organizovao i u okviru manifestacije Dani Arhitekture Novog Sada. i mr. očišćena od tehničkih detalja koji su uvek predmet daljnjih razrada.ing.DANS Projektni Studio.

i po svojoj je suštini nepravedna prema nasleđenoj stambenoj arhitekturi Novog Sada. mesto i tema višeporodičnog stanovanja. manje ili više društvo menja u potrazi ka jasnoj viziji ali nejasnim putevima. Svakako da bi bilo tendenciozno izbegavanje istine o često velikom. od svoje samoubeđenosti da je projektantski posao samo lako stečena veština. Velika je šteta ovakav objekat ne uvrstiti u one najvrednije. rekao bi Filip Džonson. U potrazi za originalnim izrazom inspiracija autora objekata se često crpi iz dalekih stilova istorizma (koristeći sigurne alate postmoderne). Jednospratna stambena zgrada. Njena pozicija u širem centru grada bila je prednost u odnosu na one brojne novosadske ulice sa dugačkim nizovima prizemnih kuća izduženih parcela. Značaj objekta. u lepo građansko. ističu se dva na onom delu koji ulicu Petra Drapšina preseca ulica Laze Kostića. originalnog je i doslednog stilskog izraza. Dva objekta potpuno drugačijeg senzibiliteta u načinu oblikovanja potvrđuju svu širinu mogućeg prostora oblikovanja kvalitetne arhitekture višeporodičnih objekata u nizu. Tranziciona U tranzicijskom periodu u kom se. prolazi kroz svoju tranziciju u kojoj je ulica Petra Drapšina jedan od novosadskih trodimenzionalnih prikaza te potrage. pa i presudnom. koje će se u procesu velike rekonstrukcije poslednjih 15 godina.novi 2+2 objekti objekta u novosadskoj ulici Petra Drapšina SUSRET STARE I NOVE EKLEKTIKE Pregled savremene graditeljske prakse je pokušaj da se neprestano dograđuje i proverava sistem vrednosti novosadskog arhitektonskog okruženja beleženjem kvalitetnih ostvarenja . U dva slučaja iz novosadske ulice Petra Drapšina čitljiv je originalni jezik stvaranje nove vrednosti iz proverenih kvaliteta motiva/stilova neposredne prošlosti (P. Od mnoštva objekata koji su nestali poslednjih godina. Jasno su uočljive razmere i moduli koje donosi moderni stil ali obučen 26 | DaNS 50 | jun 2005 . kao što je i sam stil fino složena slika krhotina prošlosti. Prizemni kuća sa kupolom nad uglom objekta jedna je od retkih na kojoj je primenjen neogotički plastični ukras. oba primera. koje je spojila isto vreme. graditelja Jovana Melke (1930). zbog velikog broja nasleđenih primera koncentrisanih uglavnom na Malom Limanu (okolina Varadinskog mosta). Reminiscencija na arhitekturu međuratne Moderne isključivo je u domenu oblikovanja fasade. pokazati kao izuzetna (tržišna) vrednost koja će opredeliti brojne investitore za ulaganje u potpunu rekonstrukciju baš ove ulice. ali što je posebno značajno i originalnih savremenih rešenja kojih u ovoj ulici ima više. kao jedno od funkcija društva arhitekata grada. klasično odelo. Prepoznatljivost ovog jedinstvenog objekta nije samo u kvalitetima njegove fasade. i u nedalekoj Železničkoj ulici. odnosno njegovog glasila. Primena elemenata postmoderne. Drugi objekat. sa kasnije otvorenim mansardnim krovom svojom posebnom finoćom malog višeporodičnog stambenog objekta. Sa stanovišta istorije arhitekture to su jedinstveni primeri uspele arhitekture gradskog stanovanja prve polovine XX veka. poznata po svojoj „sakrivenoj“ oslikanoj fasadi koju je otkrio oronuli malter. Drapšina 51) ili novo stvorenih kvaliteta korišćenjem tradicionalnog jezika oblikovanja (P. Nema novog društva bez novog stila u arhitekturi. nego i u celokupnom veoma lošem stanju. ali u određenom broju. Ova dva stambena objekta. uticaju želja investitora koji. Prizivanje stila međuratne Moderne u stambenim objektima višeporodičnog stanovanja. jedinstven je u arhitekturi Novog Sada. eklektička je mešavina stilova međuratnog perioda prve polovina XX veka. do detalja sprovedene kvalitetne materijalizacije. Drapšina 44). a realna opasnost da se može otpisati i zameniti bila bi ujedno i neprocenjiv gubitak za novosadsku istoriju. dva su stilski različita ali koncepcijski slična objekta. preko Međuratne moderne. svedeno u najvećoj meri na veliki broj stambenih objekata. ima više opravdanja nego one iz perioda akademizma. na drugom uglu iste raskrsnice. zanatski izvrsno urađena. kao rezultat imaju tužnu imitaciju loše Međuratna Istorija koja prati ljude i događaje u ulici Petra Drapšina nije ostavila mnogo zanimljivosti. i savremeno graditeljstvo.poželjnih primera. zaštićena samo u kategoriji prethodne zaštite (koja je već odavno istekla).

The main motif of shaping can be recognised like and echo in structures of Moderna between the two Wars. 51.novi materijalizovane bezidejnosti amatera. but it has also almost baroquised the main pattern with its skilfully directed lines in a form of an individual – authorial style additional building. The building in no. Two structures of a completely different sensibility in the method of shaping confirm all the wideness of a possible shaping space of high quality architecture of lined multi-residential structures. Svaki od njih je po stilu poseban. Its position within the wider centre of the city has been the advantage in relation to those numerous streets of Novi Sad with long lines of one-storey houses built on elongated land plots. Kao i u mnogim stvarima više uticaja čine jedno delo vrednim pažnje uvrštavanja u brevijar arhitektonske struke. that will commit numerous investors to investing into complete reconstruction of this very street. The building is unique by the marked sculpturing intervention in the field of architecture as it sets the facade in the middle between the architecture accomplishment and modern artistic installation. objekti The meeting of the new and old eclectic In two cases of new structures in Petra Drapsina Street in Novi Sad one can read the original language of creation of a new value out of the proven quality of motifs/styles of a direct past or newly created qualities by means of using the traditional language of shaping. which is unique in modern residential architecture. originalan u idejama koje donosi ili po načinu komponovanja arhitektonskih elemenata. Većina objekata je mnogim elementima arhitektonike ambiciozno želela da se samozadovoljno istakne i u tom pokušaju uspela jedino da ulicu učine dodatno neharmoničnom. which has been undertaken within the last 15 years. Darko Polic DaNS 50 | jun 2005 | 27 . The author of the facade of the building in no. which is a significant segment of quality of this building that singles it out. directing the whole groups of elements balanced in the form of well harmonised unity. U ime očuvanja ambijenta. The history that accompanies people and events in the above-mentioned street has not left too many interesting things. scaling them skilfully. 44 (the work of an architect Rakocevic) was built with a special. Svaki objekat dovoljno samosvesan da se istakne u odnosu na okolne i da pleni svojom različitošću kvalitetom stila. an architect Siladji. Objekti koji se posebno razlikuju od ostalih svojim (arhitektonskim) kvalitetom u primerenoj potrazi za neponovljivošću su dva objekta na brojevima 44 i 51. plays out with several strong elements expressing a strong authorial attitude. Rekonstrukcija Drapšinove ulice postala je prepoznatljiva po zadržavanju građevinske i regulacione linije na istom mestu koju su činili prizemni objekti danas zamenjeni četvorospratnicama. u ovom slučaju na lokalnom nivou grada Novog Sada. From the aspect of style. and they also process them and introduce new ones. rekonstruisana ulica je postala skučena i sada prepoznatljiva po neprijatnoj klaustrofobičnosti prostora pomalo zagušljive atmosfere. both buildings are of a manner type as they use motifs of architectural styles of the past times. which shall prove to be an exceptional (market) value in the process of a large reconstruction. almost interior type of sensibility.

uspešno ih realizujući. Deo objekta kojim se pokazuje javnosti je ulična fasada opisana u dva različita slučaja ulice Petra Drapšina. i predstavlja oživljavanje stila novosadskih primera Moderne. prerađuju i uvode nove. oba objekta su maniristička koristeći motive stilova arhitekture prošlih vremena. Površine stanova su od oko 30m2.novi objekti Autor: Laslo Silađi. Zanimljiv je motiv stepenasto naglašenih pojedinačnih spratnih visina.60m2. Kvalitetno dimenzionisane prostorije raspoređene su korektno prema standardima kvaliteta na koje treba podsećati i ukazivati u odnosu na praksu poslednjih godina. Možda prejak balkon na prvom spratu sa zidanom ogradom se svojom horizontalnošću suprotstavlja erkeru nepotrebno se takmičeći s njim. Marinčića u Njegoševoj ulici 10 (prethodni broj DaNSa). Autor fasadu razigrava sa nekoliko jakih elemenata iz kojih se čita jak autorski stav što je važan segment kvaliteta ovog objekta koji ga ističe. Spratnost objekta Po+P+4+Pk Podrum: garaža Prizemlje: poslovni i trgovački prostor. Svaki viši sprat za jednu je širinu sloga opeke izbačen u odnosu na donji. Svaki svojim različitim senzibilitetom pokazuju svu veštinu autora da u širokom polju delovanja struke ponude svoju viziju i stil. dirigujući čitavim grupama elemenata izbalansiranim u formi dobro usaglašene celine. sa jasnom linijom ka Tabakovićevoj Klajnovoj palati u ulici Kralja Aleksandra. Darko Polić 28 | DaNS 50 | jun 2005 . Orbis inženjering.jednosoban. Novi Sad Godina završetka radova 2004. Stilski posmatrano. time potvrđujući osnovnu vokaciju autora. Oba objekta su tip ivične izgradnje na parceli objekata u nizu. uvek uz bitan uslov dobre saradnje sa investitorom. Glavni elemenat fasade je višespratni erker na vertikalnoj osi simetrije fasade natkriven konstrukcijom jakih metalnih konzola na atici. Objekat je jedinstven po uočljivom skulptorskom uplivu u polje arhitekture postavljajući fasadu ovog objekta na sredokraći između arhitektonskog ostvarenja i savremene umetničke instalacije. naglašavajući skulptoralni senzibilitet fasade objekta. Simetričnu kompoziciju vertikalnih i horizontalnih elemenata remeti maniristički augmentovani držač zastave na levoj strani fasade element takođe preuzet iz fundusa arhitekture međuratne Moderne. Sa jednog od podesta trokrakog stepeništa se ulazi u stan koji se nalazi u dvorišnom krilu objekta. U potkrovnoj etaži se nalaze dupleks stanovi. vešto ih skaliraju. Zanimljivo je i tonirano farbanje tavanice terasa u nijansama plave boje od prvog do četvrtog sprata. Spratovi: stanovanje Objekat se ističe svojom veoma jakom fasadom skulptorskog senzibiliteta. Koncept objekta je veoma sličan objektu arh. Novi Sad Lokacija: Petra Drapšina 51. Tipska etaža ima pet stanova . dva dvosobna i dvoiposoban orjentisan prema dvorištu.

Novi Sad Godina završetka radova 2004.yu. U potkrovnoj etaži se nalaze prostrani dupleks stanovi. Raspored prostorija je tradicionalan. Raspored stanova je koncipiran neuobičajeno luksuzno u savremenoj graditeljskoj praksi objekata višeporodičnog stanovanja. U zadnjem dvorištu objekta nalazi je uređeno zeleno dvorišta sa zidanim roštiljem. Osnovni motiv oblikovanja se kao eho može prepoznati u objektima međuratne Moderne ali svojim vešto vođenim linijama i pokrenutim površinama je gotovo barokizirao osnovni obrazac u nekom vidu individualne . U veštom dirigovanju brojnih elemenata fasade. uličnoj i dvorišnoj. sa dnevnom sobom od 22 m2.birorak. Lokacija: Petra Drapšina 44. materijali i njihova tekstura (tanko sečene zelene kamene ploče. Kvalitet izrade fasade jednako pleni kao i sam njegov stil. i spavaćim sobama od 14 do 18 m2. zamerka u malom detalju je. jedinstvenim u savremenoj stambenoj arhitekturi. suviše „priljubljeni“ uz stub.co. Milan Rakočević & Rakočević inženjering. Novi Beograd objekti www. pa se pomalo stvara gužva različitih elemenata na mestu dinamičnog ukrštanja horizontala osa terasa i jake vertikale stuba.autorske stilske nadogradnje. čine fasadu ovog objekta izuzetno razigranom približavajući se granici prave mere.novi Autor: arh. Prijatnost strukture i rasporeda prostorija stana dopunjuju prostrani balkoni i lođe na obe fasade. Spratnost objekta Po + P + 4 + Pk Podrum: garaže Prizemlje: poslovni i trgovački prostor. Na jednoj etaži se nalaze po dva trosobna simetrična stana između kojih je prostor vertikalnih komunikacija (lift i stepenište). da su početne krivine parapeta terasa na trećem i četvrtom spratu. Korišćeni arhitektonski elementi: višeetažni prislonjeni stub. DaNS 50 | jun 2005 | 29 . koji je težište svih vođenih linija elemenata fasade. Kvalitet objekta u celini još više ističe upadljivo bezidejna fasada susednog objekta. jasno segregiranih takozvanih dnevnih i noćnih zona stana. dinamične strukture). uređeno ozelenjeno dvorište Spratovi: stanovanje Objekat je urađen posebnim gotovo enterijerskim senzibilitetom.

Zoran Vapa. Ipak. kružne osnove od zidana od tesanog lokalnog kamena. arh. sa livenim betonskim elementima. poslednjih godina publikovano je nekoliko vikend kuća . Godina projektovanja: 2003. Krstonošića za porodicu Mirosavljević u Rakovcu (1966). izgrađena od crvene opeke i sopstvena vikendica arh. Autor: Dubravka Đukanović. Lokacija vikend kuće na Popovici je desetak kilometara od Novog Sada. dig. dig. Kamenica. U njima se oseća određena odgovornost prema specifičnom projektnom zadatku ali i maštovitost u arhitektonskim rešenjima i izboru materijala.novi objekti Divno je živeti Vikend kuća porodice Radenković-Ćulibrk Lokacija: S. poslednjih godina često pretvorenih u porodično stanovanje. projekat konstrukcije objekta. Ta inspirativna tema nije detaljnije istražena a ni u literaturi nije ih ostalo mnogo toga zabeleženo. na desnoj oba- 30 | DaNS 50 | jun 2005 . Milidragovića na potezu Rakovac . potez Popovica Spratnost: Su + P Netto površina: 273 m2 Površina placa: 3000 m2 Denivelacija terena: 9 m. Projektovanjem vikend kuća tokom proteklih pola veka sigurno se bavilo dosta arhitekata. dia Saradnici: Biserka Baričić.arh.Salaksija (1985). letnjikovaca i vikend kuća. projekat potpornih zidova u okviru projekta spoljašnjeg uređenja P adine Fruške gore usmerene prema Novom Sadu i bačkoj ravnici decenijama su privlačili stanovnike i vikendaše a sa njima arhitekte i graditelje. Zora Pajkić za porodicu Dimić na Iriškom Vencu (1968). Godine izgradnje: 2003-2004. Po blagim brdovitim vencima razbacano je mnoštvo kvalitetnih porodičnih kuća. Na padinama Fruške gore postoje čitavi potezi naselja vikend kuća.

nalazio se zaparloženi vinograd. sa obodnim natkrivenim terasama formira približno kvadratni oblik i omogućava neposredan kontakt sa prirodnim okruženjem preko pristupnih staza. U kombinaciji sa travnatim kaskadama. šiblja. Na severnoj strani jezera je platforma za sunčanje i silazak u vodu. Ukomponovana je u prirodno okruženje nadahnuto i znalački. Arh. enterijer prima dnevno svetlo preko terase ali i svetlarnika i prozora. kao u prirodnom staništu. Dnevno osvetljenje je maksimalno. Ispred dnevnog boravka je velika terasa . ostali deo dvorišta zauzimaju zelene površine i veštačko jezero. enterijeru vikend kuće posvetila je posebnu pažnju nizom prostornih situacija koji olakšavaju i poboljšavaju kućnu organizaciju podređenu odmoru i uživanju u prirodnom okruženju. formirana umesto krova stare kuće. sa brojnim izvedenim radovima. visine 2-6 m. Veštačko osvetljenje. Osnovni građevinski materijal korišćen u enterijeru i eksterijeru je duplo DaNS 50 | jun 2005 | 31 . Vidljiva je dobra saradnja na relaciji autor investitor. obostrano razumevanje i prihvatanje sugestija. dve spavaće sobe. nepravilnog oblika. pomoćne prostorije i vinoteka (150 m2). barskog bilja. raznovrsno i kvalitetno.. Projektovana u širokim potezima sa naglašenom teksturom materijala i četvorovodnim krovom. Prečišćavanje vode vrši se filterima i sistemom malih prelivnih jezera u kojima žive ribice. izdvojen odmor i posebno prelaze ka dvorišnom delu u vidu terasa i otvorenih tremova čime se integriše unutrašnji prostor i dvorište u logični niz. lepo organizovan i funkcionalan. slikovitu tokom svih godišnjih doba i vremenskih prilika. Snažni potporni zidovi. primenjen koncept je stvorio jednu novu. Kuhinja. kupatilo i trpezarijski deo detaljno su dizajnirani i savremeno opremljeni. Veliki otvoreni trem sa slobodnim stubovima opasuje južno pročelje. cveća i ostalih bilja- ka sproveden dosledno i bogato. ređanog bez maltera u vidu niske ograde oko veštačkoj jezera. planiranu biocenozu. koje se snabdeva kišnicom. sa malom vinogradarskom kućom i bunarom. U suterenu su smeštene prostrana garaža. Materijali koji su korišćeni na uređenju dvorišta i izgradnju kuće su prirodni. Nameštaj uglavnom savremen. Arhitektura vikend kuće na Popovici nije ekstravagantna. nežnih tonaliteta. Izbor drveća. relativno ujednačenog nagiba. Razuđena osnova. Unutrašnjost je dopunjena zidanim detaljima zidnih niša. Inspiracija autora su svakako bili klasični japanski vrtovi kao i brojni svetski časopisi iz te oblasti. nenametljivog izbora. Đukanović. Specifična funkcija vikend kuće po definiciji zahteva prostrane prostore za dnevni boravak. kuhinja. Povoljan položaj objekta omogućava da se iz svih delova kuće pruža veličanstven pogled na grad i ravnicu.roštilj i zidana peć. Boje su pažljivo odabrane. jezerom. inače već iskusan projektant-enterijerist. enterijer vikend kuće na Popovici je pregledan. U nešto manjem prizemlju (123 m2) se nalazi dnevni boravak sa otvorenim kaminom. kupatilo. Velika strmina zemljišta vešto je iskorišćena za kaskadno nivelisanje terena čitavim ansamblom terasa od lomljenog i tesanog kamena. lokalni. Na prostranoj parceli. u neposrednom okruženju nacionalnog parka Fruška gora. Kako je novi objekat lociran na najvišoj tački terena. Oslobođen strogih zahteva uređenja porodičnog životnog prostora. Na tom području arhitektura prelazi u enterijer i dizajn koji je uspešno i originalno rešen.novi objekti li Dunava. uz južnu granicu parcele. postavljeni prilikom izgradnje obezbedili su stabilnost tla na čitavom prostoru kao i različite sadržaje u dvorišnom delu. prelivanjem vode. dobrog kvaliteta. Na donjem platou sa koga se ulazi u staru kuću sačuvan je bunar uz dodato igralište za košarku. čiji su zidovi nivelacijom terena sa tri strane ukopani i iskorišćeni kao zidani trapovi. polica i lukova sa slobodnim stubovima.

hedges. enterijerom i primenjenim materijalima duboko vezana za pejzaž. The selection of trees. along the southern border of the land plot. Vladimir Mitrović 32 | DaNS 50 | jun 2005 Living is wonderful The holiday house at Popovica is at the distance of some ten kilometres from Novi Sad. pond plants. To nije slučaj sa vikend kućom na Popovici koja je. prisustvo riba i ptica. mada neke od tih legendarnih kuća. Oslobođena od važećih stilskih i lokalnih konotacija ali duhom. with a relatively balanced slope. Vidljiv je takođe i kvalitetan zanatski. on the right bank of the Danube. jednostavno nisu za život. the interior of a weekend house at Popovica is well laid out. permanent flow of water and presence of fish and birds. Filozofija i estetika arhitekture i prostora kod njih zapljuskuju građevinu. The diluted basis. As the new building is at the highest top of the terrain. The architect Djukanovic. Liberated from the valid style and local connotations but with spirit. The inspirations of an author were certainly the classical Japanese gardens and numerous world magazines from that field.Neutre. which is the traditional material in this region. with a small vineyard keeper’s house and a well. Altoa. U velikoj meri su korišćeni drvo i posebno kamen. Prilikom gradnje ostvaren je planiran tradicionalni način zidanja dekorativnih venaca. Džonsona itd. The main building material used for the interior and exterior is brick (roasted twice). Liberated from strict requirements of regulation of a family space for living. local and of a good quality. izvođački pristup tokom gradnje o kome se posebno brinulo. the lake and overflowing of water.novi objekti pečena opeka tzv. already an experienced designer-interior planner. flowers and other plants was carried out in a consistent and rich way. u misli dolaze čuvene kuće iz literature utopljene u prirodne pejzaže . the remaining part of the yard is occupied by green surface and an artificial lake. Nature and house are being united through intertwining of the interior decoration and natural “scenography” and everyday life. Rajta. dedicated a special attention to the interior of the holiday house through a range of spatial situations that facilitate and improve the house organisation subordinated to leisure and enjoying in natural surroundings. The architecture of this holiday house has been composed into natural surroundings in an inspired and expert way. which is supplied by storm water. vikend kuća na Popovici predstavlja svetli primer estetiziranog sjedinjavanja životnog prostora i prirodne okoline kroz dinamiku godišnjih doba. takođe autohtoni graditeljski materijali kojima obiluje područje Fruške gore. neprestanog kretanja vode. Priroda i kuća se ujedinjuju kroz preplitanje unutrašnjeg uređenja. čini se. in the closest vicinity of the National Park Fruska Gora. poput Džonsonove staklene kuće.). irregular in shape. Materials that were used for the yard regulation and building of a house are natural. prirodnu “scenografiju” i svakodnevnog života. planned biocenosis. with a lot of the realised works. interior and applied materials that are deeply connected to landscape. prelazeći u istoriju ali i teoriju one postaju važnija i od same funkcije kuće. Located on the spacious land plot. In combination with grassy cascades. the applied concept has created a new. Wood and stone in particular have been used largely and they are also autochthonous building materials that Fruska Gora abandons with. this holiday house at Popovica represents a light example of aesthetised joining of the dwelling space and natural surroundings through the dynamics of the seasons. starog formata (dimenzija 30/15/7 cm. lukova i svodova. održiva i može se koristiti tokom čitave godine bez posebnih tehničkih priprema. Programske i konceptualne postavke u njihovom projektovanju imale su pozitivne estetske efekte. with terraces roofed on the edges forms almost a square shape and enables a direct contact with natural surroundings across the access paths. tradicionalni materijal ovih krajeva. . organised and functional. there was a neglected vineyard. A big terrain slope is used skilfully for cascade the terrain leveling by means of a whole range of terraces made of broken and trimmed stone laid down without plaster in the form of a low fence around the artificial lake. picturesque during all seasons and under all weather conditions. Posmatrajući ovu kuću.

novi objekti DaNS 50 | jun 2005 | 33 .

bio je odličan. štedi energiju za grejanje.žica. Potpuno apstraktne i minimalističke forme Dvojne vile u Bregenzu pokušavaju da se uklope u njega kao neka vrsta samoniklog kristala. Nove tehnologije i konstrukcije omogućavaju i asimetričnost što ukida monotoniju . metalne zatege i sl. Ova škola kao jedini izvor energije koristi solarne kolektore. P asivna solarna kuća koju još nazivaju i “pasivna kuća” ili “low energy. Bavi se solarnom arhitekturom. u naslagama kamena ispod terena. ali i inženjerima kao Jirg Konzet koji je uspeo da drvo kao noseći materijal poveže sa metalom . oko Ciriha . ugrađuju se stakla koja se greju električno. Specijalizirao je solarnu arhitekturu i drvene konstrukcije. Dobitnik je više nagrada. Masovna upotreba drveta u arhitekturi započela je inače znatno ranije. vrlo uspešno primenio i na više drugih objekata. arhitekte ne interesuje samo kuća već i pejzaž. objektu su pridodata dva aneksa: betonski i drveni . najčešće uz pomoć ventilacionih kanala. Fakultet je završio u Insbruku posle čega je 2 godine studirao u Londonu. razna mikrofiber vlakna itd. uvođenjem industrije lameliranog drveta. Na južnoj fasadi. Gigon-Gajer. Unterrainera. betonskih. ing. Jednu od najpoznatijih solarna kuća u Österreichs-u (1985) projektovao je u saradnji sa građ. austrijski arhitekata.Zumi. vratio nazad po principu toplotne pumpe. koji je dao dobre rezultate. prave se u radionici a potom montiraju na licu mesta. odlikovao bi purizam stakla kad on ne bi bio narušen drvenim venecijanerima postavljenim na južnoj fasadi spolja. u prirodnim bojama i teksturama ovih materijala. što narušava minimalizam glavnog kubusa staklene kocke i objektu daje čar ležernosti. Drvena arhitektura je u biti modularna i ograničena dimenzijama građe i ploča. čija se proizvodnja danas napušta radi eliminacije štetnog uticaja lepka.arhitektura u svetu Kuće od drveta i kartona Walter Unterrainer (1952).arhitektura”. Hermann Kaufmann-om i švedskim arh. ali glavni element njihove gradnje ipak je ostalo drvo. Sture Larson-om.sa arhitektama Peter Zumptor. sa Aluminijumskim nosačima koji se inače koriste za staklene bašte. Višak toplote koja nastaje od života ljudi i rada mašina u njoj akumulira se u za to posebno projektovanim toplotnim ostavama. Istovremeno. U Nemačkoj su 20-tih godina prošlog veka postojale dve grupe umetnika kojima je pejzaž sa samoniklim arhitektonskim strukturama u njemu bio glavna preokupacija. odgovara ova modularnost i strukturalizam drvenih konstrukcija. Birkhalter .i tako dobije lagane modularne konstrukcije koje plene svojom lepotom. Stokholmu i Beču. Svi delovi jedne kuće pa i čitave njene voluminozne Estetika promišljena kroz okruženje Od modernizma na ovamo. a kao završna obloga korišćeno je obično armirano staklo. nosilac je brojna priznanja iz te oblasti. Na zadnjoj strani. ukoliko postoji njihova veza . koja je obično i jedina sa velikim prozorima. koji inače retko na fasadi upotrebljava i boju. Drvo ne može da bude neprirodno a strukture koje ono daje uvek su organske. Danas se uglavnom gradi sistemom masivnih drvenih ploča koje su pokazale izuzetna statička i termička svojstva a čiji su preseci znatno manji od sličnih. glina. Toplota se uvek kreće od toplog ka hladnom. Uz razvoj tehnologije zaštite od požara. Glasnogovornik obe bio je nemački arhi- . ali je glavni razlog za ovaj eksperiment ipak bio . Ovu fasadu W.najveći problem drvene kuće. lepljenje u slojevima običnog talasastog kartona uz određene vatrootporne premaze. živi i radi na tromeđi Švajcarske.slama.ekologija! Autor je ovu fasadu kasnije. Austrije i Nemačke gde ima biro u Feldkirch-u. tokom 60tih. kod Bregenz-a. Da bi se savladao celokupni problem projektovanja jedne ovakve kuće arhitekta mora da sarađuje sa naučnicima. U kućama sličnog tipa danas se primenjuju i drugi materijali .garaže i ostave. sunčanim kolektorima. jedinice . Drvena arhitektura Drvena arhitektura pojavila se 80-tih u Evropi u modernizovanom izdanju i to prvo na severu Švajcarske. Estetski efekat ove jeftine fasade.celine. na kojoj se mestimično pojavljuju ogledalski efekti a mestimično razni preli34 | DaNS 50 | jun 2005 vi boja. . To se postiže ispravnom orijentacijom kuće u odnosu na strane sveta i osobine terena i time što se unutrašnja toplota kuće čuva. 7 mm. U neku ruku. Spoljni zidovi dvojne kuće u Bregenzu uglavnom su od kartonske. npr. profesor na Arhitektonskom fakultetu u Lithenštajnu i gost-profesor na univerzitetima u Ahenu. aktuelnoj estetici (de)konstruktivizma i minimalizama. da bi se kad je to potrebno. ovde se radilo o eksperimentu koji je dobio naučnu potvrdu pošto je na objektu primenjena inovatorska fasada od više slojeva drvenih ploča sa termoizolacijom od saćastog kartona sa vazdušnim slojem za provetravanje. sve to je pogodovalo pravom bumu drvene arhitekture danas u Evropi. kao refleksije sa neba.toplotni mostovi. Na primeru Dvojne vile u Bregenzu (1996) ova saradnja je realizovana kroz zajedničke proračune iz domena arhitektonske fizike i naknadni monitoring sa kontrolnim merenjima. industrijski proizvedene termoizolacione lepenke.

arhitektura

u

svetu

tekta Bruno Taut sa čuvenim Staklenim paviljonom na Svetskoj izložbi u Kelnu (1914). Kao i Unterrainer, obe grupe autora pokušavale su da svoje strukture uklope u pejzaž ne na način da one budu “što diskretnije”, već suprotno, davši njihovoj “veštačkoj prirodi” punu slobodu rasta i razvoja, što je povratno trebalo da ga obogati. Unterrainera-ova težnja da se bude što prirodniji - zbog čega i odbija da gradi velike objekte - je za pohvalu. Pod pojmom: human objekat, on podrazumeva onu veličinu objekta koja je po svojim merama bliska čoveku. Promišljeno i restriktivno prema slobodama bez pravog povoda, ovaj vredan autor smatra da će kroz povratak na jednostavne forme, prirodne materijale i inženjerstvo - u izvornom smislu te reči, uspeti da se svojim kućama približi devičanskoj prirodi u kojoj one najčešće leže. Poslednjih godina Unterrainer je u Fedkirschu podigao i dva veća objekta - Fabriku za preradu drveta LOT i Novu autobusku stanicu. Velike objekte gradio je i na početku svoje karijere da bi od toga brzo odustao.

Manje je više
Estetika Dvojne vile u Bregenzu ekstremni je primer minimalizama, sa kojim ulazimo u XXI vek, i kao takvu treba je analizirati. Ona u sebi nosi i nešto strukturalističko na način arh. Huga Heringa i škole Rudolfa Štajnera , pripadnika ranog modernizma sa početka 20-tog veka, koji su se robusnošću razlikovali od drugih modernista koji su takođe radili u

drvetu - Altoa ili Rajta. Razlikovali su se i od konstruktivizma pošto u njihovim strukturama konstrukcija nije bila - ono najvažnije! Minimalizmom i jednostavnošću formi vila u Bregenzu nas podseća i na rane apstraktne radove Mondrijana i Maljeviča. Međutim sem u uživanju u performansu sletanja trodimenzionalnog Maljevičevog “Crnog kvadrata” na alpsku Eco- pastoralu , lepota ovog objekta leži i u njegovoj ekonomiji, a što tvrdi i sam autor. Maljević je u svom Manifestu suprematizma, nagovestio - “Ekonomija je peta dimenzija”. Ono što je nagovestio došlo je četiri decenije kasnije. Društvo XXI veka biće očigledno decentralizovano i slobodno a što već i jeste u bogatim zemljama u kojima autor radi. Redukciju, međutim ne treba mešati sa “hi-tech” arhitekturom, kod koje su jednostavne forme proizvod tehnoloških zahteva, pošto se kod autora sličnih Unterraineru zapravo radi o “low tech” arhitekturi, arhitekturi koja štedi. Dvojna vila u Bregenzu ekonomična je zbog upotrebe jeftinog građevinskog materijala i lake izrade drvo, karton, armirano staklo. Ekonomične je i forma - kocka, sa malom površinom zidova u odnosu na kubaturu u jednostavnoj konstrukciji. Vila takođe poseduje dobre termotehničke osobine, štedi gorivo i struju. Ekonomična je i po svom dizajnu - samo jedna kocka i ništa više Jadranka Bunuševac

HOUSES MADE OF WOOD AND CARDBOARD
Wooden architecture appeared in Europe during the 80’s, in a more updated version, first in the north of Switzerland, around Zurich – with architects Peter Zumptor, Gigon-Geier, Birkhalter-Zumi and engineers such as Jirg Konzet, who managed to connect wood as the main material with metal-wire, metal joints etc. and get light modular constructions that seize with their beauty. The mass use of wood in architecture started much earlier, during the 60’s, by introduction of improved (compregnated) wood, the production of which is being given up for the purpose of elimination of harmful impact of glue. Wooden architecture is, essentially, modular and limited by dimensions of the building material and boards. The system of construction that is mainly used today is the one of massive wooden boards that have proven to posses exceptional static and thermic properties and the intersections of which are much smaller than similar ones made of concrete. All parts of a house and even its complete volume unit – unity, are made in workshops and later on assembled at site. At the same time, this modularity and structurality of wooden constructions corresponds to the current aesthetics of (de)constructivism and minimalism. Along with the development of fire protection technology, all this was in favour of a true boom of wooden architecture in Europe today. New technologies and constructions enable also the asymmetry eliminating monotony – the largest problem of wooden houses.

DaNS 50 | jun 2005 | 35

arhitektura

u

svetu

3LHD BIOGRAFIJA
3LHD je arhitektonski studio koji vode partneri – arh. Saša Begović, Marko Dabrović, Tanja Grozdanić i Silvije Novak. 3LHD djeluje od 1994. godine i iza sebe ima mnogobrojne projekte i realizacije u Hrvatskoj i inozemstvu koje su nagrađivane najvažnijim hrvatskim i internacionalnim nagradama. Za projekt i realizaciju memorijalnog Mosta hrvatskih branitelja u Rijeci 3LHD je nagrađen najvažnijom svjetskom nagradom za mlade nadolazeće arhitekte AR+D award, koju dodjeljuje najugledniji svjetski arhitektonski časopis The Arthitectual Review. Za isti projekt 3LHD je osvojio i najvažniju hrvatsku arhitektonsku nagradu Viktor Kovačić za najbolju realizaciju 2001. godine. Most je još dobio priznanja Piranesi (Piran, Slovenija), Bauwelt (Berlin, Njemački) kao i nagradu najvažnijeg američkog časopisa za dizajn I. D. Magazine. Za projekt kuće Vila Klara 3LHD je nagrađen državnom nagradom Vladimir Nazor za 1999. godinu, a 1996. pobijedili su na 24. salonu mladih sa projektom Hotel M, te su dobili priznanje za nacionalni muzej Koreje u Seoulu. Projekti 3LHDa prezentirani su u najuglednijim svjetskim časopisima kao japanski A+U, britanski The Architectual Review, njemački DB, talijanski Interni, hrvatski Oris itd. Arhitekti 3LHD-a održali su predavanja na mnogim internacionalnim fakultetima i institucijama kao što su RIBA London (UK), Arhitektonski Trijenale u Künstlerhaus u Beču, arhitektonski fakulteti u Gracu, Beču, Minhenu. Radovi 3LHD-a izlagani su u Beču, Kopenhagenu, Londonu, a 3LHD je upravo pozvan u New York na veliku izložbu Open: new design for public space u Van Alen Intitute u društvu najeminentnijih svjetskih arhitekata kao N. Foster, P. Eisenman, W. Alsop, Diller&Scofidio. Posljednji uspjeh 3LHD-a je pobjeda na natječaju za hrvatski paviljon za svjetsku izložbu EXPO 2005 u gradu Aichi u Japanu. Detaljnije: www.studio3lhd.hr/mhb 36 | DaNS 50 | jun 2005

3LHD
Most u Rijeci
Ime: Mosta hrvatskih branitelja Lokacija: Rijeka, Hrvatska Autor: 3LHD Projektni tim: 3LHD – Saša Begović, Marko Dabrović, Tanja Grozdanić, Silvije Novak, Siniša Glušica, Suradnici: Koraljka Brebrić, Milan Štrbac Konstrukcija: C.E.S. Rijeka (Jean Wolf, Zoran Novacki, Dušan Srejić) Dimenzije: Dužina 47m, širina 5,4m, raspon nad vodom 35,7m, visina vertikala spomenika 9m Naručitelj: Grad Rijeka, Hrvatska Projekt: Prva nagrada na javnom natječaju, 1997. Projektna dokumentacija 1998-2000. Realizacija: 2001. Fotografije: Aljoša Brajdić i Arhiv 3LHD-a Podaci i izvori za tekst: www.studio3lhd.hr; www.novilist.hr; www.zarez.hr Nagrade: AR+D (2002); Nagrada Viktor Kovačić za najuspešnije arhitektonsko ostvarenje u Hrvatskoj (2001).

arhitektura

u

svetu

Grad Rijeka 1996. godine usvojio je inicijativu da se u čast branitelja izgradi spomen – obeležje. Kao najpovoljnija lokacija odabrano je mjesto na Mrtvom kanalu, kao nastavak glavne pešačke komunikaciju Korzo – Jelačićev trg. Na taj način most postaje ujedno i spomenik i utilitarna građevina. Most je svečano otvoren 21. decembra 2001, a projektno rešenje izradio je Studio 3LHD iz Zagreba. Jedan od najvećih i najuticajnijih svetskih arhitektonskih časopisa, britanski “The Arhitectural Review” (izlazi od 1896 godine), zajedno sa Danskom kompanijom D-Line dodeljuje svake godine nagradu ar+d najznačajniju svetsku nagradu za mlade nadolazeće arhitekte (službeno ime je: ar+d - the world’s leading emerging architecture award). Nagrada se dodjeljuje za realizovano arhitektonsko delo za arhitekte do 45 godina, a pobednici osim nagrade dele i ček u vrednosti od deset hiljada funti. Među prošlim dobitnicima nagrade ar+d su danas svetski poznata arhitektonska imena Shigeru Ban, Sauerbruch/Hutton, Klein/Dytham i dr. Na konkursu te godine bilo je prijavljeno preko 700 realizacija iz cijelog svijeta (60 zemalja). Međunarodni žiri u sastavu; Stefan Behnisch (Behnisch & Partners, Stuttgart, Germany), Margrét Hardardottir (Studio Granda, Reykjavik, Iceland), Rick Joy (Tucson, Arizona, USA), Carme Pinós (Barcelona, Spain), Hin L. Tan (Kuala Lumpur, Malaysia) i Peter Davey (glavni urednik The Architectural Review), proglasio je pet pobednika za 2002 godinu. Jedan od pet pobednika su hrvatski arhitekti iz studija 3LHD za projekat i realizaciju Mosta hrvatskih branitelja u Rijeci. Projekat riječkog mosta je objavljen u decembarskom broju časopisa “The Arhitectural Review”. Pobednicima konkursa nagrada je bila uručena na svečanosti u Kopenhagenu u Danskoj a pet dobitnika je imalo čast da u proleće 2003. godine u Kraljevskom udruženju britanskih arhitekata (RIBA) u Londonu održe predavanje o svome radu. Za projekt Mosta hrvatskih branitelja 3LHD je već dobio godišnju nagradu Udruženja hrvatskih arhitekata

Rijeka - idealno premošćivanje

(Zarez 113, od 25. septembra 2003. Zagreb) Most hrvatskih branitelja na Mrtvom kanalu (studia 3LHD) u Rijeci njujorški arhitektonski kritičar James Russell izdvaja kao lijepu i dostojanstvenu obradu tradicionalnog urbanog elementa, za razliku od ostalih projekata koji preispituju i hibridiziraju granice urbanih elemenata i prototipova. Točno je da je beskompromisna veza statike i najmanjeg detalja ravna mitskim stolicama Shakera ili Mies van der Rohea, što bi riječki most afirmiralo kao savršeni oblik urbanog mobilijara. Međutim, besprijekorna profinjenost riječkog mosta, projekta koji je sad već doživio toliku aklamaciju da postaje jednim od neizbježnih zaštitnih znakova hrvatske arhitekture, samo je onaj prvi, izvanjski kontakt s projektom koji je toliko kompleksan u radikalno razdvojenim socijalnim i arhitektonskim obalama koje spaja. To je u prvom redu most između polisa i urbsa, i to doslovno kao mjesto s kojeg se odlazi iz grada (u rat, natrag u selo, na otok..) ili se u njega dolazi (u školu, kupovati, po kulturu), ali i šire, most između provincije i centra koji ruši predrasude o marginalnoj kulturi, i to u prvom redu u glavama njezinih protagonista. Možda arhitektura u nas prednjači u promjeni svijesti o tome da svako inozemno gostovanje naših kulturnih proizvoda nije samo po sebi podvig i da se mora valorizirati u globalnim relacijama i kriterijima.

DaNS 50 | jun 2005 | 37

3. obasjana jakom belom svetlošću. Ne treba zaboraviti da je izvorno značenje reči “kultura” uzgajanje. Paviljon je podeljen na dve etaže i pet prostorno-scenskih celina. ali je i njena suprotnost koja se dobiva isključivo napornim radom ljudi. So je sadržana u svakoj kapi morske vode. prostor događanja “POD SUNCEM” Potom posetioci prisustvuju potpunoj promeni ambijentascene: pale se puna bela svetla koja simbolički označavaju letni sunčani dan. Jedino svetlo dolazi odozgo. .zrno soli» s obzirom na prepoznatljivu specifičnost hrvatskog pejzaža i istirje – solanu. Posetioci su u prostoru “jadranskog podmorja”. Projekcija je kontrolisana pomoću kompjutera i senzora koji registriraju kretanje posetioca po prostoru. Umesto klasične strehe plavi stakleni svod ispunjen vodom štiti posetioce od sunca. Na temelju ovako formulisanog koncepta oblikovan je prostor i sadržaji koji bez nametljive spektakularnosti i lažnog sjajas prenose sliku Hrvatske posetiocima. prostor događanja “U MORU” Tavanica prijemne hola je prozirna staklena površina tj. 0. prostor događanja “IZ MORA” U prostoru glavne dvorane posetioci nastavljaju da “putuju” morem. 2. prostor događanja: “DOBRODOŠLI!” Na velikoj beloj površini pročelja ističe se natpis CROATIA i isto ime ispisano japanskim pismom.arhitektura u svetu Hrvatski paviljon na Svetskoj izlozbi EXPO u gradu Aichi u Japanu KAP VODE : ZRNO SOLI K 38 | DaNS 50 | jun 2005 1. oncepcija predstavljanja Hrvatske na EXPO 2005 temelji se na planu i metafori solane. bazen ispunjen vodom koji tako nastavlja igru s morskom površinom koja je započeta pred paviljonom. Sada. Inicijalna okvirna tema «Kap vode» ovom se koncepcijom kulturološki nadograđuje u «Kap vode . kroz sloj vode i prelama se kroz talase na njenoj površini. U plavkastoj polutami na oba bočna zida-ekrana projektuju se motivi mora i paške solane.

Fotografije: 3LHD i iz Japan Times-a od 5. kao i brigu za okruženje i čistoću mora.hr Priredio: Darko Polić DaNS 50 | jun 2005 | 39 . Njeni krajolici. strukturom mikročipa. aprila 2005.karakteristična podela na pravokutna polja-bazene omeđena pregradama ispunjena humcima prikupljene morske soli. prostor događanja “HVALA. 5. more. Taj mali poklon na kraju njihove posete Hrvatskom paviljonu trajno će ih podsećati na vrijedne ruke ljudi u jednoj dalekoj lepoj zemlji.arhitektura u svetu cela dvorana postaje scena-prostor solane . prirodne lepote.ZRNO SOLI” Krug simbolizira kap vode. gradovi. polja pšenice. LOGO “KAP VODE . Kao što je kvadrat u krugu tako je i Hrvatska u Japanu. paška čipka. mrežnim prikazom kompjuterskog 3D modela broda. Izmenjuju se karakteristični prizori i strukture: ribarska mreža. kulturno nasleđe. a crveni kvadrat na poznati hrvatski kvadrat. Crveni krug podsjeća na onaj iz japanske zastave. Film ukratko predstavlja našu tradiciju. Hrvatska». vinogradi. Gledaoci putuju laboratorijima Plive. urbana struktura Dubrovnika. a svetla se polako gase. ljudi i kultura snimljeni su odozgo. prostor događanja “NAD HRVATSKOM” Pokretnom platformom posetioci počinju da se polako dižu na galeriju. posetiocima se nudi zrno soli kao zrno mudrosti: u maloj kutiji svako bi mogao dobiti posebno oblikovanu bočicu morske vode s natpisom «Kap mora . ta so je samo rezultat rada i napora. stadion usred fudbalske utakmice. Prostor se ponovo transformiše. iz ptičje perspektive.zrno soli. 4. Naravno. Tekst i prikazi paviljona: www. strpljivosti i mudrosti hrvatskih ljudi koji žive na obalama jednog te istog mora kojeg dele sa ljudima naizgled dalekog Japana. jedriličarska regata. znanja i kreativnosti. slavonsko kolo. poštujući japanski običaj darivanja. Ono što su do sada bila bela polja solane postaje jedan ogromni vodoravni ekran (15 x 25 m) za uspravnu projekciju filma o Hrvatskoj. brodovi.” Na kraju.croatiaexpo2005. a kvadrat zrno soli. dajući posetiocu osećaj da leti nad Hrvatskom. savremenu industriju i tehnologije.

on je to već godinama. gradonačelnik Francisko Vasquez nije podržao predsednika Lendoira u njegovim planovima da projekat obuhvati celu okolnu zonu i klub je samostalno krenuo u svojevrsni poduhvat koji bi treba da korenito promeni sliku grada.000 mesta. mesta spektakla i događaja. Klub je izrazio spremnost da finansira projekat ukoliko grad podrži ideju sa 10% troškova (komunalne takse. I u vremenu današnjem srećemo takve ljude. Pominjanu nevidljivu nit u viziji ovog američkog arhitek40 | DaNS 50 | jun 2005 te pokušaćemo da pronađemo u njegovim stadionima. Klub je svestan da je novi objekat stepenica sa kojom će klub definitivno preći u klub onih velikih. Peter Eisenman u saradnji sa španskim arhitektom Carlosom Seaoneom. kao što je i grad Vigo podržao gradnju stadiona Balaidos. Novi stadion će pored zone postojećeg stadiona zauzeti još okolnog prostora. velike ljude arhitekture. po rečima investitora i arhitekte. gospodina Lendoira dobio na poklon dres sa imenom i brojem Brazilca Đalminje. Estadio Riasor – La Coruna Početkom 2001 godine ostvareni su prvi konkretni potezi na ambicioznom projektu realizacije novog stadiona fudbalskog kluba Deportivo iz La Korunje. Ako arhitekta nema i ne oseća tu nit. svakako veliku pažnju zavređuje graditeljski opus Petera Eisenmana. infrastruktura itd. pomere granicu mogućeg. Lendoiro je naglasio svoj san da klubu i gradu podari novi stadion pošto ”postojeći Riasor uz sve moguće rekonstrukcije ne može postati objekat sa pet zvezdica”. i po ovom pitanju. priredbi i dešavanja oduvek bude posebnu pažnju i podstiču graditelje svih epoha i civilizacija. on i ne može da osmisli stadion koji živi. jedan od najlepših fudbalskih stadiona na svetu. uspevaju da shvate i osete tu specifičnu nevidljivu nit koja nosi hiljade ljudi u istom ritmu. da osećaju neke specifičnu nit koja ih veže tih devedeset minuta? To je neobjašnjivo. kao i dve realizacije. Otvoreno je pitanje infrastrukture i stadiona i tu na scenu stupa Peter Eisenman sa svojim timom. imaće 36. Upravo ovi ljudi. Prvi čovek kluba je projekat novog objekta nazvao čudom i uporedio ga sa Gugenhajm muzejem u Bilbaou. uz neizbežnu podršku stručnjaka iz grupe HOK Sports.500 novih . mora da se oseti! Od vremena velikih graditelja antičkih stadiona. najboljeg igrača ovoga kluba. Objekat novog futurističkog zdanja NFL kluba Arisona Cardinals u Glendejlu definitvno će pomeriti granice u arhitekturi i tehnologiji a ovom prilikom ćemo predstaviti nama geografski bliži projekat u Španiji. naravno. Među velikim imenima svetske arhitekture koja danas potpisuju projekte stadiona širom sveta. Šta to može navesti stotine hiljada ljudi da budu u jednom ritmu. nema ih mnogo. Po svim ostalim merilima. Arhitekta Eisenman posetio je grad na severu Španije i tom prilikom od predsednika. sagrade nešto do tada nezabeleženo ili pak usavrše ono do tada poznato. pre svega igračkim i fudbalskim. naravno sva sedeća kao što to UEFA preporučuje. Neizmerna snaga i energija koja se rađa na ovim objektima spada u one neobjašnjive impulsivne fenomene ljudskog društva. Postoje.). velikog uma i širokog shvatanja. Posebno je zapažen konkursni rad za stadion u Minhenu. Međutim. postoje mislioci i vizionari koji uspevaju da pronađu uvek nešto novo. redovan učesnik Lige Šampiona sa pregršt trofeja. Projekat vredan 141 miliona E osmislio je. zatim rešenje Olimpijskog centra u Lajpcigu. Početkom maja meseca 2003 prezentovan je novi stadion. Pored činjenice da je to ipak samo 1.arhitektura u svetu Fudbal i arhitektura Petera Eisenmana O bjekti sportskih stadiona. ali su dragoceni i cenjeni.

da bude mali čovek u gomili. tokom kongresa UIA u Berlinu. u znak svog poštovanja prema vatrenim ”tifosima” juga Italije. iskusnog trenera. na prijeme. gospodin Eisenman je stekao boraveći u Engleskoj 60-ih godina prošlog veka. Akademska karijera je takođe bogata i trenutno je nosilac katedre Louis Kahn na Yale Univerzitetu i gostujući predavač na Princeton Univerzitetu. nije bitno ko igra. ambiciozne uprave i vernih navijača jedina karika koja nedostaje je upravo moderniji i impresivniji stadion. stadion predstavlja primer kako se može pokrenuti razvoj celokupnog područja. Posle gradnje kulturnog centra Galicije u obližnjoj hodočasničkoj. Njegov arhitektonski opus se odlikuje po veoma strogom odabiru projekata. da bude anoniman i da gleda ljude oko sebe. veliki šoping mol kao i 3600 parking mesta. je jedna prirodnost i otvorenost. osniva Institut za Arhitekturu i Urbane studije (IAUS). Ðorđe Bajilo u svetu Peter Eisenman (1932).arhitektura mesta cilj je ispunjen. da se sedne među ljude. Ljubav prema fudbalu. ”ovaj stadion će biti najbolji na svetu zato što se samo na ovom mestu može pogledati sjajna utakmica istovremeno kad i voziti roleri na plaži Atlantika”. projektom Petera Eisenmana i to je rešeno i za koju godinu klub će slušati himnu Lige Šampiona na novom stadionu. Deportivo trenutno spada među deset klubova Evrope i zaslužuje novi stadion. Postojanje ovog parkinga je posebno bitno sa stanovišta rasterećenja saobraćaja u centru grada. ipak je veoma zapažen na svetskoj sceni i svojim praktičnim radom. Po rečima samog arhitekte. naime. potom upravo otvoreni memorijal žrtvama Holocausta u Berlinu. Čovek koji je ne tako davno. Po rečima samog Eisenmana. Od njegovih novijih projekata pored navedenih objekata u La Coruni i Glendejlu izdvojimo i objekat kulturnog Centra Galicije u Santiago de Komplostela. projekat muzeja u Kini i brojne druge. hotel. Grafički prilozi i ilustracije vlasništvo su Eisenman Associate Architects kojima se ovom prilikom zahvaljujemo na pokazanom razumevanju i ustupanju materijala. godine. veoma pažljivom selektiranju i investitora i naručilaca. i danas uspešno radi u New Yorku. U svojoj karijeri ima i profesure sa Coope Union. udostojio grupu arhitekata iz Novog Sada i Beograda. 1967. poredeći ga sa Peleom u fudbalu i svrstavajući ga među TOP 5 svetskih arhitekata. u posete političarima. Živeo je u Londonu i pratio utakmice Tottenham Hotspursa na kultnom Vart Hart Line stadionu. da bude u grupi. Pored sjajnih igrača ovog tima. squash centar. kako stadion zapravo predstavlja generator urbanog razvoja. komfor će biti neizmerno bolji. Američke Akademije nauka i umetnosti kao i Akademije umetnosti i pisma. Cambridge. DaNS 50 | jun 2005 | 41 . on mora da bude genije! Peter Eisenman je upravo to jeste. grupom. Sopstveni studio koji je osnovao 1980. ruši standarde i menja stereotipe. arhitekta koji zadaje kriterijume. Čovek koji kaže da nije arhitektonska zvezda! Po njemu. Ohio State. zvezde idu u muzeje. gde se stadion i nalazi. Unutar tribina će se nalaziti klupski muzej. počeo je da gleda mečeve sjajnog Deportiva na Riasoru i polako zavoleo i ovaj klub. punim tribinama. Naravno. objavljenim na klupskom TV kanalu. Od radova koji se realizuju navedimo Olimpijski kompleks u Lajpcigu. Prilikom predstavljanja projekta. plivački bazen. ne može da bude umišljena zvezda. za koje možemo reći da su ”veliki”. Na polju teorijskog rada Eisenman veoma je zapažen. ne krije svoju fascinaciju ljudima. Dobitnik je velikog broja nagrada i priznanja kako stručnih arhitektonskih organizacija tako i više umetničkih laureata poput Velikog Venecijanskog bijenala i to u više navrata. Iako se bavi prevashodno edukacijom i kritikom. kako on to voli da kaže ”tifosima”… Čovek koji po sopstvenom priznanju najviše voli da ode na fudbalsku utakmicu. on ne! Peter Eisenman. iskoristi da ode na najjeftiniju tribinu stadiona Meazza. Santiago de Komposteli. Član je brojnih strukovnih organizacija. kraćeg ćaskanja i zajedničkog fotografisanja. Arhitekta kome je najveća želja da projektuje Autogrill u Reggio Calabriji. restorani. Potom je uvek praktikovao da svoje posete Španiji kombinuje sa utakmicama Deportiva. jedan od vodećih svetskih teoretičara moderne arhitekture. Ono što bez sumnje izdvaja Petera Eisenmana od svih drugih arhitekata na sveta. Harward itd. svaki boravak u Milanu. fitnes centar. predsednik Lendoiro je interesantno predstavio arhitektu Eisenmana.

a vise svetska izložba! Najveću atrakciju i žižnu tačku parka predstavlja Prickerov muzički paviljon (Jay Pritzker Pavilion) gledalište Veliki travnjak (Great Lawn) arhitekte Frenka Gerija (Frank Ghery) sa pripadajućim pesačkim mostom. Monro (Monroe) i Rendolf (Randolph). Park je rangiran među svetski najreprezentativnije urbane prostore. Najveći donatori imali su pravo da izaberu autora pojedinog umetničkog dela u parku i ujedno je po darodavcima nazvan određeni objekat ili prostor. To je do sada prvi i jedini most koji je Geri projektovao sa namerom da zaštiti koncertni prostor od saobraćajne buke koja dolazi sa Ulice Kolumbus.5 ekera (oko 1 ha). Rešetka ima funkciju da o nju bude okačeno oko 200 zvučnika kako bi se omogućio ujednačen kvalitet distribucije zvuka u svim delovima oko 180m (600 feet) dugog gledališta. To je 36.slušalaca koncerata.75m (9 feet). Imena svih darodavaca koji su uložili po milion ili vise ugravirana su na mermernom zidu Milenijumskog monumenta na Rigli skveru (Wrigley Square) u parku. Gledališni prostor je natkriven “akustičnom rešetkom” . teška 110t (!).arhitektura u svetu Milenijumski park u Čikagu M ilenijumski park u Čikagu nalazi se u srcu Čikaga. na potezu između centra grada i Mičigenskog jezera na površini od 24. postajao je sve ambiciozniji i trostruko premašio prvobitnu cifru. Fascinantno! Zapadno od Velikog travnjaka na SBC trgu (SBC Plaza) “lebdi” čudesna reflektujuća skulptura “Kapija oblaka” (“Cloud Gate”). koja natkriljuje scenu dovoljno veliku da primi čitav simfonijski orkestar i hor od 150 Elanova. izveden je lučni prolaz visine 2. Utisak džinovske zmije koja gmize uz i preko Ulice Kolumbus pojačan je izborom i veličinom ploča od rostfraja kojima je most obložen. bogatih Čikažana ili raznih korporacija i fondacija. Ideja je bila da se sa budžetom od 150 miliona dolara izradi podzemna garaža. klizalište i restoran i da park bude završen 2000. Elipsasto oblikovana struktura dugačka je 20m (66 feet) i 10m (33 feet) visoka.britanski vajar poreklom iz Indije. godine (otuda i njegov naziv Milenijumski). Izgled Paviljona nikoga ne ostavlja ravnodušnim bez obzira da li komentari idu u pozitivnom ili negativnom pravcu. Osim kvaliteta u akustičnom smislu.5m (120 feet) visoka raskošna blještava konstrukcija od rostfraja. Južno od proscenijuma pruža se gledalište sa 4000 fiksnih sedišta i travnjak koji može da primi još 7000 potencijalnih gledalaca . kako se projekat razvijao. Potpuno zadivljujuće. Oko polovine te sume prikupljeno je od donatora . spektakularno! Gerijeva magija se ne završava na muzičkoj sceni na otvorenom već se produžava šetnjom preko BP pešačkog mosta (BP Brige). a onda se u luku izdiže iznad nje i završava preko puta ulice u Grent parku (Grant Park)u ukupnoj dužini od oko 280m (925 feet). Sa distance se te ploče presijavaju kao koza zmije.pojedinaca. Meandarska putanja mosta počinje od Velikog travnjaka uvijajući se jednim delom paralelno Ulici Kolumbus. I ponovo Gerijeva višeznačnost i višeslojnost: pešački most nije samo masivni akustični štit. Zbog svog bubregolikog oblika skulptura je odmah u narodu dobila nadimak “The Bean” (pasulj ili vrsta popularne tvrde bombone pod . Pod je izveden od drvenih dasaka i podseca na palubu broda. već i promenada gde se svakim sledećim korakom pesak nagrađuje novom i drugačijom vizurom parka i okoline.cik-cak konstrukcijom od metalnih cevi koja potpuno zasvođuje površinu ovalnog travnjaka poput paučinastog svoda. U njenom podnožju. neki od kritičara smatraju da je to manje park. Zbog broja pozvanih 42 | DaNS 50 | jun 2005 međunarodno priznatih autora i koncentracije sadržaja na relativno malom prostoru. dostigavši konačnu cenu 475 miliona dolara. Kolumbus (Columbus). zakrivljenih i zatalasanih površina. Međutim. I most kao i muzički paviljon izgleda potpuno skulptoralno. omeđen ulicama Mičigenska avenija (Michigan Avenue). a na nivou ulice park sa koncertnom scenom na otvorenom. čiji je autor Anis Kapur (Anish Kapoor) . Inicijator izgradnje parka je dugogodišnji gradonačelnik Čikaga Ričard Dejli koji je želeo fizičku rekonstrukciju prostora na toj atraktivnoj lokaciji do tada zauzetoj neodgovarajućim sadržajima kao sto je ogroman neugledan parking prostor i čijim je delom prolazio koridor centralne železničke pruge Ilinoisa. a parapet i bocne strane mosta su od istog rostfraja kao i paviljon. ova rešetka je omogućila sasvim novu vizuelnu percepciju i doživljaj okolnog prostora i istorijski čuvenog niza nebodera uz Mičigensku aveniju.

isti prostor se pretvara u klizalište. svakih 15 minuta novo džinovsko lice.5 acre) i podeljen je veštačkim potokom na dva dela . kesona i ostalih potpornih elemenata i silu druge infrastrukture neophodne za funkcionisanje glamuroznih objekata i sadržaja “gornjeg” sveta. prskati na radost dece.trepće. smeši se. slučajnim uzorkom izabranih građana Čikaga. vredelo je čekati. pejzažne arhitekture. Jako je zabavno lično doživeti ili posmatrati druge u igri primicanja ili odmicanja od blještave gledajuće površine “kapije”. 2004 Repeat. onda još i prodavnica delova za bicikle. Na samom severoistočnom uglu parka. U dva nivoa ovog objekta smešten je grejani parking za 300 bicikla.atrakciju za sve nivoe posetilaca i korisnika parka bez obzira na njihov ukus i senzibilitet. onoga što neki nazivaju urbanom fontanom 21. Iza fasade od staklenih blokova skrivene su vodene pumpe koje ispuštaju vodu sa vrha tornjeva i ona se kaskadno sliva niz stranice kula ka dnu. Blair. da pruzi vizuelnu avanturu skulpture od dvodimenzionalne površine do trodimenzionalnog prostora. performansa . Njen autor je Huame Plensa (Juame Plensa) konceptualni umetnik iz Barselone.Taj donji trg je orijentisan ka Mičigenskoj aveniji gde posetioci parka u letnjem periodu mogu uživati u hrani i picu u kafeima na otvorenom. na raskrsnici ulica Rendolf i Kolumbus. I namera umetnika je naišla na masovni i oduševljeni odziv. umetnosti. inženjerstva. čitav park je napravljen na krovu trospratne podzemne garaže za 4000 vozila i iznad željezničkog i autobuskog koridora. Mudro. boja. July 11.arhitektura u svetu nazivom “jellybean” istovetnog oblika). skoro bestežinskom. Svako lice se prikazuje po 5 minuta i za to vreme se menja njegov izraz . kafe . Trg je ispunjen uzdasima iznenađenja i radosnom cikom male i one nešto veće dece. Očekuje se da ce puna lepota i vrednost vrta moci da se sagleda za nekoliko godina kada biljke i krošnje drveća nabujaju u punoj masi i veličini. To je prostor Luri vrta (The Lurie Garden) čija je autorka Ketrin Gustavson (Kathryn Gustavson). a u zimskim mesecima. opuštanje i sporiji ritam. veka. Za takav zahvat u “podzemnom”svetu bilo je potrebno izgraditi vrstu mostovske konstrukcije sa mnoštvom stubova podupirača. U jugozapadnom delu parka. lebdećom. U jugoistočnom delu parka ugođaje mogu potražiti oni koji u parku žele mir. Iako je rok završetka Milenijumskog parka pomeren četiri godine.”Bazen” je izveden preciznom denivelacijom u dubini od 1/8 inča (nešto vise od 3mm!)i praktično stvarajući samo skramu vode po kojoj se može hodati.jedan sa visokim rastinjem i drugi sa višegodišnjim biljkama raznih vrsta.A no place transformed into a grand space. Autor je svojim konceptom i estetikom nesumnjivo postigao da se skulptura tako džinovskih dimenzija i tezine čini laganom.fontane porodice Kraun (Crown Fountain). u trenutnoj boji čikaskog neba. tuševi(!) i kasete za ostavljanje ličnih stvari. Chicago tribune. Chicago. kompjuterske tehnologije. u izvitoperenom izgledu uličnih frontova sa naherenim neboderima. I onda. Ohrabrujuće i jedinstveno ! Ono sto ne bi trebalo zaboraviti na kraju je odavanje priznanja grandioznom inženjerskom poduhvatu. šljapkati. po recima autora. Fontanu čine dva naspramno postavljena 15metarska (50feet) tornja za čiju fasadu su korišćeni stakleni blokovi poput opeka. Naime. mršti.trga od crnog granita. Čikago je dobio pravu riznicu arhitekture. IZVORI Kamin. promišljeno i maestralno! SBC plaža na kojoj se nalazi skulptura “Kapija oblaka” je zapravo krov restorana izgrađenog na nižem nivou parka na MekKormik Tribjun Plazi i klizalištu (McCormic Tribune Plaza and Ice Rink). u izobličenoj slici posetilaca oko skulpture. na ukrštanju Monro ulice sa Mičigenskom avenijom. July 18. Tu su i high-tech LED video skrinovi na kojima se prikazuju lica oko 1000 stvarnih. To je doslovno pravi raj za bicikliste. articles by Lynn Becker DaNS 50 | jun 2005 | 43 . kao i za ljubitelje trcanja i vožnje rolšua. Observations on architecture. od novembra do marta. 2004 Chicago Suntimes. Chicago. Tako je zaista i bukvalno omogućena vitalnost i korišćenje parka tokom čitave godine. stižemo do još jednog izvora uzvanja i atrakcije parka . oblika i mirisa. pući usne i iznenada iz tako napućenih usana izbacuje se mlaz vode u bazen-trg. Tornjevi su postavljeni uz uze ivice pravougaonog “bazena”. Vrt je zasađen na površini od oko jednog ara (2. nalazi se mala transparentna zgrada Biciklističke stanice (Bike Station) arhitekte Dejvida Stila (David Steele) iz Čikaga.a i mnogih odraslih posetilaca.sve sto je potrebno da podrži i ohrabri bicikliste u samom centru grada i podstakne korišćenje ovog prevoznog sredstva za odlazak i dolazak sa posla. Kapija zapravo nikuda ne vodi i njena prava svrha je.

godine. stiče zvanje Pedagoškog savetnika. 1929. godine arh. Radovi iz studentskog perioda /1924-1929. predstavljaju značajna arhitektonska ostvarenja. godine. koji su bili Životni put i stvaralački opus Od 1929-1935. zadružnih domova itd. to su i značajni javni objekti kao što su Šegrtski dom. do 1950. ubraja se među naše najznačajnije predstavnike savremenih arhitektonskih kretanja sredine XX veka. hotel i nekoliko stambenih i administrativnih zgrada u Soko Banji i dr. vraća se kao profesor u Tehničku školu Nikola Tesla u Nišu.istoriografija Arhitekta Aleksandar I. (Banska 44 | DaNS 50 | jun 2005 . i prelazi za stručnog savetnika u Preduzeće za projektovanje Investprojekat u Nišu. poljoprivrednih. industrijskih i javnih zgrada i Istoriju arhitekture sa stilovima. među objekte građanske i klasične arhitekture Niša. sačuvani u planoteci AM/. 1935. na putu ka Parizu. godine. više škola. g. paralelno projektujući veći broj višespratnih stambenih i poslovnih zgrada u Nišu. palata sa stanovima i lokalima za rentu. razvojni put njegove arhitekture. Od 1947. u Beogradskim preduzećima Kalorija i Neimar. Jedan od predstavnika ovog avangardnog arhitektonskog izraza. nadzora nad izvođenjem radova i pedagoškog rada. Godine 1960. u Carskoj Rusiji. Dom Berze rada u Kruševcu i Bajinoj Bašti. kolaudacionih i drugih stručnih komisija. Dom Berze rada. kao redovni profesor Srednje tehničke škole u Nišu. sa najviše izvedenih objekata u Nišu. Studije arhitekture završava blistavim diplomskim radom.projekat Vojne parne pekare u krugu kasarne u Nišu i dr. internata domova kulture. godine kao ovlašćeni arhitekta u Nišu. radeći paralelno. predaje pet stručnih predmeta na Arhitektonskom i Građevinskom odseku. Arhitektura i stil Stvaralački opus Ing. godine. posle teških dana emigracije u Turskoj i Bugarskoj. kao šef grupe projektanata u Birou Niš. ostaje sa svojim. radi na projektovanju industrijskih zgrada i zgrada društvenog standarda kružna peć ciglane u Nišu. U periodu od 1935-1941. Godine 1953. Bosanskoj Krupi i Jajcu. ovlašćenog arhitekta.) ridesetih godina XX veka. rađeni su po ukusu njegovih tadašnjih profesora. Po oslobođenju radi na osposobljavanju vojnih objekata i javnih zgrada u Nišu .Za svoj zapaženi društveni i stručni rad proglašen je za zaslužnog člana Društva arhitekata Srbije (1960. Od 1950-1953. nekoliko vila u Aleksincu i drugim gradovima. još kao student arhitekture. Upravu saobraćajne sekcije i Dom železničara u Zaječaru. bio je arhitekta Aleksandar Medvedev. Aleksandra I. Medvedev. Vakufski dom u Nišu. godine iz zdravstvenih razloga. izgrađenih po njegovim projektima. Gimnaziju. prodiru novi objekti moderne arhitekture. filijali Projektantskog zavoda NR Srbije. godine. projektom muzeja. koji se u svom dinamičnom životnom putu. U vihoru revolucionarnih zbivanja. gde je nameravao da započne studije arhitekture. Pored brojnih vila. Rođen je 1900. zapažen je u krugovima poznavaoca naše graditeljske baštine. Banja Luci. Iako nedovoljno proučen. mlekare u Nišu i Aleksincu i Soko Banji. već ranije pristiglim drugovima. godine. (kako je najčešće potpisivao svoje projekte). Upisuje 1924. Na svoj zahtev 1957. posebno u periodu 1935-1941. Veliki broj palata. od stila MODERN do savremenog arhitektonskog izraza u periodu posle Drugog svetskog rata. prikazane u Nišu 1994. godine u Melitopolju. koja su trasirala kasniji razvoj naše savremene arhitekture T Aleksandar Medvedev u Niškoj Banji palata i Banski dvor). godine studije arhitekture na Tehničkom fakultetu Beogradskog univerziteta. (zgrada Gradskog poglavarstva. kasnije Gradskog narodnog odbora). Medvedeva. u Beogradu.) i Društva inženjera i tehničara u Nišu (1963. vila i javnih objekata. osniva Projektni biro u Nišu (današnji Niš projekat) i vodi ga kao uspešan direktor do 1957. više vila i hotela u Niškoj Banji. značajnu aktivnost ostvario je i kao član revizionih. i kao šef Arhitektonskog odseka predaje Projektovanje stambenih. projektuje i realizuje nekoliko stotina privatnih i javnih zgrada. koju su njeni protagonisti najčešće označavali kao stil MODERN. kao opunomoćeni zastupnik građevinskog preduzeća Bikar i Šijački izvodi radove na gradilištima u Beogradu. posebno posle retrospektivne izložbe njegovih arhitektonskih ostvarenja. počinje klasičnim obrazovanjem na Arhitektonskom odseku Tehničkog fakulteta Beogradskog univerziteta. Osim projektantske delatnosti. Medvedev (1900-1984) svojim brojnim ostvarenjima u Nišu i više drugih gradova. gde nastavlja da projektuje sve do penzije 1964. trajno nastanjuje u Nišu i otvara svoj privatni projektni biro. kao gimnazijalac i kadet.

perspektiva.) Arhitektura ovog objekta. izrađenog na bazi prvonagrađenog konkursnog rada arh. kasnije razvijenog stila Modern arh. as a full professor of the Secondary Technical School in Nis he taught five specialised subjects at the Architecture and Civil Engineering Departments. Branka Jovanovića. Projekat za Vakufski dom u Nišu Po osnovu poznanstva i uspostavljenog prijateljstva sa Banom Vrbaske banovine. Svetislavom Tisom Milosavljevićem.1.) su pod jakim uticajem klasicizma. 1933. koji je u to doba bio “po ukusu” akademski orijentisanih članova žirija. M. To je jedan od prvih projekata iz 1933.). rešenjem osnova i čistim fasadama sa proporcionalno raspoređenim otvorima predstavlja već prepoznatljiv stil Modern. diplomski rad Medvedeva. Medvedev. neposredno posle Prvog svetskog rata. Bosanska Krupa and Jajce. Zahvaljujući svom poznavanju programa ovih objekata. što se i ostvarilo. which was the branch office of the Designers’ Institute of the People’s Republic of Serbia. Medvedeva. bio od strane žirija ocenjen kao najbolji od prispelih radova. as the head of the group of designers in the Bureau in Nis. projektuje Vakufski dom u Nišu. Perspektiva. ali se u arhitektonskom oblikovanju fasada zadržava prizvuk tradicionalne građanske arhitekture. worked at sites in Belgrade. especially in the period from 1935 to 1941 are significant architectural pieces that have traced the later development of our contemporary architecture.projekat muzeja Sledeći opredeljenje svojih eminentnih profesora na fakultetu. Aleksinac and Soko Banja. he designed and built several hundreds of private and public buildings. Korunović. posebno u rešenjima osnova. agricultural. Bajalović. izrađen je u autorski nadgrađenom stilu akademizma. sigurno po banovoj želji. On his own request based on health reasons he returned to the Technical School Nikola Tesla in Nis in 1957 and he taught designing of residential. Posle izložbe diplomskih radova te generacije studenata. Medvedev.konkursni rad. arh. Labour Market Centre in Kragujevac and Bajina Basta and several villas in Aleksinac and other towns. A large number of palaces. tako da se 1931. Although not sufficiently studied. Banja Luka (Ban’s Palace and Ban’s Castle). Medvedev (19001984) is one of our most significant representatives of contemporary architectural trends by the middle of the 20th century due to a number of his works in Nis and several other towns. From 1929 to 1935. Diplomski rad . 1931. Labour Market Building. koji su bili izraziti predstavnici klasične arhitekture. Medvedeva ka modernijem arhitektonskom izrazu. po projektu arh. navodeći da tako blistav diplomski projekat arhitekte Medvedeva nagoveštava njegovu buduću uspešnu karijeru. Vasilija Bikara i Koste Šijačkog. što je u to vreme. delom svečanog stepeništa i prednje fasade bio izašao van utvrđene regulacione linije lokacije. Objekat po ovom projektu nije izgrađen. hotel and several residential and administrative buildings in Soko Banja etc. Tanazević i dr. Vakuf Centre in Nis.02. he was involved in designing of industrial buildings and buildings used for social standard purposes. bio opšte prihvaćen rukopis u beogradskim arhitektonskim krugovima. (sl. Konkurs za Bansku palatu i Banske dvore u Banja Luci I prvi samostalni radovi (konkurs za Bansku palatu i Banske dvore u Banja Luci -1930. I ako je njegov konkursni projekat. konkursni projekat. the development route of his architecture from the MODERN style up to the modern architectural expression in the period after the World War II was recognised in circles of those who know about our cultural heritage. jer je gabarit objekta. Nikola Nestorović i dr. nema dovoljno podataka. constructed according to his designs. što je po tadašnjim propisima bilo nedopustivo. Ispitni projekat stambene zgrade sa stanovima za izdavanje u Banja Luci već pokazuje opredeljenje mladog A. palaces with apartments and business premises for rent. In recognition to his valuable social and expert work he was proclaimed the merited member of the Association of Architects of Serbia (1960) and the Association of Engineers and Technicians in Nis (1963). In the period from 1947 to 1950. In 1953 he established the Designing Studio in Nis (contemporary Nis Project) and lead it as a successful manager all until 1957 designing in parallel a large number of multi-storey residential and business buildings in Nis – Transport Section Directorate’s head-office and Railroad Workers’ Centre. Grammar School. a number of villas and hotels in Nis Spa.) izrađen u stilu moderno shvaćenog akademizma. in particular after the retrospective exhibition of his architectural works that was organised in Nis in 1994. Aleksandra I. Jovana Rankovića. villas and public buildings. godine. na ekskluzivnoj lokaciji u Voždovoj ulici u centru grada. sa vrlo karakterističnim rešenjem zaobljenog i naglašenog ugaonog dela. industrial and public buildings and history of architecture with styles as the head of the Architecture Department. After the liberation he was involved in reconstruction of military premises and public buildings in Nis – the project of the Military Steam Bakery within the military barracks in Nis etc. there were also significant public buildings such as Apprentices’ Centre (the building of the Town Magistrate. Prema fotografijama sa gradilišta može se zaključiti da se njihova arhitektura pomera od tradicionalne arhitekture ka Moderni. godine koga Medvedev overava svojim pečatom ovlašćenog civilnog arhitekte. In the period from 1935 to 1941. projekat Muzeja iz 1929. (sl. Jovanke Bončić-Katerinić i Anđelije Pavlović. klasičnog usmerenja . In addition to a large number of villas. ali sam projekat predstavlja kompletnu promociju elemenata. seli u Banja Luku. later on of the Town People’s Committee). Banski dvori . Banski dvori u Banja Luci . Za više objekata izvedenih u Vrbaskoj banovini po projektima Medvedeva u periodu 1933-1935.Branko Tanazević. godine prijavljuje polaganje državnog ispita za ovlašćenog inženjera. B. 1932. (M. kao ovlašćeni predstavnik beogradskog Tehničkog biroa Inž. godine. Vakufski dom u Nišu . as the licensed architect in Nis./. Medvedev dobija angažman da realizuje izgradnju Banskih DaNS 50 | jun 2005 | 45 . MEDVEDEV The architect Aleksandar I. dairy plants in Nis. as the authorised representative of the construction company Bikar i Sijacki.istoriografija PROJECTS AND ARCHITECTURE OF ALEKSANDAR I. dvora. eliminisan je iz formalnih razloga. arh. From 1950 to 1953. prikaz o njegovom diplomskom radu objavljuje i sovjetska štampa. Iz Banja Luke.izgled.

niz dućana. zadržavaju pojedine tragove građanske arhitekture. postaje jedan od nosioca razvoja sistema i funkcija ovih institucija. obezbeđenje higijenskog i medicinskog tretmana pridošlica sa sela. Medvedev. političar. kao zreo i već afirmisan arhitekta. godine. U prizemlju objekta bili su predviđeni restoran. u centru Niša. 1938. biro . pre konačnog projekta. Cvetković. godine na ekskluzivnoj lokaciji na Nišavskom keju u stilu čiste Moderne. unoseći u njih detalje. ekskluzivnim . prilagodi svoj projekat potrebama potpuno nove funkcije. Grubi radovi su završeni početkom 1941. već 1947. sa naglašenim centralnim. rađeni u okviru samostalnog Projektnog biroa u Nišu (1935-1936). lučno ispupčenim delom i vertikalnim akcentom sa satom uspešnije su rešene od sličnih primera iz tog perioda. izvedene su. suženom. vrlo vešto. takođe na inicijativu Dragiše Cvetkovića. Po oslobođenju. Projekat Berze rada Značajni događaj u razvoju stvaralačkog opusa arh. Šegrtski dom u Nišu . U prizemlju je ostao restoran sa kafanom u centralnom izbačenom delu i dućani u zapadnom krilu. Medvedev uspeva da za kratko vreme. Vrlo luksuzno su rešeni kabineti za rukovodioce poglavarstva i organa. Arh. zahvaljujući uspostavljenom poznanstvu. započet je početkom 1939. godine. spratu . kancelarije za sve službe i potrebne prateće prostorije. kao originalan arhitektonski rukopis. Dva posebna bočna krila za”muške” i “ženske” spaja ekskluzivni glavni lučni ugaoni ulaz sa dvokrilnim metalnim vratima. Medvedeva bilo je njegovo slučajno poslovno poznanstvo sa Dragišom Cvetkovićem (1893-1960. Objekat je počeo da se gradi već naredne 1940. Kruševcu i Bajinoj Bašti. pokreće. kafana. koje je zapamćeno po anegdotskoj okolnosti njihovog upoznavanja. jedna od najekskluzivnijih zgrada takve funkcije u evropskim razmerama. u kratkom vremenu (1936-1938) zgrade Berze rada u Nišu. Po prvobitnom projektu iz te godine (sačuvanom u porodičnoj dokumentaciji) može se zapaziti neverovatna veština projektanta da u okviru jedinstvenog. stanom upravnika na trećem. za koje je organizovano posredovala Berza rada. radovi se nas- Prvi projekti u Nišu Prvi projekti manjih individualnih objekata. Po njegovim projektima i nadzorom. Medvedeva . za ono doba. njihovog smeštaja i ishrane. gradske vlasti Niša su uočile ekskluzivni karakter novoprojektovane zgrade i predložile da se ona prenameni za potrebe nove zgrade Gradskog poglavarstva. 1937. Medvedev je mogao u potpunosti da razvije i realizuje svoj karakterističan i autorski prepoznatljiv stil Modern. primoran da prerađuje svoje početno moderno arhitektonski koncipirane fasade. sa prizemljem i dva sprata izgrađena je. posebno u oblikovanju fasada. Objekat je bio koncipiran sa vrlo originalno rešenom zakrivljenom osnovom na ugaonoj lokaciji u centru Niša.osnova prizemlja. Evidentni tragovi intervencija te vrste mogu se pratiti po serijama skica. a bio je konsultant i u nekoliko drugih gradova (Beograd. Po predaji projekta.perspektiva.” Po mnogim kriterijumima. bočnim posebno dizajniranim svetiljkama i bronzanim reljefom iznad ulaza. salom za gimnastiku. bila bi verovatno. objedini funkcije Šegrtski dom . kancelarijama nastavnika. 1938. bife. što je rezultat odnosa preovlađujućeg ukusa investitora i nedovoljne autoritativnosti mladog arhitekte. za to vreme. ministar i predsednik vlade) povodom potrebe dogradnje zvonika na postojećoj Sabornoj crkvi u Nišu. tada kao ministar socijalne politike i narodnog zdravlja Kraljevine Jugoslavije. koji odudaraju od ličnog čistog Modern stila. do obezbeđenja zaposlenja. trospratnog objekta. što naglašava i Medvedev u obrazloženju rečima: “U arhitektonskom smislu dobija se lepa perspektiva monumentalnih masa i kontura zgrade. takva zgrada Šegrtskog doma (po današnjoj klasifikaciji Internata). Čista fasadna platna spajaju se na akcentovanom ugaonom delu objekta. pratećim prostorijama. kao originalnih institucija.i kancelarije za humana društva. bez gubljenja njegovih arhitektonskih vrednosti. kasnijim projektima i realizacijama (1937-1941). u početnim projektima u Nišu. koji se i danas. vrlo savremenu i izuzetno interesantnu inici46 | DaNS 50 | jun 2005 Zgrada Šegrtskog doma Projekat ambiciozno zamišljenog Šegrtskog doma sa dečjom ustanovom I bibliotekom građanske kasine.sa savremenim komfornim smeštajem za 180 šegrta. prostorije za poslugu i upravu. Arh. Po ukusu bogatih naručioca on je. Berze rada su bili objekti za prihvat. godine.verovatno Projektantski biro za arh. učionicama za teoretsku nastavu.istoriografija Berza rada u Nišu . jativu formiranja Berze rada. Skoplje). može čitati na većini njegovih stambenih. godine. potencijalnih radnika i radnica.. Ugaona zgrada Doma Berze rada u Nišu. Raspored masa objekta. koje do tog vremena nije imalo svoju namesku zgradu.Dečju ustanovu i Biblioteku građanske kasine. u kojima je iz varijante u varijantu menjana osnovna moderno koncipirana arhitektura. godine. prethodno uspešan predsednik Niške opštine. sredinom 1939. javnih pa čak i privrednih objekata iz tog perioda. Umesto učionica isprojektovana je svečana sala sa balkonom za skupštinske potrebe.

držač zastave. Beograd 2002. Ostaje poruka da se arhitekturi Moderne Aleksandra I. izlozi dućana.Arh. Z. karakterističnih za stil Modern. Gradski sat. Kasniji analitičari je asocijativno vezuju za najuspelija ostvarenja ovog stila. Kadijević. 9) Pola veka plodne i raznovrsne projektantske delatnosti Aleksandra Medvedeva. tako da tragovi ostaju samo u sačuvanim projektima.perspektiva. Aleksandar I. Beograd 1997. a mala je verovatnoća da će u dogledno vreme stići na red za proglašenje za kulturna dobra. Medvedeva. Ð. obrada podova. Spomenici arhitekture Niša od 1878. Politika 24. do 1944. 9. profesor i pedagog Medvedev je svoje bogato iskustvo preneo nizu generacija arhitekata. Mr Mihailo Medvedev. Andrejević. 1938. ti karakteristike prostora i svoje objekte uklopi tako da se i danas ima utisak da su oni oduvek tu (zgrada Šegrtskog doma u Nišu. 10) M. od čega ne može da ih zaštiti ni takozvana “prethodna” zaštita. DaNS 50 | jun 2005 | 47 . tavljaju i 1948. Beograd 2001. 19. U arhitekturi Aleksandra Medvedeva posebno mesto zauzima detalj. 4) Retrospektivna izložba: Projekti i arhitektura Ing. Niški zbornik 11. arh. Osim izuzetnog afiniteta za rešavanje vrlo komplikovanih uzidanih i nepravilnih osnova. 7) Graditeljska baština Niša ispisana rukopisom arhitekte Medvedeva. metalne ograde. Arhitektura i urbanizam 8. Graditelji Niša. 79-84. Grad Niš mu se odužio nazvavši njegovim imenom novi bulevar pored i danas modernog objekta Srednje tehničke škole. opšivi limom na krovu i niz drugih detalja su smišljeni i razrađeni veštom rukom arh. mart 2002. arhitekt Odabrana bibliografija 1) B. presečena vertikalnim akcentima. 2) M. vila Dragiše Cvetkovića i neizgrađeni Banovinski hotel u Niškoj Banji i dr). kao već priznati arhitekta. Niški vesnik 14. Niš 1993. Čemerikić. arhitekta. polukružni i zaobljeni elementi u osnovama i na fasadi. 6) M. 3) A. 60-71. 197. kao preovlađujući savremeni arhitektonski izraz toga doba imao je svoje poklonike. Sačuvana planoteka. koja se sastoji od skica i projekata za preko 150 objekata. Niš 1982. koji su stvarali pretežno u Beogradu Dobrović.gde su projektanti. Živković. Kojić i drugi . bili pod uticajem klasičnog ukusa jakih investitora. koja je obeležila naš period socijalističke izgradnje. januar 2002. Jedan vek traženja nacionalnog stila u srpskoj arhitekturi. 11) Priča o zaslužnom neimaru Rus koji je ulepšao Srbiju. Kao predani arhitekta. godine zgrada se završava za funkciju Gradskog narodnog odbora. dok njegovi značajni objekti u Nišu nisu potpuno nestali. a u stvari je uvek nov. decembar 2003. 8) Aleksandar I. posebno među mlađim arhitektima. a i kao izveden objekat (1948) zgrada je zadržala sve karakteristike stila Modern. i retko su uspevali da se autorski u potpunosti samostalno izraze. pa se stiče utisak da se ponavlja. Prema prvobitnom projektu (1939). 5) A. Ruski arhitekti u Srbiji. Niš novembar 2002. nadgrađuju i pregrađuju. kružni. Medvedeva. što su davno zaslužili kao i svi drugi značajni sačuvani objekti iz perioda Moderne (1930-1940) u Nišu i Niškoj Banji. rukohvati stepeništa itd. Medvedeva.perspektiva. Projekti i arhitektura Aleksandra I. Znameniti arhitekti Niša . Aleksandra I. Beograd 2001. Zloković. konzole za zastave. imao je prednost da se. Uništavaju se izvanredno osmišljene karakteristike stila Modern. koji su nastavili njegovu graditeljsku misiju. kao elementi celine arhitekture objekta. izgrađene po njegovom projektu 1948-1949. podvlačeći hrabru kompoziciju osnove i ukupnog volumena sa elementima privlačnih Mendelsonovih zaobljenih ugaonih formi. godine. prorezi na zaobljenim balkonima. Medvedev. Arhitekt 10. 1939. ovl. Mirna horizontalnost fasada. Politika 14. Medvedeva u Nišu). Stil Modern. Arhitektura i urbanizam 8. Medvedev ostavio je u Nišu i drugim gradovima Srbije veliki broj značajnih objekata karakterističnog arhitektonskog izraza u kome se može pratiti evolucija od stila Modern ka savremenoj arhitekturi. i veliki broj izvedenih zgrada. vrata od gvozdenih profila sa ukrasnim lajsnama.. Medvedev. Medvedeva. Medvedev.istoriografija Šegrtski dom u Nišu . Keković. slobodno autorski izražava. u kojima je i iz nemogućih uslova lokacija uspevao da izvuče najelegantnija rešenja funkcionalnih i luksuznih stanova. Niški vesnik 15. Nažalost većina njegovih objekata izgrađenih u Nišu i drugim gradovima doživljava tužnu sudbinu. 16-22. koja može odrediti pravo mesto arhitekture Aleksandra Medvedeva u ukupnom arhitektonskom stvaralaštvu našeg vremena. sa modernom arhitekturom (što je karakteristično za većinu njegovih izvedenih i neizvedenih gradskih palata). tako da je njegova arhitektura stilski čistija od jednog dela slične arhitekture toga doba u Beogradu i drugim gradovima. Nestručno se dograđuju. gelenderi stepeništa. Medvedev. koji je proučen do perfekcije. Umeo je sa velikom veštinom da ose- Berza rada u Kruševcu . Medvedev. Pored uspele opšte arhitektonske kompozicije zgrada obiluje posebno dizajniranim detaljima elemenata. 90. akcenti kao sat. Kao pobornik savremene arhitekture. u: Leksikon srpskih neimara. 127. Poslednjih godina pred rat arh. (kao i u slučaju početnih iskustava A. Moderna u Niškoj Banji: vile i hoteli. februar 1999. posveti više pažnje. jesu elementi njegovog prepoznatljivog arhitektonskog rukopisa. Salon 77. kružni prozori. Niš 1994. tek treba da dožive ozbiljnu stručnu ocenu i valorizaciju.

pa i uništenja. grupu sačinjavaju objekti tipa manjih.arhitektonski uobličen prema estetskim merilima iz vremena između dva svetska rata.kao i udaljenih vojnih logora na dunavskom limesu. sa svim njenim pozitivnim i negativnim komponentama. Zahvaljujući svom skokovitom načinu razvoja.u kome se jasno čita dokumenat jedne epohe. Najmalobrojnija je grupa građevina na kojima su primenjeni prostorni sklopovi i konstruktivni. jednostavno zatvoren – i donedavno su samo retki starosedeoci i upućeni stručnjaci znali da se pod poklopcem šahta skriva jedan od najznačajnijih i najređih spomenika te vrste u Srbiji.ili očuvanosti – svaka od tih banjskih vila predstavlja skup spomeničkih i ambijentalnih vrednosti. najintenzivnije sam “čitala” njenu skoriju prošlost tokom tri letnje sezone (1993-1995).a razvoj Banje u savremenijem smislu te reči započinje oslobađanjem Srbije od Turaka i postepenim političkim i ekonomskim jačanjem nove države. Moderna. a u hronološkom pogledu najmlađi u ukupnom fondu graditeljskog nasleđa.pokazuje izvesne karakteristike vezane za tle i podneblje u kome je nastala. o čemu se. otkopanog 1924. koji traže lek za svoje bolesti. kupatilo.podižu se monumentalne građevine tipa velikih vila. Karanovca. odnosi na korišćenje mineralnih i termalnih voda za oporavak rimskih legionara iz obližnjih kastruma.dok se gotovo sa sigurnošću konstatuje nastanjenost ovih krajeva u neolitu. tako da je sasvim moguće izvršiti restauraciju njihovog autentičnog izgleda. Interesovanje za upotrebu lekovitih voda oživljava ponovo tek u XVIII veku. hoteli.ili većih banjskih vila. potiču tek od početka XIX veka. manje poznatih stilova).tesno povezanih sa tipološkim oblicima i stilskim odlikama. pansiona za izdavanje. Osim u knjigama. dužeg boravka i zadovoljavanja ostalih potreba većeg broja banjskih gostiju.ne manje važan cilj – da ukažu i pomognu Banji kako da povrati i zadrži svoj položaj. ugled i važnost u sistemu banja Srbije i Evrope. ugrađeni na nov način i prilagođeni stilu dekorativne obrade određene epohe. tačnije kasnoantičkog doba. Njihova reprezentativna i atraktivna arhitektura. Za razliku od ruralnih celina na padinama Goča i pojedinačnih kuća u okolnim selima. Zahvaljujući ekonomskim mogućnostima i društvenom statusu investitora . vile. godine. neoklasicizam. Uporedo sa ovakvim zgradama. Iako su različite po stilu. lekara. zanatlija.ali su po svojoj originalnosti. umetnika i imućnih zemljodelaca .odn. koji se mogu svrstati u treću grupu sa namenom smeštaja.naročito. prikupljanje građe i arhitektonsko i fotografsko snimanje građevina koje pripadaju graditeljskom nasleđu Vrnjačke Banje. a ponekad i za prihvatanje gostiju. političkih prvaka. usled preuređenja parka. Rimski izvor je bio u funkciji. ili još uvek postoje pojedinačni objekti koji se po tipologiji ne mogu svrstati ni u jednu od njih. koji se neretko svode na prolaznu modu (neobarok. ili sa manjim izmenama. na sačuvanim objektima graditeljskog nasleđa – malim i velikim vilama.kupatila.veličini. predanjima. prilagođeni životu u urbanoj sredini i potrebama banjskih gostiju. Tokom nekoliko decenija.kao i povremenih slučajnih nalaza arheološkog materijala.na osnovu slučajnih zapisa.među kojima ima industrijalaca. Baveći se godinama istraživanjem. Pronađeni i donekle sačuvani materijali pružaju nepobitne dokaze o razvijenosti i uređenosti života u antičkom periodu to se.istoriografija ČITANJE PROŠLOSTI VRNJAČKE BANJE Kroz tipološke i stilske odlike arhitekture P rošlost Vrnjačke Banje.o čemu svedoče brojne fotografije i razglednice iz tog perioda. evidencijom i valorizacijom objekata banjske arhitekture Vrnjačke Banje. trgovaca. “Najčitljiviji” period započinje 1868. sanatorijumi . kada grupa obrazovanih i znamenitih ljudi iz Vrnjaca. i uglavnom je poznata. svojim povoljnim klimatskim i balneološkim karakteristikama od pradavnih vremena je pružao optimalne uslove za osnivanje i opstanak ljudskih naseobina. nije bila spremna da pruži ni najelementarnije uslove za privremeni boravak. racionalan i regulisan razvoj stalnog banjskog naselja sa građevinama trajnog karaktera .Vrnjačka Banja vrlo rano postaje pogodno mesto za iskazivanje projektantskog i graditeljskog umeća. u svom izvornom obliku. ambijentalnim i istorijskim vrednostima zaslužni za celokupan visoki nivo i značaj banjske arhitekture i urbanizma.oprem ljenosti. uz analogna istraživanja u drugim banjama na području kraljevačkog Zavoda za zaštitu spomenika kulture. sve do današnjih dana. kada su u okviru studentske prakse vršena terenska istraživanja. mešavina navedenih i drugih. Vrače Kozmu i Damjana) osniva dobrovoljno udruženje sa imenom OSNOVATELNO. u samoj Banji je sačuvano tek par građevina podignutih u tradicijama narodnog neimarstva. koje ima- ju određenih etnografskih vrednosti.ali su ove akcije imale i još jedan. kvartirima. Na osnovu obavljenih istraživanja. Nezavisno od nabrojanih grupa. kockicu bogatog mozaika. mehane. pansionima. hotelima. mada im je autentični izgled znatno narušen. . u Banji su postojali. u čijem statutu. arhitektonskim. između ostalog. a kao odraz umetničkih sklonosti graditelja i ekonomske moći vlasnika.nastaje tek nakon obrazovanja neke vrste banjske uprave (Osnovatelno-fundatorskog društva) i traje.FUNDATORSKO DRUŠTVO LEKOVITE KISELO-VRUĆE VODE U VRNJCIMA.a kojima Banja još zadugo. koncentrisani u središtu Vrnjačke Banje. potcenjivanja. Većina tih objekata i danas je u upotrebi. kur-salon. hotela ili sanatorijuma.najveću vrednost i značaj poseduju objekti banjske javne i stambene arhitekture. Vrnjačka Banja je jedino naselje banjskog tipa u Srbiji čiji se urbanistički i arhitektonski razvitak može kontinuirano pratiti u periodu dužem od jednog veka.što dokazuje i slučajno otkriće starog rimskog izvora sa bazenom za kupanje (Fons Romanus).može se zaključiti da se ljudski život na ovom prostoru odvijao i u praistoriji.kao i dekorativni elementi narodnog graditeljstva i tradicije.hronologiji. Protok informacija o lekovitim svo48 | DaNS 50 | jun 2005 jstvima vrnjačkih voda povećava iz godine u godinu broj posetilaca i bolesnika. građenih za porodični odmor i uživanje. Trstenika i Kruševca. Time su nastavljena dugogodišnja nastojanja Zavoda na staranju da se prirodna i stvorena baština sačuva od zaborava. Tipovi građevina Organizovan. odn. secesija.svojstvenog uglavnom samo Vrnjačkoj Banji. prilikom radova na kaptaži tople vode . karakteristični za narodno neimarstvo. Sigurniji podaci. piše “da su humanost i rodoljublje osnovni i jedini motiv udruživanja i da je cilj Društva podizanje Banje u selu Vrnjcima”.pa čak i udaljenim banjama. na simboličan praznik (Sv. pansioni. sudeći po pisanim i materijalnim podacima. Deo doline Zapadne Morave u kojoj se nalazi Vrnjačka Banja. Drugu i najbrojniju. uglavnom.i to u nekoliko hronoloških etapa. saznaje iz legendi i predanja. o prošlosti Vrnjačke Banje čita se i na terenu.sve do kasnih pedesetih godina. građena po ugledu na istovrsne objekte iz čuvenih evropskih banjskih i turističkih centara. kvartiri (stanovi).pod čijim uticajem se kasnije grade objekti u okolnim. te im pripada odgovarajuće mesto u okviru celine graditeljskog nasleđa (crkva Rođenja Bogorodice. zamak i kapela Belimarkovića. čak i po nastanku pomenutog društva. sa naznakama naseljavanja i u preistorijskom periodu. Banja poseduje specifičan fond graditeljske baštine koji zbog svoje raznolikosti i samosvojnosti zauzima istaknuto mesto u kulturnoistorijskom i graditeljskom nasleđu Srbije. Oni su istovremeno i najbrojniji. sa promenljivim ritmom. kao i za prodore novih ideja i evropske arhitektonske misli. kroz pojedine primere građevina i ambijenata. Arhitektonski elementi i primenjeni materijali. Zatim je. odslikavaju rađanje posebnog pravca u banjskoj arhitekturi. proteže se čak do rimskog. Sa stanovišta zaštite nepokretnih kulturnih dobara i po kriterijumima i metodologiji koji se primenjuju u praksi.

što dokazuje važnost. Desanka. Ohrid. godine. Vile Minjon. kompleks Mir-Šumadija. Grlica. Zdravlje. Bled. Atina. obrađeni i definisani svi problemi vezani za postojeće objekte. kao i mnogi drugi objekti. Splendor i sanatorijumi Sv. Mišović. Agnesa. Carić. a od početka njegove izgradnje vođena je posebna briga o uređenju slobodnih površina (ulice. namenjen lečenju i oporavku ranjenika i invalida iz Prvog svetskog rata). česme. Anđelija. letnja pozornica). jer ne postoje sasvim sigurni podaci o Vila Kula Pansion Balkan DaNS 50 | jun 2005 | 49 . staze. Kolo srpskih sestara. Balkan. zahvaljujući vlasnicima i njihovim eminentnim gostima. Banaćanka I i II. Snežnik. i traje do svršetka Prvog svetskog rata. Stražilovo. izdvojena na šumovitom uzvišenju koje se izdiže iznad Vrnjačke i Lipovačke reke i koje se u pisanim izvorima s kraja pretprošlog veka pominje kao Đkrš romantične lepoteĐ . Posebno i istaknuto mesto u fondu graditeljske baštine Vrnjačke Banje zauzima celina. trgovca iz Kragujevca. Dobrila. česme. Posebnošću svoje izuzetne arhitekture izdvaja se kompleks poznat pod imenom “Crveni Krst” (legat Obrena Jankovića. Zlatibor. stepeništa. infrastrukturu itd. izgrađeni u vremenski jasno odvojenim fazama. Palas. otvoreni i zatvoreni paviljoni. Svoj najblistaviji period današnji prostor Čajkinog Brda doživljava početkom XX veka i u vremenu između dva svetska rata. Đorđe i Živadinović izgrađeni su u periodu 1920-1930. između ostalog. ali i aktivnost Osnovatelnofundatorskog društva (Brđovića kvartiri. Gradištanac. Prirodni ambijent povelikog Čajkinog Brda odlikuje se reljefom. Mon repos. godine. Jadran. Mon plaisir. Druga faza započinje 1900. evidentirani i proučavani tokom poslednjih dvadesetak godina. porodične kuće i vile osobene arhitekture. a odlikuje se brojnim vrednim objektima . pokrivena promenada. u kojima se odvija bogat društveni i kulturni život. izgradnju novih.neobičnim za ovo podneblje. zatim pansioni i hoteli Luksor. Florida. Gavrić. Rivijera. najstariji sačuvani objekti potiču iz zadnje četvrtine XIX veka.vile Jela. vidikovci. koji ovom prilikom nisu navedeni. pansioni Zrak. Andromahi.kada se grade privatni hoteli i pansioni. Zbog svojih spomeničkih vrednosti Čajkino Brdo je proglašeno za kulturno – istorijsku prostornu celinu od velikog značaja za Srbiju. Moravska kuća Periodi gradnje Hronološka analiza pokazuje da su postojeći objekti graditeljskog nasleđa. Slavuj. zamak Belimarković.kao i raznovrsnom vegetacijom.istoriografija železnička stanica. Kosovo i hoteli Arnovljević i Sotirović. Izuzev crkve. izvori tople i hladne vode). Dugogodišnja nastojanja kraljevačkog Zavoda u ukazivanju na potrebu izrade odgovarajuće planske dokumentacije rezultirala su izradom Regulacionog plana za Čajkino Brdo kojim su. posvećene Rođenju Bogorodice iz 1834. Avala). Peć. Mnoge od velikih i lepo uređenih parcela sačuvane su do danas u gotovo nepromenjenom izgledu.

Na većini građevina zapažaju se ugaoni. naizgled. Bane. a zatim na stilizovanoj floralnoj. Izazovi nosti i nadahnuća. ili podeoni pilastri u vidu sloga masivnih tesanika. primenjuju se neretko i neobarokni elementi. kao što je to.a nisu retke ni manje kule. Tara i dr. kupastim krovovima. Maruška. do naših krajeva. Mila. Neoklasicističke stilske karakteristike su. Đorđević. bar kad se posmatraju fasade banjskih objekata. evropskih stilova U svim fazama razvoja.tako prečišćene pokazuju izvestan stepen otmenosti i elegancije.ako se računa od osnivanja Društva. Pored podruma. tipološki. ozidanog kamenom. LJilja. ili kubetima različitog oblika i prečnika. ali istovremeno i oplemenjivali primesama lokalnih vred50 | DaNS 50 | jun 2005 Folklorni i moderni stil Kad se već pominje folklorni stil. terase. Jugoslavija. nešto kraćeg od jednog stoleća . preko Srednje Evrope. Četvrtaste ugaone zupčaste kulice. ili akademizma. sa kapitelima. Švajcarija.razvijena prilazna stepeništa i drugi konstruktivni dekorativni elementi često imaju i primesa neorenesanse. Diskretni dodiri ovog stila očitavaju se na karakterističnim oblicima prozora i mansardi. jer su se uticaji vladajućih evropskih stilova u arhitekturi. Pahuljica. što po mom mišljenju ne umanjuje njihovu vrednost .istoriografija Zamak Belimarković godini građenja. ravne ili složene atike. pa i stilski. odn. koji se često susreće i kod prizemnih kuća. kapije i ograde od kovanog gvožđa. ili u saglasju. Miletić. Zosik. jer su krajnje stilizovane. usled činjenice da se nijedan od poznatih. inače. ili stolarije. završene kupolicama. Odvojeno. od 1930. razvijenih atika baroknih formi sa akroterijama (na pojedinim kalkanima). zatim ravni ili kanelirani stubovi. očigledne . Ebert. gradi se uglavnom u stilu Moderne .vile Vojvodina. prodrli dublje na jug. detalji dekorativne plastike u vidu balustrada i medaljona. naročito kod obrade prizemnih zona velikih zgrada. Ideal. Hortenzija. plastike. ili primenjenih stilova ne može sresti u čistom i jasno prepoznatljivom obliku.Vrnjačka Banja je svojom arhitekturom odgovorila na sve izazove evropskih stilova koji su vladali u tom periodu i čiji su odblesci. kojima se zrela srednjeevropska secesija. Najteže je prepoznati odlike secesije. četvorovodnim krovovima pod ćeramidom. prečišćavali od kitnjaste nadgradnje.ili bez njih. treba naglasiti da su neke njegove karakteristike “čitljive” čak i na zgradama koje su hronološki. do početka Drugog svetskog rata . timpanoni. putujući sa zapada i severa na jug. Milanka. skromno ili bogato profilisani kordonski i krovni venci. kojih ima u izobilju i u srećnoj simbiozi sa svim drugim stilovima. stolariji sa rešetkama i slogom opeke oko otvora. iako je vrlo malo takvih objekata sačuvano u izvornom obliku. najzastupljenije. kao i u povremenoj upotrebi vidljivog ili lažnog bondruka. uostalom. izuzevši folklorni. ne može pohvaliti. prozorski okviri i parapeti. čija stolarija dekorativnom obradom i načinom zastakljivanja pokazuje visoke vrednosti secesije. Zoraida. slučaj i u drugim oblastima naše zemlje. MomaNada. ponekad deformisane i osiromašene. Uz nekoliko izuzetaka. Izuzetno su obrađeni balkoni. vrlo daleko od tradicija narodnog neimarstva. u kombinaciji sa pseudogotskim obradama otvora. “Čitanje” stilskih odlika na objektima graditeljskog nasleđa u Banji je otežano. stepenišni gelenderi. tradicionalna arhitektura se može prepoznati u zidanim ili drvenim tremovima. godine pa do početka Drugog svetskog rata. pansioni i hoteli Radonić. ili karakterističnim slogom kamena i opeke. ali i najuočljivije. figuralnoj i linearnoj ornamentici fasadne plastike i elemenata od kovanog gvožđa. Petrović.

at least when we talk about facades of the spa structures. Sve što je dosada rečeno o banjskoj arhitekturi dokazuje da je očuvanje arhitektonskih individualnosti i njiho- . geografskih pojmova. have been purified from the ornate superstructure and simultaneously enriched with additions of local values and inspirations. sasvim skladno i lepo izgleda. postoje i izvesne odlike koje se. cveća i gradova . apsolutno odsustvo dekorativne obrade i suvišnih detalja. u svim oblastima – od balneologije i ugostiteljstva do arhitekture i urbanizma. gotovo obavezno. with a changeable rhythm. veliku građevinu. priznajem da bi bilo previše ambiciozno. kalkanima i tremovima. medaljonima i reljefnim natpisomĐ na toj istoj građevini . pansiona. a da je glava. sanatorijuma) i godina izgradnje (što nije uvek sačuvano). asimetrija u rasporedu masa. a iznad složenog krova se izdiže razvijena atika sa akroterijama. društveni i privredni život. They are also the most numerous and in chronological sense the youngest within the total fund of architectural heritage. pansiona. villas. uz uslov da se baština prethodno istraži. the highest value and significance is attributed to buildings of the spa public and residential architecture that are concentrated in the centre of Vrnjacka Banja. Zbilja strašno zvuči. inns. vrtovi i bašte. ali treba videti kako to tamo. Neo-classicist style characteristics are. pa čak i neozbiljno ako bih sada. Modern architecture in Vrnjacka Banja is represented in the most complete and beautiful meaning of the word and style. a part of the West Morava valley where Vrnjacka Banja is located has provided the optimum conditions for the establishment and survival of human settlements thanks to its favourable climatic and balneological properties. Jednom reči – to je baš ta Banja. i nijedna druga. trem i kalkani su čipkasto obrađeni u tamnom drvetu. iz koje su korišćena iskustva i inspiracija.istoriografija READING THE PAST OF VRNJACKA BANJA From the ancient times. “Reading” of the style properties on structures of architectural heritage in Banja has been made difficult due to the fact that none of the known. akroterije. dobiju zaslužen društveni značaj i odgovarajući kulturni tretman. pokrivenim limom u obliku krljušti. boarding houses. fasada masivnim pilastrima podeljena na više simetričnih polja. Umesto zaključka. može se čuti romantična muzika . izuzetna funkcionalnost i čvrsta povezanost kuće sa okolinom . are only some of the common characteristics of the spa villas from the Moderna period. apartments. Kako nazvati skladno uobličenu. ime objekta). iskustva i “čitanja” pokušala da odredim ime pravcu. čija je osnova klasicistički postavljena. sometimes deformed and impoverished. a na uglu je (možda!) kula sa kubetom.sačinjena od ličnih imena i prezimena. imena ptica. sa ritmičnim nizom prozora. nalaze na velikoj većini objekata – četvorovodni ili složeni krovovi (pokriveni različitim vrstama crepa). u stoletnom parku. Spomenka Milošević Romantični identitet Čitajući naglas nazive vila. anyway. brižljivo planirana i održavana dvorišta. travelling from the west and north to the east.čiji akordi podsećaju da su noge čvrsto usađene u roditeljsku zemlju. have penetrated deeper into the south. mainly flat roofs and spacious balconies. Po meni – to se zove identitet. which does not reduce their value. pretežno ravni krovovi i prostrane terase sa punim ogradama. Balkoni polukružnog oblika imaju barokne ograde od kovanog gvožđa. u podnožju Goča. tako i iznutra. što jeste jedan od bitnih ciljeva zaštite nepokretnih kulturnih dobara. because the influences of the ruling European styles in architecture. hotela. Vrnjacka Banja has replied with its architecture to all the challenges of the European styles that ruled in that period and the reflections of which. Savršeni sklad ravnih i zaobljenih linija u prostoru. all until today. rational and regulated development of a permanent spa settlement with buildings of a permanent character – baths. all up to our region. a često i van njih. Perfect harmony of flat and rounded lines in space. kao i objekti sa potencijalnim vrednostima. apparently. urbanističkog i graditeljskog razvoja Vrnjačke Banje od prvorazrednog značaja za tu sredinu. which is. sanatoriums – emerged only after the establishment of the spa management by the end of the 19th century. na osnovu celokupnog dosadašnjeg rada. u potpunosti i na metodološki ispravan način. hotels. Takođe je vrlo važno da pojedini spomenički objekti i celine. which is somewhat shorter than one century. It is the most difficult to recognise the properties of secession because they are utterly stylised. DaNS 50 | jun 2005 | 51 Vila Ðorđević severnjačke provenijencije. or applied styles could be found in a pure and clearly recognisable shape. kako spolja. dokumentuje i valorizuje. From the aspect of protection of immobile cultural properties and according to the criteria and methodology that are applied in practice. asymmetry in the distribution of masses as well as of full and empty surfaces on facades. the most represented and the most visible. In all stages of development. kao i punih i praznih površina na fasadama. hotela. vo uklapanje u savremeni koncept prostornog. na pogodan način upisano ime (vile. An organised. a prekrasna stolarija u duhu kasne secesije. okrugli prozori i simbolično naglašene vertikale (koplja. Graditeljsko nasleđe mora da ima punu i univerzalnu primenu u direktnom uključivanju u savremen kulturni. It has lasted. veliki balkoni i terase u svim nivoima. Moderna arhitektura u Vrnjačkoj Banji je zastupljena u najpunijem i najlepšem značenju reči i stila. through the central Europe. the case in other parts of our country as well. ili stilu u kome je izgrađen najveći broj objekata graditeljskog nasleđa Vrnjačke Banje. U okviru uočenih i navedenih stilskih karakteristika. zajedno sa maštom i ambicijama okrenuta ka Evropi.strehe. zatim specifična čipkasta obrada drvenih elemenata na strehama.samo su neke od zajedničkih odlika koje poseduju banjske vile iz perioda Moderne.

septembra do 7. U Američkom paviljonu neobični su bili prikazi objekata sa automobilima kojima se stiže po spratovima do stanova i prodavnica. Na put su krenuli stručnjaci iz Novog Sada. godine do danas izgrađena 27 autoputa. novembra 2004. brodogradilišta. koji spada u ekonomski najrazvijenije delove Evrope. opštinskih službi i studenti sa Novosadskog fakulteta. koji su prvobitno bili od drveta. maslinjaci. Kanada i Austrija su predstavili arhitekturu u drvetu. urbanisti. pirinač. Italija je zemlja sa oko 57. stadioni.8 km a širine 30 m do 70 m u koji se ulivaju brojni kanali. Italijanski je predstavio arhitekturu Italije u zadnjih 50 godina što je veoma impresivno delovalo. Za našu grupu iz Novog Sada bilo je pravo uživanje prvog dana da obiđemo Izložbu arhitekture u prekrasnom parku Giardini gde je 30 zemalja iz celog sveta imalo svoje paviljone u kojima su predstavljali ili svoju arhitekturu u prošlom periodu ili svoje vizije u budućnosti u oblasti arhitekture i urbanizma. a kasnije od kamena. fakulteti.348. Na površini od oko 7 km2 sa oko 100. zatim ogromni stadioni na krovovima kula. Svoj položaj na ostrvima udaljena je 4 km od kopna i 2 km od otvorenog mora.000 na obali predstavlja centar provincije Veneto sa burnom istorijom. javnih preduzeća. godine. arhitekti. Pravougaone blokove povezuje 350 mostova.000 km2.U pohode Paladiju N a inicijativu DaNS-a Turistička agencija “Kompas” iz Novog Sada organizovala je studijsko putovanje u Italiju za arhitekte Novog Sada na Bienalle di Venezia koji se održao od 12. Finska. rafinerije. te je saobraćaj veoma razvijen i dobro rešen.putopis Put u Italiju Bijenale u Veneciji .000 stanovnika koja se proteze na 301. Uz dolinu reke Po razvijena je poljoprivreda i proizvodi se žito. Sa obalom je povezuje železnica i put sa drugim mostovima građenim tek u XIX i XX veku. a na obroncima Alpa se gaje vinogradi. zatim stambene zgrade budućnosti od jedinica od plastičnog materi- . Veroni i Padovi. Uz posetu Internacionalnoj izložbi arhitekture “Metamorph” u Veneciji predviđena je bila i poseta Paladiju velikom arhitekti Italije iz XVI veka uz posetu Vićenci. voćnjaci. šećerna repa. Naseljavana je od izbeglica iz susednih naselja pred najezdom Varvara. kolege iz pokrajinskog i gradskog Zavoda za zaštitu spomenika kulture. građevinci. Venecija Venecijanski zaliv sa svojim draguljem Venecijom predstavlja danas jedan od najznačajnijih turističkih lokaliteta u Italiji. U Italiji su od 1955. tekstilna industrija itd. Holandski paviljon je predstavio višedecenijsko nasipanje obala i zaliva i oduzimanjem prostora od mora i pretvaranjem u životne prostore. Danas Venecija izgleda kao u XIII veku i predstavlja jedinstven grad u svetu. Za mene kao urbanistu najviše su ostavili utisak Španski paviljon sa pregledom arhitekture od 20 godina u Španiji i to su objekti stanovanja. biblioteke i dr. ima šuma i razvijen je turizam. Mnoštvo jezera i šuma sa skijaškim centrima atraktivni 52 | DaNS 50 | jun 2005 su i zimi.000 stanovnika i još 200. duvan. Pre nego što pređem na opis ovog studijskog putovanja nekoliko reči o ovom delu severne Italije – provinciji Veneto. Deli je na dva dela kanal Grande dužine 3. Venecija je primer odlično sačuvanog istorijskog grada i hiljadugodišnjeg perioda istorije umetnosti i graditeljstva. U Severnoj Italiji su razvijene industrije. naročito automobilska industrija.

znači ukupno pet ulica Tebe. Takođe je izgradio crkvu u Veneciji i Santa Madiore u romanskom stilu sa stubovima na ostrvu. uređenim parkom i skulpturama. sa spratnim centralnim delom u prizemnim krilima. kroz manja naselja sa izuzetnim vilama u parkovima i dobrim seoskim putevima.). Živeo je u Vićenci koju je ovekovečio svojim objektima. U svoj stil je ugradio romanski stil i zamenio tako gotski do tada preovlađujući stil. s tim da je na pozornici izgrađeno tri ulice koje se smanjuju u perspektivi. Pozorište su završili sin Paladija Sila i arhitekta Scamon posle njegove njegove smrti. U Francuskom paviljonu je data velika maketa grada budućnosti. DaNS 50 | jun 2005 | 53 . U centralnom delu zgrade su prostori za dnevni boravak sa oslikanim zidovima od Paola Veroneza. znači novi planirani grad sa svim svojim funkcijama građen na praznom prostoru – “grad budućnosti”. a postao je najpoznatiji arhitekta XVI veka u ovom delu Italije. Prvi objekat Paladija obišli smo kao vilu Barbaro-Maser uz put za Vićencu. Prust i dr. Vila Rotonda je poslednje Paladijevo delo i smatra se najuspešnije. To je skladna građevina. sa imenom i prezimenom ubijenog. Objekat Teatro Olimpico je veoma neobično pozorište izgrađeno na mestu starog zatvora sa salom po uzoru na rimska pozorišta. Uz put za Vićencu svratili smo u mesto Brassano de Grappa gde smo videli jednu ulicu sa spomen-drvoredom gde na svakom drvetu oblikovanom kao zelena polukupola stoji posveta rodoljubima iz Drugog svetskog rata u Italiji. a srednja ulica ima još dve . Put prema Vićenci je bio živopisan kroz zatalasane obronke Alpa sa voćnjacima i vinogradima. Sledeći dan je bio posvećen obilasku Venecije. koje se nižu jedna na drugi u visinu i sl. U Nemačkom paviljonu su date velike perspektive u dužini kružnog zida sa ubačenim novim objektima na postojećoj periferiji gradova. Dalje prema Vićenci stali smo kod vile koju je projektovao Andrea Paladio Barbaro-Maser. Čuveni Andrea Paladio rođen je u Padovi (1508-1580). Počeo je kao klesar u kamenu. predstavljalo je za mene izuzetan doživljaj. bazilika Paladija i još 11 objekata duž ulice Corso Paladio u centru grada. Gete. Vila Rotonda. Sedeti na najlepšem trgu na svetu – Trgu Svetog Marka u Veneciji i piti kapućino u kafani “Florijan” uz tihu klasičnu muziku gde su dolazili u prošlim vekovima velika imena književnosti i umetnosti Evrope (Bajron. U ovom naselju interesantan je i pokriveni most na jednoj rečici. Objekti u ulicama su od štukature i drveta i jedinstveni su u svetu rađeni u perspektivi. U Vićenci su brojni objekti koje je izgradio Paladio i to su: Teatro Olimpico. Paladio Trećeg dana u Italiji krenuli smo U pohode Paladiju u Vićencu. Naslednici plemićke porodice Barbaro i danas žive u jednom delu vile i od ulaznica održavaju ovaj objekat.putopis jala.

Poznata je po slikama Ðota i njegovih učenika. Grad je izdeljen ulicama na velike blokove pravougaone. Karakteristični su zid oko grada iz doba Rimljana iz III veka naše ere. U Veroni smo obišli trg u centru grada Pjaco Bra. Padova i Verona Četvrtog dana studijskog putovanja u Italiju posetili smo Padovu i Veronu. saobraćaja. Verona je kulturni centar i poznata je po svojoj arhitekturi i umetnosti. U centru grada su bili arena. štampanja i publikacija.). crkava i drugih spomenika. U nastavku smo došli do zgrade Padovskog univerziteta osnovanog 1222. Danje. kao najstarijeg u Evropi. Obilazak Padove započeli smo sa kružnim trgom Della Vale na površini od 8. amfiteatar. Izdvojene radne zone van gradskog područja. izbegavši iz Troje. širenje grada je u XIV veku. eliptičnog oblika (200 x 180 m. U XV veku su radili slikari Donatelo i Andrea Montenja. Sa trga smo obišli čuvenu baziliku Svetog Antona. Zbog svog povoljnog geografskog položaja Verona je nazvana: “Vrata Italije”. Danas ima trista hiljada stanovnika i razvijen je industrijski grad na raskrsnici puteva i centar je regiona. i na dve reke Astico i Retrone. Nalazi se na putevima koji vezuju Italiju sa Srednjom Evropom. portugalskog sveca. tradicije i umetnosti sa modernim zahtevima industrije. Sva tri grada su na rekama sa bogatim poljoprivrednim zaleđem i razvijenom industrijom. Padovu je po predanju osnovao Antenor.. voće i mermer što se izvozi u mnoge zemlje. Dalje smo došli do Palaco della Ragione izgrađene u XIII veku sa konstrukcijom od drveta i krovom u vidu obrnutog brodskog korita. Ova gradska kuća je gorela u više mahova ali je ponovo rekonstruisana i oslikana. Rešen saobraćaj sa velikim parkinzima obodno oko očuvanih centara i gradski saobraćaj sa autobusima na pogon na gas. To je industrijski grad i grad turizma i umetnosti. godine. i u IV veku postaje Rimski grad.8 ha. Čuven je balkon Julije gde se skuplja omladina i turisti. u XVI veku to je grad Paladija. mostovi. Reka Adidža prolazi kroz Veronu. Piazza Erbe trg voća i povrća na mestu Foruma Romana. U XIX i XX veku se razvija ekonomski i danas ima 100. zatim čuvenu Arenu podignutu u I veku naše ere. Fotografije: Jasna Milidragovic i autor Gordana Milidragović . pozorišta. Grad je prepun muzeja. U XV veku Verona postaje deo države Venecije i sledeća četiri veka je veliki uticaj Venecijanske vladavine na arhitekturu i uopšte umetnost. kao znak poštovanja ovim zaslužnim građanima u prošlosti. gde se ljubavne poruke i želje u vidu papirića lepe po zidovima i balkonu. a posle 476 godine (pada Rimskog carstva) izgrađen je oko grada eliptičan zid. sa razvijenim turizmom zahvaljujući očuvanim vrednostima arhitekture. Trg u sredini ima kružnu zelenu površinu sa vodom oko koje je smešteno 78 mermernih kipova poznatih građana Padove. Grad je nastao u I veku naše ere na mestu Rimskog logora. U XV veku je u Padovi podignuta i prva botanička bašta u Evropi. To je jedan od najlepših i najstarijih gradova Italije. Umesto zaključka nameću se zapažanja o izvanrednoj povezanosti istorije. to je univerzitetski grad sa manjim fakultetima. biblioteka. Preko leta se održavaju čuvene opere. Verona je prepuna turista iz celog sveta sa bezbroj muzeja i biblioteka.000 stanovnika. Ima razvijenu industriju i poljoprivredni je centar gde se održavaju Međunarodne izložbe mašina. Padova i Verona su postojali još u rimsko doba i te tradicije su očuvane do danas. na ulazima u gradove odlični autoputevi i saobraćajnice doprinose usklađenom razvoju celog područja. obronci Alpa koji se spuštaju ka Jadranskom moru. lukovi i dr. Vićenca. Vićenca je veoma stari grad. Poseban kvalitet ovih gradova je očuvana priroda. koja je rekonstruisana u XVI veku. Takođe je značajan kao centar izdavaštva. Galileo Galilej i mnogi drugi. koncerti i drame u areni. nastao na obroncima Monte Berico.putopis Bazilika Paladija na Trgu Piaca dei Siguori u centru Vićence ima izuzetan izgled sa krovom koji je u obliku obrnutog krova broda. 54 | DaNS 50 | jun 2005 Prva žena završila je fakultet 1679. Danas ima trista hiljada stanovnika i po važnosti je drugi grad iza Venecije u distriktu Veneto. U trgovini su čuvena vina. U popodnevnim časovima smo obišli Veronu koja vazi za najotmeniji grad Italije. stanovanja. građena od cigle i mermera sa susednih brda. na kojem je u Rimsko doba bilo pozorište. Sledeći peti dan smo krenuli preko Trsta i Portoroža za Beograd. Turistički centar Italije. skulpture i slikarstva i uopšte kulture. Poznat je po sali za seciranje u vidu amfiteatra i po čuvenim naučnicima koji su završili ovaj Univerzitet kao što su: Kopernik.

promeni opšte prihvaćeno mišljenje o nepopularnosti rada u šumi. ali to višestruko šteti: šumama. Zbog toga. da se steknu nova znanja. šume. volonterskog rada namenjenog ljudima starijim od 18 godina sa ciljem stvaranja kontakata između učesnika iz inostranstva i lokalnog stanovništva. Zbog toga teme kampova mogu biti veoma različite: ekologija. baš na ovom mestu. Organizatori prvog srednjoročnog međunarodnog volonterskog radnog kampa u mestu Kikući. rad sa decom ili hendikepiranim osobama i sl. Glavni motiv za održavanje ovakvog tipa kampa. kultura. ostaju zapuštene i polako gube na kvalitetu jer je sve manje.Reanimacija napuštene škole Srednjoročni međunarodni volonterski radni kamp Kikući. načina života i razmišljanja. odnosno da se šume obnove. decembar 2004. Odluka da se učestvuje u volonterskom radnom kampu je način da se putuje i upozna neka strana zemlja na potpuno nesvakidašnji način. u kome su volonteri živeli tri meseca. Japan 15. pored ostalog. jedan od glavnih privrednih potencijala ovog kraja. istraživanja. naročito mladih ljudi. iskustva i veštine. Školski objekti su građeni u stilu tradicionalne drvene arhitekture u periodu posle Drugog svetskog rata. zajedništva i steknu nova znanja i iskustva kroz različite aktivnosti. arhitektura i renoviranje. koji bi u njima radili i o njima brinuli. sadašnja ekonomska politika države propagira uvoz drveta iz drugih zemalja jer je cena niža. da se upoznaju novi. godine V olonterski kampovi predstavljaju jedinstven oblik dobrovoljnog. na ostrvu Kjušuu u Japanu bili su lokalna nevladina organizacija Kikuchi Furusato Suigen Koryukan Centar i nevladina organizacija NICE iz Tokija koja se. građevinski radovi.10. Za osmišljavanje volonterskog kampa obično su zadužene nevladine organizacije koje uočavaju neki problem i u dogovoru sa lokalnom zajednicom rešavaju ga na ovim putem. je sve do 2000. usled depopDaNS 50 | jun 2005 | 55 . ekosistemu i životnoj sredini. godine radila lokalna srednja škola. čime se doprinosi boljem razumevanju različitih naroda. bio je oživljavanje i animiranje lokalne zajednice koja se suočava sa problemom iseljavanja stanovništva u velike gradske centre. septembar . umetnost. Stoga se ideja o organizovanju radnog kampa javila kao jedno od mogućih rešenja problema i načina da se stanje u budućnosti poboljša. Volonteri su imali prilike da svakodnevno kontaktiraju i sarađuju sa lokalnim stanovništvom i tako promovišu ideje interkulturalnosti. kao i ukaže na lepotu i privlačnost života u seoskim regionima. Kumamoto.putopis JAPAN . bavi međunarodnom razmenom volontera. zanimljivi ljudi. Međutim. da se unapredi znanje stranih jezika. Takođe. Na mestu današnjeg Suigen Koryukan Centra.

godine po prvi put je organizovan ovakav kamp. nego poziva nevladinu organizaciju „Kirari Suigen Mura“ da ovde osnuje manji centar za ovaj region. I kao još jedna od aktivnosti u cilju promocije. da bi pogledali muzejsku postavku. trasirajući šumske staze do posebno interesantnih lokacija. razgovore i pripremanje tradicionalnih jela iz . lokalno stanovništvo. okrečena fasada. zatim je u dve učionice napravljena postavka muzejskih eksponata koji su korišćeni u nekadašnjoj školi. animacije i proširenja delatnosti u staroj školi je i organizovanje međunarodnih radnih volonterskih kampova. U periodu od septembra do decembra 2004. zaboravljene zanate ili da učestvuju u pripremanju hrane na tradicionalni način. branje mandarina. 56 | DaNS 50 | jun 2005 organskoj poljoprivredi i sl. tako i za lokalnu zajednicu kao jedan vid turističke ponude koja ne traži puno sredstava . Namenjeni su deci iz velikih gradova. razna kulturna dešavanja (koncerti. pozorišne predstave) i edukativne radionice o ekologiji. volonteri su učestvovali u programu „Ukusno selo“ kao osoblje. U budućnosti se očekuje povezivanje ovih manjih celina u sveobuhvatnu. Glavni zadaci volontera i organizatora su bili da uspostave vezu sa lokalnim stanovništvom kroz različite aktivnosti. pa tako nastaje Kikuchi Furusato Suigen Koryukan Centar. zatim postavljanjem urbanog mobilijara. a u jednoj su i kancelarije NVO. u saradnji sa drugom nevladinom organizacijom „Kodomo-art“ organizuju dečji vikend ili letnji kampovi koji se zovu „Ukusno selo“. U toku poslednje 4 godine na glavnoj školskoj zgradi je zamenjen dotrajao krov. koje je izuzetno vezano ovo mesto. Volonteri su učestvovali u svakodnevnim aktivnostima žitelja Suigen regije kao što su briga o šumama kroz različite poslove: podizanje mladih sadnica. shvatanja međunacionalnih sličnosti i različitosti i želje da se upoznaju i drugi narodi i kulture. berba povrća i sl. briga i popravka objekata koji su se nekada nalazili u okviru srednje škole. mrežu. nije bilo dovoljno učenika i škola je morala da se zatvori. Pored ovih aktivnosti u Centru se. razumevanja. hoda od Centra. da bi doživeli seoski način života i da kroz druženje. ali i njihovom maternjem jeziku kroz igre. ne želi da ostavi školu da propada. košenje trave i sl. igru i zajednički rad sa lokalnim stanovništvom nauče koji su to poljoprivredni poslovi u toku godine i kao se obavljaju. napuštenom delu školske parcele se počelo sa konstrukcijom novog parka. Osnovni cilj osnivanja Centra je održavanje. Takođe imaju prilike da vide i nauče neke stare. kao još jednog vida turističke ponude. uklanjanje starog drveća. festivali muzike i hrane. najboljih vidika. neke učionice pretvorene su u sale za sastanke lokalne zajednice. Ovi programi su interesantni kako za goste koji otkrivaju mnogo toga novog i zanimljivog. kao što su: pijaca organski proizvedenog povrća. javnih toaleta i sl. zaštiti šuma. Posle ovoga. Svakako još jedan od razloga za razvoj turističke ponude je predivna priroda u ovom kraju koji je naročito poznat po prelepim vodopadima koji se nalaze na samo 15 min.putopis ulacije regiona. Takođe u zadnjem. Volonteri su sarađivali i u poljoprivrednim poslovima. turistički atraktivnu. Tako su školski objekti ponovo zaživeli i ljudi je ponovo posećuju. na ovom mestu. Takođe u saradnji sa Kikuchi Furusato Suigen Koryukan Centrom. čišćenje tla od starih grana. i nekim od učionica je promenjena namena u skladu sa novim funkcijama. Tako je napravljena tradicionalna japanska soba postavljena tatamijempirinčanom asurom. uzgajanje pečurki. Lokalna zajednica se trudi da ih učini pristupačnim. a jedan od najinteresantnijih programa je bila škola stranih jezika za decu osnovnoškolskog uzrasta u kojoj su volonteri podučavali decu engleskom. ili učestvovali u nekoj od mnogobrojnih aktivnosti Centra. kao što su žetva pirinča. odnosno migracije ljudi iz ove ruralne sredine ka većim gradskim centrima. a sve u cilju interkulturalne saradnje.

običaja. Objekat građen u stilu tradicionalne drvene arhitekture tako je obnovljen i kroz. Organizovanje međunarodnog volonterskog kampa na ovom mestu. hrani.putopis pojedinih zemalja. Kroz radionice volonteri su imali prilike da se upoznaju sa aktuelnim stanjem i razmene mišljenja o stanju životne sredine. razmeni ideja i mišljenja između stranih volontera i lokalnog stanovništva. on ponovo živi i ljudi ponovo tu navraćaju. zaista mnogobrojne aktivnosti Centra. takođe je doprinelo aktiviranju. jezika. Svetlana Sabolović DaNS 50 | jun 2005 | 57 . i sami tim upoznavanju različitih kultura.. globalnom zelenom pokretu. oživljavanju ruralne sredine. zatim o načinu organizovanja i rada nevladinih organizacija.. ali i promovisanju bogate turističke ponude ovog regiona na kojoj će se zasnivati buduće aktivnosti. lokalnom jeziku. animiranju. koji je volonterskim doprinosom lokalne zajednice i promenom funkcije postao Kikuchi Furusato Suigen Koryukan Centar. A sve je počelo od napuštenog školskog objekta. posebno šuma. kulturi. naroda.

mali organizam. po prirodi stvari. definitivno je prebukirao nepostojeći foaje.Nagrada za arhitekturu Saveza Arhitekata Srbije za 2004. po prirodi stvari .. šlingeraji umesto arhitekture. u duhu akademizma.. nezamenljivi sastavni deo ‘duše naroda’. su visine oko pet metara! Promaja je tako obezbeđena do samog ulaska u salu. masovnoj upotrebi masivnog mermera. upotrebi svu snagu da otvori metalna zastakljena vrata. odlikaša u njenoj Izgradnji. četvrto izdanje Razmere i kompleksnost poduhvata ove rekonstrukcije su impresivne. zaslužuje prvenstvo u interesu za njeno držanje Teme. na njegovoj sredini. usidrenosti u ovde i sada. a kojom je savladana denivelacija između ulaznog portala i sale. stradalo je u požaru 1927.Glavna nagrada XXVI beogradskog Salona Arhitekture. Minimiziranje banalne funkcionalnosti arhitekture je ovde odavno opšti trend. i ove godine . koja znatno premašuje njegove bazne dimenzije. među poliranim mermerom i sjaktećim inoxom. bili bi komplimenti za ovovremsku masovnu arhitektonsku hiperprodukciju. posle predstave.dvočasovnog doživljaja. iz koga se ulazi u foaje. likovnost arhitekture je samo naslovna korica jedne debele knjige koju čini jedna arhitektura. Podizanje objekta iz oblasti kulture.. Vaclav Havel bi.. garderoba je boemski akcenat u mermernom. i kao sa najbližim prijateljima preživljavaju isto što i oni. centar okupljanja opštine gledalaca. Tako je sasvim iščašena komunikacija između dva ulaza. te ima sakralni karakter. Zašto? Vaclav Havel (Pisma Olgi) će umesto mene reći zašto: « . glamuroznom salom. brutalno je naslonjen hodnik sa garderobom i barom. Longitudinalno na foaje.. u zarđalom čeliku. od njegove intelektualne misije. Friz postera sa portretima slavnih velikana i prizorima iz velikih predstava ovoga pozorišta. Značenja. Za dramsko pozorište. dogradnja na sve prethodno. jer nema govora da iko poželi da na njoj zastane sa prijateljem i prosto ga upita: Kako ti se sviđa predstava? Prepuno gledalište. tj iz želje da budu zajedno. današnji arhitekti – odavde. (u atrijum i zatim u foaje). savesti i oskudnim sredstvima. Prostor .. svedene na hodničke širine. u kojoj se izvodi Vagner. morao bi da artikuliše životne potrebe. povezan hiljadama niti sa velikim organizmom društva. Đorđe Bobić i slikar Čedomir Vasić (1985-1987). Socijalnost pozorišta predstavlja dakle. naspramna ista takva u foaje. već odlaze u ‘svoje’ pozorište pomalo kao u svoj duhovni dom. u koje ljudi dolaze da se druže sa glumcima na sceni. i to za ulaz u Intimu.» U ovom.esencijalni medijum arhitekture. u skoro celoj svojoj širini i dubini. njenoj funkciji primereni Duh. Atributi . sociološkim. da taj „umetnički“ žar obesmisli i ono što bi bila sama . blagajna i blagajnik. evakuiše se niz rampu – foaje filmskom brzinom. Ulazni zastakljeni atrijum. U atmosferi te zgrade naprosto ne stanuje pozorište.kao likovni artefakt. koje je sasvim drugog karaktera. Drugu rekonstrukciju su izveli arh. (osnovao knez Mihailo Obrenović 1860). Momčila Belobrka. Ali. Sa druge strane. Umesto da ovaj atrijum kompenzuje nedostajući foaje. koji ”jede” trećinu njegove površine. plasiran na zidovima iznad crnog mermera. arhitekata od potencijala. državnoj brizi. tako se i dešava da nikne ovde i pismena arhitektura. Pitanje je svih pitanja na arhitekturi JDP-a. međutim . koji je zgradu uništio. Formiraju ga neminovni ovde „u modi” okrugli stubovi iste visine. večitost i tvrdoća materijala samo oduzimaju jednom dramskom pozorištu od neophodne mu atmosfere. Ivana Milenković. a potom da. a zatim. ambijentalnih i likovnih.TEMA Arhitekture. i pri tom ostao bez značaja za publiku u filmskoj bežaniji.. u ovom slučaju – Beograda. Potreban je visok stepen inteligencije da je namernik sa ulice otkrije. Kako je to razumela arhitektura JDP-a? Foaje. Nikolaja Krasnova. Ova rampa uspešno izbacuje hodočasnike iz pozorišta. svaka strahovlada ima svoje disidente. Simbioza svih mnogobrojnih aspekata arhitekture: svrhovitosti.. Ovaj ulazni doživljaj je inače (ne) zaštićen nadstrešnicom na visini od jedno 20 m iznad prilaznog platoa. Posle požara (1997). estetskih karakteristika. vrednuje i čita samo prosto . osim ako neko ne reši da prepliva bazen. Pošto arhitektura ovog objekta nema premca u toj svojoj dimenziji. raspisan je javni arhitektonski konkurs za njenu – rekonstrukciju.promenljivost i prolaznost. Ulazna vrata u atrijum. njen pravi i verni stanar. tačnije – izvrnuti naopako. jeste njena mentalna karta.. Pozorište ”Manjež” otvoreno u Beogradu 1920-e. Ni za najbolje današnje arhitekte funkcionalnost arhitekture nije determinanta zbog koje bi žrtvovali išta od svojih likovnih (formalnih) preokupacija. Naravno da su ovdašnji.publika je svrha svake pozorišne kuće.po projektu arh.. talentovanih arhitekata. reprezentativnost. Tada je dobilo otvoreni atrijum sa fontanom. i za koju ulaznica košta 500 $. u kojem odigrava svoju nezamenljivu aktuelnu društvenu ulogu. složenije i dublje nego što je to samo atmosfera dvočasovnog doživljaja. ”Atrijum je zapravo estetičan prostor čija je dominanta ekspresivna konstruktivna apoteoza vizuelne komunikacije skulptora Mrđana Bajića. psihološkim. u našim životnim okolnostima znači podvig. funkcije.foaje je u crnom poliranom mermeru na podu i zidovima. ako bi neko voleo. razvodnice itd. pripadajućeg mu asketizma. Estetičan – samo (poželjan) atribut. Ono poseduje sopstvenu opštinu gledalaca. Dramsko Pozorište!! Iza tih vrata. Pitanje Teme u Arhitekturi smisleno možemo razmatrati samo kroz pismenu arhitekturu. pametnica. Zato smatram da je važno i sve ‘oko’ pozorišta: atmosfera sale i zgrade.pismena arhitektonska artikulacija ove zgrade adekvatna Temi i karakteru jednog dramskog pozorišta. Nesumnjivi talenat i izvanredni arhitekti koje imamo. Ta opština gledalaca . dešava se. dubinu i širinu. a u osovini oba ulaza. ipak nešto trajnije. Nagrada Večernjih novosti. scenom i foajeima. Njoj jeste neophodno da se u dramskom pozorištu oseća drugačije nego u holu neke korporacije. Bukvalno je ”pojeden” rampom u priličnom nagibu. Prepunjena kaputima. nema mesta otuđenoj grandioznosti i katedralskim visinama. u njihovim filozofskim. Naravno. sa masovno primenjenim dekorativnim „tranzenama” od inoxa. bojim se. genius loci. U takvoj klimi je već dugo notorna navika da se Arhitektura misli. koliko je i da li je inače . Jugoslovensko Dramsko Pozorište. Zoran Radojičić i Dejan Miljković. i omogućene od veoma sirotog grada. a preostala površina je krajnje teskobne prolaznosti. u statusu i po dimenzijama. Tema u Arhitekturi je. što je podvig Beograda. Monumentalnost ovakve ulazne konstrukcije bi. A ni ja. Delirijum tremens ovoga društva se. po projektu arh. koja nije samo mehanički zbir njegovih stalnih ili slučajnih posetilaca. izložbe. uz nju je sasvim nemušto formulisan. samo eventualno. glamur. a u okviru atrijuma je plasirana blagajna pozorišta. Toplinu. za troje. teško mogao da pronađe išta od onoga što misli da je važno za pozorište.. Na istom mestu je podignuto novo pozorište (1929). Ti ljudi zapravo ne odlaze na ovu ili onu pretstavu. Nije moguće videti za tu neudobnost i nelogičnost ikakav drugi razlog osim ”estetičnosti” u modulaciji fasadne staklene podele. plakati. enormne visine. savladane od veoma mladih.Pozorište uvek predstavlja nešto više nego samo ustanovu: ono je ognjište (tačnije: jedno od ognjišta) društvenog života i misli. posećuju ga pomalo kao svoj klub. Priča. recimo . otada Jugoslovensko Dramsko Pozorište (1948). a maleni bar. Dom. skoro celom svojom dužinom. poliranom foajeu. koje je zatim pretrpelo tri rekonstrukcije . osim .Metropolitena. sa glomaznom. i to uz dugogodišnji trud. Arhitektura četvrtog izdanja zgrade ovenčana je najvišim stručnim priznanjima . .kič. ime i prezime – Tema. pismenih stvaralaca. BPB Trophy SCG 2003 za projekat enterijera. Raskoš.” – kažu autori objekta. jer isti ovde opstaju na društvenoj. bez zasluga društvenog ambijenta. Ali i takvi ipak rastu u ovom klimatskom području relativizacije svega i ignorancije ikakvih argumenata. već nešto više: određena vrsta zajednice. pali su. antropološkim dimenzijama. Nagrada grada Beograda za arhitekturu. te nema nikakvog govora da se tu neko zadrži. postavljen je bazen. bila primerena zgradi neke velike moderne opere. Karakter. ogromne je visine. surogat. Prvu nagradu su dobili a potom izve58 | DaNS 50 | jun 2005 li objekat arh. uz tako mu imanentne . Na enterijeru je radila arh. na mestu Vojne škole za jahanje. dva i po puta viša od njega . Bazen je obogaćen skulpturom Mrđana Bajića. avangardne uloge.sa neba. ne postoji u slučaju JDP-a.pitanje njene Nadgradnje.reagovanja PITANJE TEME U ARHITEKTURI U ovom su društvu svi relevantni kriterijumi temeljno relativizovani.. čita i na arhitekturi koju emituje. u kojoj je prvi podatak. Iluzija . u čijem središtu gracilni ženski akt skulptora Borisa Kalina. život u foajeu. poslednjem izdanju zgrade JDP-a.. odani poklonik Taliji.

kako bi kuća delovala. Kuća bez tajni Poslovni objekat MPC u novobeogradskom bloku 21 slučaj je svesnog ignorisanja Teme. tj da li je ona „pogođena” ako poslovni objekat postaje prozračni izložbeni paviljon. kao i aktivnosti novinara „vide kao na dlanu”. pa su staklo i inox postali jedini građevinski materijal ovde? U svojoj sterilnosti takva fasada ne dozvoljava nikakve naznake na sebi da se iza nje događa pozorište. Svet u kome bi se za smislenost arhitekture tražio jači dokaz od istaknute likovnosti arhitektonskog artefakta.. odgovor je jasan: fasadna opna znači .Ili nisi – taj arhitekta. balkon. U tretmanu fasade ovog poslovnog objekta dijametralno je drugačiji kreativni stav.reagovanja Kišobran se mora imati. ili je to bila ideja potpuno transparentne „kuće bez tajni”. hlađenja i rasvete prostora na nivou cele zgrade 25%. Izronila je u surom Beogradu kao nimfa iz morske pene. po rečima arhitekte „kao kuća koja nema svojih tajni. na stotinak metara od svoje postojbine na Menhetnu. a još više to čine – originalnoj fasadi. Rezultat je 70% prirodnog svetla više nego u drugim objektima ovoga tipa i ušteda energije u pogledu grejanja. Mnogi Beograđani su oduševljeni fasadom zgrade JDP-a. te je pitanje kada i koga ona može da animira kao izložbeni paviljon. Milunović ističe kao okosnicu svoje ideje. Neodoljivo me asocira na Felinijev Amarkord. bez . kada pada kiša. Promašaj Teme Dramskog Pozorišta rezultat je vladajuće mode u ovdašnjoj i ovovremskoj arhitekturi: „Likovnost” po svaku cenu. Sa tim osobinama sale izostaju gledaocu .svako veče. Šteta. da bi čovek sačekao nekoga pred ulazom. Fasada kao apstraktna slika. koji ne poznaje i ne priznaje lepotu patine. visoke okrugle stubove (trebalo na trebalo). može da se seti da samo prodavnice lustera u svetu tako blješte noću. Renco Piano. kojima se šara stakleni izlog – dezavuišu ga. To je taj prebogati svet. sterilno. Najnovije slikarije scena iz predstava. Ali. pa tako i spolja ulazi unutra. Svet u kome svaka zapeta u rečniku arhitekture mora da ima svoju svrhu i opravdanje. preko dana. nose se u Beogradu. svakoga dana. zbog čega je na izvestan način – razvaljena.. zastakljena providnim staklom otkriva unutrašnju kompoziciju kuće.svih osam sati radnog vremena. koja blješti zasenjujuće kao da je nova godina . iako ovdašnja klima dozvoljava skoro pola godine bez nje.„cosy” osećaj bliskosti i prisnosti sa ukupnim gledalištem. Tvrdi bunker sa puškarnicama preko normalnih prozora duple fasade. Ljiljana Bakić DaNS 50 | jun 2005 | 59 . Investitor je zahtevao da zgrada ima transparentnu strukturu i prozirnu fasadu. Vasilije Milunović. da se prostor u kome se „prave vesti”. to su ovde zanemarive sitnice. kačkete itd. nedostatak neophodne kohezije nivoa („odlepljeni”su. Ako blješti iznutra noću. Arhitekti je bio cilj da unutrašnjost. nema te fatamorgane. „uvlačenja” u događaj na sceni. lože i galerije). koji se iznenada pojavio u njenoj oronuloj zabiti. Da li je ova višeslojnost fasade bila cilj. legendarnog Tajms skvera. kažem – odlična. Takođe ovenčan svim arhitektonskim nagradama. samo se tek nazire. ne drže se međusobno parter. jer su takvi ciljevi mogli biti postavljeni samo kurioziteta radi... 2.. Izuzetno talentovan i posvećen arh. Od značaja je pitanje Teme. To je mali poslovni objekat.. produktivno osvetljena. uz nezaobilazne: staklo. nema značaja. privatnog investitora. obavijene staklom kuće. Njujork Tajms. čista desetka.. Arhitekta Piano je najviše vremena i umeća na projektu posvetio fasadnoj mreži od tankih keramičkih elemenata sa dvostrukom funkcijom: da akumuliraju spoljnu temperaturu. radni prostor poslovne kuće izloži znatiželjnim prolaznicima glavne saobraćajne arterije Novog Beograda. Ono što je iza staklenog izloga . po njemu nazvanog. baš kao i život u NY.neophodnost klimatizacije cele godine. samo najkraće o njoj: Ogromna visina. otvorenu prema spoljašnjem svetu. Naravno. (New York Times) podiže novu zgradu. vladajućeg glamura. zašto bi joj uopšte takva ideja pristajala. uz neprikosnoveni. a da bi se držali teme u naslovu. Jula u Beogradu. pa da neko i stigne sutradan da tu pazari neku lampu. dobitnik najprestižnje Prickerove nagrade za arhitekturu jeste Arhitekta nove zgrade velike novine.ova je zgrada scena unutrašnjeg događaja samo u dnevnih osam sati radnog vremena. sav u svetlećim girlandama. prošle godine Nagradu za Arhitekturu Saveza Arhitekata Srbije za 2003-u. Takve nadstrešnice su inače ovde modni krik. kao i svake druge. a zgrada transparentna. što arh. što nije primereno ni izložbenom paviljonu.vazduha. Ali iza nje rade neki ljudi koji nikako ne uspevaju da apstrahuju svoju zabunkerisanost u krtičnjaku. Na žalost. jedini uverljiv dokaz da u kući stanuje pozorište.” Fasada objekta ima tretman opne. Pošto je novinska zgrada aktivna i danju i noću. Ako se neko pita otkud u ovako malom objektu trafostanica. te se njeni unutrašnji konstruktivni elementi čitaju kao višeslojnost fasadnog platna. Providna kuća otkriva svoj enterijer eksterijeru. u kome se radi vrhunska arhitektura. vizuelna komunikacija onih spolja i onih iznutra biće neprekidna. dobio je za ovaj projekat. što apsolutno niko na planeti ne radi. Svi smo Gradiska. inox. arhitekta visokog svetskog renomea. Posle uglancanosti ulazne partije ukazuje se Sala. ali samo vizuelno. samo što ne umre od sreće kada ugleda blještavi brod. Ili jesi. izraz naše iskompleksiranosti zbog strašnog našeg nehata prema našem nasleđu? Ili je to izraz novovalskog. da simbolizuje iskrenost i otvorenost novinske kuće prema javnosti (konačno –TEMA!)..originalna fasada arhitekte Krasnova. Da li je stavljanje originalne fasade u izlog.ušteda energije. Zbog uverljivosti ovog dokaza... zahtev klijenta je bio i održavanje željene temperature u objektu što je više moguće prirodnim putem. kada Gradiska iz svoje pomrčine. Pored maksimalnog iskorišćenja prirodnog osvetljenja. Učešće zgrade u ulici je anonimno. Neodoljivo je podsetiti se da je arhitekta Milunović jedan od autora zgrade Zepter u ulici 7. i da usmeravaju spoljnje svetlo na željene površine u objektu.000 m2. prvi zahtev . jedina publika iz automobila u četvrtoj brzini.

U Malom gradu nalazi se šest kula. neizgrađen prostor između tvrđave i varoši. Jelisejska polja. pomeranje stanice u stranu i povezivanje širokim pešačkim potezima varoši sa Tvrđavom i rekom. od kojih je na jednoj natpis iz koga se vidi da je grad podigao Ðurađ Branković. lako mogao postati manifestacioni. U njegovom centralnom delu nalazi se zidani bunar. G radsko polje je. lako pristupnoj strani. Smederevsko polje . izrazito javnog karaktera najreprezentativniji gradski trg. Imperativ situacije u Smederevu i Šapcu je uklanjanje železničkih postrojenja. Kroz Crveni trg se čitav narod urbano materijalizuje u svojoj domovini. nije potrebno detaljno pejzažno uređenje zelenih površina. Neka od najpoznatijih Gradskih polja su Crveni trg ispred moskovskog Kremlja i Tjenamen ispred Zabranjenog grada u Pekingu. on simboliše ne samo Moskvu. koju ritmično prekidaju vertikale kula. Smederevo bi logično trebalo da postane pristanište za brodove bele flote na krstarenju Dunavom jer je grad sa svojom tvrđavom prvorazredna turistička atrakcija i spomenik kulture od izuzetnog nacionalnog značaja. Posebno je obraćena pažnja prema kopnenoj. Smederevu i Šapcu. uslovile trougaonu osnovu građevine koja je u prostornom smislu podeljena na Mali i Veliki grad. Radovi na istraživanju i obnovi. Na varoškom bedemu su bile dve kapije. . Mali grad je posebno utvrđeni vladarski dvor. sa svih strana okružen vodom. Beč je svoja polja zatrpao blokovima oko Ringa.5 m. U vreme turske vlasti . zajedno sa sada zatrpanim Petijevskim potokom. još uvek su u toku. tako su i Gradska polja dobila svoje novo mesto i ulogu u gradu postavši prostorna veza između monumentalnih tvrđava sa kulturno-reprezentativnim ili rekreativnim sadržajima. ovaj gradski prostor bi oživeo i postao deo svakodnevnih kretanja njegovih stanovnika. prvi srpski urbanista (1821. ali dovoljno širok javni prostor. Crveni trg u Moskvi skoro je potpuno popločan prostor. Sokobanja) zapazio je prostorni i estetski potencijal Gradskog polja u Beogradu osmislivši veličanstven park koji je do danas zadržao svoj turski toponim . poredimo dramatičan utisak koga stvaraju tvrđavska platna Kremlja i Smedereva koja izlaze na široki pretprostor. Kladovu. U prošlosti ovaj je brisani prostor imao odbrambenu ulogu u svojoj širini i neizgrađenosti. i čitavih četvrti Varoši koja su poslovno trgovački centri grada. Zbog utiska kojeg stvara stabilna silueta tvrđave. u Nišu. kada je konačno napuštaju . Izgrađene su od lomljenog kamena u dobrom krečnom malteru. Debljina zidova dostiže i do 4. Južni zid Tvrđave je paralelan sa regulacionom linijom blokova centra Smedereva i zajedno stvaraju dugačak. Najbolja je kombinacija popločanih pešačkih poteza sa velikim travnatim površinama i mestimično zasađenim kvalitetnim stablima. Neki istraživači oba grada poetski dovode u vezu sa Svetim Trojstvom (kao i Konstantinopolj) zbog trougaonog oblika grada u osnovi. Baviti se Gradskim poljem u našim gradovima znači razmišljati o jednom značajnim gradskom prostoru sa velikim razvojnim potencijalima. Izvlačimo paralele Crvenog trga sa smederevskim poljem. paradni plac i omiljena slika na suvenirima urezana u skoro svakog stanovnika planete (mada većina nikada nije tamo bila).istrazivanja Gradsko polje: Nedovoljno iskorišćena urbana forma naših gradova Smederevska tvrđava zauzima prostor od oko 11 ha i smeštena je na desnoj obali Dunava. danas jedan od najlepših prostora prestonice.od 1459. kao funkcije slobodnog vremena. Ostala Gradska polja u zemlji su zapuštena i neiskorišćena. Mnoge metropole su od svojih Gradskih polja kao (ne) urbanih delova napravili reprezentativne prostore koje prepoznaje čitav svet. dok je Pariz svoja pretvorio u opštepoznata. Veliki grad opasuje devetnaest kula koje su široke oko 11. na ušću reke Jezave. koji bi uz male prostorne intervencije. Pre 130 godina Emilijan Josimović. Stara Moldavija-1897. dok je ulaz bio sa jugozapadne strane. U Velikom gradu postojao je mitropolitski kompleks sa pratećim prostorijama i građevine za stanovništvo. koji sa prekidima traju već pet decenija. a ne samo rekreativaca i turista. najjednostavnije rečeno. kroz dvojni sistem kapija. Tvrđavu je sagradio despot Ðurađ Branković sa namerom da u nju smesti sedište civilne i crkvene vlasti. Ako bi se obod novonastalog Paradnog trga ojačao jakim gradskim sadržajima. Pošto su utvrđenja izgubila svoju primarnu ulogu razvojem naoružanja tokom XIX veka i promenila namenu. već čitavu Rusiju i slovenski Istok.dozidane su po jedna poligonalna kula na sva tri ugla tvrđave. kao i kula na sredini varoškog bedema (1480). do 1867.Kalemegdan. Stara tvrđava je veoma dobro očuvana ali je teško postradala u oba svetska rata. Na značaju Sec12:60 | DaNS 50 | jun 2005 dobija i istorijska činjenica da je Smederevo poslednja prestonica srednjevekovne Srbije. a visoke oko 20 m. Stoga se tu nalazi i najviše kula.prepoznatljiv landmark Infrastrukturno i parterno uređenje ovako oslobođenih površina ne bi trebalo da iziskuje mnogo materijalnih i planskih napora. Ove reke su.

premeštanje teretne luke na lokaciju šest kilometara nizvodno i uklanjanje dela železničkih šina i pratećih saobraćajnih postrojenja. izašavši iz putničkog broda ili stanične zgrade. Smederevska tvrđava. u: Spomeničko nasleđe Srbije. ugledao širok pojas Gradskog polja omeđen srednjevekovnom prestonicom sa jedne i savremenim blokovima dinamične varoši Smedereva sa druge strane. Zamislite samo utisak na posetioca grada koji bi. u: Utvrđenja u Srbiji . mali etno bazar i početak dugačkog šetališta obalom Dunava na jednom kraju i pomerene železnička i autobuska stanica na drugom kraju poteza. slike Smedereva sa novim gradskim pejzažom imaju veliku mogućnost da se nađu na reprezentativnim katalozima i prospektima zvanične propagande Srbije.istrazivanja Stoga bi obodni sadržaji Gradskog polja bili putničko pristanište. informacioni punkt. Smederevski grad.prepoznatljiv landmark. Beograd 1951. Deroko. Adekvatnim uređenjem tvrđave i okruženja Smederevski grad bi mogao za širi region donjeg Podunavlja i severnog Pomoravlja postati ono što su Hradčani za Češku ili pulski Amfiteatar za Istru . M. Starinar II.Dani evropske baštine. Stoga raduje akcija čišćenja obale Dunava u zoni Tvrđave. Smederevska tvrđava. Ukoliko se akcija uspešno obavila. Akciju vodi Direkcija za izgradnju Smedereva a podržava je resorno republičko ministarstvo. Beograd 2003. Aleksandar Stanojlović Odabrana literatura: A. DaNS 50 | jun 2005 | Sec12:61 . Popović. Beograd 1998.simbol kulture .

Lokacija Dispozicija centra na obodu univerzitetskog kampusa. koji potpomažu realizaciju izbornog fakultetskog programa..Arhitektura. Kod temeljenja delova objekta ispod suterenske etaže. Kompleksnost ovakvog cilja uz date specifičnosti lokacije uslovila je da se objekat obrazuje kao grupna forma. Koncept i prostorna organizacija Projektovanje objekta ovog tipa i uopšte logika njegovog postavljanja u date okvire zahtevalo je pažljivo predviđanje sadržaja. a pristup njemu je sa obe strane objekta . sa rasponom koji varira između 6. Zgrada Studentskog društvenog centra kao svojevrsni omnibus društvenih aktivnosti teži da prevaziđe nivo kampusa i postane gradska prostorno-socijalna dominanta. koji se redefinišu funkcionalno i vizuelno u skladu sa aktuelnom funkcijom. medijateka.trg. zaokružujući ga kao celinu. Ove svojevrsne edikule dobile su specifični vizuelno-oblikovni tretman kako bi se jasno identifikovale. Sadržaj je uslovno podeljen u programske celine. adaptirana za potrebe Fakulteta tehničkih nauka) omogućuje da centar gravitira jednako ka gradu i kampusu. a opet čineći neizostavni deo gradskog miljea. lakom i brzom prenamenom pojedinih prostora.03m. tako i vizuelnog identiteta učinilo je da celokupna forma dobije na dinamici . Fleksibilnog sadržaja.. Konstrukcija Objekat je izveden u armirano-betonskom skeletnom sistemu. definisanih granica i jednosmisleno određena svojim sadržajemedukacijom. Različiti sadržaji čiji broj korisnika varira u zavisnosti od perioda dana i od samog karaktera funkcije.iz Fruškogorske ulice i sa platoa u zaleđu. uprava. Izdvaja se više konstruktivno-oblikovno-funkcionalnih celina. odnosno 3. objekat teži da prevaziđe standardne forme omladinske animacije i pruži svojim korisnicima brojne mogućnosti-niz većih funkcionalnotehnoloških celina (multifunkcionalna sala za skupove-bioskop/pozorište. odnosno njihovog značaja za veću grupu korisnika i što boljeg opsluživanja.40 metara ispod nivoa terena izvodi se 62 | DaNS 50 | jun 2005 . Centralni hol u prizemlju predstavlja polazište za pristup svim funkcionalnim zonama. manja sala za predavanja i promocije. Program nudi i niz edukativno-istraživačkih radionica-studija. dok se druge prepliću u okvirima jedne iste. forme i estetskih afiniteta. na koti -5. Fakultet tehničkih nauka . izložbeni prostori. Jun-decembar 2003. godine Obrazloženje teme Kampus Univerziteta u Novom Sadu jasno je izdiferencirana gradska zona. od kojih su neke disponirane u jasno definisane prostorno. Integracija objekta u postojeću urbanu strukturu kompleksna je i izazovna. Preplitanje sadržaja prateća je okolnost težnje za multifunkcionalnošću. dia. dok su njihovi spojevi izvedeni sa dilatacionim razdelnicama. a vizure postanu neočekivana vizuelna atrakcija. Potreba za što boljom integracijom i preplitanjem sadržaja zahtevala je efikasne i logične komunikacije. zbog njene složenosti i šarolikosti sadržaja.) upotpunjen je prostorima alternativne namene. Univerzitet u Novom Sadu. vizuelna istraživanja.8 m. Njihovo nasprampostavljanje kako u smislu spratnosti. Ilije Ðuričića. Fundiranje je na armirano-betonskim temeljima samcima sa temeljnim gredama. predviđanje sadržaja kao što je Studentski društveni centar ponudilo bi novi motiv ljudske koncentracije. gde se nalazi objekat “TMD” (nekadašnja Tvornica mašinskih delova. i u odnosu na neposredno okruženje. kuglana. njihovo promišljeno pozicioniranje i logičnu organizaciju. u slučaju kada ispod objekta nije formirana suterenska etaža.oblikovne entitete. na uglu Fruškogorske ulice i ulice dr. Mentor: Dr Radivoje Dinulović. Svi sekundarni komunikacijski traktovi počinju sa ovog čvorišta i dalje se hijerarhijski razvijaju objektom. Pojedini segmenti izvedeni su sa masivnim nosećim zidovima. Uočena potreba za daljom i sveobuhvatnijom (re)animacijom ovog prostora izuzetnog socijalnog potencijala poslužila je kao polazište za arhitektonske studiju. omogućuje najcelishodniju i najlogičniju integraciju u kampus. Pozicija uz studentske domove sa kojima zatvara višenamensku urbanu atrakciju . i krstasto-armiranim betonskim pločama za međuspratne konstrukcije. cilj studentskih kretanja i središte dešavanja.studentski radovi Arhitektonska studija Studentskog društvenog centra u Novom Sadu Diplomski rad Dragane Konstantinović iz arhitektonskog projektovanja. postane urbano stecište. Na nivou grada. umetničku edukaciju i proučavanje umetničkih sredstava izražavanja. distribuirani su upravo u skladu s frekventnošću njihovog korišćenja. a opet ostale integrisane u celokupnu kompoziciju. prostori za muzička dešavanja. kao odgovor na promene gradske fizičke strukture i tendenciju stvaranja novih urbanih centara.

Kao vertikalne komunikacije predviđaju se armirano-betonska liftovska jezgra i ab stepeništa različitog tipa oslanjanja. kako bi se objekat obezbedio od prodora podzemnih voda.. naporan i zahtevan profesionalni angažman. Zaštita od prekomerne insolacije velikih staklenih površina obezbeđena je primenom reflektujućeg stakla i zasenčenjem istih rešetkom od aluminijumskih profila. izborom lokacije i programa. izgrađenoj uporedo sa visokim stepenom kooperativnosti. Smatram je mladim arhitektom velikog potencijala i gotovo idealnim učesnikom u timskom ili institucionalnom radu. Dragana Konstantinović DaNS 50 | jun 2005 | 63 . Dragana poseduje izuzetan projektantski senzibilitet povezan sa sposobnošću za kontinuiran. savez slepih. Njena sasvim posebna vrednost se na najizrazitiji način ogleda u potpunoj samostalnosti u radu (koja podrazumeva sposobnost i želju za donošenje odluka). prilazni plato. ili pokretnim brisolejima. koji je. galerije. kao i ekonomski. Ona je odlučila da se bavi temom studentskog društvenog centra. Osim visoke lične. Radivoje Dinulović radovi armirano-betonska temeljna ploča i zaštitna betonska ploča. klasične zid zavese sa zidanim parapetima i termoizolacionim panelima zatvorenim u aluminijumske profile. Fasadni zidovi izvedeni su kao sendvič zidovi od opeke. muzeji. morfološki i ambijentalni kontekst univerzitetskog kampusa.. arhitektonske i likovne kulture. zatim..).studentski Dragana Konstantinović nije odlučila da svoj rad zasnuje na programu koji već sam po sebi donosi visok stepen dramatičnosti (a kakvi su bili. i od opeke sa keramičkom oblogom na aluminijumskoj podkonstrukciji.. uvela u složen prostorni. gde ovi sistemi imaju značajnu oblikovnu ulogu i identifikuju pojedine celine objekta. Romski ili vojni kulturni centar. niti na uobičajenim temama sa „umetničkim potencijalom“ (pozorišta.). terasa balkona velike sale) i kao neprohodan ravan krov sa odgovarajućim padom koji omogućuje adekvatno odvodnjavanje. Krov je izveden kao prohodna krovna terasa na mestima gde je to funkcionalno zahtevano (terasa trećeg sprata. škola za decu sa posebnim potrebama. samokritičnosti i spremnosti za preispitivanje sopstvenih stavova. naprimer: zatvor. domovi za decu ili stare. socijalni i estetički kontekst sredine i vremena u kojima živimo. Odvodnjavanje krova rešeno je olučnim vertikalama koje prolaze kroz objekat uz konstruktivne elemente.

Sledeća adresa reanimacionog procesa i akcije najavljena je za početak meseca jula u Štrosmajerovoj ulici u podgrađu Petrovaradinske tvrđave. od zanatskih. kulinarskih specijaliteta. 64 | DaNS 50 | jun 2005 . trgovačkih i ugostiteljskih radnji. EXIT-a. mentori. Kada kažemo OPET. od mažoretkinja sa mimozama. ukazivanjem na „nedostatak svesti o onome šta predstavlja nas i naš grad u drugim sredinama“ kako je to napisala Branka Zeljković u javnom pozivu Grupe svim mladim ljudima sličnih ideja i želja da im se pridruže u namerama da promene grad. kažemo to. te da će analizirati sva ona iskustva turističkih. godine. do promenadnih i drugih koncerata.vina. kućama. juna. Za pohvalu je i podrška koja je došla od strane brojnih umetničkih ateljea i umetnika. revitalizacionih i reanimatorskih akcija sa permanentno. izvela je. Uvereni smo da će studenti CULTART grupe sami. Tog 12. svetlom i zvukom. opet se nešto se kreće. juna. radom i prisustvom slikara. performera i građana pre svega. vajara. u ulici Laze Telečkog u Novom Sadu. kojima su oživljavane ulice i trgovi Novog Sada. „ na novi način izmeni gradski prostor“. od gradske uprave pomaganim realizacijama plemenitih zamisli oživljavanja ili kako se to ranije govorilo : humanizacije grada. Cilj je da se muzičkim priredbama i nastupima. naći dokumente i sresti se sa idejama i konceptima svojevremeno čuvenih Igara sa suncem. učitelji ili institucije ne podsete na to. sa programima Sterijinog pozorja. Marija Ðurić. Zlatnog oka. ako ih stariji prijatelji. uličnih svirača i zabavljača do sajmova knjiga ili antikviteta. toj galeriji na otvorenom kako smo govorili o njemu i za što smo se zalagali da bude decenijama već unazad. jer je Novi Sad imao tradiciju i bogatu praksu niza javnih manifestacija. Zmajevih dečijih igara ili Brankovog kola kada je Novi Sad živeo životom kulture i umetnosti najvišeg kvaliteta. Milan Šijakov i Siniša Kuzmanović). 2005.J. i Tvrđavi preko reke. meda. 12. maškara. S. Bogdan Mijović. da se „stvarajući teme atelje i galeriju pod otvorenim nebom „ pokuša „rešavanje problema identiteta grada i njegovog brenda“.“ od građana posebno.aktuelnosti REANIMACIJA ULICA NOVOG SADA Grupa CULTART. od raznih udruženja. fotografa. svoju prvo planiranu akciju projekta reanimacije novosadskih ulica. turinaca sa kobasicijadama. studentske i srednjoškolske omladine svakako je za svaku pohvalu. zanata. Nešto se dešava. nastala na inicijativu novosadskih studenata arhitekture i građevine (Vedrana Bošković. dvorištima. Javni angažman mladih. ulica Laze Telečkog je bila zbilja i življa i bogatija i gradskija no obično. Svega onoga što čini i jeste prebogati fond dešavanja i eksponata u Novom Sadu. političkih i svih drugih promotivnih seansi i festivala cveća. sve ono što je decenijama unazad obeležavalo vreme i život Novosađana i davalo živost njegovim javnim prostorima. Milana Šećerov. srednje umetničke škole „Bogdan Šuput. Ova jednodnevna akcija je uspela. dunavskim obalama.

kako bi to Dobrović govorio. 31. Novobečejske povelje 2001. godine u amfiteatru Odseka arhitekture FTN u Novom Sadu i u organizaciji Društva arhitekata Novog Sada održao još jedno zapaženo i značajno javno predavanje. godine organizuju Osmi susret urbanista Srbije u traganju za idealnim gradom. godine. Udvaranja istoriji 2000. Rajtom i R. Institut za građevinarstvo i Društvo građevinskih inženjera i tehničara Novi Sad. Tema je DEDUCTIO AD ABSURDUM. saopštenja i diskusije publikovani su u Zborniku radova koji treba nabaviti i pročitati. aprila 2005. S. kao i ranije. Krstić je. pobornička i pionirska dela. 23. Brojni referati. SAVREMENA GRAÐEVINSKA PRAKSA. Dušan Krstić je. Posle Traganja za idealnim gradom započetim 1997. O Šindleru koji je sarađivao sa F. marta i 1. na Fruškoj gori. delu i mestu u istoriji moderne arhitekture. 25. i 24. (S. Skoka iz mesta 2003.J.aktuelnosti SUSRET URBANISTA SRBIJE U TRAGANJU ZA IDEALNIM GRADOM Udruženje urbanista Srbije i Vojvođansko udruženje urbanista sa Domom kulture Opštine Novi Bečej. Organizatori su bili. juna 2005. PREDAVANJA Prof. L. 2005. Govorio je o arhitekti Rudolfu M. prof. pa shvatiti koliki je značaj i koje su poruke ove izuzetno dobre i korisne Konferencije. veka. Oslobađanja od plašta gluposti 1998. maja 2005. ovogodišnja tema i nije slučajno odabrana. FTN. Na Iriškom Vencu. Bombardovanja 1999. Nojtrom i ostvario. Straha od promena 2002.J. godine. za DaNS obećao poseban prilog za jedan od sledećih brojeva. i Idem putem i posrćem 2004. godine održana je Konferencija Savremena građevinska praksa 2005.) DaNS 50 | jun 2005 | 65 . Prateće manifestacije su najavljene kao moguće. Šindleru (1887-1953) otkrivajući ga kao ključnu ličnost Moderne arhitekture iz vremena prve polovine 20. o njegovom radu.

“ te da „sintagma Stanje stvari sadrži dvostruko značenje stanja stvari: kao predmeta fizičkog svijeta i stanja stvari kao okolnosti koje utječu na naše postupke“. Među izloženim radovima. aprila 2005. predavanjem “Urbanističko projektovanje na novosadskoj školi arhitekture. iz oblasti planiranja i uređenja prostora. sociologa Svetlane Radović.J. na srpskom i engleskom jeziku. U pratećem katalogu Izložbe.“ Drugog i trećeg dana Manifestacije. Mirjane Vukajlov “Pristupačnost i urbani dizajn”. od 12. 14. u Galeriji Kulturnog centra i Art-Kluba. u Katoličkoj porti 5. juna 2005.) izložbe HRAM SVEHRIŠĆANSKOG SUSRETANJA I POMIRENJA U galerijskom prostoru Vojvođanske banke na Trgu slobode 5. Knjigu je izdala izdavačka kuća Agora iz Zrenjanina. kao trajna metafora (ne)mogućnosti suprotstavljanja umjetnosti agresiji koja dolazi iz svijeta na koji se referira“. primene novih tehnologija. Barbara Blasin. juna.U. Nađa Kurtović-Folić. SALON URBANIZMA U Novom Sadu.pod naslovom “Tipovi stanovanja i način života u Novom Sadu“. tumačila i promovisala Rosana Radenković. bili su i radovi kolega iz Novog Sada i iz drugih mesta u Vojvodini. studijskog i publicističkog rada. godine. u Kafe-galeriji Izba. od 8. Bojovića. Bojana Tepavčevića “Lokalno i internacionalno u budućim gradovima”. a da „Ideja za naslov izložbe potječe iz naslova starog filma Wima Wendersa iz 1982. O radovima i dodeljenim nagradama iscrpne podatke pruža prigodni Katalog Salona.“ Promovisana je takođe i knjiga mr. Radenkovićeva objašnjava da je ideja Izložbe zasnovana na „istraživanju mogućih odnosa koje umjetnost uspostavlja prema imperativima potrošačkog društva. u Novom Sadu otvorila je Vesna Prosenica Gradski arhitekta Novog Sada i Predsednik V. (S.U. Darko Reba je predstavio Školu urbanizma prof. Milice Kostreš “Trgovi-javni prostori najviše klase“ i mr. urbanističkog planiranja i realizacija. sa pohvalnim tekstom Branka B. godine (The State of Things). prema potrošnji robe i prema potrošnji znakova kao reklamnih kodova koji posreduju imperativ potrošnje. zainteresovani su mogli da slušaju predavanja mr. arhitekte i člana Akademije arhitekture Srbije. godina udruženja urbanista Srbije. dr. Za nas.izlozbe 13. do 22. u Novom Sadu. Izložba je praćena katalogom. Nakon otvaranja Salona. godine. do 10. jer ilustruje njegovo kontinuirano zanimanje za sve različite manifestacije 66 | DaNS 50 | jun 2005 . posebno je intrigantan rad arhitekte Fedora Kritovca. Radove je odabrala. domaćih urbanista studenata i gostiju iz drugih zemalja. Salona urbanizma održanog novembra meseca 2004. Izložbenu postavku. U katalogu je navedena Stručna i umetnička biografija Vojislava D. održani su i prateći programi: mr. dr. kulture i umetnosti u Moskvi. Ranka Radovića. (S. Devića koji je. Promoteri knjige bile su profesorke. urbanističkoarhitektonsku izložbu radova i dokumentacije koja prati njegov predlog za podizanje Hrama svehrišćanskog susretanja i pomirenja po projektu koji je izradio i za koji se zalaže još od 1991. reprizno su postavljeni radovi 13.J. upriličenu povodom 50. za Uskršnje praznike. u Željezničkoj ulici u Novom Sadu izložbu pod naslovom „Stanje stvari“. kustos i istoričar umetnosti iz Zagreba.) STANJE STVARI Grupa od četvoro umetnika. Ksenija Petovar i dr. iz Ljubljane i Zagreba (Lara Badurina. u organizaciji Vojvođanskog udruženja urbanista i u saradnji sa Kulturnim centrom Novog Sada. gdje se na kraju filma snimatelj sa kamerom u ruci suprotstavlja vatrenom oružju. 2005. a Smilja Simeunčević je govorila o svom diplomskom radu “Rekonstrukcija Almaškog kraja u Novom Sadu. Jelene Atanacković “Javni prostori obala naselja u Vojvodini. uz ostalo i akademik Međunarodne Slovenske Akademije nauka. godine. godine novosadski arhitekta Vojislav Dević priredio je samostalnu autorsku. Saša Kerkoš i Fedor Kritovac) otvorila je. godine u Banja Luci.

godine.J. akad. Kritovac. selektiranjem. 24. IZDALEKA IZBLIZA Slikar. (V. na izložbi su prikazani konkursni radovi za Cepter u Banjaluci. uvećavanjem. Lazar Kuzmanov priredio je svoju pristupnu izložbu u matičnoj galeriji. Miroslav Šilić. te dodela nagrade „Arh. Od zajedničkih radova. sa alkovnom i balkonom prema Zmaj Jovinoj ulici. Povodom prijema u Udruženje likovnih umetnika primenjenih umetnosti i dizajnera Vojvodine arh. Šetnje Tisom i posluženje neće izostati. već da stvori i kod posmatrača iluziju stanja promena. ovog puta kao jednog staro-novog viđenja direktnih i indirektnih mogućnosti komuniciranja stanovnika svih uzrasta i socijalnih slojeva. Novosadsku banku u Novom Sadu i arhitektonsko-urbanističko rešenje centralnog bloka u Kikindi. a nikada ne prevaziđenim mogućnostima sinteze vremena. odnosno da kombinacijom foto-beležaka sa zapisima. u tom ambijentu građanskog stana starog Novog Sada. kadriranjem i dopunjavanjem zapisima preko njih. dok realizacije potiču iz prethodnih godine. Kuzmanov je izložio više konkursnih radova i izvedenih objekata nastalih samostalno ili u saradnji sa arh. Izložbu je pratio i odgovarajući katalog. kao arhitekta. prostora i arhitekture. Inspirisana susretom sa porodičnim fotografijama iz perioda šezdesetih godina prošlog veka.) IZLOŽBA ARHITEKTONSKI PROJEKTI I REALIZACIJE ARH. Iljom Mikitišinim. slikar i arh.zapisa pod naslovom Izdaleka izbliza. faktički i simbolički. poslediplomac Akademije likovnih umetnosti u Ljubljani (1987). JUN 2005.) DaNS 50 | jun 2005 | 67 .2. izvlačeći iz svega i podvlačeći u svemu ovome. sa zvanjem redovnog profesora predmeta Intermedijalna istraživanja. izvuče. negde iz drugog plana prostora. seriju foto. urbanista. Sakupljanjem. izložila je u Galeriji Centra za vizuelnu kulturu u ulici Laze Telečkog 3/I. a pogotovo u urbanološkom i komunikološkom pogledu prati. neke u prvi mah nesagledane činjenice.J. kolažiranjem i istraživanjem svih vidova pismenih poruka sa tog specifičnog tržišta i njihovim sagledavanjem kao osobenog. često i bizarnog vida vizuelnih komunikacija. kao i poslovni objekat u ulici Kralja Aleksandra i stambene zgrade u ulicama Danila Kiša i Alekse Šantića. kroz direktnu ponudu i potrošnju roba ili usluga na svekolikom tržištu potreba. uspela da nas. sa diplomom novosadske Akademije umetnosti (1984). Možda se sve to danas samo nekim drugim imenom zove. Kao jedan od najaktivnijih pripadnika mlađe generacije novosadskih arhitekata.izlozbe urbaniteta u javnim prostorima gradskih središta posebno. čini nam se. MAJ . (S.J. ne samo lično osećanje efemernosti predmeta i prostora koje fotografije beleže. u izložbenom prostoru Zlatnog oka. Od samostalnih radova Kuzmanov je prezentovao stambene objekte u ulicama Petra Drapšina i Cara Dušana. spontanost i kreativnost gesta koji ovakvu komunikaciju i u funkcionalnom i u likovnom aspektu. danas već pomalo zaboravljenim. o izloženim radovima govorili su Vladimir Mitrović i autor. teoretičar i praktičar dizajna upozorava na stalnost potreba za komuniciranjem i na permanentnu inovativnost mogućih vidova komunikacija. Lidija Srebotnjak Prišić je uspela da pokrene. Vojislav Midić“. radovima koje je izložila.M. početkom juna meseca ove godine. snagom umetničkog izraza usmeri ka. u Novom Sadu. njihovim skeniranjem. na Akademiji u Novom Sadu.) čekuje se“redovna i delimično izborna“ Skupština Vojvođanskog udruženja urbanista. Lidija Srebotnjak je. (S. Projekti za konkurse nastali su u periodu 2000-2002. Izložbu je otvorio potpredsednik UPIDIV-a. LAZARA KUZMANOVA GALERIJE UPIDIV-A. S. Radovi ova dva autora uneli su svežinu u savremenu arhitekturu Novog Sada.

(303 str. 24 cm. Njihova arhitektonska struktura . Pravoslavni hramovi u Molu (18081824) i Aleksandrovu (1818) pripadaju grupi arhitektonskih i slikarskih spomenika nastalih na baroknim i klasicističkim uzorima.pripada klasičnom tipu pravoslavnih hramova nastalim na ovim prostorima. Štampanje ovih svezaka omogućilo je Pokrajinsko ministarstvo za obrazovanje i kulturu koje je i ovom prilikom pokazalo da ima razumevanja za praktične projekte institucija za kulturu. U delu.nove knjige MANASTIRI OVČARSKO-KABLARSKE KLISURE Delfina Rajić. Subotica 2004.jednobrodne građevine sa polukružnom apsidom i naglašenim pevničkim prostorima . autori se bave dosta podrobno.autori se osvrću i na rezultate arheoloških iskopavanja. Ikonostas crkve u Aleksandrovu potiče iz starijeg perioda (1766) a njegova atribucija do dana nije razrešena. Bogata fasadna struktura molskog hrama jedna je od najzanimljivijih pojava u arhitekturi seoskih hramova. koja su otklonili bar neke nedoumice o najranijem razdoblju u klisuri Ovčara i Kablara. jer se uvek ne publikuju valjano obim i karakter ovih poslova. čije je bogatstvo istorijsko-umetničkih repertoara već dugo poznato u stručnoj literaturi kao jedno od vrhunskih dela srpske baštine prve polovine XIX veka.: ilustr. Rezultat je obiman rukopis… U sintetičkom delu autori prate hronološku istoriju ovčarskokablarskih manastira od srednjeg veka do danas. tako da tekstovi dvoje stručnjaka ostaju važan putokaz budućim konzervatorima i restauratorima. Ovo delo daje iscrpnu sliku o manastirima u trajanju od nekoliko stoleća. rasprave i druge publikacije koje se tiču ovčarsko-kablarskih manastira. Ikonostas molske crkve. Arhitektura. Zidno slikarstvo. ali stručno i naučno. Ovakve publikacije namenjene su širokom krugu čitalaca. To je vrlo važno.. Subotica 2004. U prvim poglavljima knjige . Sa jedne strane proučili su sve članke. (VM) Sava Ljubičić Međuopštinski zavod za zaštitu spomenika kulture. od stručnjaka i lokalnog stanovništva do gostiju i turista koji posećuju Suboticu i okolinu.) SRPSKA PRAVOSLAVNA CRKVA SVETOG SAVE U MOLU … Autori su pristupili izradi rukopisa vrlo savesno. poglavlja se dela na podpoglavlja: Istorija. nastao tokom IV decenije XIX veka delo je vodećih 68 | DaNS 50 | jun 2005 . Sa druge strane.: 250 ilustr. Srpski i mađarski. kao i retke rukopisne knjige i još ređa skulptorska ostvarenja. Srpski i mađarski (22 str. Posebno je dragoceno što autori poklanjaju pažnju životu manastira kroz XIX i XX vek o čemu se dosta malo i. subotički Međuopštinski zavod za zaštitu spomenika kulture krajem prošle godine objavio je još dve sveske u kojima se na kratak i popularan način. govori o pojedinim spomenicima kulture koji se nalaze pod nadležnošću ovog zavoda. slikarstvo.: ilustr. ne uvek tačno pisalo.) Nastavljajući svoju seriju naučno-popularnih svezaka.sintetičkom pregledu . Miloš Timotijević Narodni muzej. Obimnim konzervatorsko-restauratorskim radovima obavljenim u XX veku. začudo. čiji spisak je dug preko sto dvadeset naslova. dela primenjene umetnosti. oni su pri terenskim istraživanjima pomno ispitali arhitekturu. Sretena Petkovića) nove knjige SRPSKA PRAVOSLAVNA CRKVA SVETOG DIMITRIJA VELIKOMUČENIKA U ALEKSANDROVU slikara toga doba Arsenija Teodorovića. ova izdanja predstavljaju ujedno i nastavak pionirskog projekta ove vrste na prostorima Vojvodine što je i znak njihove zrelosti i zainteresovanosti za publikovanje saznanja o arhitektonskim i slikarskim spomenicima sa severa Vojvodine. Čačak 2004.. Nikole Aleksića i Novaka Radonjića. ikonostase. što unosi lepu preglednost u razmatranju… (Iz recenzije prof.. Zavisno šta je očuvano od pojedine manastirske celine. podrobno se iznose svi važni podaci o svakom od manastira posebno.) Sava Ljubičić Međuopštinski zavod za zaštitu spomenika kulture. 17 cm. (40 str. Mada skromne po obimu i veličini. Ikonostas i Riznica. u kome autori pišu neku vrstu malih monografija o svim crkvama i starinama uopšte u ovčarsko-kablarskoj klisuri. 17 cm.

jednostavna osnova kuće u nizu u funkcionalnom smislu i grupisanje nizova stvaranjem ulica u prostornom smislu. nalazimo elemente posebnosti u odnosu na druge kuće Jadranskog primorja. kao i analizom prostornih elemenata niza. Ona se kritički osvrće ¨. Arhitektonskog fakulteta u Beogradu . donosi pred nas knjigu kojom se obraća ne samo stručnoj. g. kao i mnoštvom interesantnih i do sada neobjavljenih fotografija iza kojih se često krije predusretljivost strastvenog kolekcionara starih fotografija i razglednica i poznavaoca arhitekture Beograda. element kosog jednovodnog krova u oblikovnom smislu. dakle. Arhitektonski projekti urađeni u ArchiCAD-u. ekonomski. zapravo svima nama koji smo zainteresovani za sudbinu Beograda.) Naša tradicionalna arhitektura. kao i načina i uslova pod kojim je ona nastala i opstala. tekst sadrži preko 1200 prikaza ekrana koji znatno olakšavaju upoznavanje sa ArchiCAD-om. Keković Zadužbina Andrejević. razotkrivajući mnoge tajne i nepoznanice. Priručnik je dobra literatura za učenje i koristan podsetnik. (106 str. Izbor priloga naših saradnika i korisnika ArchiCAD-a. Petra Arsića prof. od poslednjih decenija XIX. prilagođavajući se okruženju i materijalu koji im je bio dostupan. (264 str. evropske prestonice. Dodatak se sastoji iz tri priloga: Praktični saveti za ArchiCAD. autorka precizno atribuira. Ako ste mislili da o Terazijama znate sve. društveno-istorijskih. 24 cm. Miloša Jurišića. Simmons hiCAD. . Ova mlada autorka koja iza sebe ima više publikovanih radova i učešća na naučnim skupovima. namenjen pre svega zahtevnijim korisnicima ArchiCADa na osam kolor strana strana. analizira i vrednuje graditeljske domete koje su neimari Terazija ostvarili. predsednik kompanije Archivista.. Posle upoznavanja sa osnovnim tehnikama. (Iz Recenzije) Od ArchiCAD verzije 4. koji sadrže demo verziju ArchiCAD-a i startne fajlove vežbi. koji su značajno doprineli zaboravu.55 ovo je sedmo izdanje istog izdavača na našem jeziku. kao i javnih sadržaja. U uvodnom delu nacionalizovanog Priručnika nalazi se tekst arh. čitalac počinje da gradi realizovanu dvoetažnu rezidenciju Drukner-Braunštajn od prvog zida pa sve do štampanja/plotovanja. Graditeljski korpus Terazija dragoceno je svedočanstvo rađanja i stvaranja jednog mladog grada. (Iz Sažetka) U radu su detaljno analizirani faktori koji su uticali na stvaranje ovakvog tipa kuće u našem graditeljskom nasleđu poput geografsko-klimatskih. prostorno-rurističkih. : ilustr.ArchiCAD 9 Training Guide od Thomasa M. kao i svih krupnih problema sa kojima se Beograd suočavao u trenutku kad je stupao u red evropskih metropola¨. reflektovale su se veoma jasno na urbanistički lik Terazija. B5) www. Uz Priručnik se distribuiraju dva CD-a u posebnoj plastičnoj kutiji. ovog nama tako poznatog mesta. njihovi vlasnici i anegdotski duh koji ih obeležava. renderinga i animacije.co. je poznati američki arhitekta. . Ivana Jovanovića.URBANISTIČKI I ARHITEKTONSKI RAZVOJ OSOBENOSTI PAŠTROVSKE KUĆE Mr Aleksandar Ð.. Prikazujući nastanak arhitektonsko-urbanističkog okvira Terazija.. dajući omaž Terazijskoj terasi i zaboravljenoj Terazijskoj fontani.. Beograd 2004 (203 str. Izdavač je nacionalizovanoj verziji priručnika dodao: Rečnik ArchiCAD izraza. U knjizi vaskrsavaju zaboravljeni objekti. Nepredvidive stihijske transformacije grada.yu Tijana Borić Zlatousti. Autor. te njegovim rasčlanjavanjem na segmente. kao jedan od primera narodnog graditeljstva na primorju. od orijentalne varoši do moderne.¨Terazije. prava slikovnica naše skorije arhitektonske prošlosti. formirao se tokom burnih stotinu godina. njenog detaljnog proučavanja i izvedenih zaključaka. Analizom unutrašnjeg i spoljašnjeg prostora. (Milan Prosen) DaNS 50 | jun 2005 | 69 .: kolor ilustr. projektanta u firmi BDSP YU . istovremeno riznica velikih arhitektonskih vrednosti i nezamislivih promašaja¨. datuje. do osamdesetih godina XX veka. Autorov priručnik pod nazivom: Step by Step je dugo godina bio standardni deo ArchiCAD dokumentacije od verzije 5. monografija predstavlja izuzetan doprinos proučavanju narodnog neimarstva kod nas. najuspešnijeg prodavca ArchiCAD-a u Americi.Vreme je za sutra. kao i analiza detalja unutrašnjeg prostora. kojoj pripada i arhitektura paštrovske kuće.ArchiCAD i ArhiTEKTA i tekst arh. već i široj publici. knjiga Tijane Borić će vas sigurno razuveriti. Stoga ovu jedinstvenu formu kuće u nizu možemo smatrati za posebni tip primorske kuće naše Jadranske obale. Graditelji ove u suštini jednostavne arhitekture vodili su računa o svakom detalju. Sa stanovišta izbora teme. Beograd 2005. 24 cm) TERAZIJE . Takođe nas podseća na ne ostvarena ili izgubljena znamenja ovog prostora. Simmonsa. odlikuje se funkcionalnošću i čovekomernošću. Novi Sad 2005. izmenama ili devastaciji spomeničkog nasleđa Terazija¨. Ivana Jovanovića i Praktični saveti za ArchiCAD od Zsolta Varge. Izvršena je i detaljna analiza arhitektonskog sklopa i proporcijskih odnosa unutar njega.na stavove i idejno estetske zablude minulih vremena. sa preko 500 odrednica. Knjiga obiluje napomenama i korisnom literaturom. prostorno-ambijentalni i kulturnoistorijski činioci. pokušalo se doći do ove endemične arhitekture. ¨Arhitektonski okvir Terazija.0 Sam Priručnik se sastoji od 16 vežbi koje pažljivog čitaoca uvode u mogućnosti ArchiCAD-a.: ilustr. Okosnica ovog Priručnika je prevod sa engleskog . U porukama koje ona emituje.nove knjige VODIČ KROZ ARCHICAD 9 Thomas M. grupacije i sklopa. su.hiCAD. posmatrajući sve burne i nepredvidive promene na koje su uticali različiti sociološki.. Kao što je uobičajeno u ovakvim izdanjima. kao i za njegovu slikovitu prošlost. proporciji i meri. izbor radova primenjenih od enterijera do urbanizama i uobičajeni engleski izrazi u ArchiCAD-u.. i dva teksta arh.

kada je zabeležen i najveći indeks porasta broja stanovnika. 1998) sa različitim izborom razglednica koja je prikazala ozbiljan i studiozan rad ovog kolekcionara. Beograd) i nastavlja proces u kome autor sa uspehom promoviše svoju bogatu kolekciju starih razglednica. Novi Sad. ali i o zbivanjima na promenadi. lako razumljivim jezikom. kao prevod istog naslova štampanog na mađarskom jeziku 2002. Slavka Košutića ovih dana je ugledala svetlo dana kroz knjigu Vojvodina na starim razglednicama. klo prizemnih naselja. Nova Košutićeva knjiga donosi značajne novine kada je u pitanju sadržaj i odabir materijala. 24 cm.nove knjige NOVI SAD . godine. Limana III. a istoričara po struci objavljena je u izdanju Foruma. (199 str. ali sa zapažanjima kulturologa i žene sa senzibilitetom za detalj i rafinman u odnosima multietničke zajednice dragoceni. magistarski je rad Svetlane Radović.: ilustr. plansku dokumenatciju i opširne ankete. o Dunavu. (S. Isti autor je već publikovao knjigu Novi Sad kroz uspomene starih razglednica u dva izdanja (Novi Sad 1996. Gde su i kakve su nam bile pijace.delovi Bistrice. provereno i precizno. Knjiga se može nabaviti u svim novosadskim knjižarama. Knjiga A. Posebno su zapažena poglavlja u kojima se donose prostorno-morfološke karakteristike stambenih tipova.TIPOVI STANOVANJA I NAČIN ŽIVOTA Svetlana Radović Agora. kako je Novi Sad postao banjski. materijalnim ostacima i za pričama o životu u Novom Sadu izložila faktografski tačno. Posebno su analizirani javni prostori u stambenim ambijentima. Knjiga je solidnog dizana i odlične štampe (Publikum. Zrenjanin. aprila meseca 2005.) ŽIVOT I ISTORIJA U NOVOM SADU Agneš Ozer. Njeni su prikazi i svedočenja istoriografska. Anketa sprovedena na sistematskom slučajnom uzorku (284 stanovnika pomenutih naselja) bila je okosnica socioloških razmatranja i posebno je štampana na kraju knjige koja je pisana zanimljivo. Detelinare. Knjiga je koncipirana tako da je većim gradovima posvećeno više pažnje (Novi Sad.) novi časopisi Deo jedne od najvrednijih kolekcija starih razglednica Novog Sada i Vojvodine g. kao spratna naselja i deo Salajke i kraja oko ulice Cara Dušana. Ozer otkriva nam kako je Novi Sad nastao i razvijao. Agneš priča o gradu. kako se uzdizao kao trgovačko i kulturno središte. gde su ih i kako su ih Novosađani provodili. u pozorištu. U šest poglavlja autorka analizira niz faktora koji presudno utiču na činioce vezane za život i rad u tretiranim područjima Novog Sada . čitaoci sada izašle knjige mogu da uživaju u skoro pedesetak tekstova. (VM) 70 | DaNS 50 | jun 2005 . Prateće tekstove pisao je sam autor koji je kroz formu kratkih zapisa pokušao da isprati vizuelnu prezentaciju vojvođanskih gradova. VOJVODINA NA STARIM RAZGLEDNICAMA Slavko Košutić Slavija d. odbranjen na Arhitektonskom odseku FTN u Novom Sadu. Kakve su bile novosadske zime i leta.) Ova studija sa podnaslovom Kritička valorizacija tipologije stanovanja sa prostorno-sociološkog aspekta. Savetnika u Muzeju grada Novog Sada. kako mu je i od koga pisana prva istorija. kako bi dala prikaz tipova stanovanja i načina života protekle decenije. Posebnu vrednost predstavlja želja autora da prikaže razglednice sa hramovima raznih veroispovesti što bi mogao biti i jedan korak ka novom Košutićevom projektu u kome će se njegova bogata kolekcija naći u tematskom okruženju. A. O tramvaju i fijakerima i bezbroj drugih detalja društvenog i javnog života i običaja Novosađana. (VM) Zbirka eseja mr. a potom i sajamski grad. Za odbranu grada pred poplavama i nanosima. o istorijskim događajima. Bloka IV na Bulevaru Oslobođenja. Forum.o. institucije i građani. Ozer je rezultate svog traganja za dokumentima. varošice i sela. Novi Sad 2004. Košutić se ovoga puta odlučio za razglednice koje su uglavnom crtane i na kojima ima dodatnih intervencija ali nisu zanemarene ni tradicionalne razglednice na kojima su motivi grada dati u foto tehnici.: ilustr.. Agneš Ozer. 33 cm. o novosadskim Mađarima. predstavljana verovatno po prvi put kraćim izborom starih razglednica i propratnim tekstom. od prostornih do svojinskih. njegove kuće. (156 str. na ulicama. svojevremeno pročitanih u emisijama Radija Novog Sada na mađarskom jeziku u ciklusu o istoriji i životu Novosađana. Autorka se odlučila da “ispravi grešku” i da izvrši detaljno istraživanje navedenih delova grada kroz literaturu. u urbanističkoj i sociološkoj literaturi nisu imale odgovarajuću stručno-naučnu valorizaciju.) dok su manja mesta.. Budući je istraživač. Autorka takođe pravi rekapitulaciju dosadašnjih teoretskih napisa o tipologiji stanovanja kod nas stvorivši jednu vrstu udžbenika sa utemeljenim teoretskim karakteristikama putem različitih kriterijuma ocenjivanja. o duplom mandatu Svetozara Miletića na mestu gradonačelnika.o. 2005. Velike promene na polju stanovanja u Novom Sadu koje su zadesile grad tokom poslednjih desetak godina. kustosa muzeologa. godine. Zrenjanin 2004. Kikinda. istoričar i muzeolog. knjige poput ove uvek su dobrodošle i imaju trajnu vrednost. Izbor starih razglednica odabran je pažljivo dok je nešto od materijala publikovano premijerno. Kako su nastali i kakvi su bili njegovi kvartovi. Subotica….J. U pitkom i jezički sjajnom prevodu Vladimira Popina.

Arhitektonski forum. yu. novi broj donosi Program. Luja Kana (Arhitekta po želji kuća). 50 godina Instituta za arhitekturu i urbanizam Srbije obeležen je prigodnim tekstom i izborom radova sa istoimene izložbe. pozivnu anketu i više prikaza za prostorno-programsku proveru poteza ulice Jurija Gagarina u Novom Beogradu. Zoran Čemerikić se pita Da li dovoljno brinemo o našem arhitektonskom nasleđu? Arh. Projekat je zasnovan na entuzijazmu istraživača i dobroj volji arhitekata). novi broj Arhitekture donosi intervju sa doajenom beogradske arhitekture Irenom Roganović koji potpisuje Mare Janakova. U stalnoj rubrici Lazar D. Klub arhitekata. Niš) ili mejlom: dan-arh@eunet. Prilozima iz Berlina i Egipta časopis nastavlja praksu u kojoj arhitekti donose svoje zapise sa stručnih putovanja. Dalje. Bojić. Mesečnik se može nabaviti isključivo preplatom na adresu Kluba arhitekata (Nehruova 214. bilo kao organizator ili učesnik. Novi Beograd) ili mejlom: klubarh@yubc. net (VM) . U rubrici Istoriografija arh. Kesić ovoga puta analizira ličnost i delo arh. Redakcija uskoro najavljuje i svoje elektronsko izdanje. Blok novog broja posvećen je i funkciji Glavnog gradskog arhitekte i predstavljanju niškog gradskog arhitekte Jovana Mandića. za verifikovanje cenovnika kojim će se adekvatno nagraditi njihov trud kao i za sprečavanje divlje gradnje i nelojalne konkurencije svake vrste. prikazi izložbi (Alvar Alto u Nišu). O nagradama u srpskoj arhitekturi pišu Vladimir Mitrović (Tabakovićeva nagrada arhitekture) i Dijana Milašinović-Marić (O nagradama za arhitekturu). Arhitekt se može nabaviti u sedištu DaN-a (Generala Milojka Lešjanina 52. Ivan Bogdanović autor je iscrpnog izveštaja sa Bijenala u Veneciji dok grupa studenata (Mladenović. otvara izveštaj sa prošlogodišnjih Dana arhitekture Niša i prikazom nagrađenih radova.Danijelu Libeskindu. nagrada se može dodeliti i posthumno). Stanković) piše o heroju moderne arhitekture . Tu su i redovne rubrike. metodi). Sledi detaljni prikaz 13. Salona urbanizma u Banjaluci. U rešavanju staleških problema Klub će se zalagati za zaštitu autorskih prava arhitekata. ovoga puta bogatijeg dizajna i kvalitetnijeg poveza. Nagrade (Klub arhitekata želi da povremenim dodeljivanjem nagrade za životno delo proširi i obogati listu klasika srpske arhitekture. (VM) ARHITEKTURA 89/ MAJ 2005. Tema će biti Srpska arhitektura na međi vekova: ličnosti. U rubrici Hronika. Leksikon (U pripremi je treće izdanje Leksikona srpskih neimara. Beograd. Arh.novi `asopisi ARHITEKT 17/MART 2005.Konkursi (Klub arhitekata će se angažovati. Podgorica DaNS 50 | jun 2005 | 71 novi časopisi Novi broj Arhitekture otvara tekst sa zaključcima Uprave Kluba arhitekata u kome se najavljuje budući koraci u radu ove organizacije . samo u zaista anketnim i zaista investitorskim konkursima). nove knjige i časopisi. Glasnik Društva arhitekata Niša Novi broj Glasnika DaN-a. Izložbe (Svoju prvu izlagačku manifestaciju Klub arhitekata će održati krajem avgusta u Galeriji na Andrićevom vencu. dela. Tamara Tasić piše o obnovljenoj Pupinovoj kući u Idvoru.

.

.

januara 1992. . gde je i ponos preduze}a Poslovni centar APOLO. Narodnog fronta 53 tel/fax: 021/489-00-11 JP POSLOVNI PROSTOR osnovano je 23. godine.000 m2 komercijalnog poslovnog prostora. Najatraktivniji poslovni objekti nalaze se u centru grada. godine Odlukom Skupštine Grada Novog Sada. smeštenog u preko 1800 poslovnih objekata. Preduze}e raspolaže sa više od 160.IZLOG GRADA JAVNO PREDUZE]E POSLOVNI PROSTOR 21000 NOVI SAD. decembra 1991. Osnovna delatnost preduze}a je izdavanje poslovnog prostora u zakup. a zvani~no je po~elo sa radom 1.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful