You are on page 1of 76

IZLOG GRADA

JAVNO PREDUZEĆE
POSLOVNI PROSTOR
21000 NOVI SAD, Narodnog fronta 53
tel/fax: 021/489-00-11

JP POSLOVNI PROSTOR osnovano je 23. decembra 1991.


godine Odlukom Skupštine Grada Novog Sada, a zvanično
je počelo sa radom 1. januara 1992. godine.
Osnovna delatnost preduzeća je izdavanje poslovnog prostora u zakup.
Preduzeće raspolaže sa više od 160.000 m2
komercijalnog poslovnog prostora, smeštenog u preko
1800 poslovnih objekata.
Najatraktivniji poslovni objekti nalaze se u centru grada,
gde je i ponos preduzeća Poslovni centar APOLO.

TEMA BROJA: DANI ARHITEKTURE NOVOG SADA 2005.


re` urednika

STANJE STVARI, DaNS - PEDESETI BROJ

I
nicijatori, pokretači i realizatori DaNS-a kao Zapisa iz arhitekture urbanizma i dizajna,
DaNS - Zapisi iz arhitekture, urban- imali su zamisao i želju da pisanom reči, pratećim ilustracijama i stavom, pomognu i
izma i dizajna / Articles from doprinesu da nam okruženje u kom živimo, ta građena sredina, grad kao celina i kuće,
Arcitecture, City Planning and Design; stanovi, radni prostori i sva druga mesta susretanja, okupljanja i zajedništva postaju i
www.dans.org.yu; budu bolji i lepši. Bilo je to pre 23. godine. U međuvremenu, Društvo arhitekata Novog
Izdavač/Publisher: Društvo arhitekata Novog Sada kao izdavač časopisa, uspelo je da složi eto već pedeset redovno numerisanih svezaka,
Sada, Miletićeva 20; Novi Sad, Vojvodina, DZ što uz dve, posebno izdate sveske časopisa čini preko 4000 stranica bogate građe o urb-
Srbija i Crna Gora; arhitektonskoj praksi, o kojoj je svedočilo, sada već skoro 350 autora iz reda struke i pratećih
e-mail: dans@eunet.yu; disciplina.
tel/fax: 021/423-485; Trudom prvog Glavnog i odgovornog urednika arhitekte Dušana Prodanovića, pa poton-
jeg u ličnosti arhitekte, prof. dr Svetlane Vuković koja je na simboličan način, zadnje uređenim
Glavni i odgovorni urednik / brojem primila Oktobarsku nagradu Novog Sada, koja je Društvu arhitekata Novog Sada
Editor-in-Chief: Slobodan Jovanović, arh. dodeljena upravo za njegovu izdavačku delatnost, trudom svih kolega koji su DaNS stvarali
Pomoćnik glavnog i odgovornog i doprinosili mu, kao članovi Uredništva, jedno vreme i Saveta časopisa, trudom svih sarad-
urednika / Deputy Editor: nika - autora priloga, pa i naporom koji sam lično činio potpisujući kao Glavni i odgovorni
Vladimir Mitrović, istoričar umetnosti urednik, eto već 28. brojeva DaNS-a čini mi se da hrabro možemo ustvrditi da su naši Zapisi
Uredništvo / Editorial Board: iz arhitekture urbanizma i dizajna postali relevantno i priznato štivo i svedočanstvo o urban-
Ružica Jovanović, arh., Biljana Jovanović- izmu i arhitekturi Novog Sada, Vojvodine i cele zemlje. Da smo bili otvoreni prema svetu i
Šušnjar, arh., prof Dušan Krstić arh., Žolt za sve ono što je ključ za razumevanje i čitanje arhitekture ovog podneblja i vremena našeg
Ivanović, arh., Darko Polić, arh. života i stvaranja.
Grafički dizajn / Graphic design: Da li su kuće u kojima živimo bolje od onih pre, da li je naš grad lepši nego je bio juče,
Miroslav Šilić, arh. da li je ugodniji, sigurniji za život, ostaju pitanja za moguće odgovore vremena. Koncepcijom
Redakcija u inostranstvu / časopisa nastojali smo da se akcentuju pozitivni primeri stvaralaštva, ne bi li poslužili za
International Editorial Board: ugled novim i mlađim stvaraocima. U kritici smo bili suzdržaniji, možda i više nego je treba-
Saša Gačić, arh. (Geneve), Mr. II Srđan lo i više no što naša graditeljska praksa zahteva. Čuvali smo se kavge i kritizerstva. Stvorili
Jovanović Weiss, arh. (New York), Kaliopa smo nezaobilaznu dokumentaciju i građu, otvorenu pred javnošću. Govorili smo o delima, o
Jović, arh. (Wien), Siniša Macedonić, arh. ljudima, o stvaranju i kulturi prostora i stvaralačkog čina. Za saradnike i prijatelje imali smo
(Frankfurt), Verica Nenadović-Žarković, arh. većinu najboljih.
(Moskva), Josip Pilasanović, arh. (Budapest); Dočekali smo Arhitektonsku školu u Novom Sadu i njene prve diplomce i poslediplomce
Sekretar redakcije: kod njenog osnivača, sve do nedavno i voditelja Ranka Radovića. Svedočili smo o prvoj udar-
Svetlana Falb noj desetini nosilaca Tabakovićeve nagrade arhitekture i o sijaset drugih raznim povodi-
Prevod / Translation: ma i nagradama apostrofiranih kolega. Govorili smo o onima koji su otišli sa javne scene, a
Dubravka Bugarski-Alimpić; nastavićemo da ih cenim po delima koja su ostavili.
Lektor / To je to sveukupno stanje stvari i nije slučajno da sam se u naslovu Uvodnika opredelio
Received by and profesional reading: za te dve reči koje se sticajem okolnosti pojavljuju više puta i raznim povodima u ovom pede-
Milka Poša setom broju. Nastojaćemo da DaNS i na dalje prati to stanje stvari. I kao materijalizovane fak-
Redakcija prima utorkom i sredom 12-14h te u prostoru, ali i kao uslove njihovog nastanka i osobina – svedočanstava o prostoru i vre-
menu, o duhu i dahu njegovom, kako je to svojevremeno od arhitekata naših tražio pesn-
Štampa / Printed by: FORMA, Novi Sad ik Miroslav Antić.
Cena / Price: 400 dinara
U Novom Sadu, juna 2005. Slobodan Jovanović
Prvi broj magazina DANS štampan je 1982.
godine. U junu 1984. i maju 1998. godine
štampana su posebna izdanja. DANS izlazi
četiri puta godišnje

ISSN 0351-9775, UDK 71

Žiro račun: 340-2197-32


Novosadska banka AD Novi Sad

Broj finansira:
Javno preduzeće Poslovni prostor, Novi Sad

Naslovna strana: Poslovni objekat auto-elektro servisa sa auto salonom na Bulevaru vojvode
Stepe u Novom Sadu
Autor fotografije: Milan Konjević

DaNS 50 | jun 2005 | 1


sadrzaj

2 | DaNS 50 | jun 2005


sadrzaj

DaNS 50

sadržaj
DANI ARHITEKTURE NOVOG SADA 2005.
14. Okrugli sto dana arhitekture 2005.
15. Projekat Grad Scena
16. Napušteni, zaboravljeni, neiskorišćeni
18. Zakasneli Haussmann u vojvođanskim gradovima
21. Uređenje javnih prostora u gradskim središtima u Vojvodini
25. Projektni studio DaNS

NOVI OBJEKTI
26. 2+2 objekta u novosadskoj ulici Petra Drapšina
30. Divno je živeti

ARHITEKTURA U SVETU
34. Kuće od drveta i kartona
36. 3LHD
40. Fudbal i arhitektura Petera Eisenmana
42. Milenijumski park u Čikagu

ISTORIOGRAFIJA
44. Arhitekta Aleksandar I. Medvedev
48. Čitanje prošlosti Vrnjačke Banje

PUTOPIS
52. Put u Italiju: Bijenale u Veneciji - U pohode Paladiju
55. Japan - Reanimacija napuštene škole

REAGOVANJA
58. Pitanje teme u arhitekturi

ISTRAŽIVANJA
60. Gradsko polje

STUDENTSKI RADOVI
62. Arhitektonska studija Studentskog društvenog centra

AKTUELNOSTI
IZLOŽBE
NOVE KNJIGE
NOVI ČASOPISI

DaNS 50 | jun 2005 | 3


dani arhitekture novog sada 2005.

DANI ARHITEKTURE NOVOG SADA 2005.

T
radicionalne Dane arhitekture naslovima publikacija koje su na Salonu prezen- DAYS OF ARCHITECTURE OF NOVI SAD 2005
Novog Sada, Društvo arhitekata tovane, uz uvodni tekst u kom podsećam na
Novog Sada, trinaesti put za redom neke momente od značaja za istorijat nas- The 13th Days of Architecture with the central
organizovalo je, ove 2005. godine, tanka i održavanja Dana arhitekture Novog event titled – Salon of Architecture of Novi Sad
u vreme od 16.-23. maja.Program Sada, izražavajući nadu da će nova imena na – were organised by the Association of Architects
Dana arhitekture Novog Sada 2005. obuh- našoj urb - arhitektonskoj sceni, uz stare aso- of Novi Sad from May 16th to 23rd, 2005. The
Salon gathered 60 authors and authorial teams
vatio je, kako je to već ustaljeno: SALON ve projektno izvođačke prakse kao još aktivne
with more than 80 works grouped in seven
ARHITEKTURE i OKRUGLI STO NA TEMU JAVNI stvaraoce i mentore mladih, ne samo odgo- categories. This year the Salon returned to the
PROSTORI GRADA. Održana je GODIŠNJA, varati na zadatke investitora, već kvalitetno Gallery of Matica Srpska, the hall of which on the
ovog puta i IZBORNA SKUPŠTINA DRUŠTVA. doprinositi i nekoj budućoj memoriji domaće ground floor is appropriate to the needs of such
Prvi put u program Dana uvrštena je i održana urb - arhitektonske prakse. Katalog, pozivnicu an exhibition. Media coverage of the event was
je RADIONICA NA TEMU URBANI MOBILIJAR, i prateći plakat manifestacije dizajnirao je arhi- symbolic. Several hundreds of visitors participat-
a kao prateće manifestacije upriličene su pro- tekta M. Šilić. ed in the ceremonial opening of the exhibition
mocije firmi KNAUF i AMT UNIAGENT. Čitav program Dana arhitekture odvijao and official awarding of prizes (charters). The
ORGANIZACIONI ODBOR Dana arhi- se u salama Galerije Matice srpske, na Trgu Salon was opened by Mrs Vesna Prosenica, the
tekture Novog Sada 2005. činili su arhiteki: galerija 1. u Novom Sadu. City Architect, and Mr Lazar Kuzmanov, president
Darko Polić, mr Nemanja Radusinović, Bojan Pored arhitekata Jovana Zorića predsed- of the Association of Architects of Novi Sad. The
official opening was followed by the round table
Tepavčević, Milica Stojković, Ivana Kuzmanović nika DANS-a u prethodnom mandatu, Lazara
dedicated to the topic of Public Spaces, where
i Ana Petrović. Kuzmanova novoizabranog predsedni-
several works and designs were presented.
ŽIRI SALONA, arhitekti: Silvija Kacenberger, ka DANS-a i Silvije Kacenberger predsedni- Traditional prizes were awarded during the
Nenad Kuzmanović i Lazar Kuzmanov, opre- ka Žirija ovogodišnjeg Salona, u ceremoni- 13th Salon of Architecture of Novi Sad – the
delili su se za dodelu POVELJE SALONA ji proglašenja dodeljenih povelja i uručenju City Prize and charters for individual categories.
ARHITEKTURE u 7 od 9. mogućih tematskih Nagrade učestvovala je i arhitekta Vesna The Salon jury composed of Silvija Kacenberger,
područja, za dodelu GODIŠNJE NAGRADE Prosenica Gradski arhitekta Novog Sada. Nenad Kovjanic and Lazar Kuzmanov decided to
ARHITEKTURE NOVOG SADA koja se dodelju- Za program i sadržaj Dana arhitek- award the Prize of the City of Novi Sad for the
je pojedincima autorima ili autorskim timovi- ture zapaženo je bilo interesovanje, prisus- best architectural work realised in the previous
ma iz oblasti arhitekture, za najuspešnije arhi- tvo i izveštavanje lokalnih medija: Dnevnik, year to the authorial team of Dusan Miladinovic,
tektonsko delo realizovano u protekloj godini. Građanski list, TV Panonija i TV Most. an architect and Dario Cupic from Novi Sad for
SPECIJALNO PRIZNANJE – NAGRADA Kao i ranijih godina Danima su prisust- the Business premise of the car salon at Novo
naselje.
SALONA ARHITEKTURE, ove godine, Žiri nije vovale kolege iz Beograda, Niša, Zrenjanina,
According to the tradition, a lot of urban designs
dodelio. Subotice i Kikinde. Učesnici Dana arhitekture
were displayed at the Salon. The jury decided to
Ove godine Salon je imao i posebno imali su pred sobom i aprilski broj lista DaNS, reward the work of Jelena Josipovic and Nebojsa
štampan KATALOG sa kolor reprodukcijama kao i poslednje izašli broj časopisa Društva Djurdjulov made for the competition announced
svih izloženih radova, osnovnim legendama arhitekata Niša Arhitektura, koji je doneo i by the town of Akureri at Iceland. The Charter of
o njihovim autorima, projektnim i izvođačkim promovisao kolega Aleksandar Keković. the Salon in this field was awarded to the archi-
organizacijama, lokacijama, nameni i datumu tect of a younger generation, Aleksandar Rackov
nastanka projekata ili realizacija, odnosno sa Slobodan Jovanović (the design of the business premise Mering in
Zrenjanin). The Charter of the Salon in the cat-
SKUPŠTINA DRUŠTVA ARHITEKATA NOVOG SADA egory of realisation was awarded to Miodrag

U
R. Jovanovic for the building of the Crematory
vreme Dana arhitekture Novog Kuzmanov. U novi sastav Upravnog odbo- in Novi Sad. The reward in the category of inte-
Sada, neposredno pre njiho- ra izabrani su arhitekte Ilja Mikitišin, Dragan rior was awarded to Nemanja Radusinovic, an
vog otvaranja, 16. maja održana Marinčić i mr Nemanja Radusinović predloženi architect from Novi Sad, for the interior of a
je Godišnja i Izborna Skupština od novoizabranog predsednika Društva, te residential unit that is modern both in terms of
Društva arhitekata Novog Sada. Dubravka Ðukanović, Srđan Crkvenjakov, Leon form and content . In the category of publish-
Osamdesetak članova i gostiju saslušalo je Nešić, Ðorđe Grbić i mr Ljiljana Vukajlov na ing, scientific-specialised works and books two
Izveštaj o radu u prethodnom periodu koji predlog bivšeg sastava Upravnog odbora. equal charters were awarded for the books titled
Gradotvorci I (Town Creators) – residential prem-
je podneo arhitekta Jovan Zorić predsednik Po dogovoru i uz saglasnost Upravnog
ises from Baroque to Modern in Subotica (by
Društva u prošle 4. godine. odbora Društva u prethodnom sastavu, tre-
Gordana Prcic, Viktorija Aladzic and Mirko Grlica)
U kraćoj raspravi potom, sa pozitivnim, balo je da se iznesu (u tezama bar) i osnovni and Vrata (The Door) – the architectural jewel
ali ikritičkim kvalifikacijama rezultata aktivnos- stavovi i sugestije o daljem radu Društva. from Kikinda (by Biserka Ilijasev). The reward for
ti Društva, izneti su i elementi mogućeg ino- Kao zaduženi za to predložio sam Skupštini the best works of students was awarded this
viranja programskih sadržaja i metoda rada da se pitanju statusa i pozicije Društva i statu- year to the graduation paper of Andrea Tamas
o čemu govore i na licu mesta deljeni tek- sa i pozicije arhitekata, te arhitekture u gra- and a business-shopping centre of Milos Protic.
stovi potpisani od oba kandidata za funk- du Novom Sadu posveti, posebno zakazana Both works deal with direct surroundings of the
ciju budućeg predsednika Društva (Lazar plenumska rasprava za koju će biti i vremena i old town core.
Kuzmanov i Slobodan Kuzmanović), sa pred- pripremljene podloge. The production presented at this year’s 13th
lozima po tri kandidata za budući sastav Prisutni su se složili da se priprema ovakve Salon of Architecture of Novi Sad was quite
Upravnog odbora Društva. rasprave svakako upriliči kao deo programa i good and satisfactory, diverse in contents and
conscious and responsible in authorial terms.
Tajnim glasanjem, 81. prisutnog člana obaveza novoizabranog Upravnog odbora.
And, as probably the most important, the fact is
Društva, Skupština se zatim opredelila da novi
that a large number of presented projects were
predsednik Društva arhitekata Novog Sada Slobodan Jovanović either realised or they shall soon be.
bude u sledećem mandatu arhitekta Lazar

4 | DaNS 50 | jun 2005


dani arhitekture novog sada 2005.

NAGRADA GRADA NOVOG SADA


POSLOVNI OBJEKAT AUTO- ZA NAJBOLJE REALIZOVANO
ELEKTRO SERVISA SA
AUTO SALONOM
NA BULEVAR VOJVODE STEPE U
ARHITEKTONSKO DELO U
NOVOM SADU PRETHODNOJ GODINI
Autor:
Dušan Miladinović, d.i.a. Dario Obrazloženje:
Čupić;
Autorski tim kroz formiranje različitih oblikovnih korpusa, višeslojno i skladno komponujući
Odgovorni projektanti: celinu u jedan linearni niz nameće arhitektonsko delo kao jasan i vidan reper bulevara na kojem
Dušan Miladinović, Miroslav se nalazi. Izrazitom otvorenošću velikih staklenih površina na kvadratnom kubusu i zatvorenom
Marjanović, d.i.a. dominantnom vertikalom sa horizontalnim izrezima, objekat pleni karakterističnim arhitekton-
DOO PORTAL – Novi Sad skim izrazom. Objekat se otvara prema posmatraču i uvodi korisnika u prostor koji organiza-
cionom šemom zadovoljava stroge kriterijume za ovakvu vrstu specijalizovanih objekata.
Poslovni objekat auto-elektro servisa i auto-salona svojom arhitektonskom dinamikom,
strukturalnošću i savremenom materijalizacijom predstavlja graditeljski iskorak u novijoj novo-
sadskoj arhitektonskoj produkciji.

DaNS 50 | jun 2005 | 5


dani arhitekture novog sada 2005.

POSLOVNI OBJEKAT AUTO - ELEKTRO SERVIS

O
bjekat auto-elektro servisa je jedan
od poslovnih objekata na loka-
litetu duž Bulevara Vojvode Stepe
preko puta stambenih blokova na
Novom Naselju. Projektni zadatak
je nalagao da ceo program treba ispoštovati
u vezi vrlo preciznih uslova Boschovih servisa
auto-elektrike i uskladiti ih sa željama investi-
tora o proširenju sadržaja i isprojektovati savre-
men objekat „za XXI vek“ kako je naglasio sam
investitor.
Detaljnom analizom postavljenih uslo-
va i zatečenom ne dovršenom halom došlo se
do najracionalnijeg rešenja. Prateći i dopunski
sadržaji su smešteni u postojeću halu, koja je iz
tih razloga pretrpela određene izmene, a uz nju
je predviđen nov objekat za tehnički pregled
vozila i servis auto-elektrike. U samom početku
procesa projektovanja uključeni su stručnjaci iz
ostalih oblasti neophodnih za usklađivanje svih
instalacija, konstrukcije, regulacije spoljašnjeg
saobraćaja i uređenja sa nivelacijom okolnog
terena.
Naravno da su projektanti unapred post-
avili određene smernice u likovnom oblikovan-
ju, odnosno naglašavanje određenih elemena-
ta u cilju jasne i karakteristične forme objek-
ta. Stav autorskog tima da je objekat jedinst-
ven organizam koji ne deli funkciju od izgle-
da odnosno da svaki objekat mora da priča
o sebi, iznutra, preko fasade. Veliki stakle-
ni ekran pokazuje osnovnu namenu, tj. opre-
deljenost ka sadržaju a to je automobil. Ceo
izlog je nagnut prema ulici ne samo iz razlo-
ga postizanja dinamične forme, pokreta, već
i umanjuje prodor sunčevih zraka. Pod koji se
pod malim nagibom penje već od same ulice
omogućava lakši pristup i bolje sagledavan-
je vozila, i u logičnoj je sprezi sa kosim stak-
lom teko da se ne čini da izlog pada. Na spra-
tu fasada se produžava u enterijer auto salona
preko isto tako nagnutog i krivudavog zastak-
ljenog zida. Ovo omogućava pregled kako
unutrašnjosti salona tako i prilaznog prostora,
pa sve do bulevara. Dušan Miladinović
Centralni motiv ovog objekta, koji je na
neki način i zaštitni znak, je ipak drugi ele- Rođen 11.12.1964. u Beogradu, diplomirao je na arhitektonskom fakultetu u Beogradu. Od
menat. Nagnuti polucilindar obložen tamnim i 1998. god. radi i na arhitektonskom fakultetu u Novom Sadu, kao asistent - stručni saradnik na
srebrnim limom sa uskim horizontalnim otvori-
predmetima »Elementi i sklopovi zgrada« i »Arhitektonske konstrukcije I«, a na istom predmetu
ma po najpre liči na deo svemirskog broda ili
drži predavanja iz oblasti »Savremeni materijali i konstrukcije u arhitekturi i građevinarstvu«. Na
komandnog mosta nuklearne podmornice. On
arhitektonskom fakultetu radi i urbanističke projekte za rešavanje centra Kule i Apatina.
ne oslikava funkciju objekta niti pokazuje nje-
Suosnivač je D.O.O. »PORTAL« u kome od 1996. god. radi na poslovima glavnog projektan-
gov sadržaj. Unutar toga je stepenište koje od
ta. Iz oblasti urbanizma radio je kao spoljni saradnik JP »URBANIZAM« na urbanističkom projek-
prizemlja vodi do komandne kancelarije vlasni-
tu rešenja dela auto puta na prilazu Novom Sadu. Pohađao nastavu i položio državni stručni ispit
ka objekta. Bez velikih staklenih površina, što
je najčešći način oblikovanja stepenišnog pro- iz oblasti PROTIV POŽARNE ZAŠTITE za VSS. Pored projektovanja obavlja i poslove nadzornog
stora koji je na fasadi, ono ne konkuriše izgle- organa i rukovođenja na gradilištima. Iza sebe ima veliki broj projekata stambenih, poslovnih i
du i atraktivnost auto-salona. Stepenište kojim industrijskih objekata, kao i projekata adaptacije i rekonstrukcije. Pored projektovanja u visokoj
se penje ka vrhu do luksuzne kancelarije, koja gradnji bavi se i dizajnom u projektima brodogradnje.
više liči na atraktivan apartman, pokazuje i put
ka uspehu. Moglo bi se reći da svojom arhitek- Dario Čupić
turom objekat podržava težnju investitora da
predstavi Bel-car kao savremenu firmu visokih Rođen u Novom Sadu 1969. Apsolvent na Arhitektonskom fakultetu u Beogradu. Specijalnosti:
profesionalnih domena. Arhitektonski dizajn i 3D prezentacija.

6 | DaNS 50 | jun 2005


dani arhitekture novog sada 2005.

SA AUTOSALONOM BUSINESS PREMISE


CAR ELECTRICITY SERVICE SHOP
WITH CAR SALON
The building of a car electricity service shop is one of
the business premises located along Vojvode Stepe
Boulevard, across the residential blocks at Novo
Naselje. Terms of reference requested to observe
the whole programme with respect of very precise
conditions of Bosch’s service shops for car electricity
and harmonise them with the wishes of the inves-
tor with respect of widening of its content and to
design a modern building «for the 21st century», as
the investor himself pointed out.
The detailed analysis of the set conditions
and the existing unfinished hall resulted with the
most rational solution. The accompanying and
additional contents have been placed in the exist-
ing hall, which had to undergo certain changes
because of that, and a new building was planned
beside it for technical inspection of vehicles and
car electricity service shop. In the very beginning
of the designing process the experts were includ-
ed from other fields necessary for harmonisation
of all the connections, construction, external traf-
fic regulation and arrangement of the surround-
ing terrain with nivelation.
Naturally, the designers put in advance cer-
tain guidelines in fine art shaping, namely empha-
sising of certain elements aimed at clear and char-
acteristic form of the building. The attitude of the
authorial team is that the building is a unique
organism, which does not divide function from
appearance, namely that each building has to talk
about itself, from within through the facade. A
large glass screen shows the main purpose, i.e.
commitment to the content – the car. The whole
shop window is bent towards the street not only
in order to obtain the dynamic form and motion
but also to reduce the penetration of sunlight.
The floor ascend mildly from the very street and
enables easier access and better grasp of a vehi-
cle and it is in logical connection with the slant-
ed glass, so that one does not have a feeling that
the shop window is falling. On the first floor
the facade elongates into interior of the salon
through similarly slanted and curved wall made of
glass. This enables the insight into both the inte-
rior of the salon and the access space, all up to
the boulevard.
Still, the central motif of this building, which
is also its trademark, is another element. The
slanted bowler covered with dark and silver tin-
plate with narrow horizontal openings resembles
primarily to a part of a spaceship or command
bridge of a nuclear submarine. It does not either
reflect the function of the building or show its
content. Within it there is the stairway leading
from the ground floor to the head-office of the
owner of the building. Without large glass sur-
faces, which is most often the method of shaping
of stairways on the facade, it does not compete
with the appearance and attractiveness of the car
salon. The stairway that ascends towards the top,
up to the luxurious office resembling more to an
attractive apartment shows also the road towards
the success. It could be said that with its architec-
ture, the building supports the aspiration of the
investor to present the Bel-car modern company
of high professional domains.

DaNS 50 | jun 2005 | 7


dani arhitekture novog sada 2005.

Povelja Salona za urbanistički projekat


KONKURS ZA URBANISTIČKO
REŠENJE CENTRALNE ZONE
GRADA AKURERI, ISLAND, (VISION
AKUREYRI)
Autori:
Jelena Josipović, d.i.a.;
Nebojša Ðurđulov, d.i.a.
3D model:
Jan Pažitnai, d.i.a.
AD PLAN – Novi Sad

Obrazloženje:
Svojim viđenjem i predlogom revitalizacije
urbanog tkiva centralne zone grada, auto-
ri su uspešno odgovorili na složene uslove
međunarodnog konkursa za vrlo aktuelnu
temu u oblasti urbanizma – odumiranje grad-
skog centra. Sveobuhvatnim pristupom od
programa ponuđenih atraktivnih namena (sa
akcentom sa sadržajima kulture, poslovanja
i obrazovanja), preko novih urbanih struk-
tura i formi, novog saobraćajnog koncepta
i uređenja morske obale, do uspostavljanje
novih simbola – vizuelnih repera u vidu sve-
tionika, ostvarili su osnovni cilj postavljenog
zadatka oživljavanje pojedinih gradskih zona
(četvrti) i uspostavljanje njihovog novog iden-
titeta.

JELENA JOSIPOVIĆ
Rođena 1977. god. u Bačkoj Palanci. Studirala
je arhitekturu na Arhitektonskom odseku FTN u
Novom Sadu. Diplomirala 2002. god. sa radom
na temu: „Francuski kulturni centar u Novom
Sadu“ kod mentora Prof Dr Ranka Radovića.
Učestvovala na niz konkursa iz oblasti projek-
tovanja i urbanog planiranja (nagrada Salona
arhitekture 1999 godine za studentski rad, III
nagrada na Konkursu za uređenje desne obale
Nišave, 2003 godine). Od 2002 godine zaposle-
na je u AD “PLAN“-u Novom Sadu. Student je
poslediplomskih studija na FTN u Novom Sadu,
gde radi kao asistent-saradnik od 2002 godine
na predmetima Arhitektonsko projektovanje 2 i
Prostorna kompozicija.

NEBOJŠA ÐURĐULOV
Rođen 1978. god. u Novom Sadu. Studirao je
arhitekturu na arhitektonskom odseku FTN
u Novom Sadu. Diplomirao 2003. godine sa
radom na temu: „Višeporodične urbane vile na
Telepu“ kod mentora Dr Radivoja Dinulovića. Od
2004 godine zaposlen u AD “PLAN“-u u Novom
Sadu (saradnik na Projektu parternog uređenja
centra Novog Sadu i Projektu Garni hotela u
okviru Master centra u Novom Sadu). Student je
poslediplomskih studija na FTN u Novom Sadu.

8 | DaNS 50 | jun 2005


dani arhitekture novog sada 2005.

Povelja Salona za arhitektonski projekat


POSLOVNI OBJEKAT ‘’MERING’’ U
ZRENJANINU
Autor:
Aleksandar Rackov, d.i.a.;
Saradnik:
Milica Nećakov, d.i.a.
3D model:
Igor Kovač, a.a.

Obrazloženje:
Igrajući se oblikovnim elementima, struk-
turalnim kontrastima, kombinujući rastere i
različite osovinski postavljene kubuse, autori
su na izuzetan projektantski način odgovorili
na tešku urbanističku temu, objekta na uglu.
Objekat u dva trakta prati regulacije ulica koje
se sustiču na uglu, dok uveden treći trakt koji
dominira i spaja već formirane delove objekta,
gradi skladnu celinu. Prodori masa, slobodne
otvorene površine i proporcionalan raspored
otvora na fasadi uz izuzetnu čistotu linija,
daju za pravo razmišljanju da je arhitektonsko
projektovanje sklad oblikovnih formi i struk-
turalnih masa, što je u ovom slučaju rezultiralo
dobrim arhitektonskim projektom.

RACKOV ALEKSANDAR
Rođen 1971. Diplomirao na Arhitektonskom
fakultetu u Beogradu 1998. Zaposlen od
1998. u birou ‘’ARS FORMA’’ u Zrenjaninu,
odgovorni projektant i direktor. Od (2000-
2002) radio kao stručni saradnik na predmetu
Projektovanje 2 na Arhitektonskom fakultetu
u Novom Sadu.

DaNS 50 | jun 2005 | 9


dani arhitekture novog sada 2005.

Povelja Salona za arhitektonsku realizaciju


‘’KREMATORIJUM’’ U NOVOM SADU
Autor:
Miodrag R. Jovanović, d.i.a.;
AD PRO-ING – Novi Sad

Obrazloženje:
Svojim objektom autor je krugu gradskog
groblja u Novom Sadu dodao nedostajući
arhitektonski i urbanistički sadržaj, na način
koji korektno nastavlja liniju zamisli arhi-
tekata – projektanata postojećih objekata,
a izražavajući se sopstvenim prepoznatljivim
arhitektonskim izrazom, koji predstavlja nje-
gov kreativni doprinos osnovnoj ideji i arhitek-
tonsko – urbanističkom konceptu.

MIODRAG R. JOVANOVIĆ
Rođen u Novom Sadu 28. 03. 1942., stanuje u
Novom Sadu u ulici Fruškogorska 17 u Novom
Sadu.
Srednju građevinsku tehničku školu-arhi-
tektonski otsek, u Novom Sadu pohađao
od 1957-1961 god. Studirao u Skopju(1961-
63) i Beogradu(1963-67). Diplomirao na
Arhitektonskom fakultetu u Beogradu školske
godine 1966/1967.
Radio u: Užičkoj Požegi (GP Radnik,1969-71),
Užicu (Zavod za urbanizam i projektovan-
je,1971-75 ) i Novom Sadu (Urbanistički zavod
Novog Sada 1975, Investprojekt”’ Arhitektura
1975-90, A.D. Pro-Ing , od 1990 g.).

10 | DaNS 50 | jun 2005


dani arhitekture novog sada 2005.

Povelja Salona za enterijer realizacije


ENTERIJER STAMBENE JEDINICE
Autor:
mr Nemanja Radusinović, d.i.a.;

Obrazloženje:
Autor enterijera stambene jedinice je, kroz
rekonstrukciju postojećeg stana, čistim lini-
jama, izraženim geometrijskom formama i
materijalizacijom doprineo da prostor bude
maksimalno iskorišćen i funkcionalan. Boja
ambijenta enterijera svojom otvorenošću
i modernim duhom odiše atmosferom
domaćeg. Agresivnim enterijerskim potezima,
što obradom plafonskih površina, što ostalim
svedenim elementima u duhu neomodern-
izma, kvalitetnom upotrebom osvetljenja
i minimalističkim odnosom prema dizajnu
mobilijara, autor je uspeo da dobije pitom
prostor smeran porodici što zaslužuje svaku
pohvalu.

NEMANJA RADUSINOVIĆ

Rođen 07. aprila 1971. godine u Zaječaru.


Odrastao, živi i radi u Novom Sadu.
Završio Srednju Građevinsku školu
Jovan Vukanović, sa zvanjem Tehničar
Visokogradnje 1990. i Arhitektonski Fakultet
u Beogradu 1998. godine.
Magistarske studije završio na College of
Architecture, Ball State University, Muncie,
Indiana, USA sa zvanjem Magistra Arhitekture
i paralelno pohađao časove slikarstva i
fotografije magistarskog programa College
of Fine Arts, Ball State University, Muncie,
Indiana, USA.

DaNS 50 | jun 2005 | 11


dani arhitekture novog sada 2005.

Povelje Salona za publicistiku, naučno


stručne radove i knjige
DVE JEDNAKOVREDNE NAGRADE

Obrazloženje:
Oba dela su izuzetni izdavački poduhvati.
Njihov doprinos u struci prevazilazi značaj
isključivo kao bogate dokumentacione građe
koji je rezultat dugogodišnjeg istraživanja,
već predstavljaju pomak u proučavanju gra-
diteljske baštine vojvođanskih gradova.

‘’GRADOTVORCI I’’ SUBOTIČKI


STAMBENI OBJEKTI OD BAROKA
DO MODERNE
SUBOTICA 2004.
Autor:
mr Gordana Prčić Vojnović, d.i.a.;
Viktorija Aladžić
Mirko Grlica
‘’VRATA’’ KIKINDSKI
Izdavač: ARHITEKTONSKI DRAGULJ
Gradski muzej, Subotica KIKINDA 2004.
Štampa:
‘’Printeks’’ Subotica Autor: Biserka Ilijašev, d.i.a.;
Izdavač: Istorijski arhiv, Kikinda
Gordana Prčić Vujnović – (Subotica –1960) Štampa: ‘’Garmond’’ Novo Miloševo
Na arhitektonskom fakultetu u Beogradu
diplomirala je 1984. godine, a magistrirala Biserka Ilijašev, rođena je 1942. godine u seli
1991. godine. Od 1985. godine zaposlena je Grguru. Gimnaziju je završila u Leskovcu,
u Međuopštinskom zavodu za zaštitu spome- a Arhitektonski fakultet, 1966. godine, u
nika kulture u Subotici. Beogradu. Od 1966. godine živi i radi u Kikindi.
Pored niza urbanističkih planova za opštine
Viktorija Aladžić – (Subotica –1959) Studije na Kikindu i Novi Kneževac u DP Zavodu za urban-
Arhitektonskom fakultetu u Beogradu okončala izam u Kikindi i arhitektonskih objekata pro-
je 1985. godine, gde je 2001. odbranila mag- jektovanih u Kikindi, Novom Kneževcu, Novoj
istarsku tezu. Zaposlena je na Građevinskom Crnji, Srpskoj Crnji i Čoki, aktivno je radila na
fakultetu u Subotici kao asistent na katedri za afirmaciji struke kao član Udruženja urbani-
Urbanizam i geodeziju. sta Vojvodine i Srbije, predsednik Društva
građevinskih inženjera u Kikindi i potpredsed-
Mirko Grlica – (Subotica – 1956) Diplomu na nik Društva arhitekata u Kikindi.
Filozofskom fakultetu u Novom Sadu, na gru- Objavila je sledeće knjige:
pi za istoriju, stekao je 1985. godine. Od iste • Suvača u Kikindi – mlin ravnice. “Kikindski
godine radi kao kustos u Gradskom muzeju u mlin“, Kikinda i “Tiski cvet“, Novi Sad, 1999.
Subotici. • Kikinda, vekovi prolaze - grad ostaje,
Istorijski arhiv Kikinda, 2002. god., prva nagra-
da na 11. salonu urbanizma u Kragujevcu,
2002. u kategoriji Publikacije
• Vrata - kikindski arhitektinski dragulj,
Istorijski arhiv Kikinda, 2004. god.

12 | DaNS 50 | jun 2005


dani arhitekture novog sada 2005.

Povelje Salona za studentski rad


DVE JEDNAKOVREDNE NAGRADE

Obrazloženje:
Dva studentska rada istražuju istu temu koja se odnosi na rekonstrukciju novosadskog grad-
skog centralnog tkiva što je dominantni problem danas, a reflektuje se kroz interpolacije novih
objekata u zaštićeno gradsko jezgro. Različitim arhitektonsko urbanističkim pristupom shodno
studentskom nivou, radovi zavređuju pažnju kao poziv i ostalim diplomcima sa novosadske škole
arhitekture da nastave dalja istraživanja u ovoj izuzetnoj i kompleksnoj oblasti.

DIPLOMSKI RAD: ARHITEKTONSKO


URBANISTIČKA STUDIJA
REVITALIZACIJE DVORIŠTA
‘’SOKOLSKOG DOMA’’ U NOVOM
SADU
Autor:
Andrea Tamaš
Fakultet tehničkih nauka, Odsek za arhitek-
turu, Univerzitet u Novom Sadu

ANDREA TAMAŠ

Rođena 1980. u Novom Sadu


Diplomirala 2004. godine na Fakultetu
Tehničkih Nauka u Novom Sadu, na smeru
Arhitektura.
Od novembra 2003. učestvuje u radu pro-
jektnog biroa ‘’M+’’, kao saradnik na arhitek-
tonskim projektima i konkursima.
Od oktobra 2004. je saradnik-demonstrator
na smeru Arhitektura FTN-a.

DIPLOMSKI RAD: POSLOVNO TRŽNI


CENTAR, BLOK GRADSKE KUĆE
- MENRATOVA PALATA U NOVOM
SADU
Autor:
Miloš Protić
Fakultet tehničkih nauka, Odsek za arhitek-
turu, Univerzitet u Novom Sadu

DaNS 50 | jun 2005 | 13


dani arhitekture novog sada 2005.

OKRUGLI STO DANA ARHITEKTURE 2005.

T
ema Okruglog stola: JAVNI PROSTORI GRADA, okupila je rela- raznih ustanova sklonih istraživačkom radu.
tivno mali broj učesnika, ali je izazvala interesantnu i bogatu Razloge Osmanovih bulevara i radikalnih intervencija u Parizu
diskusiju. Moderator rasprave bila je mr Ljiljana Vukajlov, asis- komentarisali su Darko Polić i Ružica Jovanović kao arhitekti – urbanis-
tent na odseku za arhitekturu Fakulteta tehničkih nauka u ti iz Novog Sada ističući potrebu provere vremenski različitih situacija u
Novom Sadu. kojima su se određene promene i intervencije dešavale.
Svako od prisutnih učesnika pokušao je da problematiku sagleda i prikaže SAŠA ASENTIĆ, performer i NATAŠA MURGE, vizuelni umetnik
iz sopstvenog ugla, proveravajući mogućnosti rešavanja uočenih nepo- iz Novog Sada, organizovali su decembra 2004. godine , na odseku
voljnih situacija. Bilo je različitih zapažanja, komentara, pohvala i pred- za arhitekturu FTN u Novom Sadu, seminar na temu GRAD – SCENA
loga. Opšti je utisak Skupa da u ovakvim raspravama obično nedostaju privlačeći na njega veći broj predavača iz raznih oblasti. Prezentovali su
ljudi iz značajnih gradskih institucija koji su najuticajniji da se određene svoj rad ističući velike mogućnosti oživljavanja napuštenih ili neadekvat-
ideje i predlozi sprovode u delo. Neprolaznost aktuelnosti teme Javni no iskorišćenih prostora i površina putem delovanja umetnika, per-
prostori grada dokazana je i ovom prilikom. formera, slikara ili samih korisnika ili vlasnika prostora ili nedovršenih
SLOBODAN JOVANOVIĆ, arhitekta iz Novog Sada, podsetio je objekata. Formirali su novu organizaciju PER- ART koja je u partnerskom
prisutne da se o ovoj temi i govorilo i pisalo u prethodnom vremenu odnosu sa više organizacija i pojedinaca sa ciljem da se permanentno
.on je u okviru teme UREĐENJE JAVNIH PROSTORA U GRADSKIM radi na oživljavanju prostora.
SREDIŠTIMA U VOJVODINI, jasno definisao javne prostore kako bi smo MIODRAG R. JOVANOVIĆ, arhitekta iz Novog Sada, istakao je
ih mogli sagledavati i uočavati, a zatim istakao značaj javnih prostora važnost aktiviranja ljudi kao učesnika u oživljavanju i u organizaciji
kao osnovnih mesta okupljanja ljudi u naseljima uopšte. Veoma stu- događaja u nekom prostoru, navodeći sopstvena htenja i iskustva sa
diozno, izložio je i objasnio problematiku uređenja javnih prostora kroz prostorom uokolo studentskih domova koje je projektovao na Limanu
mnoštvo interesantnih primera iz većeg broja naselja u Vojvodini. Naveo u Novom Sadu.
je različite pristupe i koncepte iz prakse, istakavši značaj očuvanja iden- Saradnjom umetnika i studenata arhitekture sa odseka arhitek-
titeta prostora, načina i simbolike njegovog nastajanja, tradicije i kul- ture pri FTN u Novom Sadu došlo je, u okviru projekta GRAD –SCENA
ture stanovnika svakog naselja kao i važnost poštovanja potreba koris- do PROSTORNE STUDIJE NAPUŠTENIH I NEISKORIŠTENIH OBJEKATA,
nika prostora. Proces uređenja javnih prostora u gradskim središtima POVRŠINA I PROSTORA NOVOG SADA koju su na Okruglom stolu prezen-
je prikazao kao jedan izuzetno ozbiljan, stručan, složen i permanentan tovali MILIVOJ DAJIĆ i RADONJA DABETIĆ, studenti arhitekture iz Novog
poduhvat koji treba da objedini delovanje ljudi različitih struka. Na kra- Sada, objasnivši cilj, zadatak i metodologiju izrade Studije,pomalo i pro-
ju je dao i vizije i izložio neke od mogućnosti prihvatljivih transformaci- vokativno izrazivši svoje želje da učestvuju u promenama i sprovođenju
ja koje bi ljudima više prijale od trenutno prisutne i nasilne promene ideja u realnost , a nezadovoljni dosadanjim rezultatima .
životnog ambijenta. RUŽICA JOVANOVIĆ je ukazala na opasnost od generacijskog suko-
BILJANA PAVLOVIĆ, arhitekta–urbanista iz Novog Sada, pokrenu- ba i objasnila da neostvarivanje ideja nije posledica neaktivnosti ranijih
la je pitanje uvođenja zahteva istoričnosti mesta u Zakon o planiranju i generacija, već postojanja mnoštva prepreka u stručnim i političkim kru-
uređenju prostora kao obavezan deo pri planiranju i oblikovanju pros- govima sa kojima će se mladi vrlo brzo i sami suočiti.
tora. SLAVKO ŽUPANSKI, arhitekta iz Novog Sada izneo je primer kada su
SILVIJA KACENBERGER, arhitekta–urbanista iz Novog Sada istakla je u prethodnom vremenu konstatovani bili napušteni prostori u gradu, a
da uvek postoji odgovornost svakog pojedinačnog autora po pitanjima sve akcije potom zakočene i oživljavanje onemogućeno iz najrazličitijih
sagledavanja specifičnosti naselja i njegovih korisnika, pa prema tome i razloga pri čemu je bitnih bilo i onih koje zavise od mentaliteta ljudi i
mogućnost njihovog uvažavanja pri oblikovanju prostora i ugrađivanja sredine.
u planove. Mr LJILJANA VUKAJLOV je, zaključujući Skup ukazala na značaj
ALEKSANDAR STANOJLOVIĆ, arhitekta iz Pančeva, izložio je svo- vaspitno – obrazovnih ustanova koje sem edukacije moraju mlade ljude
ja istraživanja na temu ZAKASNELI HAUSSMANN U VOJVOĐANSKIM i pripremati za budući rad i saradnju sa brojnim drugim ustanovama.
GRADOVIMA. On je sa velikom naklonošću svoju pažnju posvetio poja- Armija mladih ljudi kojoj se svakodnevno daju najrazličitiji istraživački i
vi prosecanja bulevara kroz centralna područja Novog Sada, Zrenjanina, projektantski zadaci, mogla bi u okviru redovnih zadataka, na vežbama
Pančeva, i Subotice. Preispitujući neophodnost prosecanja osmanskih uraditi značajna istraživanja, snimiti zatečeno stanje, dati idejna rešenja
bulevara kroz saobraćajno rasterećenje, ideološke razloge, želju za podi- kroz proveru na nekim budućim konkursima ili pri praktičnim interven-
zanjem modernosti, istakao je daje posledica,ipak razgrađenost pros- cijama..
tora i nepovratno izgubljen značajan deo starih centralnih delova nas- Ocenila je da je Okrugli sto pokrenuo značajna pitanja za grad , ali
elja. da se moraju tražiti rešenja kroz komunikaciju i saradnju među ljudima
Iznenađenje kod prisutnih je bilo da autor ove urbanističke studi- . Svi smo zapravo na istom zadatku .
je nije zaposlen u nekoj od ustanova koje se bave urbanizmom, da mu
niko nije naložio da se bavi ovom temom sem znatiželje i ljubavi za Ljiljana Vukajlov
tematiku života naselja kao motivacije u radu.
Konstatovano je potom u raspravi da bi bilo dobro da se ovakva Mr Ljiljana Vukajlov, arhitekta, asistent na odseku za arhitekturu FTN
vrsta studija prihvate kao model istraživanja i da se konstantno praktiku- Univerziteta u Novom Sadu.
ju pri planiranju uređenja naselja, te da se ostvaruje saradnja stručnjaka

14 | DaNS 50 | jun 2005


dani arhitekture novog sada 2005.

Projekat Grad Scena

P
rojekat Grad Scena (*) predstavlja Analiza i stvaranje mape socio- Projekat Grad Scena osvaja urbane prostore
interdisciplinarni istraživački prostor prostornog stanja u Novom Sadu i koristi njihovu arhitekturu da naglasi iskustvo
otvoren za saradnju, komunikaciju izvođačke umentosti, da otkrije (moguća / slo-
i produkciju među umetnicima - jevita) značenja koja ovi prostori žele saopštiti i
Projekat Grad Scena bavi se odnosom između
performeri, plesači, umetnici novih da ispita mogućnosti funkcionisanja grada kao
ljudi i prostora kao i odnosom između
medija, dizajneri scene, dizajneri svetla, režisere, scene.
umetničke i urbane sfere istražujući teatral-
dramaturge - arhitektama, sociolozima, «...ambijenti prirodni ili pozorišni mogu se
nost urbanih prostora i svakodnevnog života
teoretičarima umetnosti i studentima. Grad zamisliti ne samo kao prostori, već kao i aktiv-
koristeći njihove performativne aspekte - raz-
Scena istražuje transformacijske procese urbane ni protagonisti u kompleksnom sistemu trans-
sredine i demografskih tokova, njihove uzroke i vijanje domaće savremene umetničke scene i
formacije. Oni aktivno učestvuju u događajima
posledice, u našem društvu i tematizira ih kroz informisanje o savremenim tokovima izvođačke
koji se organski odvijaju u oživljenim prostori-
savremenu izvođačku umetnost. umetnosti; stvaranje kritičkog odnosa prema
ma. Pozorišni ambijent je pozicija u političkom
aktuelnoj stvarnosti; pronalaženje novih modela
smislu, korpus znanja u školskom smislu i realno
prezentovanja kulture i umetnosti.
Aktuelizacija gradskih prostora mesto u pozorišnom smislu.» (Ričard Šekner)
Grad Scena posebnu pažnju poklan-
ja produkciji i stvaralačkom procesu. Svojim
Evidentiranje i aktuelizacija gradskih prostora koji Saša Asentić
su izgubili svoj funkciju /sadržaje i ispitivanje mod- aktivnostima Grad Scena se suprotstavlja stanju
ela privremenog korišćenja tih prostora kroz post- koje uzrokuje medijska industrija komercijalne (*) Projektni tim: Saša Asentić – performer, Nataša
avljanje različitih procesa i produkata izvođačke zabave koja filtrira, ignoriše i marginalizuje ino- Murge – vizuelni umetnik, Ljiljana Vukajlov – arhi-
umetnosti radi uključivanja istih u razvojne pla- vativne, nove ili eksperimentalne projekte koji tekta, Olivera Kovačević Crnjanski – koreograf,
nove Grada Novog Sada i razvijanje interdisciplin- nisu za masovno tržište ili umetničke procese Dragana B. Stevanović – slikar, Stela Kristofolini
koji su netržišno orijentisani. Učesnici imaju pri- – kulturolog (Berlin), Katinka Marac –dizajner svetla
arne saradnje po pitanju ove problematike; kao i
liku da propitaju, provere i da ponude nove ide- i scene (Amsterdam), Stefano Kolibaj – arhitekta i
tematiziranje drugih prostora društvene interak- dizajner svetla (Berlin) i Julija Martin – landscape
cije - trgovi, ulice , prolazi, parkovi, stanice, plaže, je, obogate domaću scenu i sagledaju je u širem
arhitekta (Edinburg). Partneri: Odsek za arhitek-
čekaonice, dvorišta, stambene zgrade, itd. - u (regionalnom i evropskom) kontekstu. Iskustva i turu na Fakultetu tehničkih nauka (Novi Sad), Off
kojima se ogledaju procesi društvenih promena produkti stečeni u ovakvom programu saradnje Limits International Theatre Festival and Symposium
(strukturalne promene naseljenih oblasti, kretanje umetnika doprinosi stvaranju bogatije domaće (Dortmund), Lelastiko Art Association (Breša) i
stanovništva, korišćenje javnog prostora, pitanja scene i prenošenja znanja i veština u oblasti Stealth.unlimited (Roterdam).
vlasništva, napuštanje prostora i objekata, itd.) savremene izvođačke umetnosti.

DaNS 50 | jun 2005 | 15


dani arhitekture novog sada 2005.

Napušteni, zaboravljeni, neiskorišćeni

U
okviru projekta Grad scena, čiji je nik, učesnik budućih manifestacija, gledalac, ti, ili natkriti.
pokretač i autor Saša Asentić, a u stručnjak, graditelj, ili političar, na duboko Postoji neujednačenost detaljnosti prika-
organizaciji Kamernog pozorišta razmišljanje i traganje za novim rešenjima i zivanja pojedinih aspekata, ili čitavih lokaci-
muzike Ogledalo iz Novog Sada, u akcijama. ja, ne samo zbog različitosti istraživača, već i
decembru 2004. godine u amfite- Studenti odseka za arhitekturu izvršili su zbog različitih mogućnosti sagledavanja tih
atru Odseka za arhitekturu Fakulteta tehničkih snimanje dvadeset tri lokacije u gradu koji se aspekata i lokacija. Čini se ipak najznačajnijim,
nauka, organizovan je skup pod nazivom Grad mogu izdvojiti u tri tipološke celine - objekti što je započeta evidencija objekata, površina i
scena. Na tom skupu pored nekoliko pre- (završeni, konstrukcije, kompleksi), površine (ter- prostora i što su oni sagledani kao potencijal-
davanja, prezentovana je i Prostorna studija ase, platforme, platoi) i slobodni prostori (trgo- na mesta kulture i socijalizacije. Studenti su u
o napuštenim i neiskorišćenim objektima, vi, dvorišta). Snimljeno je jedanaest završenih napuštenim, neiskorišćenim, neinteresantnim,
površinama i prostorima Novog Sada. objekata, po tri nedovršena objekta (konstruk- neuređenim, nefunkcionalnim, zapostavljenim i
Osnovni zadaci ove studije bili su da se pre cije) i kompleksa, i po jedna terasa, platforma, vlasnicima nepotrebnim objektima, površinama
svega uoče takve lokacije u gradu, daju osnovne plato, trg, kao i dva dvorišta. Na karti Novog i prostorima, videli potencijalno mesto oku-
informacije - tipologija, adresa, vlasnik, koris- Sada su kataloški obeležene lokacije snimljenih pljanja, boravka, obrazovanja i uživanja lju-
nik, trenutna namena - prikažu i opišu osnovne objekata, površina i prostora, a svaka lokacija je di. U pojedinačnim prikazima nema baš svih
karakteristike, a zatim izvrši kritička valorizacija prikazana posebno. Većina snimljenih objekata, podataka, što ostavlja mogućnost dorađivanja.
i predlože potrebne intervencije. površina ili prostora su napušteni, bez trenut- Korišćeni metod istraživanja pruža samo prve i
Osnovni ciljevi studije su pokušaj oživljavanja nih korisnika. Njihovi vlasnici ili nisu poznati, ili najvažnije informacije na osnovu kojih se može
napuštenih i neiskorišćenih objekata i prostora su trenutno odsutni. Primetna je velika nebri- planirati dalje intervenisanje ili organizovanje
u Novom Sadu i njegovom okruženju, ukazivan- ga vlasnika za materijalna dobra, ali i društva performansa i drugih vidova okupljanja i aktivi-
je studentima arhitekture na još jedan način da preduzme hitne korake u sprečavanju pro- ranja ljudi. Ovo istraživanje bi svakako, trebalo
sagledavanja prostora, uočavanjem potencijala cesa devastacije pojedinih elemenata grada. nastaviti. Dalje istraživanje moglo bi da se orga-
i u manje privlačnim elementima grada, kao i Svi nedovršeni objekti su duže vreme izloženi nizuje kao detaljnije, šire i omasovljenije.
pokretanje javnog mnjenja na temu odnosa lju- delovanju različitih vremenskih uticaja, pa im je Istraživački postupak bi se mogao produ-
di prema objektima, površinama i prostorima bonitet loš. Zato je za nekoliko objekata potreb- biti, uvođenjem još nekih dodatnih aspe-
koji su iz najrazličitijih razloga postali neinte- na i provera bezbednosti pri korišćenju. Objekti kata analize. Na primer snimak osnova svih
resantni, nefunkcionalni, zapostavljeni, vlasni- dobrog boniteta, koji ne zahtevaju nikakve objekata, utvrđivanje tačnih dimenzija objeka-
ku nepotrebni. intervencije, mogu se odmah oživeti organi- ta, nekadašnje namene površina ili pros-
Uočeni objekti, površine i prostori, od kojih zovanjem odgovarajućih manifestacija. Za svaku tora, godina gradnje, podaci o projektanti-
su neki postali i ruglo grada, mogli bi posta- snimljenu lokaciju dati su konkretni predlozi za ma itd. Na nivou grada moguće je organizo-
ti mesta kulturnih dešavanja i socijalizacije, uz njihovo aktiviranje. Prilikom planiranja rekon- vati snimanje svih elemenata strukture grada i
angažovanje inicijatora ovog projekta, kao i strukcija manje očuvanih objekata, površina ili sačiniti kartoteku svih pojedinačnih objekata,
uz pomoć samih korisnika. Istraživački rad bi prostora, mogla bi se napraviti lista prioriteta površina i prostora grada. Zatim čitav postu-
trebalo da pokrene svakog građanina Novog intervencija. Pre svega nezavršene objekte treba pak istraživanja mogao bi se sprovesti na više
Sada, pa i svakog čoveka, bez obzira da li je sanirati, završiti, a završene rekonstruisati, revi- lokacije u Novom Sadu, u okolnim naseljima, ali
on istraživač, vlasnik, potencijalni novi koris- talizovati, adaptirati, ili samo očistiti, preuredi- i u svakom drugom naselju. Takođe se nameće

16 | DaNS 50 | jun 2005


dani arhitekture novog sada 2005.

i ideja da se evidentiraju pojedinačne tipologije


i neizgrađenih površina i evidentiraju promene
koje se dešavaju sa njima, sa ciljem da se dalje
planiraju što kvalitetnije intervencije. Researches
U osmišljavanju načina oživljavanja poje-
dinih objekata, površina i prostora mogle bi se DESERTED, FORGOTTEN, UNUSED
uključiti različite ustanove, gerontološki centri,
dečji vrtići, osnovne i srednje škole, fakulteti, aka- In December 2004 the meeting titled The City Stage was organised within the project
demije, udruženja umetnika kao i svi koji ima- with the same title, the initiator of which was Sasa Asentic, in the amphitheatre of the
ju ideje, snage i volje da se bave nadgradnjom Department of Architecture of the Faculty of Technical Sciences by the Chamber Music
prostora u kojem žive. Povezivanjem različitih Theatre The Mirror from Novi Sad. In addition to several lectures, the Spatial study on
struka postigla bi se bolja reanimacija svih pro- deserted and unused structures, surfaces and spaces in Novi Sad was also presented at
stora, a ne samo napuštenih i neiskorišćenih. that meeting.
Predlaže se i preispitivanje zakonskih odredbi The main tasks of that study were, primarily, to find such sites in the city, give basic infor-
mation – typology, address, owner, user, current purpose of use, to present and describe
koje se odnose na vlasništvo nad nekim pro-
the main characteristics and after that to carry out the critical valuation and propose
storima ili objektima u slučajevima kad vlas-
necessary interventions.
nik nije u mogućnosti ili ne želi da se o njima
The main objectives of the study were to attempt to revive the deserted and unused struc-
brine.
tures and spaces in Novi Sad and its surroundings, to point to students of architecture to
Kontinuitet rada, kakav se prezentuje
another way of space reconsideration, to find potentials even in less attractive elements
ovakvom prostornom studijom, omogućio bi of the city and to initiative the public opinion with respect of relations of people towards
beleženje istorije naselja i života u njemu, a bio structures, surfaces and spaces that remained uninteresting, non-functional, neglected
bi od izuzetne važnosti istraživačima prostora and unnecessary to their owners based on whatever reasons.
najrazličitijih struka. Ali je, pre svega, potreb- The found structures, surfaces and space, some of which have already become the dis-
no da javno mnenje zauzme određeni stav pre- grace of the city, could become the sites for cultural events and socialisation, with the
ma problemu devastiranih objekata, površina i involvement of the said project and with the assistance of users themselves. The research
prostora grada. work should motivate each citizen of Novi Sad, and everyone in general, regardless if they
are researchers, owners, potential new users, participants in future events, spectators,
Ljiljana Vukajlov experts, builders or politicians, to deep thinking and searching for new solutions and
activities.
(*) Pokretač i organizator izrade studije je arh. mr The continuity of work, as presented with such spatial study, would enable the recording
Ljiljana Vukajlov, asistent na odseku za arhitekturu of history of a settlement and life in it and it would be of an exceptional significance for
FTN-a. U radu su učestvovali arh. Biljana Pavlović.
researchers of space from the most diverse professions. But, what is needed primarily is
Snimanje i valorizaciju objekata i prostora obavili
for public opinion to take a certain attitude towards the problem of devastated structures,
su studenti arhitekture iz Novog Sada - Katarina
Antonović, Dejan Arnautović, Tamara Babić, Vedrana
surfaces and spaces of the city.
Bošković, Jadranka Bugarski, Milivoj Dajić, Deme
Sabolč, Katarina Dudaš, Ilija Gubić, Jelena Macura, Ljiljana Vukajlov
Sanja Maljković, Zoran Matković, Nebojša Milaković,
Svetlana Mojić, Aleksandar Savić, Amalija Varga,
Olivera Vukić i Branka Zeljković

DaNS 50 | jun 2005 | 17


dani arhitekture novog sada 2005.

Zakasneli Haussmann u
vojvođanskim gradovima

Č
etiri prosperitetna vojvođanska gra- su granice kontinualno izgrađenog grada bile zona povećane atraktivnosti, raskršće ima ten-
da pretrpela su velike transformaci- na pristojnoj razdaljini od centra, pa bi i obi- denciju da postane skver, odnosno javni pro-
je na planu horizontalne i vertikalne lazno kretanje u magistralnom luku ili baj-pasu stor više kategorije. Neke ranije prognoze su
regulacije u periodu socijalizma koje bilo optimalno sa stanovišta gubitka vremena. govorile da će raskrsnica Bulevara Oslobođenja
su u mnogome izmenile dotadašnje Konačan utisak je da su novi bulevari probi- i Jevrejske / Futoškog puta u Novom Sadu kod
prostorno ekonomske i saobraćajne prilike. jani prvenstveno iz ideoloških razloga. Lokalne Futoške pijace biti realan centar grada, mesto
Najznačajnija promena se dogodila probijan- i pokrajinske vlasti u doba socijalizma svesno svih susreta, pandan istorijskoj nultoj tački gra-
jem velikih magistralnih bulevara kroz grad- su prekidale istorijski i graditeljski kontinuitet da na Trgu Slobode.
ska jezgra Novog Sada, Zrenjanina, Pančeva sa građanskom prošlošću, što je začelo lag- Nakon trasiranja i postavljanja saobraćajne
i Subotice. Veliki urbanistički poslovi koje su ani nestanak tradicionalnih srednjoevropskih infrastrukture, pristupilo se sledećem važnom
sproveli svetski gradovi u 19. veku: London zgrada i kuća u nizu na regulacionoj liniji, na koraku - popunjavanju praznih površina duž
(John Nash, Regent street), Pariz (Haussmann, tradicionalnoj parceli u tradicionalnom bloku. bulevara reprezentativnim poslovnim, stam-
veliki bulevari), Rim (Corso Vittorio Emanuele) Novi duh, čiji je koren u Atinskoj povelji, bio je benim ili objektima javne namene koji visinski
i mnoštvo drugih, zahvatili su pomenute ideološki osnov za građenje novog, otvorenog i sadržajno treba da pojačaju primaran značaj
vojvođanske gradove ali tek 70-tih godina grada koji bi postepeno zamenio tradicionalni. gradskih arterija. Ovaj proces traje i trajaće još
20. veka “kada je bilo para” i snažne političke Stoga je trasiranje novih bulevara kroz grads- dugo vremena, u zavisnosti od ekonomske
volje. Postupak probijanja novih ulica možemo ko tkivo bez poštovanja nasleđenih vrednosti moći pojedinog grada. Logično je da Novi Sad
nazvati izrazom “osmanizacija” (haussman- bio prvi korak ka realizaciji radikalne zamene prednjači u ovom poslu, dajući šansu investitori-
nizacija) po velikom Baronu Osmanu koji je za starog grada za novi. To nije bila zamena ma da grade u centru grada na praznim placev-
relativni kratko vreme sredio Pariz po novim građevinskog fonda, već zamena čitavog kon- ima i arhitektima da duž velikih bulevara realizu-
principima planiranja gradova 19. veka. Naši cepta organizacije grada i života u njemu, ju svoje prostorne ideje. U vremenu tržišne eko-
gradovi nemaju srednjovekovnu podlogu kao posebno pogodna za bogatu Vojvodinu koja je nomije, građevinsko zemljište duž novih bule-
Pariz ili Rim i odmah su u svojoj graditeljskoj imala sredstava i političke volje da ovakve akci- vara postaje atraktivno jer frekventna ulica ili put
genezi dotakli period baroka koga karakterišu je i sprovede. privlače investitore, cena zemljišta raste, fizičke
između ostalog široke i prave ulice. Stoga se iz Polazeći od teze da je urbanizam discipli- strukture se grade sa većom spratnošću, men-
današnje perspektive postavlja veliko pitanje na koja kompromisno rešava različite interese jaju se urbanistički parametri, menja se silueta
da li su ovi postupci razvoja vojvođanskih gra- određenog prostora i koje mora da miri suko- grada i gradske vizure i konačno, težište grada
dova u 20. veku bili opravdani, jer saobraćajni bljene aktere u životu jednog grada, svaka- se pomera u pravcu novog bulevara što može
prodori su rešili neke probleme ali su doneli i ko će prva asocijacija biti da su novi buleva- da smanji atraktivnost starih istorijskih jezgara,
mnogo novih muka. ri vojvođanskih gradova probijeni da bi rešili samim tim manja ulaganja u dalje održavanje
Da bi se probio moderan bulevar kroz prvenstveno saobraćajne probleme. Na ovo ili razvoj.
gradsko tkivo, bilo je potrebno raseliti sve ukazuje izrazito saobraćajni karakter ovih ulica, Probijanjem bulevara stvaraju se nove reg-
ljude koji su tu stanovali, porušiti sve objekte veliki kapaciteti (gradske magistrale) i dosled- ulacione linije koje najčešće smanjuju veličinu
u kojima se živelo, poslovalo, čak molilo bogu, no projektovane i izvedene saobraćajne trake, naslanjajućeg bloka što negativno menja
što je pravilo ogroman trošak eksproprijaci- biciklističke staze i trotoari. odnos zadržanih objekata u zaleđu bloka pre-
je zemljišta, rušenja i stambenog zbrinjavanja Sa druge strane, trase po kojima su ma novim strukturama duž bulevara. Nove
raseljenih stanovnika. povučeni gradski bulevari predmet su jedne strukture su veće po volumenu i značajnije po
Novi bulevari primaju frekventan motorni studiozne urbanološke analize: prvi kriteri- nameni od zadržanih objekata u zaleđu. Ovim
saobraćaj i ove ulice postaju gradske magistrale jum trasiranja je bio što kraće spojiti tačke A svi elementi bloka trpe promene i vremenom
prvog reda. Pošto prolaze kroz gusto izgrađeno i B bez ikakvog poštovanja zatečenog stanja, se prilagođavaju novonastalom stanju.
područje centralne zone, oni oslobađaju glavne građevinskog fonda i urbanističkih parameta- Novi Sad je posle rata radikalno promen-
gradske trgove i trgovačke ulice motornog ra počev od bloka, preko parcele do fizičkih io tokove i funkcionisanje motornog i javnog
saobraćaja čime se najlepši javni prostori u gra- struktura. Onovremeni planer je osmislio širinu gradskog saobraćaja. Odlučnim intervenci-
du pretvaraju u pešačke zone. saobraćajnog koridora, povukao dve paralelne jama u prostoru, osnovna šema kretanja u
Međutim, rešavanje tranzitnog saobraćaja (najčešće prave) linije spojivši tačke A i B i sve gradu su se od nekadašnjih radijalnih pret-
u centralnim zonama se moglo sprovesti i što se našlo na tom putu moralo se jednostavno vorila u ortogonalna. Novi gradski buleva-
nežnijim, manje bolnim metodama urbane porušiti. Zbog toga su nestali čitavi vredni ans- ri (Oslobođenja, Mihajla Pupina, kralja Petra,
rekonstrukcije (povlačenjem regulacione lini- ambli i ulični potezi delova gradova koje su deo ulice Maksima Gorkog) su postali nosio-
je i proširivanjem postojećih ulica, menjanjem brižno podizali građanski slojevi stanovništva ci saobraćaja dok je, na primer, nekadašnja
režima kretanja motornog saobraćaja) ili grad- tokom 19. i prve polovine 20. veka. magistralna Železnička ulica postala slepa za
njom unutrašnjih (u širem centru) i spoljašnjih Novi saobraćajni kapacitet tranzitnog i motorni saobraćaj. Bulevar Mihajla Pupina,
(na periferiji) magistralnih prstenova, kako magistralnog karaktera ulaze u drugačiji odnos izgrađen kao reprezentativni Bulevar Maršala
je uradila većina evropskih gradova srednje ka ulicama koje ih preseca. Stvaraju se nove Tita je gradski autoput koji se iznenada sužava
veličine. Ova teza dobija na snazi nakon anal- raskrsnice koje su najčešće pod oštrim ili tupim na samo dve saobraćajne trake. Snažna ver-
ize veličina vojvođanskih gradova posle Drugog uglom što otežava regulisanje saobraćaja. tikalna simetrija Brašovanovog solitera Glavne
svetskog rata a pre perioda velikog mehaničkog Neke ulice nižeg ranga postaju slepe ulice bez pošte imala je poseban ideološki zadatak da
priraštaja stanovništva kada su postojeće ulice živog protoka saobraćaja. U preseku novog sakrije kupolu Sinagoge koja nije pristajala osi
mogle da prime deo saobraćajnih kretanja, dok bulevara i poprečnih ulica prvog reda stvara se Maršalovog bulevara. Kontinualan građevinski

18 | DaNS 50 | jun 2005


dani arhitekture novog sada 2005.

Novi Sad Subotica

niz istorijske Železničke ulice / kralja Aleksandra primereni izgledu šireg centra grada. Danas se magistralni bulevar približno na istoj trasi kao
je prekinut dok su jake pešačke komunikacije na Bulevaru Oslobođenja grade najznačajniji postojeća glavna ulica, zarotiran za mali ugao.
gurnute kroz podzemni prolaz. Voluminozne objekti savremene arhitekture u Novom Duž nove trase je izvedeno šest novih zgrada
poslovne zgrade i robne kuće, bastioni trgov- Sadu i svakako će u budućnosti biti ogledalo od velike gradske važnosti (autobuska stanica,
ine u komunističko vreme, su prekroji- današnjeg vremena, materijalnog i duhovnog pošta, sud, robna kuća) ali je do danas položaj
li današnji Trg Galerija i okolne ulice potpuno stanja ovog trenutka. regulacione linije ostao nekadašnji. Novi objek-
im zatvarajući sunce, vetar, pešačka kretanja. Zrenjanin je činio grube greške u plani- ti su parcijalno razmešteni i građevinska linija
Zamena grada se dogodila i u jednom bočnim ranju grada time što su urbanisti i vlasti izve- im je za mali ugao pomerena u odnosu na reg-
kraku ovog bulevara: čitava strana trgovačke li specifičnu formu “gradske magistrale” ulacionu. Ulica je zadržala komercijalni karak-
Jevrejske ulice ustupila je mesto Srpskom nar- koja je skoro paralelna sa glavnom ulicom. ter sa frekventnim motornim saobraćajem.
odnom pozorištu, za čije je građenje, bez Glavna ulica i glavni trg (delimično) su time Subotica je “najbezbolnije” prošla u odno-
obzira na nacionalni značaj, mogla da padne oslobođeni motornog saobraćaja. Glavna, su prema ovoj temi. Aleja Maršala Tita ne vodi
i manja žrtva. danas pešačka ulica, međutim, ima suviše veli- kroz strog centar grada, rušenja zatečenih kuća
Bulevar Oslobođenja je primaran grad- ku širinu za trgovačko - pešačku ulicu za grad su bila manja i saobraćaj u njoj nije tranzitni.
ski potez čiji se uticaj oseća na znatno širem veličine Zrenjanina i pešačka kretanja se vrše na Prostorno se ipak nadovezuje na celu priču jer
prostoru od same linije Bulevara. Širenje gra- površinama nekadašnjih trotoara, dok su delo- su za njenu realizaciju korišćene iste metode
da ka zapadu i pomeranje težišta učinilo je da vi nekadašnjeg kolovoza pretvoreni u “zelene kao i u prethodnim slučajevima. Ovom Alejom,
Bulevar postane poslovno središte grada. Ova površine”. Sa druge strane, tranzitni saobraćaj subotičke vlasti su dobile željenu ulicu u duhu
duga i monotona linija je stroga u svojoj funk- se obavlja Magistralom kroz centar gra- modernog urbanizma, na prostoru tradiciona-
cionalnosti, bez želje za toplim, humanim, lep- da jer Zrenjanin nema adekvatnu obilaznicu. lnog grada.
im prostorima. Čine je stereotipna i konfekci- Magistrala je trasirana po gusto izgrađenom Razgrađenost je opšti utisak koji stvaraju
jska rešenja partera i objekti naglašene sprat- gradskom tkivu ne poštujući nasleđene ele- dodirne zone novih modernih bulevara i tradi-
nosti, dok se zonirani urbanizam zadovoljio mente i danas podseća na monofunkcionalan cionalnih delova grada. Duž probijenih bule-
rešavanjem funkcije i propisanih koeficijena- gradski autoput bez flankiranih novih objekata vara nižu se moderna zdanja u duhu Atinske
ta. Bulevar je prosečen kroz periferne delove i drugih sadržaja pored saobraćajnih. povelje bez poštovanja zatečenog stanja ili
Novog Sada ruralnog karaktera koji nisu bili Pančevo je isplaniralo ali nije izvelo novi ogoljeni kalkani starih kuća na koje su se

DaNS 50 | jun 2005 | 19


dani arhitekture novog sada 2005.

Zrenjanin Pančevo

naslanjali danas porušeni objekti u tradicio-


nalnom nizu. Poslednjih godina smo se vra- Late Hausmann in Vojvodina public spaces into car-free zones. However,
tili ideji tradicionalnog grada, krenuo je talas cities and towns resolving of transit transport in the central
urbane obnove i hvatanja veza sa istorijskim zones could also be carried out by means
kontekstom. Restitucija (na primer Jermenske During the period of socialism four pros- of more delicate and less painful methods
crkve) je postala međunarodno priznat metod perous towns and cities in Vojvodina have of urban reconstruction or construction of
obnove. U savremeno graditeljstvo se vrati- suffered great transformations in the field internal and external main highway rings,
la parcela kao osnovna jedinica organizaci- of horizontal and vertical regulation, which as it has been done in most European
je gradskog zemljišta i vlasništva, regulaciona have changed largely the previous spatial, medium size cities.
linija koja razdvaja javno od privatnog, verti- economic and transport circumstances. The final impression is that new boulevards
kalna regulacija. Verujem da je moguća arti- The most significant changes occurred have been cut primarily based on ideo-
kulacija javnih površina duž novih bulevara, da due to cutting of large main boulevards logical reasons. In the period of socialism,
je moguće pomirenje dva sukobljena koncep- through the old town cores of Novi both local and provincial authorities were
ta gradograđenja i da će arhitekti nove gen- Sad, Zrenjanin, Pancevo and Subotica. interrupting conscientiously the historical
eracije uložiti puno truda i kreativnosti da bi Speaking from today’s point of view the and construction continuity of the civic
se dobili novi reprezentativni gradski prostori. question could be raised if those develop- past, which resulted with the slow disap-
Moraće, jer su delovi grada oko Srpskog narod- ment undertakings in Vojvodina towns of pearance of traditional central European
nog pozorišta, Futoške pijace ili Glavne pošte i the 20th century were justified because buildings and houses in a line along the
Bazara u Novom Sadu i potezi duž zrenjanin- the transport solutions resolved some of regulation line, on a traditional land plot
ske Magistrale ili pančevačke autobuske stanice the problems but they also caused a lot of within a traditional quarter. A new spirit,
najrazgrađeniji, subjektivno rečeno najružniji other troubles. In order to cut a modern the root of which can be found in the
delovi gradova, dok ekonomska vrednost boulevard through the town tissue one Athens Charter, was the ideological basis
naslanjajućih parcela konstantno raste. Bilo bi needed to re-settle all the people who for construction of a new, open town that
dobro kada bi Direkcije raspisale konkurse za had lived there, demolish all the struc- could gradually replace the traditional
artikulisanje čitavih poteza gradskih bulevara, tures used for housing, business and even one. That is why the routing of new bou-
pre nego krene punjenje pojedinačnim objekti- prayers, which created huge expropriation levards through the town tissue, with-
ma, jer su novi gradski bulevari zone sa velikim costs for land, demolition and housing of out observing the inherited values, was
mogućnostima i sa velikim ograničenjima. the re-settled population. the first step towards the realisation of a
New boulevards accept the frequent radical replacement of the old town with
Literatura: motorway traffic making the first class the new one. It was not only the replace-
Vesna Karavida - Zrenjanin, graditeljska baština, main roads out of such streets. As they ment of the construction fund, but also
2002. pass through a densely built area of the the replacement of the whole concept of
Ðorđe Srbulović - Kratka istorija Novog Sada central zone, they liberate the main town town organisation and organisation of life
Vladan Ðokić - Grad i gradski trg, 2004. squares and shopping streets from traffic in it, which was exceptionally favourable
Edmund Bacon - Design of cities, 1967. and enable turning of the most beautiful for rich Vojvodina disposing with both
dr Ljubinko Pušić - Urbanistički razvoj gradova resources
u Vojvodini, 1987.

20 | DaNS 50 | jun 2005


dani arhitekture novog sada 2005.

Uređenje javnih prostora u gradskim


središtima u Vojvodini

U
ređenje javnih prostora u gradskim građevinskih blokova, javnih prolaza, veža, čovek- društvo - prostor, tokom vremena.
središtima u Vojvodini razmotrićemo pasaža, tremova, ali i uređenja svih sadržaja Motivi, ciljevi, metodi i rezultati dejstvovanja u
na nekoliko primera iz prakse, unutar i uokolo tih prostora. JP, pri tome, one su promenljive kategorije koje
tradicije i stvarnosti uređenja i II Brojni učesnici u stvaranju JP, graditelji, zavise od društveno- ekonomskih i društveno
korišćenja tih prostora. Zato što korisnici ili samo posmatrači ovih pros –političkih odnosa i ukupnih materijalnih i kul-
su, već izvršene intervencije, one koje se vrše tora i njihove veze sa zatvorenim JP ili pros- turnih uslova i potencijala svake konkretne sre-
ili one koje će tek biti vršene u JP ovih središta, torima privatnog karaktera i namene, uređenje dine i doba.
od velikog značaja i uticaja na graditeljsko JP čine jednim od najsloženijih zadataka, pa
nasleđe i na njegov kulturno – istorijski sloj. Za upravo zato i jednom od najprivlačnijih tema Bavljenje JP podrazumeva
razmatranje teme od izuzetne važnosti su tri društveno – stručnog angažmana i aktivnosti međutim, njegovo prethodno
grupe činjenica : svakog od tih učesnika u najrazličitijem vidu definisanje.
I Problematika uređenja, ujedno i oplemen- njihove društvene ili privatne organizovanosti
jivanja JP gradskih središta, u većem ili man- i interesa. Pod JP podrazumeva se naime, svaki onaj pro-
jem obimu svejedno, obuhvata sobom pitanja III Poput svih drugih intervencija u prostoru stor u gradu koji nema izričito status privat-
sanitarno – higijensko-komunalnog, arhitek- uopšte, uređenje i oplemenjivanje JP ima ne nog vlasništva i nije, kuća ili stan pojedinca
tonskog, hortikulturnog i svekolikog drugog samo osnovnu prostornu dimenziju, već i širu ili kako se to kaže „granični prostor“ između
umetničko- estetskog uređenja parternih vremensku komponentu. To je trajan proces „nas“ i „drugih“( cit. prema: Irena Rakočević,
površina, izgleda zgrada, ulica, unutrašnjosti uzvratnog uticaja i međuzavisnosti na relaciji Privatni život u prestonici, Politika, Bgd, 14

DaNS 50 | jun 2005 | 21


dani arhitekture novog sada 2005.
maj, 2005) ih karakteristika, u fizičkom, socio-psihološkom isanim pešačkim stazama uz kuće, kitnjastih
JP su prostori takozvane „javne egzistenci- i simboličkom nivou a potom inventarizac- dekorativnih kapija, sa zaštitnim drvoredima
je“( Antoan Prost) ili još jednostavnije rečeno, iju i lociranje, sve na osnovama naučno- spolja i hladovinastim dvorištima u pozadini.
to su prostori javnog života i življenja. Nastali stručno- tehničke obrade rezultata prethod- To su i svi oni prostori oko zajedničkih bunara,
spontano ili planski kontrolisano javni grads- no već provedenih istraživanja, pa valorizaciju česmi, spomenika, podizanih raznim povodi-
ki prostori – ti svojevrsni enterijeri grada kako koja, u sebi, mora sadržavati procenu i ocenu ma i ličnostima u centrima , na određenim
ih je svojevremeno nazvao arhitekta Bernardo i ekonomskih elemenata koji se odnose na znalački biranim i obrazloživim mestima. To
Bernardi, imaju ovde navedene kvalifikacije, parametre oličene u vrednosti i ceni zemljišta, su i groblja, kalvarije kao i prostori sporta,
prevashodno radi mogućnosti njihove identifi- zemljišnoj renti, postojeće, potrebne – predvi- igrališta, javni bazeni, vašarišta .To su „rogljevi“
kacije unutar grada kao celine. dive infrastrukture, zatečenih i eksploataciono na koje je sinove vodio „babo“ kada hoće da
Po svojoj suštini javni prostori grada jesu mogućih kondicija te najzad i opredeljenje za ih ženi , jednom reči sva ona mesta na koji-
prostori zajedništva – prostori društvenih, određeni planski koncept namene, korišćenja i ma se, raznim intenzitetom i povodom odvi-
takozvanih javnih sadržaja – prostori odvijanja održavanja JP u tako određenom, nameni pri- jao javni život , uspostavljao kontakt meštana
javne sfere društvenog života, ali istovremeno i vedenom i višefunkcionalnom stanju. međusobno ili sa onima iz drugih mesta To
javno eksponiranih estetskih faktora i elemena- Pošto je JP u pravilu rezultat višeslojnog su nekadanje i današnje promenade, korza,
ta gradskosti i fizionomije grada i duha grada. taloženja i superponiranja ukupnih urban- šetališta i dolme uz reke, kafanske, dvorske,
U vlasničko- imovinskom smislu, JP jesu ih karakteristika i vrednosti i materijalizaci- narodne bašte i parkovi, za koje se znalo tačno
prostori čiji su vlasnički titulari, u zapadnom ja čitavog spleta okolnosti i aktivnosti čoveka kada, kome i čemu služe kao na primer „Čok
svetu inače jasno određeni i čitljivi, kod nas još i društva u prostoru, podrazumeva se da je za liget“ u nekadanjem Bečkereku današnjem
uvek nedovoljno precizno definisani i podosta nas posebno intrigantan onaj JP koji je nas- Zrenjaninu i slično u Vršcu, Pančevu, Subotici
zagubljeni u tranzicijskim tokovima. Čini mi se tao i formirao se kao međuprostor objekata i ili drugde.
za očekivanje je da budu pronađeni, imenovani fizičkih struktura izgrađenih planski ili sponta- Koliko je svaki od pobrojanih prostora
i jasno definisani kako bi se mnoge neprijat- no, na bazi određenih zakonitosti društveno – duboko u memoriji žitelja i koliko su to prostori
nosti izbegle. ekonomskog i kulturnog razvoja ,odnosno JP u identiteta i raspoznatljivosti mesta, zavičajnosti,
U našim uslovima, neobično značajnim sklopu graditeljskog nasleđa koje, svojom celi- porekla, pripadnosti, te privlačnosti za bora-
za dalju sudbinu i tretman JP smatram da oni, nom ili delovima ima karakteristike i svojstva vak i životne aktivnosti danas, govori primer
kao prostori i mesta našeg zajedničkog života, kulturnog dobra. iz Subotice. Tamo, na jednom od uglova stare
treba da sačuvaju ili da povrate lepotu i značaj Gradske kuće u centru, postojala je pivnica.
koji su imali ili je za očekivati da imaju. Morali Zašto baš taj prostor? Pred njom su se i u njoj godinama, za pijačnih
bi prestati generirati „krizu zajedništva“, gubi- dana, okupljali meštani iz susednih sela. To je
tak „vizije bolje budućnosti „( Vidi: Milan Iz jednostavnog razloga što, upravo taj prostor okupljanje nastavljeno generacijama potom i
Prelog, O krizi zajedništva, Arhitektura, 18o/1, još uvek čini blizu 90%ukupnog JP u Pokrajini pred kasnije izgrađenom i danas postojećom
Zgb, 1982). danas, a iskustva koja imamo ili stičemo o tom Gradskom kućom bez obzira što pivnice tu
Naši gradovi – mislim tu na gradove, prostoru mogu imati i treba da imaju veliki više nije bilo. Okupljali su se tu po inerciji, po
a posebno gradska središta tih gradova u značaj za formiranje JP novih delova naselja te tradiciji, vođeni genima određenog lokacijskog
Vojvodini – postaće ili će zadržati obim , nivo za postepeni proces kroz koji će međuprostori faktora svojih dedova, a zapravo i ne znajući
i kvalitet humaniteta, identiteta i urbani teta novih građevinskih blokova, zgrada, ulice, zašto. Pažljivi istraživač baštine, istoričar umet-
i biti „srećni „ ako ispune uslov za moguću trgovi, parkovi, šetališta i sl. poprimiti karakter- nosti Bela Duranci i njegovi saradnici arhitek-
i potrebnu sreću, koji se sastoji u tome da istike JP i društvenosti. Sadržajno i formalno. ti i urbanisti i domišljati trgovci i ugostitelji,
to mogu biti „samo oni gradovi koji i u celi- Na istorijski vredan JP upućeni smo dakle, iz dva tri decenije unazad imali su sluha i sugerisa-
ni i u pojedinim svojim delovima i u najman- razloga. Najpre, zbog njega samog , a potom li su da se tu ponovo otvori pivnica. Ona je
jim pojedinostima nose nepogrešive tragove zbog njegove revitalizacije i onog novog pro- i danas veoma posećena, dokazujući u prak-
iskreno doživljenih ljudskih osećanja „ (Bogdan stora koji formiramo kao JP danas, a koji će si pretpostavke na kojima se zasnivao i takoz-
Bogdanović, Za drugačiji Beograd, Arhitektura, svoju istoričnost steći sutra. vani Mali urbanizam Bogdana Bogdanovića na
180/1, Zgb, 1982). Koncentrišimo se sada na JP baštinjen u primer.
Pošto su JP mesta ispoljavanja i fondu našeg graditeljskog nasleđa Rezultati savremenih socioloških i
potvrđivanja i društveno-ekonomskog siste- Podsetimo se o kom je prostoru reč. urbanoloških istraživanja domaćih autora
ma, pa i u vlasničkom smislu takođe prostori Najpre, prostrani trgovi naših gradova, samo potvrđuju značaj ovakvih primera (Vidi:
zajedništva, može se reći da su oni od najšireg nastali kao „žitni trgovi „ pijace, ili paradni- Ljubinko Pušić, Čitanje grada, Prometej, NS,
interesa i od direktnog ili indirektnog interesa, reprezentativni - manifestacioni trgovi ispred, 1955, Dragan Koković, Pukotine kulture,
ne samo za pojedinca ili određene interesne između ili uokolo značajnih javnih građevina Prosveta, BGD,1977 ili Dušan Marinković i
grupe, već od najšireg interesa za sve građane sakralnog ili profanog sadržaja. Pogača u Lazar Žolt, Regionalni identitet i lokalna odgov-
–od interesa za grad kao složenu strukturu Bečeju, Venci u Somboru, Katolička porta u ornost, Geotakt, DD Panonija, NS, 2001)
arhitekture i građana u prostoru i vremenu - Novom Sadu, trgovi pred magistratskim zdan- Pri uređenju i revitalizaciji JP najznačajnija
istorijskoj,vremenskoj i u civilizacijskoj sprezi - jima, sudskim palatama, bankama, crkva- je i polazna svakako urbanistička analiza.
međuodnosu i međuzavisnosti. ma, rezidencijama crkvenih velikodostojnika Sadržajno – fizička analiza i valorizaci-
JP jeste dakle, onaj prostor čije su sve To su sve one karakteristično izdužene ulice u ja i funkcionalno određenje prema savremen-
uzročno-posledične karakteristike proizlazeće središtima naših gradova, sa poprečnim pro- im potrebama i uslovima, naravno u istorijs-
iz načina, oblika i simbolike njegovog nas- filom određenim uglavnom jednospratnica- kom kontekstu, ali takođe i u smislu prognoze
tanka i „proizvođenja“u Lefevrovskom smislu ma stilski raznolike arhitekture, sa trgovačko i vizije o mogućnostima prostora u sprezi i na
tog pojma. Isto se odnosi i na obim, stepen – ugostiteljskim sadržajima u prizemljima i sa osnovama kreativnog doprinosa svih učesnika
i kvalitet njegove uređenosti ili neuređenosti. stanovima na spratovima. Tu spadaju svi oni u procesu i postupku revitalizacije.
Određen namenom, korišćenjem, uređenošću središni prostori naših naselja, skoro istovetne Primer iz Bačkog Jarka pokazuje još jedan
i održavanjem JP je re prezentant i paradigma šeme: Dve crkve, mesni park u međuprostoru značajan elemenat za uređenje određenog
kulture koja se u njemu i njim samim ispolja- obodno i ugaono postavljenih javnih zdan- prostora. Kolonisti iza II svetskog rata, u centru
va i reprodukuje. Reprezentant kulture javnog ja poput gradske ili opštinske kuće, škole, ple- mesta, nekada naseljenog pretežno nemačkim
ponašanja i odnosa pojedinaca međusobno. banije ili parohijskog stana, kuća beležnika, stanovnicima, pre tridesetak godina još, podig-
JP je prostor i pozornica filozofije i kulture bogatih građana i kasnije podizanim vatro- li su kuću brvnaru i opremili je kao simbol svog
življenja u određenim prostorno-vremenskim gasnim, pa sokolskim domovima, još kasnije rodnog kraja – kraja iz kog su u Vojvodinu kol-
koordinatama i rasteru. Zato, bavljenje JP pret- zadružnim domovima, mesnim hotelima, kafa- onizovani.
postavlja najpre identifikaciju njega i njegov- nama i pivnicama. U pravilu, sa opekom flaster- Oko brvnare, sa muzeološkom post-

22 | DaNS 50 | jun 2005


dani arhitekture novog sada 2005.
avkom zavičajne zbirke, odvija se i danas,
jedan specifičan vid društvenog života koji traži
specifične elemente uređenja prostora, urbane
opreme i hortikulturnog uređenja, što se sve
dopunjava i koriguje tokom vremena.
Nije slučajno da je jedna od najatrak-
tivnijih ulica Novog Sada, od nastanka grada
do danas- Dunavska – uzeta kao ishodište u
projektu revitalizacije dela starog centra gra-
da 1968/ 7o godine i da je tokom značajnog
zahvata na rehabilitaciji „core“ grada, pešačke
zone i uređenja njenih ulica i okolnih bloko-
va , 1980/81, pa ovih godina ponovo pokaza-
la kako su navike žitelja izuzetno važne. Dugo
je naime vremena prošlo dok su se pešaci oslo-
bodili i nakon uklanjanja tramvaja 1957, mot-
ornog saobraćaja 1967, pa širenja pešačke
zone 1981, sve do najnovijih zahvata mirno
počeli koristiti sredinu ulice.
Godinama su se pešaci po inerciji i navi-
ci kretali uz kuće, a ne sredinom ulice. Tokom
vremena trebalo je još dosta intervencija par-
ternog uređenja i intervencija izvesti.
Sa zelenilom, sa urbanom opremom,
sadržajima u lokalima, u prizemljima zgra-
da, pa da se pešaci oslobode i ulicu korite u
punom njenom kapacitetu.
Navođenim primerima samo smo želeli
da ukažemo na značaj koji, pravilno izvede-
ni zaključci urbanističke analize razvojnog
puta neke sredine mogu imati za opredeljen-
je njenog budućeg usmeravanja i razvoja. fazi, konsultacija i starosedelaca ili ljudi koji ja, zavisno od materijala, tehnike i tehnologi-
Svaki nasilni pokušaj drastične izmene sadržaja su duži vremenski period korisnici konkret- je vremena postavljanja, odnosno od finansi-
koji karakteriše jedan javni prostor i njegovo nog prostora. Oni tačno znaju njegove tajne jskih mogućnosti sredine. Tako na primer, u
okruženje mimo te analize ili bez nje može i mogu pomoći da se u prostoru ne izvodi ni ulici Zlatna greda u Novom Sadu, glavnim uli-
imati samo negativne posledice na njegovo jedan ishitreni, neobrazloživ ili nasilan potez. cama Kikinde, Subotice, Zrenjanina ili Vršca,
uređenje i korišćenje. Tu se možemo takođe, naučiti i prvom od poznatom Sokačetu u Pančevu, na Pogači u
Da sadržaj, prirodnost lokacije, prirod- metodoloških postulata za zahvate u zonama Bečeju ili u drugim nekim središtima naših
nost i uvreženost pešačkih tokova, navika, na graditeljskog nasleđa. To je princip da se ništa gradova otkrivaju se bar četiri takva sloja :
određeni kompozicioni sklop, na visinu, na gab- ne čini silom i ništa ne preduzima u prostoru utabana zemlja, drvena kocka, kamena kal-
arit, pa i na način korišćenja prostora, ako se ili okolnim objektima kojima je fizički definisan, drma, žuta klinker opeka ili obična cigla, sve
poremete, mogu imati neočekivane posledice jer to može izazvati neprirodno ponašanje nje- pre poslednjih zastora asfaltom. Izvesno je
pokazao je primer iz Dunavske i bliske joj Zmaj govih korisnika. Ako je, primera radi, šaht za međutim, da se ni jedan zastor nije postavljao
Jovine ulice u Novom Sadu. Sličnosti smo mog- vodu na pravom mestu, dobro dimenzionisan mimo funkcionalnih potreba saobraćaja koji se
li uočiti i u Zrenjaninu gde su sredinom glavne i kapacitiran, na ulici neće biti zadržavanja ulicom odvijao.
ulice u jednoj od akcija preuređenja postav- vode usled retencije , bara i blata što je osnov- Kada se danas postavlja pitanje kako
ljene, u nizu, „žardinijere,“znatne po dimen- ni preduslov uređenosti i higijene. Ako je klu- prekriti površine uličnog partera ili trga koje
zijama, koje su fizički onemogućile raniji mot- pa pravilno postavljena i pričvršćena neće biti se vraćaju pešaku, možemo reći samo to da ti
orni saobraćaj, ali se nisu pokazale dovolj- pomerana, lomljena i na drugi način devastira- zastori moraju biti ne samo tehnički funkcio-
no privlačnim za stvaranje nekih novih navika na . Ako je korpa za otpatke dobro locirana i nalni , već da moraju biti primereni ambijentu,
pešaka u prostoru. dizajnirana manje su šanse da propadne ili da štimungu mesta, dakle, daleko funkcionalniji
Obrnut primer je onaj sa raskršća na Bul. smeće bude bacano mimo nje. U vreme velik- nego se čini u prvi mah. U tom smislu, ovde
Mihajla Pupina, u kontaktnoj zoni starog cen- og uređenja Novog Sada za Svetsko prvenst- u Panoniji, nema mesta, sem u ograničenom
tra Novog Sada i novih delova grada. Bez obzi- vo u stonom tenisu, 1981. godine, za čitavo obimu i izuzetno, za kamene ploče, jer one ni
ra na zabranu prelaska ulice, na mestima gde je područje starog centra grada napravljen je materijalom ni formatom nisu za ovo podne-
fizički najbliža veza određenih vrlo frekventnih poseban situacioni plan pozicioniranja korpi za blje. Kod nas ne može biti straduna, pjaceta i
sadržaja, kakvi su robne kuće, pošta, banke, i smeće, sa preciznim uslovima njihovog postavl- nekritički unošenih elemenata sa nekog drugog
sl, pešaci godinama prelaze Bulevar kao da se janja u odnosu na kretanje pešaka, mogućnosti geografskog ili klimatskog područja. Tu se misli
radi o najpešačkijoj zoni. Čak je i saobraćajna dohvata njihovih ruku, blizinu mesta prodaje i na boju i na finalnu obradu i na slog. Izvesne
policija na tom mestu popustljivija i toleriše sladoleda, bureka i sl. što se pokazalo veoma arhitektonske slobode su naravno moguće, ali
ovu prirodnost. funkcionalnim. one moraju imati osnov u kreativnom rafin-
Proizlazeći zaključak jeste da je i pri Sledeći elemenat značajan za obim i ste- manu i meri projektanta koji mora konsulto-
uređenju i intervenciji u prostorima koje smo pen dobre uređenosti JP bio bi adekvatno vati ili vladati znanjima drugih struka i speci-
naveli i sličnima, neophodno sa arhitekti- obrađen parter u tom prostoru. jalnosti uključivo i statičara i tehnologa kako bi
ma urbanistima povezati iskustva i znanja Prilikom radova na izmeni uličnog zastora se odgovorilo na složene zahteve koje korisni-
istoričara umetnosti, i istoričara, saobraćajnog ili postavljanja instalacionih vodova pod njim, ci JP imaju. Samo tako javne površine, ti „urba-
stručnjaka, pa i psihologa i sociologa koji će moguće je da se prati stratigrafija uličnog pro- ni tepisi“ kako ih je nazvao Ranko Radović u
doprineti kompleksnosti analiza i valorizaci- fila, pa se iz uvida u tu stratigrafiju u konkret- svom malom eseju o duhu arhitekture (Vidi
je koja se, pre praktičnog pristupa, trebaju nim situacijama mogu konstatovati bar po DaNS 42/2003.) mogu da postignu onu tako
provesti. Već tu je lako izvesti i zaključak o nekoliko slojeva ranije postojećih zastora, potrebnu funkcionalnost višeg reda.
tome od kolikog bi značaja bila, već u toj različitih po materijalu i redosledu postavljan- Iznesimo ovde primer Katoličke porte

DaNS 50 | jun 2005 | 23


dani arhitekture novog sada 2005.
u Novom Sadu koji je poslednji put celovito idno izvršenih istraživanja od strane stručno smeju žrtvovati detalji ili obratno. Ne. Radi se o
uređivan i dobio po čitavoj površini zastor od i društveno kompetentnih ekipa nema tome da se sačuva odgovarajuća mera u sve-
kamenog opločenja 1966. godine. Projektant očekivanih pozitivnih rezultata . Istraživanje mu tome, jer tu upravo leži tajna i izazov za
tadašnjeg rešenja, arhitekta Dragan Ivković otkriva neki put vrlo interesantne stvari. Neki kreativni pristup pri uređenju uličnih izgleda i
naime, nije poslušan, pa su upotrebljene put smo se već privikli na stanje koje posma- ukupne scenografije JP uopšte.
kamene ploče različite po kvalitetu i obradi od tramo dugo vremena i ono nam se čini prirod- Postaje jasno da za sveukupan zahvat
predloženih po projektu. Išlo se na „jeftiniju“ nim . Ispostavlja se međutim da je to samo nisu dovoljni ni samo stručnjaci – specijalis-
varijantu. U vreme kiša i klizavice, negativne privid i da je istina ispod maske koju su na deo ti, neophodni su i umetnici i kreativan dijalog
posledice su se vrlo brzo pokazale fatalnim. zgrade ili zgrada nabacali vreme i parcijalne svih njih međusobno i svih njih, prevashodno
Tokom vremena novca za kompletnu zamenu intervencije tokom vremena vršene. Vremenom sa prostorom kao takvim. Potreban je ponovni
zastora nije bilo, pa je kasnije, u vreme, ipak proširivani izlozi, prozori i drugi otvori, njihov ulazak umetnika i umetnosti u JP. Slikar, vajar,
neophodnih popravki, odlučeno da se na mes- izmešteni i izmenjeni raspored, oljuštena orna- dizajner, keramičar, plastičar, grafičar, i svi dru-
to oštećenih „partija“ postave kamene kocke mentika fasada i niz drugih elemenata koji gi imaju široko polje za nastup u timu sa ostali-
što je dovelo do nastanka spontane kompozici- su na fasadama menjani ili dodavani, ogru- ma, a i svaki za sebe.
je „zakrpe“Pokazalo se tada, 1980/81 godine beli su izgled kuća, a sve to umnoženo u uli- Pošto nije u pitanju samo obnova pročelja
da je takvo rešenje delovalo dobro, jer su delom ci degradirajuće je za izgled čitavog središta zgrada i njihovo koloriranje, već je tu i pitan-
bar, otklonjeni osnovni funkcionalni nedostaci, javnog života. Istraživanje će otkriti pravo je niza drugih detalja, vizuelnih komunikaci-
a čak šta više i postignuti neki novi kvaliteti. lice zgrada, poziciju otvora, sklad i harmoni- ja, tabli sa kućnim brojem i imenom ulice
Porta je odjednom delovala ambijentalno više ju celine i detalja i ukazati kojim putem treba do bilborda, od dnevnog i noćnog osvetljen-
i bliže svom nazivu, kako sam u jednom slo- ići pri rehabilitaciji izvornih vrednosti koja će ja i svemu onome što čini imidž ulice, trga i
bodnijem komentaru to još tada konstatovao. obnovu pročelja učiniti ne samo osvežavajućim prostora u celini. Spomenik, zelenilo, voda ,
(Vidi: S.J., Kozteruletunk elet, HID,11/83, Život elementom , već jednim od osnovnih elemena- famozne žardinijere ili neizbežni kiosk, javne
okruženja –predavanje na TAKT-u, Temerin, jun ta oplemenjivanja gradskog JP i javnog pros- telefonske govornice, svi vertikalni i horizon-
1962) tora uopšte. talni nosači raznih fenjera i svih drugih svetlos-
Godine mogu da prođu da se ljudi kreću U kontrastu sa arhitektonskim jezikom i nih armatura,klima uređaja na primer, pitanje
istom ulicom, prolaze pored istih kuća, svraćaju izrazom naših novih gradnji delova naselja, noćnog štimunga i dekorativnog osvetljenja.
u njih, žive u njima i među njima, pa da tek kitnjasti detalji i plastika koju srećemo na objek- Svaki od ovih elemenata, u prostoru
jednog jutra, kada se sa fasada uklone skele tima graditeljskog nasleđa deluju osvežavajuće baštinjenog graditeljstva, rešen tako da
podignute radi svečarskog renoviranja njiho- i oplemenjujuće. Svi ti detalji izvedeni majstor- uspostavlja sadržajni i oblikovni kontinuitet, a
vog izgleda, ugledaju njihovo lice – lice tih svo- skom rukom i u tehnologiji koja se danas već da ne remeti ambijent, ispuniće svoj zadatak i
jih starih poznanika u koje se nisu baš dobro ne primenjuje, u rasteru koji ima čoveku prime- cilj jedino ako to čini na kreativan način koji ne
zagledali, pa da zapaze kako te kuće imaju reniju meru, u boji koja se sa novih zdanja jed- isključuje, već naprotiv podrazumeva , napaja-
jedan poseban šarm, boju i detalj. Odjednom, no vreme potpuno izgubila, a poslednjih god nje sokovima iskustva i saznanjima tradicije.
te kuće postaju više njihove i više naše, ljudi dina postala preagresivna i često upotrebljava- Uređenje JP danas je više no ikad pitanje
zastaju pred njima, hvale ih i prikazuju ih gos- na na neznalački način, korisnik JP danas otkri- slobode i demokratičnosti, pitanje mere, pra-
tima, ponose se njima, doživljavajući ih vredni- va kao stare i već zaboravljene radosti. Upravo va i odgovornosti prema zajedničkom dobru.
jim i osećajući se i sami vrednijima. zato, a naravno ne samo zato,dosledan konzer- Uređivanje i oplemenjivanje JP sve više je i
Opšti izgled, svežina, boja, uredno post- vatorsko – restauratorski postupak sa starim pitanje i izraz naše savremene lične i društvene
avljena, održavana i renovirana malterska zdanjima i u JP ima veliki značaj. Pri tome se vrednosne orijentacije - pitanje aktivnosti i
plastika i obloga naših zgrada, popravljeni i naravno, ne može zaobići pitanje šta je zapra- mogućnosti za realizaciju pojedinačnog i grup-
sveže obojeni prozori i vrata, cveće na balko- vo taj dosledan konzervatorsko – restauratorski nog interesa u međusobnoj sprezi i jedinstvu.
nima, uredni i lepo aranžirani izlozi, obnovlje- princip i pristup.
ni natpisi, reklame, firme trgovačkih radnji- sve Odgovorimo sažeto i kratko: Taj prist- Slobodan Jovanović
to oplemenjuje prostor i osećaje ljudi koji se up ne znači konzervativizam i nije brana pred
njime kreću. kreativnim činom. U tom smislu više puta citira-
Šta je dakle osnov za pravilan tretman li smo poznatu svojevremenu krilaticu arhitekte
uličnog i ne samo uličnog izgleda zgrada u Miloja Miloševića da biti konzervator ne znači
našim ulicama i uokolo trgova? Pre svega to biti konzervativan. Konzervatorsko- restaura-
je redovno održavanje spoljnog plašta zgra- torski princip i postupak uključuje kreativnost
da u celini, ali to nije dovoljno bez temeljne u sebe i podrazumeva je.
sanacije konstruktivno- statičkih elemenata i Problem je u delikatnosti i u složenom
vlage u zidovima na primer, održavanja krova, pitanju mere stvari.
limarije, stolarije, malterske plastike, dekora- Brojni su primeri da je izgled zgrade pod-
tivnih i skulpturalnih aplikacija, finalnog bojen- vrgnut rigoroznoj rekonstrukciji svih detalja, a
og sloja. Izvođenje ovih poslova, na pravi da je posledica tog posla ipak loša i beživotna,
način, kvalitetno i temeljno, postavlja pred sve jer je jedan specijalistički zahvat zanemario
nas više problema. Pored opštih pitanja kako čitav niz drugih pitanja i problema celine i kul-
doći do potrebnog novca za sve neophodne turno – istorijskog konteksta, ne samo zgrade
radove, kako obezbediti odgovarajući materi- već ambijenta u kom je ona nastala i u kom se
jal i izvođače, uvek iskrsavaju pitanja koncepci- tokom vremena našla. Problem dakle nije zgra-
jske prirode i stručne procene i ocene o tome da sama po sebi, već je to zgrada u uličnom
da li ići na renoviranje zatečenog stanja , na potezu, u ambijentu građevinskog bloka i
rekonstrukciju izvornog ili bar približno izvor- određenog dela grada - grada kao celine u
nog – prošlog stanja ili pak na reviziju izgle- jedinstvu aglomeracije i njenoj poziciji u širem
da objekta u funkciji nekih kvazi savremenih ili okruženju i pejsažu. Neka je primer i nedav-
suštinski savremenih potreba korisnika objekta no završena obnova fasada u starom novo-
ili čitavog prostora. sadskom centru. Šetajući od zgrade do zgrade
Pošto je reč o prostorima baštinjenog gra- zapazili bi i kritički bi mogli komentarisati
diteljstva bitna je prevashodno valorizacija tog prilično toga. Gledajući sve to kao celinu, kao
nasledstva. Pomenuli smo već, da bez valo- ukupno ostvareni štimung i atmosferu, reakcija
rizacije nasleđenih vrednosti na temelju sol- je druga. To ne znači da se zarad celine mogu i

24 | DaNS 50 | jun 2005


dani arhitekture novog sada 2005.

PROJEKTNI STUDIO DANS

P
o prvi put u istoriji Društva Arhitekata
Novog Sada, ove godine je u okviru
arhitektonske manifestacije Dani
Arhitekture Novog Sada organizova-
na crtačka radionica - DANS Projektni
Studio. Kako je tema ovogodišnjih dana arhi-
tekture bila javni gradski prostori, tako je orga-
nizacioni odbor Društva Arhitekata Novog
Sada odlučio da i tema ovog projekta DANS-
ovog projektnog studija bude usko povezana
sa javnim površinama našeg i ostalih gradova.
U nadahnutom ambijentu izložbenog prostora
- velike sale Galerije Matice Srpske, učesnici
su ovog puta dobili zadatak da u relativno
kratkom vremenskom roku u trajanju od 30
minuta isprojektuju i daju svoj idejni predlog
za arhitektonsko rešenje gradske javne klupe.
Trajanje crtačke radionice nametnulo je da
radovi sadrže ono sto je najbitnije u našoj
profesiji a to je sama ideja koja je naravno
podržana znanjem antropoloških
mera (u ovom slučaju) a opet, očišćena
od tehničkih detalja koji su uvek predmet
daljnjih razrada.
Od skoro dvadeset kvalitetnih i zanimljivih
radova arhitekata i studenata Arhitektonskog
Fakulteta u Novom Sadu, za tri najbolja rada
dodeljene su povelje Društva Arhitekata Novog
Sada za učešće u DANS-ovom Projektnom
Studiju. Žiri u sastavu Marina Vraneš, dipl.
ing.arh., Tamara Karadžić, dipl.ing.arh. i
mr. Nemanja Radusinović, dipl.ing.arh. je za
prvonagrađeno konceptualno arhitektonsko
rešenje gradske klupe proglasio rad studen-
ta Arhitektonskog Fakulteta u Novom Sadu
Nenada Miloševa, drugu nagradu je poneo
takođe student Arhitektonskog Fakulteta u
Novom Sadu Vladimir Dukic, a treću nas arhi-
tekta Vladimir Iličić.
DANS-ov projektni studio organizo-
van je i zamišljen kao progresivno delovan-
je profesionalaca na vizuelni identitet našeg
grada. Rad u projektnom studiju DANS-a bi
se organizovao i u okviru manifestacije Dani
Arhitekture Novog Sada, a i u drugim termin-
ima tokom godine, gde bi arhitekti i studenti
arhitekture (kao i svi zainteresovani) mogli da
daju svoj dizajnerski, idejni doprinos rešavanju
estetskih i funkcionalnih celina ili delova našeg
grada. Radovi naših profesionalaca bi bili na
raspolaganju zainteresovanim investitori-
ma koji bi, posle posete izložbi radova, ideju
mogli da otkupe i da je, uz saradnju sa autori-
ma, materijalizuju u cilju ulepšavanja i kvalita-
tivnog napretka našeg grada.

Nemanja Radusinović

DaNS 50 | jun 2005 | 25


novi objekti

2+2 objekta u novosadskoj ulici


Petra Drapšina
SUSRET STARE I NOVE EKLEKTIKE

Pregled savremene graditeljske prakse je pokušaj da se neprestano dograđuje i proverava sistem


vrednosti novosadskog arhitektonskog okruženja beleženjem kvalitetnih ostvarenja - poželjnih
primera, kao jedno od funkcija društva arhitekata grada, odnosno njegovog glasila. Značaj
objekta, koje je spojila isto vreme, mesto i tema višeporodičnog stanovanja, originalnog je
i doslednog stilskog izraza. U dva slučaja iz novosadske ulice Petra Drapšina čitljiv je origi-
nalni jezik stvaranje nove vrednosti iz proverenih kvaliteta motiva/stilova neposredne prošlosti
(P. Drapšina 51) ili novo stvorenih kvaliteta korišćenjem tradicionalnog jezika oblikovanja (P.
Drapšina 44), oba primera, do detalja sprovedene kvalitetne materijalizacije. Dva objekta
potpuno drugačijeg senzibiliteta u načinu oblikovanja potvrđuju svu širinu mogućeg prostora
oblikovanja kvalitetne arhitekture višeporodičnih objekata u nizu.
u lepo građansko, klasično odelo. Drugi objekat, na drugom
uglu iste raskrsnice, jedinstven je u arhitekturi Novog Sada.
Prizemni kuća sa kupolom nad uglom objekta jedna je od ret-
kih na kojoj je primenjen neogotički plastični ukras, zanatski
izvrsno urađena, poznata po svojoj „sakrivenoj“ oslikanoj
fasadi koju je otkrio oronuli malter. Prepoznatljivost ovog
jedinstvenog objekta nije samo u kvalitetima njegove fasade,
nego i u celokupnom veoma lošem stanju. Velika je šteta ova-
kav objekat ne uvrstiti u one najvrednije, a realna opasnost
da se može otpisati i zameniti bila bi ujedno i neprocenjiv
gubitak za novosadsku istoriju. Ova dva stambena objekta,
zaštićena samo u kategoriji prethodne zaštite (koja je već
odavno istekla), dva su stilski različita ali koncepcijski slična
objekta. Sa stanovišta istorije arhitekture to su jedinstveni
primeri uspele arhitekture gradskog stanovanja prve polovine
XX veka.

Tranziciona
U tranzicijskom periodu u kom se, manje ili više društvo
menja u potrazi ka jasnoj viziji ali nejasnim putevima, i savre-
meno graditeljstvo, svedeno u najvećoj meri na veliki broj
stambenih objekata, prolazi kroz svoju tranziciju u kojoj je
ulica Petra Drapšina jedan od novosadskih trodimenzionalnih
prikaza te potrage. Nema novog društva bez novog stila u
arhitekturi, rekao bi Filip Džonson. U potrazi za originalnim
izrazom inspiracija autora objekata se često crpi iz dalekih
Međuratna stilova istorizma (koristeći sigurne alate postmoderne), preko
Međuratne moderne, ali što je posebno značajno i original-
Istorija koja prati ljude i događaje u ulici Petra Drapšina nije nih savremenih rešenja kojih u ovoj ulici ima više.
ostavila mnogo zanimljivosti. Njena pozicija u širem centru Primena elemenata postmoderne, kao što je i sam stil
grada bila je prednost u odnosu na one brojne novosad- fino složena slika krhotina prošlosti, i po svojoj je suštini
ske ulice sa dugačkim nizovima prizemnih kuća izduženih nepravedna prema nasleđenoj stambenoj arhitekturi Novog
parcela, koje će se u procesu velike rekonstrukcije poslednjih Sada. Prizivanje stila međuratne Moderne u stamben-
15 godina, pokazati kao izuzetna (tržišna) vrednost koja će im objektima višeporodičnog stanovanja, ima više oprav-
opredeliti brojne investitore za ulaganje u potpunu rekon- danja nego one iz perioda akademizma, zbog velikog bro-
strukciju baš ove ulice. Od mnoštva objekata koji su nestali ja nasleđenih primera koncentrisanih uglavnom na Malom
poslednjih godina, ističu se dva na onom delu koji ulicu Petra Limanu (okolina Varadinskog mosta), ali u određenom bro-
Drapšina preseca ulica Laze Kostića. Jednospratna stambena ju, i u nedalekoj Železničkoj ulici. Reminiscencija na arhitekt-
zgrada, graditelja Jovana Melke (1930), sa kasnije otvorenim uru međuratne Moderne isključivo je u domenu oblikovanja
mansardnim krovom svojom posebnom finoćom malog fasade. Svakako da bi bilo tendenciozno izbegavanje istine o
višeporodičnog stambenog objekta, eklektička je mešavina često velikom, pa i presudnom, uticaju želja investitora koji,
stilova međuratnog perioda prve polovina XX veka. Jasno su od svoje samoubeđenosti da je projektantski posao samo
uočljive razmere i moduli koje donosi moderni stil ali obučen lako stečena veština, kao rezultat imaju tužnu imitaciju loše

26 | DaNS 50 | jun 2005


novi objekti
materijalizovane bezidejnosti amatera.
Kao i u mnogim stvarima više uticaja čine jedno delo vrednim
pažnje uvrštavanja u brevijar arhitektonske struke, u ovom slučaju na
lokalnom nivou grada Novog Sada.
Rekonstrukcija Drapšinove ulice postala je prepoznatljiva po
zadržavanju građevinske i regulacione linije na istom mestu koju su činili
prizemni objekti danas zamenjeni četvorospratnicama. U ime očuvanja
ambijenta, rekonstruisana ulica je postala skučena i sada prepoznatlji-
va po neprijatnoj klaustrofobičnosti prostora pomalo zagušljive atmos-
fere. Većina objekata je mnogim elementima arhitektonike ambicioz-
no želela da se samozadovoljno istakne i u tom pokušaju uspela jedi-
no da ulicu učine dodatno neharmoničnom.
Objekti koji se posebno razlikuju od ostalih svojim (arhitektons-
kim) kvalitetom u primerenoj potrazi za neponovljivošću su dva objek-
ta na brojevima 44 i 51. Svaki od njih je po stilu poseban, originalan
u idejama koje donosi ili po načinu komponovanja arhitektonskih ele-
menata. Svaki objekat dovoljno samosvesan da se istakne u odnosu na
okolne i da pleni svojom različitošću kvalitetom stila.

The meeting of the new and old eclectic


In two cases of new structures in Petra Drapsina Street in Novi
Sad one can read the original language of creation of a new value
out of the proven quality of motifs/styles of a direct past or newly
created qualities by means of using the traditional language of
shaping. Two structures of a completely different sensibility in
the method of shaping confirm all the wideness of a possible
shaping space of high quality architecture of lined multi-residen-
tial structures.
The history that accompanies people and events in the
above-mentioned street has not left too many interesting
things. Its position within the wider centre of the city has been
the advantage in relation to those numerous streets of Novi
Sad with long lines of one-storey houses built on elongated
land plots, which shall prove to be an exceptional (market)
value in the process of a large reconstruction, which has been
undertaken within the last 15 years, that will commit numer-
ous investors to investing into complete reconstruction of this
very street.
The building in no. 44 (the work of an architect Rakocevic)
was built with a special, almost interior type of sensibility,
which is unique in modern residential architecture. The main
motif of shaping can be recognised like and echo in structures
of Moderna between the two Wars, but it has also almost
baroquised the main pattern with its skilfully directed lines in
a form of an individual – authorial style additional building.
The author of the facade of the building in no. 51, an archi-
tect Siladji, plays out with several strong elements express-
ing a strong authorial attitude, which is a significant segment
of quality of this building that singles it out. The building is
unique by the marked sculpturing intervention in the field of
architecture as it sets the facade in the middle between the
architecture accomplishment and modern artistic installation.
From the aspect of style, both buildings are of a manner type
as they use motifs of architectural styles of the past times,
scaling them skilfully, and they also process them and intro-
duce new ones, directing the whole groups of elements bal-
anced in the form of well harmonised unity.

Darko Polic

DaNS 50 | jun 2005 | 27


novi objekti
Autor: Laslo Silađi, Orbis
inženjering, Novi Sad
Lokacija: Petra Drapšina 51, Novi Sad
Godina završetka radova 2004.
Spratnost objekta Po+P+4+Pk
Podrum: garaža
Prizemlje: poslovni i trgovački prostor,
Spratovi: stanovanje

Objekat se ističe svojom veoma jakom fasadom


skulptorskog senzibiliteta, time potvrđujući
osnovnu vokaciju autora. Koncept objekta
je veoma sličan objektu arh. Marinčića u
Njegoševoj ulici 10 (prethodni broj DaNS-
a), i predstavlja oživljavanje stila novosad-
skih primera Moderne, sa jasnom linijom ka
Tabakovićevoj Klajnovoj palati u ulici Kralja
Aleksandra. Autor fasadu razigrava sa nekoliko
jakih elemenata iz kojih se čita jak autorski stav
što je važan segment kvaliteta ovog objekta
koji ga ističe.
Glavni elemenat fasade je višespratni erk-
er na vertikalnoj osi simetrije fasade natkriven
konstrukcijom jakih metalnih konzola na ati-
ci. Možda prejak balkon na prvom spratu sa
zidanom ogradom se svojom horizontalnošću
suprotstavlja erkeru nepotrebno se takmičeći s
njim. Simetričnu kompoziciju vertikalnih i hor-
izontalnih elemenata remeti maniristički aug-
mentovani držač zastave na levoj strani fasade -
element takođe preuzet iz fundusa arhitekture
međuratne Moderne. Zanimljiv je motiv stepe-
nasto naglašenih pojedinačnih spratnih visina.
Svaki viši sprat za jednu je širinu sloga opeke
izbačen u odnosu na donji, naglašavajući skulp-
toralni senzibilitet fasade objekta. Zanimljivo je
i tonirano farbanje tavanice terasa u nijansama
plave boje od prvog do četvrtog sprata.
Objekat je jedinstven po uočljivom skulp-
torskom uplivu u polje arhitekture postavljajući
fasadu ovog objekta na sredokraći između arhi-
tektonskog ostvarenja i savremene umetničke
instalacije.
Tipska etaža ima pet stanova - jednoso-
ban, dva dvosobna i dvoiposoban orjentisan
prema dvorištu. Sa jednog od podesta trokrak-
og stepeništa se ulazi u stan koji se nala-
zi u dvorišnom krilu objekta. Površine stano-
va su od oko 30m2- 60m2. Kvalitetno dimen-
zionisane prostorije raspoređene su korekt-
no prema standardima kvaliteta na koje tre-
ba podsećati i ukazivati u odnosu na praksu
poslednjih godina. U potkrovnoj etaži se nala-
ze dupleks stanovi.
Oba objekta su tip ivične izgradnje na
parceli objekata u nizu. Deo objekta kojim se
pokazuje javnosti je ulična fasada opisana u
dva različita slučaja ulice Petra Drapšina. Svaki
svojim različitim senzibilitetom pokazuju svu
veštinu autora da u širokom polju delovan-
ja struke ponude svoju viziju i stil, uspešno ih
realizujući, uvek uz bitan uslov dobre sarad-
nje sa investitorom. Stilski posmatrano, oba
objekta su maniristička koristeći motive stilova
arhitekture prošlih vremena, vešto ih skaliraju,
prerađuju i uvode nove, dirigujući čitavim gru-
pama elemenata izbalansiranim u formi dobro
usaglašene celine.

Darko Polić

28 | DaNS 50 | jun 2005


novi objekti
Autor: arh. Milan Rakočević &
Rakočević inženjering, Novi
Beograd
www.birorak.co.yu.
Lokacija: Petra Drapšina 44, Novi Sad
Godina završetka radova 2004.
Spratnost objekta Po + P + 4 + Pk
Podrum: garaže
Prizemlje: poslovni i trgovački prostor,
uređeno ozelenjeno dvorište
Spratovi: stanovanje

Objekat je urađen posebnim gotovo enteri-


jerskim senzibilitetom, jedinstvenim u savre-
menoj stambenoj arhitekturi. Osnovni motiv
oblikovanja se kao eho može prepoznati u
objektima međuratne Moderne ali svojim vešto
vođenim linijama i pokrenutim površinama je
gotovo barokizirao osnovni obrazac u nekom
vidu individualne - autorske stilske nadograd-
nje. Korišćeni arhitektonski elementi: višeetažni
prislonjeni stub, koji je težište svih vođenih
linija elemenata fasade, materijali i njihova
tekstura (tanko sečene zelene kamene ploče,
dinamične strukture), čine fasadu ovog objekta
izuzetno razigranom približavajući se granici
prave mere. Kvalitet izrade fasade jednako ple-
ni kao i sam njegov stil. Kvalitet objekta u celini
još više ističe upadljivo bezidejna fasada sused-
nog objekta. U veštom dirigovanju brojnih
elemenata fasade, zamerka u malom detalju
je, da su početne krivine parapeta terasa na
trećem i četvrtom spratu, suviše „priljubljeni“
uz stub, pa se pomalo stvara gužva različitih
elemenata na mestu dinamičnog ukrštanja
horizontala osa terasa i jake vertikale stuba.
Raspored stanova je koncipiran
neuobičajeno luksuzno u savremenoj graditeljs-
koj praksi objekata višeporodičnog stanovan-
ja. Na jednoj etaži se nalaze po dva trosobna
simetrična stana između kojih je prostor verti-
kalnih komunikacija (lift i stepenište). Raspored
prostorija je tradicionalan, jasno segregiranih
takozvanih dnevnih i noćnih zona stana, sa
dnevnom sobom od 22 m2, i spavaćim sobama
od 14 do 18 m2. Prijatnost strukture i raspore-
da prostorija stana dopunjuju prostrani balko-
ni i lođe na obe fasade, uličnoj i dvorišnoj. U
potkrovnoj etaži se nalaze prostrani dupleks
stanovi. U zadnjem dvorištu objekta nalazi je
uređeno zeleno dvorišta sa zidanim roštiljem.

DaNS 50 | jun 2005 | 29


novi objekti

Divno je živeti P
adine Fruške gore usmerene pre-
ma Novom Sadu i bačkoj ravnici
decenijama su privlačili stanovnike i
vikendaše a sa njima arhitekte i gra-
ditelje. Po blagim brdovitim vencima
Vikend kuća porodice Radenković-Ćulibrk razbacano je mnoštvo kvalitetnih porodičnih
Lokacija: S. Kamenica, potez Popovica kuća, letnjikovaca i vikend kuća. Na padinama
Spratnost: Su + P Fruške gore postoje čitavi potezi naselja vikend
Netto površina: 273 m2 kuća, poslednjih godina često pretvorenih u
Površina placa: 3000 m2 porodično stanovanje. Projektovanjem vikend
Denivelacija terena: 9 m. kuća tokom proteklih pola veka sigurno se
Godina projektovanja: 2003. bavilo dosta arhitekata. Ta inspirativna tema
Godine izgradnje: 2003-2004. nije detaljnije istražena a ni u literaturi nije ih
Autor: Dubravka Đukanović, dia ostalo mnogo toga zabeleženo. Ipak, posledn-
Saradnici: Biserka Baričić, dig, projekat jih godina publikovano je nekoliko vikend kuća
konstrukcije objekta; Zoran Vapa, dig, pro- - arh. Krstonošića za porodicu Mirosavljević
jekat potpornih zidova u okviru projekta u Rakovcu (1966), kružne osnove od zidana
spoljašnjeg uređenja od tesanog lokalnog kamena, arh. Zora Pajkić
za porodicu Dimić na Iriškom Vencu (1968),
izgrađena od crvene opeke i sopstvena vik-
endica arh. Milidragovića na potezu Rakovac
- Salaksija (1985), sa livenim betonskim ele-
mentima. U njima se oseća određena odgov-
ornost prema specifičnom projektnom zadatku
ali i maštovitost u arhitektonskim rešenjima i
izboru materijala.
Lokacija vikend kuće na Popovici je dese-
tak kilometara od Novog Sada, na desnoj oba-

30 | DaNS 50 | jun 2005


novi objekti

li Dunava, u neposrednom okruženju nacio- ka sproveden dosledno i bogato. U kombinaci- dvorište u logični niz. Na tom području arhitek-
nalnog parka Fruška gora. Na prostranoj par- ji sa travnatim kaskadama, jezerom, prelivan- tura prelazi u enterijer i dizajn koji je uspešno i
celi, relativno ujednačenog nagiba, nalazio se jem vode, primenjen koncept je stvorio jednu originalno rešen. Vidljiva je dobra saradnja na
zaparloženi vinograd, sa malom vinogradar- novu, planiranu biocenozu, slikovitu tokom svih relaciji autor investitor, obostrano razumevanje
skom kućom i bunarom. Kako je novi objekat godišnjih doba i vremenskih prilika. i prihvatanje sugestija.
lociran na najvišoj tački terena, uz južnu grani- Arhitektura vikend kuće na Popovici nije Arh. Đukanović, inače već iskusan projek-
cu parcele, ostali deo dvorišta zauzimaju zelene ekstravagantna. Ukomponovana je u prirodno tant-enterijerist, sa brojnim izvedenim radovi-
površine i veštačko jezero, nepravilnog oblika, okruženje nadahnuto i znalački. Projektovana ma, enterijeru vikend kuće posvetila je poseb-
koje se snabdeva kišnicom. Prečišćavanje vode u širokim potezima sa naglašenom teksturom nu pažnju nizom prostornih situacija koji
vrši se filterima i sistemom malih prelivnih jezera materijala i četvorovodnim krovom. Povoljan olakšavaju i poboljšavaju kućnu organizaci-
u kojima žive ribice, kao u prirodnom staništu. položaj objekta omogućava da se iz svih delova ju podređenu odmoru i uživanju u prirodnom
Snažni potporni zidovi, visine 2-6 m., postav- kuće pruža veličanstven pogled na grad i ravni- okruženju. Oslobođen strogih zahteva uređenja
ljeni prilikom izgradnje obezbedili su stabilnost cu. Razuđena osnova, sa obodnim natkriven- porodičnog životnog prostora, enterijer vikend
tla na čitavom prostoru kao i različite sadržaje im terasama formira približno kvadratni oblik kuće na Popovici je pregledan, lepo organi-
u dvorišnom delu. Na severnoj strani jezera je i omogućava neposredan kontakt sa prirod- zovan i funkcionalan. Kuhinja, kupatilo i trpe-
platforma za sunčanje i silazak u vodu, formira- nim okruženjem preko pristupnih staza. Veliki zarijski deo detaljno su dizajnirani i savremeno
na umesto krova stare kuće, čiji su zidovi nivel- otvoreni trem sa slobodnim stubovima opa- opremljeni. Unutrašnjost je dopunjena zidanim
acijom terena sa tri strane ukopani i iskorišćeni suje južno pročelje. U suterenu su smeštene detaljima zidnih niša, polica i lukova sa slo-
kao zidani trapovi. Na donjem platou sa koga prostrana garaža, pomoćne prostorije i vinote- bodnim stubovima. Boje su pažljivo odabrane,
se ulazi u staru kuću sačuvan je bunar uz doda- ka (150 m2). U nešto manjem prizemlju (123 nežnih tonaliteta. Dnevno osvetljenje je maksi-
to igralište za košarku. Velika strmina zemljišta m2) se nalazi dnevni boravak sa otvorenim malno, enterijer prima dnevno svetlo preko
vešto je iskorišćena za kaskadno nivelisanje ter- kaminom, kuhinja, dve spavaće sobe, kupatilo. terase ali i svetlarnika i prozora. Nameštaj
ena čitavim ansamblom terasa od lomljenog i Ispred dnevnog boravka je velika terasa - roštilj uglavnom savremen, nenametljivog izbora.
tesanog kamena, ređanog bez maltera u vidu i zidana peć. Specifična funkcija vikend kuće po Veštačko osvetljenje, raznovrsno i kvalitetno.
niske ograde oko veštačkoj jezera. Inspiracija definiciji zahteva prostrane prostore za dnev- Materijali koji su korišćeni na uređenju
autora su svakako bili klasični japanski vrtovi ni boravak, izdvojen odmor i posebno prelaze dvorišta i izgradnju kuće su prirodni, lokalni,
kao i brojni svetski časopisi iz te oblasti. Izbor ka dvorišnom delu u vidu terasa i otvorenih dobrog kvaliteta. Osnovni građevinski materi-
drveća, šiblja, barskog bilja, cveća i ostalih bilja- tremova čime se integriše unutrašnji prostor i jal korišćen u enterijeru i eksterijeru je duplo

DaNS 50 | jun 2005 | 31


novi objekti

pečena opeka tzv. starog formata (dimenzija Living is wonderful


30/15/7 cm.), tradicionalni materijal ovih kra- a direct contact with natural surround-
ings across the access paths. The archi-
jeva. U velikoj meri su korišćeni drvo i posebno The holiday house at Popovica is at the
tect Djukanovic, already an experienced
kamen, takođe autohtoni graditeljski materijali distance of some ten kilometres from
designer-interior planner, with a lot of the
kojima obiluje područje Fruške gore. Prilikom Novi Sad, on the right bank of the
realised works, dedicated a special atten-
gradnje ostvaren je planiran tradicionalni način Danube, in the closest vicinity of the
tion to the interior of the holiday house
zidanja dekorativnih venaca, lukova i svodova. National Park Fruska Gora. Located on
through a range of spatial situations that
Vidljiv je takođe i kvalitetan zanatski, izvođački the spacious land plot, with a relative-
facilitate and improve the house organi-
pristup tokom gradnje o kome se posebno bri- ly balanced slope, there was a neglected
sation subordinated to leisure and enjoy-
nulo. vineyard, with a small vineyard keeper’s
ing in natural surroundings. Liberated
house and a well. As the new building is
Posmatrajući ovu kuću, u misli dolaze from strict requirements of regulation of
at the highest top of the terrain, along
čuvene kuće iz literature utopljene u prirodne a family space for living, the interior of a
the southern border of the land plot, the
pejzaže - Neutre, Altoa, Rajta, Džonsona itd. weekend house at Popovica is well laid
remaining part of the yard is occupied by
Filozofija i estetika arhitekture i prostora kod out, organised and functional. Materials
green surface and an artificial lake, irreg-
njih zapljuskuju građevinu, prelazeći u istoriju that were used for the yard regulation
ular in shape, which is supplied by storm
ali i teoriju one postaju važnija i od same funk- and building of a house are natural, local
water. A big terrain slope is used skilfully
cije kuće. Programske i konceptualne post- and of a good quality. The main building
for cascade the terrain leveling by means
material used for the interior and exterior
avke u njihovom projektovanju imale su poz- of a whole range of terraces made of bro-
is brick (roasted twice), which is the tra-
itivne estetske efekte, mada neke od tih leg- ken and trimmed stone laid down with-
ditional material in this region. Wood and
endarnih kuća, poput Džonsonove staklene out plaster in the form of a low fence
stone in particular have been used large-
kuće, jednostavno nisu za život. To nije slučaj around the artificial lake. The inspirations
ly and they are also autochthonous build-
sa vikend kućom na Popovici koja je, čini se, of an author were certainly the classical
ing materials that Fruska Gora abandons
održiva i može se koristiti tokom čitave godine Japanese gardens and numerous world
with.
bez posebnih tehničkih priprema. Oslobođena magazines from that field. The selection
Liberated from the valid style and local
od važećih stilskih i lokalnih konotacija ali of trees, hedges, pond plants, flowers
connotations but with spirit, interior and
and other plants was carried out in a con-
duhom, enterijerom i primenjenim materijali- applied materials that are deeply con-
sistent and rich way. In combination with
ma duboko vezana za pejzaž, vikend kuća na nected to landscape, this holiday house
grassy cascades, the lake and overflowing
Popovici predstavlja svetli primer estetiziranog at Popovica represents a light example
of water, the applied concept has created
sjedinjavanja životnog prostora i prirodne oko- of aesthetised joining of the dwelling
a new, planned biocenosis, picturesque
line kroz dinamiku godišnjih doba, nepres- space and natural surroundings through
during all seasons and under all weath-
tanog kretanja vode, prisustvo riba i ptica. the dynamics of the seasons, permanent
er conditions.
flow of water and presence of fish and
Priroda i kuća se ujedinjuju kroz preplitanje The architecture of this holiday house has
birds. Nature and house are being united
unutrašnjeg uređenja, prirodnu “scenografiju” been composed into natural surroundings
through intertwining of the interior dec-
i svakodnevnog života. in an inspired and expert way. The diluted
oration and natural “scenography” and
basis, with terraces roofed on the edges
everyday life.
Vladimir Mitrović forms almost a square shape and enables

32 | DaNS 50 | jun 2005


novi objekti

DaNS 50 | jun 2005 | 33


arhitektura u svetu

Kuće od drveta i kartona


Walter Unterrainer (1952), austrijski arhitekata, živi i radi na tromeđi Švajcarske, Austrije i Nemačke gde ima
biro u Feldkirch-u, kod Bregenz-a. Fakultet je završio u Insbruku posle čega je 2 godine studirao u Londonu.
Specijalizirao je solarnu arhitekturu i drvene konstrukcije. Dobitnik je više nagrada, profesor na Arhitektonskom
fakultetu u Lithenštajnu i gost-profesor na univerzitetima u Ahenu, Stokholmu i Beču. Bavi se solarnom arhitek-
turom, nosilac je brojna priznanja iz te oblasti. Jednu od najpoznatijih solarna kuća u Österreichs-u (1985) pro-
jektovao je u saradnji sa građ. ing. Hermann Kaufmann-om i švedskim arh. Sture Larson-om. Ova škola kao jedini
izvor energije koristi solarne kolektore.

P
asivna solarna kuća koju još nazivaju vi boja, kao refleksije sa neba, bio je odličan, jedinice - celine, prave se u radionici a potom
i “pasivna kuća” ili “low energy- arhi- ali je glavni razlog za ovaj eksperiment ipak bio montiraju na licu mesta. Istovremeno, aktuel-
tektura”, štedi energiju za grejanje. - ekologija! Autor je ovu fasadu kasnije, vrlo noj estetici (de)konstruktivizma i minimaliza-
To se postiže ispravnom orijentaci- uspešno primenio i na više drugih objekata. ma, odgovara ova modularnost i struktural-
jom kuće u odnosu na strane sveta i Spoljni zidovi dvojne kuće u Bregenzu izam drvenih konstrukcija. Uz razvoj tehnologi-
osobine terena i time što se unutrašnja toplota uglavnom su od kartonske, industrijski proizve- je zaštite od požara, sve to je pogodovalo pra-
kuće čuva. Višak toplote koja nastaje od života dene termoizolacione lepenke, lepljenje u slo- vom bumu drvene arhitekture danas u Evropi.
ljudi i rada mašina u njoj akumulira se u za to jevima običnog talasastog kartona uz određene Nove tehnologije i konstrukcije omogućavaju
posebno projektovanim toplotnim ostavama, vatrootporne premaze. U kućama sličnog tipa i asimetričnost što ukida monotoniju - najveći
npr. u naslagama kamena ispod terena, da bi danas se primenjuju i drugi materijali - slama, problem drvene kuće.
se kad je to potrebno, vratio nazad po principu glina, razna mikrofiber vlakna itd, ali glavni
toplotne pumpe, najčešće uz pomoć ventila- element njihove gradnje ipak je ostalo drvo. Estetika promišljena kroz
cionih kanala. Toplota se uvek kreće od toplog okruženje
ka hladnom, ukoliko postoji njihova veza Drvena arhitektura
- toplotni mostovi. Na južnoj fasadi, koja je Od modernizma na ovamo, arhitekte ne
obično i jedina sa velikim prozorima, ugrađuju Drvena arhitektura pojavila se 80-tih u Evropi interesuje samo kuća već i pejzaž. Potpuno
se stakla koja se greju električno. u modernizovanom izdanju i to prvo na severu apstraktne i minimalističke forme Dvojne vile u
Da bi se savladao celokupni problem pro- Švajcarske, oko Ciriha - sa arhitektama Peter Bregenzu pokušavaju da se uklope u njega kao
jektovanja jedne ovakve kuće arhitekta mora Zumptor, Gigon-Gajer, Birkhalter - Zumi, ali i neka vrsta samoniklog kristala. Drvo ne može
da sarađuje sa naučnicima. Na primeru Dvojne inženjerima kao Jirg Konzet koji je uspeo da da bude neprirodno a strukture koje ono daje
vile u Bregenzu (1996) ova saradnja je real- drvo kao noseći materijal poveže sa metalom uvek su organske. Ovu fasadu W. Unterrainera,
izovana kroz zajedničke proračune iz dome- - žica, metalne zatege i sl. - i tako dobije lag- koji inače retko na fasadi upotrebljava i boju,
na arhitektonske fizike i naknadni monitoring ane modularne konstrukcije koje plene svojom odlikovao bi purizam stakla kad on ne bi bio
sa kontrolnim merenjima, koji je dao dobre lepotom. Masovna upotreba drveta u arhitek- narušen drvenim venecijanerima postavljenim
rezultate. U neku ruku, ovde se radilo o eks- turi započela je inače znatno ranije, tokom 60- na južnoj fasadi spolja, sunčanim kolektorima.
perimentu koji je dobio naučnu potvrdu pošto tih, uvođenjem industrije lameliranog drveta, Na zadnjoj strani, objektu su pridodata dva
je na objektu primenjena inovatorska fasada čija se proizvodnja danas napušta radi elimi- aneksa: betonski i drveni - garaže i ostave, u
od više slojeva drvenih ploča sa termoizolaci- nacije štetnog uticaja lepka. prirodnim bojama i teksturama ovih materijala,
jom od saćastog kartona sa vazdušnim slo- Drvena arhitektura je u biti modular- što narušava minimalizam glavnog kubusa -
jem za provetravanje, a kao završna obloga na i ograničena dimenzijama građe i ploča. staklene kocke i objektu daje čar ležernosti.
korišćeno je obično armirano staklo, 7 mm, Danas se uglavnom gradi sistemom masivnih U Nemačkoj su 20-tih godina prošlog
sa Aluminijumskim nosačima koji se inače drvenih ploča koje su pokazale izuzetna veka postojale dve grupe umetnika koji-
koriste za staklene bašte. Estetski efekat ove statička i termička svojstva a čiji su preseci ma je pejzaž sa samoniklim arhitektonskim
jeftine fasade, na kojoj se mestimično pojav- znatno manji od sličnih, betonskih. Svi delo- strukturama u njemu bio glavna preokupaci-
ljuju ogledalski efekti a mestimično razni preli- vi jedne kuće pa i čitave njene voluminozne ja. Glasnogovornik obe bio je nemački arhi-

34 | DaNS 50 | jun 2005


arhitektura u svetu

tekta Bruno Taut sa čuvenim Staklenim pavil- drvetu - Altoa ili Rajta. Razlikovali su se i od
jonom na Svetskoj izložbi u Kelnu (1914). Kao konstruktivizma pošto u njihovim struktura- HOUSES MADE OF WOOD AND
i Unterrainer, obe grupe autora pokušavale su ma konstrukcija nije bila - ono najvažnije! CARDBOARD
da svoje strukture uklope u pejzaž ne na način Minimalizmom i jednostavnošću formi vila u
da one budu “što diskretnije”, već suprotno, Bregenzu nas podseća i na rane apstraktne Wooden architecture appeared in Europe dur-
davši njihovoj “veštačkoj prirodi” punu slobo- radove Mondrijana i Maljeviča. Međutim sem ing the 80’s, in a more updated version, first
du rasta i razvoja, što je povratno trebalo da u uživanju u performansu sletanja trodimen- in the north of Switzerland, around Zurich
ga obogati. zionalnog Maljevičevog “Crnog kvadrata” na – with architects Peter Zumptor, Gigon-Geier,
Unterrainera-ova težnja da se bude što alpsku Eco- pastoralu , lepota ovog objekta leži Birkhalter-Zumi and engineers such as Jirg
Konzet, who managed to connect wood as the
prirodniji - zbog čega i odbija da gradi velike i u njegovoj ekonomiji, a što tvrdi i sam autor.
main material with metal-wire, metal joints etc.
objekte - je za pohvalu. Pod pojmom: human Maljević je u svom Manifestu suprematizma,
and get light modular constructions that seize
objekat, on podrazumeva onu veličinu objek- nagovestio - “Ekonomija je peta dimenzija”. with their beauty. The mass use of wood in
ta koja je po svojim merama bliska čoveku. Ono što je nagovestio došlo je četiri decenije architecture started much earlier, during the
Promišljeno i restriktivno prema slobodama bez kasnije. 60’s, by introduction of improved (compreg-
pravog povoda, ovaj vredan autor smatra da će Društvo XXI veka biće očigledno decen- nated) wood, the production of which is being
kroz povratak na jednostavne forme, prirodne tralizovano i slobodno a što već i jeste u boga- given up for the purpose of elimination of
materijale i inženjerstvo - u izvornom smis- tim zemljama u kojima autor radi. Redukciju, harmful impact of glue. Wooden architecture is,
lu te reči, uspeti da se svojim kućama približi međutim ne treba mešati sa “hi-tech” arhitek- essentially, modular and limited by dimensions
devičanskoj prirodi u kojoj one najčešće leže. turom, kod koje su jednostavne forme proiz- of the building material and boards. The system
Poslednjih godina Unterrainer je u Fedkirschu vod tehnoloških zahteva, pošto se kod auto- of construction that is mainly used today is the
podigao i dva veća objekta - Fabriku za prera- ra sličnih Unterraineru zapravo radi o “low - one of massive wooden boards that have proven
du drveta LOT i Novu autobusku stanicu. Velike tech” arhitekturi, arhitekturi koja štedi. Dvojna to posses exceptional static and thermic proper-
ties and the intersections of which are much
objekte gradio je i na početku svoje karijere da vila u Bregenzu ekonomična je zbog upotrebe
smaller than similar ones made of concrete. All
bi od toga brzo odustao. jeftinog građevinskog materijala i lake izrade - parts of a house and even its complete volume
drvo, karton, armirano staklo. Ekonomične je i unit – unity, are made in workshops and later
Manje je više forma - kocka, sa malom površinom zidova u on assembled at site. At the same time, this
odnosu na kubaturu u jednostavnoj konstruk- modularity and structurality of wooden con-
Estetika Dvojne vile u Bregenzu ekstremni ciji. Vila takođe poseduje dobre termotehničke structions corresponds to the current aesthetics
je primer minimalizama, sa kojim ulazimo u osobine, štedi gorivo i struju. Ekonomična je of (de)constructivism and minimalism. Along
XXI vek, i kao takvu treba je analizirati. Ona i po svom dizajnu - samo jedna kocka i ništa with the development of fire protection tech-
u sebi nosi i nešto strukturalističko na način više nology, all this was in favour of a true boom
arh. Huga Heringa i škole Rudolfa Štajnera , of wooden architecture in Europe today. New
pripadnika ranog modernizma sa početka Jadranka Bunuševac technologies and constructions enable also the
20-tog veka, koji su se robusnošću razlikovali asymmetry eliminating monotony – the largest
od drugih modernista koji su takođe radili u problem of wooden houses.

DaNS 50 | jun 2005 | 35


arhitektura u svetu

3LHD
3LHD BIOGRAFIJA
3LHD je arhitektonski studio koji vode partneri – arh. Saša Begović,
Marko Dabrović, Tanja Grozdanić i Silvije Novak. 3LHD djeluje od
1994. godine i iza sebe ima mnogobrojne projekte i realizacije u
Hrvatskoj i inozemstvu koje su nagrađivane najvažnijim hrvatskim i
internacionalnim nagradama.
Za projekt i realizaciju memorijalnog Mosta hrvatskih bran-
itelja u Rijeci 3LHD je nagrađen najvažnijom svjetskom nagradom
za mlade nadolazeće arhitekte AR+D award, koju dodjeljuje naju-
gledniji svjetski arhitektonski časopis The Arthitectual Review. Za
isti projekt 3LHD je osvojio i najvažniju hrvatsku arhitektonsku
nagradu Viktor Kovačić za najbolju realizaciju 2001. godine. Most Most u Rijeci
je još dobio priznanja Piranesi (Piran, Slovenija), Bauwelt (Berlin,
Njemački) kao i nagradu najvažnijeg američkog časopisa za diza- Ime: Mosta hrvatskih branitelja
jn I. D. Magazine. Za projekt kuće Vila Klara 3LHD je nagrađen Lokacija: Rijeka, Hrvatska
državnom nagradom Vladimir Nazor za 1999. godinu, a 1996. Autor: 3LHD
pobijedili su na 24. salonu mladih sa projektom Hotel M, te su Projektni tim: 3LHD – Saša Begović, Marko Dabrović, Tanja
dobili priznanje za nacionalni muzej Koreje u Seoulu. Projekti 3LHD- Grozdanić, Silvije Novak, Siniša Glušica,
a prezentirani su u najuglednijim svjetskim časopisima kao japan- Suradnici: Koraljka Brebrić, Milan Štrbac
ski A+U, britanski The Architectual Review, njemački DB, talijans- Konstrukcija: C.E.S. Rijeka (Jean Wolf, Zoran Novacki, Dušan Srejić)
ki Interni, hrvatski Oris itd. Arhitekti 3LHD-a održali su predavanja Dimenzije: Dužina 47m, širina 5,4m, raspon nad vodom 35,7m,
na mnogim internacionalnim fakultetima i institucijama kao što su visina vertikala spomenika 9m
RIBA London (UK), Arhitektonski Trijenale u Künstlerhaus u Beču, Naručitelj: Grad Rijeka, Hrvatska
arhitektonski fakulteti u Gracu, Beču, Minhenu. Radovi 3LHD-a izl- Projekt: Prva nagrada na javnom natječaju, 1997.
agani su u Beču, Kopenhagenu, Londonu, a 3LHD je upravo pozvan Projektna dokumentacija 1998-2000.
u New York na veliku izložbu Open: new design for public space u Realizacija: 2001.
Van Alen Intitute u društvu najeminentnijih svjetskih arhitekata kao
Fotografije: Aljoša Brajdić i Arhiv 3LHD-a
N. Foster, P. Eisenman, W. Alsop, Diller&Scofidio. Posljednji uspjeh
Podaci i izvori za tekst: www.studio3lhd.hr; www.novilist.hr;
3LHD-a je pobjeda na natječaju za hrvatski paviljon za svjetsku
www.zarez.hr
izložbu EXPO 2005 u gradu Aichi u Japanu.
Detaljnije: www.studio3lhd.hr/mhb Nagrade: AR+D (2002); Nagrada Viktor Kovačić za najuspešnije
arhitektonsko ostvarenje u Hrvatskoj (2001).

36 | DaNS 50 | jun 2005


arhitektura u svetu

Rijeka - idealno premošćivanje


Grad Rijeka 1996. godine usvojio je inicijativu da se u čast branitelja (Zarez 113, od 25. septembra 2003. Zagreb)
izgradi spomen – obeležje. Kao najpovoljnija lokacija odabrano je mjesto
na Mrtvom kanalu, kao nastavak glavne pešačke komunikaciju Korzo Most hrvatskih branitelja na Mrtvom kanalu (studia 3LHD) u Rijeci
– Jelačićev trg. Na taj način most postaje ujedno i spomenik i utilitarna njujorški arhitektonski kritičar James Russell izdvaja kao lijepu i dosto-
građevina. Most je svečano otvoren 21. decembra 2001, a projektno janstvenu obradu tradicionalnog urbanog elementa, za razliku od osta-
rešenje izradio je Studio 3LHD iz Zagreba. lih projekata koji preispituju i hibridiziraju granice urbanih elemenata i
Jedan od najvećih i najuticajnijih svetskih arhitektonskih časopisa, prototipova. Točno je da je beskompromisna veza statike i najmanjeg
britanski “The Arhitectural Review” (izlazi od 1896 godine), zajedno detalja ravna mitskim stolicama Shakera ili Mies van der Rohea, što bi
sa Danskom kompanijom D-Line dodeljuje svake godine nagradu ar+d riječki most afirmiralo kao savršeni oblik urbanog mobilijara. Međutim,
najznačajniju svetsku nagradu za mlade nadolazeće arhitekte (službeno besprijekorna profinjenost riječkog mosta, projekta koji je sad već doživio
ime je: ar+d - the world’s leading emerging architecture award). Nagrada toliku aklamaciju da postaje jednim od neizbježnih zaštitnih znakova
se dodjeljuje za realizovano arhitektonsko delo za arhitekte do 45 godi- hrvatske arhitekture, samo je onaj prvi, izvanjski kontakt s projektom koji
na, a pobednici osim nagrade dele i ček u vrednosti od deset hiljada je toliko kompleksan u radikalno razdvojenim socijalnim i arhitektonskim
funti. Među prošlim dobitnicima nagrade ar+d su danas svetski pozna- obalama koje spaja. To je u prvom redu most između polisa i urbsa, i to
ta arhitektonska imena Shigeru Ban, Sauerbruch/Hutton, Klein/Dytham doslovno kao mjesto s kojeg se odlazi iz grada (u rat, natrag u selo, na
i dr. Na konkursu te godine bilo je prijavljeno preko 700 realizacija iz otok..) ili se u njega dolazi (u školu, kupovati, po kulturu), ali i šire, most
cijelog svijeta (60 zemalja). Međunarodni žiri u sastavu; Stefan Behnisch između provincije i centra koji ruši predrasude o marginalnoj kulturi, i
(Behnisch & Partners, Stuttgart, Germany), Margrét Hardardottir (Studio to u prvom redu u glavama njezinih protagonista. Možda arhitektura u
Granda, Reykjavik, Iceland), Rick Joy (Tucson, Arizona, USA), Carme nas prednjači u promjeni svijesti o tome da svako inozemno gostovanje
Pinós (Barcelona, Spain), Hin L. Tan (Kuala Lumpur, Malaysia) i Peter naših kulturnih proizvoda nije samo po sebi podvig i da se mora valorizi-
Davey (glavni urednik The Architectural Review), proglasio je pet pobe- rati u globalnim relacijama i kriterijima.
dnika za 2002 godinu. Jedan od pet pobednika su hrvatski arhitek-
ti iz studija 3LHD za projekat i realizaciju Mosta hrvatskih branitel-
ja u Rijeci. Projekat riječkog mosta je objavljen u decembarskom bro-
ju časopisa “The Arhitectural Review”. Pobednicima konkursa nagrada
je bila uručena na svečanosti u Kopenhagenu u Danskoj a pet dobitni-
ka je imalo čast da u proleće 2003. godine u Kraljevskom udruženju bri-
tanskih arhitekata (RIBA) u Londonu održe predavanje o svome radu. Za
projekt Mosta hrvatskih branitelja 3LHD je već dobio godišnju nagradu
Udruženja hrvatskih arhitekata

DaNS 50 | jun 2005 | 37


arhitektura u svetu

Hrvatski paviljon na Svetskoj izlozbi


EXPO u gradu Aichi u Japanu
KAP VODE : ZRNO SOLI

K
1. prostor događanja “U MORU”
oncepcija predstavljanja Hrvatske na EXPO 2005
temelji se na planu i metafori solane. Inicijalna Tavanica prijemne hola je prozirna staklena površina tj. bazen
okvirna tema «Kap vode» ovom se koncepcijom ispunjen vodom koji tako nastavlja igru s morskom površinom
kulturološki nadograđuje u «Kap vode - zrno koja je započeta pred paviljonom. Jedino svetlo dolazi odoz-
soli» s obzirom na prepoznatljivu specifičnost go, kroz sloj vode i prelama se kroz talase na njenoj površini.
hrvatskog pejzaža i istirje – solanu. So je sadržana u svakoj Posetioci su u prostoru “jadranskog podmorja”.
kapi morske vode, ali je i njena suprotnost koja se dobiva
isključivo napornim radom ljudi. Ne treba zaboraviti da je 2. prostor događanja “IZ MORA”
izvorno značenje reči “kultura” uzgajanje. Na temelju ovako U prostoru glavne dvorane posetioci nastavljaju da “putuju”
formulisanog koncepta oblikovan je prostor i sadržaji koji morem. U plavkastoj polutami na oba bočna zida-ekrana
bez nametljive spektakularnosti i lažnog sjajas prenose sliku projektuju se motivi mora i paške solane. Projekcija je kontro-
Hrvatske posetiocima. Paviljon je podeljen na dve etaže i pet lisana pomoću kompjutera i senzora koji registriraju kretanje
prostorno-scenskih celina. posetioca po prostoru.

0. prostor događanja: “DOBRODOŠLI!” 3. prostor događanja “POD SUNCEM”


Na velikoj beloj površini pročelja ističe se natpis CROATIA i Potom posetioci prisustvuju potpunoj promeni ambijenta-
isto ime ispisano japanskim pismom. Umesto klasične strehe scene: pale se puna bela svetla koja simbolički označavaju
plavi stakleni svod ispunjen vodom štiti posetioce od sunca. letni sunčani dan. Sada, obasjana jakom belom svetlošću,

38 | DaNS 50 | jun 2005


arhitektura u svetu

cela dvorana postaje scena-prostor solane - karakteristična mogao dobiti posebno oblikovanu bočicu morske vode s nat-
podela na pravokutna polja-bazene omeđena pregradama pisom «Kap mora - zrno soli, Hrvatska». Naravno, ta so je
ispunjena humcima prikupljene morske soli. samo rezultat rada i napora, znanja i kreativnosti, strpljivosti
i mudrosti hrvatskih ljudi koji žive na obalama jednog te istog
4. prostor događanja “NAD HRVATSKOM” mora kojeg dele sa ljudima naizgled dalekog Japana. Taj mali
Pokretnom platformom posetioci počinju da se polako dižu poklon na kraju njihove posete Hrvatskom paviljonu trajno
na galeriju. Prostor se ponovo transformiše, a svetla se pola- će ih podsećati na vrijedne ruke ljudi u jednoj dalekoj lepoj
ko gase. Ono što su do sada bila bela polja solane postaje zemlji.
jedan ogromni vodoravni ekran (15 x 25 m) za uspravnu
projekciju filma o Hrvatskoj. Njeni krajolici, more, gradovi, LOGO “KAP VODE - ZRNO SOLI”
brodovi, ljudi i kultura snimljeni su odozgo, iz ptičje pers- Krug simbolizira kap vode, a kvadrat zrno soli. Crveni krug
pektive, dajući posetiocu osećaj da leti nad Hrvatskom. podsjeća na onaj iz japanske zastave, a crveni kvadrat na
Izmenjuju se karakteristični prizori i strukture: ribarska mreža, poznati hrvatski kvadrat. Kao što je kvadrat u krugu tako je i
polja pšenice, vinogradi, urbana struktura Dubrovnika, sta- Hrvatska u Japanu.
dion usred fudbalske utakmice, jedriličarska regata, slavon-
sko kolo, paška čipka. Gledaoci putuju laboratorijima Plive, Fotografije: 3LHD i iz Japan Times-a od 5. aprila 2005.
mrežnim prikazom kompjuterskog 3D modela broda, struk- Tekst i prikazi paviljona: www.croatiaexpo2005.hr
turom mikročipa. Film ukratko predstavlja našu tradiciju,
prirodne lepote, kulturno nasleđe, savremenu industriju i Priredio: Darko Polić
tehnologije, kao i brigu za okruženje i čistoću mora.

5. prostor događanja “HVALA.”


Na kraju, poštujući japanski običaj darivanja, posetiocima
se nudi zrno soli kao zrno mudrosti: u maloj kutiji svako bi

DaNS 50 | jun 2005 | 39


arhitektura u svetu

Fudbal i arhitektura Petera Eisenmana

O
bjekti sportskih stadiona, mesta te pokušaćemo da pronađemo u njegovim sta- klub onih velikih, i po ovom pitanju. Po svim
spektakla i događaja, priredbi i dionima. Posebno je zapažen konkursni rad za ostalim merilima, pre svega igračkim i fudbal-
dešavanja oduvek bude posebnu stadion u Minhenu, zatim rešenje Olimpijskog skim, on je to već godinama, redovan učesnik
pažnju i podstiču graditelje svih centra u Lajpcigu, kao i dve realizacije. Objekat Lige Šampiona sa pregršt trofeja. Otvoreno je
epoha i civilizacija. Neizmerna snaga novog futurističkog zdanja NFL kluba Arisona pitanje infrastrukture i stadiona i tu na scenu
i energija koja se rađa na ovim objektima spada Cardinals u Glendejlu definitvno će pomeriti stupa Peter Eisenman sa svojim timom, uz
u one neobjašnjive impulsivne fenomene ljud- granice u arhitekturi i tehnologiji a ovom pri- neizbežnu podršku stručnjaka iz grupe HOK
skog društva. Šta to može navesti stotine hil- likom ćemo predstaviti nama geografski bliži Sports.
jada ljudi da budu u jednom ritmu, da osećaju projekat u Španiji. Klub je izrazio spremnost da finansi-
neke specifičnu nit koja ih veže tih devedeset ra projekat ukoliko grad podrži ideju sa 10%
minuta? To je neobjašnjivo, mora da se oseti! Estadio Riasor – La Coruna troškova (komunalne takse, infrastruktura itd.),
Od vremena velikih graditelja antičkih sta- kao što je i grad Vigo podržao gradnju stadio-
diona, postoje mislioci i vizionari koji uspevaju Početkom 2001 godine ostvareni su prvi konkret- na Balaidos. Međutim, gradonačelnik Francisko
da pronađu uvek nešto novo, pomere granicu ni potezi na ambicioznom projektu realizacije Vasquez nije podržao predsednika Lendoira u
mogućeg, sagrade nešto do tada nezabeleženo novog stadiona fudbalskog kluba Deportivo iz njegovim planovima da projekat obuhvati celu
ili pak usavrše ono do tada poznato. I u vre- La Korunje. Arhitekta Eisenman posetio je grad okolnu zonu i klub je samostalno krenuo u svo-
menu današnjem srećemo takve ljude, velike na severu Španije i tom prilikom od predsed- jevrsni poduhvat koji bi treba da korenito pro-
ljude arhitekture. Postoje, nema ih mnogo, ali nika, gospodina Lendoira dobio na poklon dres meni sliku grada.
su dragoceni i cenjeni. Upravo ovi ljudi, velik- sa imenom i brojem Brazilca Đalminje, najboljeg Početkom maja meseca 2003 prezentovan
og uma i širokog shvatanja, uspevaju da shvate igrača ovoga kluba. Lendoiro je naglasio svoj je novi stadion, po rečima investitora i arhitekte,
i osete tu specifičnu nevidljivu nit koja nosi hil- san da klubu i gradu podari novi stadion pošto jedan od najlepših fudbalskih stadiona na sve-
jade ljudi u istom ritmu. Ako arhitekta nema i ”postojeći Riasor uz sve moguće rekonstrukcije tu. Projekat vredan 141 miliona E osmislio je,
ne oseća tu nit, on i ne može da osmisli stadi- ne može postati objekat sa pet zvezdica”. Prvi naravno, Peter Eisenman u saradnji sa španskim
on koji živi. Među velikim imenima svetske arhi- čovek kluba je projekat novog objekta nazvao arhitektom Carlosom Seaoneom. Novi stadion
tekture koja danas potpisuju projekte stadio- čudom i uporedio ga sa Gugenhajm muzejem će pored zone postojećeg stadiona zauzeti još
na širom sveta, svakako veliku pažnju zavređuje u Bilbaou. Klub je svestan da je novi objekat okolnog prostora, imaće 36.000 mesta, nara-
graditeljski opus Petera Eisenmana. Pominjanu stepenica sa kojom će klub definitivno preći u vno sva sedeća kao što to UEFA preporučuje.
nevidljivu nit u viziji ovog američkog arhitek- Pored činjenice da je to ipak samo 1.500 novih

40 | DaNS 50 | jun 2005


arhitektura u svetu
mesta cilj je ispunjen, komfor će biti neizmer-
no bolji. Unutar tribina će se nalaziti klupski
muzej, hotel, restorani, plivački bazen, fitnes
centar, squash centar, veliki šoping mol kao i
3600 parking mesta. Postojanje ovog parkinga
je posebno bitno sa stanovišta rasterećenja
saobraćaja u centru grada, gde se stadion i
nalazi. Po rečima samog Eisenmana, ”ovaj sta-
dion će biti najbolji na svetu zato što se samo
na ovom mestu može pogledati sjajna utak-
mica istovremeno kad i voziti roleri na plaži
Atlantika”. Prilikom predstavljanja projekta,
predsednik Lendoiro je interesantno predstavio
arhitektu Eisenmana, poredeći ga sa Peleom u
fudbalu i svrstavajući ga među TOP 5 svetskih
arhitekata. Ljubav prema fudbalu, gospodin
Eisenman je stekao boraveći u Engleskoj 60-ih
godina prošlog veka. Živeo je u Londonu i pra-
tio utakmice Tottenham Hotspursa na kultnom
Vart Hart Line stadionu. Posle gradnje kulturn-
og centra Galicije u obližnjoj hodočasničkoj,
Santiago de Komposteli, počeo je da gleda
mečeve sjajnog Deportiva na Riasoru i polako
zavoleo i ovaj klub. Potom je uvek praktikovao
da svoje posete Španiji kombinuje sa utakmica-
ma Deportiva.
Po rečima samog arhitekte, objavljenim na
klupskom TV kanalu, stadion predstavlja prim-
er kako se može pokrenuti razvoj celokupnog
područja, kako stadion zapravo predstavlja
generator urbanog razvoja. Deportivo trenutno
spada među deset klubova Evrope i zaslužuje
novi stadion. Pored sjajnih igrača ovog tima,
iskusnog trenera, ambiciozne uprave i vernih
navijača jedina karika koja nedostaje je upravo
moderniji i impresivniji stadion. Naravno, pro-
jektom Petera Eisenmana i to je rešeno i za koju
godinu klub će slušati himnu Lige Šampiona na
novom stadionu.
Ono što bez sumnje izdvaja Petera
Eisenmana od svih drugih arhitekata na sve-
ta, za koje možemo reći da su ”veliki”, je jedna
prirodnost i otvorenost. Čovek koji je ne tako
davno, tokom kongresa UIA u Berlinu, udosto-
jio grupu arhitekata iz Novog Sada i Beograda,
kraćeg ćaskanja i zajedničkog fotografisanja, ne
krije svoju fascinaciju ljudima, grupom, punim
tribinama, kako on to voli da kaže ”tifosima”…
Čovek koji po sopstvenom priznanju najviše voli
da ode na fudbalsku utakmicu, da bude mali
čovek u gomili, da bude anoniman i da gleda
ljude oko sebe. Čovek koji kaže da nije arhitek-
tonska zvezda! Po njemu, naime, zvezde idu u Peter Eisenman (1932), jedan od vodećih svetskih teoretičara moderne arhitekture, arhitekta
muzeje, na prijeme, u posete političarima, on koji zadaje kriterijume, ruši standarde i menja stereotipe. Iako se bavi prevashodno edukacijom
ne! Peter Eisenman, svaki boravak u Milanu, i kritikom, ipak je veoma zapažen na svetskoj sceni i svojim praktičnim radom. Sopstveni studio
iskoristi da ode na najjeftiniju tribinu stadi- koji je osnovao 1980. godine, i danas uspešno radi u New Yorku. Njegov arhitektonski opus
ona Meazza, nije bitno ko igra, da se sedne se odlikuje po veoma strogom odabiru projekata, veoma pažljivom selektiranju i investitora i
među ljude, da bude u grupi. Arhitekta kome
naručilaca. Od njegovih novijih projekata pored navedenih objekata u La Coruni i Glendejlu izd-
je najveća želja da projektuje Autogrill u Reggio
vojimo i objekat kulturnog Centra Galicije u Santiago de Komplostela. Od radova koji se realizuju
Calabriji, u znak svog poštovanja prema vatren-
im ”tifosima” juga Italije, ne može da bude navedimo Olimpijski kompleks u Lajpcigu, potom upravo otvoreni memorijal žrtvama Holocausta
umišljena zvezda, on mora da bude genije! u Berlinu, projekat muzeja u Kini i brojne druge.
Peter Eisenman je upravo to jeste. Na polju teorijskog rada Eisenman veoma je zapažen; 1967. osniva Institut za Arhitekturu i
Urbane studije (IAUS). Dobitnik je velikog broja nagrada i priznanja kako stručnih arhitektonskih
Grafički prilozi i ilustracije vlasništvo su Eisenman organizacija tako i više umetničkih laureata poput Velikog Venecijanskog bijenala i to u više
Associate Architects kojima se ovom prilikom navrata. Član je brojnih strukovnih organizacija, Američke Akademije nauka i umetnosti kao i
zahvaljujemo na pokazanom razumevanju i Akademije umetnosti i pisma. Akademska karijera je takođe bogata i trenutno je nosilac katedre
ustupanju materijala. Louis Kahn na Yale Univerzitetu i gostujući predavač na Princeton Univerzitetu. U svojoj karijeri
ima i profesure sa Coope Union, Cambridge, Ohio State, Harward itd.
Ðorđe Bajilo

DaNS 50 | jun 2005 | 41


arhitektura u svetu

Milenijumski park u Čikagu

M
ilenijumski park u Čikagu nalazi se međunarodno priznatih autora i koncentracije preko BP pešačkog mosta (BP Brige). To je
u srcu Čikaga, na potezu između sadržaja na relativno malom prostoru, neki od do sada prvi i jedini most koji je Geri projek-
centra grada i Mičigenskog kritičara smatraju da je to manje park, a vise tovao sa namerom da zaštiti koncertni pros-
jezera na površini od 24,5 svetska izložba! tor od saobraćajne buke koja dolazi sa Ulice
ekera (oko 1 ha), omeđen uli- Najveću atrakciju i žižnu tačku parka pred- Kolumbus. Meandarska putanja mosta počinje
cama Mičigenska avenija (Michigan Avenue), stavlja Prickerov muzički paviljon (Jay Pritzker od Velikog travnjaka uvijajući se jednim delom
Kolumbus (Columbus), Monro (Monroe) i Pavilion) gledalište Veliki travnjak (Great paralelno Ulici Kolumbus, a onda se u luku
Rendolf (Randolph). Inicijator izgradnje parka Lawn) arhitekte Frenka Gerija (Frank Ghery) izdiže iznad nje i završava preko puta ulice u
je dugogodišnji gradonačelnik Čikaga Ričard sa pripadajućim pesačkim mostom. Izgled Grent parku (Grant Park)u ukupnoj dužini od
Dejli koji je želeo fizičku rekonstrukciju pros- Paviljona nikoga ne ostavlja ravnodušnim bez oko 280m (925 feet).
tora na toj atraktivnoj lokaciji do tada zauze- obzira da li komentari idu u pozitivnom ili neg- I most kao i muzički paviljon izgleda pot-
toj neodgovarajućim sadržajima kao sto je ativnom pravcu. To je 36,5m (120 feet) viso- puno skulptoralno. Pod je izveden od drvenih
ogroman neugledan parking prostor i čijim je ka raskošna blještava konstrukcija od rostfra- dasaka i podseca na palubu broda, a parapet
delom prolazio koridor centralne železničke ja, zakrivljenih i zatalasanih površina, koja nat- i bocne strane mosta su od istog rostfraja kao
pruge Ilinoisa. kriljuje scenu dovoljno veliku da primi čitav sim- i paviljon. Utisak džinovske zmije koja gmize
Ideja je bila da se sa budžetom od 150 fonijski orkestar i hor od 150 Elanova. Južno uz i preko Ulice Kolumbus pojačan je izborom
miliona dolara izradi podzemna garaža, a na od proscenijuma pruža se gledalište sa 4000 i veličinom ploča od rostfraja kojima je most
nivou ulice park sa koncertnom scenom na fiksnih sedišta i travnjak koji može da primi još obložen. Sa distance se te ploče presijavaju
otvorenom, klizalište i restoran i da park bude 7000 potencijalnih gledalaca - slušalaca kon- kao koza zmije. I ponovo Gerijeva višeznačnost
završen 2000. godine (otuda i njegov naziv cerata. i višeslojnost: pešački most nije samo masiv-
Milenijumski). Međutim, kako se projekat raz- Gledališni prostor je natkriven “akustičnom ni akustični štit, već i promenada gde se sva-
vijao, postajao je sve ambiciozniji i trostruko rešetkom” - cik-cak konstrukcijom od metalnih kim sledećim korakom pesak nagrađuje
premašio prvobitnu cifru, dostigavši konačnu cevi koja potpuno zasvođuje površinu ovalnog novom i drugačijom vizurom parka i okoline.
cenu 475 miliona dolara. Oko polovine te travnjaka poput paučinastog svoda. Rešetka Fascinantno!
sume prikupljeno je od donatora - pojedinaca, ima funkciju da o nju bude okačeno oko 200 Zapadno od Velikog travnjaka na SBC trgu
bogatih Čikažana ili raznih korporacija i fon- zvučnika kako bi se omogućio ujednačen (SBC Plaza) “lebdi” čudesna reflektujuća skulp-
dacija. Imena svih darodavaca koji su uložili kvalitet distribucije zvuka u svim delovima tura “Kapija oblaka” (“Cloud Gate”), teška
po milion ili vise ugravirana su na mermer- oko 180m (600 feet) dugog gledališta. Osim 110t (!), čiji je autor Anis Kapur (Anish Kapoor)
nom zidu Milenijumskog monumenta na Rigli kvaliteta u akustičnom smislu, ova rešetka je - britanski vajar poreklom iz Indije. Elipsasto
skveru (Wrigley Square) u parku. Najveći dona- omogućila sasvim novu vizuelnu percepciju i oblikovana struktura dugačka je 20m (66 feet)
tori imali su pravo da izaberu autora pojedinog doživljaj okolnog prostora i istorijski čuvenog i 10m (33 feet) visoka. U njenom podnožju,
umetničkog dela u parku i ujedno je po daro- niza nebodera uz Mičigensku aveniju. Potpuno izveden je lučni prolaz visine 2.75m (9 feet).
davcima nazvan određeni objekat ili prostor. zadivljujuće, spektakularno! Zbog svog bubregolikog oblika skulptura je
Park je rangiran među svetski najreprezen- Gerijeva magija se ne završava na muzičkoj odmah u narodu dobila nadimak “The Bean”
tativnije urbane prostore. Zbog broja pozvanih sceni na otvorenom već se produžava šetnjom (pasulj ili vrsta popularne tvrde bombone pod

42 | DaNS 50 | jun 2005


arhitektura u svetu

nazivom “jellybean” istovetnog oblika). korišćeni stakleni blokovi poput opeka. Tornjevi bicikliste, kao i za ljubitelje trcanja i vožnje
Kapija zapravo nikuda ne vodi i nje- su postavljeni uz uze ivice pravougaonog rolšua. U dva nivoa ovog objekta smešten je
na prava svrha je, po recima autora, da pru- “bazena”- trga od crnog granita.”Bazen” je grejani parking za 300 bicikla, tuševi(!) i kasete
zi vizuelnu avanturu skulpture od dvodimen- izveden preciznom denivelacijom u dubini za ostavljanje ličnih stvari, onda još i prodavni-
zionalne površine do trodimenzionalnog pro- od 1/8 inča (nešto vise od 3mm!)i praktično ca delova za bicikle, kafe - sve sto je potreb-
stora. I namera umetnika je naišla na maso- stvarajući samo skramu vode po kojoj se može no da podrži i ohrabri bicikliste u samom cen-
vni i oduševljeni odziv. Jako je zabavno lično hodati, šljapkati, prskati na radost dece,a i tru grada i podstakne korišćenje ovog pre-
doživeti ili posmatrati druge u igri primicanja mnogih odraslih posetilaca. voznog sredstva za odlazak i dolazak sa posla.
ili odmicanja od blještave gledajuće površine Iza fasade od staklenih blokova skrivene Ohrabrujuće i jedinstveno ! Ono sto ne bi tre-
“kapije”, u izobličenoj slici posetilaca oko su vodene pumpe koje ispuštaju vodu sa vrha balo zaboraviti na kraju je odavanje priznan-
skulpture, u izvitoperenom izgledu uličnih tornjeva i ona se kaskadno sliva niz stranice kula ja grandioznom inženjerskom poduhvatu.
frontova sa naherenim neboderima, u trenut- ka dnu. Tu su i high-tech LED video skrinovi Naime, čitav park je napravljen na krovu tro-
noj boji čikaskog neba. Autor je svojim kon- na kojima se prikazuju lica oko 1000 stvarnih, spratne podzemne garaže za 4000 vozila i
ceptom i estetikom nesumnjivo postigao da slučajnim uzorkom izabranih građana Čikaga. iznad željezničkog i autobuskog koridora. Za
se skulptura tako džinovskih dimenzija i tezine Svako lice se prikazuje po 5 minuta i za to takav zahvat u “podzemnom”svetu bilo je
čini laganom, skoro bestežinskom, lebdećom. vreme se menja njegov izraz - trepće, smeši se, potrebno izgraditi vrstu mostovske konstrukci-
Mudro, promišljeno i maestralno! mršti, pući usne i iznenada iz tako napućenih je sa mnoštvom stubova podupirača, kesona i
SBC plaža na kojoj se nalazi skulptu- usana izbacuje se mlaz vode u bazen-trg. I ostalih potpornih elemenata i silu druge infra-
ra “Kapija oblaka” je zapravo krov restor- onda, svakih 15 minuta novo džinovsko lice. strukture neophodne za funkcionisanje glamu-
ana izgrađenog na nižem nivou parka na Trg je ispunjen uzdasima iznenađenja i rados- roznih objekata i sadržaja “gornjeg” sveta.
MekKormik Tribjun Plazi i klizalištu (McCormic nom cikom male i one nešto veće dece. Iako je rok završetka Milenijumskog parka
Tribune Plaza and Ice Rink).Taj donji trg je ori- U jugoistočnom delu parka ugođaje mogu pomeren četiri godine, vredelo je čekati. Čikago
jentisan ka Mičigenskoj aveniji gde posetioci potražiti oni koji u parku žele mir, opuštanje je dobio pravu riznicu arhitekture, inženjerstva,
parka u letnjem periodu mogu uživati u hra- i sporiji ritam. To je prostor Luri vrta (The pejzažne arhitekture, umetnosti, kompjuter-
ni i picu u kafeima na otvorenom, a u zimskim Lurie Garden) čija je autorka Ketrin Gustavson ske tehnologije, performansa - atrakciju za sve
mesecima, od novembra do marta, isti prostor (Kathryn Gustavson). Vrt je zasađen na površini nivoe posetilaca i korisnika parka bez obzira na
se pretvara u klizalište. Tako je zaista i bukvalno od oko jednog ara (2.5 acre) i podeljen je njihov ukus i senzibilitet.
omogućena vitalnost i korišćenje parka tokom veštačkim potokom na dva dela - jedan sa viso-
čitave godine. kim rastinjem i drugi sa višegodišnjim biljka-
U jugozapadnom delu parka, na ukrštanju ma raznih vrsta, boja, oblika i mirisa. Očekuje
Monro ulice sa Mičigenskom avenijom, stižemo se da ce puna lepota i vrednost vrta moci da
do još jednog izvora uzvanja i atrakcije parka se sagleda za nekoliko godina kada biljke i
- fontane porodice Kraun (Crown Fountain), krošnje drveća nabujaju u punoj masi i veličini. IZVORI
onoga što neki nazivaju urbanom fontanom Na samom severoistočnom uglu parka, na Kamin, Blair- A no place transformed into a
21. veka. Njen autor je Huame Plensa (Juame raskrsnici ulica Rendolf i Kolumbus, nalazi se grand space, Chicago tribune, Chicago, July
Plensa) konceptualni umetnik iz Barselone. mala transparentna zgrada Biciklističke stan- 18, 2004
Fontanu čine dva naspramno postavljena 15- ice (Bike Station) arhitekte Dejvida Stila (David Chicago Suntimes, Chicago, July 11, 2004
metarska (50feet) tornja za čiju fasadu su Steele) iz Čikaga. To je doslovno pravi raj za Repeat, Observations on architecture, articles
by Lynn Becker

DaNS 50 | jun 2005 | 43


istoriografija

Arhitekta Aleksandar I. Medvedev (1900-1984) svojim brojnim ostvarenjima


u Nišu i više drugih gradova, ubraja se među naše najznačajnije
predstavnike savremenih arhitektonskih kretanja sredine XX veka. Iako
nedovoljno proučen, razvojni put njegove arhitekture, od stila MODERN do
savremenog arhitektonskog izraza u periodu posle Drugog svetskog rata,
zapažen je u krugovima poznavaoca naše graditeljske baštine, posebno
posle retrospektivne izložbe njegovih arhitektonskih ostvarenja, prikazane
u Nišu 1994. godine. Veliki broj palata, vila i javnih objekata, izgrađenih po
njegovim projektima, posebno u periodu 1935-1941. godine, predstavljaju
značajna arhitektonska ostvarenja, koja su trasirala kasniji razvoj naše
savremene arhitekture

Aleksandar Medvedev u Niškoj Banji

T
ridesetih godina XX veka, među palata i Banski dvor), Bosanskoj Krupi i Jajcu. U Banji, Gimnaziju, hotel i nekoliko stambenih i
objekte građanske i klasične arhi- periodu od 1935-1941. godine kao ovlašćeni administrativnih zgrada u Soko Banji i dr. Na
tekture Niša, prodiru novi objekti arhitekta u Nišu, projektuje i realizuje nekoliko svoj zahtev 1957. godine iz zdravstvenih razlo-
moderne arhitekture, koju su njeni stotina privatnih i javnih zgrada. Pored brojnih ga, vraća se kao profesor u Tehničku školu
protagonisti najčešće označavali vila, palata sa stanovima i lokalima za rentu, to Nikola Tesla u Nišu, i kao šef Arhitektonskog
kao stil MODERN. Jedan od predstavnika su i značajni javni objekti kao što su Šegrtski odseka predaje Projektovanje stambenih, pol-
ovog avangardnog arhitektonskog izraza, sa dom, (zgrada Gradskog poglavarstva, kasnije joprivrednih, industrijskih i javnih zgrada i
najviše izvedenih objekata u Nišu, bio je arhi- Gradskog narodnog odbora), Dom Berze rada, Istoriju arhitekture sa stilovima. Godine 1960.
tekta Aleksandar Medvedev, koji se u svom Vakufski dom u Nišu, više vila i hotela u Niškoj stiče zvanje Pedagoškog savetnika. i prelazi
dinamičnom životnom putu, 1935. godine, Banji, Dom Berze rada u Kruševcu i Bajinoj za stručnog savetnika u Preduzeće za projek-
trajno nastanjuje u Nišu i otvara svoj privat- Bašti, nekoliko vila u Aleksincu i drugim gra- tovanje Investprojekat u Nišu, gde nastavlja da
ni projektni biro. Rođen je 1900. godine u dovima. projektuje sve do penzije 1964. godine.
Melitopolju, u Carskoj Rusiji. U vihoru revolucio- Po oslobođenju radi na osposobljavanju Osim projektantske delatnosti, nadzo-
narnih zbivanja, kao gimnazijalac i kadet, posle vojnih objekata i javnih zgrada u Nišu - pro- ra nad izvođenjem radova i pedagoškog
teških dana emigracije u Turskoj i Bugarskoj, jekat Vojne parne pekare u krugu kasarne u rada, značajnu aktivnost ostvario je i kao član
na putu ka Parizu, gde je nameravao da Nišu i dr. Od 1947. do 1950. g. kao šef grupe revizionih, kolaudacionih i drugih stručnih
započne studije arhitekture, ostaje sa svojim, projektanata u Birou Niš, filijali Projektantskog komisija.Za svoj zapaženi društveni i stručni
već ranije pristiglim drugovima, u Beogradu. zavoda NR Srbije, radi na projektovanju indus- rad proglašen je za zaslužnog člana Društva
Upisuje 1924. godine studije arhitekture na trijskih zgrada i zgrada društvenog standarda - arhitekata Srbije (1960.) i Društva inženjera i
Tehničkom fakultetu Beogradskog univerziteta, kružna peć ciglane u Nišu, više škola, internata tehničara u Nišu (1963.)
radeći paralelno, još kao student arhitekture, domova kulture, zadružnih domova itd.
u Beogradskim preduzećima Kalorija i Neimar. Od 1950-1953. kao redovni profe- Arhitektura i stil
Studije arhitekture završava blistavim diploms- sor Srednje tehničke škole u Nišu, predaje
kim radom, projektom muzeja, 1929. godine. pet stručnih predmeta na Arhitektonskom i Stvaralački opus Ing. Aleksandra I. Medvedeva,
Građevinskom odseku. Godine 1953. osniva ovlašćenog arhitekta, (kako je najčešće pot-
Životni put i stvaralački opus Projektni biro u Nišu (današnji Niš projekat) i pisivao svoje projekte), počinje klasičnim
vodi ga kao uspešan direktor do 1957. godine, obrazovanjem na Arhitektonskom odseku
Od 1929-1935. godine arh. Medvedev, paralelno projektujući veći broj višespratnih Tehničkog fakulteta Beogradskog univerziteta.
kao opunomoćeni zastupnik građevinskog stambenih i poslovnih zgrada u Nišu, Upravu Radovi iz studentskog perioda /1924-1929.
preduzeća Bikar i Šijački izvodi radove na saobraćajne sekcije i Dom železničara u sačuvani u planoteci AM/, rađeni su po uku-
gradilištima u Beogradu, Banja Luci, (Banska Zaječaru, mlekare u Nišu i Aleksincu i Soko su njegovih tadašnjih profesora, koji su bili

44 | DaNS 50 | jun 2005


istoriografija

PROJECTS AND ARCHITECTURE


OF ALEKSANDAR I. MEDVEDEV
The architect Aleksandar I. Medvedev (1900-
1984) is one of our most significant represen-
tatives of contemporary architectural trends
by the middle of the 20th century due to a
number of his works in Nis and several other
towns. Although not sufficiently studied, the
development route of his architecture from the
MODERN style up to the modern architectural
expression in the period after the World War II
was recognised in circles of those who know
about our cultural heritage, in particular after
the retrospective exhibition of his architec-
tural works that was organised in Nis in 1994.
A large number of palaces, villas and public
buildings, constructed according to his designs,
especially in the period from 1935 to 1941 are
significant architectural pieces that have traced
the later development of our contemporary
architecture.
From 1929 to 1935, Medvedev, as the
authorised representative of the construc-
Banski dvori u Banja Luci - konkursni rad, Perspektiva, tion company Bikar i Sijacki, worked at sites in
Belgrade, Banja Luka (Ban’s Palace and Ban’s
klasičnog usmerenja - Branko Tanazević, Nikola dvora, po projektu arh. Branka Jovanovića, Castle), Bosanska Krupa and Jajce. In the period
Nestorović i dr./. izrađenog na bazi prvonagrađenog konkurs- from 1935 to 1941, as the licensed architect in
Nis, he designed and built several hundreds of
nog rada arh. Jovana Rankovića, Jovanke private and public buildings. In addition to a
Diplomski rad - projekat muzeja Bončić-Katerinić i Anđelije Pavlović, tako da se large number of villas, palaces with apartments
1931. godine, seli u Banja Luku. and business premises for rent, there were also
Sledeći opredeljenje svojih eminentnih Iz Banja Luke, 1932. godine prijavlju- significant public buildings such as Apprentices’
profesora na fakultetu, koji su bili izraziti pred- je polaganje državnog ispita za ovlašćenog Centre (the building of the Town Magistrate,
stavnici klasične arhitekture, diplomski rad inženjera. Ispitni projekat stambene zgrade sa later on of the Town People’s Committee),
Labour Market Building, Vakuf Centre in Nis, a
Medvedeva, projekat Muzeja iz 1929. godine, stanovima za izdavanje u Banja Luci već poka- number of villas and hotels in Nis Spa, Labour
izrađen je u autorski nadgrađenom stilu aka- zuje opredeljenje mladog A. Medvedeva ka Market Centre in Kragujevac and Bajina Basta
demizma, što je u to vreme, neposredno posle modernijem arhitektonskom izrazu, posebno and several villas in Aleksinac and other towns.
Prvog svetskog rata, bio opšte prihvaćen ruko- u rešenjima osnova, ali se u arhitektonskom After the liberation he was involved in recon-
pis u beogradskim arhitektonskim krugovima. oblikovanju fasada zadržava prizvuk tradicio- struction of military premises and public build-
ings in Nis – the project of the Military Steam
Posle izložbe diplomskih radova te generacije nalne građanske arhitekture.
Bakery within the military barracks in Nis etc.
studenata, prikaz o njegovom diplomskom In the period from 1947 to 1950, as the head
radu objavljuje i sovjetska štampa, navodeći Projekat za Vakufski dom u Nišu of the group of designers in the Bureau in Nis,
da tako blistav diplomski projekat arhitekte which was the branch office of the Designers’
Medvedeva nagoveštava njegovu buduću Po osnovu poznanstva i uspostavljenog Institute of the People’s Republic of Serbia, he
uspešnu karijeru, što se i ostvarilo. prijateljstva sa Banom Vrbaske banovine, was involved in designing of industrial buildings
and buildings used for social standard purposes.
Svetislavom Tisom Milosavljevićem, arh. From 1950 to 1953, as a full professor of the
Konkurs za Bansku palatu i Banske Medvedev, sigurno po banovoj želji, projek- Secondary Technical School in Nis he taught five
dvore u Banja Luci tuje Vakufski dom u Nišu, na ekskluzivnoj specialised subjects at the Architecture and Civil
lokaciji u Voždovoj ulici u centru grada. To Engineering Departments. In 1953 he estab-
I prvi samostalni radovi (konkurs za Bansku pal- je jedan od prvih projekata iz 1933. godine lished the Designing Studio in Nis (contempo-
rary Nis Project) and lead it as a successful man-
atu i Banske dvore u Banja Luci -1930.) su pod koga Medvedev overava svojim pečatom
ager all until 1957 designing in parallel a large
jakim uticajem klasicizma, koji je u to doba bio ovlašćenog civilnog arhitekte. (sl.02. Vakufski number of multi-storey residential and business
“po ukusu” akademski orijentisanih članova dom u Nišu - izgled, 1933.) Arhitektura ovog buildings in Nis – Transport Section Directorate’s
žirija. (M. Bajalović, M. Korunović, B. Tanazević objekta, sa vrlo karakterističnim rešenjem zao- head-office and Railroad Workers’ Centre,
i dr.). I ako je njegov konkursni projekat, (sl.1. bljenog i naglašenog ugaonog dela, rešenjem dairy plants in Nis, Aleksinac and Soko Banja,
Banski dvori - perspektiva, konkursni projekat, osnova i čistim fasadama sa proporcionalno Grammar School, hotel and several residential
and administrative buildings in Soko Banja etc.
1931.) izrađen u stilu moderno shvaćenog raspoređenim otvorima predstavlja već pre-
On his own request based on health reasons he
akademizma, bio od strane žirija ocenjen kao poznatljiv stil Modern. returned to the Technical School Nikola Tesla in
najbolji od prispelih radova, eliminisan je iz for- Objekat po ovom projektu nije izgrađen, ali Nis in 1957 and he taught designing of residen-
malnih razloga, jer je gabarit objekta, delom sam projekat predstavlja kompletnu promociju tial, agricultural, industrial and public buildings
svečanog stepeništa i prednje fasade bio izašao elemenata, kasnije razvijenog stila Modern arh. and history of architecture with styles as the
van utvrđene regulacione linije lokacije, što je Aleksandra I. Medvedeva. head of the Architecture Department. In rec-
ognition to his valuable social and expert work
po tadašnjim propisima bilo nedopustivo. Za više objekata izvedenih u Vrbaskoj he was proclaimed the merited member of the
Zahvaljujući svom poznavanju programa banovini po projektima Medvedeva u periodu Association of Architects of Serbia (1960) and
ovih objekata, kao ovlašćeni predstavnik 1933-1935. nema dovoljno podataka. Prema the Association of Engineers and Technicians in
beogradskog Tehničkog biroa Inž. Vasilija fotografijama sa gradilišta može se zaključiti Nis (1963).
Bikara i Koste Šijačkog, arh. Medvedev dobi- da se njihova arhitektura pomera od tradicio-
ja angažman da realizuje izgradnju Banskih nalne arhitekture ka Moderni.

DaNS 50 | jun 2005 | 45


istoriografija

Berza rada u Nišu - perspektiva, 1938. Šegrtski dom u Nišu - osnova prizemlja, 1938.
jativu formiranja Berze rada, kao originalnih stanom upravnika na trećem, suženom, spratu
Prvi projekti u Nišu institucija. Berze rada su bili objekti za prih- - Dečju ustanovu i Biblioteku građanske kasine.
vat, obezbeđenje higijenskog i medicinskog U prizemlju objekta bili su predviđeni restoran,
Prvi projekti manjih individualnih objekata, tretmana pridošlica sa sela, potencijalnih rad- kafana, bife, niz dućana, prostorije za poslugu
rađeni u okviru samostalnog Projektnog biroa u nika i radnica, njihovog smeštaja i ishrane, do i upravu, biro - verovatno Projektantski biro
Nišu (1935-1936), zadržavaju pojedine tragove obezbeđenja zaposlenja, za koje je organizova- za arh. Medvedeva - i kancelarije za humana
građanske arhitekture, posebno u oblikovanju no posredovala Berza rada. društva. Objekat je bio koncipiran sa vrlo origi-
fasada, što je rezultat odnosa preovlađujućeg Arh. Medvedev, zahvaljujući uspostavljen- nalno rešenom zakrivljenom osnovom na uga-
ukusa investitora i nedovoljne autoritativnosti om poznanstvu, postaje jedan od nosioca raz- onoj lokaciji u centru Niša.
mladog arhitekte. Po ukusu bogatih naručioca voja sistema i funkcija ovih institucija.
on je, u početnim projektima u Nišu, primo- Po njegovim projektima i nadzorom, izvedene Raspored masa objekta, sa naglašenim
ran da prerađuje svoje početno moderno su, u kratkom vremenu (1936-1938) zgrade centralnim, lučno ispupčenim delom i vertikal-
arhitektonski koncipirane fasade, unoseći u Berze rada u Nišu, Kruševcu i Bajinoj Bašti, a nim akcentom sa satom uspešnije su rešene od
njih detalje, koji odudaraju od ličnog čistog bio je konsultant i u nekoliko drugih gradova sličnih primera iz tog perioda, što naglašava
Modern stila. Evidentni tragovi intervencija te (Beograd, Skoplje). i Medvedev u obrazloženju rečima: “U arhi-
vrste mogu se pratiti po serijama skica, pre Ugaona zgrada Doma Berze rada u Nišu, tektonskom smislu dobija se lepa perspektiva
konačnog projekta, u kojima je iz varijante u sa prizemljem i dva sprata izgrađena je, 1937. monumentalnih masa i kontura zgrade.” Po
varijantu menjana osnovna moderno koncipi- godine na ekskluzivnoj lokaciji na Nišavskom mnogim kriterijumima, takva zgrada Šegrtskog
rana arhitektura. keju u stilu čiste Moderne. doma (po današnjoj klasifikaciji Internata), bila
kasnijim projektima i realizacijama Dva posebna bočna krila za”muške” i bi verovatno, za to vreme, jedna od najek-
(1937-1941), kao zreo i već afirmisan arhi- “ženske” spaja ekskluzivni glavni lučni ugaoni skluzivnijih zgrada takve funkcije u evropskim
tekta, Medvedev je mogao u potpunosti da ulaz sa dvokrilnim metalnim vratima, bočnim razmerama.
razvije i realizuje svoj karakterističan i autorski posebno dizajniranim svetiljkama i bronzanim Po predaji projekta, sredinom 1939.
prepoznatljiv stil Modern, koji se i danas, kao reljefom iznad ulaza. Čista fasadna platna spa- godine, gradske vlasti Niša su uočile ekskluz-
originalan arhitektonski rukopis, može čitati jaju se na akcentovanom ugaonom delu objek- ivni karakter novoprojektovane zgrade i
na većini njegovih stambenih, javnih pa čak i ta. predložile da se ona prenameni za potrebe
privrednih objekata iz tog perioda. nove zgrade Gradskog poglavarstva, koje do
Zgrada Šegrtskog doma tog vremena nije imalo svoju namesku zgra-
Projekat Berze rada du. Arh. Medvedev uspeva da za kratko vreme,
Projekat ambiciozno zamišljenog Šegrtskog vrlo vešto, prilagodi svoj projekat potrebama
Značajni događaj u razvoju stvaralačkog doma sa dečjom ustanovom I bibliotekom potpuno nove funkcije, bez gubljenja njegov-
opusa arh. Medvedeva bilo je njegovo građanske kasine, u centru Niša, započet je ih arhitektonskih vrednosti. Umesto učionica
slučajno poslovno poznanstvo sa Dragišom početkom 1939. godine, takođe na inicijati- isprojektovana je svečana sala sa balkonom za
Cvetkovićem (1893-1960, političar, ministar i vu Dragiše Cvetkovića. Po prvobitnom pro- skupštinske potrebe. Vrlo luksuzno su rešeni
predsednik vlade) povodom potrebe dogradn- jektu iz te godine (sačuvanom u porodičnoj kabineti za rukovodioce poglavarstva i orga-
je zvonika na postojećoj Sabornoj crkvi u Nišu, dokumentaciji) može se zapaziti neverovatna na, kancelarije za sve službe i potrebne prateće
koje je zapamćeno po anegdotskoj okolnosti veština projektanta da u okviru jedinstvenog, prostorije. U prizemlju je ostao restoran sa kaf-
njihovog upoznavanja. Cvetković, prethodno trospratnog objekta, objedini funkcije Šegrtski anom u centralnom izbačenom delu i dućani
uspešan predsednik Niške opštine, tada kao dom - sa savremenim komfornim smeštajem u zapadnom krilu. Objekat je počeo da se
ministar socijalne politike i narodnog zdravlja za 180 šegrta, učionicama za teoretsku nas- gradi već naredne 1940. godine. Grubi rado-
Kraljevine Jugoslavije, pokreće, za ono doba, tavu, salom za gimnastiku, kancelarijama nas- vi su završeni početkom 1941. godine.. Po
vrlo savremenu i izuzetno interesantnu inici- tavnika, pratećim prostorijama, ekskluzivnim oslobođenju, već 1947. godine, radovi se nas-

46 | DaNS 50 | jun 2005


istoriografija

Šegrtski dom u Nišu - perspektiva, 1938. Berza rada u Kruševcu - perspektiva, 1939.
tavljaju i 1948. godine zgrada se završava za ti karakteristike prostora i svoje objekte uklopi u sačuvanim projektima. Ostaje poruka da se
funkciju Gradskog narodnog odbora. tako da se i danas ima utisak da su oni odu- arhitekturi Moderne Aleksandra I. Medvedeva,
Prema prvobitnom projektu (1939), a i kao vek tu (zgrada Šegrtskog doma u Nišu, vila posveti više pažnje, dok njegovi značajni objek-
izveden objekat (1948) zgrada je zadržala sve Dragiše Cvetkovića i neizgrađeni Banovinski ti u Nišu nisu potpuno nestali, od čega ne
karakteristike stila Modern. Kasniji analitičari hotel u Niškoj Banji i dr). može da ih zaštiti ni takozvana “prethodna”
je asocijativno vezuju za najuspelija ostvaren- U arhitekturi Aleksandra Medvedeva zaštita, a mala je verovatnoća da će u dogled-
ja ovog stila, podvlačeći hrabru kompozici- posebno mesto zauzima detalj, koji je proučen no vreme stići na red za proglašenje za kultur-
ju osnove i ukupnog volumena sa elementima do perfekcije, pa se stiče utisak da se ponav- na dobra, što su davno zaslužili kao i svi drugi
privlačnih Mendelsonovih zaobljenih ugaonih lja, a u stvari je uvek nov. Mirna horizontal- značajni sačuvani objekti iz perioda Moderne
formi, karakterističnih za stil Modern. nost fasada, presečena vertikalnim akcentima, (1930-1940) u Nišu i Niškoj Banji.
Pored uspele opšte arhitektonske kom- kružni, polukružni i zaobljeni elementi u osno-
pozicije zgrada obiluje posebno dizajniranim vama i na fasadi, kružni prozori, akcenti kao Mr Mihailo Medvedev, arhitekt
detaljima elemenata. Gradski sat, konzole za sat, držač zastave, prorezi na zaobljenim bal-
zastave, vrata od gvozdenih profila sa ukrasnim konima, metalne ograde, rukohvati stepeništa
lajsnama, gelenderi stepeništa, izlozi dućana, itd, jesu elementi njegovog prepoznatljivog
obrada podova, opšivi limom na krovu i niz arhitektonskog rukopisa. Kao pobornik Odabrana bibliografija
drugih detalja su smišljeni i razrađeni veštom savremene arhitekture, arh. Medvedev ostavio
rukom arh. Medvedeva, kao elementi celine je u Nišu i drugim gradovima Srbije veliki broj 1) B. Andrejević, Spomenici arhitekture Niša od
arhitekture objekta. značajnih objekata karakterističnog arhitekton- 1878. do 1944., Niški zbornik 11, Niš 1982. 90.
Stil Modern, kao preovlađujući savreme- skog izraza u kome se može pratiti evolucija 2) M. Živković, Graditelji Niša, Niš 1993. 9.
3) A. Kadijević, Jedan vek traženja nacionalnog sti-
ni arhitektonski izraz toga doba imao je svo- od stila Modern ka savremenoj arhitekturi, koja
la u srpskoj arhitekturi, Beograd 1997. 19. 197.
je poklonike, posebno među mlađim arhitek- je obeležila naš period socijalističke izgradnje. 4) Retrospektivna izložba: Projekti i arhitektura
tima, koji su stvarali pretežno u Beogradu - Sačuvana planoteka, koja se sasto- Ing. Aleksandra I. Medvedeva, ovl. arhitekta,
Dobrović, Zloković, Kojić i drugi - gde su pro- ji od skica i projekata za preko 150 objeka- Salon 77, Niš 1994; Ruski arhitekti u Srbiji, Politika
jektanti, (kao i u slučaju početnih iskustava A. ta, i veliki broj izvedenih zgrada, tek treba da 24. februar 1999.
Medvedeva u Nišu), bili pod uticajem klasičnog dožive ozbiljnu stručnu ocenu i valorizaciju, 5) A. Ð. Keković, Z. Čemerikić, Moderna u Niškoj
ukusa jakih investitora, i retko su uspevali da se koja može odrediti pravo mesto arhitekture Banji: vile i hoteli, Arhitektura i urbanizam 8,
autorski u potpunosti samostalno izraze. Aleksandra Medvedeva u ukupnom arhitekton- Beograd 2001. 60-71.
6) M. Medvedev, Projekti i arhitektura Aleksandra
Poslednjih godina pred rat arh. Medvedev, skom stvaralaštvu našeg vremena. Kao preda-
I. Medvedeva, Arhitektura i urbanizam 8, Beograd
kao već priznati arhitekta, imao je prednost ni arhitekta, profesor i pedagog Medvedev je 2001. 79-84;
da se, slobodno autorski izražava, tako da je svoje bogato iskustvo preneo nizu generacija 7) Graditeljska baština Niša ispisana rukopisom
njegova arhitektura stilski čistija od jednog arhitekata, koji su nastavili njegovu graditeljsku arhitekte Medvedeva, Niški vesnik 14, januar
dela slične arhitekture toga doba u Beogradu misiju. Grad Niš mu se odužio nazvavši njegov- 2002.
i drugim gradovima. Osim izuzetnog afinite- im imenom novi bulevar pored i danas moder- 8) Aleksandar I. Medvedev, u: Leksikon srpskih
ta za rešavanje vrlo komplikovanih uzidanih i nog objekta Srednje tehničke škole, izgrađene neimara, Beograd 2002. 127;
nepravilnih osnova, u kojima je i iz nemogućih po njegovom projektu 1948-1949. godine. 9) Pola veka plodne i raznovrsne projektantske
uslova lokacija uspevao da izvuče najelegantni- Nažalost većina njegovih objeka- delatnosti Aleksandra Medvedeva, Niški vesnik
15, mart 2002.
ja rešenja funkcionalnih i luksuznih stanova, sa ta izgrađenih u Nišu i drugim gradovi-
10) M. Medvedev, Znameniti arhitekti Niša - Arh.
modernom arhitekturom (što je karakteristično ma doživljava tužnu sudbinu. Nestručno Aleksandar I. Medvedev, Arhitekt 10, Niš novem-
za većinu njegovih izvedenih i neizvedenih se dograđuju, nadgrađuju i pregrađuju. bar 2002. 16-22;
gradskih palata). Uništavaju se izvanredno osmišljene karakter- 11) Priča o zaslužnom neimaru Rus koji je ulepšao
Umeo je sa velikom veštinom da ose- istike stila Modern, tako da tragovi ostaju samo Srbiju, Politika 14. decembar 2003.

DaNS 50 | jun 2005 | 47


istoriografija

ČITANJE PROŠLOSTI VRNJAČKE BANJE


Kroz tipološke i stilske odlike arhitekture

P
rošlost Vrnjačke Banje, sudeći po jstvima vrnjačkih voda povećava iz godine u ju određenih etnografskih vrednosti, u samoj
pisanim i materijalnim podacima, godinu broj posetilaca i bolesnika, koji traže Banji je sačuvano tek par građevina podignutih
odn. predanjima, proteže se čak do lek za svoje bolesti,a kojima Banja još zadugo, u tradicijama narodnog neimarstva, mada im
rimskog, tačnije kasnoantičkog doba, čak i po nastanku pomenutog društva, nije bila je autentični izgled znatno narušen.
sa naznakama naseljavanja i u pre- spremna da pruži ni najelementarnije uslove za Drugu i najbrojniju, grupu sačinjavaju
istorijskom periodu, i uglavnom je poznata. privremeni boravak. objekti tipa manjih,ili većih banjskih vila,
Osim u knjigama, o prošlosti Vrnjačke Banje Baveći se godinama istraživanjem, eviden- građenih za porodični odmor i uživanje, a
čita se i na terenu, na sačuvanim objektima cijom i valorizacijom objekata banjske arhitek- ponekad i za prihvatanje gostiju. Zahvaljujući
graditeljskog nasleđa – malim i velikim vilama, ture Vrnjačke Banje, uz analogna istraživanja ekonomskim mogućnostima i društvenom
kvartirima, pansionima, hotelima. “Najčitljiviji” u drugim banjama na području kraljevačkog statusu investitora - među kojima ima indus-
period započinje 1868. godine, kada grupa Zavoda za zaštitu spomenika kulture, najin- trijalaca, trgovaca, lekara, političkih prvaka,
obrazovanih i znamenitih ljudi iz Vrnjaca, tenzivnije sam “čitala” njenu skoriju prošlost zanatlija, umetnika i imućnih zemljodelaca
Karanovca, Trstenika i Kruševca, na simboličan tokom tri letnje sezone (1993-1995), kada - Vrnjačka Banja vrlo rano postaje pogod-
praznik (Sv. Vrače Kozmu i Damjana) osni- su u okviru studentske prakse vršena terens- no mesto za iskazivanje projektantskog i gra-
va dobrovoljno udruženje sa imenom ka istraživanja, prikupljanje građe i arhitekton- diteljskog umeća, kao i za prodore novih ide-
OSNOVATELNO- FUNDATORSKO DRUŠTVO sko i fotografsko snimanje građevina koje pri- ja i evropske arhitektonske misli, koji se neret-
LEKOVITE KISELO-VRUĆE VODE U VRNJCIMA, padaju graditeljskom nasleđu Vrnjačke Banje. ko svode na prolaznu modu (neobarok, neok-
u čijem statutu, između ostalog, piše “da su Time su nastavljena dugogodišnja nastojanja lasicizam, secesija, Moderna, mešavina nave-
humanost i rodoljublje osnovni i jedini motiv Zavoda na staranju da se prirodna i stvorena denih i drugih, manje poznatih stilova). Iako
udruživanja i da je cilj Društva podizanje Banje baština sačuva od zaborava, potcenjivanja, pa su različite po stilu,veličini,hronologiji,oprem
u selu Vrnjcima”. i uništenja,ali su ove akcije imale i još jedan,ne ljenosti,ili očuvanosti – svaka od tih banjskih
Deo doline Zapadne Morave u kojoj se manje važan cilj – da ukažu i pomognu Banji vila predstavlja skup spomeničkih i ambijental-
nalazi Vrnjačka Banja, svojim povoljnim kli- kako da povrati i zadrži svoj položaj, ugled i nih vrednosti,odn. kockicu bogatog mozaika,u
matskim i balneološkim karakteristikama od važnost u sistemu banja Srbije i Evrope. kome se jasno čita dokumenat jedne epohe,
pradavnih vremena je pružao optimalne uslove Vrnjačka Banja je jedino naselje banjsk- sa svim njenim pozitivnim i negativnim kom-
za osnivanje i opstanak ljudskih naseobina. Na og tipa u Srbiji čiji se urbanistički i arhitek- ponentama.
osnovu obavljenih istraživanja,kao i povremenih tonski razvitak može kontinuirano pratiti u Uporedo sa ovakvim zgradama,podižu se
slučajnih nalaza arheološkog materijala,može periodu dužem od jednog veka, kroz poje- monumentalne građevine tipa velikih vila, pan-
se zaključiti da se ljudski život na ovom pro- dine primere građevina i ambijenata,i to u siona za izdavanje, hotela ili sanatorijuma, koji
storu odvijao i u praistoriji,dok se gotovo sa nekoliko hronoloških etapa,tesno poveza- se mogu svrstati u treću grupu sa namenom
sigurnošću konstatuje nastanjenost ovih kra- nih sa tipološkim oblicima i stilskim odlikama. smeštaja, dužeg boravka i zadovoljavan-
jeva u neolitu. Pronađeni i donekle sačuvani Zahvaljujući svom skokovitom načinu razvo- ja ostalih potreba većeg broja banjskih gost-
materijali pružaju nepobitne dokaze o razvi- ja, Banja poseduje specifičan fond graditeljske iju. Njihova reprezentativna i atraktivna arhi-
jenosti i uređenosti života u antičkom perio- baštine koji zbog svoje raznolikosti i samos- tektura, građena po ugledu na istovrsne objek-
du to se,naročito, odnosi na korišćenje min- vojnosti zauzima istaknuto mesto u kulturno- te iz čuvenih evropskih banjskih i turističkih
eralnih i termalnih voda za oporavak rimskih istorijskom i graditeljskom nasleđu Srbije. centara,pokazuje izvesne karakteristike vezane
legionara iz obližnjih kastruma,kao i udaljenih za tle i podneblje u kome je nastala, a kao
vojnih logora na dunavskom limesu,što doka- Tipovi građevina odraz umetničkih sklonosti graditelja i eko-
zuje i slučajno otkriće starog rimskog izvo- nomske moći vlasnika. Arhitektonski elemen-
ra sa bazenom za kupanje (Fons Romanus), Organizovan, racionalan i regulisan razvoj stal- ti i primenjeni materijali, karakteristični za nar-
otkopanog 1924. prilikom radova na kaptaži nog banjskog naselja sa građevinama trajnog odno neimarstvo, ugrađeni na nov način i
tople vode . Tokom nekoliko decenija,sve do karaktera - kupatila, mehane, kvartiri (stanovi), prilagođeni stilu dekorativne obrade određene
kasnih pedesetih godina, Rimski izvor je bio u pansioni, vile, hoteli, sanatorijumi - nastaje tek epohe, odslikavaju rađanje posebnog pravca
funkciji,arhitektonski uobličen prema estetskim nakon obrazovanja neke vrste banjske uprave u banjskoj arhitekturi,svojstvenog uglavnom
merilima iz vremena između dva svetska rata,o (Osnovatelno-fundatorskog društva) i traje, sa samo Vrnjačkoj Banji,pod čijim uticajem se kas-
čemu svedoče brojne fotografije i razglednice promenljivim ritmom, sve do današnjih dana. nije grade objekti u okolnim,pa čak i udaljen-
iz tog perioda. Zatim je, usled preuređenja Sa stanovišta zaštite nepokretnih kulturnih im banjama. Većina tih objekata i danas je u
parka, jednostavno zatvoren – i donedavno dobara i po kriterijumima i metodologiji koji se upotrebi, u svom izvornom obliku, ili sa man-
su samo retki starosedeoci i upućeni stručnjaci primenjuju u praksi,najveću vrednost i značaj jim izmenama, tako da je sasvim moguće
znali da se pod poklopcem šahta skriva jedan poseduju objekti banjske javne i stambene izvršiti restauraciju njihovog autentičnog izgle-
od najznačajnijih i najređih spomenika te vrste arhitekture, koncentrisani u središtu Vrnjačke da.
u Srbiji. Banje. Oni su istovremeno i najbrojniji, a u Nezavisno od nabrojanih grupa, u Banji su
Interesovanje za upotrebu lekovitih voda hronološkom pogledu najmlađi u ukupnom postojali, ili još uvek postoje pojedinačni objek-
oživljava ponovo tek u XVIII veku, o čemu fondu graditeljskog nasleđa. ti koji se po tipologiji ne mogu svrstati ni u jed-
se, uglavnom, saznaje iz legendi i predan- Najmalobrojnija je grupa građevina na nu od njih,ali su po svojoj originalnosti, arhitek-
ja. Sigurniji podaci,na osnovu slučajnih zapi- kojima su primenjeni prostorni sklopovi i tonskim, ambijentalnim i istorijskim vrednosti-
sa, potiču tek od početka XIX veka,a razvoj konstruktivni,kao i dekorativni elementi narod- ma zaslužni za celokupan visoki nivo i značaj
Banje u savremenijem smislu te reči započinje nog graditeljstva i tradicije, prilagođeni životu banjske arhitekture i urbanizma, te im pripada
oslobađanjem Srbije od Turaka i postepen- u urbanoj sredini i potrebama banjskih gostiju. odgovarajuće mesto u okviru celine graditeljsk-
im političkim i ekonomskim jačanjem nove Za razliku od ruralnih celina na padinama Goča og nasleđa (crkva Rođenja Bogorodice, kupa-
države. Protok informacija o lekovitim svo- i pojedinačnih kuća u okolnim selima, koje ima- tilo, zamak i kapela Belimarkovića, kur-salon,

48 | DaNS 50 | jun 2005


istoriografija
železnička stanica, otvoreni i zatvoreni pavil-
joni, vidikovci, česme, pokrivena promenada,
izvori tople i hladne vode).
Posebno i istaknuto mesto u fondu gra-
diteljske baštine Vrnjačke Banje zauzima celi-
na, izdvojena na šumovitom uzvišenju koje se
izdiže iznad Vrnjačke i Lipovačke reke i koje se
u pisanim izvorima s kraja pretprošlog veka
pominje kao Đkrš romantične lepoteĐ . Prirodni
ambijent povelikog Čajkinog Brda odlikuje se
reljefom,neobičnim za ovo podneblje,kao i
raznovrsnom vegetacijom, a od početka nje-
gove izgradnje vođena je posebna briga o
uređenju slobodnih površina (ulice, staze,
stepeništa, česme, letnja pozornica). Svoj najb-
listaviji period današnji prostor Čajkinog Brda
doživljava početkom XX veka i u vremenu
između dva svetska rata,kada se grade privat-
ni hoteli i pansioni, porodične kuće i vile oso-
bene arhitekture, u kojima se odvija bogat
društveni i kulturni život, zahvaljujući vlasnic- Moravska kuća
ima i njihovim eminentnim gostima. Mnoge
od velikih i lepo uređenih parcela sačuvane su
do danas u gotovo nepromenjenom izgledu.
Posebnošću svoje izuzetne arhitekture izdvaja
se kompleks poznat pod imenom “Crveni Krst”
(legat Obrena Jankovića, trgovca iz Kragujevca,
namenjen lečenju i oporavku ranjenika i invali-
da iz Prvog svetskog rata).
Zbog svojih spomeničkih vrednosti Čajkino
Brdo je proglašeno za kulturno – istorijsku pro-
stornu celinu od velikog značaja za Srbiju.
Dugogodišnja nastojanja kraljevačkog Zavoda
u ukazivanju na potrebu izrade odgovarajuće
planske dokumentacije rezultirala su izradom
Regulacionog plana za Čajkino Brdo kojim su,
između ostalog, obrađeni i definisani svi prob-
lemi vezani za postojeće objekte, izgradnju
novih, infrastrukturu itd.

Periodi gradnje
Hronološka analiza pokazuje da su postojeći
objekti graditeljskog nasleđa, evidentirani
i proučavani tokom poslednjih dvadesetak
godina, izgrađeni u vremenski jasno odvojen-
Vila Kula Pansion Balkan
im fazama. Izuzev crkve, posvećene Rođenju
Bogorodice iz 1834. godine, najstariji sačuvani
objekti potiču iz zadnje četvrtine XIX veka, što
dokazuje važnost, ali i aktivnost Osnovatelno-
fundatorskog društva (Brđovića kvartiri,
Stražilovo, zamak Belimarković, Gradištanac,
kompleks Mir-Šumadija, Avala). Druga faza
započinje 1900. i traje do svršetka Prvog svetsk-
og rata, a odlikuje se brojnim vrednim objek-
tima - vile Jela, Gavrić, Grlica, Carić, Slavuj,
Agnesa, Anđelija, Desanka, Atina, Andromahi,
Mon plaisir; pansioni Zrak, Zlatibor, Dobrila,
Balkan, Kolo srpskih sestara, Banaćanka I i
II, Kosovo i hoteli Arnovljević i Sotirović. Vile
Minjon, Peć, Mišović, Zdravlje, zatim pansioni
i hoteli Luksor, Jadran, Rivijera, Florida, Ohrid,
Palas, Mon repos, Bled, Snežnik, Splendor i
sanatorijumi Sv. Đorđe i Živadinović izgrađeni
su u periodu 1920-1930. godine, kao i mnogi
drugi objekti, koji ovom prilikom nisu nave-
deni, jer ne postoje sasvim sigurni podaci o

DaNS 50 | jun 2005 | 49


istoriografija

Zamak Belimarković
godini građenja. nosti i nadahnuća. juje njihovu vrednost - tako prečišćene poka-
Uz nekoliko izuzetaka, od 1930. godine Neoklasicističke stilske karakteristike su, zuju izvestan stepen otmenosti i elegancije,
pa do početka Drugog svetskog rata, gradi se naizgled, najzastupljenije, ali i najuočljivije, bar kojima se zrela srednjeevropska secesija, inače,
uglavnom u stilu Moderne - vile Vojvodina, kad se posmatraju fasade banjskih objekata. Na ne može pohvaliti. Diskretni dodiri ovog stila
Maruška, Đorđević, Ebert, Mila, Zoraida, Zosik, većini građevina zapažaju se ugaoni, ili podeo- očitavaju se na karakterističnim oblicima prozo-
Hortenzija, Miletić, Ideal, LJilja, Bane, Moma- ni pilastri u vidu sloga masivnih tesanika, zatim ra i mansardi, čija stolarija dekorativnom obra-
Nada, Milanka, Petrović, Pahuljica, pansioni i ravni ili kanelirani stubovi, sa kapitelima,ili bez dom i načinom zastakljivanja pokazuje visoke
hoteli Radonić, Jugoslavija, Švajcarija, Tara i njih, skromno ili bogato profilisani kordonski i vrednosti secesije, a zatim na stilizovanoj flo-
dr. krovni venci, ravne ili složene atike, timpanoni. ralnoj, figuralnoj i linearnoj ornamentici fasa-
Četvrtaste ugaone zupčaste kulice, prozorski dne plastike i elemenata od kovanog gvožđa,
Izazovi evropskih stilova okviri i parapeti,razvijena prilazna stepeništa i kojih ima u izobilju i u srećnoj simbiozi sa svim
drugi konstruktivni dekorativni elementi često drugim stilovima, izuzevši folklorni.
U svim fazama razvoja, nešto kraćeg od jednog imaju i primesa neorenesanse, ili akademizma,
stoleća - ako se računa od osnivanja Društva, naročito kod obrade prizemnih zona velikih Folklorni i moderni stil
do početka Drugog svetskog rata - Vrnjačka zgrada.
Banja je svojom arhitekturom odgovorila na Odvojeno, ili u saglasju, primenjuju se Kad se već pominje folklorni stil, iako je vrlo
sve izazove evropskih stilova koji su vladali u neretko i neobarokni elementi, odn. detalji malo takvih objekata sačuvano u izvornom
tom periodu i čiji su odblesci, preko Srednje dekorativne plastike u vidu balustrada i medal- obliku, treba naglasiti da su neke njegove
Evrope, prodrli dublje na jug, do naših kra- jona, razvijenih atika baroknih formi sa akro- karakteristike “čitljive” čak i na zgradama koje
jeva. “Čitanje” stilskih odlika na objektima terijama (na pojedinim kalkanima). Izuzetno su hronološki, tipološki, pa i stilski, vrlo daleko
graditeljskog nasleđa u Banji je otežano, usled su obrađeni balkoni, terase, stepenišni gelen- od tradicija narodnog neimarstva. Pored
činjenice da se nijedan od poznatih, ili primen- deri, kapije i ograde od kovanog gvožđa,a podruma, koji se često susreće i kod prizemnih
jenih stilova ne može sresti u čistom i jasno nisu retke ni manje kule, završene kupolicama, kuća, ozidanog kamenom, ili karakterističnim
prepoznatljivom obliku, kao što je to, uosta- kupastim krovovima, ili kubetima različitog slogom kamena i opeke, tradicionalna arhitek-
lom, slučaj i u drugim oblastima naše zemlje, oblika i prečnika, u kombinaciji sa pseudogots- tura se može prepoznati u zidanim ili drvenim
jer su se uticaji vladajućih evropskih stilova u kim obradama otvora, plastike, ili stolarije. tremovima, četvorovodnim krovovima pod
arhitekturi, putujući sa zapada i severa na jug, Najteže je prepoznati odlike secesije, jer ćeramidom, stolariji sa rešetkama i slogom
prečišćavali od kitnjaste nadgradnje, ali istovre- su krajnje stilizovane, ponekad deformisane i opeke oko otvora, kao i u povremenoj upotre-
meno i oplemenjivali primesama lokalnih vred- osiromašene, što po mom mišljenju ne uman- bi vidljivog ili lažnog bondruka, očigledne

50 | DaNS 50 | jun 2005


istoriografija

READING THE PAST OF VRNJACKA


BANJA
From the ancient times, a part of the West
Morava valley where Vrnjacka Banja is locat-
ed has provided the optimum conditions for
the establishment and survival of human
settlements thanks to its favourable climatic
and balneological properties.
An organised, rational and regulated
development of a permanent spa settlement
with buildings of a permanent character –
baths, inns, apartments, boarding houses,
villas, hotels, sanatoriums – emerged only
after the establishment of the spa manage-
ment by the end of the 19th century. It has
lasted, with a changeable rhythm, all until
today. From the aspect of protection of
immobile cultural properties and accord-
ing to the criteria and methodology that are
applied in practice, the highest value and
significance is attributed to buildings of the
spa public and residential architecture that
are concentrated in the centre of Vrnjacka
Vila Ðorđević Banja. They are also the most numerous and
severnjačke provenijencije. vo uklapanje u savremeni koncept prostornog, in chronological sense the youngest within
U okviru uočenih i navedenih stilskih kara- urbanističkog i graditeljskog razvoja Vrnjačke the total fund of architectural heritage.
kteristika, a često i van njih, postoje i izvesne Banje od prvorazrednog značaja za tu sredinu. In all stages of development, which
odlike koje se, gotovo obavezno, nalaze na Takođe je vrlo važno da pojedini spomenički is somewhat shorter than one century,
velikoj većini objekata – četvorovodni ili složeni objekti i celine, kao i objekti sa potencijalnim Vrnjacka Banja has replied with its architec-
krovovi (pokriveni različitim vrstama crepa), na vrednostima, dobiju zaslužen društveni značaj ture to all the challenges of the European
pogodan način upisano ime (vile, pansiona, i odgovarajući kulturni tretman. Graditeljsko styles that ruled in that period and the
hotela, sanatorijuma) i godina izgradnje (što nasleđe mora da ima punu i univerzalnu reflections of which, through the central
nije uvek sačuvano), zatim specifična čipkasta primenu u direktnom uključivanju u savre- Europe, have penetrated deeper into the
obrada drvenih elemenata na strehama, kal- men kulturni, društveni i privredni život, što south, all up to our region. “Reading” of the
kanima i tremovima, veliki balkoni i terase u jeste jedan od bitnih ciljeva zaštite nepokret- style properties on structures of architectur-
svim nivoima, brižljivo planirana i održavana nih kulturnih dobara, uz uslov da se baština al heritage in Banja has been made difficult
dvorišta, vrtovi i bašte. prethodno istraži, dokumentuje i valorizuje, u due to the fact that none of the known, or
Moderna arhitektura u Vrnjačkoj Banji je potpunosti i na metodološki ispravan način. applied styles could be found in a pure and
zastupljena u najpunijem i najlepšem značenju Umesto zaključka, priznajem da bi bilo clearly recognisable shape, which is, any-
reči i stila. Savršeni sklad ravnih i zaobljen- previše ambiciozno, pa čak i neozbiljno ako way, the case in other parts of our country
ih linija u prostoru, asimetrija u rasporedu bih sada, na osnovu celokupnog dosadašnjeg as well, because the influences of the rul-
masa, kao i punih i praznih površina na fas-
rada, iskustva i “čitanja” pokušala da odredim ing European styles in architecture, travel-
adama, pretežno ravni krovovi i prostrane
ime pravcu, ili stilu u kome je izgrađen najveći ling from the west and north to the east,
terase sa punim ogradama, okrugli prozori i
broj objekata graditeljskog nasleđa Vrnjačke have been purified from the ornate super-
simbolično naglašene vertikale (koplja, akrote-
Banje. Kako nazvati skladno uobličenu, veliku structure and simultaneously enriched with
rije, ime objekta), apsolutno odsustvo dekora-
građevinu, čija je osnova klasicistički postavlje- additions of local values and inspirations.
tivne obrade i suvišnih detalja, izuzetna funk-
na, fasada masivnim pilastrima podeljena na Neo-classicist style characteristics are,
cionalnost i čvrsta povezanost kuće sa okoli-
nom - samo su neke od zajedničkih odlika koje više simetričnih polja, sa ritmičnim nizom pro- apparently, the most represented and the
poseduju banjske vile iz perioda Moderne. zora, a iznad složenog krova se izdiže razvije- most visible, at least when we talk about
na atika sa akroterijama, medaljonima i relje- facades of the spa structures. It is the most
Romantični identitet fnim natpisomĐ na toj istoj građevini - stre- difficult to recognise the properties of seces-
he, trem i kalkani su čipkasto obrađeni u tam- sion because they are utterly stylised, some-
Čitajući naglas nazive vila, hotela, pansiona, nom drvetu, a prekrasna stolarija u duhu kasne times deformed and impoverished, which
može se čuti romantična muzika - sačinjena secesije, kako spolja, tako i iznutra. Balkoni does not reduce their value. Modern archi-
od ličnih imena i prezimena, geografskih polukružnog oblika imaju barokne ograde od tecture in Vrnjacka Banja is represented in
pojmova, imena ptica, cveća i gradova - čiji kovanog gvožđa, a na uglu je (možda!) kula sa the most complete and beautiful meaning
akordi podsećaju da su noge čvrsto usađene kubetom, pokrivenim limom u obliku krljušti. of the word and style. Perfect harmony of
u roditeljsku zemlju, a da je glava, zajedno sa Zbilja strašno zvuči, ali treba videti kako to flat and rounded lines in space, asymmetry
maštom i ambicijama okrenuta ka Evropi, iz tamo, u podnožju Goča, u stoletnom parku, in the distribution of masses as well as of full
koje su korišćena iskustva i inspiracija, u svim sasvim skladno i lepo izgleda. Jednom reči – to and empty surfaces on facades, mainly flat
oblastima – od balneologije i ugostiteljstva je baš ta Banja, i nijedna druga. Po meni – to roofs and spacious balconies, are only some
do arhitekture i urbanizma. Sve što je dosada se zove identitet. of the common characteristics of the spa vil-
rečeno o banjskoj arhitekturi dokazuje da je las from the Moderna period.
očuvanje arhitektonskih individualnosti i njiho- Spomenka Milošević

DaNS 50 | jun 2005 | 51


putopis

Put u Italiju
Bijenale u Veneciji - U pohode Paladiju

N
a inicijativu DaNS-a Turistička agen- su i zimi. U Severnoj Italiji su razvijene indus- je primer odlično sačuvanog istorijskog grada
cija “Kompas” iz Novog Sada orga- trije, naročito automobilska industrija, rafineri- i hiljadugodišnjeg perioda istorije umetnosti i
nizovala je studijsko putovanje u je, brodogradilišta, tekstilna industrija itd. U graditeljstva.
Italiju za arhitekte Novog Sada na Italiji su od 1955. godine do danas izgrađena Za našu grupu iz Novog Sada bilo je pra-
Bienalle di Venezia koji se održao od 27 autoputa, te je saobraćaj veoma razvijen i vo uživanje prvog dana da obiđemo Izložbu
12. septembra do 7. novembra 2004. godine. dobro rešen. arhitekture u prekrasnom parku Giardini gde je
Uz posetu Internacionalnoj izložbi arhitekture 30 zemalja iz celog sveta imalo svoje paviljone
“Metamorph” u Veneciji predviđena je bila i Venecija u kojima su predstavljali ili svoju arhitekturu u
poseta Paladiju velikom arhitekti Italije iz XVI prošlom periodu ili svoje vizije u budućnosti u
veka uz posetu Vićenci, Veroni i Padovi. Na put Venecijanski zaliv sa svojim draguljem Venecijom oblasti arhitekture i urbanizma. Za mene kao
su krenuli stručnjaci iz Novog Sada, arhitekti, predstavlja danas jedan od najznačajnijih urbanistu najviše su ostavili utisak Španski
urbanisti, građevinci, kolege iz pokrajinskog i turističkih lokaliteta u Italiji. Svoj položaj na paviljon sa pregledom arhitekture od 20 godi-
gradskog Zavoda za zaštitu spomenika kulture, ostrvima udaljena je 4 km od kopna i 2 km od na u Španiji i to su objekti stanovanja, fakulte-
javnih preduzeća, opštinskih službi i studenti otvorenog mora. Na površini od oko 7 km2 sa ti, stadioni, biblioteke i dr.
sa Novosadskog fakulteta. oko 100.000 stanovnika i još 200.000 na obali Holandski paviljon je predstavio
Pre nego što pređem na opis ovog studi- predstavlja centar provincije Veneto sa burnom višedecenijsko nasipanje obala i zaliva i oduz-
jskog putovanja nekoliko reči o ovom delu istorijom. Naseljavana je od izbeglica iz sused- imanjem prostora od mora i pretvaranjem u
severne Italije – provinciji Veneto, koji spa- nih naselja pred najezdom Varvara. Deli je na životne prostore. Italijanski je predstavio arhi-
da u ekonomski najrazvijenije delove Evrope. dva dela kanal Grande dužine 3,8 km a širine tekturu Italije u zadnjih 50 godina što je veoma
Italija je zemlja sa oko 57.348.000 stanovni- 30 m do 70 m u koji se ulivaju brojni kanali. impresivno delovalo. Finska, Kanada i Austrija su
ka koja se proteze na 301.000 km2. Uz dolinu Pravougaone blokove povezuje 350 mostova, predstavili arhitekturu u drvetu. U Američkom
reke Po razvijena je poljoprivreda i proizvodi se koji su prvobitno bili od drveta, a kasnije od paviljonu neobični su bili prikazi objekata sa
žito, pirinač, šećerna repa, duvan, a na obron- kamena. Sa obalom je povezuje železnica i put automobilima kojima se stiže po spratovima
cima Alpa se gaje vinogradi, voćnjaci, maslin- sa drugim mostovima građenim tek u XIX i XX do stanova i prodavnica, zatim ogromni stadi-
jaci, ima šuma i razvijen je turizam. Mnoštvo veku. Danas Venecija izgleda kao u XIII veku oni na krovovima kula, zatim stambene zgrade
jezera i šuma sa skijaškim centrima atraktivni i predstavlja jedinstven grad u svetu. Venecija budućnosti od jedinica od plastičnog materi-

52 | DaNS 50 | jun 2005


putopis
jala, koje se nižu jedna na drugi u visinu i sl.
U Francuskom paviljonu je data velika make-
ta grada budućnosti, znači novi planirani grad
sa svim svojim funkcijama građen na praznom
prostoru – “grad budućnosti”. U Nemačkom
paviljonu su date velike perspektive u dužini
kružnog zida sa ubačenim novim objektima na
postojećoj periferiji gradova.
Sledeći dan je bio posvećen obilasku
Venecije. Sedeti na najlepšem trgu na svetu –
Trgu Svetog Marka u Veneciji i piti kapućino u
kafani “Florijan” uz tihu klasičnu muziku gde
su dolazili u prošlim vekovima velika imena
književnosti i umetnosti Evrope (Bajron, Gete,
Prust i dr.), predstavljalo je za mene izuzetan
doživljaj.

Paladio
Trećeg dana u Italiji krenuli smo U pohode
Paladiju u Vićencu. Put prema Vićenci je bio
živopisan kroz zatalasane obronke Alpa sa
voćnjacima i vinogradima, kroz manja naselja
sa izuzetnim vilama u parkovima i dobrim seos-
kim putevima. Uz put za Vićencu svratili smo u
mesto Brassano de Grappa gde smo videli jed-
nu ulicu sa spomen-drvoredom gde na svakom
drvetu oblikovanom kao zelena polukupola
stoji posveta rodoljubima iz Drugog svetskog
rata u Italiji, sa imenom i prezimenom ubijen-
og. U ovom naselju interesantan je i pokriveni
most na jednoj rečici. Dalje prema Vićenci
stali smo kod vile koju je projektovao Andrea
Paladio Barbaro-Maser. Čuveni Andrea Paladio
rođen je u Padovi (1508-1580). Počeo je kao
klesar u kamenu, a postao je najpoznatiji arhi-
tekta XVI veka u ovom delu Italije. U svoj stil je
ugradio romanski stil i zamenio tako gotski do
tada preovlađujući stil. Živeo je u Vićenci koju
je ovekovečio svojim objektima. Prvi objekat
Paladija obišli smo kao vilu Barbaro-Maser
uz put za Vićencu. To je skladna građevina,
sa spratnim centralnim delom u prizemnim
krilima, uređenim parkom i skulpturama.
Naslednici plemićke porodice Barbaro i danas
žive u jednom delu vile i od ulaznica održavaju
ovaj objekat. U centralnom delu zgrade su pro-
stori za dnevni boravak sa oslikanim zidovima
od Paola Veroneza. U Vićenci su brojni objekti
koje je izgradio Paladio i to su: Teatro Olimpico,
Vila Rotonda, bazilika Paladija i još 11 objekata
duž ulice Corso Paladio u centru grada. Takođe
je izgradio crkvu u Veneciji i Santa Madiore
u romanskom stilu sa stubovima na ostrvu.
Objekat Teatro Olimpico je veoma neobično
pozorište izgrađeno na mestu starog zatvora
sa salom po uzoru na rimska pozorišta, s tim
da je na pozornici izgrađeno tri ulice koje se
smanjuju u perspektivi, a srednja ulica ima još
dve - znači ukupno pet ulica Tebe. Objekti u
ulicama su od štukature i drveta i jedinstveni
su u svetu rađeni u perspektivi. Pozorište su
završili sin Paladija Sila i arhitekta Scamon posle
njegove njegove smrti. Vila Rotonda je posled-
nje Paladijevo delo i smatra se najuspešnije.

DaNS 50 | jun 2005 | 53


putopis

Bazilika Paladija na Trgu Piaca dei Siguori u Prva žena završila je fakultet 1679. godine. U Veroni smo obišli trg u centru gra-
centru Vićence ima izuzetan izgled sa krovom Dalje smo došli do Palaco della Ragione da Pjaco Bra, zatim čuvenu Arenu podignu-
koji je u obliku obrnutog krova broda. izgrađene u XIII veku sa konstrukcijom od drve- tu u I veku naše ere, eliptičnog oblika (200
Vićenca je veoma stari grad, nastao na ta i krovom u vidu obrnutog brodskog korita. x 180 m.), građena od cigle i mermera sa
obroncima Monte Berico, i na dve reke Astico Ova gradska kuća je gorela u više mahova ali susednih brda, koja je rekonstruisana u XVI
i Retrone. Grad je izdeljen ulicama na velike je ponovo rekonstruisana i oslikana. Poznata je veku. Karakteristični su zid oko grada iz doba
blokove pravougaone, a posle 476 godine po slikama Ðota i njegovih učenika. U XV veku Rimljana iz III veka naše ere. Piazza Erbe trg
(pada Rimskog carstva) izgrađen je oko grada su radili slikari Donatelo i Andrea Montenja. U voća i povrća na mestu Foruma Romana. Grad
eliptičan zid. širenje grada je u XIV veku, u XVI XV veku je u Padovi podignuta i prva botanička je prepun muzeja, biblioteka, crkava i drugih
veku to je grad Paladija. U XIX i XX veku se raz- bašta u Evropi. spomenika. Čuven je balkon Julije gde se sku-
vija ekonomski i danas ima 100.000 stanovni- U popodnevnim časovima smo obišli plja omladina i turisti, gde se ljubavne poruke
ka. To je industrijski grad i grad turizma i umet- Veronu koja vazi za najotmeniji grad Italije. i želje u vidu papirića lepe po zidovima i bal-
nosti. To je jedan od najlepših i najstarijih grado- konu. Sledeći peti dan smo krenuli preko Trsta
va Italije. Danas ima trista hiljada stanovni- i Portoroža za Beograd.
ka i po važnosti je drugi grad iza Venecije u
Padova i Verona distriktu Veneto. Nalazi se na putevima koji
Umesto zaključka nameću se zapažanja
o izvanrednoj povezanosti istorije, tradicije i
vezuju Italiju sa Srednjom Evropom. Ima raz-
Četvrtog dana studijskog putovanja u Italiju umetnosti sa modernim zahtevima industri-
vijenu industriju i poljoprivredni je centar gde
posetili smo Padovu i Veronu. Padovu je po je, saobraćaja, stanovanja. Vićenca, Padova
se održavaju Međunarodne izložbe mašina.
predanju osnovao Antenor, izbegavši iz Troje, i Verona su postojali još u rimsko doba i te
Takođe je značajan kao centar izdavaštva,
i u IV veku postaje Rimski grad. Danas ima tradicije su očuvane do danas.
štampanja i publikacija. U trgovini su čuvena
trista hiljada stanovnika i razvijen je industrijski Poseban kvalitet ovih gradova je očuvana
vina, voće i mermer što se izvozi u mnoge zem-
grad na raskrsnici puteva i centar je regiona. lje. Zbog svog povoljnog geografskog položaja priroda, obronci Alpa koji se spuštaju ka
Obilazak Padove započeli smo sa kružnim Verona je nazvana: “Vrata Italije”. Verona je Jadranskom moru. Sva tri grada su na reka-
trgom Della Vale na površini od 8,8 ha, na kulturni centar i poznata je po svojoj arhi- ma sa bogatim poljoprivrednim zaleđem i raz-
kojem je u Rimsko doba bilo pozorište. Trg u tekturi i umetnosti. Danje, to je univerzitets- vijenom industrijom, sa razvijenim turizmom
sredini ima kružnu zelenu površinu sa vodom ki grad sa manjim fakultetima. Turistički cen- zahvaljujući očuvanim vrednostima arhitek-
oko koje je smešteno 78 mermernih kipova tar Italije, Verona je prepuna turista iz celog ture, skulpture i slikarstva i uopšte kulture.
poznatih građana Padove, kao znak poštovanja sveta sa bezbroj muzeja i biblioteka. Preko leta Rešen saobraćaj sa velikim parkinzima obod-
ovim zaslužnim građanima u prošlosti. Sa trga se održavaju čuvene opere, koncerti i drame u no oko očuvanih centara i gradski saobraćaj sa
smo obišli čuvenu baziliku Svetog Antona, areni. Grad je nastao u I veku naše ere na mes- autobusima na pogon na gas. Izdvojene radne
portugalskog sveca. U nastavku smo došli do tu Rimskog logora. U centru grada su bili are- zone van gradskog područja, na ulazima u gra-
zgrade Padovskog univerziteta osnovanog na, amfiteatar, pozorišta, mostovi, lukovi i dr. dove odlični autoputevi i saobraćajnice dopri-
1222., kao najstarijeg u Evropi. Poznat je po Reka Adidža prolazi kroz Veronu. U XV veku nose usklađenom razvoju celog područja.
sali za seciranje u vidu amfiteatra i po čuvenim Verona postaje deo države Venecije i sledeća
naučnicima koji su završili ovaj Univerzitet kao četiri veka je veliki uticaj Venecijanske vladavine Fotografije: Jasna Milidragovic i autor
što su: Kopernik, Galileo Galilej i mnogi drugi. na arhitekturu i uopšte umetnost. Gordana Milidragović

54 | DaNS 50 | jun 2005


putopis

JAPAN - Reanimacija napuštene škole


Srednjoročni međunarodni volonterski radni kamp Kikući, Kumamoto, Japan
15. septembar - 10. decembar 2004. godine

V
olonterski kampovi predstavljaju novi, zanimljivi ljudi, da se steknu nova znanja, drveta iz drugih zemalja jer je cena niža, ali to
jedinstven oblik dobrovoljnog, volo- iskustva i veštine, da se unapredi znanje stra- višestruko šteti: šumama, ekosistemu i životnoj
nterskog rada namenjenog ljudima nih jezika. Organizatori prvog srednjoročnog sredini. Stoga se ideja o organizovanju radnog
starijim od 18 godina sa ciljem međunarodnog volonterskog radnog kampa u kampa javila kao jedno od mogućih rešenja
stvaranja kontakata između učesnika mestu Kikući, na ostrvu Kjušuu u Japanu bili su problema i načina da se stanje u budućnosti
iz inostranstva i lokalnog stanovništva, čime se lokalna nevladina organizacija Kikuchi Furusato poboljša, odnosno da se šume obnove, prome-
doprinosi boljem razumevanju različitih nar- Suigen Koryukan Centar i nevladina organizaci- ni opšte prihvaćeno mišljenje o nepopularnosti
oda, kultura, načina života i razmišljanja. Za ja NICE iz Tokija koja se, pored ostalog, bavi rada u šumi, kao i ukaže na lepotu i privlačnost
osmišljavanje volonterskog kampa obično su međunarodnom razmenom volontera. života u seoskim regionima. Volonteri su imali
zadužene nevladine organizacije koje uočavaju Glavni motiv za održavanje ovakvog tipa prilike da svakodnevno kontaktiraju i sarađuju
neki problem i u dogovoru sa lokalnom zajed- kampa, baš na ovom mestu, bio je oživljavanje sa lokalnim stanovništvom i tako promovišu
nicom rešavaju ga na ovim putem. Zbog toga i animiranje lokalne zajednice koja se suočava ideje interkulturalnosti, zajedništva i steknu
teme kampova mogu biti veoma različite: sa problemom iseljavanja stanovništva u nova znanja i iskustva kroz različite aktivnosti.
ekologija, umetnost, arhitektura i renoviranje, velike gradske centre. Zbog toga, šume, jedan Na mestu današnjeg Suigen Koryukan
građevinski radovi, istraživanja, rad sa decom od glavnih privrednih potencijala ovog kraja, Centra, u kome su volonteri živeli tri meseca,
ili hendikepiranim osobama i sl. Odluka da se ostaju zapuštene i polako gube na kvalitetu jer je sve do 2000. godine radila lokalna srednja
učestvuje u volonterskom radnom kampu je je sve manje, naročito mladih ljudi, koji bi u škola. Školski objekti su građeni u stilu tradi-
način da se putuje i upozna neka strana zemlja njima radili i o njima brinuli. Takođe, sadašnja cionalne drvene arhitekture u periodu posle
na potpuno nesvakidašnji način, da se upoznaju ekonomska politika države propagira uvoz Drugog svetskog rata. Međutim, usled depop-

DaNS 50 | jun 2005 | 55


putopis

ulacije regiona, odnosno migracije ljudi iz ove organskoj poljoprivredi i sl. atraktivnu, mrežu.
ruralne sredine ka većim gradskim centrima, Pored ovih aktivnosti u Centru se, u sarad- I kao još jedna od aktivnosti u cilju promo-
nije bilo dovoljno učenika i škola je morala da se nji sa drugom nevladinom organizacijom cije, animacije i proširenja delatnosti u staroj
zatvori. Posle ovoga, lokalno stanovništvo, koje „Kodomo-art“ organizuju dečji vikend ili letnji školi je i organizovanje međunarodnih radnih
je izuzetno vezano ovo mesto, ne želi da ostavi kampovi koji se zovu „Ukusno selo“. Namenjeni volonterskih kampova. U periodu od septem-
školu da propada, nego poziva nevladinu orga- su deci iz velikih gradova, da bi doživeli seoski bra do decembra 2004. godine po prvi put je
nizaciju „Kirari Suigen Mura“ da ovde osnuje način života i da kroz druženje, igru i zajednički organizovan ovakav kamp, na ovom mestu.
manji centar za ovaj region, pa tako nastaje rad sa lokalnim stanovništvom nauče koji su to Glavni zadaci volontera i organizatora su bili
Kikuchi Furusato Suigen Koryukan Centar. poljoprivredni poslovi u toku godine i kao se da uspostave vezu sa lokalnim stanovništvom
Osnovni cilj osnivanja Centra je održavanje, obavljaju. Takođe imaju prilike da vide i nauče kroz različite aktivnosti, a sve u cilju inter-
briga i popravka objekata koji su se nekada neke stare, zaboravljene zanate ili da učestvuju kulturalne saradnje, razumevanja, shvatanja
nalazili u okviru srednje škole. U toku poslednje u pripremanju hrane na tradicionalni način. međunacionalnih sličnosti i različitosti i želje da
4 godine na glavnoj školskoj zgradi je zamen- Ovi programi su interesantni kako za goste koji se upoznaju i drugi narodi i kulture.
jen dotrajao krov, okrečena fasada, i nekim od otkrivaju mnogo toga novog i zanimljivog, tako Volonteri su učestvovali u svakodnevnim
učionica je promenjena namena u skladu sa i za lokalnu zajednicu kao jedan vid turističke aktivnostima žitelja Suigen regije kao što su
novim funkcijama. Tako je napravljena tradi- ponude koja ne traži puno sredstava . briga o šumama kroz različite poslove: podi-
cionalna japanska soba postavljena tatamijem- Svakako još jedan od razloga za razvoj zanje mladih sadnica, uklanjanje starog drveća,
pirinčanom asurom, zatim je u dve učionice turističke ponude je predivna priroda u ovom čišćenje tla od starih grana, košenje trave i
napravljena postavka muzejskih eksponata koji kraju koji je naročito poznat po prelepim vodo- sl. Volonteri su sarađivali i u poljoprivrednim
su korišćeni u nekadašnjoj školi, neke učionice padima koji se nalaze na samo 15 min. hoda poslovima, kao što su žetva pirinča, branje
pretvorene su u sale za sastanke lokalne zajed- od Centra. Lokalna zajednica se trudi da ih mandarina, uzgajanje pečurki, berba povrća i
nice, a u jednoj su i kancelarije NVO. Tako su učini pristupačnim, trasirajući šumske staze do sl. Takođe u saradnji sa Kikuchi Furusato Suigen
školski objekti ponovo zaživeli i ljudi je ponovo posebno interesantnih lokacija, najboljih vidika, Koryukan Centrom, volonteri su učestvovali u
posećuju, da bi pogledali muzejsku postavku, ili zatim postavljanjem urbanog mobilijara, javnih programu „Ukusno selo“ kao osoblje, a jedan
učestvovali u nekoj od mnogobrojnih aktivnosti toaleta i sl. Takođe u zadnjem, napuštenom od najinteresantnijih programa je bila škola
Centra, kao što su: pijaca organski proizvede- delu školske parcele se počelo sa konstrukci- stranih jezika za decu osnovnoškolskog uzrasta
nog povrća, festivali muzike i hrane, razna kul- jom novog parka, kao još jednog vida turističke u kojoj su volonteri podučavali decu engles-
turna dešavanja (koncerti, pozorišne predstave) ponude. U budućnosti se očekuje povezivanje kom, ali i njihovom maternjem jeziku kroz igre,
i edukativne radionice o ekologiji, zaštiti šuma, ovih manjih celina u sveobuhvatnu, turistički razgovore i pripremanje tradicionalnih jela iz

56 | DaNS 50 | jun 2005


putopis

pojedinih zemalja.
Kroz radionice volonteri su imali prilike da
se upoznaju sa aktuelnim stanjem i razmene
mišljenja o stanju životne sredine, posebno
šuma, globalnom zelenom pokretu, zatim o
načinu organizovanja i rada nevladinih orga-
nizacija, lokalnom jeziku, kulturi, hrani...
A sve je počelo od napuštenog školskog
objekta, koji je volonterskim doprinosom
lokalne zajednice i promenom funkcije postao
Kikuchi Furusato Suigen Koryukan Centar.
Objekat građen u stilu tradicionalne drvene
arhitekture tako je obnovljen i kroz, zaista
mnogobrojne aktivnosti Centra, on ponovo
živi i ljudi ponovo tu navraćaju. Organizovanje
međunarodnog volonterskog kampa na ovom
mestu, takođe je doprinelo aktiviranju, ani-
miranju, oživljavanju ruralne sredine, razmeni
ideja i mišljenja između stranih volontera i
lokalnog stanovništva, i sami tim upoznavan-
ju različitih kultura, naroda, običaja, jezika;
ali i promovisanju bogate turističke ponude
ovog regiona na kojoj će se zasnivati buduće
aktivnosti.

Svetlana Sabolović

DaNS 50 | jun 2005 | 57


reagovanja

PITANJE TEME U ARHITEKTURI

U
ovom su društvu svi relevantni li objekat arh. Zoran Radojičić i Dejan Miljković. poliranom foajeu, a maleni bar, za troje, uz nju
kriterijumi temeljno relativizovani, Na enterijeru je radila arh. Ivana Milenković. je sasvim nemušto formulisan. Friz postera sa
tačnije – izvrnuti naopako, i to uz Arhitektura četvrtog izdanja zgrade ovenčana je portretima slavnih velikana i prizorima iz velikih
dugogodišnji trud. Naravno da su najvišim stručnim priznanjima - Glavna nagrada predstava ovoga pozorišta, plasiran na zidovi-
ovdašnji, današnji arhitekti – odavde. XXVI beogradskog Salona Arhitekture; Nagrada ma iznad crnog mermera, definitivno je pre-
Delirijum tremens ovoga društva se, po prirodi Večernjih novosti; Nagrada grada Beograda za bukirao nepostojeći foaje, i pri tom ostao bez
stvari, čita i na arhitekturi koju emituje. Atributi arhitekturu; BPB Trophy SCG 2003 za projekat značaja za publiku u filmskoj bežaniji.
- kič, surogat, šlingeraji umesto arhitekture, bili enterijera; i ove godine - Nagrada za arhitektu- Ulazni zastakljeni atrijum, iz koga se ulazi u
bi komplimenti za ovovremsku masovnu arhitek- ru Saveza Arhitekata Srbije za 2004. foaje, ogromne je visine, koja znatno premašuje
tonsku hiperprodukciju. Sa druge strane, svaka Simbioza svih mnogobrojnih aspekata arhi- njegove bazne dimenzije, dubinu i širinu, te
strahovlada ima svoje disidente, tako se i dešava tekture: svrhovitosti, funkcije, ambijentalnih ima sakralni karakter. Formiraju ga neminov-
da nikne ovde i pismena arhitektura. Nesumnjivi i likovnih, estetskih karakteristika, jeste njena ni ovde „u modi” okrugli stubovi iste visine.
talenat i izvanredni arhitekti koje imamo, pali mentalna karta, u kojoj je prvi podatak, ime i Monumentalnost ovakve ulazne konstrukcije bi,
su, po prirodi stvari - sa neba, bez zasluga prezime – Tema. Pitanje je svih pitanja na arhi- samo eventualno, ako bi neko voleo, bila prim-
društvenog ambijenta. Ali i takvi ipak rastu u tekturi JDP-a, koliko je i da li je inače - pismena erena zgradi neke velike moderne opere, u sta-
ovom klimatskom području relativizacije svega i arhitektonska artikulacija ove zgrade adekvatna tusu i po dimenzijama, recimo - Metropolitena,
ignorancije ikakvih argumenata. U takvoj klimi Temi i karakteru jednog dramskog pozorišta. sa glomaznom, glamuroznom salom, scenom
je već dugo notorna navika da se Arhitektura U atmosferi te zgrade naprosto ne stanuje - i foajeima, u kojoj se izvodi Vagner, i za koju
misli, vrednuje i čita samo prosto - kao likovni pozorište. Zašto? ulaznica košta 500 $. Za dramsko pozorište,
artefakt. Naravno, likovnost arhitekture je samo Vaclav Havel (Pisma Olgi) će umesto mene koje je sasvim drugog karaktera, u koje ljudi
naslovna korica jedne debele knjige koju čini reći zašto: « ...Pozorište uvek predstavlja nešto dolaze da se druže sa glumcima na sceni, i kao
jedna arhitektura. više nego samo ustanovu: ono je ognjište sa najbližim prijateljima preživljavaju isto što i
Pitanje Teme u Arhitekturi smisleno možemo (tačnije: jedno od ognjišta) društvenog života oni, nema mesta otuđenoj grandioznosti i kate-
razmatrati samo kroz pismenu arhitekturu, pis- i misli, nezamenljivi sastavni deo ‘duše naro- dralskim visinama, masovnoj upotrebi masivnog
menih stvaralaca, arhitekata od potencijala, da’, mali organizam, povezan hiljadama niti sa mermera. Raskoš, reprezentativnost, glamur,
odlikaša u njenoj Izgradnji. Tema u Arhitekturi velikim organizmom društva, u kojem odigrava večitost i tvrdoća materijala samo oduzima-
je, međutim - pitanje njene Nadgradnje. svoju nezamenljivu aktuelnu društvenu ulogu. ju jednom dramskom pozorištu od neophodne
Minimiziranje banalne funkcionalnosti arhitek- Ono poseduje sopstvenu opštinu gledalaca, mu atmosfere, od njegove intelektualne misi-
ture je ovde odavno opšti trend. Ni za najbolje koja nije samo mehanički zbir njegovih stalnih je, avangardne uloge, pripadajućeg mu asketiz-
današnje arhitekte funkcionalnost arhitekture ili slučajnih posetilaca, već nešto više: određena ma, usidrenosti u ovde i sada, uz tako mu ima-
nije determinanta zbog koje bi žrtvovali išta vrsta zajednice... Ti ljudi zapravo ne odlaze nentne - promenljivost i prolaznost.
od svojih likovnih (formalnih) preokupacija. Ali, na ovu ili onu pretstavu, već odlaze u ‘svo- Umesto da ovaj atrijum kompenzuje
dešava se, da taj „umetnički“ žar obesmisli i je’ pozorište pomalo kao u svoj duhovni dom, nedostajući foaje, na njegovoj sredini, a u oso-
ono što bi bila sama - TEMA Arhitekture, njen- posećuju ga pomalo kao svoj klub, tj iz želje vini oba ulaza, (u atrijum i zatim u foaje), post-
oj funkciji primereni Duh, Karakter, Značenja, da budu zajedno. Zato smatram da je važno avljen je bazen, koji ”jede” trećinu njegove
Priča. i sve ‘oko’ pozorišta: atmosfera sale i zgrade, površine. Tako je sasvim iščašena komunikaci-
genius loci, život u foajeu, izložbe, plakati, ja između dva ulaza, osim ako neko ne reši da
Jugoslovensko Dramsko Pozorište, blagajna i blagajnik, razvodnice itd. Socijalnost prepliva bazen, a preostala površina je krajn-
četvrto izdanje pozorišta predstavlja dakle, ipak nešto trajnije, je teskobne prolaznosti, svedene na hodničke
složenije i dublje nego što je to samo atmosfera širine, te nema nikakvog govora da se tu neko
Razmere i kompleksnost poduhvata ove rekon- dvočasovnog doživljaja...» U ovom, poslednjem zadrži. Bazen je obogaćen skulpturom Mrđana
strukcije su impresivne, savladane od veoma izdanju zgrade JDP-a, Vaclav Havel bi, bojim se, Bajića, enormne visine, u zarđalom čeliku, među
mladih, talentovanih arhitekata, i omogućene teško mogao da pronađe išta od onoga što mis- poliranim mermerom i sjaktećim inoxom....
od veoma sirotog grada. Podizanje objekta iz li da je važno za pozorište, osim - dvočasovnog ”Atrijum je zapravo estetičan prostor čija je
oblasti kulture, u našim životnim okolnostima doživljaja. A ni ja, odani poklonik Taliji. dominanta ekspresivna konstruktivna apoteoza
znači podvig, jer isti ovde opstaju na društvenoj, Ta opština gledalaca - publika je svrha svake vizuelne komunikacije skulptora Mrđana Bajića.”
državnoj brizi, savesti i oskudnim sredstvima, pozorišne kuće, njen pravi i verni stanar. Njoj – kažu autori objekta. Prostor - esencijalni med-
u ovom slučaju – Beograda. Pošto arhitektura jeste neophodno da se u dramskom pozorištu ijum arhitekture, morao bi da artikuliše životne
ovog objekta nema premca u toj svojoj dimen- oseća drugačije nego u holu neke korporacije. potrebe, u njihovim filozofskim, psihološkim,
ziji, što je podvig Beograda, zaslužuje prvenstvo Kako je to razumela arhitektura JDP-a? sociološkim, antropološkim dimenzijama.
u interesu za njeno držanje Teme. Foaje, centar okupljanja opštine gledalaca, Estetičan – samo (poželjan) atribut, dogradnja
Pozorište ”Manjež” otvoreno u Beogradu ne postoji u slučaju JDP-a. Bukvalno je ”pojeden” na sve prethodno...
1920-e, na mestu Vojne škole za jahan- rampom u priličnom nagibu, u skoro celoj svo- Ulazna vrata u atrijum, a zatim, naspram-
je, (osnovao knez Mihailo Obrenović 1860), joj širini i dubini, a kojom je savladana denivel- na ista takva u foaje, su visine oko pet meta-
stradalo je u požaru 1927. Na istom mestu je acija između ulaznog portala i sale. Ova ram- ra! Promaja je tako obezbeđena do samog
podignuto novo pozorište (1929), po projek- pa uspešno izbacuje hodočasnike iz pozorišta, ulaska u salu. Nije moguće videti za tu neu-
tu arh. Nikolaja Krasnova, u duhu akademiz- jer nema govora da iko poželi da na njoj zas- dobnost i nelogičnost ikakav drugi razlog osim
ma, koje je zatim pretrpelo tri rekonstrukcije tane sa prijateljem i prosto ga upita: Kako ti ”estetičnosti” u modulaciji fasadne staklene
- po projektu arh. Momčila Belobrka, otada - se sviđa predstava? Prepuno gledalište, posle podele, i to za ulaz u Intimu, Toplinu, Dom,
Jugoslovensko Dramsko Pozorište (1948). Tada predstave, evakuiše se niz rampu – foaje film- Dramsko Pozorište!! Iza tih vrata, a u okviru atr-
je dobilo otvoreni atrijum sa fontanom, u čijem skom brzinom. Iluzija - foaje je u crnom poli- ijuma je plasirana blagajna pozorišta. Potreban
središtu gracilni ženski akt skulptora Borisa ranom mermeru na podu i zidovima, sa maso- je visok stepen inteligencije da je namernik sa
Kalina. Drugu rekonstrukciju su izveli arh. Đorđe vno primenjenim dekorativnim „tranzenama” ulice otkrije, a potom da, pametnica, upotre-
Bobić i slikar Čedomir Vasić (1985-1987). Posle od inoxa. Longitudinalno na foaje, brutalno je bi svu snagu da otvori metalna zastakljena vra-
požara (1997), koji je zgradu uništio, raspisan naslonjen hodnik sa garderobom i barom, skoro ta, dva i po puta viša od njega ... Ovaj ulaz-
je javni arhitektonski konkurs za njenu – rekon- celom svojom dužinom. Prepunjena kaputima, ni doživljaj je inače (ne) zaštićen nadstrešnicom
strukciju. Prvu nagradu su dobili a potom izve- garderoba je boemski akcenat u mermernom, na visini od jedno 20 m iznad prilaznog platoa.

58 | DaNS 50 | jun 2005


reagovanja

Kišobran se mora imati, da bi čovek sačekao Kuća bez tajni preko normalnih prozora duple fasade. Takođe
nekoga pred ulazom, kada pada kiša. Takve ovenčan svim arhitektonskim nagradama.
nadstrešnice su inače ovde modni krik, nose se Poslovni objekat MPC u novobeogradskom bloku Fasada kao apstraktna slika, kažem – odlična,
u Beogradu... 21 slučaj je svesnog ignorisanja Teme. Izuzetno čista desetka. Ali iza nje rade neki ljudi koji nika-
Posle uglancanosti ulazne partije ukazuje talentovan i posvećen arh. Vasilije Milunović, ko ne uspevaju da apstrahuju svoju zabunker-
se Sala, jedini uverljiv dokaz da u kući stanuje dobio je za ovaj projekat, prošle godine isanost u krtičnjaku,svih osam sati radnog vre-
pozorište. Zbog uverljivosti ovog dokaza, a da bi Nagradu za Arhitekturu Saveza Arhitekata Srbije mena, svakoga dana.
se držali teme u naslovu, samo najkraće o njoj: za 2003-u. To je mali poslovni objekat, 2.000 Njujork Tajms, (New York Times) podiže
Ogromna visina, nedostatak neophodne kohezi- m2, privatnog investitora. Arhitekti je bio cilj da novu zgradu, na stotinak metara od svo-
je nivoa („odlepljeni”su, ne drže se međusobno unutrašnjost, radni prostor poslovne kuće izloži je postojbine na Menhetnu, po njemu nazva-
parter, balkon, lože i galerije), zbog čega je na znatiželjnim prolaznicima glavne saobraćajne nog, legendarnog Tajms skvera. Renco Piano,
izvestan način – razvaljena. Sa tim osobinama arterije Novog Beograda, kako bi kuća delovala, arhitekta visokog svetskog renomea, dobitnik
sale izostaju gledaocu - „cosy” osećaj bliskosti i po rečima arhitekte „kao kuća koja nema svojih najprestižnje Prickerove nagrade za arhitekt-
prisnosti sa ukupnim gledalištem, „uvlačenja” u tajni.” Fasada objekta ima tretman opne, zastak-
događaj na sceni. uru jeste Arhitekta nove zgrade velike novine.
ljena providnim staklom otkriva unutrašnju
Mnogi Beograđani su oduševljeni fasa- Investitor je zahtevao da zgrada ima transpar-
kompoziciju kuće, te se njeni unutrašnji kon-
dom zgrade JDP-a, koja blješti zasenjujuće kao struktivni elementi čitaju kao višeslojnost fasa- entnu strukturu i prozirnu fasadu, otvorenu pre-
da je nova godina - svako veče. Izronila je u dnog platna. Da li je ova višeslojnost fasade ma spoljašnjem svetu, da simbolizuje iskreno-
surom Beogradu kao nimfa iz morske pene. bila cilj, ili je to bila ideja potpuno transpar- st i otvorenost novinske kuće prema javnos-
Neodoljivo me asocira na Felinijev Amarkord, entne „kuće bez tajni”, nema značaja, jer su ti (konačno –TEMA!), da se prostor u kome se
kada Gradiska iz svoje pomrčine, samo što ne takvi ciljevi mogli biti postavljeni samo kurioz- „prave vesti”, kao i aktivnosti novinara „vide
umre od sreće kada ugleda blještavi brod, sav iteta radi. Od značaja je pitanje Teme, tj da li je kao na dlanu”. Pošto je novinska zgrada aktiv-
u svetlećim girlandama, koji se iznenada poja- ona „pogođena” ako poslovni objekat postaje na i danju i noću, baš kao i život u NY, vizuel-
vio u njenoj oronuloj zabiti. Svi smo Gradiska. prozračni izložbeni paviljon, što arh. Milunović na komunikacija onih spolja i onih iznutra biće
Na žalost, preko dana, nema te fatamorgane. ističe kao okosnicu svoje ideje. Naravno,ova je neprekidna, produktivno osvetljena.
Učešće zgrade u ulici je anonimno, sterilno, kao zgrada scena unutrašnjeg događaja samo u Pored maksimalnog iskorišćenja prirodnog
i svake druge, obavijene staklom kuće. Ono što dnevnih osam sati radnog vremena, te je pitanje osvetljenja, zahtev klijenta je bio i održavanje
je iza staklenog izloga - originalna fasada arhi- kada i koga ona može da animira kao izložbeni željene temperature u objektu što je više
tekte Krasnova, samo se tek nazire. Šteta. Da li paviljon, zašto bi joj uopšte takva ideja pris- moguće prirodnim putem. Arhitekta Piano je
je stavljanje originalne fasade u izlog, što apso- tajala. Ako blješti iznutra noću, što nije prim- najviše vremena i umeća na projektu posvetio
lutno niko na planeti ne radi, izraz naše iskom- ereno ni izložbenom paviljonu, jedina publika fasadnoj mreži od tankih keramičkih elemena-
pleksiranosti zbog strašnog našeg nehata pre- iz automobila u četvrtoj brzini, može da se seti ta sa dvostrukom funkcijom: da akumuliraju
ma našem nasleđu? Ili je to izraz novovalskog, da samo prodavnice lustera u svetu tako blješte spoljnu temperaturu, i da usmeravaju spoljnje
vladajućeg glamura, koji ne poznaje i ne priznaje noću, pa da neko i stigne sutradan da tu pazari svetlo na željene površine u objektu. Rezultat
lepotu patine, pa su staklo i inox postali jedini neku lampu. je 70% prirodnog svetla više nego u drugim
građevinski materijal ovde? U svojoj sterilnosti Ako se neko pita otkud u ovako malom
objektima ovoga tipa i ušteda energije u pogle-
takva fasada ne dozvoljava nikakve naznake na objektu trafostanica, odgovor je jasan: fasad-
du grejanja, hlađenja i rasvete prostora na nivou
sebi da se iza nje događa pozorište... Najnovije na opna znači - neophodnost klimatizacije cele
slikarije scena iz predstava, kojima se šara stak- godine, iako ovdašnja klima dozvoljava skoro cele zgrade 25%, a zgrada transparentna...
leni izlog – dezavuišu ga, a još više to čine – pola godine bez nje. Providna kuća otkriva svoj To je taj prebogati svet, u kome se radi
originalnoj fasadi. enterijer eksterijeru, pa tako i spolja ulazi unu- vrhunska arhitektura, uz neprikosnoveni, prvi
Promašaj Teme Dramskog Pozorišta rezul- tra, ali samo vizuelno, bez - vazduha. Ali, to su zahtev - ušteda energije. Svet u kome svaka
tat je vladajuće mode u ovdašnjoj i ovovrems- ovde zanemarive sitnice. zapeta u rečniku arhitekture mora da ima svoju
koj arhitekturi: „Likovnost” po svaku cenu, uz Neodoljivo je podsetiti se da je arhitekta svrhu i opravdanje. Svet u kome bi se za smisle-
nezaobilazne: staklo, inox, visoke okrugle stu- Milunović jedan od autora zgrade Zepter u uli- nost arhitekture tražio jači dokaz od istaknute
bove (trebalo na trebalo), kačkete itd. Ili jesi...Ili ci 7. Jula u Beogradu. U tretmanu fasade ovog likovnosti arhitektonskog artefakta.
nisi – taj arhitekta... poslovnog objekta dijametralno je drugačiji
kreativni stav. Tvrdi bunker sa puškarnicama Ljiljana Bakić

DaNS 50 | jun 2005 | 59


istrazivanja

Gradsko polje: Nedovoljno iskorišćena


urbana forma naših gradova
Smederevska tvrđava zauzima prostor od oko 11 ha i smeštena je na desnoj obali Dunava, na ušću reke Jezave. Ove
reke su, zajedno sa sada zatrpanim Petijevskim potokom, uslovile trougaonu osnovu građevine koja je u prostor-
nom smislu podeljena na Mali i Veliki grad. Tvrđavu je sagradio despot Ðurađ Branković sa namerom da u nju smesti
sedište civilne i crkvene vlasti. Posebno je obraćena pažnja prema kopnenoj, lako pristupnoj strani. Stoga se tu nala-
zi i najviše kula. Mali grad je posebno utvrđeni vladarski dvor, sa svih strana okružen vodom. U njegovom centralnom
delu nalazi se zidani bunar, dok je ulaz bio sa jugozapadne strane, kroz dvojni sistem kapija. U Velikom gradu posto-
jao je mitropolitski kompleks sa pratećim prostorijama i građevine za stanovništvo. Na varoškom bedemu su bile
dve kapije. U Malom gradu nalazi se šest kula, od kojih je na jednoj natpis iz koga se vidi da je grad podigao Ðurađ
Branković. Veliki grad opasuje devetnaest kula koje su široke oko 11, a visoke oko 20 m. Izgrađene su od lomljenog
kamena u dobrom krečnom malteru. Debljina zidova dostiže i do 4,5 m. U vreme turske vlasti - od 1459. do 1867.
kada je konačno napuštaju - dozidane su po jedna poligonalna kula na sva tri ugla tvrđave, kao i kula na sredini
varoškog bedema (1480). Stara tvrđava je veoma dobro očuvana ali je teško postradala u oba svetska rata. Radovi na
istraživanju i obnovi, koji sa prekidima traju već pet decenija, još uvek su u toku.

G
radsko polje je, najjednostavni- dobija i istorijska činjenica da je Smederevo
je rečeno, neizgrađen pros- poslednja prestonica srednjevekovne Srbije.
tor između tvrđave i varoši. U Pre 130 godina Emilijan Josimović, prvi
prošlosti ovaj je brisani prostor srpski urbanista (1821, Stara Moldavija-1897,
imao odbrambenu ulogu u svojoj Sokobanja) zapazio je prostorni i estetski
širini i neizgrađenosti. Pošto su utvrđenja izgu- potencijal Gradskog polja u Beogradu osmislivši
bila svoju primarnu ulogu razvojem naoružanja veličanstven park koji je do danas zadržao svoj
tokom XIX veka i promenila namenu, tako su i turski toponim - Kalemegdan, danas jedan od
Gradska polja dobila svoje novo mesto i ulogu najlepših prostora prestonice. Ostala Gradska
u gradu postavši prostorna veza između mon- polja u zemlji su zapuštena i neiskorišćena, u
umentalnih tvrđava sa kulturno-reprezenta- Nišu, Kladovu, Smederevu i Šapcu. Imperativ
tivnim ili rekreativnim sadržajima, kao funkcije situacije u Smederevu i Šapcu je uklanjanje
slobodnog vremena, i čitavih četvrti Varoši koja železničkih postrojenja, pomeranje stanice u
su poslovno trgovački centri grada. stranu i povezivanje širokim pešačkim potezi-
Baviti se Gradskim poljem u našim gradovima ma varoši sa Tvrđavom i rekom.
znači razmišljati o jednom značajnim gradskom
prostoru sa velikim razvojnim potencijalima. Smederevsko polje - prepoznatljiv
Mnoge metropole su od svojih Gradskih polja
landmark
kao (ne) urbanih delova napravili reprezenta-
tivne prostore koje prepoznaje čitav svet. Neka
Infrastrukturno i parterno uređenje ovako
od najpoznatijih Gradskih polja su Crveni trg
oslobođenih površina ne bi trebalo da iziskuje
ispred moskovskog Kremlja i Tjenamen ispred
mnogo materijalnih i planskih napora. Zbog
Zabranjenog grada u Pekingu. Beč je svoja
utiska kojeg stvara stabilna silueta tvrđave, koju
polja zatrpao blokovima oko Ringa, dok je
ritmično prekidaju vertikale kula, nije potrebno
Pariz svoja pretvorio u opštepoznata, Jelisejska
detaljno pejzažno uređenje zelenih površina.
polja.
Najbolja je kombinacija popločanih pešačkih
Crveni trg u Moskvi skoro je potpuno
poteza sa velikim travnatim površinama i
popločan prostor, izrazito javnog karaktera -
mestimično zasađenim kvalitetnim stablima.
najreprezentativniji gradski trg, paradni plac i
Južni zid Tvrđave je paralelan sa regulacionom
omiljena slika na suvenirima urezana u skoro
linijom blokova centra Smedereva i zajedno
svakog stanovnika planete (mada većina nika-
stvaraju dugačak, ali dovoljno širok javni pros-
da nije tamo bila). Kroz Crveni trg se čitav nar-
tor, koji bi uz male prostorne intervencije, lako
od urbano materijalizuje u svojoj domovini; on
mogao postati manifestacioni. Ako bi se obod
simboliše ne samo Moskvu, već čitavu Rusiju i
novonastalog Paradnog trga ojačao jakim
slovenski Istok.
gradskim sadržajima, ovaj gradski prostor bi
Izvlačimo paralele Crvenog trga sa sme-
oživeo i postao deo svakodnevnih kretanja nje-
derevskim poljem, poredimo dramatičan uti-
govih stanovnika, a ne samo rekreativaca i tur-
sak koga stvaraju tvrđavska platna Kremlja i
ista. Smederevo bi logično trebalo da postane
Smedereva koja izlaze na široki pretprostor. Neki
pristanište za brodove bele flote na krstaren-
istraživači oba grada poetski dovode u vezu sa
ju Dunavom jer je grad sa svojom tvrđavom
Svetim Trojstvom (kao i Konstantinopolj) zbog
prvorazredna turistička atrakcija i spomenik
trougaonog oblika grada u osnovi. Na značaju
kulture od izuzetnog nacionalnog značaja.

Sec12:60 | DaNS 50 | jun 2005


istrazivanja
Stoga bi obodni sadržaji Gradskog polja bili
putničko pristanište, informacioni punkt,
mali etno bazar i početak dugačkog šetališta
obalom Dunava na jednom kraju i pomerene
železnička i autobuska stanica na drugom kra-
ju poteza. Zamislite samo utisak na posetioca
grada koji bi, izašavši iz putničkog broda ili
stanične zgrade, ugledao širok pojas Gradskog
polja omeđen srednjevekovnom prestonicom
sa jedne i savremenim blokovima dinamične
varoši Smedereva sa druge strane.
Stoga raduje akcija čišćenja obale Dunava
u zoni Tvrđave, premeštanje teretne luke na
lokaciju šest kilometara nizvodno i uklanjan-
je dela železničkih šina i pratećih saobraćajnih
postrojenja. Akciju vodi Direkcija za izgradn-
ju Smedereva a podržava je resorno republičko
ministarstvo. Ukoliko se akcija uspešno obavi-
la, slike Smedereva sa novim gradskim
pejzažom imaju veliku mogućnost da se nađu
na reprezentativnim katalozima i prospekti-
ma zvanične propagande Srbije. Adekvatnim
uređenjem tvrđave i okruženja Smederevski
grad bi mogao za širi region donjeg Podunavlja
i severnog Pomoravlja postati ono što su
Hradčani za Češku ili pulski Amfiteatar za Istru
- simbol kulture - prepoznatljiv landmark.

Aleksandar Stanojlović

Odabrana literatura: A. Deroko, Smederevski


grad, Starinar II, Beograd 1951; Smederevska
tvrđava, u: Spomeničko nasleđe Srbije, Beograd
1998; M. Popović, Smederevska tvrđava, u:
Utvrđenja u Srbiji - Dani evropske baštine,
Beograd 2003.

DaNS 50 | jun 2005 | Sec12:61


studentski radovi

Arhitektonska studija Studentskog


društvenog centra u Novom Sadu
Diplomski rad Dragane Konstantinović iz arhitektonskog projektovan-
ja, Fakultet tehničkih nauka - Arhitektura, Univerzitet u Novom Sadu;
Mentor: Dr Radivoje Dinulović, dia; Jun-decembar 2003. godine
Obrazloženje teme njegovog postavljanja u date okvire zahteva- nativne namene, koji se redefinišu funkcional-
Kampus Univerziteta u Novom Sadu jasno je lo je pažljivo predviđanje sadržaja, njihovo no i vizuelno u skladu sa aktuelnom funkcijom.
izdiferencirana gradska zona, definisanih grani- promišljeno pozicioniranje i logičnu organizac- Program nudi i niz edukativno-istraživačkih
ca i jednosmisleno određena svojim sadržajem- iju. Zgrada Studentskog društvenog centra kao radionica-studija, koji potpomažu realizaci-
edukacijom. Uočena potreba za daljom i sveo- svojevrsni omnibus društvenih aktivnosti teži ju izbornog fakultetskog programa, vizuelna
buhvatnijom (re)animacijom ovog prostora da prevaziđe nivo kampusa i postane gradska istraživanja, umetničku edukaciju i proučavanje
izuzetnog socijalnog potencijala poslužila prostorno-socijalna dominanta. umetničkih sredstava izražavanja.
je kao polazište za arhitektonske studiju. Kompleksnost ovakvog cilja uz date Preplitanje sadržaja prateća je okolnost
Na nivou grada, i u odnosu na neposredno specifičnosti lokacije uslovila je da se objekat težnje za multifunkcionalnošću, lakom i brzom
okruženje, predviđanje sadržaja kao što je obrazuje kao grupna forma. Sadržaj je uslov- prenamenom pojedinih prostora. Potreba
Studentski društveni centar ponudilo bi novi no podeljen u programske celine, od kojih su za što boljom integracijom i preplitanjem
motiv ljudske koncentracije, kao odgovor na neke disponirane u jasno definisane prostor- sadržaja zahtevala je efikasne i logične komu-
promene gradske fizičke strukture i tendenciju no- oblikovne entitete, dok se druge prepliću nikacije. Centralni hol u prizemlju predstavlja
stvaranja novih urbanih centara. Integracija u okvirima jedne iste. Ove svojevrsne edikule polazište za pristup svim funkcionalnim zona-
objekta u postojeću urbanu strukturu kom- dobile su specifični vizuelno-oblikovni tretman ma, a pristup njemu je sa obe strane objek-
pleksna je i izazovna, zbog njene složenosti i kako bi se jasno identifikovale, a opet ostale ta - iz Fruškogorske ulice i sa platoa u zaleđu.
šarolikosti sadržaja, forme i estetskih afiniteta. integrisane u celokupnu kompoziciju. Njihovo Svi sekundarni komunikacijski traktovi počinju
nasprampostavljanje kako u smislu spratnosti, sa ovog čvorišta i dalje se hijerarhijski razvijaju
Lokacija tako i vizuelnog identiteta učinilo je da celok- objektom.
Dispozicija centra na obodu univerzitetskog upna forma dobije na dinamici , a vizure post-
kampusa, na uglu Fruškogorske ulice i ulice anu neočekivana vizuelna atrakcija. Konstrukcija
dr. Ilije Ðuričića, gde se nalazi objekat “TMD” Različiti sadržaji čiji broj korisnika varira u Objekat je izveden u armirano-betonskom
(nekadašnja Tvornica mašinskih delova, adap- zavisnosti od perioda dana i od samog kara- skeletnom sistemu, sa rasponom koji varira
tirana za potrebe Fakulteta tehničkih nauka) ktera funkcije, distribuirani su upravo u skla- između 6- 8 m. i krstasto-armiranim betonskim
omogućuje da centar gravitira jednako ka du s frekventnošću njihovog korišćenja, odnos- pločama za međuspratne konstrukcije. Pojedini
gradu i kampusu, postane urbano stecište, no njihovog značaja za veću grupu korisnika i segmenti izvedeni su sa masivnim nosećim
cilj studentskih kretanja i središte dešavanja. što boljeg opsluživanja. Fleksibilnog sadržaja, zidovima. Izdvaja se više konstruktivno-oblikov-
Pozicija uz studentske domove sa kojima zat- objekat teži da prevaziđe standardne forme no-funkcionalnih celina, dok su njihovi spojevi
vara višenamensku urbanu atrakciju - trg, omladinske animacije i pruži svojim korisnici- izvedeni sa dilatacionim razdelnicama.
omogućuje najcelishodniju i najlogičniju inte- ma brojne mogućnosti-niz većih funkcionalno- Fundiranje je na armirano-betonskim
graciju u kampus, zaokružujući ga kao celinu, tehnoloških celina (multifunkcionalna sala za temeljima samcima sa temeljnim gredama, u
a opet čineći neizostavni deo gradskog miljea. skupove-bioskop/pozorište, manja sala za pre- slučaju kada ispod objekta nije formirana sute-
davanja i promocije, izložbeni prostori, pros- renska etaža. Kod temeljenja delova objekta
Koncept i prostorna organizacija tori za muzička dešavanja, medijateka, kugla- ispod suterenske etaže, na koti -5.03m, odnos-
Projektovanje objekta ovog tipa i uopšte logika na, uprava...) upotpunjen je prostorima alter- no 3.40 metara ispod nivoa terena izvodi se

62 | DaNS 50 | jun 2005


studentski radovi
armirano-betonska temeljna ploča i zaštitna
Dragana Konstantinović nije odlučila da svoj rad zasnuje na programu koji već sam po betonska ploča, kako bi se objekat obezbedio
sebi donosi visok stepen dramatičnosti (a kakvi su bili, naprimer: zatvor, škola za decu od prodora podzemnih voda.
sa posebnim potrebama, domovi za decu ili stare, savez slepih, Romski ili vojni kul- Kao vertikalne komunikacije predviđaju
turni centar...), niti na uobičajenim temama sa „umetničkim potencijalom“ (pozorišta, se armirano-betonska liftovska jezgra i ab
galerije, muzeji...). Ona je odlučila da se bavi temom studentskog društvenog centra, stepeništa različitog tipa oslanjanja. Krov je
koji je, zatim, izborom lokacije i programa, uvela u složen prostorni, morfološki i ambi- izveden kao prohodna krovna terasa na mes-
jentalni kontekst univerzitetskog kampusa, kao i ekonomski, socijalni i estetički kon- tima gde je to funkcionalno zahtevano (tera-
tekst sredine i vremena u kojima živimo. sa trećeg sprata, prilazni plato, terasa balko-
Osim visoke lične, arhitektonske i likovne kulture, Dragana poseduje izuzetan projek- na velike sale) i kao neprohodan ravan krov
tantski senzibilitet povezan sa sposobnošću za kontinuiran, naporan i zahtevan pro- sa odgovarajućim padom koji omogućuje
fesionalni angažman. Njena sasvim posebna vrednost se na najizrazitiji način ogleda adekvatno odvodnjavanje. Odvodnjavanje kro-
u potpunoj samostalnosti u radu (koja podrazumeva sposobnost i želju za donošenje va rešeno je olučnim vertikalama koje prolaze
odluka), izgrađenoj uporedo sa visokim stepenom kooperativnosti, samokritičnosti kroz objekat uz konstruktivne elemente.
i spremnosti za preispitivanje sopstvenih stavova. Smatram je mladim arhitektom Fasadni zidovi izvedeni su kao sendvič
velikog potencijala i gotovo idealnim učesnikom u timskom ili institucionalnom radu. zidovi od opeke, klasične zid zavese sa zidanim
parapetima i termoizolacionim panelima zat-
Radivoje Dinulović vorenim u aluminijumske profile, i od opeke
sa keramičkom oblogom na aluminijumskoj
podkonstrukciji. Zaštita od prekomerne inso-
lacije velikih staklenih površina obezbeđena je
primenom reflektujućeg stakla i zasenčenjem
istih rešetkom od aluminijumskih profila, ili
pokretnim brisolejima, gde ovi sistemi imaju
značajnu oblikovnu ulogu i identifikuju poje-
dine celine objekta.

Dragana Konstantinović

DaNS 50 | jun 2005 | 63


aktuelnosti

REANIMACIJA ULICA NOVOG SADA


Grupa CULTART, nastala na inicijativu novosadskih studenata arhitekture i građevine
(Vedrana Bošković, Marija Ðurić, Milana Šećerov, Bogdan Mijović, Milan Šijakov i Siniša Kuzmanović), izvela je, 12. juna,
2005. godine, u ulici Laze Telečkog u Novom Sadu, svoju prvo planiranu akciju projekta reanimacije novosadskih ulica.
Cilj je da se muzičkim priredbama i nastupima, svetlom i zvukom, radom i prisustvom slikara, vajara, fotografa, per-
formera i građana pre svega, „ na novi način izmeni gradski prostor“, da se „stvarajući teme atelje i galeriju pod otvorenim
nebom „ pokuša „rešavanje problema identiteta grada i njegovog brenda“, ukazivanjem na „nedostatak svesti o onome šta
predstavlja nas i naš grad u drugim sredinama“ kako je to napisala Branka Zeljković u javnom pozivu Grupe svim mladim lju-
dima sličnih ideja i želja da im se pridruže u namerama da promene grad. Ova jednodnevna akcija je uspela. Tog 12. juna,
ulica Laze Telečkog je bila zbilja i življa i bogatija i gradskija no obično.
Sledeća adresa reanimacionog procesa i akcije najavljena je za početak meseca jula u Štrosmajerovoj ulici u podgrađu
Petrovaradinske tvrđave. Javni angažman mladih, studentske i srednjoškolske omladine svakako je za svaku pohvalu. Za poh-
valu je i podrška koja je došla od strane brojnih umetničkih ateljea i umetnika, od zanatskih, trgovačkih i ugostiteljskih rad-
nji, od raznih udruženja, EXIT-a, Zlatnog oka, srednje umetničke škole „Bogdan Šuput,“ od građana posebno.
Nešto se dešava, opet se nešto se kreće. Kada kažemo OPET, kažemo to, jer je Novi Sad imao tradiciju i bogatu praksu
niza javnih manifestacija, revitalizacionih i reanimatorskih akcija sa permanentno, od gradske uprave pomaganim realizaci-
jama plemenitih zamisli oživljavanja ili kako se to ranije govorilo : humanizacije grada.
Uvereni smo da će studenti CULTART grupe sami, ako ih stariji prijatelji, mentori, učitelji ili institucije ne podsete na to,
naći dokumente i sresti se sa idejama i konceptima svojevremeno čuvenih Igara sa suncem, kojima su oživljavane ulice i trgovi
Novog Sada, sa programima Sterijinog pozorja, Zmajevih dečijih igara ili Brankovog kola kada je Novi Sad živeo životom kul-
ture i umetnosti najvišeg kvaliteta, te da će analizirati sva ona iskustva turističkih, političkih i svih drugih promotivnih seansi
i festivala cveća, meda, zanata,vina,
kulinarskih specijaliteta, od mažoretkinja sa mimozama, maškara, turinaca sa kobasicijadama, do promenadnih i drugih
koncerata, uličnih svirača i zabavljača do sajmova knjiga ili antikviteta, sve ono što je decenijama unazad obeležavalo vreme i
život Novosađana i davalo živost njegovim javnim prostorima, dvorištima, kućama, dunavskim obalama, i Tvrđavi preko reke.
Svega onoga što čini i jeste prebogati fond dešavanja i eksponata u Novom Sadu, toj galeriji na otvorenom kako smo gov-
orili o njemu i za što smo se zalagali da bude decenijama već unazad. S.J.

64 | DaNS 50 | jun 2005


aktuelnosti

SUSRET URBANISTA SRBIJE U TRAGANJU ZA IDEALNIM GRADOM


Udruženje urbanista Srbije i Vojvođansko udruženje urbanista sa Domom kulture Opštine Novi Bečej, 23. i 24. juna 2005.
godine organizuju Osmi susret urbanista Srbije u traganju za idealnim gradom. Tema je DEDUCTIO AD ABSURDUM.
Posle Traganja za idealnim gradom započetim 1997. godine, Oslobađanja od plašta gluposti
1998, Bombardovanja 1999, Udvaranja istoriji 2000, Novobečejske povelje 2001, Straha od promena 2002, Skoka iz
mesta 2003. i Idem putem i posrćem 2004. godine, ovogodišnja tema i nije slučajno odabrana. Prateće manifestacije su
najavljene kao moguće.

SAVREMENA GRAÐEVINSKA PRAKSA, 2005.


Na Iriškom Vencu, na Fruškoj gori, 31. marta i 1. aprila 2005. godine održana je Konferencija Savremena građevinska
praksa 2005. Organizatori su bili, kao i ranije, FTN, Institut za građevinarstvo i Društvo građevinskih inženjera i tehničara
Novi Sad.
Brojni referati, saopštenja i diskusije publikovani su u Zborniku radova koji treba nabaviti i pročitati, pa shvatiti koliki je
značaj i koje su poruke ove izuzetno dobre i korisne Konferencije. S.J.

PREDAVANJA
Prof. Dušan Krstić je, 25. maja 2005. godine u amfiteatru Odseka arhitekture FTN u Novom Sadu i u organizaciji Društva
arhitekata Novog Sada održao još jedno zapaženo i značajno javno predavanje.
Govorio je o arhitekti Rudolfu M. Šindleru (1887-1953) otkrivajući ga kao ključnu ličnost Moderne arhitekture iz vremena
prve polovine 20. veka.
O Šindleru koji je sarađivao sa F. L. Rajtom i R. Nojtrom i ostvario, kako bi to Dobrović govorio, pobornička i pionirska
dela, o njegovom radu, delu i mestu u istoriji moderne arhitekture, prof. Krstić je, za DaNS obećao poseban prilog za
jedan od sledećih brojeva. (S.J.)

DaNS 50 | jun 2005 | 65


izlozbe
13. SALON URBANIZMA
U Novom Sadu, od 8. do 10. juna 2005. godine, u organizaciji
Vojvođanskog udruženja urbanista i u saradnji sa Kulturnim centrom
Novog Sada, reprizno su postavljeni radovi 13. Salona urbanizma
održanog novembra meseca 2004. godine u Banja Luci.
Izložbenu postavku, upriličenu povodom 50. godina udruženja urbani-
sta Srbije, u Galeriji
Kulturnog centra i Art-Kluba, u Katoličkoj porti 5, u Novom Sadu otvori-
la je Vesna Prosenica Gradski arhitekta Novog Sada i Predsednik V.U.U.
Među izloženim radovima, iz oblasti planiranja i uređenja prostora,
urbanističkog planiranja i realizacija, studijskog i publicističkog rada,
primene novih tehnologija, domaćih urbanista studenata i gostiju iz
drugih zemalja, bili su i radovi kolega iz Novog Sada i iz drugih mesta u
Vojvodini. O radovima i dodeljenim nagradama iscrpne podatke pruža
prigodni Katalog Salona.
Nakon otvaranja Salona, održani su i prateći programi: mr. Darko
Reba je predstavio Školu urbanizma prof. dr. Ranka Radovića, preda-
vanjem “Urbanističko projektovanje na novosadskoj školi arhitekture, a
Smilja Simeunčević je govorila o svom diplomskom radu “Rekonstrukcija
Almaškog kraja u Novom Sadu.“
Drugog i trećeg dana Manifestacije, zainteresovani su mogli da
izložbe

slušaju predavanja mr. Mirjane Vukajlov “Pristupačnost i urbani diza-


jn”, Bojana Tepavčevića “Lokalno i internacionalno u budućim gradovi-
ma”, Milice Kostreš “Trgovi-javni prostori najviše klase“ i mr. Jelene
Atanacković “Javni prostori obala naselja u Vojvodini.“
Promovisana je takođe i knjiga mr. sociologa Svetlane Radović,pod
naslovom “Tipovi stanovanja i način života u Novom Sadu“. Promoteri
knjige bile su profesorke, dr. Ksenija Petovar i dr. Nađa Kurtović-Folić.
Knjigu je izdala izdavačka kuća Agora iz Zrenjanina. (S.J.)

HRAM SVEHRIŠĆANSKOG SUSRETANJA I POMIRENJA


U galerijskom prostoru Vojvođanske banke na Trgu slobode 5. u Novom
Sadu, za Uskršnje praznike, od 12. do 22. aprila 2005. godine novosads-
ki arhitekta Vojislav Dević priredio je samostalnu autorsku, urbanističko-
arhitektonsku izložbu radova i dokumentacije koja prati njegov predlog
za podizanje Hrama svehrišćanskog susretanja i pomirenja po projektu
koji je izradio i za koji se zalaže još od 1991. godine.
Izložba je praćena katalogom, na srpskom i engleskom jeziku, sa
pohvalnim tekstom Branka B. Bojovića, arhitekte i člana Akademije arhi-
tekture Srbije. U katalogu je navedena Stručna i umetnička biografija
Vojislava D. Devića koji je, uz ostalo i akademik Međunarodne Slovenske
Akademije nauka, kulture i umetnosti u Moskvi. (S.J.)

STANJE STVARI
Grupa od četvoro umetnika, iz Ljubljane i Zagreba (Lara Badurina,
Barbara Blasin, Saša Kerkoš i Fedor Kritovac) otvorila je, 14. juna, 2005.
godine, u Kafe-galeriji Izba, u Željezničkoj ulici u Novom Sadu izložbu
pod naslovom „Stanje stvari“. Radove je odabrala, tumačila i promo-
visala Rosana Radenković, kustos i istoričar umetnosti iz Zagreba. U
pratećem katalogu Izložbe, Radenkovićeva objašnjava da je ideja Izložbe
zasnovana na „istraživanju mogućih odnosa koje umjetnost uspostav-
lja prema imperativima potrošačkog društva, prema potrošnji robe i
prema potrošnji znakova kao reklamnih kodova koji posreduju impera-
tiv potrošnje,“ te da „sintagma Stanje stvari sadrži dvostruko značenje
stanja stvari: kao predmeta fizičkog svijeta i stanja stvari kao okolnosti
koje utječu na naše postupke“, a da „Ideja za naslov izložbe potječe
iz naslova starog filma Wima Wendersa iz 1982. godine (The State of
Things), gdje se na kraju filma snimatelj sa kamerom u ruci suprotstavlja
vatrenom oružju, kao trajna metafora (ne)mogućnosti suprotstavljanja
umjetnosti agresiji koja dolazi iz svijeta na koji se referira“.
Za nas, posebno je intrigantan rad arhitekte Fedora Kritovca, jer
ilustruje njegovo kontinuirano zanimanje za sve različite manifestacije

66 | DaNS 50 | jun 2005


izlozbe
urbaniteta u javnim prostorima gradskih središta posebno, ovog puta
kao jednog staro-novog viđenja direktnih i indirektnih mogućnosti
komuniciranja stanovnika svih uzrasta i socijalnih slojeva, kroz direktnu
ponudu i potrošnju roba ili usluga na svekolikom tržištu potreba.
Sakupljanjem, selektiranjem, kolažiranjem i istraživanjem svih vido-
va pismenih poruka sa tog specifičnog tržišta i njihovim sagledavanjem
kao osobenog, često i bizarnog vida vizuelnih komunikacija, Kritovac,
kao arhitekta, urbanista, teoretičar i praktičar dizajna upozorava na
stalnost potreba za komuniciranjem i na permanentnu inovativnost
mogućih vidova komunikacija, izvlačeći iz svega i podvlačeći u sve-
mu ovome, spontanost i kreativnost gesta koji ovakvu komunikaciju i
u funkcionalnom i u likovnom aspektu, a pogotovo u urbanološkom i
komunikološkom pogledu prati. (S.J.)
čekuje se“redovna i delimično izborna“ Skupština Vojvođanskog
udruženja urbanista, te dodela nagrade „Arh. Vojislav Midić“. Šetnje
Tisom i posluženje neće izostati. S.J.

IZDALEKA IZBLIZA
Slikar, sa diplomom novosadske Akademije umetnosti (1984), posle-
diplomac Akademije likovnih umetnosti u Ljubljani (1987), sa zvanjem
redovnog profesora predmeta Intermedijalna istraživanja, na Akademiji
u Novom Sadu, izložila je u Galeriji Centra za vizuelnu kulturu u ulici
Laze Telečkog 3/I. u Novom Sadu, početkom juna meseca ove godine,
seriju foto- zapisa pod naslovom Izdaleka izbliza.
Inspirisana susretom sa porodičnim fotografijama iz perioda šezdesetih
godina prošlog veka, njihovim skeniranjem, uvećavanjem, kadriranjem i
dopunjavanjem zapisima preko
njih, Lidija Srebotnjak Prišić je uspela da pokrene, ne samo lično osećanje
efemernosti predmeta i prostora koje fotografije beleže, već da stvori
i kod posmatrača iluziju stanja promena, odnosno da kombinacijom
foto-beležaka sa zapisima, izvuče, negde iz drugog plana prostora,
faktički i simbolički, neke u prvi mah nesagledane činjenice.
Lidija Srebotnjak je, čini nam se, u izložbenom prostoru Zlatnog oka,
u tom ambijentu građanskog stana starog Novog Sada, sa alkovnom
i balkonom prema Zmaj Jovinoj ulici, radovima koje je izložila, uspela
da nas, snagom umetničkog izraza usmeri ka, danas već pomalo zabo-
ravljenim, a nikada ne prevaziđenim mogućnostima sinteze vremena,
prostora i arhitekture.
Možda se sve to danas samo nekim drugim imenom zove. (S.J.)

IZLOŽBA ARHITEKTONSKI PROJEKTI I REALIZACIJE


ARH. LAZARA KUZMANOVA
GALERIJE UPIDIV-A, 24. MAJ - 2. JUN 2005.
Povodom prijema u Udruženje likovnih umetnika primenjenih umet-
nosti i dizajnera Vojvodine arh. Lazar Kuzmanov priredio je svoju pris-
tupnu izložbu u matičnoj galeriji. Kao jedan od najaktivnijih pripad-
nika mlađe generacije novosadskih arhitekata, Kuzmanov je izložio
više konkursnih radova i izvedenih objekata nastalih samostalno ili u
saradnji sa arh. Iljom Mikitišinim. Od zajedničkih radova, na izložbi su
prikazani konkursni radovi za Cepter u Banjaluci, Novosadsku banku
u Novom Sadu i arhitektonsko-urbanističko rešenje centralnog bloka
u Kikindi, kao i poslovni objekat u ulici Kralja Aleksandra i stambene
zgrade u ulicama Danila Kiša i Alekse Šantića. Od samostalnih radova
Kuzmanov je prezentovao stambene objekte u ulicama Petra Drapšina
i Cara Dušana. Projekti za konkurse nastali su u periodu 2000-2002.
godine, dok realizacije potiču iz prethodnih godine. Radovi ova dva
autora uneli su svežinu u savremenu arhitekturu Novog Sada. Izložbu
je otvorio potpredsednik UPIDIV-a, akad. slikar i arh. Miroslav Šilić, o
izloženim radovima govorili su Vladimir Mitrović i autor. Izložbu je pra-
tio i odgovarajući katalog. (V.M.)

DaNS 50 | jun 2005 | 67


nove knjige

MANASTIRI SRPSKA PRAVOSLAVNA CRKVA slikara toga doba Arsenija Teodorovića, Nikole
OVČARSKO-KABLARSKE SVETOG SAVE U MOLU Aleksića i Novaka Radonjića. Ovakve pub-
Sava Ljubičić likacije namenjene su širokom krugu čitalaca,
KLISURE od stručnjaka i lokalnog stanovništva do
Delfina Rajić, Miloš Timotijević Međuopštinski zavod za zaštitu spomenika
kulture, Subotica 2004. gostiju i turista koji posećuju Suboticu i oko-
Narodni muzej, Čačak 2004.
Srpski i mađarski (22 str.: ilustr.; 17 cm.) linu. Štampanje ovih svezaka omogućilo je
(303 str.: 250 ilustr.; 24 cm.)
Pokrajinsko ministarstvo za obrazovanje i kul-
turu koje je i ovom prilikom pokazalo da ima
… Autori su pristupili izradi rukopisa vrlo SRPSKA PRAVOSLAVNA CRKVA razumevanja za praktične projekte institucija
nove knjige

savesno. Sa jedne strane proučili su sve SVETOG DIMITRIJA za kulturu. (VM)


članke, rasprave i druge publikacije koje se
VELIKOMUČENIKA
tiču ovčarsko-kablarskih manastira, čiji spisak
je dug preko sto dvadeset naslova. Sa druge U ALEKSANDROVU
strane, oni su pri terenskim istraživanjima pom- Sava Ljubičić
no ispitali arhitekturu, slikarstvo, ikonostase, Međuopštinski zavod za zaštitu spomenika
dela primenjene umetnosti, kao i retke ruko- kulture, Subotica 2004.
pisne knjige i još ređa skulptorska ostvarenja. Srpski i mađarski; (40 str.: ilustr.; 17 cm.)
Rezultat je obiman rukopis… U sintetičkom
delu autori prate hronološku istoriju ovčarsko- Nastavljajući svoju seriju naučno-popularnih
kablarskih manastira od srednjeg veka do dan- svezaka, subotički Međuopštinski zavod za
as. Ovo delo daje iscrpnu sliku o manastirima zaštitu spomenika kulture krajem prošle
u trajanju od nekoliko stoleća. Posebno je godine objavio je još dve sveske u kojima
dragoceno što autori poklanjaju pažnju životu se na kratak i popularan način, ali stručno
manastira kroz XIX i XX vek o čemu se dosta i naučno, govori o pojedinim spomenicima
malo i, začudo, ne uvek tačno pisalo. U prvim kulture koji se nalaze pod nadležnošću ovog
poglavljima knjige - sintetičkom pregledu zavoda. Mada skromne po obimu i veličini,
- autori se osvrću i na rezultate arheoloških ova izdanja predstavljaju ujedno i nastavak
iskopavanja, koja su otklonili bar neke nedou- pionirskog projekta ove vrste na prostorima
mice o najranijem razdoblju u klisuri Ovčara i Vojvodine što je i znak njihove zrelosti i zain-
Kablara. Obimnim konzervatorsko-restaurator- teresovanosti za publikovanje saznanja o arhi-
skim radovima obavljenim u XX veku, autori tektonskim i slikarskim spomenicima sa severa
se bave dosta podrobno. To je vrlo važno, jer Vojvodine. Pravoslavni hramovi u Molu (1808-
se uvek ne publikuju valjano obim i karakter 1824) i Aleksandrovu (1818) pripadaju grupi
ovih poslova, tako da tekstovi dvoje stručnjaka arhitektonskih i slikarskih spomenika nastalih
ostaju važan putokaz budućim konzervatorima na baroknim i klasicističkim uzorima, čije je
i restauratorima. U delu, u kome autori pišu bogatstvo istorijsko-umetničkih repertoara već
neku vrstu malih monografija o svim crkvama i dugo poznato u stručnoj literaturi kao jedno
starinama uopšte u ovčarsko-kablarskoj klisuri, od vrhunskih dela srpske baštine prve polovine
podrobno se iznose svi važni podaci o svakom XIX veka. Njihova arhitektonska struktura - jed-
od manastira posebno. Zavisno šta je očuvano nobrodne građevine sa polukružnom apsidom
od pojedine manastirske celine, poglavlja se i naglašenim pevničkim prostorima - pripada
dela na podpoglavlja: Istorija, Arhitektura, klasičnom tipu pravoslavnih hramova nastalim
Zidno slikarstvo, Ikonostas i Riznica, što unosi na ovim prostorima. Bogata fasadna struktura
lepu preglednost u razmatranju… (Iz recenzije molskog hrama jedna je od najzanimljivijih
prof. Sretena Petkovića) pojava u arhitekturi seoskih hramova. Ikonostas
crkve u Aleksandrovu potiče iz starijeg peri-
oda (1766) a njegova atribucija do dana nije
razrešena. Ikonostas molske crkve, nastao
tokom IV decenije XIX veka delo je vodećih

68 | DaNS 50 | jun 2005


nove knjige

VODIČ KROZ ARCHICAD 9 TERAZIJE - URBANISTIČKI I OSOBENOSTI PAŠTROVSKE


Thomas M. Simmons ARHITEKTONSKI RAZVOJ KUĆE
hiCAD, Novi Sad 2005. Tijana Borić Mr Aleksandar Ð. Keković
(264 str.: kolor ilustr.; B5) Zlatousti, Beograd 2004 Zadužbina Andrejević, Beograd 2005.
www.hiCAD.co.yu (203 str. : ilustr. ; 24 cm)
(106 str.: ilustr.; 24 cm.)

Od ArchiCAD verzije 4.55 ovo je sedmo izdanje Ako ste mislili da o Terazijama znate sve, knjiga
Tijane Borić će vas sigurno razuveriti. Ova mla- Naša tradicionalna arhitektura, kojoj pripada
istog izdavača na našem jeziku. Okosnica ovog i arhitektura paštrovske kuće, kao jedan od
da autorka koja iza sebe ima više publikovanih
Priručnika je prevod sa engleskog - ArchiCAD primera narodnog graditeljstva na primorju,
radova i učešća na naučnim skupovima, don-
9 Training Guide od Thomasa M. Simmonsa. odlikuje se funkcionalnošću i čovekomernošću.
osi pred nas knjigu kojom se obraća ne samo
Autor, je poznati američki arhitekta, predsed- stručnoj, već i široj publici, zapravo svima nama Graditelji ove u suštini jednostavne arhitek-
nik kompanije Archivista, najuspešnijeg pro- koji smo zainteresovani za sudbinu Beograda, ture vodili su računa o svakom detalju, pro-
davca ArchiCAD-a u Americi. Autorov priručnik kao i za njegovu slikovitu prošlost. U knjizi porciji i meri, prilagođavajući se okruženju i
pod nazivom: Step by Step je dugo godina bio vaskrsavaju zaboravljeni objekti, njihovi vlasnici i materijalu koji im je bio dostupan. Analizom
standardni deo ArchiCAD dokumentacije od anegdotski duh koji ih obeležava, razotkrivajući unutrašnjeg i spoljašnjeg prostora, te njegovim
verzije 5.0 Sam Priručnik se sastoji od 16 vežbi mnoge tajne i nepoznanice, ovog nama tako rasčlanjavanjem na segmente, kao i analizom
koje pažljivog čitaoca uvode u mogućnosti poznatog mesta. Prikazujući nastanak arhitek- prostornih elemenata niza, grupacije i sklopa,
ArchiCAD-a. Posle upoznavanja sa osnovnim tonsko-urbanističkog okvira Terazija, autorka kao i javnih sadržaja, pokušalo se doći do ove
tehnikama, čitalac počinje da gradi realizovanu precizno atribuira, datuje, analizira i vrednuje endemične arhitekture, kao i načina i uslova
dvoetažnu rezidenciju Drukner-Braunštajn od graditeljske domete koje su neimari Terazija pod kojim je ona nastala i opstala. U poruka-
prvog zida pa sve do štampanja/plotovanja, ostvarili, posmatrajući sve burne i nepredvidive
ma koje ona emituje, element kosog jednovod-
renderinga i animacije. Kao što je uobičajeno promene na koje su uticali različiti sociološki,
nog krova u oblikovnom smislu, jednostavna
u ovakvim izdanjima, tekst sadrži preko 1200 ekonomski, prostorno-ambijentalni i kulturno-
istorijski činioci. ¨Arhitektonski okvir Terazija, osnova kuće u nizu u funkcionalnom smislu i
prikaza ekrana koji znatno olakšavaju upozna- grupisanje nizova stvaranjem ulica u prostor-
formirao se tokom burnih stotinu godina, od
vanje sa ArchiCAD-om. Uz Priručnik se dis- nom smislu, nalazimo elemente posebnosti
poslednjih decenija XIX, do osamdesetih godi-
tribuiraju dva CD-a u posebnoj plastičnoj u odnosu na druge kuće Jadranskog primor-
na XX veka. Nepredvidive stihijske transformaci-
kutiji, koji sadrže demo verziju ArchiCAD-a i je grada, od orijentalne varoši do moderne, ja. Stoga ovu jedinstvenu formu kuće u nizu
startne fajlove vežbi. U uvodnom delu nacio- evropske prestonice, reflektovale su se veoma možemo smatrati za posebni tip primorske
nalizovanog Priručnika nalazi se tekst arh. jasno na urbanistički lik Terazija. Graditeljski kuće naše Jadranske obale. (Iz Sažetka) U radu
Petra Arsića prof. Arhitektonskog fakulteta u korpus Terazija dragoceno je svedočanstvo su detaljno analizirani faktori koji su uticali na
Beogradu - ArchiCAD i ArhiTEKTA i tekst arh. rađanja i stvaranja jednog mladog grada, kao stvaranje ovakvog tipa kuće u našem graditeljs-
Ivana Jovanovića, projektanta u firmi BDSP YU i svih krupnih problema sa kojima se Beograd kom nasleđu poput geografsko-klimatskih,
- Vreme je za sutra. Dodatak se sastoji iz tri suočavao u trenutku kad je stupao u red društveno-istorijskih, prostorno-rurističkih.
priloga: Praktični saveti za ArchiCAD, namenjen evropskih metropola¨. Ona se kritički osvrće Izvršena je i detaljna analiza arhitektonskog
pre svega zahtevnijim korisnicima ArchiCAD- ¨...na stavove i idejno estetske zablude minulih sklopa i proporcijskih odnosa unutar njega,
a na osam kolor strana strana, Arhitektonski vremena, koji su značajno doprineli zaboravu, kao i analiza detalja unutrašnjeg prostora.
projekti urađeni u ArchiCAD-u, izbor radova izmenama ili devastaciji spomeničkog nasleđa
Sa stanovišta izbora teme, njenog detaljnog
primenjenih od enterijera do urbanizama i Terazija¨. Takođe nas podseća na ne ostva-
proučavanja i izvedenih zaključaka, monografi-
uobičajeni engleski izrazi u ArchiCAD-u, sa rena ili izgubljena znamenja ovog prostora,
dajući omaž Terazijskoj terasi i zaboravljenoj ja predstavlja izuzetan doprinos proučavanju
preko 500 odrednica. Izdavač je nacionalizova- narodnog neimarstva kod nas. (Iz Recenzije)
Terazijskoj fontani. Knjiga obiluje napomenama
noj verziji priručnika dodao: Rečnik ArchiCAD
i korisnom literaturom, kao i mnoštvom intere-
izraza, Izbor priloga naših saradnika i korisnika
santnih i do sada neobjavljenih fotografija iza
ArchiCAD-a, i dva teksta arh. Ivana Jovanovića kojih se često krije predusretljivost strastvenog
i Praktični saveti za ArchiCAD od Zsolta Varge. kolekcionara starih fotografija i razglednica i
Priručnik je dobra literatura za učenje i koristan poznavaoca arhitekture Beograda, g. Miloša
podsetnik. Jurišića.¨Terazije, su, dakle, prava slikovnica
naše skorije arhitektonske prošlosti, ... istovre-
meno riznica velikih arhitektonskih vrednosti i
nezamislivih promašaja¨. (Milan Prosen)

DaNS 50 | jun 2005 | 69


nove knjige

NOVI SAD - TIPOVI STANOVANJA ŽIVOT I ISTORIJA U NOVOM VOJVODINA NA STARIM


I NAČIN ŽIVOTA SADU RAZGLEDNICAMA
Svetlana Radović Agneš Ozer, Slavko Košutić
Agora, Zrenjanin 2004. Forum, Novi Sad, 2005. Slavija d.o.o. Novi Sad 2004.
(199 str.: ilustr.; 24 cm.) (156 str.: ilustr.; 33 cm.)
Zbirka eseja mr. Agneš Ozer, kustosa muzeo-
novi časopisi

Ova studija sa podnaslovom Kritička valorizacija loga, Savetnika u Muzeju grada Novog Sada, Deo jedne od najvrednijih kolekcija starih
tipologije stanovanja sa prostorno-sociološkog a istoričara po struci objavljena je u izdanju razglednica Novog Sada i Vojvodine g. Slavka
aspekta, magistarski je rad Svetlane Radović, Foruma, aprila meseca 2005. godine, kao pre- Košutića ovih dana je ugledala svetlo dana
odbranjen na Arhitektonskom odseku FTN u vod kroz knjigu Vojvodina na starim razgledni-
Novom Sadu. U šest poglavlja autorka anal- istog naslova štampanog na mađarskom jezi- cama. Isti autor je već publikovao knjigu Novi
izira niz faktora koji presudno utiču na činioce ku 2002. godine. Sad kroz uspomene starih razglednica u dva
vezane za život i rad u tretiranim područjima U pitkom i jezički sjajnom prevodu Vladimira izdanja (Novi Sad 1996; 1998) sa različitim
Novog Sada - delovi Bistrice, Detelinare, Limana Popina, čitaoci sada izašle knjige mogu da izborom razglednica koja je prikazala ozbil-
III, Bloka IV na Bulevaru Oslobođenja, kao uživaju u skoro pedesetak tekstova, svojevre- jan i studiozan rad ovog kolekcionara. Nova
spratna naselja i deo Salajke i kraja oko ulice meno pročitanih u emisijama Radija Novog Košutićeva knjiga donosi značajne novine
Cara Dušana, klo prizemnih naselja. Posebno Sada na mađarskom jeziku u ciklusu o istoriji i kada je u pitanju sadržaj i odabir materijala.
su zapažena poglavlja u kojima se donose pro- životu Novosađana. Prateće tekstove pisao je sam autor koji je
storno-morfološke karakteristike stambenih Knjiga A. Ozer otkriva nam kako je Novi Sad kroz formu kratkih zapisa pokušao da isprati
tipova. Velike promene na polju stanovanja nastao i razvijao. Kako su nastali i kakvi su vizuelnu prezentaciju vojvođanskih gradova.
u Novom Sadu koje su zadesile grad tokom bili njegovi kvartovi, njegove kuće, institucije i Knjiga je koncipirana tako da je većim gra-
poslednjih desetak godina, kada je zabeležen građani. Kakve su bile novosadske zime i leta, dovima posvećeno više pažnje (Novi Sad,
i najveći indeks porasta broja stanovnika, u gde su ih i kako su ih Novosađani provodili. Zrenjanin, Kikinda, Subotica….) dok su manja
urbanističkoj i sociološkoj literaturi nisu imale Gde su i kakve su nam bile pijace, kako je mesta, varošice i sela, predstavljana verovatno
odgovarajuću stručno-naučnu valorizaciju. Novi Sad postao banjski, a potom i sajamski po prvi put kraćim izborom starih razglednica
Autorka se odlučila da “ispravi grešku” i da grad, kako mu je i od koga pisana prva isto- i propratnim tekstom. Izbor starih razglednica
izvrši detaljno istraživanje navedenih delova rija, kako se uzdizao kao trgovačko i kulturno odabran je pažljivo dok je nešto od materi-
grada kroz literaturu, plansku dokumenatciju središte. jala publikovano premijerno. Košutić se ovoga
i opširne ankete, kako bi dala prikaz tipova Agneš priča o gradu, o Dunavu, o novosads- puta odlučio za razglednice koje su uglavnom
stanovanja i načina života protekle decenije. kim Mađarima, o duplom mandatu Svetozara crtane i na kojima ima dodatnih intervencija ali
Autorka takođe pravi rekapitulaciju dosadašnjih Miletića na mestu gradonačelnika, o istorijs- nisu zanemarene ni tradicionalne razglednice
teoretskih napisa o tipologiji stanovanja kod kim događajima, ali i o zbivanjima na prom- na kojima su motivi grada dati u foto tehni-
nas stvorivši jednu vrstu udžbenika sa ute- enadi, u pozorištu, na ulicama. O tramvaju i ci. Posebnu vrednost predstavlja želja autora
meljenim teoretskim karakteristikama putem fijakerima i bezbroj drugih detalja društvenog da prikaže razglednice sa hramovima raznih
različitih kriterijuma ocenjivanja, od prostornih i javnog života i običaja Novosađana. veroispovesti što bi mogao biti i jedan korak
do svojinskih. Posebno su analizirani javni pros- Budući je istraživač, istoričar i muzeolog, A. ka novom Košutićevom projektu u kome će se
tori u stambenim ambijentima. Anketa sprove- Ozer je rezultate svog traganja za dokumen- njegova bogata kolekcija naći u tematskom
dena na sistematskom slučajnom uzorku (284 tima, materijalnim ostacima i za pričama o okruženju. Knjiga je solidnog dizana i odlične
stanovnika pomenutih naselja) bila je okosnica životu u Novom Sadu izložila faktografski štampe (Publikum, Beograd) i nastavlja proces
socioloških razmatranja i posebno je štampana tačno, provereno i precizno. Njeni su prikazi u kome autor sa uspehom promoviše svoju
na kraju knjige koja je pisana zanimljivo, lako i svedočenja istoriografska, ali sa zapažanjima bogatu kolekciju starih razglednica. Knjiga se
razumljivim jezikom. (VM) kulturologa i žene sa senzibilitetom za detalj i može nabaviti u svim novosadskim knjižarama.
rafinman u odnosima multietničke zajednice (VM)
dragoceni.
Za odbranu grada pred poplavama i nanosi-
ma, knjige poput ove uvek su dobrodošle i
imaju trajnu vrednost. (S.J.)

70 | DaNS 50 | jun 2005


novi `asopisi

ARHITEKT 17/MART 2005. ARHITEKTURA 89/ MAJ 2005.


Glasnik Društva arhitekata Niša Klub arhitekata, Beograd;
Arhitektonski forum, Podgorica
Novi broj Glasnika DaN-a, ovoga puta bogati-
jeg dizajna i kvalitetnijeg poveza, otvara izveštaj Novi broj Arhitekture otvara tekst sa zaključcima
sa prošlogodišnjih Dana arhitekture Niša i pri- Uprave Kluba arhitekata u kome se najav-

novi časopisi
kazom nagrađenih radova. Blok novog broja ljuje budući koraci u radu ove organizacije
posvećen je i funkciji Glavnog gradskog arhi- - Konkursi (Klub arhitekata će se angažovati,
tekte i predstavljanju niškog gradskog arhi- bilo kao organizator ili učesnik, samo u zaista
tekte Jovana Mandića. 50 godina Instituta za anketnim i zaista investitorskim konkursima);
arhitekturu i urbanizam Srbije obeležen je pri- Nagrade (Klub arhitekata želi da povremenim
godnim tekstom i izborom radova sa istoimene dodeljivanjem nagrade za životno delo proširi i
izložbe. Sledi detaljni prikaz 13. Salona urban- obogati listu klasika srpske arhitekture, nagra-
izma u Banjaluci. U rubrici Istoriografija arh. da se može dodeliti i posthumno); Izložbe
Zoran Čemerikić se pita Da li dovoljno brinemo (Svoju prvu izlagačku manifestaciju Klub arhi-
o našem arhitektonskom nasleđu? Arh. tekata će održati krajem avgusta u Galeriji na
Ivan Bogdanović autor je iscrpnog izveštaja Andrićevom vencu. Tema će biti Srpska arhi-
sa Bijenala u Veneciji dok grupa studenata tektura na međi vekova: ličnosti, dela, metodi);
(Mladenović, Bojić, Stanković) piše o heroju Leksikon (U pripremi je treće izdanje Leksikona
moderne arhitekture - Danijelu Libeskindu. O srpskih neimara. Projekat je zasnovan na entuz-
nagradama u srpskoj arhitekturi pišu Vladimir ijazmu istraživača i dobroj volji arhitekata). U
Mitrović (Tabakovićeva nagrada arhitekture) i rešavanju staleških problema Klub će se zala-
Dijana Milašinović-Marić (O nagradama za arhi- gati za zaštitu autorskih prava arhitekata, za
tekturu). Prilozima iz Berlina i Egipta časopis verifikovanje cenovnika kojim će se adekvatno
nastavlja praksu u kojoj arhitekti donose svoje nagraditi njihov trud kao i za sprečavanje div-
zapise sa stručnih putovanja. Tu su i redovne lje gradnje i nelojalne konkurencije svake vrste.
rubrike, prikazi izložbi (Alvar Alto u Nišu), nove Dalje, novi broj Arhitekture donosi intervju
knjige i časopisi. Redakcija uskoro najavljuje sa doajenom beogradske arhitekture Irenom
i svoje elektronsko izdanje. Arhitekt se može Roganović koji potpisuje Mare Janakova. Arh.
nabaviti u sedištu DaN-a (Generala Milojka Tamara Tasić piše o obnovljenoj Pupinovoj kući
Lešjanina 52, Niš) ili mejlom: dan-arh@eunet. u Idvoru. U stalnoj rubrici Lazar D. Kesić ovo-
yu. (VM) ga puta analizira ličnost i delo arh. Luja Kana
(Arhitekta po želji kuća). U rubrici Hronika, novi
broj donosi Program, pozivnu anketu i više pri-
kaza za prostorno-programsku proveru pote-
za ulice Jurija Gagarina u Novom Beogradu.
Mesečnik se može nabaviti isključivo pre-
platom na adresu Kluba arhitekata (Nehruova
214, Novi Beograd) ili mejlom: klubarh@yubc.
net (VM)

DaNS 50 | jun 2005 | 71


DaNS 43
IZLOG GRADA
JAVNO PREDUZE]E
POSLOVNI PROSTOR
21000 NOVI SAD, Narodnog fronta 53
zapisi iz
tel/fax: 021/489-00-11 arhitekture
urbanizma
JP POSLOVNI PROSTOR osnovano je 23. decembra 1991. i dizajna
godine Odlukom Skupštine Grada Novog Sada, a zvani~no

43
je po~elo sa radom 1. januara 1992. godine.
Osnovna delatnost preduze}a je izdavanje poslovnog prostora u zakup.
Preduze}e raspolaže sa više od 160.000 m2
komercijalnog poslovnog prostora, smeštenog u preko
1800 poslovnih objekata.
Najatraktivniji poslovni objekti nalaze se u centru grada,
gde je i ponos preduze}a Poslovni centar APOLO. septembar
2003

tema broja: urbana rekonstrukcija