You are on page 1of 38

Afstudeerperiode 2008-2009

Energieneutrale monumenten

ENERGIENEUTRALE MONUMENTEN
Afstudeerrapport

G. Briët J. S. Marto M.R. van der Veen

M.C. Vieveen  
Afstudeerrapport - 1-

Afstudeerperiode 2008-2009

Energieneutrale monumenten

ENERGIENEUTRALE MONUMENTEN
Afstudeerrapport

Energieneutrale monumenten, Afstudeeropdracht Datum: Plaats: Studiejaar Groep: Auteurs: 06-01-2009 Groningen 2008 – 2009 Firmus G. Briët J. S. Marto M.R. van der Veen M.C. Vieveen B. Boschma

Begeleider:

276835, 269997, 270012, 270014,

Bouwkunde Bouwkunde Bouwkunde Bouwkunde

& architectuur 1ste fase algemeen & architectuur 1ste fase & architectuur 1ste fase

 

 
Afstudeerrapport - 2-

Afstudeerperiode 2008-2009

Energieneutrale monumenten

Samenvatting
‘Hoe kunnen monumenten verantwoord gerenoveerd worden dat leidt tot een neutrale energiehuishouding?’, de kernvraag van het afstudeerproject van groep Firmus. Om hierop te kunnen antwoorden is onderzoek gedaan door middel van een ‘case study’, de Fogelsangh State te Veenklooster. Om antwoord te kunnen geven op de hoofdvraag is het volgende onderzoek gedaan. In een vooronderzoek is voornamelijk de bouwkundige en installatietechnische situatie van de State in kaart gebracht. Parallel hieraan is een analyse gemaakt van energiecomponenten: mogelijke bouwkundige aanpassingen die leiden tot een reductie van de energievraag, mogelijke duurzame installatietechnieken binnen het gebouw die zorgen voor een efficiënt energiegebruik en duurzame energiebronnen voor het gebruik van duurzame energie. Van een analyse van precedenten is afgezien vanwege het feit dat elk monument zeer specifieke waarden heeft en daarmee ook de te kunnen toepassen maatregelen. In de conceptvorming zijn verschillende energieconcepten opgesteld. Een gericht op energiereductie, een gericht op zelfvoorziening in energie, en een gericht op zelfvoorziening op een volledig duurzame manier. Aan de hand van de EPC zijn de effecten op het gebied van de energiehuishouding inzichtelijk gemaakt. In concept I wordt een besparing van 56,4% op de energievraag behaald door het isoleren van de zoldervloer en het toepassen van voorzetramen, waarbij de ingrepen compleet ‘omkeerbaar’ zijn en zodoende geen afbreuk doen op de monumentale waarde van de State. In concept II worden duurzame installaties toegepast voor de energiehuishouding, te weten PV Twin-panelen, warmtepomp, HRe-ketel, buffervat en de verlichting gedeeltelijk vervangen met spaarlampen. Hiermee wordt volledig zelfstandig voorzien in de thermische energievraag. Daarnaast deels in de elektriciteitsvraag. Dit levert een besparing op de EPC op van 47,0%. Het derde concept is in beginsel identiek aan de tweede, echter zijn hierop de volgende aanpassingen. Het buffervat zal worden naverwarmd door een elektrische naverwarmer. Door toepassing van PV-panelen op de bijgebouwen zal voorzien worden in de elektrische energievraag. Hiermee is het gebruik van gas uitgesloten en heeft dit een duurzamere energiehuishouding. Vanuit de conceptvorming zijn een tweetal scenario’s uitgewerkt, te weten uitwerking A en B. Uitwerking A beoogt een ‘realistisch’ houdt het reduceren van de energievraag en het optimaliseren en toepassen van duurzame installaties. Gestreefd is naar een verbetering van de energievraag met 50% op de huidige situatie. Monumentale waarden staan hier hoog in het vaandel. Energiereductie wordt behaald door het isoleren van de zoldervloer en het toepassen van voorzetramen. Beide ingrepen zijn reversibel. Laatstgenoemde verandert echter het beeld van de kozijnen. Er vindt toepassing plaats van PV Twin-panelen, warmtepomp, HRe-ketel, buffervat en spaarlampen. Zodoende wordt compleet zelfstandig in thermische energie voorzien. Om het binnenklimaat te kunnen beheersen worden drie klimaatkasten ingebouwd. Deze worden voor zover mogelijk weggewerkt in de wanden. Verandering van de beleving van de ruimten is hiermee onvermijdelijk maar wel noodzaak voor de kwaliteit van de collectie. Er wordt 76,11% verbetering geboekt op de EPC en 54,58% op de energiebehoefte. De Dumo-coëfficiënt is verbeterd. Deze veranderd van 610 naar 1.150. De investeringskosten bedragen €155.962,-. Bij beschouwing van de exploitatie wordt een winst van €13.060,01 per jaar behaald.

 
Afstudeerrapport - 3-

waarin de waarde veelal in de monumentale waarde zit. Hier liggen vooral mogelijkheden in duurzame installatietechnieken en niet zozeer in bouwkundige aanpassingen waarmee een reductie van de energievraag wordt beoogt. waardoor de relatie met het landgoed beter naar voren komt. In de toekomst is de verwachting dat duurzaamheid qua energie als ook cultureel erfgoed zal toenemen. Er wordt 81. Door plaatsing van het paviljoen als object langs de ‘verloren’ zichtas wordt deze weer versterkt. Op de bijgebouwen worden PV-panelen geplaatst.23%. In het tweede advies wordt ingegaan op het toevoegen van duurzame bronnen en bouwkundige ingrepen om tot een beter energiebeleid te komen. De mogelijkheden aan activiteiten nabij de State neemt toe en daarmee de gebruiksmogelijkheden. is gekomen tot aanbevelingen voor de Fogelsangh State en zijn duurzame oplossingen aangedragen voor een benadering van een energieneutrale huishouding voor monumenten in het algemeen. Door een juiste procesbeheersing en de wisselwerking tussen de afstudeergroep en externe specialisten uit het MkB. Zodoende is het voor de groep een zeer interessante leerperiode geweest. In het project is de EPC veelal als leidraad gebruikt om de energiehuishouding in kaart te brengen en effecten door maatregelen hiervan te bepalen.4- . Het resultaat is hiermee een verbetering van 88. Vanuit de uitwerkingen A en B is gekomen tot een drietal aanbevelingen voor de State. wat dus inhoudt dat er een overproductie ontstaat van 2. te waarborgen en te verduurzamen (qua energiehuishouding).   Afstudeerrapport . is tot een tweede uitwerking gekomen. Door verbreding van het blikveld.23% op het elektriciteitsverbruik. Ieder monument bezit specifieke kwaliteiten dat het moeilijk zo niet onmogelijk maakt om een specifieke algemene strategie te ontwikkelen voor het verkrijgen van een energieneutrale huishouding. Hierbij staat de instandhouding van de huidige monumentale waarden eveneens hoog in het vaandel. Daarnaast vindt er toepassing van een nieuwbouwcomponent plaats in de vorm van een paviljoen dat mogelijkheden biedt voor primair trouwfeesten als in het verlengde van de trouwmogelijkheden op de State. De derde en laatste aanbeveling betreft de uitbreiding van de trouwmogelijkheden op de State door middel van een nieuwbouwcomponent. De volgende verbeteringen op de energiekosten worden geboekt. De eerste aanbeveling beoogt een verbetering van de huidige installaties.25% bespaard op het gasverbruik en 102. De maatregelen die getroffen worden op de State zelf zijn identiek als in uitwerking A. Ten eerste werkt de EPC met vele forfaitaire waarden die gebaseerd zijn op standaarden in de bouw. dat inhoud dat er ook gezocht wordt naar oplossingen buiten de State om. Dit component is zelfvoorzienend en draagt mede energie af aan de State.Afstudeerperiode 2008-2009 Energieneutrale monumenten In uitwerking B is het streven naar een 100% eigen energievoorziening op een duurzame manier. Ten tweede is het doel van een EPC niet om de energiehuishouding in kaart te brengen maar meer om een indicatie te geven van de energiezuinigheid in een bredere context. Achteraf kan gesteld worden dat dit een inaccuraat middel is.14% op de energiekosten. Het is van belang de duurzaamheid van cultureel erfgoed.

...........5- ...................1 3................................2...............................................................2.... 19 5.............................................................. Onderwerp en vraagstelling ................................................................. 8 2.................2 Uitwerking B ....................................................... 24 Resultaten ...........2 5.......1 Uitwerking A ............................ Uitwerkingen ................................................................................................................................................................................ 26 Conclusie .......................................................... Inleiding ..........2 4.................................................................................................1....... 19 Doelstelling en onderzoek ..... 32 6.................................................................................................................................. 24 Doelstelling en onderzoek ... 22 5........8 Plan van aanpak ................2..................................................................................................................................................................................................................2 5................1..................1................ 38   Afstudeerrapport ...................2 5..................................Afstudeerperiode 2008-2009 Energieneutrale monumenten Inhoudsopgave Voorwoord ...............................................................2............... 15 Concept II: Energieneutraal gebouw ....1 5........................................ 10 Doelstelling en onderzoek ................................................................................... 16 4....... Conceptvorming ............................1........................................ 32 Procesbeheersing en evaluatie .....3 5...............................................................................................1 4...........................2 Doelstelling en onderzoek ..............1 Analyse energiecomponenten .... 19 Resultaten ..............2 3..........1 2.........................9 Vooronderzoek ...................................................... Conclusies ........ 37 Bijlagen ... 8....................................................3 6..............................................................1 3............................................................ 15 Concept I: Verminderen energievraag ........................ 2.............................................................................2 3...1 4.. Reflectie .....1 6..... 35 Aanbevelingen .......................................................... 20 Conclusie ............. 36 Literatuur ....1.................2....... 14 4.............................................1 5............ 6 1......................................... 12 3..................................................2............................................................................................... 14 Resultaten en conclusies ....... 7 Projectomschrijving ............................................................................. 10 Resultaten en conclusies ........................................................... 12 Resultaten en conclusies ..... 33 7.........2 Competenties ..... 10 Doelstelling en onderzoek .................................................. 30 5..........2....... 10 3......................................................

van Visbeek Installatietechniek BV. Maarten Vieveen Groningen. Het atelier D biedt ons dan ook de juiste condities voor het succesvol kunnen afronden van onze opleiding. dhr. Marto. tussen enerzijds het in stand willen houden van monumenten en anderzijds het duurzamer willen bouwen vormt voor ons een grote uitdaging en sluit aan op onze ambities. bedanken die ons meerdere malen geadviseerd heeft op het gebied van de installatietechnische aspecten. Steek Energie in Renovatie. binnen het EKC. De instandhouding van monumentale panden krijgt eveneens steeds meer waarde.R. Energiekenniscentrum. J.Afstudeerperiode 2008-2009 Energieneutrale monumenten Voorwoord Voor u ligt de eindrapportage van het afstudeerproject ‘Energieneutrale monumenten’. In het kenniscentrum en atelier D is de mogelijkheid tot diepgaand onderzoek waarbij intensieve samenwerking met collega-studenten en docenten als ook externen.6- . Adema Architecten. Daarnaast neemt duurzaam bouwen een steeds hogere vlucht en zullen we in ons latere beroepsveld hier steeds meer mee in aanraking komen. specialisten in het MkB. 6 januari 2009   Afstudeerrapport . Hierbij staat in de breedste zin van het woord ‘duurzaamheid’ en kennisuitwisseling centraal. Krikke. die ons ondersteund hebben tijdens dit project. Dit is onderdeel binnen ons huidige idee vanuit de maatschappij voor een duurzamer leven. Duurzaam Bouwen. waarbij de Fogelsangh State de case study vormde en we hier intensief onderzoek hebben gedaan naar mogelijkheden en kansen. een STER project. De afgelopen periode hebben we onderzoek gedaan en gekeken hoe monumenten energieneutraal gemaakt kunnen worden. M. G. en De Graaf de Marchant et d’Asembourg voor het beschikbaar stellen van de Fogelsangh State als case study voor ons onderzoek. plaatsvindt.S. C. Visbeek Installatietechniek BV en Frits Weijers Bouwfysica en Installatietechniek. van der Veen. Briët. aan de Hanzehogeschool Groningen. B. en het atelier D. Dank gaat uit naar de externe partijen. Boschma. In het bijzonder willen wij dhr. De dubio dat hierdoor lijkt te ontstaat.

Hiermee ontstaat er een toenemende vraag naar kennis hoe bewuster omgegaan kan worden met energie in relatie tot renovatieprojecten en in hoeverre dit bijdraagt aan een duurzame leefomgeving. In de uitwerking zullen een tweetal voorstellen gedaan worden met betrekking tot de Fogelsangh State.7- . Energieneutraal bouwen en het in stand houden van monumentale panden. Het onderzoek is hiermee uit drie delen opgebouwd. Dit onderdeel is dan ook voornamelijk studie-georiënteerd. Ook in de ‘bouwwereld’ wordt duurzaamheid steeds belangrijker. het concrete project waar mogelijke oplossingen voor aangedragen zullen worden. Liggen hier kansen? Het hoofddoel van het afstudeeronderzoek is om een passend antwoord te geven op de vraag hoe monumenten gerenoveerd kunnen worden waarbij een energieneutrale energiehuishouding ontstaat. Die zijn bouwkundig en installatietechnisch van aard en hebben zowel betrekking op het reduceren van de vraag naar energie als het verduurzamen van de gevraagde energie. Daarnaast zien we momenteel een groeiende trend in de belangstelling voor de instandhouding van de bestaande gebouwenvoorraad.   Afstudeerrapport . Hierbinnen is de Fogelsangh State de casestudy. In de conceptvorming. In de tweede uitwerking zal een functie-uitbreiding plaatsvinden met daarnaast een zelfvoorziening in energie. Dit vertaalt zich naar diverse ‘duurzame’ concepten zoals Cradle to Cradle en CO2-neutraal bouwen. Het rapport wordt afgesloten met conclusies en aanbevelingen richting de State aan de hand van het onderzoek en de hoofdvraag. Het daaropvolgende onderdeel betreft een evaluatie van de werkzaamheden in relatie met de competenties en ambities van groep Firmus en de studenten individueel. De eerste beoogt een ‘realistische’ uitwerking met minimale ingrepen. zullen een drietal concepten opgesteld worden. Dit zijn het vooronderzoek. Daarnaast zal een analyse gemaakt worden van energiecomponenten in het algemeen. waar het vooronderzoek als input geldt. Twee tegenstrijdige belangen. Dergelijke concepten nemen een steeds grotere vlucht.Afstudeerperiode 2008-2009 Energieneutrale monumenten 1. Inleiding In de huidige maatschappij wordt het bewust omgaan met energie een steeds belangrijker onderwerp als onderdeel van een duurzame leefomgeving. In het vooronderzoek zal de Fogelsangh State in kaart gebracht worden op voornamelijk bouwkundig en installatietechnisch gebied. de conceptvorming en de uitwerking. waarbinnen gekeken wordt naar verschillende maatregelen met betrekking tot energiebesparing.

Behoud karakter versus reductie van de exploitatielasten. Projectplan.Behalen museumstatus. Dit vertaalt zich in verschillende concepten en uitwerkingen. Projectomschrijving In de volgende paragraven wordt bondig het onderwerp. 2. de vraagstelling. . . de interpretatie hiervan en het globale plan van aanpak behandeld. Vanuit de State zijn in beginsel een aantal doelen geformuleerd die in acht genomen moeten worden.Verlagen exploitatielasten. Hierbij moet opgemerkt worden dat het gebruik en de exploitatielasten in verband staan met de wensen van de opdrachtgever. . Daarnaast heeft het gebruik betrekking tot de energiehuishouding en staat dus in relatie staat met de hoofdvraag.8- .Behoud karakter versus aanpassingen ten behoeve van het gebruik. Binnen het onderzoek vormt de Fogelsangh State het concrete studieobject. Zie voor een toelichting bijlage A. .1 Onderwerp en vraagstelling Het hoofddoel van de afstudeeropdracht is het komen tot een sluitend antwoord op de vraag: Hoe kunnen monumentale gebouwen effectief energieneutraal worden? Met energieneutraal beogen wij dat de benodigde elektrische en thermische energie volledig voorzien wordt door eigen duurzame energiebronnen. Hieruit volgen een aantal probleemstellingen en tegelijk aandachtspunten die in beschouwing genomen moeten worden.Afstudeerperiode 2008-2009 Energieneutrale monumenten 2. Doelen vanuit de Fogelsangh State: . Met bovenstaande gegevens is een plan van aanpak opgesteld met verschillende ambities betreft het neutraal maken van de energiehuishouding. Hierbij is er geen aansluiting met het bestaande gasnet vereist. Een uitgebreide toelichting kunt u vinden in de bijlagen. Projectplan   Afstudeerrapport .Behoud van karakteristieke waarden rijksmonument. bijlage A.

de conceptvorming en de uitwerkingen. Dit zijn het vooronderzoek. De volgende illustratie geeft een meer gespecificeerd beeld weer.   Afstudeerrapport .9- .2 Plan van aanpak Aan de hand van de hoofdvraag en de interpretatie van het probleemveld is een globaal plan van aanpak geschetst. Zie voor een nadere toelichting bijlage A. Hierbij wordt in beginsel onderscheidt gemaakt in een aantal opeenvolgende fasen.Afstudeerperiode 2008-2009 Energieneutrale monumenten 2. Projectplan.

Dit leidt tot een goede basis voor de conceptvorming. Verlichting. Installatietechnische maatregelen. Daarnaast zijn er glassoorten met een relatief hoge U-waarde die qua esthetiek (bijna) dezelfde verschijningsvorm hebben als het al toegepaste glas.1. Installatietechnische maatregelen De volgende onderdelen zijn te onderscheiden: Ventilatie. Eenvoudige winsten vallen te boeken aangezien het monument (bijna) niet geïsoleerd is.1 Doelstelling en onderzoek Binnen het vooronderzoek is een overzicht en analyse gemaakt van ‘energiecomponenten’.1 Vooronderzoek Analyse energiecomponenten 3.2 Resultaten en conclusies De drie volgende groepen worden onderscheiden: Bouwkundige maatregelen. Dit onderzoek is tweeledig. die allen betrekking hebben op het binnenklimaat. Verwarming (vloer.en wandverwarming. Warmteterugwinning.1. Hieronder volgt voor elke gebied afzonderlijk de resultaten en eerste conclusies. Duurzame energiebronnen.en uitwendig). Luchtbevochtigers.10- . Bovengenoemde aspecten. Warmwatertoestellen. radiatoren en convectoren en koeling). vloer in. 3. gevel. Daarnaast is naar de relevantie gekeken voor de State. Anderzijds wordt gekeken welke van deze componenten relevant kunnen zijn voor de Fogelsangh State. Enerzijds is het bedoeld om een overzicht te geven van interne bouwkundige maatregelen. 3. Bouwkundige maatregelen De volgende punten zijn beschouwd: (Na)isoleren (dak. Zie voor een nadere toelichting de bijlage B. Uit de studie is naar voren gekomen dat er voor de State mogelijkheden liggen met betrekking tot beide aspecten. interne installatietechnische maatregelen en externe energiebronnen. Gevelopeningen.Afstudeerperiode 2008-2009 Energieneutrale monumenten 3. Daarnaast moet opgemerkt worden dat isolatietoepassingen inventief. zijn doorgelicht qua mogelijkheden en in combinatie met elkaar. Het onderzoek is geschied volgens een vooraf opgestelde systematiek die een goede vergelijking tussen de componenten mogelijk maakt. Vooronderzoek: Rapport analyse energiecomponenten. voor zover mogelijk omkeerbaar en niet zichtbaar moeten zijn in verband met de monumentale waarde. Daaruit kwam naar voren dat alle installatietechnische aspecten die bouwkundige ingrepen vereisen in beginsel niet tot de mogelijkheden   Afstudeerrapport .

Duurzame energiebronnen De volgende bronnen zijn beschouwd: Windenergie.Afstudeerperiode 2008-2009 Energieneutrale monumenten behoren. Ten tweede dat er zeer specifieke eisen gelden vanuit de State die veel invloed hebben op installatietechnische oplossingen. De State beschikt over een groot landgoed zonder directe belendingen. PV Twin-panelen en thermische warmte. Uit het onderzoek is naar voren gekomen dat er voor de State kansen liggen voor toepassing van windenergie. Daarnaast heeft de State evenals de bijgebouwen een plat dak. Zonne-energie. PV Twin-panelen. Bio-energie. dat plaatsing van cellen mogelijk geschikt maakt.   Afstudeerrapport .11- . Blue energy. Thermische warmte. zonne-energie. Ten eerste kan gesteld worden dat er goed gekeken moet worden naar de huidige werking van de installaties in de State.

Het gebouw is redelijk goed toegankelijk voor gebruikers van rolstoelen. Daarnaast is er een EPC-berekening gemaakt evenals een berekening van de DuMo-coëfficiënt (Duurzame Monumenten).2 Resultaten en conclusies De volgende samenvatting kan gemaakt worden naar aanleiding van het onderzoek. Dit onderscheidt zich voornamelijk in de bestaande bouwkundige situatie. Zie voor een nadere toelichting bijlage C. Hierbinnen wordt onderscheid gemaakt in ‘praktijk onderzoek’ en ‘theoretische benadering’. alleen tijdens openingstijden. Er zijn bouwkundige en installatietechnische opnamen gedaan. Tekeningen: De constructie is recentelijk verbeterd.12- . 2 elektrische boilers en een close-in boiler. installatietechnische situatie en monumentale waarden. verwarming beperkt door algemeen kanaal.v.Afstudeerperiode 2008-2009 Energieneutrale monumenten 3.   Afstudeerrapport . Zie voor een nadere toelichting bijlage B. Het materiaal is in goede staat. verdieping voorhuis en beheerderwoning) is geïsoleerd.2. Vooronderzoek – Rapport analyse Fogelsangh State. Isolatie van de zoldervloer mogelijk.2. Aantal ruimten (toiletten. Praktijk onderzoek Opname: Verwarming vindt door middel van vloerverwarming en radiatoren plaats. Er is geen automatische schakeling van de verlichting toegepast.2 Analyse Fogelsangh State 3. TL. De bestaande projectgegevens zijn hiertoe doorgelicht. Warmwatertoestellen 2 HR100. De lederradiatoren lekken. Vooronderzoek: Rapport analyse Fogelsangh State. Er is een analyse van het ICN rapport (Instituut Collectie Nederland) van de voorgaande restauratie en een analyse van het energiegebruik aan de hand van de meterstanden. aan of uit. Isolatie achter lambrisering niet (of zeer beperkt) mogelijk. Leidingen t. Folie is op het glas toegepast ter beperking van UV-straling (collectiebehoud).en LED-verlichting. 3. Door naden en kieren vindt voldoende ventilatie plaats. Daarnaast zijn diverse gegevens geanalyseerd.1 Doelstelling en onderzoek De analyse van de Fogelsangh State heeft als doel een gedegen inzicht te geven in de bestaande situatie van het gebouw. Er heeft een thermografisch onderzoek plaatsgevonden. De luchtvochtigheid wordt beïnvloed door het buitenklimaat en het aantal bezoekers.b.

13- .304.46 (eis nieuwbouw: 2.026 Energiebehoefte elektriciteit: 54. De retourleidingen van de radiatoren voeren geen warm water af.280.2) gebaseerd op de Qtot:Qtoel waarde van 2. Meterstanden Fogelsangh State (inclusief beheerderwoning): Gasverbruik: tussen de 15. Een aantal plinten langs de vloeren in het souterrain zijn ongeïsoleerd. EPC berekening: EPW: 2.000 m3 per jaar. Theoretische benadering DuMo-coëfficiënt: Du-index: 305.72 (eis nieuwbouw: 0. Ter hoogte van maaiveldaansluiting vinden grote warmteverliezen plaats.515 kWh per jaar.000 en 20.8) EPU: 4. Warmte trekt door naden van de onderliggende verdieping naar de zolderverdieping. Mo index: 2.2 m3    Afstudeerrapport . Elektriciteitgebruik: rond de 3.8 kWh Energiebehoefte gas: 47.Afstudeerperiode 2008-2009 Energieneutrale monumenten Thermografisch onderzoek: Er zijn geen grote warmteverliezen door naden en aansluitingen met kozijnen. DuMo-coëfficiënt: 610.

waarbij gekeken wordt naar duurzame energiebronnen (extern). Voor uitwerking B. Om vat te krijgen op de verschillende bouwkundige en installatietechnische mogelijkheden zijn een drietal concepten opgesteld. Tevens wordt gebruik gemaakt van concept II. Zie voor een nadere verdieping in de conceptvorming bijlage D. geldt concept III als primaire input.Afstudeerperiode 2008-2009 Energieneutrale monumenten 4. gelden als input voor Uitwerking A. Conceptvorming: Rapport energieconcepten.1 Conceptvorming Doelstelling en onderzoek Als gevolg op het vooronderzoek is de conceptvorming uitgevoerd. De eerste twee concepten. Ook is gekeken naar de uitvoerbaarheid van bouwkundige ingrepen evenals de gevolgen hiervan op de monumentale waarden. De drie concepten zijn in beginsel als volgt te typeren: Concept I: Verminderen energievraag (bouwkundig). die de bouwkundige en installatietechnische mogelijkheden binnen de Fogelsangh State illustreren. Concept III: Energie genereren voor de omgeving (installatietechnisch). De State is hier dan ook de ‘case study’. Er wordt inzicht verkregen in de effecten van installatietechnische en bouwkundige maatregelen op de energiehuishouding van de Fogelsangh State. In de volgende paragrafen worden de uitgangspunten nader gedefinieerd. De resultaten en de getrokken conclusies worden hierbij per concept behandeld.14- . Concept II: Energieneutraal gebouw (installatietechnisch). De EPC-berekening dient als toetsingsmiddel om te kijken wat de effecten van de maatregelen zijn op de energiehuishouding. 4. Deze concepten omvatten een bundel van gelijksoortige maatregelen zijn de ‘varianten’ binnen de concepten. Daarnaast is een globaal beeld van de materiaalkosten geschetst. Dit houdt in principe een oriëntatie op mogelijke energieconcepten in voor monumenten met de Fogelsangh State in het bijzonder.     Afstudeerrapport .

(voorzetramen) (3) Decentraal klimaatsysteem Totaal concept I bron: rapport energieconcepten Zoals uit de tabel naar voren komt is het isoleren van de zoldervloer.2.9 % 12. Tegengaan verminderen binnenklimaat.000. Kozijnen vervangen/beglazing vervangen. Opgemerkt moet worden dat bij het isoleren van de zoldervloer de inhoud van de te verwarmen ruimtes kleiner wordt.De gegeven combinatie heeft kortweg de volgende consequenties.762.€25.8 % 42.€24.15- .€21. afv.902   Afstudeerrapport .€15.8 % 14.751 / 1.169.0 % 34.€13. Dit is eveneens reversibel.642. vloerisolatie. Energiebesparing / EPC 35.838. Daarnaast worden voorzetramen toegepast. Klimaatinstallatie (luchttemperatuur en vochtigheid).296.932.779 / 1.€47. Tussen de verschillende varianten is een combinatie van maatregelen samengesteld (de vetgedrukte onderdelen). Uitwerking Isoleren: (3) (1) Isoleren dak warm (2) Isoleren dak koud (3) Isoleren zoldervloer (4) Isoleren gevel (alle gevels) Beglazing en kozijnen: (3) (1) MonuSafe beglazing (2) Vilam kozijnen en MonuSafe glas (3) Toepassen van voorzetramen Ventilatie: (2) (1) Mech. Resultaten Hieronder staat een overzicht van de effecten van de verschillende maatregelen op de State vertaald in een EPC-berekening en investeringskosten.737.4 % / 0.€ 8.1 Concept I: Verminderen energievraag Uitgangspunten Concept I omvat in beginsel het reduceren van de huidige energievraag van de Fogelsangh State. Dit vertaalt zich in de volgende punten: Veranderen gebouw toegestaan.710 Materiaalkosten €11.- 56.330.783. afv.1 % 13. dak-.1 % / 1. Gevel-.8 % 14. De ruimte onder de kap kan men dan aanmerken als een onverwarmde ruimte. Dit levert volgens de EPC-berekening een afname naar de vraag op van 56. De materiaalkosten bedragen hierbij €47.197 / 1. Het isoleren van de zoldervloer is compleet reversibel en praktisch gezien eenvoudig uitvoerbaar.906 / 1.751 / 1. Kierdichting (aansluitdetails).€37.2 % 5.662.2 Resultaten en conclusies 4. (nieuwe vensters) (2) Mech.741 / 1.320 / 1. Verminderen transmissieverliezen door buitenschil. spouw-.4%.317 / 1.€50.838. toepassen van voorzetramen en ventileren met mechanische afvoer een goede combinatie van maatregelen om de energievraag te reduceren.Afstudeerperiode 2008-2009 Energieneutrale monumenten 4.5 % 13.€12.

Conceptvorming: Rapport energieconcepten. Dit betekent dat de ventilatievoorziening ongewijzigd blijft. Door het creëren van onderdruk zal de ventilatiecapaciteit worden gewaarborgd. een HRe-ketel en spaarlampen een goede combinatie van maatregelen.€ 2. Daarbij zorgen de kozijnen.Afstudeerperiode 2008-2009 Energieneutrale monumenten Door de bovengenoemde maatregelen wordt de huidige situatie van ventileren verstoord.16- .12.€ 5. Uitwerking Zonnepanelen: (1) (1) PV Twin panelen Warmtepomp: (1) (1) Verticale bodemcollector (2) Horizontale bodemcollector Warmwatertoestel: (2) (1) VR-ketel (2) HRe-ketel (3) HCV-ketel Verlichting: (1) (1) Spaarlampen (2) LED-verlichting Totaal concept II bron: rapport energieconcepten Zoals uit de tabel naar voren komt is het toepassen van PV Twin-panelen.2.€25.946 47.916. Koppelen installaties. warmtepomp.000.€ 2.716.2 Concept II: Energieneutraal gebouw Uitgangspunten Concept II heeft de volgende uitgangspunten: Behouden van het gebouw.€30.€62.600. Hierbij zijn bouwkundige ingrepen aan het pand niet van toepassing. voor een natuurlijke aanvoer van de ventilatielucht. Zie voor een uitgebreide toelichting bijlage D.3 % / 1.€30.897. Optimaliseren installaties.956 40. een verticale bodemcollector.961 4. Dit betekent naast nieuwe installaties ook een koppeling tussen verschillende installaties: PV Twin-panelen.9 % / 2. Tussen de verschillende varianten is een goede combinatie van maatregelen samengesteld (de vetgedrukte onderdelen).5 % / 1.0 % / 1. De natuurlijke ventilatie wordt immers beperkt. HRe.200.212 24. warmwatertoestel en verbetering van de bestaande verlichting.670 3.074 Materiaalkosten €25.531 . Het is noodzaak extra te ventileren. Aan de energievraag moet worden voldaan door installaties.-    Afstudeerrapport . via geïntegreerde ventilatiesleuven. Resultaten Hieronder staat een overzicht van de effecten van de verschillende maatregelen op de State vertaald in de EPC en materiaalkosten. Hierbij blijft de oorspronkelijke klimaathuishouding qua ventilatie in essentie intact. De authenticiteit (versletenheid) van het gebouw moet behouden blijven. Energiebesparing / EPC 3. 4.€11. buffervat.1 % / 1.4 % / 1. Dit vindt plaats door middel van mechanische afzuiging door de bestaande schoorsteenschachten.887 17. Oplossingen worden gezocht in de installatietechniek.286 6.000.000.6 % / 1.2 % / 1.000.8 % / 1.

De thermische warmte die hiermee wordt gecreëerd zal toegepast worden voor een continue laagtemperatuur verwarming van de lederradiatoren en andere radiatoren en convectoren evenals de vloerverwarming. Aan de energievraag moet worden voldaan door middel van installaties. Wanneer de situatie ontstaat van overcapaciteit zal er worden teruggeleverd aan het elektriciteitsnet. daarbij levert het een geringe energiebesparing op. De materiaalkosten bedragen hierbij €62.2. Deze dient buiten het gebouw onder de grond geplaatst te worden gezien het feit dat deze anders een onaanvaardbare afbreuk doet aan het gebouw. 4. Een HRe ketel wordt toegepast ten behoeve van het kunnen naverwarmen. De thermische warmte dient opgeslagen te worden. Hierbij zijn bouwkundige ingrepen aan het pand niet van toepassing. Dit betekent naast nieuwe installaties ook koppeling tussen deze verschillende installaties. Dit aangezien maatregelen als het naverwarmen van het buffervat en de toepassing van een windturbine niet in de EPC-berekening kunnen worden verwerkt. veranderd er aan de beleving in principe niets.916. Een toevoeging aan concept II is het opwekken van duurzame energie.Afstudeerperiode 2008-2009 Energieneutrale monumenten Dit levert een energiebesparing op volgens de EPC van 47. Naast zonne-energie (elektriciteit) en aardwarmte (thermische warmte) zal tevens energie gegenereerd worden uit wind (elektriciteit). daar waar de authenciteit nagebootst kan worden. Als input voor concept III wordt uitgegaan van de resultaten uit concept II. Oplossingen worden gezocht in installatietechnische toepassingen. Echter het buffervat zal worden naverwarmd door middel van een elektrisch element. Zie voor een uitgebreide toelichting bijlage D. Gebruik van elektriciteit. Resultaten De resultaten uit concept III kunnen niet volledig weergegeven worden in een uitwerking op de EPC-berekening.   Afstudeerrapport . Door toepassing van Deco spiraal lampen en spaarlampen. Echter om te kunnen voorzien door middel van gegenereerde elektriciteit zijn een aantal aanpassingen vereist. waarvoor een buffervat toegepast dient te worden.3 Concept 3: Energielevering Uitgangspunten Concept III heeft de volgende uitgangspunten: Behouden van het gebouw. Hiermee komt de HRe-ketel te vervallen. Dit betekent dat de ventilatievoorziening ongewijzigd blijft. De authenticiteit (versletenheid) van het gebouw moet behouden blijven.De State voorziet door toepassing van PV Twin-panelen op het platte dak en een verticale bodemcollector volledig in haar eigen thermische energie behoefte.0%. Concept III gaat uit van een situatie waarbij wordt voorzien in de eigen energievoorziening. Conceptvorming: Rapport energieconcepten. Hiervoor gelden dezelfde varianten als in concept II. Om vast te houden aan de huidige monumentale beleving in de State is het belangrijk dat de verlichting dezelfde authenticiteit behoudt.17- . Opwekken van duurzame energie.

€105. Gezien het feit dat de elektriciteit zelf duurzaam wordt opgewekt zal dit van positieve invloed zijn op de kosten omdat geen sprake is van prijsverhogingen. Conceptvorming: Rapport energieconcepten.11.070.217 €2.2) (1) PV Twin panelen (2) PV panelen Warmtepomp: (1) (1) Verticale bodemcollector (2) Horizontale bodemcollector Warmwatertoestel: (4) (1) VR-ketel (2) HRe-ketel (3) HCV-ketel (4) Naverwarmen buffervat Verlichting: (1) (1) Spaarlampen (2) LED-verlichting Windturbine: (-) (1) Windturbine (PyroSolar XP5) (2) Windturbine (PyroSolar XP15) (3) Windturbine (PyroSolar XP30) Totaal concept III bron: rapport energieconcepten Een goede combinatie in relatie me de uitgangspunten is dan ook de toepassing van PV Twin-panelen.5. Daarnaast doet het een niet aanvaardbare afbreuk op de monumentale waarde van het culturele erfgoed.6 % ? / 2.   Energiebesparing / EPC 3.0 % 100.887 / 1.961 4. Winning van energie door de toepassing van een windmolen bleek financieel niet rendabel te zijn.000.122      Afstudeerrapport .000.5 % / 1.4 % / 1.954 40.1 % / 1.8 % 17. Gezien dit feit is de uitkomst met een < teken aangegeven aangezien niet exact duidelijk is wat de besparing op de EPC van de bestaande situatie betreft.8 % / 1. een verticale bodemcollector.200.2 % / 1.600.25.531 .000.946 100.716. Zie voor een uitgebreide toelichting bijlage D.2. extra elektrische energie geleverd door toepassing van PV-panelen. PV-panelen.18- .3 % / 1.000.000.€ 455.Afstudeerperiode 2008-2009 Energieneutrale monumenten De onderstaande tabel vermeldt de in te voeren maatregelen en is incompleet.9 % 6.000.000.897.0 % < 39.0 % 100. Uitwerking Zonnepanelen: (1.€ 340. Redenko PV ZEN STP-18U/B op de platte daken.000.000.30. elektrische naverwarmer en de toepassing van spaarlampen.2. Hiermee wordt voorzien in duurzame energie.28.670 Materiaalkosten € € € € € € € € € € 25.94 % / 1. zoals gezegd.30.286 / 1.212 24.956 3.12.20. Ten opzichte van concept II wordt in dit concept. Wel kan worden gesteld dat het rendement van elektrisch verwarmen lager ligt dan het verwarmen met gas.- 3.

de collectie en het gebouw). De gevolgen voor het gebouw worden hierbij weer opgedeeld in de aspecten: uitvoering (bereikbaarheid en ingreep aan het monument). Binnen het concept wordt uitgegaan van het optimaliseren van de bestaande situatie. 5. De gevolgen voor de energiehuishouding van de State worden in kaart gebracht waarbij de EPC-berekening als theoretisch rekenmodel is gebruikt. en een lichte mate van veroudering van materialen. Hierbij staat het behoudt van de monumentale waarden hoog in het vaandel. Die uitgangspunten en randvoorwaarden worden in de hierop volgende paragraven nader toegelicht. Dit gaat boven ‘niet zichtbare’ ingrepen die niet omkeerbaar zijn. Concept Hieronder volgt een puntsgewijze toelichting dat het concept toelicht: Energievraag reductie door bouwkundige aanpassingen. constructie (gewicht en montage) en bouwfysica (veranderingen binnenklimaat ten behoeve van de bezoeker. 5. financiële haalbaarheid en naar de gevolgen voor het gebouw.1 Uitwerkingen Uitwerking A In dit hoofdstuk vindt u een mogelijke uitwerking van de Fogelsangh State om dit. Binnen deze uitwerking is gezocht naar realistische uitvoerbare maatregelen waarbij is gestreefd naar een verbetering van de energievraag van 50% op de huidige situatie. ‘energieneutraal’ te krijgen. Eveneens heeft er een toetsing plaatsgevonden aan wet. ook zichtbaar moeten blijven. is als input gebruikt voor ‘Uitwerking A’. binnen de gestelde randvoorwaarden en uitgangspunten. Zie voor een uitgebreide toelichting bijlage E. Visie monumentale waarde Wij beschouwen ‘reversibiliteit’ als een duurzame ingreep.en regelgeving en richtlijnen vanuit de ‘monumentenzorg’. Tevens is een energiebalans opgesteld.Afstudeerperiode 2008-2009 Energieneutrale monumenten 5. Uitwerking: Rapport uitwerking A. Daarop volgt een vertaling naar bouwkundige en installatietechnische maatregelen. Toegevoegd moet worden dat de monumentale waarden zich kenmerken door een mate van versletenheid. zowel het gebouw als de zich daarbinnen aanwezig zijnde installaties. Hieruit zijn consequenties en neveneffecten door bouwkundige en installatietechnische maatregelen inzichtelijk gemaakt. voornamelijk op het gebied van energie. Dit betekent dat veranderingen die het pand door de jaren heen hebben plaatsgevonden. Voor het opstellen van uitwerking A ligt een concept ten grondslag. Deze uitwerking beoogt een maximale energievraag reductie en maximaal gebruik van duurzame energievormen binnen een strikte visie. Regelgeving musea   Afstudeerrapport .19- . De haalbaarheid zal worden getoetst op energiedoelstellingen.1. Toepassing van duurzame installaties dan wel energiebronnen. Optimaliseren installaties.1 Doelstelling en onderzoek De conceptvorming. Dit is nader uitgediept en onderworpen aan vraagstukken vanuit de monumentale waarden.

Daarom doet deze ingreep geen afbreuk op de monumentale beleving van de State. De dampremmende folie is voor het voorkomen van vochtproblemen. Het stappenplan uit het boek Klimaatwerk van het ICN is doorlopen. de mogelijkheden van het gebouw. Voor de Fogelsangh State geldt dat deze achterzetramen bij alle buitenkozijnen worden toegepast met uitzondering van de tuinkamer. binnen de conceptvorming. Vanwege de monumentale waarden en de bouwkundige uitvoerbaarheid is het niet mogelijk om deze op zolder of in het souterrain te plaatsen. Enkel natuurlijke toevoer van ventilatielucht voldoet hier niet aan. energie en exploitatie behandeld. waarin gekeken is naar de waardestelling. de collectienoden en de klimaatbeheersing. Hiervoor dient men te voldoen aan eisen voor het binnenklimaat en (dag)licht. 5. Dit vanwege bouwkundige beperkingen met betrekking tot deze twee stijlkamers. Concreet kan gesteld worden dat de relatieve luchtvochtigheid moet worden beheerst.6 m2 PV Twin-panelen (Redenko Zen PV TWIN) geplaatst. deze zijn compact van formaat en kan als redelijk kleine ingreep worden uitgevoerd. Het isoleren van de zoldervloer is een compleet ‘omkeerbaar’ proces. volgt dat dit. Opgemerkt moet worden dat de draagconstructie van het dak nader bekeken moeten worden met betrekking tot het gewicht van de PV Twin-panelen (150 kg p/s leeg) en het water wat er doorheen stroomt. Bouwkundige maatregelen De energievraag wordt gereduceerd door het doen van bouwkundige aanpassingen.2 Resultaten In deze paragraaf worden de bouwkundige en installatietechnische ingrepen nader toegelicht. Alle raamkozijnen worden voorzien van achterzetramen om warmtetransmissie via de gevelopeningen te reduceren. geplaatst worden buiten de State.320 kWh per jaar. Deze ingreep Dit is reversibel. Uit concept I. Het totale elektrische vermogen hiervan is 5. Er zal een ondergronds buffervat. een reductie van 42. Een oplossing zijn lokale klimaatinstallaties (decentraal klimaatsysteem). Installatietechnische maatregelen Op het dak wordt 47.Afstudeerperiode 2008-2009 Energieneutrale monumenten Op dit moment is de Fogelsangh State actief in het verkrijgen van een registratie in het museumregister.   Afstudeerrapport . Dit betekent dat het buffervat de mogelijkheid heeft om het water dat continu door de PV Twin-panelen loopt te bufferen.2% op de energievraag heeft bij een gesteld gelijk gebruik. EPS isolatieplaten en een zwevende dekvloer van spaanplaat.1. de vestibule en de balkonkamer.1%.066 Wp (Wattpiek) wat zal resulteren in een opbrengst van ongeveer 4. Bij het toepassen van achterzetramen worden minimale bouwkundige ingrepen gedaan.000 liter.20- . De opbouw is als volgt: dampremmende folie. Het buffervat werkt volgens het drain-back principe. De zoldervloer is tevens niet toegankelijk voor bezoekers. met een capaciteit van circa 2. De zoldervloer wordt geïsoleerd om opwaartse warmteverliezen tegen te gaan. Cohort de EPCberekening resulteert dit in een energiebesparing van 14. Vervolgens worden achtereenvolgens de aspecten investering. Voordelen hiervan zijn dat het gehele binnenklimaat voldoet aan de gestelde klimaatwensen. Uit de conceptvorming en de visie ten aanzien van het monument in deze uitwerking resulteren de volgende aanpassingen. uitgaande van de EPCberekening.

€ 5. Hiervan bestaat 67.€ 15. mechanische afvoer Verlichting: Totaal (incl.-. De afvoer van lucht gebeurt mechanisch. staartkosten): Baten € 2.€ 2. Uit het oogpunt van energiezuinigheid wordt een aanwezigheidsdetectiesysteem toegepast. In de geplaatste achterzetramen worden ventilatiesleuven aangebracht en zijn gedimensioneerd volgens de NPR 1088. Onderdeel Isolatie: Achterzetramen PV Twin-panelen Buffervat HRe Warmtepomp Ventilatieroosters. De gloeilampen worden vervangen door spaarlampen met uitzondering van de TLverlichting en de Deco spiraal lampen. Behalve lasten (de eigenlijke investeringen) zijn er ook baten in de vorm van subsidies.Lasten € 20.€ 13. worden kanalen aangebracht met gemotoriseerde kleppen die aangestuurd worden op basis van het CO2-gehalte.000. tuinzaal en ‘Grote Siccamakamer’ worden standalone-ontvochtigers toegepast.000. Er wordt een WhisperGen HRe (elektrisch) toegepast met een elektrisch vermogen van 1 kW en een thermisch vermogen van 7 kW.   Afstudeerrapport .743.€ 41.000. de vestibule. relatieve luchtvochtigheid en temperatuur. die momenteel dicht zijn gezet.743.817.-) uit een investering in installaties.Afstudeerperiode 2008-2009 Energieneutrale monumenten Er wordt een verticale bodemwisselaar toegepast in een open bron met een vermogen van 36 kW en een COP (Coëfficiënt Of Performance) van 6.962. De gegenereerde thermische warmte wordt ingezet voor de vloerverwarming met eventuele naverwarming door een HRe ketel.- De totale lasten (lasten – baten) van de verbouwing zijn geraamd op €155.5. In de ruimten met bezettingsgraadklasse B1. Door onderduk te creëren kan hierdoor geforceerd lucht worden aangezogen door de ventilatiesleuven in de kozijnen.€ 4. Als uitgangspunt is genomen dat het gebouw zichzelf buffert met betrekking tot de relatieve luchtvochtigheid.€ 11. Deze wordt gebruikt voor het naverwarmen van het water uit het buffervat.000.414. Luchttoevoer vindt plaats via de bestaande kozijnen.€ 2.21- . Investering Hieronder volgt een overzicht van de investeringskosten van de maatregelen die getroffen worden.000. In de bestaande schoorsteenschachten.000. Aan de hand van het bouwbesluit zijn de gewenste ventilatiedebieten bepaald.400.€ 167.121.€ 15.€ 30.705. Daarnaast vervangt het de huidige Nefit Turbo 45 HR100 ketels en de elektrische boilers met uitzondering van de close-in boiler in de keuken.15% (€104.731.

00 43.1.078. Toch moet een opmerking geplaatst worden bij het feit dat de ramen qua beleving veranderen.32 2.00 15.000 100 50 760 760 5.80 1. In totaal resulteert dit in een verbetering op de energiekosten van 54.00 30.000.769 9.88 2.25% wordt behaald.00 9. Exploitatie Ter ondersteuning van de kostenraming is een exploitatie opgezet na de genoemde ingrepen.953. De ramen zijn geclassificeerd als aanraakbaarheidfactor B en zijn een punt van discussie.80 2.00 8.58%.03 0. Deze is geclassificeerd met een aanraakbaarheidfactor C (laagste klasse) en is niet in het zicht van de bezoeker.07 baten 782.22- .74 4. De is de ingreep minimaal (authentieke delen blijven onaangetast evenals de ventilatiestroom).Afstudeerperiode 2008-2009 Energieneutrale monumenten Energie De besparing in energiekosten is geraamd aan de hand van een vergelijking tussen het huidig gasverbruik en elektriciteitsgebruik en het nieuw geschatte gasverbruik en elektriciteitsgebruik.65) 4.00 elektriciteit (kWh) 9.772 -0. De achterzetramen zijn een punt van discussie.906.40 totaal (€) 5.50 bezoekers bezoekers aantal € per m2 € per m2 3.120.20).954. subsidies en baten ten gevolge van de bezoekers opgenomen. geeft een beeld van de baten en lasten waarmee de Fogelsangh State uiteindelijk gemoeid is.00 750.87 lasten 2.   Afstudeerrapport .20) 1.750 81.65 en elektriciteit €0.40 54. Deze grove exploitatieopzet. Dit aangezien de aanpassingen van de kozijnen in deze ruimten onacceptabel zijn voor de beleving van de monumentale waarde.953. De ingreep vinden wij acceptabel met uitzondering van de ramen in de tuin.124. Qua elektriciteit wordt 0.en balkonkamer.03% kosten (€0.03% meer gebruikt.000.01 per m3 zullen de kosten €37. Op bouwkundig niveau is de zoldervloer geïsoleerd. daarbij is de ingreep reversibel.704. hieronder weergegeven.00 6.00 20.88 13.000 3.50 per jaar stijgen 5.000.060.00 6.437.081.00 5.   Fogelsangh State verbouwen (in 30 jaar) installaties (in 15 jaar) elektriciteit gas kaartverkoop concert huwelijksvoltrekking schoonmaken technisch onderhoud totaal totaal per jaar eenheid Exploitatieopzet hoeveelheid kosten 0. Huidige situatie Uitwerking A Verbetering gas (m3) 20.58% Uit de bovenstaande tabel kan worden geconcludeerd dat op gas een besparing van 81.000.080.31 7.72 per jaar stijgen Bij een verhoging van de gasprijs van €0. Tevens is geen schatting gemaakt van het energieverlies door het gebruik van het gebouw en installaties.00 12.049. De waarde voor het huidige elektriciteitgebruik is geschat aan de hand van de bestaande installaties en kan afwijken van de huidige situatie.3 Conclusie De gevolgen voor het gebouw zijn beperkt. In deze opzet zijn onder andere de investeringskosten. Opgemerkt dient te worden dat is uitgegaan van vaste energieprijzen (gas €0.01   Bij een verhoging van de elektriciteitprijs van €0. energiekosten.25% kosten (€0.846.01 per kWh zullen de kosten €97.00 400.

De warmtepomp wordt buiten het gebouw. Echter deze verandering is onvermijdelijk voor een goede beheersing van het binnenklimaat. Dit resulteert van een DuMo-coëfficiënt van 610 naar 1..962.01 per jaar geboekt.150.per % besparing op de energiekosten). De bestaande Moindex blijft ongewijzigd. Op het gebied van energie moest een besparing van 50% worden gerealiseerd.Afstudeerperiode 2008-2009 Energieneutrale monumenten Op installatietechnisch niveau worden aanpassingen gedaan. Wanneer de exploitatie wordt beschouwd.(€3.58% op de energiekosten. De investeringskosten zijn €155.. Er is een besparing op de EPC van 76.   Afstudeerrapport . De DuMo-coëfficiënt is na de ingreep verbeterd. De verlichting brengt geen verandering teweeg aan de beleving van de ruimten. Echter dit is geen toetsinstrument op energiebesparing. is te zien dat het een winst van €13. daarvoor zijn de meterstanden tegenover het nieuwe gebruik geplaatst.03%. Hierbij worden PV Twinpanelen op het platte vlak geplaatst van het dak (uit het zicht) en worden HRe-ketel op de zolderverdieping geplaatst (uit het zicht). De Du-index verbeterd van 305 naar 575. Dit is te danken aan de reversibiliteit van toegepaste maatregelen en de verbetering op het energiegebruik.11% behaald. Het uiteindelijke resultaat is een verbetering van 54. Deze worden in de ruimten geplaatst (gedeeltelijk weggewerkt in de wanden) waarmee de beleving van de ruimten zal veranderen.23- .060. in de bodem geplaatst zodat deze uit het zicht blijft en minimale aanpassingen aan het gebouw vereist.25% en een verhoging op elektriciteit van 0.624. De installatie die de grootste invloed heeft op de beleving van de ruimten zijn de klimaatkasten. De verbetering op de energiekosten kan verdeeld worden in een besparing op gas van 81.

  Afstudeerrapport . waarbij een concept van een paviljoen wordt aangedragen. De ambitie van de State is meer groepen een bezoek aan de State te laten brengen.2. 5. bouwkundige uitwerking. te kunnen voorzien in de eigen energiebehoefte. te behalen zijn aanvullende maatregelen vereist. naast energiezuinig en energieleverend. een positieve invloed heeft op de exploitatie Mogelijkheden Fogelsangh State De Fogelsangh State kent op dit moment een bezoekersaantal rond de 3. voor zover mogelijk. .000. In de volgende paragraaf wordt ingegaan op de doelstellingen en de mogelijkheden vanuit de Fogelsangh State. . Echter hiermee kan men niet volledig voorzien in de eigen energiebehoefte. Een relatief klein deel van de energiebehoefte in elektriciteit wordt gegenereerd door de PV Twin-panelen (zie bijlage E. Uitwerking: Rapport uitwerking A).en zuidzijde van het gebouw 2. zoals: 1.Afstudeerperiode 2008-2009 Energieneutrale monumenten 5.2 Uitwerking B Deze uitwerking van de Fogelsangh State beoogt om extra energie te genereren en daarmee. Hierbij wordt gedacht aan een maximum aantal van 10.000 bezoekers per jaar.000 à 4. Tevens dient te worden opgemerkt dat het beheren van het gebouw met een minimale bezetting moet worden uitgevoerd.1 Doelstelling en onderzoek Binnen uitwerking A is een voorstel voor de Fogelsangh State gegeven. installatietechniek en een exploitatieopzet. Daarnaast moet vermeld worden dat het gebouw getoetst is aan het Bouwbesluit waar in deze rapportage niet inhoudelijk wordt ingegaan. Dit hoofdstuk wordt afgesloten met een conclusie waarin de uitwerking in relatie tot de projectdoelen wordt geëvalueerd. Zie voor een uitgebreide toelichting bijlage F. Aangezien een energiebehoefte in gas zoveel mogelijk vermeden wordt zal een grote hoeveelheid aan elektriciteit gegenereerd moeten worden. Om dit te bereiken zijn een aantal randvoorwaarden opgesteld: .monumentale (en esthetische) waarden moeten in acht genomen worden.de relatie van bijgebouwen met de Fogelsangh State heeft een belangrijke rol. externe nieuwbouwcomponent die.de energiebehoefte in gas dient geminimaliseerd dan wel voorkomen te worden. Dit zijn achtereenvolgens het ontwerp. .gebouwen binnen de context van de Fogelsangh State worden beschouwd. In uitwerking B wordt getracht te voorzien in de eigen energiebehoefte en daarmee te voldoen aan de doelstelling om een energieneutrale situatie te realiseren. Hierna volgt een verdieping in de externe nieuwbouwcomponent waarin de bouwkundige en installatietechnische aspecten worden behandeld. Uitwerking: Rapport uitwerking B. dienstgebouwen aan noord. Een maximale reductie van de energiebehoefte en maximaal gebruik van duurzame energievormen binnen een strikte visie waarbij het behoud van de bestaande monumentale waarden hoog in het vaandel staan. Om de doelstelling. een benadering van 100% zelfvoorzienend in de energiebehoefte.24- . Daarnaast zijn er een tweetal mogelijkheden energie te genereren door middel van andere gebouwen. dit zijn vooral dagjesmensen.

binnen het gebouw. Hierbij krijgt de beleving van het park een grotere rol toebedeeld. Deze rol heeft het paviljoen ook binnen het park. Op het gebied van gebruik dient de gebruiker te   Afstudeerrapport . Het is een toevoeging van deze tijd aan het park. Hierdoor zal de monumentale waarde van de Fogelsangh State niet worden aangetast. Door hiervoor een nieuw paviljoen te gebruiken blijft de State onaangetast en wordt horeca binnen de State geweerd. Gezocht wordt naar een mogelijkheid om meer inkomsten te genereren en de lasten te drukken. Het is als ‘los’ element in het park geplaatst waardoor het een ondergeschikte rol krijgt aan de State. Uitbreiding met horecadiensten binnen het gebouw is ongewenst. Deze kan worden teruggebracht door langs de as een extra accent te creëren. Door een functie-uitbreiding kunnen deze doelen worden behaald. De concerten vinden één keer per maand plaats. Hierbij valt te denken aan de vereiste aanpassingen op het gebied van ruimte indeling. Wanneer men deze functie uitbreidt kan men. niet gewenst is. Andere uitgangspunten waren dat men in de eigen behoefte voorziet. De kanttekening die geplaatst wordt is dat een horecafunctie. Echter toch liggen hier mogelijkheden.Afstudeerperiode 2008-2009 Energieneutrale monumenten Naast het bezichtigen is het ook mogelijk te trouwen in de State en er concerten bij te wonen. Voor deze activiteit komt een beperkte groep bezoekers een kort moment om vervolgens de activiteiten op een andere locatie voort te zetten. Men trouwt in de Fogelsangh State om het ‘sprookjeshuwelijk’ te beleven. Eén deel is massief. In de vormgeving is dit gedaan door het paviljoen ‘boven’ het maaiveld te plaatsen.en/of feestruimte. De toepassing van een paviljoen geeft een accent aan de visuele zichtas. Daarnaast is het mogelijk om inkomsten te vergroten door de verhuur van het paviljoen. Bij het uitbreiden van de trouwfunctie blijft de Fogelsangh State zijn functie behouden. Hier is onderscheid gemaakt in het gebruik en energie. hygiëne en installaties. Dit kan een nadelige invloed hebben op de beleving van het gebouw. Wanneer wordt gekeken naar de ligging van de State in haar omgeving zien we dat de eens prominente visuele zichtas tussen de State naar de Koningswei ondergeschikt is geworden. Gebouwconcept Voor het gebouwconcept zijn de volgende uitgangspunten gebruikt. Deze kan tevens dienst doen als vergaderruimte of expositieruimte. Dit paviljoen dient ondergeschikt te zijn aan de Fogelsangh State. denken aan trouwen op het terras aan de tuinkamer (achterzijde van het gebouw). naast trouwen in de eetzaal. Echter dient de Fogelsangh State het prominente object te blijven wat betekent dat het element ondergeschikt is. Mogelijkheden liggen in de trouwfunctie. bijvoorbeeld in de vorm van een paviljoen. de andere transparant.25- . Dit resulteert in twee in elkaar grijpende delen welke elkaar door het gebruik van verschillende materialen versterken. Voor de vormgeving heeft het hoofdthema verbinding centraal gestaan. Echter voor de daarop volgende activiteiten zullen ze ergens anders plaats moeten vinden. Tevens zijn er mogelijkheden deze bezoekers voor een langere tijd vast te houden door ruimte te bieden in de vorm van een receptie. Er is gekozen voor contrasterende (moderne) architectuur.

Bouwkundige uitwerking Bij het ontwerpen van het paviljoen is er een balans gevonden tussen architectonische vormgeving en de energiezuinigheid. Het massieve gedeelte herbergt de private functies keuken. Het transparante gedeelte herbergt openbare functies zoals de zaal met het podium en de bar waardoor een sterke relatie met de buitenomgeving gelegd wordt. Hierop liggen geïsoleerde kanaalplaten die de basis vormen voor de gewapende betonnen wanden ter hoogte van het massieve gedeelte.2. vloer. Naast het toepassen van energiezuinige installaties moet de wand-. Daarnaast moet opgemerkt worden dat de gevelindeling een zekere complexiteit heeft en daarmee niet geschikt is voor een prefab systematiek die enige vorm van seriematigheid dient te hebben in verband met de financiële haalbaarheid. Het verlies van warmte en kou betekent dat de installaties een grotere capaciteit vereisen om daarmee de behaaglijkheid te waarborgen. De fundering van het gebouw bestaat uit een paalfundering waarop een funderingbalk is gestort van 300x500 mm. kleedkamer en installatieruimte.Afstudeerperiode 2008-2009 Energieneutrale monumenten voorzien in catering en muziek. Hierdoor kunnen dus hoge kosten worden voorkomen. Op het gebied van energie moet het paviljoen zelfvoorzienend zijn en volledig op elektriciteit werken. Er is een warmtepomp toegepast evenals een drietal typen PV-cellen Deze typen hebben binnen de vormgeving een eigen rol gekregen. en dakopbouw een hoge Rc-waarden hebben om een grote warmtetransmissie tegen te gaan.   Afstudeerrapport . De toegepaste bouwmethode bij het realiseren van het paviljoen is een combinatie tussen gietbouw en prefab (heipalen. Door de kleine schaal van het project ligt het voor de hand om gietbouw toe te passen. Het gebouw is getoetst aan het Bouwbesluit.2 Resultaten Ontwerp Het paviljoen biedt ruimte aan 100 mensen.26- . Op het gesloten deel zijn non-transparante hoog rendement PV-cellen toegepast. Duurzame energiebronnen zijn op verschillende manieren ingezet. Op de betonnen wanden liggen kanaalplaatvloeren ten behoeve van het dakpakket. toiletten. staalconstructie). op de luifel semitransparante PV-cellen waarbij licht tussen de cellen door komt en transparante PV-cellen boven de zaal. De gebouwdelen hebben een eigen functie toegewezen gekregen. kanaalplaatvloeren. garderobe. 5.

Dit heeft als voordeel dat het beton (grote massa) warmte en/of koude kan vasthouden ten behoeve van de binnentemperatuur wat niet mogelijk is wanneer isolatie aan de binnenzijde wordt toegepast. Naast de bouwkundige en installatietechnische aspecten is ook gekeken naar het gebruik van het paviljoen. Deze staalconstructie bestaat uit HE200A kolommen en samengestelde profielen die zullen dienen als vakwerkliggers. Door middel van een verticale bodemcollector met een open bron vindt warmte/koudeopslag plaats in de bodem. Om het warmte verlies via de serre terug te dringen is gekozen voor isolatieglas HR++ waarbij de beglazing een U-waarde heeft van 1. Voor de calculatie is voor dit vakwerk een IPE-200 als vergelijking gebruikt. De dakconstructie bestaat uit twee segmenten kanaalplaatvloeren. Voor de verspreiding in de zaal worden 18 vloerroosters   Afstudeerrapport . De kanaalplaatvloeren die de totale breedte overspannen hebben een dikte van 200 mm zodat de doorbuiging beperkt wordt en er voldoende stevigheid is ten behoeve van de PV-panelen die op het dak geplaatst zullen worden.59 m2K/W. zoals in het voorgaande hoofdstuk is behandeld. 0. Er is gekozen voor installaties op basis van de variaties zoals omschreven in het rapport ‘Conceptvorming’. De warmtepomp (15 kW) is elektrisch gedreven en levert een aanvoertemperatuur van de vloerverwarming tussen de 35 en 45oC.27- . De aan de bovenzijde geïsoleerde dakopbouw wordt afgewerkt met een bitumineuze dakbedekking. Installatietechniek Het paviljoen dient te voorzien in zijn energiebehoefte. De betonnen wanden vormen de opleggingpunten voor de kanaalplaatvloeren van het dak.25 W/m2K maken. het segment dat de hele breedte van het paviljoen overspant en het segment dat rust op de staalconstructie. Het dak heeft een Rc-waarde van 6. Dit wordt gerealiseerd volgens de stappen uit de trias energetica. Hierbij zijn we er vanuit gegaan dat de kosten van het vakwerk en de IPE evenredig waren. Dit vanwege het beperkte gebruik en de korte leidinglengte. Hierdoor kan de staalconstructie zijn originele afmetingen behouden.45 kW) in de keuken. Het architectonisch concept gaf aan dat het paviljoen moest bestaan uit een massief en een transparant gedeelte. Het massieve gedeelte van het paviljoen is voorzien van een betonnen binnenblad met isolatie aan de buitenzijde. Uit deze gegevens is naar voren gekomen wat de capaciteiten van de installaties dienen te zijn. De ventilatielucht wordt door middel van inductieroosters in de vloer toegevoerd en door middel van afvoerroosters in het plafond afgevoerd. dit heeft als gevolg dat er relatief veel warmte verlies op zal treden via de serre. warmte in de winter. Het systeem heeft een capaciteit van 518 dm3/s wat resulteert in drie kanalen van rond 330 mm. Allereerst is gekeken naar het beperken van het warmteverlies via de schil. Door het toepassen van balansventilatie met warmteterugwinning wordt voorkomen dat grote warmteverliezen optreden via ventilatielucht.51 m2K/W.Afstudeerperiode 2008-2009 Energieneutrale monumenten Om het glas en de kozijnen constructief te ondersteunen is gekozen voor een stalen constructie aan de binnenzijde van het paviljoen.1 W/m2K. koude in de zomer. Het warm tapwater wordt voorzien door middel van een elektrische boiler (Daalderop Mono 30 l. In de energieberekening wordt rekening gehouden met een 50-tal activiteiten per jaar waarop de installaties ingesteld zullen worden. Daarbij zijn geïsoleerde kozijnen toegepast die gecombineerd een U-waarde van 1. De kanaalplaat segmenten die op de staalconstructie komen te rusten hebben een dikte van 100 mm om het gewicht te beperken. Door deze toepassing hebben de wanden in het massieve gedeelte een Rc-waarde van 6. De energie kan het gehele jaar naar behoefte worden gebruikt.

322.-.- € 17.068.€ 15.€ 2.288 W. 2.000.000. Ruimten worden verlicht door middel van TL verlichting. Paviljoen Onderdeel Bouwkundige onderdelen: PV-panelen Elektrische boiler Warmtepomp Balansventilatie Verlichting: Sanitair: Riolering: Electra voorzieningen: Overige installaties: Staartkosten: Totaal (incl.€ 9.€ 14.€ 2.€ 5.774.000. Het terugwinsysteem heeft een terugregelingdebiet van 60%.Afstudeerperiode 2008-2009 Energieneutrale monumenten toegepast met afmetingen van 1.4 m2 en 42.068.€ 532.068.- De lasten (lasten – baten) van de verbouwing van de Fogelsangh State en bijgebouwen zijn geraamd op €154.000. Semitransparante polycristallijn PV-cellen verwerkt in de luifel.743.000.000.975.817.02% (€122.091.000. Investering Hieronder volgt een overzicht van de investeringskosten van de maatregelen die getroffen worden. Transparant amorf silicium laag op het HR++ isolatieglas.€ 5.000.4 m2. staartkosten): Baten € 2. namelijk: 1.€ 18.000.400.€ 15.1 m2.€ 5.€ 26.Lasten € 277.€ 4.€ 88. Hiervan bestaat 32.570. De cellen liggen onder een hoek van 2o op het gesloten dakvlak (zuid) en hebben een oppervlakte van 35.414.896.511.   Afstudeerrapport . De cellen liggen in het horizontale vlak van het glazen gedeelte en hebben een oppervlakte van 76.577. staartkosten): Baten € 12.€ 33.€ 2.-. Fogelsangh State en Bijgebouwen Onderdeel Isolatie Achterzetramen PV Twin-panelen PV-panelen Buffervat HRe Warmtepomp Ventilatieroosters.475.€ 13.645.000.-) uit een investering in installaties.€ 9.000. 3. Hiervan bestaat 79. In totaal worden 46 buiten van 28 W toegepast met een totale capaciteit van 1.000.-) uit een investering in installaties. De cellen liggen onder een hoek van respectievelijk 5o (oost) en 1o (west) hebben een oppervlakte van 14. Non-transparante polycristallijn PV-cellen.€ 86.000.000 x 122 mm. Aan het paviljoen worden 3 typen zonnecellen toegepast.121.Lasten € 20.500. mechanische afvoer Verlichting Totaal (incl.€ 30.811.€ 12.87 m2.€ 2.28- .000. de eigenlijke investeringen zijn er ook baten in de vorm van subsidies.- De lasten (lasten – baten) van de nieuwbouw van de Paviljoen zijn geraamd op €515.€ 173.€ 7. Behalve lasten.19% (€165.€ 41.

14%.25% wordt behaald en op elektriciteit wordt 102.466.582 2. totaal Verbetering gas (m3) kosten (€0.200 -2.769 1.953. Huidige situatie Uitwerking A.80 13.953.60 102.00 Uit de bovenstaande tabel kan worden geconcludeerd dat op gas een besparing van 81.23% totaal (€) 5.00 -218 -43.00 elektriciteit (kWh) kosten (€0. Fogelsangh State Uitwerking B. In totaal resulteert dit in een verbetering op de energiekosten van 88.240.00 -2.-) uit een investering in installaties.240. bijgebouwen Uitwerking B.00 -520.40 -2.40 88. Hiervan bestaat 42.00 706. Opgemerkt dient te worden dat is uitgegaan van een vaste energieprijzen (gas €0.25% 750. Tevens is geen schatting gemaakt in het verlies van energie door het gebruik van het gebouw en installaties.   Afstudeerrapport .40 -11.716.99% (€288.Afstudeerperiode 2008-2009 Energieneutrale monumenten Voor beide onderdelen kan worden gesteld dat de lasten zijn geraamd op €670.20).23% wat betekent dat elektriciteit wordt geleverd.00 3.-.29- .14% 3.000 4.000.088. paviljoen Uitwerking B.65) 20.750 81.066.600 -520.80 3. De waarde voor het huidige elektriciteitgebruik is geschat aan de hand van de bestaande installaties en kan afwijken van de huidige situaties.65 en elektriciteit €0.750 750.20) 9. Energiekosten De besparing in energiekosten is gemaakt aan de hand van een vergelijking tussen het huidig gasverbruik en elektriciteitsgebruik en het nieuw geschatte gasverbruik en elektriciteitsgebruik.

443.078.922.31 9. Echter het is een prominent object. De gevolgen van het paviljoen op de Fogelsangh State spelen op een landschappelijk niveau.34 4.00 8.00 20.767. In de vormgeving wordt het paviljoen ‘boven’ het maaiveld te plaatsen.669.26 lasten 2.50 bezoekers bezoekers aantal € per m2 € per m2 eenheid 45.07 3.000.120.767.278.00 aantal aantal € per m2 € per m2 500. welke discussie kan opleveren over de ondergeschiktheid van het element.00 30.Afstudeerperiode 2008-2009 Energieneutrale monumenten Exploitatie De onderstaande exploitatieopzet geeft een goed beeld van de baten en lasten waarmee de Fogelsangh State uiteindelijk gemoeid is.00 kosten 15.00 5. De DuMo-coëfficiënt is na de ingreep ongewijzigd aan die van uitwerking A. Exploitatieopzet Fogelsangh State en bijgebouwen verbouwen (in 30 jaar) installaties (in 15 jaar) elektriciteit gas kaartverkoop concert (1x per maand) trouwen schoonmaken technisch onderhoud totaal Paviljoen Nieuwbouw (in 50 jaar) installaties (in 15 jaar) elektriciteit receptie vergadering (maandelijks) schoonmaken technisch onderhoud totaal totaal per jaar eenheid hoeveelheid 0. een toevoeging van deze tijd.30- . De extra toevoeging van PV-panelen op de bijgebouwen betreft een geringe ingreep die niet in het zicht is.2.00 12.04 1.47 lasten 6.00 12.320.000.00 9.   Afstudeerrapport .320.50 1.00 5.00 250.50 per jaar stijgen In deze paragraaf zal niet uitgebreid op de baten en lasten van de Fogelsangh State worden gegaan aangezien deze zijn besproken in Uitwerking A.01 per kWh zullen de kosten €89.70 19.52 13.080.07 50 12 110 110 kosten baten 1. In deze opzet zijn onder andere de investeringskosten.590. energiekosten.000.48 baten 804.00 33.532.000 100 50 760 760 hoeveelheid 0. 5.000. Dit resulteert van een DuMo-coëfficiënt van 610 naar 1.00 8.02 0.20 25.150.566.437.82 Bij een verhoging van de elektriciteitprijs van €0. subsidies en baten ten gevolge van de bezoekers opgenomen.000.963. De Du-index verbeterd van 305 naar 575.3 Conclusie De gevolgen voor de Fogelsangh State zijn gelijk als in Uitwerking A. Door het plaatsen van het paviljoen op de ‘verloren’ visuele zichtas wordt de relatie van de State met de omgeving versterkt.602. Het paviljoen heeft tevens een ondergeschikte rol binnen het park.01 per m3 zullen de kosten €37.00 400.00 23.03 0.00 3. het is als ‘los’ element in het park geplaatst.48 3. Er is gekozen voor contrasterende (moderne) architectuur waardoor geen afbreuk wordt gedaan aan de monumentaliteit van de Fogelsangh State.32 2.049.41 per jaar dalen Bij een verhoging van de gasprijs van €0.00 6.00 6.00 880.89 1.

Afstudeerperiode 2008-2009 Energieneutrale monumenten   Om een indicatie te geven van de verbetering op de huidige situatie is een EPCberekening gemaakt.. (€7.602. Het uiteindelijke resultaat is een verbetering van 88. Op het gebied van energie moest een benadering van een besparing van 100% worden gerealiseerd.25% en een besparing op elektriciteit van 102.89 per jaar wordt geboekt. dan zien we dat een winst van €19. Hiervoor zijn de energiebehoeften van installaties gebruikt. De verbetering op de energiekosten kan verdeeld in een besparing op gas van 81.14% op de energiekosten.23%.per % besparing op de energiekosten).   Afstudeerrapport .31- . De resultaten geven geen besparing op de energie weer. De waarde voor het huidige elektriciteitgebruik is geschat aan de hand van de bestaande installaties en kan afwijken van de huidige situaties.566. Wanneer de exploitatie wordt beschouwd.-.088. er wordt dus 2. De investeringskosten zijn €670.23% over geproduceerd. Aangezien de EPC-berekening niet als toetsinstrument op energiebesparing kan worden gebruikt zijn meterstanden tegenover het nieuwe gebruik gezet.

Reflectie Atelier Duurzaam. zowel de procesmatige zijde als de inhoudelijke. van te voren was duidelijk dat alle genomen stappen controleerbaar moesten zijn. wat een basis kan zijn tot verdere uitwerking. Daarnaast treft u daarin de volgende aanvullende onderdelen aan: Advies vervolgonderzoek. gedurende het proces. Hierdoor was het van belang dat er een duidelijk en helder uitwerkingsproces zou zijn.32- . Reflectie In dit hoofdstuk treft u een evaluatie gegeven op het behalen van zowel de individuele als groepscompetenties. Groepslogboek. Procesmatig is er vanuit de groep rekening gehouden met de competenties. themateam. dit is duidelijk aan het proces af te lezen. Het proces en intern gerelateerde competenties hebben gedurende het hele project een grote rol gespeeld in zowel verwerking als de uitwerking van de verslagen. niet uit het oog zouden worden verloren. dit is goed verlopen. vindt u in bijlage G. de communicatie binnen de groep evenals naar externen is goed verlopen en er is een ontwerp gemaakt dat gedeeltelijk tot DO niveau is uitgewerkt.Afstudeerperiode 2008-2009 Energieneutrale monumenten 6. Hier is door de groep dan ook uitgebreid tijd aan besteed om dit proces helder op papier te krijgen. Hiermee hebben ze dus aandeel gehad in het op koers houden van ons project. In bijlage G. Voornamelijk voor externen moest duidelijk zijn welke stappen wij zouden gaan nemen in de loop van het project.   Afstudeerrapport . Hieronder volgt een analyse en conclusie hoe aan het behalen van de competenties sturing is gegeven tijdens het project. ontstond er zo nu en dan verwarring. er heeft een consequente verslaglegging van de vergadering plaatsgevonden. Aan de groepscompetenties is tot dusverre voldaan dat ze allen zijn uitgevoerd. Toch is er getracht een zo compleet en doordacht mogelijke ontwerp te leveren. Het proces verliep helder maar door de begripsverandering. De groepscompetenties zijn een goede leidraad geweest in het uitwerken en het geven van richting aan het project. De competenties dienden als handvaten die ervoor zorgden dat we de oorspronkelijke ideeën. waarmee we in het project stapten.en atelierbijeenkomsten. 6. Vervolgens wordt in essentie ingegaan op het doorlopen proces.1 Competenties De inhoudelijke reflectie op de competenties. Notulen van groep-. De ‘bouwkundige’ groepscompetentie heeft gedeeltelijk moeten lijden aan kwantiteit in de uitwerking vanwege het uitgebreide voorgaande onderzoek. zowel individueel als groepscompetenties zoals gesteld in het projectplan. Reflectie: Reflectierapport wordt op bovengenoemde uitgebreider ingegaan. Reflectie: Reflectierapport. Vanuit de groep is er gedurende de loop van het project constant rekening gehouden met de groepscompetenties. Procesmatig is alles helder weergegeven aan de hand van schema’s.

collectie en historie . tekeningenanalyse.gebruiksfunctie en huidig gebruik Binnen de analyse Fogelsangh State zijn de volgende middelen gebruikt: visuele en thermografische opname. literatuuronderzoek en berekening van de DuMo-coëfficiënt en EPC. Door middel van deze onderzoeken kon worden bepaald welke maatregelen er zijn en welke toegepast zouden kunnen worden. Tevens dient een opmerking geplaatst te worden bij de gebruikte meterstanden. heeft veel structuur en sturing nodig gehad. Analyse energiecomponenten . analyse van meterstanden. De opgevraagde warmtetransmissie bevestigde dit vermoeden (factor 5 hoger dan werkelijk). Een tekortkoming van de scenario’s was dat de deze los van elkaar leken te staan terwijl deze in werkelijkheid aan elkaar gekoppeld waren. Procesvorming Aan het begin van het onderzoek heeft de procesvorming plaatsgevonden waarbij in een projectplan en globaal plan van aanpak voor onderzoek is vastgesteld.technische kwaliteit (bouwkundig en installatietechnisch) . Dhr. Binnen de concepten zijn varianten opgesteld waarbij resultaten als energiebesparing en investeringskosten aangaven welke varianten rendabel zijn. opstellen concepten volgens de trias energetica varianten opstellen en toetsen (energiebesparing en globale kosten) Nadat de conceptvorming was afgerond vond een gesprek plaats met de installateur. Er is veel tijd opgegaan in de monitoring van het gehele afstuderen. Hieronder volgt een inhoudelijke evaluatie.Afstudeerperiode 2008-2009 Energieneutrale monumenten 6.2 Procesbeheersing en evaluatie Het project.energiehuishouding (bouwkundig en installatietechnisch) .   Afstudeerrapport . Zo is het onderzoek naar precedenten vervallen vanwege de ‘individualistische toestand’ van monumenten en daarbij de ontbrekende mogelijkheid een helder verband te leggen tussen de verschillende monumenten. Deze zal moeten worden berekend door een bouwhistoricus en kan afwijken.33- . Een opmerking dient te worden geplaatst bij de Mo-index van de DuMo-coëfficiënt. Vooronderzoek Het vooronderzoek bevatte een analyse naar de huidige situatie van de Fogelsangh State en een analyse naar verschillende energiecomponenten.monumentwaarden. Analyse Fogelsangh State . dhr. Deze concepten zijn opgesteld naar de trias energetica. Krikke concludeerde dat de EPC onjuist zou zijn vanwege de zeer hoge warmtevraag van de verwarming. Krikke. C. Na een berekening van de werkelijke productie elektriciteit van de PV-panelen bleek ook hierin een grote afwijking te zitten (factor 2 hoger dan werkelijk). Vanuit dit projectplan zijn een aantal onderdelen gewijzigd.verminderen van het energieverlies . Tevens zijn de oorspronkelijke scenario’s gewijzigd. Deze waarden zijn geschat en wijken af van de werkelijke situatie. Om deze reden zijn de scenario’s omgevormd naar een strategie met de onderdelen conceptvorming en uitwerkingen.optimaliseren van installaties .toepassen van duurzame energie Conceptvorming De conceptvorming behandelt een drietal concepten. dat redelijk complex was.

investeringkosten. details.huidige en gewenst gebruiksfunctie vaststellen . gevels. C. plattegrond.huidig en gewenst binnenklimaat vaststellen c. en gevolgen voor het gebouw. Conceptvorming . zoals hiervoor aangegeven. gevels. doorsneden) toetsen aan wet. a.toepassen van duurzame energie (bouwkundig en installatietechnisch) d. gevels. musea.technische kwaliteit (bouwkundig en installatietechnisch) . samenstellen mogelijke varianten tot ideaal concept voor het monument uitwerkingen concept tot VO niveau (situatie. namelijk uitwerking A de Fogelsangh State en uitwerking B de Fogelsangh State en zijn omgeving (bijgebouwen en externe nieuwbouwcomponent). collectie en historie (aanraakbaarheid) . doorsneden) uitwerken DO niveau op gebied van energie.toetsen aan wet. doorsneden) .optimaliseren van installaties (bouwkundig en installatietechnisch) . Onderzoek naar monumenten Wanneer een vergelijkbaar onderzoek zal worden gedaan naar monumenten bevelen wij aan de onderstaande stappen te volgen. musea.en regelgeving (monument. details.projectdoelen vaststellen met de betrokken partijen . Analyse monument . Tevens heeft evaluatie van onderzoeken plaatsgevonden. plattegrond.Afstudeerperiode 2008-2009 Energieneutrale monumenten Na deze bepalingen ontstond het vermoeden dat de EPC berekening niet geschikt is voor het doel waarvoor het is ontworpen. bleek dat de energiezuinigheid niet met de EPC kan worden bepaald. Echter uit nauwkeurige berekeningen.34- .verminderen van het energieverlies (bouwkundig) . gevels. plattegrond. Uitwerking .uitwerkingen VO tot DO niveau (situatie.energiehuishouding (bouwkundig en installatietechnisch) . Bouwbesluit) . Hier tegenover staat dat de kwaliteit van het onderzoek en de resultaten gewaarborgd kon worden. Daarom is in het vervolg van het project gebruikt gemaakt van berekeningen door dhr. Krikke op het gebied van benodigde installaties. In het opstellen van formats en de evaluatie van rapporten is veel tijd gaan zitten.monumentwaarden. Uitwerking De uitwerking is opgedeeld in twee delen. Procesvorming . Bouwbesluit) uitwerkingen VO tot DO niveau (situatie. plattegrond. Het doel is de energiezuinigheid vast te leggen in een energieprestatienorm. kostenraming en exploitatie   Afstudeerrapport . kostenraming en exploitatie Verslaglegging Voor de verslaglegging zijn vooraf formats opgesteld waarin het onderzoek structuur kreeg. details. doorsneden) .uitwerkingen concept tot VO niveau (situatie.samenstellen mogelijke varianten tot ideaal concept voor het monument . De resultaten van de uitwerkingen geven een beeld van de mogelijke toekomstige energiebesparing.tussentijdse evaluatie laten plaatsvinden met betrokken partijen b. Hierbij is het van belang dat de EPC-berekening niet als uitgangspunt wordt gebruikt aangezien uitkomsten hiervan niet overeenkomen met de werkelijke situatie.en regelgeving (monument.uitwerken DO niveau op gebied van energie. details.

In het vooronderzoek zijn de situatie en de huidige problematieken van de State goed in kaart gebracht. Het doorlopen proces. Op basis van het integrale onderzoek zijn de huidige problematieken inzichtelijk gemaakt en zijn er oplossingsrichtingen aangedragen met een duurzame inslag betreffende de energiehuishouding. Op basis van de conceptvorming zijn vervolgens twee mogelijke uitwerkingen gemaakt. Daarnaast is door een algemeen onderzoek naar energiecomponten gekomen tot een algemene kennisverbreding. tot een handreiking met een drietal aanbevelingen voor een energieneutrale huishouding of een verbetering hiervan. Conclusies ‘Hoe kunnen monumentale gebouwen effectief energieneutraal worden?’ is de hoofdvraag van het gehele project. Vanwege de hoge mate van ‘onraakbaarheid’ van monumentale panden is het reduceren van de energievraag door isoleren minimaal mogelijk. gezien de specialistische waardebepalingen en kan afwijken van de door ons gegeven waarden. Toch kunnen er uiteraard wel voorzichtige uitspraken gedaan worden aan de hand van deze grove uitkomsten. Een opmerking dient te worden geplaatst bij de Mo-index van de DuMo-coëfficiënt. zeker gezien de technische ontwikkelingen. Binnen het afstudeerproject hebben wij veel kennis opgedaan met betrekking tot de installatietechniek in relatie met duurzaam bouwen. Daarentegen kunnen. en de continue tussentijdse terugkoppeling. zoals eerder genoemd. De inaccuraatheid van de feitelijk gegeven energiebesparingen liggen dan ook zeker bij de beschouwing van een monumentaal pand voor de hand. vergaderingen met externen en een eigen goede procesbeheersing. Dit komt voornamelijk doordat de EPC-berekening werkt met veel forfaitaire waarden. Achteraf is dit onverstandig gebleken gezien dit programma niet accuraat genoeg is. zoals deze aan het begin van het afstudeerproject opgesteld is. Door het aanbrengen van een gedegen vergelijkingssystematiek konden hier gefundeerde conclusies gedaan worden. hebben gezorgd voor efficiëntie en kwaliteit. is het gelukt om passend en gefundeerd antwoord te geven op onze hoofdvraag. Op basis hiervan waren we in staat drie verschillende concepten met verschillende ambitieniveaus op te stellen. voortvloeiend uit uitwerking A en B. Hierop is een intensief onderzoek gedaan volgens een vooraf opgesteld processchema. Voor de Fogelsangh State is gekomen. Gesteld kan worden dat de winsten voor een betere energiehuishouding vooral gezocht dienen te worden in de installatietechniek en niet zozeer in bouwkundige aanpassingen. Uit de studies naar de State kunnen een aantal punten gedestilleerd worden waarmee rekening gehouden kan worden bij een eventuele renovatie bij andere monumenten. Dit kan voor professionals dan ook dienen ter inspiratie en input.35- .   Afstudeerrapport . Deze zou moeten worden berekend door een bouwhistoricus. uitwerking A en B. Door de themateambijeenkomsten. Daarnaast is veel kennis opgedaan met betrekking tot de mogelijkheden voor monumenten en waar mogelijkheden liggen om de energiehuishouding hiervan te verduurzamen zonder concessies te doen aan de duurzaamheid van de waarden van cultureel erfgoed. In het onderzoek is de EPC-berekening leidraad geweest om de effecten in te schatten van de energiebesparing. grote winsten geboekt worden door het optimaliseren van de installaties en het toepassen van duurzame energiebronnen.Afstudeerperiode 2008-2009 Energieneutrale monumenten 7.

Voor een goede klimaatregeling zullen klimaatkasten ingebouwd moeten worden. Hier wordt ingegaan op de bouwkundige en installatietechnische staat en de monumentale waarde. Er vindt toepassing plaats van PV Twin-panelen. Dit component is zelfvoorzienend in energie en draagt mede energie af aan de State. Op de bijgebouwen worden extra PV-panelen geplaatst. problematieken en mogelijke kansen samengevat voor de State. Er wordt 76.962. Handreiking: Fogelsangh State. waarbij uitwerking B als input geldt.14% op de energiekosten. Wanneer de exploitatie wordt beschouwd.25% bespaard op het gasverbruik en102. (€7. De mogelijkheden aan activiteiten nabij de State neemt toe en daarmee de gebruiksmogelijkheden. zal een winst van €13. De investeringskosten zijn €670.. In de eerste aanbeveling wordt ingegaan op het verbeteren van de huidige installaties. De maatregelen die getroffen worden op de State zelf zijn identiek als die in uitwerking A. HRe-ketel.-.23%. Dit zijn lekkende lederradiatoren en een niet functionerende HR-ketel.(€3. waardoor de relatie met het landgoed beter naar voren komt.per % besparing op de energiekosten). Dit heeft gevolgen op het gasverbruik omdat het rendement aanzienlijk daalt. dan zien we dat een winst van €19. De volgende verbeteringen op de energiekosten worden geboekt. dat dus inhoud dat er een overproductie ontstaat van 2... Aanbevelingen Aan de hand van de bevindingen uit het afstudeerproject met betrekking tot de Fogelsangh State zijn een drietal aanbevelingen opgesteld. buffervat en spaarlampen.624.11% verbetering geboekt op de EPC-berekening en 54. voor een inhoudelijk beeld met betrekking tot de totstandkoming van de bevindingen. De investeringskosten zijn €155. De DuMo-coëfficiënt is verbeterd van 610 naar 1. Het resultaat is hiermee een verbetering van 88. gerefereerd naar het afstudeerverslag.088.36- . warmtepomp.060. Zodoende wordt compleet zelfstandig in thermische energie voorzien. Zie voor een uitgebreide toelichting bijlage H.58% op de energiebehoefte.566. Een energiereductie wordt behaald door het plaatsen van voorzetramen en het isoleren van de zoldervloer.per % besparing op de energiekosten).23% op het elektriciteitsverbruik.   Afstudeerrapport . Daarnaast wordt. Door continue laagtemperatuurverwarming van de lederradiatoren en het opnieuw inregelen van de HR-ketels kan naar schatting het huidige gasverbruik dalen met circa 30%. In het tweede advies wordt ingegaan op het toevoegen van duurzame bronnen en bouwkundige ingrepen om tot een beter energiebeleid te komen. Dit vloeit voort uit uitwerking A. Er wordt 81. De derde en laatste aanbeveling betreft de uitbreiding van de trouwmogelijkheden op de State door middel van een extern nieuwbouwcomponent. Daarnaast vindt er toepassing van een nieuwbouwcomponent plaats in de vorm van een paviljoen dat mogelijkheden biedt voor primair trouwfeesten als in het verlengde van de trouwmogelijkheden op de State. In de huidige situatie zijn er problemen die eenvoudig verholpen kunnen worden. Wanneer de exploitatie wordt beschouwd. Het rapport vangt aan met een bondige analyse van de Fogelsangh State.602. Door plaatsing van het paviljoen als object langs de ‘verloren’ zichtas wordt deze weer versterkt. Hierin worden bondig de bevindingen.Afstudeerperiode 2008-2009 Energieneutrale monumenten 8.01 per jaar worden geboekt. Dit is vertaald in de vorm van een handreiking.150.89 per jaar wordt geboekt.

T.host.jrc.geowarmte.nl www.be www.ekbouwadvies.hprsolar.installbasis.37- .museumfederatiefryslan.allwin.icn..nefit.Afstudeerperiode 2008-2009 Energieneutrale monumenten Literatuur Boeken Hoekstra. Dokkum Stichting Fogelsangh State.com www. Groot.microwkk. SBR. en Rosmalen.nl www. Haas.nl www.archidat. Ankersmit.fogelsangh-State. (2008).delba-isolatie.nl   Afstudeerrapport .sunkit.nl www.nl www.opgewekt. Dokkum Frisian Energy Systems.be www.pyrosolar. Nusselder. Uitgeverij Matrijs.techneco.geveke.viessmann.nl www. Rapporten en documenten Adema Architecten.ecn.nl www. M.unidek. Wassenaar: Calcsoft bv. W.com www. A. Vonk. van den (2008). M. Reed business.ipdubo. A.nl www.nl www.schueco.nl www. E. de.nl www.livios.nl - www.nl www.nl www.milieucentraal.com www.intergas-verwarming.nl www.be www.nl www. KengetallenKompas Bouwkosten 2008.senternovem. Dulskisbr.monumenten.B.be www.magicboiler. en Landewé.mitsubishi-airco.duurzame-energie.be www.nu www.nl www.withagenhoutprodukten.nl www.nl www.php www.redstack.dwa.nl www. Klimaatwerk .nulwoning.nl www.nl www.nl www.cbs.isover.nl www.vbi.duurzameenergiethuis. (2005).nl http://re.nl www.brinkclimatesystems.Besluitvorming over het binnenklimaat en de risico’s voor ons culturele erfgoed Klimaatrichtlijnen – concept. Wilde.nl www.nl www.nl www. de. Keyner.nl www.com www.nl www.J.saint-gobain.bris.eurotherm.. H.nl www. Ruinerworld Pranger Rosier. Smonis.whispergen. (2008).vrom.nl www. en Ven.nl www.kodi. T.en regeltechniek.europa.eu/pvgis/a pps3/pvest.knmi.sbr. Veenklooster Internet www.eu www.nl www. Driesum RE3COM meet.iso-protect.nl www.nl www.nl www.opticlima.storkair. Handboek Duurzame Monumentenzorg. ICN. M. B. (2001).redenko. Utrecht.nl www.nl www..ec.reflectiv. J.nl www.nl www.d-tec-t. Werkboek Bouwkostenmanagement.nibenl.racm.nl www.bouwkostenonline.klimaatnetwerk. W. FogelsanghState – Een Groninger schat in een Friese State.nl www.nl www.nl www.nl www. Henstmangers.p-plus.

Vooronderzoek: Rapport analyse energiecomponenten C. Uitwerking: Rapport uitwerking A F.38- . Handreiking: Fogelsangh State. Projectplan B. Conceptvorming: Rapport energieconcepten E. Reflectie: Reflectierapport H.   Afstudeerrapport .Afstudeerperiode 2008-2009 Energieneutrale monumenten Bijlagen ‐ ‐ ‐ ‐ ‐ ‐ ‐ ‐ A. Uitwerking: Rapport uitwerking B G. Vooronderzoek: Rapport analyse Fogelsangh State D.