HASSAN HAJJAJ

| MWIMBA TEXAS
| VAMBA SHERIF | LOLA SHONEYIN | KADDU WASSWA
| BASIL DAVIDSON
| ADRIAAN VAN DIS
KESH ANGELS
JO RACTLIFFE
JAARGANG 14 | NR. 3 | m 6,95
ZAM1003_Cover.indd 1 06-09-10 16:12
ZAM1003_Openingsspread.indd 2 06-09-10 17:24
A New African Cookbook
Volg de makers Ingmar Niezen, Sean Fitzpatrick,
Peninah Njuguna en Carole Keingati op
www.newafricancookbook.blogspot.com
F
O
T
O
:

S
E
A
N

F
I
T
Z
P
A
T
R
I
C
K
ZAM1003_Openingsspread.indd 3 06-09-10 17:24
;\al`jk\[fj`jblejk#Zlcklli#gfc`k`\b#c`k\iXklli\edf[\
^\dXXbk[ffi[\`Zfe\emXe[\q\k`a[%
nnn%_fccXe[j[`\g%ec
;<:LCKLLI>CFJJPM8EE<;<IC8E;
Gif\]XYfee\d\ek?fccXe[j;`\g
*eldd\ijmffiö(,
jkfgkXlkfdXk`jZ_
*
O
M
F
F
I
ö
(
,
(ADVERTENTIE) (ADVERTENTIE)
ZAM1003_Inhoud.indd 4 06-09-10 17:22
5 ZAM AFRICA MAGAZINE 03/2010
INHOUD
EDITORIAL
Internationale editie van ZAM

We leven dicht op de deadline en opnieuw landt er
een mailtje: Is ZAM only available in Dutch? Sinds
oude edities van ZAM doorgebladerd kunnen wor-
den op www.scribd.com/zammagazine wordt die
vraag vaak gesteld. Van de ruim veertigduizend
mensen die de digitale ZAM in het afgelopen jaar
‘lazen’, spreken er maar weinig Nederlands.
Dezelfde vraag is ons team veelvuldig gesteld tij-
dens belangwekkende Afrikaanse ontmoetingen
als de fotobiennale in Bamako, de Cape Town Book
Fair, het flmfestival van Ouagadougou, en Dak’Art
in Senegal. Ook uit het inmiddels bijna vijfonderd
medewerkers tellende netwerk van Afrikaanse
journalisten, fotografen en kunstenaars dat ZAM
onderhoudt, neemt de druk toe… Zij zien in ZAM
nu al een springplank naar een internationaal
publiek. De journalistieke formule, waarin kunst
en cultuur, politiek en economie aan elkaar
gewaagd zijn, noemen ze ‘uniek’ en ‘authentiek’.
Bij elke aanmoediging bloosden we een beetje. En
stiekem vroegen we ons af: wat betekent dat alle-
maal? Hoe bereiken we betrouwbare distributie?
Hoe ontstaat een nog sterkere en structureler kruis-
bestuiving tussen de makers ‘hier’ en de medewer-
kers ‘daar’? Hoe defnieren we een beoogd lezerspu-
bliek van Johannesburg tot Lagos tot New York en
Nairobi? Hoe ontstaat een solide fnancieel funda-
ment dat zo min mogelijk van subsidies afankelijk
is? Advertentiecontracten. Bulkabonnementen.
Virtuele vertakkingen. Still many rivers to cross.
Inmiddels wordt de productie van deze nieuwe
editie met regelmaat verstoord door brainstorms,
ontmoetingen en presentaties. Afrikaanse gas-
ten ‘vullen ons in’. Schetsen, pdf’s en statistieken
vormen het nieuwe behang achter de workstati-
ons van redacteuren. Want nu staat vast dat die
gedroomde editie er in het voorjaar van 2011 moet
zijn. Na een winter vol ijs en weder dienende.
Nieuwsfitsen op mijn scherm melden de laatste
uitspraken van de Blonde Messias, de genetische
fantasieën van Sarrazin, de Roma-deportaties van
Sarkozy. Buiten woedt een bange wind, binnen
bestormen een ander Europa en een nieuw Afrika
elkaar in een nieuw avontuur: ZAM’s internatio-
nale editie… Beetje pathetisch, misschien, but hey
buddy, it feels good!

BART LUIRINK
REDACTIE@ZAM-MAGAZINE.NL
12
58
12 Kaddu Wasswa
Een Oegandese geschiedenis
20 De vierde vrouw
Interview Lola Shoneyin
24 Tikkop
Voorpublicatie Adriaan van Dis
30 Mwimba Texas
De worstelkampioen van Kinshasa
44 Kesh Angels
Bikers uit Marrakech
50 De man met de hamer
Bij de dood van Basil Davidson
58 Tough Cookie
Een portret van Jo Ractlife
70 Broad Street
Op zoek naar Liberiaanse literatuur


En verder
7 De Kaart van Afrika
18 Geluiden
35 Stemmen
52 Beelden
68 Woorden
74 Service
24
ZAM1003_Inhoud.indd 5 06-09-10 17:22
6 ZAM AFRICA MAGAZINE 03/2010
20 november – 1 januari EVA
SPIERENBURG (Nederland)
– solo expositie met schilde-
rijen en animaties van deze
veelbelovende jonge kunste-
nares. Openingstijden: wo
– za 11.00 – 18.00 Jansdam 2
(tussen Janskerkhof en de
Dom) 3512 HB Utrecht www.
galeriesanaa.nl
UW ADVERTENTIE HIER?
MAIL NAAR ADVERTEREN@
ZAM-MAGAZINE.NL
(ADVERTENTIES)
Zoekt u iets of wilt u iets
kwijt? Plaats een Zammetje
in ZAM! Voor maar 25 euro-
cent per woord bereikt uw
boodschap een uniek, Afri-
kagericht publiek van meer
dan 10.000 mensen. Voor
het opgeven van adverten-
ties of meer informatie
kunt u een mail sturen
naar adverteren@
zam-magazine.nl
WINKELS
Bij Cabe zijn Afrikaanse pro-
ducten te koop in de winkel
en via internet, Afrikaanse
feesten, Kinderfeesten, Work-
shops, Afrikaanse lunches.
Tijdens openingsuren kan
iedereen aanschuiven voor
diverse workshops. open:
woensdag, donderdag en
vrijdag 13.30-17.30 zaterdag
10.30-16.00 uur. Info; 06-
22867395 of www.ghana-
products.nl

REIZEN
Wilt u Afrika met eigen ogen
in al haar facetten ontdek-
ken? De vriendelijke bevol-
king, de schitterende natuur
in combinatie met avontuur.
Kusafri laat u kennismaken
met het continent in uw
eigen unieke maatwerkreis.
Eco (vriendelijke) lodges,
méérdaagse wandeltochten
op het Afrikaanse platteland
of oog in oog staan met een
olifant, zijn één van de vele
mogelijkheden. Afrika is
méér! Wilt u actief bijdragen
aan een (lokaal) betere we-
reld? Kijk dan bij de projecten
voor vrijwilligerswerk. Kusa-
fri helpt u graag met het
(opnieuw) ontdekken van dit
fantastische continent. Voor
informatie: kijk op www.
kusafri.nl. Voor persoonlijk
contact: E: info@kusafri.nl
T: 0183- 821762
Ga met Kuvona op reis in
kleine groepen van 6-8
mensen door de noordelijke
provincies van Zuid-Afrika
en geniet van de gastvrij-
heid van de inwoners en de
indrukwekkende natuur.
Of maak een trektocht door
Namibië of Swaziland en
Mozambique onder leiding
van ervaren lokale gidsen. De
tochten zijn ook uitermate
geschikt voor een maatwerk
familie- en/of vriendenreis.
Kijk op www.kuvona.nl en/of
neem contact op met Peter
van der Meer, telefoon 0570
524445.
GALLERIES
Avhashoni Mainganye,
Journey, tentoonstelling
collages, 5 sept - 4 okt 2010
SCHILDERIJEN | BEELDEN |
KERAMIEK | SIERADEN
Galerie iZArte is gespeciali-
seerd in moderne Zuid-Afri-
kaanse kunst en design.
Met een extra dimensie:
social import uit Zuid-Afrika.
Uniek in Nederland.
Galerie iZArte -Laarstraat 47-
Zutphen - www.izarte.nl
SANAA Nieuwe galerie in
Utrecht – Hedendaagse
kunst van Afrikaanse en
Nederlandse kunstenaars
28 augustus – 25 septem-
ber THE STATE OF L3 van
Antonio Guzman. Historical
Antecedents of the Afro-
Renaissance. Spectaculaire
multimedia installatie van
kunstenaars uit 3 continen-
ten over de interculturele
dialoog (gesignaleerd in NRC
en Volkskrant).
2 oktober – 13 november
JAMILA LAMRANI (Marokko)
- mixed media. Installatie en
tweedimensionaal abstract
werk uitgevoerd in textiel in
de kleuren zwart-wit.
MANU BAYENS (Nederland)
– schilderijen. Veelkleurig
fguratief werk doortrokken
van humor en verbeelding.
30/31 oktober NO LABEL –
Utrechts festival voor jonge
kunstenaars. Bij SANAA zijn
korte videoflms, een kunst-
markt en op zondag 31 treedt
Monique Duurvoort op met
een dansvoorstelling geïnspi-
reerd op de Afrikaanse kun-
stenares Kara Walker (check
de website van SANAA).
W i N K z L v o L A v o N T u u n W i N K z L v o L A v o N T u u n W i N K z L v o L A v o N T u u n W i N K z L v o L A v o N T u u n
WznzLowiNKzL zN GALzniz ArniKAANsz KuNsT
wAAn KuNsT. cuLTuun zN KAoo zLKAAn oNTmozTzN
Dz CLzncosTnAAT 123 - 1DS3AK AmsTznoAm - TzL. D2D - A12 22 AS
iNro©KAniaucALLznY.NL - www.KAniaucALLznY.NL
ZAM1003_Zammetjes.indd 6 06-09-10 16:25
7 ZAM AFRICA MAGAZINE 03/2010
Ineens waren ze er: blanke rappers uit Zuid-
Afrika. De leden van Die Antwoord (foto)
waren tot vorig jaar alleen bekend in obscure
kunstenaarskringen en collega Jack Parow
was slechts een lokale held in Belville, Kaap-
stad. De afgelopen maanden tekenden ze in-
ternationale platencontracten en stonden ze
op podiums over de hele wereld, met als
Nederlands hoogtepunt twee overdonderen-
de optredens op het Lowlands-festival eind
augustus. Vanuit het niets verovert ‘Zef’
(de Afrikaanse geuzennaam voor white trash)
de wereld. Wie het allemaal gemist heeft kan
nog terecht op
www.youtube.com/zammagazine
F
O
T
O
:

S
E
A
N

M
E
T
E
L
E
R
K
A
M
P

/

W
W
W
.
S
E
A
N
M
E
T
E
L
E
R
K
A
M
P
.
C
O
M
WHITE
TRASH
DE KAART
VAN
AFRIKA
ONDER REDACTIE VAN ANTON STOLWIJK
ZAM1003_KaartAfrika.indd 7 06-09-10 16:28
8 ZAM AFRICA MAGAZINE 03/2010
Mensen
F
O
T
O
:

A
L
E
X
E
I

H
A
Y
De Ethiopische wetenschapper
TESHOME GABRIEL is in juni op
70-jarige leeftijd overleden. Gabriel, die
jarenlang verbonden was aan de Univer-
sity of California, stond bekend als de
grootste deskundige op het gebied van
Afrikaanse flm.
De Beninse zangeres ANGELIQUE
KIDJO (foto) heeft een nominatie voor
beste zangeres in de O2 African Music
Awards binnengesleept. Of ze wint
wordt 15 oktober bekend in de O2-arena
in Londen. Het mega-evenement, dat
elk jaar gehouden wordt, is bedoeld om
grote Afrikaanse artiesten in Europa
door te laten breken. Zie Angelique Kidjo
in actie op www.youtube/zammagazine
De Kameroenese journalist PIUS
NJAWÉ is op 12 juli om het leven geko-
men in een auto-ongeluk. Njawé, oprich-
ter van de onafankelijke krant Le Mes-
sager, stond bekend als een felle tegen-
stander van president Biya. Hij werd in
totaal meer dan 120 keer opgepakt door
de Kameroenese regering. Tijdens een
werkbezoek in Amerika kwam Njawé
ongelukkig in botsing met een tractor.
Hij werd 53 jaar.
De Caine Prize 2010, een van de meest
prestigieuze Afrikaanse literaire prijzen,
is gewonnen door OLUFEMI TERRY
uit Sierra Leone. Terry’s winnende ver-
haal Stickfghting Days, over een groep
Keniaanse jongetjes, werd door de jury
omschreven als ‘misschien wel het
meest heroïsche verhaal dat we ooit
onder ogen kregen’.
Het Keniaanse literaire tijdschrift
Kwani?, opgericht door ZAM-medewer-
ker BINYAVANGA WAINAINA, ont-
vangt dit jaar een laureaat van €25.000
van het Prins Claus Fonds. In het juryrap-
port wordt Kwani? geroemd om de kan-
sen die het biedt aan nieuw talent. Het
blad is in Nederland moeilijk te krijgen,
maar de website is ook een aanrader:
www.kwani.org.
DE KAART
VAN
AFRIKA
ZAM1003_KaartAfrika.indd 8 06-09-10 16:28
9 ZAM AFRICA MAGAZINE 03/2010
Profiles | Fiction | Book Reviews | Features | Essays
www.wordsetc.co.za
R69.95 (VAT IN
CL.)
South African Literary Journal | Second Quarter 2010
wordsetc
The game
of hope
& dreams
MORE THAN JUST A GAME
It’s often said that in Africa soccer is more than religion.
It’s true. It’s a way of life. It’s a game of hope and dreams. Read
all about the beautiful game and the literature it has produced
in the latest edition of Wordsetc, a premier South African literary
journal. Also, read about the legacy of the soccer World Cup for
the continent and the history of South African football.
For more information, visit www.wordsetc.co.za or
e-mail info@wordsetc.co.za
Subscription is R259 for four editions (South African subscribers) and
R397 (subscribers outside SA excluding shipping costs).
US readers, buy the digital edition of Wordsetc at the Little White Bakkie
ebooks store on Scribd. Visit http://scr.bi/Wordsetc for a preview.
(ADVERTENTIE)
Het monumentale boek
‘Congo’ van David van Rey-
broeck is een enorm succes.
Is het werkelijk zo goed? ZAM
belde de bekende Amster-
damse antropoloog prof.
Peter Geschiere.
Wat vond u van het boek?
‘Geweldig. Het leest als een
trein, maar is ook academisch
gezien van een hoog niveau.
De auteur vertelt het verhaal
vooral vanuit het perspectief
van de Congolezen. Een van
de hoogtepunten vormt een
door Van Reybroek ontdekte
autobiografe van een Con-
golees die de ontdekkingsrei-
ziger Henry Morton
Stanley persoonlijk
kende. Ongelofelijk!’
In België vonden
sommige critici dat
de kwalijke rol die
de Belgen in Congo
speelden niet genoeg aan
bod komt in het boek.
Deelt u die kritiek?
‘De relatie tussen België en
Congo is nog steeds enorm
complex en gevoelig. Ik weet
niet zeker of niet-Belgen die
wel helemaal kunnen begrij-
pen. Maar ik kreeg
absoluut niet het idee
dat de schade die de
Belgen aanrichtten
wordt onderschat
door Van Reybroeck.’
Geen kritiek dus?
‘Nou, eerlijk gezegd kon ik erg
weinig in het boek ontdekken
dat niet goed was. Nogmaals,
het is geweldig – iedereen
moet het lezen!’
Iedereen moet het lezen
Unifying Africa, een door de beroemde Nigeri-
aanse fotograaf Uche James Iroha samenge-
steld voetbalboek. En: African Film, een boek van
Manthia Diawara – verplichte kost voor iedere
liefebber van Afrikaanse flm. Verkrijgbaar bij
het Prins Claus fonds, www.princeclausfund.org
De allerlaatste Oost-Afrikaanse
mode is elk jaar te zien in Dar
es Salaam, Tanzania. De Swahili
Fashion Week vindt dit jaar plaats
tussen 4 en 6 november. Het
modefestival vergaarde de afge-
lopen jaren een zekere roem door
de grote hoeveelheid jonge ont-
werpers die er hun werk laten zien.
‘Swahilichic’ is het tover woord
tijdens deze editie – zie
www.swahilifashionweek.com
SWAHILI FASHION WEEK
NU UIT
SOUNDBITE
‘ Ik werk, ik droom, ik leef voor Kenia!’
ZANGERES EMMY KOSGEY TIJDENS DE FEESTELIJKE ONDERTEKENING VAN DE
NIEUWE GRONDWET VAN KENIA IN AUGUSTUS.
F
O
T
O
:

C
H
R
I
S
T
I
N
E

M
H
A
N
D
O
ZAM1003_KaartAfrika.indd 9 06-09-10 16:28
10 ZAM AFRICA MAGAZINE 03/2010
DE KAART
VAN
AFRIKA
Pillen
Onlangs onthulde een arts in Het Parool dat West-Afrikaanse patiënten om
medische redenen andere geneesmiddelen nodig hebben dan blanken.
De Belgische kunstenaar Gideon Kiefer maakte er een illustratie over, waarmee
hij ook een statement wilde maken tegen ‘de vooroordelen en muggenzifterij
die steeds meer de kop op lijkt te steken in onze maatschappij’.
gideon-kiefer.blogspot.com
Two Men Sorting Black & White Pills for Black & White People. Goache, pencil,
ball point pen, stabilo marker on a book cover.
B
E
E
L
D
:

G
I
D
E
O
N

K
I
E
F
E
R
Tot eind november kunnen
geïnteresseerden in De
Balie in Amsterdam terecht
voor een Crash Course
Congo. Heden, verleden en
toekomst komen voorbij
met een serie zeer uiteenlo-
pende sprekers: fotografen,
historici, schrijvers, artsen,
theatermakers en meer.
Kunst en cultuur staan
centraal, en daarna pas de
politiek. Niet te missen voor
wie kennis wil nemen van
wat er allemaal gebeurt in
de Congo. www.debalie.nl
ZAM1003_KaartAfrika.indd 10 06-09-10 16:28
11 ZAM AFRICA MAGAZINE 03/2010
Onder een boom op een
kruising vlak buiten de
markt van El-Geneina,
de hoofdstad van West-
Darfur, zitten de brieven-
schrijvers van El-Geneina.
Twee oudere mannen met
ieder een bureautje, een
pen, een aantal papieren,
een stevige bril en de kunst
van het formuleren onder
de knie.
De in het wit geklede
Hagg ‘Amed Hassan rom-
melt door zijn papieren en
vertelt langzaam over zijn
beroep. Hij schrijft of ciële
brieven voor een ieder die
ze nodig heeft. Voor vijf
Soedanese ponden, ander-
halve euro, kan je een brief
laten schrijven. De stapel
papieren voor zijn neus is
ingedeeld op aanhef. De
bestemmingen van de brie-
ven lopen niet erg uiteen.
Het zijn allemaal brieven
voor instanties in de omge-
ving van El-Geneina.
‘Ik doe dit al langer dan
dat jij bestaat, ya achi
(broer)’, zegt hij. De man
is drieënzeventig jaar oud
en zit elke werkdag op zijn
plek, al zesendertig jaar
lang. Hij heeft conficten
zien oplaaien en uitdoven
en is inmiddels gewend
geraakt aan de aanwezig-
heid van het leger en mili-
ties. Het dagelijks leven in
El-Geneina gaat door, ook
als nu de vredesonderhan-
delingen nog altijd voort-
duren. Het grootste land
van Afrika haalt geregeld
de internationale pers. Het
woord Soedan staat inmid-
dels bijna synoniem voor
oorlog en zelfs genocide.
Maar Hassan en zijn collega
zijn er voor de alledaagse
problemen van de mensen.
Mariam schuift aan, een
vrouw met tribale littekens
in haar gezicht en een
kleurrijke sluier. Ze wordt
vergezeld door een man die
zich iets meer op de achter-
grond houdt. De man, die
de broer van Mariam blijkt
te zijn, is gekleed in een
blauw katoenen pak. Ze
praten in een onverstaan-
baar dialect en Hassan
begint aan zijn werk. Tien
minuten later is de brief
klaar, in tweevoud.
Zodra Mariam en haar
broer opstaan vraag ik de
Hagg wat het probleem
was. ‘De vrouw van die
man’, zegt hij met een
ondeugende glimlach op
zijn gezicht, ‘is twintig
maanden geleden weg-
gelopen. Ze komen nu een
of ciële scheiding aanvra-
gen.’ Het lijkt de oude man
niets te doen. Hij heeft de
meeste problemen wel
voorbij zien komen in zijn
carriére.
(Dirk Wanrooij)
De brievenschrijvers
van El-Geneina
VOETNOOT
F
O
T
O
:

E
.
S
C
A
G
N
E
T
T
I
/
G
R
A
N
A
N
G
U
L
A
R
/
H
O
L
L
A
N
D
S
E

H
O
O
G
T
E
Groot nieuws uit Mozambique!
Gewone stervelingen kunnen
hier in het bezit komen van
400 vierkante meter woon-
genot, ingericht door Willem-
Alexander en Maxima in eigen
persoon. Voor een kleine 15
miljoen rand staat de luxueuze
strandwoning van de kroonprins
en zijn vrouw te koop. Tenmin-
ste, dat meldde onder andere
weekblad Elsevier en website
Geenstijl een poosje terug. Een
telefoontje naar het makelaars-
kantoor in Maputo leert dat het
om een heel ander huis gaat.
‘De kustlijn van Mozambique
is 2500 kilometer lang. Er staan
meerdere huizen aan zee! Dach-
ten de Nederlanders soms dat
jullie kroonprins de enige is?’, zo
laat de enigszins overdonderde
makelaar weten.
Het is nog niet bekend wanneer
het beruchte optrekje van de
Oranjes wel op de markt komt.
Wie niet wil wachten, kan voor
een ruim aanbod Mozambi-
kaanse vakantiepaleizen terecht
op www.pamgolding.co.za
Vakantiehuis
(maar niet van W-A)
Separately Bookable:
12
th
Scramble For Africa: Strategy Briefing
1st November 2010
7
th
Africa Independents Forum
2nd November 2010
17
th
Africa Upstream
3rd - 5th November 2010
34
th
PetroAfricanus Dinner In Africa
1st November 2010
7
th
1 - 5 November 2010
BMW Pavilion Theatre
Cape Town, South Africa
Special Presentation
Gabon: Roadshow
10
th
Licensing Round 2010
Africa’s Premier International Oil & Gas Event: Sub-Saharan & Maghreb-North Africa
World-Class Program, With 66 Presentations - Plus 55 Exhibitors
The Hague
Tel: + 31 70 324 6154
Fax: + 31 70 324 1741
Johannesburg
Tel: +27 11 880 7052
Fax: +27 11 880 1798
www.africa-oilweek.com
Group Managing Director
Babette van Gessel
babette@glopac-partners.com
Sponsors
Amanda Wellbeloved
amanda@glopac-partners.com
Exhibition
Sonika Greyvenstein
sonika@glopac-partners.com
Registration
Tanya Beddall
tanya@glopac-partners.com
Marketing
Jerry van Gessel
jerry@glopac-partners.com
Lead Sponsor Silver Sponsor
Venue Sponsor
TV/FilmDocumentary
Sponsor
Bronze Sponsor
African
Government
Partner
Ministry of Mines,
Energy, Petroleum&
Resources Hydraulics,
Gabon


centric energy
Adepetun
Caxton-Martins
Agbor Segun



Sponsors
National Oil
Corporation
of Kenya
Gambia
National
Petroleum
Company
Ministry of
Mines & Energy,
Eritrea
Supported By
(ADVERTENTIE)
ZAM1003_KaartAfrika.indd 11 06-09-10 16:28
12 ZAM AFRICA MAGAZINE 03/2010
ZA1003_KadduWasswa.indd 12 06-09-10 16:30
13 ZAM AFRICA MAGAZINE 03/2010
ARCHIEF
FOTO’S: ANDREA STULTIËNS & KADDU WASSWA
KADDU
WASSWA
HET
Kaddu Wasswa werd in 1933 geboren in Oeganda, en is zijn hele leven
in het Oost-Afrikaanse land blijven wonen. Hoewel hij een man is
van vele talenten, vergaarde hij slechts in kleine kring bekendheid
als schrijver, fotograaf, sociaal werker en leraar. De omstandigheden
zaten niet mee: Wasswa overleefde de koloniale tijd en twee dictators,
waaronder de beruchte Idi Amin. Papiergebrek verhinderde de
publicatie van Wasswa’s romans; censuur stond zijn theaterdebuut in
de weg.
Bij toeval ontdekte de Nederlandse fotografe Andrea Stultiëns dat
Wasswa zijn hele leven tot in de kleinste details documenteerde met
foto’s, verhalen, krantenknipsels, ofciële documenten en nog veel
meer. Samen met Wasswa’s kleinzoon Arthur Kisitu bracht Stultiëns
het immense archief van de inmiddels 77-jarige duizendpoot in beeld.
Het resultaat is een visuele biografe van Wasswa en tegelijkertijd een
alternatieve geschiedenis van Oeganda.
Binnenkort verkrijgbaar als boek (zie bestelinformatie achterin deze ZAM voor door Wasswa zelf
gesigneerde exemplaren!) en vanaf 30 oktober te zien in het Nederlands Fotomuseum, Rotterdam.
www.nederlandsfotomuseum.nl
ZA1003_KadduWasswa.indd 13 06-09-10 16:30
14 ZAM AFRICA MAGAZINE 03/2010
ZA1003_KadduWasswa.indd 14 06-09-10 16:30
15 ZAM AFRICA MAGAZINE 03/2010
ZA1003_KadduWasswa.indd 15 06-09-10 16:31
16 ZAM AFRICA MAGAZINE 03/2010
ZA1003_KadduWasswa.indd 16 06-09-10 16:31
17 ZAM AFRICA MAGAZINE 03/2010
ZA1003_KadduWasswa.indd 17 06-09-10 16:31
18 ZAM AFRICA MAGAZINE 03/2010
CESARIA EVORA
NHA SENTIMENTO
Lusafrica
69 is ze inmiddels en ze hoort allang bij
het rijtje allergrootsten. Sinds ze met Miss
Perfumado zo’n twintig jaar geleden in de
hele wereld bekend werd kan Cesaria Evora
niets meer fout doen. En dat geldt ook voor
haar nieuwste, Nha Sentimento. Natuurlijk
weer een verzameling ballades, morna’s
en coladeiros uit Kaapverdië. Ergens op die
eilanden moet een bron zijn die moeiteloos
de prachtigste liedjes de wereld in laat
stromen. En Cesaria zingt ze als geen ander
en al is haar stem een beetje de diepte in
gegaan, Nha Sentimenta is geruststellend
vertrouwd. De kracht ligt als altijd in de
oorstrelend subtiele arrangementen – een
enkel Arabisch accent hier en daar, een
accordeon, een puntige gitaar… en natuur-
lijk weer een nieuwe evergreen: Fatalidade.
Duurt maar vier minuten – waarom
geen tien?
GELUIDEN
ONDER REDACTIE VAN BRAM POSTHUMUS
De Censuurraad van de Noord-Nigeriaanse
staat Kano had iets te vieren: tien jaar Sharia.
Geen betere manier dan het verbieden van
Kanfest, een driedaags muziekfestival dat al
jaren in het Frans Cultureel Centrum van de
stad Kano werd georganiseerd. ‘We zijn niet op
de hoogte gesteld, noch is onze toestemming
gevraagd’, stelde de hoofdcensor kort en krib-
big. Of het volgend jaar doorgaat, is onzeker.
Erger is het in Somalië, waar de Talibanisering
van het land met behulp van de gewapende
milities van Hisbul Islam en Al Shabaab zijn vol-
tooiing nadert. In april vaardigde de militaire
leider het volgende gebod uit: geen muziek op
de radio. Bijna alle stations volgden gedwee.
Veel keus hadden ze niet; een radiozender
blaas je zo op.
Verstopping
Smerig, overbevolkt, geen frisse lucht, goor
eten, slapen op de vloer… de New Bell gevan-
genis in de Kameroenese havenstad Douala
is een open uitnodiging voor allerlei ziektes
en natuurlijk is er geen medische verzorging.
Hier ‘woont’ al bijna 2 jaar de zanger Lapiro de
Mbanga (foto). We kunnen hem wel bellen in
de gevangenis, want: ‘Ik ben geen ordinaire
crimineel; ik zit hier vanwege mijn opinie.’ Maar
tijdens het gesprek moet hij toch een keer
ophangen omdat er bewakers langskomen.
Lapiro de Mbanga zit opgesloten vanwege zijn
nummer Constitution Constipée. Hierin veegt
hij de vloer aan met president Biya, die de
grondwet wilde aanpassen zodat hij levenslang
kon blijven regeren. ‘Het was bepaald niet mijn
eerste protestnummer’, aldus Lapiro. ‘Het zit
Censuur
Het is het duiveltje waarvan je nooit zeker weet uit welk doosje het nu weer tevoorschijn
springt: muziekcensuur. Laatste gevallen: Nigeria, Somalië, Kameroen en Guinee-Bissau.
ZAM1003_Geluiden.indd 18 06-09-10 16:33
19 ZAM AFRICA MAGAZINE 03/2010
RICARDO LEMVO &
MAKINA LOCA
RETROSPECTIVA
Stern’s
Ricardo Lemvo stopt
de halve wereld in zijn
muziek. Geboren in Kinshasa, Angolese wortels,
woonachtig in Los Angeles en al jaren succesvol
met zijn band Makina Loca. Voor Retrospec-
tivo nam hij zijn beste nummers en favorieten
opnieuw op. Resultaat is een prachtige collectie,
waar de buitenwijken van Luanda langskomen
(N’vunda ku muceque), een Latin klassieker
(Yiyi Yiyi Bon) en één van zijn eigen grootste
hits, Mamobo Yo Yo. Feestje? Gewoon deze CD
opzetten.
AURELIO MARTINEZ
GARIFUNA SOUL
Stone Tree Records
De Garifunacul-
tuur ontstond door
vermenging van
Afrikaanse en Indi-
aanse invloeden, volgens de legende na een
schipbreuk van een slavenschip, voor de kust
voor Belize. Aurelio Martinez uit Honduras is
inmiddels uitgegroeid tot de grote Garifuna-
ster. Gezegend met een dramatische stem
leidt hij ons op Garifuna Soul door ontspannen
swingnummers en ballades. Denk: Orchestre
Baobab met een zanger uit Midden Amerika.
Werkt prima.
CHOC QUIB TOWN
ORO
World Connection
De beste Afro-Columbi-
aanse rap komt van Choc
Quib Town, opgebouwd
rondom een charismati-
sche jonge vrouw, MC Goyo. Alles gooien ze in
de strijd: marimba’s, drumcomputers, toetsen,
blazers, zang, rap, en alle ritmes die je bedenken
kunt. En dan krijg je Oro, veruit de meest aan-
stekelijke CD van 2010. Natuurlijk staat Somos
Pacifcos, het nieuwe volkslied van een hele
generatie Afro-Colombianen er twee keer op:
één keer met strakke drums – en één keer in een
Latin-versie.
doken. Eind juni van dit jaar stuurden ze vanuit
een onbekende locatie in Bissau een video naar
New York, voor The Impossible Music Session,
een initiatief van een Amerikaanse rapper.
Wereldwijde bekendheid – dat redt artiesten.
Vandaar het bestaan van Freemuse, de Amne-
sty International voor muziekmakers. Lapiro,
vanuit de gevangenis, is stellig: ‘Als mijn vrouw
niet iedere dag langskomt met eten en als
Freemuse mijn zaak niet bekend had gemaakt,
dan was ik allang dood geweest. Maar het gaat
niet om mij persoonlijk. Als ik vrij ben stel ik
eerst mijn familie in veiligheid en daarna zet ik
de strijd voort. Je moet mijn verhaal zien door
de lens van een volk dat zijn vrijheid wil.’
Freemuse heeft een cd uitgebracht met werk van verboden
artiesten, waaronder Lapiro. Info: www.listentothebanned.com
mijn bloed; ik ben iemand die constant strijd
levert.’ De tirade Constitution Constipée ging
de autoriteiten blijkbaar te ver, misschien van-
wege het enorm treiterige refrein: ‘…maak hem
vrij. De ouwe is moe, geef ‘m dan toch eindelijk
z’n rust.’ En dat op onweerstaanbare Centraal-
Afrikaanse dansmuziek.
Waarheid
Vaker zijn het reggae en hip-hop die gebruikt
worden als vehikel voor politieke boodschap-
pen. Neem Baboleros Crew, uit Guinee-Bissau.
Dat land kruipt hopelijk ooit eens uit het peil-
loze gat waar het al een eeuwigheid inzit. De
tekenen zijn slecht: wankele politiek, corruptie,
staatsgrepen en cocaïnehandel. Baloberos
Crew, een hip-hop groep, leverde in Seven
minutes of Truth zware kritiek op leger en
politiek. Teveel waarheid in een land waar
de leugen al sinds mensenheugenis regeert.
Gevangenis, intimidatie, en sindsdien onderge-
F
O
T
O
:

C
O
U
R
T
E
S
Y

O
F

I
S
S
A

N
Y
A
P
H
A
G
A
AFRIKAANSE INVLOEDEN
IN AMERIKA
Lapiro de Mbanga wordt
geëscorteerd door de
burgemeester van
Njombé Penja, bij zijn
arrestatie op 24 juli 2008
ZAM1003_Geluiden.indd 19 06-09-10 16:33
20 ZAM AFRICA MAGAZINE 03/2010
ZA1003_De4eVrouw.indd 20 06-09-10 16:34
21 ZAM AFRICA MAGAZINE 03/2010
Met haar succesvolle debuutroman
The Secret Lives of Baba Segi’s Wives
vertelt de Nigeriaanse schrijfster
Lola Shoneyin een tragikomisch
verhaal over het huishouden van de
onstuimige Baba Segi en zijn vier
vrouwen. ‘Ik zal wel een paar mensen
achter me aan krijgen die vinden
dat alles wat in Afrika gebeurt per
defnitie fantastisch is’.
TEKST: BELINDA OTAS, FOTO: JIDE ALAKIJA
de
vierde
vrouw
ZA1003_De4eVrouw.indd 21 06-09-10 16:34
22 ZAM AFRICA MAGAZINE 03/2010
Begin dit jaar trouwde de Zuid-Afrikaanse
president Zuma voor de vijfde keer. Een poosje
later nam Mandela’s kleinzoon een tweede
vrouw. Het laatste polygamienieuws kwam in
augustus uit Swaziland: de twaalfde vrouw
van konings Mswati III had, zo ging het ver-
haal, een geheime verhouding met de minister
van Justitie, Ndumiso Mamba. Er is nog geen
bewijs voor de verhouding gevonden, maar
Mamba moest alvast zijn ontslag indienen en
wordt waarschijnlijk verbannen uit Swaziland.
De 22-jarige vrouw van de koning staat voor
onbepaalde tijd onder huisarrest in de woning
van haar ouders.
Columnisten en bloggers over de hele wereld
buigen zich, naar aanleiding van dit alles, vol
enthousiasme over het polygame huwelijk.
Allerlei argumenten komen voorbij: leuk voor
die man, zielig voor die vrouwen, achterlijk,
gezellig, Afrikaanse traditie, mensonterend.
Schrijfster Lola Shoneyin (Ibadan, Nigeria,
1974) mengt zich nadrukkelijk in de polygamie-
discussie met haar boek, dat volgend jaar ook
in Nederland verschijnt.
Centraal in The Secret Lives of Baba Segi’s Wives
staat een welgestelde Nigeriaan die besluit
een vierde vrouw te nemen. Deze beslissing
valt niet al te goed bij zijn drie huidige vrou-
wen. Om het allemaal nog erger te maken
blijkt de vierde vrouw afgestudeerd te zijn aan
de universiteit, in schril contrast
met de vorige drie. Binnen de
kortste keren is het haat en
nijd troef in huize Baba Segi.
Opa
Shoneyin heeft er zelf nooit
over gepiekerd een polygaam
huwelijk aan te gaan. Ze werd
al op zesjarige leeftijd, vertelt
ze lachend, ‘verscheept’ naar een
kostschool in Edinburgh, Schotland.
Haar vervolgopleiding volgde ze afwis-
selend in Nigeria en Engeland. Onlangs ver-
huisde ze, na een vijfarig verblijf in Engeland
en Amerika, defnitief terug naar Nigeria. Daar
geeft ze nu Engelse les op de internationale
school. Shoneyin, getrouwd en moeder van
vier kinderen, publiceerde eerder drie dicht-
bundels. Haar vloeiende, bij vlagen poëtische
manier van vertellen herinnert hier nog aan.
Met een mengeling van humor en melancholie
maakt ze lezers van The Secret Lives of Baba
Segi’s Wives wegwijs in haar uitgesproken visie
op het polygame huwelijk.
Rond haar tiende verjaardag zag Shoneyin een
foto in de krant van een man, gefankeerd door
een groepje beeldschone vrouwen - zijn echt-
genotes. In haar fantasie zag ze al voor zich
hoe zij en haar vriendinnen later ook gezellig
samen met één man zouden trouwen. Shoney-
ins moeder reageerde niet meteen enthousiast
toen ze vertelde over deze droom, herinnert ze
zich: ‘Ze smeet woedend haar bril op de tafel
en zei dat de vrouwen op die foto er misschien
gelukkig uitzagen, maar eigenlijk droevig
en boos waren. Op de een of andere manier
maakte dat heel veel indruk op me. Sindsdien
kan ik nooit meer naar een man met meerdere
vrouwen kijken zonder daaraan te denken.’
Cultuur
Ze ontdekte pas later waarom haar moeder
zo fel reageerde. Haar moeders moeder, Sho-
neyins oma, was de eerste van vijf vrouwen
in een polygame familie. ‘Mijn opa was de
traditionele leider van een gebied in het Zuid-
Westen van Nigeria. Hij was een strenge man
die geen tegenspraak duldde, zo wordt verteld.
Ik heb hem nooit gekend, want hij stierf toen
ik twee was, maar mijn oma kende ik goed. Op
elke foto die ik van haar heb lacht ze, maar in
werkelijkheid deed ze dat bijna nooit. Het was
een heel stille vrouw, die erg verbitterd was
over het feit dat haar man niet genoeg aan
haar had en met meerdere vrouwen trouwde.
Ze voelde zich verraden.’
Het vaak gehoorde verhaal dat polygamie iets
typisch Afrikaans is, veegt Shoneyin bruusk
van tafel. ‘Afrika is niet de enige plek waar
mannen met meerdere vrouwen willen trou-
wen. In het Midden-Oosten komt polygamie
ook voor, net als in sommige Christelijke krin-
gen in Amerika. Ik kom uit Nigeria, dus mijn
boek speelt zich af in Nigeria. Maar het onder-
werp is universeel. Polygamie vreet wereldwijd
aan het zelfvertrouwen van vrouwen.’
Ook het bekende verweer dat polygamie nou
eenmaal deel uitmaakt van de Nigeriaanse
cultuur wil er bij Shoneyin niet in. ‘Cultuur is
niet iets statisch. Cultuur verandert constant,
door het contact met andere culturen, door
wetenschappelijke vooruitgang, soms simpel-
weg door het besef dat een cultureel gebruik
bij nader inzien schadelijk is. En ik vind dat
polygamie enorme psychische schade toe-
brengt aan vrouwen.’
Valkuilen
Het belevenissen van de vrouwen van Baba
Segi zijn gebaseerd op de werkelijkheid. In
haar jeugd ving Shoneyin een verhaal op over
een polygaam huwelijk dat volledig uit de
hand liep, via een vriendin van haar broer.
Haar eigen polygame grootvader stond deels
model voor Baba Segi. ‘De manier van denken
van mijn mensen ligt zo diep in mij verankerd
dat het me geen enkele moeite kostte om me
ZA1003_De4eVrouw.indd 22 06-09-10 16:34
23 ZAM AFRICA MAGAZINE 03/2010
te verplaatsen in mijn personages.’
Het verhaal wordt verteld door de ogen en met
de stemmen van de hoofdpersonen. De opge-
wekte en goedgelovige Baba Segi komt aan het
woord, net als zijn vrouwen. ‘De eerste vrouw,
Iya Segi, heeft een zelfverzekerde, superieure
toon. De tweede, Iya Femi, is ontzettend religi-
eus, maar ook gemeen. Dat blijkt bijvoorbeeld
uit het feit dat ze iedereen een dierenbijnaam
heeft gegeven. De derde vrouw, Iya Tope, is
onzeker, en stelt de lezer continu vragen. Door
alle personages in de eerste persoon te laten
vertellen kon ik verschillende perspectieven op
de situatie geven. Een valkuil was dat ik kari-
katuren van de vrouwen zou maken; dat heb ik
proberen te vermijden.’
The Secret Lives of Baba Segi’s Wives is oor-
spronkelijk geschreven in het Engels, maar
de schrijfster is er op een wonderlijke manier
in geslaagd haar personages een Nigeriaans
tintje te geven. ‘Alle personages behoren tot
de Yoruba’s, een van de drie grote stammen
van Nigeria. De Yoruba’s hebben een rijke
verteltraditie, die ik wilde laten doorklinken
in mijn boek. Telkens als ik een zin opschreef
probeerde ik me voor te stellen hoe die zin in
het Yoruba zou hebben geklonken. Het Engels
in mijn boek is vaak een letterlijke vertaling
van het Yoruba. Dit was ook een valkuil, want
ik moest natuurlijk zien te vermijden dat mijn
personages zouden klinken alsof ze achterlijk
waren. Recht doen aan het Yoruba en aan de
Engelse grammatica, dat was de opdracht aan
mezelf.’
Met haar bedachtzame aanpak creëerde Sho-
neyin een serie zeer geloofwaardige persona-
ges, die de lezer lang bij zullen blijven. Vooral
de heldin van het verhaal, Bolanle, maakt
indruk met haar zoektocht naar zichzelf. Ze
wordt geplaagd door traumatische herin-
neringen uit haar tienerjaren en probeert te
ontsnappen aan haar intimiderende moeder.
Door te trouwen met Baba Segi hoopt Bolanle
op fnanciële zekerheid; verder wil ze vooral
onzichtbaar zijn. Jammer genoeg zet haar aan-
wezigheid de verhoudingen juist op scherp,
en komen er allerlei geheimen naar boven die
lang verborgen zijn gebleven. Aan het einde
vindt ze haar plek in de wereld. ‘Ik hoop dat
Bolanle getraumatiseerde vrouwen zal inspire-
ren. Haar verhaal is me het dierbaarst van het
hele boek. De keiharde competitie die heerst
in een polygaam huwelijk komt bij haar het
hardste aan.’
Loyaal
Volgens een demografsch onderzoek uit 2008
is ongeveer 30 procent van de Nigeriaanse
vrouwen een polygaam huwelijk aangegaan.
In veel gevallen onvrijwillig, meent Shoneyin:
‘Een huwelijk is voor Nigeriaanse vrouwen de
enige manier om enig aanzien en status te
krijgen. Het is de meetlat waarlangs je gelegd
wordt - als je niet getrouwd bent, ben je mis-
lukt. Veel vrouwen worden liever ongelukkig
in een polygaam huwelijk dan dat ze alleen
blijven. Het economische aspect is ook heel
belangrijk: 70% van de Nigerianen leeft onder
de armoedegrens, en een huwelijk is voor
vrouwen meestal de enige weg naar een beter
leven.’
Daar komt nog eens bij dat veel vrouwen vol-
gens Shoneyin niet beter weten. ‘De meeste
polygame huwelijken worden in het Islami-
tische noorden gesloten, waar vrouwen nau-
welijks onderwijs krijgen. Een senator uit dat
gebied trouwde laatst met een 14-jarig Egyp-
tisch meisje, en toen iemand er op TV iets van
zei stonden de straten binnen de kortste keren
vol met moslimvrouwen die vóór het huwelijk
demonstreerden. Vrijwillig? Gestuurd door
geestelijken? Ik weet het niet.’
Polygame huwelijken hebben ook een rol in de
politiek. De vorige, inmiddels overleden presi-
dent van Nigeria Umaru Yar’Adua huwelijkte
zijn dochters uit aan hoge ambtenaren om zich
te verzekeren van hun loyaliteit. ‘Stel je voor
dat je een jonge, hoogopgeleide vrouw bent
en dat je de derde of vierde vrouw van een of
andere dikke oude gouverneur in de provincie
moet worden. En dan overlijdt je vader en is
het allemaal voor niks geweest. Dat is toch
achterlijk?’
Toen The Secret Lives of Baba Segi’s Wives eer-
der dit jaar verscheen in Engeland en Amerika
werd het vrijwel unaniem met gejuich ontvan-
gen. In september zal het boek ook in Nigeria
uitkomen. Is Shoneyin niet zenuwachtig voor
de respons in een land waar de polygamie
van zoveel kanten wordt gesteund? ‘Volgens
mij beledig ik niemand in mijn boek. Ik geef
lezers simpelweg een kijkje in een polygaam
huwelijk. Ik zal wel een paar mensen achter
me aan krijgen die vinden dat alles wat in
Afrika gebeurt per defnitie fantastisch is, en
sommige moslims zullen wellicht ook niet blij
zijn. Maar ik hoop vooral dat mensen het een
mooi boek vinden, en dat ze op nieuwe ideeën
gebracht worden.’
De Nederlandse vertaling van The Secret Lives of Baba Segi’s
Wives verschijnt in de loop van 2011 bij uitgeverij Sijthof.
BELINDA OTAS WOONT IN LONDEN. NAAST FREELANCE
JOURNALIST IS ZE BLOGGER EN SCHRIJVER . MOMENTEEL
WERKT ZE AAN HAAR EERSTE TONEELSTUK. VOLG HAAR OP
WWW.BELINDAOTAS.COM
‘ Op elke foto
lacht mijn
oma, maar in
werkelijkheid
deed ze dat
bijna nooit’
ZA1003_De4eVrouw.indd 23 06-09-10 16:34
24 ZAM AFRICA MAGAZINE 03/2010
TIK
F
O
T
O
:

G
I
A
N

P
A
O
L
O

B
A
R
B
I
E
R
I
ZA1003_Tikkop.indd 24 07-09-10 10:07
25 ZAM AFRICA MAGAZINE 03/2010
IKKOP
ADRIAANVANDIS
De Nederlander Mulder gaat tijdelijk in een West-Kaaps vissersdorp
wonen, op uitnodiging van zijn oude vriend Donald. Daar
wedijveren vriendschap en vervreemding met elkaar en doemt in
het heden telkens het verleden op.
Een voorpublicatie uit het nieuwe boek van Adriaan van Dis.
ZA1003_Tikkop.indd 25 07-09-10 10:07
26 ZAM AFRICA MAGAZINE 03/2010
  DE
STIJFHEID NAM TOE. Na twee dagen trok Mulder met z’n been. De buurvrouw van
onder aan het duin zag het meteen. ‘Wat loop je moeilijk?’
Hij mompelde iets over een verrekte spier, maar daar kwam hij niet mee weg.
‘Je ziet grauw.’
Zo voelde Mulder zich ook. Hij liet haar beschaamd de beet zien. Hij kreeg zijn broek nauwelijks
over zijn kuit, zo opgezwollen was ie. Van een teckel ja, een domme worshond. Om de korsten
tekende zich een blauwgroene kring af. Buurvrouw betastte de achterkant van z’n knie – ze was
vroeger verpleegster geweest. ‘Wanneer was je laatste tetanusinjectie?’
Mulder kon het zich niet herinneren.
‘Ben je stijf?’
‘Ik ben altijd stijf.’
‘Ook in je kaak?’
Mulder zei Aaa. Zijn onderkaak bleef hangen.
‘Naar de dokter,’ zei ze kordaat. Haar man was met vrienden aan het vissen, maar zij kon hem
wel brengen. ‘Ons bure help mekaar mos.’ Ze rende naar binnen om tas en autosleutels te halen.
Mulder liet het maar gebeuren (ondanks de huiver van die hand achter zijn knie), hij was allang
blij dat hij Donald erbuiten kon laten. Buurvrouw kennelijk ook: ‘Aan die man heb je niks, dat is
een papierendokter, veel te geleerd voor alledaagse kwalen.’
Voor een huisarts moest je naar Distriksdorp, zo’n honderd kilometer landinwaarts, daar lag ook
het ziekenhuis. Een fink uur rijden. ‘We leven ver van de beschaving… geen behoorlijke winkels,
geen dominee, geen hoger onderwijs, bioscoop, sportveld.’ Buurvrouw lachte verontschuldi-
gend: ‘Alleen verveling.’
Ja, de bruinmense hadden het zwaar, en daarom ging ze eerst haar werkster bellen, vragen of ze
een lift wou. ‘Nooit met een lege auto naar de stad’ – een ongeschreven wet onder autobezitters
op het duin.
‘Gaat er dan geen enkele bus?’ vroeg Mulder.
‘Nee, het is geprobeerd, maar mislukt. Mensen liften liever, is goedkoper.’
Mulder had geen idee hoe zijn buurvrouw eigenlijk heette. Had ze zich nu wel of niet aan hem
voorgesteld? Alleen het bultje op haar neus was blijven hangen, maar haar naam?
  DE
WERKSTER (in lichtblauw jurkschort) wachtte bij het parkeerterrein van het hotel,
ze herkende de auto van ver en kwam hem zwaaiend tegemoet. Voor het instappen
knikte ze hijgend naar een groepje lifters. Of mevrouw nog iemand kon meenemen?
‘Kies jij maar.’
Mulder liet het raampje zakken en zag hoe de werkster op drie vrouwen afiep. ‘Oesterverkoop-
sters,’ kermde buurvrouw Bultje, ‘die stank wil ik niet in mijn auto.’ Maar het drietal wachtte
op de koelwagen van een hotelleverancier (wijdbeens met een mand onder hun lange rok om
hun handel tegen de zon te beschermen). Ze wezen een moeder met een ziek kind aan en een
bejaarde vrouw die medicijnen voor haar man moest halen.
De achterdeuren klikten open. Een magere jongen stapte uit het groepje naar voren, rechterarm
in een vuile lap, maar zijn gympjes waren vlekkeloos roze. Hij stond scheef van de pijn.
‘Nee, hij niet,’ riep de werkster, ‘hij is ’n inkommer.’ Ook de bejaarde vrouw protesteerde. ‘Het is
’n skollie die gestolen spullen in de stad gaat verkopen.’
‘Maar zijn arm is gebroken,’ protesteerde Mulder, ‘je ziet de knak.’
‘Hij stelt zich aan,’ zei de buurvrouw, ‘er zit een mes in z’n doek.’ Het bultje trok wit weg.
Mulder verbaasde zich over haar verbeten blik. Ze vergrendelde de deuren automatisch. Hij
negeerde het geraas en stapte uit – de hand op zijn hand weerhield hem niet. Ze keek hem
smekend aan.
ZA1003_Tikkop.indd 26 07-09-10 10:07
27 ZAM AFRICA MAGAZINE 03/2010
‘Twee pijn, voor de prijs van één,’ zei hij door het open raampje en hij hinkte op de jongen af,
uit dwarsheid, zich bewust van afeurende ogen. Er was geen weg meer terug.
Voorzichtig betastte hij de doek.
De jongen beet op zijn onderlip.
‘Geen mes, en ook z’n zakken zijn leeg. Mag ie nou mee?’
Buurvrouw ontweek zijn ogen. ‘Heb je haar niet verstaan? Hij is niet van het dorp, ik mag geen
vreemdelingen meenemen. Vissers gaan voor.’
‘Dan hoef je mij ook niet naar de dokter te brengen.’ Mulder schrok van zijn eigen nobele hou-
ding. ‘Sorry.’
  GE
LAKTE NAGELS trommelden op het stuur. ‘Oké, jouw verantwoordelijkheid.’
‘Ik ga wel achterin,’ zei Mulder, ‘dan kan hij voor. Als ie je lastigvalt, breek ik zijn
andere arm.’
‘Nee, alsjeblieft niet, ik wil een sterke man naast me.’ Ze trok mopperend een tas van de achter-
bank om meer plaats te maken – het werd daar dringen voor vier. Mulder schoof zijn stoel naar
voren en plooide zijn stijve been. De jongen kreunde bij het instappen. Hij rook naar vis.
Ze reden het achterland in, een wijde droogte tegemoet. Zwijgend. Onwennig. Hij keek naar haar
nagels: puntig en heel, niet beschadigd door enige arbeid. Een schrale wind schraapte het veld.
De zon was bleek, maar verrassend warm voor de tijd van het jaar. Schapen vlokten onder de
schaduw van een boom. Boeren brandden de stoppelvelden. De hitte blies de auto in.
Er zaten veel gaten in de weg, het gekreun werd steeds luider. Buurvrouw zette de airco hoger
en verstelde de achteruitkijkspiegel om de jongen beter in het vizier te krijgen. Zweet parelde op
haar bovenlip. Om haar af te leiden wees Mulder naar de honderden struisvogels in een naast-
gelegen veld.
‘A farm,’ zei ze.
‘Kijk, ze rennen met ons mee.’
‘They can easily outrun us. They are very curious you know, but they will probably break a leg.
They are rather accident prone.’
Haar stem fadderde een octaaf hoger. Maar waarom ineens in het Engels?
‘We spoke two languages at home. My mother was Afrikaans, my father British, he had an
ostrich farm.’ Ze knikte naar de achterbank en fuisterde: ‘These fshing people are very curious
you know, I don’t want them to skinder about us.’ Haar neusvleugels trilden.
‘And they don’t speak English?’
‘It is not in their curriculum.’
Mulder masseerde z’n stijve kaak en keek weer naar buiten. De struisvogels hadden de race
gestaakt. Twee probeerden te vliegen, of nee, ze dansten met klapperende vleugels en pikten op
elkaar in. Natuur, een beter gespreksonderwerp was er niet. Natuur kalmeerde.
‘Fascinating birds,’ zei Mulder, wijzend op de twee vechtende struisvogels.
Met haar ogen op de achteruitkijkspiegel gericht, gunde Buurvrouw zich nauwelijks een ander
uitzicht, maar een fits naar het veld vertelde haar genoeg: ‘O, angry mannetjies. They will rip
a man’s stomach open if they are in the wrong mood, and they eat your heart out. They eat eve-
rything, even nails and tennis balls. One swallowed my kitten and I could hear it mewing inside…’
Mulder moest even slikken. ‘En wat is er met dat katje gebeurd?’
‘What do you think? For a farmer these birds are valuable.’
Mulder leefde er helemaal van op. Hij wou ineens alles over struisvogels weten. Staken ze echt bij
gevaar hun kop in de grond en hoeveel eieren… Maar Buurvrouw luisterde allang niet meer, ze
zat zenuwachtig op haar stoel te wippen en had alleen maar oog en oor voor de achterbank.
‘Look at that boy,’ fuisterde ze, ‘have you seen his eyes?’
ZA1003_Tikkop.indd 27 07-09-10 10:07
35
2-10
ONZE
WERELD
Dorpsroddels op muziek
De traditionele vallenato-muziek werd populair op het
Colombiaanse platteland. Zingend en spelend op een
accordeon gaven boeren elkaar dorpsnieuwtjes door. Nu
is de vallenato een van Colombia’s beste muzikale export-
producten. Binnenkort te zien en horen in Amsterdam.
TEKST CRISSY MULDER
I
ntens verdrietige melodieën klinken zelden op een
Colombiaanse begrafenis. Wij kunnen een droevige tekst
nu eenmaal niet aan een droevige melodie koppelen. Het
enthousiasme voor vrolijke ritmes zit vanaf onze geboorte
in ons lichaam en geen vervelende gebeurtenis die dat eruit
weet te slaan’, vertelt de Colombiaanse accordeonspeler
Miguel Osorio. Op 13 maart hoopt hij zijn passie voor mu-
ziek over te brengen op het publiek in het Tropentheater te
Amsterdam.
Samen met zijn landgenoot Antonio Rivas, die enkele jaren
geleden ook naar Europa verhuisde, en de Spanjaard Joan
Garriga vormt Osorio ‘Encuentro de Juglares y Acordeones’.
De bandnaam verwijst naar het muzikale treffen van de drie
spelers en hun accordeons. Het Tropentheater bracht ze
samen en hoopt dat hun combinatie van verschillende mu-
ziekstijlen tot een zinderend optreden leidt, dat in één woord
‘Beweeg!’ uitstraalt. Met begeleiding op gitaar, bas, fluit en
percussie spelen de accordeonisten stijlen als vallenato,
cumbia en guaracha.
Voordat Osorio vanuit Colombia naar België afreisde, zat
hij vijfentwintig jaar in een muziekband. ‘Ik ben voor de
liefde verhuisd, maar de liefde voor muziek heb ik nooit
opgegeven en ik ben nooit gestopt met het accordeonspelen.
Wel ben ik in Europa andere nummers gaan schrijven, vooral
over mijn vrouw.’
Dichtende boeren
De muziekstijl die Osorio met de paplepel kreeg ingegoten,
is de vallenato. Deze stijl werd populair onder Colombi-
Indianenfluit en knopaccordeon
De muziekstijl vallenato dankt haar naam aan de hoofdstad Valledupar van
het Colombiaanse departement Cesar. Hier vindt deze traditionele muziek
haar oorsprong. Valledupar betekent ‘Vallei van het opperhoofd’ en deze stad
kent veel invloeden van de oorspronkelijke indianenstammen. Zo was de gaita
(een indianenfluit) belangrijk bij de ontwikkeling van de vallenato. Hoewel die
rol is overgenomen door de knopaccordeon, klinkt er vaak nog een gaita mee
in de muziek. Vandaag de dag wordt de accordeon geregeld vervangen door
gitaren en synthesizers.

aanse boeren op het platteland. Zij zongen in een dichtende
vorm over alles wat ze zagen en meemaakten. Zo ontstonden
liederen over dorpsroddels, de oogst en over de liefde. In die
tijd konden Colombiaanse boeren nog niet schrijven en lezen.
Door middel van een accordeon, een goede melodie en het
laatste nieuws in dichtvorm ging informatie van het ene dorp
naar het andere.
Tegenwoordig is de vallenato een van Colombia’s beste
muzikale exportproducten. Was de muziekstijl vroeger nog
iets voor de ‘lagere klassen’, nu heeft het land een jaarlijks
vallenatomuziekfestival in april en zenden ook radiostations
vallenatomuziek uit. Tegenwoordig wordt de stijl vaak gemo-
derniseerd door andere instrumenten in de muziek te betrek-
ken. Osorio: ‘Na een tijd van steeds hetzelfde wil je toch wat
experimenteren. Soms met een andere melodie, soms met
een ander instrument, bijvoorbeeld een drumstel. Het spelen
van vallenato is als schilderen. Ik denk niet aan wat ik doe,
maar doe wat de melodie me ingeeft.’ N
WAT: Optreden van Encuentro de Juglares y Acordeones
WAAR: Tropentheater, Amsterdam, 020 568 85 00
TIJD: Zaterdag 13 maart om 21.00 uur
PRIJS: ` 23,-
GA VOOR RESERVERINGEN EN INFORMATIE NAAR WWW.TROPENTHEATER.NL
‘Vrolijke ritmes zitten er vanaf
onze geboorte in, geen vervelende
gebeurtenis die dat eruit krijgt’
13
10-09
ONZE
WERELD
FAIRFOOD
Steeds meer koffie wordt duurzaam
Eerlijk smaakt het lekkerst
V
ijftien jaar lang werden keurmerken als Max Have-
laar en EKO (biologisch) getolereerd door de grote
merken, meer niet. Maar alles is in beweging. Over
tien jaar heeft het merendeel van de koffieproducenten alle
duurzaamheidscertificaten.’
Hier spreekt ‘Mister Coffee’ Nico Roozen, directeur van
Solidaridad en sinds 1988 de motor achter het wereldwijd
gerespecteerde Max Havelaar-keurmerk en het FairTrade-
winkelconcept voor eerlijke handel.
FairTrade garandeert onder meer dat koffieboeren behoor-
lijk betaald krijgen en goed georganiseerd zijn in coöperaties.
In plaats van 25 procent gaat bij Max Havelaar 35 procent
van de winkelprijs naar het land van herkomst. Maar er
zijn ook andersoortige keurmerken. Zo heb je biologische
(Engels: ‘organic’) koffie en het zogenoemde ‘Smithsonian
Bird Friendly’, een keurmerk dat is opgezet door natuurbe-
schermers. Het gaat dan om ‘shade grown’ (ouderwets tussen
bomen) geteelde koffie, waarvoor geen bos is kaalgekapt.
Roozens optimisme over de toekomst van duurzame koffie
is begrijpelijk. De onzekere koffieprijs maakt het voor veel
telers en koffiebranders aantrekkelijk om speciale koffies in
de markt te zetten. Van alle Max Havelaar-producten gaat kof-
fie ruimschoots voorop. Ooit fungeerde Max Havelaar-koffie
als een soort merk, speciaal voor een kleine groep bewuste
consumenten, maar, voorspelt Roozen, ‘volgend jaar is ruim
de helft van de koffies maatschappelijk verantwoord’.
Opmerkelijk is de komst van enkele nieuwe (echte) merken
koffie, die hun Max Havelaar-keur hanteren als centraal ver-
koopargument. ‘Neem RedBeans en AH Café OK. Door zulke
kwaliteitskoffie is ook het Max Havelaar-imago versterkt.’
‘Goede’ merkkoffie
Nog veelbelovender is dat grote gevestigde merken zichzelf
ijverig verduurzamen. Zo hebben Albert Heijn (Perla) en
Douwe Egberts samen met ngo’s het ‘eerlijk-en-milieubewust’
label Utz Certified ontwikkeld. Roozen: ‘Douwe Egberts heeft
60 procent van de Nederlandse koffiemarkt in handen. In
zeven jaar willen zij al hun koffie volgens de Utz-criteria heb-
ben gecertificeerd.’
Het andere grote ‘maatschappelijk verantwoord’ keten-
keurmerk voor gevestigde brands is dat van de Rain Forest
Alliance (RFA). Op wereldschaal ziet Nico Roozen de vraag
naar ‘goede’ merkkoffie geweldig stijgen. ‘Doordat uiteinde-
lijk bijna iedereen aansluit bij Utz of RFA, zijn minder ver
gaande labels op hun retour. Ook enkele heel grote branders
die lang hebben afgewacht, zoals Nestlé, zullen zich binnen-
kort aansluiten.’
De grootschaligheid van Utz en RFA heeft bovendien een
prettig bijeffect: de controle op producenten én op contro-
leurs wordt scherper en goedkoper. Het Utz-label wordt net
als de verschillende Organic-keurmerken marktconform
gecontroleerd door met elkaar concurrerende plaatselijke
certificeerbedrijven. Dat houdt de prijs voor certificering laag
– veel lager dan bij FairTrade, waar slechts één monopolisti-
sche certificerende instantie bestaat, FLO-Cert.
Tegelijkertijd kent Utz een waterdicht intern administratie-
systeem voor alle aangesloten koffiebedrijven. Dat voorkomt
slordigheden en regelrechte fraude, iets waar de traditionele
Organic-certificering mee kampt aangezien die minder dicht-
getimmerd is. Een Organic (in Nederland EKO) label kan
heel lucratief zijn, zeker als je stiekem toch goedkoop teelt,
mét landbouwgif of kunstmest. De internationale bio-koepel
IFOAMheeft de handen vol aan fraudebestrijding.
Overigens, juist biologische koffieproductie is vrij een-
voudig en daarom weinig fraudegevoelig, meent Agro-Eco
directeur Bo van Elzakker, die binnen IFOAMgeldt als een
belangrijke fraude-expert.
Klimaatneutraal verpakt
Eerlijk, milieu- of natuurbewust en biologisch: is een koffie
daarmee werkelijk duurzaam? Niet per se, zeker wanneer je
de drie p’s – people, planet, profit – als uitgangspunt neemt.
Ten eerste is koffie meer dan teelt alleen: er is transport, kof-
fiebranderij, verpakking – allemaal zaken waar qua arbeids-
omstandigheden en milieu het nodige mis kan gaan.
‘Klimaat’ heeft zich aangediend binnen de Utz-criteria.
Veel koffiepakken missen tegenwoordig de energieverslin-
dende aluminium binnenverpakking. RedBeans is de eerste
koffie op de markt die claimt klimaatneutraal te zijn.
De hele ‘levenscyclus’ doorrekenen, zoals met veel consu-
mentenproducten gebeurt, is bij koffieproducten nog niet ge-
beurd. Maar nu eerlijke koffie een voet tussen de deur heeft,
wordt wel langzaam het blikveld van pleitbezorgers van
duurzame koffie verbreed naar milieuaspecten en waardetoe-
voeging in de regio van herkomst.
Dat er ook qua people en profit nog meer te halen valt,
bewijzen de Britse organisatie Equitrade en de jonge Neder-
landse initiatieven Trabocca en Amigos International. Niet
alleen bepleiten zij (net als een rij andere merken) extra
aandacht voor lokaal-ambachtelijke koffies van kleine boeren,
die veelal over het hoofd worden gezien in de wereldmarkt,
ze proberen ook zoveel mogelijk plaatselijk toegevoegde
waarde te creëren.
Amigos heeft daartoe het eigen 100% PICO-concept
opgesteld, dat staat voor ‘produced in country of origin’.
‘Normaliter worden koffiebonen uit het zuiden hier naartoe
geïmporteerd en hier gebrand, gemalen en verpakt’, legt Ami-
gos-directeur Jeroen Kruft uit. ‘Doordat wij dat laten doen in
de streek van herkomst, zorgen we dat niet 35 procent van
de winkelwaarde daar blijft, maar 53 procent. Je kunt het
PICO-merkje zien als FairTrade-plus. Veel van onze koffie is
trouwens ook biologisch.’ N
WWW.AMIGOS-INTERNATIONAL.ORG, WWW.TRABOCCA.ORG, WWW.UTZCERTIFIED.ORG,
WWW.RAINFOREST-ALLIANCE.ORG, WWW.REDBEANS.NL
Is eerlijke, biologische
koffie ook daadwerkelijk
duurzaam?
Wie een beetje verantwoord koffie wil
drinken, heeft ruime keuze uit EKO-,
fairtrade- en duurzaamheidskeuren.
Ook gevestigde merken als Douwe Egberts
en Albert Heijn gaan de goede kant op.
‘Volgend jaar is ruim de helft van de
koffies maatschappelijk verantwoord.’
TEKST MICHEL ROBLES BEELD GER LOEFFEN

Waar komt ons bakkie vandaan? In
meer dan 80 landen wordt koffie
verbouwd. Meestal drinken wij een
melange van verschillende boonsoor-
ten, die uit verschillende continenten
afkomstig zijn. Op pakken Perla (AH),
Douwe Egberts Espresso en IKEA staan
websites vermeld waarop de herkomst
van je koffie te traceren is. Wie de kof-
fiesoort en de houdbaarheidsdatum
invult, krijgt de namen van de produ-
centen te zien. (MARIANNE WILSCHUT)
(BRON: UTZ CERTIFIED)
Speciaal voor ZAM lezers:
onzeWereld: 5 nummers op proef voor € 15 + CD
U krijgt een CD met wereldmuziek uit de
Putumayo collectie cadeau!
Ga naar www.onzewereld.nl/zam
of bel 0172 - 47 60 85
Dit aanbod is geldig in Nederland t/m december 2010 en alleen indien u in het afgelopen half
jaar geen proefabonnement op onzeWereld heeft gehad. Het proefabonnement stopt automatisch.
Bent u geïnteresseerd in andere culturen? Lees dan het maandblad onzeWereld! Over de
Egyptische huwelijkscrisis, over reizen in het Amazonegebied, over Dandy’s in Congo,
over de vraag hoe nu verder in Uruzgan en nog veel meer. En iedere maand een
multiculturele agenda, recensies van boeken, films en dvd’s en tips voor een fair leven.
onzeWereld: 5 nummers voor € 15 + CD
(ADVERTENTIE)
ZA1003_Tikkop.indd 28 07-09-10 10:07
29 ZAM AFRICA MAGAZINE 03/2010
  MU
LDER DURFDE NIET meteen om te kijken. Ze reden de heuvels in, het uitzicht
groeide. ‘Het moet toch geweldig zijn om in zo’n land op te groeien.’
‘Niet voor iedereen,’ zei ze bitter. Niet voor haar drie zonen… very bright,
Rhodes scholarship. Voor hen was er geen toekomst in dit land, wel in Australië. ‘They can’t get
good jobs here you know.’ Ze keek even Mulders kant uit, hopend op een knikje medeleven. Maar
hij zag het te laat, hij draaide zich net om naar de achterbank. De jongen leunde achterover,
verzonken in pijn – hij had spleetogen, een beetje platte neus. Aardig gezicht, hoe bleek hij ook
was, in niets de schofes uit het onderdorp met hun tatoeages en uitgetrokken voortanden.
Buurvrouw maakte een gebaar naar de achterbank en tikte op haar voorhoofd. Ze transpireerde
over haar hele gezicht. De airco ging een tandje hoger.
Mulder rilde. Ze reden in een ijskast.
De dokter deelde zijn praktijk met een veearts, het was onduidelijk wie voor wie kwam, maar de
parkeerplaats was vol. Buurvrouw wilde haar lading zo snel mogelijk lossen en stopte met knip-
perende lichten voor de deur. De werkster hielp de moeder met het zieke kind naar binnen. De
oude vrouw bedankte in keurig Engels. De jongen met de gebroken arm redde zich zelf, al leek
hij niet helemaal te besefen waar hij werd afgezet. Ook Mulder wou uitstappen. ‘Nee, ons gaan
apteek toe.’ Buurvrouw sprak weer Afrikaans. Ze had zich bedacht: de apotheker was beter dan
de dokter. Daar hoefde hij ook niet te wachten.
  ZE
HAALDE EEN SPIEGELTJE uit haar tas, stiftte haar lippen en veegde een vlekje mascara
weg. Haar handen trilden. Sorry, ze was zichzelf niet meer, kwam door de jongen met
die gebroken arm. ‘Het was een tikkop.’
Mulder begreep haar niet.
‘Verslaafd aan tik. Crystal meth, een soort superspeed… ze roken of snuiven het, ik weet niet
precies hoe het werkt.’ Het was een gangsterdrug. Tik vrat je hersens weg. Je geheugen.
Je gevoel. Je geweten.
Mulder probeerde haar te kalmeren: ‘We leven nog.’
Buurvrouw keek hem hoofdschuddend aan. ‘Ze vermoorden hun eigen moeder.’
Een paar minuten later zat Mulder met z’n broek op z’n enkels in het kantoortje van de apothe-
ker. Een prik, trekzalf op de korsten, verband en hij kon weer gaan. Hij kreeg ook een antibioti-
cum mee. ‘Pas op met alcohol,’ zei de apotheker met een knipoog.
Buurvrouw wou nog even naar de Spar. Mulder wachtte bij de kassa’s – hij was te gaar voor
boodschappen en hij zou morgen wel met Donald ergens blikvoer halen. Om de tijd te doden las
hij de gratis advertenties op het klantenprikbord: Klavierlesse, Zimbabwians lookin’ for job, een
huishoudster die haar gehoorsaamheid aanprees, babyseeters. Mulder genoot van de spelvonds-
ten. Ene Sandra was in voor ’n mal tyd. Sandra hing naast Karen: Your body my hands! Keurde
de Spar de wensen van zijn klanten? Zijn oog bleef hangen bij een getypte regel op een vergeeld
fche – een verzoek dat kennelijk al langer hing: Ek is min, ek is ’n skreeu. Iemand zocht een pen
pal voor een familielid in de gevangenis, een man van eenenzestig. Hobby’s: lezen, schrijven en
politiek. Daaronder een postbusnummer. Geen naam.
Mulder peuterde het kaartje los.
‘Ga je een afspraakje maken?’
Hij draaide zich geschrokken om. Buurvrouw stond lachend achter hem – twee volle boodschap-
pentassen tegen zich aan gedrukt.
‘Een mountainbike in de aanbieding,’ zei Mulder, ‘ik wil wat aan mijn conditie doen.’ Hij stak het
kaartje doodkalm in zijn kontzak en nam haar tassen over – tevreden over zijn snelle uitvlucht.
‘Wat ben je galant,’ zei ze.
Hij bood aan ergens kofe te gaan drinken. Ze reed hem naar een met tentdoek overdekt terras –
een tearoom annex beautycenter. Veel sjaals, dure tassen en make-up. Louter blanken.
Een vrouw met een tulband van handdoek wuifde uit haar stoel: ‘Stienie!’
Een vriendin. Buurvrouw verontschuldigde zich en liep ‘even’ naar haar toe.
TIKKOP VERSCHIJNT
17 SEPTEMBER BIJ
UITGEVERIJ AUGUSTUS
HET LUISTERBOEK, DOOR
ADRIAAN VAN DIS ZELF
INGESPROKEN OP 6 CD’S,
VERSCHIJNT BIJ UITGEVERIJ
RUBINSTEIN
ZA1003_Tikkop.indd 29 07-09-10 10:08
30 ZAM AFRICA MAGAZINE 03/2010
ZA1003_Worstelen.indd 30 07-09-10 10:23
31 ZAM AFRICA MAGAZINE 03/2010
30 jaar aan de top.
648 wedstrijden gespeeld
644 keer gewonnen
4 keer gelijkspel
ZA1003_Worstelen.indd 31 07-09-10 10:23
32 ZAM AFRICA MAGAZINE 03/2010
ZA1003_Worstelen.indd 32 07-09-10 10:23
33 ZAM AFRICA MAGAZINE 03/2010
  N
et als het beroemde Ameri-
kaanse pro-wrestling is
de worstelcompetitie van
Kinshasa een enorm spektakel.
Alles is toegestaan, en show gaat
voor realisme; de worstelaars
werken elkaar op de wonderlijkste
manieren tegen de grond. De wed-
strijden worden live uitgezonden
op TV en trekken massa’s uitzinnig
publiek. De worstelaars zijn ster-
ren, compleet met fanclubs
en mascottes.
De 50-jarige Mwimba Texas is een
levende legende. Al bijna 30 jaar
staat hij eenzaam aan de top: van
de 648 wedstrijden die hij wor-
stelde won hij er 644 – 4 keer werd
het gelijkspel. ‘Qua techniek komt
niemand bij me in de buurt,’ ver-
klaart hij. ‘Ik ben onverslaanbaar.’
De spieren worden inmiddels wat
stram, maar aan stoppen denkt hij
nog lang niet.
De fanclub van de worstelkampi-
oen bestaat voor een groot deel
uit albino’s. De altijd in het rood
door de stad paraderende Texas
is voor hen een rolmodel. Sterker
nog, vindt hij zelf: ‘Ik ben een
soort Mozes.’
F
O
T
O

S
:

V
I
N
C
E
N
T

B
O
I
S
O
T
/
R
I
V
A

P
R
E
S
S
,

P
A
R
I
S
ZA1003_Worstelen.indd 33 07-09-10 10:24
DONDERDAG 24 JUNI 2010 / € 4,-
JAARGANG134 / NUMMER 25
DE GENERATIEKLOOF
‘Screenagers zijn we,
opgevoed voor de
computer en televisie’
BIG PROBLEM
De imagoschade
voor BP en andere
oliemaatschappijen
HET DRAMA CONGO
David van Reybrouck
over de Belgische
uitbuiting van een kolonie
De macht van merken
Tien jaar na de klassieker van Naomi Klein
$3
DONDERDAG 22 APRIL 2010 / € 4,-
JAARGANG134 / NUMMER 16
$3
Oorlog van allen
tegen allen
De actualiteit van filosoof Thomas Hobbes
DE RECHTER VERDACHT
Baltasar Garzón
herinnert Spanje aan
een tragisch verleden
DUITSE PROVOCATEUR
‘Amerika importeert
intelligentie, wij
het omgekeerde’
ANIL RAMDAS
Ieder weldenkend
mens moet op Job
Cohen stemmen
Special
VRIJDAG 30 OKTOBER 2009 / ` 3,75
JAARGANG133 / NUMMER 44
ONAFHANKELIJK WEEKBLAD
SEDERT 1877
WWW.GROENE.NL
AOW
Het is helemaal niet
noodzakelijk dat we
langer doorwerken
ONDERBUIK
De media als motor
van maatschappelijke
onvrede
ARNON GRUNBERG
& CISCA DRESSELHUYS
‘Ik sluit niet uit dat we
altijd bij elkaar blijven’
Malcolm Gladwell
De popintellectueel van de 21ste eeuw
Plus een artikel van Gladwell over IQ en ras
DONDERDAG 7 JANUARI 2010 / ` 4,-
JAARGANG134 / NUMMER 1
Dave
Eggers
Schrijven
en de wereld
verbeteren
Extra
dikke
special
SUSAN NEIMAN
Hoe politiek rechts
de moraal heeft
gekaapt van links
KANOETEN
Koos van Zomeren
over het overleven van
vogels op het Wad
FRANK FUREDI
Onze kinderen
dreigen eco-verklikkers
te worden
DONDERDAG 21 JANUARI 2010 / ` 4,-
JAARGANG134 / NUMMER 3
NATIONALE
GEDICHTENDAG
Robert Anker over negen
misverstanden over poëzie
ROTTERDAMCS
In de rommelzone rond
het station groeit het
nieuwe hart van de stad
Extra
dikke
special
Het gaat
bestgoedmet
de integratie
DONDERDAG 27 MEI 2010 / € 4,-
JAARGANG134 / NUMMER 21
Extra
dikke
special
MARK RUTTE
De VVD-leider
wordt nu koning
gespeeld
DODE BOMEN
VERSUS INTERNET
‘99 procent van de blogs
gaat over ditjes en datjes’
WARS VAN BEMOEIENIS
Filosoof Michael Sandel
over de gevolgen
van het neoliberalisme
WK van
de hoop
(en de valse beloftes)
$3
DONDERDAG 15 APRIL 2010 / € 4,-
JAARGANG134 / NUMMER 15
WILDERS’ INSPIRATIE
De rechtse minderheid
is aan de macht
in Denemarken
CRISIS IN DE KERK
Alleen maar stilstand
en isolationisme na
vijf jaar Benedictus
GEEN MAZZEL
Het lot van joden in
Argentinië onder de
antisemitische junta
Mooi
zijn is
genoeg
Emma Brunt over
de prinsessenhype
$3
DONDERDAG 4 MAART 2010 / ` 4,-
JAARGANG134 / NUMMER 9
POLITIEKE TWEETS
Hebben politici op
Twitter meer inhoud
dan in de oude media?
VOGELSTRESS
Koos van Zomeren
over de stand van
de natuur in Nederland
FRANK FUREDI
Peer reviewin
de klimaatwetenschap
deugt niet
DONDERDAG 20 MEI 2010 /€ 4,-
JAARGANG134 / NUMMER 20
FAREED ZAKARIA
‘Het Westen heeft
een crisis nodig om
in actie te komen’
STAATSFAILLISSEMENT
Ook Nederland kan
bankroet, maar dat
hoeft niet erg te zijn
DOSSIER DEMOCRATIE
Het is tijd om de boel
te veranderen (maar
niemand doet het)
$3
De Wereld
Is Amusement
Het publieke debat op tv
DONDERDAG 18 FEBRUARI 2010 / ` 4,-
JAARGANG134 / NUMMER 7
Niets om bang
voor te zijn
De islamisering van Europa
VERKIEZINGEN
In Den Haag heerst
angst voor de PVV – ook
al laat die zich niet zien
LIEFDESBRIEVEN
De dichters Paul Celan
en Ingeborg Bachmann
waren pijnlijk verliefd
CHINA
Met de economische
voorspoed wordt China
niet opeens democratisch
DONDERDAG 3 JUNI 2010 / € 4,-
JAARGANG134 / NUMMER 22
$3
Extra
dikke
special
STEDELIJK MUSEUM
WillemSandberg, de
man die het museum
op de kaart zette
KOOS VAN ZOMEREN
Bonte vliegenvangers
snappen niets van
klimaatverandering
GOLDMAN SACHS
Zakenbank verkoopt
stront en laat anderen
erin zakken
Kiezen in crisistijd
De plannen, de campagne, de retoriek, de emotie
en waar het wérkelijk over had moeten gaan
DONDERDAG 19 AUGUSTUS 2010 / € 4,-
JAARGANG134 / NUMMER 33
FREEMANDYSON
De rebelse fysicus
over Einstein, God
en zwarte gaten
URK
De overlevingsstrijd
van een noeste
vissersplaats
ESSAY JOHNGRAY
Geen islamitisch land
had ooit een Stalin,
Mao of Pol Pot
Extra
dik
La vita è brutta
De Italiaanse film en literatuur zijn terug
$3
VRIJDAG 13 FEBRUARI 2009 / ` 3,75
JAARGANG133 / NUMMER 7
Het succes
van een
cultschrijver
Haruki
Murakami
ONAFHANKELIJK WEEKBLAD
SEDERT 1877
WWW.GROENE.NL
BENEDICTUS XVI
Een reactionaire
intellectueel
op Prada’s
POLEMIEK
De vrijheid van
(haatzaaiende)
meningsuiting
MICKEY ROURKE
Ondergang
en opkomst
van een ster
IRAK-ONDERZOEK
Hoe onafhankelijk
wordt de
commissie-Davids
DONDERDAG 1 JULI 2010 / € 4,-
JAARGANG134 / NUMMER 26
VAN DER LAAN
Lessen voor de
nieuwe burgemeester
van Amsterdam
KEIZERIN IN KUNST
Francesca von
Habsburg ziet zichzelf
als makelaar
WAT BINDT ONS?
Nieuwe serie interviews
over een versnipperd
Nederland
$3
Het Rolling
Stone-verhaal
Generaal in een
verloren oorlog
groene.nl
Nieuwsgierig?
DONDERDAG 14 JANUARI 2010 / ` 4,-
JAARGANG134 / NUMMER 2
Een jaar
president Obama
Redenaar op de puinhopen van Bush
ROMAN POLANSKI
Schrijfster Jenny Diski
kijkt terug op haar eigen
verkrachting als meisje
DE ELITE
De weldenkenden
zullen ons niet redden
van het populisme
COMMISSIE-DAVIDS
Grote hoeveelheden
wapens vertrokken via
Nederland naar Irak
(ADVERTENTIE)
ZAM1003_Stemmen.indd 34 06-09-10 17:31
35 ZAM AFRICA MAGAZINE 03/2010
STEMMEN
HET OPINIEKATERN VAN ZAM HET OPINIEKATERN VAN ZAM
Heilige verontwaardiging om domme kafers 3 5
De façades van de verkiezingen 3 7
Brullende leeuwen 4 0
Generatiestrijd 4 1
Manische depressie 4 2
Mediawet
Heilige verontwaardiging
om domme kafers
De kranten en radio en TV in Zuid- Afrika staan al
maandenlang vol van de snode plannen van het ANC,
dat de persvrijheid wil gaan onderdrukken. Maar critici
van het voorstel meten met twee maten, schrijft
Evelien Groenink.
T
ot in Nederland en bij de New York
Times rinkelen de alarmbellen. In de
Zuid-Afrikaanse pijplijn: een staatsge-
heimenwet, waardoor journalisten – zo wordt
gevreesd – nauwelijks meer toegang tot over-
heidsdocumenten zullen kunnen verkrijgen.
Ook is er een plan voor een ‘mediatribunaal’,
dat journalisten zal kunnen beboeten voor
smadelijke publicaties.
Natuurlijk komen de pers en de internatio-
nale opinie in het geweer, en vanzelfsprekend
vallen woorden als censuur, eenpartijstaat
en dictatuur. Het mooie nieuwe Zuid-Afrika
blijkt een paradijselijke droom geweest te
zijn. Hebben we net zo’n fjne regenboogna-
tie, komen de zwarten het weer verpesten!
Verdomd als het niet waar is, we zijn terug bij
de apartheid, zeiden drie oude blanke hoofd-
redacteuren. Dat was wel amusant, want
toen er nog echt apartheid was klaagden ze
niet zo, althans niet zo luidkeels.
Apartheid is het overigens wel, een beetje.
Want zo’n negentig procent van de jour-
nalisten en NGO-activisten die campagnes
voeren tegen de regeringsplannen betref-
fende de media, zijn blank. En zo’n beetje alle
parlementariers die er voor zijn, zijn zwart.
Gek genoeg dezelfde zwarten die – het ANC
blijft het herhalen – de mooie democratische
grondwet met homohuwelijken en zo hebben
opgesteld.
Aardig
Hoe kan dat? Vroeger waren de media zulke
aardige blanken, die vonden dat hun eigen
slechte regering zo akelig deed tegen zwarte
mensen en dat maar eens op moest houden.
Nu het ANC aan de macht is, met alle pro-
blemen van incompetentie en corruptie van
dien, zijn de media veranderd in vervelende,
kritische, zeurderige blanken.
Het feit dat er nu ook zwarte journalisten,
commentatoren, columnisten en hoofd-
redacteuren zijn, verandert niets aan de rol
en toon van ‘de media’ in Zuid Afrika. Die is
sinds de apartheidstijd hetzelfde: die van de
buitenstaander, die de regering ofwel prijst,
ofwel tot de orde roept. Wij waarschuwen
de Minister President nog een keer! Gewone
verslaggeving of, God verhoede, onderzoeks-
journalistiek die probeert uit te vinden wat er
in de samenleving nu echt aan de gang is, is er
maar weinig.
Na het einde van de apartheid was er een over-
gangsperiode. Onder Mandela waren de media
eventjes een engelenkoor dat de regenboog-
natie bejubelde. Later stonden de media
als één blanke, samen met de pijprokende,
bijna-echt-Engelse, Thabo Mbeki, pal tegen de
primitieve wilde Zuma met zijn luipaardvellen
en vele vrouwen.
Nu Zuma er dan is, is de corruptie (die er ook
al was onder apartheid, onder Mandela en
onder Mbeki) in de ogen van de media pas
echt erg. Alle stereotypen omtrent Afrikaanse
ZAM1003_Stemmen.indd 35 06-09-10 17:30
36 ZAM AFRICA MAGAZINE 03/2010
STEMMEN
uit dezelfde klasse en oude families komen
als de wapenfabrikant? Zou de tweedeling
tussen nieuwe politieke elite (zwart, vroeger
arm) en internationale macht (rijk, ontwik-
keld, blank, en zeer principieel) iets te maken
kunnen hebben met het feit dat in Afrika
soms zelfs harder opgetreden lijkt te worden
tegen corrupte politici dan in Europa?
Kwaad
Opmerkelijk genoeg lijken de dozijnen anti-
corruptie-commissies, procedures en cam-
pagnes tegen individuele corrupte leiders
Zuid-Afrika niet veel te helpen. De politie en
de douane blijven drijven op ‘extra betalin-
gen’ en massa’s armen blijven verstoken van
gezondheidszorg en onderwijs.
Wat de anti-corruptieacties wel doen, is het
kwaad maken van de politieke elite. De pers
wordt uitgemaakt voor ‘vijandelijke agenten’
die niets beters te doen hebben dan venijn te
spuien over wie er nu weer een auto of een
paar dure schoenen heeft gekocht, of een
baan of een contract aan een bekende heeft
doorgespeeld.
Hoe verrassend is het dat een nieuwe elite, die
pas enkele decennia aan de macht is, zichzelf
verrijkt? De etensbonnetjes van de Afrikaanse
nouveaux riches zijn niets vergeleken bij de
diners die gegeven werden in de villa’s van
de Rockefellers, Vanderbilts en de Astors, die
opkwamen vlak na de burgeroorlog in de VS
in de negentiende eeuw. Daar stierven ver-
waarloosde kinderen in armenhuizen terwijl
de nieuwe elite dineerde van gouden schalen.
Om de tafel: de minister, de burgemeester, de
spoorwegeigenaar en de aandelenhandelaar,
die elkaar allerlei baantjes, contracten en
regeringen zijn ineens waar. Een horde gul-
zige varkens, grommend om de trog, is het
beeld (dat mooi beschreven werd door de altijd
interessante en originele commentator Jonny
Steinberg). Een minister kan geen auto of huis
kopen of er volgt wel een lawine van beschuldi-
gende foto’s en commentaren.
De media zijn van engelenkoor tot vitriool-
spuwers geworden. Lees de kranten. De maat-
schappij is kapot. Niets werkt. Armoede bestaat
(verontwaardigde blik) nog steeds. De weg
zit vol gaten (Nee, werkelijk? Gaten? Op een
weg in Afrika? Welke deep throat heeft je dat
juweeltje toegespeeld?). Restaurant-bonnetjes
van ministers worden gepubliceerd, waarop,
jawel, een bedrag voor een hele fes wijn staat
vermeld.
Gevang
En publiceren is nog niet alles. We mel-
den de hebberds aan bij de anti-corrup-
tie-eenheid. We stoppen ze zelfs in het
gevang. Commissaris Selebi zit er al,
wie is er nu aan de beurt? ‘Ik wil ze niet
alleen laten arresteren, ik wil er zelfs
wel een paar doodschieten’, zei een col-
lega me laatst.
Dit soort aanvalsgedrag ken ik niet
uit, laat ik eens een dwarsstraat noe-
men, Nederland. Autoriteiten treden in
Nederland wel af vanwege bonnetjesafaires,
er zijn onderzoeken vanwege het overschrij-
den van grenzen in het grijze gebied tussen
politie en misdaad, maar nergens vormen ‘de
media’ een soort actiegroep die georganiseerd
campagne voert voor de vervolging van minis-
ters en andere hoogwaardigheidsbekleders. In
Frankrijk werd vanwege Angolagate (waarin,
kort samengevat, de regerende Parti Socia-
liste samenspande met de mafa om Angola te
bewapenen in ruil voor oliegeld voor de eigen
partij) een minister voor een week gevangen
gezet en ging het er reuze beleefd aan toe.
Mark Thatcher, die de huurlingen- en wapen-
mafa losliet op Equatoriaal Guinea kreeg een
berisping. De wapenfabrikant British Aeros-
pace koopt international regering na regering
om en er is nu nooit eens een ofcieel onder-
zoek dat over dat soort zaken zelfs maar een
conclusie bereikt.
Zou dat te maken kunnen hebben met het feit
dat autoriteiten, ook de justitiële, in Engeland
vriendendiensten toespeelden.
Wat zouden deze nieuwe ‘big men’ gedaan
hebben als de media in hun eigen New York
hen aan de schandpaal zouden nagelen, mis-
schien zelfs zouden proberen om hen te laten
vervolgen? Er zouden waarschijnlijk doden
gevallen zijn. En niet een NGO zou opgestaan
zijn om ertegen te protesteren, want die waren
er toen nog niet.
Gedragen
Soms heb ik medelijden met de Afrikaanse
elites, die hun nieuwe status beleven te midden
van een international koor van afeurende ‘do
gooders’. Het Westen werd machtig dank zij heb-
zucht en uitbuiting, zo industrialiseerde het,
boekte het technologische vooruitgang,
en koloniseerde het anderen. Arm
Afrika, waar de nieuwe elites zich moeten
gedragen.
De media staan daarbij loerend klaar om
hen goed-, dan wel af te keuren. Kunnen
‘ze’ echt wel regeren? Is er nu nog steeds
geen handzeepmachine op elke zieken-
zaal, en wordt daar weer eens niets aan
gedaan? De gezondheidsminister ziet
met de dag bleker, en niet op een gezonde
regenboogmanier.
Want ze is vroeger alleen maar poli-
tiek activist geweest en weet niet hoe
ze verwaarloosde systemen met getrauma-
tiseerde, bittere mensen aan de praat kan
krijgen. De staatsmachinerie van vroeger
is niet veranderd, maar de mensen die er
mee om konden gaan werken inmiddels in de
privésector.
Zo’n situatie is een paradijs voor elke mooi-
prater die voor een contract en een finke hap
belastingcenten zijn Solutions Agency als, de
naam zegt het al, oplossing aanprijst. Maar
wee de minister die op zo’n aanbod ingaat.
‘Hospital Solutions’ staat, dat voel je op je
klompen aan, geregistreerd op de Bahama’s
en doet alleen aan oplossingen voor de porte-
monnee voor de mooipratende buitenlander in
kwestie. Het is maar een kwestie van tijd of de
gezondheidsminister is er gloeiend bij, met dat
corrupte contract. Naar de gevangenis ermee.
Bij deze mix van betwetende media en stun-
telende nieuwe regeerders hoort dan ook nog
een driehonderd jaar oud refrein van ‘je bent
te dom, je kunt het toch niet’, dat echoot in
Onder Mandela waren
de media eventjes
een engelenkoor dat
de regenboognatie
bejubelde.
ZAM1003_Stemmen.indd 36 06-09-10 17:30
37 ZAM AFRICA MAGAZINE 03/2010
het hoofd van elke nieuwe zwarte leider. Elke
dag weer is er een, meestal blanke, journalist,
die dat complex opwrijft en aanblaast. De
media in Zuid-Afrika hebben er geen idee van
hoezeer ze gehaat worden. (Of ze willen het
niet weten. Dit stuk werd aangeboden aan
de Zuid-Afrikaanse krant Mail & Guardian,
de megafoon van de NGO-crowd, maar
ge weigerd.)
Kokosnoten
Dit alles betekent natuurlijk niet dat het plun-
derende gedeelte van de nieuwe elite dan
zijn gang maar moet gaan. Het uitverkopen
van nationale rijkdommen in ruil voor een
fjne berg aandelen, nog steeds een activi-
teit waarmee vele regeerders in Afrika zich
onledig houden, moet afgelopen zijn, liever
vandaag dan morgen. Er moet, naast alle
andere reportages en verhalen waarvoor het
zo langzamerhand eens tijd wordt – ik hunker
naar Bibeb-achtige interviews, naar inzicht,
een poging tot meedenken – zeker het een en
ander aan de kaak worden blijven gesteld.
Het zou helpen als de blanke intelligentsia
(inclusief de zwarte fellow travelers, zij die in
de wandeling kokosnoten worden genoemd)
zich eens iets minder heilig verontwaardigd
zou opstellen. Vooral in Zuid-Afrika, dat moe-
ras van raciale onderdrukkingstrauma’s, waar
je het als blanke altijd al zo gemakkelijk had,
en altijd de zwarten al voor dom uitmaakte.
Want dat is nog wel het irritantste van al: dat
men zich aan de blanke kant gedraagt alsof
men het van die domme kafers eigenlijk
altijd al wel verwacht had.
Zolang de ‘media’ dat blijven uitstralen, kan
het geen journalist verbazen dat de meerder-
heid van de zwarten helemaal geen kranten
leest. En het die meerderheid ook geen barst
schelen kan dat de regering een tribunaal
voor de media in het vizier heeft.
EVELIEN GROENINK IS JOURNALIST EN WOONT IN ZUID-
AFRIKA. ZE IS COORDINATOR VAN HET FORUM FOR AFRICAN
INVESTIGATIVE REPORTERS (FAIR).
STEMMEN
De façades van de
verkiezingen
Een poosje terug waren er verkiezingen in Burundi
in Rwanda. Beide verliepen, volgens waarnemers,
‘ordentelijk’, hoewel er hier en daar sprake was van
enige ‘onrust’. Achter het voorbeeldige gezicht van de
twee Oost-Afrikaanse landen broeit het echter. Het is
wachten op nieuwe geweldsuitbarstingen, betoogt
Jeroen Corduwener.
B
utare is een dommelig stadje in het
zuiden van Rwanda. Tijdens de koloni-
ale periode deden de Belgen een ver-
geefse poging dit tot de hoofdstad te maken
van een nieuwe staat, gekneed uit Rwanda en
Burundi – Butare ligt immers bijna op de grens.
Maar het plan mislukte en het enige wat eraan
herinnert, is de nationale universiteit en een
buitenmodel kathedraal die hier zijn gebouwd.
Op zondag 15 augustus jl. ontmoetten Paul
Kagame en Pierre Nkurunziza elkaar op deze
historische plek; beiden waren toen net herko-
zen voor een nieuwe periode als president van
respectievelijk Rwanda en Burundi. Ze spraken
over ‘gezamenlijke belangen met betrekking
tot regionale veiligheid’. Daags daarop ontplof-
ten in Butare met één gezamenlijke dreunende
knal twee bommen.
Kagame en Nkurunziza zullen ook gesproken
hebben over hoe ze beiden het beste overeind
kunnen blijven nu ze de verkiezingen met
eclatante cijfers (Kagame met 93 procent en
Nkurunziza zonder tegenkandidaten 100 pro-
cent) hebben gewonnen.
Oppositie
De ontwikkelingen in Rwanda en Burundi zijn
onlosmakelijk met elkaar verbonden. Een voor-
beeld, maar niet op zichzelf staand, is dat de
voorbereidingen voor de genocide in Rwanda
op Tutsi’s in 1994 begonnen nadat een half
jaar eerder de Burundese Hutu-president
Melchior Ndadaye was vermoord door diens
Tutsi-lijfwacht. In beide landen zijn de jong-
ste verkiezingen gepaard gegaan met een golf
van geweld. In Burundi richtten de aanslagen,
arrestaties en moorden zich op gewone bur-
gers die lid waren van een oppositiepartij. De
Hutu-partij van Nkurunziza, de CNDD-FDD in
2005 aan de macht gekomen, heeft in die peri-
ode een almachtige positie opgebouwd geba-
seerd op kleptomanie, corruptie en margina-
lisatie van oppositie. Dat was de reden dat de
belangrijkste oppositiepartijen zich terugtrok-
ken en Nkurunziza’s belangrijkste opponent
Agatha Rwasa vluchtte.
In Rwanda werden oppositiepartijen geweerd
uit de campagne, op enkele satellietpartijen
van het almachtige Rwandese Patriotic Front
(RPF) na. De boycot was nog niet voldoende: de
vice-president van de Green Party, een opposi-
tiepartij gevormd door ‘deserteurs’ van de RPF,
werd op beestachtige wijze vermoord; leiders
van andere partijen werden in de gevangenis
gezet of vervolgd, zoals gebeurde met de uit
Nederland afomstige Victoire Ingabire. Vrije
pers werd gemuilkorfd, meer dan dertig kran-
ten verboden – doorgaans met het argument
Burundi en Rwanda
De ambassadeur
verklaarde al voor de
verkiezingen dat deze
‘eerlijk en transparant’
zouden verlopen.
ZAM1003_Stemmen.indd 37 06-09-10 17:30
38 ZAM AFRICA MAGAZINE 03/2010
STEMMEN
dat de kranten of partijen aanzetten tot divi-
sionisme, een begrip dat door de Tutsi’s van de
RPF zelf is bedacht.
Leiderschap
Kagame en Nkurunziza hebben meer gemeen:
ze onderdrukken hun bevolking dusdanig, dat
elke stem voor een ander als een stem tégen
het heersende regime en daarmee tegen het
landsbelang wordt gezien. RPF is synoniem
geworden voor de staat Rwanda, de CNDD-
FDD heeft dat zelfs zover doorgetrokken dat
in Burundi niet de nationale vlag op overheids-
gebouwen wappert, maar die van de partij.
Beide landen kennen ook grote verschillen:
Burundi zucht nog steeds onder de gevolgen
van een decennialange burgeroorlog.
Nkurunziza is geen krachtig leider, wat
hij tracht te verbergen door de oppositie
uit te schakelen. Zo ontmantelde hij de
FNL van Rwasa na diens vlucht en zorgde
dat de leiding van deze Hutubeweging in
handen kwam van hem gunstig gezinde
getrouwen. Zijn gebrek aan leiderschap
laat zich minder makkelijk verbergen bij
de ontwikkeling van het land, waar de 9
op de 10 Burundezen onder de armoe-
degrens leven, gezondheid en onder-
wijs niet functioneren en de staat een
partijsysteem is, dat bestaat bij de gra-
tie van vriendjespolitiek en corruptie: volgens
de internationale watchdog Transparancy
International staat Burundi in Oost-Afrika op
nummer 1.
In Rwanda wordt de ontwikkeling die dat land
doormaakt, na de verschrikkingen van de
genocide in 1994, door de Westerse landen voor
de volle honderd procent op conto geschreven
van Kagame; het is volgens hen een school-
voorbeeld van geslaagde ontwikkelingshulp.
Het land ziet er spik en span uit, plastic zakjes
zijn geweerd, bromfetshelmen verplicht, er
wordt geïnvesteerd dat het een lieve lust is en
het resultaat lijkt oogverblindend: een strak
georganiseerde staatsoverheid, nauwelijks cor-
ruptie en een economische groei van rond de
6 procent.
Profteren
Dat de mensenrechten met voeten worden
getreden, het land geregeerd wordt door één
partij (persoon), en dat de democratie niet
bestaat wordt door de internationale gemeen-
schap genegeerd of weggewuifd. Een Ameri-
kaanse diplomaat zei dat er weliswaar geen
democratie is in Rwanda ‘maar wel accounti-
bility’, eraan voorbijgaand dat accountibilty
onderdeel is van een democratie. De economi-
sche ontwikkeling van Rwanda is bovendien
een façade op zichzelf: 70% van de Rwandezen
leeft nog steeds onder de armoedegrens, de
overige 30% bestaat overwegend uit Engels-
sprekende Tutsi’s, na de genocide naar Rwanda
gekomen en trouw aan Kagame, die tot
dezelfde groep behoort.
Op het gebied van eerlijke rechtspraak is in
Rwanda niets gebeurd: het is het enige land
in de wereld waar na de gruwelijkheden van
een burgeroorlog geen waarheidsonderzoek
bestaat, en al helemaal geen verzoening. In
plaats daarvan heerst de overwinnaarsrecht-
spraak, en worden Hutu’s massaal gemargina-
liseerd en veroordeeld, zoals ondermeer uit een
recent rapport van Rwanda-specialist Klaas de
Jonge blijkt.
In Burundi worden de verkiezingen door
de internationale gemeenschap gezien als
een manier om stabiliteit te brengen in een
land dat een lange geschiedenis van bloe-
dig geweld heeft. Dat was dan ook de reden
dat de Europese waarnemerscommissie zich
bijna lovend uitliet over hoe zorgvuldig de
verkiezingen waren verlopen. De waardering
gold de procedure van het stemmen, de wijze
waarop de uitslagen werden gepresenteerd.
Ze was niet van toepassing op de wijze waarop
de partij van Nkurunziza de staatskas had
geplunderd voor haar eigen campagne en de
oppositie had weggejaagd; dat viel buiten het
mandaat van de waarnemers.
Eerlijk
In Rwanda waren helemaal geen waarnemers
van de Europese Unie aanwezig uit ‘geld-
gebrek’. Verkiezingen worden door de interna-
tionale gemeenschap gezien als een beloning
voor Kagame voor de hierboven geschetste ont-
wikkeling. Daarom beperkte het toezicht zich
tot een commissie van lokale diplomaten onder
leiding van de Nederlandse ambassadeur Frans
Makken. Die verklaarde al voordat de verkiezin-
gen hadden plaatsgevonden dat deze ‘eerlijk
en transparant’ zouden verlopen. En dat was
notabene ná de moord op de vice-president
van de oppositie, de arrestaties, het verbieden
van opstandige kranten. Maar ook in dit geval
gold die ‘onrust’ (defnitie van de gruwelijkhe-
den door de Nederlandse minister Verha-
gen in de Tweede Kamer) niet het man-
daat van de commissie. Die moest alleen
toezien dat de stembureaus op tijd open
gingen en dat de stemmen na afoop
keurig en transparant werden geteld.
De enige bezorgde toon kwam van de
Amerikaanse regering, die opmerkte dat
‘democratie meer is dan verkiezingen’.
Nkurunziza en Kagame hebben hun land
en hun bevolking stevig in hun greep, al
jaren. Voor hen zijn de verkiezingen een
bevestiging van hun dictatuur, en nu
ook nog gelegaliseerd, goedgekeurd en
zelfs gecomplimenteerd door de internationale
gemeenschap. Om die te plezieren worden de
verkiezingen gehouden zoals de Westerse lan-
den dat wensen, naar hun concept en opvattin-
gen. Intussen werkten Kagame en Nkurunziza
achter de façade aan de continuering van hun
macht: hoe (on)democratisch het proces ook
zou verlopen, de winnaars stonden al jaren
van te voren vast. ‘De werkelijkheid wordt in
Rwanda bepaald door de leiders, niet door de
stemmers’, stelt de Rwanda-wetenschapper
Poittiers.
Gruwelijk
Burundi en Rwanda kennen een lange geschie-
denis van oorlog en geweld, van etnische strijd
en van confict binnen etnische groepen. Die
historie gaat terug tot ver voor de koloniale
periode. De burgeroorlog in Burundi tus-
sen 1993 en 2005 moet worden gezien als een
gevolg daarvan en niet een op zichzelf staande
gruwelijke periode. De genocide in Rwanda in
In Burundi wappert
niet de nationale vlag
op overheidsgebouwen,
maar die van de partij.
ZAM1003_Stemmen.indd 38 06-09-10 17:30
39 ZAM AFRICA MAGAZINE 03/2010
STEMMEN
1994 was een weerzinwekkend dieptepunt
van etnische haat, maar wel een gevolg van
een confict, waarvan de wortels decennia
terug liggen. In beide gevallen geldt dat de
haat en de etnische tweespalt daarna is door-
gegaan, tot op de dag vandaag.
De zogenaamde verkiezingen van de afgelo-
pen maanden zijn geen voorwaarden, laat
staan garanties voor stabiliteit, zoals de inter-
nationale gemeenschap naïef veronderstelt.
Integendeel, het zijn juist uiterst gevaar-
lijke ontstekers voor nieuw geweld: zowel in
Burundi als in Rwanda zijn de campagnes
trieste en bloedige voorbeelden. Achter de
façades ontwikkelt zich in beide landen een
nieuwe machtsstrijd. Het enige waarin deze
verschilt met het verleden is de etnische kleur.
In Burundi wordt Nkrurunziza bedreigd door
zijn partijen en opposanten van zijn eigen
Hutu-kliek: vroeger vochten hij en Rwasa min
of meer samen tegen Tutsi-machthebbers,
vandaag vechten ze tegen elkaar. Nu nog met
woorden en kleine maar bloedige incidenten,
straks in een openlijke maar nieuwe burger-
oorlog.
Granaat
In Rwanda wordt de Tutsi Kagame bedreigd
door Nyamwasa Kayumba, zijn voormalige
legercommandant en rechterhand. Hij wordt
gesteund door hoge Tutsi legerofcieren, die
gemeen hebben dat ze de RPF en het land
zijn ontvlucht omdat ze de dictatuur van
hun oude bloedbroeder Kagame beu zijn.
De inner-circle van de Rwandese president
wordt met de dag kleiner.
De internationale gemeenschap heeft geen
oog voor deze ontwikkeling, in plaats daarvan
staart ze zich blind op die façades. Niet onlo-
gisch, ze heeft die immers zelf helpen oprich-
ten en heeft geen weet of wil niet weten
wat zich daarachter afspeelt: de mislukte
verkiezingen, de mislukte rechtspraak, geen of
mislukte verzoening, ontwikkeling die alleen
aan een elite ten goede komt, enzovoorts.
Daarom geldt de herverkiezing van Kagame
en Nkurunziza als een reële bedreiging voor de
stabiliteit in de gehele regio, die gekenmerkt
wordt door eeuwen geweld. Het historisch
besef van de internationale diplomatie is blijk-
baar niet zo sterk ontwikkeld.
Daags nadat Kagame de verkiezingen had
gewonnen gingen de eerste granaten af in de
hoofdstad Kigali, met een groot aantal doden
en gewonden. Het is het bloedige bewijs dat
de verkiezingen het begin zijn van een nieuwe
cyclus van geweld, repressie en meer geweld
en meer repressie: alles – behalve het door
de internationale gemeenschap zo gewenste,
want zelf bedachte, democratisch proces.
JEROEN CORDUWENER IS HSTORICUS EN JOURNALIST.
HIJ WOONT EN WERKT AL JARENLANG IN RWANDA
Ook Burundi’s buurlanden (verenigd in het EAC) laten zich
zand in de ogen strooien door president Nkurunziza,
volgens cartoonist Patrick Gathara (Kenia).
ZAM1003_Stemmen.indd 39 06-09-10 17:30
40 ZAM AFRICA MAGAZINE 03/2010
STEMMEN
Brullende leeuwen
Afrika maakte grote stappen op de weg naar
economisch herstel, volgens een recent rapport van
McKinsey. Kunnen de vlaggen uit? Nog niet, betogen
Michael Holman en Greg Mills, want er zijn tal van
factoren waarmee het rapport geen rekening houdt.
D
e consultants van McKinsey schrijven
dat ‘de economie sterk is aangetrokken’
en dat het continent ‘de op twee na
grootste regionale groei ter wereld’ laat zien,
jaarlijks gemiddeld 4,9% tussen 2000 en 2008.
Volgens het rapport, dat de opbeurende titel
Lions on the Move heeft, staat het Afrikaanse
continent op de drempel van een nieuw eco-
nomisch tijdperk, dat ingeluid zal worden met
een grote economische boom.
4,9% klinkt inderdaad indrukwekkend, maar is
dat nou eigenlijk wel zo veel? Wat de onderzoe-
kers zich niet afvragen: Waarom heeft Afrika,
ondanks de jonge bevolking en al die natuur-
lijke rijkdommen, zoveel moeite om meer dan
5% groei te bewerkstelligen? Als we kijken naar
de groeicijfers van Azië (ook verzameld door
McKinsey) zien we dubbele cijfers. Om een
beetje bij te blijven zou de Afrikaanse econo-
mie dus met minstens 10% moeten groeien.
Dat klinkt absurd, maar als het Aziatische lan-
den lukt, waarom Afrikaanse landen dan niet?
Een andere vraag die we bij de Afrikaanse
groeicijfers moeten stellen is: op wie slaan de
cijfers eigenlijk? Welke delen van de economie
zijn verantwoordelijk voor die 4,9% groei, en
wie profteren ervan? Hoe goed zijn Afrikaanse
overheden in staat om het hele land mee te
laten profteren van groei, en niet alleen een
paar corrupte regeringsfunctionarissen? Op
het eerste gezicht ziet het er goed uit: in ver-
gelijking met 20 jaar terug is het aantal Afri-
kaanse democratiën ongeveer vertienvoudigd.
Ook op de ranglijst van de Wereldbank voor een
gunstig investeringsklimaat stijgen de Afri-
kaanse landen gestaag, hoewel ze nog steeds
behoorlijk ver achter blijven bij andere groei-
gebieden.
Bier
De echte toestand van de Afrikaanse politieke
economie is echter moeilijk af te lezen uit dit
soort lijstjes. Wie een indruk wil krijgen, moet
gebruik maken van onorthodoxere methoden.
De biertest, bijvoorbeeld. Deze test heeft als
vereiste dat de potentiele investeerder achter
zijn bureau vandaan komt, uit het vijf sterren-
hotel, de auto met vierwielaandrijving, de air-
conditioning, kortom: uit de cocon van de ‘eer-
ste wereld’. Op naar de markt. Dat is tenslotte
de plek waar de overgrote meerderheid van de
Afrikanen de wekelijkse boodschappen doet.
Tenminste, de Afrikanen die zich boodschap-
pen kunnen veroorloven. Ondanks alle groeicij-
fers gaat nog steeds tweederde van alle Afrika-
nen regelmatig met honger naar bed.
Koop, eenmaal op de markt aangekomen, een
lokaal biertje. Reken de prijs om naar Euro’s. Is
het biertje goedkoop of duur? Er zijn maar wei-
nig landen die een fatsoenlijke export kunnen
opbouwen met een overgewaardeerde munt.
En daarvan zijn er nogal wat in Afrika, zul je
merken als je de test een paar keer uitvoert.
Nog een tip: hecht niet al teveel waarde aan
de grote hoeveelheid mobiele telefoons die in
omloop zijn in Afrika. Op het eerste gezicht is
het inderdaad opmerkelijk dat deze moderne
technologie zo is aangeslagen in armere gebie-
den, maar het zegt ook iets over de bestaande
infrastructuur. In veel landen, zoals de DR
Congo, is het aantal mobiele telefoons omge-
keerd evenredig aan de mate waarin de rege-
ring er in slaagt aan de basisbehoeften van
de bevolking te voldoen. Bovendien leggen de
hoge kosten van mobiel telefoongebruik een
zwaar beslag op de economie. Er wordt relatief
enorm veel geld verbeld, geld dat ook gebruikt
had kunnen worden voor produktieve investe-
ringen.
Ongelijkheid
Verleg je blik ook eens buiten de grote ste-
den, waar consultants vol bewondering naar
nieuwe winkelcentra staan te kijken. Ga naar
het platteland en tel het aantal nieuwe daken
op boerenwoningen. Dit is een goede indica-
tie van mogelijke economische ongelijkheid,
een factor die McKinsey vreemd genoeg niet
opmerkt in het rapport.
McKinsey noemt wel de hoge kosten die
bedrijven in Afrika moeten maken, maar
meer redenen dan ‘een slechte infrastruc-
tuur’ worden niet genoemd. Vaak is er inder-
daad een slechte infrastructuur, maar de
corruptie, verworven rechten, slecht beleid
en geslotenheid die hiervoor verantwoorde-
lijk zijn, mogen niet ontbreken in een goede
analyse. Net als de opmerking dat die onover-
zichtelijke wirwar de afgelopen 50 jaar alleen
maar groter is geworden.
Het beoordelen van een regering bestaat uit
meer dan het tellen van het aantal verkiezin-
gen en het opzoeken van een land op een of
andere Amerikaanse ranglijst. De dagelijkse
werking van een democratie, de relatie tus-
sen geld en toegang tot de politiek, het zijn
allemaal factoren waarover de analisten van
McKinsey angstvallig zwijgen.
Om een economie te beoordelen is er meer
nodig dan het tellen van het aantal nieuwe
bedrijven en de hoeveel goederen die een
land in- en uitgaan. Je moet ook kijken naar
de stiekeme voordeeltjes die sommige buiten-
landers krijgen, of naar de moeilijkheden om
de juiste vergunningen te krijgen. Het is mooi
dat er, zoals McKinsey schrijft, ‘dankzij hervor-
mingen eindelijk een private sector ontstaat’.
Maar wat nodig is, is een private sector die
vrij is van politieke inmenging en ondoorzich-
tige vriendjespolitiek.
Land
Het rapport voorspelt ook nog dat een ‘groene
revolutie’ de opbrengst van de Afrikaanse
agrarische sector zal doen verdrievoudigen,
naar 880 miljard dollar in 2030. Er zijn moei-
lijkheden die overwonnen dienen te worden:
kwesties over landrechten, transportkosten
en ‘nog een paar’. De rol van Afrikaanse over-
heden in het in stand houden van landkwes-
ties en het verwaarlozen van de landbouw
wordt verzwegen.
Het is overduidelijk dat de Afrikaanse over-
heden er debet aan zijn dat de economische
groei een schamele 5% is. Schamel, want zoals
elke econoom je kan vertellen is de zoge-
Economische perspectieven
ZAM1003_Stemmen.indd 40 06-09-10 17:30
41 ZAM AFRICA MAGAZINE 03/2010
naamde ‘achterstallige groei’ van onderont-
wikkelde economieën de makkelijkst op te
wekken groei die er bestaat. Het is natuurlijk
positief dat er uberhaupt groei is, en McKin-
sey’s claim dat Afrika aan een wederopstan-
ding bezig is moet serieus genomen worden.
Maar een stevige waarschuwing is op zijn
plaats.
Een succesvolle wederopstanding is niet
iets technocratisch, zoals het rapport lijkt te
beweren. Blijvende economische groei en her-
vorming moet vanuit de politiek komen, en
juist de Afrikaanse politiek laat het nog altijd
lelijk afweten. Er zijn enorme obstakels die
alleen de politiek uit de weg kan ruimen. Cor-
ruptie, importhefngen, willekeurige belas-
tingen, landkwesties, het is teveel om op te
noemen. Bovenal moeten Afrikaanse politici
laten zien dat ze bedrijven in de private sector
als partners zien, niet als prooi. En het gaat
nog wel een tijdje duren voordat die slechte
gewoonte is afgeleerd en de Afrikaanse leeuw
echt kan gaan brullen.
MICHAEL HOLMAN WAS HOOFDREDACTEUR VAN DE
FINANCIAL TIMES AFRICA; GREG MILLS IS VOORZITTER VAN
DE BRENTHURST FOUNDATION EN SCHREEF ONLANGS HET
SPRAAKMAKENDE BOEK WHY AFRICA IS POOR – AND WHAT
AFRICANS CAN DO ABOUT IT.
Generatiestrijd
Afrika lijkt geobsedeerd door het thema leiderschap.
De oude leiders hebben afgedaan, het is wachten op
nieuwe. Liesbeth Tjon A Meeuw vraagt zich af we wel
op een nieuwe Lumumba moeten wachten.
W
ie een opinieblad als New African
openslaat, struikelt over de portret-
ten van Afrika’s leiders. Er kan geen
debat worden gevoerd zonder dat de slecht
functionerende regeringen ter sprake komen.
Gaat het slecht met een land? Als remedie
klinkt maar al te vaak: vervang de leider. Ook
buiten Afrika klinken deze geluiden. Journa-
listen als Koert Lindijer (NRC) komen, bij het
opmaken van de balans van 50 jaar onafanke-
lijkheid van 17 Afrikaanse landen, met sombere
opsommingen van moordende en corrupte lei-
ders die alles verzieken.
De jonge generatie leiders moet het beter doen,
zo klinkt het binnen en buiten Afrika. Sterke lei-
ders moeten er komen, die het volk langs het
pad van rijkdom, gezondheid en voorspoed
zullen leiden. Initiatieven te over. Het Instituut
voor Afrikaans Leiderschap bijvoorbeeld, met
Desmond Tutu als beschermheer, reikt jaarlijks
prijzen uit aan jonge leiders die over bijzondere
talenten beschikken. De nieuwe Mozes moet
tijdig gesignaleerd worden en ruim baan krij-
gen om zijn roeping te vervullen. Maar hoe rea-
listisch is dat?
Een deel van het antwoord op die vraag was
deze zomer te vinden op een conferentie in
Amerika. President Obama – zelf ooit het
voorbeeld van jong Amerikaans leiderschap
– nodigde 115 jonge, talentvolle Afrikanen uit
op het Witte Huis. Onder hen studenten, aca-
demici, ondernemers en sociaal werkers uit
meer dan veertig landen. In Obama’s woorden:
‘Africa’s future’.
Vriendjespolitiek
De president waarschuwde de aanwezigen
voor de grootheidswaanzin waaraan de oudere
generatie ten prooi was gevallen. Een jonge
vrouw uit Mozambique vroeg zich vervolgens
af hoe ze democratische principes kon nastre-
ven in een land waar de regerende elite geen
kans geeft aan nieuwe ideeën. Een Liberiaanse
student vertelde hoe hij, na zijn studie in het
buitenland, terugkeerde naar zijn land en
stuitte op een bijna ondoordringbaar net van
vriendjespolitiek, corruptie en jaloezie. Daar
wist zelfs Obama zo gauw geen oplossing voor,
behalve dat iedereen die verandering wil een
lange adem nodig heeft.
Niet alleen op de conferentie klonk de teleur-
stelling in de gevestigde orde. De stem van de
jeugd lijkt in heel Afrika steeds luider te roe-
pen. Honderden, duizenden jongeren zijn de
afgelopen jaren de straat op gegaan in bijvoor-
beeld Ethiopië (2005), Senegal (2007), Kenia
(2007/08) en Nigeria (2010). Ze voelen zich
genegeerd door hun regeringen, of misbruikt
als stemvee, knokploeg of applaus-machine
tijdens vieringen van zoveel jaar onafankelijk-
heid.
Betekenen de massale protesten van jonge-
ren dat er een nieuwe Mandela of een nieuwe
Lumumba in de voorste linies loopt die met zijn
charismatische uitstraling de macht zal over-
nemen? Jongeren lijken niet te zitten wachten
op wéér iemand met de verheven woorden van
een vrijheidsstrijder. Die tijd is voorbij. Er is
inspiratie nodig om praktische antwoorden te
vinden op problemen als corruptie, ziektever-
spreiding, werkeloosheid en buitenlandse over-
heersing. Maar bovenal is er moed nodig om
tegen de gevestigde orde in te gaan.
Afrika wacht niet op nieuwe leiders, Afrika
wacht op een hele nieuwe generatie.
Bekijk de conferentie bij Obama op www.zam-magazine.nl
LIESBETH TJON A MEEUW IS SCHRIJVEND EN RADIOJOURNALIST
IN NEDERLAND EN WERKT ONDER MEER ALS
BUITENLANDREDACTEUR BIJ HET NOS RADIO 1 JOURNAAL.
Afrikaans leiderschap
ZAM1003_Stemmen.indd 41 06-09-10 17:30
42 ZAM AFRICA MAGAZINE 03/2010
EUSEBIUS MCKAISER
S
chrijver Mark Gevisser omschreef Zuid-
Afrika trefend als een land met een
manische depressie. Extreme euforie
slaat in een oogwenk om in blinde woede of
radeloze angst. Wat is er toch aan de hand
met ons land? Of horen hoge
pieken en diepe dalen gewoon
bij de Zuid-Afrikaanse samen-
leving, die gekenmerkt wordt
door enorme verschillen.
De kern van de extreme emoties
waarmee Zuid-Afrika te maken
krijgt ligt in het ‘nation buil-
ding’-project, dat nog steeds
aan de gang is. Het blijft ondui-
delijk wat het precies betekent
om een Zuid-Afrikaan te zijn.
De onderdelen van ‘Zuid-Afri-
kaansheid’ zijn nog altijd ongedefnieerd. De
zoektocht naar een nationale identiteit open-
baart zich in een reeks gebeurtenissen die op
een manische depressie duiden.
Het WK voetbal heeft ons weer even het
gevoel gegeven dat we een tolerante smelt-
kroes van culturen, klassen, talen en opvat-
tingen zijn. De liberale, pluralistische, cosmo-
politische grondwet is de basis voor dit beeld
van Zuid-Afrika.
Zodra er enige druk op dit fraaie beeld wordt
uitgeoefend ontstaan er echter barsten en
scheuren. Bij de moord op de blanke rechts-
extremistische leider Terreblanche had ieder-
een ineens de mond vol over onoplosbare
raciale verschillen.
Zonden
Het probleem is dat wanneer uiteenlopende
groepen hun onderlinge overeenkomsten
gaan benadrukken – bijvoorbeeld de liberale
grondwet – dit vaak (al dan niet bewust) ten
koste gaat van de aandacht voor onderlinge
verschillen. Zuid-Afrikanen hebben er een
grote afeer van om zelfs maar over verschillen
te praten.
Wat te doen? Sommigen worden zo bang van
onderlinge verschillen dat ze het liefste bijna
letterlijk willen veranderen in ‘de ander’ – dit
is bijvoorbeeld het geval in het nieuwe boek
van Antjie Krog, Begging to be black. Maar
waarom zou blank Zuid-Afrika de eigen identi-
teit moeten inleveren? Dat zou net zo tragisch
zijn als de zwarten die tijdens de apartheid in
de weer gingen met huidbleeksel en ontkroes-
middel. Eigenlijk zijn blanken die de wens uit-
spreken zwart te worden misschien nog wel
tragischer: uit Antjie Krogs boek spreekt niet
alleen een verlangen om ‘voor zwart te wor-
den aangezien’, maar zelfs om de eigen psyche
te vervangen door die van iemand anders.
Uniek
Als je in een multiculturele samenleving
woont moet je leren accepteren dat er verschil-
len zijn, tussen groepen en tussen individuen.
Dat is wat pluralisme werkelijk inhoudt. Dat
betekent niet dat het geen goed idee is om een
debat te voeren over een nationale identiteit,
of iets minder ambitieus: over een reeks waar-
den en doelen die alle burgers gemeen hebben.
Zo’n debat is van grote waarde.
Maar de uitkomst ervan mag nooit, nooit of te
nimmer, ten koste gaan van de verschillende
identiteiten van groepen of individuen. Zuid-
Afrika is een land met een geschiedenis waarin
verschillende identiteiten worden misbruikt
voor politieke doeleinden, en het is begrijpelijk
dat mensen een terugkeer naar die geschiede-
nis vrezen. Daarom moeten we een delicate
balans zien te vinden tussen een verstikkende
regenboognatie en een situatie waarin ver-
schillen teveel worden gekoesterd.
Nog belangrijker is het dat Zuid-Afrikanen
zich realiseren dat onze problemen niet uniek
zijn. West-Europese landen
als Nederland worstelen met
nagenoeg hetzelfde punt: hoe
vinden we een Nederlandse
identiteit die genoeg ruimte
biedt aan verschillende groe-
pen mensen om er een eigen
invulling aan te geven? De
Burka is een geliefd onder-
werp. Het verbieden van dit
kledingstuk lijkt de nationale
identiteit te helpen, een iden-
titeit die verschillen niet bena-
drukt, en al helemaal niet door middel van
kledingstukken in de openbare ruimte. Toch
lijkt een verbod ook in tegenspraak met het zo
gekoesterde pluralisme.
In landen over de hele wereld wordt nagedacht
over wat de nationale identiteit inhoudt. Net
als landen in West-Europa is Zuid-Afrika op
zoek naar een balans tussen het in stand hou-
den van pluralisme en het zoeken naar over-
eenkomsten tussen verschillende mensen.
Interessant, maar geen reden voor een identi-
teitscrisis, en al helemaal niet voor een mani-
sche depressie.
EUSEBIUS MCKAISER IS POLITIEK ANALYST IN JOHANNESBURG.
HIJ PRESENTEERT EEN POLITIEK PRAATPROGRAMMA OP TALK
RADIO 702.
Zuid-Afrika
Manische depressie
Het ene moment denkt iedereen dat Zuid-Afrika op de
rand staat van een rassenoorlog. Het volgende moment
is de regenboognatie weer springlevend, als blanke
rugbyfans voor de eerste keer in hun leven in Soweto
zijn tijdens een belangrijke wedstrijd. Eusebius McKaiser
verbaast zich.
‘ Antjie Krogs
verlangen om voor
zwart te worden
aangezien heeft
iets tragisch’
F
O
T
O
:

S
A
S
H
A

P
O
L
A
K
O
W
-
S
U
R
A
S
N
K
Y
ZAM1003_Stemmen.indd 42 06-09-10 17:30
43 ZAM AFRICA MAGAZINE 03/2010
COLUMN
wat doe je als je een net
gekocht paar schoenen wilt
ruilen omdat ze bij nader
inzien toch niet goed passen? Je
brengt de schoenen terug naar
de winkel, met het bonnetje, zo
gaat dat toch ? Ik was dus verrast
toen de -zwarte- winkeldame tegen
me begon te schreeuwen. Ze hield
me luidkeels voor dat zij me de regels
‘wel eens even’ zou uitleggen, want
die kende ik blijkbaar niet. Maar wat
er ook uit haar mond kwam, een begrij-
pelijke uitleg was het niet. En toen de manager er
eenmaal bij kwam hoefde dat ook niet meer, want
hij pakte gewoon het bonnetje aan en liet me de
schoenen ruilen.
Op de terugweg moest ik een drukke weg over-
steken. De meeste autmobilisten waren blank en
die zien me gewoon niet, daar ben ik aan gewend.
Gelukkig kwam er toen een zwarte vrouw in een
BMW aan rijden. Ik glimlachte tegen haar en
stak mijn hand op, maar ze keek me strak aan en
reed hard door. De enige die uiteindelijk voor me
stopte was een vrachtwagenchaufeur, die daarbij
natuurlijk hard moest toeteren, roepen en fuiten,
want niets is voor niets.
Dat van de zwarte vrouwen, mijn ‘sisters’, zit me
dwars. In de winkel lag het er duimendik bovenop :
zij moest de baas over me spelen, me laten voelen
dat zij macht had. De vrouw in de auto net zo
goed. Dat harde doorrijden had ze niet zomaar
gedaan. In plaats van sympathie te voelen voor de
voetgangster met de boodschappentas, moest ze
me inwrijven dat ik geen auto had en zij wel.
Vrouwen zijn vreselijk tegenover elkaar. Vooral
zwarte vrouwen die ineens geld hebben, die wor-
den zo zuur en bitter als aloëplanten. Als je ze thuis
ziet hoor je ze foeteren tegen hun huishoudsters,
die ze ook nog eens schandalig onderbetalen.
Is het de schuld van onze mannen, die ons als voet-
Prudence Mbewu
Oversteken
‘Zwarte
vrouwen
met geld
zijn zo zuur
en bitter als
aloëplanten’
vegen behandelen, alleen maar goed voor sex? Of
is het de schuld van de blanken, die onze mannen
het minderwaardigheidscomplex hebben bezorgd
dat ze nu op ons uitleven? Want dat onze mannen
complexen hebben is zo klaar als een klontje. Hen
werd altijd verteld dat ze dom waren, nergens
voor deugden, niets goed konden, behalve drinken
en vreemdgaan. Ze zijn diep gefrustreerd en ze
reageren zich af op ons. Ze omhelzen en knufelen
ons niet, sex is het enige waar we goed voor zijn.
Een vriend van me zei ooit dat het hem absoluut
niet kon schelen wat een vrouw deed of zei, of ze
een interessante baan had of gevoel voor humor,
of wat dan ook. Als ze maar lekker was in bed. Ik
was extra geshockeerd omdat de vriend in kwestie
in ballingschap was geweest vroeger, bij het ANC.
Ik had meer inhoud verwacht. Maar hij was al net
als de rest.
Wij vrouwen zijn ook gefrustreerd en bescha-
digd. Als ik diep in mijn eigen ziel graaf, kom ik
ook bitterheid, haat, nijd en jaloezie tegen. In de
vrouwengroep van mijn kerk heb ik het ter sprake
gebracht. Mijn ‘sisters’ zeiden niet zoveel, maar
sommigen knikten. Eentje knikte zelfs heftig. We
hebben nu afgesproken dat we met elkaar een
bezoek gaan brengen aan een buurvrouw wier
dochter net uit de Oostkaap is aangekomen om -
eindelijk - bij haar moeder te komen wonen. Ze is
twaalf en zwanger. Daar kunnen we niets meer
aan doen, maar we kunnen moeder, dochter - en
straks het kleinkind - wel helpen, met therapie
en boodschappen, als vrouwen onder elkaar. Mis-
schien is het een begin.
Het boek van Prudence Mbewu, Bij de blanken is het beter, ligt
nu in de winkel. Nieuwe abonnees van ZAM ontvangen het als
welkomstgeschenk. Zie de achterpagina voor meer informatie.
W
ZA1003_Prudence.indd 43 07-09-10 09:10
ZAM AFRICA MAGAZINE 03/2010
Rider, 2010, metallic lambda print, wooden
frame with Knorr stock packaging
ZA1003_KeshAngels2.indd 44 06-09-10 17:18
45 ZAM AFRICA MAGAZINE 03/2010
Ze racen in kleurrijke kleding door de straten op hun brommertjes. Dit zijn de Kesh
Angels, jonge bikers uit Marrakech. De sluiers en djellaba ogen traditioneel, maar
hun stijl en street-smart attitude maken de Kesh Angels juist heel modern. De Brits-
Marokkaanse fotograaf Hassan Hajjaj maakte een serie over ze. ‘Mensen denken bij
hoofddoekjes allemaal hetzelfde. Ik houd ervan om te spelen met deze ideeën.’
Meer zien: www.hassanhajjaj.blogspot.com
B
E
E
L
D
:

H
A
S
S
A
N

H
A
J
J
A
J
/
C
O
U
R
T
E
S
Y

O
F

R
O
S
E

I
S
S
A

P
R
O
J
E
C
T
S
,

L
O
N
D
O
N
ZA1003_KeshAngels2.indd 45 06-09-10 17:18
46 ZAM AFRICA MAGAZINE 03/2010
ZA1003_KeshAngels2.indd 46 06-09-10 17:18
47 ZAM AFRICA MAGAZINE 03/2010
links: Hassan’s Angel
– Khadija, 2010, me-
tallic lambda print,
wooden frame with
soda cans (detail)
rechts: Nikee Rider,
2007, metallic lamb-
da print, wooden
frame with Papillon
matches packaging
ZA1003_KeshAngels2.indd 47 06-09-10 17:18
48 ZAM AFRICA MAGAZINE 03/2010
links: Miriam Green,
2007, metallic lambda
print, walnut frame
with plastic Lego
rechts: Hassan’s Angel
– Nisrin, 2010, metallic
lambda print, wooden
frame with soda cans
(detail)
ZA1003_KeshAngels2.indd 48 06-09-10 17:18
49 ZAM AFRICA MAGAZINE 03/2010
ZA1003_KeshAngels2.indd 49 06-09-10 17:19
50 ZAM AFRICA MAGAZINE 03/2010
moment is dat eenvoudigweg niet het geval.’
De visie van een andere bekende Britse weten-
schapper, de 18
e
eeuwse David Hume, werd
algemeen als waarheid geaccepteerd:
‘Ik vermoed dat de negers, en waarschijnlijk
alle andere rassen, van nature inferieur zijn
aan blanken. Er is nooit een beschaving van
enige betekenis geweest buiten de blanke
wereld. Er zijn zelfs geen individuele uitzon-
deringen te vinden. Ook de negers die vanuit
onze koloniën over de hele wereld zijn ver-
spreid hebben nooit blijk gegeven van enige
oorspronkelijke gedachte.’
Een sprong in het verleden. Anton Wilhelm
Amo werd in 1711 geboren in Awukena,
Ghana. Toen hij vier jaar oud was, werd hij
naar Amsterdam verscheept door de VOC
en als cadeautje meegegeven aan de graaf
DE MAN
MET
DE HAMER
‘ Iedereen die
een toespeling
maakte op
een glorieuze
Afrikaanse
geschiedenis was
een charlatan.’
inderdaad, een poosje later wijdde Newsweek
een stuk aan Sweetings tekeningen. De titel
van het artikel was: ‘Als je geen geschiedenis
hebt, schrijf je er gewoon zelf eentje!’
Dit schandaaltje weerhield de Ghanese rege-
ringspartij er gelukkig niet van om Sweeting
een serie muurschilderingen te laten maken
in Accra. Ze zijn er nog steeds: afeeldingen
van Grieken die leergierig aan de voeten van
Afrikaanse wijzen zitten. Een jaar of dertig
later publiceerde een zekere Martin Bernal
overigens een boek (bij het Amerikaanse Rut-
gers University Press) waarin de claims van
Sweeting deels bewezen werden.
Charlatan
Ondertussen hoorde ik van vrienden die stu-
deerden aan de Universiteit van Ghana allerlei
opgewonden verhalen over een schrijver die
Basil Davidson heette, en waarvan gezegd
werd dat hij de ‘echte’ geschiedenis van Afrika
beschreef. Mijn vrienden voerden die gesprek-
ken over Davidson altijd op gedempte toon,
alsof het om iets illegaals ging. Het of ciële
standpunt van de universiteit was in die tijd
dat iedereen die ook maar een toespeling
maakte op een mogelijke glorieuze Afrikaanse
geschiedenis een verdachte charlatan was.
In 1963 schreef de beroemde Britse historicus
Hugh Trevor-Roper (Universiteit van Oxford)
dat er ‘wellicht in de toekomst ooit een Afri-
kaanse geschiedenis ontstaat die de moeite
van het bestuderen waard is. Maar op dit
  S
poedig na de onafankelijkheid in
1957 staken allerlei nieuwe ideeën de
kop op in mijn land Ghana. Ideeën
die we nooit gehoord hadden in de
scholen van de koloniale regering en de mis-
sionarissen. Ik weet nog dat er een zwarte
Amerikaanse kunstenaar/historicus naar
Accra kwam, Earl Sweeting. Hij bracht een
serie kleurrijke ansichtkaarten mee die hij
zelf had getekend, met provocatieve titels als
‘Afrikanen die de Grieken wiskunde uitleggen’,
‘Afrikanen die de Grieken geneeskunde leren’
en ‘Afrikanen die de Grieken onderwijzen in de
flosofe’.
In die tijd was ik hoofdredacteur van het
maandblad Drum. De vrouw van Sweeting,
een heel dunne vrouw met een hese stem,
benaderde me om een stuk over zijn werk te
schrijven. Ik had er wel oren naar, maar jam-
mer genoeg had haar man de boeken waarin
het bewijs voor zijn claims stond thuis laten
liggen. Dat zei ze tenminste, en mijn journa-
listeninstinct zorgde ervoor dat ik argwaan
kreeg en besloot geen aandacht aan Sweeting
te besteden.
Jammer was het wel. Als nieuwbakken onaf-
hankelijke Afrikaan wilde ik met hart en ziel
geloven dat de verhalen van Sweeting op
waarheid berustten. Maar ik had ook geleerd
dat de Grieken aan de basis stonden van zo’n
beetje alles wat we beschaving noemen. Als
de claims van Sweeting openbaar zouden wor-
den zou niemand hem nog serieus nemen. En
Basil Davidson is in Engeland op
95-jarige leeftijd overleden.
Een droevige gebeurtenis voor iedere
Afrikaan, schrijft Cameron Duodu.
BASIL
moment is dat eenvoudigweg niet het geval.’ moment is dat eenvoudigweg niet het geval
De visie van een andere bekende Britse weten- De visie van een andere bekende Britse weten-
schapper, de 18 schapper, de 18
ee
eeuwse David Hume, werd eeuwse David Hume, werd
algemeen als waarheid geaccepteerd: algemeen als waarheid geaccepteerd:
‘Ik vermoed dat de negers, en waarschijnlijk ‘Ik vermoed dat de negers, en waarschijnlijk
r wijdde Newsweek r wijdde Newswee
keningen. De titel keningen. De titel
geen geschiedenis geen geschiedenis
elf eentje!’ elf eentje!’
d de Ghanese rege- d de Ghanese rege
DAVIDSON
aan blanken. Er is nooit een beschaving van aan blanken. Er is nooit een beschaving van
enige betekenis geweest buiten de blanke enige betekenis geweest buiten de blanke
wereld. Er zijn zelfs geen individuele uitzon- wereld. Er zijn zelfs geen individuele uitzon-
deringen te vinden. Ook de negers die vanuit deringen te vinden. Ook de negers die vanuit
onze koloniën over de hele wereld zijn ver- onze koloniën over de hele wereld zijn ver-
spreid hebben nooit blijk gegeven van enige reid hebben nooit blijk gegeven van enige
oorspronkelijke gedachte.’ oorspronkelijke gedachte.’
Een sprong in het verleden. Anton Wilhelm Een sprong in het verleden. Anton Wilhelm
een serie muurschilderingen te laten maken serie muurschilderingen te laten ma
in Accra. Ze zijn er nog steeds: afeeldingen ccra. Ze zijn er nog steeds: afeeldingen
van Grieken die leergierig aan de voeten van n Grieken die leergierig aan de voeten van
Afrikaanse wijzen zitten. Een jaar of dertig frikaanse wijzen zitten. Een jaar of dertig
later publiceerde een zekere Martin Bernal later publiceerde een zekere Martin Bernal
overigens een boek (bij het Amerikaanse Rut- overigens een boek (bij het Amerikaanse Rut-
gers University Press) waarin de claims van gers University Press) waarin de claims van
Sweeting deels bewezen werden. Sweeting deels bewezen werden.
Amerikaanse kunstenaar/historicus naar Amerikaanse kunstenaar/historicus naar
Accra kwam, Earl Sweeting. Hij bracht een Accra kwam, Earl Sweeting. Hij bracht een
serie kleurrijke ansichtkaarten mee die hij serie kleurrijke ansichtkaarten mee die hij
zelf had getekend, met provocatieve titels als zelf had getekend, met provocatieve titels als
‘Afrikanen die de Grieken wiskunde uitleggen’, ‘Afrikanen die de Grieken wiskunde uitleggen’,
‘Afrikanen die de Grieken geneeskunde leren’ ‘Afrikanen die de Grieken geneeskunde leren’
en ‘Afrikanen die de Grieken onderwijzen in de en ‘Afrikanen die de Grieken onderwijzen in de
flosofe’. flosofe’.
ZA1003_BasilDavidson.indd 50 06-09-10 17:16
51 ZAM AFRICA MAGAZINE 03/2010
N
T
R
van Brunswick-Wolfenbüttel. In diens paleis
genoot Amo een goede opvoeding. Later ging
hij naar de universiteit van Halle, en daarna
naar die van Wittenberg. Amo sprak inmiddels
zes talen. Hij studeerde in 1734 af in de floso-
fe. In 1738 had hij het tot professor geschopt
en twee spraakmakende flosofsche werken
gepubliceerd. Een aardige voetnoot hierbij: in
Amo’s biografe lezen we dat zijn bevindingen
in de empirische epistemologie van grote
invloed zijn geweest op latere flosofen zoals
John Locke en… David Hume.
Hamer
Basil Davidson had zijn tijd bepaald niet mee
toen hij in 1959 zijn boek ‘Oud-Afrika opnieuw
ontdekt’ uitbracht. Toen dit boek in de handen
van mijn vrienden viel werd het een machtig,
revolutionair wapen. De centrale vragen in
de Afrikaanse geschiedenis werden plotseling
veranderd van ‘Wanneer kwamen de Europe-
anen aan, wat deden ze hier, hoe veranderden
ze het leven van de wilde Afrikanen?’ in ‘Welke
grote Afrikaanse beschavingen bestonden er
in de tijd dat Europeanen nog in berenvellen
rondliepen?’
Ik weet nog goed dat ik het boek voor het eerst
las. Het voelde alsof iemand me met een grote
hamer op mijn hoofd sloeg. Ineens viel alles
op zijn plaats. Hoe had ik ooit kunnen geloven
in de verhalen van historici die mijn taal niet
eens spraken? Historici die de beschaving
waarin ik woonde, een functionerende bescha-
ving die slavernij, oorlog, honger en ziekte had
overleefd, ‘barbaars’ durfden te noemen?
De geschiedenis die ik op school had geleerd
kwam uit boeken als ‘Een korte geschiedenis
van de Goudkust’, waarin eindeloze opsom-
mingen stonden van oorlogen tussen allerlei
etnische groepen. Ik herinner me twee namen
uit mijn geschiedenisles: Kwadwo Otibu en
Kweku Aputae. Die mannen hadden heel wat
bloed aan hun handen, maar wat ze verder
bereikt hadden bleef me een raadsel. De hele
geschiedenis van mijn land was eigenlijk een
onbegrijpelijk, bloederig raadsel, totdat de
blanken arriveerden. De blanken, zo leerde ik,
brachten vrede en beschaving, en probeerden
de welig tierende slavenhandel te stoppen.
Zwarte farao
Elk boek dat Davidson schreef – het werden
er meer dan dertig – verslond ik. Elke pagina
was een openbaring. De Egyptenaren werden
door Europese historici altijd zo blank mogelijk
gehouden, maar Davidson legde haarfjn uit
hoe groot de invloed van Afrikaanse migratie-
stromen was voor het oude Egypte. Waarom
liet niemand eerder ons die afeeldingen van
zwarte farao’s zien? Davidson toonde ook
aan dat er grote, stenen steden bestonden in
Afrika ten tijde van de ontdekkingsreizen. Hij
liet ook zien hoe de slavenhandel een schande
was die aan zwarte én blanke handen kleefde.
Davidson beïnvloedde een hele generatie
van jonge wetenschappers, die de Afrikaanse
geschiedenis niet met enkel een vage interesse
in een exotisch onderwerp gingen bestuderen.
Solidariteit met de progressieve krachten op
het continent speelde een grote rol in het werk
van veel historici uit die tijd. Davidsons werk
werd, begrijpelijkerwijs, ook erg populair bij
Afrikaanse revolutionairen, die vaak dachten
het werk van een Afrikaanse wetenschapper in
handen te hebben.
Basil Davidson werd geboren in Bristol, op 9
november 1914. Op jonge leeftijd werd hij de
Parijse correspondent voor The Economist.
Tijdens de oorlog meldde Davidson zich bij het
Britse leger. Hij werd voornamelijk in de Bal-
kan gestationeerd. Hij verdiende hoge onder-
scheidingen en werkte zich op tot kolonel,
maar door zijn nauwe banden met communis-
tische partizanen (waaronder Tito) werd hij na
de oorlog een persona non grata voor de Britse
regering. Hij begon door Afrika te reizen, waar
hij door alle koloniale mogendheden met de
grootst mogelijke achterdocht werd gevolgd.
Pas na de jaren 60 kwam de erkenning op
gang, ook buiten Afrika. Davidson werd met
prijzen en eredoctoraten overladen. De dank
die Afrika hem verschuldigd is, is echter niet in
prijzen of eredoctoraten uit te drukken. Toen
Basil Davidson op 9 juli 2010 op 95-jarige leef-
tijd overleed, ontviel ons een groot Afrikaan.
CAMERON DUODU IS EEN TOONAANGEVENDE GHANESE
JOURNALIST. HIJ WAS ONDER ANDERE HOOFDREDACTEUR VAN
HET VERMAARDE TIJDSCHRIFT DRUM. NU SCHRIJFT HIJ ONDER
MEER VOOR HET BRITSE GUARDIAN.
L
N
F
O
T
O
:

C
H
A
N
N
E
L

F
O
U
R
ZA1003_BasilDavidson.indd 51 06-09-10 17:16
52 ZAM AFRICA MAGAZINE 03/2010
DAK’ART
Schrijver Léopold
Senghor, Senegals
eerste president,
wilde ooit 25% van
het overheids budget
aan kunst besteden.
De kunstbiënnale
van Dakar heeft
bescheidener
middelen, maar
groeide toch uit tot
de belangrijkste van
Afrika.
TEKST: FENNEKEN VELDKAMP
BEELDEN N DEN LD
ONDER REDACTIE VAN FENNEKEN VELDKAMP
  D
e biënnale neemt bezit van de hele
stad. Voor de ramen van galeries, res-
taurants, winkels en scholen verschij-
nen posters met het woord ‘OFF’, die aangeven
dat er wat te zien valt in het kader van het
informele programma van Dak’art. Soms blijkt
er één schilderij te hangen in een restaurant,
of wordt er een videoflm gedraaid op een zol-
derkamer in een achterafstraat, ver boven de
drukke verkeersaders van het centrum. Soms
is er ook een compleet paviljoen ingericht,
zoals het nationale museum uit Nigeria heeft
gedaan in de hotelschool van Dakar, inclusief
catalogus en conservatoren.
Bruisende avondprogramma’s in Dakar en op
het nabijgelegen eiland Gorée maken het voor
biënnalebezoekers een feest om door de stad
te reizen. Eerst langs de druk bezochte mode-
show van de bekende Senegalese ontwerpster
Oumou Sy (in een zaal waar het licht om de
haverklap uitvalt, wat het enthousiasme van
het publiek enkel vergroot); dan snel door naar
de liveperformance van de succesvolle Kame-
roense kunstenaar Barthélemy Toguo in de
bomvolle tuin van het Institut Français; en dan
nog maar een flmvertoning meepikken in de
stadschouwburg. Om ten slotte uit te blazen
met een cocktail in de lounge van het Novotel,
waar kunstenaars en andere of ciële gasten
van de biënnale logeren.
Overdag en ’s avonds trekken biënnalebezoe-
kers in groepjes van plek naar plek, te voet, of
met veel te veel mensen in één taxi. Neder-
landers van het Stedelijk Museum, museum-
delegaties uit Finland en Denemarken,
Britse en Zuid-Afrikaanse galeriehouders,
Amerikaanse wetenschappers, Senegalese
journalisten, en ten slotte heel veel kunste-
naars, vooral uit Afrika.
BRAAF De explosie van activiteiten in het
informele programma vormt een contrast
met de kleinschaligheid van de of ciële hoofd-
tentoonstelling. Die bestaat uit het werk van
slechts 26 kunstenaars. Het is de kleinste
selectie ooit.
Het is elke keer de vraag of Dak’art doorgaat,
maar dit jaar leken de fnanciële problemen
groter dan ooit. Niet alleen haakte de Europese
Unie af als sponsor, de biënnale heeft ook nog
eens concurrentie van het Festival des Arts
Nègres gekregen, dat later dit jaar in Dakar
wordt gehouden.
Een kleine hoofdtentoonstelling dus, ingericht
in het IFAN-museum voor Afrikaanse Kunst
aan de Place Soweto. De selectie is wat aan de
brave kant. De hoofdmoot van de werken (en
van de aanmeldingen, zo verdedigt de selec-
tiecommissie zich) bestaat uit schilderijen.
Videowerk is nauwelijks te bekennen, en veel
sculpturen voldeden niet aan de criteria van
de jury. Zoals conservator Sylvain Sankale in
de catalogus schrijft: ‘Bij sculpturen beperken
te veel kunstenaars zich tot ‘recycling’. Dat
levert een gevoel van ellende op, dat volgens
het cliché kleeft aan onderontwikkelde landen.
Zo’n gevoel past niet bij onze benadering van
hedendaagse kunst in Afrika’.
Het lijkt wel erg kort door de bocht om te stel-
len dat het hergebruik van oude, gevonden
materialen in nieuwe kunst alleen maar associ-
aties met ellende oproept. Recycling is populair
ZAM1003_Beelden.indd 52 07-09-10 09:47
53 ZAM AFRICA MAGAZINE 03/2010
Serge Alain Nitegeka Serge Alain Nitegeka (1983) uit Burundi was wegens
visumproblemen niet aanwezig in Dakar. Ook zijn werk schitterde door afwezigheid.
De kunstenaar, woonachtig in Zuid-Afrika, maakt levensgrote portretten in houtskool
op houten kratten. Soms stopt een portret opeens bij de neus: daar konden Hutu’s en
Tutsi’s elkaar aan herkennen tijdens de oorlog in 1994 in Rwanda, zo gaat het verhaal.
Nitegeka had speciaal voor Dakar een nieuwe installatie willen maken. Ondanks zijn
afwezigheid won hij een prijs van de Franse Fondation Blachère.
Amalia Ramanankirahina
(Madagaskar, 1966) worstelt met haar
roots, en verwerkt die thematiek in haar
kunst. ‘Ik ben een blanke vrouw uit Afrika,
die deels in Parijs woont; mijn vader is
Malagassisch, mijn moeder half Frans, half
Marokkaans. Ik heb in mijn jeugd in al die
drie landen gewoond. Mijn ouders moes-
ten migreren vanwege de Franse koloni-
satie van Madagaskar. Zo’n geschiedenis
hebben veel van de kunstenaars die hier
zijn. Het is deel van de geschiedenis van
Afrika. Geen wonder dat de hedendaagse
kunst daar vaak over gaat.’ Met haar werk,
menselijke organen in roze, groene en
zwarte inkt op ronde doeken, onderzoekt
ze de positie van de mens in de heden-
daagse wereld. Untitled (Self-portrait), 2009, Charcoal and paint on wood, Detail
Tondo (triptique), 2008, Acrylique sur toile,
toile maroufée sur bois
B
E
E
L
D
:

S
E
R
G
E

A
L
A
I
N

N
I
T
E
G
E
K
A
/
C
O
U
R
T
E
S
Y

M
I
C
H
A
E
L

S
T
E
V
E
N
S
O
N
,

G
A
L
L
E
R
Y
,

C
A
P
E

T
O
W
N
B
E
E
L
D
:

A
M
A
L
I
A

R
A
M
A
N
A
N
K
I
R
A
H
I
N
A
ZAM1003_Beelden.indd 53 07-09-10 09:47
54 ZAM AFRICA MAGAZINE 03/2010
Het werk van de Algerijnse Dalila
Dalléas (1974) werd een paar jaar
geleden verwijderd van een tentoon-
stelling in Göteborg na protesten uit de
moslimgemeenschap. Haar kunstwerk dat
(vrouwelijke) seksualiteit combineerde
met Koranteksten bleek te controversieel.
In Dakar hangt minder expliciet werk: veel
roze tinten en schimmen van mensfgu-
ren. Na de censuur-afaire in Göteborg
schreef Dalléas een felle aanklacht tegen
het Zweedse staatsmuseum. Ze noemt
de censuur een vorm van barbarij, maar is
zich tegelijk bewuster geworden van de
impact die kunst heeft. ‘Ik werkte destijds
met een zekere ongedwongenheid en
ongegeneerdheid. Die heb ik nog steeds,
maar ik heb ook kennis gemaakt met ver-
antwoordelijkheid.’
onder Afrikaanse kunstenaars, en levert veel
verrassends op. De enorme kleden die bij-
voorbeeld de Ghanese kunstenaar El Anatsui
‘weeft’ van gebruikte fessendoppen en wik-
kels stralen juist iets koninklijks uit (zie ZAM 4,
2009). Veel Westerse kunstenaars nemen de
recycletrend trouwens over – duurzaamheid is
behoorlijk hip geworden.
Van Afrikaanse kunst wordt vaak gezegd dat ze
geëngageerd is, en dat blijkt ook op de hoofd-
tentoonstelling: milieu, slavernij, grenzen en
migratie zijn hier de belangrijkste onderwer-
pen. Geworstel met verschillende culturen
speelt ook in Afrika. Veel Afrikanen wonen al
generaties lang buiten hun continent, al dan
niet door de omstandigheden gedwongen. Van
de geselecteerde kunstenaars woont ongeveer
eenvijfde in de diaspora (zie ook de kaders).
ERKENNING Tot de hoofdselectie van Dak’art
behoort niet de top van de internationaal
doorgebroken Afrikaanse kunstenaars. Die zijn
tegenwoordig op de Biënnale van Venetië te
vinden. Dak’art is vooral een springplank voor
een internationale carrière. Dat is duidelijk
te merken op een speciale expositie waar
werk van eerdere prijswinnaars te zien is. De
Senegalees Ndary Lo won in 2002 en 2008 de
hoofdprijs met zijn levensgrote installaties.
‘Dankzij Dak’art kon ik het werk van andere
Afrikaanse kunstenaars leren kennen. En de
biënnale heeft me erkenning op een inter-
nationaal plan gebracht.’ Voor de Tunesische
Fatma Charf, tien jaar geleden de eerste vrou-
welijke hoofdprijswinnaar, heeft Dak’art ‘de
deur naar de wereld geopend’, vertelt ze. Nu
heeft ze regelmatig soloshows in Europa en de
Verenigde Staten.
Dakar is een belangrijk netwerkevenement:
publiek, kunstenaars en kenners ontmoeten
elkaar, galeriehouders en handelaren scouten
nieuw talent. Het enthousiasme is overal even
groot. Tijdens lezingen, die in een halfopen
tent in de museumtuin worden georganiseerd,
krijgt het publiek maar niet genoeg van de
sprekers. Salah Hassan, hoogleraar Afrikaanse
kunstgeschiedenis aan Cornell University, gaat
ver over zijn tijdslimiet heen tijdens zijn college
over Islamitische kunst. Het publiek wil méér
horen, heeft nóg meer vragen.
Er wordt wel eens geklaagd over hoe ama-
teuristisch Dak’art georganiseerd is, over het
gebrek aan communicatie en problemen met
transport. Toch lukt het de organisatoren
steeds weer om een toonaangevende biënnale
op poten te krijgen – een prachtige en waarde-
volle prestatie.
Dit artikel werd mede mogelijk gemaakt dank-
zij een fnanciële bijdrage van de Mondriaan
Stichting.
De doeken van Nirveda Alleck (1975,
Mauritius) lijken foto’s, maar zijn vervaardigd
met olieverf. Op Dak’art is ‘Continuum, Mau-
ritius’ te zien, een deel van het grotere project
‘Continuum’, gemaakt in Zuid-Afrika, Libanon en
het eiland Réunion. ‘Ik vraag mensen op straat
om voor mijn camera te poseren’, vertelt Alleck,
‘en daarna schilder ik ze: de eerste keer gewoon
zoals ze eruit zien, daarna zoals ze graag zouden
willen overkomen.’ De ambivalentie van de
Mauritiaanse cultuur komt in dit nieuwe werk
naar voren: enerzijds het utopisch beeld van
de multi-etnische samenleving, anderzijds de
realiteit met politieke, sociale, economische en
religieuze problemen.
Sans titre 3, 2009, huile sur toile
Continuum Mauritius, 2010, oil on
canvas
B
E
E
L
D
:

D
A
L
I
L
A

D
A
L
L
È
A
S
B
E
E
L
D
:

N
I
R
V
E
D
A

A
L
L
E
C
K
ZAM1003_Beelden.indd 54 07-09-10 09:48
55 ZAM AFRICA MAGAZINE 03/2010
Op 23 september opent Let´s Talk, een ten-
toonstelling met werk van Santu Mofokeng.
Mofokeng (1956) wordt gezien als een van
de belangrijkste Zuid-Afrikaanse fotografen
van zijn generatie. Hij begon zijn carrière als
verslaggever van de anti-apartheidsstrijd.
Later richtte hij zich op het dagelijks
leven in de Zuid-Afrikaanse townships.
Maatschappijkritiek, gekoppeld aan bijna
mystieke beelden leverde Mofokeng
wereldfaam op. Toch is dit de eerste keer
dat er een tentoonstelling van hem in
Nederland te zien is.
Tot 26 november te zien in de galerie van
het Prins Claus Fonds in Amsterdam.
www.princeclausfund.org
Het spectaculaire pan-Europese kunstevenement
Manifesta staat dit jaar in het teken van de relatie
tussen Europa en Noord-Afrika. Meer dan 100 kun-
stenaars komen samen in Murcia, Spanje – een toe-
passelijke locatie, gezien het Moorse verleden van
de stad. Een van hen is Khaled Hafez, die met een
videoinstallatie de overeenkomsten tussen Murcia
en zijn geboortestad Alexandrië laat zien.
Manifesta begint op 9 oktober en duurt nog het
hele jaar. Zie www.manifesta8.com
Manifesta 2010
SANTU MOFOKENG
Buddhist Retreat, Near Pietermaritzburg, 2003
Winter in Tembisa, 1992
F
O
T
O

S
:

S
A
N
T
U

M
O
F
O
K
E
N
G
Still from Murcia Dwelling, single channel split screen video, 2010
B
E
E
L
D
:

K
H
A
L
E
D

H
A
F
E
Z
ZAM1003_Beelden.indd 55 07-09-10 09:48
56 ZAM AFRICA MAGAZINE 03/2010
Tussen 9 en 11 oktober bruisen de straten van Marrakech tijdens de eerste Marokkaanse kunstbeurs
ooit. Het Es Saadi-paleis vormt het decor voor bijeenkomsten en tentoonstellingen van toonaan-
gevende kunstenaars en galeries. De echte actie vindt buiten plaats, waar fotografen, schilders,
graf tiartiesten, dichters en vele anderen hun werk op bijzondere plaatsen presenteren.
www.marrakechartfair.com
Van linksonder met de klok mee: Chéri Samba, An
old child, 2010, Acrylic and glitter on canvas. BEELD:
COURTESY MAGNIN.A, FOTO: FLORIAN KLEINEFENN; Farhad Mo-
shiri, Cabinet TV, 2008, Oil and glitter on canvas.
BEELD: COURTESY GALLERY SORRY WE’RE CLOSED; Valérie Belin,
Untitled, 2000, from: Moroccan Brides collection, ar-
gentic impression glue-backed on aluminium. BEELD:
COURTESY GALLERY JÉRÔME DE NOIRMONT, PARIS; Mitra Tabri-
zian, Untitled, 2010, from the series Another country,
Kodak c-print. BEELD: COURTESY GALLERY CAPRICE HORN
SCHAAMSTUKKEN
Wie van een Zuid-Afrikaanse kunstenaar
politiek engagement verwacht, lijkt
aan het verkeerde adres bij Ina van Zyl.
Haar solotentoonstelling Schaamstuk-
ken, dit tot 21 november te zien is in het
Gemeentemuseum in Den Haag, bestaat
voornamelijk uit close up-beelden van
geslachtsdelen, afgewisseld met stil-
levens van fruit. Maar schijn bedriegt.
Van Zyl tekende eerder strips voor het
spraakmakende stripblad Bitterkomix,
ook bekend van Anton Kannemeyer (zie
ZAM 4, 2008). Met de vervreemdende
stillevens uit Schaamstukken wil ze com-
mentaar leveren op thema’s als macht
en vernedering. Tot 17 oktober hangt
werk van Van Zyl ook in het Dordrechts
Museum, vanwege haar nominatie voor
de Wim Izaksprijs.
www.gemeentemuseum.nl
www.dordrechtsmuseum.nl
Marrakech Art Fair
B
E
E
L
D
E
N
:

I
N
A

V
A
N

Z
Y
L
/
C
O
U
R
T
E
S
Y

G
A
L
E
R
I
E

O
N
R
U
S
T
,

A
M
S
T
E
R
D
A
M
.

F
O
T
O

S
:

P
E
T
E
R

C
O
X

&

A
R
J
A
N

B
E
N
N
I
N
G
Dogtertjie, 2010, olieverf op doek
Brown, 2007, olieverf op doek
ZAM1003_Beelden.indd 56 07-09-10 09:48
57 ZAM AFRICA MAGAZINE 03/2010
Peterson Kamwathi (1980, Kenia) was de afge-
lopen maanden gast aan de Rijksakademie in
Amsterdam. Met zijn werk over de verkiezin-
gen van Kenia in 2007 was hij dit jaar te zien
op de kunstbiënnale van Dakar.
Met wat voor materiaal werk je?
‘Thuis maak ik heel lange tekeningen van bijna
5 meter. Dat wilde ik in Amsterdam ook doen,
maar er was te weinig tijd. Ik heb me hier toe-
gelegd op houtsnedes - ik houd van hout! Je
raakt in een soort trance tijdens het uitsnijden.
Ik werk hier ook met keramiek. Schilderen vind
ik een beetje saai worden.’
Waar gaat je werk over?
‘Rijen mensen zijn mijn belangrijkste thema.
Een rij wachtenden bij verkiezingen, voor een
visumaanvraag, bij een bank, voor een winkel.
Maar ook rijen gevangenen in Guantánamo.
Soms staat een rij voor onderdrukking of ont-
bering. Maar voor mensen die gaan stemmen,
zoals nu voor het referendum voor de grond-
wetswijziging in Kenia, staat een rij symbool
voor verandering.’
Hoe kom je aan zo’n idee?
‘Het fenomeen is me opgevallen toen in Nai-
robi een nieuw bussysteem werd ingevoerd.
Eerst gingen mensen met elkaar op de vuist
voor een plekje in de bus, nu stonden ze
opeens keurig in de rij. Rijen hebben een eigen
dynamiek; er ontstaan gesprekken over werk,
politiek. Je kent elkaar niet maar het is toch
een sociale ontmoeting. In Nederland zie je
trouwens niet zoveel rijen, je moet hier een
nummertje trekken.’ (Hij wijst lachend naar zijn
verzameling nummertjes aan de muur van zijn
atelier)
Je houtsnede over de gevangenen bestaat uit
allemaal kleine blaadjes. Liefijk bijna.
‘Aanvankelijk wilde ik iets met rijen slaven
doen. Ik ben plaatjes gaan zoeken in het Tro-
penmuseum van slaven die vertrokken vanaf
de oostkust van Afrika, waar ik vandaan kom.
Daar bestaan weinig illustraties van. De handel
in kruidnagel was in die tijd ook belangrijk, en
met dat gegeven ben ik toen gaan experimen-
teren. Ik kwam hier in de lente aan, de blaadjes
en de knoppen aan de bomen vielen me op. Zo
kwam ik uiteindelijk uit bij blaadjes als sym-
bool voor de handel in mensen.’
Wat is voor jou waardevol aan je verblijf hier?
‘Ik kan hier refecteren, daar is thuis nooit tijd
voor. Ik lees boeken, ga naar musea. Ik ben naar
‘Matisse tot Malevich’ geweest in de Hermi-
tage. Die kleuren van die kunstenaars zijn zo
fris, zo levendig! Toen ik dat zag dacht ik: mis-
schien ga ik ooit wel weer schilderen.’ (FV)
Peterson Kamwathi exposeert van 16 september
tot 20 november op de groepstentoonstelling
Coca-Colonized in de Brot Kunsthalle in Wenen
en van 20 oktober tot 20 november in een solo-
show bij Ed Cross Fine Art in Londen.
www.brotkunsthalle.com,
www.edcrossfneart.com
5 VRAGEN AAN
PETERSON
KAMWATHI
PARIJS EERDER DIT JAAR WAS ER IN PARIJS EEN GROTE
VEILING VAN AFRIKAANSE KUNST. ZAM-MEDEWERKSTER
FENNEKEN VELDKAMP WAS ERBIJ. LEES HET VERHAAL OP:
WWW.AFRICASERVER.NL/
Queue#3, Recession, 2010
F
O
T
O
:

P
E
T
T
E
R
S
O
N

K
A
M
W
A
T
H
I
ZAM1003_Beelden.indd 57 07-09-10 09:48
BEELDEN
JO
RACT
LIFFE
Ze reist door Zuidelijk Afrika en
maakt foto’s van dode dieren,
vuilnisbelten en autowrakken. Toch
baart het werk van Jo Ractlife
vooral opzien door wat er niet
op staat. Een portret van een
kunstenaar die haar eigen pad
volgt. ‘Ik ben niet op zoek naar
schoonheid.’
TEKST: FRED DE VRIES
TOUGH COOKIE
ZA1003_JoRactliffeB.indd 58 06-09-10 17:33
59 ZAM AFRICA MAGAZINE 03/2010
O
T
E
E
ZA1003_JoRactliffeB.indd 59 06-09-10 17:33
60
BEELDEN
ReShooting Diana (microlite), 1990-95, Pigment print
ZA1003_JoRactliffeB.indd 60 06-09-10 17:33
61 ZAM AFRICA MAGAZINE 03/2010
Ze bestelt
lamskoteletten,
‘graag met finke
spekranden’
V
oor een selecte groep vrienden
maakt ze prachtige muziekcom-
pilaties, vol zwartgallige songs
van countrylegende Johnny Cash,
omfoerste melancholie van Tindersticks en
murder ballads van Handsome Family. Liedjes
over gefnuikte hoop en verloren dromen.
Killer Country, noemt ze haar mixen. Die titel
slaat op de muziek, maar ook op de landen
waar ze fotografeert: Zuid-Afrika en Angola,
waar de dood altijd nabij is.
Maar verwacht bij Jo Ractlife geen lekker
verkopende nostalgische beelden van een
verdwijnend blank Zuid-Afrika, brandende
townships of mensen met bloemkooloren,
waarmee haar collega’s beroemd zijn gewor-
den. Er komen nauwelijks mensen voor op
haar foto’s. Wel honden. Of aangereden
ezels. Of banale plekken waar onbeschrijfijke
gebeurtenissen hebben plaatsgevonden. Of
de eindeloze snelweg naar Kaapstad. De beel-
den hebben iets desolaats en (post-)apocalyp-
tisch. Altijd analoog, soms geschoten met een
speelgoedcamera.
Haar meest recente project is een serie
bezoeken aan de slagvelden van de Zuid-
Afrikaanse Grensoorlog, die grotendeels in
het zuiden van Angola woedde. Wat in 1966
was begonnen als wat schermutselingen
met opstandelingen, was in de jaren tachtig
uitgegroeid tot een conventionele oorlog,
waarbij tienduizenden soldaten van een half
dozijn strijdende partijen betrokken waren.
Naast Zuid-Afrika en de Namibische bevrij-
dingsbeweging SWAPO hadden ook Cuba, de
Sovjet-Unie en diverse Angolese bevrijdings-
bewegingen zich in de strijd gemengd, ter-
wijl de Verenigde Staten op de achtergrond
de boel trachtten te dirigeren. Het zou Zuid-
Afrika’s ‘Vietnam’ worden, een plek vol trau-
ma’s en geesten die nog niet begraven zijn.
Ractlife bezocht het gebied diverse keren,
eerst met een ex-commando die nooit eerder
terug was geweest, daarna met een expedi-
tie van ex-strijders, onder wie generaal Jan
Breytenbach, broer van dichter Breyten, die
destijds de Cassinga-operatie leidde, waarbij
honderden burgers omkwamen. ‘Dit project
maakt de cirkel rond’, zegt ze. ‘Toen ik aan
mijn eerste project, Nadir, werkte, woedde
daar in Angola ‘onze’ oorlog. Nu maak ik werk
over dat andere land, over het ‘toen’ van hier.’
Ze schiet beelden waarop geen karkas of
kapotgeschoten tank te zien is. Net als bij
haar vorige projecten gaat het om de com-
plexe verhouding tussen fotografe en wer-
kelijkheid. Wat je op de plaatjes ziet is iets
anders dan wat zal naijlen in je geheugen.
Voor haar is fotografe de kunst van weglaten
en suggestie.
TOEVAL
Eigenlijk wilde Jo Ractlife (1961) helemaal
geen fotografe worden. Haar moeder, die zelf
kunstenaarsambities koesterde, stuurde haar
naar de Ruth Prowse School of Arts in Kaap-
stad, in plaats van de veel hoger aangeschre-
ven, universitaire Michaelis School of Fine
Arts. Want op Michaelis, vond moeder, werd
geen kunst onderwezen, daar werd alleen
geëxperimenteerd met conceptuele navel-
staarderij en masturbatieperformances. Dus
ging Jo braaf naar Ruth Prowse om schilder
te worden. Maar ze miste het gevoel dat je
nodig hebt om met verf te kunnen toveren.
Dat ze uiteindelijk voor fotografe koos was
puur toeval. Ze had een camera gekocht en
iemand aan Ruth Prowse gaf daar als part-
timer een fotografecursus. ‘Dus volgde ik
die klas, om nog maar een bijvak te hebben
gedaan. Het was de beste keuze die ik ooit
heb gemaakt’, zegt ze in een restaurant in
Parktown North in Johannesburg.
Ractlife draagt een zwarte trui, een zwarte
broek, en zwarte laarzen. Ook haar haar
is pikzwart. Ze is net terug van boksles en
bestelt lamskoteletten ‘graag met finke
spekranden’. In een Amerikaanse thriller zou
ze als tough cookie worden beschreven. Haar
inspiratiebronnen bevestigen dat outsider-
beeld: de troosteloze, groforrelige zwart-
witbeelden van de Zwitsers/Amerikaanse
fotograaf Robert Frank, de country noir
van Johnny Cash, de experimentele cut-up
teksten van de Amerikaanse beatschrijver
William Burroughs en het wanhopig zoeken
naar vergifenis van diens vriend en collega
Jack Kerouac, die wereldberoemd werd met
On the Road en op 47-jarige leeftijd overleed
na een leven vol alcohol en katholieke schuld-
gevoelens.
Terug naar Jo’s studententijd in Kaapstad.
Ze volgde dat bijvak fotografe, en op een
dag bezocht ze, gewapend met een twee-
dehands Nikomat, met haar vriendje diens
broer op een boerderij in Noordhoek. ‘Hij
schreef gedichten en had (dichter en Beat
uitgever) Lawrence Ferlinghetti in San Fran-
cisco ontmoet.’ Hij introduceerde haar in de
beatliteratuur van Burroughs en Kerouac,
die zich in de jaren vijftig afzetten tegen de
Amerikaanse verheerlijking van suburbia,
consumeren en materialisme. ‘Ik wist meteen
dat er voor mij een verband was tussen het
ZA1003_JoRactliffeB.indd 61 06-09-10 17:33
62
BEELDEN
woord en de wereld in een foto.’
Fotografe, ontdekte Ractlife, kon een instru-
ment zijn om eenzaamheid tot uitdrukking
te brengen. Het was een manier om met je
eigen omstandigheden in het reine te komen.
‘Een groot deel van mijn leven draait om het
verlangen naar verlossing’, zegt ze.
Verlossing? Ze legt haar vork neer. ‘Verlossing
van het leven zoals het is’, zegt ze, en vertelt
dat haar beide ouders Engelse migranten
zijn, hetgeen haar eerste generatie Zuid-
Afrikaan maakt, een proto-buitenstaander
in een land waar zwarten, Afrikaners en
afstammelingen van de Engelse settlers uit
1820 allemaal authentiek Zuid-Afrikaner-
schap claimen.
ONWETEND
‘Heel lang, en zeker als kind, had ik geen idee
hoe ik hier moest aarden. Mijn ouders spra-
ken geen woord Afrikaans. Wat is thuis? Je
woont in Kaapstad, afgesloten van het echte
Zuid-Afrika. Lange tijd had ik geen geschie-
denis, zelfs geen herinneringen die ik op een
bepaalde manier kon omlijsten om zin te
geven. Ik voelde me ontheemd. Iedere vorm
van politiek bewustzijn ontbrak tot ik ging
studeren. Ik was verbijsterd over wat een
onwetende jeugd ik had doorgemaakt.’
Ze groeide op in de woelige, politieke jaren
zeventig en tachtig. In 1976 vond de Soweto-
opstand plaats en de jaren tachtig werden
getekend door brandende townships en
diverse noodtoestanden. Er was veel druk
om sociaal bewogen werk te maken, een dui-
delijke positie in te nemen ten aanzien van
apartheid. Sommige fotografen verzetten
zich daartegen en kozen bewust voor afstan-
delijke kunstfotografe. Ractlife bewoog zich
ergens in een middenland. Haar werk was
geëngageerd, maar hield zich verre van het
obligate en belerende. ‘Lange tijd was ik kun-
stenaar noch fotograaf’, zegt ze.
Fotografe hielp haar om haar relatie met
dat verscheurde land dat ze als vaderland
moest beschouwen, nader te onderzoeken.
Eindeloos experimenteerde ze, en steeds
weer stuitte ze op de constatering dat het bij
fotografe om het ongrijpbare draait, om een
niet te benoemen dimensie. Opwindend en
frustrerend.
‘Het was een zeer romantische speurtocht,
verpakt in verlies’, zegt ze over haar serie
Early Works die in 2004 aan het publiek werd
getoond, en waartoe ook een foto van die
boerderij in Noordhoek behoort. ‘Ik fotogra-
feerde vooral dode dieren. Dan reed ik dagen
rond om ze te vinden. Er was een verband
tussen mijn fotografe en mijn perceptie dat
ik er niet bij hoorde en een beetje dommer
was dan de rest. Ik had nooit het idee dat ik
echt de baas was achter mijn toestel. Er was
altijd een tweeslachtigheid. Maar fotografe
gaf me de mogelijkheid om op een zinvolle
manier naar mijn omgeving te kijken.’
Wat haar bovenal fascineerde was de expres-
sieve kracht van (on)scherpte, groforrelig-
heid en contrast. De Zwitserse fotograaf
Robert Frank, die in 1947 op 23-jarige leeftijd
naar Amerika emigreerde, werd haar grote
voorbeeld. Hij legde als outsider de grauwe
alledaagsheid en de leugen van happy sub-
urbia van het naoorlogse Amerika vast in
zijn beroemdste werk The Americans (1958).
‘Franks werk was instinctief, haast tastbaar.
Hij werkte veel samen met Jack Kerouac. Zelf
werk ik ook vaak met tekst in mijn achter-
hoofd’, zegt ze, en verwijst naar een citaat uit
Michael Ondaatjes In the Skin of a Lion in een
van haar catalogi.
WAANZINNIG
Terwijl haar collega’s politiek geëngageerd
werk maakten, werkte zij tussen 1986 en ’88
aan haar Nadir serie, een reeks van 24 zwart-
witfoto’s en 16 litho’s. Het waren beelden van
uitgedroogde vlaktes, vuilnisbelten en krot-
tenwijken waaruit alle leven leek geweken.
Daarin had ze honden met opengesperde
kaken en blinkende tanden gemonteerd, die
ze had ontleend aan de haveloze roedel uit
de futuristische roman Riddly Walker van
Russell Hoban. Dit was haar versie van ‘een
waanzinnig geworden wereld’.
Mensen ontbreken op de beelden. Niet
omdat ze slechte portretten maakt, maar
omdat ze verlegen is en moeite heeft met de
rol van personen op een plaatje, de poses, de
aandacht die ze opeisen. ‘Critici dachten dat
ik tegen documentairefotografe gekant was.
Dat is niet zo. Al mijn werk verhoudt zich
steeds op bepaalde wijze tot wat een docu-
mentaire behoort te zijn. Maar ik had heel
lang problemen met het waarheidsgehalte
van de foto, net als met de onvoorwaarde-
lijke status van de fotograaf als vertolker van
de waarheid. Het is niet per se zo dat foto’s
liegen, maar ze interpreteren en herschep-
pen de wereld. Ze zijn net zo fctief als alle
andere interpretaties. Ik werk graag op de
grens van echt en fctie. Daar voel ik me pret-
tig. Maar daar was weinig ruimte voor in de
jaren tachtig. Dus ik probeerde mijn eigen
weg te vinden. En dat werd toen gemakzuch-
Alles donderde
naar beneden.
Het kostte drie
maanden om het
werk opnieuw
te drukken
ZA1003_JoRactliffeB.indd 62 06-09-10 17:33
63 ZAM AFRICA MAGAZINE 03/2010
‘ In mijn perceptie
hoorde ik er
niet bij en was
ik dommer dan
de rest’
tig afgedaan als anti-documentaire.’
Met haar volgende project, Shooting Diana,
slaagde ze erin de toch al weinig toeschie-
telijke media en recensenten nog verder
van zich te vervreemden. Die serie - vreemd
belichte, onscherpe, spookachtige foto’s
van het alledaagse (elektriciteitsmasten,
de laadbak van een vrachtauto, een ver-
jaardagstaart) - maakte ze met een Diana,
een goedkoop speelgoedtoestel dat ze had
gekocht nadat haar cameratoerusting was
gestolen. Shooting Diana had onderdeel van
de eerste Johannesburg Biënnale van 1995
moeten worden, maar de collectie donderde
na het ophangen naar beneden en het kostte
Ractlife drie maanden om het werk opnieuw
af te drukken. Toen er uiteindelijk toch een
tentoonstelling kwam met de ironische titel
reShooting Diana, werd die wederom dood-
gezwegen. ‘En ik vond juist dat die foto’s per-
fect een bepaalde stemming uitdrukten. Ze
waren heel erg van hun tijd. De eerste pogin-
gen [met de Diana] waren vreselijk. Ik moest
‘leren’ om slechte foto’s te nemen. Ik werd
gedwongen een hele nieuwe manier van kij-
ken te ontwikkelen, haast impressionistisch.’
EINDELOOS
Gaandeweg ontwikkelde ze een geheel eigen
stijl en esthetiek. Zo deed ze een op Kerouacs
On the Road geïnspireerd project, waarbij
ze tijdens een rit van 1400 kilometer van en
naar Kaapstad iedere 100 kilometer een foto
maakte van de weg voor haar, daarmee uit-
drukking gevend aan de schier eindeloze en
uitgestrekte eenvormigheid die het ego tot
zijn naakte nietigheid terugbrengt.
Luguber was de serie Vlakplaas: 2 June 1999
(drive-by shooting). Vlakplaas was een boer-
derij zo’n twintig kilometer buiten Pretoria,
waar de Zuid-Afrikaanse politie tijdens de
apartheid het hoofdkwartier van een van
haar meest beruchte onderdelen had geves-
tigd. De C-1 eenheid stond onder leiding van
Eugene de Kock, die de bijnaam prime evil
kreeg en uiteindelijk werd veroordeeld tot
212 jaar gevangenisstraf wegens misdaden
tegen de menselijkheid. Op de boerderij wer-
den opponenten van het apartheidsbewind
‘verhoord’ en vaak ook geëxecuteerd.
Op 2 juni 1999, de dag waarop in Zuid-
Afrika voor de tweede keer democratische
verkiezingen plaatsvonden, reed Ractlife
in haar auto langs de plek. Ze nam de foto’s
met haar Holga camera, en drukte die af als
een aaneengesloten strip zwart-wit flm. De
afeeldingen tonen een grauwe boerderij in
de bush, zoals er in Zuid-Afrika duizenden
grauwe boerderijen in de bush zijn. Niets
wees op gruwelijkheden. De banaliteit van
de plek verbaasde haar. ‘Ik was totaal niet
voorbereid op wat ik aantrof – of, beter, wat
ik niet aantrof – dat de Vlakplaas die ik zocht
niet bestaat’, vertelt ze in de begeleidende
catalogus. ‘Dus een belangrijk aspect van dit
werk draaide om het falen van fotografe als
waarheidsdocument.’
De erkenning kwam vanuit het buitenland.
De smaakmakende in Amerika woonachtige
curator Okwui Enwezor beschreef Ractlife
als ‘een van de meest bekwame en onder-
gewaardeerde fotografen van haar gene-
ratie’. Net als J.M. Coetzee en diens roman
In ongenade gebruikte Ractlife ‘landschap
als archief’, aldus Enwezor, die bijval kreeg
van zijn Spaanse collega Octavio Zaya. Kort
daarna, in 1999, ontving Ractlife de prestigi-
euze FNB Vita Award voor Fotografe.
HUWELIJK
In het nieuwe millennium veranderde ze van
werkwijze. Ze experimenteerde met kleu-
renfotografe en werkte samen met andere
Zuid-Afrikaanse kunstenaars, onder wie de
moderne componist Philip Miller en chore-
ograaf Jay Pather. En ook al blijft ze vooral
een photographer’s photographer, haar werk
werd nu ook in haar eigen land geprezen.
Over haar overzichtstentoonstelling Selec-
ted Colour Works uit 2005 schreef criticus
Michael MacGarry in Art South Africa: ‘Een
uniek verontrustend huwelijk tussen drei-
ging en magie.’
En toen was het tijd voor iets werkelijk
nieuws. In 2007 reisde ze af naar Angola,
geïnspireerd door drie boeken: het eerder
genoemde Riddly Walker van Russell Hoban,
Waiting For the Barbarians van J.M. Coetzee
en Another Day Of Life van de Poolse journa-
list Ryszard Kapuscinski. ‘Er was iets met die
boeken. Die honden in het werk van Kapus-
cinski en Hoban… En dan dat woord Angola!
Ik had destijds een vriendje dat bij de Grens
moest vechten. Er hing een soort naïeve
romantiek om die Grens heen.’
Angola bracht allerlei weggedrukte emoties
en herinneringen naar boven. Hier sjouwde
ze rond in een land waar jonge blanke Zuid-
Afrikanen vanaf 1966 heen waren gestuurd
om te vechten in een onduidelijke, lange tijd
doodgezwegen oorlog tegen een ‘communis-
tische’ vijand.
Aanvankelijk wilde Ractlife in de voetstap-
pen van Kapuscinski treden. Maar van diens
ZA1003_JoRactliffeB.indd 63 06-09-10 17:33
Shack on the Boa Vista clif edge, 2007, hand-printed silver gelatin print
64
BEELDEN
ZA1003_JoRactliffeB.indd 64 06-09-10 17:33
65 ZAM AFRICA MAGAZINE 03/2010
End of Time, 1999, Silver gelatin print
ZA1003_JoRactliffeB.indd 65 06-09-10 17:33
66
Van de
halsoverkop
verlaten stad
was weinig
meer over
BEELDEN
Luanda, de door de Portugezen in 1975 hals
over kop verlaten stad met al die overge-
bleven honden, was weinig meer over. Het
moment van openbaring kwam toen ze
onder gewapende begeleiding op een open
markt rondliep en zich realiseerde dat het
hier een soort ‘Mad Max meets the Canter-
bury Tales’ betrof. ‘En op het moment dat dat
gebeurt, weet ik wat ik zoek. Het is net als die
Nadir-beelden. Ik wil geen schoonheid, ik wil
iets tussen weemoed, verlangen en verlies.’
Ze keerde terug met een reeks voor haar
doen haarscherpe en prachtig gecompo-
neerde beelden van open markten en krot-
tenwijken bij de hoofdstad Luanda. Er volgde
een tentoonstelling en een luxe catalogus
Terreno Ocupado. Er was een nieuwe Jo
Ractlife opgestaan, die het afzichtelijke
op indringende, technisch begaafde wijze
vastlegt. ‘Lange tijd had ik moeite met het
eindresultaat. Het was een fantastische plek
met fantastische mensen, en kijk mij eens: ik
heb iets gemaakt waardoor het op een post-
apocalyptische nachtmerrie lijkt.’
MASCULIEN
We bestellen nagerecht, tiramisu. ‘Wat ik heb
geprobeerd te doen is om fctie van Luanda
te maken, maar tegelijkertijd de locatie her-
kenbaar te houden. Dus het is geen sociale
documentaire die het Luanda van nu ver-
slaat, maar het heeft iets van dat desolate
middeleeuwse, dat uitstijgt boven Luanda,
een interpretatie van de wereld.’
Uiteindelijk mondde ‘Angola’ uit in haar
huidige project: bezoeken aan de voormalige
slagvelden. Naast het masculiene verhaal
van de ex-strijders wil ze met het project iets
zeggen over de positie van de blanke vrou-
wen, de achterblijvers voor wie Angola een
abstract, schimmig concept was. De man-
nen trokken ten strijde, maar wat deden zij?
‘Wij werden nooit op de proef gesteld, we
hoefden nooit een positie in te nemen. Ik wil
begrijpen of en hoe zo’n project mijn eigen
positie verandert.’ De ex-soldaten hadden
in eerste instantie weinig op met die vrouw
met haar zwarte Che Guevara baret. Maar
al snel namen ze die tough cookie op in hun
midden, en werd ze ‘een van de jongens’.
Ver weg van die mannen, hun braaivlees
en whisky in de bush werkt ze nu in alle
eenzaamheid aan een nieuwe tentoonstel-
ling, die conceptueel vergelijkbaar is met de
Vlakplaas-serie: twintig jaar na dato is het
onmogelijk om de gruwelijkheden fotogra-
fsch vast te leggen. Er zijn geen soldaten
meer, geen lijken, geen vluchtende burgerbe-
volking. Wel zijn er beenderen en karkassen
van tanks en ander militair materieel. Maar
daar gaat het haar niet om. Haar foto’s moe-
ten iets uitdrukken van de sociale en psycho-
logische aspecten die achter het materiële
schuilgaan, die onbenoembare dimensie.
Ze is bijna vijftig, woont met haar hond in
een vrijstaand huis in een goedkope wijk
in het oosten van Johannesburg. Ze doceert
tegen een karig salaris aan de kunstfaculteit
van de Universiteit van Witwatersrand. De
galerie die haar jarenlang had gesteund,
Warren Siebrits Modern and Contemporary
Art, sloot verleden jaar onverwacht de deu-
ren. Ze hoorde het toen ze ergens middenin
de Namibische bush was. Ja, het was een
enorme teleurstelling, maar geen onoverko-
melijke. Nee, het gaat eigenlijk erg goed met
haar. Ze had in april een overzichtstentoon-
stelling in het Amerikaanse New Hampshire.
Schrijver Mike Nicol droeg zijn laatste boek
Killer Country aan haar op. En begin dit jaar
trad ze toe tot de stal van de prestigieuze
Michael Stevenson Gallery in Kaapstad, waar
in oktober haar Grensoorlog tentoonstelling
wordt getoond.
‘Zaken als ‘vooruit komen’ en ‘carrière’
interesseren me niet zo’, zegt ze. ‘Ik ben niet
goed in mezelf verkopen. De enige met wie
ik concurreer is mijn eigen tamelijk fucked
up zelf. Ik hecht geen waarde aan ‘beroemd
zijn’, maar ik wil wel op een bepaalde manier
gezien en begrepen worden. Mijn werk is
niet interessant als het alleen maar trendy of
modieus of idiosyncratisch is. Voor mij is het
pas interessant als er iets heel stevigs achter
zit, als het uitgaat van een individualistische
denkwijze en wereldbeschouwing. Daar ligt
de essentie.’
Van 21 oktober tot en met 27 november is de solotentoon-
stelling van Jo Ractlife te zien in de Michael Stevenson Gallery
in Kaapstad: www.michaelstevenson.com
FRED DE VRIES IS FREELANCE JOURNALIST. SINDS 2003 WOONT
HIJ IN JOHANNESBURG, WAAR HIJ WERKT AAN EEN BIOGRAFIE
VAN BEATDICHTER SINCLAIR BEILES EN EEN BOEK OVER HET
DOLENDE AFRIKANER VOLK. IN 2006 PUBLICEERDE HIJ CLUB
RISIKO; DE JAREN TACHTIG TOEN EN NU (NIJGH & VAN DITMAR)
EN IN 2008 THE FRED DE VRIES INTERVIEWS (WITS UNIVERSITY
PRESS).
ZA1003_JoRactliffeB.indd 66 06-09-10 17:33
ReShooting Diana (smoking car), 1990-95, Pigment print
67 ZAM AFRICA MAGAZINE 03/2010
ZA1003_JoRactliffeB.indd 67 06-09-10 17:34
68 ZAM AFRICA MAGAZINE 03/2010
WOORDEN
ONDER REDACTIE VAN INGEBORG VAN BEEKUM
POËZIE | Er zijn bepaalde dingen
Er zijn bepaalde dingen
die je kunt vergeven en vergeten
dan zijn er bepaalde dingen
die je altijd moet haten en onthouden
mijn moeder is een zware last
zij is degene die niet voor mij koos
ze zei het is al goed
en als je een dochter bent en je moeder
gelooft je niet
dan kan God naar de aarde afdalen
en een kroon op je hoofd zetten
het zal geen zak betekenen
jij bent de dochter
en je moeder gelooft je niet
Ronelda S. Kamfer maakte dit jaar grote
indruk tijdens het Winternachtenfestival. Het
werk van deze jonge Zuid-Afrikaanse dichteres
is intelligent, oprecht en schuwt geen taboes.
In 2009 ontving Kamfer de Eugene Marais-
prijs, een van de meest prestigieuze in de
Afrikaanse literatuur. Haar tweetalige bundel
Nu de slapende honden komt uit in november
bij uitgeverij Podium.
  D
e opening:
onweer in
de Angolese
woestijn, ruziënde geliefden en pats,
een naakte vrouw smakt ruggelings in
de modder, ze viel ineens uit de hemel.
Vreemd - vreemder nog als blijkt dat
de man die haar zag vallen de vrouw
blijkt te kennen. Kortgeleden zat zij naast
hem op een nachtvlucht van Lissabon
naar Luanda.
Een krankzinnig romanbegin. Het is het
soort krankzinnigheid waarvan Borges
en Márquez wegbereiders zijn, Latijnse
exuberantie. Barroco Tropical, luidt de
trefende Portugese titel van deze nieuwe
roman van de Angolees-Braziliaans-
Portugese schrijver José Eduardo Agu-
alusa. Net als in zijn vorige roman, De
vrouwen van mijn vader (2008), voert
Agualusa excentrieke karakters ten tonele
in een groots, bij vlagen bizar decor.
Zwarte engel
Er is steeds een suggestie van helderheid
– zo beloven de titels van de hoofdstukken
een systematische kennismaking met de
hoofdpersonen en met maar liefst vijftien
bijfguren – maar ondertussen wordt
de plot dikker en onoverzichtelijker. De
hoofdpersoon, schrijver Bartolomeu Fal-
cato, ontvangt een telefonische doodsbe-
dreiging. Zijn relatie is overspelig, het land
waarin hij woont blijkt een toekomstig
Angola (het is ineens 2020) dat littekens
heeft van een burgeroorlog, militairen en
zakenmannen hebben duistere verledens
en nog duisterder voornemens. Telkens
schemert een oud verhaal door over een
zwarte engel wiens veren bovennatuur-
lijke krachten hebben.
Per hoofdstuk wisselt de ik-persoon. Naast
die van Bartelomeu klinken er nog twee
stemmen, die van zijn minnares Kianda
en die van de doodgevallen vrouw Núbia
(een sprekende dode: de sfeer van het
boek wordt ook hierdoor getekend). De
een is zangeres, de ander fotomodel. Zijn
de vrouwen eigenlijk twee afsplitsingen
van één karakter? Ze lijken bijna droom-
gestalten.
ROMAN | José
Eduardo Agualusa,
Het labyrint van
Luanda (Uitgeverij
Meulenhof)
TROPISCHE BAROK
Wires linked to private generators, apartment block, Luanda, Angola, 2007
F
O
T
O
:

V
E
R
S

I
N
D
A
B
A
ZAM1003_Woorden.indd 68 07-09-10 09:52
69 ZAM AFRICA MAGAZINE 03/2010
NON-FICTIE | Koen Vidal & Stephan
Vanfeteren, Future simple – de kin-
deren van Congo (Uitgeverij Meulen-
hof/ Maneau)
Journalist Koen Vidal laat Congo zien
door de ogen van zeven kinderen. Het
resultaat: indrukwekkende en ontroe-
rende levensverhalen met prachtige
foto’s van Stephan Vanfeteren. Over
de toekomst van Congo die in handen
ligt van een gemarginaliseerde meer-
derheid: de jeugd. Bekijk ook de flm
bij het boek op www.youtube.com/
zammagazine
E-ZINE | Saraba Magazine, Issue 6,
God (downloaden via www.saraba-
mag.com)
Mooi geïllustreerd elektronisch maga-
zine – het eerste van Nigeria - met
fctie, poëzie en essays van opkomend
talent. Het thema van deze editie is
religie. Saraba is gratis te downloaden.
Het poëziekatern, met bijdragen uit
de hele wereld, is een speciale aan-
rader.
VERHALEN | Diversen, Life in full:
the Caine prize for African writing
(Uitgeverij New Internationalist)
De vijf genomineerde verhalen voor
Afrika’s belangrijkste literaire prijs.
Stuk voor stuk krachtige vertellingen
met een scherp randje, aldus de voor-
zitter van de jury. Uiteraard ontbreekt
het prijswinnende stuk Stickfghting
van de Sierra Leonese Olufemi Terry
niet. De bundel bevat ook verhalen uit
de Caine Prize Writer’s Workshop.
NON-FICTIE | Matthew Green, De
tovenaar van de Nijl – de jacht op
Joseph Kony, de gevreesde leider van
het verzetsleger van de heer (Uitgeve-
rij Lebowski)
Correspondent Matthew Green reisde
af naar de binnenlanden van Noord-
Oeganda op zoek naar de gevreesde
rebellenleider Joseph Kony. Hij schetst
een huiveringwekkend beeld van een
oorlog die niemand lijkt te begrijpen.
LEESLADDER

Intussen dwaalt de lezer voort, gelokt
door charmante tussentitels, ironiserend
auteurscommentaar of mooie poëtische
vondsten – de dood van Núbia tijdens het
onweer wordt (door haarzelf!) vergele-
ken met de ontplofng van een ster. Ook
mooi: twee saudadehaiku´s. De Portugese
melancholievariant duikt op in Afrika, en
de uitdrukkingsvorm is oosters.
Labyrint
Bartolomeu woont in een nooit afge-
bouwde wolkenkrabber die zowel wel-
gestelden huisvest als sloebers die de
lagere verdiepingen hebben gekraakt. In
een ondergrondse bouwlaag is Bartolo-
meu getuige van de rituele verbranding
van een jong zwerversmeisje. Als hij zich
walgend afwendt raakt hij de weg kwijt,
wordt beroofd en op zijn oog geschopt
zodat hij zijn gezichtsvermogen tijdelijk
kwijtraakt – als lezer tast je met hem in
het duister als hij door een onbekende aan
een hondenriem wordt weggeleid naar
iemand die hem kent, maar die zich niet
bekend maakt.
Een cruciale rol in deze roman speelt een
merkwaardige inrichting voor geestes-
zieken. Deze wirwar van hoge muren
onder de open lucht wordt bevolkt door
patiënten die zijn vastgeketend aan auto-
onderdelen. Tata Ambroise, de bedenker
van dit labyrint, wil de krankzinnigen
behandelen volgens voorouderlijk-
Afrikaanse gebruiken.
Indrukwekkend is het vermogen van
Agualusa om de lezer eerst verontwaar-
diging en laatdunkendheid ten opzichte
van de traditionele geneeskunst te laten
voelen, en later een zekere bewondering,
of tenminste begrip. De westerse psy-
choanalyse krijgt een veeg uit de pan,
het sjamanisme wint aan glans. Ook de
zwarte engel duikt in het labyrint weer op,
geducht en treurig tegelijk.
Op die plaats wordt zichtbaar wat dit boek
wil zijn: een poging om Angola te vatten
in haar diversheid. Botsingen tussen eigen
en vreemd, oud en nieuw, de problematiek
van een oud-kolonie die identiteit zoekt,
maar moet accepteren dat haar taal die
van de vroegere kolonisator is. Agualusa
geeft Angola haar mythologie van de
toekomst en toont zich in de verwarring
een meester. (Siward Tacoma)
14 steden, 14 schrijvers
Meestal zijn het niet-Afrikanen die reisboeken over het con-
tinent schrijven. In het Pelgrimages-project gaat het anders.
Veertien bekende Afrikaanse auteurs bezochten steden in
Afrika en Brazilië. Het project zal uitmonden in een serie boe-
ken. De reisblogs zijn alvast te lezen op www.pilgrimages.org.za

F
O
T
O

S
:

G
U
Y

T
I
L
L
I
M
/
C
O
U
R
T
E
S
Y

M
I
C
H
A
E
L

S
T
E
V
E
N
S
O
N

G
A
L
L
E
R
Y
,

C
A
P
E

T
O
W
N
Apartment building, Luanda, Angola, 2007
Uit: Guy Tillim, Avenue Patrice Lumumba. Prestel, Munich, 2008
ZAM1003_Woorden.indd 69 07-09-10 09:52
70 ZAM AFRICA MAGAZINE 03/2010
B
F
O
T
O
C
H
R
I
S
T
O
P
H
E
R
H
E
R
W
I
G
ZA1003_LiberiaanseLiteratuur.indd 70 06-09-10 17:27
71 ZAM AFRICA MAGAZINE 03/2010
BROAD
STREET
Vamba Sherif gaat op zoek naar
schrijvers in de Liberiaanse hoofdstad
Monrovia. Die zijn er genoeg, maar
waar blijft de buitenlandse interesse?
‘De allereerste Afrikaanse roman ooit
kwam uit Liberia!’
TEKST: VAMBA SHERIF
TEKST: VAMBA SHERIF
F
O
T
O
:

C
H
R
I
S
T
O
P
H
E
R

H
E
R
W
I
G
ZA1003_LiberiaanseLiteratuur.indd 71 06-09-10 17:27
72 ZAM AFRICA MAGAZINE 03/2010
Hij zit tegenover mij in een zaaltje in de biblio-
theek. Het is mijn tweede dag in het land en ik
had er alles aan gedaan om hem te ontmoe-
ten. Op het eerste gezicht lijkt hij een jongen-
man als vele anderen: goed gekleed, slank en
met het gladde voorhoofd van iemand van de
savanne, een peul misschien. Maar Saah Mil-
limono, een van de meeste talentvolle Liberi-
aanse schrijvers van dit moment, is doofstom
en moeilijk in de omgang. Als we tegenover
elkaar zitten, op een vochtige en warme mid-
dag in Monrovia, krijg ik het gevoel dat mijn
wens om hem te ontmoeten een vergissing
was. Hij schrijft op een papier dat hij mij aan-
vankelijk niet wilde ontmoeten. ‘Waarom?’
vraag ik hem, verbaasd over zijn oprechtheid.
Hij verwijt me dat ik hem uit zijn zelfverkozen
isolement heb gehaald. ‘Ik word het liefste met
rust gelaten. Bovendien heb ik niks te melden
over de Liberiaanse literatuur, behalve over
mijn feuilleton.’
Dat feuilleton verschijnt wekelijks in The Daily
Observer, een van de grootste kranten van het
land. Armoede en de Liberiaanse politiek vor-
men de hoofdthema’s in Millimono’s verhalen.
Als hij over politiek schrijft, situeert hij die
verhalen gewoonlijk in het verleden, of maakt
hij van de personages dieren, zoals Orwell ook
deed. Uit voorzorg? Uit angst voor represailles?
Millimono laat zich er niet over uit.
Andere schrijvers hebben ook feuilletons
in Liberiaanse kranten, maar Millimono is
het populairst. Vorig jaar won hij de Liberia
Sea Breeze Prize, ingesteld door de gelijkna-
mige literaire website. Jaren geleden werd ik
gevraagd om er redacteur te worden. Sinds-
dien redigeer ik verhalen en onderhoud ik con-
tact met schrijvers binnen en buiten Liberia,
zoals Millimono.
Kopie
Ik besluit de stugge feuilletonschrijver maar
met rust te laten en ga op zoek naar de Liberi-
aanse literatuur op straat. Ik begeef me in het
drukste deel van Monrovia, Broad Street, waar
boeken verkocht worden langs de kant van we
weg. Voor de ingang van het Ministerie van
Onderwijs, een imposant gebouw in het hart
van de stad, kom ik in de wereld van boeken
terecht. Hier zie ik werken van Liberiaanse
auteurs, vaak gekopieerde versies van versle-
ten exemplaren, opnieuw gebonden, zonder
rekening te houden met de rechten van de
auteurs.
Ik vind het werk van de twee grootste schrij-
vers van Liberia: Wilton Sankawulo en Bai T.
Moore. Sankawulo (1937-2009) werd in de jaren
70 beroemd door zijn bundel folkloristische
verhalen, The Marriage of Wisdom and other
Tales, en zijn roman, The Rain and the Night.
Bai T. Moore (1916-1988) was vooral een dichter,
maar als je iemand in Liberia vraagt naar zijn
werk dan heeft iedereen het over Murder in
the Cassava Patch, een novelle over liefde en
moord.
Sankawulo behoorde tot het Kpelle-volk en
Moore tot de Vai, en opmerkelijk genoeg niet
tot de Americo-Liberiaanse elite die het land in
1822 stichtte. Na de afschafng van de slavernij
keerde een groep vrijgelaten slaven vanuit de
VS naar West-Afrika. De enige literatuur die
de Americo-Liberianen produceerden waren
brieven die ze naar familieleden in Amerika
stuurden: brieven vol weemoed, vol verlangen
naar Amerika, maar ook met informatie over
hoe de kleine republiek Liberia in elkaar zat.
Ze schreven over de voortdurende strijd tegen
de volken die er al woonden. Zelfs het klimaat
was vijandig: malariamuggen voedden zich op
de al kwestbare lichamen, ziektes heerstes als
een plaag en verwoestten levens.
Vergetelheid
In de loop van de negentiende eeuw reisde
een tot het christendom bekeerde Vai naar
Amerika. Hij noemde zich Joseph J. Walters -
zijn Vai-naam was na zijn bekering in onbruik
geraakt, zoals dat tot voor kort in Liberia de
gewoonte was. Walters schreef een roman
over een Vai-meisje dat in opstand komt tegen
haar ouders die haar willen laten trouwen met
een oude man. Ze kiest voor de liefde, en slaat
op de vlucht met haar jonge geliefde. Walters
boek, Guanya Pau, A Story of an African Princes,
werd in Amerika uitgegeven in een bescheiden
oplage. In de jaren negentig van de 20e eeuw
stuitte een Amerikaanse wetenschapper bij
toeval op een microfche van het boek - sinds-
dien staat het bekend als de allereerste roman
ooit door een Afrikaan geschreven.
Dat deze grote literaire prestatie zo lang onop-
gemerkt bleef en de schrijver in vergetelheid
raakte, is deels toe te schrijven aan de houding
van de Americo-Liberianen. Ze voelden zich
lange tijd superieur en schonken geen aan-
dacht aan prestaties van de inheemse bevol-
king - ook niet aan die van de Vai, een volk
dat zelfs een eigen schrift had. Het was een
houding die de achtergrond vormde voor de
staatsgreep van 1980 en vervolgens de burger-
oorlog tien jaar later.
Sheherazade
Ik ben me bewust van deze historische feiten
als ik de slecht gekopieerde boeken koop. Plot-
seling word ik overspoeld door heimwee naar
een verloren tijd. Ik las deze boeken als kind,
ZA1003_LiberiaanseLiteratuur.indd 72 06-09-10 17:27
73 ZAM AFRICA MAGAZINE 03/2010
buiten onder de mangoboom bij ons huis,
terwijl een bord met gestampte en gesuikerde
cassave voor me stond. Afrikaanse boeken
wisselde ik af met Amerikaanse boeken over
Griekse mythen en verhalen van Washington
Irving over de Alhambra in Spanje. Het eerste
boek dat ik met eigen geld kocht was Duizend
en een Nacht in vier delen. Het was in het
Arabisch geschreven, en ik herinner me hoe
ik urenlang opgesloten in mijn kamer zat en
de fascinerende wereld van Sheherazade ont-
dekte. Een van mijn broers, die later in de bur-
geroorlog zou worden vermoord, verzamelde
boeken. Om ze te kopen reisde hij regelmatig
vanuit onze noordelijke woonplaats naar de
boekwinkels van Monrovia of naar de grote
markt in Koindu, een stad in Sierra Leone. Van
hem kreeg ik het beroemde boek van Achebe,
Een wereld valt uiteen, en de romans van de
Somalische schrijver Nurrudin Farah. Ik stond
in die periode met een been in de wereld van
de boeken en met de andere in de drukke wer-
kelijkheid van mijn kindertijd.
Terwijl ik de boeken koop, weet ik al dat ik ze
nauwelijks nog zal in zien als ik in Nederland
weer in mijn drukke bestaan terecht kom.
‘Kleefde er dan toch iets onechts aan mijn nos-
talgie,’ zal ik me later afvragen, ‘of kan ik de
intense vreugde die ik voelde bij het zien van
deze boeken alleen in Liberia oproepen?’
Vereniging
Mijn gids in de huidige literaire wereld van
Liberia is de dichter Woryorwon Roberts. Ik ken
hem via de Liberia Sea Breeze-website. Roberts
schrijft minder literair dan Millimono, maar
hij beschikt wel over de kunde om de lezer
te roeren met zijn gedichten en verhalen. Hij
vertelde me dat de leden van de Liberiaanse
Vereniging van Schrijvers eens per maand bij
elkaar komen om hun werk te bespreken, en ik
blijk precies op tijd te zijn om zo’n bespreking
bij te wonen.
De vereniging werd in 1982 opgericht en heeft
moeilijke jaren achter de rug. Door steun van-
uit het buitenland beschikt de vereniging nu
over een eigen gebouw, met internetaanslui-
ting en zelfs een werkende airco. Er is ook een
bibliotheek. Hierin zijn vooral Amerikaanse
boeken te vinden - de meeste Liberiaanse wer-
ken zijn verloren gegaan in de oorlog.
Dit alles heeft de interesse in literatuur ech-
ter niet gedoofd - er zitten minstens vijftig
mensen in de zaal. Zeker de helft van de aan-
wezigen heeft zelf wel eens een gedicht of een
verhaal geschreven. Aan een roman waagt
niemand zich, want romans worden toch niet
uitgegeven. Liberia heeft geen enkele uitgeve-
rij meer. Buitenlandse interesse is er ook niet
echt, buiten een paar liefebbers. Liberia staat
niet bekend om zijn bijzondere literaire tradi-
tie - zelfs schrijvers als Sankawulo en Moore
zijn meer bekend binnen Liberia dan erbuiten.
De grote internationale namen komen
uit buurlanden als Guinee, Sierra Leone
of Ivoorkust.
Geld
Het is vochtig in de zaal. Zweet druppelt over
mijn lijf. Het is zo heet in Monrovia dat zelfs
’s avonds de hitte ondragelijk is. ‘Zoals u ziet,
meneer Sherif,’ begint de directeur van de
Liberiaanse Vereniging van Schrijvers, Michael
Weah, ’we zijn in een beslissende fase terecht
gekomen: of we moeten koste wat kost over
een fatsoenlijke uitgeverij gaan beschikken
waardoor we ons talent met de rest van het
land en de wereld kunnen delen, of we moeten
ons maar met iets anders dan schrijven gaan
bezighouden.’
De zaal kijkt naar mij. Het doel van de bijeen-
komst was om over literatuur te praten, maar
nu word ik geconfronteerd met vragen over de
fnanciële middelen die dat allemaal mogelijk
moeten maken. Ik kom uit Europa en ik ben
een schrijver, dus ik moet het weten. Maar
ik heb geen idee. ‘Misschien kunnen met iets
kleins beginnen,’ opper ik uiteindelijk voor-
zichtig. ‘We kunnen beginnen met het uitge-
ven van een boek of twee per jaar. Misschien
kunnen we met steun van het Liberiaanse
Ministerie van Onderwijs iets bereiken.’ Nie-
mand gelooft in steun van het ministerie. Zelfs
docenten krijgen hier te weinig om van rond
te komen.
Zoals vaak het geval is bij literaire evenemen-
ten gaat het bij deze bijeenkomst ook over het
vieren van de liefde voor literatuur. Maar: ‘nu
rust op ons de taak om onze ideeën in daden
te zetten,’ zegt directeur Weah aan het eind
van de dag. Ik knik instemmend, maar terwijl
ik de zaal verlaat begrijp ik al dat deze taak
grotendeels op mijn schouders zal rusten.
Zie voor meer informatie over de Liberiaanse literatuur:
www.liberiaseabreeze.com
VAMBA SHERIF IS SCHRIJVER. HIJ WERD GEBOREN IN LIBERIA,
GROEIDE OP HET MIDDEN-OOSTEN EN WOONT SINDS 1993 IN
NEDERLAND. HIJ DEBUTEERDE MET HET LAND VAN DE VADERS.
SINDSDIEN VERSCHENEN VAN ZIJN HAND HET KONINKRIJK VAN
SEBAH EN ZWIJGPLICHT.
‘ Ik las deze boeken als
kind, buiten onder de
mangoboom, terwijl
een bord gestampte
cassave voor me stond’
ZA1003_LiberiaanseLiteratuur.indd 73 06-09-10 17:27
74 ZAM AFRICA MAGAZINE 03/2010
Met SANEC en ZAM naar
DESIGN INDABA
het creatieve kloppende
hart van Afrika
Met ZAM en Africa in the Picture naar
Afrikaanse klassiekers en
RAOUL PECK
  D
e nieuwste en bekendste Afri-
kaanse flms zijn tussen 2 en
7 november te zien op het Africa
In The Picture Festival. Speciale
aandacht is er dit jaar voor het
50-jarig onafankelijkheidsjubi-
leum van veel Afrikaanse landen.
Vijf klassiekers uit de beginjaren
van de onafankelijkheid tonen
het nieuwe perspectief van de
Afrikaanse cineasten uit die
tijd. Een juweeltje dat zeker niet
gemist mag worden is bijvoor-
beeld Touki Bouki van de Senega-
lese regisseur Djibril Diop Mam-
béty uit 1973.
Een ander hoogtepunt van het
SERVICE

festival is het retrospectief van
Raoul Peck. Deze regiseur, gebo-
ren in Haïti en opgegroeid in de
Congo, maakte tientallen flms,
waaronder Lumumba, over de
beroemde Congolese vrijheids-
  D
e Design Indaba wordt sinds
1995 jaarlijks georganiseerd in
Kaapstad en is uitgegroeid tot een
gerenommeerde viering van crea-
tief talent. Afrikaanse en interna-
tionale grootheden uit vele disci-
plines hebben hun naam aan de
Design Indaba verbonden. ZAM en
the Southern African Netherlands
Chamber of Commerce (SANEC)
nodigen u uit voor een bezoek.
Tijdens het bezoek, dat speciaal
bedoeld is voor werknemers uit de
creatieve sector, gaat u niet alleen
naar de Design Indaba Conferen-
trijder. De nieuwste flm van Peck,
Moloch Tropical zal het festival dit
jaar openen.
ZAM lezers krijgen exclusief € 2,50
korting op zowel het retrospectief
van Raoul Peck als de klassieker-
serie. Tegen inlevering van deze
bon bij de kassa van Bioscoop het
Ketelhuis in Amsterdam kunt u
voor slechts € 6,- naar de flm. Kijk
voor het volledige programma op
www.africainthepicture.nl
Foto uit: Moloch Tropical © Marie
Baronnet/Velvet Film 2009
  H
et Hivos Cultuurfonds
bestaat 15 jaar. Dat wordt
op 20 september feestelijk
gevierd in samenwerking met
Omroep Human en het tv-pro-
gramma De Vloer Op.
Het Hivos Cultuurfonds organi-
seert een bijzondere uitzending,
met naast bekende Neder-
landse acteurs een cast uit
Azië, Latijns-Amerika en Afrika
– waaronder de Zuid-Afrikaanse
steracteur Baldwin Shabangu.
Urgente thema’s en culturele
dilemma’s staan op deze avond
centraal.
De voorstelling wordt ingeleid
door de bekende Zuid Afri-
kaanse toneelschrijver Mike van
Graan en afgesloten met een
feestelijke borrel.
Hivos Cultuurfonds ondersteunt
al 15 jaar kunstenaars in Afrika,
Azië en Latijns-Amerika die zich
inzetten voor pluralisme, diver-
F
O
T
O
:

E
L
L
E
N

E
L
M
E
N
D
O
R
P
Met ZAM en het Hivos Cultuurfonds
de vloer op met
MIKE VAN GRAAN
siteit en tolerantie binnen hun
samenleving. Voor meer informa-
tie over het Hivos Cultuurfonds,
zie www.hivos.nl/cultuur
Speciaal voor ZAM-lezers zijn er
gratis twee stoelen gereserveerd
voor de tv-opname in Het Muziek-
gebouw aan ’t IJ. De voorstelling
vindt plaats op 20 september om
15.30 - reageer dus snel, de eerste
aanmelding krijgt de kaarten.
Stuur een mail naar actie@
zam-magazine.nl onder vermel-
ding van ‘15 jaar Hivos Cultuur-
fonds’.
tie en de Design Indaba Expo, er
vindt ook matchmaking plaats,
er zijn bedrijfsbezoeken met
Nederlandse Best Practices en
nog veel meer. Niet te missen!

De kosten bedragen €2500,- en
zijn inclusief: Retourvlucht, 4
sterren-accommodatie, bege-
leiding in Zuid Afrika door
SANEC,  vervoer ter plaatse,
Entree Design Indaba 2011,
matchmaking door SANEC,
bedrijfsbezoek, Networking
Cocktail, maatschappelijke
invulling, enz. De reis vindt
plaats tussen 22 en 27 februari
2011.
Voor meer informatie en voor
inschrijving neem contact op
met Marnix Eykhout
marnix.eykhout@sanec.nl
www.sanec.org
ZA1003_Service_metColofon.indd 74 06-09-10 17:18
75 ZAM AFRICA MAGAZINE 03/2010
Met ZAM en Andrea Stultiëns
het archief in van
KADDU WASSWA
Met ZAM en Afrovibes naar een
toneelvoorstelling van
ASANDA PHEWA
  H
et tweejaarlijkse festival
Afrovibes brengt vernieu-
wende theatervoorstellingen,
dansproducties en muziek uit
Zuid-Afrika naar Nederland.
Het festival vindt dit jaar
plaats tussen 22 september en
24 oktober en heeft als thema
NO BORDERS. Onder leiding
van artistiek leider Gregory
Maqoma gaan de voorstel-
lingen vaak letterlijk over
grenzen heen; grenzen tussen
traditie en het hedendaagse,
grenzen tussen de verschil-
lende culturen, grenzen tussen
blank en zwart.
Naast Zuid-Afrikaanse groot-
heden als Mpumelelo Paul
Grootboom en Madala Kunene
is er ook nieuw talent te zien,
zoals de jonge regisseuse en
actrice Asanda Phewa uit
Kaapstad. In haar spraakma-
kende voorstelling A Face Like
Mine laat Phewa het beschadigde
zelfeeld zien van jonge zwarte
vrouwen die dromen over hoe het
is om blank te zijn. Phewa is niet
bang om hier haar eigen naakte
lichaam voor te gebruiken.
Als ZAM-lezer kunt u zich met
korting onderdompelen in de Zuid
Afrikaanse theater- en danscul-
tuur. Vergeet niet een drankje te
drinken en een hapje te eten in
het Township Café Xai Xai Lounge.
Op vertoon van deze bon krijgt u
€ 2,- euro korting op de voorstel-
ling van Asanda Phewa. (maxi-
maal twee personen per bon, in
te leveren bij de kassa van het
Parktheater in Eindhoven en het
MC theater in Cultuurpark Wes-
tergasfabriek te Amsterdam).
THE KADDU WASSWA
ARCHIVE
Andrea Stultiëns, Arthur C.
Kisitu en Kaddu Wasswa
gebonden | 256 pag. | ISBN
9789460830297 | € 32,50
POSE. UGANDAN IMAGES
Andrea Stultiëns
cahier | 56 pag. |
ISBN 9789460830303 | € 15,00

ZAM Africa Magazine is hét
onafankelijke platform van Afrikaans
talent – van journalisten, fotografen en
schrijvers.
ZAM wordt gemaakt in nauwe
samenspraak met ruim 300
medewerkers daar en hier. ZAM bericht
over kunst en cultuur, politiek, handel en
reizen jaargang 14, nummer 3.
m 6,95 -
Herfst 2010
ZAM Africa Magazine is een uitgave van
Stichting ZAM-net en verschijnt vier keer
per jaar. ISSN: 1876-1127
Abonnementen Een abonnement op
ZAM kost 25,- per jaar bij machtiging
(35,- voor het buitenland)
Het abonnement geldt tot
wederopzegging
Abonneeservice (voor vragen en
adreswijzigingen) Postbus 364, 3500 AJ
Utrecht, 030-2306901,
abonnementen@zam-magazine.nl
Grafsch ontwerp Patrick Hoogenberg,
Mieke van Weele, Curve BNO
Uitgever Ingeborg van Beek
Redactie Bart Luirink (hoofdredacteur),
Nicole Segers (art director), Anton
Stolwijk (eindredacteur), Kim van
Arendonk (bureauredacteur),
Aan dit nummer werkten mee:
Beeld Jide Alakija, Nirveda Alleck, Valérie
Belin, Arjan Benning, Vincent Boisot,
Peter Cox, Sean Fitzpatrick, Channel Four,
Dalila Dallëas, Khaled Hafez, Hassan
Hajjaj, Alexei Hay, Christopher Herwig,
Hollandse Hoogte, Peterson Kamwathi,
Gideon Kiefer, Florian Kleinefenn, Sean
Metelerkamp, Christine Mhando, Santu
Mofokeng, Farhad Moshiri, Serge Alain
Nitegeka, Issa Nyaphaga, Gian Paolo
Barbieri, Sasha Polakow-Suransky, Jo
Ractlife, Amalia Ramanankirahina, Riva
Press, Cheri Samba, E. Scagnetti, Michael
Stevenson Gallery, Andrea Stultiëns,
Mitra Tabrizian, Guy Tillim, Ina van Zyl
Tekst Ingeborg van Beekum, Jeroen
Corduwener, Adriaan van Dis, Cameron
Duodu, Evelien Groenink, Michael
Holman, Ronelda Kamfer, Prudence
Mbewu, Eusebius McKaiser, Greg Mills,
Belinda Otas, Bram Posthumus, Vamba
Sherif, Siward Tacoma, Liesbeth Tjon A
Meeuw, Fenneken Veldkamp, Fred de
Vries, Dirk Wanrooij
Drukwerk Chevalier International
Adres
Postbus 16711
1001 RE Amsterdam
Tussen de Bogen 66
1013 JB Amsterdam
020-5318497
Advertentiereserveringen en opvragen
tarieven
adverteren@zam-magazine.nl
Omslagfoto: Hassan Hajjaj, Hassan’s
Angel – Miriam, 2010, metallic lambda
print, wooden frame with soda cans
(detail)
BEELD: COURTESY OF ROSE ISSA
PROJECTS, LONDON
ZAM magazine wordt CO
2
neutraal
geproduceerd.
COLOFON
de inmiddels 77-jarige duizend-
poot in beeld. Het resultaat is een
visuele biografe van Wasswa en
tegelijkertijd een alternatieve
geschiedenis van Oeganda.
Zowel het archief als het bijbe-
horende fotoboek Pose – Uganda
Images zijn exclusief voor ZAM
gesigneerd door Andrea Stultiëns,
Kaddu Wasswa en zijn kleinzoon,
fotograaf Arthur Kisitu.
  D
e Oegandees Kaddu Wasswa
vergaarde slechts in kleine
kring bekendheid als schrijver,
fotograaf, sociaal werker en
leraar. Dit weerhield hem er niet
van om zijn leven tot in de klein-
ste details te documenteren met
foto’s, verhalen, krantenknipsels
en meer. Samen met Wasswa’s
kleinzoon Arthur Kisitu bracht de
Nederlandse fotografe Andrea
Stultiëns het immense archief van
Daarnaast krijgt u € 7,50 kor-
ting als u de twee boeken tege-
lijkertijd aanschaft. Bestellen
kan tot 30 november via www.
post-editions.com/zam (kor-
tingscode: zamactie)
Speciale ZAM-prijs voor de twee
boeken samen: 40,00 (+ 3,50
euro verzendkosten)
Kijk op www.afrovibes.nl voor
speeldata en tijden.
ZA1003_Service_metColofon.indd 75 06-09-10 17:18
75 zam africa magazine 02/2010
Vier baanbrekende tijdschriften per jaar
Plus de e-mailnieuwsbrief met exclusief materiaal
Plus toegang tot het digitale archief
Plus ‘Bij de blanken is het beter’, het levensverhaal van ZAM-
columniste Prudence Mbewu, opgetekend door Evelien Groenink.
En dat allemaal voor 25 euro. Word nu abonnee!
Ga naar www.zam-magazine.nl of bel 030-2306901
ZAM, het onAfhAnkelijke plAtforM vAn AfrikAAns tAlent
In ZAM zijn
zieligheid en
afankelijkheid
ver te zoeken
nrc.next
ZAM wordt
elk nummer
mooier!
de Volkskrant
Een geweldig
tijdschrift!
Abdelkader Benali
op Facebook