www.setyawara.

tk | E-Learning Bahasa Jawa SMA

PÉTANGAN JAWA
Bab Pranatamangsa lan liya – liyané Dening : Setya Amrih Prasaja,S.S. BAB I

A. TAUN JAWA Wiwit Jaman biyèn nganti tumeka sapréné wong Jawa isih akèh kang ngugemi lan nggunakaké titi kalamangsa taun Jawa, taun Jawa utawa jeneng latiné Anno Javanicus iki yasané Kanjeng Sultan Agung Hanyakrakusuma. Biyèn – biyèné wong Jawa nggunakaké titimangsa Saka saka Bangsa Hindu, gandèng ing tanah Jawa wis akèh wong sing ngrasuk agama Islam, Sultan Agung banjur gawé owah – owahan titimangsa Saka Hindu digabung karo taun Hijriyah Islam sing sakbanjuré diarani taun Jawa. Owah – owahan iki dumadi rikala tanggal 8 Juli 1633 M. Utawa ngepasi taun Saka 1555, lan taun 1043 Hijriyah. Sasi – sasi sajroning taun Jawa uga kajumbuhaké karo sasi – sasi ing taun Hijriyah, mung baé ana sing béda sithik. Kayata : SASI JAWA – HIJRIYAH, LAN NEPTUNÉ NO 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 SASI JAWA SURA SAPAR MULUD BA’DA MULUD JUMADIL AWAL JUMADIL AKIR REJEB RUWAH PASA SAWAL / BADA DULKANGIDAH BESAR SASI HIJRIYAH MUHARRAM SAFAR RABIUL AWAL RABIUL AKHIR JUMADIL AWAL JUMADIL AKHIR RAJAB SYA’BAN RAMADHAN SYAWAL DULKAIDAH DULHIJAH NEPTU 7 2 3 5 6 1 2 4 5 7 1 3

Bahan Ajar Bahasa Jawa SMA 2 Wonosobo XI - 2 | 1

www.setyawara.tk | E-Learning Bahasa Jawa SMA

WUJUDING TAUN JAWA (SEWINDU) Sakliyané sasi – sasi ndhuwur kuwi, wong Jawa uga nduwèni petungan taun sing gunggungé ana 8 (Wolu).; NO 1 2 3 4 5 6 7 8 TAUN ALIP ÉHÈ JIMAWAL JÉ DAL BÉ WAWU JIMAKIR NEPTU 1 5 3 7 4 2 6 3

Kanggo nengeri lakuning saben wolung taun banjur diarani WINDU, windu kuwi ana papat yaiku ; 1. WINDU SANGARA 2. WINDU SANCAYA 3. WINDU ADI 4. WINDU KUNTHARA PASARAN / PANCAWARA Sing diarani pasaran yaiku wujuding dina sing sakubengan ana limang dina, mula dina iki uga diarani dina pancawara. Kagunan (gunané) kanggo métung dina pasaran. Jeneng dina lan dina pasaran iki asli saka Jawa. Kayata : NO 1 2 3 4 5 DINA KLIWON LEGI PAING PON WAGÉ PARINGKELAN / SADWARA Sing diarani paringkelan yaiku wujuding dina sing sakubengan ana nem dina, mula dina iki uga diarani sadwara. Kagunan (gunané) kanggo métung tetanèn lan sakpanunggalané. Wujudé dina iki kayata : NEPTU 8 5 9 7 4

Bahan Ajar Bahasa Jawa SMA 2 Wonosobo XI - 2 | 2

www.setyawara.tk | E-Learning Bahasa Jawa SMA

NO 1 2 3 4 5 6

PARINGKELAN WURUKUNG PANINGRON UWAS MAWULU TUNGLÉ ARAYANG

NGARANI DINA KÉWAN IWAK MANUK WINIH GODHONG MANUNGSA

PADINAN / SAPTAWARA Sing diarani padinan yaiku wujuding dina sing sakubengan ana pitung dina, mula dina iki uga diarani saptawara. Kagunané (gunané) minangka étungan saben dinané. Jeneng dina iki kajumbuhaké karo dina kang ana taun Hijriyah kayata : NO 1 2 3 4 5 6 7 SAKA RADITÉ SOMA ANGGARA BUDA WRESPATI SUKRA SANISCARA HIJRIYAH AHAD ISNAIN TSALASA’ ARBA’A KHOMSAH SITTAH SABBAH JAWA AKAD SENÈN SELASA REBO KEMIS JEMUWAH SETU NEPTU 5 4 3 7 8 6 9

PADÉWAN / ASTHAWARA Sing diarani padéwan yaiku wujuding dina sing sakubengan ana pitung dina, mula dina iki uga diarani asthawara. Kagunané (gunané) minangka étungan bangas padéwan,jaman biyèné kanggo meruhi kahanan dina para Déwa. Dina iki wis arang lan ora kagunakaké manèh, kejaba ana ing petungan Primbon. NO 1 2 3 4 PADÉWAN SRI INDRA GURU YAMA NO 5 6 7 8 PADÉWAN RUDRA BRAMA KALA UMA

KAGUNAN NEPTU LAN PÉTUNGANÉ Biyèn – biyèné neptu kang ana ing dina utawa sasi lan taun Jawa, kagunakaké kanggo nengeri lan nggampangaké anggoné metung lan nyumurupi kahanané taun lan windu, lan petungan iki mawa rumus lan waton (landhesan) sing njlimet “Matematis”, dadi ora kok klenik lan magic kaya kang kaprah dingertèni wong akèh, salah siji tuladha panganggoné pétungan iki yaiku ;
Bahan Ajar Bahasa Jawa SMA 2 Wonosobo XI - 2 | 3

www.setyawara.tk | E-Learning Bahasa Jawa SMA

1. Kanggo nyumurupi (mangertèni) tibaning windu saben taun tanpa ndeleng tanggalan, carané nganggo rumus kaya ngisor iki : a. Windu Sangara yèn pétungané tiba ceples utawa 25 – 31. b. Windu Sancaya yèn pétungané tiba 1 – 7. c. Windu Adi yèn pétungané tiba 9 – 16. d. Windu Kunthara yèn pétungané tiba 17 – 24.

Angka taun sing arep diétung disuda 2, banjur kasuda 32 nganti enthèk.
Tuladha : Yèn taun 1566 kuwi tiba windu apa ? Cara nggarapé : 48 x 32 = 1536, 1566 – 1536 = 30 – 2 = 28, ketemu 28 banjur mirsani rumus ndhuwur 28 tiba windu Sangara. 2. Kanggo nyumurupi (mangertèni) tibaning taun kang lagi lumampah tanpa ndeleng tanggalan, carané nganggo rumus kaya ngisor iki : a. Yèn tiba 0 kuwi mesti taun Ebé. b. Yèn tiba 1 kuwi mesti taun Wawu. c. Yèn tiba 2 kuwi mesti taun Jimakir. d. Yèn tiba 3 kuwi mesti taun Alip. e. Yèn tiba 4 kuwi mesti taun Ehé. f. Yèn tiba 5 kuwi mesti taun Jimawal. g. Yèn tiba 6 kuwi mesti taun Jé. h. Yèn tiba 7 kuwi mesti taun Dal.

Akèhé angka taun disuda 8 nganti tekan enthèk.
Tuladha : Yèn taun 1566 kuwi tiba taun apa ? Cara nggarapé : 195 x 8 = 1560, 1566 – 1560 = 6. Ketemu 6 banjur mirsani rumus ndhuwur 6 mesti tiba taun Jé.
Bahan Ajar Bahasa Jawa SMA 2 Wonosobo XI - 2 | 4

www.setyawara.tk | E-Learning Bahasa Jawa SMA

3. Kanggo nyumurupi tibaning tanggal 1 saben sasi

Neptu dina + neptu sasi = ?
Ketemu pira banjur ngétunga wiwit Rebo, kamis,….. nganti ambal gunggunging (jumlah) neptu mau, ketemu dina apa banjur kasuda sedina. Tuladha : • Arep nyumurupi tibaning tanggal 1 sasi sura 1943 1943 = tahun Dal, tahun Dal neptuné = 4 Sura neptuné = 7 4+7 R 1 K 2 = 11 banjur ngetunga wiwit Rebo ambal ping sewelas ; J 3 Se 4 M 5 Sn 6 Sl 7 R 8 K 9 J 10 Se 11

Ketemu dina Setu banjur kasuda sedina ketemu JEMUAH. Dadi tanggal 1 sasi Sura tahun 1943 AJ tiba ing dina JEMUAH. 4. Kanggo nyumurupi tibaning dina pasaran tanggal siji saben sasi.

Neptu dina + neptu sasi = ?
Ketemu pira banjur ngétunga wiwit Kliwon, Legi….. nganti ambal gunggunging (jumlah) neptu mau, ketemu dina apa banjur kasuda sedina. CATETAN : Neptu taun lan sasi kanggo nggolèki pasaran béda karo neptu taun lan sasi sing lumrah, nanging ngganggo pathokan kaya ngisor iki ; NEPTU SASI : SURA – SAPAR MULUD – BA’DA MULUD JUMADILAWAL – AKHIR REJEB – RUWAH PASA – SAWAL neptuné 5 neptuné 9 neptuné 3 neptuné 2 neptuné 1
Bahan Ajar Bahasa Jawa SMA 2 Wonosobo XI - 2 | 5

www.setyawara.tk | E-Learning Bahasa Jawa SMA

DULKANGIDAH – BESAR NEPTU TAUN : ALIP HÉ JIMAWAL JÉ DAL BÉ WAWU JIMAKIR • neptuné 5 neptuné 9 neptuné 4 neptuné 3 neptuné 2 neptuné 7 neptuné 1 neptuné 5

neptuné 5

Arep nyumurupi tibaning pasaran tanggal 1 Sura 1943 : 1943 = tahun Dal, taun Dal neptuné = 2 Sura neptuné = 5 2 + 5 = 7 banjur ngetunga wiwit Kliwon ambal ping pitu. K 1 L 2 P 3 Pn 4 W 5 K 6 L 7

Ketemu dina Setu banjur kasuda sedina ketemu LEGI. Dadi tanggal 1 sasi Sura tahun 1943 AJ tiba ing dina KLIWON.

Acuan Pustaka Serat Suluk Tambangraras (Centhini jilid III) Kitab Primbon Betaljemur Adammakna Almanak Waspada tahun 1960

Bahan Ajar Bahasa Jawa SMA 2 Wonosobo XI - 2 | 6