İleri Kumanda Teknikleri

DEML Elektrik

DEMİRTAŞPAŞA ANADOLU TEKNİK LİSESİ, TEKNİK LİSE VE ENDÜSTRİ MESLEK LİSESİ ELEKTRİK BÖLÜMÜ İLERİ KUMANDA TEKNİKLERİ DERSİ DERS NOTLARI ÖĞRENCİNİN : ADI – SOYADI : ………………………. SINIF – NO : ……..…--……..

SAYFA - 1 -

İleri Kumanda Teknikleri

DEML Elektrik

SAYI SİSTEMLERİ
A) DESİMAL SAYI SİSTEMİ :
Desimal sayı sistemi günlük hayatta en çok kullanılan sayı sistemidir. (0,1,2,3,4,5,6,7,8,9) rakamlarının kullanıldığı bir sayı sistemidir. 10 tabanına göre yazılır. Şimdi çeşitli örneklerle bunu açıklayalım. Örnek 1: 2745 sayısını 10’luk tabanda açalım: (2745)10= 2.103 + 7.102 + 4.101 + 5.100 =2000 + 700 + 40 + 5 =(2745)10 Örnek 2: 8436, 251 sayısının açılımı; (8436,251)10= 8.103 + 4.102 + 3.101 + 6.100 + 2.10-1 + 5.10-2 + 1.10-3 = 800 + 400 + 30 + 6 + 2/10 + 5/100 + 1/1000 =(8436,251)10 Örnek 3: 78642,9235 sayısının açılımı; (78642,9235)10=7.104 + 8.103 + .6.102 + 4.101 + 2.100 + 9.10-1 + 2.10-2 + 3.10-3 + 5.10-4 =70000 + 8000 + 600 + 40 + 2 + 9/10 + 2/100 + 3/1000 + 5/10000 =(78642,9235)10 Bu sayı sisteminin açılımında tam sayının en sağından başlayarak soluna doğru tüm rakamları 100,101,102...... sayılarıyla çarpılıp toplanır. Bu sayının tam kısmını verir. Virgülden sonraki kesirli kısmı ise soldan sağa doğru 10-1,10-2,10-3...... sırasıyla çarpılır ve toplanır. Böylece 10’luk tabana göre sayının açılımı yapılmış olur.

B) BİNARY SAYI SİSTEMİ :
Desimal sayı sistemlerini, dijital sistemlerde uygulamak kolay değildir.Örneğin bir elektronik cihazda , sıfır ile dokuz arasında Desimal sayılarla gösteren , 10 farklı gerilim değerini ifade etmek zordur. Diğer taraftan iki voltaj seviyesiyle elektronik devreleri dizayn etmek ve çalıştırmak kolaydır.Bu nedenle her dijital sistemde iki tabanlı dediğimiz Binary sayı sistemi diğer sayı sistemlerine göre daha çok kullanılır. Binary sayı sisteminde sadece iki dijit (iki sayı) değeri vardır. Bunlar 0 ve 1 sayılarıdır. Örneğin 01100 veya 10011 , 001110101 gibi yazılırlar. Binary – Desimal Dönüşümü : Örnek 1: (1011,101)2 tabanında yazılmış binary sayıyı 10luk tabanda yani Desimal de karşılığını bulalım. (1011,101)2=1.23 + 0.22 + 1.21 + 1.20 + 1.2-1 + 0.2-2 + 1.2-3 =8 + 0 + 2 + 1 + 0.5 + 0 + 0.125 (1011.101)2=(11,625)10 Örnek 2: (101110,0110)2=1.25 + 0.24 + 1.23 + 1.22 + 1.21 + 0.20 + 0.2-1 + 1.2-2 + 1.2-3 -4 + 0.2 =32 + 0 + 8 + 4 + 2 +0 + 0 + 0.25 + 0.125 + 0 (101110,0110)2=(46,375)10 Desimal – Binary Dönüşümü : Desimal değeri binary değere çevirmek için desimal değeri sürekli 2’ye böleriz. Kalanları ve en sondaki bölümü sondan başa doğru , sırayla yazdığımızda desimal sayının binary karşılığını bulmuş oluruz. Örnek: Bölüm kalan 25/2= 12 + 1 12/2= 6 + 0 6/2= 3 + 0 3/2= 1 + 1 1/2= 0 + 1

( 1 1 0 0 1 )2
SAYFA - 2 -

İleri Kumanda Teknikleri

DEML Elektrik

Örnek : (37) sayısını Binary’e çevirelim: Bölüm kalan 37/2= 18 + 1 18/2= 9 + 0 9/2= 4 + 1 4/2= 2 + 0 2/2= 1 + 0 1/2 = 0 + 1 ( 1 0 0 1 0 1 )2

C) OKTAL SAYI SİSTEMİ
Oktal sayı sistemi 8 tabanına göre yazılır. Bu sayı sisteminde 0,1,2,3,4,5,6,7 rakamları kullanılır. Oktal—Desimal Dönüşümü : Örnek :(372)8 oktal sayısını desimale çevirelim. (372)8=3.82 + 7.81 + 2.80 = 3.64 + 7.8 + 2.1 =192 + 56 + 2 (372)8=(250)10 Örnek :(24,6)8=2.81 + 4.80 + 6.1/8 (24,6)8=(20,75)10 = 16 + 4 + 6/8

Örnek:(264,35)8=2.82 + 6.81 + 4.80 + 3.8-1 + 5.8-2 = 2.64 + 6.8 + 4.8 + 3/81 + 5/82 =128 + 48 + 4 + 0,375 + 0,0781 (254,35)8=(180,4531)10 Desimal - - Oktal Dönüşümü: Bir Desimal değeri Oktal değere çevirmek için o sayıyı sekize böleriz .Ortaya çıkan bölüm ve kalanı (bölüm+kalan) şeklinde yazıp bölümü tekrar sekize böleriz ve kalanı yazarız. Bu işlem bölüm sıfır oluncayakadar devam eder. Kalan sayıları en sondan itibaren yan yana yazarak o desimal değerin oktal karşılığını buluruz. Örnek 1: 266 desimal değerini oktal değerine çevirelim: Bölüm Kalan 266/8= 33 + 2 33/8= 4 + 1 4/8= 0 + 4 (412)8 Örnek 2 :(391)10 desimal değerini oktale çevirelim. Bölüm Kalan 391/8= 48 + 7 48/8 = 6 + 0 6/8 = 0 + 6 ( 6 0 7 )8 (607)8 ‘i desimale çevirelim. (412)8 oktal değerini desimale çevirip sonucun doğruluğunu kontrol edelim. (412)8= 4.82 + 1.81 + 2.80 = 4.64 + 1.8 + 2.1 = 256 + 8 + 2 (412)8=(266)10

(607)8=6.82+0.81+7.80 =6.64+0.8+7.1 =384+0+7 =(391)10

SAYFA - 3 -

İleri Kumanda Teknikleri

DEML Elektrik

Oktal – Binary Dönüşümü : Oktal bir sayıyı Binary sayı sistemine çevirmek için her bir Oktal rakamın 3 bitlik Binary karşılığını yan yana yazarız. Örnek : (476)8 Oktal değerini Binary sayı sistemine çevirelim. Binary Oktal 4 7 6 = (100111110)2 Binary karşılığı 0 0 0 0 100 111 110 0 0 1 1 0 1 0 2 Örnek : (135)8 Oktal değerini Binary sayı sistemine çevirelim. 0 1 1 3 1 0 0 4 1 3 5 = (001011101)2 Binary karşılığı 1 0 1 5 001 011 101 1 1 0 6 1 1 1 7 Binary – Oktal Dönüşümü : Bir önceki dönüşümün tersi olarak binary dijitleri sağdan sola doğru üçer üçer gruplara ayırıp üçlü binary grubun oktal karşılığını yazarız.Eğer en solda bir veya iki tane dijit kalmışsa en sola 0 (sıfır) değeri konularak üçlü grup oluşturulur. Örnek :(1101011101)2 Binary değerini Oktal sayı sistemine çevirelim. 0 0 1 1 0 1 0 1 1 1 0 1 = ( 1535 )8 Oktal değeri

1 5 3 5 Bu örnekte Binary dijitlerini üçerli gruplara ayırdık. En solda bir tane dijit kaldı.Bunun soluna iki tane 0 dijiti koyup üçerli grup oluşturduk. Örnek :(10110110001)2 Binary değerini oktale çevirelim. 0 1 0 1 1 0 1 1 0 0 0 1 =( 4661 )8 4 6 6 1

D) HEKSADESİMAL SAYI SİSTEMİ :
Heksadesimal sayı sistemleri 16 tabanına göre yapılmış sayı sistemidir. Heksadesimal dijitleri şunlardır: 0,1,2,3,4,5,6,7,8,9,A,B,C,D,E,F. Görüldüğü gibi 9’dan sonraki dijitler harflerle ifade ediliyor. Burada harflerin Değerleri: A=10, B=11, C=12, D=13, E=14, F=15 değerlerini ifade ederler. Heksadesimal – Desimal Dönüşümü : Örnek : (356)16 = ( ? ) 10 (356)16 = 3.162 + 5.161 + 6.160 = 768 + 80 + 6 = (854)10 Örnek : (2AF)16 = 2.162 + 10.161 + 15.160 = 512 + 160 + 5 = (687)10

Desimal – Heksadesimal Dönüşümü : Desimal değeri sürekli 16’ya böleriz. Kalanları en sondan itibaren yan yana yazarak heksadesimal karşılığı buluruz. Örnek : (235)10 sayısını Heksadesimal e çevirelim. 235/16= 14 + 11 14/16= 0 + 14 ( E B )16
SAYFA - 4 -

Heksadesimal karşılığı

İleri Kumanda Teknikleri

DEML Elektrik

Örnek : (423)16 sayısını Heksadesimal e çevirelim. 423/16= 26 + 7 26/16= 1 + 10 1/16= 0 + 1 ( 1 A 7 )16 Heksadesimal karşılığı h

Heksadesimal – Binary Dönüşümü : Heksadesimal den Binary e dönüşüm yaparken heksadesinal dijitlerin Binary karşılıklarını yan yana yazarız.Heksadesimal değerlerin Binary karşılığı 4 dijitlidir. Örnek : ( 9F2 )16 heksadesimal değerini binary’e dönüştürelim. ( 9 F 2 )16 = ( 100111110010 )2 1001 1111 0010 Binary karşılığı 0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 1 1 1 1 1 1 Binary 0 0 0 0 0 1 0 1 1 0 1 0 1 1 1 1 0 0 0 0 0 1 0 1 1 0 1 0 1 1 1 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 Heksa 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 A B C D E F

Örnek : (3AB)16 sayısının binary karşılığını bulalım ( 3 A B )16 = ( 001110101011 )2 Binary değeri 0011 1010 1011

Binary – Heksadesimal Dönüşümü : Binary dijitleri en sağdan itibaren 4er li guruplara ayırıp heksadesimal karşılıklarını yazınız. En solda dörtlü gurup oluşmazsa 0 ekleriz. Örnek : ( 101111100101101 )2 Binary değerini Heksadesimal e çevirelim ( 0 1 0 1 1 1 1 1 0 0 1 0 1 1 0 1 )2 = ( 5F2D )16 Heksadesimal karşılığı 5 F 2 D Örnek : ( 110011100101 )2 = ( ? )16 ( 1 1 0 0 1 1 1 0 0 1 0 1 )2 = ( CE5 )16 C E 5 Heksadesimal karşılığı

Heksadesimal – Oktal Dönüşümü : Heksadesimal bir sayı, Oktal bir sayıya doğrudan dönüştürülemez. Dönüşüm yapmak için ara dönüştürücü olarak Binary veya Desimal sayı sistemine çevirmek gerekir. a) Heksadesimal – Desimal – Oktal dönüşümü : Bu işlemde heksadesimal sayıyı önce Desimal e çevirip sonra Oktal e dönüştürebiliriz:

SAYFA - 5 -

2)Herhangi bir sayı sisteminin Desimal e çevirmek için o sayının rakamları tabanının üsleriyle çarpıp kendi aralarında toplarız.160 =6. 3)Oktal bir sayıyı Binary e çevirmek için her Oktal rakamının 3 dijitli Binary karşılığını yan yana yazarız. a) Oktal – Desimal – Heksadesimal dönüşümü : Örnek: (742)8 = (?)16 önce Desimal sayıya çevirelim : (742)8 = 7.163 + E.82 + 4. SAYFA . (6E88)16 = 6. (6E85)16 = (67205)8 b) Heksadesimal – Binary – Oktal dönüşümü : Örnek: (6E85)16 = (?)8 (6E85)16= (0110 1110 1000 0101) 2 (0110111010000101)2 = (67205)8 (oktal karşılığı) Örnekten de görüldüğü gibi Heksadesimal bir sayıyı Oktal bir sayıya dönüştürmek için önce Binary sayıya dönüştürmek ve daha sonra Oktal sayıya dönüştürmek daha kolaydır.80 = 7.81 + 2.8 + 2.161 + 5.64 + 4. 4)Binary sayıyı Oktal e çevirmek için Binary sayıyı en sağdan başlayarak üçerli gruba ayır ve her üçlü gurubun Oktal karşılığını yazınız.1 = 24576 + 3584 + 128 + 5 =(28293)10 Şimdi bu Desimal değeri Oktal e çevirelim. 5)Heksadesimal-Binary dönüşüm işlemlerinde de aynı OktalBinary dönüşümlerine yaptığımız işlemi bu defa dört dijitli olarak yaparız. Oktal – Heksadesimal Dönüşümü: Bu işlemde aynı şekilde Oktal sayıyı önce Binary veya Desimal e çevirip sonra Heksadesimal karşılığını bulunuz.4096 + 14.256 + 8.1 = 448 + 32 + 2 = ( 482 )10 Şimdi bulduğumuz 482 Desimal sayısını Heksadesimal e çevirelim: (742)8 = (1E2)16 b) Oktal – Binary – Heksadesimal dönüşümü : Örnek: (742)8 = (?)16 önce Binary sayıya çevirelim : (742)8 = ( 000111100010 )2 şimdi Heksadesimal e çevirelim : (0 0 0 1 1 1 1 0 0 0 1 0 )2 = ( 1E2 )16 (1 E 2 ) 16 Sayı sistemlerinin dijit karşılıkları : Desimal 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Binary 0000 0001 0010 0011 0100 0101 0110 0111 1000 1001 1110 1111 1100 1101 1110 1111 Oktal 0 1 2 3 4 5 6 7 _ _ _ _ _ _ _ _ Hexa desimal 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 A B C D E F Sayı Sistemlerinin dönüşümleri hakkında açıklamalar: 1)Bir Desimal sayıyı başka bir sayı sistemine çevirmek için o sayı sisteminin tabanına bölerek kalanları sondan itibaren yan yana yazınız.162 + 8.6 - .16 + 5.İleri Kumanda Teknikleri DEML Elektrik Örnek: (6E85)16=(?)8 önce (6E85)16’in Desimal karşılığını bulalım.

Girişlerin tümü lojik 1 seviyesinde ise Q çıkışı lojik 1 seviyesindedir. Eğer seri bağlı iki anahtardan (kapı girişlerini temsil eden her ikiside veya sadece biri açık ise (lojik 0) D diyodu (LED) ışık vermez. Direk dönüşüm yapılmaz. A ve B aynı anda kapatılırsa D LED’i yanacak ve çıkış lojik 1 olacaktır.C. sembol. Tümleşik devrenin durumuna göre her türlü karakteristik ve ayak uçlarının bağlantıları firma kataloglarından bakılmalıdır.C. Piyasada entegre devre olarak üretilmiş çeşitli özelliklerde Ve kapısı bulunmaktadır. elektriki eşdeğeri ve doğruluk tablosu ile birlikte açıklayalım : 1-VE KAPISI (AND): VE kapısının en az iki girişi bir çıkışı vardır.B işlemi yapılır. 3 nolu kapının çıkışında ise Q3=Q1.devre çıkışı ise Q harfi ile gösterilir. 2 nolu VE kapısının çıkışında ise Q2=C. Çıkış ‘lojik 0’dır.D)=A.VEYA KAPISI (OR): Veya kapısının matematiksel ifadesi Q=A+B = A V B şeklinde ifade edilebilir.B).vb gibi elektronik devre elemanları kullanarak yapılır. Basit bir sayısal Elektronik devreden.B şeklinde ifade edilir. TEMEL LOJİK KAPILAR Sayısal devrelerin en basit ve temel elemanları kapılardır. Şimdi temel lojik kapıları . bilgisayara kadar olan cihazların içindeki elemanların temeli çeşitli kapılara dayanmaktadır.. Yandaki örnekte 1 nolu VE kapısının çıkışında Q1=A.7 - . diyod.B. direnç.. VE kapısı matematiksel olarak : Q=A. Entegre devre (IC-Integrated circuit) olarak imal edilen lojik kapılar. Eğer girişlerden biri 0 olursa çıkışta 0 olur.. Girişlerden biri veya bir kaçı ‘lojik 0’ seviyesinde ise Q çıkışı ‘lojik 0’ seviyesindedir. Eğer girişlerde her ikisi de ‘lojik 0’ ise çıkışta ‘lojik 0’ olur. VE kapısının çalışması yukarıdaki (b) şeklindede kolayca görülebilir. Bu kapı girişlerinden herhangi birisinin (lojik 1) seviyesinde olması veya her ikisinde lojik 1 olması çıkışın lojik 1 olmasını sağlar.B..Bu da Q3=(A.D sonucunu verir.(C.. Yani çıkış (Q) girişlerin çarpımına eşittir. SAYFA .. 2. 3nolu kapının girişleri Q1 ve Q2 dir.Q2 işlemi gerçekleşir.D işlemi yapılır. Bu kapının giriş değişkenlerinin durumuna göre çıkışın olacağı durumlar şekil (C)deki doğruluk tablosundan görülebilir. transistör. Devre girişleri A. küçük değerli kodansatör.diye .İleri Kumanda Teknikleri DEML Elektrik 6)Heksadesimal ile oktal sayı sistemleri arasındaki dönüşüm işlemlerinde sayı önce Desimal e veya Binary e çevirip daha sonra Heksadesimal e veya Oktal e çevirilir..

Çıkışı Q1=A+B 2.kapı VEYA kapısıdır. 3-DEĞİL kapısı (NOT) (inverter gate): Değil kapısının yalnız bir giriş ve bir çıkış vardır. 5-VEYA DEĞİL KAPISI (NOT OR)(NOR): VEYA ve DEĞİL kapılarının birleşimidir.Çıkışı Q2=C. VE kapısının tam tersi olarak işlem yapar eğer girişlerden herhangi biri veya birkaçı”0” dır. Girişlerin herhangi biri veya birkaçı ”1” ise çıkış “0”dır.(C. Girişlerin tamamı “1 ise çıkış “0” olur. Doğruluk tablosundan da görüleceği gibi girişlerden bir tanesinin 1 olması çıkışı 1 yapacaktır. Eğer girişlerin tümü ”0” ise çıkış “1”dir. VEYA işlemine göre bulunan sonucun tersini verir. Genellikle devreler sadece NAND kapıları ile kurulur. 4-VE DEĞİL KAPISI (NOT AND) (NAND): VE kapısı ile DEĞİL kapısının birleşimidir. Lojik kapılar arsında diğer kapılara en kolay dönüşen kapı NAND kapısıdır.B Bu kapı girişlere göre işlem sonuçlandıktan sonra sonucun tersini alır. Anahtardan herhangi biri kapatılırsa lamba yanar ve çıkış 1 olur. Elektriki eşdeğer devresi birbirine seri ve çıkışa paralel iki anahtar gibi düşünülebilir. Bu kapının girişlerinden entegre az biri “0” iken çıkış “1” olur.D). Anahtarlardan biri veya ikisi birden açıkken çıkışta Led yanar yani Q = 1 olur.Bu kapının çıkışında ise Q2=A+B+C işlemi gerçekleşir. Bu örnekte Bunolu VEYA kapısının 1 örnekte 1.8 - . kapı B işlemi yapılır. Q=A. Ve değil işleminin fonksiyonu şöyledir.değil kapısında çıkış girişin tersidir. Anahtarların her ikisi de kapalı iken yani A ve B lojik 1 iken Led kısa devre olacağı için çıkış lojik 0 olur. 3. Eğer a açık ise devre akım direnç ve D1 led i devresini tamamlayacağı için led ışık verir. çıkışında Q1=A +VE kapısıdır.kapı VE kapısıdır.E olur.İleri Kumanda Teknikleri DEML Elektrik Şekil (b)’deki elektriği eşdeğer devrede paralel bağlı A ve B anahtarlarının her ikisi de açık ise (Yani 0 konumunda ise) D LED’i ışık vermez ve çıkış Q=0 olur.Q2. Q=A sembolü ile gösterilir.Eğer a kapalı ise (lojik 1) devre akım devreyi direnç ve A anahtarı üzerinden tamamlayacağı için LED ışık vermez. Çıkış 1dir. kapısının çıkışında ise Q2=Q1 + C işlemi yapılır.E bulunur. Çalışması ve doğruluk tablosu Ve kapısının tersi gibidir. Q=A+B Bu kapıyı elektiriki eşdeğeri ile şöyle açıklayabiliriz. VEYA DEĞİL (NOR) işleminde çıkış fonksiyonu şöyledir. Eğer A ve B anahtarı açık (lojik 0) ise devre akımı direnç ve led üzerinden geçerek LED yanar.Giriş”1” ise çıkış “0” giriş “0”ise çıkış “1”sonucu olur. 2 nolu VEYA Q3=(A+B). Bu devreyi elektriki eşdeğeri ile açıklayabiliriz. Çıkışı Q3=Q1. Eğer A veya B den SAYFA . Bu konu ileride yer alacaktır.D dir. Çıkış 1 olur.

B eğer girişlerin her ikisi de ‘0’ veya her ikisi de ‘1’ ise çıkış ‘0’ olur.ÖZEL VEYA DEĞİL KAPISI (EXCLUSİVE NOR) (EXNOR): Özel veya değil (EXNOR) kapısının yaptığı işlem ÖZEL VEYA kapısının tam tersidir. 1930 yılından itibaren elektronik ve elektrikte uygulama alanı bularak . sayısal elektroniğin gelişmesinde yardımcı olmuştur. A=0 B=1 veya B=0 A=1 konumunda ise devreden akım geçeceğinden Q ışık verecektir. Aslında kapı sınıfına girmeyip. Çıkış lojik “1” olur. Çıkış lojik “0”olur.B + A. Yani led ışık vermez. 6-ÖZEL VEYA Kapısı (EXCLUSİVE OR) (EXOR): Özel veya kapısının en önemli özelliği sadece iki giriş ve bir çıkış olmasıdır.İleri Kumanda Teknikleri DEML Elektrik herhangi biri veya her ikisi de kapalı (lojik 1) ise akım direnç veya anahtar üzerinden geçeceğinden çıkış 0 dır. katlar veya kapılar arasında empedans uygunluğunu sağlar. Diğer durumda çıkış “1” olur.Bu kapıyı veya kapısının girişlerinin tersi alınarak ve işlemi yapılmaktadır. Eşitlikteki + işareti özel veya işlemini gösterir. Eğer girişlerden her ikisi de aynı yani A=0 ve B=0 veya A=1 ve B=1 olduğunda çıkış “1” olur.Empedans uyumsuzluğundan oluşan kayıpları önler. TAMPON KAPISI (BUFlip-FlopER GATE): Tampon kapısının bir girişi birde çıkışı vardır.9 - . 1800 yıllarının ortalarında Boolean (Bul) tarafından geliştirilen bu sistem . BOOLEAN ( BUL ) CEBİRİ VE İŞLEMLERİ Boolean (Bul) cebiri belirli kuralları olan matematiksel işlemlerdir. SAYFA . 8.B yazılabilir. Matematiksel ifadesi daha açık bir ifadeyle Q=A.B + A.Bu kapının çalışmasını elektriki eşdeğerini de şöyle açıklayabiliriz:Eğer A ve B ‘0’ konumunda veya A ve B ‘1’ konumunda ise devreden akım geçmeyeceğinden Q ışık vermeyecektir. 7.Bu eşitlik açık olarak şöyledir: Q= A.

1=1.1=B B+B=1 A.(A+A) =A.A+A.A = A 10.A+A=1 9.(B+B)+B.1=1 3.A=0 14.B+A.A.C+B.A+B=B+A 11.(B+B) =A.(B+C) 16.B =A.B=B.10 - .B).C+A.0=0 0+1=1+0=1 5.B =A.C=A.B B+B ve A+A=1 A.A.B=A.(B.(A+B).B=A.A.B+A.A=A (Kural 5) 1+C+B=1 A.B=A+B DE MORGAN TEOREMİ De Morgan kanunu .C =A.1+A.B =A.(B+B)+A.(A+C)=A+B.VE (AND) işlemi ile arasındaki ilişkiyi açıklar.B=A+B A+A.C+B.B =A+B A+B =A .1=A .1+B.(A+A.B+A.C =A.(A+B) =A.(A+C)=A.B+A.(1+C+B)+B.1=A+B 18.B=A =A.C =C.C A.0 =1 1 =0 8.A+A=A 7.1=A A+0=0 A+1=1 5.B+B.C 15.A. 20.A 12.B=A.C+B.B+A.A.1=A B+B=1 A.0. B VEYA (OR) işlemi VE DEĞİL işlemi VEYA (OR) işlemine çevrilmiştir.B=A A+A.C (A+B).A.A = 1 (A = 1 değilse ) mutlaka A = 0 A = 0 (A = 0 değilse ) mutlaka A = 1 2.A+B.C 4.B+A.C =A+B.1 =A 17.B.B) =C.1 =A 19.0=0 A.B.A=A 6.B =A.1=A A+A.C=A.A. VEYA DEĞİL (NOR) işlemi VE (AND) işlemine çevrilmiştir.0=0 1. B.(A+B)+C=A+(B+C)=A+B+C 13.(1+B) =A.1+B.0.A+A.İleri Kumanda Teknikleri DEML Elektrik Boolean cebirinde kullanılan en önemli kabuller şunlardır : 1.(A. SAYFA . Boolean teoremlerinin en önemlisidir.B+A.C)=A.C=A.0+0=0 1+1=1 Boolean cebirinde kullanılan kurallar sırayla şunlardır : 1234A.A+A.B+A.1=A (Kural 2) 1+B=1 (Kural 4) A.C =A+A.C+A.

Quine-Mc Cluskey yöntemi Lojik ifadelerin sadeleştirilmesinin aşağıdaki avantajları vardır. Boolean teoremleri kullanılarak basitleştirilebilr.11 - . işçilik kolaylaşır.İleri Kumanda Teknikleri DEML Elektrik İŞLEM SADELEŞTİRME METODLARI Lojik eşitlikler . Bu işlemlerin yanısıra şu metodlarlada lojik eşitlikler sadeleştirilebilir.Venn Diyagramları 2. hata yapma oranı düşer. SAYFA .Veitch Diyagramları 3.Karnaugh Haritaları 4. a) Devrede kullanılacak malzeme sayısı azalır. Şimdi yukarıda öğrendiğimiz Boolean kurallarını kullanarak lojik eşitlikleri basitleştirelim. b) Devrenin maliyeti azalır. c) Devrenin boyutları küçülür. e) Meydana gelen bir hatada arıza takibi ve hatayı bulup düzeltmek kolaylaşır. 1. devre hafifler d) Bağlantılar basitleşir.

İleri Kumanda Teknikleri DEML Elektrik SAYFA .12 - .

B. Önce doğruluk tablosunu çıkartalım : SAYFA . Diğer durumlarda çalışmıyor. Doğruluk tablosunda devrenin çalıştığı durumlarda çıkış (Q) 1 ile gösterilmiştir.C+A.C+A. yani Q çıkışının 1 olduğu durumlarda A.C rölelerinin durumlarını yazalım. tabloda sonucun 1 olduğu yerlerde girişlerin durumu çarpılarak . A 0 0 0 0 1 1 1 1 B 0 0 1 1 0 0 1 1 A B 0 0 0 0 0 1 0 1 1 0 1 0 1 1 1 1 C Q 0 1 0 1 0 1 0 1 0 0 0 1 0 1 1 0 C 0 1 0 1 0 1 0 1 Q 0 1 1 0 0 1 0 0 Bir doğruluk tablosundan Lojik ifade çıkarılırken .B. b) Elde edilen tanımlara göre doğruluk tablosu çizilir. e) Sadeleşmiş eşitliğe göre lojik kapılarla devre çizilir. Önce bu devrenin doğruluk tablosunu çıkaralım. Örnek :A.B.B. işlem Q=A. a) Yapılacak iş ne ise o detaylı bir şekilde tanımlanır. Boolean kurallarına göre sadeleştirilir.C Şimdi bu işleme göre lojik kapılarla devreyi kuralım. ÖRNEK: Bir motor kontrol devresinde üç fazlı asenkron motor R fazı ile beraber iki faza kaldığında veya üç fazda geldiğinde çalışıyor. diğer “1” lerin durumuyla toplanır.C+A. c) Doğruluk tablosundaki “1” lere göre Lojik işlem çıkarılır.C+A.enerjisiz olduğu durumlarda 0 ile gösterilmiştir.İleri Kumanda Teknikleri DEML Elektrik LOJİK DEVRE DİZAYNI Lojik devre düzenlenirken şu işlem sırası takip edilir.B.C (lojik ifade) çıkarılır. Üç değişkenli bir doğruluk tablosunda sonucun 1 olduğu Tabloda 0 olan durumlar değil ile 1 olan durumlar normal şekilde gösterilmiştir.B. Devrenin çalıştığı .Bu işlemi gerçekleştirecek lojik devreyi kuralım.Rölelerin enerjili olduğu durumlar 1 ile . Bu kontrol devresini Lojik kapılarla düzenleyelim.B.B ve C rölelerinden oluşan bir sistemde bu üç röleden ancak ve sadece ikisi enerjili iken sistem çalışıyor. yerlerdeki değişken (giriş) durumları çarpılarak .13 - . Q=A. d) Elde edilen Lojik formül (işlem) .

ÖRNEK : Bir banka şubesinde kasanın açılabilmesi için 4 kişi yetkilidir.Tek başına müdür .Müdür yardımcısı ile birlikte iki şef beraber kasayı açmaya yetkilidir. Devreyi kurmak için öncelikle doğruluk tablosunu çıkartalım. Bu sistemin Lojik devresini düzenleyiniz. Müdür Yardımcısı (B) ve Şeflerdir (C ve D). Bu sistemin çalışması için gerekli Lojik ifadeyi çıkartarak sadeleştiriniz ve devresini çiziniz. * Ana rölenin yalnız başına. Bu sistemde ana röleyi A . SAYFA . Bunlar Müdür (A). Bu sebeple dört değişkenli 16 olasılıklı bir doğruluk tablosu hazırlamamız gerekecektir. iki şef yalnız başlarına kasayı açamayacaklardır.Müdür ile en az bir şef veya müdür yardımcısı . .İleri Kumanda Teknikleri DEML Elektrik ÖRNEK: Üç rölesi bulunan emniyetli bir makine tezgahında tezgahın çalışabilmesi için . Yardımcı röleleri B ve C ile gösterelim. Doğruluk tablosunu çıkartabilmek için koşulları çok iyi anlamalıyız. Tabloda koşulların sağlandıkları yerlere “1” yazarak buradaki Lojik ifadeleri çıkartalım ve sadeleştirerek devresini çizelim. müdür yardımcısı ile bir şef. veya. ÖRNEK : Bir sistemin üç girişi vardır ve aşağıdaki tabloda belirtilen durumlarda sistem çalışmaktadır.14 - . Devremizde dört değişken olacaktır. * Ana röle ve yardımcı rölelerden yalnızca birinin enerjilenmesi gerekmektedir. Kasanın açılma şartları şunlardır : .

2n tane tek çıkış hattı vardır. çok sayıdaki çıkış hatlarından yalnızca birisini aktif yapan kombinasyonel devrelerdir. elde edilen ikili kodlar. SAYFA . Kod Çözücüler girişlerine uygulanan herhangi ikili sayı koduna göre. Hesap makinesi. Bir Kod çözücüde n tane giriş hattı varsa.15 - . bilgisayar gibi ikili sayı sistemine göre çalışan devrelerde. göstergede Desimal veya alfa sayısal bilgi olarak gösterilirler.İleri Kumanda Teknikleri DEML Elektrik A 0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 1 1 1 1 1 1 B 0 0 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 1 1 1 C 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 1 D 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 Q 0 0 0 0 0 0 0 1 0 1 1 1 1 1 1 1 KOD ÇÖZÜCÜLER (DECODER CIRCUITS) İkili formdaki verilen bilgileri on tabanlı sayı veya anlaşılan klasik şekle dönüştüren devrelere “Kod Çözücü” (Decoder) denir. Bu cihazların içersinde Kod Çözücü devreler yardımıyla bilgiler ikili sistemden Desimal ve alfasayısal bilgilere dönüştürülürler.

“Kod Çözücü entegreler çoğunlukla Lojik 0 konumunda aktif olurlar. y . Bazı Kod Çözücü entegreler ise Lojik 1 konumunda aktif olur. Bu entegrelerin genellikle 4 bitlik Binary kod girişleri (inputs) ve 10 tane desimal çıkışları(outputs) vardır. GİRİŞLER x 0 0 0 0 1 1 1 1 y 0 0 1 1 0 0 1 1 z 0 1 0 1 0 1 0 1 Qo ÇIKIŞLAR Q1 Q2 Q3 Q4 Q5 Q6 Q7 1 0 0 0 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0 0 0 0 0 1 Doğruluk Tablosu Lojik Kapı Devresi KOD ÇÖZÜCÜ ENTEGRELER Kod çözücü devrelerde kullanılan çeşitli entegreler vardır. Buradan Binary kodlar uygulanır. Devreden görüleceği üzere çıkışlar sırası ile girişlerin 000-001-010-………-111 durumlarına göre değer alırlar. Binary girişlerden uygulanan Binary kodun karşılığı olan desimal çıkış ucu aktif (lojik 0) olur. Girişler ise çoğunlukla aktif “1” girişlidir. Girişler Çıkışlar x y Q0 Q1 Q2 0 0 1 0 0 0 1 0 1 0 1 0 0 0 1 1 1 0 0 0 Doğruluk Tablosu Q3 0 0 0 1 Lojik Kapı Devresi b) Üç Değişkenli Kod Çözücü : Bu devrenin 3 girişi ve 8 çıkışı vardır. Her çıkış 2 giriş değişkeninin durumuna göre aktif olmaktadır. Girişten verilen sinyallerin Binary değerinin Desimal karşılığı çıkışta aktif olur. 1-2-3-4-5-6-7-9-10 ve 11 nolu ayaklar ise desimal çıkış uçlarıdır. Kod çözücü entegrelerin çıkışları genellikle lojik 0 değerinde aktif olur yani aktif “0” çıkışlıdır.16 - . çıkış “o” olduğunda aktif olmuş demektir. Her bir durum için yalnızca bir tane çıkış aktif olur. Girişleri aktif yapmak için lojik 1 sinyali uygulanır. Bu örnekte 2 girişin kodu çözülerek 4 çıkış hattı elde edilmiştir. Binary girişlerin durumuna göre desimal çıkışlardan karşılığı olan çıkış ucu aktif olur.y. Entegre çok kullanılan Kod çözücü entegreleri 7442-7443-7444-7445-7446-7447-7448-7449 entegreleridir. Aşağıdaki şekilde 2 girişli AND kapılı bir Kod çözücü devre görülmektedir. Çıkışlardan hangisi aktif ise o çıkış ucu “lojik 0” olur diğer çıkışlar “lojik 1” olur. 0101 girişleri verilmişse karşılığı 5 olduğundan 6 nolu entegre ucu aktif olur.İleri Kumanda Teknikleri DEML Elektrik a) İki Değişkenli Kod Çözücü : Bu devrenin 2 girişi ve 4 çıkışı vardır. 12-13-14 ve 15 nolu ayaklar Binary giriş uçlarıdır. Bunlar içersinden 7442 entegresini inceleyelim : 7442 Kod Çözücü Entegresi: Bu entegrenin girişlerine BCD formundaki hangi desimal rakam verilmiş ise ona ait çıkış ucu aktif olur. z dir. Q3 çıkışının ise x. Yani. Örneğin . 8 no lu ucu ise negatif besleme (GND) ucudur. Bu entegre aktif “1” girişli ve aktif “0” çıkışlıdır.z dir. Doğruluk tablosundan da görüleceği üzere x ve y girişlerinin 0 ve 1 olması olasılıklarında her durum için yalnızca bir tane çıkış hattı aktif (Lojik 1) olmaktadır. SAYFA . Entegrenin 16 nolu ayağı pozitif besleme (Vcc) ucudur. Yani Q0 çıkışının lojik ifadesi x . Binary olarak DCBA = 1000 ise bunun desimal karşılığı 8 olduğundan 10 nolu entegre ucu aktif olur.

A 0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 GİRİŞLER B C 0 0 0 0 0 1 0 1 1 0 1 0 1 1 1 1 0 0 0 0 D 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 Q0 0 1 1 1 1 1 1 1 1 1 Q1 1 0 1 1 1 1 1 1 1 1 Q2 1 1 0 1 1 1 1 1 1 1 Q3 1 1 1 0 1 1 1 1 1 1 ÇIKIŞLAR Q4 Q5 1 1 1 1 1 1 1 1 0 1 1 0 1 1 1 1 1 1 1 1 Q6 1 1 1 1 1 1 0 1 1 1 Q7 1 1 1 1 1 1 1 0 1 1 Q8 1 1 1 1 1 1 1 1 0 1 Q9 1 1 1 1 1 1 1 1 1 0 KODLAYICILAR (ENCODER CIRCUITS) Kodlayıcı devreler. Bu sebeple x çıkışının ifadesi : x = D2 + D3 olarak yazılır. çıkışta x “1” ve y ise “0”olur. Bu entegre “aktif 1” girişli olup. Çıkış sayısı 2 Binary bit olduğuna göre 22 = 4 girişi olmalıdır. devrenin doğruluk tablosu yer almaktadır. Desimal veya bilinen şekillerdeki bilgileri.17 - . dijital devrelerin işlem yapabileceği şekle dönüştürürler. Örneğin : girişten D2 aktif yapılırsa. Doğruluk tablosu aşağıdaki gibidir: Bu tabloya göre x ve y çıkışlarının aktif (lojik 1) olduğu durumlarda “1” olan girişler o çıkışın ifadesini verir.Yani desimal 2 sayısının karşılığı olan (10) binary kodu çıkışta görülür. Bu devreler . Devrenin altında ise. D2 veya D3 girişi aktifken lojik 1 durumundadır. kod çözücü devrelerin tersi işlem yapar. Bu ifadelere göre kodlayıcı devre aşağıdaki gibi çizilir : Bu kodlayıcıda girişten uygulanan Desimal sinyalin karşılığı olan binar kod çıkışta aktif olur. a) 4’ten 2’ye kodlayıcı devre: Bu Kod Çözücünün 2 çıkışı vardır. Örneğin : x çıkışı . y çıkışının ifadesi ise : y = D1 + D3 olarak yazılır.İleri Kumanda Teknikleri DEML Elektrik Aşağıda devre şeması verilen kod çözücüde girişteki binary anahtarların değerine göre çıkıştaki desimal çıkışlardan biri aktif olur. çıkışları aktif olduğunda “lojik 0” demektir. (xy) = ( 10 ) SAYFA .

D4. z = D1 + D3 + D5+D7 şeklinde yazılır.İleri Kumanda Teknikleri DEML Elektrik Doğruluk Tablosu b) 8 Giriş ve 3 Çıkış Kodlayıcı (Oktal-Binary Kodlayıcı) : Lojik Kapı devresi 8 girişli ve 3 çıkışlı kodlayıcı devrenin doğruluk tablosu ve lojik kapı devresi aşağıda görülmektedir. BCD koduna göre kodlanırlar. Tabloya göre x’in aktif olduğu girişler. 1 no’lu anahtara basıldığında d1 diyodu iletken olarak 1 no’lu LED’in yanmasını sağlar. SAYFA .Aynı yöntemle y ve z çıkışlarının ifadesini yazarsak : y = D2 + D3 + D6 + D7 . 2 no’lu anahtara basıldığında d1 iletken olarak 2 no’lu LED’in ışık vermesini sağlar. 0 no’lu anahtara basıldığında hiçbir LED yanmaz. 0010 kodu elde edilir. Böylece binary olarak 0001 kodu ortaya çıkar. Bu ifadelere göre lojik devre çizilir. Böylece binary olarak 0101 kodu üretilir. D6 ve D7 girişleridir. D7 0 0 0 0 0 0 0 1 Tablosu D6 0 0 0 0 0 0 1 0 D5 0 0 0 0 0 1 0 0 GİRİŞLER D4 D3 0 0 0 0 0 0 0 1 1 0 0 0 0 0 0 0 D2 0 0 1 0 0 0 0 0 D1 0 1 0 0 0 0 0 0 D0 1 0 0 0 0 0 0 0 ÇIKIŞLAR x y z 0 0 0 0 0 1 0 1 0 0 1 1 1 0 0 1 0 1 1 1 0 1 1 1 Doğruluk c) Desimal’i BCD’ye Kodlayıcı Devre (Diyot Matrisli Devre) : Şekilde diyot matrisli desimal’i binary’e kodlayan devre görülmektedir. Buralardan geçen akım 1 ve 3 no’lu LED’lerin ışık vermesini sağlar. D5. Bu devre ile desimal sayılar. 5 no’lu anahtara basıldığında d6 ve d7 diyotları iletken olur.18 - . Buna göre x çıkışının ifadesi : x = D4 + D5 + D6 + D7 olarak yazılır.

1-2-3-4-10-11-12 ve 13 no’lu ayaklar Desimal giriş uçlarıdır. Yani aynı anda iki değişik Desimal giriş aktif ise. Bu durum doğruluk tablosundan görülecektir. Girişler ve çıkışlar lojik 0 da aktif olur. Bu entegrede en büyük sayıdan başlamak üzere öncelik hakkı vardır. SAYFA . 8 adet desimal girişe ve 3 adet binary çıkışa sahiptir. Çıkışların lojik 0 değerinde aktif olduğu hatırlanırsa bu 001 değerini (110) olarak düşünebiliriz. Yani bu entegrenin çıkışları da girişleri gibi lojik 0 değerinde aktif olur. Desimal girişlerden lojik 0 sinyali uygulandığında o girişin Binary karşılığı çıkış bitlerinde kodlanır.19 - . Kodlama aktif “0” olacak şekilde gerçekleşir. diğer girişlerden “1” sinyali uygulanırsa Binary çıkışlarda B ve C yani entegrenin 6 ve 7 nolu ayakları lojik 0 olur.İleri Kumanda Teknikleri DEML Elektrik 74147 KODLAYICI ENTEGRESİ Bu entegre 9 Desimal girişe ve 4 bitlik Binary çıkışa sahiptir. 6-7 ve 9 no’lu ayaklar ise Binary kod çıkışlarıdır. Örneğin . Bu entegre lojik 0 değerinde aktif olur. Örneğin: 3 nolu entegre ayağından “0” . Yani girişlerden “0” sinyali uygulanırsa o giriş aktif olur ve o desimal değere karşılık gelen Binary sayı çıkışta kodlanır. çıkışta büyük olan de4simal sayının kodu elde edilir. 3 no'lu ayaktan “0” sinyali uygulanırsa desimal 6 değeri aktif olur ve çıkışta A1 ile A2 çıkışları lojik 0 olarak Binary 001 sayısı elde edilir. Yani gerçekte 0110 binary sayısı elde edilmiştir. GİRİŞLER 5 6 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 0 1 X 0 X X X X X X ÇIKIŞLAR C B 1 1 1 1 1 0 1 0 0 1 0 1 0 0 0 0 1 1 1 1 Des 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 1 1 0 X X X X X X X X 2 1 1 0 X X X X X X X 3 1 1 1 0 X X X X X X 4 1 1 1 1 0 X X X X X 7 1 1 1 1 1 1 1 0 X X 8 1 1 1 1 1 1 1 1 0 X 9 1 1 1 1 1 1 1 1 1 0 D 1 1 1 1 1 1 1 1 0 0 A 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 74148 KODLAYICI ENTEGRESİ Bu entegre. Binary kod ise 1001 olarak görülür ancak dikkat edilmesi gereken husus. burada 0 değeri aktif değerdir. Çıkışlarda lojik 0 değerine kodlanır.

Kodlayıcı . Çok çeşitli Kodlayıcı sistemleri ve her Kodlayıcı sisteminin de özellikleri vardır. Her bir Desimal rakamın 3 fazlasının BCD karşılığını yazarız.İleri Kumanda Teknikleri DEML Elektrik KOD SİSTEMLERİ : Bir çok sayısal sistem ve bilgisayarlar 0 ve 1 lerden oluşan ikili sayı kodunda çalışırlar. Bu nedenle standart hale getirilmiş çeşitli ikili sayı kodları geliştirilmiştir. İkili sayılar ile onlu (Desimal) sayı ve alfabetik karakterler kodlanırlar. Bilgi dönüşümünün sembolik gösterilişidir. 2+3=5 0+3=3 0+3=3 5+3=8 (5338) Desimal sayısını kodlarsak 2005 sayısını üç fazlalıklı Excess-3 kodu ile kodlamış oluruz. (Binary Coded Decimal) Bu Kodlayıcı sisteminde onlu sayılar dört bitlik Binary gruplar halinde kodlanırlar. A 0 0 0 0 0 1 1 1 1 1 B 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 C 1 0 0 1 1 0 0 1 1 0 D Des 1 0 0 1 1 2 0 3 1 4 0 5 1 6 0 7 1 8 0 9 Örnek : ( 0011 1011 1010 0110 ) şeklinde Excess-2 kodu ile kodlanmış sayı gerçekte kaçtır? Gerçekte kodlanmış sayı 1984 sayısıdır. İkili sayı kodlarının üretilmesine “Kodlama” İkili sayı kodundaki bilgileri onlu sayı veya alfabetik karakterlere dönüştürmeye “Kod Çözme” denir. Örnek : 1993 onlu sayısının BCD kodu ile kodlanmış şekli aşağıdaki gibidir : A 0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 B 0 0 0 0 1 1 1 1 0 0 C 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 D Des 0 0 1 1 0 2 1 3 0 4 1 5 0 6 1 7 0 8 1 9 Örnek : 1970 onlu sayısının BCD kodu ile kodlanmış şekli aşağıdaki gibidir : Örnek : ( 0111001000110101) sayısının karşılığı olan onlu sayı kaçtır? b) EXCESS Kodu : BCD Kodlayıcı sisteminin bir örneği de fazlalıklı Kodlayıcı sistemidir. En çok kullanılan Kod sistemleri şunlardır. Yandaki tabloda Excess-3 koduna göre BCD karşılıkları görülmektedir. SAYFA . Örneğin : Excess-3 kodunda 2005 sayısını kodlayalım. Bu kodda her Desimal sayının BCD karşılığına belirli bir fazlalık eklenerek kodlama yapılır.20 - . Her Desimal sayının dört bitlik karşılığı yan yana yazılarak kodlama yapılır. a) BCD kodu b) Excess kodu c) GRAY Kodu d) ASCII Kodu a) BCD Kodu : İkilik kodlanmış onlu sayı sistemidir.

İleri Kumanda Teknikleri c) DEML Elektrik GRAY Kodu : Sayısal elektronik ve bilgisayar giriş-çıkış işlemlerinde kullanılan GRAY kodunun en önemli özelliği bir adımdan diğerine geçerken en az sayıda rakamın değişmesidir.İkili Sayı d) ASCII Kodu : (American Standart Code For Information Interchange) İngiliz alfabesine uygun olarak geliştirilmiş ASCII kodu. İkilik sayının ikinci ve üçüncü rakamlarına bakarız. Eğer bu iki rakam birbirinden farklı ise İkinci GRAY rakamı 11 olarak 1 yazılır. Rakam değişimi az olduğu için hata oranını en aza düşürür. Aynı ise 0.GRAY Kodu 1 1 1 0 0 ---. Lojik Kapılarla veya özel amaçlı entegrelerle de gerçekleştirilebilir. İkili sayının en soldaki birinci ve ikinci rakamları birbirinin benzeri ise. dikdörtgen dalga gibi. 1 En soldaki ikili sayı rakamı GRAY kodunun ilk rakamı olarak yazılır.) zamanlayıcı(timer). 10110 İkilik sayı 11101 GRAY kodu GRAY kodunun İkili sayıya dönüşümü için şu adımlar izlenir.GRAY Kodu 1 1 0 0 1 ----. Aynı yöntemle diğer rakamlar için de devam edilir.İkili Sayı 1 1 1 1 1 ------GRAY Kodu 1 0 0 1 0 ---. Multivibratörleri genel olarak üç gruba ayırabiliriz : a) Serbest çalışan (Astable) – Kararsız Multivibratörler b) Tek Kararlı (Monostable) Multivibratörler c) İki Kararlı (Bistable) Multivibratörler Multivibratörler. Alfabetik ve Alfa sayısal karakterleri içermektedir. 10110 Binary sayısını Gray kodunda yazalım . hafıza elemanı (memory unit) gibi amaçlarla kullanılırlar. GRAY kodunun üçüncü rakamı 0 olduğu için İkilik sayının üçüncü rakamı olarak 11001 ikincinin aynısı yazılır. a) Serbest çalışan (Astable) – Kararsız Multivibratörler SAYFA . Bilgisayardaki tüm karakterler (toplam 28 = 256 adet) ASCII kodu ile kodlanmışlardır. 1 En soldaki ikili sayı rakamı GRAY kodunun ilk rakamı olarak yazılır.İkili Sayı 0 0 1 0 1 -------GRAY Kodu 1 0 1 0 1 ----. 100 1000 Bu işlem diğer rakamlar içinde aynen uygulanır ve sonuçta GRAY kodu ikilik 10001 sayıya dönüştürülmüş olur. 11001 Örneğimizde GRAY kodunun ikinci rakamı 1 olduğu için İkilik sayının ikinci rakamı 10 olarak birinciden farklı olan rakam yani 0 yazılır. İkili sayının GRAY koduna dönüşümü için şu adımlar izlenir. Örneğin . Bu Kodlayıcı sistemi bir çok veri haberleşme sistemlerinde yaygın olarak kullanılmaktadır. Bunlar sinyal üreteci (kare. Örneğimizde farklı olduğu için 1 yazılmıştır.21 - . rakamlar ve özel bilgisayar karakterleri 8 bitlik Binary sayısında kodlanmıştır. Eğer bir Multivibratör hafıza elemanı gibi kullanılıyorsa bu durumda . 11001 GRAY kodunu ikilik sayıya çevirelim . Örneğin . digital elektronik devrelerinde kullanılan ana devrelerdir. Multivibratörler kısaca MV harfleri ile temsil edilir. ASCII kodunda harfler. “Flip-Flop” olarak isimlendirilir. ikinci GRAY 10110 rakamı olarak 0 yazılır. İkinci GRAY rakamı 0 ise İkilik (Binary) sayının ikinci rakamı olarak birinci ikilik rakamın aynısı yazılır. Eğer İkinci GRAY rakamı 1 ise İkilik (Binary) sayının ikinci rakamı olarak birinci ikilik rakamdan farklı yazılır. transistörlü devrelerle gerçekleştirilebileceği gibi. ASCII kodu sistemler arası bilgi alışverişinde uyumu sağlamak için kullanılan bir standart koddur. Örnekler : 0 0 1 1 0 ----. farklı ise 1 yazılır.İkili sayı 1 0 1 0 1 ---. MULTİVİBRATÖRLER Multivibratörler .

Bu uygulamalarda kullanılan İki kararlı Multivibratörler “Flip-flop” olarak isimlendirilir. zamanlama elemanlarının belirledikleri süre kadar bu konumda kalan. Q çıkışı konumu mantık “1” olduğunda Q çıkış konumu mantık “0” olur. Her iki çıkışın mantık “0” veya “1” olması sakıncalıdır. Aşağıdaki şekillerde transistörlü bir Astable Multivibratör devresi ve çıkışlarının dalga şekilleri görülmektedir. Giriş sayısı arttıkça kullanım alanları artmaktadır. bilgi kaydırmak gibi değişik SAYFA .FLOP’LAR Giriş : Flip-Flop’lar çift kararlı multivibratörlerden yapılır. bilgi saydırmak.22 - . Sinyal çakışması istenmeyen sistemler gibi yerlerde kullanılırlar. sayısal devrelerde bilgi saklamak. süre sonunda tekrar ilk durumlarına dönen devrelerdir. b) Tek Kararlı (Monostable) – Multivibratörler Monostable Multivibratörler girişlerine tetikleme sinyali uygulandığında konum değiştirip. Bunlar. İki kararlı Multivibratörler digital elektronikte temel devrelerden biridir. devredeki zamanlama elemanlarının belirledikleri zaman aralıklarında devamlı durum değiştiren devrelerdir. Kendi kendilerine kare dalga sinyali üretirler. devreye çalışma gerilimi uygulandığı andan itibaren dışarıdan herhangi bir tetikleme sinyaline gerek kalmadan. Sayıcı devrelerde kullanılan Flip-flopların tetikleme sinyallerini uygulamak için Astable Multivibratörleri kullanmak gerekir. İki Kararlı (Bistable) – Multivibratörler Bistable Multivibratörler. Flip-Flop kullanım alanları. Bu devreler digital Clock sinyalinin üretilmesinde kullanılırlar. Giriş sayıları (FlipFlop’ların kontrol uçları) Flip-Flop’lerin tipine göre değişir. Sinyal generatörü olarak bilinirler. Hafıza devreleri. Flip-Flop’lar kısaca Flip-Flop olarak adlandırılır. Kaydediciler. Multivibratörlerin iki çıkışı vardır. Çıkışlar Q ve Q olarak adlandırılır. c) FLİP. Sayıcılar.İleri Kumanda Teknikleri DEML Elektrik Astable Multivibratörler. dışarıdan bir tetikleme sinyali uygulanmadığı sürece durumlarını sonsuza kadar koruyan ve dışarıdan uygulanacak her tetikleme sinyali ile konum değiştiren devrelerdir.

Flip-Flop’ların çeşitleri aşağıdaki gibidir : 1. “1” konumunda denildiğinde Q çıkışının mantık 1 olduğu anlaşılır. RS adı.Toggle Flip-Flop (T Flip-Flop) 6.23 - . FlipFlop. Grafik sembol RS kilit Flip-Flop’larda aynıdır.J-K tipi Flip-Flop (JK Flip-Flop) 4. Doğruluk tablosu. Bilgi saklamak için kullanılır. sıfırlamak. S 0 0 1 1 R 0 1 0 1 Q 1 0 Q 0 1 Değişim Olmaz Yasaklanmış Giriş Doğruluk Tablosu Şekil : VE DEĞİL kapısı ile yapılan Flip-Flop Doğruluk tablosu. Belirsiz çıkışlar devrenin çalışmasında problem çıkartır. Her devre. Set. Flip-Flop çıkışını mantık 0 yapmak. üzerine daha karmaşık türlerin yapılabileceği temel Flip-Flop devresidir. durdurmak. başlatmak. S ve R girişleri mantık 0 olduğunda çıkış konumlarının ikisi de mantık 1 olur ve bu duruma belirsiz veya tanımsız durum denir. Bir bitlik bilgide 0 ve “1”’den oluşan iki bilgi vardır. SAYFA . aynı mantık olması istenmez. Her iki çıkışın. Bu nedenle asenkron sıralı devreler olarak sınıflandırılır. Şekil a’da mantık sembolü. S ve R girişlerinin giriş bilgilerine karşılık Q ve Q çıkışlarının alacağı çıkış konumlarını verir. Şekil b’de mantık sembolünün grafik sembolüne dönüşümü ve şekil c’de grafik sembolü gösterilmiştir. silmek.RS tipi Flip Flop (RS Flip-Flop) 2. Flip-Flop’lar bir bitlik iki bilgiyi saklar. Bir kapının çıkışı diğer kapının girişine çapraz kuplaj bağlantılı bir geri besleme yolu oluşturur. kurmak yani Flip-Flop çıkışını mantık 1 yapmaktır.Tetiklemeli R-S tipi Flip-Flop (RST Flip-Flop) 3. Flip-Flop’lerin çıkışları birbirini tamamlar yani Q çıkışı mantık 1 ise Q çıkışı mantık 0 olur. Reset. S ve R girişlerinin giriş bilgilerine karşılık Q ve Q çıkışlarının alacağı çıkış konumlarını verir. VE DEĞİL ve VEYA DEĞİL kapılarıyla yapılır. Şekil’de VE DEĞİL kapıları ile yapılan RS kilitli Flip-Flop gösterilmiştir. Flip-Flop’lerin çıkışları birbirini tamamlar yani Q çıkışı mantık 1 ise Q çıkışı mantık 0 olur. Set ve Reset sözcüklerinin baş harfleridir.İleri Kumanda Teknikleri DEML Elektrik işlemlerdir.Data tipi Flip-Flop (D Flip-Flop) 5.R-S Tipi Flip-Flop ( RS latch Flip-Flops ) İlk yapılan Flip-Flop tipidir. Şekil d’de Flip-Flop’un doğruluk tablosu verilmiştir.Master – Slave (Ana-Uydu) tipi Flip-Flop 1.

Kilitli Flip-Flop ismi bu nedenle verilmiştir. 3 . Saat darbesi. aynı mantık olması istenmez. Bu nedenle JK Flip-Flop’lar tetiklemeli RS FlipFlop’ların gelişmişidir.İleri Kumanda Teknikleri DEML Elektrik Her iki çıkışın.JK Flip-Flop tipi Flip-Flop : JK Flip-Flop’lar RST Flip-Flop’lar gibi hareket ederler.Tetiklemeli RS Flip-Flop ( Triggerred RS Flip-Flop ) Şekil’de tetiklemeli (Triggerred ) RS Flip-Flop devre şeması ve grafik sembolü gösterilmiştir. Belirsiz çıkışlar devrenin çalışmasında problem çıkartır. R-S FlipFlop’tan farkı R-S girişlerine bir NAND kapı şebekesi eklenmiş ve her iki giriş kapısına aynı noktadan Saat Darbesi (Clock -Clk) sinyali uygulanmıştır. Tetiklemeli RS tipi FlipFlop’larda oluşan çıkış konumu belirsizliği yoktur. S ( Set) gibi davranır ve Flip-Flop’u kurar. Bu değişime Toggle değişim denir. her saat darbesinin mantık 1 seviyesinde gerçekleşir. J girişi mantık 1 ise Flip-Flop kurulur. J ve K harflerinin bir anlamı yoktur. K girişi mantık 1 ise Flip-Flop silinir. çıkış konumu değişmez. gerilim seviyeli RS Flip-Flop çalışma dalga şekli ile aynıdır. S 0 0 1 1 Flip-Flop devresi ve sembolü Doğruluk Tablosu R 0 1 0 1 Q Q Değişim Olmaz 0 1 1 0 Geçersiz Durum Şekil : Tetiklemeli RS Giriş bilgisine göre çıkış konumu dalga şekli. K. Tetiklemeli RS tipi Flip-Flop lar RS tipi Flip-Flop lara göre daha hızlı çalışırlar. S ve R girişleri mantık 1 olduğunda bu girişlere değillenerek FlipFlop devresine uygulandığı için kapı girişleri “0” olur ve çıkış konumlarının ikisi de mantık 1 olur ve bu duruma belirsiz veya tanımsız durum denir. Çıkış konum değişiklikleri. R ( Reset ) gibi davranır ve Flip-Flop’u siler. Her iki giriş mantık 1 olursa her gelen Clk kenarında Flip-Flop konum değiştirecektir ve Q çıkış konumu mantık 1 ise mantık 0. J ve K girişlerinin her ikisi de mantık 0 ise Flip-Flop son çıkış konumuna kilitlenir yani çıkışlarda değişiklik olmaz.24 - . mantık 1 ve mantık 0 arasında belirlenen zaman içinde değişen ve kare dalga şeklindeki sinyaldir. Saat darbesinin mantık 0 seviyesinde çıkış konumu son konuma kilitlenir. JK Flip-Flop’larda. Çıkış konumunun kontrolü. S ve R girişleri mantık 1 olduğunda. J. Flip-Flop çıkışı bir önceki konuma kilitlenir. bir saat darbesinin mantık 1 seviye zamanı içinde olmalıdır. mantık 0 ise mantık 1 olacaktır. SAYFA . 2. Çünkü Clk girişlerinin eklenmesiyle senkron çalışır hale gelmişlerdir. CP S R Q x x ? Tetiklemeli RS Flip-Flop çalışma dalga şekli Flip-Flop ile yapılan devrelerin senkronlu çalışması gerekir.

Girişler 1-1 durumundayken çıkışlar bir önceki durumun tersi olur. yani değişir. CP giriş bilgisi mantık 0 seviyesinde çıkış en son değişen konumda kalır FlipFlop kilitlenir. Clk girişine 1 0 0 Değişmez darbe algılayıcı devre eklenmiştir. Yukarıda J-K Flip1 1 1 Değişir Flop’un doğruluk tablosu görülmektedir. Clk J K Q Q Kapıların birer girişleri birleştirilmiş ve Clk girişi yapılmıştır. J kapısının bir 1 1 0 0 1 girişi Q çıkışına. Bu bağlantı ile çıkış konumundaki belirsizlik ortadan kaldırılmıştır. Data giriş bilgisine göre değişir. Data giriş bilgisi değişmezse çıkış konumu değişmez.25 - .Data tipi Flip-Flop (D Flip-Flop) : Aşağıdaki Şekil’de tetiklemeli D Flip-Flop devre şeması ve sembolü gösterilmiştir. R 1 0 1 1 0 girişe bağlı olan kapının bir girişi K olarak adlandırılmıştır. Data Flip-Flop’a dönüştürüldüğünde Q ve Q çıkış konumlarının aynı anda aynı mantıkta olması ortadan kaldırılmış olur. tek girişli bir hafıza elemanı ve bilgi kaydırıcı olarak kullanılır. Data bilgi girişi mantık 1 ise çıkış konumu mantık 1. Flip-Flop’ların konum değiştirebilmesi için Clk girişinin 1 olması gerekir. S girişe bağlı olan kapının bir girişi J . DEĞİL kapısının bilgi girişi ile S bilgi girişi birleştirilir.İleri Kumanda Teknikleri DEML Elektrik RS Flip-Flop girişlerine üç girişli VE DEĞİL kapıları eklenmiştir. K kapısının bir girişi Q çıkışına bağlanmıştır. Tetiklemeli RS FlipFlop’un R bilgi girişine DEĞİL kapısı eklenir. 4 . Bu bağlantı D (Data-Bilgi ) bilgi girişi olarak adlandırılır. CP giriş bilgisi mantık 1 seviyesinde olduğunda. Şekil : Tetiklemeli Data Flip-flop devresi ve grafik sembolü SAYFA . RS Flip-Flop. Data Flip-Flop. Çıkış konumu. RS Flip-Flop’da girişlerin 1-1 olduğu durumda meydana gelen istenmeyen durum yani çıkışların aynı olması J-K tipi Flip-Flop da görülmez. Data giriş bilgisi mantık 0 ise çıkış konumu mantık 0 olarak değişir.

J=1 ve K=1 olduğun zaman ise çıkışlar konum değiştirirdi. T girişi mantık 1 olduğu sürece her Clk’de çıkış konumunun tamamlayanını alır yani Q çıkış konumu Q çıkış konum değerini alır.Toggle Flip-Flop (T Flip-Flop) : İki girişli Flip-Flop’dir. JK Flip-Flop’lerin toggle değişimleri gibi davranır. Darbe algılayıcı devreler değişik elemanlar ile yapılabilir.26 - .İleri Kumanda Teknikleri DEML Elektrik 5 . T= 1 olduğu zaman Flip-Flop çıkışları konum değiştirir. tetiklemeli FlipFlop’un CP girişine darbe Algılayıcı devre eklenmesi ile oluşturulur. T Flip-Flop’lar Entegre (IC) olarak üretilmez. Kenar tetiklemeli FlipFlop. Böylece zamanlama hataları ve bir darbe süresi içinde ikinci defa çıkış konum değişikleri olmaz. Şekil Toggle Flip-Flop sembolü ve diğer Flip-Flop’lerden T Flip-Flop elde edilmesi Kenar Tetiklemeli Flip-Floplar ( Edge-triggerred Flip-Flops ) Tetiklemeli Flip-Flop’larda oluşan hataları ortadan kaldırmak için Flip-Flop tetiklenmesinde kenar tetikleme yöntemi kullanılır. saat darbesinin mantık 0 seviyesinden mantık 1 seviyesine çıkarken veya mantık 1’den mantık 0 seviyesine düşerken anlık bir kare dalga üretir. JK Flip-Flop’un J ve K girişleri birleştirilerek oluşturulur. T giriş bilgisi mantık 0 ise çıkış konumu değişmez. Saat darbesinin mantık 0 seviyesinde mantık 1 seviyesine çıkarken yapılan tetiklemeye Pozitif Kenar Tetikleme (Yükselen Kenar Tetiklemesi). SAYFA . Bu devreler pozitif kenar ve negatif kenar algılayıcı olarak ikiye ayrılır. Kenar tetiklemede ( Edge-treggerrred ). J=0 ve K=0 iken Flip-Flop çıkışları bir önceki konumunu korurdu yani konum değiştirmezdi.. JK ve Data Flip-Flop tiplerinin aşağıdaki şekilde gösterilen bağlantılar sağlanarak T Flip-Flop elde edilir. saat darbesinin mantık 0 seviyesinden mantık 1 seviyesine çıkış veya mantık 1 seviyesinden mantık 0 seviyesine iniş kenarları kullanılır. Darbe algılayıcı devre. saat darbesinin mantık 1 seviyesinde mantık 0 seviyesine inerken yapılan tetiklemeye Negatif Kenar Tetikleme(Düşen Kenar Tetiklemesi) denir. T tipi Flip-Flop bu mantıkla çalışır. Uygulamada J-K tipi flip-flopların J ve K girişleri birleştirilerek T tipi Flip-Flop elde edilir. Birleşime T (Toggle) adı verilir. Yani T = 0 ise Flip-Flop çıkışı değişmez.

Bu doğrudan kontrol girişlerin her zaman ikisi de kullanılmayabilir. Doğrudan girişleri mantık 0 ile aktif Şekil: Doğrudan girişli Flip-Flop sembolleri SD. reset ) girişidir. CD girişi. RS Flip-Flop kenar tetiklemeli olarak üretilmez. Bir silme anahtarı. Flip-Flop çıkış konumu kontrol ediliyorsa şekil 8. Flip-Flop’u çalışma sırasında başlangıç durumuna döndürür. RS Flip-Flop’ların. Bu girişlerle Flip-Flop’lar ilk çalışma durumuna getirilir. tüm Flip-Flop’ları silerek başlangıç durumuna getirir ve kur anahtarı da sistemin saatli çalışmasını başlatır.27a’daki D ve JK Flip-Flop sembolleri kullanılır. Eğer CP girişinde üçgenin önünde değil işareti olan daire varsa bu Flip-Flop negatif kenar tetiklemeli Flip-Flop sembolüdür ( Şekil b ). Pozitif kenar tetiklemeli Flip-Flop’un sembolüdür ( Şekil a ). Bu girişler saat darbesine ve Flip-Flop bilgi girişlerine gerek kalmadan Flip-Flop’un çıkış konumlarını kontrol ederler. Genellikle sayısal devrenin veya FlipFlop’un silinmesi için CD girişi kullanılır. Doğrudan girişler ( Preset-Clear Girişli Flip-Flop’lar ) Bazen Flip-Flop’u asenkron olarak kurmak ve silmek için özel girişler kullanılır. Flip-Flop çıkış konumları belirsizdir. Girişlere mantık 0 bilgisi uygulandığında. J S DQ D S DQ J S DQ D S DQ C P K C Dq C P C Dq C P K C Dq C P C Dq a. CD bazı dökümanlarda RD olark gösterilir. SD girişi S girişi gibi.27 - . RS Flip-Flop kilit entegreler olmadığında RS Flip-Flop için doğrudan girişli D ve JK Flip-Flop’ler kullanılabilir. Kenar Tetiklemeli Flip-Flop dan başka birde yüzey tetiklemeli Flip-Flop lar vardır. Bu şekildeki sembol.İleri Kumanda Teknikleri DEML Elektrik Kenar tetiklemeli Flip-Flop grafik sembolleri aşağıda verilmiştir.27b’deki D ve JK sembolleri kullanılır. kur (Preset. D ve JK doğrudan girişli Flip-Flop’lerin. RS Flip-Flop’ler IC devre olarak tetiklemeli ve kenar tetiklemeli olarak üretilmez. Negatif kenar tetiklemeli Kenar tetiklemeli olarak üretilen Flip-Flop’lar D ve JK Flip-Flop’lardır. Örneğin sayısal sisteme enerji verildikten sonra. SAYFA . IC devre olarak üretimi yoktur. Doğrudan girişleri mantık 1 ile aktif b. Kenar tetiklemeli Flip-Flop’ların grafik sembolünün Clk girişinde bir üçgen bulunur. Mantık 0 ile aktiflenen Flip-Flop’in doğrudan girişlerinde değil işareti olan daire vardır. a. SD ve CD girişlerine mantık 1 bilgisi uygulandığında. Kilit olarak 74279 TTL ve 4043 ile 4044 CMOS entegresi olarak üretilir. CD ( RD) girişi R girişi gibi davranır. Pozitif kenar tetiklemeli b. Aşağıdaki şekilde tüm Flip-Flop tiplerinin doğrudan girişli sembolleri verilmiştir. Flip-Flop çıkış konumunu kontrol ediyorsa şekil 8. SD ve CD girişleri kullanılarak RS Flip-Flop elde edilir. Bu girişler genellikle doğrudan kurma ve doğrudan silme girişleridir. set ) girişidir. CD. sil ( Clear. Şekilde IC devre olarak üretilen doğrudan girişli Data ve JK Flip-Flop sembolleri verilmiştir.

28 - . Örneğin 2 tane Flip-Flop varsa sayıcı 2 bitlik sayıcı. K önemsiz Qn mantık 0 dan. Bağlantı şekline göre sayıcılar. Qn+1 değişimden sonraki çıkış konumu verir. Flip-Flop’ların ard arda uygun şekilde bağlanmalarıyla elde edilir. Buluna giriş bilgileri Karnaugh Haritalarına aktarılır. binaya giren ve çıkan kişilerin sayısı gibi olayları sayar. mantık 1 den. Flip-Flop’un değişimden önceki çıkış konumunu. iki çıkış varsa iki Flip-Flop. Her FlipFlop ve her Flip-Flop’un girişleri için Karnaugh Haritası düzenlenir. Sayıcılar. 4 tane Flip-Flop varsa sayıcı 4 bitlik sayıcıdır. Qn+1 Qn. Geçiş tablosunun nasıl okunacağı aşağıda açıklanmıştır. Qn. mantık 0 dan. asenkron sayıcılar (asynchronous counters ) ve senkron sayıcılar (synchronous counters ) olarak ikiye ayrılır. sayıcı devre yapımında istenilen özelliklere sahiptir ve sayıcı devre yapımında kullanılır.3: Flip-Flop geçiş tablosu Flip-Flop çıkış konumu Qn Qn+1 0 0 0 1 1 0 1 1 Giriş bilgisi J 0 1 d d K d d 1 0 D 0 1 0 1 T 0 1 1 0 Tabloda verilen d işareti önemsiz anlamındadır. Sayıcıdaki Flip-Flop sayısı sayıcının ürettiği bit sayısını verir. mantık 0’a çıkış konumunun değişimi için T mantık 0 mantık 1’e çıkış konumunun değişimi için T mantık 1 mantık 0’a çıkış konumunun değişimi için T mantık 1 mantık 1’e çıkış konumunun değişimi için T mantık 0 olmalıdır. Qn+1 Qn. Flip-Flop ile sayıcı tasarlamak için Flip-Flop’un istenilen çıkış konumu için gerekli giriş bilgisinin ne olacağının bilinmesi gerekir. D ve JK Flip-Flop’ların geçiş tablosu aşağıdaki tabloda verilmiştir. Qn+1 mantık 0’a çıkış konumunun değişimi için D mantık 0 mantık 1’e çıkış konumunun değişimi için D mantık 1 mantık 0’a çıkış konumunun değişimi için D mantık 0 mantık 1’e çıkış konumunun değişimi için D mantık 1 olmalıdır. Bu devrelere sayıcı devreleri denir ve sayıcılar motor devri. Qn+1 Qn. Karnaugh Haritalarından elde edilen sadeleştirilmiş bilgilere göre devre tasarlanır. Sayıcılar bu bağlantı şekillerine göre sınıflandırılır. JK Flip-Flop için . üretim bandından geçen mamul sayısı. mantık 1 den. K önemsiz Qn mantık 1 den. mantık 1 den. K mantık 1 Qn mantık 1 den. Flip-Flop’lar. Qn+1 Qn. üç çıkış varsa üç Flip-Flop kullanılır. Qn çıkış konumundan Qn+1 çıkış konumuna değişmesi için J ve K veya D bilgi girişleri ne olması gerektiği tabloda görülmektedir. mantık 0 dan. d’nin mantık 1 veya mantık 0 olması önemli değildir çünkü çıkış konumunda değişiklik oluşturmaz. Qn+1 mantık 0’a çıkış konumunun değişimi için J önemsiz. mantık 0 dan. Qn mantık 0 dan. SAYICILAR (COUNTERS) Giriş : Sayısal sistemlerde ve bilgisayarlarda olayları saymak için devreler kullanılır. sayıcılar olayları ikilik olarak sayarlar. Sayıcı devreleri çalıştığı süre içerisinde bilgilerini saklayabilmelidir. Qn+1 Qn. Qn+1 Qn. Flip-Flop’ların sayıcı devre yapımında çeşitli bağlantı şeklileri vardır. Qn+1 mantık 1’e çıkış konumunun değişimi için J önemsiz. Qn+1 mantık 1’e çıkış konumunun değişimi için J mantık 1. SAYFA .İleri Kumanda Teknikleri DEML Elektrik Flip-Flop Parametreleri ve Geçiş Tabloları IC olarak kenar tetiklemeli D ve JK Flip-Flop üretilir. Qn+1 Toggle Flip-Flop için . Tablo 8. İstenilen çıkış konumu için gerekli giriş bilgisini gösteren tabloya geçiş tablosu denir. Tabloda Qn. Sayıcı tasarımlarında bu iki Flip-Flop kullanılır. D Flip-Flop için . Giriş darbelerine bağlı olarak belirli bir durum dizisini tekrarlayan devrelere sayıcı denir. Qn+1 mantık 0’a çıkış konum değişimi için J mantık 0. İstenilen çıkış sayısı ( biti ) kullanılacak Flip-Flop sayısını verir. mantık 1 den. Tüm çıkış konumunu sağlayan giriş bilgileri Flip-Flop tipine göre geçiş tablosundan yararlanılarak bulunur. Bir çıkış varsa bir Flip-Flop. mantık 0 dan. Qn. K mantık 0 olmalıdır.

Q1’in çıkış bilgisini. Negatif veya pozitif kenarlı seçilen JK Flip-Flop’un Q ve çıkışlarının bir sonraki CP girişine bağlantı şekilleri tasarlanan sayıcının ileri veya geri sayıcı olarak çalışmasını belirler. Negatif kenar tetiklemede CP girişine Q çıkışı bağlı ise ileri. Şekil 1’de görülen Flip-Flop’lar pozitif kenar tetiklemeli Flip-Flop’lardır. Flip-Flop0’ın her çıkış konumu değişikliğinin pozitif kenarında Flip-Flop1 çıkışı konumunu değiştirir. Örneğin bir Flip-Flop’un zaman gecikmesi t ise ve 4 Flip-Flop kullanılıyorsa toplam zaman gecikmesi 4t kadardır. Q. Flip-Flopn’nin CP girişi saat darbesini Flip-Flop1’nin Q çıkışından sağlar. Diğer Flip-Flop’lar saat darbesini bir önceki FlipFlop’un çıkışından alır. kumanda ve kontrol devrelerinin en önemli elemanlarıdır. ileri ve geri sayıcılar olarak ikiye ayrılır. Q0’ın çıkış bilgisini saat darbesi olarak görür ve her negatif kenarında çıkış konumunu değiştirir. Sayıcılar digital ölçü. Saat darbesi. Devrede FlipFlopların çıkışları q harfi ile gösterilmiştir. Beklemek devrenin çalışmasında gecikmelere neden olur. Bu bağlantıda SAYFA . Flip-Flop0’ın CP girişine kare dalga saat darbesi uygulanır. c) Zaman geciktirme elemanı olarak. Pozitif kenar tetiklemede CP girişine Q çıkışı bağlı ise geri. Sayıcıların CP girişine kare dalga sinyali uygulanır ve uygulanan sinyalin frekansını böler. Flip-Flop0 çıkışı D bilgi girişine göre her saat darbesinin pozitif kenarında konumunu değiştirir. mantık 1 ise Flip-Flop konum değiştirdiğinde mantık 0 olur. Flip-Flop0’ın Q çıkışı Flip-Flop1’in CP girişine uygulanır. Şekil Asenkron sayıcının prensip devresi Flip-Flop’lar saat darbesinin pozitif veya negatif kenarında tetiklenir. İleri ve geri sayıcı devresi yapmak için FlipFlop seçimi önemlidir. İleri sayıcı için her Flip-Flop’un Q çıkışı bir sonraki Flip-Flop’un CP girişine bağlanır.29 - çıkışları boşta bırakılır. Flip-Flop2’nin CP girişi. Her Flip-Flop konum değiştirmek için bir önceki Flip-Flop’un konum değiştirmesini bekler. Asenkron ileri sayıcılar ( Up counters ) Aşağıdaki şekil’de 4 bitlik asenkron ( ripple ) ileri sayıcı devresi verilmiştir. 17. Asenkron Sayıcılar ( Asynchronous Counters ) Şekil 1’de Flip-Flop’lar ile yapılan bir asenkron sayıcının prensip devre şekli verilmiştir. saat darbesinde sayıcı çıkışları 00002 olur ve tekrar saymaya başlar. çıkışı bağlı ise ileri sayıcıdır. Saat darbesinin her negatif kenarında Flip-Flop0’ın çıkış konumu değişir. Asenkron sayıcılarda. Asenkron sayıcılarda Flip-Flop’lar aynı zamanda konum değiştirmez. Flip-Flop0’ın CP girişine uygulanır.J ve K bilgi girişlerine mantık 1 uygulanır ve böylece JK Flip-Flop’lar Toggle tip Flip-Flop olarak çalışır. Asenkron sayıcılarda JK Flip-Flop’u kullanılır. Flip-Flop1 her çıkış konumunun pozitif kenarında değiştirdiğinde Flip-Flopn konumunu değiştirir. Zaman gecikmesinin uzun olması asenkron sayıcıların istenmeyen özelliğidir. Asenkron sayıcılarda toplam zaman gecikmesi sayıcıda kullanılan Flip-Flop sayısı kadar artar.şlemleri yapmak için kullanılırlar : a) Girişteki sinyalleri belirli bir koda dönüştürme. Flip-Flop0’ın Q çıkışı Flip-Flop1 için saat darbesi üretir. çıkışı bağlı ise geri sayıcıdır. Q2’nin çıkış bilgisini saat darbesi olarak görür ve her negatif kenarda Flip-Flop’lar konum değiştirir.İleri Kumanda Teknikleri DEML Elektrik Bir sayıcının tekrar yapmadan alabildiği maksimum durum sayısına yani sayabildiği sayı miktarına o sayıcının “mod’u” denir. Daha çok şu . b) Özel ardışıl kodlar üretmede. saat darbesi ilk Flip-Flop’un girişine uygulanır. Flip-Flop3’ün CP girişi. . Flip-Flop1’in CP girişi. Her Flip-Flop konum değiştirmek için bir önceki Flip-Flop’in konum değiştirmesini bekler. Devrede negatif kenar tetiklemeli JK Flip-Flop’u kullanılmıştır. Sayıcı devresi saymaya 4 bitlik 00002 ikilik sayısından başlar ve 16 saat darbesinde 11112 ikilik sayısına kadar sayar. Devreye enerji verildiğinde tüm Flip-Flop çıkışları mantık 0’dır. Asenkron sayıcılara dalgalı ( ripple ) sayıcılar da denir. Tetiklenen Flip-Flop çıkış konumunu değiştirir. Asenkron sayıcılar.

Flip-Flop0. FlipFlop’ların ilk çıkış konumu 11112’dir ve her saat darbesinde geri saymaya başlar. CP girişine uygulanan kare dalga sinyalinin negatif kenarlarında çıkış konum değiştirir. Her Flip-Flop bir önceki Flip-Flop’un çıkış konumunun negatif kenarında çıkış konumunu değiştirir.İleri Kumanda Teknikleri DEML Elektrik Şekil : Asenkron ileri sayıcı devresi ve çıkışların dalga şekilleri Asenkron geri sayıcılar ( Down counters ) Aşağıdaki şekil’de 4 bitlik asenkron geri sayıcı devresi verilmiştir. SAYFA . Negatif kenar tetiklemeli JK Flip-Flop’un geri sayıcı devre olarak çalışması için Flip-Flop1 ve sonraki Flip-Flop’ların CP girişleri bir önceki Flip-Flop’un çıkışına bağlanır. JK Flip-Flop’lar negatif kenar tetiklemelidir. Devreye enerji verildiğinde tüm Q çıkışları mantık 1’dir. Q çıkışları 4 bitlik ikilik sayıyı üretir. 00002’den sonra tekrar 11112 sayısına döner. 11112’den 00002 ikilik sayısına kadar geri sayar. Flip-Flop1. Flip-Flop2 1’e. 0’a. Flip-Flop3 2’ye bağlanır.30 - .

Flip-Flop2 çıkışında 4 Hz. Reset girişi mantık 1 olduğunda Flip-Flop’lar sıfırlanır.İleri Kumanda Teknikleri DEML Elektrik Şekil : Asenkron geri sayıcı devresi İleri ve geri sayıcıların her Flip-Flop çıkışı. Devrenin yukarı sayması için ileri/geri girişine lojik 1 uygulanır. sayıcı girişine uygulanan kare dalga sinyalini böler. Yukarda şekilleri negatif kenar tetiklemeli Flip-Flop ile yapılan sayıcılar pozitif kenar tetiklemeli FlipFlop’lar da yapılmış gibi düşünülebilir. Flip-Flop1 çıkışında 8 Hz. Gerçekte aşağı sayıcıda Flip-Flop lar kenar tetiklemesi almış olurlar.Çünkü dalga şekilleri Flip-Flop ların Q çıkışlarına göre çizilmiştir. Flip-Flop3 çıkışında 2 Hz olur. Sayıcı girişine uygulana kare dalganın frekansı Flip-Flop0 çıkışında 1/2’ye. çıkışlarından bir sonraki Flip-Flop ları tetiklerler. mantık 0 olduğunda Flip-Flop’lar giriş bilgisini sayar. Devre aşağı sayıcı iken resetlenir ise çıkışlar 1112 olur. Flip-Flop3 çıkışında 1/16’ya bölünür.31 - . İstenilen sayıda sayıcının başa dönmesi için devre resetlenir. Flip-Flop2 çıkışında 1/8’e. Örneğin sayıcı giriş frekansı 32 Hz ise Flip-Flop0 çıkışında 16 Hz. Şekil: Asenkron resetli ileri-geri sayıcı SAYFA . Her FlipFlop bir önceki Flip-Flop çıkışını ikiye böler. Aşağı sayması için lojik 0 uygulanır.Yani gerçekte negatif Asenkron ileri-geri sayıcılar Aşağıdaki şekil’de asenkron resetli ileri geri sayıcı devresi verilmiştir. Devre yukarı sayıcı iken resetlenir ise çıkışlar 0002 olur. devrede CD resetleme girişleri ortak bağlıdır. Flip-Flop1 çıkışında 1/4’e. İleri sayıcılara yukarı. geri sayıcılara aşağı sayıcılar denir.

Senkron sayıcının prensip devre şekli SAYFA . Eğer biz mod-12 bir sayıcı yapmak istiyorsak sayma esnasında 9’u saydıktan sonra sayıcı içeriğini sıfırlamamız gerekir. Sayıcılar maksimum sayıcı yapısındaki Flip-Flop sayısına bağlı olarak sayabilirler. Senkron sayıcılar asenkron sayıcılara göre daha hızlıdır. Saat darbesinin ortak uygulanmasıyla tüm Flip-Flop’ların tetiklenmesi aynı anda olur.1=1 değili 0 olacağından tüm Flip-Flop’ların Clr girişlerine lojik 0 sinyali gider ve Flip-Flop içerikleri sıfırlanarak sayma değeri 0 a döner. Örneğin MOD-4 sayıcı. Flip-Flop’ların reset girişi aktif olduğunda Q çıkışı mantık 0 olur yani Flip-Flop’lar sıfırlanır. Senkron sayıcılar.Mod-10 asenkron yukarı sayıcı devresi aşağıda görülmektedir. Sayıcıyı istenilen bir değerde resetlemek istersek asenkron sayıcılarda olduğu gibi saydırılmak istenmeyen değerin binary karşılığında değeri lojik 1 olan Flip-Flop ların Q çıkışları bir VE DEĞİL ( NAND) kapısı üzerinden Flip-Flop’ların Clear çıkışlarına bağlanır. Flip-Flop’lar tetikleme anında JK veya D bilgi girişlerine göre çıkış konumunu değiştirir. QD ve QB çıkışları NAND kapısı üzerinden Clear girişlerine uygulanır. 10 a geldiğinde resetlenerek lojik 0 a dönecektir. Sayıcın sıfırlandığı sayıya o sayıcının MOD’u denir. Örneğin sayıcı Mod-10 ise 0 ile 9 arasında 10 tane rakam sayabiliyor demektir. Sayıcılar istenilen sayıya kadar sayma yaparlar. 10 değeri saydırılmak istenmediğine göre bu değeri veren binary sayıda lojik 1 olan Flip-Flop çıkışları tespit edilir.İleri Kumanda Teknikleri DEML Elektrik Mod’lu Sayıcılar: Sayıcıların tekrar yapmadan alabildiği durum sayısına o sayıcının modu denir. Sayıcı çıkışı istenen sayıya gelince reset girişi aktiflenir ve çıkış sıfırlanır.32 - . Asenkron sayıcılarda olduğu gibi Flip-Flop konum değiştirmek için bir önceki Flip-Flop’un konum değiştirmesini beklemez. 10 = (1010)2 buna göre 12 nin karşılığında QD=1 QC= 0 QB=1 QA=0 Burada QD ve QB çıkışlarının 1 olduğu görülmektedir. onluk 6 ( 01102 ) sayısında sonra resetlenerek FlipFlop’lar sıfırlanır. MOD-6 sayıcı. onluk 4 ( 01002 ) sayısında resetlenerek başa ( 00002)’a döndürülür. Aşağıdaki şekilde senkron sayıcının prensip devre şekli verilmiştir. JK ve D tipi Flip-Flop’lar ile yapılır. Örneğin sayıcı mod-10 yapılacaksa sayma aralığı 0 ile 9 arasında olacaktır. Senkron Sayıcılar (Synchronous Counters) Senkron sayıcılarda saat darbesi tüm Flip-Flop’ların CP girişlerine ortak uygulanır. Örneğin devremiz 4 Flip-Flop tan oluşmuşsa 24=16 tane rakam sayabilir. Böylece sayma değeri 10 a geldiğinde NAND kapısının çıkışı 1. Senkron sayıcılarda aynı anda tetikleme olduğu için gecikme süresi kısadır.

QD Flip-Flop u ise QA. IC olarak ikilik ve onluk ( decade ) ileri geri sayıcılar üretildi. Örneğin . Flip-Flop ların Q çıkışları AND kapısı üzerinden sonraki Flip-Flop’un Clk girişine bağlanır. QB Flip-Flop u QA Flip-Flop unun çıkışı 1 olduğunda konum değiştirir. Sıralı sayıcılar ile ilgili uygulamalar sayıcı IC’ler tanıtıldıktan sonra verilecektir. Bu IC’ler sıralı olarak ileri geri sayarlar. Senkron sayıcı mantığına göre de Flip-Flop ların J-K girişleri kendinden önceki Flip-Flop’ların Q çıkışlarından alınacağı için hiçbir Flip-Flop kendinden önceki Flip-Flop ların çıkışları lojik 1 olmadan konum değiştiremez. Onluk sayıcılar 4 bitlik sayıcılardır ve 00002 sayısından 10012 sayısına kadar sayar ve tekrar 00002 sayısına döner. Bu sebeple Flip-Flop ların Q çıkışları AND kapısı üzerinden bir sonraki Flip-Flop’un J-K girişlerine uygulanır. Senkron İleri Sayıcılar Senkron sayıcılarda temel saydırma prensibi Flip-Flop girişlerinin bir önceki Flip-Flop çıkışların. Doğruluk tablosuna göre Flip-Flop çıkışı. Böylece Q çıkışları 1 olduğunda 1. Mesela . Aşağıda 4 bitlik Senkron sayıcı devresi görülmektedir.33 - . Bilindiği gibi tüm Flip-Flop’lara Clk sinyali aynı anda uygulanır. Sayıcıyı istenilen bir değerde resetlemek istersek asenkron sayıcılarda olduğu gibi saydırılmak istenmeyen değerin binary karşılığında değeri lojik 1 olan Flip-Flop ların Q çıkışları bir VE DEĞİL ( NAND) kapısı üzerinden Flip-Flop’ların Clear çıkışlarına bağlanır. Clk=1 olduğu için Flip-Flop’ların konum değiştirmesi dieğr girişlere bağlı olur.1 yada 1. QC Flip-Flop u ise QA ve QB Flip-Flop çıkışlarının her ikisi de lojik 1 olduğunda aktif olur. J-K tipi Flip-Flop ile devreyi kuracak olursak J ve K girişleri kendinden önce gelen Flip-Flop’ların Q çıkışlarından alınır. QB ve QC Flip-Flop larının çıkışları aynı anda lojik 1 olduğu zaman giriş sinyali alır.İleri Kumanda Teknikleri DEML Elektrik Senkron sayıcılar ileri ve geri sayıcı olarak ikiye ayrılır. Senkron ileri geri sayıcılar ile sıralı olmayan ikilik sayıcı devreleri tasarlanır. SAYFA .dan alınmasıdır. Örneğin 4 bitlik ikilik sayıcı 00002 sayısından başlayarak 11112 sayısına kadar sayar ve tekrar 00002 sayısına döner.1. kendinden önceki tüm Flip-Flop lar lojik 1 olduktan hemen sonra aktif olur.1 sonucu lojik 1 olacağından J-K girişleri aktif olur.

İleri Kumanda Teknikleri DEML Elektrik Örneğin sayıcı mod-12 yapılacaksa sayma aralığı 0 ile 11 arasında olacaktır. 12 ye geldiğinde resetlenerek lojik 0 a dönecektir. sayıcının sayma çıkışları yani binary çıkış bitleri tüm sayıcı çeşitlerinde Q çıkışlarından alınır.8 olarak sayar. Bu bağlantı yapılmazsa sayıcı 0 -1 sayar. 74X90 IC’de iki saat darbesi ( CKA-CKB ) girişi vardır. Aşağıdaki Şekilde 74X90 ile yapılan 99’a kadar veya daha çok sayıya kadar sayan ( 99…99 ) sayıcı devre şekli verilmiştir. CKB girişine A çıkışı geri besleme olarak bağlanır. Böylece sayma değeri 12 ye geldiğinde NAND kapısının çıkışı 1. asenkron sayıcılarda olduğu gibi Flip-Flop’ların girişleri çıkışlarından alınarak yapılırlar. Saat darbesi CKB girişine uygulanırsa sayıcı 0. Bu sayma şekline beşlik sayma denir. 12 değeri saydırılmak istenmediğine göre bu değeri veren binary sayıda lojik 1 olan Flip-Flop çıkışları tespit edilir. Yukarı sayıcı ile aynı yapıda olup sadece Flip-Flop’ların J-K girişleri kendinden önce gelen FlipFlop’ların çıkışlarına bağlanırlar.2. SAYFA .6.34 - . Devre aşağıda görülmektedir. Aşağıda 4 bitlik Senkron aşağı sayıcı devresi görülmektedir. Sayma işleminin yapılması için kontrol girişleri şaseye bağlanır. Sayıcının 9’a kadar sayması için CKA girişine saat darbesi uygulanır. Senkron Aşağı Sayıcılar Aşağı sayıcılar.1=1 değili 0 olacağından tüm FlipFlop’ların Clr girişlerine lojik 0 sinyali gider ve Flip-Flop içerikleri sıfırlanarak sayma değeri 0 a döner. QD ve QC çıkışları NAND kapısı üzerinden Clear girişlerine uygulanır.Unutulmaması gereken önemli bir nokta. 12 = (1100)2 buna göre 12 nin karşılığında QD=1 QC= 1 QB=0 QA=0 Burada QD ve QC çıkışlarının 1 olduğu görülmektedir.4.

Şekil (b) de ise çıkış gerilimi sadece iki gerilim seviyesinde tanımlanabilir. o r t a k 8 b 2 a n o t g ö s t e r g e o r t a k 8 b 2 a n o t g ö s t e r g e 1 3 4 a B I / R D 6 1 2 1 1 c 1 0 d R 9 B e5 I 1 5 f 1 4 4 g B 1 3 a I / R D 6 1 2 1 1 c 1 0 d R 9 B e5 I 1 5 f 1 4 g B 7 O4 x 4 7 C 1 L T 3 B 7 B 7 O4 x 4 7 C 1 A L T 3 B 7 A 1 1 D 8 C 7 4 9 0 9 B C C 1o 1 2 K K 2 1 B 1A 4 A 1 1 D 8 C 7 4 9 0 9 B C C 1o 1 2 K K 2 1 B 1A 4 V G A d iğ e r s a y ı c y a R 6 1g R 2g R 7 1o R R 3 6 1g R 2g R 7 1o R C P g ir iş i Şekil 23 c c 3= 5 N D = 1 0 DİJİTAL VE ANALOG SİNYALLER Günümüz elektroniği Analog ve sayısal olmak üzere iki temel türde incelenebilir. Bir sayısal sistem. Böylece sayıcı CKA girişine uygulanan CP kare dalga saat darbesini sayar. Sayısal bir sistemde bilgiler sinyal adı verilen fiziksel niceliklerle temsil edilir. Eğer anahtar açılıksa 0 volt. ikilik sayı sisteminin uygulanması ile gerçekleşir.35 - . iki değişik gerilim seviyesine göre çalışır. Bir kare dalganın yükselme ve düşmesinin çok küçük zaman diliminde olduğu düşünülürse kare dalga sayısal sinyallere güzel Binary örnek olabilir. Bu nedenle sayısal devreler Binary (ikilik) sayı sisteminde kullanılan 1 ve 0 ile tanımlamak zorundadır. Bilgi çıkışları bir 7’li gösterge kod çözücüye uygulanır. Sayısal sinyallerle elektronik devrelerin çalışması. Her sayıcının D çıkışı bir sonraki sayıcının CKA girişine bağlanır. Asenkron bir bağlantı gerçekleştirilir. Arasında sonsuz sayıda değer alabilir. SAYFA . Şekil (a) daki elektrik devresinde çıkış gerilimi ayarlı direncin değiştirilmesi ile birlikte 0 ile 12V. anahtar kapalı ise 12 Volt devrenin çıkış geriliminin alabileceği değerlerdir. Analog büyüklükler sonsuz sayıda değeri içermelerine rağmen. Analog büyüklüklere örnek olarak basınç.İleri Kumanda Teknikleri DEML Elektrik Sayıcı 9 sayısından sonra 10 sayması için iki ve daha çok sayıcı kaskad bağlanır. sıcaklık. Bu sayısal sistemin girdilerinin ikilik koda dönüşmesini sağlar. ışık gibi değerleri verebiliriz. sayısal büyüklükler sadece iki değer alabilirler.

bir tanesi de negatif besleme ayağıdır. transistör. Bir TTL entegrenin girişindeki sinyalin “0” sayılabilmesi için giriş sinyali 0. Entegre devrelerin beslenmesinde akım darbelerinden korunmak için.İleri Kumanda Teknikleri DEML Elektrik LOJİK ENTEGRELER Entegreler kısaca “Integrated Circuit” kelimelerinin baş harflerinin birleştirilmesi ile (IC) ifade edilebilir. Metal oksit slikon türü maddeler yapım malzemesi olarak kullanılır.35 volt gerilim ile beslenebilirler. Uygulamada bu uçların +5 volta bağlanması daha iyidir.01 mikrofarad kondansatör bağlamakta fayda vardır. Giriş sinyalinin “lojik 1” sayılabilmesi için ise gerilim değeri 2 volttan büyük olmalıdır. besleme kaynağı ile toprak arasına 0. Besleme ayakları bütün kapılar için ortaktır. Dijital elektronikte kullanılan lojik kapılar entegre devre yapısında imal edilirler. CMOS ENTEGRELERİN ÖZELLİKLERİ CMOS entegreler 40XX serisi ile numaralandırılır. Bunları yapı bakımından şöyle gruplandırabiliriz : a) RTL – Direnç-Transistör lojiği. Günümüzde hemen hemen hiç kullanılmazlar. b) DTL – Diyot . Çıkış sinyalinin “ lojik 0” sayılması için ise 0. CMOS entegrelerin çektikleri akım TTL den daha düşük olup mikroamper seviyesindedir. Besleme gerilimleri +5 volttur.1 mikrofarad veya 0. özellikle çıkışta kararsız bölge oldukça geniş bir bant aralığında yer alır. Anahtarlama hızları yüksektir. TTL entegrelerin akım değeri miliamper seviyesindedir. RTL ve DTL tür entegreler ilk kullanılan lojik kapılardır.4 volttan büyük olmalıdır. e) CMOS – Tümleşik Metal Oksit yarı iletken.fet. Entegre ayaklarına çalışma sırasında çıplak el ile dokunulmamalıdır. bir çok devre elemanının birleştirilmesi ile meydana gelmiştir. “lojik 1” sayılması için ise 2. Entegre besleme gerilimine bağlı olmadığı sürece kapı girişlerine sinyal uygulanmamalıdır. MOS fazla elemana ihtiyaç olan yerlerde kullanılır. diyot. 10 nanosaniye zaman aralığında anahtarlama yapabilirler. dijital elektronikte çok büyük öneme sahiptirler.Transistör lojiği. Yandaki şekilde görüldüğü gibi. d) ECL – Emiter Kuplajlı lojik. Giriş empedansları çok yüksektir. Bu teknikte yapım elemanı olarak en çok direnç. Boşta kalan ve dokunulmayan ayakları uygun bir potansiyele bağlanmalıdır. ayrıca entegre üzerinde gereksiz potansiyel oluşturmaması için bu koruma tedbiri alınmalıdır. Entegreler değişik tekniklerle üretilirler. TTL ve CMOS entegreler ise günümüzde en yaygın kullanılan entegreler olup.4 volttan küçük olması gerekir. mosfet gibi yarı iletken elemanlar kullanılmaktadır. En fazla 5. Giriş empedansları çok düşüktür.36 - . TTL ENTEGRELERİN ÖZELLİKLERİ TTL entegreler 74XX şeklinde numaralandırılır. TTL entegrelerde kullanılmayan girişler eğer “0” volta bağlanmazsa “1” olarak işlem görür. Bunlardan en yaygın olarak kullanılanı “monolitik” entegre tekniğidir. kondansatör. (300 nanosaniye) SAYFA . Genel anlamda entegre. ECL tip entegreler yüksek hız gerektiren sistemlerde kullanılırlar. Entegre üzerindeki statik elektrik yükünün zararsızca deşarj edilmesi ve böylece entegrenin zarar görmemesi.8 volttan küçük olmamalıdır. Entegre ayaklarından bir tanesi pozitif besleme. Anahtarlama hızları düşüktür. TTL entegrelere göre yavaş çalışırlar. Çalışma gerilimleri 3V ile 15 volt arasındadır. c) TTL – Transistör . Bu da entegrenin güvenli çalışmasını engeller. Her iki tür entegre de 14 veya 16 ayaklı olarak yapılır.Transistör lojiği.

İleri Kumanda Teknikleri DEML Elektrik CMOS da ideal çıkış değeri elde edilir. digital sayıcı devrelerinde bir kod çözücü entegre ile birlikte kullanılır. Uygulamada genellikle ortak anotlu displayler kullanıldığı için şekillerde ve doğruluk tablosunda bu display’e ait örnekler verilmiştir. Her bir led a.dır. Displayler bağlantı şekillerine göre 2 çeşittir. Sürücü entegre olarak en çok TTL serisinden ortak anotlu display için 7447 . (nokta) simgeside led olarak yer alır. Ledlerin ışık vermesi için boşta kalan uçlarına negatif geirlim yani digital anlamda lojik 0 uygulanmalı.ortak anotlu ve ortak katotlu.c. Bu entegrelere display sürücüsü adı verilir. Ortak anotlu displayde tüm ledlerin anot uçları birbirine bağlanarak uç çıkartılmıştır. Display. Gerektiğinde nokta da görüntülenebilir. Bu kod çözücü entegre. Ortak anotlu displayde aşağıdaki şekilde görüldüğü gibi ledlerin anotları birbirine bağlanarak +Vcc’ye bağlanmıştır. Bu uç devrede besleme ucuna. SAYFA .b. Vcc’ye veya GND’ye bağlanır. o rakamı oluşturan ledlerin iletime geçmesi ile görüntülenir.d. Ledlerin diğer ucuna ise uygun polaritede gerilim verilerek iletime geçer ve göstergede o led ışık verir.f.b. TTL ve CMOS entegrelerin aynı besleme kaynağından beraberce kullanılmaları uygun değildir. Ortak katotlu displaylerde ise kod çözücü sürücü entegre olarak aktif 1 çıkışlı bir entegre kullanılır. Günlük hayatta desimal sayıları göstermek için kullanılan display ile 0…9 arasındaki rakamlar. displaydeki ledlere sinyal gönderir. Örneğin 2 rakamını göstermek için a.c.f ve g harfleri ile ifade edilir. 4 rakamını yazdırmak için b. 7 ELEMANLI LED (DISPLAY) Çubuk şeklinde veya başka şekillerde imal edilen led’lerin 7 tanesi şekilde görüldüğü gibi bir araya getirilirse. Çünkü ledlerin iletime geçmesi için kod çözücü entegreden displaye lojik 0 sinyali gitmesi gerekir. Displayde hangi desimal rakam görüntülenmek isteniyorsa.e ve g ledleri .37 - . Ledlerin yüksek akımdan dolayı zarar görmemesi için katot uçlarına gerilim değerine uygun olarak birer akım sınırlama direnci bağlanır.g ledleri . ortak katotlu display için ise 7448 entegresi kullanılır. Eğer display ortak anotlu ise.d. Displaydeki toplam 8 ledin birer ucu ortak olarak birbirine bağlanmıştır. 7 LED’li gösterge elde edilir. Ledlerin ışık vermesi için katotlarına (-) negatif gerilim uygulamak gerekir.b.e. 9 rakamını yazdırmak için ise a.f ve g ledleri iletime geçirilmelidir. o rakamı verecek ledlere uygun polaritede gerilim uygulanır. çıkışları aktif 0 olan bir sürücü entegre kullanılır.bu displaylerde led ayaklarına lojik 1 sinyali geldiği zaman ışık verir. Ortak katotlu displaylerde ise ledlerin katot uçları ortak olarak bağlanmıştır. Bu göstergeye Display adı verilir.c. girişlerine uygulanan binary değerin desimal karşılığı displayde görüntülenecek şekilde. Display’de rakamları gösteren 7 tane ledin yanı sıra ondalık sayıları görüntülemede kullanılan .

38 - . Her iki tarafın ortadaki ayağı displayin ortak bağlantı ucudur. Burada displayin led girişlerine 7447 sürücü entegresinin çıkışları bağlanmıştır. Buradan görüleceği üzere kod çözücü (sürücü) entegrenin binary girişlerine karşılık gelen desimal rakamları yazdıracak ledlere lojik 0 giderek displayde ilgili sayının görüntülenmesi sağlanır. Serisi ortak anotlu displayde ayakların adresleri şekildeki gibidir.İleri Kumanda Teknikleri DEML Elektrik Binary Girişler D C B A 0 0 0 0 0 0 0 1 0 0 1 0 0 0 1 1 0 1 0 0 0 1 0 1 0 1 1 0 0 1 1 1 1 0 0 0 1 0 0 1 a 0 1 0 0 1 0 1 0 0 0 b 0 0 0 0 0 1 1 0 0 0 Desimal Çıkışlar c d e 0 0 0 0 1 1 1 0 0 0 0 1 0 1 1 0 0 1 0 0 0 0 1 1 0 0 0 0 1 1 f 0 1 1 1 0 0 0 1 0 0 g 1 1 0 0 0 0 0 1 0 0 Rakam Disp. Displayin yapısına ve şekline bağlı olmakla birlikte genellikle ger iki tarafında 5’er adet olmak üzere toplam 10 tane ayağı vardır. DİSPLAY İLE SÜRÜCÜ ENTEGRESİNİN BAĞLANTISI: Displayin sürücü entegresi ile bağlantısı aşağıdaki şekildedir. Bu entegrenin A-B-C ve D girişleri binary sayıların girişleridir. Ardından ortak ucu sabit tutup sırayla diğer ayaklara değdirerek hangi ucun hangi lede ait olduğunu tespit edebiliriz. …. Displayin hangi ayağının hangi lede ait olduğunu bulmak için öncelikle güç kaynağının (+) ve (-) uçlarını uygun bir direnç üzerinden display ayaklarına değdirip ortak ucu ve ortak anotlumu yoksa katotlumu olduğunu tespit ederiz. Girişlerdeki binary değerin desimal karşılığı olan sayı displayde görülecek şekilde entegreden displaye sinyaller gider ve displayde sayı. SAYFA . ledlerin ışık vermesi sayesinde görüntülenir. 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Doğruluk tablosu ortak anotlu display ile kullanılacak sürücü entegresi için verilmiştir.

39 - . c) Devrenin maliyeti azalır. Böylece VE kapısı VE DEĞİL kapısına dönüştürülmüş olur. VE DEĞİL (NAND). e) Bağlantılar sadeleşir. d) Devrenin boyutları küçülür. Böylece sonuç değişmez. VEYA(OR). ard arda bağlanmış iki adet VE DEĞİL kapısıdır. Devrelerdeki kapı çeşidi arttıkça kullanılacak entegre sayısı da artar. VE DEĞİL kapılarına dönüştürülerek devre son halini alır. Böylece sonuç değişmez.Yada bir devrede 3-4 tane aynı cins kapı varsa. Her bir kapı çeşidi ayrı bir entegre yapısı içersinde bulunur. Bir devre de yer alan tüm kapılar aynı cins ise daha az entegre ile bu devreyi gerçekleştirebiliriz. h) Aynı cins entegreler kullanılacağı için kapı giriş çıkışlarında akım ve gerilim değerleri arasında uygunluk sağlanır. işçilik kolaylaşır. Genellikle Lojik devre tasarımlarında ortaya çıkan devre de diğer kapılar. Temel Lojik kapılar içersinde diğer kapılardan en kolay dönüştürülebilen kapı VE DEĞİL (NAND) kapısıdır. DEĞİL kapıları yerinede eşdeğeri olan girişleri kısa devre edilmiş VE DEĞİL kapısını çizersek sonuçta girişleri VE DEĞİL kapısı ile değillenmiş VE DEĞİL kapısı elde ederiz. devre hafifler. VE(AND). Burada Boolean kurallarından A. Örneğin 7408 VE kapı entegresi içersinde bulunan 4 adet VE kapısından istediğimizi kullanabiliriz. Çünkü DEĞİL kapısı tek girişli bir kapıdır ve aynı değişkene ait iki giriş tek giriş olarak kullanılabilir. Bir Lojik kapı entegresi içersinde iki girişli kapılardan 4 tane. devre daha kararlı çalışır. DEĞİL (NOT). VE DEĞİL kapısının çıkışı ise yazılabilir. Aşağıda Lojik kapıların VE DEĞİL kapılarına dönüşümü görülmektedir. b) VE kapısının VE DEĞİL eşdeğeri : VE kapısını VE DEĞİL kapısına dönüştürmek için VE kapısı matematiksel ifadesinde çıkışın iki kez değilini alırız. Bu ifade girişleri değillenmiş VE DEĞİL kapısıdır. b) Kullanılan entegre sayısı azalır. c) VEYA kapısının VE DEĞİL eşdeğeri : VEYA kapısını VE DEĞİL kapısına dönüştürmek için VEYA kapısı matematiksel ifadesinde çıkışın iki kez değilini alırız. çıkışına da bir DEĞİL kapısı yani girişleri kısa devre edilmiş VE DEĞİL kapısı çizilir. bir tane entegre ile bu devreyi kurabiliriz. böylece ifadesini elde ederiz.İleri Kumanda Teknikleri DEML Elektrik LOJİK DEVRELERİN VE DEĞİL (NAND) KAPILARI İLE KURULMASI Lojik devrelerde kullanılan beş temel Lojik kapı vardır. Bu sebeple Lojik devreler mümkün olduğu kadar aynı cins kapılar ile tasarlanır. Değil kapısından ise 6 tane bulunur. f) Hata yapma oranı azalır. a) DEĞİL kapısının VE DEĞİL eşdeğeri : DEĞİL kapısının VE DEĞİL eşdeğerini göstermek için girişleri kısa devre edilmiş VE DEĞİL kapısı kullanırız.Ve kapısı VE DEĞİL kapısı olarak çizilir. DEĞİL kapısının çıkışı dir. De Morgan Teoremlerine göre ilk değili A ve B nin üzerine parçalarsak aradaki toplama işareti çarpmaya dönüşür. g) Meydana gelen bir arızada devre takibi ve hatayı bulup gidermesi kolaylaşır. Devreleri VE DEĞİL kapıları ile düzenlemenin avantajları şunlardır: a) Elimizde bulunmayan bir kapının yerine VE DEĞİL kapısı kullanabiliriz. VEYA DEĞİL (NOR). Sonuç olarak VE kapısının VE DEĞİL eşdeğeri.A=A kuralını kullanırız. SAYFA .

böylece ifadesini elde ederiz. Çünkü ard arda gelen bu kapılardan birincisinin girişi ile ikincisinin çıkışı aynıdır. bağlantılar SAYFA . Şekillerden görüldüğü gibi devre ilk haline göre daha sade. Bu ifade girişleri değillenmiş VE DEĞİL kapısıdır. Ve kapısı. De Morgan Teoremlerine göre ilk değili A ve B nin üzerine parçalarsak aradaki toplama işareti çarpmaya dönüşür. DEĞİL kapısı. Yukarıdaki şekilden görüldüğü gibi 4 adet VE DEĞİL kapısı silindi ve sonuçta sadece iki VE DEĞİL kapısından oluşan devre ortaya çıktı. Elde edilen çıkış ifadesinin ise. Böylece sonuç değişmez. Yalnızca VE DEĞİL kapıları ile düzenlenen devrede sadece bir entegre kullanmak yeterli olacaktır. Devrede üç çeşit kapı vardır. Bu yüzden ard arda gelen bu iki kapı silinebilir.İleri Kumanda Teknikleri DEML Elektrik c) VEYA DEĞİL kapısının VE DEĞİL eşdeğeri : VEYA DEĞİL kapısını VE DEĞİL kapısına dönüştürmek için VEYA DEĞİL kapısı matematiksel ifadesinde çıkışın iki kez değilini alırız. Bu üç kapı içi devrede üç ayrı entegre kullanmamız gerekir. Devrenin ilk halinde 3 tane entegre kullanmak gerekiyordu.Çıkışında değili alınmıştır. Çünkü bir VE DEĞİL kapı entegresi içersinde 4 tane VE DEĞİL kapısı bulunur. De Morgan teoremleri kullanılarak açılırsa ilk baştaki devre çıkışı ile aynı olduğu görülüyor. Böylece kapı sayısı azalmış olur. Birbiri ardına gelen DEĞİL kapıları. Şimdi bu devredeki kapıların yerine VE DEĞİL eşdeğerlerini çizerek devreyi tekrar düzenleyelim. Devre aşağıdaki hali alır.40 - . VEYA kapısı. VE DEĞİL kapıları ile çizilmiş halinde ise yalnızca bir entegre kullanarak malzeme sayısını azaltmış oluyoruz. DEĞİL kapıları yerine de eşdeğeri olan girişleri kısa devre edilmiş VE DEĞİL kapısını çizersek sonuçta girişleri ve çıkışı VE DEĞİL kapısı ile değillenmiş VE DEĞİL kapısı elde ederiz. yani girişleri kısa devre edilmiş VE DEĞİL kapıları birbirini götürür. ÖRNEK : Aşağıdaki devreyi VE DEĞİL (NAND) kapıları ile düzenleyiniz.

ÖRNEK : Aşağıdaki devreyi VE DEĞİL (NAND) kapıları ile düzenleyiniz. SAYFA . Elde edilen NAND kapılı devrenin Lojik ifadesini yazıp sadeleştirme yaptıktan sonra yeni devrenin çıkışının ilk halindeki çıkış ifadesi ile aynı olduğu görülür. işçilik kolay. boyutlar küçük ve hafiflemiş olur. Devrede sadeleşebilecek kapıları silerek gerekli sadeleştirmeleri yaptıktan sonra devre aşağıdaki hali alır.İleri Kumanda Teknikleri DEML Elektrik azalmış ve basitleşmiştir. Şimdi bu devredeki kapıların yerine VE DEĞİL kapıları eşdeğerlerini çizerek devreyi düzenleyelim. her kapının VE DEĞİL eşdeğerini devrede yerine koyarak varsa yapılması gereken sadeleştirmeleri yapmalıyız. Kullanılan malzeme sayısı azaldığı için maliyet düşük. Burada dikkat etmemiz gereken en önemli nokta.41 - . ÖRNEK : Aşağıdaki devreyi VE DEĞİL (NAND) kapıları ile düzenleyiniz.

b) Kumanda devresine göre çıkış elemanlarının.İleri Kumanda Teknikleri DEML Elektrik KLASİK KUMANDA DEVRELERİNİN LOJİK KAPILARLA KURULMASI Elektriksel kumanda devreleri. Ayrıca anahtarlama elemanları mekanik olduğu için bakımları zordur. zaman röleleri. g) Ark yapma tehlikeleri yoktur. kontaktörler. Kumanda devrelerini elektronik elemanlarla kurmanın avantajları : a) Maliyetleri düşüktür. mühürleme devresi şekil (a)da görüldüğü gibidir. Bir çıkışa kumanda eden mühürleme devresini Lojik kapılar ile düzenleyelim. Kumanda devrelerinde klasik tipteki kumanda elemanlarının yerine elektronik devre elemanlarını kullanmak ve devreleri özellikle Lojik kapılarla düzenlemek aşağıdaki faydaları sağlar. e) Elde edilen devrenin belsem ve buton bağlantıları yapılır. c) Gürültü ve titreşimlerde hatalı çalışırlar. h) Bakımları ve işçilikleri kolaydır. Klasik kumanda devrelerini Lojik kapılarla düzenlemek için aşağıdaki işlem sırası takip edilir : a) Önce devrenin klasik kumanda devresi çizilir. c) Lojik formüllere göre devre tasarlanır. sürekli sorun çıkarırlar. f) Hızlı çalışırlar. Özellikle Lojik kapılar. Start butonuna paralel bağlı olan M açık kontağı kapanarak devreden SAYFA . elektronik devre elemanları ile tasarlanarak Daha güvenli bir çalışma elde edilir. kalın kablo bağlantılarından oluşur ve çoğunlukla 220 volt AC gerilim ile çalışırlar. gerekli sadeleştirmeler yapılır. az yer kaplarlar. b) Uzun ömürlüdürler. yani motorlara kumanda edecek kontaktör ve rölelerin Lojik formülleri yazılır. büyük boyutlu butonlar ve uzun. d) Az güç harcarlar. Günümüzde kumanda devreleri. Dezavantajları : a) Yüksek akım ve gerilimlere karşı dayanıksızdırlar. LOJİK KAPILAR İLE MÜHÜRLEME DEVRESİ YAPIMI Kumanda devrelerinde en temel bölüm mühürleme devresidir. b) Isınmaya karşı dayanıksızdırlar. f) Devredeki çıkışlara göre küçük üçlü röleler ile çıkışlar alınır ve motorlara kumanda edecek güç kontaktörlerine bağlantısı yapılır. d) Devre VE DEĞİL kapıları ile düzenlenir. kumanda devrelerini tasarlamak ve çalıştırmak için ideal elemanlardır. e) Boyutları küçüktür. c) Daha güvenli çalışırlar. Elektriksel kumanda devresinde.devrede Start butonuna basıldığında M kontaktörü enerjilenir.42 - .

Yani. Set ile M VEYA kapısına giriyor. Çıkışına küçük güçlü röle bağlamalıyız. diğeri ise M açık kontağı. akım Set butonundan veya M kontağından geçmelidir. Ancak butonlara basıldığında güç kaynağının artı ve eksi uçlarının direkt kısa devre olmaması ve kapı girişlerine düşük akımla Lojik 1 sinyali uygulamak böylece kapıların zarar görmesini önlemek amacıyla bu Lojik 1 sinyali 2K2 değerindeki dirençler üzerinden uygulanır. Biri Start (Set) butonu. M kontaktörünün enerjisini kesmek için Stop butonuna basmak gerekir. SAYFA . Bu yüzden bu iki eleman VEYA kapısı ile gösterilir. Örneğin bir kontak veya buton seri bağlı ise VE kapısı ile yani çarpma sembolü ile. Şimdi formülü yazalım. Lojik 0 sinyaline çevirmek için bu kapı çıkışı ile röle arasına bir DEĞİL kapısı bağlamalıyız. Devreyi enerji uygulayıp çalışabilecek şekilde yeniden düzenleyelim. Akım daha sonra M çıkış kontaktörüne ulaşacağı için formül burada sona erer. Devrenin artı ucundan girişlere sinyal uygulanır. Yani butonlara basıldığında devreye Lojik 0 sinyali gidecektir. Start Yerine Set yazmamız elektronik çalışma dilinde daha uygun olacaktır.İleride göreceğimiz Tampon-Sürücü kapı olarak kullanılan bu kapı aynı zamanda röle akımını karşılayan. Ucuna bağlanmalıdır.İleri Kumanda Teknikleri DEML Elektrik sürekli enerji akışını sağlar. dirençler üzerinden gelen Lojik 1 sinyalini Lojik 0 a çevirmek amacıyla DEĞİL kapıları bağlanır. Açık kontak veya butonlar olduğu gibi. O halde rölenin giriş ucuna 0 sinyali gelince röle enerjileneceğine göre. VEYA kapısının çıkışı ile Reset’in değili VE kapısına bağlanıyor. bağlantı durumlarına göre yazmalıyız. ve rölenin tam +5V. M çıkışının Lojik formülünü yazarken. O halde butonlara basılmadığı normal çalışma durumunda devreye Lojik 1 sinyali gitmelidir. Buna göre Lojik devreyi çizelim. Reset butonu normalde kapalı bir kontak olduğu için değil ifadesi ile gösterilir. kapalı kontak veya butonlar ise değili alınarak formüle yazılır. Ancak butonların bir ucu eksiye gidecektir. M çıkışına akımın ulaşabilmesi için geçebileceği iki yol vardır. paralel bağlı ise VEYA kapısı ile . yani toplama işareti ile formüle yazmalıyız. diğer bir ifade ile akım R fazından gelip M ye ulaşabilmesi için Stop (Reset) butonundan mutlaka geçmesi gerektiği için bu butonu VE kapısı ile göstermeliyiz. Akım daha sonra bir düğüm noktasına gelir. Bu devrede M açık kontağına Mühürleme Kontağı adı veriliyordu.43 - . Gerilim ile çalışmasını sağlayan açık kolektör tip (OCO) bir entegre DEĞİL kapısıdır. Bu devre normal şartlarda standart bir Lojik kapı devresidir. Elimizi Start butonundan çeksek bile akım M kontaktörüne gitmeye devam eder. Bu Lojik kapıların çalışması için gerekli bir durumdur. Formülden görüleceği üzere. VE kapısının çıkışı ise M kontaktörünün çıkış eşdeğeridir. VE kapısı çıkışından gelecek Lojik 1 sinyalini. Bu sebeple rölenin çıkış ucu devrenin +5V. Dirençlerin bağlandığı kapı girişlerine. Rölenin çıkış ucu devrenin eksi ucuna(GND) bağlanırsa gerilimde düzensizlikler olabilir ve röle kontakları kapanmayabilir. Stop butonu devreye seri bağlı olduğu için. Lojik kapılarla düzenlenmiş bir devreyi enerji uygulayıp kumanda devresini kontrol edecek şekle getirmek için bazı değişiklikler yapmamız gerekir. Stop yerine Reset . Set ve Reset girişlerine de buton bağlamalıyız. Lojik formülü yazarken çıkışın enerjilenebilmesi için akımın takip etmesi gereken yol üzerindeki elemanları. Şimdi bu devrede M çıkış kontaktörünün Lojik formülünü yazalım.

44 - .İleri Kumanda Teknikleri DEML Elektrik Şimdi bu devreyi VE DEĞİL kapıları ile düzenleyelim. normalde 2K2 değerindeki dirençlerden Set ve Reset butonlarının çıkışlarına yani N1 VE N2. Butonlar açıkken dirençler üzerinden kapılara Lojik 1 sinyali gidecektir. N3 kapı çıkışı da girişi tersleyeceği için Lojik 1 olur. Set butonuna basıldığında (+Vcc) den gelen Lojik 1 sinyali Set butonu üzerinden kısa devre olarak (-) ye gider. Böylece rölenin giriş ucuna Lojik 0 sinyali gelir. VE DEĞİL kapısının özelliğine göre girişlerinden biri Lojik 0 olursa çıkışı Lojik 1 olurdu. Böylece N1 kapısının bir girişi Lojik 0 olur. Bunun için diğer kapıların eşdeğerleri olan VE DEĞİL kapılarını çizerek devreyi son hali ile çizelim. Reset butonuna bastığımızda N2 kapısının alt girişi negatif gerilim seviyesinde olacağı için bu girişe Lojik 0 uygulanmış olur. Şimdi yukarıdaki mühürleme devresinin çalışmasını açıklayalım : Devreye enerji uygulandığı zaman. Bu yüzden N1 kapı çıkışı Lojik 1 olur. SAYFA . Rölenin çıkışında Lojik 1 olduğu için röle enerjilenir. Böylece rölenin çalışması durmuş olur.N1 kapısının üst girişine artık Lojik 1 sinyali gelir ve mühürleme ortadan kalkar. Set butonundan elimizi çektiğimiz zaman N1 kapısının alt girişi yeniden Lojik 1 olur ancak üst girişi N2 kapı çıkışından Lojik 0 sinyali aldığı için yani N1 kapısını mühürlediği için bu kapının çıkışı sürekli olarak Lojik 1 değerinde kalır. Sürücü kapı olan DEĞİL kapısının çıkışı Lojik 0 olacaktır. Burada dikkat edilmesi gereken nokta butonlara basıldığında bağlı oldukları girişe Lojik 0 sinyal seviyesi uyguladıkları unutulmamalıdır. Rölenin her iki ucuna da Lojik 1 geleceği için rölenin enerjisi kesilir. Girişine Lojik 0 gelen sürücü DEĞİL kapısının çıkışı Lojik 1 olur. N3 girişi Lojik 1 olacağından çıkışı da Lojik 0 olacaktır. VE DEĞİL kapılarının girişlerine Lojik 1 sinyali gelir. Normalde N2 kapısının diğer girişi de Lojik 1 olduğu için N2 kapı çıkışı Lojik 0 olur. N2 kapısı VE DEĞİL kapısı olduğu için çıkışı Lojik 1 olacaktır.

İleri Kumanda Teknikleri DEML Elektrik Bu devrede M rölesinin açık kontağını güç kontaktörünün bobin uçlarına bağlarsak. Böylece devreye ilk anda Lojik 0 sinyali uygulanmış olur. b) Gürültü . Aksi halde devreye enerji uygular uygulamaz devre çalışır ve çıkış verir ve eğer motora kumanda ediyorsa motor çalışmaya başlar. Kapı çıkışında da Lojik 1 sinyali oluşur ve devre çalışmaya hazır hale gelir. +Vcc den gelen akım direnç üzerinden VE kapısının alt girişine gider. Girişteki sinyallerde bulunan distorsiyon (parazit-sinyal kırıklıkları) kondansatör üzerinde filtre edilerek çıkışa düzgün bir sinyal aktarılması sağlanır. Çok kısa zaman süresi içersinde C Kondansatörü şarj olur ve üzerinden akım geçirmez. Burada amaç devreye enerji uygulandığında ilk anda devreye Reset sinyali (Lojik 0 ) gönderilmesi ve ardından bu Reset sinyalinin yok olmasıdır. Lojik devrelerde hatalı sonuçlar meydana getirir. Bu sakıncayı gidermek için titreşim önleme devreleri kullanılır. Öncelikle bu devreleri inceleyip ardından devreleri birleştirerek motor devir yönü değiştirme devresini bir bütün olarak çizelim. c) Titreşim Önleme Devresi : Giriş sinyallerinin devrelere uygulanışı sırasında özellikle anahtar ve röle kontakları gibi mekaniki kumanda elemanları kullanılırsa. değme noktalarında oluşacak titreşim veya temassızlıklar. Bu devrede iki adet başlatma butonu ve iki adet çıkış rölesi vardır. Devreye enerji uygulandığında +Vcc den gelen sinyal R direnci üzerinden C kondansatörüne gelir.Filtre Devresi : Lojik devrelerin herhangi bir sebeple sinyal almaları yani devrelere sinyal karışması filtre devreleri ve bazı düzenlemelerle önlenir. Kumanda Devresinin Güvenli Çalışması İçin Gerekli Devreler : a) Başlangıç (Reset) Devresi : Mühürleme devresinde. Diğeri ise öbür yönde döndürecektir. Şekli (a) da A girişinde meydana gelebilecek titreşim olayı görülmektedir. Bu devre ile giriş sinyali kontrol edilir. Bu anda VE kapısı girişine A noktasından Lojik 0 sinyali gitmiş olur ve kapı çıkışı Lojik 0 olur. Olabilecek sakıncaların giderilmesi için devrenin başlangıcında “Başlangıç Reset” devresi kullanılır. Bu bağlantı aşağıda gösterilmiştir.45 - . Bir filtre devresi şekil (a) da görüldüğü gibi R ve C elemanları ile kurulabilir. Şekli (b) de ise bir konumlu anahtarlı devreler için “titreşim önleme” devreleri görülmektedir. Bu devrenin doğru ve güvenli çalışması için bazı devre parçalarına gerek vardır. A noktasından aşağıya gidemeyeceği için VE kapısına gider ve kapıya Lojik 1 sinyali uygulanmış olur. M rölesi enerjilendiğinde güç kontaktörü de enerjilenecek ve bağlı olduğu motoru çalıştıracaktır. SAYFA . Kondansatör ilk anda boş olduğu için R direncinden gelen akım Kondansatör üzerinden (-) ye gider. devrenin ilk anda mutlaka Reset durumunda yani çalışmıyor olması gerekir. Devre bir anahtar ve bir VE kapısından oluşur.Bu işi C kondansatörü gerçekleştirir. MOTOR DEVİR YÖNÜ DEĞİŞTİRME DEVRESİ Elektriksel kumanda da en çok kullanılan devrelerden biri olan motor devir yönü değiştirme kumanda devresini Lojik kapılarla düzenleyelim. Butonlardan biri motoru bir yönde.

Rölenin girişine Lojik 1 geldiğinde enerjilenebilmesi için çıkışında Lojik 0 sinyali olmalıdır. açık kolektör tip tampon(sürücü . e) Yasaklama ve Kilitleme Devresi : Yasaklama Devresi : Bu devre iki girişli ve kapısının girişlerinden birisinin DEĞİL’lenmesiyle oluşur.İleri Kumanda Teknikleri DEML Elektrik d) Tampon (Sürücü) Devre : Doğrudan bir entegre ile lamba veya röle gibi elemanlara kumanda edileceğinde. Yandaki şekillerde sürücü DEĞİL kapısı ile lamba ve röle sürülmesi görülmektedir. Bu gerilim 2. Rölenin ve lambanın çıkış ucu devrenin +Vcc ucuna yani Lojik 1 seviyesine bağlanmıştır. bu entegreler(IC) TTL serisinde 7406ve7407 nolu entegredir. 7406 DEĞİL kapısından gelen sinyal Lojik 0 seviyesinde olduğu zaman lamba yanar veya röle enerjilenir. A girişi Lojik 1 iken aynı zamanda B girişinin Lojik 1 olamaması yani girişlerden biri Lojik 1 iken ikinci giriş gönderildiği zaman çıkışın Lojik 0 olmasıdır. DEĞİL’lenmiş giriş “Yasaklama” girişidir. Ancak girişindeki Lojik 1 sinyali her zaman tam +5V olmayabilir. Gerilim düşer ve röle sorunsuz çalışır. Yandaki devrede. Böylece röle bobini uçlarında tam +5V. Devrede yasaklanan durum .46 - . Bu yüzden normal Lojik devrenin çıkışındaki Lojik 1 sinyalinin terslenerek röleye Lojik 0 sinyali gitmesi sağlanır.5-3 V. Bu devrede amaç. Normalde devre çıkışı Lojik 1 olduğu zaman rölenin enerjileneceği düşünülerek devreler tasarlanır. civarında olduğu zaman röle enerjilense bile bobininde kontaklarının konum değiştirmesi için yeterli gerilim oluşmayacağı için devrede hatalı çalışma durumu meydana gelir.VE DEĞİL ) entegreleri kullanılır. yasaklama devresi ve ifadesi görülmektedir. Bu olayı motorun devir yönünü değiştiren sinyaller olarak düşünürsek. Tampon DEĞİL kapısının iç yapısındaki son çıkış transistorünün kolektör ucu boştadır ve röle bobinine bağlanarak. röle akımının transistör üzerinden akması sağlanır. motor bir yönde dönerken diğer yön sinyalinin motoru durdurması veya geçersiz olmasıdır. A bağlanır. Kilitleme Devresi : SAYFA . VE kapı çıkışının Lojik 1 olamamasıdır. yasaklama girişi Lojik 1 olduğu durumlarda. Girişine ise Lojik 0 sinyali geldiği zaman çalışması istenir. Bu kapılar tersleme işleminin yanında röle akımını sağlamak için açık kolektör tip özelliğine de sahiptirler. Bu yüzden rölelerin çıkışı +5 V. Bu amaçla kullanılan DEĞİL kapılarına tampon-sürücü DEĞİL kapısı denir.

Yani iki giriş sinyali aynı anda verilemez. şekil (b) de ise aynı devrenin Lojik kapılarla kurulmuş devresi görülmektedir. Çıkışların iki kez değili alınarak VE kapısı çıkışı değillenmiş VE DEĞİL kapısına dönüştürülmüş olur.İleri Kumanda Teknikleri DEML Elektrik Bu devre iki giriş sinyalinden birisi verildikten sonra. Devrenin yeni hali aşağıda görülmektedir. MOTOR DEVİR YÖNÜ DEĞİŞTİRME DEVRESİ Motor devir yönü değiştirme klasik kumanda devresi aşağıda görülmektedir. Bu devreye göre çıkışların (İleri ve Geri kontaktörleri) Lojik formülleri yazılarak. Yukarıdaki şekillerde (a) da yasaklama devresinin kontak devresi. SAYFA . bu formüller güvenlik devreleri ile birleştirilerek Lojik kapı devresi çizilir. ikinci giriş sinyalinin yasaklandığı devredir. Lojik devreden şu formüller yazılabilir.47 - .

Set butonu ile veya kapısına bağlanan çıkış kontağı mühürleme devresini. Devrenin sonuna Tampon-sürücü devreyi eklediğimizde ise motor devir yönü değiştirme devresini tamamlamış oluruz. SAYFA . Diğer Lojik kapıların yerine VE DEĞİL eşdeğerlerini çizerek devreyi yeniden çizelim.İleri Kumanda Teknikleri DEML Elektrik Bu formüllere göre Aşırı akım ve Reset ifadeleri başlangıç Reset devresini oluşturur.48 - . ardında yer alan diğer çıkışın değili ise kilitleme devresini oluşturur. Devrenin Tamamını VE DEĞİL kapıları ile düzenleyelim.

10 ve 15 nolu kapı çıkışları "Lojik 0" . buna bağlı olan 4 nolu kapı çıkışı da "Lojik 1" olur. Geri rölesine sürekli "Lojik 1" sinyali geleceğinden. 9 ve 14 nolu kapı çıkışları ise "Lojik 1" seviyesinde olur. 1 nolu kapının alt girişine gelen Lojik 0 sinyali bu kapı çıkışınız Lojik 1 yapar. Böylece bu kapının çıkışı sürekli "Lojik 1" de kalmış olur. bu rölenin çıkışıda "Lojik 1" yani + Vcc ye bağlı olduğu için bu röle enerjilenmez. Böylece İleri rölesinin girişine "Lojik 0" sinyali gelir. Set I butonundan elimizi çekip 6 nolu kapının alt girişine "Lojik 1" sinyali göndersek bile üst girşiteki "Lojik 0" sinyalinden dolayı 6 nolu kapı çıkışı sürekli "Lojik 1" olacağından mühürleme sağlanmış olur. İleri rölesi enerjili olduğu sürece 14 nolu kapı çıkışı "Lojik 1" olarak değer alır. 7 nolu kapının alt girişine de "Lojik 1" geldiği için bu kapının çıkışı "Lojik 0" olur. Bu şekilde İleri rölesi enerjili iken aynı zamanda Geri rölesinin enerjilenmesi mümkün olmayacaktır. Bu kapının çıkışı 2 nolu kapı girişine bağlı olduğundan 2 nolu kapı çıkışı "Lojik 0" olur. Çok kısa bir süre sonra kondansatör dolunca 1 nolu kapı girişi "Lojik 1" olur ve başlangıç Reset devresinin çıkış kapısı olan 5 nolu kapı çıkışının sinyali "Lojik 1" seviyesinde olur. Bu kapı Geri rölesinin enerjisinin sağlandığı yol üzerindedir.49 - . 5 nolu kapı çıkışı "Lojik 0" olur ve 7 ile 12 nolu SAYFA .8 ve 13 nolu kapı çıkışları "Lojik 0" . İleri rölesinin girişinde yer alan sürücü DEĞİL kapısına "Lojik 1" sinyali gelir.İleri Kumanda Teknikleri DEML Elektrik Devrede sadeleştirmeleri yaparak NAND kapılı son hali aşağıda görülmektedir. 14 nolu kapının alt girişine "Lojik 1" sinyali gider fakat üst girişinde kilitleme devresinden dolayı İleri rölesi enerjili iken "Lojik 0" sinyali olacağından bu kapının çıkışı "Lojik 1" olarak kalmaya devam eder ve yukarıdaki paragrafta açıklandığı üzere Geri rölesi enerjilenemez. 5 nolu kapı aynı zamanda başlangıç-reset devresinin çıkış kapısıdır ve bu anda çıkışı "Lojik 0" olur. Bu kapının çıkışı "Lojik 0" olur. Bundan dolayı 15 nolu kapı çıkışı "Lojik 0" sürücü VE DEĞİL kapısının çıkışıda "Lojik 1" olur. Reset butonuna bastığımızda 1 nolu kapı girişine gelen "Lojik 0" sinyali bu kapı çıkışı "Lojik 1" yapar. 10 nolu kapı çıkışı "Lojik 1" olacaktır. 13 nolu kapı çıkışı "Lojik 1" olacaktır. Kontakları konum değiştirir. Böylece devrenin başlangıçta hata ile enerjilenmesi önlenmiş olur. Set G butonuna bastığımızda 11 nolu kapıya giden "Lojik 0" sinyali bu kapının çıkışını "Lojik 1" yapar. 12 nolu kapı çıkışı ise "Lojik 0" olur. 10 ve 11 nolu kapı çıkışlarına bağlanan direnç ve diyotlar titreşim önleme devresini oluşturur. 9 nolu kapı çıkışındaki "Lojik 0" sinyali geri besleme ile 6 nolu kapının üst girişine gider. her iki rölenin girişlerine bağlı olan sürücü DEĞİL kapılarına gelen "Lojik 0" sinyalleri bu kapı çıkışlarını dolayısıyla da röle girişlerini "Lojik 1" yapar. Rölenin çıkışı +Vcc ye bağlı olduğundan yani "Lojik 1" seviyesinde olduğundan röle enerjilenir. Yine 9 nolu kapı çıkışındaki "Lojik 0" sinyali 14 nolu kapıya gelir.7 ve 12 nolu kapılara buradan giden "Lojik 0" sinyalleri bu kapıların çıkışlarını "Lojik 1" yapar. Yani İleri ve Geri röleleri arasında kilitleme sağlanmış olur. 8 nolu kapı çıkışı "Lojik 1" ve 9 nolu kapı çıkışı "Lojik 0" olur. 7 nolu kapının üst girişine "Lojik 1" sinyali gelir. Röle çıkışları +Vcc ye yani "Lojik 1" e bağlı olduğu için röle girişlerine de "Lojik 1" sinyalleri geldiğinden röleler enerjilenmez. Ve devre çalışmaya hazır hale gelir. Devrede Set I butonuna bastığımızda 6 nolu kapının alt girişine "Lojik 0" sinyali gelir ve bu kapının çıkışı "Lojik 1" olur. Devrenin çalışması şu şekilde açıklanabilir : Devreye enerji uygulandığında. 2 nolu kapı çıkışı "Lojik 0" ve 4 nolu kapı çıkışı "Lojik 1" olur. ilk anda C kondansatörü boş olduğundan direnç üzerinden kondansatöre gelen akım devresini güç kaynağının eksi ucundan tamamlar.

9 ve 14 nolu kapı çıkışları "Lojik 1" olur. 14 nolu kapı çıkışındaki "Lojik 0" sinyali 11 nolu kapıya geri besleme yolu ile giderek bu kapı çıkışının sürekli "Lojik 1" olmasını yani mühürlemeyi sağlar. zaman gecikme süresini belirlemek amacıyla kullanılır. Elektronik devrelerde ise zaman gecikme elemanı olarak Kondansatör ve Dirençler kullanılır. Böylece daha kısa zamanda yalıtkan olur. R-C devrelerinde zaman sabitesi şöyle hesaplanır : T = R x C Yani zaman gecikme süresi. Kondansatör tam olarak dolunca artık iç direnci sonsuz yakın olur ve üzerinden akım geçirmez. Devre enerjilendiğinde. a) R-C zaman gecikme devresi. c) Entegreli zaman gecikme devresi. kondansatöre gidecek akımı ayarlamak. b) Transistörlü zaman gecikme devresi. Bu sebeple Geri rölesi enerjili iken İleri Rölesi enerjilenemez. Yandaki devrenin çalışması şu şekildedir : İlk anda Kondansatör boş iken devreye enerji uyguladığımızda direnç ve potansiyometre üzerinden geçen akım A noktasına gelir. A noktasındaki akım kondansatöre gider. Böylece kondansatörün şarj olma ve deşarj olma süreleri ayarlanabilir. Az önce Reset butonuna bastığımızda 14 nolu kapının üst girişindeki kilitleme ortadan kalktığı için bu kapının her iki girişi de "Lojik 1" olur ve çıkışı "Lojik 0" olur. Kilitlemeler ortadan kalkar. Direnç ise. 12 nolu kapı çıkışı ise "Lojik 0" olur.Bu zaman gecikme işleminin daha kısa sürede gerçekleşmesi anlamına gelir. Klasik kumanda devrelerinde bu görevi yapan elemanlara “Zaman Rölesi” adı verilir.50 - . belirlenen süre kadar bekler.Çıkışa giden akım yavaş yavaş artamaya başlar. Direnç değeri ile kondansatör kapasitesinin çarpımına eşittir. 14 nolu kapının alt girişine "Lojik 1" sinyali gider.İleri Kumanda Teknikleri DEML Elektrik kapı çıkışlarını "Lojik 1" yapar. d) Diğer zaman gecikme devreleri. ZAMAN GECİKME DEVRELERİ Zaman gecikme devreleri . Bu devrede İleri veya Geri rölelerinden biri enerjili iken Reset butonuna basılıp enerjili rölenin enerjisi kesilmeden diğer röle enerjilenemez. Böylece kilitleme işlemi sağlanmış olur. Geri rölesinin girişine gelen "Lojik 0" sinyali bu rölenin çıkışı "Lojik 1" ‘e yani +Vcc’ye bağlı olduğu için Geri rölesinin enerjilenmesini sağlar. Bu durumdan sonra Set G butonuna bastığımızda 11 nolu kapıya giden "Lojik 0" sinyali bu kapının çıkışını "Lojik 1" yapar. Rölelerden hangisi enerjili olursa olsun gelen "Lojik 1" sinyali ile enerjisi kesilir ve devre Reset durumuna geçer. dolduktan sonra ise plakalar arası sonsuz direnç özelliği göstereceği için akım geçirmemesi yani yalıtkan olması prensibinden faydalanılarak zaman gecikme işlemi gerçekleşir. dolayısıyla kondansatörün dolma ve boşalma süresini ayarlayarak. 13 nolu kapı çıkışı "Lojik 1" olacaktır. belirli bir zaman süresi sonunda çıkışları (kontakları) kendiliğinden konum değiştiren devrelerdir. çıkışlar eski haline dönerler. Kondansatör boş olduğu için plakaları arasındaki direnç sıfıra yakındır. Yine 14 nolu kapı çıkışındaki "Lojik 0" sinyali 9 nolu kapı girişine gelerek Geri rölesi enerjili iken bu kapı çıkışının sürekli "Lojik 1" olmasını sağlar. Zaman gecikme devrelerini şöyle sınıflandırabiliriz.Basit bir R-C zaman gecikme devresi bir direnç veya potansiyometre ile buna seri bağlı bir kondansatörden oluşur. 10 ve 15 nolu kapı çıkışları "Lojik 0" olur. Eğer Potansiyometre ile akım değeri azaltılırsa kondansatör daha uzun sürede şarj olacağından daha uzun süre üzerinden akım geçişine izin verir. Yandaki devrede potansiyometre ile akım değeri çoğaltılırsa kondansatöre giden akım artacağından daha kısa sürede dolar. Çıkış negatif (0) olur. 15 nolu kapının çıkışı "Lojik 1" ve 2 nolu sürücü VE DEĞİL kapısının çıkışı "Lojik 0" olur. Kontakları konum değiştirir. Potansiyometre vasıtasıyla kondansatöre giden akım değeri azaltılıp-çoğaltılabilir. 8 ve 13 nolu kapı çıkışları "Lojik 0" . Sürücü kapılara gelen "Lojik 0" sinyalleri bu kapıların çıkışlarını "Lojik 1" yapar. Devrenin enerjisi kesildiğinde. süre sonunda çıkışları kendiliğinden konum değiştirir. Kondansatör dolmaya başladıkça üzerinden geçen akım azalır. Boş bir kondansatörün şarj olana kadar üzerinde zamana göre azalan bir akım geçişine izin vermesi. SAYFA . Böylece Geri rölesi çalışır. Böylece zaman gecikme süresi uzamış olur. Aşağıda bu devreler incelenmiştir a) R-C Zaman Gecikme Devresi : Elektronik devrelerde zaman gecikme işleminin temelini R-C devresi oluşturur.

Devreye enerji uygulandığı andan itibaren R ve C elemanlarının değerlerine bağlı olarak çıkışta (3 nolu ayak) kare dalga sinyali elde edilir c) . Transistörlü Zaman Gecikme Devresi : Bu devre Multivibratörler konusunda işlediğimiz devrelerin aynısıdır. Bu devrelerde dirençler üzerinden gelen akımla şarj olan kondansatörler bir süre sonra bağlı olduğu transistorü iletken yapar ve kondansatör deşarj olmaya başlar. Yani devreye enerji uygulandığında negatif olan çıkış gerilimi bir süre sonra kendiliğinden pozitif olur. Entegrenin devre bağlantı şeması yanda görülmektedir. Potansiyometre. En çok kullanılan zaman gecikme entegresi 74121 ve 74122 entegreleridir. Lojik devrelerde çoğunlukla 74122 entegresi ile yapılan zaman gecikme devresi görülmektedir. Bu devre genellikle sayıcı devrelerin Clock palslerini uygulamak için kullanılır. Devredeki kondansatörler ve dirençler zaman gecikmesini sağlayan elemanlardır. Kondansatör şarj olunca akım artık kondansatör üzerinden geçemez ve diyot üzerinden entegrenin Flip-Flop girişine gelir. Böylece Lojik 1 sinyali alan Flip-Flop çıkışları konum değiştirir. direnç ve kondansatörün değerleri değiştirilerek. Devreye enerji uyguladığımızda direnç üzerinden gelen akım kondansatörü şarj eder.51 - . 8 nolu ayak (+) beslemedir. Böylece zaman gecikmeli olarak çıkışlarda konum değişikliği meydana gelmiş olur. Bu konu daha önce işlendiği için tekrar edilmeyecektir. d) Diğer Zaman Gecikme Devresi : Digital elektronik devre uygulamalarında zaman gecikme işlemi Digital entegreler ile sağlanır. Kondansatör şarj olana kadar üzerinden akım geçer ve Flip-Flop a Reset sinyali gider. Entegrenin devreye bağlantısında direnç ve kondansatör vardır. Potansiyometrenin değeri değiştirilerek A noktasında giden akım miktarı değiştirilirse akıma ters orantılı olarak zaman gecikme süresi de değişir.istenilen genlikte kare dalga sinyali elde edilir-entegre 8 ayaklı olup 1 nolu (-) besleme.İleri Kumanda Teknikleri DEML Elektrik A noktasındaki akım kondansatöre gidemeyeceği için çıkışa gider ve çıkış pozitif (1) olur. kare dalga sinyalinin genliği ayarlanabilir. Bu entegrelerin iç yapısında temel eleman olarak bir Flip-Flop bulunur. bu işlem periyodik olarak devam eder ve çıkışlarda sırayla değişen iki konumlu değerler elde edilir. SAYFA . b) Entegreli Zaman Gecikme Devresi : Elektronik devrelerde zaman gecikme entegresi olarak çoğunlukla IC 555 osilatör entegresi kullanılır bu devre ile.

Aşağıdaki devrede çerçeve içersinde yer alan kısımlar yukarıdaki kapı numaralarına göre VE DEĞİL eşdeğerleridir. Lojik formüllerini yazalım. Şimdi yukarıdaki Lojik kapı devresinde. tüm kapıların yerlerine VE DEĞİL (NAND) eşdeğerlerini çizerek devreyi yeniden düzenleyelim. SAYFA .İleri Kumanda Teknikleri DEML Elektrik YILDIZ-ÜÇGEN MOTOR KONTROL DEVRESİ Elektrik kumanda devreleri içersinde en çok kullanılanlarından biride Yıldız-Üçgen yol verme motor kumanda devresidir. U devrenin klasik kumanda devresini çizerek.52 - . Aşağıda devrenin Lojik formüllere göre çizilmiş hali yer almaktadır.

5 nolu kapı aynı zamanda başlangıç-reset devresinin çıkış kapısıdır ve bu anda çıkışı "Lojik 0" olur. Devrenin çalışması şu şekildedir : Devreye enerji uygulandığında. 1 nolu kapının alt girişine gelen Lojik 0 sinyali bu kapı çıkışınız Lojik 1 yapar. Böylece Set butonundan elimizi çekip 6 nolu kapının alt girişine "Lojik 1" sinyali göndersek bile üst giriş ucundaki "Lojik 0" sinyalinden dolayı bu kapının çıkışı sürekli "Lojik 1" olur.7 ve 15 nolu kapılara buradan giden "Lojik 0" sinyalleri bu kapıların çıkışlarını "Lojik 1" yapar. ilk anda C kondansatörü boş olduğundan direnç üzerinden kondansatöre gelen akım devresini güç kaynağının eksi ucundan tamamlar. üst ucuna da 6 nolu kapı çıkışından "Lojik 1" geldiği için (1. 10 ve 18 nolu kapı çıkışları "Lojik 0" . Çünkü arka arkaya gelen iki DEĞİL (girişleri kısa devre edilmiş VE DEĞİL) kapısı birbirini yok eder. Böylece devre sadeleşmiş olur. SAYFA . Devremizin son hali aşağıda görüldüğü gibidir .1=1 değili 0) çıkışı "Lojik 0" olur. 9 ve 17 nolu kapı çıkışları ise "Lojik 1" seviyesinde olur. 6 nolu kapı çıkışı "Lojik 1" olur. 8 nolu kapı çıkışı "Lojik 1" olur.53 - . 7 nolu kapının alt ucuna başlangıç-reset devresinden "Lojik 1" geliyordu.İleri Kumanda Teknikleri DEML Elektrik Yukarıdaki devrede üzerinde çizgi olan DEĞİL kapıları birbirini yok ettiği için onları devreden çıkarabiliriz.i gerçekleşmiş olur. buna bağlı olan 4 nolu kapı çıkışı da "Lojik 1" olur. Çok kısa bir süre sonra kondansatör dolunca 1 nolu kapı girişi "Lojik 1" olur ve başlangıç Reset devresinin çıkış kapısı olan 5 nolu kapı çıkışının sinyali "Lojik 1" seviyesinde olur. Bu kapının çıkışı 2 nolu kapı girişine bağlı olduğundan 2 nolu kapı çıkışı "Lojik 0" olur. 11 nolu kapı çıkışı "Lojik 1" 12 nolu kapı çıkışı "Lojik 0" olur. Böylece mühürleme işlem. Röle çıkışları +Vcc ye yani "Lojik 1" e bağlı olduğu için röle girişlerine de "Lojik 1" sinyalleri geldiğinden röleler enerjilenmez. Her iki rölenin girişlerine bağlı olan sürücü DEĞİL kapılarına gelen "Lojik 0" sinyalleri bu kapı çıkışlarını dolayısıyla da röle girişlerini "Lojik 1" yapar. 7 nolu kapı çıkışındaki "Lojik 0" sinyali geri besleme ile 6 nolu kapının üst girişine gelir ve bu kapı çıkışının sürekli "Lojik 1" olarak kalmasını sağlar. Böylece devrenin başlangıçta hata ile enerjilenmesi önlenmiş olur. Birincinin girişindeki sinyal ikincinin çıkışındaki sinyal ile aynı olacağı için ardı ardına bağlı iki DEĞİL kapısı silinebilir. Set butonuna bastığımızda direnç üzerinden gelen akım buton üzerinden devresini tamamlayacağı için 6 nolu kapının alt girişine "Lojik 0" sinyali gelir. Ve devre çalışmaya hazır hale gelir.8 ve 16 nolu kapı çıkışları "Lojik 0" .

18 nolu kapı girişinde "Lojik 0" sinyali vardı. 15 nolu kapı çıkışından 11 nolu kapı girişine ve 11 nolu kapı çıkışından 17 nolu kapı girişine yapılan bağlantılar kilitleme devresini oluşturur. 1 nolu kapı çıkışı "Lojik 1" olur. Yıldız rölesinin çıkışı da "Lojik 1" seviyesinde olduğu için Yıldız rölesinin enerjisi kesilir. 2 nolu kapı çıkışı "Lojik 0" . Böylece Yıldız rölesinin girişine "Lojik 0" sinyali gelir.İleri Kumanda Teknikleri DEML Elektrik 9 nolu kapı çıkışı ise "Lojik 0" . 15 nolu kapının girişlerinin her ikisinin de "Lojik 1" olmasından dolayı bu kapının çıkışı "Lojik 0" olur. Rölelerin girişinde bağlı olan DEĞİL kapıları ise Sürücü (Tampon) devrelerini oluşturur. 17 nolu kapının alt girişine "Lojik 1" gelir. Kontakları konum değiştirir. açıklamanın başında başlangıç –Reset devresinin çalışmasında açıklandığı gibi rölelerin enerjisi kesilir.17 nolu kapı girişlerinin ikisine de "Lojik 1" sinyali geldiği için bu kapı çıkışı "Lojik 0" olur. 5 nolu kapı çıkışı "Lojik 0" olur ve hangi rölenin devresi enerjiliyse. Yıldız rölesi enerjili iken 11 nolu kapı çıkışı "Lojik 0" seviyesindeydi. 12 nolu kapı çıkışı "Lojik 0" olur. Bu devrede 1-2-3-4 ve 5 nolu kapıların oluşturduğu devre Başlangıç-Reset devresidir. Bu esnada. 13nolu kapı çıkışı "Lojik 0" . 15 nolu kapı çıkışından 11 nolu kapıya giden "Lojik 0" sinyali bu kapı çıkışını "Lojik 1" yapar ve bu kapının çıkışı "Lojik 1" olur. Sürücü DEĞİL kapısına gelen "Lojik 1" sinyali bu kapı çıkışını "Lojik 0" yapar. 10 nolu kapı çıkışı "Lojik 1" 11 nolu kapı çıkışı "Lojik 0" 12 nolu kapı çıkışı "Lojik 1" olur. Bu kapının çıkışı "Lojik 0" olur. BAŞARILAR DİLERİM SAYFA . Yıldızın enerjisi kesilince bu kilitleme ortadan kalkmış oldu. Bu "Lojik 0" sinyali hem yıldız devresinin bir daha enerjilenmemesini yani kilitleme işlemini sağlar. Böylece üçgen devreye ait mühürleme işlemi yapılmış olur. Reset butonuna bastığımızda 1 nolu kapı girişine buton üzerinden "Lojik 0" sinyali gider. 15 nolu kapı çıkışındaki "Lojik 0" sinyali 16 nolu kapı çıkışını "Lojik 1" yapar. "Lojik 1" e (+Vcc) bağlı olduğu için üçgen rölenin enerjilenmesini sağlar. Bu kapı çıkışından 14 nolu kapı girişine "Lojik 0" sinyali ile geri belseme yapılır. Böylece zamanlayıcı devre eski haline dönse bile 14 nolu kapı çıkışının sürekli olarak "Lojik 1" seviyesinde kalması sağlanmış olur. Çıkışı ise "Lojik 1" olur. Böylece devrede Set butonuna basıldığında önce Yıldız rölesi enerjilenir. Üçgen röleye gelen "Lojik 0" sinyali rölenin çıkışı. 17 nolu kapının üst girişine ise 11 nolu kapı çıkışından artık "Lojik 1" sinyali gelmektedir. Böylece yıldız enerjili iken üçgen rölenin enerjilenmemesi sağlanıyor yani kilitleme yapılıyordu. 10 nolu kapı çıkışından "Lojik 1" sinyali alan zamanlayıcı devre enerjilenir ve bir süre sonra çıkışı konum değiştirerek "Lojik 1" olur. Yani rölelerden biri enerjiliyken diğer rölenin enerjilenmemesini sağlar. Yıldız rölesinin girişinde yer alan sürücü DEĞİL kapısına "Lojik 1" sinyali gelir. 1 nolu Sürücü DEĞİL kapısının çıkışı "Lojik 1" olacağı için röle girişine "Lojik 1" sinyali gider.54 - . Buradan "Lojik 1" sinyali 10 nolu kapı çıkışını "Lojik 0" yapar. 7 ve 15 nolu kapı çıkışlarından yapılan geri beslemeler Mühürleme devrelerini oluşturur. hem de işi biten zamanlayıcı devreye "Lojik 0" sinyali göndererek devreden çıkmasını sağlar. 17 nolu kapı çıkışındaki "Lojik 0" sinyali 9 nolu kapıya gider ve bbu kapı çıkışını "Lojik 1" yapar. 14 nolu kapı çıkışı "Lojik 1" olur. 4 nolu kapı çıkışı "Lojik 1" olur. Rölenin çıkışı +Vcc ye bağlı olduğundan yani "Lojik 1" seviyesinde olduğundan röle enerjilenir. bir süre sonra Yıldız rölenin enerjisi kesilir ve Üçgen rölesi enerjilenir.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful