You are on page 1of 196

ҮНДСЭН ХУУЛ И Й Н

ШҮҮХ ЭРХ МЭД ЭЛ:


ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ,
ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ

МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ


БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙД ЗОРИУЛСАН
ОЛОН УЛСЫН БАГА ХУРАЛ

2017 оны 6 дугаар сарын 30-ны өдөр


Монгол Улс
Улаанбаатар хот

CONSTITUTIONAL JUSTICE:
CURRENT ISSUES, PROSPECTS

The International Conference


on the occasion of the
25th Anniversary of the
Constitutional Court of Mongolia

June 30, 2017


In Ulaanbaatar
Mongolia
ННА - 67.400.1
ДАА - 342
Ү - 823

Ү Н Д С Э Н Х УУЛ ИЙН
ШҮ Ү Х Э РХ М ЭД ЭЛ:
ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ,
ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ

CONSTITUTIONAL JUSTICE :
CURRENT ISSUES, PROSPECTS

© Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц, 2018 он

© Constitutional Court of Mongolia, 2018

ISBN 978-99978-843-4-3
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

Гарчиг - Content

Монгол Улсын Их Хурлын даргын мэндчилгээ 5


Greeting speech of the Chairman of the State Great Hural of Mongolia 7

Ханнс Зайделийн сангийн Тэргүүн захирлын мэндчилгээ 9


Greeting speech of the Chief executive officer of Hanns Seidel
Foundation 14

ИЛТГЭЛ - PRESENTATION

Үндсэн хуулийн шүүх эрх мэдэл: Тулгамдсан асуудал


хэтийн төлөв
Илтгэгч: Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэцийн гишүүн, Монгол
Улсын гавьяат хуульч, доктор, профессор Н.ЖАНЦАН 19
The constitutional judicial power: Challenges and tendencies
N.JANTSAN, Member of the Constitutional court of Mongolia, Dr., Prof.,
Merited Lawyer of Mongolia 29

ОХУ-ын Үндсэн хуулийн шүүх эрх мэдэл: Орчин үеийн


бодит байдал ба шинээр тулгарч буй асуудал
Илтгэгч: ОХУ-ын Үндсэн хуулийн шүүхийн шүүгч С.Д.КНЯЗЕВ 39
Конституционное правосудие в России: Современные
реалии и новые вызовы
С.Д.КНЯЗЕВ, Cудья Конституционного суда Российской
Федерации, доктор юридических наук, профессор 51

Монгол Улсын Үндсэн хуулийн үндсэн бүтэц


Илтгэгч: Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэцийн дарга Д.ОДБАЯР 65
Basic structure of the Constitution of Mongolia
D.ОDBAYAR, Chairman of the Constitutional court of Mongolia 77

Монгол Улсын Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах үзэл


баримтлалын асуудал
Илтгэгч: Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, Монгол Улсын
гавьяат хуульч, доктор, профессор Д.ЛҮНДЭЭЖАНЦАН 89
Conceptual issues related to making amendments to the
Constitution of Mongolia
D.LUNDEEJANTSAN, Member of the State Great Hural of
Mongolia, Sc.Dr., Prof., Merited Lawyer of Mongolia 103

3
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

Парламент болон Үндсэн хуулийн шүүх хоорондын


харилцааны зөрчилдөөнтэй байдал
Илтгэгч: ХБНГУ-ын Үндсэн хуулийн шүүхийн шүүгч, доктор
ЗИБЮЛЛЕ КЕССАЛ ВУЛЬФ 117
Das Spannungsverhältnis zwischen Parlament und
Verfassungsgericht
SIBYLLE KESSAL-WULF, Dr., Richterin des bundesverfassung-
sgerichts 126

БНТУ-ын Үндсэн хуулийн шүүхийн тулгамдсан асуудал ба


хэтийн төлөв
Илтгэгч: БНТУ-ын Үндсэн хуулийн шүүхийн шүүгч РЕЖАЙ АКЕЭЛ 135
Actual issues and prospects of the Turkish Constitutional
justice
RECAI AKYEL, Dr., Assoc. Prof., Judge of the Constitutional court
of the Republic of Turkey 152

Үндсэн эрхийн маргаан – Цэц шийдвэрлэх боломж, хандлага


Илтгэгч: Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэцийн гишүүн Д.ГАНЗОРИГ 167
Basic rights dispute – Possibilities for solutions by the
Constitutional court and current tendencies
D.GANZORIG, Member of the Constitutional court of Mongolia 176

БНСУ-ын Үндсэн хуулийн шүүх: Нийгмийн үндсэн эрхийг


хамгаалах нь
Илтгэгч: БНСУ-ын Үндсэн хуулийн шүүхийн шүүгч КИМ ЧАН ЖУН 185
The Constitutional court of Korea: Ensuring fundamental
social rights
KIM CHANG JONG, Justice of the Constitutional court of Korea 192

Үндсэн хуулийн хяналтын нийгэм - хууль зүйн мөн чанар


Илтгэгч: Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэцийн гишүүн, Монгол
Улсын гавьяат багш, доктор, профессор Д.СОЛОНГО 197
The social and legal nature of Constitutional control
D.SOLONGO, Member of the Constitutional court of Mongolia, Dr.,
Prof., Merited Lecturer of Mongolia 204

4
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэцийн гишүүн,


Монгол Улсын гавьяат хуульч, доктор, профессор
Н.ЖАНЦАН

ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ:


ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ХЭТИЙН ТӨЛӨВ

Эрхэм хүндэт ноёд, хатагтай нар аа,


Хүндэт зочид оо,

Та бүхэндээ Монгол Улсад Үндсэн хуулийн шүүх эрх мэдлийг


хэрэгжүүлэгч Үндсэн хуулийн цэц байгуулагдсаны 25 жилийн ойн
халуун дотно мэндчилгээ дэвшүүлэн, цаашдын ажилд тань өндөр
амжилт хүсэж байгааг минь хүлээн авна уу.

Мөн бидний урилгыг хүлээн авч энэхүү хуралд хүрэлцэн


ирсэн болон илтгэл бэлтгэн оролцож, өөрийн орны туршлагаа
хуваалцаж буй зочид, төлөөлөгчид Та бүхэнд халуун дотно
мэндчилгээ дэвшүүлж байгааг минь хүлээн авна уу.

Нэг. Үндсэн хуульт ёс ба Үндсэн хуулийн шүүх эрх мэдэл,


Монгол орны онцлогийн тухайд

Үндсэн хууль нь хүн төрөлхтний түүхэнд 200 гаруй жилийн


түүхтэй бөгөөд Үндсэн хуулийн үүслийн уг сурвалж нь төр болон
төрийн эрх мэдлийг хуулиар хязгаарлах гэсэн оролдлоготой
холбоотой хэмээн үздэг. Хаант засгийн хэмжээгүй эрх мэдлийг
хязгаарлах үзэл санаа нь үндсэн хуульт ёс үүсэх эх сурвалж болсон
бол парламентын засаглалын эрх мэдлээ хэтрүүлэх, өөртөө илүү
эрх мэдэл тогтоох үйлдэл, санаархал нь Үндсэн хуулийн хяналт
бий болгох эх сурвалж болсон гэж үзэх үндэслэлтэй.

Үндсэн хуулийн хяналтын үзэл санаа хүн төрөлхтөнд үүсээд


зуу гаруй жилийн нүүрийг үзэж байна. Үндсэн хуулийн хяналтын
мөн чанар нь тухайн улсад Үндсэн хуулийг хэрхэн дагаж мөрдөж
байгаад төрийн зүгээс тавих хяналт бөгөөд ихэнх оронд ийм
хяналт нь шүүхийн тогтолцоонд багтаж хийгддэг боловч зарим
оронд шүүхийн тогтолцооноос гадуур хийх зохицуулалттай улс
орон ч бас байдаг.

Амьдрал дээр Үндсэн хуультай болсон ч Үндсэн хуулиа


зөрчих хандлага төрийн эрх мэдэлтнүүдийн дотор ажиглагдсаар
19
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

ирсэн. Үндсэн хууль зөрчих нь санаатай ба санамсаргүй хоёр


үндсэн хэлбэртэй бөгөөд санаатай нь Үндсэн хуулийг үл ойшоож
шууд зөрчих, санаатайгаар түүний агуулга, утга санааг гуйвуулан
тайлбарлаж зөрчих зэрэг хэлбэртэй байна. Хүн төрөлхтөн энэ
бүхнээс үүдэж Үндсэн хуулийн хяналт буюу Үндсэн хуулийн шүүх
эрх мэдэл гэсэн шинэ ойлголтыг төрийн тогтолцоонд зайлшгүй
байх ёстой гэж үзсэн билээ. Үндсэн хуулийн шүүх эрх мэдлийн
байгууллага нь Үндсэн хуулийг чандлан сахиулах, түүнийг
төрийн эрх мэдэлтнээс хамгаалах, Үндсэн хуульт ёсыг хамгаалах
үүрэгтэй бөгөөд энэ ч үүднээс шүүхгүй Үндсэн хууль бол шүдгүй
арслантай адил гэсэн хэлц үг Европт дэлгэрсэн байдаг. Австри
Улсаас эхтэй Үндсэн хуулийн шүүх өнөөдөр Европын ихэнх оронд
байгуулагдаад зогсохгүй дэлхийн бүх тивд, түүний дунд Ази
тивийн ихэнх оронд үүд хаалгаа нээгээд байна.

Хүн төрөлхтний хөгжилд даяаршил зарим бодит үр нөлөө


үзүүлдгийн нэг жишээ бол Үндсэн хуульт ёсонд хандах хандлага,
хууль дээдлэх соёлыг түгээх эрхэм зорилгыг хэрэгжүүлэх үүднээс
Үндсэн хуулийн шүүх эрх мэдлийг дэлхий даяар хүлээн зөвшөөрч
бататган бэхжүүлж байна. Үүнийг Үндсэн хуулийн хяналтын
байгууллага болох Үндсэн хуулийн шүүхээр жишиг болгон
тайлбарлаж байгаа юм.

Монгол Улсын хувьд ардчилсан шинэ тогтолцоонд


шилжсэнтэй холбогдуулан 1992 онд шинэ Үндсэн хуулийг баталсан
билээ. Энэхүү Үндсэн хуулиар иргэдийн үндсэн эрхийг хамгаалах
үүднээс төрийн эрх мэдлийг хэрэгжүүлэгч байгууллагуудын үйл
ажиллагаа, эрх хэмжээг Үндсэн хуульд нийцүүлж хязгаарлаж
байхын тулд Монгол Улсад “Үндсэн хуулийн цэц” гэсэн Улсын эх
хуулийг онч мэргэнээр сахин хамгаалах утгыг бэлгэдсэн нэртэй
үндсэн хуулийн шүүхийг байгуулахаар хуульчилсан юм. Монгол
Улсын ардчилсан шинэ Үндсэн хуулийн нэг ололт бол Үндсэн
хуульт ёсыг бэхжүүлэх механизм болох Үндсэн хуулийн шүүх эрх
мэдлийн институцийг Үндсэн хуулийн тогтолцоонд бий болгосон
явдал юм. Ийнхүү Монгол Улсын Үндсэн хуулийг аливаа нөлөөнд
автахгүй гагцхүү Үндсэн хуульд хатуу чанд захирагдан хамгаалж
байх тийм хариуцлагатай эрхэм үүрэг Үндсэн хуулийн цэцэд л
оногдсон юм.

Үндсэн хуулийн цэц энэ үүргээ нэр төртэй биелүүлж чадах


аваас Монголын төр, нийгмийн тогтолцоог тогтвортой байлгах,
Монгол оронд Үндсэн хуулиар нэгэнт тогтсон ардчилсан тогтолцоог
20
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

хамгаалах эрхэм үүргээ биелүүлж байгаа нь тэр билээ.

Дэлхий дахинаа Үндсэн хуульт ёсны төлөвшилт Үндсэн


хуулийн шүүхийн үүрэг нэн өндөрт тавигдаж, төрийн эрх барих
байгууллага, албан тушаалтнуудын хууль дээдлэх ёсны хэмжүүр,
үндсэн хуульт ёсны төлөвшлийн баталгаа болж байна. Монгол
Улсын Үндсэн хуулийн цэц энэ жишгээр замнаад 25 жилтэйгээ
золгож байна.

Үндсэн хуульт ёс, Үндсэн хуулийг дээдлэх болон хуулийг


сахин биелүүлэх, хүний болон иргэний эрх, эрх чөлөөг
хамгаалах явдлыг хангах шаардлагаас урган Үндсэн хуулийн
цэцийн шийдвэрийн хууль зүйн хүчин чадлыг Үндсэн хуулиар
баталгаажуулан тодорхойлсон байдаг. Ер нь Үндсэн хуулийн
шүүхийн шийдвэрүүд нь тухайн асуудлаар цаашид нийтээр дагаж
мөрдөх, удаан хугацаанд үйлчлэх, жишиг тогтоох хандлагатай
байдгаараа бусад байгууллагын шийдвэрүүдээс онцлог төдийгүй
нийгэмд үзүүлэх нөлөө ихтэй, иргэд болон албан тушаалтнуудын
хууль дээдлэх чиг хандлагыг тодорхойлж өгдөг билээ.

Үндсэн хуулийн цэц Үндсэн хуулиар олгогдсон өөрийнхөө


бүрэн эрхийн хүрээнд Үндсэн хууль зөрчсөн хууль, тогтоол,
зарлиг, Ерөнхийлөгч, Улсын Их Хурал, Засгийн газрын гаргасан
бусад шийдвэрийг хүчингүй болгохоос гадна эрх бүхий албан
тушаалтны үйл ажиллагаа Үндсэн хууль зөрчсөн эсэхийг
тогтоодог юм. Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэцийн маргаан
хянан шийдвэрлэх ажиллагааны зорилт нь Үндсэн хууль зөрчсөн
тухай маргааныг бүх талаас нь бүрэн гүйцэд, бодитой хянан
үзэж, магадлан шийдвэрлэж Үндсэн хуулийг чандлан сахиулах
баталгааг хангахад оршино.

Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэцэд иргэн хүн Үндсэн хуульд


заасан харьяалан шийдвэрлэх маргааны аль ч асуудлаар хандах
боломжтой бөгөөд заавал шүүхээр урьдчилан шийдвэрлүүлсэн
байх шаардлагыг тавьдаггүй. Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц
Үндсэн хууль зөрчсөн маргааныг иргэдийн өргөдөл, мэдээллийн
дагуу өөрийн санаачилгаар, эсвэл Улсын Их Хурал, Ерөнхийлөгч,
Ерөнхий сайд, Улсын дээд шүүх, Ерөнхий прокурорын хүсэлтээр
хянан шийдвэрлэдэг онцлогтой.

Харин маргаан хянан шийдвэрлэх ажиллагааг хуулиар


тогтоосон журмын дагуу томилогдсон Цэцийн гишүүд хэрэгжүүлэх
21
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

бөгөөд бага суудлын хуралдааныг 3, дунд суудлыг 5, их суудлын


хуралдааныг 7-9 гишүүний бүрэлдэхүүнтэй хийнэ. Цэцэд
ирсэн өргөдөл, мэдээлэл, хүсэлтийг үндэслэн маргаан үүсгэх
эсэх талаарх Цэцийн гишүүний шийдвэрт гаргасан гомдлыг
бага суудлын хуралдаанаар; холбогдох байгууллага, албан
тушаалтнаас батлан гаргасан шийдвэр Үндсэн хуульд нийцэж буй
эсэх асуудлыг анхлан шийдвэрлэхэд дунд суудлын хуралдаанаар,
Цэцийн дунд суудлын хуралдаанаас гаргасан дүгнэлтийг Улсын Их
Хурал хүлээн зөвшөөрөөгүй буюу урьд шийдвэрлэсэн маргааны
талаар шинэ нөхцөл байдал илэрсэн тохиолдолд их суудлын
хуралдаанаар тус тус хэлэлцэн шийдвэрлэдэг онцлогтой. Энэ нь
эцсийн шийдвэр бөгөөд гармагцаа хүчин төгөлдөр болдог.

Хоёр. Үндсэн хуулийн цэц Үндсэн хуулиар баталгаажсан


зорилгоо ханган биелүүлж ирсэн нь

Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц байгуулагдсаны дараахь


эхний жилүүдэд манай улсад Үндсэн хуулийн шүүх эрх мэдлийн
талаарх ойлголт иргэдэд тэр бүр байсангүй. Гэвч жил ирэх бүр
энэ байдалд өөрчлөлт орж иргэдийн Үндсэн хуулийн шүүх буюу
Цэцийн талаарх ойлголт бэхжиж ирлээ. Энэ нь маргааны тоо
жилээс жилд өссөөр байгаагаар төдийгүй, ирж байгаа өргөдөл,
мэдээллийн агуулга, чиглэлээс тодорхой харагдаж байна.

Иргэдээс ирүүлсэн өргөдөл, мэдээллийг Монгол Улсын


Үндсэн хуулийн цэц хүлээн авч хянан хэлэлцээд хүний эрхийн
олон зөрчлийг таслан зогсоосон шийдвэрүүдийг гаргасан байдаг.
Эдгээр шийдвэр нь цаашид жишиг болон хэрэгжиж ийм төрлийн
зөрчил гаргахаас сэргийлэх онцгой ач холбогдолтой төдийгүй,
хүний эрх, эрх чөлөөг хамгаалах, хөхиүлэн дэмжих, цаашлаад
Үндсэн хуульт ёсны төлөвшилт бодитой нөлөөгөө үзүүлсээр
байгааг тэмдэглэх нь зүйтэй байна.

Үндсэн хуулийн цэцэд ирсэн өргөдөл, мэдээлэл, гомдлын


агуулгын олон жилийн дунджийг авч үзвэл:
- Хууль, түүний холбогдох зүйл заалт, Улсын Их Хурлын
бусад шийдвэр Үндсэн хууль зөрчсөн тухай асуудлаар 50-60
орчим хувь;
- Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн шийдвэр, Засгийн газрын
шийдвэр, Сонгуулийн төв байгууллагын гаргасан шийдвэр Үндсэн
хууль зөрчсөн тухай асуудлаар 10-20 орчим хувь;
- Төрийн өндөр албан тушаалтан /Монгол Улсын
22
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

Ерөнхийлөгч, Улсын Их Хурлын дарга, Улсын Их Хурлын гишүүн,


Ерөнхий сайд, Засгийн газрын гишүүн, Улсын дээд шүүхийн
Ерөнхий шүүгч, Улсын ерөнхий прокурор/ Үндсэн хууль зөрчсөн
тухай асуудлаар 15-20 орчим хувийг тус тус эзэлж байна.

Ирсэн өргөдөл, мэдээллийн 10-аад хувьд нь маргаан хянан


шийдвэрлэх ажиллагаа үүсгэн шийдвэрлэсэн үзүүлэлт бий. Бусад
90 хувь нь Үндсэн хуулийн маргааны шинжийг агуулаагүй, эсвэл
бусад байгууллагын эрх хэмжээний асуудал байдаг. Монгол
Улсын Үндсэн хуулийн цэц байгуулагдсанаас хойш гаргасан
шийдвэрийн 55 орчим хувь нь Үндсэн хууль зөрчсөн гэсэн
агуулгатай байна. Хүний эрх, эрх чөлөөтэй холбогдсон Үндсэн
хуулийн заалттай холбоотой хянан шийдвэрлэсэн маргааны
тухайд 60 орчим хувьд Үндсэн хууль зөрчсөн тухай дүгнэлт
гаргажээ.

Дээр дурдсанчлан өнгөрсөн хугацаанд хүний эрх, эрх


чөлөөтэй холбоотой цөөнгүй маргааныг Монгол Улсын Үндсэн
хуулийн цэц хянан шийдвэрлэсэн. Тодруулбал, иргэдийн өмчлөх,
эд хөрөнгө шударгаар олж авах эрх; ажил мэргэжлээ чөлөөтэй
сонгох, хөдөлмөрлөх, тэтгэвэр, тэтгэмж авах, эрүүл мэндээ
хамгаалуулах эрх; шашин шүтэх, эс шүтэх, итгэл үнэмшилтэй
байх эрх чөлөө; сонгох сонгогдох, сайн дураар эвлэлдэн нэгдэх,
жагсаал цуглаан хийх, төрийн байгууллага, албан тушаалтанд
өргөдөл гомдол гаргах, мэдээлэл хайх, хүлээн авах эрх;
халдашгүй чөлөөтэй байх, хуульд заасан үндэслэлгүйгээр эрхээ
хязгаарлуулахгүй байх, хувийн нууцаа хамгаалуулах эрх; шүүхэд
гомдол гаргах, шүүхийн шийдвэрийг давж заалдах, хууль зүйн
мэргэжлийн туслалцаа авах зэрэг эрхийн талаарх шийдвэрүүдийг
Цэцээс гаргаж байсан бөгөөд эдгээр нь бүгд нийгэмд үр нөлөөтэй,
Үндсэн хуулийг чандлан сахиулахад чиглэсэн шийдвэр болсон
гэж дүгнэгддэг. Мөн иргэдийн тэгш эрхийг хангаж хамгаалсан,
тэгш бус буюу ялгаварлан гадуурхсан зохицуулалт агуулсан олон
хууль тогтоомжийг Үндсэн хуулийн цэц өөрийн шийдвэрүүдээрээ
засаж залруулсан билээ.

Түүнчлэн эрх мэдэлтнүүд Үндсэн хуулиар олгосон эрх мэдлийг


өргөтгөх, эсхүл бусдын эрх мэдлээс танах, хүрээ хэмжээнээс
халих аль аль нь Үндсэн хуулийн хяналтад өртөх учиртай. Хэрвээ
Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэцийн шийдвэрүүдийг судлан
үзвэл Үндсэн хуулиар тогтоосон төрийн эрх мэдэл хуваарилалтын
хүрээнээс хальсан, эрх мэдэл нэмж авсан цөөнгүй шийдвэр, эрх
23
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

зүйн актыг хүчингүй болгож ардчилсан төрийн гол зарчим болсон


эрх мэдэл хуваарилах зарчмыг хамгаалан бэхжүүлж төрийн
тогтолцоонд тэнцвэрт байдал бий болгосон олон шийдвэрийг олж
харж болно.

Үндсэн хуулийн цэцийн шийдвэр олон тохиолдолд улс төрийн


намжмал тогтвортой байдлыг бий болгодог гэж үзэж болно. Учир
нь Үндсэн хуулийн цэцийн шийдвэр зөвхөн Үндсэн хуулийн үзэл
баримтлалд тулгуурлаж гардаг төдийгүй, уг шийдвэр нь давж
заалдах газаргүй, зөвхөн биелэгдэх учиртай тул Үндсэн хуулиа
дээдлэх үүднээс Цэцийн шийдвэрт захирагддаг.

Мөн Монгол Улсын Үндсэн хуульд шүүх эрх мэдлийн хараат


бус байдлыг бататган бэхжүүлснийг Үндсэн хуулийн цэц өөрийн
олон шийдвэрээрээ хамгаалж иржээ. Эдгээр шийдвэрээс үзэхэд
шүүгчийн албаны болон хувийн хараат бус байдалд нөлөөлж
болох олон хүчин зүйл байгаа бөгөөд түүнийг иргэний өргөдөл,
мэдээлэл, эрх бүхий байгууллагын хүсэлтийн үндсэн дээр тухай
бүрт нь судлан шийдвэрлэж ирсэн байна.

Үндсэн хуулийн цэц оршин байгаагаараа Үндсэн хууль


зөрчигдөхөөс урьдчилан сэргийлэх томоохон үүрэг гүйцэтгэдэг
гэж эрдэмтэд, судлаачид үздэг. Ер нь хууль хяналтын систем
байгаагийн нэгдүгээр үүрэг нь урьдчилан сэргийлэх ач
холбогдолтой байдаг нь амьдралаар нотлогдсон үнэн юм. Улсын
Их Хурлын хуралдааны танхимаас “хэрвээ ийм заалт орвол
Үндсэн хуулийн цэцэд хандана шүү” гэсэн үг хэллэг олонтаа
хэлэгдэх болсон нь ч үүнтэй холбоотой юм.

Гурав. Монгол Улс дахь Үндсэн хуулийн шүүх эрх мэдлийн


өнөөгийн байдал, тулгамдаж буй асуудлын тухайд

Монгол Улсын Үндсэн хуулийн шүүх бол Үндсэн хуулийн


үзэл санааны үүднээс, түүнд тусгагдсан зохицуулалтын агуулга,
зарчмын хүрээнд шийдвэрээ гаргадаг. Түүнээс биш энэ хууль,
энэ зохицуулалт, энэ шийдвэр “зөв буруу”, “сайн муу” гэж дүгнэж
түүндээ хөтлөгдөн шийдвэр гаргахгүй. Зарим маргааны тухайд,
тухайн зохицуулалтад сайн тал олон байсныг үгүйсгээгүй. Гагцхүү
Үндсэн хуулийн цэц тэр талаас нь биш зөвхөн Монгол Улсын
Үндсэн хуульд тусгагдсан үзэл баримтлал, түүний агуулга талаас
нь шийдвэрээ гаргаж ирсэн. Энэ нь Үндсэн хуулийн цэцэд ч гэсэн
өөрийн гэсэн хил хязгаар байдгийг харуулж байгаа юм.
24
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

Өнөөгийн Монголын олон төрлийн ашиг сонирхол зэрэгцэн


оршсон нээлттэй зах зээлийн нийгэмд иргэдийн үндсэн эрхийг
хамгаалах, Үндсэн хуульт ёсыг сахин бэхжүүлэх нь амар хялбар
ажил биш. Хэдийгээр эрх зүйт төрийн үзэл баримтлалыг хүлээн
авч хөгжүүлж байгаа ч өөрсдийн улс төрийн болон амин хувийн
явцуу ашиг сонирхолдоо нийцүүлэн эрх баригчид Үндсэн хуулийн
үзэл санааг гуйвуулан тайлбарлахаас эхлээд, эрх мэдэл бүхий
албан тушаалтнууд Үндсэн хуулийн заалтуудыг санаатай,
санамсаргүйгээр өөрсдөдөө ашигтай байдлаар буруу хэрэглэн
гажуудуулах тохиолдол гарсаар байна. Ийм зөрчлийг Үндсэн
хуульт ёсны үүднээс хамгаалж, таслан зогсоох үүрэг бол яах
аргагүй Үндсэн хуулийн цэцэд хадгалагддаг.

Иргэдийн эрх, эрх чөлөө баталгаатай хэрэгжсэнээр ардчилал,


тэгш эрхийн зарчим бодит биелэл болж, төр, ард түмний эв
нэгдлийг бататган тогтоох нөхцөл бүрддэг. Монгол Улсын Үндсэн
хуулийн цэц нь Үндсэн хуульд дээд хяналт тавих чиг үүрэгтэй
байгууллага болохын хувьд Монгол Улсын иргэний эрх, эрх чөлөөг
байгуулагдсан цагаасаа эхлэх хамгаалан баталгаажуулж, энэ
талаарх хэм хэмжээний зөрчлийг таслан зогсоож ирсэн билээ.

Эрх зүйт төрийг бий болгох буюу хууль дээдлэх ёсыг


төлөвшүүлэх нь хүний эрх, эрх чөлөөг хамгаалах гол баталгаа
бөгөөд төрийн эрх мэдлийг хууль тогтоох, гүйцэтгэх, шүүх эрх
мэдэлд зөв тэнцвэржүүлэн хуваарилах нь үүнийг хэрэгжүүлэх
нөхцөлийг бүрдүүлдэг.

Шүүхийн бие даасан, шүүгчийн хараат бус байдал нь эрх


мэдэл хуваарилах онолоос урган гарсан гэж үзэж болно. Үндсэн
хуулийн цэцийн бие даасан, гишүүдийн хараат бус байдал нь
Үндсэн хуулийн шүүх эрх мэдэл оршин тогтнох баталгаа төдийгүй
иргэдийн эрх, эрх чөлөө, ашиг сонирхлыг хамгаалах, эрх мэдлийн
тэнцвэрт байдал хангагдах суурь нөхцөл мөн. Шүүх эрх мэдлийн
хараат бус байдлын зарчим нь маш нарийн, олон талт ойлголтыг
багтаадаг бөгөөд түүний дархлаа болох бүхий л хамгаалалт
хангагдсан нөхцөлд хараат бус байдал нь бүрэн хамгаалагдана.

Хэдийгээр Монгол Улсын Үндсэн хууль, Монгол Улсын Үндсэн


хуулийн цэцийн тухай хуульд Үндсэн хуулийн цэцийн хараат бус
байдлыг хуульчилсан боловч хууль тогтоох байгууллага болон
Үндсэн хуулийн цэцийн хоорондын бодит харилцаа нь Үндсэн
хуулийн цэцийн хараат бус байдалтай нягт холбоотой байдаг.
25
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

Нэгэн жишээг дурдахад Улсын Их Хурал 2016 оны 1 дүгээр


сарын 19-ний өдөр баталсан Үндсэн хуулийн цэцийн тухай хуульд
оруулсан нэмэлт, өөрчлөлтөөрөө Цэцийн гишүүний эрх зүйн
байдлыг илтэд дордуулсан, Цэцийн гишүүний хараат бус байдалд
халдсан агуулга бүхий заалтууд орсныг нэр бүхий иргэдийн
мэдээлэл, гомдлын дагуу Үндсэн хуулийн цэц хэлэлцээд 2016
оны 6 дугаар сард хүчингүй болгосон юм.

Энэ шийдвэрийг гаргахад эрх баригчид, хууль тогтоогчдын


зүгээс багагүй дарамт шахалт Үндсэн хуулийн цэцэд үзүүлж
байсныг Та бүгдийн нэлээд нь санаж байгаа байх. Гэвч Үндсэн
хуулийн цэц Үндсэн хуулийн баталгааг хангахын тулд дээрх
шийдвэрийг гаргаж чадсан юм.

Энэ мэт зарим бэрхшээл байгаа боловч Монгол Улсын


Үндсэн хуулийн цэц Үндсэн хуулийг чандлан сахиулах, хүний
эрхийг хамгаалах үүргээ чин шударгаар нэр төртэй тууштайгаар
биелүүлсээр байна.

Дөрөв. Монгол Улс дахь Үндсэн хуулийн шүүх эрх


мэдлийн цаашдын хандлагын тухайд

Үндсэн хуулийн цэцэд маргаан хянан шийдвэрлэх ажиллагааг


Үндсэн хууль, Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэцийн тухай хууль,
Үндсэн хуулийн цэцэд маргаан хянан шийдвэрлэх ажиллагааны
тухай хууль болон тэдгээртэй нийцүүлэн гаргасан бусад хуулиар
зохицуулдаг.

Үндсэн хуульт ёсыг хангах, хүний эрхийг баталгаатай


хамгаалах, хөхиүлэн дэмжих зорилтын үүднээс Үндсэн хуулийн
хяналт, Үндсэн хуулийн шүүхийн эрх хэмжээг боловсронгуй
болгоход чиглэсэн олон асуудал бидний өмнө байна.

Нэн тэргүүнд Үндсэн хуульт ёс, хууль дээдлэх ёсыг


төлөвшүүлэх, улс төрийн нам, албан тушаалтны зүгээс ирэх
нөлөө дарамтыг багасгах, Үндсэн хуулийн цэцийн хараат бус
байдлыг баталгаажуулах явдал чухлаар тавигдаж байна. Энэ
үүднээс Үндсэн хуулийн цэцийн болон маргаан хянан шийдвэрлэх
процессын хуулийг дэлхийн түвшинд нийцүүлэн боловсронгуй
болгох хэрэгцээ шаардлага Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэцийн
өмнө тулгараад байгаа бөгөөд уг ажил бидний ойрын ирээдүйн
зорилт болж байна.
26
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

Ингэхдээ Үндсэн хуулийн хяналтыг хэрэгжүүлэхэд чухал


үүрэг гүйцэтгэдэг, гол хөшүүрэг болдог иргэдийн оролцоог улам
баталгаажуулсан, иргэдээс эрх, эрх чөлөөгөө хамгаалуулахад
илүү хялбар, ойлгомжтой болгосон зохицуулалтыг тусгах чиг
хандлагыг баримталж байгаа болно.

Мөн эдүгээ бидний хэрэглэж байгаа Үндсэн хуулийн цэцэд


маргаан хянан шийдвэрлэх ажиллагааны тухай хуульд Үндсэн
хуулийн шүүхийн шийдвэрийг хэрэгжүүлэх, хангах талаарх
зохицуулалтыг нарийвчлан тогтоогоогүй байдаг. Энэ нь зарим
талаар бусад улсын эрх зүйн зохицуулалттай харьцуулахад
манай улсад хоцрогдол байгааг нэг талаас харуулж байгаа юм.

Энэ мэтчилэн цаашдын хандлага, хөгжлийн чиг баримжаагаа


тогтоох, шийдвэрийн чанар, үр нөлөөг дээшлүүлэх зэрэг асуудалд
Үндсэн хуулийн шүүх эрх мэдлийн байгууллагуудын хамтын
ажиллагаа өндөр ач холбогдолтой гэж Монгол Улсын Үндсэн
хуулийн цэцээс үздэгийг энд цохон тэмдэглэмээр байна.

Мөн Үндсэн хуулийн цэц хараат бусаар ажиллах бүхий л


боломжийг бий болгох, түүнд улс төр, эдийн засгийн ямар ч дарамт
шахалт үзүүлэхгүй байх, үйл ажиллагааны хэвийн нөхцөлийг
бүрнээ хангах явдал нь Үндсэн хуульт ёсыг төлөвшүүлэх үйл
явцын чухал хэсэг гэж үзэж болно. Ийм учраас Үндсэн хуулийн
цэцийн бие даасан, гишүүдийн хараат бус байдлыг илүү бататган
бэхжүүлэх шаардлага бол Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэцээс
цаашид баримтлах гол чиг шугам юм.

Дэлхий нийтийн хувьд авч үзвэл Үндсэн хуулийн шүүх эрх


мэдлийн цаашдын хандлага бол Үндсэн хуулийн хяналтын объект
болон субъектын хүрээг аль болох өргөтгөж, үндсэн хуульт ёсыг
бэхжүүлэх, хүн эрх, эрх чөлөөгөө баталгаатай эдлэх боломжийг
одоо байгаагаас илүү болгоход түлхэц өгч дэмжих явдал юм.

Монгол Улс дахь Үндсэн хуулийн шүүх эрх мэдлийн


төлөвшлөөс харахад дэлхий нийтийн энэхүү үнэт зүйлсийг хүлээн
зөвшөөрч бататгах чиглэлд хөл нийлүүлэн алхаж байгаа гэж
үзэх үндэслэл бүрэн бий гэдгийг энэхүү илтгэлийн өмнө дурдсан
хэсгүүдээр нотолсон гэж бодож байна.

Эцэст нь тэмдэглэхэд ардчилсан нийгэмд Үндсэн хуулийн
шүүх эрх мэдэл өөрийн гэсэн байр сууриа бататган бэхжүүлж
27
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

чадлаа. Энэ бол Үндсэн хуулийн цэц өөрийн үүргээ чадварлаг


гүйцэтгэж ардчиллын үнэт зүйлс, Үндсэн хуульт ёс болон хүний
ба иргэний эрх, эрх чөлөөг хамгаалах гол баталгаа, механизм
болохоо харуулж чадсаны тод илрэл.

Иймд энэ өндөр үнэлэмж, итгэл найдварыг бид


хариуцлагатайгаар дааж, цааш цаашдын зөв, шударга
шийдвэрээрээ Үндсэн хуулиа хамгаалах их үйлсэд хувь нэмрээ
оруулж, үүрэг зорилтоо биелүүлнэ гэдэгтээ итгэл төгс байгаа
болно.

Анхаарал хандуулсанд баярлалаа.

28
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

N.JANTSAN
Member of the Constitutional Court of Mongolia
Dr., Prof., Merited Lawyer of Mongolia

THE CONSTITUTIONAL JUDICIAL POWER:


CHALLENGES AND TENDENCIES

Dear Ladies and Gentlemen,


Dear Guests,

Greeting you with the 25th anniversary of establishment of the


Constitutional Court (Tsets), an institution which implements the
Constitutional judicial power, I wish you every success in you further
work.

Please accept my warm greeting to all of you who accepted our


invitation and came to take part in our conference, to all participants
who have prepared their presentations to share the experiences of
their countries.

One. Constitutionalism, constitutional judicial authority and


the specific context of Mongolia

Constitutions have been present in the history of mankind for


over 200 years and it is widely accepted that an attempt to limit the
state power by law lay in the root of creation of a constitution. While
the idea of limiting the absolute authority of the monarchy was the
source of the constitutional tradition, it is also justified to state that the
actions and intentions of the parliament to over-exercise its powers
and increase its own authorities became the reason for establishment
of constitutional checks.

The idea of constitutional control has a history of over hundred


years since its evolvement. The nature of constitutional checks is a
state control of compliance with the Constitution and it is implemented
within the judicial system in most countries while there are some
countries with arrangement of such a control outside of the judicial
system.

There have been tendencies in the ruling authorities to breach


the constitution in practice. Constitutional non-compliance can be
intentional and accidental where the intentional non-compliance
29
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

is associated with disregard of the constitution and deliberate


misinterpretation of its content and meaning. From all these, the
humanity came to a conclusion that there should be a constitutional
judicial branch and constitutional control. The institution that exercises
the constitutional judicial power is vested with the duties of strict
enforcement of the constitution, its protection from governmental
authorities, and assurance of the functioning of the constitutional
order. From this angle, a proverb that constitution without a court is
a lion without teeth spread in Europe. Constitutional courts with their
origins in Austria have now been established in most of the European
countries and have opened their doors in all continents including most
of the countries of Asia.

An example of some factual impacts of globalization in the


global development is the attitude towards constitutionalism and the
universal recognition and implementation of constitutional judiciary all
over the world for the precious goal of dissemination of the culture of
rule of law. This can be described on the example of a constitutional
court as an institution of constitutional checks.

The new Constitution of Mongolia was adopted in 1990 in


connection with the nation’s transition into a new democratic system.
The Constitution provided establishment of a constitutional jurisdiction
in Mongolia titled as Constitutional Tsets symbolizing wisdom
employed for defence of the primary law with an aim to safeguard the
basic rights of the citizens by limiting the power and activities of the
institutions practising the state authority.

An achievement of the new democratic Constitution of


Mongolia was the creation of the Constitutional judicial institution
within the constitutional system as a mechanism for strengthening
the constitutional principles. Thus a precious role of strict and rigid
observance and defence of the Constitution free from side influences
was allotted only to the Constitutional Court named the “Constitutional
Tsets”. A dignified fulfilment of this duty by the Constitutional Court will
mean implementation of its mission to maintain stability of the state
and social system of Mongolia and defend her already established
democratic system.

The role of a constitutional court is highly valued globally as it


strengthens the constitutional traditions and maintains the reference
for the respect of the rule of law by officials and institutions exercising
30
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

the governmental authority. The Mongolian Constitutional Court is


meeting its 25th anniversary since it has followed this path.

The legal power of the decisions of the Constitutional Court


was guaranteed by the Constitution deriving from the necessities
of cherishing the Constitution and constitutionalism, observance of
law and protection of the human rights and freedoms. Generally, the
decisions of the Constitutional Court is different from the decisions
of other institutions in that its decisions are supposed to be obeyed
universally, are valid for a long term and tend to establish precedences.
Moreover, the decisions of the Constitutional Court impose deep
impact on the society and define the attitude of officials and citizens
towards the rule of law.

Within its competencies provided by the Constitution, the


Constitutional Court announces null and void the laws, resolutions,
decrees and other decisions issued by the President, State Great
Khural and Government if they contradict with the Constitution
and establishes whether certain actions of authorized officials are
in conflict with the Constitution. The objectives of examining and
resolving disputes by the Constitutional Court (Tsets) of Mongolia is
to guarantee strict adherence to the Constitution through resolution
of disputes upon complete, accurate and objective examination of all
claims concerning a breach of the Constitution.

A citizen may appeal to the Constitutional Court on any issue of a


dispute within the jurisdiction of the judicial institution and there is no
obligation to have the issue preciously resolved by another court. The
Constitutional Court of Mongolia can examine disputes over breach of
the Constitution upon complaints or information given by citizens, at
its own initiative or at a request of the State Great Khural, President,
Prime Minister, Supreme Court or Prosecutor General.

Examination and resolution of disputes are carried out by


the members of the Constitutional Court appointed under legally
established procedures: a minor bench session is held with 3 members,
a medium bench session is held with 5 members and a full bench
session proceeds with 7 members. Complaints concerning a decision
of a Member of the Constitutional Court on initiating or not initiating
proceedings based on petitions, notifications and requests addressed
to the Constitutional Court are considered by a minor bench session;
the primary conclusions of whether the decisions issued by relevant
31
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

officials or institutions comply with the Constitution are carried out by


a medium bench session; and, in case the State Great Khural rejects
the conclusions of the medium bench session or new circumstances
arise in relations with the previously resolved disputes, resolutions
are issued upon consideration at a full bench session. This decision
is the final and is in force from the moment of its issuance.

Two. The Constitutional Court has been fulfilling its goals


warranted by law

When the Constitutional Court was established in Mongolia, the


citizens of our country lacked knowledge of constitutional judicial
authority. However, the situation changed eventually year by year
and the understanding of the Constitutional Court strengthened in the
people. This is evidenced by the annual increase in the number of
petitions and disputes and the changes in the content and topics of
the petitions and notifications received.

The petitions and notifications arriving from citizens have been


discussed by the Constitutional Court and human rights violations
have been intercepted in the results. These resolutions came to be
further implemented as precedences preventing repetition of similar
violations and made positive impact in safeguarding human rights and
freedoms and strengthening constitutional order.

The petitions, notifications and complaints received at the


Constitutional Court have been as following by average of many
years:
- 50-60% on contradiction of a law or its provision and other
decisions of the State Great Khural with the Constitution;
- 10-20% on violation of the Constitution by decisions of the
President, Government or Central electoral authority;
- 15-20% on breaches of the Constitution by a high level
governmental official (the President, Speaker of the Parliament, MP,
Prime Minister, member of the Government, General Judge of the
State Supreme Court or State Prosecutor General).

Dispute examination and resolution proceedings were initiated


for 10% of all the petitions and notifications with further resolutions.
The remaining 90% are not constitutional issues or fall within the
jurisdiction of other institutions. Since the establishment of the
Constitutional Court of Mongolia, 55% of the resolutions it carried out
32
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

were conclusions of constitutional breach.Also conclusions of violation


of the Constitution were issued for 60% of the disputes examined
and resolved in relations to provisions of the Constitution concerning
human rights and freedoms.

As mentioned above, the Constitutional Court of Mongolia has


resolved a handful of disputes associated with human rights and
freedoms. Thus, the Constitutional Court issued resolutions on the
rights of the citizens to ownership and to obtain properties by honest
ways; the rights to free choice of occupations, to employment, to
pensions and allowances and health care; freedom of belief and
consciousness; rights to elect and to be elected, to assembly, to
demonstrations, to make petitions and complaints to governmental
agencies and officials, to search for and receive information; rights to
inviolability, freedom from limitation of rights without legal justifications
and to privacy; and rights to petition to a court, to appeal a court’s
decision, and to qualified legal assistance.

All these resolutions had a great impact on the society in the


direction of strict compliance with the Constitution. Moreover, the
Constitutional Court of Mongolia protected with its decisionsequality
of the citizens as it corrected many laws and resolutions which
contained regulations that created disparity or discrimination.

Any attempt by authorities to widen their constitutional power or


to reduce the rights and freedoms of others and any action beyond
the legal limits shall be detected by the Constitutional control. A
study of the resolutions of the Constitutional Court of Mongolia will
demonstrate abolition of many decisions and legal acts which have
trespassed the boundaries of the checks and balances and attempted
to increase the authorities of their authors. This way the Constitutional
Court has been defending the core principle of democracy – the
system of division of power maintaining the necessary balance in it.

In many cases, the decisions of the Constitutional Court bring


political stability. The decisions of the Constitutional Court are issued
with reference to the Constitution and based on its principles and,
moreover, there’s no higher institution of appeal and the decisions of
the Constitutional Court are obeyed with respect to the Constriction
and they should only be implemented.

The independence of the judicial branch provided and guaranteed


33
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

by the Constitution of Mongolia has been defended and strengthened


by numerous resolutions and decisions of the Constitutional Court.
These decisions reveal that there are many factors that may affect the
official and personal independence of arbiters and those have been
investigated and resolved following the petitions and notifications of
individuals as well as requests of relevant agencies.

Scholars and researchers agree that the very presence of the


Constitutional Court of Mongolia plays an important role in prevention
of violations of the Constitution. Basically, it has been proved in
practice that the primary importance of instituting a legal check system
is in its preventive functions. And the fact that warnings such as “if you
include your provision in this law, I will appeal to the Constitutional
Court” are heard in the palace of the State Great Khural more and
more frequently is also related with the preventive feature of the
judicial system.

Three. On the current situation of the constitutional judicial


authority and challenges faced

The Constitutional Court of Mongolia issues its decisions on the


basis of the core ideas of the Constitution and within the principles
set forth in the Constitution.It does not make decisions led by its
conclusions of whether a certain law, regulation or decision is “right or
wrong” or “good or bad”. As for some disputes, it is not negated that
some regulations contained many advantageous points. However,
the Constitutional Court does not judge from that angle but makes
decisions from the standpoint of the core principles reflected in
the Constitution of Mongolia.This also demonstrates that even the
Constitutional Court has its own limits and boundaries.

It’s not an easy task to defend the basic rights of the citizens
and safeguard the constitutional system in the current open market
society of Mongolia where many different interests of people coexist.
Despite the acceptance and cultivation of the concept of legal state,
there are still incidents of distorted interpretation of the content of the
Constitution by authorities to mend it to their selfish interests and to
utilize provisions of the Constitution deliberately for their own purposes.
Thus, the duty of interception of such violations and defence of the
constitutional system rests with the Constitutional Court.

Guaranteed fulfilment of the rights and freedoms of the citizens


34
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

supports practical realization of the principles of democracy and


equality and created conditions for strong solidarity of the state and the
people.The Constitutional Court of Mongolia as an institution tasked
to provide the highest control of observance of the Constitution has
been defending the rights and freedoms of the citizens of Mongolia
and seizing breaches of those principles.

Strengthening legal state and cultivation of rule of law will be


the main guarantees of human rights and freedoms while a correct,
balanced distribution of state power between the legislative, executive
and judicial branches provides conditions for implementation of
such a guarantee.It could be said that court autonomy and judges’
independencewere derived from the concept of division of power.
The independent status of the Constitutional Court and its members
is a warrant of functioning of the constitutional judicial authority and
a prerequisite for protection of the rights, freedoms and interests of
the citizens and assurance of balance of powers. The principle of
independence of the judicial authority embraces in itself a complex
and multifaceted concept and its independence is fully realized only
when all its safeguards are ensured.

Although the Constitution of Mongolia and the Law on the


Constitutional Court of Mongolia have legally approved the independent
status of the Constitutional Court, the actual relations between the
legislature and the Constitutional Court is closely connected with
the degree of independence of the Constitutional Court. Just as an
example, the amendments to the Law on the Constitutional Court
approved by the State Great Khural on 19 January 2016 included
provisions which degraded the legal status of the members of
Constitutional Court and encroached on their independent status.
Following citizens’ petitions and complaints on these amendments,
the Constitutional Court examined and rejected them in June 2016.
Issuance of this decision met quite a resistance and pressure of the
authorities and legislators and, perhaps, many of you remember that
event. Nevertheless, the Constitutional Court was able to issue this
resolution for the sake of safeguarding the Constitution.

Challenges similar to this exist, but the Constitutional Court


of Mongolia has been consistently working with dignity to fulfil its
functions of ensuring observance of the Constitution and protect
human rights.

35
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

Four. Further tendencies of the constitutional judicial


authority in Mongolia

The process of inspection and resolutions of disputes at the


Constitutional Court of Mongolia is governed by the Constitution of
Mongolia, Law on the Constitutional Court of Mongolia, Law on the
Procedure of Examining and Resolving Disputes at the Constitutional
Court and other legal acts issued in connection with them.

Many issues are waiting for their solution in the area of


improvement of the constitutional control and enhancement of the
constitutional judicial power for assurance of the constitutional
principles, warranted protection and promotion of human rights.
Development of constitutionalism and rule of law, alleviation of
pressures presented by political parties and officials and ensuring
independence of the Constitutional Court are the foremost priorities at
present. For this purpose, the Constitutional Court of Mongolia faces
needs to improve the Law on the Constitutional Court of Mongolia and
Law on Examining and Resolving Disputes at the Constitutional Court
to match the international level as our short term objective.

In these endeavours, the Constitutional Court has been aiming at


providing regulations that enhance citizens’ participation as it plays an
important part in the implementation of the constitutional control and
serves as its main leverage and at making it easily understood by the
citizens how they can seek protection of their rights and freedoms.

Also the Law on the Procedure of Examining and Resolving


Disputes at the Constitutional Court of Mongolia does not provide
detailed and exact regulations of implementation of the decisions
of the Constitutional Court. This also reveals presence of some
backwardness in the legal regulation in Mongolia as compared with
the other countries.

In addition, it should be highlighted that Constitutional Court of


Mongolia gives high importance to cooperation of the institutions of
the constitutional judicial branch in the issues of defining the further
tendencies and future orientation as well as enhancement of the
quality and impact of the resolutions of the Constitutional Court.

Furthermore, it can be said that assurance of all possibilities


for independent operations of the Constitutional Court of Mongolia
36
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

free from political and economic pressure and provision of normal


working conditions are a critical part of this process. Therefore, the
master direction of the Constitutional Court of Mongolia is to further
enhance the independence of the Constitutional Court and freedom
of its members from external influences.

From an international angle of view, the further directions of


constitutional judicial power are in further expansion of the scopes
of objects and subjects of constitutional control, strengthening the
constitutional system and promotion of stronger guarantees for
implementation of human rights and freedoms.

The above discussions in this presentation have, perhaps, proved


that the Constitutional Court of Mongolia has been walking shoulder
to shoulder in achieving universal recognition and reinforcement of
these global values as can be seen from the path of development of
the constitutional judicial system in Mongolia.

Finally, the Constitutional judicial power has gained its ground in


the democratic society. This is a bright evidence that the Constitutional
Court of Mongolia has been skillfully fulfilling its functions proving
to be the main safeguard and guarantee of the democratic values,
constitutional system and protection of human rights and freedoms.
Thus, we are fully determined to responsibly uphold to these high
values and approve the trust in us and to further dedicate our honest
and dignified decisions for the noble deed of protection of the
Constitution.

Thank you for your attention.

37
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

38
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

Оросын Холбооны Улсын Үндсэн хуулийн шүүхийн шүүгч,


Хууль зүйн шинжлэх ухааны доктор, профессор
С.Д.КНЯЗЕВ

ОРОСЫН ХОЛБООНЫ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН


ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ОРЧИН ҮЕИЙН БОДИТ БАЙДАЛ
БОЛОН ШИНЭЭР ТУЛГАРЧ БУЙ АСУУДАЛ

Оросын Холбооны Улсын Үндсэн хуулийн шүүх үйл


ажиллагаагаа эхлүүлснээс хойш 25 гаруй жил өнгөрсөн бөгөөд
энэ хугацаанд хуримтлагдсан Үндсэн хуулийн шүүх эрх мэдэлтэй
холбоотой чухал туршлагагүйгээр Оросын эрх зүйн тогтолцооны
тухай зөв ойлголттой байх нь боломжгүй болсон байна.

Үндсэн хуулийн шүүхийн эрх зүйн статусыг бататгасан


Оросын Холбооны Улсын Үндсэн хуулийн 125 дугаар зүйл, Үндсэн
хуулийн шүүхийг шүүх эрх мэдлийг Үндсэн хуулийн шүүх үйл
ажиллагааг ашиглан, бие даан хараат бус байдлаар гүйцэтгэдэг
Үндсэн хуулийн хяналтын шүүх байгууллага гэж тодорхойлсон
“Оросын Холбооны Улсын Үндсэн хуулийн шүүхийн тухай”
Холбооны Үндсэн хуулийн 1, 3 дугаар зүйлийн (1 дэх хэсэг) дагуу
Оросын Холбооны Улсын Үндсэн хуулийн шүүх нь Үндсэн хуулийн
тогтолцооны үндэс суурь, хүний болон иргэний үндсэн эрх, эрх
чөлөөг хамгаалах, Оросын Холбооны Улсын бүх нутаг дэвсгэрт
Үндсэн хуулийг дээдлэх, шууд үйлчлэлийг хангах тусгайлсан
хариуцлага хүлээдэг.

Үндсэн хуулийн журмыг баталгаа, Оросын Үндсэн хуулийг


хамгаалагч сахиусан тэнгэрийн үүргийг гүйцэтгэх үүднээс Үндсэн
хуулийн шүүх хэрэгтэй байгууллага гэдэг нь ямар ч эргэлзээгүй
юм. Үүнийг нотлоход эрх зүйн орчинг бүрдүүлэхэд Үндсэн хуулийн
шүүх эрх мэдлийн үзүүлж буй нөлөөг нотолж буй дараахь тоон
баримтыг дурдахад хангалттай. Үндсэн хуулийн шүүхийн Тамгын
газрын мэдээгээр 1993 оны 10 дугаар сард болсон үйл явдлаас
хойш буюу 1995 оны 1 дүгээр сарын 1-нээс Үндсэн хуулийн
шүүхийн үйл ажиллагааг сэргээснээс хойш 2017 оны 1 дүгээр
сарын 1-ний өдөр хүртэлх хугацаанд шүүхэд ирүүлсэн 320 673
өргөдлөөр 474 тогтоол, 25 416 тодорхойлолт гаргасан байна.

Үндсэн хуулийн шүүхийн үйл ажиллагааны агуулгын талаар


яривал, түүний гаргадаг шийдвэрт өргөн хэмжээний асуудлууд
хөндөгддөг: хүний Үндсэн хуультай холбоотой эрх зүйн байдал,
39
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

эдийн засгийн үйл ажиллагаа явуулах эрх чөлөө, Үндсэн хуулийн


эрх, эрх чөлөөний үндэс, хязгаар, үндэсний бие даасан байдал
болон Оросын төрт улсын нэгдмэл байдал, иргэдийн төлөөлөл
болон парламентаризм, холбооны зохион байгуулалт, орон
нутгийн өөрөө удирдах ёс, хууль зүйн хариуцлагын үндэслэл,
шүүх үйл ажиллагааны төрөл. Иймд Үндсэн хуулийн шүүхийн
илэрхийлсэн эрх зүйн байр суурийг тооцохгүйгээр Оросын хууль
тогтоох, хууль сахиулах талаар орчин үеийн бодит ойлголтыг
авах боломжгүй гэдэг нь хэтрүүлэггүй бодит үнэн юм.

Иргэн, хувь хүний эрх, эрх чөлөөг хэрэгжүүлэхэд, төрт эрх


зүйн, хотын захиргааны болон газар нутгийн, нийгэм, улс төрийн
институтийн үйл ажиллагаанд Оросын Үндсэн хуулийн шүүх олон
талын нөлөө үзүүлж, нийгмийн амьдралын бүх салбарыг хамарч
байна. Үүний сацуу түүний Оросын Холбооны Улсын эрх зүйн
тогтолцоонд, Үндсэн хуулийн журамд нөлөө үзүүлэх гол хэрэгсэл
бол Үндсэн хуулийн шүүх эрх мэдлийн дараахь тодорхойлолтууд
юм. Эдгээр тодорхойлолт байгаагүй бол дээрх нөлөө зөвхөн ёс
төдий, бие даасан процедур байх байсан.

Үндсэн хуулийн шүүх эрх мэдлийн хамгийн дэлгэмэл


зориулалт иргэн, хувь хүний Үндсэн эрх, эрх чөлөөтэй холбоотой
юм. Үндсэн хуулийн шүүхийн гаргаж буй шийдвэрүүдийн дийлэнх
нь иргэдийн оролцоотой өргөн хүрээний улс төрийн, эдийн
засгийн, хөдөлмөрийн, нийгмийн болон бусад харилцааны талаар
иргэдийн гомдлыг үндэслэсэн байдаг юм.1 Энэ нь орчин үеийн
ардчиллын эрх зүйд хэвийн зүйл бөгөөд хүнийг, түүний эрх, эрх
чөлөөг Үндсэн хуулиар эрхэм дээд үнэт зүйл гэж тодорхойлсонтой
холбоотой юм. Оросын Холбооны Улсын Үндсэн хуульд заасны
дагуу хүн, иргэний эрх, эрх чөлөөг сахих, хамгаалах нь төрийн
үүрэг юм (2 дугаар зүйл); эдгээр нь хуулийн утга, агуулга, хэрэглээг
тодорхойлдог, хууль тогтоох, гүйцэтгэх засаглалын үйл ажиллагаа,
орон нутгийн өөрөө удирдах ёс шүүх эрх мэдлээр хангагддаг (18
дугаар зүйл), иймд Үндсэн хуулийн шүүх эрх мэдлийн гол чиглэл
нь иргэн, хувь хүний эрх, эрх чөлөөг болон иргэний энх тайвныг
баталгаажуулах явдал юм.

Үндсэн хуулийн шүүх хүний эрхэд анхаарал тавьж буй нь


1
Оросын Холбооны Улсын Үндсэн хуулийн шүүхийн Тамгын газрын мэдээгээр
2012-2016 онд шүүхэд ирүүлсэн 78 504 өргөдлийн 78 295-ыг иргэд (гадаадын
иргэд, иргэншилгүй хүмүүс) болон иргэдийн нэгдэл (хуулийн этгээд)-ээс гаргасан
байна. Энэ нь 99,75 хувь юм.
40
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

Үндсэн хуулийн бусад үнэт зүйлс дунд тэргүүлэх чиглэл болохоос


гадна олон нийтийн засаглалын байгууллагуудад хүн, түүний амь
нас, эрүүл мэнд, нэр төр, хувь хүний аюулгүй байдлыг Оросын
төрт эрх зүйн хөгжлийн Үндсэн шинж чанар болохыг ойлгуулж
байгаа юм. Үүнтэй холбогдуулан Оросын орчин үеийн Үндсэн
хуульт байдал үүсэх эхний үе шатанд шүүх эрх мэдлийн агуулгыг
үндсээр нь өөрчлөхгүйгээр шинэчлэл, тэр дотор шүүхийн дээд
шатны түвшин дэх шинэчлэлийг хийх боломжгүй юм. Өөрчлөлт
нь хууль хэрэглэж зөрчилдөөнийг шийдвэрлэдэг шүүхийн
байгууллагын оронд Оросын Холбооны Улсын Үндсэн хууль,
хүний эрх, эрх чөлөөг дээдэлдэг болох хэрэгтэй.

Үндсэн хуулийн шүүх эрх мэдлийн хууль сахиулах чиг үүргийн


ачаар Оросын төрт ёсны хүмүүнлэг мөн чанарыг бататгах (зарим
хүнд удаан мэт санагддаг ч) байнгын процесс явагдаж байна.
Хүний эрх, эрх чөлөөг зайлшгүй мөрдөх ёстой зүйл болгохгүй бол
Оросын Холбооны Улсыг олон нийтэд ардчилсан, хуулийг сахидаг,
нийгэмд чиглэсэн улс орон гэж зарласан нь гоёмсог тунхаглал л
болно гэдгийг мэргэжлийн хуулийн хүрээнээс гадна өдөр тутмын
амьдралд хүмүүс ойлгож байна.

Үүний хүчинд Үндсэн хуулийн шүүхийг хүн, иргэдийн эрх, эрх


чөлөөг хуурмаг яриагаар хаацайлж байгаа гэж буруутгах гэсэн
оролдлогуудад шүүмжлэлтэй хандах нь зөв юм. Ялангуяа, хүний
эрх, эрх чөлөөний тухай Үндсэн хуулийн холбогдолтой номлолд
байнга тусгаж байх нь улсын болон хотын байгууллага, албан
тушаалтнуудын үйл ажиллагааг зөв хэмнэлд оруулахад нэмэртэй
юм. Шүүхийн шийдвэр гаргахад хүний эрх, эрх чөлөөг хүлээн
зөвшөөрөхөөс байнга зайлс хийдэг байсан бол санаа зовинох
хэрэгтэй байх.

Оросын Холбооны Улсын Үндсэн хуулийн шүүхийн үйл


ажиллагаанд хувь хүн, нийгэм, төрийн харилцааны Үндсэн
хуулийн зарчмын норматив утгыг тодорхойлох нь чухал ач
холбогдолтой. Эдгээр зарчим нь Үндсэн хуулийн зохицуулалтын
ихэнх нөөц боломжийг агуулдаг бөгөөд Үндсэн хуулийн хөгжлийн
түгээмэл стандартыг тодорхойлдог. Энэ утгаараа, тэд Оросын
Холбооны Улсын хууль, төрийн хөгжлийн чиглэлийг тодорхойлдог
хууль зүйн суурь зарчим болдог юм. Энэхүү суурь зарчмыг чанд
сахихгүй тохиолдолд Үндсэн хуулийн дэг журам бий болгох
боломжгүй. Үндсэн хуулийн шүүх үйл ажиллагаандаа Үндсэн
хуульд шууд тусгасан заалтуудад тулгуурлахаас гадна (хуулийн
41
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

болон нийгмийн төрийн зарчим, ард түмний эрх мэдлийн зарчим,


Үндсэн хууль, холбооны хууль дээдлэх, эрх мэдлийг хуваарилах
зарчим, үзэл суртлын болон улс төрийн олон янз байдлын зарчим,
орон нутгийн засаг захиргааны бие даасан зарчим, хууль, шүүхийн
өмнө эрх тэгш байх зарчим, хариуцлагыг тодорхойлдог, эсхүл
хүндрүүлдэг хуулийг буцаан хэрэглэхийг хориглох зарчим гэх мэт)
холбоотой Үндсэн хуулийн заалтуудад системийн шинжилгээ
хийж гаргасан зарчим дээр тулгуурладгийг тэмдэглэх хэрэгтэй.
Энэ дотор Оросын Холбооны Улсын төрийн ардчилсан эрх зүйн
мөн чанарыг гуйвуулахгүй байх зарчим; төр өөрийн харилцаанд
эрх тэгш субъект гэж хүний нэр төрийг хүндэтгэх зарчим; хуулийн
харилцааны оролцогчдын шударга байх зарчим; хууль, шударга
ёс, төрийн үйл ажиллагаанд иргэдийн итгэлийг хадгалах зарчим;
хууль зүйн тодорхой байдлын зарчим, нийгмийн харилцааны
системтэй, тууштай зохицуулалтыг хангах; хууль зүйн актын
тодорхой байх болон хууль зүйн зохицуулалтын тогтвортой
байдлын зарчим; хүний эрх, эрх чөлөөний ухаалаг хязгаарлалтын
тухай. Шүүх шийдвэр гаргахдаа болон хуулийг Үндсэн хуульд
нийцэж байгаа эсэхийг шалгахдаа эдгээр болон бусад шүүхийн
зарчмыг ашигладаг. Эдгээрийг ойлгох, хууль тогтоох үйл явц
болон хууль сахиулах үйл ажиллагаанд нэвтрүүлэх нь Үндсэн
хуульд нийцээгүй хууль тогтоох, захиргааны болон шүүхийн
шийдвэр гаргах эрсдэлийг бууруулдаг.

Ерөнхий хууль зүйн хүрээг болон Оросын Холбооны Улсын


хууль зүйн орчныг хамардаг дээрх зарчмуудаас гадна Үндсэн
хуулийн шүүх Үндсэн хуулийн ач холбогдол бүхий хуулийн бие
даасан салбаруудын зарчмыг хэрэглэж, улмаар тэднийг “Үндсэн
хуульт ёс” болгож байна. Тиймээс, тухайлбал, шүүхийн шийдвэрт
Үндсэн хуулийн ач холбогдолтой иргэний эрх зүйн зарчмыг
(2003 оны 12 дугаар сарын 23-ны өдөр, №20-П тогтоол), эдийн
засгийн харилцааг зохицуулах Үндсэн хуулийн зарчмыг (2009
оны 6 дугаар сарын 22-ны өдөр, №10-П тогтоол) байгаль орчныг
хамгаалах, экологийн аюулгүй байдлын салбар дахь хууль зүйн
зохицуулалтын Үндсэн зарчим (2009 оны 5 дугаар сарын 14-ний
өдөр, №8-П тогтоол), хөдөлмөр эрхлэлтийн харилцааны эдийн
засгийн хувьд сул тал болох ажилтны эрх, хууль ёсны ашиг
сонирхлыг хамгаалах зарчим, (2005 оны 3 дугаар сарын 15-
ны өдөр, №3-П тогтоол), Үндсэн хуулийн журамд хамааралтай
захиргааны болон эрүүгийн хариуцлагын зарчим (2017 оны 2
дугаар сарын 10-ны өдөр, № 2-П тогтоол).

42
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

Үндсэн хуулийн шүүх нь шийдвэрээ гаргахдаа ерөнхий хууль


болон салбарын хуулийн зарчмыг зүгээр дурдаад өнгөрдөггүй.
Эдгээр зарчмын Үндсэн хуулийн шинж чанар дээр суурилан
хууль тогтоох, хууль сахиулах, шүүхийн байгууллагуудад Үндсэн
хуульд нийцсэн тодорхой шаардлага тавьдаг. Жишээ нь, 1 дүгээр
зүйл (1 дэх хэсэг), 2 дугаар зүйл, 17 дугаар зүйл (1 дэх хэсэг),
18, 19, 55 дугаар зүйлүүдээс (2, 3 дахь хэсэг) гарсан хууль,
төрийн үйл ажиллагаанд иргэдийн итгэлийг хадгалах зарчмын
хэрэгжилт нь хууль тогтоох байгууллагын гаргасан шийдвэрийн
чанарын хариуцлага, хууль тогтоомж зохицуулалтын тогтвортой
шинж чанар, хууль зүйн системд дур мэдэн өөрчлөлт хийхгүй
байх, эрх зүйн харилцааны нөхцөлд өөрчлөлт орсон тохиолдолд
талуудад хууль ёсны ашиг сонирхол, эрхийг хамгаалах баталгаа;
өөрчлөгдсөн эрх зүйн орчинд дасан зохицох, холбогдох эрх, эрх
чөлөөг хэрэгжүүлэхэд иргэд, иргэдийн холбоонд хангалттай цаг
хугацаа, боломж бололцоо олгох; бөгөөд энэ зарчим нь зөвхөн
хууль тогтоох эрх мэдэлд бус Оросын Холбооны Улсын олон улсын
гэрээ байгуулах, хэрэгжүүлэх үйл ажиллагаанд хамааралтай
(Үндсэн хуулийн шүүхийн тогтоол, 2001 оны 5 дугаар сарын 24-
ний өдөр, №8-П тогтоол, 2004 оны 1 дүгээр сарын 29-ний өдөр,
№2-П, 2010 оны 4 дүгээр сарын 20-ны өдөр, №9-П, 2012 оны 3
дугаар сарын 27-ны өдөр, №8-П, 2015 оны 7 дугаар сарын 1-ний
өдөр, №18-П зэрэг болно).

Оросын Холбооны Улсын Үндсэн хуулийн шүүхийн энэхүү


аргачлал нь хууль тогтоох, гүйцэтгэх, шүүх эрх мэдлийн бүх
байгууллагуудад хүний, иргэний эрх, эрх чөлөөг чухалчилсан эрх
зүйн тогтолцоог бий болгох Үндсэн хуульт суурь ойлголтыг олон
талт байдлаар болон нэгэн зэрэг олж авах боломж олгодог. Ийнхүү
дээрх байгууллагуудад өөрийнхөө үйлдэл болон шийдвэрийг
зөвхөн баримт бичигтэй харьцуулж шалгахаас гадна Үндсэн
хуульт зохицуулалтын зарчимд илэрлээ олсон Оросын Холбооны
Улсын Үндсэн хуулийн жинхэнэ утгатай харьцуулан шалгах
боломж олгодог байна.

Оросын Холбооны Улсын Үндсэн хуулийн шүүх нь Үндсэн


хуульт тогтолцооны суурь, иргэний эрх, эрх чөлөөг хамгаалан,
Оросын Холбооны Улсын Үндсэн хуулийг дээдлүүлэн өөрийгөө
зөвхөн “сөрөг хууль тогтоогчоор” харуулдаггүй. Үндсэн хуулийн
шүүхийн шийдвэрүүдийн зорилго нь зөвхөн хуулийн болон
бусад актуудыг хүчингүй болгох, эсхүл тэдгээрийг Үндсэн хуульд
нийцсэнийг нотлоход оршдоггүй. Харин ч эсрэгээрээ, сүүлийн үед
43
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

ялангуяа Үндсэн хуулийн шаардлагаас зөрчих нь хуулиас үүдэлтэй


биш, харин түүний эрх зүйн хэрэгжилтийн тодорхойлолтоос
үүдэлтэй тохиолдолд Үндсэн хуулийн шүүх нь шалгагдаж буй
хэм хэмжээг Үндсэн хууль зөрчсөн хэмээх шийдвэр гаргахаас
түдгэлздэг. Ингэхдээ Үндсэн хуулийн шүүхийн шийдвэрийн хууль
зүйн ач холбогдлыг харгалзан бүх хүмүүсийн хувьд заавал болдог
уг хэм хэмжээний Үндсэн хуулийн эрх зүйн агуулгыг гаргадаг
байна. Ийм байдлаар үйл ажиллагаагаа явуулдгаараа Үндсэн
хуулийн шүүх нь хуулийг ерөнхийдөө Үндсэн хуульд нийцсэн
хэмээн хүлээн зөвшөөрдөг бөгөөд түүнийг тодорхой хэлбэрээр
тайлбарлахыг бүх хүмүүст тулгадаг. Үүнээс өөрөөр тайлбарлавал
Үндсэн хууль зөрчсөн хэмээн тооцогддог. Ийм боломжийг ашиглах
нь Үндсэн хуулийн шүүхэд хууль тогтоох салбарт хоосон хэсэг
үлдээхгүй байх, түр зуур ч гэсэн Парламентын хууль тогтоох эрх
мэдэлд халдахгүй байх бололцоо олгодог юм.

Үндсэн хуулийн шүүхийн туршлагаас үзэхэд аливаа


нэгэн хуулийн заалтын Үндсэн хуулийн эрх зүйн мөн чанарыг
тодорхойлох боломж гарсан тохиолдолд хянан шийдвэрлэсэн
хуулийн заалтыг Үндсэн хууль зөрчсөн хэмээн үзсэнийг хүлээн
зөвшөөрөхөөс зайлсхийх хандлага гарсан байдаг. Энэ хүрээнд
Үндсэн хуулийн хэм хэмжээг зөвөөр тайлбарлаж, өөрөөр
тайлбарлахыг үгүйсгэсэн байдаг. Үүний үр дүнд Үндсэн хуулийн
шүүх нь Үндсэн хууль зөрчсөн тохиолдлыг заавал хуулийг нь
хүчингүй болгох замаар бус харин объектив саад байхгүй бол
түүнийг Үндсэн хууль зөрчсөн хэмээн шийдэхээс зайлсхийж,
хянан шийдвэрлэж буй эрх зүйн хэм хэмжээг Үндсэн хуулийн
хүрээнээс даван гарч буй тодорхойлолтыг арилгадаг.

Энд нэг зүйлийг тодруулах нь чухал. Хуулийн заалтын Үндсэн


хуулийн эрх зүйн мөн чанарыг хянахдаа Үндсэн хуулийн шүүх
нь Үндсэн хуулийн хүрээнд тус үйл ажиллагаагаа явуулах ёстой
бөгөөд өөрийн шинэ дүрмийг гаргаж болохгүй. Эс бөгөөс Оросын
Холбооны Улсын Үндсэн хуулийн бичвэрийг зөвхөн хэлбэр төдий
хадгалаад байвал Үндсэн хууль болон Үндсэн хуульт хэвшил
хооронд асар их ялгаа үүсэх магадлалтай.

Хууль зүйн номнолд Үндсэн хуулийн шүүхийн шийдвэрүүдийг


Үндсэн хуулийн эрх зүйн эх сурвалжийн онцгой мөн чанарыг
агуулдаг хэмээн үзэх багагүй тохиолдол гардаг. Эдгээр нь Үндсэн
хуультай хамтдаа норматив болон номнолын шинж чанартай болж
Үндсэн хуулийн шүүхийг “шүүхээс” илүү болгодог. Үүний үр дүнд
44
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

Үндсэн хуулийн хяналт тавих үйл ажиллагааны хүрээнд аливаа


хууль Үндсэн хуульд нийцсэн эсэхэд дүгнэлт хийхээс гадна Үндсэн
хуулийн зарчим, үнэт зүйлийг норматив агууламжтай болгодог
байна. Үндсэн хуулийн шүүхээс гаргадаг шийдвэр, тогтоолууд
нь ямар ч маргаангүйгээр эрх зүйн үр нөлөөтэй гэдгийг үгүйсгэж
болохгүй. Гэсэн хэдий ч бидний бодлоор Үндсэн хуулийн шүүх эрх
мэдлийн эрх тогтоох эхлэлийг тавих, баталгаажуулахад бус харин
нийгэм-эдийн засгийн болон олон нийт-улс төрийн өөрчлөгдөж
буй бодит байдалд дасан зохицохыг харгалзан Үндсэн хуулийн
заалтуудын уугуул утгыг сахин хамгаалаад оршдог гэдгийг
тэмдэглэмээр байна.

Оросын Үндсэн хуулийн шүүх нь түүнд олгогдсон эрх


мэдлээ хэрэгжүүлэхдээ төрийн бусад байгууллагуудын адил
Үндсэн хуулиа сахин хамгаалж, түүний заалтуудыг буруугаар
тайлбарлуулахгүй байх ёстой. Эс бөгөөс “Үндсэн хууль гэдэг нь
шүүгчдийн хэлсэн зүйл юм” гэсэн ойлголтыг хэт их хэрэглэснээс
болж Үндсэн хуулийн статустай болохыг эрмэлзэж буй эрх зүйн
хэм хэмжээг бий болгох ба үүний хажуугаар Үндсэн хуулийн
аливаа заалтын шүүхээс хамгаалах мэт орлуулалт гарч ирэх
аюул учрах магадлалтай юм. Норматив заалтуудыг буруугаар
тайлбарлахаас сэргийлэх үүднээс эрх зүйн хэм хэмжээний
тайлбар болон тэдгээрийн нэмэлт хоорондын ялгааг сайн ойлгож
байх нь нэн чухал гэдэгт Үндсэн хуулийн шүүх нь өөрөө 2016 оны
4 дүгээр сарын 19-ний өдрийн №12-П дүгнэлтээрээ анхаарал
хандуулах шаардлагатай байсан нь санамсаргүй явдал биш юм.
Хэдийгээр энэхүү ойлголт нь Европын хүний эрхийн шүүхийн
туршлагын үнэлгээнээс гаралтай боловч Үндсэн хуулийн шүүх нь
өөрийнхөө үйл ажиллагаандаа мөн адил сэрэмжтэй байх ёстой
гэдэг нь ямар ч эргэлзээгүй болно.

Бүх нийтээр хүлээн зөвшөөрөгдсөн олон улсын эрх зүйн


зарчим, хэм хэмжээ, Оросын Холбооны Улсын олон улсын гэрээг
улсынхаа эрх зүйн тогтолцооны нэгэн хэсэг болгон зарладаг (15
дугаар зүйлийн 4 дэх хэсэг), тэдгээрийг ач холбогдлыг хүний
болон иргэний эрхийг хүлээн зөвшөөрөх, хангахын тулд зориуд
тодотгодог (17 дугаар зүйлийн 1 дэх хэсэг) учраас Үндсэн хуулийн
шүүх нь шийдвэрээ гаргахдаа Оросын олон улсын эрх зүйн үүргээ
хайхрамжгүй үлдээж болохгүй гэдгийг мартахгүй байх нь чухал.
Мөн Үндсэн хуулийн шүүх нь Европын хүний эрх болон Үндсэн
эрх чөлөөний конвенц, түүнд тулгуурлан Европын хүний эрхийн
шүүхээс гаргадаг шийдвэрүүдэд тусгай анхаарал хандуулах
45
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

шаардлагатай гэдэг нь ойлгомжтой юм. Хувь хүний болон олон


нийтийн эрх, эрх чөлөөг хамгаалах, хангах аргачлалд Оросын
Холбооны Улсын Үндсэн хууль болон Европын конвенц хооронд
их ялгаа байхгүйг харгалзан Үндсэн хуулийн шүүх нь өөрийнхөө
шийдвэрээ гаргахад багагүй тохиолдолд шалгаж буй хуульд
дүгнэлт гаргахад чухал ач холбогдол бүхий тайлбаруудын хувьд
конвенцын заалтууд, тэдгээрийн Европын хүний эрхийн шүүхийн
тайлбаруудыг иш татдаг байна.

Үүнээс гадна, олон улсын эрх зүйн нийтээр хүлээн зөвшөөрсөн


хэм хэмжээ, зарчмыг үндэсний эрх зүйн тогтолцооноос дээгүүр
түвшинд авч үздэг, үүний зэрэгцээ Оросын Холбооны Улсад
Үндсэн хуулиар баталгаажсан иргэн, хувь хүний эрх, эрх чөлөөг
хэрэгжүүлдэг практик Зөвлөлтийн үеийн Үндсэн хуулийн эрх
зүйд ч тогтсон байсан. Улмаар Үндсэн хуулийн шүүх нь өөрийн
хууль зүйн байр сууриа бататгах, Үндсэн хуулийн хэм хэмжээний
агуулгыг тайлбарлах, мөн аливаа нэг эрх зүйн актын Үндсэн
хуулийн эрх зүйн утга агуулгыг тодорхойлох зэрэг зорилгоор
олон улсын эрх зүйн тайлбарыг давхар ашигладаг болно. Энэхүү
хүчин чармайлтын логик үр дүнгээр Оросын Үндсэн хуулийн эрх
зүйн болон Европын олон улсын гэрээний эрх зүйн ойлголтууд
хоорондын уялдаа холбоо бэхжиж байгаа бөгөөд үүнийг Үндсэн
хуулийн шүүх өөрийн олон шийдвэрээр нотолсоор байна.

Үүнд аливаа зүй бус юм байхгүй юм. Ижил хүчин чармайлтыг


Европын бусад Үндсэн хуулийн шүүхүүд гаргадаг бөгөөд энэ
нь космополитизмын /өөрийн улсдаа үнэнч бус байдал гаргах,
бусад улсын жишгийг илүүд үзэх/ сэтгэлгээ биш юм, тухайлбал,
Европын хүний эрхийн шүүх үндэсний улс төрийн, соёлын болон
бусад уламжлал болон онцлогт нийцүүлэх нь жишгийн эрх зүйг
үгүйсгэж буй зүйл биш хэмээн тооцдог. Ийнхүү Оросын Холбооны
Улсын Үндсэн хуулийн шүүх Оросын Холбооны Улсын эрх зүйн
тогтолцоонд олон улсын гэрээний зохицуулалтыг нутагшуулах
нь, тэр дундаа Европын хүний эрхийн шүүхэд харьяалуулах
нь, Оросын эрх зүйн тогтолцооны хөгжлийг Европын нийтлэг
стандартын түвшинд хүргэх зорилготой бөгөөд улсын бүрэн
эрхт байдал болон үндэсний Үндсэн хуулийн онцлогийг үгүйсгэх
оролдлого биш юм.

2015 оны 6 дугаар сарын 14-ний өдрийн №21-П дугаар


тогтоолдоо Үндсэн хуулийн шүүх Европын болон Оросын Үндсэн
хуулийн шүүхийн тогтолцоог давамгайлах, өөрөөр хэлбэл аль
46
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

нэг нь илүү хүчин чадалтай байх маягаар уялдуулах боломжгүй


юм, өөр өөр төрлийн эрх зүйн тогтолцоо нь харилцан хүндэтгэх
зарчимд тулгуурлан уялдах ёстой хэмээн тодотгосон; үүнтэй
ижил төрлийн арга барилыг мөн Европын хүний эрхийн шүүх
өөрийн үйл ажиллагаандаа баримталдаг бөгөөд олон улсад
хүлээн зөвшөөрөгдсөн шүүхийн байгууллагын хувьд оролцогч
улсын үндэсний Үндсэн хуулийн эрх зүйн тогтолцоог хүндэлж,
улмаар тус шүүхийн шийдвэр ч үүнийгээ дагаад аливаа нэг улсын
Үндсэн хуулийн эрх зүйтэй нийцэх боломжтой байдаг онцлогтой.
Суурь эрхийг тодорхойлж мөн Үндсэн хуульт тогтолцооны эрхийн
баталгаа болдог Үндсэн хуулийн эрх зүйн нийтлэг байдлын
суурь элементүүдэд онцгой анхаарах нь үндэсний болон олон
үндэсний эрх зүйн хэм хэмжээний хоорондын зөрчилдөөнийг
багасгахад нэмэртэй. Энэ нь улс орнуудын Үндсэн хуулийн бие
даасан байдал хадгалагдах тохиолдолд хүний эрх, эрх чөлөөг
хамгаалах Европын тогтолцооны үр нөлөөг, Европын эрх зүйн
уялдаа холбоог тодорхойлно.

Европын хүний эрхийн шүүх Оросын эсрэг гаргасан гомдлоор


гаргасан тогтоолдоо Европын конвенцын зарчимд тулгуурласан
бол мөн энэ нь Оросын Холбооны Улсын Үндсэн хуультай
харшилж байгаа нөхцөлд, Оросын Холбооны Улсын Үндсэн
хуулийн шүүхийн тодорхойлсноор энэхүү тогтоолыг Үндсэн
хуулийн 4 дүгээр зүйл /2 дахь хэсэг/, 15 дугаар зүйл /1 ба 4 дэх
хэсэг/, 16 дугаар зүйл /2 дахь хэсэг/ болон 79 дүгээр зүйлийн
дагуу биелүүлэх боломжгүй юм. Гэхдээ энэ тохиолдолд Үндсэн
хуулийн 15 дугаар зүйл /1 ба 4 дэх хэсэг/, 79 дүгээр зүйлд тус
тус тулгуурлан энэхүү тогтоолыг үл биелүүлэх нь зөвхөн Үндсэн
хуулийн зарчмын хүрээнд шийдвэрлэгдэх ёстой бөгөөд энэхүү
зарчмын илрэл нь 2015 оны 12 дугаар сарын 14-ний өдрийн
Холбооны Үндсэн хуульт хууль болох “Оросын Холбооны Улсын
Үндсэн хуулийн шүүхийн тухай” хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах
тухай хууль”-д илрэлээ олсон юм.

Хүний эрх, эрх чөлөөг хамгаалах улс хоорондын байгууллагын


шийдвэрийг гүйцэтгэх боломжтой эсэх талаар эрх зүйн шийдвэр
гаргах зориулалттай Оросын Холбооны Улсад Үндсэн хуулийн
шүүхийн процедур бий болсон. Энэ нь Үндсэн хуулийн үндэсний
өвөрмөц байдлыг тулгуурлан хүссэн үедээ Орос Европын
хүний эрхийн шүүхийн тогтоолыг биелүүлэхгүй байх боломж
хайж байгаа мэтээр ойлгох хэрэггүй. Оросын Холбооны Улсын
Үндсэн хуулийн шүүхэд холбогдох үүргийг ногдуулсан ч Оросын
47
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

Холбооны Улс өөрийгөө дэлхийн нийтийн нэг хэсэг гэдгээ мэддэг


бөгөөд хүлээн зөвшөөрөгдсөн зарчим, олон улсын эрх зүйн
журам, Оросын Холбооны Улсын олон улсын гэрээг (Оросын
Үндсэн хуулийн 15 дугаар зүйлийн 4 дэх хэсэг) үндэсний эрх зүйн
системд нэмж оруулахыг мэднэ. Иймээс ч шүүх зөвхөн Оросын
эрх зүйг баримталж болохгүй. Эрх зүйн тохиролцооны хүрээнд,
Хүний эрх, Үндсэн эрх чөлөөг хамгаалах конвенцыг оросын эрх
зүйн тогтолцоонд нэвтрүүлэх үүднээс Европын хүний эрхийн
шүүхийн тогтоолыг хэрэгжүүлэх хувилбаруудыг шүүх судалж
байна. Европын хүний эрхийн шүүхийн тогтоолын Оросын
Холбооны Улсын Үндсэн хуулийн заалтуудтай болон өөрийн эрх
зүйн байр суурьтай нь хэр нийцэж байгаагаас хамааран Үндсэн
хуулийн шүүх бүх асуудлыг маргалдаангүй аргаар шийдвэрлэхэд
зорих ёстой.

Үндсэн хуулийн өвөрмөц байдлыг хэтрүүлэхгүйгээр хамгаалах


хэрэгтэй. Мөн Оросын Үндсэн хуулийн өвөрмөц байдлаас үл
хамааран Үндсэн хуулийн дараахь үнэт зүйлсийг мартаж болохгүй.
Үүнд: хууль дээдлэх ёс, эрх мэдлийг хуваах, хууль, шүүхийн өмнө
эрх тэгш байх, үзэл суртлын олон ургальч үзэл, олон намын
тогтолцоо, хэвлэл мэдээллийн эрх чөлөө, бие даасан, шударга
ёс зэрэг болно.

Иймд Оросын Холбооны Улсын Үндсэн хуулийн шүүхэд


“үндэсний Үндсэн хуулийн өвөрмөц байдал” зэрэглэлийг
ашиглахдаа Үндсэн хуулийн болон үндэсний үнэт зүйлсийн
балансыг алдагдуулахгүйн үүднээс болгоомжтой байх хэрэгтэй.

Үндсэн хуулийн шийдвэрийг хэрхэн хэрэгжүүлдэгт


тусгай анхаарал хандуулах хэрэгтэй бөгөөд энэ нь Холбооны
Парламентын сонирхлыг маш их татдаг нь ойлгомжтой. Хэрэв
ерөнхий болон арбитрын шүүх тодорхой хэрэг дээр Үндсэн
хуулийн шүүхийн үзэл баримтлалаар холбоотой байдаг бол
Улсын Дум болон Холбооны Зөвлөл Үндсэн хуулийн шүүхийн
шийдвэрүүдийг хууль тогтоох салбарт бүрэн эхээр нь хэрэглэх
үүрэг хүлээж байгаа юм. Харамсалтай нь Үндсэн хуулийн шүүхийн
бүх шийдвэрүүдийг гүйцэтгэдэггүй, гүйцэтгэдэг тохиолдолд бүрэн
гүйцэтгэдэггүй гэдийг бид мэднэ. Хууль тогтоох салбарын хараанд
өртөөгүй Үндсэн хуулийн шүүхийн шийдвэрийн тоо сүүлийн
жилүүдэд багасч байгаа ч гэсэн Үндсэн хууль зөрчсөн гэдэг нь
тогтоогдсон хуулиудыг өөрчлөх үйл ажиллагаа асуудалтай хэвээр
байна.
48
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

Үндсэн хуулийн шүүхийн шийдвэрийг биелүүлэхдээ


парламентын гишүүд болон бусад хүмүүс Үндсэн хуулийн шүүх
нь зөвхөн өгч байгаа эх үүсвэр дээр ажиллаж байгаа гэдгийг
мартахгүй байх хэрэгтэй. Шүүх нь аливаа хууль тогтоомжийг
хянаж шалгах ажиллагааг өөрөө эхлүүлэх эрхгүйгээс гадна ирж
буй өргөдлийн агуулгад баригдан хязгаарлагдмал байдаг. Иймээс
Үндсэн хуулийн шүүхийн шийдвэрүүд нь хянан шийдвэрлэж
буй асуудлаас гадуур сэдэвтэй хэм хэмжээг дүгнэх боломжгүй
болдог. Гэсэн хэдий ч энэ Үндсэн хуулийн шүүхэд зарчмын хувьд
чиглэл болсон эрх зүйн хэмжээг бий болгодог хэргийг хянан
шийдвэрлэхэд саад болдоггүй байна. Ийнхүү Үндсэн хуулийн
шүүхийн аль ч шийдвэр, дүгнэлтийг парламент нь Үндсэн хууль
зөрчсөн тухай дүгнэлт хэмээн хүлээж авах биш, харин тухайн
дүгнэлтээ гаргахад нь шаардагдсан эрх зүйн ойлголтуудыг авч
үзэх ёстой. Зөвхөн энэ тохиолдолд хууль тогтоох байгууллага
Үндсэн хуулийн шүүхийн шийдвэрийг хэлбэр төдий хүлээж аван
давтах биш, харин эрх зүйн тодорхойлолтыг бүрэн хэмжээгээр
хүлээн авах болно.

Энэ шалтгааны улмаас ОХУ-ын Үндсэн хуулийн шүүх нь


аливаа хууль тогтоомжийг хянан шийдвэрлэн Үндсэн хууль
зөрчсөн хэмээн дүгнэлт гаргахдаа хууль тогтоох байгууллагын
анхаарлыг шийдвэрээ эрх зүйн илүү өргөн хэмжээнд гаргахад
хандуулахыг хичээдэг. Үүний жишээ нь 2017 оны 5 дугаар сарын
23-ны өдрийн №П-14 дугаартай тогтоол юм. Энэхүү тогтоол нь
Оросын Холбооны Улсын захиргааны хэргийн тухай хуулийн 31.7
болон 31.9 дүгээр зүйлийг Үндсэн хуулийн хууль зөрчсөн хэмээн
үзсэн. Энэхүү хууль нь захиргааны хариуцлага хүлээлгэхээр
болсон иргэншилгүй хүнийг хэрхэн байлгахтай холбоотой бөгөөд
Холбооны хууль тогтоогчоос уг хуульдаа яаралтай нэмэлт,
өөрчлөлт оруулахыг шаардсан байна. Үүнээс гадна Үндсэн
хуулийн шүүх захиргааны шийтгэл хүлээж буй хүмүүсийн хувийн
эрх чөлөөг тэнцвэргүй хязгаарладгийг болиулах өөрчлөлтийг
хуульд оруулахыг санал болгохыг зөв хэмээн үзсэн байна.

Эцэст нь хэлэхэд, Үндсэн хуулийн шүүх эрх мэдлийн үүрэг


хичнээн ач холбогдолтой байсан ч гэсэн ардчилсан эрх зүйт
нийгмийн төрийг бүтээх нь зөвхөн нэг байгууллагын, эсхүл албан
тушаалтны эрх мэдэл, зорилго байж болохгүй. Оросын Холбооны
Улсын Үндсэн хуулийн шүүхийн зорилго нь Үндсэн хуулийн
шаардлагыг хууль тогтоох болон бусад салбар ч биелүүлэхгүй
байх нөхцөл байдал гаргахгүйд оршдог.
49
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

Ингэхдээ Үндсэн хуулийн шүүх нь Ерөнхийлөгч, парламент,


эсхүл Засгийн газрын эрх мэдэлд халдаггүй бөгөөд ямар
шийдвэр гаргах талаар үзэл бодлоо тулгадаггүй. Өөрийн шүүхийн
актууддаа хүний эрх, эрх чөлөө, нийгмийн болон эрх зүйт
төрийн байгууллагуудын үйл ажиллагааг хангах шаардлагуудыг
тодорхойлдог. Үндсэн хуулийн шүүх нь хүний эрх, эрх чөлөө,
хууль дээдлэх ёс, хууль зүйн тэгш байдал, шударга ёс, дэлхийн
энх тайвныг хадгалж үлдэх, Оросын хөгжил цэцэглэлт, Оросын
орчин үеийн Үндсэн хуульт ёсны үндэс, суурь болсон зүйлсийг
хамгаалахад оршдог.

50
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

КНЯЗЕВ С.Д.
Cудья Конституционного Суда Российской Федерации,
доктор юридических наук, профессор

КОНСТИТУЦИОННОЕ ПРАВОСУДИЕ В РОССИИ:


СОВРЕМЕННЫЕ РЕАЛИИ И НОВЫЕ ВЫЗОВЫ

Сегодня, когда с начала работы Конституционного Суда


Российской Федерации минуло более четверти века, в стране
накоплен серьёзный опыт отправления конституционного
правосудия, без которого уже невозможно верное
представление о состоянии российской правовой системы.
И это не случайно, так как согласно статье 125 Конституции
Российской Федерации, закрепляющей основы правового
статуса Конституционного Суда, и статьям 1 и 3 (часть 1)
Федерального конституционного закона «О Конституционном
Суде Российской Федерации», характеризующим его в качестве
судебного органа конституционного контроля, самостоятельно
и независимо осуществляющего судебную власть посредством
конституционного судопроизводства, именно Конституционный
Суд Российской Федерации несёт персональную ответственность
за защиту основ конституционного строя, основных прав и
свобод человека и гражданина, обеспечение верховенства и
прямого действия Конституции на всей территории Российской
Федерации.

Востребованность Конституционного Суда России в


качестве гаранта конституционного порядка, являющегося
своеобразным ангелом-хранителем Конституции России, не
вызывает никаких сомнений. Для того, чтобы убедиться в этом,
достаточно привести цифры, красноречиво свидетельствующие
о влиянии конституционного правосудия на формирование
наличного правового пространства. Так, по данным Секретариата
Конституционного Суда с 1 января 1995 года, то есть с момента
возобновления его деятельности после известных событий
октября 1993 года, по 1 января 2017 года в Суд поступило 320
673 обращения; по ним принято 474 постановления и 25 416
определений.

Говоря о содержательной стороне деятельности


Конституционного Суда, нельзя не отметить, что в его
решениях затронут разнообразный спектр вопросов,
51
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

связанных с конституционным статусом личности, свободой


предпринимательства и иной экономической деятельности,
основаниями и пределами ограничения конституционных
прав и свобод, национальным суверенитетом и единством
российской государственности, организацией публичной
власти, народным представительством и парламентаризмом,
федеративным устройством, местным самоуправлением,
основаниями юридической ответственности, различными видами
судопроизводства. В результате не будет преувеличением полагать,
что актуальное восприятие российского законодательства и
правоприменения попросту невозможно без учёта выраженных
Конституционным Судом правовых позиций.

Воздействие Конституционного Суда России на реализацию


прав и свобод человека и гражданина, равно как и на
функционирование государственно-правовых, муниципально-
территориальных и социально-политических институтов
многогранно и, несомненно, охватывает собой все сферы
общественной жизни. Вместе с тем наиболее заметными каналами
его влияния на правовую систему Российской Федерации, в
целом, и охрану конституционного порядка, в частности, являются
следующие характеристики конституционного правосудия, без
которых оно сводилось бы к сугубо ритуальным и во многом
самодостаточным процедурам.

Самое очевидное предназначение конституционной


юстиции связано с защитой основных прав и свобод человека
и гражданина. Об этом можно судить хотя бы потому, что
подавляющее большинство принимаемых Конституционным
Судом решений инициировано конституционными жалобами
граждан (их объединений), касающимися широкого круга
политических, экономических, трудовых, социальных и иных
отношений, возникающих с их участием.1 Такое положение
является естественным для современной правовой демократии
и, по сути, продиктовано конституционным признанием человека,
его прав и свобод высшей ценностью.

Как прямо следует из Конституции Российской Федерации,


1
Так, по данным Секретариата Конституционного Суда России из 78 504
обращений, поступивших в Суд в период с 2012 по 2016 годы, 78 295 были поданы
гражданами (иностранцами, лицами без гражданства) и их объединениями
(юридическими лицами), что составило около 99,75%.
52
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

соблюдение и защита прав и свобод человека и гражданина


является обязанностью государства (статья 2); они определяют
смысл, содержание и применение законов, деятельность
законодательной и исполнительной власти, местного
самоуправления, обеспечиваются правосудием (статья 18), а
потому и конституционная юстиция объективно не может не
иметь своим магистральным направлением утверждение прав и
свобод человека и гражданского мира.

«Концентрация» усилий Конституционного Суда на правах


человека не только согласуется с их приоритетным положением
в ряду иных конституционных ценностей, но и ориентирует все
институты публичной власти на восприятие человека, его жизни
и здоровья, чести и достоинства, личной неприкосновенности
и безопасности в качестве безальтернативной доминанты
государственно-правового развития России. В связи с этим
стоит напомнить, что ещё на начальных этапах становления
современного российского конституционализма отмечалось,
что модернизация правосудия, особенно на уровне высших
судебных инстанций, невозможна без кардинального изменения
его содержания, предполагающего, что на смену суду как
органу, отвечающему за разрешение конфликтов посредством
применения законов, должно придти такое его видение, при
котором своё достойное место в отправлении правосудия займут
Конституция Российской Федерации и неотчуждаемые права и
свободы человека.

Благодаря «правозащитной» роли конституционной юстиции


происходит неуклонное, пусть порой и кажущееся кому-то
медленным, утверждение гуманистической сущности российской
государственности. В результате не только в профессиональном
юридическом сообществе, но и в повседневном обиходе
постепенно формируются устойчивые представления о том, что
без возведения прав и свобод человека в ранг категорического
императива, определяющего смысл и содержание публичной
деятельности провозглашение Российской Федерации
демократическим правовым социальным государством останется
не более, чем красивой декларацией, лишенной какого-либо
прикладного эффекта.

В силу этого любые попытки обвинить Конституционный


Суд в стремлении «заговорить» проблему прав и свобод
53
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

человека и гражданина, спрятав её за вербальной завесой


«гуманитарной демагогии», требуют весьма критической
оценки, в особенности учитывая то, что даже само по себе
систематическое воспроизводство в его актах конституционной
догмы, закрепляющей аксиологическую сущность прав и
свобод человека, способно служить надлежащим камертоном
для соответствующей «настройки» деятельности всех
государственных и муниципальных органов, их должностных
лиц. Скорее о реальной угрозе осуществлению основных
прав и свобод человека с большей тревогой нужно было бы
беспокоиться, если бы в решениях Суда имело место устойчивое
стремление избегать вопросов их надлежащего ценностного
восприятия и должного гарантирования.

Важнейшее значение в деятельности Конституционного


Суда России отводится выявлению нормативного смысла
конституционных принципов взаимоотношений личности,
общества и государства, в которых сосредоточен основной
потенциал конституционного регулирования, по существу
задающий универсальные стандарты конституционного развития.
В этом контексте они выступают в роли фундаментальных
юридических начал, задающих искомый вектор развития
российского права и государства, без неукоснительного
следования которому едва ли возможно рассчитывать на
становление подлинного конституционного порядка. И здесь
необходимо отметить, что Конституционный Суд опирается
при осуществлении судопроизводства не только на принципы,
прямо закрепленные в тексте Конституции Российской
Федерации (принцип правового и социального государства,
принцип народовластия, принцип верховенства Конституции и
федеральных законов, принцип разделения властей, принцип
идеологического и политического многообразия, принцип
самостоятельности местного самоуправления, принцип равенства
перед законом и судом, принцип запрета обратной силы закона,
устанавливающего или отягчающего ответственность и др.), но
и, что заслуживает особого внимания, на принципы, выводимые
им из системного анализа взаимосвязанных конституционных
положений.

Среди последних прежде всего следует упомянуть


принцип недопустимости искажения демократической
правовой природы российской государственности; принцип
54
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

уважения достоинства личности как равноправного субъекта во


взаимоотношениях с государством; принцип добросовестности
участников правоотношений; принцип поддержания доверия
граждан к закону, правосудию и действиям государства;
принцип формальной определенности закона и обеспечения
системного и непротиворечивого регулирования общественных
отношений; принцип правовой определенности и разумной
стабильности правового регулирования; принцип соразмерности
(пропорциональности) допустимых законодательных
ограничений прав и свобод человека и гражданина. Эти и иные
принципы выступают, как правило, в качестве универсальных
общеправовых критериев, используемых Судом при отправлении
правосудия и проверке конституционности законов. Их
уяснение и последовательное внедрение в законодательный
процесс и правоприменительную практику существенно
снижают риск принятия неконституционных законодательных,
административных и судебных решений.

Наряду с упомянутыми принципами, имеющими общеправовой


масштаб и охватывающими своим воздействием всю российскую
правовую действительность, Конституционный Суд также не
обходит стороной и принципы, имеющее конституционное
значение для отдельных отраслей права, способствуя тем самым
их своеобразной «конституционализации». Так, в частности,
в решениях Суда можно обнаружить прямые указания на
имеющие конституционное значение принципы гражданского
законодательства (Постановление от 23 декабря 2003 года №
20-П), конституционные принципы регулирования экономических
отношений (Постановление от 22 июня 2009 года № 10-П),
основные принципы правового регулирования отношений
в сфере окружающей среды и экологической безопасности
(Постановление от 14 мая 2009 года № 8-П), принцип
надлежащей защиты прав и законных интересов работника, как
экономически более слабой стороны в трудовом правоотношении
(Постановление от 15 марта 2005 года № 3-П), относящиеся к
основам конституционного порядка принципы административной
и уголовной ответственности (Постановление от 10 февраля
2017 года № 2-П).

При этом применительно как к общеправовым, так и к


отраслевым принципам Конституционный Суд не ограничивается
простым упоминанием о них в своих решениях. Гораздо
55
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

более существенным является то, что он, основываясь на


исследовании конституционной природы данных принципов,
предпринимает максимум усилий для формулирования
конкретных конституционных требований, адресованных не
только законодателю, но и правоприменителям, включая
суды. Например, им неоднократно обращалось внимание
на то, что реализация принципа поддержания доверия
граждан к закону и действиям государства, вытекающего из
требований статей 1 (часть 1), 2, 17 (часть 1), 18, 19 и 55 (части
2 и 3) Конституции Российской Федерации, подразумевает
ответственность законодателя за качество принимаемых
решений, обеспечение присущей природе законодательных
актов стабильности правового регулирования, недопустимость
внесения произвольных изменений в действующую систему
правовых норм, надлежащее гарантирование прав и законных
интересов субъектов длящихся правоотношений в случае
внесения изменений в условия их реализации, предоставление
гражданам и их объединениям адекватных временных и иных
возможностей для адаптации к изменившимся нормативным
условиям приобретения и реализации соответствующих прав и
свобод; при этом значение данного принципа не сводится лишь к
сфере собственно законодательного регулирования, а в полной
мере распространяется и на действия государства, связанные
с заключением и исполнением международных договоров
Российской Федерации (постановления Конституционного Суда
Российской Федерации от 24 мая 2001 года № 8-П, от 29 января
2004 года № 2-П, от 20 апреля 2010 года № 9-П, от 27 марта 2012
года № 8-П, от 1 июля 2015 года № 18-П и др.).

Такой подход Конституционного Суда России позволяет


всем –законодательным, исполнительным, судебным – органам
власти получить всестороннее и одновременно целостное
представление о базовых конституционных характеристиках
(параметрах) построения правовой государственности,
основанной на приоритете прав и свобод человека и гражданина,
и, соответственно, иметь возможность сверять свои действия
и решения не только с текстом, но и с истинным смыслом
Конституции Российской Федерации, концентрированно
выраженным в принципах конституционного регулирования.

Осуществляя защиту основ конституционного строя, прав


и свобод граждан и обеспечивая верховенство Конституции
56
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

Российской Федерации, Конституционный Суд проявляет себя


не только как «негативный законодатель». Его решения не
сводятся исключительно к дисквалификации законов или иных
нормативных актов или подтверждению их конституционности.
Напротив, в последнее время он всё чаще, особенно в тех
случаях, когда отступление от требований Конституции
в действительности вызвано не самим законом, а его
правоприменительной интерпретацией, воздерживается от
вердикта о неконституционности проверяемой нормы, выявляя
её конституционно-правовое содержание, которое, учитывая
юридическое значение решений Конституционного Суда,
становится обязательным для всех без исключения органов и
должностных лиц.

Действуя подобным образом, Конституционный Суд


фактически признаёт закон условно соответствующим
Конституции, обязывая всех следовать определённому варианту
его истолкования, любое отступление от которого будет означать
нарушение Конституции. Использование таких возможностей
позволяет Суду не порождать законодательных пробелов и
не вторгаться – пусть даже в режиме временного правового
регулирования – в законотворческие полномочия парламента.

В практике Конституционного Суда сложилась устойчивая


тенденция избегать признания оспоренного законоположения
неконституционным, если имеется возможность выявить
конституционно-правовой смысл этого законоположения и в
его формате – правильное конституционное понимание нормы,
исключающее любое иное истолкование соответствующего
законоположения в правоприменительной практике. Благодаря
этому Суд не стремится добиваться восстановления
нарушенного конституционного порядка исключительно путём
обязательной «конституционной нулификации» проверяемого
закона, а предпочитает всегда – когда для этого нет объективных
препятствий – следовать правилу «разумной сдержанности»
и избегать его признания неконституционным, очищая
официальное толкование оспоренных правовых норм от всего
того, что не укладывается в рамки Конституции.

Здесь, правда, важно заметить, что, выявляя конституционно-


правовой смысл проверяемых законоположений, Суд должен
оставаться в границах конституционных предписаний и не
57
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

подменять их «изобретением» собственных правил, то есть


не позволять себе такого судейского активизма, следствием
которого являлась бы скрытая ревизия содержания Конституции,
имеющая целью под видом её истолкования нормативную
корректировку конституционных положений. В противном
случае – при формальном сохранении неизменности текста
российской Конституции – велика будет вероятность того,
что между ней и фактическим конституционным укладом,
получающем официальное признание и оправдание в актах
органа конституционного судебного контроля, останется крайне
мало точек сопряжения.

В юридической доктрине решениям Конституционного Суда


нередко приписываются свойства особого вида конституционных
источников права, примыкающих к Конституции и обладающих
в единстве с ней нормативно-доктринальными качествами,
позволяющими Конституционному Суду быть «больше, чем суд»
и, как следствие, обеспечивать в процессе своей конституционно-
контрольной деятельности не только оценку конституционности
проверяемых законов, но и приращение нормативного
содержания конституционных принципов и ценностей. Не
вступая в обстоятельную дискуссию и не отрицая бесспорного
правового эффекта принимаемых Конституционным Судом
постановлений и определений, позволим всё же заметить, что
существо «живой» Конституции состоит, по нашему мнению, не в
формировании и утверждении правотворческих начал судебного
конституционализма, а в последовательном соблюдении
исходного смысла конституционных положений, в том числе с
учётом неизбежности их «приспособления» к изменяющимся
социально-экономическим и общественно-политическим реалиям.

Реализуя предоставленные полномочия, Конституционный


Суд России должен не забывать, что, как и иные органы
государства, он обязан соблюдать Конституцию и не вправе
подвергать её положения произвольной интерпретации. Иначе
чрезмерная увлечённость формулой «Конституция – это то,
что скажут о ней судьи» приведёт его к самостоятельному
генерированию новых, претендующих на конституционный
статус, правовых норм, с очевидностью сопряженной с реальной
опасностью подмены тех или иных конституционных положений,
завуалированной заботой об их судебной охране. Не случайно
и сам Конституционный Суд в Постановлении от 19 апреля
58
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

2016 года № 12-П вынужден был обратить внимание на то,


что для избежания произвольной юридической интерпретации
нормативных положений крайне важно не переходить ту тонкую
грань, которая отделяет толкование норм права от их пополнения.
И хотя это суждение было продиктовано оценкой практики
Европейского Суда по правам человека, не вызывает никаких
сомнений то, что и сам Конституционный Суд должен быть связан
в своей деятельности аналогичной осмотрительностью. Не менее
важно помнить и о том, что поскольку Конституция Российской
Федерации объявляет общепризнанные принципы и нормы
международного права и международные договоры Российской
Федерации частью её правовой системы (статья 15, часть 4), а
также специально подчёркивает их значение для признания и
гарантирования прав и свобод человека и гражданина (статья 17,
часть 1), Конституционный Суд, принимая свои решения, не может
игнорировать международно-правовые обязательства России.

Причём особое внимание, по понятным причинам, должно


уделяться им Европейской Конвенции о защите прав человека
и основных свобод и основанным на ней постановлениям
Европейского Суда по правам человека. Учитывая, что между
Конституцией Российской Федерации и Европейской Конвенцией
нет принципиальных расхождений в подходах к обеспечению
соблюдения и защиты прав и свобод индивидов и их объединений,
Конституционный Суд в своих решениях в качестве аргументов,
имеющих существенное значение для оценки проверяемых
законов, нередко ссылается на положения Конвенции, в том числе
в их истолковании Европейским Судом по правам человека.

Более того, в практике отечественного конституционного


правосудия изначально утвердился подход, согласно которому
общепризнанные принципы и нормы международного
права используются им в качестве наднационального
эталона, сообразуясь с которым в Российской Федерации
осуществляются права и свободы человека и гражданина,
закрепленные Конституцией. Исходя из этого, Конституционный
Суд прибегает к международно-правовой аргументации как для
дополнительного обоснования своих правовых позиций, так
и для разъяснения значения конституционных норм, а также
выявления конституционно-правового смысла тех или иных
законов. Логичным итогом данных усилий является упрочение
взаимосвязи и взаимодействия российского конституционного
59
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

и европейского конвенционного правопорядков, активно


продвигаемое поддерживаемое Конституционным Судом и
находящее подтверждение в его многочисленных решениях.

И в этом нет ничего неординарного. Схожим образом


поступает большая часть европейских конституционных
судов, что вовсе не свидетельствует об их приверженности
юридическому космополитизму, поскольку учёт прецедентной
практики Европейского Суда по правам человека не исключает
необходимости её адаптации к национальным политическим,
культурным и иным традициям и особенностям. Соответственно,
осуществляемая российским Конституционным Судом
имплементация положений Конвенции в правовую систему
Российской Федерации, в том числе в их прочтении Европейским
Судом по правам человека, позволяет соотнести правовое
развитие России с общеевропейскими стандартами и как таковая
не представляет угрозы её государственному суверенитету и
национальной конституционной идентичности.

В Постановлении от 14 июля 2015 года № 21-П


Конституционный Суд указал, что взаимодействие европейского
и конституционного правопорядков невозможно в условиях
субординации, поскольку только диалог между различными
правовыми системами является основой их надлежащего
равновесия; именно такого подхода призван придерживаться в
своей деятельности Европейский Суд по правам человека как
межгосударственный субсидиарный судебный орган, и именно
от уважения им национальной конституционной идентичности
государств-участников Конвенции о защите прав человека и
основных свобод во многом зависит эффективность её норм
во внутригосударственном правопорядке; особое внимание к
базовым элементам этой конституционной идентичности, которые
образуют внутригосударственные нормы о фундаментальных
правах, а также гарантирующие эти права нормы об основах
конституционного строя, позволит снизить вероятность
конфликта между национальным и наднациональным правом,
что, в свою очередь, во многом будет определять – при
сохранении конституционного суверенитета государств –
действенность всей европейской системы защиты прав и свобод
человека и дальнейшую гармонизацию европейского правового
пространства.

60
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

Если постановление Европейского Суда по правам


человека, вынесенное по жалобе против России, основано на
толковании положений Европейской Конвенции, приводящем к
их противоречию с Конституцией России, такое постановление,
как отметил Конституционный Суд Российской Федерации,
по смыслу статей 4 (часть 2), 15 (части 1 и 4), 16 (часть 2) и
79 Конституции не может быть исполнено. При этом из статей
118 (часть 2) и 125 Конституции Российской Федерации во
взаимосвязи с её статьями 15 (части 1 и 4) и 79 следует,
что вопрос о невозможности исполнения соответствующего
постановления Европейского Суда по правам человека должен
подлежать разрешению только в порядке конституционного
судопроизводства, что и нашло подтверждение в Федеральном
конституционном законе от 14 декабря 2015 года № 7-ФКЗ «О
внесении изменений в Федеральный конституционный закон «О
Конституционном Суде Российской Федерации», наделившем
российский Конституционный Суд полномочиями такого рода.

Появление в Российской Федерации конституционно-


судебной процедуры, призванной обеспечить правовое решение
вопроса о возможности или невозможности исполнения решения
межгосударственного органа по защите прав и свобод человека,
не следует воспринимать как желание России, ссылаясь на
интересы национальной конституционной идентичности,
иметь абсолютную дискреционную возможность уклониться от
выполнения постановления ЕСПЧ всякий раз, когда она сочтёт это
для себя – по тем или иным соображениям – предпочтительным.

Возложение на Конституционный Суд Российской Федерации


соответствующей обязанности не отменяет конституционного
осознания Российской Федерацией себя частью мирового
сообщества (преамбула Конституции Российской Федерации) и
включения в национальную правовую систему общепризнанных
принципов и норм международного права и международных
договоров Российской Федерации (часть 4 статьи 15 Конституции
Российской Федерации), а потому Суд не может иметь
односторонней «запрограммированности» на безусловный
приоритет российского правопорядка. Это ориентирует его прежде
всего на поиск возможных – в рамках правомерного компромиса
– вариантов исполнения постановлений Европейского Суда по
правам человека в целях имплементации Конвенции о защите
прав человека и основных свобод в российскую правовую систему.
61
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

В зависимости от сущностных характеристик того или иного


постановления Европейского Суда по правам человека в их
соотношении с положениями Конституции Российской Федерации
и ранее выработанными собственными правовыми позициями
Конституционный Суд должен стремиться к изысканию наиболее
бесконфликтных способов преодоления любых (действительных
или мнимых) коллизий конституционных и конвенциональных
норм и юрисдикций.

К тому же, защищая национальную конституционную


идентичность крайне важно не переусердствовать и отдавать
себе отчёт в том, что никакие отличительные особенности
российского конституционализма не могут служить оправданием
для забвения таких конституционных ценностей, как верховенство
права, разделение властей, равенство перед законом и судом,
идеологический плюрализм и многопартийность, свобода
средств массовой информации, независимое и справедливое
правосудие и т.п. В этой связи Конституционному Суду
Российской Федерации требуется проявлять максимум усердия
применительно к использованию в своей деятельности категории
«национальной конституционной идентичности» с тем, чтобы не
нарушать оптимальный баланс образующих её конституционных
и национальных ценностей.

Специального упоминания заслуживает вопрос, касающийся


исполнения решений Конституционного Суда, который вызывает
наибольший интерес по отношению к федеральному парламенту,
что вполне объяснимо. Ведь если правоприменительные органы,
включая суды общей юрисдикции и арбитражные суды, связаны
позициями Конституционного Суда в конкретных делах, то на
Государственной Думе и Совете Федерации лежит ответственность
за полноценное восприятие решений Конституционного Суда в
законотворческой деятельности, так как лишь такое восприятие
способно должным образом нацелить законодателя на корректное
принятие соответствующих – вытекающих из правовых позиций
Конституционного Суда – нормотворческих мер.

К сожалению, давно известно, что не все решения


Конституционного Суда исполняются, а те, что исполняются, - не
всегда в полном объёме. Несмотря на то, что в последнее время
количество решений Суда, оставшихся по тем или иным причинам
без какой-либо реакции законодателя, неуклонно снижается,
62
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

проблема своевременного и надлежащего изменения законов


и иных нормативных актов, признанных неконституционными,
остаётся по-прежнему весьма ощутимой.

Исполняя решения Конституционного Суда, депутатам


парламента, равно как и всем другим заинтересованным
лицам, не следует забывать, что Суд работает, если так можно
выразиться, исключительно на «давальческом сырье». Он не
только не обладает полномочиями самостоятельно начинать
конституционные проверки законов или иных нормативных
актов, но и связан содержанием (предметом) поступающих
обращений, что лишает его возможности выйти за пределы
подвергаемых сомнению законоположений. Вследствие этого
в решениях Конституционного Суда не могут содержаться
оценки конституционности норм, не охваченных предметом
рассмотрения, даже если они находятся в неразрывной
взаимосвязи с оспоренными положениями, образуя по существу
единый нормативный комплекс.

Это, однако, не препятствует Суду при рассмотрении


каждого отдельного дела формулировать правовые позиции,
приобретающие принципиальное ориентирующее значение
для законотворческой деятельности. С учетом этого любые
его постановления должны восприниматься парламентом под
углом зрения не одной лишь резолютивной части, в которой
формулируются итоговые выводы о не соответствии (или
о обусловленном соответствии) Конституции проверяемых
правовых норм, но и сквозь призму высказанных им в обоснование
своих выводов правовых позиций.

Только в этом случае сохранится вероятность того, что


законодатель, исполняя акты конституционного правосудия,
не ограничится формальным, а иногда и просто дословным,
воспроизведением в своих решениях итоговых оценок
Конституционного Суда, а побеспокоится о полномасштабном
восприятии концептуального значения правовых позиций,
высказанных органом конституционного судебного контроля, и их
влияния на обеспечение конституционного качества законов.

По этой причине Конституционный Суд Российской Федерации


при признании оспоренных правовых норм неконституционными
всё чаще склонен фокусировать внимание законодательной власти
63
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

на целесообразности более широкого – выходящего за пределы


содержания указанных норм – правотворческого реагирования
на принимаемые им решения. Примером тому может служить
Постановление от 23 мая 2017 года № 14-П, в котором, объявив
положения статей 31.7 и 31.9 Кодекса Российской Федерации
об административных правонарушениях не соответствующими
Конституции в той мере, в какой они не позволяют осуществлять
эффективный судебный контроль за правомерностью содержания
лица без гражданства, которому назначено административное
выдворение, в специальном учреждении, и обязав федерального
законодателя незамедлительно внести в данный Кодекс
необходимые изменения, Конституционный Суд одновременно
счёл нужным предложить ему не ограничиваться только этим и
предусмотреть и иные законодательные изменения, позволяющие
избегать непропорционального ограничения личной свободы
апатридов, помещаемых в специальное учреждение в целях
административного выдворения.

В заключение подчеркну, что сколь бы значимой не была роль


конституционной юстиции, формирование демократического
правового социального государства не является и не может
являться уделом какого-либо одного органа или должностного
лица. Задача Конституционного Суда состоит в том, чтобы не
допустить отступления от требований Конституции России ни
в законодательной деятельности, ни в правоприменении, не
посягая при этом на прерогативы президента, парламента или
правительства и не навязывая им какие-либо предпочтительные
варианты тех или иных действий и решений.

Определяя в своих судебных актах незыблемые


конституционные критерии соблюдения и защиты прав и
свобод личности, организации и функционирования институтов
гражданского общества и правового государства, он призван
присущими исключительно конституционному правосудию
способами обеспечивать уважением прав и свобод человека,
верховенство права, утверждение юридического равенства и
справедливости, сохранение гражданского мира и согласия,
благополучие и процветание России – в конечном итоге всего
того, что лежит в основе и определяет существо современного
российского конституционализма.

64
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэцийн дарга


Д.ОДБАЯР

МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН


ҮНДСЭН БҮТЭЦ

Нэг. Үндсэн бүтцийн тухай ухагдахуун, онолын асуудал

Үндсэн хууль бол аливаа орны гол хууль төдийгүй улс орны
хөгжлийн чиг хандлагыг тодорхойлогч хууль мөн. Энэ ч утгаараа
Үндсэн хуулийн тогтвортой байдал нь төрийн тогтвортой байдлын
үндэс болдог.

Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах нь аль ч орны хувьд


байдаг зүйл боловч нэмэлт, өөрчлөлт бүхэн Үндсэн хуулийн чанар
чансааг сайжруулдаг гэж үзвэл хараахан тийм биш ажээ. АНУ-ын
Чикагогийн Их сургуулийн профессор Росалинд Диксон “Нэмэлт,
өөрчлөлт гэдэг үг нь туршлага болон улс төрийн ойлголтын
өсөн хуримтлагдсан мэдээллийн хүрээнд зөвхөн дахин засах,
сайжруулах гэдэг утгыг л илэрхийлдэг юм”1 гэжээ. Гэтэл дээр
дурдсанчлан нэмэлт, өөрчлөлт болгон өмнөх зохицуулалтыг
сайжруулдаггүй учраас үүнээс улбаалан зарим улс оронд гол
хуулийнхаа суурь үзэл баримтлалыг хамгаалах зорилготой
Үндсэн хуулийн үндсэн бүтцийн онол, номлол яригдаж ирсэн нь
манай улсын хувьд Үндсэн хуулийн эрх зүйн шинжлэх ухааны нэн
шинэ чиглэлийн нэг хэмээн үзэхэд хүргэж байна.

Олон орны Үндсэн хуульд тухайн Үндсэн хуулийн суурь


болон гол шинжийг агуулсан зарчмууд туссан байдаг. Эдгээр
зарчмыг анхаарлын төвдөө байнга байлгаж, Үндсэн хуулийн
нэмэлт, өөрчлөлтийн тухай хуулиар хүчингүй болгож болохгүй
гэж үздэг байна. Аль ч Үндсэн хуульд хэзээ ч өөрчилж үл болох
гол гол зарчмууд байдаг гэдэг үзэл санааг Үндсэн хуулийн Үндсэн
бүтцийн номлол гэдэг. Үндсэн бүтцийн номлолын хамрах хүрээ
маш тодорхой бөгөөд энэ нь Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтөөр
хөндөж болохгүй гэж заасан Үндсэн хуулийн заалтууд юм.

Энэ номлол нь 20 дугаар зууны дунд үеэс үүсэлтэй шинэ


үзэл санаа гэдгийг судлаачид хүлээн зөвшөөрдөг бөгөөд

1
Constitutional amendment rules: A comparative perspective, 2011., http://www.law.
uchicago.edu/a
65
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

Энэтхэгийн Голак Натхын1 хэргийг шийдвэрлэх явцад нэрт


өмгөөлөгч М.К.Намбиар энэхүү номлолыг анх томьёолжээ. Тэрээр
профессор Диетрич Конрадын Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт
оруулах эрхийн нуугдмал хязгаарлалтын тухай лекцийг сонсоод
үндсэн бүтцийн тухай санааг олсон гэж үздэг юм.2

Энэтхэгийн Дээд шүүхийн шүүгч Ж.Р.Мүдолкар Энэтхэгийн


эрх зүйн системд шуугиан тарьж байсан Сажан Сингхийн хэргийг
хянан шийдвэрлэхдээ энэ номлолыг хүлээн зөвшөөрсөн гэж үздэг
байна.

Манай улсын эрдэмтэн, судлаачдын дунд Үндсэн хуулийн


үндсэн бүтцийн асуудлаар хөндөн бичсэн судалгаа, шинжилгээний
ажил одоогоор тун ховор байна.

Хоёр. Монгол Улсад Үндсэн хуулийн үндсэн бүтэц бий


болсон нь

Монгол Улсын Үндсэн хуульд 2000 онд оруулсан 7 өөрчлөлт,


түүнийг тойрон өрнөсөн олон жилийн маргаан, мэтгэлцээний
явцад юуны түрүүнд Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтийг ямар
журмаар хийх ёстой вэ гэдгийг тусгайлсан хууль гарган зохицуулж
өгөх нь зүйтэй гэдэг дээр хууль тогтоогчид болон судлаачид
2010 оны үед үндсэндээ санал нэгдсэн юм. Ингээд “Монгол
Улсын Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах журмын тухай”
хуулийн төслийг 2010 оны эхээр боловсруулж уг хуулийн төслийг
Улсын Их Хурал мөн оны 12 дугаар сарын 23-ны өдөр хуульчлан
баталсан байна.3 Ийнхүү “Монгол Улсын Үндсэн хуульд нэмэлт,
өөрчлөлт оруулах журмын тухай” хууль батлагдсанаар манай эрх
зүйд “Үндсэн хуулийн үндсэн бүтэц” хэмээх нэр томьёо шинээр
бий болсон гэж үзэж болно.

Монгол Улсын Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах


журмын тухай хуулийн 2 дугаар зүйлийн 2.1 дэх хэсэгт “Монгол
Улсын Үндсэн хуулийн бүлэг, зүйл, хэсэг, заалтад байхгүй шинэ
томъёоллоор зохих бүлэгт оруулж байгаа зүйл, хэсэг, заалтыг
Үндсэн хуулийн нэмэлт гэх бөгөөд тэр нь Үндсэн хуулийн үндсэн
бүтэц, суурь үзэл баримтлалд нийцсэн байна” гэж заагаад Үндсэн
1
Golaknath v. State of Punjab. AIR 1967 SC 1643.
2
Yaniv Roznai. Unconstitutional Constitutional Amendments. 2014. London. p. 55.
3
“Төрийн мэдээлэл” эмхэтгэлийн 2011 оны №3-т нийтлэгдсэн.

66
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

хуулийн үндсэн бүтэц гэдэгт юуг хамааруулж ойлгох вэ гэдгийг


уг хуулийн 5 дугаар зүйлийн 5.2.2 дахь заалтаар тодорхойлсон
байна. Уг заалтад “Үндсэн хуулийн Нэг, Хоёр, Гурав, Дөрөвдүгээр
зүйл, Тавдугаар зүйлийн 1-4 дэх хэсэг, Зургадугаар зүйлийн 1
дэх хэсэг, Наймдугаар зүйлийн 1 дэх хэсэг, Есдүгээр зүйлийн 2
дахь хэсэг, Аравдугаар зүйлийн 1, 2 дахь хэсэг, Арван хоёрдугаар
зүйлийн 1 дэх хэсэг, Арван дөрөв, Арван тав, Арван ес, Хорьдугаар
зүйл, Хорин хоёрдугаар зүйлийн 1 дэх хэсэг, Гучдугаар зүйлийн 1
дэх хэсэг, Гучин наймдугаар зүйлийн 1 дэх хэсэг, Дөчин нэг, Дөчин
долдугаар зүйл, Дөчин есдүгээр зүйлийн 1, 2 дахь хэсэг, Жаран
найм, Жаран есдүгээр зүйлд нэмэлт, өөрчлөлт оруулж үл болно”
гэж заасан юм. Өөрөөр хэлбэл энэ зүйлд заасан Үндсэн хуулийн
зүйл, хэсэг, заалтыг Монгол Улсын Үндсэн хуулийн үндсэн бүтцийн
бүрэлдэхүүн гэж үзнэ.

Монгол Улсын Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах


журмын тухай хуулийн дээрх заалтыг Үндсэн хуулийн хүчин
чадалтай заалт гэж үзэх нь онолын хувьд илүү тохиромжтой мэт
санагдана. Учир нь Үндсэн хуульд байгаа хэзээ ч өөрчлөлт оруулж
болохгүй гэсэн заалтын талаар нэлээд улс орнуудад Үндсэн
хуульдаа өөрт нь тусгасан байдаг тухай дээр дурдсан билээ.

Гэтэл “нэмэлт, өөрчлөлт оруулж үл болно” гэсэн энэ заалтад


2017 оны 2 дугаар сарын 9-ний өдрийн хуулиар өөрчлөлт оруулж
Тавдугаар зүйлийн 4 дэх хэсэг, Хорьдугаар зүйл, Гучдугаар
зүйлийн 1 дэх хэсэг, Дөчин нэгдүгээр зүйлийн 1 дэх хэсгийг
Үндсэн хуулийн үндсэн бүтцээс хассан байна. Чухам юуны учир
дээрх дөрвөн зүйл, хэсгийг Үндсэн хуулийн үндсэн бүтцээс
хассан тухай авч үзэхээс өмнө1 чухам ямар заалтууд Үндсэн
хуулийн үндсэн бүтцийн бүрэлдэхүүнд хамаарч байгаа тухайд
тоймлон авч үзье.

Монгол Улсын бүрэн эрхт байдлыг тунхагласан Нэгдүгээр


бүлгээс Үндсэн хуулийн Нэгдүгээр зүйл /Монгол Улс бол тусгаар
тогтносон, бүрэн эрхт, Бүгд найрамдах улс мөн. Ардчилсан ёс,
шударга ёс, эрх чөлөө, тэгш байдал, үндэсний эв нэгдлийг хангах,
хууль дээдлэх нь төрийн үйл ажиллагааны үндсэн зарчим мөн./,
Хоёрдугаар зүйл /1.Монгол Улс төрийн байгууламжийн хувьд
нэгдмэл байна. 2.Монгол Улсын нутаг дэвсгэр зөвхөн засаг
захиргааны нэгжид хуваагдана./, Гуравдугаар зүйл /1.Монгол
1
Энэ номын 71 дэх талд байгаа 1 дэх эшлэлийг үз.

67
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

Улсад засгийн бүх эрх ард түмний мэдэлд байна. Монголын


ард түмэн төрийн үйл хэрэгт шууд оролцож, мөн сонгож
байгуулсан төрийн эрх барих төлөөлөгчдийн байгууллагаараа
уламжлан энэхүү эрхээ эдэлнэ. 2.Төрийн эрх мэдлийг хууль
бусаар авах, авахаар завдахыг хориглоно./, Дөрөвдүгээр зүйл
/1.Монгол Улсын нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдал, улсын
хил халдашгүй дархан байна. 2.Монгол Улсын хилийг хуулиар
бататгана. 3.Хууль гаргахгүйгээр гадаадын цэргийн хүчнийг
Монгол Улсын нутаг дэвсгэрт байрлуулах, дамжин өнгөрүүлэхээр
улсын хил нэвтрүүлэхийг хориглоно./, Тавдугаар зүйлийн
1-4 дэх хэсэг /1.Монгол Улс дэлхийн эдийн засгийн хөгжлийн
түгээмэл хандлага, өөрийн орны өвөрмөц онцлогт нийцсэн олон
хэвшил бүхий эдийн засагтай байна. 2.Төр нь нийтийн болон
хувийн өмчийн аливаа хэлбэрийг хүлээн зөвшөөрч, өмчлөгчийн
эрхийг хуулиар хамгаална. 3.Өмчлөгчийн эрхийг гагцхүү хуульд
заасан үндэслэлээр хязгаарлаж болно. 4.Төр нь үндэсний эдийн
засгийн аюулгүй байдал, аж ахуйн бүх хэвшлийн болон хүн амын
нийгмийн хөгжлийг хангах зорилгод нийцүүлэн эдийн засгийг
зохицуулна./, Зургадугаар зүйлийн 1 дэх хэсэг /1.Монгол Улсад
газар, түүний хэвлий, ой, ус, амьтан, ургамал болон байгалийн
бусад баялаг гагцхүү ард түмний мэдэл, төрийн хамгаалалтад
байна./, Наймдугаар зүйлийн 1 дэх хэсэг /1.Монгол хэл бол
төрийн албан ёсны хэл мөн./, Есдүгээр зүйлийн 2 дахь хэсэг
/2.Төрийн байгууллага шашны, сүм хийд улс төрийн үйл ажиллагаа
эрхлэн явуулж болохгүй./, Аравдугаар зүйлийн 1, 2 дахь хэсэг
/1.Монгол Улс олон улсын эрх зүйн нийтээр хүлээн зөвшөөрсөн
хэм хэмжээ, зарчмыг баримталж энхийг эрхэмлэсэн гадаад
бодлого явуулна. 2.Монгол Улс олон улсын гэрээгээр хүлээсэн
үүргээ шударгаар сахин биелүүлнэ./, Арван хоёрдугаар зүйлийн
1 дэх хэсэг /1.Монгол Улсын тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдлын
бэлгэ тэмдэг нь Төрийн сүлд, туг, далбаа, тамга, дуулал мөн./-ийг
Үндсэн хуулийн үндсэн бүтцэд оруулсан байна.

Харин хүний эрх, эрх чөлөөг тунхагласан хоёрдугаар бүлгээс


зөвхөн Арван дөрөвдүгээр зүйл /1.Монгол Улсад хууль ёсоор
оршин суугаа хүн бүр хууль, шүүхийн өмнө эрх тэгш байна.
2.Хүнийг үндэс, угсаа, хэл, арьсны өнгө, нас, хүйс, нийгмийн гарал,
байдал, хөрөнгө чинээ, эрхэлсэн ажил, албан тушаал, шашин
шүтлэг, үзэл бодол, боловсролоор нь ялгаварлан гадуурхаж үл
болно. Хүн бүр эрх зүйн этгээд байна./, Арван тавдугаар зүйл
/1.Монгол Улсын иргэний харьяалал хийгээд харьяат болох,
харьяатаас гарах үндэслэл, журмыг гагцхүү хуулиар тогтооно.
68
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

2.Монгол Улсын иргэнийг харьяатаас хасах, эх орноосоо хөөх,


өөр улсад шилжүүлэн өгөхийг хориглоно./, Арван есдүгээр зүйл
/1.Төрөөс хүний эрх, эрх чөлөөг хангахуйц эдийн засаг, нийгэм,
хууль зүйн болон бусад баталгааг бүрдүүлэх, хүний эрх, эрх
чөлөөг зөрчихтэй тэмцэх, хөндөгдсөн эрхийг сэргээн эдлүүлэх
үүргийг иргэнийхээ өмнө хариуцна. 2.Онц болон дайны байдал
зарласан тохиолдолд Үндсэн хууль, бусад хуульд заасан хүний
эрх, эрх чөлөөг гагцхүү хуулиар хязгаарлаж болно. Тийнхүү
хязгаарласан хууль нь хүний амьд явах эрх, итгэл үнэмшилтэй
байх, шашин шүтэх, эс шүтэх эрх чөлөө, түүнчлэн хэнд боловч
эрүү шүүлт тулгах, хүнлэг бус, хэрцгий хандахыг хориглосон
хуулийн заалтыг үл хөндөнө. 3.Хүн эрх, эрх чөлөөгөө эдлэхдээ
үндэсний аюулгүй байдал, бусад хүний эрх, эрх чөлөөг хохироож,
нийгмийн хэв журмыг гажуудуулж болохгүй./-ийг Үндсэн хуулийн
үндсэн бүтцэд оруулж Үндсэн хуулийн Арван зургадугаар зүйлд
заасан үндсэн эрх, эрх чөлөөтэй холбоотой заалтуудыг үлдээсэн
байна.

Монгол Улсын төрийн байгууллын зарчмыг тогтоосон


гуравдугаар бүлгээс Хорьдугаар зүйл /Монгол Улсын Их Хурал
бол төрийн эрх барих дээд байгууллага мөн бөгөөд хууль
тогтоох эрх мэдлийг гагцхүү Улсын Их Хуралд хадгална./, Хорин
хоёрдугаар зүйлийн 1 дэх хэсэг /1.Улсын нийт нутаг дэвсгэр
буюу зарим хэсгийг нь хамарсан гэнэтийн аюул тохиолдсон,
дайны ба нийтийн эмх замбараагүй байдал үүссэн зэрэг онцгой
нөхцөлийн улмаас ээлжит сонгууль явуулах боломжгүй бол
мөнхүү нөхцөл арилж, шинэ сонгогдсон гишүүдээ тангараг өргөтөл
Улсын Их Хурал бүрэн эрхээ хэрэгжүүлнэ./, Гучдугаар зүйлийн
1 дэх хэсэг /1.Монгол Улсын Ерөнхийлөгч бол төрийн тэргүүн,
Монголын ард түмний эв нэгдлийг илэрхийлэгч мөн./, Гучин
наймдугаар зүйлийн 1 дэх хэсэг /1.Монгол Улсын Засгийн газар
бол төрийн гүйцэтгэх дээд байгууллага мөн./, Дөчин нэгдүгээр
зүйл /1. Ерөнхий сайд Засгийн газрыг удирдаж, төрийн хууль
биелүүлэх ажлыг Улсын Их Хурлын өмнө хариуцна. 2.Засгийн
газар үйл ажиллагаагаа Улсын Их Хуралд тайлагнана./, Дөчин
долдугаар зүйл /1.Монгол Улсад шүүх эрх мэдлийг гагцхүү шүүх
хэрэгжүүлнэ. 2.Ямар ч нөхцөлд хуулиас гадуур шүүх байгуулах,
шүүх эрх мэдлийг өөр байгууллага эрхлэн хэрэгжүүлэхийг
хориглоно. 3.Шүүхийг зөвхөн Үндсэн хууль, бусад хуулийн дагуу
байгуулна./, Дөчин есдүгээр зүйлийн 1, 2 дугаар хэсэг /1.Шүүгч
хараат бус байж, гагцхүү хуульд захирагдана. 2.Ерөнхийлөгч,
Ерөнхий сайд, Улсын Их Хурлын ба Засгийн газрын гишүүн,
69
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

төр, нам, олон нийтийн бусад байгууллагын албан тушаалтан,


иргэн хэн боловч шүүгчээс шүүн таслах үүргээ хэрэгжүүлэхэд
хөндлөнгөөс оролцож болохгүй./-ийг уг бүтцийн нэг бүрэлдхүүн
хэсэг болон авч үзжээ.

Харин Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах журмыг


хуульчилсан хоёр заалт болох Жаран наймдугаар зүйл /1.Үндсэн
хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах санаачилгыг хууль санаачлах
эрх бүхий байгууллага, албан тушаалтан гаргах бөгөөд саналыг
Үндсэн хуулийн цэц Улсын Их Хуралд өргөн мэдүүлж болно.
2.Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах асуудлаар Улсын Их
Хурлын гишүүдийн гуравны хоёроос доошгүйн саналаар ард
нийтийн санал асуулга явуулж болно. Санал асуулгыг Үндсэн
хуулийн хорин тавдугаар зүйлийн 1 дэх хэсгийн 16-д заасан
үндэслэлийн дагуу явуулна./, Жаран есдүгээр зүйл /1.Үндсэн
хууль, түүнд оруулах нэмэлт, өөрчлөлтийг Улсын Их Хурлын
нийт гишүүний дөрөвний гурваас доошгүйн саналаар батална.
2.Үндсэн хуульд оруулах нэмэлт, өөрчлөлтийг Улсын Их Хуралд
хоёр удаа авч хэлэлцэхэд ийнхүү нийт гишүүний дөрөвний гурваас
доошгүйн санал авч эс чадвал уул төслийг ээлжит сонгуулиар
сонгогдсон Улсын Их Хурлын шинэ бүрэлдэхүүн ажлаа эхэлтэл
дахин авч хэлэлцэхгүй. 3.Улсын Их Хурал ээлжит сонгууль
явуулахын өмнөх зургаан сарын дотор Үндсэн хуульд нэмэлт,
өөрчлөлт оруулж үл болно. 4.Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт,
өөрчлөлт Үндсэн хуулийн нэгэн адил хүчинтэй байна./-ийг бүхэлд
нь Үндсэн хуулийн үндсэн бүтцэд оруулан баталсан байна.

Үндсэн хуулийн үндсэн бүтцийг ийн тогтоохдоо нэмэлт,


өөрчлөлт оруулахгүй бөгөөд байнга тогтвортой байх ёстой
хэмээн үзэж өргөн утгаараа Монгол Улсын Үндсэн хууль нь
улс орны гол хуулийн хүчин чадлаа алдахгүй байж нийгмийн
харилцааны үндсийг тогтвортой тодорхойлж байх ёстой гэсэн
зарчмыг баримталсан байна гэж үзэж болох юм. Гэхдээ яагаад,
ямар шаардлагын үндсэн дээр Үндсэн хуулийн үндсэн бүтцээс
Тавдугаар зүйлийн 4 дэх хэсэг, Хорьдугаар зүйл, Гучдугаар
зүйлийн 1 дэх хэсэг, Дөчин нэгдүгээр зүйлийн 1 дэх хэсгийг хассан
болохыг хуульчид, судлаачид судалж үзэн хууль тогтоогчийн
санаа зорилгыг мэдэх нь чухал юм.

Энэхүү сэдвийг зориглон, чадан ядан хөндсөн миний


ажиглалтаар бол Үндсэн хуулийн Хорьдугаар зүйлд “Монгол
Улсын Их Хурал бол төрийн эрх барих дээд байгууллага...”
70
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

хэмээн заагаад Гучдугаар зүйлийн 1 дэх хэсэгт “Монгол Улсын


Ерөнхийлөгч бол төрийн тэргүүн...” гэж тус тус заасан байгаа
бөгөөд энэ нь төрийн дээд эрхийн ялгаа зааг нь юу болох, аль нь
алийгаа захирах гэх мэт асуудлаар цаашдаа улам гүнзгий зөрчил
үүсэх магадлал байгааг ажиглан засаглалын хуваарилалтыг
дахин авч үзэх, хяналт тэнцлийн харьцааг шинээр тогтоохоор
тооцсоны улмаас эдгээр заалтыг үндсэн бүтцээс хассан байх
талтай байна. Монгол Улсын Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт
оруулах журмын тухай хуульд шинээр нэмсэн 5 дугаар зүйлийн
5.3.3, 5.3.4 дэх заалт, Зөвлөлдөх санал асуулгын тухай хуулийн
6 дугаар зүйлийн 6.1.1 дэх заалтад зааснаас үзэхэд энэ нь улам
тодорхой болж байна.

Харин Тавдугаар зүйлийн 4 дэх хэсэгт “Төр нь үндэсний


эдийн засгийн аюулгүй байдал, аж ахуйн бүх хэвшлийн болон
хүн амын нийгмийн хөгжлийг хангах зорилгод нийцүүлэн эдийн
засгийг зохицуулна.” гэж заасан байгаа бөгөөд үүнээс “төрийн
зохицуулалт” гэсэн ойлголтыг сүүлийн үед судлаачдын дунд
өргөн яригдах болсон Үндсэн хуулийн эдийн засгийн онолын
хүрээнд улам тодорхой, ойлгомжтой томъёолох шаардлагатай
гэж үзсэнтэй холбоотой гэж ойлгож байна.1

Гурав. Үндсэн бүтцийн номлолын олон улсын практик

Үндсэн бүтцийн номлол нь олон улсын практикт хоёр гол


арга замаар хөгжиж байгаа бөгөөд энэ нь нэгдүгээрт хууль
тогтоох замаар, хоёр дахь нь Үндсэн хуулийн шинжтэй маргааныг
хянан хэлэлцэх явцдаа Үндсэн хуулийн шүүх, эсхүл энэ төрлийн
дагнасан шүүхгүй оронд Дээд шүүхээс жишиг тогтоосон шүүхийн
шийдвэр гаргах замаар хэрэгждэг байна.

Дэлхийн олон улс оронд өөрийн орны түүхэн уламжлал,


соёл, үнэт зүйлээсээ шалтгаалан төрөл бүрийн зарчмыг Үндсэн
хуулийнхаа үндсэн бүтцэд багтаасан байдаг бөгөөд Алжир2,
Индонез3, Итали4, Румын5, Турк6, Францад7 Бүгд найрамдах
1
Энэ номын 67 дахь талд байгаа эшлэлийг үз.
2
Бүгд Найрамдах Ардчилсан Алжир Ард Улсын Үндсэн хууль. 1976., 176, 178
дугаар зүйл.
3
Бүгд Найрамдах Индонез Улсын Үндсэн хууль.1945., 37 дугаар зүйл.
4
Бүгд Найрамдах Итали Улсын Үндсэн хууль. 1947., 139 дүгээр зүйл.
5
Румын Улсын Үндсэн хууль. 1991., 148 дугаар зүйл.
6
Бүгд Найрамдах Турк Улсын Үндсэн хууль. 1982., 4 дүгээр зүйл.
7
Бүгд Найхамдах Франц Улсын Үндсэн хууль. 1958., 89 дүгээр зүйл.
71
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

улсын зарчмыг хэвээр байлгах, Алжир, Ангол, Беларусь, Бразил1,


Доминикан, Итали2, Катар, Казахстан3, Хондурас4, Португалд5
засаглалын хуваарилалтыг тогтвортой хадгалах, Алжир, Ангол,
АНУ, Бразил, Катар, Кувейт, Намиби, Португал, Румын, Украинд
хүний эрх, эрх чөлөөг баталгаатай хангаж, эрхэмлэн дээдлэх,
Алжир, Ангол, Бразил, Казахстан, Хондурас, Румын, Франц,
Украинд нутаг дэвсгэрийнхээ бүрэн бүтэн байдлыг бататган
бэхжүүлэх, Алжир, Ангол6, Беларусь, Бразил, Португал, Румынд
олон намын болон сонгуулийн тогтолцоог тогтвортой байлгах
зарчмыг тусгасан байна.

Түүнчлэн ардчилсан зарчим /Армян, Чех7/, эрх зүйт төр,


хууль дээдлэх ёс /Ангол, Чех/, олон хэвшил бүхий эдийн засгийн
тогтолцоо /Португал/, шүүхийн бие даасан байдал /Ангол,
Португал, Румын/, үндэсний эв нэгдлийн зарчим /Ангол/, төрийн
уламжлалт чанарын зарчим /Ангол/, засгийн бүх эрх ард түмний
мэдэлд байх зарчим /Армян8/ зэрэг нь нэлээд улсын Үндсэн
хуулийн үндсэн бүтцэд тусгагджээ. АНУ, Энэтхэгийн Үндсэн
хуульд шашингүйн үзэл санааг, Алжирт лалын шашинг төрийн
шашин байлгах тухай заалтыг, Ангол, Португалд сүм, хийдийн бие
даасан байдлыг хангах тухай заалтыг нэмэлт, өөрчлөлт оруулж
болохгүй заалт гэж үздэг бол харин Румынд улсынхаа хэлийг
үндсэн бүтэцдээ тусгаж өгчээ.

Мөн тодорхой нөхцөлтэй холбогдуулан үндсэн бүтцийн


заалтыг өөрчлөхгүй байхаар тусгасан улс орон ч байна.
Люксембургэд Ванг орлох үед9, Кувейтэд Емирийг орлох үед
Үндсэн хуульд өөрчлөлт хийхийг хориглосон бол, Эстони болон
Франц10, Тайландад зөвхөн ард нийтийн санал асуулгаар нэмэлт,
өөрчлөлт оруулж болох тухай заажээ. Харин Венесуелийн Үндсэн
хуульд үндсэн бүтцийг эвдэж болохгүй гэж шууд заасан бол
Португалийн Үндсэн хуульд Үндсэн хуулийн шүүхийн бие даасан
байдлыг хангах тухай заалтыг үндсэн бүтэцдээ оруулсан байна.
1
Холбооны Бүгд Найрамдах Бразил Улсын Үндсэн хууль. 1988., 60 дугаар зүйл.
2
Бүгд Найрамдах Итали Улсын Үндсэн хууль. 1947., 139 дүгээр зүйл.
3
Бүгд Найрамдах Казахстан Улсын Үндсэн хууль. 1995., 91 дүгээр зүйл.
4
Бүгд Найрамдах Хондурас Улсын Үндсэн хууль. 1982., 374 дүгээр зүйл.
5
Бүгд Найрамдах Португал Улсын Үндсэн хууль. 1976., 288 дугаар зүйл.
6
Бүгд Найрамдах Ангол Ард Улсын Үндсэн хууль. 1992., 159, 160 дугаар зүйл.
7
Бүгд Найрамдах Чех Улсын Үндсэн хууль. 1992., 9 дэх зүйл.
8
Бүгд Найрамдах Армян Улсын Үндсэн хууль. 1995., 114 дүгээр зүйл.
9
Люксембургийн Их Вант Улсын Үндсэн хууль. 1983., 115 дугаар зүйл.
10
David Annoussamy. French Legal System. 1995. National Printing Press. p. 26.

72
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

Үндсэн хуулийн шүүх болон Дээд шүүхээс жишиг тогтоосон


шүүхийн шийдвэр гаргах замаар Үндсэн бүтцийн номлолыг
хэрэгжүүлэхдээ олон асуудалд хариу өгдөг нь сонирхол татдаг
сэдэв юм. Жишээлбэл, хэдийгээр аль ч орны парламент нь
хууль тогтоох бүрэн эрхтэй боловч ердийн хуулийг батлан гаргах
эрх мэдэл нь Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах эрхийг
багтаадаг эсэх асуудал нь зарим улсад маргаантай байдаг байна.
Үндсэн хуульд тусгасан Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах
журам нь зөвхөн процессын зохицуулалтын хэм хэмжээ гэж тэд
үздэг бөгөөд харин парламентад эрх олгосон заалт биш юм гэдэг
дээр санал нэгддэг ажээ.

Энэтхэгийн парламент аль ч орны парламентын адил хууль


тогтоох эрхтэй боловч Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах
эрхтэй эсэх асуудлаар мөн маргаан үүсч байсан нь нэг жишээ юм.
Энэтхэгийн Үндсэн хуулийн 13 дугаар зүйлд “хууль батлах эрхтэй”
гэж заасан ч Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах харилцааг
зохицуулсан 368 дугаар зүйлийг нэмэлт, өөрчлөлт оруулах
процессын зохицуулалт гэж үзээд парламент Үндсэн хуульд
нэмэлт, өөрчлөлт оруулах эрхгүй гэсэн үндэслэл бүхий маргааныг
Дээд шүүхийн шүүгч Субба Рао хууль тогтоох эрх мэдэл дотор
Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах эрх багтана, парламент
энэ эрхийг өөртөө хадгалдаг гэсэн шийдвэр гаргасан нь Үндсэн
хуулийн үндсэн бүтцийн хөгжилд том алхам болжээ.1

Жишиг тогтоосон шүүхийн шийдвэр гаргах замаар Энэтхэгийн
дээд шүүхээс Үндсэн хуулийн хэрэгжилтэд дээд хяналт тавих эрх
болон эрх мэдэл хуваарилах зарчим2, ардчилал болон холбооны
зарчим, төрийн шашингүй байх зарчим3 мөн шүүхийн бие даасан
байдал4 зэрэг 205 орчим зарчмыг үндсэн бүтэцдээ оруулжээ.

Англо-Саксоны орнуудад жишиг тогтоосон шүүхийн шийдвэр


1
Харин манай улсын хувьд Үндсэн хуулийн Жаран наймдугаар зүйлд “Үндсэн
хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах санаачилгыг хууль санаачлах эрх бүхий
байгууллага, албан тушаалтан гаргах...” гэж заасан нь Ерөнхийлөгч, Улсын
Их Хурлын гишүүн, Засгийн газрын аль нь ч Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт
оруулах тухай хууль санаачлах Үндсэн хуулийн эрхтэйг зааж өгсөн байна.
2
State of Bihar v.Bal Mukund Sah and Ors, AIR 2000 SC 1296
3
S.R.Bommai v.Union of India, AIR 1994 SC 1918 at 1976
4
Tribunals Cases
5
Түүнчлэн Үндсэн хуулийн дээд хүчин чадлын, бүгд найрамдах улсын, иргэнлэг
нийгэм байгуулах үзэл санааны, үндэсний нэгдмэл байдлын, зохицолдсон нийгмийн,
тусгаар тогтнолын зэрэг зарчмыг мөн Үндсэн бүтцэд оруулж тусгасан байна.
73
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

гаргах замаар Үндсэн хуулийн үндсэн бүтцийн номлолыг


хэрэгжүүлж байгаа нь харилцан адилгүй байдаг байна. Уг бүлд
хамаардаг улс орнуудын хувьд Үндсэн хуулийн үндсэн бүтцийг
үндсэндээ Энэтхэгийн загвараар гаргаж жишиг тогтоосон
шүүхийн шийдвэр гаргах замаар бий болгодог практик нь зөвхөн
энэ хүрээндээ бус улмаар Ром-Германы эрх зүйн бүлд багтдаг
Аргентин, Колумб, Перу, Тайланд, Тайвань зэрэг улс болон
Карибын орнуудад хязгаарлагдмал байдлаар тархжээ.1

Ер нь “сүүлийн хагас зуун жилд эрх зүйн англи-америкийн


болон эх газрын эрх зүйн хэм хэмжээнүүд мэдэгдэхүйц хоорондоо
ойртсон”2 юм.

Аргентины Дээд шүүх Рио-гийн3 хэргийг 1993 онд хэлэлцэхдээ


Үндсэн хуулийн нэмэлтийг парламент зөвхөн өргөн барьсан
төслийн хүрээнд л авч хэлэлцэх ёстой гэж үзсэн бол Колумбын
Үндсэн хуулийн шүүх С-551/034 дугаар хэргийг хэлэлцэхдээ
Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах замаар Үндсэн хуулийг
бүхэлд нь шинэчилж болохгүй гэдэг шийдвэр гаргасан байна.

Перугийн Үндсэн хуулийн шүүх 2005 онд Тэтгэврийн


тогтолцооны шинэчлэлийг авч хэлэлцэхдээ Үндсэн бүтцэд
харшилсан нэмэлт, өөрчлөлтийг хүчингүй болгох эрхтэй5 гэдгээ
зарлажээ.

Тайландын6 Үндсэн Хуулийн шүүхээс ард нийтийн санал


асуулгаар батлагдах ёстой Үндсэн хуулийг Үндсэн хуульд нэмэлт,
өөрчлөлт оруулах замаар шинээр боловсруулан батлахыг
хориглосон шийдвэрийг 2012 оны 7 дугаар сард гаргасан бол
сонгуулийн тогтолцоонд пропорционал зарчим нэмсэн Үндсэн
хуулийн нэмэлтийг Тайванийн7 Үндсэн хуулийн Эрхэм Дээд шүүх
сонгогдоогүй гишүүдээс Үндэсний Ассамблей бүрдэх боллоо
гэсэн үндэслэлээр 499 дүгээр шийдвэрийг 2000 онд гаргажээ.
Ийн шийдэхдээ Турк болон Германы Үндсэн хуулийн шүүхийн
шийдвэрийг эш үндэс болгосон байна.
1
Yaniv Roznai. Unconstitutional Constitutional Amendments. London. 2014.
2
А.К.Романов. Их Британийн эрх зүй болон эрх зүйн тогтолцоо. (Ч.Даваадашийн
орчуулга), 2010., Форум хэвлэлийн газар. 17 дахь тал.
3
‘Rios’, [1994-C] L.L. 46, 48. Давхар эшлэв.
4
Sentencia 551/03, 09.07.2003. Давхар эшлэв.
5
Opinion No. 050-2004-AI/TC. Давхар эшлэв.
6
Limsamarnpun (2012); Yoon (2012); Johnson (2012). Давхар эшлэв.
7
Trone (2008, 302). Давхар эшлэв.
74
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

Харин Малайз1, Сингапур2, Шри Ланкад3 Үндсэн хууль


батлагддаг нөхцөл, арга зам өөр өөр байдаг бөгөөд парламент
Үндсэн хуульдаа нэмэлт, өөрчлөлт оруулах хязгааргүй эрхтэй
гэж тус тусын Дээд шүүх нь үздэг учир Үндсэн бүтцийн номлолыг
хүлээн зөвшөөрдөггүй байна.

Өмнөд Солонгосын Үндсэн хуулийн судлаачид хэдийгээр


тус улсын 1948 оны Үндсэн хуульд тухайлан заагаагүй боловч
нэмэлт, өөрчлөлт оруулах эрхэд хязгаарлалт хэрэгтэй гэж үздэг
бол Японы тухайд төрийн тэргүүн-Эзэн хааны эрх мэдэлтэй
холбоотой заалтууд, хүний эрх, эрх чөлөөг эрхэмлэн дээдлэх
болон аливаа дайнд оролцохгүй энхтайванч байх зарчмыг Японы
Үндсэн хуулийн гурван суурь зарчим4 гэж үздэг ажээ.

Дөрөв. Дүгнэлт

Үндсэн хуулийн үндсэн бүтцийн номлол бол аливаа Үндсэн


хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах замаар Үндсэн хуулийн суурь
үзэл баримтлалыг хөндөхгүй байх улмаар улс орны гол хуулийг
ийм төрлийн оролдлогоос хамгаалах зорилготой номлол юм.
Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах асуудал урьд, өмнөх
үеэс илүү өргөн хүрээнд яригдаж байгаа өнөө цагт энэхүү
номлолыг судлах, бусад орны туршлагаас суралцах нь чухал ач
холбогдолтой юм.

Энэхүү номлол нь нэгдүгээрт парламент өөрийгөө хууль


тогтоох хязгааргүй эрхтэй гэж үзэж байсантай, хоёрдугаарт Үндсэн
хуульд ойр, ойрхон олон нэмэлт, өөрчлөлт оруулж байсантай,
гуравдугаарт нэмэлт, өөрчлөлт болгон тухайн харилцааг
сайжруулж байгаагүйтэй холбоотойгоор бий болсон байна.

Сүүлийн үед Үндсэн хуулийг тогтвортой байлгах зорилгоор,


шаардлагагүй болон зохицуулалтыг дордуулсан нэмэлт,
өөрчлөлтөөс хамгаалах үзэл санаа дэлхий нийтэд түгээмэл болж
олон улсын энэ талын чиг хандлагыг “Үндсэн бүтцийн номлол”-ын
1
Government of the State of Kelantan v. Government of the Federation of Malaya
and Anor. 1963. MLJ 355
2
Бүгд Найрамдах Сингапур Улсын Үндсэн хууль. 1963.
3
Бүгд Найрамдах Ардчилсан Социалист Шри Ланк Улсын Үндсэн хууль. 1978.,
13 дугаар нэмэлт.
4
Percy R Luney, Jr., and Kazuyuki Takahashi. Japanese Constitutional Law. 1993.
University of Tokyo Press. p. 39.
75
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

зүг хэдийнэ эргэсэн1 байна гэж эрдэмтэн, судлаачдын зүгээс


дүгнэсэнтэй санал нэг байна. Энэ хандлага нь Үндсэн бүтцийн
номлол нь Роско Паундын хэлсэн “Үндсэн хуулийн аргаар
хийгдсэн Үндсэн хуулийн бус Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлт”2-
өөс аливаа Үндсэн хуулийг хамгаалах чухал арга хэрэгсэл болж
байгаагийн илрэл юм.

Манай улс Үндсэн хуулийн үндсэн бүтцийг тусад нь хууль


гаргах замаар тогтоосон хэдий ч энэ арга замаар үндсэн бүтцээ
бий болгосон улс, орон тун цөөн байна. Олон улс орон үндсэн
бүтцийн суурь зарчим болон заалтыг Үндсэн хууль дотроо, өөрт
нь тусгасан байгаатай харьцуулж үзвэл манай Үндсэн хуулийн
үндсэн бүтцийг бие даасан хуулиар тогтоосон нь үндсэн бүтцийг
шилжилтийн шинжтэй болгосон байна гэж дүгнэж болохоор байна.

Үндсэн бүтцийн энэхүү шилжилтийн шинж нь түүнийг хэврэг,


парламентаас хийж болох нэмэлт, өөрчлөлтөд амархан өртөмтгий
болгожээ. Энэ нь хууль тогтоогчдын зүгээс дээр дурдсан дөрвөн
заалтыг хассан үйлдлээр нотлогдож байна. Тиймээс Үндсэн
хуулийн үндсэн бүтцийг голлох цөөн хэдэн зарчмын хувьд
томъёолон, тусгай заалт болгон Үндсэн хуульдаа өөрт нь тусгах нь
зүйтэй байна. Учир нь үндсэн бүтцийн номлолын нэг зорилго бол
парламентын зүгээс учирч болох улс төрийн шинжтэй халдлагаас
Үндсэн хуулийг хамгаалах үүрэгтэй. Нөгөөтээгүүр Үндсэн хуульд
нэмэлт, өөрчлөлт оруулах замаар түүний үндсэн бүтцэд гэмтэл
учруулах юм уу, улмаар дордуулах шинжтэй нэмэлт, өөрчлөлт
оруулах боломжийг хязгаарлах учиртай юм.

1
Yaniv Roznai. Unconstitutional Constitutional Amendments. London. 2014., p. 79.
2
Pound (2008, 498-499 fn 92) Давхар эшлэв.
76
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

ОDBAYAR D.
Chairman of the Constitutional Court of Mongolia

BASIC STRUCTURE OF THE CONSTITUTION


OF MONGOLIA

Conception on basic structure and the theoretical aspect

The Constitution is not only the basic law of the country, but also
the law that defines its development tendency. The persistence of the
Constitution lays ground for the sustainability of the state.

Although making amendments to the constitution is a common


practice in any country, amendments do not necessarily improve the
quality and intensity of the constitution. According to Professor Rosalind
Dixon, Chicago University, USA, “An ‘amendment’ denotes the idea
of ‘correction/repair or improvement’ and, for most commentators,
constitutional amendment rules are designed to serve exactly these
purposes – that is, to allow for the correction of or improvement upon
prior constitutional design choices in light of new information, evolving
experiences or political understandings”1. However, as not every
amendment is likely to improve the previous regulation, discussions
on theory and concept on the basic structure of the constitution, which
functions to protect fundamental concepts of the main law, have been
done in some countries. In case of Mongolia, this process appears to
be one of the absolutely new issues in the constitutional law.

Constitutions of many countries provide for the principles


containing fundamental and main features of their constitutions. It
is considered that these principles should be in focus remaining in
force at adoption of the Law on amendments to the Constitution. The
notion on Basic structure of the constitution refers to conception of
key constitutional principles that cannot be changed whenever. The
frame of the notion on Basic structure is very definite, and it includes
the provisions that are set uninfringeable by any constitutional
amendments.

Scholars have accepted that this was developed in the middle of


20th century, and was first defined by the famous lawyer Nambiar M.K.

1
Constitutional amendment rules: A comparative perspective, 2011., http://www.
law.uchicago.edu/a.
77
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

during the settlement of the case related to Golaknath1 of India. It is


believed that he determined a conception on the basic structure after
he had attended the lectures of Professor Dietrich Conrad on “Hidden
restrictions to the right to make amendments to the Constitution2”.
This notion was accepted by the judge of the Indian Supreme Court
Mudolkar J.R. in the settlement of the case of Sajan Singh, that had
sensational response in the legal system of India. Unfortunately,
in Mongolia, just few scholars published research works on basics
tructure of the constitution.

1. Creating the basic structure of the Constitution in


Mongolia

During the process of making seven amendments to the


Constitution of Mongolia in 2000 and ongoing debates around this
process the lawmakers and scholars reached in 2010 an ultimate
agreement that there should be adopted separate law designated to
regulate the procedures of making amendments to the constitution.
Thus, a draft of the Law on Procedures to make amendments to the
Constitution (Amendment Rules Law) was developed in early 2010,
and further adopted by the State Ikh Khural (the Parliament) on 23
December of that year. The adoption of the Law on Procedures to
make amendments to the Constitution3 introduced the new terminology
“basic structure of the Constitution” to the legal system of Mongolia.

Part 2.1 of the article 2 of the Law on Procedures to make


amendments to the Constitution provides “When articles, parts and
provisions that were not contained in the Constitution of Mongolia
have been introducing to the appropriate chapter of the Constitution
in new interpretation, they subsequently shall be referred as to the
amendments to the Constitution, and be in compliance with the basic
structure and fundamental concept of the respective Constitution”.
Provision 5.2.2 of the article 5 of this Law provides for the determination
of the content of the constitutional basic structure. In particular, it
provides for the restriction to make amendments to the following
provisions of the Constitution: articles 1, 2, 3 and 4; parts 1-4 of the
article 5; part 1 of the article 6; part 1 of the article 8; part 2 of the
article 9; parts 1 and 2 of the article 10; part 1 of the article 12; articles
14, 15, 19 and 20; part 1 of the article 20; part 1 of the article 30; part 1
1
Golaknath v. State of Punjab. AIR 1967 SC 1643
2
Yaniv Roznai. Unconstitutional Constitutional Amendments. 2014. London. p. 55.
3
“State Information” Brochure №3, 2011
78
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

of the article 38; article 41 and 47; parts 1 and 2 of the article 49; and
articles 68 and 69. In other words, the articles, parts and provisions
of this provision are considered to be the composition of the basic
structure of the Constitution of Mongolia.

It seems more appropriate to consider the above mentioned


provision of the Law on Procedures to make amendments to the
Constitution having constitutional competence (or power) in terms of
the theory. The reason is that, the constitutions of many countries
contain provisions to which no amendments can be made.

However, that provision spelling “no amendments shall be made


to this provision” was amended by the Law of 9th February 2017,
and part 4 of the article 5, article 20, part 1 of the article 30, and
part 1 of the article 41 were removed from the basic structure of
the Constitution. Before discussing the reason why the above four
articles and provisions were removed from the basic structure of the
Constitution1, it seems necessary to define precisely what provisions
have been included into the basic structure of the Constitution.

The basic structure of the Constitution contains the following


provisions in the First Chapter proclaiming the sovereignty of Mongolia:
- Article 1 (Mongolia is an independent, sovereign republic. The
fundamental principles of the activities of the State shall be securing
democracy, justice, freedom, equality, national unity and rule of law.)
- Article 2 (1. By its state organization, Mongolia shall be a unitary
State. 2. The territory of Mongolia shall be divided into administrative
units only.)
- Article 3 (1. In Mongolia state power shall be vested in the
people of Mongolia. The Mongolian people shall exercise it through
their direct participation in state affairs as well as through the
representative bodies of the State authority elected by them. 2. Illegal
seizure of State power or attempt to do so shall be prohibited.)
- Article 4 (1. The territorial integrity and frontiers of Mongolia
shall be inviolable. 2. The frontiers of Mongolia shall be fixed by law.
3. Stationing of foreign troops in the territory of Mongolia, allowing
them to cross the state frontier for the purpose of passing through
the country’s territory shall be prohibited unless an appropriate law is
adopted.)
- Article 5, parts 1-4 (1. Mongolia shall have an economy based
1
Golaknath v. State of Punjab. AIR 1967 SC 1643.

79
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

on different forms of property consistent to universal trends of world


economic development and own country’s specifics. 2. The State
recognizes all forms of public and private property and shall protect
the rights of the owner by law. 3. The owner’s rights shall be limited
exclusively by grounds specified in the law. 4. The State shall regulate
the economy with a view to ensure the nation’s economic security, the
development of all forms of property and social development of the
population.)
- Article 6, part 1 (1. In Mongolia the land, its subsoil, forests,
water, fauna and flora and other natural resources shall be subject to
people’s power and State protection.)
- Article 8, part 1 (1. The Mongolian language is the official
language of the State.)
- Article 9, part 2 (2. State institutions shall not engage in
religious activities and Church shall not carry out political activities.)
- Article 10, parts 1 and 2 (1. Mongolia shall adhere to the
universally recognized norms and principles of international law and
pursue a peaceful foreign policy. 2. Mongolia shall fulfill in good faith
its obligations under international treaties to which it is a Party.)
- Article 12, part 1 (The symbols of the independence and
sovereignty of Mongolia are the State Emblem, Banner, Flag, Seal
and the Anthem.)

However, in the Second Chapter proclaiming human rights and


freedoms, provisions of the article 16 on basic human rights and
freedoms remained, and the following articles were amended:
- Article 14 (l. All persons lawfully residing within Mongolia are
equal before the law and the Court. 2. No person shall be discriminated
against on the basis of ethnic origin, language, race, age, sex, social
origin and status, property, occupation and position, religion, opinion
and education. Every one shall be a person before the law.)
- Article 15 (1. The grounds and procedure for Mongolian
nationality, acquisition or loss of citizenship shall be determined only
by law. 2. Deprivation of Mongolian citizenship, exile and extradition
of citizens of Mongolia shall be prohibited.)
- Article 19 (1. The State shall be responsible to the citizens for
the creation of economic, social, legal and other guarantees ensuring
human rights and freedoms, to fight against violations of human
rights and freedoms and to restore infringed rights. 2. In case of
announcement of a state of emergency or martial law, the human
rights and freedoms as determined by the Constitution and other laws
shall be subject to limitation only by a law. Such a law shall not affect
80
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

the right to life, the freedom of thought, conscience and religion, as


well as the right not to be subjected to torture, inhuman and cruel
treatment. 3. In exercising his/her rights and freedoms one shall not
infringe the national security, rights and freedoms of others and violate
public order).

The following provisions of the Third Chapter on establishing the


principles of the state structure were considered as one composing
part of this basic structure:
- Article 20 (The State Ikh Khural of Mongolia is the highest
organ of State power and the legislative power shall be vested solely
in the State Ikh Khural.)
- Article 22, part 1 (l. If extraordinary circumstances arising from
sudden calamities occurred in the whole or a part of the country, the
imposition of martial law or the outbreak of public disorder prevent
the holding of regular election the State Ikh Khural shall retain its
mandate until the extraordinary circumstances cease to exist and the
newly elected members of the State Ikh Khural are sworn in).
- Article 30, part 1 (1. The President shall be the Head of State
and embodiment of the unity of the Mongolian people).
- Article 38, part 1 (1. The Government is the highest executive
body of the State).
- Article 41 (1. The Prime Minister shall lead the Government
and shall be responsible to the State Ikh Khural for the implementation
of state laws. 2. The Government shall be accountable for its work to
the State Ikh Khural).
- Article 47 (1. In Mongolia the judicial power shall be vested
exclusively in courts. 2. The unlawful establishment of a court under
any circumstances and exercise of judicial power by any organization
other than court shall be prohibited. 3. Courts shall be established
solely under the Constitution and other laws).
- Article 49, parts 1 and 2 (1. Judges shall be independent
and subject only to law. 2. Neither a private person nor any official
including the President, Prime Minister, members of the State Ikh
Khural and the Government, officials of political parties or other mass
organizations shall interfere with the exercise by the judges of their
duties).

The provisions of the following two articles were adopted after


having been included into the basic structure of the Constitution:
- Article 68 (l. Amendments to the Constitution shall be initiated
by organization and officials enjoying the right to legislative initiative
81
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

and could be submitted by the Constitutional court to the State Ikh


Khural. 2. A national referendum on constitutional amendment may
be held on the concurrence of not less than two thirds of the members
of the State Ikh Khural. The referendum shall be held in accordance
with the provisions of sub-paragraph 16 of Paragraph 1, Article 25 of
the Constitution).
- Article 69 (l. An amendment to the Constitution shall be
adopted by not less than three fourths of votes of all members of the
State Ikh Khural. 2. A draft amendment to the Constitution which has
twice failed to win three fourths of votes of all members of the State Ikh
Khural shall not be subject to consideration until the State Ikh Khural
sits in a new composition following general elections. 3. The State
Ikh Khural shall not undertake amendment of the Constitution within
6 months prior to the next general elections. 4. Amendments which
have been adopted shall be of the same force as the Constitution).

It can be understood that in establishment of the basic structure


of the constitution in the above mentioned frame there was an idea
not to make amendments to the basic structure of the constitution
and keep it stabilized. In broad meaning, lawmakers adhered to
the principle that in order to be the determiner of the roots of social
relations the Constitution of Mongolia should remain to be the basic
law of the country. But it is important for the scholars and researchers
to scrutinize why, or for what reasons, or what was the intention of the
lawmakers to remove provisions of the article 5 (part 4), article 20,
article 30 (part 1), and article 41 (part 1) from the basic structure of
the Constitution.

What I have found out after my observation is that the provisions


of the article 20 of the Constitution spelling “The State Ikh Khural of
Mongolia is the highest organ of State power …” and article 30, part
1, spelling “The President shall be the Head of State …”, which seem
to infer that the above mentioned provisions (articles 5, 20, 30 and
41) were removed because lawmakers supposed that there might
have arisen deeper controversies in such matters because of the
differences between superior powers of the state and the hierarchy of
powers in the future. That subsequently led to reconsideration of the
separation of powers and re-establishment of the proportion of check-
and-balance. The provisions 5.3.3 and 5.3.4 of the amended article 5
of the Law on Procedure of making Amendments to the Constitution
and provision 6.1.1 of the article 6 of the Law on Referendum make
this concept more explicit.
82
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

Article 5, part 4 provides “The State shall regulate the economy


with a view to ensure the nation’s economic security, the development
of all forms of property and social development of the population”,
and I think it is necessary to determine more clearly the concept
“state regulation” within the scopes of the economic theory of the
constitutional separation of powers that has been in talks of scholars
recently1.

2. Concept of the basic structure of the constitution in


International practice

Concept of the basic structure of the constitution has been


developed in the international practice by the following two main ways:
first, through making laws; and second, when resolving constitutional
disputes through rendering decisions of the Constitutional Court or, in
absence of such a separate court, through precedent established by
the Supreme Court.

Depending on historical traditions, culture and values, countries


include various principles into the basic structure of their constitutions.
For instance, constitutions of Algeria2, Indonesia3, Italy4, Romania5,
Turkey6 and France7 provide for the preservation of the principle of
republic country; constitutions of Algeria, Angola, Belarus, Brasilia8,
Dominican, Italy9, Qatar, Kazakhstan10, Honduras11 and Portugal provide
for the sustainable maintenance of the principle of the separation of
powers; constitutions of Algeria, Angola, USA, Brasilia, Qatar, Kuwait,
Namibia, Portugal, Romania and Ukraine guarantee for the secure
and respect of human rights and freedoms; constitutions of Algeria,
Angola, Brasilia, Kazakhstan, Honduras, Romania, France and
Ukraine provide for the strengthening of the integrity of the territory;
constitutions of Algeria, Angola12, Belarus, Brasilia, Portugal and
1
See reference 5
2
Constitution of the People’s Republic of Algeria, 1976, articles 176 and 178
3
Constitution of the Republic of Indonesia, 1945, article 37
4
Constitution of the Republic of Italy, 1947, article 139
5
Constitution of the Republic of Romania, 1991, article 148
6
Constitution of the Republic of Turkey, 1982, article 4
7
Constitution of the Republic of France, 1958, article 89
8
Constitution of the Republic of Brasilia, 1988, article 60
9
Constitution of the Republic of Italy, 1947, article 139
10
Constitution of the Republic of Kazakhstan, 1995, article 91
11
Constitution of the Republic of Honduras,1982, article 374
12
Constitution of the Republic of Angola, 1992, articles 159 and 160

83
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

Romania provide for sustainability of the principle of multi-party and


electoral system.

Many countries include the following principles into the basic


structure of their constitutions: principle of democracy (Armenia and
Czech1), principle of the rule of law and respect for law (Angola and
Czech), principle of multiform economic system (Portugal), principle
judicial independence (Angola, Portugal and Romania), principle of
national unity (Angola), principle of traditional statehood (Angola),
principle that state powers vest in the people (Armenia2). The
constitutional provisions prohibited to be amended are as follows: in
USA and India – concept of atheism; in Algeria – provision on Muslim
religion as a state religion; in Angola and Portugal – provision on
independence of church. And the Constitution of Romania includes
the provision on national language into the basic structure of the
constitution.

There are countries whose constitutions provide for the immunity


of provisions on basic structure with regard to certain circumstances,
for example, in Luxembourg during the deputizing of the King3, and
in Kuwait during the deputizing of the Emir. In Estonia, France4 and
Thailand, it is allowed to make amendments to the constitution only
through referendum.

However, the Constitution of Venezuela promptly provides for the


prohibition to make amendments to the provisions pertaining to the
basic structure of the constitution. The Constitution of Portugal has
included the provision on independence of the Constitutional Court
into the basic structure of its Constitution.

It is an interesting issue that the process of implementation of


the concept on the basic structure through court decision establishing
precedent by the Constitutional Court and Supreme Court gives
answers to many questions. For example, although the parliament of
any country has the legislative power, it is still under dispute in some
countries the question whether the power to initiate ordinary statute
(or law) includes the right to make amendments to the constitution.

1
Constitution of Czech Republic, 1992, article 9
2
Constitution of the Republic of Armenia, 1995, article 114
3
Constitution of the Kingdom of Luxembourg, 1983, article 115
4
David Annoussamy. French Legal System. 1995. National Printing Press. p.26.
84
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

They consider the procedure to make amendments to the


constitution that is provided by in the constitution is only the procedural
regulation norm, and is not the provision that entitle the parliament.

The parliament of India, like the parliament of any other country,


has the power to make laws. However, there has been the dispute on
whether it has the right to make amendments to the constitution. Although
the article 13 of the Constitution of India provides “… has the power to
adopt laws”, the judge of the Supreme Court Subba Rao considered
the article 368 as the provision that provides for the process of making
amendments to the constitution, and rendered the decision related to the
dispute claiming that the parliament had no right to make amendments
to the constitution. In the settlement, he argued that lawmaking power
included the right to make amendments to the constitution, and that right
vested in the parliament. This decision1 has been a big progress in the
development of the basic structure of the constitution.

The Supreme Court of India included some principles into the


basic structure of the constitution through rendering of decision
establishing precedent, e.g. principle of highest control over the
implementation of the constitution and separation of powers2, principle
of democracy and federal principle, principle of being the state apart
from the religion3, and principle of judicial independence4, all together
about 20 principles5.

Implementation of the conception on the basic structure of the


constitution in countries of the Anglo-Saxon legal system through
rendering decision establishing precedent is not relatively the same.
The basic structure of the constitution in countries of this law family
has generally been formed by the model of India, and the practice
of creating thereof through rendering court decision establishing
precedent has been extended beyond the countries of this law family
covering such countries of Roman-German law family as Argentina,
1
In Mongolia, article 68 of the Constitution of Mongolia provides “Amendments to the
Constitution shall be initiated by organization and officials enjoying the right to legisla-
tive initiative…”, which means that either the President or PMs or Government mem-
ber has the constitutional right to initiate the Law on Amendments to the Constitution.
2
State of Bihar v.Bal Mukund Sah and Ors, AIR 2000 SC 1296
3
S.R.Bommai v.Union of India, AIR 1994 SC 1918 at 1976
4
Tribunals Cases
5
As well as the following principles of highest power of the Constitution, republic
country, conception on establishment of civil society, national unity, appropriate soci-
ety, sovereignty have been included into the basic structure.
85
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

Columbia, Peru, Thailand and Taiwan, and has spread in Caribbean


countries in limited scope1.

Legal norms of common law and continental law systems have


become much closer2 in past fifty years.

In the resolution of the case related to Rio3 by the Supreme Court


of Argentina in 1930, it was considered that the amendments to the
constitution shall be discussed by in the Parliament exclusively within
the scope of the project draft, and in the resolution of the case number
c-551/034 by the Constitutional Court of Columbia, it was rendered
the decision on unavailability to renew the entire constitution through
making amendments.

When discussing the reforms of the Pension system in 2005, the


Constitutional Court of Peru announced that it had the right to dismiss
amendments controversial to the basic structure.

The Constitutional Court of Thailand rendered in July 2012 the


decision on prohibition to adopt the amended constitution to be adopted
through the public referendum. And the constitutional amendment on
the principle of proportionality to the election system was adopted
by the decision 499 in 2000 based on the grounds that the National
Assembly had to be composed of the MPs because the Constitutional
High Court of Taiwan had not been chosen. In this settlement, they
referred to the court decisions of Turkey and Germany.

The constitution adoption processes In Malaysia5, Singapore6


and Sri Lanka7 are different, and as the Supreme Courts of these
countries consider that the Parliament has right to make amendments
to the constitution, they do not accept the concept on basic structure.

Although the Constitution of the South Korea of 1948 did not


1
Romanov A.K. “Law and Legal system of Great Britain”, 2010. Forum Press, p. 17.
translated by Davaadash Ch
2
Ibid. ‘Rios’, [1994-C] L.L. p. 46, 48
3
Ibid.
4
Ibid
5
Government of the State of Kelantan v. Government of the Federation of Malaya
and Anor. 1963. MLJ 355
6
Constitution of the Republic of Singapore, 1963
7
Constitution of the Democratic Socialist Republic of Sri Lanka, 1978, 13th Amend-
ment
86
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

specifically provide for the amendments, the researchers deem


necessary to provide for some restriction to the right to make
amendments to the constitution. In case of Japan, the three principles,
in particular the provisions regarding the powers of the Emperor-head
of the state, principle of respect for the human rights and freedoms,
and principle of neutrality (non-participation in any war) are deemed
the fundamental principles1 of the constitution.

3. Conclusion

The concept on basic structure of the constitution is the concept


that prevents from the infringement of the fundamental conception of
the constitution through making amendments to the constitution, and
intends to protect the main law of the country from such attempts.
Nowadays, when an issue on making amendments to the constitution
has reached such a big extend, it is vital to study this concept, study
the experience of other countries.

The reason this concept has arisen is connected the first with the
fact that the parliament has seen itself having unlimited lawmaking
right, the second with the situation that many amendments have been
made to the constitution recent years, and the third every amendment
has not improved the respective relation.

I agree with the conclusion of researchers and scholars that


in order to maintain the constitution stable the notion to protect
the constitution from unnecessary and deteriorating the current
provision amendments has become widespread, and the international
tendency regarding this has already focused on2 the “concept of the
Basic structure”. According to this tendency the concept of the Basic
structure appears to be important securing means aimed to protect the
constitution from as Roscoe Pound said “Constitutional amendments
of unconstitutional character made by constitutional means3”.

Although Mongolia has established the basic structure of the


constitution through adoption of the separate law, there are just few
countries that have created the basic structure of the constitution
through the same means. If we compare Mongolia with other countries,
1
Percy R Luney, Jr., and Kazuyuki Takahashi. Japanese Constitutional Law. 1993.
University of Tokyo Press. p. 39.
2
Yaniv Roznai. Unconstitutional Constitutional Amendments. London. 2014. p. 79
3
Pound (2008, 498-499 fn 92)
87
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

many of them include the principle and provisions regarding the


basic structure of the constitution in the content of their constitutions.
Mongolia has established the basic structure of the constitution
through separate law, which has made the basic structure transitive.

The transitive character has made the basic structure vulnerable


and susceptible to potential amendments of the parliament. This
situation is proved by the act of lawmakers regarding removal of
the above mentioned four articles. Thus, it would be appropriate to
determine and include these few major principles into a special single
provision and incorporate in the Constitution, because one of the
goals of the concept of basic structure is to protect the constitution
from political interference of the Parliament. On the other hand, this
prevents from the opportunity to damage the basic structure of the
constitution through amendments or make deteriorating the current
provision amendments.

88
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

Монгол Улсын Их Хурлын “Бяраагийн Чимидийн нэрэмжит”


анхны шагналтан, Монгол Улсын Улсын Их Хурлын гишүүн,
Хууль зүйн шинжлэх ухааны доктор, профессор,
Монгол Улсын гавьяат хуульч
Д.ЛҮНДЭЭЖАНЦАН

МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛЬД НЭМЭЛТ, ӨӨРЧЛӨЛТ


ОРУУЛАХ ҮЗЭЛ БАРИМТЛАЛЫН АСУУДАЛ

Эрхэм хүндэт хуульчид, эрдэмтэн, судлаачид, ноёд, хатагтай


нар аа,

Монгол Улс ардчилсан тогтолцоонд шилжих шилжилтийн


үндэс болсон Монгол Улсын Үндсэн хууль 1992 онд батлагдсанаас
хойш 25 жил өнгөрчээ. Энэхүү Үндсэн хууль 25 жил үйлчилж
байгаа нь өөрөө томоохон ололт мөн.

Үндсэн хуулийн ерөнхий зорилт нь ардчилсан нийгэмд


шилжих, хүний эрхийг хамгаалах, зах зээлийн эдийн засгийг
хөгжүүлэхэд чиглэсэн эрх зүйн үндсийг бий болгох явдал байсан.
Эдгээр зорилтыг Үндсэн хуулийн оршил болгон: “Монголын
ард түмэн бид: улсынхаа тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт
байдлыг бататган бэхжүүлж, хүний эрх, эрх чөлөө, шударга
ёс, үндэснийхээ эв нэгдлийг эрхэмлэн дээдэлж, төрт ёс, түүх,
соёлынхоо уламжлалыг нандигнан өвлөж, хүн төрөлхтний соёл
иргэншлийн ололтыг хүндэтгэн үзэж, эх орондоо хүмүүнлэг,
иргэний ардчилсан нийгэм цогцлуулан хөгжүүлэхийг эрхэм
зорилго болгоно.” гэж тодорхойлсон юм.

Монгол Улсын Үндсэн хуулийг тогтвортой үйлчлэх чадвар,


хууль ёсны хүлээн зөвшөөрөгдсөн байдал, улс төрийн зөрчлийг
зохицуулах чадвар, төр засаг дур зоргоороо авирлах боломжийг
хязгаарлах, төр засгийг эрх мэдэлжүүлэх гэсэн шалгуураар
авч үзэхэд 1992 онд батлагдсан Монгол Улсын Үндсэн хуулийн
тогтолцоо үүргээ биелүүлж чадсан хэмээн дүгнэж болно.

Үндсэн хууль бүр нийгмийн хөгжлийг даган өөрчлөгдөх


шаардлагатай тулгардаг, мөн Үндсэн хуулийг анх боловсруулагчдын
бүрэн тооцоолж чадаагүй сорилтой тулгардаг.

Монголын өнөөгийн нийгэм нь Үндсэн хуулийг боловсруулж


байсан 1991 оны үеэс ихээхэн өөрчлөгдсөн бөгөөд эдгээр нийгэм,
89
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

эдийн засаг, улс төрийн өөрчлөлтөөс хамаарч Монгол Улсын


Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах зайлшгүй шаардлага үүсч
байна. Тодруулбал, шинэ Үндсэн хуулийн дэглэм үйлчилсэн 25
жилийн хугацаанд төрийн эрх мэдэл хоорондын харилцан хяналт-
тэнцлийг хангах, улс төрөөс хараат бус, мэргэшсэн чадварлаг,
нэр хүндтэй төрийн албыг бэхжүүлэх, засаг захиргаа, нутгийн
удирдлагын тогтолцоог төгөлдөржүүлэх, төрийн хариуцлага,
сахилга, шударга ёсыг бэхжүүлж, хууль хэрэгжүүлэх тогтолцоог
сайжруулахтай холбогдсон зарим нэг асуудлыг шийдвэрлэх
шаардлага нийгмийн хөгжлөөс урган гарч байна.

Үндсэн хууль батлагдсанаас хойших хугацаанд Улсын Их


Хурлаас 2000 онд Монгол Улсын Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт
оруулсан бөгөөд уг өөрчлөлтийн талаар иргэд, олон нийтээр
хэлэлцүүлээгүй, улс төрийн явцуу хүрээнд шийдвэрлэгдсэн
төдийгүй төрийн эрх мэдлийн хямралыг гүнзгийрүүлсэн гэх
шүүмжлэл дагуулж, “дордуулсан долоон өөрчлөлт” хэмээн
нэрлэгдсээр иржээ.

Монгол Улсын Үндсэн хуульд тодорхой асуудлаар нэмэлт,


өөрчлөлт оруулах төслийг Улсын Их Хурлын гишүүдээс 2000,
2011, 2012, 2015 онуудад Монгол Улсын Их Хуралд тус тус өргөн
мэдүүлж байсан.

Монгол Улсын Их Хурлын 2016 оны 45 дугаар тогтоолоор


баталсан “2016-2020 оны Засгийн газрын үйл ажиллагааны мөрийн
хөтөлбөр”-т “...эрх мэдлийн харилцан хяналттай, тогтвортой,
хариуцлагатай төрийг бий болгохын төлөө Үндсэн хуулийн
нэмэлт, өөрчлөлтийг өнөөгийн хэрэгцээ, шаардлагыг харгалзан
ард түмнээсээ асууж шийдвэрлэнэ.” гэжээ.

Мөн Монгол Улсын Их Хурлаас Зөвлөлдөх санал асуулгын


тухай хуулийг 2017 оны 2 дугаар сарын 9-ний өдөр баталсан
бөгөөд тус хуулийн 6 дугаар зүйлийн 6.1.1-д зааснаар “Монгол
Улсын Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах журмын тухай
хуулийн 5 дугаар зүйлийн 5.3.3-т заасан асуудлыг Улсын Их Хурал
хэлэлцэн шийдвэрлэх үндэслэл, шаардлагыг тодорхойлох”-д
Зөвлөлдөх санал асуулгыг заавал явуулахаар хуульчилсан.

Үүний дагуу Улсын Их Хурлаас Монгол Улсын Үндсэн хуульд


нэмэлт, өөрчлөлт оруулах журмын тухай хуулийн 5 дугаар зүйлийн
5.3.3 дахь заалт, Зөвлөлдөх санал асуулгын тухай хуулийн 6
90
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

дугаар зүйлийн 6.1.1 дэх заалтад заасны дагуу Монгол Улсын


Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах асуудлаар анхдугаар
зөвлөлдөх санал асуулгыг 2017 оны 4 дүгээр сарын 29, 30-ны
өдрүүдэд зохион байгуулсан.

Монгол Улсын Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах


асуудлаар явуулсан зөвлөлдөх санал асуулгын дүнг Зөвлөлдөх
зөвлөлөөс Зөвлөлдөх санал асуулгын тухай хуулийн 12 дугаар
зүйлийн 12.2 дахь хэсэгт заасны дагуу хэлэлцэн зөвлөмж гаргаж
Улсын Их Хуралд хүргүүлсэн.

Үүний дагуу Улсын Их Хурлын даргаас Монгол Улсын Үндсэн


хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах журмын тухай хуулийн 5 дугаар
зүйлийн 5.3.4 дэх заалтад заасныг үндэслэн Монгол Улсын
Үндсэн хуульд оруулах нэмэлт, өөрчлөлтийн төсөл боловсруулах
үүрэг бүхий ажлын хэсгийг 2017 оны 5 дугаар сарын 5-ны өдрийн
78 дугаар захирамжаар байгуулсан.

Иймд Улсын Их Хурлын даргын 78 дугаар захирамжаар


байгуулагдсан ажлын хэсэг Монгол Улсын Үндсэн хуульд нэмэлт,
өөрчлөлт оруулах асуудлыг долоо хэмжиж, нэг огтлох зарчмын
дагуу Монголын нийгэм дэх Үндсэн хуулийн ач холбогдлыг
хэвээр хадгалах, Үндсэн хуулийн үндсэн бүтцийг эвдэхгүй,
харин улам бэхжүүлэх шаардлагатай гэж үзэж Монгол
Улсын Үндсэн хуульд оруулах нэмэлт, өөрчлөлтийн төслийг
боловсруулсан болно.

Нэг. Монгол Улсын Үндсэн хуульд оруулах нэмэлт,


өөрчлөлтийн төслийг дараахь дөрвөн үе шатыг дамжиж
боловсруулсан.

Нэг дэх шат: Монгол Улсын Үндсэн хуулийн 25 жилийн


ойд зориулсан 2016 оны 12 дугаар сарын 12-ны өдрийн эрдэм
шинжилгээний бага хурал болон “Үндсэн хуульт ёсны хөгжил
ба үндэсний зөвшилцөл” сэдэвт 2017 оны 1 дүгээр сарын 25-
ны өдрийн эрдэм шинжилгээний бага хурлуудаас гарсан санал,
зөвлөмж болон Шинжлэх ухааны академиас зохион байгуулсан
эрдэм шинжилгээний хурлаас гарсан санал, дүгнэлтэд “...Монгол
Улсын Үндсэн хуулийн нийгэм, эдийн засаг, улс төрийн амьдралд
гүйцэтгэж буй үүрэгт дүн шинжилгээ хийж үзвэл Монголын төрийн
удирдлагын нэгдсэн уялдаа зохицолдоо, эрх мэдлийн хяналт-
тэнцлийн хэрэгжилтэд үнэлэлт, дүгнэлт өгөх нь зүй ёсны асуудал.”
91
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

гэж тодорхойлсон байна.

Үүний дагуу Монгол Улсын Ерөнхий сайдын захирамжаар


“Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах эсэхийг судлах, санал
дүгнэлт боловсруулах” ажлын хэсгийг 2016 оны 12 дугаар сарын
21-ний өдөр байгуулжээ. Уг ажлын хэсэг 21 аймаг, 9 дүүргийн 3,692
иргэнийг оролцуулсан уулзалт, хэлэлцүүлэг зохион байгуулж,
иргэдийн санаа бодлыг тандан судалсан.

Хоёр дахь шат: 2016 онд Улсын Их Хурлын гишүүн


Д.Лүндээжанцангаар ахлуулсан Улсын Их Хурлын гишүүд,
эрдэмтэн, судлаачид, мэргэжилтнүүдээс бүрдсэн ажлын хэсэг
Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах шаардлагатай эсэх
асуудлыг судалсан.

Тус ажлын хэсэг 2012-2016 оны Улсын Их Хурлын бүрэн


эрхийн хугацаанд Улсын Их Хурлын дэд дарга Л.Цогоор ахлуулсан
Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах эсэх асуудлын судлах
үүрэг бүхий ажлын хэсгийн дүгнэлт, Улсын Их Хурлын гишүүн
Н.Батбаяраар ахлуулсан Улсын Их Хуралд суудалтай намын
төлөөлөл оролцож боловсруулсан Үндсэн хуульд оруулах
нэмэлт, өөрчлөлтийн төсөл, Улсын Их Хурлын Тамгын газрын
судалгааны албаар хийлгэсэн судалгаа, шинжилгээнүүд, Үндсэн
хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах эсэхийг судлах, санал дүгнэлт
боловсруулах эрдэмтэн судлаачдын ажлын хэсгийн тайлан,
эрдэм шинжилгээний бага хурлуудаас гарсан санал, зөвлөмжүүд,
Улсын Их Хурал дахь Монгол Ардын Намын бүлгийн судалгаа,
дүгнэлтээс үндэслэн Зөвлөлдөх санал асуулгаар хэлэлцэх 6
сэдвийг баталсан.

Улсын Их Хурлаас 2017 оны 04 дүгээр сарын 07-ны өдөр


“Монгол Улсын Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах асуудлаар
анхдугаар зөвлөлдөх санал асуулга явуулах, Зөвлөлдөх зөвлөлийг
байгуулах тухай” Улсын Их Хурлын тогтоолыг баталсан.

Гурав дахь шат: Монгол Улсын Үндсэн хуульд нэмэлт,


өөрчлөлт оруулах журмын тухай хууль, Зөвлөлдөх санал асуулгын
тухай хууль болон Монгол Улсын Их Хурлын 2017 оны 24 дүгээр
тогтоолын дагуу Монгол Улсын Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт
оруулах асуудлаар анхдугаар зөвлөлдөх санал асуулгыг хоёр үе
шаттайгаар зохион байгуулсан. Статистикийн шинжлэх ухааны
үндсэн гол аргуудын нэг болох энгийн санамсаргүй түүврийн
92
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

аргаар Монгол Улсын иргэдээс 1570 иргэнийг сонгон улс орон


даяар санал асуулгыг явуулсан. Санал асуулгад хамрагдсан 1515
иргэнээс 785 иргэнийг сонгон урилга хүргүүлснээс 2 дахь шатны
судалгаанд 669 иргэн оролцсон.

Зөвлөлдөх санал асуулгад оролцсон иргэд дараахь асуудлаар


Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулахыг дэмжсэн болно. Үүнд:
1.Улсын Их Хурал, Засгийн газрын эрх мэдлийн хяналт-
тэнцлийг хангах;
2.Монгол Улсын Үндсэн хуульд заасан Ерөнхийлөгчийн
зарим бүрэн эрхийг өөрчилж, хууль санаачлах, Засгийн газарт
чиглэл өгсөн зарлиг гаргах эрхийг хасах;
3.Улс төрөөс хараат бус, мэргэшсэн, чадварлаг, нэр хүндтэй
төрийн албыг бэхжүүлэх;
4.Монгол Улсын нутаг дэвсгэр, засаг захиргааны хувьд аймаг,
нийслэл, хотод, аймаг нь сум, хотод /орон нутгийн харьяалалтай/,
сум нь баг болон тосгонд, нийслэл нь дүүрэгт, дүүрэг нь хороонд,
хот нь хороонд хуваагдахаар Монгол Улсын Үндсэн хуульд
бэхжүүлэх, баг, хороо, тосгоны Засаг даргыг улсын чанартай хот
болон сум, дүүргийн Засаг дарга шууд томилдог болох;
5.Төрийн хариуцлага, сахилга, шударга ёсыг бэхжүүлэх,
хууль хэрэгжүүлэх тогтолцоог сайжруулах.

Дөрөв дэх шат: Монгол Улсын Үндсэн хуульд нэмэлт,


өөрчлөлт оруулах журмын тухай хуулийн 5 дугаар зүйлийн 5.3.4
дэх заалтад “Зөвлөлдөх санал асуулгын дүнгээр Монгол Улсын
Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулахыг Улсын Их Хурал
заавал авч хэлэлцэн Монгол Улсын Үндсэн хуульд оруулах
нэмэлт, өөрчлөлтийн төсөл боловсруулах ажлын хэсэг байгуулах”-
аар заасны дагуу Улсын Их Хурлын даргын 2017 оны 78 дугаар
захирамжаар байгуулагдсан Ажлын хэсэг Үндсэн хуульд оруулах
нэмэлт, өөрчлөлтийн төслийг боловсруулж Улсын Их Хурлын
даргад гардуулсан болно.

Харин одоо Тав дахь шат буюу “Монгол Улсын Үндсэн


хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах асуудлаар ард түмний
бүрэн эрхт байдал, оролцоог хангах тухай” шийдвэрийг
Монгол Улсын Их Хурлаас 2017 оны 6 дугаар сарын 2-ны өдөр
гаргаснаар дээр дурдсан төслийг олон нийтээр хэлэлцүүлэх ажил
эхэлж байна.

Монгол Улсын Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах


93
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

журмын тухай хуулийн 5 дугаар зүйлийн 5.1-д “Улсын Их Хурал,


хууль санаачлагч нь Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах үйл
ажиллагааны бүх үе шатанд “ард түмний бүрэн эрхт байдал,
оролцоог хангах”, “бодитой, ил тод байх” гэсэн үндсэн
зарчмыг баримтлах”-аар хуульчилсан.

Иймд Монгол Улсын Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт


оруулах асуудлаар явуулсан анхдугаар зөвлөлдөх санал
асуулгын зөвлөмжийг үндэслэн Монгол Улсын Их Хурлын даргын
2017 оны 78 дугаар захирамжаар байгуулагдсан ажлын хэсгээс
боловсруулсан төслийг олон нийтээр 2017 оны 6 дугаар сарын
5-наас 9 дүгээр сарын 10-ны өдрийн хооронд хэлэлцүүлэх нь
зүйтэй гэж шийдвэрлэсэн болно.

Тус шийдвэрийн ач холбогдлыг дүгнэхэд “Монгол Улсын


Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах үйл явцад олон
нийтийн оролцоог хангаснаар Үндсэн хуульд итгэх олон
нийтийн итгэл, түүний хууль ёсны байдлыг улам бүр
нэмэгдүүлэх болно” гэж хэлж болно. Үүний дараа хуулийн
төслийг хэлэлцэх 6 дахь шат, Ард нийтийн санал асуулга явуулах
7 дахь шат хүртэл зохион байгуулагдахаар төлөвлөж байна.

Хоёр. Үндсэн хуульд оруулах нэмэлт, өөрчлөлтийн


хамрах хүрээ, ерөнхий бүтэц

2.1.Улсын Их Хурал, Засгийн газрын эрх мэдлийн


хяналт-тэнцлийг хангах
1.Монгол Улсын Үндсэн хуульд оруулах нэмэлт, өөрчлөлтийн
төсөлд “Улсын Их Хурлын ээлжит чуулган хагас жил тутам нэг удаа
далан таваас доошгүй ажлын өдөр чуулахаар, Улсын Их Хурлын
гишүүн нь Үндсэн хуульд өөрөөр заагаагүй бол албан үүрэгт нь
үл хамаарах ажил, албан тушаал хавсарч болохгүй байхаар,
Улсын Их Хурлын сонгуулийн тогтолцоог хуулиар тогтоох, Улсын
Их Хурлын чуулганы болон Байнгын хорооны хуралдааныг
гишүүдийн олонхи нь хүрэлцэн ирснээр хүчинтэйд үзэж,
хуралдаанд оролцсон гишүүдийн олонхийн саналаар асуудлыг
хэлэлцэн шийдвэрлэж, хуралдаанд оролцсон гишүүдийн дийлэнх
олонхийн саналаар хуулийг эцэслэн баталдаг байхаар, Ерөнхий
сайдыг томилох тухай асуудал, түүнчлэн хуульд өөрөөр заагаагүй
бол бусад асуудлыг саналаа илээр гаргаж шийдвэрлэдэг байх”-
аар тус тус тусгаад байна.
2.Засгийн газрын бүрэлдэхүүнээ тогтоох, гишүүдийг томилох,
94
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

чөлөөлөх эрхийг Ерөнхий сайдад олгох. Ерөнхий сайд Засгийн


газрын гишүүнд нэр дэвшүүлэх эрхтэй, гэхдээ Засгийн газрын
гишүүнийг томилох эрхгүй байдаг. Энэ нь Ерөнхий сайдын
кабинетийн төлөө хариуцлага хүлээхгүй болгож байна.

Үндсэн хуулийн зохицуулалтаар Улсын Их Хурал хүссэн


үедээ сайдыг огцруулах санал гаргах боломжтой. Өнгөрсөн
хугацаанд Ерөнхий сайдыг огцруулах саналыг 10 удаа гаргаж 6
удаа уг санал дэмжигдэн, Засгийн газар огцорч байжээ. Харин
сайдыг огцруулах саналыг 12 удаа гаргаж, хоёр удаад нь уг
санал дэмжигдсэн байна. Хагас жил тутамд Засгийн газрын
гишүүнийг огцруулах тухай асуудлыг Улсын Их Хурал хэлэлцэж
байсан бөгөөд 1992-2016 оныг хүртэл нийт 11 удаа Засгийн газар
солигдсон байна.

Ерөнхий сайдын захирамжаар байгуулагдсан “Үндсэн


хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах эсэхийг судлах, санал дүгнэлт
боловсруулах” ажлын хэсгээс явуулсан асуулгын судалгаанд
оролцсон иргэдийн 57.3 хувь нь Таны бодлоор Ерөнхий сайд
Засгийн газраа өөрөө бүрдүүлж байх нь зөв үү? гэсэн асуултад
“зөв” гэж хариулжээ. Мөн Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт
оруулах асуудлаар явуулсан анхдугаар зөвлөлдөх санал асуулгад
оролцсон иргэд эхний судалгаанд 57.1 хувь нь, хоёр дахь санал
асуулгаар 72.7 хувь нь энэ асуудлыг Үндсэн хуулийн нэмэлт,
өөрчлөлтийн төсөлд авч үзэх боломжтой гэж үзжээ.

Иймд Үндсэн хуульд оруулах нэмэлт, өөрчлөлтийн төсөлд


“Ерөнхий сайд Засгийн газрын гишүүнийг томилсон, чөлөөлсөн,
огцруулсан шийдвэрийг Ерөнхийлөгч болон Улсын Их Хуралд
танилцуулснаас хойш Ерөнхийлөгч 72 цагийн дотор уг шийдвэрийг
батламжилна.” гэж тусгасан болно.

3.Засгийн газрын бүтцийг Монгол Улсын Үндсэн хуулиар


тогтоож, бүтцийн хувьд төрийн бодлогын залгамж чанар,
тогтвортой байдлыг хангах зорилгоор яамдын нэрийг хуульд заан
тусгах, Засгийн газрын гишүүдийн гуравны нэгээс дээшгүй хувь
нь Улсын Их Хурлын гишүүн байж болохоор хязгаарлах. Улсын
Их Хурлын сонгууль бүрийн дараа, эсхүл Засгийн газар огцорч
шинээр байгуулагдах бүрт Засгийн газрын бүтцийн хуулийг
шинэчлэн баталж ирсэн. Яам, агентлагуудын тоо, нэр, чиг үүргийг
үндэслэлтэй тооцоо судалгаагүйгээр өөрчлөх явдал өнгөрсөн 25
жилийн хугацаанд аль ч Засгийн газрын үед түгээмэл байсан.
95
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

Засгийн газрын үндсэн бүтцийн өөрчлөлтийг оноор авч үзвэл:

Байгууллага / он 1992 1996 2000 2004 2008 2012 2016

Яам 16 9 11 13 11 16 13
Засгийн газрын тохируулагч
агентлаг - 22 17 14 12 11 10
Засгийн газрын хэрэгжүү-
лэгч агентлаг - 37 31 23 31 17 17

Агентлагийн нэгдсэн тоо - 59 48 37 43 28 27

Нийт яам, агентлагийн тоо 16 68 59 50 54 44 40

Эдгээр өөрчлөлтийг хийхдээ тухайн сонгуулийн дүнгээр Улсын


Их Хурлын олонхийг бүрдүүлсэн улс төрийн намууд, улс төрчдийн
хүсэл сонирхол, тэдгээрийн хоорондын зөвшилцөлд тулгуурлан,
зарим талаар дур зоргын шинжтэйгээр хийж байна гэсэн шүүмжлэл
их байдаг. Түүнчлэн яамдын бүтэц, бүрэлдэхүүнийг өөрчлөх нь
төрийн албан хаагчийн тогтвор суурьшилд сөргөөр нөлөөлж,
төрийн албаны мэргэшсэн, тогтвортой байдал алдагдахад хүргэж
байна.

Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах эсэхийг судлах,


санал, дүгнэлт гаргах ажлын хэсгийн гишүүд төв, орон нутагт
иргэдтэй уулзах явцад төрийн албаны тогтвортой байдлыг хангах
шаардлагаар яамдын нэрийг Үндсэн хуульд тусгах талаарх санал
удаа дараа гарсан.

Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах асуудлаар явуулсан


анхдугаар зөвлөлдөх санал асуулгад оролцсон иргэд эхний
судалгаанд 73.0 хувь нь, хоёр дахь санал асуулгаар 78.9 хувь нь
энэ асуудлыг Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтийн төсөлд авч
үзэх боломжтой гэж үзжээ.

Монгол Улсын Үндсэн хуульд 2000 онд нэмэлт, өөрчлөлт


оруулснаас хойш байгуулагдсан Засгийн газрын бүрэлдэхүүнд
Улсын Их Хурлын гишүүд олноор орж, Засгийн газрын гишүүний
албан тушаалыг давхар гүйцэтгэж иржээ.
Төсөлд Хууль зүй, дотоод хэргийн яам, Сангийн яам, Гадаад
96
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

хэргийн яам, Батлан хамгаалах яам, Байгаль орчны яам байхаар,


түүнчлэн Ерөнхий сайд нийгэм, эдийн засаг, дэд бүтцийн
чиглэлийн долоо хүртэл яамыг нэмж байгуулахаар Улсын Их
Хуралд саналаа оруулж болохоор тусгаад байна.

Засгийн газар Ерөнхий сайд, гишүүдээс бүрдэх бөгөөд


Ерөнхий сайд болон Засгийн газрын нийт гишүүний гуравны нэг
нь Улсын Их Хурлын гишүүн байж болохоор, Улсын Их Хурлын
гишүүний дөрөвний нэг нь Ерөнхий сайдыг огцруулах саналыг
өргөн мэдүүлсэн тохиолдолд Улсын Их Хурал уг асуудлыг
хэлэлцэн шийдвэрлэхээр, Улсын Их Хурлын нийт гишүүний
олонхи нь Ерөнхий сайдыг огцруулах саналыг дэмжсэн бол
шинэ Ерөнхий сайдыг томилох асуудлыг долоо хоногийн дотор
хэлэлцэн шийдвэрлэхээр төсөлд тусгасан болно.

2.2.Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн эрх, үүргийг


тодорхой болгох
Үндсэн хуульд зааснаар Монгол Улсад Ерөнхийлөгч, Улсын
Их Хурлын гишүүн, Засгийн газар хууль санаачлах эрх эдэлнэ.
Үндсэн хуулиар олгогдсон хууль санаачлах эрх нь Ерөнхийлөгчид
Улсын Их Хурал, Засгийн газрын төрийн бодлого боловсруулах
эрх мэдлийг хуваалцах боломж олгодог гэж судлаачид үздэг.
Олон улсад парламентын бүгд найрамдах улсын Ерөнхийлөгч
ихэнхдээ хууль санаачлах эрхгүй байдаг.

Төсөлд Ерөнхийлөгчийн хууль санаачлах эрх, Засгийн газарт


чиглэл өгсөн зарлиг гаргах эрхийг тус тус хүчингүй болсонд
тооцохоор тусгасан болно.

Мөн “Улсын Их Хурал бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэх боломжгүй
гэж нийт гишүүний гуравны хоёроос доошгүй нь үзсэн, Улсын Их
Хурлын анхдугаар чуулган хуралдсанаас хойш 30 хоног, эсхүл
Ерөнхий сайдын бүрэн эрх дуусгавар болсноос хойш 21 хоногийн
дотор Ерөнхий сайдыг томилох асуудлыг хэлэлцэн шийдвэрлэж
чадаагүй бол Ерөнхийлөгч Улсын Их Хурлыг тараах шийдвэр
гаргана. Ийнхүү тарах шийдвэр гаргасан бол шинэ сонгогдсон
гишүүдээ тангараг өргөтөл Улсын Их Хурал бүрэн эрхээ эдэлнэ.”
гэж төсөлд тусгалаа.

2.3.Улс төрөөс хараат бус, мэргэшсэн, чадварлаг, нэр


хүндтэй төрийн албыг бэхжүүлэх
2016 оны 1 дүгээр сарын 1-ний өдрийн байдлаар 186,458
97
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

төрийн албан хаагч ажиллаж байгаагаас 3,092 нь улс төрийн,


19,687 нь төрийн захиргааны, 35,736 нь төрийн тусгай, 127,943 нь
төрийн үйлчилгээний албанд ажиллаж байна.

Төрийн албыг тогтвортой, улс төрөөс хараат бус болгохын


тулд 2008 онд Төрийн албаны тухай хуульд өөрчлөлт оруулж,
улс төрчдөөс бусад төрийн албан хаагчдыг намын харьяалалгүй
болгосон. Гэвч төрийн албан тушаалд томилох, халахдаа улс
төрийн намын харьяаллыг харгалзан шийдвэрлэсэн талаархи
гомдол, нэхэмжлэлийг Төрийн албаны зөвлөл болон Нийслэл
дэх захиргааны хэргийн анхан шатны шүүхэд гаргасаар байна.
Түүнчлэн судалгааны тоон үзүүлэлтээс дүгнэхэд сонгуулийн
дараа халаа сэлгээ хийх нь их байгаа болох нь харагдаж байна.

Монгол Улсын Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах


эсэхийг судалж, санал, дүгнэлт боловсруулах Ажлын хэсгийн
судалгаанд оролцсон иргэд “Монгол Улсад эрх мэдэл хоорондын
уялдаа холбоо хангагдаагүй байдлын гол шалтгаан юу гэж үзэж
байна” гэсэн асуултад 1,459 хүн буюу 49.4 хувь нь “бүх шатанд
улс төрийн намын оролцоо хэтэрхий их байна”, 72 хүн буюу
2.4 хувь нь “төрийн улс төрийн шалтгаанаар халаа сэлгээ их
хийгдэх болсон”, 38 хүн буюу 1.3 хувь нь “төрийн алба мэргэшсэн,
чадварлаг, тогтвортой байх зарчим алдагдаж, ихээхэн чадваргүй”
гэсэн хариулт өгчээ. Энэ нь нийт оролцогчдын 53.1 хувь нь төрийн
алба улс төрөөс хамааралтай, түүнээс үүдэн төрийн албан
хаагчдын чадавхи сул байна гэсэн хариулт болж байна.

Мөн “Төрийн албаны тогтвортой байдлыг хангахын тулд


дараахь арга хэмжээний алийг нь авах шаардлагатай гэж Та үзэж
байна” гэсэн асуултад 2,246 хүн хариулснаас 1,213 хүн буюу 54
хувь нь “Төрийн албаны зөвлөлийн хараат бус бие даасан байдал,
Төрийн албаны эрх зүйн хамгаалалтыг Үндсэн хуульд тусгах”,
633 хүн буюу 28.2 хувь нь “улс төрийн намуудыг төрийн албаны
томилгоонд оролцохыг хуулиар хориглох” санал өгсөн байна.

Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах асуудлаар явуулсан


анхдугаар зөвлөлдөх санал асуулгад оролцсон иргэд Төрийн
албаны зөвлөлийн бие даасан хараат бус байдлыг Үндсэн хуулиар
хамгаалах заалт нэмэх саналыг эхний судалгаанд 80.2 хувь нь,
хоёр дахь санал асуулгаар 78.2 хувь нь Үндсэн хуульд оруулах
нэмэлт, өөрчлөлтийн төсөлд авч үзэх боломжтой гэж үзжээ. Улс
төрийн намын харьяалалгүй байх саналыг эхний судалгаанд
98
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

хамрагдсан иргэдийн 73.1 хувь нь, хоёр дахь судалгаанд


хамрагдсан хүний 78.7 хувь нь мөн төсөлд тусгах боломжтой гэж
үзжээ.

Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах асуудлаар явуулсан


анхдугаар зөвлөлдөх санал асуулгад оролцсон иргэд Төрийн
жинхэнэ албанд томилох, албан тушаалд шатлан дэвшүүлэх,
ажлын байрны тогтвортой байдлыг хангахдаа мэдлэг чадварт
суурилсан зарчим баримтлах саналыг эхний судалгаагаар 90.3
хувь нь, хоёр дахь судалгаагаар 91.3 хувь нь Үндсэн хуульд
оруулах нэмэлт, өөрчлөлтийн төсөлд тусгах боломжтой гэж үзжээ.

Иймд “Төрийн жинхэнэ алба нь мэргэшсэн, тогтвортой байх,


шатлан дэвших зарчимд үндэслэх бөгөөд түүний хэрэгжилтэд
төрийн албаны төв байгууллага хяналт тавихаар, төрийн
алба хаагчийг улс төрийн шалтгаанаар ялгаварлан гадуурхах,
сонгуулийн үр дүнгээр болон хуульд зааснаас бусад үндэслэлээр
төрийн албанаас халах, чөлөөлөхийг хориглохоор, төрийн албаны
төв байгууллагын хараат бус байдал, үйл ажиллагааны эрх зүйн
үндэс, төрийн албан хаагчийн ажиллах нөхцөл, баталгааг хуулиар
тогтоох”-оор тус тус төсөлд тусгаад байна.

2.4.Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн


нэгж, түүний удирдлагын тогтолцоог төгөлдөржүүлэх
Монгол Улсын нутаг дэвсгэр засаг захиргааны хувьд аймаг,
нийслэл, хотод, аймаг нь сум, хот /орон нутгийн харьяалалтай/-д,
сум нь баг болон тосгонд, нийслэл нь дүүрэгт, дүүрэг нь хороонд,
хот нь хороонд тус тус хуваагдахаар, хот, тосгоны эрх зүйн үндсийг
хуулиар тогтоохоор төсөлд тусгасан.

Мөн Засаг даргыг тухайн аймаг, нийслэл, хот, сум, хот /орон
нутгийн харьяалалтай/, дүүргийн Хурлаас нэр дэвшүүлж, аймаг,
нийслэл, хотын Засаг даргыг Ерөнхий сайд, сум, хот /орон
нутгийн харьяалалтай/, дүүргийн Засаг даргыг харьяалах аймаг,
нийслэлийн Засаг дарга тус тус дөрвөн жилийн хугацаагаар
томилохоор, баг, тосгон, хорооны Засаг даргыг харьяалах сум,
дүүрэг, хотын Засаг дарга дөрвөн жилийн хугацаагаар томилохоор
Үндсэн хуульд оруулах нэмэлт, өөрчлөлтийн төсөлд тус тус тусгав.

2.5.Төрийн хариуцлага, сахилга, шударга ёсыг бэхжүүлэх,


хууль хэрэгжүүлэх тогтолцоог сайжруулах
Улсын Их Хурал нийтийн ашиг сонирхлыг хөндсөн тодорхой
99
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

асуудлаар хянан шалгах түр хороо байгуулж болохоор, Улсын Их


Хурлын нийт гишүүний дөрөвний нэгээс доошгүй нь болон Улсын
Их Хурал дахь нам, эвслийн бүлэг уг хороог байгуулах тухай
саналыг албан ёсоор тавибал Улсын Их Хурал дахь олонхи,
цөөнхийн бүлгийн тэгш төлөөлөлтэйгээр Улсын Их Хурлын дарга
түр хороо байгуулахаар, түр хороо байгуулж, ажиллах журмыг
хуулиар тогтоохоор Үндсэн хуульд оруулах нэмэлт, өөрчлөлтийн
төсөлд тусгав.

Улсын Их Хурал улсын төсвийг хэлэлцэн батлах явцдаа


Засгийн газрын санал авалгүйгээр зардлын шинэ төрөл үүсгэх,
зарлага нэмэгдүүлэхийг хориглохоор төсөлд тусгалаа.

Мөн Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах асуудлаар


явуулсан анхдугаар зөвлөлдөх санал асуулгад оролцсон иргэд
төрийн хариуцлагыг дээшлүүлэх, авлигатай тэмцэх бодлого,
хэрэгжилтийг хангах, нийгмийн шударга ёсыг сахин хамгаалах
байгууллагыг улс төрөөс ангид, хараат бус бие даасан байгууллага
болгон зохион байгуулах саналыг эхний судалгаанд 87.5 хувь
нь, хоёр дахь санал асуулгаар 75.8 хувь нь энэ асуудлыг Үндсэн
хуульд оруулах нэмэлт, өөрчлөлтийн төсөлд авч үзэх боломжтой
гэж үзжээ.

Иймд төсөлд “Хууль, Улсын Их Хурлын бусад шийдвэрийн
биелэлтийг хянан шалгах Улсын Их Хурлын бүрэн эрхийг
хэрэгжүүлэхэд дэмжлэг үзүүлэх, дүгнэлт гаргах эрх бүхий төрийн
хяналтын байгууллага нь хуульд заасан үндэслэлээр болон Улсын
Их Хурал үүрэг болгосноор гүйцэтгэх эрх мэдлийн байгууллага,
нутгийн захиргааны байгууллага, төрийн өмчит хуулийн этгээд
болон хуульд заасан бусад эрх бүхий байгууллага, албан
тушаалтны санхүү, төсвийн сахилга, үйл ажиллагааны болон
хариуцлагын хяналтыг хараат бусаар хэрэгжүүлэхээр, түүний
тогтолцоо, зохион байгуулалт, үйл ажиллагааны эрх зүйн үндсийг
хуулиар тогтоох”-оор тусгасан болно.

2.6.Шүүгчийн хараат бус, шүүхийн бие даасан
байдлыг хангах үүрэг бүхий Шүүхийн ерөнхий зөвлөлийн
бүрэлдэхүүнийг өргөтгөх, шүүгч, Ерөнхий шүүгчийг
томилох томилгооны зарчмыг тодорхой болгох
Шүүхийн ерөнхий зөвлөл арван нэгэн гишүүнээс бүрдэхээр,
Шүүхийн ерөнхий зөвлөлөөс Улсын дээд шүүхийн шүүгчийг
томилохоор Улсын Их Хуралд танилцуулж дэмжсэнийг, бусад
100
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

шүүхийн шүүгчийг томилохоор Шүүхийн ерөнхий зөвлөлийн санал


болгосныг Ерөнхийлөгч 72 цагийн дотор батламжлах, Ерөнхий
шүүгчийг Улсын дээд шүүхийн нийт шүүгчдийн хуралдаанаас
шүүгчдийнх нь дотроос зургаан жилийн хугацаагаар сонгох,
энэхүү шийдвэрийг Ерөнхийлөгч 72 цагийн дотор батламжлах
зэрэг өөрчлөлтийг төсөлд тусгасан.

Түүнчлэн, гучин таван нас хүрсэн иргэнийг Улсын дээд
шүүхийн шүүгчээр томилохоор байсныг дөчин нас, хорин таван
нас хүрсэн иргэнийг бусад шүүхийн шүүгчээр томилж болохоор
байсныг гучин нас болгон өөрчлөхөөр тусгалаа. Үндсэн хуульд
нэмэлт, өөрчлөлт оруулах асуудлаар явуулсан анхдугаар
зөвлөлдөх санал асуулгад оролцсон иргэд шүүгчийн хараат бус,
шүүхийн бие даасан байдлыг хангах ёстой Шүүхийн ерөнхий
зөвлөлийн бүрэлдэхүүнийг өргөтгөх, шүүгч, Ерөнхий шүүгчийг
томилох томилгооны зарчмыг тодорхой болгох заалт нэмэх
саналыг эхний судалгаанд 66.5 хувь нь, хоёр дахь санал асуулгаар
70.8 хувь нь энэ асуудлыг Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтийн
төсөлд авч үзэх боломжтой гэж үзжээ.

Гурав. Монгол Улсын Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт


оруулах үзэл баримтлал гэсэн илтгэлийн дүгнэлт хэсэг

Үндсэн хуулийн оршилд “Монголын ард түмэн бид ...” гэж


эхэлдэг нь санамсаргүй зүйл биш.

Монгол Улсын шинэ Үндсэн хууль бол “үндэснийхээ оюуны


чадавхид түшиглэн, бодит нөхцөлөө харгалзан уламжлал
шинэчлэлийн жам ёсыг тусгасан үзэл баримтлал бүхий
манай ард түмний өөрсдийнх нь бүтээл туурвил”1 мөн.

Үндсэн хуулийн гол архитектор Б.Чимид багшийн “Үндсэн


хууль өөрчлөх шаардлага байна уу гэсэн асуултад: Өөрчлөгдөхгүй
хууль гэж үгүй. Харин төрийн байгууламжийн тогтолцоо, түүний
зарчмын суурь асуудлын хувьд Үндсэн хуулиар оролдох нь төр,
улсын амьдралд хор хохирол учруулж болзошгүй байдаг.

Учир нь Үндсэн хууль бол түр зуурын буюу хэсэг хугацааны


хөтөлбөр биш, харин ард түмний нэгэнт сонгосон зам болох
нийгмийн яс булчингийн тогтолцоог язгуураар нь зангидсан, зүйл
1
Б.Чимид “Үндсэн хуулийн үзэл баримтлалын асуудал” сэдэвт бага хурал дээр
хэлсэн үг. 2005 он
101
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

бүр нь авцалдаатай суурь хууль бөгөөд түүнээс аль нэг судсыг


тасалбал бусад сүлжээндээ шарх үүсгэдэг. Үүнийг дордуулсан
долоон өөрчлөлт тод харуулав. Иймд юу юугуй өөрчлөхийн оронд
хохирол багатай буюу хор хөнөөлгүй арга замыг олох хэрэгтэй
байдаг. Үүний тул түүний үг бүрийн утга, үзэл баримтлалыг
гүнзгий ойлгож хэрэгжүүлэх, нарийвчилсан зөв тодорхой, Үндсэн
хуульчилсан (органик) хууль, ердийн хууль, дэгээр (стандарт)
оролдох нь зөв байдаг. Энэ бол олон улс оронд нотлогдсон
зүйл болох нь маргаангүй. Юм л бол Үндсэн хуулийг ямар нэг
хэрэглээний заавар, дэг журамчлага (процедур) шиг ойлгож
гоочилдгоо болих цаг болсон”1 гэжээ.

Харамсалтай нь Үндсэн хуульд хүрэлгүйгээр Улсын Их Хурлын


гишүүн Засгийн газрын гишүүнээр давхар ажиллахыг хязгаарлах,
Засгийн газрын бүтэц, бүрэлдэхүүнийг хэвийн зохистой хэмжээнд
байлгах, төрийн хариуцлага, сахилга, шударга ёсыг бэхжүүлэх,
хууль хэрэгжүүлэх тогтолцоог сайжруулах зэрэг эрх мэдлийн
хуваарилалттай болон хяналт хариуцлагатай холбоотой асуудлыг
органик хуулиар зохицуулах удаа дараагийн оролдлого бодит
амьдрал дээр улс төрийн намуудын субъектив хүчин зүйлийн
нөлөөгөөр хэрэгжихгүй байгаа юм.

Гэхдээ Үндсэн хуулийн асуудалд алсыг сайн харахгүй, дутуу


дулимаг, түргэн түүхий хандаж болохгүй гэдгийг бид энэ он
жилүүдэд ухаарлаа. Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулахдаа
бид дахин алдах ёсгүй. Бас дутуу, буруу явсан хандлагад
хөтлөгдөж цаг хугацаанд шахагдаж, судалгаа, тооцоо багатай
сэтгэл хөдлөлөөр Үндсэн хуулиар оролдож болохгүй гэдгийг
хатуу санаж “долоо хэмжиж, нэг огтлохын зарчим”-ыг хэрэгжүүлж
уг төслийг боловсруулсан бөгөөд Монголын нийгэм дэх Үндсэн
хуулийн ач холбогдлыг хэвээр хадгалах, Үндсэн хуулийн үндсэн
бүтцийг эвдэхгүй, харин улам бэхжүүлэх үзэл санаа бүр Монгол
Улсын Үндсэн хуульд оруулах нэмэлт, өөрчлөлтийн төслийн үзэл
баримтлалд шингэсэн болно.

1
Б.Чимид “Үндсэн хуулийг дээдлэн шүтэх ёс”. УБ. 2006. 112-113 дахь тал.
102
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

D.LUNDEEJANTSAN
the first recipient of the Award in Honor of Byaraa Chimid,
Member of the State Great Hural of Mongolia, Sc.D., Prof.,
Merited Lawyer of Mongolia

CONCEPTUAL ISSUES RELATED TO MAKING AMENDMENTS


TO THE CONSTITUTION OF MONGOLIA

Esteemed lawyers, scholars, researchers, ladies and gentlemen,

It has been 25 years since the Constitution of Mongolia, that


served as a fundamentfor transition of Mongolia to democracy, was
approved in 1992. The Constitution being in force for 25 years is a
significant achievement by itself.

The general purpose of the Constitution was to establish a legal


basis directed at facilitating the transitionto democracy, protecting
human rights and developing a market economy. This purpose was
formulated as a preamble to the Constitution as follows:“We, the
people of Mongolia: strengthening the independence and sovereignty
of the nation, cherishing human rights and freedoms, justice and
national unity, inheriting the traditions of national statehood, history
and culture, respecting the accomplishment of human civilization, and
aspiring toward the supreme objective of developing a human, civil
democratic society in the country hereby proclaim the Constitution of
Mongolia.”

The framework of the Constitution of Mongolia that was approved


in 1992 can be concluded to have fulfilled its functions when reviewed
it against the criteria such as,its stable enforcement, legitimate
recognition, ability to regulate political conflicts, restriction on allowing
the state and government authority to act improperly, and empowering
the state and government.

Every constitution is encountered with a need for a change in line


with the social development, as well as challenges that were not fully
presumed by its makers at its development.

The present society of Mongolia has significantly changed since


1991, the time when the Constitution was first developed, and owing
to these social, economic and political changes, an inevitable need
to make amendments to the Constitution of Mongolia has arisen.
103
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

To clarify, for the period of 25 years when a regime of the new


Constitution has been in force, out of this social developmenta need
for settling some issues related to ensuring mutual control-balance
between state powers, strengthening ahighly reputed public service
that is independent from politics, professional, competent, refining
administrative and local administration structures, enhancing public
accountability, discipline and justice, and improving law implementation
structures has been faced.

Since the approval of the Constitution, the State Great Hural


adopted amendments and revisions to the Constitution in 2000,
but the amendments have been criticized for failure to get reviewed
by public discussion, being decided within a limited political circle,
deepening state power crisis, and were named as “undermining
seven amendments”.

Drafts for making amendments to the Constitution of Mongolia


on particular issues were submitted to the State Great Hural in 2000,
2011, 2012 and 2015 by members of the State Great Hural.

The Action Programme of the Government of Mongolia for 2016


till 2020 approved by decree No.45 of the State Great Hural in 2016
states that “amendments and changes to theConstitution shall be
approved upon public referendum, in consideration of the current
needs and requirementsin order to establish a mutually controlled,
stable and accountable state.”

In addition, the State Great Hural passed the “Law on Public


Opinion Poll”on 09 February 2017, and the Provision 6.1.1 of the
Article 6 of this law states that a compulsory consultative pollhas to be
carried “in order to determine justification and requirements for having
the State Great Hural discuss and make decision on issues described
in the provision 5.3.3 of the Article 5 of the “Law on Procedure for
Making Amendments to the Constitution of Mongolia.”

Accordingly, in compliance with the provision 5.3.3 of the article 5


of the “Law on Procedure of Making Amendments to the Constitution of
Mongolia, and the provision 6.1.1 of the article 6 of the Law on Public
Opinion Poll, the State Great Hural organized the first consultative
pollon making amendments to the Constitution of Mongolia during the
period from 29th to 30th of April 2017.

104
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

The results of the consultative pollon making amendments to the


Constitution of Mongolia were reviewed by a Consultation Council
in compliance with provision 12.2 of the article 12 of the “Law on
Public Opinion Poll” and recommendations made by the Council
have been submitted to the State Great Hural. According to the
recommendation, the Chariman of the State Great Hural, on the basis
of the provision 5.3.4 of article 5 of the Law on Making Amendments
to the Constitution of Mongolia, adopted Decree No.78 dated the 5th
May 2017 to establisha working group in charge of developing a draft
of amendments to be incorporated into the Constitution of Mongolia.

Therefore, the Working Group, established by the Decree


No.78 of the Chairman of the State Great Hural, developed a draft
of amendments to the Constitution of Mongolia as needed following
the principle of “measuring seven times before cutting once” with
careful consideration of the needs to maintain the importance of
the Constitution in Mongolian society, to strengthen and keep
the main structure of the Constitution without changing it.

One. The draft of amendments proposed to be incorporated


to the Constitution of Mongolia was developed through the
following four stages:

Stage One. Suggestions and recommendations issued from


a research conference that was held on the 12th December 2016
in honor of the 25th anniversary of the Constitution of Mongolia, a
research conference titled “Development of Constitutional State and
National Consensus” that was held on the 25th January 2017, and
suggestions and conclusions made by research conferences that were
organized by the Academy of Sciences state that “…to analyze the
roles played by the Constitution in the society, economics and politics
of Mongolia, it is legitimate to make evaluation and conclusion on
integrated inter-coordination of state administration, and enforcement
of control-balance of powers.”

Accordingly, a “Working Group in charge of Conducting Research on


Needs for Making Amendments to the Constitution, and Developing
Proposals” was set up by a Decree of the Prime Minister of Mongolia
on 21 December 2016. The Working Group organized meetings and
discussions at 21 aimags and 9 districts of Ulaanbaatar covering
3,692 citizens to hear public opinion.

105
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

Stage Two. In 2016, the Working Group chaired by


D.Lundeejantsan, Member of the State Great Hural and consisted
of members of the State Great Hural, scholars, researchers and
specialists studied whether it was needed to make amendments to
the Constitution.

The Working Group approved 6 topics to be addressed by the


consultative pollbased on a conclusion of a working group headed by
L.Tsog, Deputy Chairman of the State Great Hural and assigned to
study whether or not to make amendments to the Constitution within
the term of the State Great Hural from 2012 to 2016, draft amendments
to the Constitution that were developed by a group of representatives
of political parties that hold a seat in the State Great Hural and
headed by N.Batbayar, a member of the State Great Hural, studies
and analysis that were carried out by the Survey Department of the
Office of the State Great Hural, reports of working groups consisted of
scholars and researchers and studied whether to make amendments
to the Constitution, suggestions and recommendations issued from
research conferences, and analysis and conclusions made by the
Group of the Mongolian People’s Party in the State Great Hural.

The State Great Hural approved a Resolution on “Establishing


a Consultative Council on Carrying out the First Consultative Pollon
Making Amendments to the Constitution of Mongolia” dated on the
7th of April 2017.

Stage Three. The first consultative poll was organized on the


issue of making amendments to the Constitution of Mongolia in two
stages in compliance with the Law on Procedure to Make Amendments
to the Constitution of Mongolia, the Law on Public Opinion Poll, and
the Resolution No.24 of the State Great Hural of 2017. The poll was
carried out at national level covering 1570 citizens of Mongolia who
were chosen by random sampling, a key statistical survey method. For
the second stage, 785 citizens were invited from 1515 citizens who
were covered in the poll/questionnaire and 669 citizens participated in
the second stage of the survey.

The citizens who took part in the consultative poll support making
amendments to the Constitution on the following matters:
1. Ensuring control-balance of powers of the State Great Hural
and the Government;
2. Changing some of the full powers of the President of Mongolia
106
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

stipulated in the Constitution, andhalting the rights to initiate a law and


issue a decree to provide directions to the Government;
3. Strengthening aprofessional, competent and highly reputable
public service that is independent from politics;
4. In terms of territory and administration of Mongolia, the country
shall be subdivided into provinces, capital and cities, the provinces
subdivided into soums and cities (belongs to local government), soums
subdivided into baghs and towns, the capital subdivided into ditstricts,
the districts subdivided into khoroos, and the cities subdivided into
khoroos. The governor of the bagh, khoroo and towns will be directly
appointed as the national city, soum and district.
5.Strengthening state accountability, discipline and justice and
improving law implementation structures.

Stage Four. According to the Provision 5.3.4 of Article 5 of the Law


on Procedure of Making Amendments to the Constitution of Mongolia
which outlines that ”State Great Hural shall discuss the constitutional
amendment and establish a working group to develop the draft of
amendments based on the result of the consultative poll”, the working
group, established by the Decree No.78 of the Chairman of the State
Great Hural, developed the draft amendment to the Constitution and
submitted the draft to the Chairman of the State Great Hural.

Now the fifth stage which is public toll on of the above mentioned
draft amendment has begun as the decision on “Ensuring Sovereignty
and Participation of the People of Mongolia on Amendment to
the Constitution” was made by the State Great Hural of Mongolia
on 2 June 2017.

According to the Provision 5.1 of Article 5 of the Law on Procedure


of Making Amendments to the Constitution of Mongolia, the State Great
Hural and the law initiators mustabide by the principles of “ensuring
the sovereignty and participation of the people of Mongolia
and being concrete and transparent” in all stages of making
amendments to the Constitution.

Therefore, based on the recommendations of the first consultative


poll on the amendment to the Constitution of Mongolia, a public
discussion on the draft amendment, developed by the working group
which was established by the Decree No.78 of the Chairman of the
State Great Hural, will take place from June 5 to September 10, 2017.

107
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

The importance of the decision can be concluded that “It will


increase the public trust in the Constitution and its legitimacy by
ensuring the participation of the people of Mongolia in the process
of making amendments to the Constitution”. Subsequently, the
6th stage for the discussion of draft amendment will be carried out
until the seventh stage to conduct the public poll.

Two.The scope and general structure of the amendments to


the Constitution

2.1.Ensuring control-balance of powers of the State Great


Hural and the Government

1.The draft amendment to the Constitution respectively reflects


the following: “the regular sessions of the State Great Hural shall
be held once every half year for no less than seventy five working
days; unless otherwise provided in the Constitution, the Member of
Parliament shall not concurrently hold any other job or official position
that are not related to his/her official responsibilities; election system
of State Great Hural shall be determined by the law; Sessions of State
Great Huraland sittings of its Standing Committees shall be considered
valid with the presence of a majority of its members and issues shall be
decided by a majority vote of the members present in the sittings and
laws shall be finalized and adopted with the overwhelming majority
vote of the members present in the sitting; and the appointment of the
Prime Minister as well as other issues, unless otherwise provided in
the Constitution, shall be decided with an open vote”.

2. To grant the Prime Minister with rights to establish the


Government, appoint and dismiss its members. The Prime Minister
has the right to nominate a Government member to the cabinet but
doesn’t have the right to appoint the member of the Government. This
outlines that Prime Minister is not responsible for the Cabinet. The
Constitution allows the State Great Hural to propose at anytime to
dismiss ministers. In the past, there were 10 proposals to dismiss
the Prime Minister and 6 times out of that it is supported and the
Government had been dismissed. The proposal to dismiss a minister
was submitted 12 times and 2 proposals out of 12 were supported.
Dismissal of a Member of Parliament has been discussed bi-annually
and overall the Government has changed 11 times between 1992 and
2016.
Established by the Prime Minister’s decree, the “Working Group
108
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

in charge of Conducting Research on Needs for Making Amendments


to the Constitution, and Developing Proposals” conducted a survey
which showed that 57.3% of the people participated in the poll
answered “yes” to the question of whether you think it is right for
the the Prime Minister to establish its Government himself/ herself.
Furthermore, out of the citizens participated in the first consultative
poll on the amendments to the Constitution, 57.1% in the first poll and
72.7% in the second poll responded that this issue can be incorporated
in the draft amendment to the Constitution.

Therefore, the draft amendment to the Constitution reflects that


“the President will ratify the decision within 72 hours the Prime Minister
presenting the decision to appoint, release or dismiss a member of
the Government to the President and the State Great Hural”.

3. The structure of the Government shall be determined by the


Constitution of Mongolia, and stipulate the names of the ministries
in the law in order to ensure the continuity and stability in terms of
structure, and put a restriction by stipulating that less than one third of
the members of the Government may be the Members of Parliament.
The Law on Government Structure has been amended after every
election of the State Great Hural or dismissal and re-establishment
of the Government. It has been common over the past 25 years that
under different governments,the numbers, names and functions of
the ministries and agencies were changed without any research and
calculation with justication.

Government main structural changes by year:

Organization / year 1992 1996 2000 2004 2008 2012 2016

Ministries 16 9 11 13 11 16 13
Government regulatory
agencies - 22 17 14 12 11 10
Government implementing
agencies - 37 31 23 31 17 17

Total number of agencies - 59 48 37 43 28 27


Total number of ministries
and agencies 16 68 59 50 54 44 40

109
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

It has been greatly critisized that these changes have been made
based on the interest of the political parties that constitutes the majority
as a result of the particular parliament election and politicians and
on the consensus among them. Moreover, changing the ministries’
sturcture and composition negatively impacts the civil servants’
stability and the public service are not stable and the expertises are
not retained.

During meetings of the members of the “Working Group in charge


of Conducting Research on Needs for Making Amendments to the
Constitution, and Developing Proposals” with the local residents and
citizens, the proposal to stipulate the names of the ministries in the
Constitution in order to ensure the stability of the civil service has
been expressed numerous times.

Around 73.0% of the participants in the first survey and 78.9% of


the second survey of the first consultative poll on making amendments
to the Constitution believe that this matter can be incorporated in the
draft amendment to the Constitution.

A number of Members of Parliament have become part of the


composition of the Governments established since the Constitutional
Amendment of 200, and has held the position of member of
Government concurrently.

It has been reflected to be able to propose to the State Great


Hural to have the Ministry of Justice and Internal Affairs, the Ministry
of Finance, the Ministry of Foreign Affairs, the Ministry of Defenseand
the Ministry of Environment, and for the Prime Minister to establish
up to seven social, economic and infrastructureministries in addtion.

The draft amendment reflects the following: the government


will constitute of the Prime Minister and Members, andthe Prime
Minister and one-thirds of the Members may be the Members of
Parliament; the State Great Hural will discuss and decide in case
one fourth of the State Great Hural submits the proposal to dismiss
the Prime Minister; and the appointment of the new Prime Minister
will be discussed and decided within seven days in case the majority
of the total Members of State Great Hural supports the proposal to
dismiss the Prime Minister.

110
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

2.2.To clarify rights and roles of the President of Mongolia

According to the Constitution, the President, the Members


of Parliament and the Government have the right to initiate a law.
Scholars beleive that the right granted by the Consitution to initiate law
provides the President the opportunity to share the powers with the
State Great Hural and Government in terms of develop state policies.
In international practice, Presidents of republic countries mostly do
not exercise power to initiate laws.

It has been reflected in the draft amendment to consider the


President’s right to initiate law and the right to issue a decree that
provides guidelines for the Government as nullified.

Moreover, it has been stipulated in the draft amendment that “the


President shall make a decision to dissolve the State Great Hural if
not less than two thirds of its total members consider that the State
Great Hural is unable to carry out its mandate, and if the State Great
Hural is not able to discuss and decide the proposal for appointing the
Prime Minister within 30 days of the first session of the State Great
Hural or within 21 days after the expiration of the mandate of the
Prime Minister. If the decision on the dissolution is made, the State
Great Hural will retain its mandate untill the newly elected members
are sworn in.”

2.3.Strengthening a professional, competent and highly


reputable public service that is independent from politics

As of 1 January 2016, total number of civil servants was 186,458,


out of which 3,092 were political officers, 19,687 state administration
officers, 35,736 state special servants and 127,943 state service
officers.

In 2008, the Law on Public Service was amended to make civil


servants not affiliated to any party except for the politicians for the civil
servive to be stable and independent from politics. However, there
have been numorous cases submited to the Civil Service Council,
and the first instance courts of the Capital city for administrative cases
where complaints and claims have been made that political affiliations
were considered in making decisions of appoinment and dismissal to
the public service. Moreover, the study results show that turn over and
replacement rates are high after the election.
111
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

Among the citizens participated in the survey conducted by the


“Working Group in charge of Conducting Research on Needs for
Making Amendments to the Constitution, and Developing Proposals”,
1,459 people which is 49.4% said that “party involvement is high at all
level”, 72 people which is 2.4% said that “the turnover and replacement
with political reason have increased”, and 38 people which is 1.3% said
that “the principle to have stable, skilled and competent professional
civi service has not beenfollowed and the civil service is not highly
skilled” in aswer to the question “what is the main reason of the fact
there is no coherence between powers in Mongolia”. This means that
53.1% of the participants are stating that civil service is dependent on
politics and its capacity is low as a result.

Out of the 2,246 people who answered the question “which of


the following actions should be implemented in order to ensure the
stability of civil service”, 1,213 people (54%) proposed “to reflect
in the Constitution the impartiality and independence of the Civil
Service Council and the legal protection of the civil service”, and
633 people(28.2%) proposed “to legally prohibit political parties to
participate in the appointment to the civil service”.

Out of the citizens participated in the first consultative poll on the


amendments to the Constitution, 80.2% in the first poll and 78.2% in
the second poll believe that the proposal to add a provision to legally
protect the impartiality and independence of the Civil Service Council
can be incorporated in the draft amendment to the Constitution. The
proposal to be not affiliated any political party has been supported by
73.1% of people in the first poll and 78.7% of the people in the second
poll to be incorporated in the draft amendment.

Out of the citizens participated in the first consultative poll on the


amendments to the Constitution, 90.3% in the first poll and 91.3% in
the second poll believe that the proposal to make skills and knowledge
as the basis for appointing and promoting in the civil service and
ensuringjob stability can be incorporated in the draft amendment to
the Constitution.

Therefore, it has been reflected in the draft amendment as“the


civil service shall be competent and stable and abide by merit system
principle and its implementation shall be monitored by the central
authority of the civil service; it shall be prohibited to discriminate civil
servants for political reasons and fire and release civil servants based
112
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

on election results and grounds not prescribed in the law; and the
impartiality of the central authority of the civil service,the legal basis
of its operation and the working condition and guarantee for civil
servants shall be established by the law”.

2.4.Enhance the administrative and territorial units of


Mongolia and their management system

The legal basis for cities and towns has been reflected in the
draft amendtment as follows: “in terms of territory and administration
of Mongolia, the country shall be subdivided into provinces, capital
and cities, the provinces subdivided into soums and cities (belongs
to local government), soums subdivided into baghs and towns, the
capital subdivided into ditstricts, the districts subdivided into khoroos,
and the cities subdivided into khoroos”.

It has been stipulated in the draft amendment to the Constitution


as “the governor shall be nominated by the Khural (Council) of the
respective province, capital, city, soum, city (local); district and the
governor of the province, capital and city shall be appointed by the
Prime Minister and the governor of the soum, cities (local), and district
shall be appointed by the respective Governor of the province and
capital for a term of four years respectively; and the governor of
the bagh, town, and khoroo shall be appointed by Governor of the
respective soum, district and cities for a term of four years”.

2.5.Strengthening the state accountability, discipline and


justice and improving law implementation structures

By the proposed amendment, the State Great Hural shall be able


to establish a temporary committee to examine issues concerningthe
interest of the public, the Chairman of the State Great Hural shall
establish a temporary committee wih equal representation from the
majority and minority groups in the State Great Hural in case not less
than one fourth of the Members of Parliament and parties and coalition
groups in the State Great Hural submit an officia proposal to establish
such temporary committee, and the procedure of it establishment and
operation shall be determined by the law.

It has been stipulated to prohibit the creation of new expenditure


items and expenditure increase without getting comment from the
Governmentduring the process of discussion and approval of state budget.
113
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

Out of the citizens participated in the first consultative poll on the


amendments to the Constitution, 87.5% in the first poll and 75.8% in the
second poll believe that the proposal for improving state accountability,
ensuring anti-corruption policy andits implementation,and organizing
the authority that secures social justice as impartial and independent
from politicscan be incorporated in the draft amendment to the
Constitution.

Therefore, it has been stipluated that “the state control
organization, with the right to provide support and make conclusions
for the implementation of the mandate of the State Great Hural to
inspect the enforcement of the laws and other decisions by the State
Great Hural, implement with impartiality the finance, budget discipline
and the operation and accountability control of the executive
organization, local administration authority, state owned legal entity
and other organizations and officials prescribed in the law on basis
prescribed by the law and as assigned by the State Great Hural; and
the legal basis for its system, arrangement and operation shall be
determined by the law”.

2.6. Expand the composition of the Judicial General Council


that has the responsibility to ensure the impartiality of judges
and independence of the judiciary, and make the procedure to
appoint the judges and Chief Justice clear

The draft amendment specifies that Judicial General Council


(JGC) will consist of eleven members; the President will ratify within 72
hours the proposal by the JGC to appoint the judges of the Supreme
Court has been presented and supportedand the proposal by the JGC
to appoint the judges of other courts; and the Chief Justice shall be
elected from amongst its judges for the term of six years through the
sitting of the total judges of the Supreme Court and the President will
ratiufy the decision within 72 hours.

Moreover, the minimum age of citizens who may be appointed


as a judge of the Supreme Court was changed from thirty five to forty
and the minimum age of citizens who may be appointed as the judge
of other courts was changed from twenty five to thirty.

Out of the citizens participated in the first consultative poll on the


amendments to the Constitution, 66.5% in the first poll and 70.8% in
the second poll believe that the proposal to expand the composition of
114
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

the Judicial General Council responsible for ensuring the impartiality


of judges and independence of the judiciary, and the proposal to
make the procedure to appoint the judge and Chief Justice clearcan
be incorporated in the draft amendment to the Constitution.

Three. The conclusion of the speech on the Concept of


Amendments to the Constitution

It is not acoincidence to start by saying “We, the people of


Mongolia” in the preamble of the Constitution.

The new Constitution is “the work of our people which


embodies the concept that reflects the tranditional customs and
reforms and which was created by relying upon the national
intellectual capacity and by considering the actual condition.”1

To reply to the question by Professor B.Chimed, the chief


architect of the Constitution, on whether the Constitution needs to be
amended: “There is no such law that is unchangeable. However, it will
bring signifiacant negative consequences to the state and lives of the
people if we attempto change the Constitution in regard to the core
issues of the state organizational system and its principles”.

This is because the Constitution is not a temporary or definite


years of program but it ties the people’s chosen road- the bone and
the muscle structure of the societyby its root and it is the foundation
law of which every provision is coherent with each and it can damage
other parts of system if one vein is cut.

It is clearly seen from the “undermining seven amendments”.


Therefore, instead of amending it completely, it is vital to find less
harmful and safe methods.

Therefore, it is appropriate to understand and implement the


meaning and concept of every word of it and work with accurate
and detailed laws that are constitionalized (organic), regular laws
and standards. It is, undoubtedly, an internationally acknowledged
practice. We should seeing the Constitution as if it was a simple
application manual or procedure, and criticizing it”2.

1
B.Chimed, Conference on Conceptual Issues of the Constitution, 2005
2
B.Chimed, Honoring the Constitution. UB. 2006. p.112-113.
115
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

Unfortunately, numerous attempts to regulate matters related


to power distribution and control and accountability, such as limiting
the Members of Parliament in the Government, keeping the structure
and composition of the Government under normal and proper size,
strengthening the state accoutability, discipline and justice, and such
as improving the law enforcement system, by organic lawsand by
not touching the Constitution have been a failure in reality due to the
subjective factors of the political parties.

However, we have learned that we should not lack vision and


devotion and should not rush in these years. We should not make a
mistake again in amending the Constitution.

We have firmly reminded ourselves that we shall not be distracted


by incomplete and wrong actions of the past, pressured by time
having minimal calculations and take the matter with our emotions
when making amendments to the Constitution and we have followed
the principle of “measure seven times and cut once” in developing
the draft amendment concept which keeps the importance of the
Constitution in the society of Mongolia without deforming the core
structure of Constitution, instead incorporated the amendments that
will further strengthen the Constitution.

116
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

ЗИБЮЛЛЕ КАССАЛ-ВУЛЬФ
ХБНГУ-ын Үндсэн хуулийн шүүхийн шүүгч, доктор

ПАРЛАМЕНТ БОЛОН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ШҮҮХ


ХООРОНДЫН ХАРИЛЦААН ДАХЬ
ЗӨРЧИЛДӨӨНТЭЙ БАЙДАЛ1

I. “Парламент бол ардчиллын төв цэг юм”. Энгийн үгээр


ойлгомжтой томьёолсон энэ өгүүлбэрийг төрийн эрх зүйн онолч,
үндсэн хуулийн шүүгч асан Паул Кирххоф нэгэн ойн арга хэмжээнд
зориулан гаргасан нийтлэлийн эмхэтгэлийн2 цөм агуулга болгон
ашигласан. Тэрээр уг илтгэлдээ3: “Дээд түвшинд шийдвэр гаргахад
нийгэмд буй бүхий л мэдлэгийг ашиглахаас гадна дур зоргоороо
аашлах явдал гаргуулахгүй байх үүднээс орчин үеийн Үндсэн
хуульд институцийн, процессын болон материаллаг үүргүүдийг
тусгасан байдаг” гэсэн.

Паул Кирххофын дурдсан дээд түвшинд шийдвэр гаргагчийн


(өөрөөр хэлбэл, төрийн) материаллаг үүрэг нь юуны өмнө хүний
эрхээр дамжин хэрэгждэг бол өмнө дурдсан институцийн болон
процессын үүрэг нь төрөөс гарч буй бүхий л шийдвэр нэн тэргүүнд
ард түмний хүсэл зорилгод суурилсан байхыг шаарддаг. Учир нь
ХБНГУ-ын Үндсэн хуулийн 20 дугаар зүйлийн 2-т “Төрийн бүх эрх
мэдэл ард түмнээс эхтэй” гэж маш тодорхой заасан байдаг.

ХБНГУ-ын төрийн байгуулал нь төлөөллийн ардчиллын


тогтолцоонд суурилсан байдаг тул ард түмний улс төрийн
хүсэл зоригийг тэднээс сонгогдсон, гаргасан шийдвэрийнхээ
хариуцлагыг бие даан хүлээх үүрэгтэй ард түмний төлөөлөгч нар
хэрэгжүүлдэг. Энэ ч утгаар нь парламентыг “ардчиллын шийдвэр
гаргах үйл ажиллагааны төв цэг” хэмээн тайлбарласан.

Хэрэв парламент ардчиллын төв цэг юм бол Үндсэн хуулийн


шүүх хэмээх байгууллага ардчилсан, эрх зүйт төрт улсад ямар
байр суурь эзлэх вэ гэсэн асуулт гарах нь гарцаагүй. Энэ талаарх
маргаан үндсэн хуулийн шүүх бий болсон цагаас өрнөж ирсэн.
Холбооны Үндсэн хуулийн шүүхийн ерөнхийлөгч Фоскуле энэ
талаар хэлэхдээ, улс төр ба Үндсэн хуулийн шүүхийн хооронд
1
Илтгэлийн хэлбэрийг хэвээр үлдээв.
2
Paul Kirchhof, Das Parlament als Mitte der Demokratie, in: Der Staat des Grundg-
esetzes - Kontinuität und Wandel, Festschrift für Peter Badura (2004), S. 237 ff.
3
Paul Kirchhof a.a.O. (Fn. 2) S. 240.
117
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

зөрөлдөөн гарах нь “жам ёсны зүйл юм” гэжээ1.

II. Гагцхүү дараахь нөхцөл хангагдаж байж Үндсэн хуулийн


шүүх өөрт олгогдсон үүргээ биелүүлж, байр сууриа бэхжүүлэн, үр
бүтээлтэй ажиллах боломжтой. Үүнд:
Үндсэн хуулийн бусад байгууллагатай “нэг түвшинд” ажилладаг
байх (1), эрх хэмжээг нь тодорхой зааж өгөх, Үндсэн хуулийн
шүүхийн ач холбогдлыг маш сайн ойлгодог байх (2). Үүнээс гадна
парламентаас баталсан хуульд тодорхой хэмжүүрээр агуулгын
хяналт тавьдаг байх шаардлагатай (3). Эцэст нь Үндсэн хуулийн
шүүхийн шийдвэр зайлшгүй хэрэгждэг байх шаардлагатай (4).

1. Холбооны Үндсэн хуулийн шүүх нь Бундестаг, Бундесрат,


Холбооны Засгийн газар, Холбооны Ерөнхийлөгчийн нэгэн адил
Үндсэн хуулийн байгууллага юм.
a) Аливаа Үндсэн хуулийн шүүх хүлээсэн үүргээ жинхэнэ
ёсоор хараат бусаар хэрэгжүүлж байж л гаргасан шийдвэр нь
олон нийтэд хүлээн зөвшөөрөгддөг гэсэн зарчмыг Холбооны
Үндсэн хуулийн шүүх чиг шугамаа болгодог. Төрийн эрх мэдлийг
түүнтэй “нэг ижил түвшний” Үндсэн хуулийн байгууллага байж,
хараат бусаар оршдог бие даасан шүүхээр хязгаарлах нь эрх зүйт
төрийн нэн чухал, тулгуур, зайлшгүй элемент юм.
б) Энэ ойлголт дээр тулгуурлаж Үндсэн хуулийн байгууллагууд
өөр хоорондоо харилцан хүндлэл дээр суурилсан харилцаатай
байх ёстой. Өнгөрсөн хугацаанд Холбооны Үндсэн хуулийн шүүхийн
зарим шийдвэрт, ялангуяа улс төрчдийн зүгээс шүүмжлэнгүй
хандах явдал байсан хэдий ч энэ нь дээрх харилцаанд сөргөөр
нөлөөлөөгүй юм. Хэдий шүүмжилсэн өнгө аястай ч ажил хэрэгч
шинжтэй Үндсэн хуулийн эрх зүйн шүүмжлэлийг Холбооны Үндсэн
хуулийн шүүх зэрэг ямар ч байгууллага хүлцэх, шаардлагатай гэж
үзвэл тэдгээрт хариулт өгөх ёстой.

2. Холбооны Үндсэн хуулийн шүүхийн улс орны дотоодод


хүлээх үүргийг ХБНГУ-ын Үндсэн хуульд (Үндсэн хуулийн 93
дугаар зүйл) тодорхой зааж өгсөн бөгөөд түүний агуулгыг ганцхан
өгүүлбэрт багтаавал: Холбооны Үндсэн хуулийн шүүх нь ХБНГУ-
ын Үндсэн хуулийн хэрэгжилтийг хангах үүрэгтэй. Тэрээр Үндсэн
хуульд нэр цохон дурдагдсан онцгой байгууллагын хувьд тус
хуулийн хэлбэрийн болон материаллаг зохицуулалт мөрдөгдөж
буй эсэхэд хяналт тавих үүрэгтэй.
1
Дэлгэрэнгүйг дараахь эх сурвалжаас үзнэ үү: Andreas Voßkuhle, in: vMangoldt/
Klein/Stark, Kommentar zum Grundgesetz, Art. 93 Rn. 35 ff.
118
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

a) Ялангуяа иргэдийн үндсэн эрхийн хэрэгжилтэд хяналт


тавина. Үүнийг хангах гол арга нь иргэнээс гаргасан өргөдөл байдаг
бөгөөд нийтийн захиргааны байгууллагын ажиллагаагаар үндсэн
эрх нь зөрчигдсөн гэж үзсэн аливаа иргэний хувьд гомдол гаргах
эрх нээлттэй байдаг. Үндсэн хуулийн шүүхэд хандах боломжийн
“ноён оргил”1 хэмээн Хэберлегийн тодорхойлсон парламентаас
баталсан хуулийн эсрэг иргэний гомдол мөн үүнд хамаарна.
Иймд дурын иргэн хуульд заасан хязгаарлагдмал болзлыг хангаж
байвал “ардчиллын төв цэг” болсон парламентаас баталсан
актын эсрэг гомдол гарган Үндсэн хуулийн шүүхээр шалгуулах
эрхтэй байдаг.
б) Мөн Үндсэн хуулийн бусад байгууллагын хооронд, эсхүл
муж улс болон холбооны улсын хооронд гарсан Үндсэн хуульд
заасан эрх, үүргийн талаарх маргааныг Холбооны Үндсэн хуулийн
шүүх хянан шийдвэрлэдэг. Дээр нь нэмээд хэм хэмжээний хийсвэр
(Холбооны Засгийн газар, муж улсын Засгийн газар, эсхүл
Бундестагийн гишүүдийн дөрөвний нэг хувийн санаачилгаар)
болон тодорхой хяналт (аль нэг шатны шүүхийн хүсэлтээр)
хэрэгжүүлдэг.
в) Энэ утгаараа эрх зүйн, тэр дундаа Үндсэн хуулийн эрх
зүйн байр суурь онцгой чухал болохыг тэмдэглэмээр байна.
Орчин үеийн ардчилсан, эрх зүйт төрд эрх мэдэл гагцхүү эрх
зүйн хүрээнд хэрэгжих ёстой. Эрх зүйт төрийн энэхүү зарчим нь
ХБНГУ-ын Үндсэн хуульд маш тодорхой тусгагдсан байдаг.
Иммануэл Кант эрх зүй болон улс төрийн хоорондын
харилцааг тун оновчтой үгээр томьёолон бичихдээ2: “Эрх зүй
хэзээ ч улс төрд нийцэж үл болно, харин улс төр ямагт эрх зүйд
нийцэх ёстой“ гэжээ.
Өөрөөр хэлбэл, аливаа нийгэм ямагт бие биетэйгээ харилцан
зөрчилд орших ашиг сонирхол болон тэдгээрийн улс төрийн
нөлөөн дор байдаг. Үндсэн хууль, түүнийг сахиулах үүрэгтэй
Үндсэн хуулийн шүүхийн нэн тэргүүний зорилго нь улс төрийн янз
бүрийн бүлэглэлүүд эрх зүйг, нэн ялангуяа Үндсэн хуулийн эрх
зүйг өөрсдийн дур зоргоор, өөрсдөдөө давуу байдал бий болгох
хэрэгсэл болгон ашиглахаас сэргийлэх явдал болно.
Үүнээс сэргийлэх зорилгоор манай Үндсэн хуульд “Өөрчилж
үл болох үнэт зүйлс” (79 дүгээр зүйлийн 3) гэсэн заалт байдаг
бөгөөд түүгээр төрийн бүх төрлийн үйл ажиллагаанд үнэмлэхүй
хязгаарлалт тавьсан. “Мөнхийн заалт” гэгдэх энэхүү заалтад
1
Peter Häberle, Jahrbuch des Öffentlichen Rechts, Neue Folge/Band 45 (1997), 89, 112.
2
Харьцуулах: „Immanuel Kant’s Sämmtliche Werke“, hrsg, v. G. Hartenstein,
Siebenter Band, S.311.
119
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

манай үндэстний суурь зарчим болох эрх зүйт төр, ардчилал,


хүний эрх, эрх чөлөө, Холбооны төрийн тогтолцоо тусгагдсан
бөгөөд тэдгээрийг Үндсэн хуулийн аливаа өөрчлөлтийн хүрээнд
хүчингүй болгохыг хориглосон.
Бидний нэрлэдгээр (улс төрийн) эрх мэдлийг эрх зүйгээр
“номхруулах” гэдэг нь улс төр, эдийн засгийн “гарцаагүй байдал”,
эсхүл “бодит байдалд тохируулах” зэрэг нэрийдлээр эрх зүйг
зөрчих, өөрсдийгөө зөвтгөх гэсэн оролдлого бүрийг эсэргүүцэлгүй
өнгөрөөхгүй байх, тэдгээртэй эвлэрэхгүй байх явдал юм.
г) Дараагийн чухал зүйл бол Үндсэн хуулийн шүүхийн
шийдвэрийн үйлчлэл, нөлөөлөл нь тус шүүхийн шүүгчийн байр
суурь, түүний үүргийг зөвөөр ойлгохтой салшгүй холбоотой.
ХБНГУ-ын Үндсэн хуулийн шүүхийн шүүгчид ардчилсан зарчмаар
хуульчлагдсан процессоор сонгогддог (Бундестаг болон
Бундесратаас тэнцүү тоогоор сонгодог, улс төрийн намууд нэр
дэвшигчийг санал болгох эрхтэй) бөгөөд гадны нөлөөнөөс ангид
шийдвэр гаргах нөхцөлийг хангах үүднээс улиран сонгогдох
боломжгүй байдаг. Үүнийг өөрийг нь нэр дэвшүүлсэн улс
төрийн хүрээнийхэнд “хариу талархахгүй байх үүрэг” гэдэг үгээр
оновчтой томьёолж болно. Ингэхдээ маш тодорхой шугам татах
шаардлагатай. Холбооны Үндсэн хуулийн шүүхийн шийдвэр
нь эцсийн эцэст араасаа улс төрийн үр дагавар дагуулдаг нь
маргаангүй. Учир нь тус шүүх улс төрийн салбараас үүдэлтэй
маргааныг хянан шийдвэрлэдэг. Үүний хамгийн ойр жишээ
бол парламент дахь улс төрийн олонхийн баталсан хууль
тогтоомжийг хянан шийдвэрлэдэг явдал юм. Холбооны Үндсэн
хуулийн шүүхийн шийдвэр нь улс төрийн салбарт өргөн цар
хүрээ бүхий үйлчлэлтэй, хүчтэй нөлөөтэй байдаг. Хууль хүчингүй
болгох, Үндсэн хуулийн байгууллагын чиг үүргийг ялгаж зааглаж
өгөх, парламент дахь цөөнхийн эрхийг хамгаалах, нийгмийн чиг
баримжааг тогтоодог Үндсэн хуулийн эрх зүйн суурь зарчмыг
тодорхойлох гэх мэт цөөнгүй жишээг дурдаж болно. Иймд Үндсэн
хуулийн эрх зүй нь өөрөө “улс төрийн эрх зүй” байдаг. Гэхдээ
энэ нь Үндсэн хуулийн шүүхийн шүүгч аль нэг улс төрийн хүчинд
давуу байдал олгодог “улс төрийн” шийдвэр гаргагч гэсэн үг биш
юм.
Энэ утгаараа Холбооны Үндсэн хуулийн шүүхийн хоёр
сенатад Холбооны дээд шатны шүүхийн төлөөллөөс гадна бусад
гишүүд (Үндсэн хуулийн 94 дүгээр зүйл, шүүхийн бүрэлдэхүүнд
төрийн эрх зүйн багш, өмгөөлөгч, урьд өмнө улс төрд ажиллаж
байсан хүмүүс бий) сонгогдсон нь тус шүүхийн шийдвэрт чанартай
хяналт тавих хамгийн оновчтой бүтэц болдог. Ингэснээр тодорхой
120
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

маргааныг боломжтой бүхий л талаас нь харж, төрөл бүрийн


мэргэжлийн болон хувь хүний туршлагад суурилан үнэлж дүгнэх
боломжтой байдаг. Холбооны Үндсэн хуулийн шүүгчийг 12 жилийн
хугацаагаар сонгодог нь тус шүүхийн шийдвэр болон Үндсэн хууль
өөрөө хэт “царцанги” болохоос сэргийлэхэд зохистой хугацаа
байдаг. Учир нь ингэснээр шинэ, залуу шүүгчид өөрсдийн “цаг
үедээ нийцсэн” байр сууринаас асуудалд хандаж Үндсэн хуулийг
тайлбарлах боломж хангагддаг.

3. Холбооны Үндсэн хуулийн шүүх нь гүйцэтгэх болон шүүх


эрх мэдлээс гаргасан актуудад хяналт тавихаас гадна “ардчилсан
тогтолцооны шийдвэрийн төв цэгт” хяналтаа тавих, ялангуяа
парламентаас баталсан хууль Үндсэн хуульд нийцэж буй эсэхэд
хяналт тавих үүрэгтэй.
a) Уг хяналтыг тус шүүх гагцхүү өргөдөлд үндэслэж
хэрэгжүүлдэг. Холбооны Үндсэн хуулийн шүүх нь өөрийн
санаачилгаар Үндсэн хуулийн эрх зүйн тодорхой асуудлаар
байр сууриа илэрхийлэх эрхгүй. Иймд Холбооны Үндсэн хуулийн
шүүх тодорхой маргаанаас гадуур “хийсвэр”-ээр байр суурь
илэрхийлдэггүй. Гагцхүү Үндсэн хуулийн процессын журмаар
хянан шийдвэрлэж буй тодорхой маргаанд үндэслэж (хэрэг
үүсгэх формаль шаардлага хангагдсан байх) аливаа асуудлаар
үнэлэлт дүгнэлт хийдэг. Энэ нь Үндсэн хуулийн шүүхийн үүрэг
ролийг хэтрүүлэхгүй байхад чиглэсэн нэн үр дүнтэй механизм
юм. Тус шүүх эрх мэдлийн хуваарилалтын хүрээнд чиг үүргээ
хэрэгжүүлэн Үндсэн хуулийн манаач байж Үндсэн хуулийн эрх
зүйн стандарт мөрдөгдөж буйд хяналт тавих эрхтэй боловч уг
хуулиар шууд олгогдсон эрхээ хэтрүүлж аливаа асуудалд албан
журмаар хутгалдаж “хэнээрхэх” эрхгүй.
б) Төрийн захиргааны байгууллагаас гаргасан хэм хэмжээний
актыг хянан шалгах цорын ганц хэмжүүр нь Үндсэн хууль юм.
Иймээс энэхүү тулгуур хууль, түүнийг дээдлэх зарчмыг хамгаалах
нь Үндсэн хуулийн шүүх чиг үүргээ хэрэгжүүлэх баталгаа болдог.
Энэ ч утгаараа “Үндсэн хуулийн шүүх бол үнэмлэхүй хяналтын
шатны шүүх биш”1 хэмээх олонтаа дурдагддаг өгүүлбэр үнэнд
нийцнэ. Өөрөөр хэлбэл, Үндсэн хуулийн шүүх нь ердийн шүүхээс
хэрэгжүүлж буй хууль тайлбарлах, хэрэглэх, үйл баримт тогтоох,
нотлох баримт үнэлэх гэх мэт үйл ажиллагаанд хөндлөнгөөс
оролцдоггүй. Эдгээр нь тухайн дагнасан шүүхийн чиг үүрэгт
1
Холбооны Үндсэн хуулийн шүүхийн 53, 30 дугаар шийдвэрүүдийг үзнэ үү.
Тухайлбал 53 дугаар шийдвэрт: Холбооны Үндсэн хуулийн шүүх нь “Үнэмлэхүй
дээд шатны шүүхийн” дүрд орж болохгүй хэмээсэн.
121
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

хамаарна. Гагцхүү тусгайлан “Үндсэн хуулийн эрх зүй” зөрчигдсөн


тохиолдолд, өөрөөр хэлбэл тухайн шийдвэрийн үндэслэлд
заасан хууль нь Үндсэн хуульд харшилж буй, ердийн эрх зүйг
дур зоргодоо нийцүүлж хэрэглэсэн байж болзошгүй, гуравдагч
этгээд оролцохгүй бол хүний үндсэн эрх зөрчигдөж болзошгүй,
эсхүл шүүхийн хянан шийдвэрлэх ажиллагааны үеэр үндсэн
эрх зөрчигдөх, тухайлбал шүүхийн ажиллагааг хуулийн дагуу
томилогдсон шүүгч удирдаагүй, шүүх хурлын явцад оролцогчийн
байр сууриа илэрхийлж үг хэлэх эрх нь зөрчигдсөн, шүүгч хуулийг
хэм хэмжээнээс хэтрүүлэн тайлбарлаж хэрэглэсэн гэх мэт
тохиолдолд сая Үндсэн хуулийн шүүх асуудалд оролцоно.
в) Хуульд хяналт тавих тухайд: хэм хэмжээ Үндсэн хуульд
харш болохыг тогтоон хүчингүй болгох монополь эрх гагцхүү
Үндсэн хуулийн шүүхэд олгогдсон байдаг. Бүхий л шатны шүүх
тодорхой хэрэг маргаан хянан шийдвэрлэхдээ ашиглах хуулийн
зохицуулалт нь Үндсэн хуульд нийцэж буй эсэхийг шалгана.
Хэрэв тухайн зохицуулалт Үндсэн хуульд харшлахгүй байна гэж
үзвэл түүнийг хэрэглэж болно, хэрэв Үндсэн хуульд харшилж
буйд бүрэн итгэлтэй байвал Холбооны Үндсэн хуулийн шүүхэд
хандана. Эцсийн шийдвэр гаргах эрх, өөрөөр хэлбэл Үндсэн
хуулийг тайлбарлах бүрэн эрх гагцхүү Үндсэн хуулийн шүүхэд
хадгалагддаг. Дагнасан шүүхэд бус гагцхүү Үндсэн хуулийн
шүүхэд (өөрөөр хэлбэл Үндсэн хуулийн байгууллагад) хуулийг
actus contrarius-ын хүрээнд хүчингүй болгох бүрэн эрх олгосон
шалтгаан нь ардчилсан журмаар, хуулийн хүрээнд хэм хэмжээ
батлан гаргадаг хууль тогтоогчийг хүндэтгэж буй хэрэг юм.
г) Ямар зохицуулалт шаардлагатай, улс төрийн хувьд
оновчтой, нийгэмд хэрэгцээтэй, ямар зохицуулалт бусад
хувилбараас хамгийн шударга вэ гэх зэрэг чиглэлээр шийдвэр
гаргах, зохион байгуулалт хийхэд нь Холбооны Үндсэн хуулийн
шүүх хууль тогтоогчид өргөн боломж олгодог. Төрийн чиг үүргээ
хэрхэн хэрэгжүүлэх нь гагцхүү хууль тогтоогч өөрөө шийдэх
асуудал юм. Ардчилсан тогтолцоон дахь шийдвэр гаргах
механизмын гол цөм болох хууль тогтоогчийн энэхүү өргөн
хүрээтэй эрх мэдлийн нөгөө талд Үндсэн хуулийн шүүхийн
хязгаарлагдмал хяналт оршиж байдаг.
Иймд Холбооны Үндсэн хуулийн шүүх өөрийн чиг үүргээр
хууль тогтоогчийн чиг үүргийг боомилдоггүй, өөрөөр хэлбэл
хууль тогтоогчийн зүй ёсны шийдвэрийн оронд өөрийн зөв гэж
үзсэн шийдвэрийг тулгадаггүй. Тэрээр ялангуяа хуулийг өөрийн
үнэлэмжийн дагуу боловсруулах хууль тогтоогчийн давуу эрхийг
хүндэлж, прогноз хийх орон зай олгодог. Түүнчлэн цар хүрээ
122
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

нь хийсвэрээр тодорхойлогдох боломжгүй Үндсэн хуулийн эрх


зүйн хяналтаас мөн татгалздаг. Хяналтын цар хүрээ нь юуны
өмнө тухайн хянах зохицуулалтын онцлог, хөндөгдөж буй эрх
зүйн үнэт зүйлээс шалтгаална. Жишээ нь төрийн хамгаалах чиг
үүргээ хууль тогтоогч хэрэгжүүлээгүй нь баримтаар нотлогдож
буй тохиолдолд л Холбооны Үндсэн хуулийн шүүх үүнтэй
холбоотой асуудлыг хянан шалгадаг. Учир нь Үндсэн хуульд
төрийн хамгаалалтыг хэрхэн зохион байгуулж хэрэгжүүлэх
талаар нарийвчлан тусгаагүй, түүнийг гагцхүү зорилго болгож
заасан. Түүнийг хэрхэн хэрэгжүүлэх нь гагцхүү хууль тогтоогчийн
шийдэх асуудал. Иймд гагцхүү хамгаалах арга хэмжээг огт
аваагүй, хийсэн зохицуулалт, авсан арга хэмжээ нь хамгаалах
зорилгод хүрэхэд илт тохиромжгүй, эсхүл огт хангалттай бус байх
тохиолдолд л Холбооны Үндсэн хуулийн шүүх төр хамгаалах
үүргээ хэрэгжүүлээгүй гэсэн үндэслэлээр хянан шийдвэрлэх
боломжтой. ХБНГУ-ын Үндсэн хуулийн 3 дугаар зүйлийн 1-д
тусгагдсан эрх тэгш байдлын ерөнхий зарчмын хувьд бодит
нөхцөлд тохирсон байх зарчимд тулгуурласан Үндсэн хуулийн
хяналтын хэмжүүрийг хэрэглэнэ. Уг хэмжүүрийн дагуу маргаан
бүхий зохицуулалтын объект, ялгарах шинж зэргээс нь хамааран
дур зоргоор гаргасан шийдвэрийг хориглохоос эхлээд бодит
нөхцөлд тохирсон байх зарчмыг хатуу чанд баримтлахыг үүрэг
болгох хүртэл арга хэмжээ авдаг. Эдгээр янз бүрийн эрчимтэй
(intensity) хяналтын хэмжүүрийн тусламжтайгаар Үндсэн хуулийн
шүүх хууль тогтоогчийн гаргасан шийдвэрт гагцхүү зайлшгүй
шаардлагатай, ингэхдээ аль болох хөнгөн засвар хийдэг.

4. Эцэст нь Үндсэн хуулийн шүүх нь “шүдгүй бар” байж


болохгүй. Түүний гаргасан шийдвэр нь ямарваа хязгаарлалтгүй-
гээр мөрдөгддөг, нарийн чанд хэрэгждэг байх шаардлагатай.
Үндсэн хуулийн шүүхийн шийдвэр нь тухайн шийдвэрт өртөж
буй үндэсний эрх зүйн хэм хэмжээнд ямагт ихээхэн өргөн цар
хүрээтэй нөлөө үзүүлдэг, үүгээрээ ач холбогдол өндөртэй байдаг.
Ялангуяа хянан шалгасан эрх зүйн хэм хэмжээг хүчингүй болгох,
эсхүл түүнийг Үндсэн хуульд харш гэж шийдвэрлэх тохиолдолд
хүчтэй нөлөөлдөг.
a) ХБНГУ-ын Үндсэн хуулийн шүүхийн хувьд үндсэн шинжтэй
энэхүү ойлголтыг товч тайлбарлахыг зөвшөөрнө үү. Өөрөөсөө
дээгүүр түвшний эрх зүйн хэм хэмжээнд харшилж буй хэм хэмжээ
(ялангуяа Үндсэн хуульд харшилж буй ердийн хууль) нь бидний
орчин үеийн эрх зүйн ойлголтоор ex tunc буюу анхнаасаа хүчин
төгөлдөр бус. Иймд Холбооны Үндсэн хуулийн шүүхээс гаргасан
123
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

хууль хүчингүйд тооцох шийдвэр нь өөрөө хууль баталсан


шийдвэр гэхээсээ илүүтэй нөхцөл байдлыг тогтоосон шийдвэр
бөгөөд гагцхүү хууль анхнаасаа хүчин төгөлдөр бус байсныг нь
тогтоодог.
Энэхүү эрх зүйн чанга хатуу үр дагавар нь түүнийг
хэрэгжүүлэхэд бэрхшээл учруулж болзошгүй. Ялангуяа
батлагдсанаас нь хойш урт хугацаа өнгөрч олон тооны асуудлыг
шийдвэрлэхэд төрийн үйл ажиллагааны эрх зүйн үндэс болон
хэрэгжсэн хойно буцаж үйлчлэх нөхцөлтэйгээр хүчингүй болох
нь ихээхэн бэрхшээл учруулдаг. Иймд Холбооны Үндсэн хуулийн
шүүх нэлээд эрт эрх зүйн үр дагаврыг зөөлрүүлэх аргачлал
боловсруулсан (Холбооны Үндсэн хуулийн шүүхийн тухай хуулийн
31 дүгээр зүйлийн 2, 79 дүгээр зүйлийн 1). Тэрээр тодорхой
хуулийг Үндсэн хуульд харш болохыг тогтоохоор шийдвэрээ
хязгаарлах боломжтой. Үүний гол давуу тал бол үйлчлэл нь
ирээдүй рүү чиглэсэн шинжтэй бөгөөд тухайн зохицуулалт цаашид
(ex nunc) дахин хэрэглэгдэх боломжгүй болохоос гадна Холбооны
Үндсэн хуулийн шүүх тухайн хууль Үндсэн хуульд харшилж буй
талаарх шийдвэртээ шилжилтийн зохицуулалтыг нэмж оруулах
боломжтой байдаг явдал юм.
б) Зөвхөн анхнаасаа хүчин төгөлдөр бус, үндсэн хуульд харш
хэмээн дурдаад өнгөрөхгүй, Холбооны Үндсэн хуулийн шүүхийн
шийдвэр эрх зүйн практикт зохих ёсоор үнэлэгдэж хэрэгжих
баталгааг хангах зорилгоор Холбооны Үндсэн хуулийн шүүхийн
тухай хуульд шаардлагатай арга хэрэгслийг тусгасан байдаг1.
- Эдгээр заалт ёсоор Холбооны Үндсэн хуулийн шүүхийн
тодорхой асуудлаар гаргасан шийдвэрийг Холбооны болон
муж улсуудын Үндсэн хуулийн байгууллагууд, бүх шатны шүүх,
төрийн байгууллагууд шийдвэрийн эрх зүйн үр дагаврыг тусгасан
хэсэг болон үндэслэл хэсгийг оролцуулан бүхэлд нь заавал
дагаж мөрдөх үүрэгтэй. Энэ нь нийтийн захиргааны байгууллага
Үндсэн хуулийн шүүхийн шийдвэрийг хууль хэрэглээний түвшинд
дагаж мөрдөх үүрэгтэй гэсэн агуулгатай төдийгүй тус шүүхийн
зөвлөмжийн дагуу Үндсэн хуульд нийцсэн нөхцөл байдлыг бий
болгох үүрэгтэй гэсэн өргөн утгатай юм. Зарим төрлийн процессын
хүрээнд тодорхой асуудлаар (ялангуяа хэм хэмжээний хийсвэр
болон тодорхой хяналт, мөн Холбооны Үндсэн хуулийн шүүхийн
тухай хуулийн 95 дугаар зүйлийн 3-т заасан хэм хэмжээ хянуулах
гомдлын хүрээнд) хуулийн хүчин төгөлдөр эсэхийг хянан
1
Энэ нь харилцан нийцэл бүхий гурван зохицуулалт юм. Ийм ч учраас тэдгээрийг
нэгдмэл нэг зохицуулалт ч гэж үздэг. Тэдгээр нь Холбооны Үндсэн хуулийн
шүүхийн тухай хуулийн 31, 35, 79 дүгээр зүйлүүдэд тусгалаа олсон.
124
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

шийдвэрлэсэн тохиолдолд шийдвэрийн эрх зүйн үр дагаврыг


заасан хэсэг нь хуультай адил хүчинтэй байдаг. Иймд эрх зүйн
зайлшгүй бөгөөд тодорхой байдлыг хангах үүднээс уг шийдвэрийг
хуулийн эмхэтгэлд нийтэлдэг.
- Үндсэн хуулийн шүүхийн шийдвэрийн хэрэгжилтийг хангах
дараагийн нэг зохицуулалт ёсоор Холбооны Үндсэн хуулийн
шүүх шийдвэртээ түүнийг ямар байгууллага гүйцэтгэхийг
албан ёсоор зааж өгөх, эсхүл нэмэлт шийдвэр гаргаж шийдвэр
гүйцэтгэх байгууллагыг нэрлэх боломжтой (заавал нэрлэх ёстой
биш). Тэрээр шийдвэр гүйцэтгэхэд тохиромжтой байгууллагад
хандан даалгавар өгөх, түүнчлэн шийдвэрийг гүйцэтгэх арга,
хэлбэрийг тусгах эрхтэй. Холбооны Үндсэн хуулийн шүүх
энэхүү зохицуулалтыг аль эртнээс “шийдвэрийг гүйцэтгэхэд
шаардлагатай бүх эрх мэдэл” тус шүүхэд олгогдсон хэмээн өргөн
утгаар тайлбарлаж ирсэн. Иймд тус шүүх “шийдвэр гүйцэтгэх
ажиллагааны гол эзэн”-ий хувьд тодорхой асуудлаар гаргасан
өөрийн шийдвэрийг хэрэгжүүлэхэд шаардлагатай бүхий л арга
хэмжээг авах эрх эдэлдэг. Холбооны Үндсэн хуулийн шүүх нь
хянуулахаар өгсөн хуулийг Үндсэн хуулийн эрх зүйн хүрээнд хянан
шалгаж, шаардлагатай бол хүчингүй болгох үүрэгтэй төдийгүй
Үндсэн хуулийн байгууллага хэмээх өндөр байр суурьдаа үнэнч
байж хууль тогтоох эрх мэдлийг Үндсэн хуульд захируулах,
Үндсэн хуулийн шүүхийн хяналтыг эрх зүйн хэрэглээний практикт
үр бүтээлтэй хэрэгжүүлэх онцгой үүрэг хариуцлага хүлээдэг.

III. Эрхэмсэг хатагтай, ноёд оо, Үндсэн хуулийн шүүхийн


гүйцэтгэх үүрэг, төрийн тогтолцоонд эзлэх түүний байр суурийн
талаарх өөрийн бодлыг та бүхэнтэй товчхон хуваалцлаа.

Товч дүгнэлт хэлэхийг зөвшөөрнө үү. Холбооны Үндсэн


хуулийн шүүх нь парламентыг “ардчилсан тогтолцоон дахь
шийдвэр гаргах төв цэг” гэдгийг бүрэн хүлээн зөвшөөрдөг. Үндсэн
хуулийн шүүх нь “шийдвэр гаргах төв цэг”-ийн үүргийг өөртөө
хүлээх боломжгүй (буюу хүлээхийг хүсэхгүй) боловч тэрээр
ардчилсан эрх зүйт тогтолцоо саадгүй, чөлөөтэй ажиллах чухал
баталгаа юм. Бат тогтвортой эрх зүйн дэг журмыг тогтоож Үндсэн
хуулийн шүүхийн тусламжтайгаар түүнийг урт хугацаанд сахин
хамгаалах нь орчин үеийн аливаа Үндсэн хуулийн эрх ашигт
нийцнэ.

125
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

Richterin des Bundesverfassungsgerichts


Dr. SIBYLLE KESSAL-WULF

DAS SPANNUNGSVERHÄLTNIS ZWISCHEN


PARLAMENT UND VERFASSUNGSGERICHT1

I. “Das Parlament ist die Mitte der Demokratie“. Diese klar


formulierte Aussage hat der Staatsrechtslehrer und frühere
Verfassungsrichter Paul Kirchhof zum zentralen Gegenstand eines
Festschriftenbeitrages2 gemacht. In seinem Aufsatz findet sich
folgende Formulierung3:
“Die modernen Verfassungen regeln Institutionen, Verfahren
und materielle Bindungen, um in den Herrschaftsentscheidungen
möglichst alles in der Gesellschaft verfügbare Wissen zu nutzen und
willkürliches Verhalten möglichst auszuschließen.“
Die von Paul Kirchhof angesprochenen materiellen Bindungen
der Herrschaftsgewalt - also der staatlichen Gewalt - verkörpern
sich vor allem in den Menschenrechten, während die erwähnten
institutionellen und verfahrensmäßigen Vorkehrungen in erster
Linie die Aufgabe haben, alle staatlichen Entscheidungen auf den
Willen des Volkes zurückzuführen, denn in Art. 20 Abs. 2 unseres
Grundgesetzes heißt es ausdrücklich: “Alle Staatsgewalt geht vom
Volke aus.“

Da die Staatsform der Bundesrepublik Deutschland eine


repräsentative Demokratie ist, vollzieht sich die politische Willensbildung
des Volkes über eine gewählte und zur selbstverantwortlichen
Entscheidung berufene Volksvertretung. Gemeint ist demnach das
Parlament als die “Entscheidungsmitte der Demokratie“.
Wenn also das Parlament die Mitte der Demokratie ist, werden
Sie sicherlich fragen, wie denn die Verfassungsgerichtsbarkeit
innerhalb eines demokratischen Rechtsstaats zu verorten ist und
welche Stellung ihr dort im Einzelnen zukommt. Die Diskussion
darüber wird geführt, seit es Verfassungsgerichtsbarkeit gibt. Der
Präsident des Bundesverfassungsgerichts Voßkuhle spricht in diesem
Zusammenhang sogar von einem “4natürlichen“ Spannungsverhältnis
1
Die Vortragsform wurde beibehalten-
2
Paul Kirchhof, Das Parlament als Mitte der Demokratie, in: Der Staat des Grundg-
esetzes - Kontinuität und Wandel, Festschrift für Peter Badura (2004), S. 237 ff.
3
Paul Kirchhof a.a.O. (Fn. 2) S. 240.
4
Ausführlich zu dieser Thematik Andreas Voßkuhle, in: vMangoldt/Klein/Stark, Kom-
mentar zum Grundgesetz, Art. 93 Rn. 35 ff.

126
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

zwischen Politik und Verfassungsgerichtsbarkeit.

II. Eine gefestigte und effiziente Verfassungsgerichtsgerichtsbarkeit


kann den an sie gestellten Erwartungen jedenfalls nur dann gerecht
werden, wenn folgende Voraussetzungen erfüllt sind:
Ein Agieren “auf Augenhöhe“ mit den anderen Verfassungsorganen
(1.), eindeutige verfassungsgerichtliche Kompetenzzuweisungen
(2.) sowie ein gesichertes Verständnis von den Aufgaben der
Verfassungsgerichtsbarkeit im nationalen wie auch im internationalen
Institutionengefüge (3.). Schließlich muss die Durchsetzung
verfassungsgerichtlicher Entscheidungen sichergestellt sein (4.).

1. Neben Bundestag, Bundesrat, Bundesregierung und


Bundespräsident ist auch das Bundesverfassungsgericht ein
Verfassungsorgan.

a) Dem liegt die Erkenntnis zu Grunde, dass ein


Verfassungsgericht die ihm zugewiesenen Aufgaben nur als wirklich
unabhängige Einrichtung erfüllen kann, nur dann erreicht es mit
seinen Entscheidungen die erforderliche Akzeptanz. Die Begrenzung
staatlicher Macht durch ein autonomes Gericht, das gleichfalls
Verfassungsorgan ist und eben deshalb anderen Verfassungsorganen
“auf Augenhöhe“ begegnen kann, ist ein wesentliches, tragendes und
unverzichtbares Element des Rechtsstaats.

b) Auf dieser Basis muss das Verhältnis der nationalen


Verfassungsorgane untereinander von wechselseitigem Respekt
bestimmt sein. Dem steht nicht entgegen, dass die eine oder andere
Entscheidung des Bundesverfassungsgerichts vor allem aus den
Reihen der Politik kritisiert wird; dies ist eine unausweichliche und nahezu
zwangsläufige Folge der Kontrollaufgabe des Verfassungsgerichts und
Ausdruck des bereits erwähnten Spannungsverhältnisses zwischen
Politik einerseits und Verfassungsgerichtsbarkeit andererseits.
Damit muss – als Zeichen eines zwar kritischen, aber stets sachlich
bleibenden verfassungsrechtlichen Dialogs - auch eine Institution wie
das Bundesverfassungsgericht leben und sich gegebenenfalls damit
auseinandersetzen.

2. Die Aufgaben des Bundesverfassungsgerichts auf nationaler


Ebene werden in der Verfassung klar bestimmt (Art. 93 GG) und
lassen sich eigentlich in einem einzigen Satz zusammenfassen:
Es stellt die Einhaltung des Grundgesetzes für die Bundesrepublik
127
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

Deutschland sicher. Es wacht als im Grundgesetz besonders erwähnte


und hervorgehobene Institution über die Einhaltung der formellen und
materiellen Vorgaben der Verfassung.

a) Das gilt vor allem für die Durchsetzung der Grundrechte


der einzelnen Bürger: Wesentlicher Baustein dafür ist die
Individualverfassungsbeschwerde, die jedem Bürger offen steht,
der sich durch eine Maßnahme der öffentlichen Gewalt in seinen
Grundrechten verletzt sieht. Zur Verfassungsbeschwerde laut
Häberle die “Königin“ aller Wege zum Verfassungsgericht1 - zählt
aber ebenso die Rechtssatzverfassungsbeschwerde, so dass jeder
Bürger - unter allerdings engen formalen Voraussetzungen - über
die Verfassungsbeschwerde auch Akte aus der “Entscheidungsmitte
der Demokratie“ - dem Parlament - zur verfassungsrechtlichen
Überprüfung stellen kann.

b) Zudem werden Streitigkeiten zwischen anderen


Verfassungsorganen (Organstreitigkeiten) über ihre
verfassungsmäßigen Rechte und Pflichten oder föderale
Streitigkeiten zwischen dem Bund und den Ländern durch das
Bundesverfassungsgericht beigelegt. Hinzu treten die abstrakte
Normenkontrolle (auf Antrag der Bundesregierung, einer
Landesregierung oder eines Viertels der Mitglieder des Bundestages)
und die konkrete Normenkontrolle (auf Vorlage eines Instanzgerichts).

c) In diesem Zusammenhang ist die Stellung des Rechts im


Allgemeinen und des Verfassungsrechts in Sonderheit nachdrücklich
zu betonen. Das Handeln aller Staatsgewalten muss im modernen
demokratischen Rechtsstaat immer ein rechtlich gebundenes
Handeln sein; dieses Konzept des Rechtsstaats ist im Grundgesetz
sehr deutlich ausgeprägt, und bekanntlich hat bereits Immanuel Kant
die Beziehung zwischen Recht und Politik sehr treffend beschrieben2:
“Das Recht muss nie der Politik, wohl aber die Politik jederzeit
dem Recht angepasst werden.“
Anders ausgedrückt: Eine Gesellschaft muss mit dem Bestehen
von vielfältigen oftmals gegenläufigen Interessen und deren
politischen Einflüssen leben; die primäre Aufgabe einer Verfassung
und damit auch eines Verfassungsgerichts als Hüter dieser Verfassung
1
Peter Häberle, Jahrbuch des Öffentlichen Rechts, Neue Folge/Band 45 (1997), 89,
112.
2
Vgl. „Immanuel Kant’s Sämmtliche Werke“, hrsg, v. G. Hartenstein, Siebenter Band,
S.311.
128
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

besteht darin, dafür Sorge zu tragen, dass unterschiedliche politische


Gruppierungen das Recht - vor allem das Verfassungsrecht - nicht
zu ihrer Beliebigkeit und ihren jeweiligen Gunsten instrumentalisieren
können.
So zeigen insbesondere die unabänderlichen Wertentscheidungen
in Art. 79 Abs. 3 des Grundgesetzes jeder Form staatlichen Handelns
absolute Schranken auf. Die in der so genannten „Ewigkeitsklausel“
der deutschen Verfassung verankerten Fundamente unserer Nation:
Rechtsstaat, Demokratie, Menschenwürde und Bundesstaatsprinzip,
können nicht, auch nicht durch eine Verfassungsänderung,
aufgehoben werden.

d) Nicht zuletzt ist die Wirkung und Wirkkraft von


Verfassungsgerichtsbarkeit untrennbar mit der Position und dem
Amtsverständnis der jeweiligen Verfassungsrichter verbunden.
Verfassungsrichter werden in Deutschland in einem demokratisch
legitimierten Prozess gewählt (je zur Hälfte von Bundestag und vom
Bundesrat, das Vorschlagsrecht für diese Wahl liegt bei den politischen
Parteien), sie dürfen aber nicht wiedergewählt werden, so dass
sie während ihrer Amtszeit völlig frei und unabhängig entscheiden
können. Sie sprechen sogar von einer „Pflicht zur Undankbarkeit“
gegenüber dem politischen Lager, auf dessen Vorschlag sie ins Amt
gekommen sind. Dabei ist eine scharfe Trennlinie zu ziehen: Die
Rechtsprechung des Bundesverfassungsgerichts hat unbestritten
und nachgerade zwingend eine politische Dimension, weil es über
Sachverhalte entscheidet, die dem Politischen entstammen - das
beste Beispiel dafür sind die Gesetzgebungsakte des Parlaments, in
dem die jeweilige politische Mehrheit bestimmend ist -, und weil seine
Entscheidungen eine entsprechende Tragweite und Wirkung in den
politischen Bereich haben - denken wir nur an die Nichtigkeitserklärung
von Gesetzen, die Abgrenzung von Zuständigkeiten zwischen
den verschiedenen Verfassungsorganen, den Schutz der Rechte
parlamentarischer Minderheiten oder an die Konturierung und
Ausgestaltung verfassungsrechtlicher Prinzipien, wie etwa des
Sozialstaatsprinzips. Verfassungsrecht ist notwendig „politisches
Recht“. Nicht aber entscheiden Verfassungsrichter „politisch“ in dem
Sinne, dass sie das eine oder das andere politische Lager bevorzugt
behandeln.

3. Aufgabe des Bundesverfassungsgerichts ist es, neben Akten


der Exekutive und Judikative auch die “Entscheidungsmitte“ selbst
zu kontrollieren, insbesondere die Verfassungsmäßigkeit der vom
129
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

Parlament erlassenen Gesetze zu überprüfen.

a) Das tut es grundsätzlich nur auf Antrag; es gibt kein Initiativrecht des
Bundesverfassungsgerichts, zu bestimmten verfassungsrechtlichen
Fragen Stellung zu nehmen. Das Bundesverfassungsgericht äußert
sich daher niemals “abstrakt“, also losgelöst von einem konkreten
Verfahren, sondern beurteilt immer nur den konkreten Sachverhalt,
der im Rahmen einer verfassungsprozessual vorgesehenen
Streitigkeit (unter Einhaltung der dafür vorgesehenen formalen
Voraussetzungen) an es herangetragen wird: vornehmlich in
Gestalt einer Verfassungsbeschwerde, einer Normenkontrolle oder
eines Organstreits. Dies ist ein sehr wirksamer Mechanismus, um
Rollenüberschreitungen durch die Verfassungsgerichtsbarkeit zu
begegnen. Sie kann zwar innerhalb des Systems der Gewaltenteilung
ihrer Aufgabe nachkommen, Hüterin der Verfassung zu sein und die
Einhaltung der verfassungsrechtlichen Standards zu überprüfen,
ist aber ihrerseits daran gehindert, die ihr durch die Verfassung
unmittelbar eingeräumten Befugnisse zu überschreiten und durch
Tätigwerden von Amts wegen “übergriffig“ zu werden.

b) Kontrollmaßstab für die einschlägigen Normen und die zu


überprüfenden Akte hoheitlicher Gewalt ist - man möchte beinahe
einfügen “nur“ - die Verfassung. Auch das ist ein wichtiger Garant
dafür, dass das Verfassungsgericht seiner eigentlichen Aufgabe, über
das Grundgesetz und der Sicherung seines Vorrangs zu wachen,
nachkommen kann. In diesen Zusammenhang gehört der häufig bemühte
Satz: “Das Verfassungsgericht ist keine Superrevisionsinstanz“.1 Das
bedeutet: Es mischt sich in die Verfahrensgestaltung, die Anwendung
und Auslegung des einfachen Rechts und die Feststellung von
Tatsachen und Würdigung von Beweisen grundsätzlich nicht ein;
diese Bereiche bleiben der Fachgerichtsbarkeit überlassen. Es greift
erst ein, wenn “spezifisches Verfassungsrecht“ verletzt ist, wenn also
die gesetzliche Entscheidungsgrundlage verfassungswidrig ist, wenn
Willkür bei der Handhabung des einfachen Rechts zu Tage tritt, wenn
eine Drittwirkung von Grundrechten andernfalls nicht zum Tragen
kommt oder wenn Verfahrensgrundrechte - etwa das Recht auf den
gesetzlichen Richter oder auf rechtliches Gehör - betroffen sind oder
die Grenzen richterlicher Rechtsfortbildung überschritten werden.

aa) Was die Überprüfung von Gesetzen anbelangt, hat das


1
Vgl. etwa BVerfGE 53, 30, 53: Das Bundesverfassungsgericht darf nicht in die Rolle
einer „Superinstanz“ geraten.
130
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

Verfassungsgericht die alleinige Verwerfungskompetenz, mithin


das Monopol zu entscheiden, dass eine Norm verfassungswidrig
ist. Zwar prüft jedes Gericht anlässlich seiner Rechtsanwendung,
ob die für den betreffenden Fall entscheidungserheblichen Normen
aus seiner Sicht verfassungskonform sind. Bejaht es dies, darf es
die Normen anwenden, ist es jedoch von ihrer Verfassungswidrigkeit
überzeugt, muss es dem Bundesverfassungsgericht vorlegen. Das
Letztentscheidungsrecht und damit die Interpretationshoheit in
Bezug auf die Verfassung liegen ausschließlich dort. Dies ist dem
Respekt vor dem Gesetzgeber geschuldet, der die Norm in einem
demokratisch legitimierten Prozess auf den Weg gebracht hat. Nicht
das Fachgericht, sondern allein das Verfassungsgericht (seinerseits
Verfassungsorgan) darf diese Norm - sozusagen in einem actus
contrarius - für ungültig erklären.

bb) Das Bundesverfassungsgericht billigt dem Gesetzgeber


einen weiten Entscheidungs - und Gestaltungsspielraum zu, wenn es
darum geht, welche gesetzliche Bestimmung überhaupt erforderlich,
politisch sinnvoll, gesellschaftlich vernünftig oder zweckmäßig ist
und welche Regelung unter mehreren Möglichkeiten die gerechteste
darstellt. Es ist also grundsätzlich allein der Gesetzgeber, der
entscheidet, auf welche Weise er seine staatlichen Aufgaben
erfüllt. Diesem weiten Spielraum des Gesetzgebers - als der
demokratischen Entscheidungsmitte - steht somit eine zurückhaltende
verfassungsgerichtliche Kontrolle gegenüber.
Das Bundesverfassungsgericht setzt daher nicht eine eigene
Sachkompetenz an die Stelle der Sachkompetenz des Gesetzgebers
oder ersetzt eine vertretbare Entscheidung des Gesetzgebers
durch eine eigene Entscheidung, auch wenn diese ebenso
vertretbar sein mag; es billigt dem Gesetzgeber insbesondere
eine Einschätzungsprärogative und einen Prognosespielraum
zu. Entsprechend zurückgenommen ist die verfassungsrechtliche
Kontrolle, deren Reichweite sich allerdings nicht abstrakt bestimmen
lässt. So greift das Bundesverfassungsgericht bei der Erfüllung
von staatlichen Schutzpflichten beispielsweise erst ein, wenn
der Gesetzgeber die Schutzpflicht evident verletzt hat. Denn
die Verfassung gibt den Schutz als Ziel vor, nicht jedoch seine
Ausgestaltung im Einzelnen, die allein dem Gesetzgeber obliegt. Das
Bundesverfassungsgericht kann die Verletzung einer Schutzpflicht
nur feststellen, wenn Schutzvorkehrungen überhaupt nicht getroffen
worden sind, wenn die getroffenen Regelungen und Maßnahmen
offensichtlich ungeeignet oder völlig unzulänglich sind, das gebotene
131
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

Schutzziel zu erreichen, oder wenn sie erheblich hinter dem Schutzziel


zurückbleiben. Für den allgemeinen Gleichheitssatz des Art. 3 Abs. 1
GG, der dem Gesetzgeber gebietet, wesentlich Gleiches gleich und
wesentlich Ungleiches ungleich zu behandeln, gilt hingegen ein am
Grundsatz der Verhältnismäßigkeit orientierter verfassungsrechtlicher
Prüfungsmaßstab, der je nach Regelungsgegenstand und
Differenzierungsmerkmalen vom bloßen Willkürverbot bis hin zu
einer strengen Bindung an Verhältnismäßigkeitserfordernisse reicht.
Durch diese in ihrer Intensität unterschiedlichen Kontrollmaßstäbe
ist sichergestellt, dass das Verfassungsgericht zwar immer in dem
gebotenen Maße, dennoch aber möglichst schonend gegenüber dem
Gesetzgeber korrigierend eingreift.

4. Das nationale Verfassungsgericht darf schließlich kein


“zahnloser Tiger“ bleiben; seine Entscheidungen müssen
uneingeschränkte Beachtung finden und in dem gebotenen Maße
umgesetzt werden.
Die Urteile und Beschlüsse eines Verfassungsgerichts sind
regelmäßig von erheblicher Bedeutung und Tragweite für die von
ihnen betroffenen Bereiche der nationalen Rechtsordnung. Dies
gilt insbesondere, wenn es zu dem Ergebnis gelangt, dass eine zur
Überprüfung gestellte Rechtsnorm nichtig oder jedenfalls mit der
Verfassung unvereinbar ist.

a) Lassen Sie mich diese für die deutsche


Verfassungsgerichtsbarkeit grundlegende Begrifflichkeit kurz
erläutern: Eine Norm, die gegen höherrangiges Recht verstößt (also
insbesondere ein einfaches Gesetz gegen das Grundgesetz), ist
nach unserem rechtsdogmatischen Verständnis grundsätzlich ex tunc
– also von Anfang an - nichtig. Die normverwerfende, auf Nichtigkeit
lautende Entscheidung des Bundesverfassungsgerichts ist damit
nicht rechtsgestaltend, sie beinhaltet vielmehr eine Feststellung
und beseitigt damit allenfalls den Rechtsschein der Gültigkeit des
betreffenden Gesetzes.
Diese rigorose Rechtsfolge kann in ihrer Umsetzung zu
Problemen führen, insbesondere bei Gesetzen, die schon vor
längerer Zeit verabschiedet wurden und die seither in ihrem
Anwendungsbereich für eine Vielzahl von Fällen die Grundlage
staatlichen Handelns gebildet haben, welche nunmehr rückwirkend
entfiele. Das Bundesverfassungsgericht hat daher schon frühzeitig
eine weitere, weit weniger einschneidende Rechtsfolge entwickelt (vgl
§§ 31 Abs. 2, 79 Abs. 1 BVerfGG): Es kann sich darauf beschränken,
132
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

die bloße Unvereinbarkeit des Gesetzes mit dem Grundgesetz


festzustellen. Der entscheidende Vorteil liegt in einer auf die Zukunft
(ex nunc) gerichteten Wirkung der Entscheidung – mit der Folge,
dass die betreffende Regelung künftig nicht mehr angewendet
werden darf (sog. Anwendungssperre) sowie darin, dass das
Bundesverfassungsgericht seine Unvereinbarkeitserklärung mit
entsprechenden Übergangsregelungen verbinden kann.

b) Damit es nicht nur bei dem Ausspruch einer Nichtigkeit


oder Unvereinbarkeit verbleibt, sondern auch sichergestellt ist,
dass die Entscheidungen des Bundesverfassungsgerichts in der
Rechtspraxis den ihnen gebührenden Stellenwert haben, stellt das
Bundesverfassungsgerichtsgesetz (BVerfGG, als einfaches Gesetz)
das dafür erforderliche Instrumentarium zur Verfügung.1

- Danach sind alle Sachentscheidungen des


Bundesverfassungsgerichts mit ihrem Tenor und den ihn tragenden
Gründen für die anderen Verfassungsorgane des Bundes und der
Länder sowie für alle Gerichte und Behörden in der Bundesrepublik
verbindlich. Das bedeutet nicht nur, dass die öffentliche Gewalt die
Entscheidungen auf der Ebene der Rechtsanwendung zu beachten hat,
sondern sie hat auch dafür zu sorgen, dass insgesamt entsprechend den
Vorgaben des Bundesverfassungsgerichts ein verfassungsgemäßer
Zustand hergestellt wird. Bei Sachentscheidungen, die in bestimmten
Verfahrensarten ergehen (vor allem bei der abstrakten und der
konkreten Normenkontrolle, aber auch bei der normenkontrollierenden
Verfassungsbeschwerde, § 95 Abs. 3 BVerfGG) und in denen über
die Gültigkeit eines Gesetzes entschieden wird, hat der Tenor sogar
seinerseits Gesetzeskraft. Die Entscheidungsformel ist aus Gründen
der Rechtssicherheit und Rechtsklarheit - im Bundesgesetzblatt zu
veröffentlichen.

- Eine weitere Vorschrift zur Durchsetzung verfassungsgerichtlicher


Entscheidungen lautet dahin, dass das Bundesverfassungsgericht –
von Amts wegen in der jeweiligen Entscheidung oder auch nachträglich
durch gesonderten Beschluss bestimmen kann (nicht hingegen
zwingend auch muss), wer die Entscheidung vollstreckt es kann
dazu Vollstreckungsaufträge zB an eine dafür geeignete Behörde
erteilen - sowie auch die “Art und Weise“ der Vollstreckung regeln.
1
Es handelt sich dabei im Wesentlichen um drei Vorschriften, die aufeinander ab-
gestimmt sind. Man spricht in diesem Zusammenhang auch von einem einheitlichen
Regelungsgefüge; gemeint sind die §§ 31, 35 und 79 BVerfGG.
133
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

Das Bundesverfassungsgericht hat diese Vorschrift von jeher weit


ausgelegt und darin die Einräumung „aller zur Durchsetzung seiner
Entscheidungen nötigen Kompetenzen“ gesehen. Es beansprucht
damit “als Herr der Vollstreckung“ das Recht, alle Anordnungen zu
treffen, die erforderlich sind, um seinen Sachentscheidungen Geltung
zu verschaffen. Das ist vor dem Hintergrund zu sehen, dass die
Aufgabe des Bundesverfassungsgerichts nicht nur darin besteht, die
ihm vorgelegten Gesetze verfassungsrechtlich zu prüfen und ggf. zu
verwerfen, sondern ihm getreu seiner Stellung als Verfassungsorgan
zugleich die besondere Verantwortung zukommt, die Bindung
der gesetzgebenden Gewalt an die Verfassung und die effektive
Umsetzung der verfassungsgerichtlichen Rechtsprechung für die
Praxis der Rechtsanwendung sicherzustellen.

III. Meine Damen und Herren, dies waren nur einige Gedanken
zum Rollenverständnis der Verfassungsgerichtsbarkeit, zu ihrer
Verortung im nationalen und supranationalen Institutionengefüge
und zur “Herrschaft der Richter“ im nationalen und supranationalen
Verfassungsrecht.

Dennoch sei ein kurzes Fazit erlaubt: Das


Bundesverfassungsgericht erkennt das Parlament als
„Entscheidungsmitte der Demokratie“ nicht nur ausdrücklich an,
sondern nimmt es darüber hinaus vor – nicht mehr von unserer
Verfassung gedeckten Kompetenzverlagerungen auf supranationaler
Ebene in Schutz und ist zudem darauf bedacht, die demokratischen
Prozesse auch innerhalb des Parlaments zu stärken. Auch wenn eine
Verfassungsgerichtsbarkeit nicht die „Entscheidungsmitte“ für sich
selbst beanspruchen kann (und will!), ist sie dennoch unverzichtbarer
Garant für ein reibungsloses und störungsfreies Funktionieren des
demokratischen Rechtsstaats. Das entspricht dem Anliegen letztlich
jeder modernen Verfassung, eine stabile Rechtsordnung zu errichten
und – mittels der Verfassungsgerichtsbarkeit – auf Dauer zu erhalten.

134
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

БНТУ-ын Үндсэн хуулийн шүүхийн шүүгч,


доктор, дэд профессор РЕЖАЙ АКЕЭЛ

ТУРК УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН


ШҮҮХ ЭРХ МЭДЛИЙН
ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ХЭТИЙН ТӨЛӨВ

Эрхэм хүндэт зочид оо,

Ноёд, Хатагтай нар аа,

Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэцийн дарга ноён Д.Одбаяр


Танд болон Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэцийн хамт олонд
“Монгол Улсад Үндсэн хуулийн цэц үүсч байгуулагдсаны 25 жил”-
ийн ёслолын арга хэмжээнд оролцохыг урьж, боломж олгосонд
гүн талархал илэрхийлэхийн ялдамд та бүхний зочломтгой,
найрсаг занд талархал илэрхийлэхийг зөвшөөрнө үү.

Түүнчлэн Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц үүсч


байгуулагдсаны 25 жилийн ёслолын арга хэмжээнд оролцож
буй мэргэжил нэгт гадаадын анд нөхөдтэйгээ хамт байгаадаа
сэтгэл хангалуун байна. Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц үүсч
байгуулагдсаны 25 жилийн ойд өөрийн зүгээс баяр хүргэхийг
зөвшөөрнө үү.

Бүгд Найрамдах Турк Улсын Үндсэн хуулийн шүүхийн


өнөөгийн төлөв байдлын талаарх ерөнхий илтгэлийг 15 минутын
хугацаанд та бүхэнд хүргэхийг хүсч байна.

1. Танилцуулга

Турк Улсын Үндсэн хуулийн шүүх 55 гаруй жилийн түүхэн


хугацаанд асар их туршлага хуримтлуулж чадсан Европ тив дэх
ууган Үндсэн хуульт шүүхийн нэг юм. Энэхүү илтгэлээс та бүхэн
манай орны Үндсэн хуулийн шүүх эрх мэдлийн хөгжил дэвшил
болон өнөөдрийг хүртэл хийгдэж ирсэн шүүхийн өөрчлөлт,
шилжилтийн явцын талаар мэдээлэл авах болно.

Турк Улсын Үндсэн хуулийн шүүхийн үндсэн үүрэг нь ардчилал,


хууль дээдлэх ёс, үндсэн эрх ба эрх чөлөө, түүний зарчим, хуулийн
хэм хэмжээ мөн ардчиллыг хөгжүүлэх улмаар сахин хамгаалахад
оршдог. Эдгээр шийдвэрлэх үүргийг хэрэгжүүлэхдээ шүүх
135
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

өнгөрсөн туршлага, сургамжид тулгуурлан цаг үеийн хэрэгцээнд


нийцсэн хууль зүйн шинжлэх ухааныг тасралтгүй хөгжүүлж ирсэн.

Турк Улсын Үндсэн хуулийн шүүх сүүлийн жилүүдэд


тогтолцооны загварт шилжих асуудалд гайхалтай амжилтад
хүрч, улмаар “эрхэд – суурилсан загвар”-ыг баталгаажуулж,
нэвтрүүлснийг Та бүхэнд дуулгахад таатай байна. Манай шүүх
Үндсэн хуулийн болон бие даасан эрх мэдлийг Үндсэн хуулийн
хэрэгжилтэд хяналт тавих замаар хувь хүний хандалтад анхааран
ажиллаж байна. Ингэснээр Үндсэн хуулийн шүүх үндсэн эрх болон
эрх чөлөөний баттай хэрэм хамгаалалт болж чаджээ.

Энэхүү тогтолцооны загварын шилжилт нь манай шүүхийн


шийдвэрт, ялангуяа ганцаарчилсан хэрэгжилт дээр ил харагддаг.
Эдгээр шийдвэрт Үндсэн хуулийн шүүхийн зүгээс үндсэн эрх
болон эрх чөлөөний хэм хэмжээг нэмэгдүүлэх мөн хамгаалах
хүрээг өргөжүүлэхэд чиглэсэн арга замыг сонгосон болно. Дээрх
шийдвэрүүд нь дэлхийн хэмжээний нийтлэг хууль тогтоомжийн
их биеийг босгоход загварыг бий болгоход хувь нэмрээ оруулах,
боломж олгох замаар манай Үндсэн хуулийн шүүхийн нэр хүндийг
олон улсын тавцанд өсгөх болно. Бид бусад улс орны хамтрагч
түншүүдтэйгээ өөрсдийн мэдлэг, туршлагаасаа хуваалцан улмаар
тэднээс суралцан өөрийн шүүхийн үйл ажиллагааг сайжруулахдаа
сэтгэл хангалуун байна.

Дэлхийн улс орнуудын Үндсэн хуулийн шүүх эрх мэдлийн


байгууллагуудын нягт хамтын ажиллагаа нь шударга, энхтайванч
дэлхий ертөнцийг байгуулах бидний нийтийн үзэл санааг
хэрэгжүүлэхэд жинтэй хувь нэмэр оруулна гэдэгт бат итгэлтэй
байна. Тиймээс Үндсэн хуулийн шүүх болон түүнтэй адилтгах
байгууллагуудын харилцаа, хамтын ажиллагааг бэхжүүлэх аливаа
хүсэлт, төслийг хүлээн авахад бэлэн байна. Турк Улсын Үндсэн
хуулийн шүүхийн талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл хүсч байгаа бол
манай байгууллагын www.constitutionalcourt.gov.tr цахим хуудас
руу зочлох, эсвэл холбогдох газраас тусгай мэдээллийг хүсч болно.

2. Үндсэн хуулийн шүүх байгуулагдахаас өмнө

Дэлхийн II дайны дараа үүсч бий болсон Үндсэн хуулийн


маргаан хянан шийдвэрлэх Европ загвар Туркийн Үндсэн хуулийн
анхдагч хувилбарууд, Турк Улсын түүхэн дэх 1876, 1921 болон
1924 онуудын анхны бичмэл Үндсэн хуулиудад Үндсэн хуулийн
136
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

хяналтын механизм бий болгох тухай заалт тусгагдаагүй байсан


нь гайхах зүйл биш юм.

Гэсэн хэдий ч 1876 онд батлагдсан Үндсэн хуулиар Үндсэн


хуульд захирагдах, нийцүүлэн хянах тухай санааг тусгасан
байдаг. Тухайлбал, 1876 онд батлагдсан Үндсэн хуулийн 115
дугаар зүйлд “Үндсэн хуулийн аливаа заалтыг ямар нэгэн нөхцөл,
шалтгааны улмаас түдгэлзүүлэх, эсвэл орхигдуулж болохгүй”
хэмээн тодорхойлсон нь тухайн Үндсэн хуулийн давуу тал, үзэл
санааг илэрхийлсэн байдаг.

Үүний нэгэн адил 1876 онд батлагдсан Үндсэн хуулийн 64


дүгээр зүйлд Үндсэн хуульд нийцэх зарчмыг хууль зүйн хүрээнд бус
улс төрийн хүрээнд дахин хянахдаа “Доод танхимд шилжүүлсэн
төсөв, хуулийн төслийг Сенат шалгана. Хуулийн төслийг нягтлах
явцад Султаны тусгаар эрхийн заалттай зөрчилдсөн, улс орны
батлан хамгаалах ашиг сонирхол, улс, орны дотоод аюулгүй
байдал, Эзэнт гүрний нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдалд үл
нийцсэн ёс суртахуунгүй гэж санал хураалтаар тогтоогдвол дээрх
ажиглалтад нийцүүлэн нэмэлт, өөрчлөлт оруулан засварлах
шаардлагыг шалтгаан, үндэслэлийн хамтаар Доод танхимд
буцаан хүргүүлнэ.

1921 онд батлагдсан Үндсэн хуульд Үндсэн хуулийн шүүхтэй


шийдвэртэй холбоотой аливаа заалт ороогүй болно. Хожим нь
1924 онд батлагдсан Үндсэн хуульд аливаа хууль тогтоомж Үндсэн
хуулийг зөрчиж болохгүй, мөн Үндсэн хуулиа дээдлэх талаар
тодорхой заалт оруулжээ. Тус Үндсэн хуулийн 103 дугаар зүйлд
“Энэхүү Үндсэн хуулийн аливаа заалтыг ямар нэг шалтгаанаар
дур мэдэн өөрчилж үл болно, өөрчилсөн тохиолдолд уг хуулийн
хэрэгжилтийг түдгэлзүүлж болно. Ямар ч хууль Үндсэн хуулийг
зөрчиж үл болно” гэж заасан байна. Гэсэн хэдий ч 1924 онд
батлагдсан Үндсэн хуульд хуулийн хэм хэмжээг Үндсэн хуульт
тогтолцоонд нийцүүлэн хянах ямар нэг механизмыг тусгаагүй
байна.

3. Үндсэн хуулийн шүүх байгуулагдсан нь

3.1. 1961 онд батлагдсан Үндсэн хууль


1961 онд шинэчлэн батлагдсан Үндсэн хуулиар Турк Улсын
Үндсэн хуулийн шүүх анх байгуулагджээ. Тэр үед Европын хэдхэн
улс оронд (Австри, Герман ба Итали) Үндсэн хуульт шийдвэр
137
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

гаргах тогтолцоотой байлаа. Тиймээс Турк Улсын Үндсэн хуулийн


шүүх Европ тивийн ууган Үндсэн хуулийн шүүх байгууллагын нэг
болно.

1961 онд батлагдсан Үндсэн хуулийн 8 дугаар заалтад “Аливаа


хууль тогтоомж Үндсэн хуультай зөрчилдөж үл болно. Үндсэн
хуулийн заалтууд хувь хүн, захиргааны, шүүхийн болон хууль
тогтоох, гүйцэтгэх байгууллагын хууль эрх зүйн үндэс, суурь
байх ёстой” хэмээн Үндсэн хуулийн давуу тал болон хүчин
төгөлдөр байдлыг тодруулан зааж өгсөн. Энэ Үндсэн хуулиар
аливаа хуульд Үндсэн хуулийн хяналт тавих эрх бүхий Үндсэн
хуулийн шүүх байгуулах заалтыг тус хуулийн 145 дугаар зүйл
болон бусад зүйлд тусгасан. Дээр дурдсанчлан Турк Улс Үндсэн
хуулийн шүүхийн шийдвэр нь эрх зүйт төр, шударга ёсны хөгжилд
маш чухал, дээд түвшний хувь нэмэр оруулагч болохыг хүлээн
зөвшөөрч, баталгаажуулсан анхдагч улс орны нэг юм. Үндсэн
хуулийн шүүх байгуулах тухай 44 дүгээр хууль батлагдсанаар
Үндсэн хуулийн шүүх байгууллага 1962 онд үйл ажиллагаагаа
явуулж эхэлсэн (1962.04.22).

3.2. 1982 онд батлагдсан Үндсэн хууль


1961 онд байгуулагдсан Үндсэн хуулийн хяналтын тогтолцоо
нь 1982 онд бага зэргийн өөрчлөлт оруулсан Үндсэн хууль
батлагдах хүртэл хэвээр хадгалагдсан. Үндсэн хуулийн 146-
153 дугаар зүйлд Үндсэн хуулийн хяналтын тухай, мөн Үндсэн
хуулийн шүүхийн ажлын арга барил, бүтэц, чиг үүрэг болон бусад
асуудлыг нарийвчлан тусгасан болно. Үндсэн хуулийн шүүх 1983
оны 11 дүгээр сарын 10-ны өдөр батлагдсан 2949 дүгээр хуулийн
хүрээнд өөрийн үндсэн үйл ажиллагааг 2011 оныг хүртэл явуулж
ирсэн.

2010 онд Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, өөрчлөлтийн үр


дүнд шүүхийн эрх мэдэл, бүтэц, зохион байгуулалтад багагүй
өөрчлөлт орсон тул 2011 онд шинэ хууль баталж, мөрдөж эхэлсэн
юм. Үндсэн хуулийн шүүхийн үйл ажиллагааны журмын тухай
6216 дугаар шинэ хууль (2011.03.30) батлагдсанаар Үндсэн
хуулийн заалт ёсоор байгууллагын бие даасан байдал, үйл
ажиллагаа, сахилгын зөрчил, сахилгын үйл явцыг тодорхойлон
зааж өгсөн. Үндсэн хуулийн шүүхийн үйл ажиллагаа нь шүүхийн
үйл ажиллагааны журамд суурилан албаждаг.

2010 онд батлагдсан Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтөөр


138
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

хувь хүний үндсэн эрхийг хамгаалах, эрх чөлөөг хангахад бие


даасан хандалтын тогтолцоог нэвтрүүлэх нь үр дүнтэй арга
хэмээн тодорхойлсон.

Шинэчлэн батлагдсан нэмэлт, өөрчлөлтөөр иргэдийн


бие даасан хандалтын тогтолцоог бүрдүүлсэн нь хувь хүний
эрх, эрх чөлөөг илүү сайн хамгаалах арга хэлбэр болсон юм.
Энэхүү нэмэлт, өөрчлөлтийн хүрээнд иргэд бие даан өргөдөл
гаргах эрхээр хангагдсан бөгөөд энэ төрлийн өргөдлийг хүлээн
авч шалгах, хянах үүргийг Үндсэн хуулийн шүүх байгууллагад
хүлээлгэсэн байна.

4. Үндсэн хуулийн шүүхийн шийдвэр гаргах ажиллагаа

Үндсэн хуулийн 149 дүгээр зүйлийн дагуу Үндсэн хуулийн


шүүх хоёр буюу нэгдсэн хуралдаанаас бүрдэнэ. Хэсэг тус бүр
дөрвөн гишүүний бүрэлдэхүүнтэй бөгөөд хэсгийн хуралдааныг
дэд-ерөнхийлөгчийн удирдлага дор явуулна. Нэгдсэн хуралдааныг
Үндсэн хуулийн шүүхийн Ерөнхийлөгч, эсвэл Ерөнхийлөгчийн
томилсон дэд ерөнхийлөгч даргалан 12-оос доошгүй гишүүний
оролцоотойгоор хуралдуулна. Хэсгийн болон нэгдсэн хуралдааны
шийдвэрийг дийлэнх олонхийн саналд үндэслэн гаргана. Иргэдийн
бие даасан хандалтыг шалгах боломжоор хангах зорилго бүхий
комисс байгуулж болно.

Нэгдсэн хуралдааны эрх хэмжээний хүрээнд улс төрийн


намтай холбоотой маргаан болон хүчингүй болгох, татгалзвал
зохих үйл баримтын талаар сонсон хэлэлцэж, Эрүүгийн дээд
шүүхийн адил хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааг гүйцэтгэдэг.
Шүүхийн хэсгүүд нь иргэдийн ганцаарчилсан хандалтын үнэн
зөвийг эцэслэн шийдвэрлэх эрх мэдлээр хангагдсан байдаг.
Комиссууд нь иргэдийн ганцаарчилсан хандалтад гаргах
шийдвэрийг дангаараа хариуцна.

Эрүүгийн шүүхийн адил үүрэг гүйцэтгэхээс бусад


тохиолдолд Үндсэн хуулийн шүүх нь хавтаст хэрэгт буй хэргийн
үндсэн баримт бичгийг шалгадаг. Гэсэн хэдий ч иргэдийн
ганцаарчилсан хандалтыг сонсох замаар шийдвэр гаргах
боломжтой. Шаардлагатай гэж үзвэл анхаарал татсан, тухайн
хэрэгт холбоотой этгээдүүдээс аман тайлбар авахаар дуудаж
болно. Үндсэн хуулийн шүүх улс төрийн намыг татан буулгахтай
холбоотой асуудлаар холбогдох улс төрийн намын дарга эсвэл
139
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

уг даргын итгэмжлэгдсэн төлөөлөгчийн хамгаалалт болон давж


заалдах шатны шүүхийн улсын яллагчийн дүгнэлтийг сонсоно.

5. Үндсэн хуулийн шүүхийн шийдвэр гаргах этгээд

5.1. Үндсэн хуулийн шүүхийн нэгдсэн хуралдаан


Нэгдсэн хуралдаан нь Үндсэн хуулийн шүүхийн
Ерөнхийлөгчийг оруулаад арван долоон гишүүнтэй. Нэгдсэн
хуралдааныг Үндсэн хуулийн шүүхийн Ерөнхийлөгч даргална,
эсвэл Ерөнхийлөгчийн томилсон дэд ерөнхийлөгчийн удирдлага
дор 12-оос доошгүй гишүүний оролцоотойгоор хуралдуулна.
Дүрмийн дагуу нэгдсэн хуралдаанд дийлэнх олонхийн саналаар
шийдвэр гаргана. Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтийг цуцлах,
улс төрийн намыг татан буулгах буюу төрөөс үзүүлэх тусламжаас
хасах зэрэг асуудал хэлэлцэх тохиолдолд хуралдаанд оролцсон
нийт гишүүдийн гуравны хоёрын саналаар шийдвэр гаргана.

5.2. Үндсэн хуулийн шүүхийн хэсэг


Дэд ерөнхийлөгчийн тэргүүлсэн тус бүр долоон гишүүний
бүрэлдэхүүнтэй хоёр хэсэг байдаг. Хэсгүүд таван шүүгчийн
оролцоотой хуралдан шийдвэрээ ердийн олонхийн саналд
үндэслэн гаргадаг. Хэсгийн үндсэн үүрэг нь иргэдийн
ганцаарчилсан хандалтын үнэн зөв эсэхийг шалган хянан
шийдвэрлэх явдал юм. Хэрэв Комисс үндсэн шүүхийн тогтоолыг
батлах шаардлагатай гэж үзвэл хүсэлтийг дахин хянуулахаар
Хэсэгт хандаж болно.

5.3. Үндсэн хуулийн шүүхийн комисс


Хэсэг тус бүрт гурван комисс байдаг. Комисс тус бүр хоёр
гишүүний бүрэлдэхүүнтэй бөгөөд санал нэгтэйгээр шийдвэр гаргах
ёстой. Санал нэгтэй шийдвэрт хүрч чадаагүй тохиолдолд хэргийг
Хэсэг рүү шилжүүлнэ. Комисс иргэдийн бие даасан хандалтыг
хүлээн авч шийдвэр гаргах үндсэн үүрэгтэй. Комиссын илтгэгч-
шүүгчийн бэлтгэсэн шийдвэрийн төсөл Комиссын дүрэм, журмыг
нягт мөрдсөн байх учиртай. Иргэдийн бие даасан хандалтын
үнэлгээ нь холбогдох хүсэлт гаргагчид Үндсэн хуулийн хэрэгжилт,
үндсэн эрхийн хамрах хүрээ, хязгаарыг тайлбарлах, ойлгуулах,
шаардлагатай тохиолдолд, эсвэл тухайн өргөдөл гаргагчид
ихээхэн хэмжээний хохирол учирсныг тогтоох шаардлагатай гэж
үзвэл Комисс уг хавтаст хэргийг хянан шийдвэрлэхгүйгээр Хэсэг
рүү шилжүүлдэг.

140
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

Шүүхийн өмнөх шийдвэртэй зөрчилдөх магадлалтай,


эсвэл Хэсгээс гаргасан үндсэн зарчимд дахин дүгнэлт гаргах
шаардлагатай тохиолдолд Комисс хавтаст хэргийг Хэсэг рүү
хүргүүлдэг.

6. Үндсэн хуулийн шүүхийн эрх зорилго, үүрэг болон


бүрэн эрх нь Үндсэн хуулийн дэг журам, ардчиллын үнэт
зүйлийг хамгаалахад оршино.

Бүгд Найрамдах Турк Улсын Үндсэн хуулийн шүүх ардчилсан


Үндсэн хуулийн дэг журам болоод үндсэн эрх, эрх чөлөөг сахин
хамгаалахад оршино. Турк Улсын Үндсэн хуулийн шүүхийн үндсэн
зарчим нь ардчилсан Үндсэн хуулийн дэг журам болоод үндсэн
эрх, эрх чөлөөг сахин хамгаалахад оршино.

2016 он Турк Улс болоод дэлхийн улс төрийн түүх болон


ардчиллын төлөөх тэмцэлд мартагдашгүй ул мөр үлдээсэн юм.
Турк Улсын зэвсэгт хүчин дэх JUNTA 2016 оны 7 дугаар сарын
15-ны шөнө төрийн эргэлт хийхээр завдсан ба үр дүнд ариун
Турк Улсын баатарлаг ард түмэн ялснаар эрх чөлөө, ардчилал
үргэлжилж байна.

Төрийн эргэлт хийх гэсэн 7 дугаар сарын 15-нд болсон


оролдлогын зорилго нь ардчилсан Үндсэн хуулийн дэг журам,
үндсэн эрх чөлөөг устгахад оршиж байсан бөгөөд бид үндсэн
эрх болон эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сахин хамгаалж чадсан
юм. Төрийн эргэлт хийх оролдлогыг “Үндсэн хуулийн эсрэг энэхүү
оролдлого нь ардчилсан бус захиалгат үйлдэл” байсан гэдгийг үйл
ажиллагааны эхний мөчид Үндсэн хуулийн шүүх мэдэгдэж байсан.
Үндсэн хуулийн шүүх, Үндсэн хуулийн дүрэм, журмын эсрэг,
ардчилсан бус оролдлогын талаар олон улсын болон үндэсний
хэмжээнд зарлан, мэдэгдсэн анхдагч төрийн байгууллага байсан
юм. Ийнхүү Шүүх түүхэндээ анх удаа Үндсэн хууль болон суурь
эрхийг хамгаалан “Бид Үндсэн хуулийн дүрэм, журмын эсрэг,
ардчилсан бус бүхий л төрлийн оролдлогыг үл зөвшөөрч,
манай үндэстэн ардчилсан Үндсэн хуульт төрийн зарчмыг хатуу
баримтлахаа мэдэгдэж байна” хэмээн мэдэгдэл гаргасан.

“Fetullahist алан хядах байгууллага” (FETÖ) болон “Зэрэгцээт


төрийн тогтолцоо” (PDY) нь Туркийн Зэвсэгт хүчин (TAF), төрийн
захиргааны байгууллага, шүүх, цагдаа болон боловсролын
байгууллагад өөрийн бие бүрэлдэхүүнийг шургуулсан байсан юм.
141
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

Долдугаар сарын 15-ны өдөр болсон төрийн эргэлт хийх


оролдлоготой эрчимтэй тэмцэх зорилгоор төрийн онц байдал
зарласан ба Төрийн онц байдлын үеэр авах арга хэмжээний тухай
667 дугаар Тунхаг хуулийг баталсан юм.

2016 оны 8 дугаар сарын 4-ний өдрийн Үндсэн хуулийн


шүүхийн Нэгдсэн хуралдаанаар Хуулийн 3 дугаар зүйлийн
дагуу Зэрэгцээт төрийн тогтолцоотой холбогдсон 2 шүүхийн
асуудлыг хэлэлцэн тэдгээрийг татан буулгахыг санал нэгтэйгээр
шийдвэрлэсэн байна. Үүнээс гадна олон тооны илтгэгч, туслах
илтгэгч болон бусад ажилтнуудыг эрхэлж байсан ажлаас нь
түдгэлзүүлсэн юм.

7. Шүүхийн эрх мэдлийн хүрээ

Туркийн Үндэсний Их Чуулганы хууль тогтоомж, дүрэм болон


холбогдох заалтуудад захирагдах нөхцөлийг хүчингүй болгох
хүсэлтийг Үндсэн хуулиар эрх олгосон этгээд, эсвэл байгууллагаас
Үндсэн хуулийн шүүхэд гаргаж болно.

Үндсэн хуулийн шүүх албан ёсных байна. Шүүхэд хандсан


холбогдох хэргүүдийн хүрээнд үйл ажиллагаа явуулна. Үндсэн
хуулиар Үндсэн хуулийн шүүхэд хандах эрх бүхий цөөн тооны
байгууллагыг тодорхойлсон байдаг. Үндсэн хуулийн хүрээнд
Үндсэн хуулийн шүүхэд дараахь байдлаар хандаж болно. Үүнд:

7.1. Үндсэн хуулийн хяналтын хүрээнд хүчингүй


болсонд тооцох хэм хэмжээ (хэм хэмжээний хяналтын
хураангуй)
Улсын Ерөнхийлөгч, эрх баригч намын бүлэг, сөрөг хүчний
намын бүлэг зэрэг нийт парламентын тавны нэгтэй тэнцүү тооны
гишүүдийн оролцоо Үндсэн хуулийн шүүхэд үйл явцыг хүчингүй
болгох хүсэлт гаргах эрхтэй. Нэгээс олон тооны нам эрх баригч байх
тохиолдолд бусад намын төлөөлөл хамтран асуудлыг хүчингүй
болгох хүсэлт гаргах эрхтэй. Хүчингүй болгох өргөдлийг Үндсэн
хуулийн шүүхэд шууд хандан гаргах эрх нь тухайн маргаантай
хууль тогтоомж, эсвэл парламентын үйл ажиллагааны журмыг
албан ёсны хэвлэлд нийтэлснээс хойш жар хоногийн туршид
хадгалагдана.

Үндсэн хуульд оруулах нэмэлт, өөрчлөлт болон хуулийг


шалган баталгаажуулахад шаардлагатай дийлэнх олонхийн
142
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

саналд үндэслэсэн эсэх, мөн хэлэлцсэн асуудлыг хуулийн


эхэд тусгасан эсэхийг баталгаажуулахад оршино. Хуулийг
баталгаажуулах хүсэлтийг улсын Ерөнхийлөгч, эсвэл нийт
парламентын гишүүдийн тавны нэгтэй тэнцэх тооны гишүүд
гаргах эрхтэй.

Үйл ажиллагааг баталгаажуулахад алдаа гарсан тохиолдолд


хүчингүй болгох эрх нь тухайн хуулийг албан ёсны хэвлэлд
нийтэлснээс хойш арван хоногийн туршид хадгалагдах бөгөөд
бусад шүүхийн байгууллагаас хуулийг баталгаажуулахад алдаа
гарсан тухай Үндсэн хуулийн шүүхэд давж заалдах эрхгүй.

7.2. Үндсэн хуулийн зөрчлийн үзэл баримтлал (хэм


хэмжээний хяналтын дэлгэрэнгүй)
Үндсэн хуулийн зөрчлийн үзэл баримтлалыг ерөнхий,
захиргааны болон цэргийн шүүхээс албан журмын дагуу, эсвэл
оролцогч талын хүсэлтийг холбогдох шүүх хүлээн авснаар гаргаж
болно. Хүсэлтийг албан захидлаар гаргана.

Үндсэн хуулийн 152 дугаар зүйлийн дагуу тухайн шүүх /court


a quo/ аливаа хэргийг шүүх явцад мөрдөх хууль тогтоомж, түүний
заалтыг Үндсэн хуульд нийцээгүй хэмээн үзсэн тохиолдолд, эсвэл
Үндсэн хуулийн зөрчлийн тухай нэг талын гаргасан нэхэмжлэл нь
ноцтой хэмээн үзсэн тохиолдолд Үндсэн хуулийн шүүхээр тухайн
асуудлыг шийдвэрлүүлэх ба шийдвэрлэх хүртэл тухайн хэргийг
түдгэлзүүлнэ. Үндсэн хуулийн шүүх нь зөрчлийн асуудлыг хүлээн
авснаас хойш таван сарын дотор шийдвэр гаргана. Энэ хугацаанд
шийдвэр гараагүй тохиолдолд хүсэлт гаргасан шүүх /court a quo/
мөрдөгдөж буй хууль тогтоомжийн хүрээнд зөрчлийн асуудлыг
шийдвэрлэнэ. Үндсэн хуулийн зөрчлийн хэргийг хэрэгсэхгүй
шийдвэр гарч улмаар албан ёсны хэвлэлд нийтэлснээс хойш
арван жилийн турш тухайн хуулийн заалтыг зөрчилтэй хэмээн
үзэж дахин нэхэмжлэл гаргахгүй.

7.3. Иргэний өргөдөл (Үндсэн хуулийн гомдол)


Иргэний өргөдөл 2010 онд Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт
оруулах замаар Турк Улсын эрх зүйн тогтолцоонд анх нэвтрүүлсэн
бөгөөд 2012 оны 9 дүгээр сарын 23-ны өдрийг иргэдийн өргөдөл
хүлээн авах эхний өдөр болгон тодорхойлсон. Үндсэн хуулийн 148
дугаар зүйлийн дагуу Европын хүний эрхийн конвенцод заасан
өөрийн Үндсэн хуулийн эрхийг төрийн эрх бүхий байгууллагаас
зөрчсөн байна гэж үзвэл захиргааны болон шүүхийн аргаар
143
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

шийдвэрлэсний дараа Үндсэн хуулийн шүүхэд хүсэлт гаргах


эрхтэй. 6216 дугаар хууль нь иргэний өргөдлийн нөхцөл ба
журмыг тодорхойлсон болно.

Шүүхийн харьяалалд /ratione materiae/ үндсэн эрх, эрх чөлөө


зөрчигдсөн асуудал хамаарах ба асуудал Үндсэн хууль, Европын
хүний эрхийн конвенц хоёрын аль алинаар нь зохицуулагдана.
Гэвч төрийн эрх мэдлийн зарим акт хувь хүний мэдүүлгээс
чөлөөлөгдөнө. Хуулийн акт, захиргааны зохицуулалтын актын
эсрэг ямар нэгэн мэдүүлэг гаргахгүй. Үндсэн хуулийн шүүхийн
хяналтаас хасагдсан шийдвэр, тогтоолын тухайд хувь хүний
хүсэлтийг хэлэлцэхгүй болно.

Шүүхийн харьяалалд бодьгаль болон хуулийн этгээд аль


аль нь хамаарна. Гэвч төрийн хуулийн этгээд хувийн мэдүүлэг
гаргахгүй бөгөөд хувийн хэвшлийн хуулийн этгээд зөвхөн өөрт
холбоотой эрх ашгийн зөрчлийн асуудлаар иргэн өргөдөл гаргаж
болно. Гадаадын иргэд Турк Улсын иргэдийн эдлэх эрхтэй
холбоотой хувь иргэний өргөдлийг гаргаж болохгүй.

Үндсэн хууль болон хуулийн хүрээнд иргэний өргөдлийг


шүүхийн эцсийн шийдвэрийг мэдэгдсэнээс хойш гуч хоног буюу
тухайн шийдвэр хуулийн хүчин төгөлдөр болсноос хойш хүлээн
авч шийдвэрлэнэ.

Иргэний өргөдлийг хүлээн авах боломжийг комисс хянан


шийдвэрлэнэ. Коммиссын бүтэц, зохион байгуулалт нь хуулиар
зохицуулагддаггүй зөвхөн хянан шийдвэрлэх дэгийн (Журмын)
хүрээнд зохицуулагдана. Шүүхийн хоёр шүүгчийн бүрэлдэхүүнтэй
комисс нь өргөдлийг хэрэгсэхгүй болгосон шийдвэр гаргаж
болно. Комисс нь иргэний өргөдлийг хүлээн зөвшөөрөгдөх эсэхэд
дүгнэлт гаргаж чадаагүй тохиолдолд тухайн хэсгийн Ерөнхийлөгч
түүнийг хүлээн зөвшөөрөгдөх, хэрэгсэх эсэхэд хамтарсан
шалгалт хийх шийдвэр гаргаж болно. Шалгалтын зорилго нь
тухайн иргэний өргөдөл нь шүүхийн эрх мэдлийн хүрээнд байгаа
эсэхийг хянахад оршино. Харин хуулийн хүрээнд зарим энгийн
асуудлуудыг хэрэгсэхгүй болгох эрх мэдлийг шүүхэд олгосон
байна. Иргэний өргөдөл илт алдаатай, эсхүл Үндсэн хуулиар
тайлбарлах буюу хэрэгжүүлэхэд түүний цар хүрээ, үндсэн эрхийн
хязгаарлалтыг тодорхойлоход онц ач холбогдолгүй тохиолдолд
мэдүүлэг гаргагчид ноцтой хохирол учраагүй бол тухайн бие
даасан хандалтыг шүүхээс хүчингүй болгоно. Иргэний өргөдлийг
144
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

хүлээн зөвшөөрөх хяналт шалгалтын үндэслэл нь шүүхэд хэт


ачаалал өгөхөөс сэргийлж, үндсэн эрхийн зөрчлийн тухай ноцтой
мэдэгдлийг хянан шийдвэрлэх боломж олгоход оршино. Иргэний
өргөдөл гаргахаас өмнө эрх зүйн болон захиргааны бүх арга
хэмжээгээр хангагдсан байна.

Иргэний өргөдлийг хүлээн зөвшөөрсөн тохиолдолд Хэсэг


шалгалт хийнэ. Хэсэг нь дэд ерөнхийлөгчөөр ахлуулсан дөрвөн
гишүүний бүрэлдэхүүнтэй. Хэсэг нь зарчмын хувьд бие даасан
хандалтад үнэлгээ хийх боловч, шаардлагатай хэмээн үзсэн
тохиолдолд шүүх хуралдаан зохион байгуулж болно.

Үндсэн хуулийн шүүх болон бусад шүүхийн байгууллага


хооронд аливаа зөрчил үүсэхээс сэргийлэх зорилгоор Үндсэн
хууль болон бусад хуулийн хүрээнд хэсгийн үнэлгээг хийхдээ
үндсэн эрх зөрчигдөж байгаа эсэхийг тодорхойлох бөгөөд давж
заалдах буюу кассацийн шатны хяналтын үйл ажиллагаанд
оролцохгүй. Энэхүү заалт нь Үндсэн хуулийн шүүхийн хувьд
иргэний өргөдөл, мэдүүлэг гаргагчийн үндсэн эрх зөрчигдөж
байгаа эсэхийг тодорхойлох үүрэгтэй хэмээн тайлбарлагдана.
Шүүх цаашид шүүх байгууллагын үйл ажиллагаа, хэргийн баримт,
бусад шүүхийн хуулийг зөв тайлбарлах зэрэгт оролцохгүй.

Мөн иргэний өргөдөл гаргахад тодорхой төлбөр хураамж


төлөхийг хуулиар заасан байдаг. Гэхдээ, төлбөрийн чадваргүй
иргэдэд хууль зүйн үнэ төлбөргүй туслалцаа үзүүлж болно.
Харин энэ эрхийг гуйвуулан ашигласан этгээдэд 2000 хүртэл Турк
лирийн мөнгөн торгууль ногдуулж болно.

7.4. Улс төрийн намыг татан буулгах


Үндсэн хуулийн 69 дүгээр зүйлд зааснаар Улсын ерөнхий
прокурорын ажлын албаны нэхэмжлэлийн дагуу Үндсэн хуулийн
шүүх улс төрийн намыг татан буулгах шийдвэр гаргана. Үндсэн
хуулийн шүүх тухайн хэргийн талаарх аман мэдүүлэг, буруутгагдаж
буй этгээдийн өмгөөлөл, Улсын ерөнхий прокурорын мэдэгдэл
болон томилогдсон илтгэгч-шүүгчийн гаргасан тайлангийн үндсэн
дээр шүүхийн шийдвэр гаргана.

Үндсэн хуулийн 68/4 дүгээр зүйлд заасны дагуу улс төрийн


намуудын тогтоол, хөтөлбөр, үйл ажиллагаа нь улсын тусгаар
тогтнол, улсын нутаг дэвсгэр, хүний эрх, халдашгүй бүрэн бүтэн
байдал, тэгш байдлын зарчим, хууль дээдлэх, улс орны бүрэн
145
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

эрхт байдал, ардчилсан, иргэний бүгд найрамдах зарчимтай


зөрчилдөж үл болно. Турк Улсын Үндсэн хуульд улс төрийн намыг
татан буулгахад хүргэж болох тодорхой хязгаарлалтууд байдаг.

Үндсэн хуулийн шүүх улс төрийн намыг бүрмөсөн татан


буулгалгүйгээр, холбоотой намуудын хэрэг нь хэр ноцтойгоос
хамааран улсын санхүүгийн тусламжаас бүрэн, эсвэл хэсэгчлэн
хасах шийдвэр гаргаж болно.

7.5. Улс төрийн намуудын санхүүжилтэд аудит хийх


Үндсэн хуулийн 69 дүгээр зүйлд зааснаар Үндсэн хуулийн
шүүх нь улс төрийн намуудын орлого, зарлага, худалдан авалтад
аудит хийх бүрэн эрхтэй. Шүүх нь аудит хийхэд аудитын зөвлөхөөс
тусламж авна. Аудитын үр дүнд гарсан шүүхийн шийдвэр нь
эцсийнх байна.

7.6. Эрүүгийн хэргийн дээд шүүхийн төрийн өндөр


албан тушаалтныг шүүх хурал
Үндсэн хуулийн шүүх нь Эрүүгийн хэргийн дээд шүүхийн адил
үүргийг хэрэгжүүлэхдээ Бүгд Найрамдах Улсын Ерөнхийлөгч,
Туркийн Үндэсний их чуулганы дарга, Ерөнхий сайд, сайд нар,
Үндсэн хуулийн шүүхийн ерөнхийлөгч ба гишүүд, Төрийн зөвлөл,
давж заалдах шатны шүүх, давж заалдах шатны цэргийн шүүх,
цэргийн захиргааны хэргийн дээд шүүх, Улсын ерөнхий прокурор,
орлогч прокурорууд, Шүүгчийн болон прокурорын дээд зөвлөлийн
ерөнхийлөгч болон гишүүд, Шүүхийн санхүүгийн дарга, гишүүд,
Туркийн зэвсэгт хүчний командлагч (штабын дарга), газар,
тэнгисийн болон агаарын хүчний командлагч болон цагдаагийн
албаны дарга нарыг тэдний албан үүрэгтэй холбоотой байцаах
эрхтэй.

Эрүүгийн дээд шүүхтэй холбоотой мөрдөх асуудлыг Улсын


ерөнхий прокурор, түүний орлогч хэрэгжүүлнэ. Шүүх хуралдаанд
Улсын ерөнхий прокурорын нэг болон түүнээс дээш туслах
оролцож болно. Талууд нь шүүхийн тогтоолыг дахин авч үзэх
хүсэлт шүүхэд гаргаж болно. Хуралдаан эрүүгийн дээд шүүхийн
үүргийг гүйцэтгэн эцсийн шийдвэрийг гаргана.

8. Шүүхийн шийдвэрийн мөн чанар болон үр нөлөө

Шүүхээс гарсан шийдвэр нь хуулийн, гүйцэтгэх болон


шүүхийн байгууллагууд, захиргааны албан тушаалтнууд, хувь хүн
146
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

болон хүмүүсийн нэгдлийн хоорондын харилцааг зохицуулдаг.

Туркийн Үндэсний Их Чуулганаас гаргасан хууль тогтоомж,


үйл ажиллагааны дүрэм болон тэдгээрийн заалтуудын хүчин
төгөлдөр хугацаа нь тэдгээрийн хүчингүй болгосон шийдвэрийг
албан ёсны сонинд нийтэлсэн өдрөөс эхлэн дуусгавар болдог.
Өөрөөр хэлбэл, аливаа хуулийг Үндсэн хуулийн шүүхээс хүчингүй
болгоход тухайн шүүхийн шийдвэр нийтлэгдэж тусгагдсанаар
баталгааждаг. Хэрэв шаардлагатай гэж үзвэл энэхүү шийдвэрийг
нийтэлж, баталгаажуулах хугацааг шүүхээс хойшлуулж болох
ба хойшлуулах хугацаа нь шийдвэрийг албан ёсны сонинд
нийтэлснээс хойш нэг жилээс хэтрэхгүй болно. Үндсэн хуулийн
153 дугаар зүйлд заасны дагуу хүчингүй болгох шийдвэр нь бусад
хуулийн заалттай зөрчилдөж болохгүй.

Үндсэн хуулийн шүүхийн шийдвэр нь эцсийн шийдвэр


байдаг. Гэвч хэрэв шүүх Эрүүгийн хэргийн дээд шүүхийн үүргийг
гүйцэтгэж байхад гаргасан шийдвэр бол хүсэлтийн дагуу эргэн
харж болно. Хүчингүй болгох шийдвэрийг албан ёсны тайлбарын
хамт нийтлэхгүйгээр гаргаж болохгүй. (153 дугаар зүйл).

Аливаа хууль нь Үндсэн хуультай зөрчилдөж болохгүй. Үндсэн


хуулийн шүүх нь Үндсэн хуулийн зүйл, заалтыг тайлбарлах, мөн
бусад хуулиудыг хүчингүй болгох эрхтэй байдаг. Шүүхээс гарсан
шийдвэр нь эрх зүйн хэрэгжилт болон шүүхийн байгууллагуудыг
захиргааны албан тушаалтнууд, хувь хүн болон аж ахуйн
нэгжүүдтэй уяж холбодог (153 дугаар зүйл). Өөрөөр хэлбэл,
хуулийн захиргааны болон шүүхийн байгууллагууд нь Үндсэн
хуулийн шүүхийн шийдвэрийг өөрчлөх, хойшлуулах эрхгүй.

Бие даасан, ганцаарчилсан хандалт тус бүрийн хувьд тухайн


өргөдөл гаргагчийн үндсэн эрх зөрчигдсөн эсэхийг Үндсэн хуулийн
шүүх шийдвэрлэнэ. Хэрэв эрх зөрчигдсөн гэж тогтоогдвол тус шүүх
нь энэхүү зөрчлийг хэрхэн арилгах талаар шийдвэрийг гаргадаг.

Хэрэв зөрчил нь шүүхийн шийдвэрээс улбаатай бол Үндсэн


хуулийн шүүх нь өргөдөл гаргагчийн эрхийг сэргээхийн тулд
хэргийг холбогдох шүүхэд дахин шүүх хурлаар оруулахаар
хүргүүлдэг.

Хэрэв Үндсэн хуулийн шүүх тухайн хэргийг дахин шүүх


хурлаар оруулах шаардлагагүй гэж үзвэл өргөдөл гаргагчид нөхөн
147
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

төлбөр тогтоолгох, эсвэл хохирлоо барагдуулахын тулд холбогдох


анхан шатны шүүхэд хандаж, нөхөн төлбөр нэхэмжлэхийг санал
болгодог.

9. Гадаад хамтын ажиллагаа

Турк Улсын Үндсэн хуулийн шүүх нь үндэсний болон олон


улсын хэмжээнд бусад улс орны шүүхийн байгууллагатай
мэргэжлийн хүрээнд байнгын харилцаа, хамтын ажиллагаатай
ажилладаг. Гадаадын зочид, төлөөлөгчдийг Анкара хотод хүлээн
авах болон шүүхийн шүүгчид, хамтрагч түншлэгч талуудыг Европ
болон Ази тив, түүний гадна төлөөлөгч солилцох, айлчлал зохион
байгуулах ихээхэн боломжоор хангагдсан байдаг.

Турк Улсын Үндсэн хуулийн шүүх дэлхийн ууган үндсэн


хуулийн шүүх эрх мэдэл бүхий байгууллагын нэг болохын хувьд
дэлхийн Үндсэн хуулийн шүүхийн хамтын нийгэмлэг болон олон
улсын эрх зүйн нэг хэсэг байсаар ирсэн. Манай шүүх хүний
эрхийг хамгаалах болон Үндсэн хуулийг тайлбарлах чиглэлээр
онцгой шийдвэр гаргадагтай холбоотойгоор сүүлийн жилүүдэд
сонирхлын төв болсон гэж болно.

Газар зүйн өвөрмөц байршил, соёлын олон төрөл зүйл


болон түүхийн баялаг өв бүхий Турк Улсын Үндсэн хуулийн эрх
мэдэл бүхий байгууллага болохын хувьд Турк Улсын Үндсэн
хуулийн шүүх нь “Азийн Үндсэн хуулийн шүүх болон адилтгах
шүүхийн байгууллага” болон “Европын Үндсэн хуулийн шүүхийн
байгууллагуудын бага хурал” зэрэг дээрх арга хэмжээний ууган
гишүүний нэг юм. Түүнчлэн Турк Улсын Үндсэн хуулийн шүүх
дэлхийн өнцөг булан бүрийн Үндсэн хуулийн эрх мэдлийн
байгууллагуудын дээд байгууллага болох Үндсэн хуулийн шүүх
байгууллагын Дэлхийн бага хурлыг үүсгэн санаачлагчдын нэг
билээ

9.1. Олон улсын байгууллагуудтай хамтарсан ажиллагаа


Турк Улсын Үндсэн хуулийн шүүх гадаад хамтын
ажиллагааныхаа хүрээнд Европын Хүний эрхийн шүүх, Венецийн
Комисс (Эрх зүйгээр дамжуулан Ардчиллын хөгжил дэвшлийн
төлөөх Европын Комисс) зэрэг байгууллагатай хамтран ажиллах
харилцаандаа чухал ач холбогдолтой ханддаг. “Турк Улсын Үндсэн
хуулийн шүүхэд хандах иргэний өргөдлийг дэмжих нь (SIAC)”
төсөл Европын Зөвлөлийн Анкара дахь Хөтөлбөрийн газар Турк
148
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

Улсын Үндсэн хуулийн шүүхийн зохицуулалтын хүрээнд хэрэгждэг


болно. Энэхүү төслийг Европын Зөвлөл, Европын Холбоо
болон Турк Улс хамтран санхүүжүүлж байна. Төслийн оролцогч
талуудын хувьд Хууль зүйн Академи, Шүүх болон прокурорын
дээд зөвлөл, Цэргийн дээд шүүх, Төрийн зөвлөл, Хууль зүйн
яам, Давж заалдах шатны шүүх болон Туркийн “Bar” Нийгэмлэг
хамтран хэрэгжүүлдэг. Төслийн зорилго нь Турк Улсад иргэний
өргөдлийг дэмжих, эрчимжүүлэхэд оршино. Үндсэн хуулийн шүүх
дэлхийн Үндсэн хуулийн шүүх байгууллагын идэвхитэй гишүүн
байсаар ирсэн. Манай Шүүх дараахь Үндсэн хуулийн эрх мэдэл
бүхий байгууллагын олон улсын байгууллагын гишүүн болно.
Үүнд:

ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЛИЙН ДЭЛХИЙН БАГА


ХУРАЛ
Үндсэн хуулийн шүүх эрх мэдлийн Дэлхийн бага хурал нь
Европ, Ази, Америк болон Африк тивийн Үндсэн хуулийн шүүх,
Зөвлөл болон Дээд шүүхийг нэгтгэдэг байгууллага юм. Энэ нь
Үндсэн хуулийн шударга ёс-Үндсэн хуулийн хяналт ойлголтын
хүрээнд хүний эрх болон хуулийн дүрэм, журмын хүрээнд хүний
эрхийг хамгаалах нь ардчиллын үндсэн зарчим хэмээх ойлголтыг
эрхэмлэн хөгжүүлдэг.

ЕВРОПЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ШҮҮХҮҮДИЙН БАГА ХУРАЛ


Европын Үндсэн хуулийн шүүхүүдийн Бага хурал нь Европ
тивийн 40 гаруй орны Үндсэн хуулийн болон адилтгах шүүх
байгууллагыг нэгтгэн Үндсэн хуулийн хяналтыг зохион байгуулах
зорилгоор анх 1972 онд Дубровникт байгуулагдсан.

АЗИЙН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ШҮҮХ БОЛОН АДИЛТГАХ ШҮҮХ


БАЙГУУЛЛАГУУДЫН ХОЛБОО
Азийн Үндсэн хуулийн шүүх болон адилтгах шүүхийн
байгууллагуудын Холбоо (AACC) нь Үндсэн хуулийн шударга
ёсны төлөөх Азийн бүс нутгийн форум бөгөөд ардчилал, хууль
ёсыг дээдлэх болон Азийн улс орнуудын суурь эрхийн хөгжлийг
дэмжих, улмаар Үндсэн хуулийн шударга ёстой холбоотой
мэдээлэл, туршлага солилцох, байгууллага хоорондын нөхөрлөл,
хамтын ажиллагаанд дэмжлэг үзүүлэх зорилгоор 2010 оны 7
дугаар сард байгуулагдсан. Турк Улсын Үндсэн хуулийн шүүх
2012-2014 онд энэхүү AACC Холбооны удирдагчаар томилогдон
ажиллаж байсан. AACC Холбооны гишүүний хувьд Турк Улсын
Үндсэн хуулийн шүүх уг холбооны “Зуны сургууль” үйл ажиллагааг
149
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

2013 оноос хойш зохион байгуулж ирсэн.

9.2. ҮНДЭСНИЙ ХЭМЖЭЭНИЙ ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ШҮҮХ


БАЙГУУЛЛАГА ХООРОНДЫН ХАМТЫН АЖИЛЛАГАА
Өнгөрсөн арван жилийн хугацаанд манай Шүүх хоёр талт
хамтын ажиллагааг эрчимжүүлэх зорилгоор бусад улс орны
Үндсэн хуулийн болон Дээд шүүхийн 18 байгууллагатай хамтын
ажиллагааны “Санамж бичиг” байгуулсан болно. Энэ утгаараа
Шүүх шүүгч, судлаач болон бусад албан тушаалтнаас бүрдсэн
гадны төлөөлөгчдийг Туркийн ард түмний нөхөрсөг, зочломтгой
уламжлалт зан заншлаар хүлээн авах ажлыг зохион байгуулсан.
Ийм төрлийн үйл ажиллагаа нь талуудын харилцан ашиг
сонирхол, хамтын ажиллагаанд зохих хувь нэмэр оруулдаг тул
талууд харилцан зохион байгуулдаг юм.

10. Бусад

ТУРК УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ШҮҮХ БАЙГУУЛЛАГЫН


55 ЖИЛИЙН ОЙН АРГА ХЭМЖЭЭ
Турк Улсын Үндсэн хуулийн шүүхийн 55 жилийн ёслолын арга
хэмжээ нь 2017 онд Анкара Улсын Истанбул хотноо долоо орчим
хоногийн турш зохион байгуулагдсан. Байгууллагын ойн арга
хэмжээ нь нэн тэргүүнд улс орны нийгэм, ардчиллын тогтолцоонд
Шүүхийн оруулсан хувь нэмрийг үнэлэхэд оршиж байсан юм. Энэ
нь шударга ёс, хууль дээдлэх ёс, суурь эрх болон эрх чөлөө зэрэг
олон чиглэлд оруулсан хувь нэмрийг хүндэтгэсэн явдал болсон.

ДҮГНЭЛТ

Бүгд Найрамдах Турк Улсын Үндсэн хуулийн шүүх ардчилсан


Үндсэн хуулийн дэг журам, суурь эрх болон эрх чөлөөг хамгаалдаг.
Турк Улсын хувьд урд өмнө тохиолдож байгаагүй аймшигт
террорист төрийн эргэлт хийх оролдлого тохиолдсон. Турк Улсын
Үндсэн хуулийн шүүх төрийн онцгой байдлын үед ч суурь эрх
болон хувь хүний эрхийг хангах болно гэдэгт огтхон ч эргэлзэхгүй
байгааг энд дурдахыг хүсч байна. Турк Улсад нөхцөл байдал
хэвийн байдалд шилжиж, манай Шүүх бусад цаг үеийн адил
тайван байдалд шилжих явцын амин чухал үүргээ гүйцэтгэсээр
байна. Хууль тогтоомж Үндсэн хуулийн шүүхэд иргэний өргөдлийн
тоог нэмэгдүүлнэ гэдэгт огт эргэлзэхгүй байна. Энэ нь Шүүхийн
ажлын ачааллыг нэмэгдүүлэх талтай ч бид оновчтой арга хэлбэр

150
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

нэвтрүүлэх замаар асуудлыг шийдвэрлэнэ гэдэгтээ итгэлтэй


байна.

Үндсэн хууль шүүх, эсвэл Улсын дээд шүүхийн удирдлага,


шүүгчийн хувьд хэрэв ардчилсан Үндсэн хуулийн хууль тогтоомж
үгүй бол шүүхээр Үндсэн хуульд заасан эрхээ хамгаалуулах
тогтолцоо байхгүй гэдгийг сайтар ойлгох ёстой.

Анхаарал хандуулсанд баярлалаа.

151
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

Dr., Assoc. Prof. RECAI AKYEL


Judge of the Constitutional Court of the Republic of Turkey

ACTUAL ISSUES AND PROSPECTS OF THE TURKISH


CONSTITUTIONAL JUSTICE

Dear Participants,

Ladies and Gentlemen,

I would like to thank President MR. N. JANTSAN and the


Constitutional Court of MONGOLIA for the kind invitation they
submitted on the occasion of the activities in celebration of the “25th
Anniversary of Establishment of the Constitutional Court of Mongolia”
and I also would like to thank for the warm hospitality.

I would like to express that I feel happy to be here and to address


to this community composed of my distinguished colleagues, whithin
an international conference on a theme ‘Constitutional Justice: Actual
issues and prospects’ in commemoration of the 25th Anniversary of
its foundation. I congratulate the Constitutional Court of Mongolia on
its 25th Anniversary.

Within 15 minutes, I would like to deliver a presentation in


summary and in general terms to you on Actual Issues and Prospects
of the Turkish Constitutional Justice.

1. INTRODUCTION

The Turkish Constitutional Court, being one of the oldest


constitutionality review organs established in Europe, has accumulated
a sizeable amount of experience in its history of more than fiftyfive
years. You can find reflections of the development of constitutional
justice in our country and the Court’s transformation process up to
present in this speech.
The basic function of the Constitutional Court of Turkey can be
sum-marized as safeguarding and promoting democracy, rule of law
and the fundamental rights and freedoms. In performing this crucial
function, the Court has learned a lot from its past experiences and
continuously developed its jurisprudence to better address the needs
of the time.
I am more than happy to express that Turkish Constitutional
152
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

Court has shown a significant progress to achieve a paradigm shift


and adopted a “rights-based paradigm” in the recent years. Our
Court strives to establish constitutional and individual justice through
constitutionality review and individual application. Consequently, the
Constitutional Court has become the bulwark of fundamental rights
and freedoms to a considerable extent.
This paradigm shift can be tracked down especially in our
judgments concerning individual applications. In these judgments, the
Constitutional Court adopted an approach which broadens the scope
of protection and enhances the standards for fundamental rights and
freedoms. These judgments also increase the prestige of the Court
in international arena by providing us the opportunity to contribute to
corpus of universal law.
We are more than willing to share our knowledge and experience
with our counterparts in other countries and improve the Court by
learning from theirs. We firmly believe that a strong cooperation
among the organs of constitutional justice all around the world will
make significant contribution to realizing our common ideal of a fair
and peaceful world.
Therefore, we welcome all requests and proposals to establish
means of communication and cooperation with other constitutional
courts and equivalent institutions. If anyone would like to learn more
about the Constitutional Court of Turkey, they may visit our website
at www.constitutionalcourt.gov.tr or request specific information from
our relevant departments.

2. BEFORE THE CONSTITUTIONAL COURT

Considering the fact that the European model of constitutional


adjudication developed after the World War II, it is not surprising that the
earliest versions of Turkish Constitutions, the first written Constitution
of Turkish history dated 1876, and 1921 and 1924 Constitutions did
not have provisions establishing a constitutional review mechanism.
However, there are some provisions which bear hints of
constitutionality review as early as in the constitution of 1876. For
instance, Article 115 of the constitution of 1876 adopts the principle
of the supremacy of constitution by stating “No provision of the
Constitution can, under any pretext whatsoever, be suspended or
neglected.”
Similarly, Article 64 of the constitution of 1876 prescribes not a
legal but a political review of constitutionality by stating “The Senate
examines the Bills or Budget transmitted to it by the Chamber of
153
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

Deputies. If in the course of the examination of a Bill the Senate finds


a provision contrary to the sovereign rights of the Sultan, to liberty, the
Constitution, the territorial integrity of the Empire, the internal security
of the country, to the interests of the defence of the country, or to
morality, it rejects it definitely by a vote, assigning its reasons; or it
sends it back, accompanied by its observations, to the Chamber of
Deputies, demanding that it should be amended or modified in the
sense of those observations.”
The 1921 Constitution contained no provision relating to the
constitutional adjudication. Later on, the 1924 Constitution adopted
the supremacy of the constitution and explicitly prescribed that laws
cannot be contrary to the Constitution by stating in Article 103 “None
of the provisions of this Constitution may be arbitrarily modified
on any pretext; neither may the enforcement of any provision be
suspended. No law shall be in contradiction to the Constitution.”
However, the 1924 Constitution introduced no mechanism carrying
out the constitutionality review of the norms.

3. ESTABLISHING OF THE CONSTITUTIONAL COURT

3.1. THE 1961 CONSTITUTION


The Turkish Constitutional Court was first established by the
1961 Constitution. In that period, only a few countries in Europe
(Austria, Germany and Italy) had a constitutional adjudication
mechanism. Therefore, Turkish Constitutional Court is one of the
oldest constitutional courts established in Europe.
Article 8 of the 1961 Constitution adopted the supremacy and
the binding force of the Constitution by stating “Laws shall not be
in conflict with the Constitution. The provisions of the Constitution
shall be fundamental legal principles binding the legislative, executive
and judicial organs, administrative authorities and individuals” The
Constitution also established a Constitutional Court to carry out the
constitutional review of laws under Article 145 and subsequent articles
of the Constitution. As stated above, Turkey is one of the first countries
to adopt the constitutional adjudication, which is considered to be the
most important and ultimate level in the development of the rule of
law. The Court started operating in 1962 following the enactment of
the Law No. 44 on Establishment and Rules of Procedures of the
Constitutional Court (dated 22.4.1962)

3.2. THE 1982 CONSTITUTION


The system of constitutional review established by the 1961
154
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

Constitution was preserved in the 1982 Constitution with a few


changes. Articles 146-153 of the Constitution lay down in detail the
composition, duties, working methods of the Constitutional Court
and other issues concerning constitutional review. The Constitutional
Court carried out its duties until 2011 according to the Law No. 2949
(dated 10.11.1983).
Since the composition, powers and structure of the Court were
changed considerably by the constitutional amendments in 2010,
a new law was enacted in 2011. The new Law on Establishment
and Rules of Procedures of the Constitutional Court (No. 6216,
30.3.2011), spelling out the provisions of the Constitution, stipulates
its organization, independence, proceedings, disciplinary infractions
and disciplinary proceedings. The procedure of the Constitutional
Court are established by the Rules of Procedure of the Court.
The introduction of individual application mechanism through the
constitutional amendments in 2010 provided for an effective means
to ensure better protection of the fundamental rights and freedoms of
individuals. With the amendments made to that end, the citizens are
entitled the right to individual application, and Constitutional Court is
assigned the duty to examine and rule on such applications for the
protection of individual rights and freedoms.

4. THE ADJUDICATION PROCEEDINGS OF THE COURT

According to Article 149 of the Constitution, the Constitutional


Court consists of two sections and a plenary. Each section convenes
under the chairmanship of a vice-president with the participation of
four members. The plenary shall convene with the participation of at
least twelve members under the chairmanship of the President of the
Constitutional Court or a vice-president determined by the President.
The sections and the plenary shall take decisions by absolute majority.
Commissions may be established to examine the admissibility of the
individual applications.
It is within the competence of the plenary to hear the cases and
applications concerning political parties, actions for annulment and
objection and trials where it acts as the Supreme Criminal Court.
The sections are endowed with the power to decide on admissibility
and merits of individual applications. The commissions are solely
responsible for decisions of admissibility of individual applications.
The Constitutional Court examines cases on the basis of
documents in the case file, except where it acts as the Supreme
Criminal Court. Nonetheless, it may decide to hold hearings for
155
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

individual applications. When it deems necessary, the Court also may


call on those concerned and those having knowledge relevant to the
case, to present oral explanations. The Constitutional Court, in cases
relating to dissolution of a political party, shall hear the indictment of
the Chief Public Prosecutor of the Court of Cassation and the defense
of the chairman of the relevant political party or a proxy appointed by
the chairman.

5. THE DECISION MAKING BODIES OF THE COURT

The plenary shall convene with the participation of at least twelve


members under the chairmanship of the President of the Constitutional
Court or a vicepresident determined by the President.

5.1.PLENARY OF THE CONSTITUTIONAL COURT


The Plenary, consisting of seventeen members including the
President of the Court, shall convene with the participation of at
least twelve members under the chairmanship of the President or a
vice-president determined by the President. As a rule, the Plenary
shall take decisions by absolute majority. However, annulment of
constitutional amendments, dissolution of political parties, or their
deprivation from state aid, shall be decided with a two-thirds majority
of members attending the meeting.

5.2. SECTIONS OF THE CONSTITUTIONAL COURT


There are two Sections of the Court each consisting of seven
members and presided by a vice-president. The Sections shall
convene with five justices and take their decisions with a simple
majority.
The main duty of the Sections is to examine and adjudicate
on the merits of individual applications. However, if a Commission
deems it necessary for the adoption of a principal judgment, then the
application is referred to the Section where the admissibility review
may be carried out together with the review on the merits.

5.3.COMMISSIONS OF THE CONSTITUTIONAL COURT


There are three Commissions under each Section. Each
commission consists of two members and shall decide unanimously.
When unanimity cannot be ensured, the case shall be referred to the
Section.
The Commissions are mainly responsible for deciding on
the admissibility of individual applications. The draft decisions on
156
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

admissibility prepared by the rapporteur-judges of the Commissions


shall be ruled upon by the Commissions.
If the admissibility review of an individual application requires
to determine whether the relevant application bears importance
for interpreting and implementing the Constitution and defining the
scope and limits of the fundamental rights or to ascertain whether the
applicant sustained a significant damage, then the Commission may
refer the case file to the Section without deciding on the admissibility
review of the application. The Commissions may refer the case file
to the Sections as well if a principle decision is to be made by the
Sections in order for the application to be concluded or if the decision
to be made is likely to conflict a previous decision of the Court.

6. THE PRIORITY OF THE DUTIES AND POWERS OF THE


COURT IS PROTECTING CONSTITUTIONAL ORDER AND
DEMOCRATIC VALUES

The Constitutional Court of the Republic of Turkey protects


the democratic constitutıonal order and fundemental rigths and
freedooms. The raison d’etre of the Turkish Constitutional court is to
protect the democratic constitutıonal order and fundamental rights
and freedooms.
The year 2016 leaves an unforgettable mark in the Turkish and
World Political history with its fight for democracy. A junta within the
Turkish Armed Forces attempted a coup d’état at the night of 15 July
2016; and the winner in the sequel of the heroic struggle of the holy
Turkish Nation, has been freedom and democracy.
The aim of the coup attempt of July 15 was essentially to abolish
the democratic Constitutional order and fundamental rights and
freedoms it has been protecting. The Constitutional Court pointed out
in his statement that it made in the early hours of the coup attempt as
the clashes still went on that this “attempt against the constitutional
order was undemocratic” and repudiated it explicitly. The Constitutional
Court, was the first state institution to announce to the national and
international public with its statement that it repudiates all kinds of
antidemocratic attempts against the constitutional order. The Court,
for the first time in its history, announced that it stands on the side of
the constitution and fundamental rights by releasing a statement with
the following words:
“We repudiate all kinds of antidemocratic attempts against the
constitutional order and we would like our glorious nation to know that
we stand beside the democratic constitutional state”.
157
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

The “Fetullahist Terror Organization” (FETÖ) and/or the “Parallel


State Structure” (PDY) established its cadre especially in the Turkish
Armed Forces (TAF), civil administrative institutions, the judicial
bodies, police force and educational institutions. To effectively fight
against the FETÖ/PDY after the coup attempt of July 15 the state of
emergency was declared and in this scope the Decree Law no.667
about the measures taken during the state of emergency was enacted.
On 4/8/2016 it was decided unanimously by the Plenary of the
Court pursuant to Article 3 of the mentioned decree law that it was no
longer appropriate for the two Justices,Who the Plenary considered
that they were related to the Parallel State Sturcture, to stay in
profession and removed them from the Office. İn addition, a number of
rapporteurs, assistant rapporteurs and staff members were removed
from Office at the court.

7. THE JURISDICTION OF THE COURT

The constitutionality of laws, decree laws and the Rules of


Procedure of Turkish Grand National Assembly or the provisions
thereof may be challenged directly before the Constitutional Court
through an annulment action by persons and organs empowered by
the Constitution.

The Constitutional Court does not act ex officio. It has to work on


the basis of relevant applications filed in the Court. The Constitution
defines a strictly limited range of bodies that are authorized to access
to the Constitutional Court. Under the Constitution, access to the
Court can be made in the following ways:

7.1.CONSTITUTIONAL REVIEW OF NORMS ACTION FOR


ANNULMENT (ABSTRACT REVIEW OF NORMS)
The constitutionality of laws, decree laws and the Rules of
Procedure of Turkish Grand National Assembly or the provisions
thereof may be challenged directly before the Constitutional Court
through an annulment action by persons and organs empowered by
the Constitution. The President of the Republic, parliamentary group
of the party in power and of the main opposition party and a minimum
of one-fifth of the total number of members of the Parliament have the
power to apply for an annulment action to the Constitutional Court. If
more than one political party is in power, the party having the greatest
number of deputies exercises the power to apply for an annulment
action.
158
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

The power to apply for annulment directly to the Constitutional


Court lapses sixty days after publication in the Official Gazette of
the contested law, the decree laws, or the Rules of Procedure of
Parliament.
The examination and verification of laws as to form shall be
restricted to consideration of whether the requisite majority was
obtained in the last ballot; the verification of constitutional amendments
shall be restricted to consideration of whether the requisite majorities
were obtained for the proposal and in the ballot, and whether the
prohibition on debates under expedited procedure was observed.
Verification as to form may be requested by the President of the
Republic or by one-fifth of the members of the Parliament.
Applications for annulment on the grounds of defect in form
shall not be made after ten days have elapsed from the date of
publication of the law; and it shall not be appealed by other courts to
the Constitutional Court on the grounds of defect in form.

7.2. CONTENTION OF UNCONSTITUTIONALITY (CONCRETE


REVIEW OF NORMS)
Contention of unconstitutionality can be initiated by the general,
administrative and military courts ex officio or upon the request
of parties involved in a case that is heard by the relevant court.
Applications are made by correspondence.
According to Article 152 of the Constitution, if a courta quo finds
that the law or the decree law or a provision thereof to be applied
in a pending case is unconstitutional, or if it is convinced of the
seriousness of a claim of unconstitutionality that may be submitted
by one of the parties, it applies to the Constitutional Court to decide
on constitutionality and it postpones the proceeding of the case until
the Constitutional Court decides on the issue. The Constitutional
Court should decide on the matter within five months of receiving the
contention. If no decision is reached within this period, the applicant
court a quo should decide the case under existing legal provisions.
No allegation of unconstitutionality may be made with regard to the
same legal provision unless ten years elapse after publication in the
Official Gazette of the decision of the Constitutional Court dismissing
the application on its merits.

7.3. INDIVIDUALAPPLICATION (CONSTITUTIONAL COMPLAINT)


Individual application was introduced into the Turkish legal
system by the 2010 constitutional amendments and 23 September
2012 was determined as the first day of receiving applications. Article
159
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

148 of the Constitution stipulates that anyone who considers that


his/her constitutional rights set forth in the European Convention on
Human Rights have been infringed by a public authority will have a
right to apply to the Constitutional Court after having exhausted other
administrative and judicial remedies.
The Law No. 6216 provides the conditions and procedures of the
individual application.
The jurisdiction of the Court ratione materiae comprises
fundamental rights and liberties which are regulated by both the
Constitution and the European Convention on Human Rights. But
some acts of public power exempted from the scope of individual
application. No application can be lodged against legislative acts and
regulatory administrative acts. The rulings of the Constitutional Court
and transactions that have been excluded from judicial review by the
Constitution cannot be the subject of individual application.
The jurisdiction of the Court ratione personae comprises both
real and legal persons. However, public legal persons cannot lodge
individual applications while, private-law legal persons may apply
solely on the ground that their rights concerning legal personality
have been violated. Foreigners may not lodge individual applications
concerning rights exclusive to Turkish citizens.
According to the Constitution and the Law, individual applications
must be filed within thirty days, from the date of the notification of the
final proceeding which exhausts all legal remedies.
Admissibility examination of individual applications is to be made
by commissions. The structure of the commissions has not been
regulated by the Law and it was left to the Rules of Procedure. A
commission which consists of two justices of the Court may decide
unanimously that an application is inadmissible. If a Commission cannot
reach a conclusion in examining the admissibility of an application,
then the President of the relevant section may decide to conduct joint
examination of admissibility and merits of the application. The aim
of the admissibility examination is to control whether the application
is within the jurisdiction of the Court. But the Law empowered the
Court to eliminate some trivial applications. The Court may declare
an application inadmissible if it is manifestly ill-founded or if it does
not bear any significance for the interpretation or application of
the Constitution or for the determination of the scope and limits of
fundamental rights and the applicant did not suffer any significant
damage. The rationale behind the recognition of the admissibility
criteria is to protect the Court from excessive workload and to provide
more time to deal with serious fundamental rights allegations.
160
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

Before lodging an individual application, all legal and


administrative remedies must be exhausted.
If an application is found admissible, it is examined by a section
on the merits. The sections convene with four members under the
chairmanship of a vice-president. Principally the examination is to be
made on the file, but section may decide to hold a hearing if it deems
necessary to do so.
In order to prevent any conflict between the Constitutional
Court and other courts both the Constitution and the Law provided
that examination of the sections on the merits is limited to determine
whether a fundamental right has been violated and they cannot
examine the matters which will be dealt with at the appeal or cassation
stages.
This provision is interpreted by the Constitutional Court in a
manner that its role in examination of individual application consists
solely of determining whether the applicant’s fundamental rights have
been violated. The Court refrains from further commenting on the
actions of the judicial bodies, the facts of the case and the proper
interpretation of laws by other courts.
The Law also provides that individual applications are subject to
payment of a court fee. However, the Court may grant legal aid for
those who cannot afford. The Court may impose a fine of up to 2000
Turkish Liras in addition to the costs arising from the proceedings on
the applicants who clearly abused the right of individual application.

7.4. DISSOLUTION OF POLITICAL PARTIES


According to Article 69 of the Constitution, the dissolution of political
parties shall be decided by the Constitutional Court, following the filing
of a suit to that effect by the Office of the Chief Public Prosecutor of
the Court of Cassation. The Constitutional Court examines the case
and gives its judgment on the basis of verbal hearings including the
defense made by the defendant party and assertions made by the
Chief Public Prosecutor; and on the basis of the report prepared in
respect of merits by the appointed rapporteur-judge.
Article 68/4 of the Constitution stipulates that the statutes,
programs and the activities of political parties shall not be contrary to
the independence of the State, its indivisible integrity with its territory
and nation, human rights, the principles of equality and rule of law,
sovereignty of the nation, the principles of the democratic and secular
republic. The Turkish Constitution enumerates certain prohibitions
that could lead to the dissolution of political parties.
The Constitutional Court may rule, instead of dissolving them
161
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

permanently, that the concerned political party be deprived of state


financial aid wholly or in part, in accordance with the severity of the
actions brought before the Court.

7.5. FINANCIAL AUDIT OF POLITICAL PARTIES


According to Article 69 of the Constitution, the auditing of the
income, expenditure and acquisitions of political parties is within the
competence of the Constitutional Court. The Court receives assistance
from the Court of Accounts in performing its task of auditing. The
judgments rendered by the Court as a result of the auditing are final.

7.6. TRIAL OF STATESMEN BEFORE THE SUPREME


CRIMINAL COURT
The Constitutional Court, acting as the Supreme Criminal Court,
tries for offences relating to their official functions the President of
the Republic, Speaker of the TGNA, Prime Minister and Ministers,
presidents and members of the Constitutional Court, the Court of
Cassation, the Council of State, the Military Court of Cassation,
the Supreme Military Administrative Court and the Chief Public
Prosecutors, Deputy Public Prosecutors, and the presidents and
members of the High Council of Judges and Prosecutors and of the
Court of Accounts, the Commander of Turkish Armed Forces (Chief
of Staff), the Commanders of the Land, Naval and Air Forces and the
General Commander of the Gendarmerie.
The prosecution in matters concerning the Supreme Criminal
Court is exercised by the Chief Public Prosecutor or his deputy. One
or several of the assistants to the Chief Public Prosecutor may also
participate in the trials.The parties to trial may request the Court to
review its judgments. The Plenary, acting as Supreme Criminal Court,
shall take the decision which will be final.

8. NATURE & EFFECTS OF THE COURT’S JUDGMENTS

The decisions of the Court bind legislative, executive and judicial


organs, administrative authorities and persons and corporate bodies.
Laws, decree laws, the Rules of Procedure of the Turkish
Grand National Assembly, or relevant provisions thereof, cease to
have effect from the date of publication of the annulment decision
in the Official Gazette. In other words, when a law is invalidated by
the Constitutional Court, it becomes ineffective as from the date of
publication of the Court’s decision. If the Court deems it necessary,
it may also decide to postpone the date of the entry into force of
162
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

its decision. This date cannot be more than one year from the date
of publication of the decision in the Official Gazette. According to
Article 153 of the Constitution, the annulment decision cannot have a
retroactive effect.
Judgments of the Constitutional Court are final. However,
judgments of the Court when acting as the Supreme Criminal Court
may be re-examined upon request. Annulment decisions cannot be
made public without a statement of reasons (Art. 153).
No law can be in conflict with the Constitution. The Constitutional
Court is given the power to interpret the Constitution and to invalidate
the unconstitutional laws. The decisions of the Court bind legislative,
executive and judicial organs, administrative authorities and persons
and corporate bodies (Art. 153). In other words, legislative, executive
and judicial branches have no power to modify or delay the execution
of the decisions of the Constitutional Court.
In individual application cases, the Constitutional Court decides
whether the fundamental rights of the applicant have been violated
or not. If it finds violation, it may also decide what should be done in
order to redress the violation and its consequences.
In case the violation has been caused by a court decision, the
Constitutional Court sends the file to the competent court for retrial
in order to restore the fundamental rights of the applicant. But if the
Constitutional Court deems that there will be no use of a re-trial, then
it may decide on compensation for the applicant or it may ask the
applicant to file a case before the competent first-instance court to
seek compensation for the damages s/he suffered.

9. INTERNATIONAL COOPERATION

The Constitutional Court of Turkey maintains constant


professional contact with national and international courts. There is
ample opportunity for such exchange when the justices of the Court
visit their counterparts within and outside Europe and Asia and receive
foreign delegations in Ankara.
The Constitutional Court of Turkey, being one of the oldest
constitutional justice organs of the world, has always seen itself
as part of the international legal order and the global community of
constitutional courts. The Court has become a centre of interest in
recent years due to its landmark decisions in the field of human rights
and constitutional interpretation.
The Constitutional Court maintains constant professional contact
with national and international courts. There is ample opportunity for
163
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

such exchange when the justices of the Court visit their counterparts
within and outside Europe and Asia and receive foreign delegations
in Ankara.
Being the constitutional justice organ of Turkey, a country with
unique geographic location, diverse cultural links and rich heritage of
history, Turkish Constitutional Court is among the first members of both
“Conference of the European Constitutional Courts” and “Association
of Asian Constitutional Courts and Equivalent Institutions”. The
Turkish Constitutional Court is also one of the founding members of
the World Conference on Constitutional Justice, which is an umbrella
organization for all the constitutional justice organs and organizations
from around the world.

9.1. COOPERATION WITH INTERNATIONAL ORGANIZATIONS


The Constitutional Court of Turkey attaches utmost importance to
its relations with the Council of Europe, especially with the European
Court of Human Rights and the Venice Commission (The European
Commission for Democracy through Law).
A project titled “Supporting the Individual Application to the
Constitutional Court in Turkey (SIAC)” is being implemented by
the Ankara Programme Office of the Council of Europe under the
coordination of the Constitutional Court of Turkey. This project is co-
funded by the Council of Europe, EU and Turkey.
Among the stakeholders of the project are the Court of Cassation,
the Council of State, Ministry of Justice, the High Council of Judges
and Prosecutors, the Military Court of Cassation, the Supreme
Military Administrative Court, Union of Turkish Bar Association and
Justice Academy. The overall objective of the Project is to ensure the
effectiveness of the individual application system in Turkey.
The Constitutional Court has always been an active member in
the global community of constitutional courts. The Court is member
to the following international organizations in the field of constitutional
justice:

WORLD CONFERENCE ON CONSTITUTIONAL JUSTICE


The World Conference on Constitutional Justice unites 104
Constitutional Courts and Councils and Supreme Courts in Africa,
the Americas, Asia and Europe. It promotes constitutional justice-
understood as constitutional review including human rights case-law-
as a key element for democracy, the protection of human rights and
the rule of law.

164
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

THE CONFERENCE OF EUROPEAN CONSTITUTIONAL


COURTS
The Conference of European Constitutional Courts, which was
established in Dubrovnik in 1972, brings together representatives
of 40 European constitutional or equivalent courts conducting a
constitutional review.

ASSOCIATION OF ASIAN CONSTITUTIONAL COURTS AND


EQUIVALENT INSTITUTIONS
Association of Asian Constitutional Courts and Equivalent
Institutions, or AACC, is an Asian regional forum for constitutional
justice established in
July of 2010 to promote the development of democracy, rule
of law and fundamental rights in Asia by increasing the exchanges
of information and experiences related to constitutional justice and
enhancing cooperation and friendship between institutions exercising
constitutional jurisdiction.
Turkish Constitutional Court undertook the term presidency for
the period between 2012-2014. As a member of the AACC, the Court
has been organising the “Summer School” of the Association since
2013.

9.2. COOPERATION WITH NATIONAL CONSTITUTIONAL


COURTS
In the last decade, the Court signed around eighteen memoranda
of understanding with other constitutional and supreme courts in order
to enhance bilateral cooperation activities. In this respect, the Court
hosts foreign delegations, judges, researchers and staff members of
constitutional courts with the spirit of traditional Turkish hospitality
and friendship. Such Protocols of Cooperation serve as a basis for
mutually beneficial exchanges that we organize with our counterpart
institutions for the benefit of both parties.

10. OTHERS

55TH ANNIVERSARY OF THE TURKISH CONSTITUTIONAL


COURT
Turkey had a ceremony on the occasion of the 55th Anniversary
of the Constitutıonal Court 2017, in Ankara and İstanbul, for nearly
one week. The anniversary of the Court provided prime opportunities
to evaluate the contributions of the Court to society and democtaric
system. That was with respect to the contributions to a series of
165
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

values including Justice, the rule of law and the fundamental rights
and freedoms.

CONCLUSION

The Constitutıonal Court of the Republic of Turkey protects


the democratic constitutıonal order and fundemental rigths and
freedooms.
Turkey faced a devastating terrorist coup attempt that our country
had ever faced before.
I would like to mention that there is no doubt that Turkish
Constitutional Court is to ensure the fundamental freedoms and
rights of individuals in the state of emergency period. Turkey is
getting normalized and our Court has been exercising its vital role
in the normalization period as in other times. There is no doubt that
the application of decree laws will increase the number of individual
applications before theConstitutional Court. That will deteriorate the
situation regarding the already heavy workload of the Court. I am sure
we will sort out this problem by employing effective means.
We, as the Presidents and Judges of constitutional or supreme
courts, should be very well aware of the fact that if there is no
democratic constitutional order, there would be no constitutional rights
to be protected by these courts.

Thank you for your attention.

166
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэцийн гишүүн


Д.ГАНЗОРИГ

ҮНДСЭН ЭРХИЙН МАРГААН –


ЦЭЦ ШИЙДВЭРЛЭХ БОЛОМЖ, ХАНДЛАГА

Нэг. Удиртгал

Үндсэн хууль бол иргэн болон төрийн харилцааны үндсийг


баталгаажуулан төрийн өөрийнх нь зохион байгуулалтыг тогтоож,
эрх хэмжээ, төрийн байгууллагуудын чиг үүргийг заагласан эрх
зүйн хамгийн дээд хүчин чадалтай хууль байдаг. Иймд түүнийг
хэлбэрэлтгүй хэрэгжүүлэх нь улс орнуудын хувьд нэн чухал
асуудал болдог. Энэ зорилгын үүднээс Үндсэн хуулийг өөрийг нь
хамгаалах, түүнийг баталгаатай хэрэгжүүлэхэд Үндсэн хуулийн
хяналт хэрэгтэй болохыг тогтоосон билээ. Үндсэн хуулийг иргэд
бус зөвхөн эрх мэдэлтнүүд зөрчих боломжтой. Иймд Үндсэн
хуулийн хяналтын гол зорилт нь төр, түүний албан тушаалтан
Үндсэн хуулийг гажуудуулахаас хамгаалахад оршдог.

Ардчилсан тогтолцоог төрийн удирдлагын үндэс болгосон


улс орнуудад Үндсэн хуулийн шүүхийг байгуулж, төрийн үйл
ажиллагаанд шүүхийн хяналтыг төлөвшүүлэх, улмаар Үндсэн
хуулийг хамгаалж, түүнийг амьд үйлчилдэг эрх зүй болгох
хандлага нийтлэг байна. Энэ хандлага Европ болон Азийн ихэнх
улс оронд өөрийн байр сууриа нэгэнт эзэлсэн байна. Түүнчлэн,
Үндсэн хуулийн шүүхийн хяналтын тогтолцоо нь Үндсэн хуулиар
баталгаажуулсан хүний буюу иргэний эрхийг хамгаалах үр дүнтэй
механизм болж чаддаг давуу тал үүнд нөлөөлсөн юм.

Хоёр. Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц, түүний үйл


ажиллагааны Үндсэн хуулийн үндэс

Монгол Улс 1992 онд шинэ Үндсэн хуулиа батлахдаа Үндсэн


хуулийн хяналт хэрэгжүүлэх эрх зүйн үндсийг тогтоосон бөгөөд
гарааны ижил нөхцөлтэй байсан хуучин социалист улс орнуудын
хандлага болон нэг эрх зүйн бүлд хамаарах Европын улс орнуудад
нэгэнт өргөн дэлгэрсэн загвар болох Үндсэн хуулийн хяналтыг
шүүхийн журмаар хэрэгжүүлэх загварын хүлээн авсан гэж үзэж
болно.

Монгол Улсын Үндсэн хуулийн Жаран дөрөвдүгээр зүйлд


167
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

“Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц бол Үндсэн хуулийн


биелэлтэд дээд хяналт тавих, түүний заалтыг зөрчсөн тухай
дүгнэлт гаргах, маргааныг магадлан шийдвэрлэх бүрэн эрх бүхий
байгууллага мөн”1 хэмээн заасан нь Цэцийн зохион байгуулалт,
үйл ажиллагааны үндсэн суурь зохицуулалт мөн. Ийнхүү Монгол
Улс Үндсэн хуулийн цэц нэртэй Үндсэн хуулийн шүүхтэй болсон
нь манай улсын хувьд орчин үеийн ардчилсан эрх зүйт төр рүү
хийсэн зарчмын том алхам болсон2 хэмээн дүгнэж болно.

Үндсэн хуулийн Жаран дөрөвдүгээр зүйлийн 1 дэх хэсгийг


зөв ойлгох нь Үндсэн хуулийн цэцийн цаашдын хөгжилд маш
хүчтэй нөлөөлөх хандлага ажиглагдаж байна.

Монгол Улсын Үндсэн хуулийн тайлбарт (албан бус) “Энэхүү


заалтыг өнгөцхөн харахад Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц
а) Үндсэн хуулийн дээд хяналт тавьдаг; б) Үндсэн хуулийн заалтыг
зөрчсөн дүгнэлт гаргадаг; в) Үндсэн хуулийн маргааныг магадлан
шийдвэрлэдэг ийм гурван эрхтэй байгууллага юм шиг ойлгогддог.
Тэгвэл энэ заалтыг Үндсэн хуулийн цэцийн талаарх Үндсэн
хуулийн бусад заалттай харьцуулж нарийвчилсан шинжилгээ
хийж үзвэл Үндсэн хуулийн цэц өвөрмөц онцлогтой, бие даасан,
байнгын ажиллагаатай, зөвхөн Үндсэн хуулийн заалтыг зөрчсөн
маргааныг дагнан шийдвэрлэдэг тусгай шүүх юм” гэсэн бол зарим
судлаач үүнийг бүр эсрэгээр нь тайлбарлах оролдлого хийсэн нь
байна. Мэдээж хэрэг, энэ заалт нь Үндсэн хуулийн бусад зүйл,
заалтгүйгээр тайлбарлагдах аргагүй боловч чухамхүү үүнийг
хэрхэн хийснээс үндсэн эрхийн маргааныг шийдвэрлэх эсэх нь
тодорхой болох юм.

Үндсэн хуулийн Жаран зургадугаар зүйлийг ихээхэн гол


болгодог хуульч нар ч бий, бас түүнийг үгүйсгэдэг хуульч нар
ч бий. Ер нь тухайн үеийн хууль тогтоомжийг баталж байсан
техникийг харвал, ихэвчлэн “тоочих” хандлага байсныг дурдмаар
байна. Хууль тогтоомж огт хэрэглэж үзээгүй нийгмээс эрх зүйт
төрийн үзлийг дээдлэх нийгэм рүү алхахад тодорхойгүй зүйл
асар их байдгаас “сэргийлж”, Үндсэн хуулийн хяналтад хамаарах
1
Үндсэн хуулийн Жаран дөрөвдүгээр зүйлийн 1 дэх хэсгийн агуулгын талаар
эрдэмтэн судлаач нар тайлбарлах оролдлого хийж, энэ заалтын багтаамжийн
талаар янз бүрээр бичиж байгааг дурдъя.
2
Ц.Сарантуяа “Үндсэн хууль ба Үндсэн хуулийн шүүх: Үндсэн хуулийг шүүхийн
журмаар хамгаалах асуудалд”, “Монгол Улсын төр, эрх зүй” сэтгүүл, 2002., №1,
21 дэх тал.

168
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

шийдвэр (хууль, тогтоол, зарлиг гэх мэт), албан тушаалтны


үйл ажиллагаа (Ерөнхийлөгчөөс эхлүүлээд Улсын ерөнхий
прокурор хүртэл)-г тоочиж заасан болов уу гэж таамаглаж байна.
Ойлголтыг хэвшүүлэх, төлөвшүүлэх, тодорхой болгох зэргээс
эхлүүлээд тоочих зарчимд эерэг зүйл их бий. Харин одоо нэгэнт
тогтсон ойлголтоо төгөлдөржүүлэх шаардлага байгааг дараагийн
хэсгүүдэд тодорхой дэвшүүлнэ.

Үндсэн хуулийн цэцийн үйл ажиллагаанд шууд хамааралтай


заалт бол Далдугаар зүйл мөн.1 Органик онолын дагуу хууль
тогтоох, гүйцэтгэх, шүүх эрх мэдлийн аль ч байгууллагаас гаргасан
шийдвэр Үндсэн хуульд нийцэх ёстой болохыг маш тодорхой
бөгөөд энгийнээр энэ зүйлд заасан байна. Өөрөөр хэлбэл, дээр
дурдсан 3 эрх мэдлийн байгууллагаас гаргасан шийдвэр Үндсэн
хуульд заасан хүний үндсэн эрхэд халдаж болохгүй гэсэн үг юм.
Энэхүү заалтыг Үндсэн хуулийн цэцийн үйл ажиллагаатай холбож
байгаагийн учир нь өмнө дурдсанчлан Үндсэн хуулийн Жаран
дөрөвдүгээр зүйлд зааснаар Үндсэн хуулийн биелэлтэд дээд
хяналт тавих нь Цэцийн гол үүрэг билээ.

Гурав. Үндсэн эрхийн хамгаалал - Цэцийн туршлага

Монгол Улсын Үндсэн хууль ёсоор иргэн (Монгол Улсын,


гадаадын, харьяалалгүй хүн) өөрт хамааралтай болон өөрт
хамааралгүй асуудлаар Үндсэн хуулийн цэцэд хандаж мэдээлэл,
өргөдөл гаргах эрхтэй. Үндсэн хуулийн цэц 1992 оны 7 дугаар
сараас 2016 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдөр хүртэлх хугацаанд
нийт 2317 өргөдөл, мэдээлэл, хүсэлт авчээ. Эдний ихэнх нь
иргэдээс ирсэн өргөдөл байна.2

Үндсэн хуулийн маргаан үүсгэн Цэцийн хуралдаанаар хянан


хэлэлцсэн нийт өргөдөл, мэдээллийн 53 орчим хувь нь хүний
эрхийн холбогдолтой Үндсэн хуулийн заалтыг3 зөрчсөн эсэх
тухай байжээ. Үүнээс хүний эрхийн талаар Үндсэн хуулийн
холбогдох заалтыг 41 хувь нь зөрчсөн, 59 хувь нь зөрчөөгүй
1
Үндсэн хуулийн Далдугаар зүйлийн 1 дэх хэсэг “Үндсэн хуульд хууль,
зарлиг, төрийн байгууллагын бусад шийдвэр, нийт байгууллага, иргэний
үйл ажиллагаа бүрнээ нийцсэн байвал зохино.
2
Монгол Улсын 1992 оны Үндсэн хуулийн хэрэгжилтийн байдалд хийсэн
дүн шинжилгээ, УБ хот, 2016 он, 179 дэх тал.
3
Монгол Улсын Үндсэн хуулийн Хоёрдугаар бүлгийн нийт заалттай холбогдуулан
дүнг гаргав.
169
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

гэсэн дүгнэлт гарсан байна.1 Тухайлбал, иргэдийн өмчлөх, ажил


мэргэжлээ чөлөөтэй сонгох, итгэл үнэмшилтэй байх эрх чөлөө,
улс төрийн эрх, эрх чөлөө, халдашгүй чөлөөтэй байх болон
процессын эрхтэй холбоотой олон шийдвэрийг Цэцээс гаргаж
олон түмний талархлыг хүлээсэн юм. Эдгээр шийдвэр нь хамгийн
гол нь хэм хэмжээний хийсвэр хяналтын үр дүн байсан учир хувь
этгээд бус нийтлэг үйлчлэх нөлөөлөлтэй байсан гэдгээрээ бас
онцлог гэж үзэж болно.

Дөрөв. Тулгарч буй асуудал

Дээр дурдсан тоон дүнг өнгөцхөн дүгнэвэл, иргэн өөрийн


үндсэн эрх зөрчигдсөн гэж үзээд Үндсэн хуулийн цэцэд өргөдөл,
мэдээлэл гаргахад ямар нэг асуудал (проблем) алга гэмээр.
Гэтэл манай хууль тогтоомж, практикаар иргэн хүн хууль тогтоох,
гүйцэтгэх эрх мэдлийн байгууллагаас гаргасан шийдвэрт л
хамааруулж “гомдол” гаргах боломжтой юм. Харин шүүх эрх
мэдлийн байгууллагаас гаргасан шийдвэр Үндсэн хуульд заасан
иргэний үндсэн эрхийг зөрчсөн гэдэг үндэслэлээр хандсан
тохиолдол тэмдэглэгдээгүй байх юм. Эл асуудалд гадаадын их
сургуулиудад тухайлан Үндсэн хуулийн хяналтын чиглэлээр
докторын зэрэг хамгаалсан А.Бямбажаргал2, О.Мөнхсайхан
нар өөрсдийн бүтээлээрээ шүүмжлэлтэй байр сууринаас
хандаж эхэлсэн байна. Тухайлбал, доктор О.Мөнхсайхан “Цэц
байгуулагдсан цагаасаа шүүхийн шийдвэрээр үндсэн эрх
зөрчигдсөн эсэхийг хянан шийдвэрлэхээс татгалзаж ирсэн.”3 гэж
тэмдэглэснийг анхаарахгүй өнгөрч болохгүй юм. Гол санаагаа
тэрээр “Үндсэн хуульд заасан процессын эрхийг хамгаалах ёстой
шүүх нь өөрөө эдгээр эрхийг зөрчдөг. Тиймээс Үндсэн хуулийн
гомдол ихэнхдээ хуулиас илүүтэй шүүхийн шийдвэрийн эсрэг
чиглэгддэг” гэж томъёолсонтой санал нэг байна.

Шүүхийн шийдвэрийн талаар Цэцэд гомдол гаргах ойлголт


анхнаасаа ямар байсан талаар доктор, профессор Ц.Сарантуяа
багш “Үндсэн хуулийн гомдол Үндсэн хуулийн цэцийн тухай
хуульд хоёр шалтгаанаар тусгагдаагүй:
1
2016 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдрийн байдлаар.
2
A.Byambajargal “A study a the problems and improvements of Constitutional Re-
view in Mongolia”, Kookmin University, Seoul, 2014.
3
О.Мөнхсайхан “Иргэдийн өргөдөл, мэдээлэлтэй холбоотой Үндсэн хуулийн
цэцийн бүрэн эрхийг оновчтой тодорхойлох боломж”, МУИС-ийн ХЗС-ийн 55
жилийн ойд зориулсан өгүүлэл.
170
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

(1) “1992 онд тухайн асуудлаар судалгааг гүнзгийрүүлж


хийж амжаагүйтэй холбоотой;”
(2) “Үндсэн хуулийн шүүхээс шүүх эрх мэдлийн бусад
байгууллагын эцсийн шийдвэрийг хянах нь Үндсэн хуулийн
Тавьдугаар зүйлд заасан “Монгол Улсын дээд шүүх бол
шүүхийн дээд байгууллага мөн” гэсэн заалттай харшилдана
хэмээн тухайн үедээ ойлгож байсан”1 гэж бичсэн нь мөн
анхаарал татна.

Тав. Шийдэл

Энэ бүгдээс үзэхэд (а) Үндсэн хуулийн цэц хүний


эрхийн хамгаалалтыг абстракт буюу хийсвэр хяналтыг
хэрэгжүүлэх замаар зонхилон хийж ирсэн; (б) эдгээр зөрчил
нь хууль тогтоох, гүйцэтгэх эрх мэдлийн байгууллагаас
гаргасан шийдвэрт л хамааралтай явж ирсэн; (в) хүний
эрхийн тодорхой зөрчлийн талаарх (шүүхийн шийдвэртэй
холбоотой) маргааныг Цэц хэлэлцэж байгаагүй гэсэн
урьдчилсан дүгнэлт гаргаж болохоор байна.

Тиймээс шүүхийн шийдвэртэй холбогдсон үндсэн


эрхийн маргааныг Цэцэд хэлэлцэх боломж бий юу? гэсэн
үндсэн асуудал дэвшүүлэв.

1/ Онолын хувьд
Онолын хувьд боломжтой гэж энэ чиглэлээр судалдаг
докторууд бичиж байна. Тухайлбал, доктор Ч.Өнөрбаяр
“Хэдийгээр энэхүү үндсэн эрхийн маргааныг хуулиар Үндсэн
хуулийн цэцийн хяналтын объект болгон шууд зааж өгөөгүй
боловч Үндсэн хуульт ёсны онол, хууль зүйн техникээр нь
дамжуулан Цэцийн маргааны харьяалалд багтаах бүрэн
боломжтой2” хэмээн тэмдэглэсэн бол доктор Ц.Сарантуяа
багш “Цэцийн хяналтад хамаарах бүх шийдвэрийг хууль
тогтоох болон гүйцэтгэх эрх мэдлийн бүрэлдэхүүнд багтах
байгууллага, албан тушаалтны шийдвэр хэмээн ангилж
болох ба үүнд шүүх эрх мэдлийн байгууллага (ердийн болон
1
Ц.Сарантуяа “Үндсэн хуулийн процессын эрх зүй”, УБ., 2005 он.
2
Ч.Өнөрбаяр “Үндсэн хуульт ёсны хөгжил, түүний чиг хандлага (Түүх, Улс
төр, Эрх зүй)”, УБ., 2014 он, 171 дэх тал.

171
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

дагнасан шүүх)-ын шийдвэр багтаж ороогүй байгаа нь Монгол


Улсын Үндсэн хуулийн цэцийн хэлэлцэн шийдвэрлэж буй
маргааны харьяалал сонгодог ойлголтоос зөрүүтэй болохыг
илтгэдэг.

Харин сонгодог онолын дагуу Үндсэн хуулийн шүүх нь


ердийн болон дагнасан шүүхийн шийдвэрийг Үндсэн хуульд
нийцэж байгаа эсэхийг хянадаг тухай өмнө өгүүлсэн. Энэ
тохиолдолд ердийн болон дагнасан дээд шатны шүүхийн
эцсийн шийдвэр гарсны дараагаар Үндсэн хуулийн шүүхэд
хандах эрх бий болдог. Дээрх асуудалтай холбогдуулан
Үндсэн хуулийн цэцэд Улсын дээд шүүхийн шийдвэрийг
хянах эрхийг олгочих юм бол Цэц хяналтын “супер” шат
дамжлага болчихно гэж ойлгож болохгүй. Мөн энэ нь Үндсэн
хуулийн Тавьдугаар зүйлийн 2 дахь хэсэгт “Улсын дээд
шүүхийн шийдвэр шүүхийн эцсийн шийдвэр байх бөгөөд
түүнийг бүх шүүх, бусад этгээд заавал биелүүлнэ” гэж
заасантай зөрчилдөхгүй юм.1” гэж бүр тодорхой дурдсан
байна.

2/ Хууль зүйн хувьд


Үндсэн хууль тогтоогч нар анхнаасаа энэ санааг илэрхий
татгалзаагүй гэдгийг доктор О.Мөнхсайхан нотолсон байдаг.
Монгол Улсын Үндсэн хуулийн Жаран дөрөвдүгээр зүйлийн 1,
Далдугаар зүйлийн 1 дэх хэсгийн утга агуулгыг өргөн утгаар
нь авч үзвэл Үндсэн хуульд заасан үндсэн эрхийн талаарх
бүхий л маргааныг Цэц хянан шийдвэрлэх боломжтой
юм. Түүнээс гадна Улсын Их Хурлаас 2003 онд баталсан
Монгол Улсад хүний эрхийг хангах үндэсний хөтөлбөрт
хүний үндсэн эрхийг хамгаалахад Цэцийн үүргийн талаар
тодорхой заасан байна.

3/ Дэлхий нийтийн хандлага


Хүний эрхийн хамгаалал бол Үндсэн хуулийн шүүхийн
гол үүрэг. Тийм ч учраас дэлхийн улсуудын Үндсэн
хуулийн шүүхүүд энэ чиглэлээр ихээхэн дэвшил гаргажээ.
Тухайлбал, ХБНГУ-ын Үндсэн хуулийн шүүхийн талаарх
1
Ц.Сарантуяа “Процессын эрх зүй. Онол, туршлага”, УБ., 2013, 2014 он,
42 дахь тал.

172
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

эрх зүйн зохицуулалтыг судлан үзэхэд Үндсэн хуулийн 93


дугаар зүйлийн 1 дэх хэсгийн 4а-д Үндсэн хуулийн гомдол
буюу үндсэн эрх зөрчигдсөн тухай гомдлыг Үндсэн хуулийн
шүүхийн харьяалан шийдвэрлэх маргаан байхаар тусгасан
байна1. Мөн Үндсэн хуулийн хуулийн 94 дүгээр зүйлд Үндсэн
хуулийн гомдол гаргах гол нөхцөл нь гомдлыг шийдвэрлэх
үндэсний бусад шүүхийн боломж барагдсан байх явдал
хэмээн хуульчилсан байна. Хууль тогтоох, гүйцэтгэх, шүүх
эрх мэдлийн аль ч актын эсрэг иргэн хүн (хуулийн этгээд
үүнд нэгэн адил хамаарна) Үндсэн хуулийн гомдол гаргах
боломжтой. Тухайн эрх зүйн актын сөрөг нөлөөнд хохирсон
этгээд энэ гомдлыг гаргах эрхтэй ба Холбооны Үндсэн
хуулийн шүүхийн хянан шийдвэрлэсэн маргааны ихэнхийг
нь үндсэн эрхийн гомдлын дагуу үүсгэн шалгажээ.

ХБНГУ-ын 1949 оны Үндсэн хуульд анх үндсэн эрхийн


гомдлыг хүлээн авах талаар тусгаагүй байсан боловч 1951
оны ХБНГУ-ын Үндсэн хуулийн шүүхийн тухай хуульд
тусгалаа олж, улмаар аливаа хууль, шүүхийн шийдвэр,
захиргааны актаар үндсэн эрхээ шууд зөрчүүлсэн хувь хүнд
Үндсэн хуулийн шүүхэд хандах боломж нээгдсэн байна.

Ийнхүү Үндсэн эрхээ зөрчигдсөн гэж үзэж байгаа иргэн


Үндсэн хуулийн шүүхэд шууд гомдол гаргах боломжийг
анх Үндсэн хуулиар биш ердийн хуулиар олгож байсан нь
Үндсэн хуулийн үзэл санааг ердийн хуулиар хөгжүүлсэн
нэгэн жишээ юм2.

БНСУ-ын Үндсэн хуулийн шүүхийн тухай хуульд3


зааснаар нийтийн захиргааны үйлдэл, эс үйлдэхүйгээр
Үндсэн хуулиар хамгаалагдсан эрх нь зөрчигдсөн этгээд
ердийн шүүхийн шийдвэрээс бусад асуудлаар Үндсэн
1
Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улсын 1949 оны Үндсэн хуульд 1969
онд оруулсан өөрчлөлтөөр 93 дугаар зүйлийн 1 дэх хэсэгт 4а гэсэн тусгай
заалт нэмсэн.
2
О.Мөнхсайхан “Иргэний өргөдөл, мэдээлэлтэй холбоотой Үндсэн
хуулийн цэцийн бүрэн эрхийг оновчтой тодорхойлох нь”, УБ., 2015 он.
3
Үндсэн хуулийн 111 дүгээр зүйлийн 1 дэх хэсгийн 5-д зааснаар Үндсэн
хуулийн гомдлыг Үндсэн хуулийн шүүхийн харьяалан шийдвэрлэх
маргаанд хамааруулсан.

173
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

хуулийн шүүхэд эрхээ хамгаалуулахаар Үндсэн эрхийн


гомдол гаргаж болохоор хуульчилсан байна. Ингэхдээ
хуулиар тусгайлан тогтоосон журам байгаа тохиолдолд
тухайн журмын бүх үе шатыг гүйцээхгүйгээр гомдол
гаргавал Үндсэн хуулийн шүүх уг гомдлыг хүлээн авахгүй
байх нөхцөлийг тусгасан1 байдаг.

Мөн түүнчлэн ердийн шүүхийн маргаан хянан


шийдвэрлэх ажиллагаанд оролцогч аливаа тал шүүхийн
хэрэглэж буй хууль буюу хэм хэмжээ нь Үндсэн хууль
зөрчсөн гэж үзвэл тухайн шүүхэд энэ талаарх хүсэлтээ өгөх
бөгөөд иргэний хүсэлтийг шүүх хүлээж аваагүй тохиолдолд
Үндсэн хуулийн шүүхэд гомдол гаргаж болно2. Энэ нь хийсвэр
хяналтын сул талыг даван гарсан маш ухаалаг /боловсронгуй/
зохицуулалт гэж болохоор байна.

Турк Улсын Үндсэн хуулийн шүүх нь хууль, Туркийн


Үндэсний дээд чуулганы үйл ажиллагааны журам болон
хууль хэрэгжүүлж байгаа түвшинд агуулга болон хэлбэрийн
талаас нь Үндсэн хуульд нийцэж буй эсэхийг хянах бөгөөд
үүний зэрэгцээ иргэдийн Үндсэн эрхийн гомдлыг (individual
application)3 шийдвэрлэдэг4 байна.

1
Үндсэн хуулийн шүүхийн тухай хуулийн 68 дугаар зүйлийн 1 дэх хэсэг.
2
Үндсэн хуулийн шүүхийн тухай хуулийн 68 дугаар зүйлийн 2 дахь хэсэг.
3
2010 оны Үндсэн хуулийн нэмэлт өөрчлөлтөөр бий болсон. Хувийн
өргөдөл /individual application/ нь Үндсэн хуулийн гомдлын шаардлагын
нэг хэлбэр бөгөөд нийтийн албан тушаалтны үйлдэл, эс үйлдэхүй болон
процессын үе шатанд үндсэн эрх, эрх чөлөө нь зөрчигдсөн гэж үзсэн хувь
хүн Үндсэн хуулийн шүүхэд хандан онцгой буюу нэмэлтээр гаргаж буй
гомдлын шаардлага юм. http://www.anayasa.gov.tr/en/About/Publications/
IndividualApplication.pdf
4
Туркийн Үндсэн хуулийн 148 дугаар зүйл. Чиг үүрэг болон бүрэн эрх
148.3. Functions and powers ARTICLE 148- (As amended on September 12,
2010; Act No. 5982) The Constitutional Court shall examine the constitutional-
ity, in respect of both form and substance, of laws, decrees having the force
of law and the Rules of Procedure of the Grand National Assembly of Turkey,
and decide on individual applications. Constitutional amendments shall be
examined and verified only with regard to their form. However, decrees having
the force of law issued during a state of emergency, martial law or in time of
war shall not be brought before the Constitutional Court alleging their uncon-
stitutionality as to form or substance.

174
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

Зургаа. Дэвшүүлж буй санаа

Юуны өмнө хүний үндсэн эрхийн бүхий л төрлийн


зөрчлийн асуудлыг Үндсэн хуулийн цэц хянан шийдвэрлэх
боломжтой, энэ нь ч түүний үндсэн үүрэг гэж үзэж байгаа
тул дараахь хоёр санааг дэвшүүлж байна. Үүнд:
1. Монгол Улсад хүний эрхийн бүхий л төрлийн зөрчлийн
асуудлыг Үндсэн хуулийн цэц хянан шийдвэрлэх асуудлаар
олон удаагийн хэлэлцүүлэг өрнүүлж, үүний үндсэн дээр
шийдвэрлэх асуудал, гарч болох эерэг болон сөрөг үр
дагаврын талаар тодорхой түвшинд ойлголцох шаардлага
байна.
2. Ямар үр дүн гарахаас үл хамаарч хүний үндсэн
эрхийг тухайлан хамгаалах талаар эрх зүйн зохицуулалтыг
боловсронгуй болгох алхам хийх. (Хуулийн төсөл
боловсруулах гэх мэт).

Анхаарал хандуулсанд баярлалаа.

175
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

D.GANZORIG
Member of the Constitutional Court of Mongolia

BASIC RIGHTS DISPUTE – POSSIBILITIES FOR


SOLUTIONS BY THE CONSTITUTIONAL COURT
AND CURRENT TENDENCIES

One. Introduction

The Constitution is the law with the highest power that


guarantees the bases of the relations between the citizen and the
state and delimits the authorities and functions of the branches
of the state power. Thus, it is of utmost importance for any
nation to ensure scrupulous implementation of the Constitution.
For this very purpose, it became clear that a constitutional
control is necessary for protection of the Constitution itself
and for assurance of its observance. However, breach of the
Constitution is possible only by officials vested with authorities
but not ordinary citizens. Therefore, the core objective of the
constitutional control is the prevent distortion of the Constitution
by the state and its officials.

It is common for countries that have made the democratic


system basis of their governance to establish constitutional
courts, engrain judicial control in the government actions
and to protect their constitutions which evolve intovividly
functional legislations. This tendency has taken a firm ground
in Europe and most of the countries of Asia. Also the strength
of the constitutional judicial system to function as an effective
mechanism of protection of human rights or civil rights warranted
by the constitution contributed to this process.

Two. The Constitutional Court (Tsets) of Mongolia and


constitutional framework for its work

Adopting her new Constitution in 1992, Mongolia also


defined a legal framework for implementation of constitutional
control adopting the model of judicial implementation of
constitutional control which was a common tendency amongst

176
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

the post-communist countries that were at the same starting


point and was widespread amongst the countries of Europe
with the Roman Law where the legal system of Mongolia also
belonged.

Article 64 of the Constitution of Mongolia reads:


“The constitutional Tsets shall be an body exercising
supremesupervision over the implementation of the
Constitution, making judgementon the violation of its provisions
and resolving constitutional disputes”1 providing a foundation
for the organization and activities of the Constitutional Court
of Mongolia. Thus the Constitutional Court of Mongolia named
“Tsets” was established marking a big step towards a democratic
constitutional state system2.

It is also recognized that further development of the


Constitutional Court of Mongolia requires correct understanding
and interpretation of Article 64 of the Constitution of Mongolia.
The interpretation (unofficial) of the Constitution of Mongolia
says: “a surficial glimpse of this Article gives a perception as
if the Constitutional Court of Mongolia is an institution that
a) provides supreme control of the Constitution; b) issues
conclusions on breach of the Constitution; and c) examines and
resolves constitutional disputes. However, a detailed analysis
of this provision with the other provisions of the Constitution
regarding the Constitutional Court sheds light on its specific
independent nature with its permanent operations as a special
court focusing on resolutions of disputes on violations of
provisions of the Constitution only”. Some researchers have
also attempted to give interpretations that would be opposite
to the above. In any case, this Article of the Constitution cannot
be interpreted without references to the other provisions, but
the issue of resolving disputes regarding the fundamental law
and rights by the Constitutional Court will depend on how this
interpretation will be provided.
1
Researchers have attempted to interpret the content of Provision 1 of Article
64 of the Constitution and write a lot on the scope of this provision.
2
Ts.Sarantuya “The Constitution and the Constitutional Court: On judicial pro-
tection of the Constitution”, “State and Law of Mongolia” journal, 2002, №1,
p. 21.

177
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

There are lawyers who refer to Article 64 of the Constitution


as a central legal foundation and there are lawyers who
even negate it. Basically, tracing of the techniques used in
development of the legal act shows that the prevailing manner
at the time was to “list” items. An assumption is that detailed
listings of decisions subject to the constitutional control (laws,
resolutions, decrees, etc.) or even the tasks and duties of
officials (the President through the General Prosecutor) were
used in the provision of the legal acts to prevent ambiguities
that could be encountered in the transition to a society based
on justice and integrity from a society which had no experience
of resting to the law. There are many positive aspects in such
listings as theymight have helpedaccustomisation of concepts,
their rectification and common understanding. The following
parts of the presentation will also discuss the current needs of
perfection of the once accustomed definitions of the concepts.

The provisions directly pertaining to the functions of the


Constitutional Court are given in Article 70.1 This article provides
with extreme clarity and in a simple way that any decision of the
institutions of the legislative, executive and judicial branches
must conform to the Constitution according to the Organic
theory.This means that no decision of the three branches of the
state power shall encroach onto the human rights provided by
the Constitution. The reason that here this article is referred to
in connection with the functions of the Constitutional Court is
becauseits main duty is to provide the highest supervision over
the observance of the Constitution under Article 64.

Three. Protection of the fundamental rights - experience


of the Constitutional Court

The Consitution of Mongolia provides rights of citizens


(Mongolian citizenship holders, foreigners and people without
a citizenship) to approach the Constitutional Court with
notifications or complaints on issues which can be either
1
Provision 1 of Article 70 of the Constitution: “Laws, decrees and other deci-
sions of state bodies, and activities of all other organizations and citizens
should be in full conformity with the Constitution”.

178
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

related or unrelated to them personally. “The Constitutional


Court received 2317 appellations, notifications and requests
during the period from July 1992 till 31 December 2016. Most
of these were appellations from citizens.”1 Around 53 percent of
the appellations and notifications that were reviewed by sittings
of the Constitutional Court were on violation of provisions2 of
the Constitution in connection with human rights. The decisions
of the Constitutional Court deemed 41 percent of these as in
violation of the Constitution and 59 percent to be not.3 Thus,
the Constitutional Court issued many resolutions defending the
rights of the citizens to property, free selection of occupation,
freedom of belief, political rights, inviolability and rights of
proceedingsreceiving gratitude of the public. These decisions
were most importantly outcomes of abstract control and hence
their impact is universal rather than personal.

Four. Challenges encountered

A surficial look at the quantitative results above may lead to


a perception that a citizen who thinks her or his basic rights have
been violated can submit an appellation or notification to the
Constitutional Court with no problem. In fact, a citizen can only
submit an appellation or complaint only pertaining to a decision
of a legislative or executive institution as for the Mongolian
legislation and its legal practice. There is no case registered
concerning any complaint regarding violation of a citizen’s basic
constitutional rights by a judicial institution.

In foreign universities, including in the works of Dr.


A.Byambajargal4 and O.Mönhsaihan who defended their PhD
degrees in the area of constitutional control have begun critical
discussion of this issue. It is notable that Dr. O.Mönhsaihan
wrote: “From the very instance of its establishment, the
1
Analysis of the implementation of the Constitution of Mongolia of 1992,
Ulaanbaatar, 2016., p. 179.
2
The conclusion was made in relation to all provisions of Chapter 2 of the
Constitution of Mongolia.
3
As for 31 December, 2016.
4
A.Byambajargal “A study of the problems and improvements of Constitu-
tional Review in Mongolia”, Kookmin University, Seoul, 2014.

179
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

Constitutional Court has been declining any request to examine


and resolve any dispute over violation of basic rights by a
court decision.”1 And we agree with his main position that he
formulated as: “The court that is tasked to defend the rights
of proceeding as set forth by the Constitution violates these
rights itself. Therefore, the constitutional complaints are mostly
against court decisions rather than legislations”.

Prof., Dr. Ts.Sarantuya described what the concept of


appealing a court decision to the Constitutional Court was like
from its very primordial moment: “The issue of constitutional
complaints was not included in the Law on the Constitutional
Court Tsets for two reasons:
(1) “A deeper studies in this area could not be timely
performed by 1992;”
(2) “There was perception at the time that questioning
the final decision of a court by the Constitutional Court would
contradict with Article 50 of the Constitution which states ‘The
Supreme Court shall the highest judicial organ’”2 which is also a
notable observation.

Five. Solutions

All this leads to the following preliminary conclusions: (а)


the Constitutional Court has been mainly implementing abstract
control in defence of human rights;(b) the violations examined
have only been associated with the decisions of legislative and
executive authorities;(с) the Constitutional Court has never
reviewed any dispute in connection with a concrete violation of
human rights (associated with a court decision).

Based on this, a core question whether disputes over


basic rights related with court decisions can be reviewed by the
Constitutional Court.

1
O.Mönhsaihan “Possibilities of a precise definition of the authority of the
Constitutional Court regarding citizens’ applications and notifications” 2015.,
Article dedicated to the 55th anniversary of the School of Law of NUM.
2
Ts.Sarantuya “Jurisprudence of constitutional proceedings”, Ulaanbaatar,
2005.

180
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

1/ Theoretically
Researchers who study this aspect write that it is possible
in theory. For instance, Dr. Ch.Önörbayar wrote: “Although the
Constitution does not directy specify such disputes over basic
rights violations as subjects to control by the Constitutional
Court, it is fully justified to include them in the jurisdiction of
the Constitutional Court using the theory of constitutionalism
and legal techniques.1 ” Dr. Ts.Sarantuya wrote: “All resolutions
carried out by the Constitutional Court within its jurisdiction
can be classified as disputes over decisions of institutions and
officials of the legislative or executive branch and decisions
of judicial bodies (common and specialized courts) are not
included. This demonstrates a contradiction of the jurisdiction of
the Constitutional Court of Mongolia with the classical concept.

It was mentioned earlier that the decisions of common and


specialized courts are also subjects to the constitutional control
as for their compliance with the Constitution according to the
classical principle. In such a system, a frameworkfor appeal
to the Constitutional Court is provided after the decision of the
highest court is provided.

In this connection, it should not be perceived that an


authority given to the Constitutional Court to review decisions
of the Supreme Court will create a redundant step. Moreover,
this will not contradict with Provision 2 of Article 50 which says:
“The decision made by the Supreme Court shall be a final
judiciarydecision and shall be binding upon all courts and other
persons.2”

2/ Legally
Dr. O.Mönhsaihan evidenced that the legislators of the
Constitution did not reject this concept from the very beginning.

The wider meanings of Provision 1 of Article 64 and


Provision 1 of Article 70 of the Constitution of Mongolia can be
1
Ch.Önörbayar “Development and tendencies of constitutionalism (History,
politics and law)” Ulaanbaatar, 2014., p. 171.
2
Ts.Sarantuya “Jurisprudence of proceedings. Theory and practice”, 2013,
2014., p. 42.

181
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

interpreted as a possibility for the Constitutional Court to review


all disputes pertaining to the basic rights.In addition, the Human
Rights Implementation Programme of Mongolia adopted by the
State Great Khural in 2003 clearly describes the duties of the
Constitutional Court in protection of the basic human rights.

3/ Global tendencies
Protection of human rights is the main function of the
Constitutional Court. Thus, the constitutional courts of world’s
countries have made a tremendous progress in this area. A
study of the legal framework for the Constitutional Court of
FRG finds that 4a of Provision 1 of Article 93 of the Law on
the Constitution of Germany puts constitutional complaints or
complaints on violations of basic rights within the jurisdiction
of the Constitutional Court1. Also Article 94 of the Constitution
provides that the main condition of appeal to the Constitutional
Court is the exhaustion of all potentials of the other national
courts. A citizen (and legal entity) can submit a constitutional
complaint against any act issued by a legislative, executive and
judicial body. A person encountering damages from the effects
of a legal act can file a complaint and most of the disputes
reviewed by the Federal Constitutional Court have been
examined following basic rights complaints.

The Constitution of FRG of 1949 did not provide for review of


complaints over basic rights violations, however, it was included
in the Law on Constitution of FRG of 1959 opening a way for
people whose rights have been breached by court decisions and
administrative acts to appeal to the Constitutional Court. Thus,
for the first time, an allowance for citizens to complain to the
Constitutional Court regarding violation of their basic rights was
provided by an ordinary law but not by the Constitution. This is
also an example of elaboration of constitutionalism through an
ordinary law2.

1
An amendment of 1969 added a special provision 4a to Provision 1 of Article
93 of the Constitution of FRG of 1949.
2
O.Mönhsaihan “Possibilities of a precise definition of the authority of the
Constitutional Court regarding citizens’ applications and notifications”, Ulaan-
baatar, 2015.

182
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

The Law on the Constitutional Court of Korea1 provides


a possibility to submit a complaint to the Constitutional Court
seeking defence of one’s basic rights on issues other than the
decision of ordinary courts for persons whose constitutional
rights have been damaged due to a public administrative action
or inaction. In this, the Law also provides conditions2 according
to which the Constitutional Court may decline complaints that
have not gone through all stages set forth in a legally specified
procedure if such procedure exists.

In addition, in case any party involved in an ordinary court


dispute review proceeding believes that the law or normative
act used in the court contradicts with the constitution, it can file
an appellation with the particular court and in case the court
declines to accept the appellation, a complaint can be submitted
to the Constitutional Court3. This can be regarded as a wise
regulation which has overcome the weaknesses of abstract
control.

The Constitutional Court of Turkey controls whether a law,


the procedures of the operations of the Grand National Assembly
of Turkey and observance of law conform to the Constitution
in form and in content and resolves4 individual applications5
1
Part 5 of Provision 1 of Article 111 of the Constitution includes constitutional
complaints in the disputes to be resolved within the jurisprudence of the Con-
stitutional Court.
2
Provision 1 of Article 68 of the Law of Constitutional Court
3
Provision 2 of Article 68 of the Law of Constitutional Court
4
Article 148 of the Constitution of Turkey. Functions and authorities 148.3.
Functions and powers ARTICLE 148- (As amended on September 12, 2010;
Act No. 5982) The Constitutional Court shall examine the constitutionality, in
respect of both form and substance, of laws, decrees having the force of law
and the Rules of Procedure of the Grand National Assembly of Turkey, and
decide on individual applications. Constitutional amendments shall be exam-
ined and verified only with regard to their form. However, decrees having the
force of law issued during a state of emergency, martial law or in time of war
shall not be brought before the Constitutional Court alleging their unconstitu-
tionality as to form or substance.
5
It was introduced by the amendment of 2010. Individual applications are a
form of constitutional complaints and are requirements to the special or ad-
ditional applications of individuals who think their basic rights and freedoms
have been violated due to an action or inaction of public officials or at a stage

183
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

regarding constitutional complaints.

Six. Proposals

Considering that the Constitutional Court can review and


resolve all types of cases of violation of basic human rights and
it is its central function, the following 2 proposals are presented:
1. Organise multiple discussions on examination and
resolution of issues of all kinds of violation of human rights
in Mongolia by the Constitutional Court to reach a common
understanding on solutions of problems that can be encountered
and all possible positive and negative consequences of such
regulations.
2. Regardless of the outcomes of the above, take steps
towards improvement of legal regulations on protection of basic
human rights (including development of a bill).

Thank you for your attention.

of a process. http://www.anayasa.gov.tr/en/About/Publications/IndividualAp-
plication.pdf

184
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

БНСУ-ын Үндсэн хуулийн шүүхийн шүүгч


КИМ ЧАН ЖУН

БҮГД НАЙРАМДАХ СОЛОНГОС УЛСЫН


ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ШҮҮХ:
НИЙГМИЙН ҮНДСЭН ЭРХИЙГ ХАНГАХ

Эрхэм хүндэт дарга, ноён Д.ОДБАЯР,

Дэлхийн улс орнуудын Үндсэн хуулийн шүүхийн


байгууллагын оролцогч, төлөөлөгчид өө,

Эрхэм хүндэт зочид оо,

Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц үүсч байгуулагдсаны


25 жилийн ойн ёслолын арга хэмжээнд оролцож байгаадаа
гүн талархлаа илэрхийлж байна. Энэхүү чухал мөчийг
тохиолдуулан нийгмийн үндсэн эрхийг хангах чиглэлээр
БНСУ-ын Үндсэн хуулийн шүүхийн авч хэрэгжүүлж буй арга
хэмжээ, хүчин чармайлтын талаар танилцуулж, энэ хүрээнд
санал солилцож байгаадаа таатай байна.

Өнөөгийн Үндсэн хуулийн шүүхэд тулгамдаж буй


асуудал улс орон бүрт харилцан адилгүй байна. Өнөөдөр
БНСУ-ын Үндсэн хуулийн шүүхийн хариуцсан олон
асуудлуудын нэг болох нийгмийн үндсэн эрхийг хангах
асуудалд Та бүхний анхаарлыг хандуулж, манай шүүхийн
зүгээс хэрэгжүүлж буй арга хэмжээний талаар анхаарлаа
хандуулах саналтай байна.

Төрийн халамжийн үндэс буюу гол үндэс нь


капитализмын зах зээлийн тэнцвэргүй байдал, зах зээлийн
функцэд нийгмийн асуудлууд хязгаарлагдмал байдагт
оршино. Эл асуудлаар нийгмийн шударга ёс, тэгш байдлын
үзэл баримтлалыг тусган улам бүр хөгжүүлсээр ирсэн.

БНСУ-ын Үндсэн хуульд нийгмийн үндсэн эрхийн тухай


тодорхой заалтууд багтсан байдаг. Үүнд сурч боловсрох
эрх /31 дүгээр зүйл/, хөдөлмөрлөх эрх /32 дугаар зүйл/

185
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

болон эрүүл орчинд амьдрах эрх /35 дугаар зүйл/ багтана.


Нийгмийн үндсэн гол эрх болох хүний нэр төртэйгээр
амьдрах эрх нь 34 дүгээр зүйлд тусгагдсан бөгөөд түүний
агуулга дараахь заалтуудаар илэрч байна. Үүнд:
34 дугаар зүйл
(1) Иргэн бүр хүн төрөлхтөнд зохистой хэмжээнд
амьдрах эрхтэй.
(2) Төр нь нийгмийн аюулгүй байдал, нийгмийн
халамжийг дэмжих үүрэг хүлээнэ.
(3) Төр нь эмэгтэйчүүдийн эрх ашгийг хамгаалахыг
эрмэлзэнэ.
(4) Төр нь ахмад настан, залуучуудын эрх ашгийг
дээшлүүлэхэд чиглэсэн бодлогыг хэрэгжүүлэх үүрэгтэй.
(5) Төр нь хууль тогтоомжид заасны дагуу тахир дутуу,
өндөр настан болон бусад шалтгааны улмаас амьжиргааны
чадваргүй болсон иргэдийг хамгаална.
(6) Төр гамшгаас урьдчилан сэргийлж, ард түмнийг
хохирлоос хамгаалахад чармайна.

БНСУ-ын Үндсэн хуулийн шүүх нийгмийн тусламжийн


хөтөлбөрийн хэд хэдэн шийдвэрт иргэн бүрийн нэр төртэй
амьдрах эрх (субъектив үндсэн эрх)-ийг хүлээн зөвшөөрдөг.
Шүүх дээрх байдлаар хэм хэмжээний хяналт хийх боломжийг
мөн хүлээн зөвшөөрөгдсөн юм. Энэ нь хуулийн болон
захиргааны байгууллагын гаргасан халамжийн бодлогын
шийдвэрийг хянах боломжийг олгодог.

Гэсэн хэдий ч, эрх баригчид хууль тогтоомжийг


батлахдаа хэд хэдэн асуудлыг анхаарч шийдвэрлэх
шаардлагатай болдог юм. Учир нь төрөөс иргэн бүрийг
нэр төртэй амьдрах эрхийг хангахад нөөц бололцоо
хязгаарлагдмал байдаг. Үүнд санхүүгийн боломж, нийгмийн
аюулгүй байдлын ерөнхий түвшин, олон нийтийн эрх
зүйн ухамсар, байгууллагын тогтвортой байдал, оновчтой
хуваарилалт зэрэг багтана. Эдгээр шалтгааны улмаас эрх
баригчид ийм төрлийн хуулийг хянан үзэхэд шүүхийн зүгээс
өргөн хүрээний эрх мэдлийг олгодог.

БНСУ-ын Үндсэн хуулийн шүүх нь нийгмийн халамжийн

186
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

тэтгэмж хүртэх эрхийг Үндсэн хуулийн үндсэн эрх хэмээн


үзэж, хязгаарлалтыг дараахь байдлаар тавьж байна: [2000
Hun-Ma 342, 2001 оны 9 дүгээр сарын 27]

Нийгмийн халамжийн тэтгэмж хүртэх эрх нь БНСУ-


ын Үндсэн хуулийн 34 дүгээр зүйлийн 1, 2 дахь заалтад
тусгагдсан нийгмийн үндсэн эрх юм. Нийгмийн үндсэн эрхийн
хувьд нийгмийн халамжийн тэтгэмж хүртэх эрх нь төрөөс
тэтгэмжийг санаачлан хэрэгжүүлэхийг шаарддаг бөгөөд энэ
нь зөвхөн Үндсэн хуулийг үндэслэх бус, харин нийгмийн
тухай бусад хуулиудаар тогтооно. Чадварын шаардлагууд,
халамж хүртэгсдийн хамрах хүрээ, халамжийн үр ашгийн
хэмжээ зэрэг нарийн шалгууруудыг нийгмийн тухай хуулиар
тодорхойлно. Энэхүү /нийгмийн тухай/ хуулийг батлахдаа
эрх баригчид төсвийн санхүүгийн боломж, үндэсний нийт
орлого, амьжиргааны түвшин, нийгэм-эдийн засгийн бусад
нөхцөлийг харгалзан, зохих түвшинд боловсруулж, батлах
эрх мэдэлтэй байна. Үндсэн хууль зөрчих тохиолдол нь
хууль тогтоомжийн шийдвэрийг дур мэдэн гаргасан, эсхүл
тэдгээр хууль нь нийгмийн үндсэн эрхийн хамгийн доод
түвшний шаардлагыг хангаагүй нөхцөл болно.

Үүнтэй холбогдуулж шүүх нь халамжийн үйл ажиллагааг


хэрэгжүүлэх арга зам, эрх баригчдын эдлэх өргөн хүрээний
эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрдөг бөгөөд аливаа зүй ёсны
шийдвэр гаргахаас татгалзах нь Үндсэн хуульд нийцэхгүй
болохыг тогтоосон. Өөрөөр хэлбэл, эрх баригчид ард
түмний амьжиргааг хамгаалах хууль тогтоомж гаргахгүй
байх, эсхүл хууль тогтоомж нь үндэслэлгүй бөгөөд Үндсэн
хуульд нийцээгүй болох нь “тодорхой” болсон тохиолдолд
эрх баригчид Үндсэн хуулийг зөрчсөн хэмээн үздэг.

Гэсэн хэдий ч, нийгмийн халамжийн тухай хууль


тогтоомжийн эрэлт хэрэгцээ нэмэгдэхийн хэрээр БНСУ-ын
Үндсэн хуулийн шүүх нь нийгмийн үндсэн эрхийг хангах
хүрээнд шийдвэр гаргахад зонхилон ажиллах нь хангалтгүй
байна. Иймд манай шүүх өмчийн эрх, эрх тэгш байх эрхийг
зөрчигдсөн эсэхэд хяналт шалгалт хийх замаар нийгмийн
халамжийн тухай хууль тогтоомж, нийгмийн халамжийн

187
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

асуудлыг үндсэн хуулиар хянах боломжийг эрэлхийлж байна.

Одоо нийгмийн үндсэн эрхийг хангах чиглэлээр манай


шүүхээс баталсан шийдвэрийн талаар товч танилцуулъя.

1. Аж үйлдвэрийн ослын нөхөн олговрын даатгалын


тухай хууль нь ажлын байр дахь осолд нөхөн олговор олгох
даатгалын тогтолцоо юм. Харин энэхүү хуулийн дагуу,
ажилтан ажилдаа ирж очих, эсхүл замаар зорчих зэрэг ажил
олгогчийн хяналтад байгаад тооцогдох нөхцөлд гарсан
осолд нөхөн олговор олгодоггүй байна. Өөрөөр хэлбэл,
ажилтан ажил олгогчоос олгосон автобусанд зорчиж яваад
осолд орсон тохиолдолд нөхөн олговор авч болох хэдий
ч өөрийн хувийн автомашинд зорчиж яваад осолд орсон
тохиолдолд нөхөн олговор авах боломжгүй байна. Шүүхийн
зүгээс энэхүү заалтыг эрх тэгш байдлыг хангаагүй тул
Үндсэн хуульд нийцэхгүй хэмээн шийдвэрлээд байна. [2014
Hun-Ba 254, 2016 оны 9 дүгээр сарын 29]

Ажилд ирж очих нь ажлын өмнөх болон дараахь нөхцөл


нь ажилтай салшгүй холбоотой хэсэг юм. Мөн ажлын байрны
байршил, ажил олгогчийн тодорхойлсон ажлын цагтай
нягт холбоотой. Ажил олгогч тухайн бизнесийн хэмжээ,
санхүүгийн байдал, өөрийн санаачилга, эсвэл хувийн
шалтгааны улмаас ажилтнуудад тээврийн хэрэгсэл, түүнтэй
дүйцэх унаагаар хангаагүй тохиолдолд ажилтан үйлдвэрийн
ослын нөхөн олговрын даатгал хүртэх боломжгүй юм.
Шүүхийн зүгээс ийм төрлийн ялгаварлан гадуурхах явдлыг
үндэслэлгүй гэж үздэг.

2. БНСУ-ын Үндэсний өндөр насны тэтгэмжийн тухай


хуульд салсан эхнэр, нөхөрт өндөр насны тэтгэмжийг
хуваарилан олгох зохицуулалт байдаг. Энэхүү нөхцөлийн
зорилго нь салсан эхнэр, нөхрийн хувьд гэрлэлтийн
хугацаанд өндөр насны тэтгэмж бүрдүүлэхэд тэдний
оруулсан хувь нэмрийг хүлээн зөвшөөрч, зарсан, эсхүл
хуваарилсан ашгаасаа хуваарилах; гэрийн ажил, эсхүл
бусад шалтгаанаар ажил эрхлээгүй бөгөөд үндэсний
тэтгэмжид хамрагдаагүй салсан гэрлэгсдийн нэг нь өндөр

188
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

насны тэтгэмжийг хүртэх эрхтэй бөгөөд тухайн эрхэд


үндэслэн өндөр насандаа тодорхой хэмжээний орлоготой
байна.

Энэхүү хуулийн урьд өмнөх заалтын дагуу гэрлэлт


цуцалсан, гэрээсээ зугтах зэрэг бусад шалтгааны улмаас
тэтгэмжийг байгуулахад гэрлэгсдийн аль нэг тал хувь нэмэр
оруулаагүй байх хугацааг оролцуулан тэтгэмжийг албан
ёсоор гэрлэсэн хугацаанд тооцож олгодог байсан. Шүүхийн
зүгээс энэхүү заалтыг хүний өмчийн эрхэд халдсан тул
Үндсэн хуульд нийцэхгүй хэмээн шийдвэрлэсэн [2015 Hun-
Ba 182, 2016 оны 12 дугаар сарын 29] байна.

Өндөр насны тэтгэмжийн хуваарилалтын тогтолцоо нь


өмчийн эрх болон нийгмийн халамжийн шинж чанарыг аль
алиныг агуулсан байдаг. Өндөр насны тэтгэмж хүртэх эрх
нь гэрлэлтийн хугацаанд хамтран ажиллаж, хуримтлуулсан
өмч бөгөөд түүнийг гэрлэлт цуцалсны дараа гэр бүлийн
гишүүний хувь нэмрийг харгалзан хуваалцах ёстой. Хувь
нэмэр гэдэг нь гэр бүлийн үүрэг хариуцлагаа биелүүлэхэд
шаардагдах гэрийн ажил, хүүхдийн асаргаа болон бусад
ажлыг хэлнэ. Иймд тэтгэмжийг тооцохдоо Үндэсний
тэтгэврийн үйлчилгээнд хамрагдах үед хүчин төгөлдөр
байсан гэрлэлтийн бодит хугацааг харгалзан үзэх ёстой.

Харин гэрлэлт цуцалсан, гэрээсээ зугтах зэрэг


шалтгааны улмаас хамтран амьдраагүй хугацааг
оролцуулан албан ёсоор гэр бүл байсан хугацаанд тооцож,
өндөр насны тэтгэмжийг хуваарилах нь зөрчилтэй заалт
болно. Шүүхийн зүгээс энэхүү заалт нь өндөр насны
тэтгэмжийн хуваарилалтын тогтолцооны хүний өмчийн
эрхийн шинж чанарт халдсан тул Үндсэн хуульд нийцэхгүй
хэмээн шийдвэрлэсэн юм.

3. БНСУ-ын Хөдөлмөрийн стандартын актын дэд-


бүлгийн заалтад тусгаснаар ажлаас чөлөөлөх тухай
урьдчилан мэдэгдэх заалтаас тусгайлан чөлөөлөх нөхцөл
байсан нь Үндсэн хуульд үл нийцсэн, хүний ажиллах эрх,
тэгш байдалтай зөрчилдөж байна гэж манай шүүхээс

189
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

үзсэн болно. Сараар цалинжуулах замаар зургаан сараас бага


хугацаанд ажилласан ажилтнуудад ажлаас чөлөөлөх тухай
урьдчилсан мэдэгдлийг ашиглах ёсгүйг энэ шийдвэрийн дэд-
хэсэгт тод тусгасан. [2014 Hun-Ba 3, 2015 оны 12 дугаар сарын 23].

Ажлаас чөлөөлөх тухай урьдчилан мэдэгдэх тогтолцоо нь


зөвхөн ажлаас халах бус ажиллах нөхцөлийн салшгүй цөм хэсэг.
Ажилчдын ажлын байраа гэнэт алдах, өдөр тутмын амьжиргаанд
тулгарах хүндрэл зэргээс нь урьдчилан сэргийлж, тухайн ажилтны
нэр хүндийг баталгаажуулан хөдөлмөрлөх эрх ба ажлын доод
түвшний нөхцөлөөр хангахад оршино. Хөдөлмөрийн стандартын
актын 26 дугаар зүйлийн дагуу ажиллагсдын тасралтгүй
хөдөлмөрийн харилцаанд оролцох хүлээлтийг анхааран
шалтгааныг тодорхойлон тогтолцоог хуульчлах асуудалд
анхаарал хандуулах шаардлагатай болоод байна.

Гэсэн ч “сараар цалинжих замаар зургаан сараас бага


хугацаанд ажилласан ажилтнууд” ихэвчлэн тодорхой хугацаа
заагаагүй хөдөлмөрийн гэрээтэй байдаг бөгөөд цаашид
хөдөлмөрийн харилцаагаа үргэлжлүүлэх өндөр хүлээлттэй байдаг.
Иймээс эдгээр ажилчдыг чөлөөлөх нь урьдчилан тооцоолоогүй
учраас тэднийг ажилгүйдлээс үүдэлтэй санхүүгийн хүндрэлээс
хамгаалах, мөн шилжилтэд бэлтгэх хугацаа, боломжоор хангах
хэрэгцээ, шаардлага урган гарч ирнэ. Үүнтэй холбоотойгоор
эдгээр ажилчдын тулгамдсан асуудлыг шийдвэрлэх зорилгоор
манай Шүүх “сараар цалинжих замаар зургаан сараас бага
хугацаанд ажилласан ажилчид”-ыг шалтгаангүйгээр ажлаас
чөлөөлсөн мэдүүлэг гарснаар тэдний хөдөлмөр эрхлэх эрхийг
зөрчсөн болон тэгш байдлын зарчмыг зөрчсөн үйлдэл болно
хэмээн шийдвэрлэсэн байдаг.

Өнөөдөр энд бусад олон тооны асуудлаас нийгмийн үндсэн


эрхийн талаар БНСУ-ын Үндсэн хуулийн шүүхээс сүүлийн үед
хэрэгжүүлсэн шийдвэрийн талаар танилцууллаа. БНСУ нь
ардчилал болон аж үйлдвэржилтийг нэгэн зэрэг амжилттай
хэрэгжүүлж чадсан учраас хуулийн бие даасан зарчим болон
нийгмийн суурь эрхийн талаарх ойлголт улам хөгжиж энэ талаархи
хүсэл сонирхол эрчимтэй нэмэгдэж байна.

Манай Шүүх өнгөрсөн 29 жилийн түүхэнд гайхалтай үр дүнд


хүрч чадсан бөгөөд Үндсэн хууль ба суурь эрхийг хамгаалагчдын
байр суурийг бататган, бэхжүүлэх БНСУ-ын үндэсний, найдвартай
190
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

байгууллага болж чадсан юм.

Энэ утгаараа БНСУ-ын Үндсэн хуулийн шүүх нийгмийн суурь


эрхийг нийгмийн үндсэн асуудал болгоход анхаарал хандуулах,
мөн эл асуудалд идэвхтэй байр сууриас анхаарал хандуулан
ажиллахаар төлөвлөж байна.

БНСУ-ын Үндсэн хуулийн шүүхийн нэрийн өмнөөс Монгол


Улсын Үндсэн хуулийн цэцэд 25 жилийн ойн баяр хүргэж,
цаашдын үйл ажиллагаанд нь амжилт хүсье.

Анхаарал тавьсанд баярлалаа.

191
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

KIM CHANG JONG


Justice of the Constitutional Court of Korea

THE CONSTITUTIONAL COURT OF KOREA:


ENSURING FUNDAMENTAL SOCIAL RIGHTS

Your Excellency Chairman Mr. Dorj ODBAYAR,

Honorable Delegates from Constitutional Courts across the globe,

Distinguished guests,

I am deeply honored to be here today as we celebrate the


25th anniversary of the Constitutional Court of Mongolia. I am also
delighted to have this meaningful opportunity to make a presentation
on the Constitutional Court of Korea’s effort to ensure fundamental
social rights and exchange our views on this topic.

Current issues of constitutional justice would vary from country


to country. Today, among various issues that the Constitutional Court
of Korea is handling, I would like to focus on fundamental social rights
and talk about how our Court has been endeavoring to ensure them.

The idea of a welfare state stems from the effort to overcome


capitalism’s market imbalance issues and limitations of market
functions to social issues. It has been further developed by reflecting
the ideologies of social justice and equality.

The Constitution of Korea stipulates explicit provisions for


fundamental social rights, including the right to education (Article 31),
right to work (Article 32) and right to a healthy environment (Article
35). The right to live with dignity, which is a key fundamental social
right, is provided in Article 34 and the details are as follows:

Article 34
(1) All citizens shall be entitled to a life worthy of human beings.
(2) The State shall have the duty to endeavor to promote social
security and welfare.
(3) The State shall endeavor to promote the welfare and rights
of women.
(4) The State shall have the duty to implement policies for
enhancing the welfare of senior citizens and the young.
192
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

(5) Citizens who are incapable of earning a livelihood due to a


physical disability, disease, old age or other reasons shall be protected
by the State under the conditions as prescribed by Act.
(6) The State shall endeavor to prevent disasters and to protect
citizens from harm therefrom.

The Constitutional Court of Korea recognizes the right to live with


dignity as the fundamental right for the people (subjective fundamental
right) in several decisions that are related to social assistance
programs. The Court also acknowledges the possibility of normative
control via such provisions. This ensures the possibility of control
over the decisions on welfare policies made by the legislature or the
administration. Still, lawmakers need to take into account a number
of different aspects when enacting legislation because the available
resources are limited for the state to ensure the right to live with
dignity for its people. Some of the examples include public financial
capabilities, overall social security levels, the legal consciousness
of the public, institutional sustainability and rationality. For those
reasons, our Court allows broad discretion to the lawmakers when
reviewing this kind of laws.

The Constitutional Court of Korea acknowledges the right to


social security benefits as a constitutional fundamental right and
provides the limitations as the following: [2000 Hun-Ma 342, 27 Sep
2001]

Social security benefit rights are a fundamental social right, as


stipulated in Article 34 Section 1 and 2 of the Constitution of Korea.
The right to social security benefits, as a nature of fundamental
social rights, demands the state to provide benefits initiatively and
therefore needs to be prescribed by statutes rather than just by
provisions in the Constitution. The details of the rights, including
eligibility requirements, the scope of beneficiaries and the amount of
benefits, are to be determined by statutes. In enacting such statutes,
lawmakers are at the discretion of the formulation of them within a
reasonable level, taking into account public fiscal capabilities, gross
national income, general living standards and other socioeconomic
conditions. Violations to the Constitution are limited to the cases
where the legislative decisions are substantially arbitrary or do not
guarantee the minimum level of fundamental social rights.

In this regard, our Court respects the diversity of ways to realize


193
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

welfare tasks and acknowledges the broad legislative discretion


of lawmakers, while refraining from frivolously ruling something is
unconstitutional. In other words, it is considered a violation of the
Constitution only when lawmakers made no legislation for protecting
the livelihood of the people, or the legislation was substantially
unreasonable and was a “clear” deviation from the scope of discretion
that is allowed under the Constitution. However, as social demand for
welfare legislation increases, the Constitutional Court of Korea cannot
simply rely on rather passive decisions in the area of fundamental
social rights any longer. In this regard, our Court has been expanding
the possibility of constitutional review on welfare legislation and
welfare administration by examining violations to property rights and
the right to equality.

Now, I would like to introduce some of the recent decisions of our


Court in regard to fundamental social rights.

1. Korea’s Industrial Accident Compensation Insurance Act


serves as an insurance system that stipulates compensation for work-
related accidents. However, the Act did not offer compensation for
accidents that took place while the worker was commuting to and
from work, taking a conventional route and method that could not be
deemed as being under the control of the employer. For instance,
if you get into an accident in a bus provided by the employer while
commuting to and from work, you may claim insurance benefits, but
if you get into one in your own car, you may not. The Court recently
decided that this provision was against the principle of equality and
therefore was unconstitutional. [2014 Hun-Ba 254, 29 Sep 2016]

Commuting is closely related to and is an integral part of work as


a preceding or following step before or after work. It is also linked to
the location of the workplace and time of the day that work begins and
ends as determined by the employer. Employees who do not enjoy the
benefit of transportation provided by the employer or the equivalent
thereof for commuting because of the size of the business, poor
financial conditions, the employer’s unilateral will or personal reasons,
may not claim the compensation even when they are subscribed to
the industrial accident compensation insurance. The Court ruled that
there was no reasonable ground to justify such a discrimination.

2. The National Pension Act of Korea acknowledges the right


to claim for division of old-age pension for divorced spouses. The
194
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

intentions of such a provision were the following two: to allow divorced


spouses to receive liquidated or distributed benefits, recognizing their
contribution to the formulation of the old age pension during the period
of marriage; and to secure a certain level of income in the old age,
based on the rights of their former spouses to the old age pension,
for those who have no subscription to the national pension due to
housekeeping labor or other reasons that prevented them from being
employed. A former provision of this Act had admitted the right to
division of pension for divorced spouses indiscriminately based on the
time period of legal marriage, including the time period that de facto
marriage did not exist due to separation, abscondence from home or
other reasons, where one party of the marriage had no contribution to
the formulation of the pension. The Court ruled that it was a violation
of property rights that were stipulated in the Constitution of Korea and
therefore was unconstitutional. [2015 Hun-Ba 182, 29 Dec 2016]

The divided pension scheme has characteristics of both property


rights and social security. The right to the old age pension is a joint
property of a couple that is cooperatively accumulated during marriage
and should be divided after divorce according to the contribution.
The contribution here refers to housekeeping, child-care and other
work that requires role-taking of the married couple. Therefore
pension division should be estimated, considering the time period
of de facto marriage during the subscription period of the National
Pension Service. However, the provision at issue stipulated that the
estimation of pension division should indiscriminately include the
time period of legal marriage, including the time period during which
de facto marriage did not exist due to separation or abscondence
from home. The Court decided that this disregards the property right
characteristic of the divided pension scheme and was unconformable
to the Constitution.

3. Our Court also ruled that the subparagraph in the Labor


Standards Act of Korea that provided an exception for advance notice
of dismissal was unconstitutional, as it violated the right to work
and the principle of equality. The subparagraph prescribed that the
advance notice of the dismissal provisions should not be applied to
workers who had been employed as monthly-paid workers for less
than six months. [2014Hun-Ba3, 23 Dec 2015]

“The advance notice of dismissal system does not only regard


dismissal, a core part of working conditions. It also regards the right
195
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

to work as a minimum working condition that guarantees human


dignity of the employees, since it aims to prevent a situation in which
the employees suddenly lose their jobs and have trouble with their
livelihood. Taking into account the intentions of legislating such a
system and the reasons for exceptions for the notice, provided in
the proviso of Article 26 of the Labor Standards Act, the exceptions
should be limited to the cases where the employees’ expectations for
continuous labor relationship is small.

However, the ‘workers who had been employed as monthly-paid


workers for less than six months’ usually have an employment contract
with an indefinite term and are likely to have high expectations for a
continuation of the labor relationship. Therefore, dismissals of these
workers are also unpredicted dismissals and there is a need for
these workers to have time for transfer preparation or have protection
against financial difficulties that derive from unemployment. In this
respect, our Court decided that the provision at issue that excluded
the ‘workers who had been employed as a monthly-paid worker for
less than six months’ from the application of the advance notice of
dismissal without any reasonable cause is a violation of the right to
work and of the principle of equality. So far I have briefly introduced
some of the recent decisions of the Constitutional Court of Korea,
regarding fundamental social rights among various crucial current
issues.

As Korea achieved industrialization and democratization


simultaneously, a strong will for substantive rule of law and the
awareness for fundamental rights have significantly increased. Our
Court has achieved remarkable results throughout the past 29 years
of history and become the most trusted national institution in Korea
to prove how it has strengthened the stance as the protector of the
Constitution and fundamental rights.

In this setting, the Constitutional Court of Korea plans to take


more interest in fundamental social rights as a major social issue,
and actively respond to related matters. Once again, on behalf of the
Constitutional Court of Korea, let me congratulate the Constitutional
Court of Mongolia on its 25th anniversary and wish for the continued
success and prosperity for years to come.

Thank you very much for your attention.

196
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэцийн гишүүн,


Монгол Улсын гавьяат багш, доктор, профессор,
Д.СОЛОНГО

ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ХЯНАЛТЫН НИЙГЭМ -


ХУУЛЬ ЗҮЙН МӨН ЧАНАР

Үндсэн хуулийн хяналтын нийгэм, хууль зүйн агуулга,


учир холбогдол нь юуны өмнө аливаа улсын Үндсэн хуулийн
шинж, төлөв, амьдралд хэрэгжих улс, олон улсын хэрэгцээ,
шаардлагатай амин холбоотой.

Онолын үүднээс үзвэл ямар ч улсын Үндсэн хууль нь тухайн


улсынхаа нийгэм, эдийн засаг, төрийн байгууламж, төрийн тусгаар
тогтнол, хувь хүний эрх зүйн байдлын үндэс, төрийн байгууллагын
тогтолцоо, тэдгээрийн зохион байгуулалт, үйл ажиллагааны
үндсэн зарчим, журмыг хуульчлан тогтоосон төрийн гол хууль
байдаг.

Олон улс орны эрдэмтэд, судлаачид Үндсэн хуульт ёс нь


нийгмийн маш нарийн олон хүчин зүйлээс шалтгаалдаг үзэгдэл
гэж үзэн Үндсэн хууль нь чухам ямар ямар гол шинж, мөн
чанартай болохыг тодорхойлоход ихээхэн ач холбогдол өгч иржээ.
Тухайлбал, Германы эрдэмтэн Г.Еллинек “...Үндсэн хууль бол
төрийн дээд байгууллагууд, тэдгээрээс чиг үүргээ гүйцэтгэх журам,
хоорондын харилцаа, бүрэн эрх, хувь хүн, төр хоёрын хоорондын
харилцаа зэргийг тодорхойлсон эрх зүйн шинж байдлын нийлбэр”
гэсэн байхад, Ф.Лассаль “Үндсэн хуулийн асуудал эрхийн асуудал
биш, хүчний асуудал юм. Тухайн орны бодит Үндсэн хууль бол
хүчний бодитой харьцаанд оршдог бөгөөд Үндсэн хууль чухамхүү
хэдийд ач холбогдолтой, найдвартай үйлчилдэг вэ гэвэл хүчний
бодит харьцааг жинхэнэ ёсоор илэрхийлж чадсан тэр үед л юм”
гэж, Оросын эрдэмтэн В.Е.Чиркин “...Хууль зүйн баримт бичиг
болох Үндсэн хуулийн мөн чанар - түүний өвөрмөц агуулга; - хууль
зүйн дээд хүчин чадал; - үйлчилж буй хууль тогтоомжийн бааз
суурийн үүрэг гүйцэтгэдэг; - ердийн хуулиас ялгаатай журмаар
түүнийг батлах, нэмэлт, өөрчлөлт оруулдгаас үүдэж тогтвортой
байдаг зэрэг шинжид илэрлээ олно”, Монголын эрдэмтэн Г.Совд
“...Үндсэн хууль гэдэг бол хүн төрөлхтний түүхэнд гарч байсан
хүний эрхийн төлөө тэмцлийн үр дүнд буй болсон соёлын үнэт
зүйл бөгөөд юуны өмнө хүн, төр хоёрын хоорондын харилцааг
зохицуулах үндсэн чиг үүрэгтэй, хууль зүйн үйлчилгээний хувьд
197
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

хамгийн дээд хүчинтэй эрх зүйн хэм хэмжээний цогц юм” гэж тус
тус тодорхойлжээ.

Үүнээс үзэхэд Үндсэн хуулийн хууль зүйн агуулга, багтаамж нь


тухайн орны тулгуур харилцааг бэхжүүлж, нийгмийн амьдралын
бүх хүрээнд эрх зүйн суурь үндэс болох ерөнхий ба нийтлэг
шинжтэй хэм хэмжээнээс бүрдэж байдаг нь тодорхой байна.

Монгол Улсын 1992 оны Үндсэн хуулийн хууль зүйн агуулга,


хүрээ мөн л ийм шинжтэй болох нь түүний хэм хэмжээг судалсан
судалгаанаас илэрхий байдаг.

Эрх зүйт төрийг төлөвшүүлэхэд хууль дээдлэх ёсыг хангах


явдал Монголын төрийн эн тэргүүний зорилтын нэг болсон
юм. Нийгмийн амьдралын бүхий л хүрээнд хууль дээдлэх
ёсыг хэрэгжүүлэх нь хөгжлийн тухайн шатны зорилтыг хангах,
ардчилсан үндсийг тогтоон бэхжүүлэх, хувь хүний эрх, эрх чөлөөг
бодитойгоор хангах явдалтай салшгүй холбоотой. Үндсэн хууль
нь төрийн дээрх зорилтыг хэрэгжүүлэх улс төр-эрх зүйн гол
үндсийг бэхжүүлсэн хууль зүйн дээд хүчин чадал бүхий баримт
бичиг мөн. Үндсэн хуулийн улс төрийн шинж нь үйлдвэрлэлийн
харилцааны хэв маяг, шинж төрхөд тохирсон улс төрийн
засаглалыг хэрэгжүүлэх зарчим, үндэс, төрийн үйл ажиллагааны
зорилго, агуулга, хэлбэрийг илэрхийлж байгаа байдлаар
тодорхойлогдоно. Өөрөөр хэлбэл, нийгмийн гишүүдийн олонхийн
нийгэм, эдийн засгийн үндсэн ашиг сонирхолд тулгуурласан улс
төрийн харилцааг бэхжүүлсэн шинжтэй байна.

Иймээс ч Үндсэн хууль аливаа “үзэл суртлаас” ангид байх


ёстой. Учир нь, Үндсэн хуулиар төрийн байгууллагууд, улс
төрийн намууд болон мөн төрийн бус байгууллагуудын үйл
ажиллагааны үндсэн зорилго, чиглэл нийгэмд эзлэх байр, суурийг
тодорхойлдог. Монгол Улсад олон намын тогтолцоо бүрэлдэн
тогтсон нөхцөлд дээрх бүх байгууллагууд үндсэн чиг үүргээ
хэрэгжүүлэх ажиллагаа гагцхүү Үндсэн хуулийн хүрээнд явагдана.
Монгол Улсын “Улс төрийн намуудын тухай хууль”-д намууд үйл
ажиллагаандаа “Монгол Улсын Үндсэн хууль, бусад хуулийг
дээдлэн сахин биелүүлэх” зарчмыг баримтлах тухай заасан нь
Үндсэн хууль намуудын үйл ажиллагаандаа баримтлах тулгуур
үндсийг тодорхойлон бэхжүүлсэн эх сурвалж болохыг илэрхийлж
байна.

198
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

Нэгэнт Үндсэн хууль эрх зүйн дээд хүчин чадалтай акт


болохын хувьд хууль тогтоох дээд байгууллага, төрийн бусад
байгууллагаас батлан гаргасан хууль, эрх зүйн бусад актууд түүнд
зайлшгүй нийцэж, түүнд үндэслэн гарах учиртай. Мөн төр, төрийн
байгууллагууд, улс төрийн намуудын үйл ажиллагаа Үндсэн
хуулийн хүрээнд явагдаж, түүнийг зөрчихгүй байх шаардлагатай
юм. Учир нь, Үндсэн хуулийн хэм хэмжээгээр нийгмийн үндсэн
суурь харилцааг түүний хөгжлийн зүй тогтолтой уялдуулан
зохицуулдаг тул бусад хууль тогтоомжоор дээрх үндсэн эхлэлийг
нарийвчлан тогтоон бэхжүүлж байдаг бөгөөд тэдгээрийн (үйлчлэх
хүрээ, хязгаар, хууль зүйн хүчин чадал, батлах, өөрчлөх, хүчингүй
болгох зарчим, журам гэх зэрэг) эрх зүйн үндсийг тогтоон
бэхжүүлсэн байдаг нь тухайн улсын Үндсэн хууль, үйлчилж буй
бусад хууль тогтоомж өөр хоорондоо харилцан шүтэлцээтэй
байдаг ба эхнийх нь сүүлчийнхээ үүсэн бий болох, оршин тогтнох
үндсийг тогтоодог, мөн сүүлчийнх нь эхнийхдээ агуулга, зарчмын
хувьд нийцэж тохирсон байх учиртай тул Үндсэн хууль зөрчсөн
ямар ч хууль тогтоомж хүчин төгөлдөр байж үйлчлэх үндэслэлгүй
юм. Үүнд Үндсэн хууль хууль зүйн дээд хүчин чадалтай төрийн
гол хууль болох шинж илэрч байна. Хууль тогтоомжийн эрэмбийн
(иерархия) тухай асуудлаар үнэт өв болсон үзэл санааг дэвшүүлэн
тавьж хэрэгжүүлэхэд Ханс Кельзен чухал үүрэг гүйцэтгэснийг энд
онцлон тэмдэглэж байна.

Илтгэгч миний хувьд Үндсэн хуулийн дээд хүчин чадал,


нийгэмд гүйцэтгэх үүргийг зөв ойлгон төлөвшүүлэхэд ихээхэн ач
холбогдол өгдөг бөгөөд Үндсэн хуулийн дээд хүчин чадлын нэг
чухал элемент нь Үндсэн хуулийн хяналт гэж үздэг юм.

Үндсэн хуулийн хяналт нь Үндсэн хуулийн онол, практикийн


нэн гол асуудал бөгөөд үндсэн хуулийн эрх зүйн шинжлэх ухааны
судалгааны чухал объект мөн. Эл сэдэв дэлхийн олон улс орны
судлаачдын анхаарлын төвд байж, нэг орны төдийгүй олон улсын
хэмжээнд чухал асуудал болохоо харуулж, ардчиллын чухал
хэрэгсэл, түүнийг хангах нэг баталгаа болох нь нотлогдсон ажээ.

Чухам эндээс л Үндсэн хуулийн хяналтын тухай асуудал урган


гарч, түүний онол- арга зүйн шинж, нийгмийн ач холбогдлыг авч
үзэх явдал шаардагдаж байна. Дэлхийн олон улсууд дахь Үндсэн
хуулийн хяналтын агуулга, түүнийг хэрэгжүүлдэг арга туршлага,
мөн манай улсад тогтсон тогтолцоо, түүний агуулгаас үндэслэн
Үндсэн хуулийн хяналтын мөн чанарыг дараахь байдлаар
199
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

тодорхойлох оролдлого хийлээ. Үүнд:

Нэгдүгээрт, Үндсэн хуулийн улс төр - эрх зүйн нэгдмэл


шинжид үндэслэн Үндсэн хуулийн хяналт нь улс төр, эрх зүйн
шинжийг агуулна. Улс төр, эрх зүйг ангид авч үзэх боломжгүй. Учир
нь, төрийн улс төрийн бодлогыг эрх зүйн шууд оролцоотойгоор
хэрэгжүүлдэг билээ. Польшийн эрдэмтэн Л.Гарлицкий Үндсэн
хуулийн хяналтын улс төрийн аспектыг түүний Үндсэн хуулийн
үндсэн дээр бусад хуулийг тайлбарлах явдал нь Үндсэн хуулийн
шүүхийг улс төрийн байгууллага гэсэн ойлголтыг бүрэн төрүүлдэг
гэж үздэг байна.

Үндсэн хуулийн шүүхийг улс төрийн шинжтэй байгууллага


гэж М.Капелетти болон бусад судлаачид ч мөн үзсэн байна.
Энэ үндэслэлээ дараахь гурван чиглэлээр тайлбарлажээ. Нэг,
энэ зууны эхний хагасын улс төрийн эмгэнэлт алдааны мөрөөр
Европт Үндсэн хуулийн шүүх бий болсон. Хоёр, Үндсэн хуулийн
шүүхийн оролцдог асуудал (М.Капөлеттигийн хэлснээр гурав
дахь засаглалыг улс төрөөс хараат бус гэж ярьдаг ч бид яах ч
аргагүй түүнийг улс төр рүү түлхэн оруулдаг.) Гурав, Үндсэн
хуулийн шүүхийн гишүүдийг томилох арга. Улс төрийн хоёр салаа
мөчрийн хувь төлөөлөл, тэрчлэн Европын орнуудын Үндсэн
хуульд шүүхийн бүрэлдэхүүнд улс төрийн бүх том бүлэглэлүүд
оролцох нөхцөл тавигдсан гэж бичсэн нь анхаарал татаж байгаа
юм.

Үндсэн хуулийн хяналт нь дээр тэмдэглэсэнчлэн эрх зүйн


төдийгүй, улс төрийн баримт бичиг болох Үндсэн хуулийг
хамгаалдаг. Иймээс Үндсэн хуулийн хяналтын улс төржихгүй байх
асуудал тодорхой аспөктаар, өөрөөр хэлбэл, засаглалын дагнасан
хүрээнд хязгаарлагдах, хууль тогтоох, гүйцэтгэх эрх мэдэл нь улс
төрийн салаа мөчир, Үндсэн хуулийн хяналт нь эрх зүйн салаа
мөчир байх явдал мөн. Эндээс дүгнэж үзвэл, Үндсэн хуулийн
хяналт нь улс төрийн шийдвэр гаргах үйл явцад засаглалын нөгөө
хоёр хэлбэртэй адил биш хэмжээнд байх шаардлагатай юм.

Хоёрдугаарт, Үндсэн хуулийн биелэлтэд тавих хяналт


нь хууль тогтоох дээд байгууллага болон бусад байгууллагаас
гаргасан хууль, эрх зүйн бусад актын хүрээнд хэрэгжих төрийн
дээд хяналт юм. Нэгэнт Үндсэн хууль төрийн дээд хүчин чадал
бүхий эрх зүйн акт бөгөөд бусад хууль тогтоомж түүнд нийцэж
тохирсон байх нь ардчиллын нэг шалгуур болно. Мөн Үндсэн
200
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

хууль, ердийн хуулийн хооронд ялгаа байдаг. Ийм учраас


төрийн дээд хуулийг сахин биелүүлэх шаардлага, хууль тогтоох
эрх мэдэл бүхий байгууллага буюу түүний баталсан хуулийн
хооронд зөрчил гарч болох нь тодорхой юм. Чухам энэ зөрчлийг
ашигтай шийдэхийн тулд л Үндсэн хуулийн хяналтын байгууллага
байгуулах нь зүйтэй билээ.

Түүнчлэн төрийн дээд хууль - Үндсэн хуулийг тайлбарлах,


тодруулах тодорхой хэмжээгээр түүнийг тухайн нөхцөл байдалд
зохицуулах шаардлага байнга гарах нь зайлшгүй. Тийм учраас
гарсан маргааныг хүч үл хэрэглэн зохицуулах нь чухал. Ардчилсан
Үндсэн хуультай төр улсад нэгэнт гарсан маргааныг Үндсэн
хуулийн шалгуурын үндсэн дээр шийддэг, төвийг сахисан, хараат
бус, өндөр нэр хүнд ба нөлөө бүхий байгууллага байх ёстой гэж
ХБНГУ-ын Бундестагийн гишүүн доктор Д.Мало бичсэн байна.

Үндсэн хуулийн хяналтыг төрөөс олгосон эрх бүхий


байгууллагаас, төрийн нэрийн өмнөөс хэрэгжүүлдэг. Иймээс ч
төрийн дээд эрх хэмжээнд хамаарах хяналтыг хэрэгжүүлэх эрх
бүхий байгууллагыг байгуулах нь “төрийн эрх мэдэл хуваарилах’’
зарчимтай онолын болоод практикийн түвшинд учиргүй
зөрчилдөхгүй юм. Дээрх онолын агуулга нь төрийн эрх мэдлийг
гурван үндсэн оргилд (хууль тогтоох, гүйцэтгэх, шүүх эрх мэдэл)
хувааж, тэдгээрийн үйл ажиллагаагаа явуулах эрх хэмжээний хүрээ
хязгаар, хүлээх үүргийг хатуу тогтоон өгч, тэдгээрийн хооронд
тэнцлийг хангах зарчимд тулгуурладаг. Энэхүү шаардлагыг
онол, практикийн хувьд хангахуйц, илүү үр ашигтай хувилбар нь
Үндсэн хуулийн хяналтыг хэрэгжүүлэх тусгай байгууллага (шүүх)
байгуулах явдал бөгөөд Үндсэн хуулийн хяналтын байгууллага
засаглалын гурван оргилын хоорондын тэнцлийг хангах нэг гол
баталгаа байх шаардлагатай.

Энэ талаар эрдэмтэн судлаач Ц.Сарантуяа “Аливаа улсын


Үндсэн хуулийн хяналтын байгууллага оноосон нэрээсээ үл
хамааран хууль тогтоох байгууллагаас батлан гаргасан хууль
Үндсэн хуулийн хүрээнд байж чадаж байгаа эсэх, гүйцэтгэх
байгууллагаас гаргасан шийдвэр Үндсэн хуульд харшилж буй
эсэх, шүүхийн шийдвэр Үндсэн хуулийн хэм хэмжээг зөрчсөн
эсэхийг тогтоож эцсийн шийдвэр гаргадаг байна. Эдгээр нь аль
ч орны Үндсэн хуулийн хяналтын байгууллагын мөн чанар болно
гээд гагцхүү уг шийдвэр төрийн бусад байгууллага, иргэдийн
хувьд заавал биелэх бөгөөд эцсийн шийдвэр байх юм. Үүгээр л
201
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

Үндсэн хуулийн хяналтын байгууллагын төрт нийгэм дэх байр


суурь, түүнийг байлгах хэрэгцээ, шаардлага тодорхойлогдох юм
гэж тэмдэглэсэнтэй илтгэгч санал нэг байна.

Гуравдугаарт, Үндсэн хуулийн хяналтын мөн чанарыг


түүний хэрэгжих аргатай холбоотой авч үзэх хэрэгтэй юм. Үндсэн
хуулийн хяналт бодитоор үүссэн цагаас эдүгээг хүртэл 200
гаруй жил өнгөрөхөд түүнийг хэрэгжүүлэгч субъект, уг хяналтын
агуулгад тодорхой нөхцөл, хугацаанд зохих өөрчлөлт хөдөлгөөн
гарч байсан нь бидний судалгаанаас тодорхой байна.

Аль ч аргаар тухайн улс Үндсэн хуулийнхаа биелэлтэд хяналт


тавихад түүнийг аль болох улс төрд татан оруулж болохгүй юм.
Үндсэн хуулийн хяналтыг улс төржүүлснээр ардчилсан зарчмыг
зөрчиж, улс төрийн хүчнүүдийн хоорондын зөрчлийг хурцатгаж,
нийгэмд бухимдал үүсгэж нийгмийн хөгжлийг саатуулах болон
бусад сөрөг үр дагаврыг төрүүлдэг аюултай.

Үндсэн хуулийн хяналт нь Үндсэн хуулийн хэм хэмжээг ёсчлон


биелүүлж, ардчиллыг хангахад чиглэгдэх учиртай. Хэрэв энэ
зарчим алдагдвал Үндсэн хуулийн хяналтын байгууллага Үндсэн
хуулийн ардчиллыг цөөнхийн ардчиллаар сольж хэрэгжүүлэхэд
үйлчилнэ гэсэн хэрэг болно.

Дөрөвдүгээрт, Үндсэн хуулийн хяналтын онолын үндсэн


асуудлаар Үндсэн хуулийн хяналтын нийгэм, хууль зүйн агуулга,
мөн чанарыг тодорхойлж болно.

Үндсэн хуульт ёсны гол утга учир нь Үндсэн хуулиар


тодорхойлсон хүрээнд л төрийн эрх барих явдлыг хэрэгжүүлэх,
хуулиар хязгаарлагдсан засаглалыг тогтооход оршдог. Энэ нь
засаглалын өндөрлөгүүд харилцан бие биеэ хязгаарласан,
харилцан тэнцэлтэй байх тогтолцоог Үндсэн хуулиар тодорхойлдог
болохыг харуулж байна. Энгийнээр илэрхийлбэл, төрийн чиг үүрэг,
үйл ажиллагааны дагуу засаглалын уламжлалт салаа мөчрүүдийн
хооронд хөдөлмөрийн тодорхой хуваарилалт хийгдэх, тэдгээрийн
аль нэг нь бусдаасаа илүү эрх мэдэл эдлэхгүй байх, эрх мэдлээ
бие даан хэрэгжүүлэхийг хангана.

Ардчилсан төрийн нэг гол зарчим нь хууль дээдэлж,


засаглалын эрх мэдлийг төв, орон нутагт хэрэгжүүлэхдээ уг
зарчмыг хэлбэрэлтгүй дагаж мөрдөх явдал байдаг.
202
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

Орчин үед төрийн эрх мэдэл хуваарилах зарчмыг үр ашигтай


хэрэгжүүлэх явдлыг Үндсэн хуулийн хяналтгүйгээр сэтгэж
боломгүй бөгөөд чухам түүний тусламжтайгаар засаглалын салаа
мөчрүүдийн хоорондын зөрчлийг арилгаж байна.

Үүнээс гадна XX-XXI зуунд эрх зүйн хэм хэмжээний тоо үлэмж
хэмжээгээр нэмэгдсэнээр тэдгээр нь Үндсэн хуульд зөрчилдөх
эрсдэл мөн өссөн байна. Манай орны хувьд л гэхэд эрх зүйн
шинэчлэлийн хүрээнд 1992 оны шинэ Үндсэн хууль батлагдан
гарснаас хойш түүнээс улбаалан олон тооны шинэ хуулиуд богино
хугацаанд батлагдан гарч байгаа нь дээрх эрсдэл илүү бодитой
байгааг илэрхийлж байгаа юм.

Оросын эрдэмтэн С.В.Боботов Үндсэн хуулийн хяналтын


үйл ажиллагааны нийгмийн үндсийг маш цэгцтэй бодитой
тодорхойлжээ. Тэрээр нэг, дэлхий нийтээр хүлээн зөвшөөрсөн
зарчмын шинжтэй нийгмийн нийтлэг үнэт зүйлс бий болж Үндсэн
хуульд тусгалаа олсон; хоёр, Үндсэн хууль нь хууль зүйн дээд хүчин
чадалтай акт болохыг дэлхий нийтээр хүлээн зөвшөөрөгдсөн,
Үндсэн хуулиас гадуур нийгмийн харилцаа хэрэгжих боломжгүй
гэж бичжээ. Энэ тодорхойлолт нь Үндсэн хууль зөвхөн хууль
зүйн ач холбогдолтой төдийгүй, нийгмийн чухал үүрэг гүйцэтгэдэг
гэдгийг, Үндсэн хуулийн хяналтын нийгмийн үнэ цэнийг товчхоноор
боловч оновчтой илэрхийлжээ.

Дээр өгүүлэгдсэнээс үндэслэн үзвэл Үндсэн хуулийн хяналт


гэдэг нь үйлчилж буй үйлдвэрлэлийн (эдийн засгийн) харилцаанд
тулгуурласан нийгмийн амьдралын бүхий л хүрээн дэх харилцааг
Үндсэн хуулийн хүрээнд хэрэгжүүлэхэд чиглэгдсэн, хүнлэг
ардчилсан ёсонд суурилсан, хүний эрх, эрх чөлөөг хангах, төрийн
дээд хууль - Үндсэн хуулиа чандлан сахиулах баталгаа болсон,
улс төр - эрх зүйн шинж бүхий төрийн дээд хяналт мөн.

Иймээс Үндсэн хуулийн хяналт нийгэмд чухал хэрэгцээтэй,


төрийн эрх мэдлийн гурван салааны хоорондох тэнцлийг хангах
үндсэн хөшүүрэг, хууль дээдлэх ардчилсан зарчмыг хэрэгжүүлэхэд
нөлөө бүхий хэрэгсэл болох нь тодорхой байна.

203
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

D.SOLONGO
Member of the Constitutional Court of Mongolia,
Dr., Prof., Merited Lecturer of Mongolia

THE SOCIAL AND LEGAL NATURE


OF CONSTITUTIONAL CONTROL

First of all, the Constitutional control community, law nature,


prospect and consequence are vitally to concern on the Constitutional
nature, prospect, and law - implemented country and international
market.

As for theory, the Constitution shall be crucial law of government


as as way by legalized principle and rules for organizational and
activities, government organization structure and system, individual
legal status, sovereignty, state structure, economy, community of the
country.

International researchers and scientists consider that Constitution


causes various accurately aspects from community and it takes more
important for determining whether what kind of basic aspects and
nature of Constitution will be formed. Specifically, G.Ellinek, German
scientist, said “The Constitution is legal complex by way of coordinating
relations and communication among individual and state, having
power of government, supreme body and organization and its liability
and duty ” but then F.Lassali determined that the Constitution shall be
subject for power and but not subject for right.

The Constitution exists in virtual relation of power and but when


actually Constitution shall be hopefully in effect is to give a result to
us in case of it could be approved a virtual relation of power” said
by V.E.Chirkin, Russian scientist,….”Law fact declares as nature of
Constitution and its exclusive content, legal supreme capacity is
to play basis role as to fulfill law and this turns into stable character
depending on different approved rule and amendments” but G.Sovd,
Mongolian scientist, said “the Constitution is a cultural precious
heritage was originated as result of struggling to human right out
broken in human history and it is complex of legislative norm as its
function purpose which is to coordinate relations among human and
state in the framework of law service”.

It is visible definitely that content and capacity of the Constitution


204
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

in which comprise of general and whole norms for strengthening


basic relation of that country and for legislation basis for at all level
of community life. Therefore, the study shows that law content and
scope of Mongolia Constitution of 1992 is defined as same result.

One of goals of Mongolia government is to provide Law-and-


order rule in order to make shaped State based legislation.

To fulfill law–and-order rule in the all level of community life is


integral tied to fulfill development goal in the all type of stage and to
strengthen democratic system and to visibly provide human right and
liberty. The Constitution is fact of law capacity which is strengthened
politics and law basis in order to fulfill state above goals. Politic nature
of Constitution is defined as form, content and objective of state
activities and basic rule to fulfill politics governance which comply with
model and feature of industrial relations.

In the other words, it features to strengthen politics relation based


on community-economic interest of majority of community members.

Therefore, the Constitution must be separated from any


“propaganda”, that is why, the community position and function,
basic objective of activities for non-government organizations,
political parties and government organizations are coordinated by the
Constitution.

In the case of system of multiple-parties is formed, function of all


organization shall be conducted only in the framework of Constitution.
In according to specified in law of Political parties, parties shall fulfill
rules and principles specified in the Constitution and in the other laws
for their activities, specified in, in which is source to strengthen basic
principles which to comply with parties function under the specified in
the Constitution.

The Constitution, is considered as supreme act of law, which will


be issued, based on and be compulsorily complies with other acts
approved by supreme authority and other government organization.
What’s more, the state and government organizations and political
parties carry out its activities under the framework of Constitution
and not be violated. That is why, norms of Constitution coordinates
to basic relation of community with connection of development and
other law and order are accurately strengthened with first stage
205
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

and laws foundation including being effected as scope, range, legal


capacity, confirmation and amendments, procedures of cancellation.
The Constitution and other the fulfilled laws are to accurately connect
each other and final law foundation depends on foundation of first law.
In addition, it must be complied with content and procedure of first law
foundation, in the case of legislation violates any norms and principles
of Constitution, not be effected. This shows that Constitution is nature
of supreme law of state. It is highlighted about Hans Kelsen who
promoted basic views on hierarchy of legislation is more important to
fulfill law foundation.

Lecturer, in my opinion, it is considered that the supreme capacity


of Constitution provides basic role in order to make shaped a correct
comprehensive to community. The basic element of supreme capacity,
is Constitutional reviewing. The Constitutional reviewing is subject to
law theory and practical. This is objective of scientific research for law.
This topic is main attention among not only international and nations
researchers and it evidences democratic means and its confirmation.

When this is considered, it must be studied theoretical


methodology and nature, social importance related to subject of the
Constitutional reviewing.

Nature of Constitutional reviewing is defined as following, based


on the Constitutional reviewing content, its fulfillment methodology
and experience, system. Including:

First. The Constitutional reviewing consists of political and law


nature which is based on united characters of political and law for
Constitution. It is not possible to be considered as separated as politics
and law. That is why, government policy and government activities
are directly fulfilled as involvement of legislation. But L.Garlitskii,
Polish scientist, said… “When other laws will be explained as political
aspect and Constitutional reviewing based on Constitution, court of
Constitution will be defined as political organization.” But M.Kapeletti
and other researchers viewed that “Court of Constitution is considered
as features of politics”. This explanation had been divided into following:
1. Court of Constitution was founded in Europe where it was
caused of political tragic fault at the beginning half of this century.
2. It shall be subject as court of Constitution (M.Kapelettisaid
that even though third governance is considered to be sovereign from
politics and it is shifted forcedly to politics).
206
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

3. There is way to appoint as court members of Constitution (it


shall be representative for political two branch and thus, it could be
attracted more attention on bigger political groups who involve as
membership of Constitutional court in countries of European.)

As it was recorded on Constitutional reviewing, it shall be fact of


law and politics and it protects Constitution. Therefore, Constitutional
reviewing shall be fixed with certain aspect without making in politics.
In the other words, Constitutional reviewing shall be law branch and
executive power and making law shall be political branch in the limited
range of governance carried out. As conclusion for this, Constitutional
reviewing shall be no necessary to put at level of other two types of
governance in processing to make a political decision.

Second. Reviewing in fulfillment of Constitution is reviewing


of state supreme which is carried out in the framework of law acts
and legislation approved by laws supreme authority and other
organizations. The Constitution and state supreme capacity is legal
acts which comply with its legislation and it is one of democratic
norms. And there are different between Constitution and regular law.
Hence, there is definitely risen any violation among approved laws
and legislation body and Supreme Court organization. This is more
important to establish Constitutional reviewing organization in order
to clear up positively this violation.

Furthermore, it will be demanded to coordinate at certain


condition as way of explaining and clarifying government supreme
law and Constitution. Therefore, it is vital to settle any violation
without using any force. “In case of any violation and disputes was
risen in Democratic Constitutional countries shall be settled under
the norms of Constitution and it shall be neutral and sovereign, high-
ranked organization” noted by D.Malo, Ph.D, member of Bundestag
city of Germany. The Constitutional reviewing is fulfilled by competent
authorities which issued by on behalf of government.

Therefore, Constitutional reviewing, refers to powers, in order to


establish supreme authority, to be fulfilled, is not violated at the level
of practical and theoretical content with “State power distribution”
concept. Above theory shall be divided into 3 peaks of state power
(legislation, executive and court’s power), and it is disciplined its
activities power system and range, function, on based on principle of
inter-equivalent.
207
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

In providing to practical and theory for this demand, Supreme Court


shall be established to fulfill Constitutional reviewing, which provides
a basic confirmation to conform to inter-equivalent of governance 3
peaks. Ts. Sarantuya, researcher, said that “Constitutional reviewing
shall find out and then final make a resolution whether laws approved
by legislative body which comply with in framework of Constitution
and whether resolution made by executive body in which conflicts
to Constitution and whether court decision violates to norms of
Constitution”. Those shall be final decision to be fulfilled by citizen
and other non-organizations and this will be nature of Constitution.
Through this, I am agree with this description in which it marks status
of community based government and its demand, requirements.

Third. It is considered that nature of Constitutional reviewing will


refer to its method to put into effect. Since Constitutional reviewing
was factually established, it had already been 200 years, our study
shows certainly that it results as its implementer subject and certain
condition in the reviewing content, any dynamic in term. It is not
allowed to move to politics process in the reviewing of Constitutional
fulfillment. As it makes politicizing to Constitution, this brings any
bad consequences including it draws community development
back, and it causes any depression in the community, it intensifies
violations among political forces and it violates democratic principles.
Constitutional reviewing shall be focused on fulfilling rigorously norms
of Constitution and providing democratic principle. If this principle to
be lost, Constitutional reviewing organization will get replaced with
democratic minority in place of Constitutional democracy.

Fourth. It is defined as nature, law content and Constitutional


reviewing community as a matter of Constitutional reviewing theory.
The purpose of Constitutional is to exist to rule the law limited
governance and to fulfill process of government power in the framework
of Constitution. This shows that Constitution is to coordinate system
which focuses on getting balanced and to get limited mutually rulers
of government power each other. In the other words, it shall be self-
having power, get unfranchised and to make labor allocation among
governance conventional branches in according to government
assignment and activities. Basic principle of democratic government
is to abide by and be respected and to be fulfilled with governance
power in local area and urban. Nowadays, it is not possible to imagine
to implement effectively a principle of the separation of government
power without Constitutional review. That is why, it is responsible for
208
МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦ
БАЙГУУЛАГДСАНЫ 25 ЖИЛИЙН ОЙ

eliminating any violation causes from inter-branch of governance.

Besides, it expresses higher-risk to violate to Constitution


since number of law norms have been largely increased at XX-XXI
centuries. As for Mongolia, it is a visible risk that large number of
newly laws had been approved at short-term since it was approved
a new Constitution in 1992 in the framework of law. C.V.Bobotov,
Russian scientist, identified that community principle was orderly
described for function of Constitutional reviewing. Including 1. The
Constitution was succeed as formulized principles, accepted by world
community. 2. The Constitution is act of law capacity, accepted by
world community and it is impossible to fulfill community relation with
out of Constitution. In the other words, it expresses community value
of Constitutional reviewing based on playing main role of community
and not only providing law significant.

Constitutional reviewing is reviewing of supreme governance


which focuses on characterizing to political - l egislative and law -
legislation enforcement, providing human right-liberty and humane
based democracy, to fulfill all level of community life based on relation
of industrial (economy) in the framework of Constitution.

Therefore, Constitution is basic mean to fulfill principle for law


esteemed democracy and to provide equivalent of inter-branch for
government power and for community demand.

209
“ҮНДСЭН ХУУУЛИЙН ШҮҮХ ЭРХ МЭДЭЛ: ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ, ИРЭЭДҮЙН ТӨЛӨВ”
ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БАГА ХУРАЛ

210

Rate