You are on page 1of 9

Mariusz Nawrocki

Maciej Przybyszewski

PRZEGLĄD METOD BADANIA DYNAMIKI


Szereg dynamiczny to ciąg wartości badanego zjawiska obserwowanego w
kolejnych jednostkach czasu. Zmienną niezależną jest czas, a zależną wartości liczbowe
badanego zjawiska.
Historyka interesuje szczególnie badanie zmian zbiorów w czasie, czyli operacje na
szeregach chronologicznych - czasowych. Jednak ze względu na brak źródeł lub ich nie
kompletność badania dynamiki charakteryzują się dość znaczną liczbą błędów. Tu też mamy
do czynienia z największą ilością potknięć statystyki historycznej. Historycy najczęściej
otrzymane dane prezentują za pomocą krzywych. Robią to z taką lubością, że mówi się nawet
o fetyszyzacji „krzywej” wśród historyków zajmujących się statystyką.
Ze względu na brak źródeł można wysunąć zbyt przesadne wnioski. Dotyczy to
głównie fluktuacji cen. Wahania życia gospodarczego dały podstawę do badania czynników,
które je wywołują.
Porównanie danych przedstawionych w postaci szeregów czasowych jest możliwe
wtedy, gdy zostaną spełnione następujące warunki:
- zjawiska w szeregu są w tych samych jednostkach
- badania powinny dotyczyć tego samego obszaru terytorialnego
- przedziały czasowe powinny być jednakowe.

Mierzenie dynamiki dokonujemy przy pomocy:


- mierników dynamiki rozwojowej
- wskaźników prostych i zbiorowych
- mechanicznego wyrównywania szeregów statystycznych
- ustalania trendu (matematycznie)

Wskaźnik dynamiki jest to stosunek wartości zmiennej okresie badanym do jej


wartości w okresie podstawowym. Za okres podstawowy możemy przyjąć początek badanego
okresu. Czasami za podstawę przyjmuje się przeciętną z pewnego okresu.

2
Najprostszym rodzajem miernika dynamiki są przyrost absolutny i przyrost
względny.
Przyrost absolutny (bezwzględny) to różnica wartości zmiennej szeregu a dwu
kolejnych, następujących po sobie okresach.

X2 – X1 ; X3 – X2 ; Xn – Xn-1

Przyrost względny to stosunek przyrostu absolutnego do wartości zmiennej w


okresie poprzedzającym okres badany.

X n − X n −1
X n −1

Jeśli przyrost względny pomnożymy przez 100, otrzymamy przyrost względny


procentowy, czyli tempo przyrostu.
Liczba mieszkańców Polski 1950 – 1960 w tys.
Przyrost
Rok Liczba absolutny względny procentowy
1950 25035 - - -
1955 27550 2515 0,100 10,00
1960 29891 2341 0,081 8,10

Źródło: J. Topolski, Metodologia historii, Warszawa 1984.

Mierniki wzrostu mają ograniczone możliwości charakteryzowania dynamiki.


W celu lepszego zobrazowania stosuje się indeksy (wskaźniki) jednopodstawowe
i łańcuchowe. Przez te wskaźniki rozumie się mierniki, które określają stosunek wielkości
tego samego zjawiska (produkcja, spożycie, ceny, koszty produkcji) w dwóch różnych
okresach.
Jak sama nazwa wskazuje indeksy jednopodstawowe mają stałą podstawę. Indeksy
łańcuchowe mają ruchomą podstawę. Wybór podstawy zależy od celu badania. Zazwyczaj za
podstawę indeksu przyjmuje się okres charakterystyczny.

3
W indeksie jednopodstawowym ustalamy najpierw okres, dla którego wartość
zmiennej będzie nam służyć jako podstawa porównywania z nią innych wartości szeregu.

X1 X X
* 100 ; 2 * 100 ;...; n * 100
X0 X0 X0

Dla historyka bardziej jest jednak przydatny indeks łańcuchowy. Pozwala on


uniknąć błędu, jaki ciąży na całym wskaźniku, gdy wartość wzięta za podstawę będzie
przypadkowa. Przy łańcuchowym porównujemy każdy okres w stosunku do poprzedniego,
czyli jak już było wspomniane podstawa jest ruchoma.

X2 X Xn
* 100 ; 3 * 100 ;...; * 100
X1 X2 X n −1

Przeciętna płaca w gospodarce narodowej w Polsce w latach 1950-1966


Wskaźniki dynamiki
Płaca miesięczna
Lata Jednopodstawowy
zł Łańcuchowy
(1950 = 100)
1950 574 100 -
1951 631 110 108
1952 690 120 108
1953 965 168 140
1954 1028 179 106
1955 1080 188 105
1956 1194 208 111
1957 1390 242 116
1958 1494 260 107
1959 1622 283 108
1960 1663 290 103
1961 1729 301 104
1962 1792 312 103
1963 1874 326 105
1964 1929 336 103
1965 1990 347 103
1966 2068 360 104

Źródło: Mały Rocznik Statystyczny 1967, GUS, s.221.

4
Przykłady do powyższej tabeli:

Indeks jednopodstawowy

631
Dla roku 1951 * 100 = 110
574

690
Dla roku 1952 * 100 = 120
547

Indeks łańcuchowy:

631
Dla roku 1951 * 100 = 108
574

690
Dla roku 1952 * 100 = 108
631

Zarówno indeksy jednopodstawowe jak i łańcuchowe mogą charakteryzować


przebieg pojedynczego szeregu dynamicznego. Nazywamy je wtedy wskaźnikami
indywidualnymi.
Wskaźników tych można również użyć, gdy chcemy omówić przebieg wielu
szeregów dynamicznych. Takie indeksy nazywamy agregatowymi.

W statystyce społeczno-gospodarczej wyróżnia się cztery rodzaje wskaźników


dynamiki:
1) wskaźnik cen
2) wskaźnik masy towarowej
3) wskaźnik wydajności pracy
4) wskaźnik kosztów

5
WSKAŹNIK CEN

Obrazuje dynamikę cen jednego towaru lub zespołu towarów w pewnym okresie.
Wskaźnik ten opiera się również na okresie podstawowym. Cenę w okresie podstawowym
oznacza się jako p0, natomiast cenę w okresie badanym jako p1.

p1
ip = * 100
p0

Ceny targowiskowe jaj w Polsce 1967 r. według miesięcy


I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII
Miesiące I-XII
Przeciętne ceny (w złotych)
Cena za
1 szt. 1,96 2,36 2,03 1,67 1,42 1,51 1,55 1,65 1,77 2,02 2,26 2,60 2,71
(w zł.)

Źródło: Rocznik Statystyczny 1968, GUS, s.346.

Cena jaj za 1 szt. Indywidualny wskaźnik


Miesiące
(w złotych) dynamiki cen (styczeń =100)
1 2,36 100,00
2 2,03 86,02
3 1,67 70,76
4 1,42 60,17
5 1,51 63,98
6 1,55 65,68
7 1,65 69,91
8 1,77 75,00
9 2,02 85,59
10 2,26 95,76
11 2,60 110,17
12 2,71 114,83
Źródło: obliczenia własne.

Obliczając wskaźniki agregatowe musimy posługiwać się zasadą eliminacji. Badane


zjawisko należy odizolować od niebadanych wpływów ubocznych.

6
Agregatowy indeks dynamiki cen obliczamy za pomocą wzoru:

PL =
∑p q1 0
* 100
∑p q0 0

p0,p1 – ceny z okresu podstawowego i badanego


q0,q1 – ilości towarów spożyte w okresie podstawowym i badanym

Wskaźnik ten zazwyczaj określa się indeksem cen Laspeyresa .


Istnieje też drugi wskaźnik cen, który nazywany jest indeksem cen Paaschego, i
który wygląda następująco:

PP =
∑p q 1 1
* 100
∑p q 0 1

Ilość i ceny niektórych artykułów spożywanych przez 1 mieszkańca w Polsce


w latach 1966 i 1967
Okres
Okres badany
podstawowy
1967
1966
Wyszczególnienie
Cena Cena
Ilość Ilość
(zł) (zł)
qo q1
po p1
Jaja świeże szt. 1,91 169,0 1,96 170,0

Masło osełkowe kg 57,97 5,3 58,29 5,7

Mięso wieprzowe kg 38,31 51,0 39,09 51,5

Ziemniaki kg 1,36 211,0 1,48 211,0


Źródło: Mały Rocznik Statystyczny 1968, GUS, s.252, 257-259.

7
Okres
Okres badany
podstawowy
1967
1966
Wyszczególnienie poqo poq1 p1qo p1q1
Cena Cena
Ilość Ilość
(zł) (zł)
qo q1
po p1
Jaja świeże szt. 1,91 169,0 1,96 170,0 322,79 324,70 331,24 333,20

Masło osełkowe kg 57,97 5,3 58,29 5,7 307,24 330,42 308,93 332,25

Mięso wieprzowe kg 38,31 51,0 39,09 51,5 1953,8 1972,9 1993,5 2013,1

Ziemniaki kg 1,36 211,0 1,48 211,0 286,96 286,96 312,28 312,28

Σ 2870,8 2915,0 2946,0 2990,8

Źródło: obliczenia własne.

2946 2990 ,8
PL = * 100 =102 ,6 Pp = * 100 = 102 ,6
2870 ,8 2915

Wskaźnik cen jest dla historyka najważniejszym z indeksów dynamiki.


O pozostałych nie będziemy tu mówić. Zainteresowanych odsyłamy do pozycji zawartych
w bibliografii.

BIBLIOGRAFIA:
8
W. Starzyńska, Statystyka praktyczna, Warszawa 2000.
M. Sobczyk, Statystyka, Warszawa 1995.
S. Zając, Zarys metod statystycznych, Warszawa 1976.