You are on page 1of 56

# 2.

703 I 2020 / 10 / 11 I 3,90 €

Agroekologia mugimendua
elikaduratik burujabetzak lantzen
22-28. orriak

“Makurtzen ari gara Eusebio Arizmendi Euskal idazleak


euskaraz ez dakitenen gudari ohiaren Espainiako
egokitzera” historia ahaztua merkatuan
12 І ALLANDE SOKARROS 34 І HISTORIA 42 І kultura
B
izitzarako agenda berezia dugu honakoa,
norberaren egunerokoa ilargiarekin eta
lurrarekin uztartzeko erraminta baita.
Landareekin egiten ditugun lanak jaso
eta ikastez gain, agendan idatziko ditugu
bakoitzak, , gure bizitzako hitzorduak, egin
beharreko lanak, gogoan hartu beharrekoak eta
gainerakoak. Eta aldi berean, agendan irakurri
ahalko dugu ilargiaren arabera aste bakoitzean
lurra nola landu: zer erein, zer landatu, nola
inausi, nola tratatu, zer uzta jaso, nola txertatu...

Baratzea
Basoa
Lore Baratzea
Fruitu Baratzea

Ilargia eta
landareak 2021 ErostEko

AGENDA 14 €
argia.eus/azoka
943 37 15 45
Jakoba Errekondo
Antton Olariaga
2.703 zenbakia І Urriak 11, 2020 Jabetza
Komunikazio Biziagoa
S.A.L. Ametzagaiña Taldeko partaidea
Lehendakaria
Panorama Iritziak Finkoak Bego Zuza
Erredakzioa
Amaia Lekunberri, Axier Lopez,
04 І Asteko argazkia 17 І david bou 38 І DENBORAREN MAKINA Eneritz Arzallus, Estitxu Eizagirre,
Gorka Bereziartua, Jenofa Berhokoirigoin,
06 І Aktualitatea 18 І maialen berasategi 39 І ARGIA komunitatea Jon Torner, Lander Arbelaitz,
Mikel Eizagirre, Mikel Garcia,
08 І Ekonomiaren talaian 19 І arkaitz zarraga 40 І BIZI BARATZEA Onintza Irureta, Pello Zubiria,
Urko Apaolaza, Xabier Letona,
09 І humanitatearen 19 І uxue apaolaza 48 І KULTUR-KRITIKAk Zigor Oleaga
une gorenak 20 І iñaki murua 51 І denbora-pasak Diseinua
Maitane Gartziandia
09 І Ez hanka ez buru 54 І BERANDUEGI Argazkilaria
Dani Blanco
Produkzioa eta inprimaketa
Antza S.A.L.
Administrazioa:
AZALEKO irudia: sailen GOIBURUetako ilustrazioak:
Jone Arzallus, Mari Karmen Loiarte
Maitane gartziandia Clipart courtesy FCIT
Salmenta
Idoia Arregi, Karlos Olasolo,
Olatz Korta
Idazkaritza
Aloña Soraluze, Bego Zuza
Web garapena
Asier Iturralde
34 І eusebio arizmendi Informatika
gudari ohia Iametza interaktiboa, S.L.
Oilo lapur bat hil zuen guardia Lege gordailua
zibilak 1952an Markina-Xemeinek. SS 837-2012
Urko Apaolazak erreportaje honetan ISSN
bere historia kontatu du: Amuategi 0213-909X
Batzorde parekidea
batailoian aritu zela, nola bukatu zuen 72562 E
kartzelan eta gizartean sarerik ez zuela.
Justiziarik ezagutu ez zuenak, ez dezan GUREKIN HARREMANETAN JARTZEKO
ahanzturaren injustizia ere jasan. Posta elektronikoak
komertzial@argia.eus
harpide@argia.eus

Elkarrizketak eta erreportajeak Telefonoa


943371545
Gipuzkoa
Industrialdea, 15. 20160 Lasarte-Oria
10 І net hurbil 32 І HIZKUNTZA Lapurdi, Nafarroa Beherea eta Zuberoa
Xalbardin baita. 64122 Urruña
Itsas-garraio araugabearen "Ardura duten erakunde askok Nafarroa
emaitzak dira rhosus zein hizkuntza folkloretzat dute” Gazteluko Plaza 44, 3. eskuina
31001 Iruñea
wakashio-k eragin istripuak Txerra Rodriguez
Jenofa Berhokoirigoin
42 І Euskal idazleak
Ametzagaiña taldeko kidea da Argia
12 І Allande Sokarros Espainiako merkatuan honako enpresekin batera:
“Euskal Herri bat Kuotatik harago, ateak
izan behar bada, zabaltzen ari dira?
euskalduna behar du izan” Kepa Matxain
Miel A. Elustondo 46 І kultura І PANTX records
22 І AGROEKOLOGIA Jamaika txiki bat Bilboren
Lurra herriari deika. bihotzean
Estitxu Eizagirre Kerejeta Amaia Lekunberri Ansola

29 І KATALUNIAKO ERREFERENDUMAK 52 І ARGI-KONTRA І ÀLEX FRANCÉS


HIRU URTE “Lege hau ez da
gure borrokaren amaiera”
Doan eta libre
Beste urri batzuk etorriko dira Argiako edukiak kopiatu, moldatu,
Alex Romaguera Saioa Baleztena zabaldu eta argitara ditzakezu, gure
egiletza aitortu eta baldintza beretan
eginez gero. Are gehiago, gure edukiak
ahalik eta gehien zabaltzea nahi dugu.

ARGIA HIZKUNTZA POLITIKARAKO


SAILBURUORDETZAK DIRUZ LAGUNTZEN DU:

Ekonomia sozial eraldatzailearen Lizentzia hau soilik ARGIAren


sareko kide gara edukientzat da baliagarria,
baliteke beste testu eta argazki
batzuek lizentzia hau ez izatea.
Urriak 11, 2020
4 І SAILAREN IZENA

Hirugarrenean,
aidanez
"Kolonizazioa gizateriaren kontrako krimena da".
Emmanuel Macronen hitzak dira 2017ko otsailean,
non eta Aljerian, independentzia indarrez eta odolez
irabazi zuen Frantziako kolonia ohi batean. Urte luze-
tako krimen horren ondorioz, kanakak gutxiengo dira
haien herrian, eta halere, igandean independentzia
lortzear izan dira: 10.000 bozen alde estuarekin iraba-
zi dute Frantzian segitzearen aldekoek, baina 2018tik
independentistak %3,4 hazi dira. Joera hori manten-
tzea nahikoa litzateke hirugarren erreferendumean,
2022an seguruena, kanakek kolonizazioaren krimena
historiaren zaborrontzira botatzeko. Hala bedi.

Théo Rouby AXIER LOPEZ

Urriak 11, 2020


SAILAREN IZENA І 5

Urriak 11, 2020


6 І PANORAMA

Euskararen aldeko
mugimenduarentzat
kolpe latza da
plateruena ixtea. Eredu
baten agortzea al
dakar? Ez dakit, baina
denok kolektiboki
birpentsatu beharko
ditugu azpiegiturak

torrak zabaldua
eta abar. Berri txarra
benetan
@garaigoikoa

Plateruenak ateak
Torraren inhabilitazioak
itxi ditu. Laguntzera
etortzen direnerako,
agian jada ez da egongo
independentismoa
mobilizarazi du
zer lagundu
@Marlon_Brandy

la directa

E
spero zen bezala, Auzitegi Goreneko arlo penaleko bigarren aretoak berretsi
egin du Kataluniako Auzitegi Nagusiak bere garaian emandako auzia, eta urte
eta erdiz kargu publikoetarako inhabilitatu du Generalitateko lehendakari Quim
10 urte pasa diren arren,
Torra, Espainiako Hauteskunde Batzordearen agindua desobeditu izanagatik. Hau-
urtero gaurko egunez
buruan izaten ditut teskunde Batzordeak preso politikoen askatasunaren aldeko pankarta kentzeko
atxilotu gintuzten agindu zion Espainiako Gorteetarako hauteskunde garaian, 2019ko apirilean. Torrari
gaueko irudiak. Zenbati sententzia irailaren 28 arratsaldean komunikatu dio Auzitegi Gorenak, eta horrek
gertatuko ote zaigu dakar atoan kargua uztea.
herri honetan... Baina Independentismo ekintzaileak Quim Torraren kargugabetzea aukera moduan plan-
horrelako bizipenek ez teatu du, bere mobilizazio gaitasuna indartzeko, nahiz eta zazpi hilabete daramatzan
dute lekurik saldu nahi koronabirusaren epidemiak salbuespenezko testuingurua ezartzen, eta nahiz eta al-
diguten errelatoan derdi politikoen eta erakunde soberanisten inguruko ezadostasunek higadura sortu
@ItsasoLekuona duten. Òmnium Culturalek egun batzuk lehenago dagoeneko iragarri zuen Auzitegi Go-
renaren epaia jakin orduko Kataluniako herri handienetako plaza nagusietan elkarre-
taratzeak deituko zituela, eta deialdi horietara azkenik ANC ere batu zen. Beren aldetik,
CDRek dei egin zuten elkarretaratze horietako askotara batzeko.
Sant Jaume plaza izan da Bartzelonako protesten erdigunea joan den astean:
ehunka lagunek bete zuten gunea eta gogor txalo jo zioten lehendakariari. Lehenda-
karia bere gobernuaz eta politikako beste lider batzuez inguratuta agertu zen. Plazan
Iruin seme-alabok,
bildutako jendea manifestazioan abiatu zen Parlamentera, kargugabetutako lehen-
hasi pentsatzen nola dakaria buru zela.
puztuko duzuen paparra Bartzelonako CDRek elkarretaratzea deitu zuten Grazia auzoan eta manifesta-
10 urte barru, esatean: zioan jaitsi ziren. Mossoen antidisturbio katearekin topo egin zuten; hesiz pasoa ix-
“Sufritu? Zuk al dakizu ten zioten manifestazioari. Manifestari batzuek txerri buruak jaurti zizkieten poliziei.
zer den lau lurrikara Ondoren, manifestari gehienek Gran Víara jo zuten eta Lluís Companys etorbidean
eta pandemia bat barna Ciutadella parkearen ateetara iritsi ziren. Hainbatek ateak behartu zituzten eta
pasatzea?” ehunka pertsonak lortu zuen Kataluniako Parlamenteko ateetaraino iristea, baina
@landergarro berehala bidali zituzten Mossoek. Manifestari batzuek, modu dispertsatuan, Urqui-
naona plazara eta San Pedro ingurura jo zuten eta han hainbat edukiontzik su hartu
zuten, Brimoa (Mossoen brigada mugikorra) mugiaraziz.

Urriak 11, 2020


PANORAMA І 7

humanitatearen une gorenak ez hanka ez buru

Gela bat ADUR LARREA


www.adurlarrea.com

norberarena
aritz galarraga

B
aztan da lekua. Jakitunek badakite. Ramon Andres, adibi-
dez, bertara joan zen bizitzera, Elizondora, orain bizpahiru
urte; hain zuzen, Bartzelonako prezio abusuzkoetatik eska-
po, bere liburu guztientzako etxe baten bila. Eta ondo etorri zaio-
la dirudi, Filosofía y consuelo de la música argitaratu berri baitu,
1.000 orrialdetik goitiko liburutzarra. Aurretik, 80en bukaeran,
Eduardo Gil Berak ere egin zuen ballerako bidea, Narbartera,
Lakoizketarena zen etxetik ez sobera urrun laketzera. Gil Be-
rak 90etatik hona izan duen emaria hemen laburtzen saiatzea
zentzugabea da. Seguru Mikeltxenean ondu duela azken itzulpe-
na, Lamento de paz, Erasmorena. Eta 1995ean joan zen Miguel
Sanchez-Ostiz Lekarozera, bizitza lasai, ordenatuago baten bila
–“De no haberme venido a vivir aquí igual doy hasta en majare-
ta”–. Ondoen bizi izan den lekua omen, Baztan. Orain, Madrilen
denbora bat eman eta gero, bueltan dugu berriz, Arizkungo Za-
marrenean. Baztan da, definitiboki, the place to be.
Baztanen aurkitu dute hiru idazle horiek, eta beste askok
–pintoreak etortzen zaizkit burura, Baztango eskola errepika-
kor horretakoak esate batera–, nolabaiteko konfort, bake, pa-
radisu, nolabaiteko locus amoenus bat. Tira, halakorik oraindik
aurkitzeko parada izan ez dugunoi, apalagoa izan zen Virginia
Woolfen hura geratzen zaigu behintzat: gela bat norberarena.
Ez da txikikeria –galde diezaiotela, bestela, 70 metro koadroko
etxea beste hiru bizikiderekin partekatu behar duenari–. Eta ez
da samurra: norbere gelan lasaiki egoten ez jakitetik datorke
gizakiaren malura; inoiz aipatu izan dugu Pascalek esan zuena,
hain da bikaina. Ildo beretik Sanchez-Ostiz, bere azken liburuan,
Breves del desconcierto izenekoan: gure gelaren baitako bidaia
abiatzean, nekez itzultzen gara atzera. Eta agian horregatik kos-
ta egiten zaigu abiatzea. Behin abiatuta, ordea, azken geltokira
heldu artekoa da.

“Semea ausart jokatzeko gai izan da


eta sistemak mespretxuz tratatu du”
juan cuatrecasas, Gazteluetako sexu erasoen biktimaren aita
Leioako Gaztelueta ikastetxean sexu abusuak egin zituen irakasleari hamaika urtetik bi urtera
jaitsi dio espetxe-zigorra Espainiako Auzitegi Gorenak, eta oso haserre mintzatu da biktimaren
aita: “Epaiak arrazoia ematen digu, semea sexu abusuen biktima dela onartzen du, baina hori
ez da nahikoa; iraingarria eta onartezina da auzitegiak pentsatzea gertakarietako batzuk ez
daudela nahikoa frogatuta eta mesede eskasa egiten dio sexu indarkeriaren kontrako borrokari”.
Semea lur jota dagoela kontatu du, ez duela halakorik merezi. radio euskadi (2020/09/29)

Urriak 11, 2020


8 І PANORAMA

EKONOMIAREN TALAIAN analisia

Kapitalismo
zelataria
juan mari arregi

Jimmy Jazz Gasteiz


K
apitalismo ekonomikoa, komer-
tziala, industriala edo finantza-
rioa ondo ezagutzen ditugu, urte
asko daramatzagulako horiek jasaten.
Bada ordea beste kapitalismo bat, ze-
lataria, orain sartu digutena, eta bitxia
bada ere, herritarrak gara bere elikagai
Teloia altxa eta...
eta oinarria. Horrela ondorioztatzen du amaia lekunberri ansola

K
Shoshana Zuboffek The Age of Survei-
llance Capitalism (Kapitalismo Zelata- ultura gara eta arriskuan gaude”. Badira lau hilabete S.O.S. Kultura plata-
riaren Garaia) liburuan, duela gutxi gaz- formak ohartarazpena egin zuenetik, berez prekario den euskal kulturaren
telaniara itzulia, Paidós argitaletxearen sektoreak pandemiaren ondorioz bizi zuen egoeraren larritasuna bista-
eskutik. ratuz. Sektoreko hainbat eragilek sinatutako Kultura gara manifestuaren
Googlek asmatu zuen kapitalismo bidez, etorkizun hurbileko balizko bi eszenatoki iragarri zituzten: oihala altxa eta
hori. Facebookek, Microsoftek eta Ama- ekosistema kultural bizia ageri zen horietako batean, oihala goratu eta ezereza
zonek bide bera jarraitu zuten eta nego- nagusitzen zen bestean.
zio horretan sartuta daude, kapitalismo Sektorearen biziraupena bermatzeko neurriak exijituz, gobernu zein erakunde
zelataria herritarron bizitzekin multi- interpelatu zituen plataformak, eta hala segi dute egiten ikuskizunen sektoreko
nazional horiek elikatzen duten negozio profesionalak batzen dituen Alerta Gorria ekimenak edota ekitaldi eta ikuskizu-
handia baita. Etxeetan sartu zen bere netako teknikarien Teknikariok sindikatuak. Alabaina, eskariei entzungor, birusa-
baliabide teknologikoen bidez (inter- ren agerpenarekin hartutako neurriek idortutako eremua basamortutzea eragin
net), eta datuak, ohiturak, irakurketak, du agintarien utzikeriak.
aisialdia, gastronomia… Dena xurga- Oihala hasi da lurretik zentimetro batzuk aldentzen, eta irekitako zirrikitutik
tzen du. Enpresa horiek gure etorkizu- begiztatu daitekeenak antz gehiago dauka uda aurretik iragarritako bi eszenato-
na moldatzen dute beren produktuak kietako batekin: deus ez bistara, astun sumatu daitezkeen hutsunea eta isilunea
eskaintzeko. Ni neu bezala, zu ere kon- besterik ez. Oihala gehixeago goratzean ezerez hori apurtuko duen zerbaitekin
turatuko zinen interneten liburu bat, topo egiteko esperoan egon daiteke bat, baina toki gutxi uzten dio esperantzari
botika bat, arropa bat, ardo bat, edozein berriki jaso dugun berriak: Durangoko Plateruenak ateak itxiko ditu, azken urtee-
produktu bilatu baduzu, hurrengo egu- tako zailtasunei COVID-19aren eragina batuta, proiektuaren bideragarritasuna
nean webgune gehienetan horien publi- ezinezkotzat jota. Gauzak aldatu ezean –eta bizkor–, sektorearen egoera larria
zitatea agertuko zaizula, eros dezazula arintzeko eskumena dutenak axolagabe segiz gero, Plateruenaren izena buru
eskatzeko. Praktika hori kapitalismo ze- duen zerrenda beltz baten aurrean geundeke.
latariaren parte da. Gizakiaren portaera Bistan da herri honetan agintzen dutenen agenda politikoetan kultura ez
ezagutzen dute eta gure datuekin nego- dela ageri azken hilabeteetan seta handiz bultzatu beharrezkotzat jo dituzten
zioa egiteko moldatzen dute. industrien artean. “Koma ekonomikoa” saihesteari dagokionez, kapitalismoaren
Ikasgai bat ateratzea komeniko litza- zimenduak indartzeari begira, kulturan inbertitzeak ez baitirudi negoziorik one-
teke kapitalismo mota berri honetatik. na. Are gehiago, kaltegarri ere suerta dakieke deskuiduan. Izan ere, “artea ez da
Jakin dezagun erabat kontrolatuta gau- errealitatea islatzeko ispilua, baizik eta honi forma emateko mailua”, zioen Bertolt
dela. Eta gure kontsumoa kontrolatzen Brechek; eta kulturak, arte espresioen edukiontzi denez gero, badu potentziala
badigute, zer ez digute kontrolatuko? mailukadaz mailukada inguratzen gaituena eraldatzeko. Ziurgabetasuna nagusi
Googleko presidenteak esan zuen: “Ez den garaiotan, bederen, zerbait ez oso desiragarria galtzeko dezente dutenentzat.
dugu ezer tekleatu beharrik. Badaki- Poliki-poliki ari da oihala gehixeago altxatzen eta prekario ageri da eszenato-
gu non zaudeten eta non izan zareten, kia. Pertsonal murritza, nekea eta artega horien aurpegietan, segurtasun distan-
eta gutxi gorabehera jakin dezakegu zer tzia gordetzen duten aulki solte batzuk, eta saiatuta ere elkarren arteko distantzia
pentsatzen ari zareten”. Etengabeko ze- kirurgikora ohitzen ez diren ikusleria eta artistak. Eta han, izkina batean, mailu
latatze horrekin, subiranotasun pertso- batena dirudien itzala; egoeraren gordina tarteko egonik ere, mailua herriak duen
nala ere lapurtuko digu kapitalismoak. artean dena galdurik ez dagoen seinale.

Urriak 11, 2020


PANORAMA І 9

Beste preso bat marrazki bidez agurtu dute quino


hil da Zaballako ARGENTINA. 88 urterekin hil da Salvador Lavado ‘Quino’, Mafalda pertsonaia eza-
gun eta estimatuaren egile argentinarra. Nazioarteko umorista grafiko garrantzi-
espetxean tsuenen artean denaren heriotzak anitz mindu ditu, tartean marrazkilariak. Askok
bineten bidez egin dizkiote eskertzak eta agurrak, baita Euskal Herrian ere. Irudian,
argia Brasilgo Carlos Latuff artistaren agurra (“Borrokak aurrera jarraitzen du!”).

Ziegan hilotz aurkitu dute 35 urte-


ko gasteiztarra, Arabako Salhaketak
jakitera eman duenez. Irailean bi
preso hil dira Zaballan, 2020an lau
momentuz, guztiak “arrazoi ez-na-
turalen” ondorioz. 2019an bost izan
ziren hildakoak.

ezkutuan
Espetxeetako heriotzak ezkutatze-
ko “politika sistematikoa” salatu du
Salhaketak, COVID-19aren pandemia
egoeran areagotu egin den jarrera.
2020an gutxienez 125 dira Espai-
niako Estatuko espetxeetan hil diren
presoak. “Zer gertatzen da? Zergatik
ezkutatzen dituzte heriotza hauek?
Zergatik ez dira erantzukizunak es-
katzen edo, gutxienez, ikertzen? Gau-
za bera gertatuko litzateke biktimak
beste batzuk izango balira?”.

saihestu daitezke ustelkeria


22.000 milioi
Heriotza hauek saihesteko ez dela
ezer egiten ere kritikatu du Salha-
ketak. “Onar al daitezke heriotzak
zigorgabetasunean geratzea Esta- euro erabili zituen 2012an Espainiako Gobernuak,
tuko erakunde batean, hau da, es- Bankia diru publikoz erreskatatzeko: Espainiako
petxe-erakundeetan?”. “Presozidio” Estatuan inoiz jazotako finantza erreskate handiena.
baten aurrean gaudela eta heriotza Aurreko urtean atera zen burtsara Bankia, PPko
gehienak legea betetze hutsarekin Rodrigo Rato presidente zuela, baina inbertitzaileak
saihestuko liratekeela azpimarratu ohartu ziren balio askorik ez zuten aktibo toxikoz josia
du elkarteak. Aurreko heriotzekin zegoela bankua. Orain, Espainiako Auzitegi Nazionalak
bezala, elkarretaratzea egin zuten absolbitu egin ditu Bankia burtsara ateratzeagatik
Gasteizen, gertaturikoa salatzeko. auzipetuta zeuden 34 norbanakoak.

polizia gehiegikeria. Bilboko udaltzai- sexu erasoak. Ikerketa batek agerian utzi homofobia. Homosexuala dela publikoki
nek 19 urteko gazte arrazializatu bat ji- duenez, OME, Unicef eta munduko era- esana duen San Diego futbol talde esta-
poitu zuten irailaren 12an, San Frantzisko kunde humanitario nagusietako bolunta- tubatuarreko jokalariak aurkariarengandik
auzotik gertu, eta polizia-etxean atxilotu- rio batzuek Kongon zenbait emakumeren irain homofoboa jaso eta azkar hartu zuen
rik zutela bere buruaz beste egiten saiatu aurkako sexu-abusuak egin dituzte. 2018 erabakia San Diegoko entrenatzaileak:
zen, SOS Arrazakeriak azaldu duenez. “Po- eta 2020 artean izan zen, ebolaren aurka- zelaia berehala uzteko agindu zien bere
lizia basakeria arrazista” salatu dute. ko laguntzan. jokalariei. Nazioartera zabaldu da irudia.
Urriak 11, 2020
10 І NET HURBIL

itsas-garraio araugabearen
emaitzak dira rhosus zein
wakashio-k eragin istripuak
Itsas-ontziek belztu dute aurtengo uda-giroa: Wakashio izenekoak marea
beltza eragin zuen Maurizio uhartean eta Rhosus-ek Beirut hiriburua xehatu
zuen. Nola ez, kalte ekologiko, ekonomiko eta sozial ikaragarriak ondorioztatuz
bat ala bestean. Itsas-ontziek eragin hondamendien zerrenda luzatuz doa eta
neurri politikorik hartzen ez bada, argi da luzatzen segituko duela: diru-goseak
bideraturiko itsas-garraioa “araugabeturik” delako. Europan agian arriskutik
kanpo gaude, europar legedia zorroztuz joan delako. Baina legedi hau
saihestuz, Hego hemisferioan dabiltza “zakorrontzi” izendaturiko ontziak.
jenofa berhokoirigoin

A
urtengo uztailaren 25ean Wa- koa. 1,4 milioi petrolio upel ditu eta istri- tziaren Estatua (erregistratua den admi-
kashio ontzi japoniarrak har- pu bat gertatuz gero, sekula ikusi gabeko nistrazioa), baina arduren banaketa ez
kaitz bat jo eta 1.000 tonaz gora hondamendi ekologikoa litzateke. “Safer da batere argia eta bakoitzak bestearen
fuel-olio isuri zuen Maurizio petrolio-ontzia literalki puskatzen ari da. eskuetan uzten du betebeharra”, Fléche-
uhartearen kostan (Afrika). Zehazkiago, 45 urte ditu eta badu bi hamarkada on- rren hitzetan.
Indiako Ozeanoaren mendebaldean ko- tzi-botalekuan egon beharko litzatekee- Antolaketa hau bideratzen duelako
katuriko gune babestuetan: Blue Bay itsas la”, irakur daiteke Le Courrier Internatio- diru-goseak: kostuak ahal bezainbat tti-
-parkean, Ile aux aigrettes erreserban eta nal-eko Un pétrolier abandonné menace pitzeko logika nagusi da sektorean. Hori
Pointe-d’Esnyko gune heze babestuan; à tout moment de noircir la mer Rouge horrela, nahiz eta armadoreen gehien-
hiru eremu hauek “ezinbestekoak izan- (Une oro Itsas Gorria belztea mehatxa- goa Mendebaldekoa izan, zerga-paradi-
ki itsas-oreka segurtatzeko”, UNESCOren tzen dabil petrolio-ontzi abandonatu bat) su izan ohi diren estatuetan erregistra-
Ramsar sailkapenari segi. Kantitatez aitzi- erreportajean. turik dituzte ontziak –hiru laurdenak
neko marea beltzetan baino askoz gutiago Wakashio, Rhosus eta Safer hiru izen Marshall Uharteetan, Liberian, Maltan,
fuel-olio barreiatu bazen ere, suntsitu de- errealitate bera izendatzeko. Bistan da Panaman eta Bahametan dira–. Inguru-
zakeen bioaniztasuna ikaragarria da –tar- beste izen batzuk ere badirela, baina men-normak, mantentze-lanak eta zer-
tean 38 koral mota eta 800 itsas-espezie tamalez istripuek dizkigute –berante- gak saihesteko bidea dute hau. Gainera,
arriskuan jarriz–. “Hidrokarburu toxikoek gi– ezagutarazten. Adituen datuei segi, azpikontratatzeak ohikoak dira, ardurez
koralak ‘txurituko’ dituzte, haien herio- ontzien %10-15 dira “arriskutsuak”. Ai- desjabetzeko gisan. Hamarkadaz hamar-
tza eraginez”, Jacek Tronczynski ikerlariak patu hiru itsas-ontzien arteko lotura ar- kada emendatuz doanez itsas-garraioa,
BBC komunikabideari azaldu dionez. gitzen du Claire Flécher itsas-garraioan askok segitzen dute ontzi zaharkituekin,
Hortik gutxira, agorrilaren 4an beste aditua den soziologoak Mediapart-i es- merkatua aurrera eramateko, eta ontzi
ontzi batek egin zuen aktualitatea: Rho- kainiriko De Beyrouth à l’île Maurice, le berrien eraikitzeko gastuak saihesteko.
sus ontziak, Libanoko Beirut hiriburuan problème de la dérégulation du transport Wakashio ontziko kapitaina urtarrilaz
porturatuak. Bere baitan 2.750 tona amo- maritime (Beirutetik Maurizio uhartera, geroztik zen itsasoan, eta berekin zituen
nio nitrato zeramatzan eta “bonba flota- itsas-garraioaren araugabetzearen ara- marinel batzuk urte oso bat zeramaten
tzaile” gisa definitu genuen Beirut xehatu zoa) elkarrizketa mamitsuan. Mundu lurreratu gabe. Koronabirusagatik es-
duen ontzia. Alta, jakina zen “bonba flota- mailako garraioen %90 itsasotik egin kaera berririk ez ukanki, ozeanoan gel-
tzaile” bat zutela 2013ko irailaz geroztik arren, sektore “araugabeturikoa” dela ditzea erabakia zuten, portuko-zergak
portuan –ontzia hustu eta portuko edu- dio. Horrela dabiltza, inolako betebeha- ez pagatzeko. “Ondorioztatu dezakegu
kiontzietan zuten orduz geroztik onga- rrik gabe, legedi arin baten menpe eta itsasoratze luze horiek eragindako ne-
rria eta lehergailuak egiteko erabilitako kontrol arras gutxirekin, milaka ontzi keak zerikusia izan dezakeela bizi dugun
amonio nitratoa–. –tartean produktu kutsakorrez eta toxi- istripuen emendioarekin”, soziologoak
Iragarpen txar emaile izan gabe, bes- koz beterikoak–. “Wakashio ala Rhosus zehazten duenez. Armadorea japonia-
te ontzi bat aipatu dezakegu: Safer ontzi ontziek argiki erakusten digute sekto- rra da, haatik Panaman erregistratua
zaharkitua, 2015az geroztik Yemeneko re horren konplexutasuna. Hiru eragile zuen ontzia. Berdin-berdin, Beirut xeha-
kostan abandonaturikoa, inolako kontrol dira –armadorea (ontziaren jabea), plei- tu duen ontziarentzat: armadorea erru-
eta mantentze lanik gabe bereber utzita- taria (ontzia erabiltzen duena) eta on- siarra da, baina Charalambos Manoli zi-

Urriak 11, 2020


NET HURBIL І 11

marea beltza maurizion


wakashio petrolio-ontziak
eragin zuen hondamendia
uztailaren 25ean. 800 itsas-
espezie dira arriskuan,
afrikako greenpeacek
ohartarazi duenez.

pretarrari utzia zion –azken hau Panama turetan sekulako eragina dute. Bestetik, ferik; sinpleki: ‘zakarrontzi ontziak’ ez
Papers zerrendan agertu zen eta iruzur- lehen lerroan diren marinelak herri po- direlako gehiago Europatik pasatzen”.
keriako aurpegi ezaguna da–; Moldavian breetakoak direlako. Txiro eta eskubide Torrey-Canyon 1967an, Amoco-Cadiz
erregistratua zuten ontzia. Azken finean, gutxirekin, eragiteko indar gutxi dute 1978an, Exxon-Valdez 1989an, Erika
“bonba flotatzailea” Beiruten abando- eta gainera, langileria prekario hau ez 1999an, Prestige 2002an, marea beltzek
natzeko hautua egina zuten. Ohikoa da da nazioarteko erakundeen lehentasu- bideratutakoa da itsas-garraioaren eu-
ontzia portu batean ala itsasoan aban- netan. Deigarria da ikustea nolatan hila- ropar legedia. Istripuz istripu, zorroz-
donatzea: Nazioarteko Itsas Erakundeak bete luzez Rhosus ontzian atxiki zituzte turiko legedia saihesteko gisan, bide be-
2004an hasitako kontaketaren arabera, marinelak, amonio nitrato artean, Beiru- rriak hartzen dabiltza ontziak. Argi du:
366 ontzi dira itsasoan barrena abando- ten lurreratzea debekatuz. “‘Zakarrontzi ontziak’ ez dira desagertu,
naturik. Emendatuz doa kopurua, urtero hego hemisferioan dabiltza”. Hori horre-
40-50 direlako abandonatzen. Gehiene- lasai, europan ez da gertatuko la, Europak bideratu neurriak nazioar-
tan, ontzi zaharkituak dira –ulertu, haus- Corinne Lepage abokatu ekologistaren tera zabaltzea ezinbestekotzat du eta
teko arrisku handikoak–. begirada ezinbestekoa da itsas-garraioa- espero du Wakashio ontziak eragindako
Istripuen zerrendaren parean nola- ren errealitateari begiratzerakoan. marea beltzak horretara bideratzea. Isu-
tan sektorea ez den gehiago arautzen 1999an Erika-k eragin marea beltzaren nak ere araberakoa izan behar lukeela
azaltzerakoan bi arrazoi plazaratzen aferan abokatua izan zen, Total enpresa- dio: “Ingurumenean eragin kalteengatik
ditu soziologoak: Batetik, armadoreak ren kontrako epaiketan. “Europan, Erika asko pagatu behar lukete; ingurumena-
“eragile boteretsuak” direlako. Lobby aferari esker jurisprudentzia inportante rentzat arriskuak hartzea baino interes-
lan ikaragarria egiten dabiltza eta Na- bat daukagu eta ondorioztatu duen le- garriagoa izan behar luke inbestitzeak
zioarteko Itsas Erakundea bezalako egi- gediari esker ez dugu gehiago katastro- armadorearentzat”.

Urriak 11, 2020


Allande Sokarros
euskara, politika, militantzia

Euskal Herri bat


izan behar bada,
euskalduna
behar du izan
Euskarari eta Euskal Herriari emana da bere buruaren jabe
egin zenez geroztik. Praktikatu ditu militantzia batzuk eta
besteak, iparrorratza gidari, Ipar Euskal Herria ardatz. Txoria
bezain alegera jin zaigu, nahiz belaunaldi bat betikotz
zauritu zuen minak bere horretan irauten duen, sendaezin.
MIEL A. ELUSTONDO ZALDI ERO

Iduri du Zuberoan ere lanik frango eta aragoitar anitz etorri baitziren Mau- egiten da!), baina Etxebarren ez. Herri
badela euskaraz bizitzen. Adinekoek le-Lextarrera. Erdaldunak ziren gehien gehienetan, ez, erranen nuke. Gure etxean
ontsa badakite. Gazteei denez -gehienak, eta eman zioten Maule-Lexta- euskaraz ari ginen beti, eta ene gurasoek
bezainbatean, ez da ber egoera. rreri hein bateko espainol kutsua. euskaldun kontzientzia bai, baina politika
Jakin behar duzu herri txiki eta ertaine- kontzientziarik ez zuten.
tan naturalki transmititu dela euskara. Besterik izan da, haatik, herri
Hirian, hots, Maule-Lextarren, besterik txikietan, erran duzunez. Batzuek eta besteek errana da
da. XIX. mendearen hondarrean nahiz Nihaur, 6 urtetan hasi nintzen frantsesa- gerlek ekarri zutela alde honetako
XX. mendearen hastapenean hasi zen er- ren ikasten eskolan. Etxebarrek bazuen euskaldunen frantsestea.
dalduntzen Maule-Lextarre. Hemen ba- orduan eskolarik, eta hara sartu naize- Bai, eta gehien bat 1914-1918ko gerlak,
zen industria. Bazen zapatagintza, bazen larik, frantsesa ikasi nuen. Baina joste- “14ko Gerla Handi” deituak. “Eskuara bai-
kautxugintza… eta industria horrek jen- ta uneetan euskaraz ari ginen, eskolan zik ez zakiten haiek, mort pour la patrie”,
dea ekarri zuen hona. Eta horrek eragina ere, erran nahi dut, eta errejentak ez zuen Gorka Knörren kantua da, ezta?, oso kantu
izan du euskararen gibelatzean. Ondo- ezer erraten. Gertatu izan da, hala ere, indartsua. Hala 1914ko Gerlak, nola Biga-
tik, Espainiako gerla zibilak ere ez zuen errejent batzuk erratea: “A l’école on par- rren Mundu Gerlak bere partea egin dute
lagundu, bistan dena, gerlarekin, nafar lez le français!” (Eskolan frantsesez hitz hemengo jendea frantsesteko, seguru.

Urriak 11, 2020


Urriak 11, 2020
14

Gurasoek ez zizuten kontzientzia ondotik, idazten ere hasi nintzen, Zeru-


politikorik. Zuk baduzu. ko Argia-n berean. Ez dira, beharbada,
Berandu hartu nuen kontzientzia, idatzi diren kalitate handieneko lanak,
1978-79 inguru horretan. Iparralde baina hastapenak dituzu!
zale makurra naiz, baina aitortu behar
dut nire kontzientzia politikoa etorri Hiletatik bizietara igaran gara,
zela, parte batetik, bederen, Hegoal- noizbait ere.
detik. Lehenik, German Rodríguezen Zeruko Argia-ren garai horretan, kul-
heriotza hura! Sasoi hartan argazki- tur asteak egiten genituen Zuberoan,

Allande lari nahi nuen saiatu, eta joan nintzen


Hegoalderat argazki batzuen har-
tzera, Iruñeko sanferminetara, istilu
eta hori biziki garrantzitsua izan zen
askorentzat, euskal kontzientziaz ha-
rro izaten lagundu baikaitu. Bazen el-

Sokarros egun haietan. Sekulako liskarrak izan


ziren, eta horrek puruki inarrosi nin-
duen. Bigarrenik, beste gertakari larri
karte bat, antolatzaile, Bedaroa izene-
koa, hots, “belarra egiteko aroa” duzu
bedaroa; parte batez, Ühaitza kultur

Estekondo bat izan zen kausa: Txomin Olhagarai


eta Ramuntxo Arruizen hiltzea Baio-
nan, 1980ko martxoaren 26an. Bi gazte
abertzale, Ipar Euskal Herrian borro-
etxe bilakatuko zen. Bedaroa hartan
ezagutu nituen nik lehen abertzaleak:
Jean-Louis Davant, Ttitika Rekalt, eta
beste... Enbatakoak ere baziren hor.
etxebarre, 1957
kan hil diren lehenbizikoak. Sekulako 70eko hamarkadan mundu horrekin
txokea izan zen haien hiltzea. Agian, loturarik ez nuen nik, baina giro horre-
oroitzen zara: lehergailu baten para- tan sortu zen, demagun, Piper Beltx an-
tzen ari zirelarik, honek eztanda egin tzerki taldea. Beraiek izan ziren kutsu
zuen eta biak batean hil ziren. Hogeitsu politikoa zuen kultur giroa hazi zuten
urteko gazteak ziren. lehenak. Pette Etxekopar, Xarles Hoki
eta beste zenituen Piper Beltxen…
Bi heriotza...
Baina, otoi, ez dut borrokaz ikuspegi Gizonezkoak, denak.
mortiferorik. Ez dut jasaten ahal. “Iraul- Nire oroitzapenetan ez da emazterik
tza ala hil”, eta horrelako tentelkeriak. garai hartan, eta ez, hala ere, batere
“Iraultza eta bizi!”, behar du. Ikuspegi baztertzen genituelako. Hautetsi izana
hits eta ilun hori eskuin muturrak iza- naiz, eta ohartu naiz, batzuetan, berak
tea, ontsa liteke, baina guk? Otoi! Hala baztertzen direla. Herri batean haute-
ere, nahi izaten dut beti Txomin [Olha- tsi zerrenda egiten delarik, emazteek
Allande Sokarros Estekondo (Etxe- garai] eta Ramuntxoren [Arruiz] hil- ezetz erraten dute gehienek. Gizon gu-
barre, 1957). Pasta oneko zubero- tzea gogorarazi, baina mezurik tik erraten du ezetz. Gizonez-
ezarri gabe: “Jo eta ke, ira- koak maite du boterearen
tarra, kazetari, itzultzaile, idazle,
bazi arte!” eta horrela- ustekeria, ilusio hori.
militante, hautetsi, euskaltzain ur- korik ez. Hala ere, hil Ni erabat ETAren Emaztea, oro har, ez da
gazle… Iparretarrak IK-ko kide iza- zirela Euskal Herria kontrakoa nintzen, eta batere espiritu berdi-
defendatzeagatik. naiz. Ez ETAren borrokaren nekoa.
na, Zuberoako Herri Elkargoko pre-
kontrakoa, hala ere,
sidenteorde ohi, Sü Azia elkarteko Bi gertakariok Hautetsia izana
inarrosi zintuzten. ETAren jokamoldearen hamabost bat
kide, hamaika ditu lan eginak, egin- kontrakoa, ETAren
Orduan hasi nintzen urtez, eta kazetari,
kizun dituenak bezainbat. Bide ho- pentsatzen. 1978an ikuspegi totalitarioaren eta itzultzaile, eta
rretan, hala ere, zenbait liburu ditu Germán Rodríguez hil kontrakoa baizik” euskaltzale, eta
onduak: Maule-Lextarre, Züberoa zuten Iruñean, eta, ondoko militante…
urtean, Gladys del Estal Tute- Militantzia dago horien guztien
Herria –Jean-Louis Davantekin lan- ran. Eta, gero, Txomin eta Ramuntxo- gibelean, prefosta. 1980 inguruan bi-
kidetzan–, Ziberouko Egunaria, Hiz- ren hiltzea. Urte horietan dut abertza- lakatu nintzen militante politiko eta,
letasun kontzientziaren hartzea, eta politikarekiko lehenbiziko lotura Mixel
tegi Ttipia Euskara Batua-Zuberera /
euskaldun kontzientzia ere bai. Zube- Labeguerierekin egin nuen, Enbatako
Zuberera-Euskara Batua... Zinez ak- roatik kanpo, hala ere! Eta hasi nin- sortzaileetarik bat izan baitzen Labe-
tibo da sare sozialetan Twitter nahiz tzen Zeruko Argia irakurtzen. Hasie- guerie! Hark François Bayrourengana
ra batean ez nuen tutik ere ulertzen. eraman ninduen eta, frantses zentrista
Facebook-en, eta Hitzapitz bloga ere Uste nuen ateratze, Atharratze zela! haiekin egon nintzen sei hilabete, ez
badu. Oroz lehen, euskararen zer- Jalgi erran nahi zuela ulertu nuen arte! gehiago! Mixel Labegueriek ez ninduen
bitzari da, “baina politika ikuspuntu Hiztegi txiki bat egin behar izan nuen, Euskal Herrian erre nahi, eta Biarnora
zubereratik euskara baturakoa, Zeruko eraman ninduen. Oroitzen naiz, han
batetik, eta politika ikuspegi batera”. Argia irakurriz osatu nuena. Horren ginelarik, galdegin ziotela kantatzen

Urriak 11, 2020


Allande Sokarros І 15

ik
“Ez dugu inoiz jakin zenbat militan-
te ginen. Badira zifrak, baina ez dira
guk emanak. Poliziak erraten zuen
IK-ko komandoko kide bakoitzaren
inguruan bospasei militante bazire-
la. Eta nonbait han ziren. Zifra hori
atera zuen gure kontra borrokatzen
zen edo Frantziaren zerbitzuan zen
Charles Sanz kapitainak, gero ko-
ronel bihurtu zenak. Aita, espainiar
errepublikarra zuen, gerla denboran
Frantziara ihes egina. Maule-Lexta-
rreko jendarmerian egon zen, eta,
ondoren, ikerketa zerbitzuko buru
bilakatu zen. IKren atzetik ibili zen
jardule nagusia! Donibane Lohizu-
neko emazte batekin ezkondua zen,
koinata abertzalea zuen… Hau txiki
zuen kantu haietarik bat kanta zezan, eta taktu zenbaiten bidez. Baina ez genuen da, hau Ipar Euskal Herria da! Nik
berak, niri begi keinua egin eta “Gu gira sekula ere aztarnarik aurkitu. ere, jendarmea nuen osaba!”.
Euskadiko, gazteri berria…” hasi zen kan-
tatzen. “Zozoilo horiek ez dute tutik uler- Eta?
tuko!”, erranez bere baitan. Indarra hartu zuen hipotesia da poliziak frantseS
Militantzia politikoaz ari,
harrapatu zuela, zeren lau orduren bu-
ruan fiskaltzak jendarmeriari auzia ken-
sistema
Iparretarrak erakunde armatuko kide du, eta ezarri zuen polizia judizialaren “Lau mila bizilagun biltzen dira pas-
izan zinen, IK-koa. eskuetan. Bitxikeriak ere izan ziren, berri toral batean. Eta egun hartan eus-
Baigorriko gertakari horren osteko mi- faltsu zabaltze batzuk. Ez, beharbada, po- kara asko entzunen da, baina biha-
litantea naiz. Horrek eragin handia izan liziaren aldetik etorriak; ez denak. Ger- ramunean gauzak berriro frantses
zuen, gertaera hark jende andana beldur- tatu ziren berri faltsu horien hedatzeak sisteman sartuak izanen dira. Ez
tu zuen, hoztu, eta erabat beste militan- guri bitxi iruditu zitzaizkigun. Zurrumu- gara frantses sistematik atereak.
te belaunaldi bat sartu zuen IKn. Erabat rru horietarik batzuek pentsarazi ziguten Euskaldun izatearen harro direnak
beste bat. Batzuk geratu ziren, aurrekoe- ez zutenez gure laguna harrapatu, edo ere, beren iritzian euskara bizia-
tatik, baina militante belaunaldi berri ba- tirokatu. Popo ez zegoen armatua, hori razi eta indartu nahi dutenak ere,
ten aldi izan zen, eta ni, haien artean izan segurtatzen ahal dugu. Beste hipotesirik une batean, ez dira urrunago joaten,
nintzen. IK beti saiatu zen ahal bezain ere izaten ahal da, leku hartan bada ur- frantses sistemaren barruan gera-
guti arrisku jartzen, hilak ez eragiteko. maelik asko… Halako batean erori zen, tzen dira. Eta frantses sistemaren
Borrokaren gogortzerik, etsaien hiltze- edo ez. Une honetan sendaezinezko zauri barruan, goiz edo berant, euskara
rik... IK-k ez zuen sekula horrelako eraba- bat da Popo, oraindik ere. desagerraraziko da”.
kirik hartu, eta sekula ez genuen hartuko.
Gertatu zirenak, deskalabruz gertatu zi- Hautetsi izana zaitugunez, urte
ren, ez, hala ere, nahitara. hauetan egitura berriak altxatzen ETA-REN
1983an Jean-Louis Larre Popo
ikusi duzu, Euskal Elkargoa,
Euskararen Erakunde Publikoa…
IKUSPEGIAREN
desagertu zen. Erakunde horiek borrokaren ondorio izan KONTRAKOA
Gure militante baitan dagoen zauri sen- dira, nolabait. Eta IK-k eraman duen bo- “Ni IKn sartu nintzen ordurako, era-
daezina da. Bilatu genuen Popo, bai, bi- rrokaren ondorio ere bai. Baina guk ikusi bateko haustura egina zuen ETAre-
latu genuenez! Gure militante bat desa- ez genuen zepoa da hori: frantses siste- kin. IK-k bere ekintzak bere kabuz
gertu zela zabaldu aitzin, zurrumurruak maren barruan gara beti, eta, hor, “elebi- egin zituelarik, eta berak sinatuta,
baziren. Ihes egin zutela kide gehienek, tasuna” da lelo nagusia. Eta Ipar Euskal eta bere argudiaketarekin, ETAk
eta, haietarik batek, basora buruz ihes Herrian ez da elebitasunik batere! Batere erran zuen: ‘Batere ez dakit gazte
egin zuela. Zurrumurru hori bazen, baina ez! Zer dute elebitasuna? Euskaraz dena hauek zer ari diren!’. Ni erabat ETA-
handik bi asteren buruan IK-k ofizialki ere frantsesez ezartzea!... Hori miresga- ren kontrakoa nintzen, eta naiz. Ez
erran zuen: “Gutarik batek ez du ihes egi- rria da. Gaur egun Euskararen Erakunde ETAren borrokaren kontrakoa, hala
tea lortu, eta ez dakigu non den”. Anar- Publikoak bultzatzen duen politika hori ere, ETAren jokamoldearen kontra-
tean hasi ginen bilaketak egiten. Bilatu da. Euskaraz bakarrik zegoena ere, gorde koa, ETAren ikuspegi totalitarioaren
dugu AEBetaraino, eta Irlandaraino, kon- genituen gure eremu zaindu horiek ere kontrakoa baizik”.

Urriak 11, 2020


16 І Allande Sokarros

frantsestea. Hori ez da elebitasuna, hori entitateak, EAE eta Nafarroa? Onartezina da tolerantziaren izenean
diglosia da. Nahastu egiten dute, nahitara, Eusko Alderdi Jeltzaleak EAEn daraman euskararen kontra egitea. Tolerantzia da,
Euskal Elkargoan eta Euskararen Erakun- kudeantza ez dut batere txarra antzema- ez bakarrik euskarari eskubideak aitor-
de Publikoan. Elebitasuna da bi hizkun- ten, salbu gauza batean: ez dut ulertzen tzea, baina araberako baliabideak ematea.
tzak guztiz eskubide eta baliabide ber- zergatik, eta alderdi abertzaleek dutela- Gaur egun, iduri du “tolerantziaren ize-
din-berdinak izatea, gehi atzerago den rik gehiengoa, nolaz ez duten printzipioz nean”, ez dugula deus galdegin behar. Eta
hizkuntzaren hobesteko laguntzea. Hori ezartzen autodeterminazio eskubidea. ber bidetik ari gara Ipar Euskal Herrian.
da elebitasuna. Hori ezin da saihestu. Hori erraten ez Intolerantea da erratea: “Mezu hauek eus-
duteno, besteek autonomista deituko di- karaz ziren, eta euskaldun munduari zu-
30 urteko borrokak, politikoak-eta, tuzte. Hori seguru! Autodeterminazio es- zenduak ziren, eta nahi bazenute mundu
ekarri duena. kubidea ofizialki ez aldarrikatzea akats horretan sartu, euskaraz ikasi behar du-
Eta balio du borrokak ekarri duen horrek, handia da. zue!”. Eta kito!
baina jakitez horrek badituela bere mu-
gak. Urrats txikiak egiten dira politikan. EAEn hitzean eta hortzean harturik Baina behin ere ez baita “Eta kito!”.
Onartzen dut, gaur egun gehiengo poli- dabiltza beti “autogobernua”. Badakit ontsa nik hori. “Ez, ez, elebitasu-
tikoa ez dela abertzalea. Hori da egoera Ez da batere gauza bera. Autogobernuak na!”, diote, baina faltsua da hori. Diglosia
soziopolitikoa eta ez da egiten ahal hori ez erran nahi du estatu-nazioa ez duzula au- nahi dute, betikoz! Gaur egun, euskara-
balitz bezala, bistan dena. Politikak erres- zitan jartzen. Autogobernuak ez du gaur ren mende ziren eremuak ere diglosia-
petua ekarri dit, ikasten da besterekila egungo Europa eredua auzitan ezartzen. ren mende jartzen ari dira, eta onartezi-
lanean. Garai batean baziren bi mundu, Autodeterminazioak bai. Autodetermina- na da. Eta pastoraletan ere ageri da hori.
elkarrekin ibiltzen ez zirenak: hautetsi zioak erraten du beste Europa bat behar Bide horretan aitzina, egunen batean,
ziren abertzaleak sartu direlarik haute- dela, Europa federala, autodeterminazio pastoral batean ariko diren hamarreta-
tsi frantses sistemaren aldekoekin, gauza eskubidea onartuko duena; eskatzen du- rik zortzi erdaldunak izanen dira. Pasto-
batzuk aldatu dira. Bata bestearen ikus- ten herriei, erran nahi dut, eta badakit rala euskaraz emanen dute, ikasiko bai-
moldetik ikasi eta onartu dute batzuek eta batzuek ez dutela eskatuko. tituzte bertsetak eta kantuak, baina ez
besteek. Eta, demagun, Zuberoan, lan egin da besterik izanen. Makurtzen ari gara
dugu euskararen bultzatzeko, eta ez bagi- Zure iduriko, euskaraz ala elebitan euskaraz ez dakitenen egokitzera. Eta
nen hor izan, ez zen egina izanen. izan behar du dena delako Euskal ez da hori bidea. Euskal Herri bat izan
Herriak, dela autogobernatu, behar bada, euskalduna behar du izan.
Nola ikusten dituzu Zuberoatik Euskal autodeterminatu nahiz Ez baldin bada Euskal Herri euskalduna,
Herriaren beste bi administrazio independenteak? beste izen bat eman diezaiogun.

ANTOLATZAILEA

BABESLEAK

GOBIERNO MINISTERIO
DE ESPAÑA DE CIENCIA
E INNOVACIÓN

KOLABORATZAILEAK

ZATU TA
teko epea LU
Lanak aurkez ra ar te
azaroaren 13

Urriak 11, 2020


17

Natura besarkatu david bou


la directa-ko kazetaria

P
ereren bizitza erabat aldatu zen Polemika piztu da: kiera kuotak ezarri dituzte ingurunea
duela hamahiru urte. Goizetik lehengoratzen laguntzeko. Gazteluga-
gauera inbertsio txar batzuek zenbateraino arautu txen ere hala gertatu da eta hori beza-
kalean utzi zuten, bere ondasun edo mugatu beharko lako adibideek erakutsiko digute neurri
material guztiak galduta, hiru urte pasa horiek nahikoa diren ala ez.
bizitoki izan zuen autoa salbu. Orduan
genituzke gure Mundu guztiak du naturaz gozatze-
erabaki zuen arrantzaleen aterpe txiki harribitxi naturaletarako ko eskubidea, baina horrek batzuetan
batera bizitzera joatea, Costa Bravako sarbideak? prestakuntza edo laguntza eskatzen du.
hondartza eder batean, ingurune natural Generalitateko suhiltzaileen datuen ara-
babestu betean. bera, mendi erreskateak % 20 hazi dira
Aterpe edo “barraka” hori Estatuko segurtasun distantziak eta murrizketek Katalunian konfinamenduaren ostean,
Portuak erakundearen jabetzakoa da eta egin dute gainerakoa. Inguruko natur- gertatzen ari denaren erakusgarri: kon-
udalak kudeatzen du. Mendeak direla, guneak helmuga posiblerik onena ziren, tzientzia eta ingurumen hezkuntza ga-
udalari giltza eskatuta bizilagunek herri horregatik izan dituzte inoiz baino bisi- bezia orokorra da, gu geu eta ingurunea
bazkariak egiten dituzte asteburu eta tari gehiago, eta horrek eztabaida sako- arriskuan jarriz.
jaiegunetan. Hori guztia ez da aldatu Pe- na azaleratu du. Pere itsasoari so zegoen patxadatsu,
reren presentziarekin, ez baitu baimen Pica d ‘Estats gailurreko irudiak –Ka- abuztu betean, galdetu nionean ea udan
formalik behin betiko bizitzeko, baina taluniako tontor enblematikoa Ekialde- ehunka pertsona egunero ikusteak ez
bere funtzio altruista bermatzen duen ko Pirinioetan–, argazki bat ateratzeko ote zuen nekatzen, bakardadera ohitu-
kapital sozial aberatsa pilatu du: ingu- txandaren zain dagoen txangozale ilara ta egonik. “Gehien gogaitzen nauena da
runea giza arrastotik libre mantentzea. luzearekin, naturaren masifikazioare- hogeita hamar urtez urtero etortzen di-
Azken udetan bisitariak modu espo- kiko kezka eragin dute, baita inguruko renak kexu egotea, hemen egoteko gai-
nentzialean ugaldu dira paradisu txiki lakuetan jende asko bainatu izanak eta nerakoek baino eskubide gehiago balute
horretan, lehenago herritar gehienen- gailurrera bidean utzitako zabor erre- bezala”.
tzat ia ezezaguna zena. Garraiobideen kastoak ere. Polemika piztu da: zenba- Harrituta, bere azken gogoeta en-
eta komunikabideen hobetzea, turis- teraino arautu edo mugatu beharko ge- tzun nuen: “Zenbat eta jende gehiagok
moaren hedatzea erosteko ahalmen txi- nituzke gure harribitxi naturaletarako ezagutu eta maitatu leku hau, orduan
kiagoa duten gizarte-mailetara eta ohiko sarbideak? eta zailagoa izango dute suntsitu nahi
oporlekuen kolapsoa dira faktore nagu- Ingurumen ondorioak ugariak dira, dutenek”. Ingurunea areago estimatzen
siak, besteak beste. eta ekosistemak suntsitzen laguntzen irakatsi zidan Perek egun hartan, eta
Hiru hilabetez hirian konfinatu- dute: faunak ihes egiten du gizakiak errespetu horren igorle izatea besterik
ta egon ondoren, aire garbia arnastea eragiten duen estresaren ondorioz, edo ez nuke nahi, hura gozatzen duen oro-
behar bihurtu zaio jende askori. Espai- gure urratsek higadura sortzen dute. ren arrastoa ezabatzeko olatu bat nahi-
niako Estatutik kanpo bidaiatzeko zail- Kalte horiek arintzeko, zenbait tokitan, koa izan dadin. Orain, zuei dagokizue
tasunek eta pandemiagatik ezarritako sarrera ordainketa sinbolikoa eta edu- ezagutzea.

Urriak 11, 2020


18 І IRITZIAK

Louise Bourgeois eta


beste ehule batzuk

MAIALEN BERASATEGI CATALÁN


ITZULTZAILEA

PAULA ESTÉVEZ

L
ouise Bourgeoisek ez omen zion emakume profesional handia” bihurtu horretarako […] Ez sekula ausartu iraka-
herra berezirik amari, nahiz eta baitzen gerora, Adrienne Richek Ema- tsi dizuten sendabide bat erabiltzen, ez
batek kontrakoa pentsa lezakeen kumeagandik jaioak liburuan dioenez. pobreekin eta ez aberatsekin, baldin eta
Guggenheim ondoko haren ar- Emagin aritzeaz gainera, ikasleak lan- seguru ez bazaude onerako dela eta ez
miarma erraldoi durduzagarriaren az- gintza horretarako trebatzen ere jardun dakarrela kalterik […] ez ezkutatu me-
pitik pasatu eta eskulturaren izena Ama zuen Bourgeoisek, eta espezialitate hari dikuei eta beste emaginei zer sendagai
dela jakiten badu. Armiarma, aramua, buruzko zenbait liburu ondu zituen gri- erabiltzen dituzun […]”.
marasma…: etimologiak gorabehera, naz. Gizonezkoen medikuntza, ordura- Eta, halaz guztiz, gure garaiko Louise
ezin uka euskarak berak hoskide samar ko, bereganatzen hasita zegoen mende- Bourgeois honi eskultore-bidea malkar-
dituela amak eta armiarmak. Eta ezin rik mende emakumeen esku egondako tu zioten bezala emakume jaio izate hu-
uka, aldi berean, zer sentipen piztu ohi praktika eta jakintza hura, eta emagintza tsagatik, duela hiru-lau mendeko Louise
dioten animalia hankatsu horiek jendea- hasita zegoen galtzen gizatasuna, hurko- Bourgeois hari ere ezin konta ahal oz-
ri, araknologo edo zomorrozale ez dire- tasuna: erdi-hurren zegoen andrearen- toparri ipini zizkioten ez zezan irakatsi
nei behintzat: izua, nazka. Aj, aj! Ut, ut! gana heldu, medikuari berari komeni zi- zekien guztia (eta ez zen gutxi). Bera,
Bourgeoisek esplikazioak eman behar tzaion posturan erdiarazi, ondorio fisiko ordea, jakintza-sare bat ehuntzen tema-
izaten zituen beti: “Amari egindako oda eta psikologikoetan asko pentsatu gabe tu: profesionaltasunagatik ez ezik ahiz-
bat dira armiarma horiek. Tapizgilea zen edozein tresna eta metodo erabili, eta patasunagatik ere bai, edo hala segitzen
bera, eta, armiarmak bezala, ehulea ere agur, hor konpon. Jakina, zenbat eta po- da haren hitzetatik behintzat. Badirudi
bai. Babestu egiten ninduen, eta lagunik breagoa emakumea, orduan eta zabarra- kontra egin nahi ziola, nolabait, mende
minena nuen”, azaldu zuen behin The goa eta ezaxolagoa jarduna. Emagintza batzuk geroago Charlotte Perkins Gil-
Guardian-en. Ehule baten alaba, artista aberasbide huts bihurtu zuenik ere izan man-ek idatzitako Herland nobela utopi-
bihurturik, amari ohoreka. zen (horren adibide dira chamberlenda- koan gizon protagonistetako batek bota-
XX. mendeko Louise Bourgeois hori rrak, forzepsaren asmatzaileak, behar ez tzen duen ustekizun maiztuari: “Hauek
baino puskaz ezezagunagoa da haren zenean ere trastea erabiltzen tematzen denak emakumeak baino ez dira, eta
izenkide bat, beste Louise Bourgeois bat, zirenak eta behar zuenari patentea eman amak, gainera; eta amatasuna dagoen
aspaldixko bizi izan zena, XVI-XVII. men- nahi izan ez ziotenak). Bourgeoisek, joera lekuan ez duzu ahizpatasunik aurkituko”.
deetan, eta kasualitatez (edo ez) ehungin- hari beha, erabaki zuen ofiziokoei jar- Historia josia ez balego bezala anaidia-
tzarekin eta amatasunarekin lotura estua dunbide egoki batzuk ematea; besteak ren saretik ihes egin nahi eta armiarmen
izan zuena, jostun aritu baitzen zenbait beste: “Engaia zaitez ikastera, zure azken arteziaz ahizpen sarea ehuntzen ibili di-
ezurtetan, eta “obstetriziako lehenbiziko egunera arte; umiltasun handia behar da ren ama-alabaz.

Urriak 11, 2020


IRITZIAK І 19

Durangoko kanpaiak
H
arkaitz zarraga iru hilean behin ematen dut iritzia gitu dizkit: Iurgirekin aurrez aurre eta
azurmendi hemen. Gai librean baina karakte- kristalik gabe sei ordu, beste preso ba-
euskara irakaslea reak mugatuta. tzuekin kafea hartu eta besarkatu... Es-
Askok uste du nire gaiak ere muga- painiako kristal atzeko 40 minutueta-
tuta daudela; euskara-irakaslea izateak ra ohituta gaudenoi, sinesgaitza egiten
eta inguru jakin batean jaio eta mugitu zaizkigu Frantziako baldintzak. Baina
izanak mugatzen nautela, mugimendu- presoena ere ez da gai xamurra azken
koa ez banaiz, meneillokoa behintzat ba- boladan, eta oraingoan gai hori ere ez
naizela, alegia. Bada, ez! Nik ere badut hartzea pentsatu dut.
iritzirik eguneroko arazo arrunten ingu- Esan bezala, benetako ezinegona
ruan. Eta hortik artikulu hau gai horieta- sortzen didate Durangoko kanpaiek.
ko bati eskaintzea, Durangoko kanpaiei Badakit! Ez naiz durangar petoa, eta ba-
hain zuzen ere. ten batek horretan ez sartzeko esan dit,
Egia da sarritan euskara izaten dela baina agian horregatik...
nire gaia: euskararen transmisioa, eus- Izan ere, zazpiak laurden gutxitan S.
kaltzaleak, euskararen baliabideak eta Francisco komentukoak hasi eta Santa
horien gabeziak... Baita presoak ere. Sa- Ana eta Andra Marikoek jarraitzen die-
rritan joaten naiz lagunak bisitatzera, te, eta beste hainbatek, solasaldiak eten
eta horretan ere ugariak dira hari-mu- behar izaterainoko potentziaz gainera.
turrak: dispertsioa, eskubide-urraketak, Etxeetan plater baino erloju gehiago
etxeratzeko estrategiak.... dauden garaian, ordu guztiak eta er-
Oraingoan ere, badaitort, zalantzak diak, egunekoak zein gauekoak, denak
izan ditut. Eztabaidak izan ditut azken jotzen dizkigute gero eta bisitari gu-
aldian euskararen kalitate edo kalita- txiago baina presentzia akustiko ikara-
te ezak hainbat euskaltzaleri sortzen garria duten elizek. Inondik ere ez dute
dien egonezinaren inguruan, baina ez du udalerriko zarataren ordenantza bete-
pena merezi eztabaida hori hauspotzeak. tzen, baina hortxe darraite, dilin-dalan,
Euskaltegien munduak ere sortu dit dalan-dilin, ohitu ez diren herritarrak
idazteko grinarik, izan ere, hezkuntza- aztoratzen (beste guztiak ohituta dau-
koak txarto badaude, gu.... Baina, egiari de). Bai, badakit hori ere kultura dela
zor, inor gutxiri interesatzen zaio gaia. baina...
Presoen gaiarekin lotuta, Laneme- Tira, esan egin dut: Durangoko kan-
zannen egindako bisitak barneak mu- paiena (ere) jasanezina da!

Errietak
M
artxoaren zortziko feministak, Hori, uda demokrazia eta ekonomia sus-
uxue apaolaza umeak, oro har, eta bidaiderik pertzen eman ondoren, hauteskundeetan,
gabeko atzerritarrak azkenean, gure bazterrak ezagutzen, bermutak har-
ijitoak, etorkinak, gazteak, okupak, bai- tzen eta hondartzak, ai, hondartzak… Eta
ta Madrilgo zenbait auzotako biztanleak txalo jo genien horiei pitzatuta baleude
ere... Horiek guztiak izan gara koronabi- bezala begiratzen diegu, ez baitirudite
rusa hedatzearen errudunak. lehen baino lasaiago, eta kontu berarekin
Desastrea gara, gure agintariek errieta beti, baliabideak, kontratazioak…
ere egin behar izan digute, Murgak, Ur- Vallecas aldean uste dut agertu dela
kulluk… eta arrazoi izango dute gainera, bizitzarekiko atxikimendu sendoagoko
gehiegi lasaitu gara; gure bizitzak ez gaitu jendea; ez diete ondo ulertu, antza. Gaz-
batere kezkatzen, ezta ingurukoenak ere. te arduragabeak zirelakoan agian… ho-
Haurrak ikastolara eraman ditugu, lasai riei errietaz gain kolpe zentzagarriren bat
-lasai, lehen lerrora, agian gure bizitza- ere eman baitiete. Egia da, gure bizitzak
rekiko estimu eskas hori azpimarratzen gehiago estimatuko bagenitu, gure aginta-
duen lantokira joateko presaren ondorioz. riak ez leudeke dauden lekuan.

Urriak 11, 2020


20 І IRITZIAK

Hiria ziri

iñaki murua
bertsolaria

O Murriztea, isolatzea
hituta gauzkate irria ezpainetan zerikusirik? Gipuzkoarrak ote harrema-
loratzen: pailazoak ikuste hutsa- netan antigoalekoenak, uzkurrenak? Hi-
rekin, gure barruko haurra ari da eta bakartzea, geure rietako bizilekuak, balkoi, lorategi, ba-
bereak eta bi egiten! Baina, hain mai- osasunarekiko zein ratze gabeak jasangarriak /jasanezinak
teak ditugun lagun horiek ere, azken bo- ote? Jasan hitza bera bizitzari buruz, ezin
ladan, uxatu dizkigute inguruotatik; ez besteekiko errespetuz. dut jasan.
omen zaigu komeni harremanak aise, Duela gutxi arte intsumisioa Azkenik, eliza ere aldatu da! Hileta
samur, ugari izatea… murriztea, isola- batera eta herritar Valentin Larrearen
tzea eta bakartzea, geure osasunarekiko honi eta hari aldarrikatzen obrekin osaturiko kontzertura joan naiz
zein besteekiko errespetuz. Duela gutxi ari zirenek ere hala herriko elizara: hidrogel alkoholikoa es-
arte intsumisioa honi eta hari aldarrika- kuak garbitzeko. Ur bedeinkatu ontziak
tzen ari zirenek ere hala diote, ezkerreko
diote, ezkerreko zein… hutsik, “inor ez kutsatzeko asmoz eta
zein… ezkerrekoek. ezkerrekoek fedez”. Hara Pilatos! Etzeok garai bateko
Noski, beldurrak ez du barkatzen. apaiza begira! Bataioko urak gure ari-
Bakartu ere egiten du. Corona Dirusaz ma bekatutik garbitzen zuela eta hori
egin zen lehenengo prentsaurrekoan, gabe infernuko garretara kondenaturik
traje kakiak eta beste koloretako izar- taterik ez daukanean duen irtenbidea geundela… hezurretarainoko izua sartu
dunak ikustean pentsatu nuen, nolaz? eta, konfinatu hitza, militarren ahotan zigun! Orain zer eta ur bedeinkatuaren
Osasunaz ere ba al dakite? Gai al dira entzunda ikasi dut ez Osakidetzan. lekuan hidrogel alkoholikoa?!
adinekoak zaintzeko, adibidez? Aibala, Bestalde, hiriak ziri dira bizidunon- Dena ez da aldatu, ordea. Diru kon-
eta geroxeago traje beltzak eta gorriak tzat eta zaila du erremedioa. Zergatik du, tuak, ziri kontuak eta beste, lehengo
orrialde ia osoko iragarkian, gure etxe- Hego Euskal Herrian, Gipuzkoak biztan- errege hanka handiak inor ohartzeke
ko egunkarian ere, lehen prentsaurreko leen proportzioan kutsatu gutxien? Eta ospa egin du; ezta argazkiko kakiak ere
hartako argazkiaren pareko kopia izan zergatik jarri dute EAEn hainbeste isun? ez omen dakite ezer. Eta eskerrak ez den
nahirik edo… bakoitzak bere indarra Akaso lehen aipatu bi datuok lotu behar errepublika batera joan, monarka don-
azalduz; arrazoiak baino indarrak gehia- al dira? Gipuzkoa herri txikiz, auzoz, ba- tsua, golfo inguruan omen dabil, justizia
go balio? Beldurra da botereak autori- serriz… jantzia dago, horrek ba ote du denontzat da berdina, esanaz...

Urriak 11, 2020


NAZIOARTEA І 21

Urriak 11, 2020


22 І AGROEKOLOGIA

U
da hasierako arratsalde bero
batez elkartu gara Etxa-
rrin agroekologian ari diren
eragile anitz hauekin: ba-
dira baratzea lantzen dute-
nak, produktu freskoak edo
transformatutakoak saltzen dituztenak;
badira abeltzainak; kontsumitzaileekin
eta eragileekin elkartuta tokiko gara-
pena bultzatzen duten proiektuak; udal
teknikariak; elkarteetako kideak... De-
nak agroekologian ari direnak. "Agroe-
kologia" hitza agian ez zaio ezaguna
egingo Argiako irakurleari, baina ma-
mia bai: komunikabide hau jorratzen ari
den balio berak ari dira lantzen laboran-
tzatik, eguneroko praktikan.
Konfinamenduak elikaduran ekarri-
tako mugimenduak atera dituzte be-
rehala mahai-gainera. Honela deskri-
batu du Leitzako nekazaria eta Etxalde
baserritar mugimenduko kide den Go-
tzone Sestorainek bere bailaran sumatu
duena: "Lehen ere deus kuestionatzen

Euskal Herriko agroekologia mugimenduak eta Argiak


kamiseta organikoak atera dituzte elkarlanean. Aldizkari
honen irakurleok barneratua dugu bertakoa, garaikoa eta
ahal dela ekologikoa jan behar dela, baina eragile anitz
hauek entzunda, konturatzen gara beste galdera hau
egin behar dugula elikagai bakoitza hautatzerakoan: nola
dago egina? Horrela, jatea egunero hiru bider egiten
dugun iraultza bihur dezakegu. Herri gisa burujabetza,
ingurumena, osasuna eta justizia soziala indartzen
ditugu hozkada bakoitzean. Eta plazeretik gainera.
Bada ordua herritarrok osasuntsu elikatzeko eta jaten
duguna zer den jakiteko
ditugun eskubideak
berreskuratzeko.
estitxu eizagirre kerejeta
MIKEL OLABIDE

Urriak 11, 2020


AGROEKOLOGIA І 23

ez zuenak, jarraitzen du deus ere kues- dizkigute, eta txorakeriak ez". Blanco: kuarengana ez bazara joaten, ezin zara
tionatu gabe. Baina bada jende multzo "Mozkortzera joateko aukera baduzu, zure
Pandemia osasunaren
garaian burujabe
sarri gertatu izan".
da euskarazko Jose-
hedabide
kozkor bat, alderantziz gertatu zaiona: libre zara!". Baina abeltzaina eta Bizilu- publikoetan
txo Lukas baratzezaina
arduradun dahitzak
politikoen eta Baserria
zuzenean
supermerkatuekin deskonfiantza eraba- rreko kide den Bego Goikoetxeak azaldugaztelaniaz
XXIekoeskaintzea.
kidea etaHerritarrek
gogoratuhaserrea
du mugak itxi
azalerazi
tekoa hartu du eta baserriko produktu du berari zerk ematen dion benetako as- dute. zirenean agerian
Argazkian, geratu
pandemia zelaezinbestean,
betean, elikadura
bila dabil". Josebe Blanco artzaina da eta katasuna: "Niri ekoizteak askatasun bat protagonismo
burujabetzaren garrantzia,
handia hartu zuen Osasun"baina ko-
sailburua,
EHKOlektiboko kidea eta konfinamendu ematen dit. Ez dut ulertzen herri aske Nekane munikabide ia denek
Murga. Orduko gobernuelikadura eredu
kontseiluan bost
garaian Espainiako Gobernuak hartuta- sailburukbakarrari
bat, bere beharrak ase ezin dituena, bere ez zekiten euskaraz, tartean
egiten diote Osasun sailburuak.
jarraipena". Blan-
ko bi erabaki politiko azpimarratu ditu: elikagaiak ekoitzi ezin dituena. Transge- cok komunikabideen egun
ARGAZKIA: raulhaietako me-
bogajo / foku
"Bata, baratzeetara joateko debeku hura. nikoekin, hori guztia pribatizatzen ari zua gogoratu du: "Lasai, apalategiak bete
Eta bestea, azoken itxiera. Hor, herritar dira eta gure lanean gero eta dependien- egingo dira eta kamioilariek aukera dute
askok planto egin zuen, bizitzara lotzen teago gara: kimiken dependiente, hazien etortzeko! Herritar batzuk ahotsa altxa-
gaituena ukitu zutelako debekuek: lurra. dependiente, makinaria dependiente... tzen hasi zirenean, komunikabideek or-
Janaria lantzea ukatu ziguten, orain ar- osasunarekin horren falta nabari dut duan esan zuten: 'Kontxo, bertan ere ja-
nasa eta elkartzea bezala!". Baratzezai- orain: ni izatea nire osasunaren buru- naria badago! ez dugu trailerrik behar!'".
na eta Biolur elkarteko kide den Aitzol jabe. Elikagaiak ekoizten badakit, baina Artzaina eta Biolurreko kidea den Lur
Iturbek jarraitu dio hariari: "Bizitzeko osasunean ez, geneukan jakintza kendu Pagoagak salatu du EAEn iragan diren
benetan behar ditugun gauzak ukatu digute eta pribatizatu, eta egun medi- hauteskundeetan alderdi politikoek ez

Zutik, ezkerretik eskuinera: Gotzone Sestorain Leitzako nekazaria eta Etxalde baserritar mugimendua. Marijo Imaz fruitu ekoizlea
eta Urduñako Udaleko teknikaria. Lorentxo Sarratea artzaina, Baztango Zaporeak. Jon Murgiondo artzaina, Baserria XXI. Koldo Rey Arabako
Bionekazaritza elkarteko koordinatzailea. Bego Goikoetxea abeltzaina, Bizilur. Nerea Biana Sakanako Garapen Agentziako elikadura teknikaria.
Makurtuta, ezkerretik eskuinera: Xabi Zendegi Arabako Ekoizle Ekologikoen Elkartea. Josetxo Lukas baratzezaina, Baserria XXI.
Aitzol Iturbe baratzezaina, Biolur. Joxan Jaka Belardi Sakanako ekoizleen taldea. Josebe Blanco artzaina, EHKOlektiboa.

Urriak 11, 2020


24 І AGROEKOLOGIA

diotela elikadura burujabetzari duen ga- teko modua aldatu dutenak eta beraz, eta hirugarrenik, gizartea". Beti aurrera-
rrantzirik eman: "Etxeetara bidalitako beste izen bat behar dutenak". Blanco: go egin daitekeen bide bat dela nabar-
esku-orrietan alderdi bakarrak aipatu "Gainera euren burua ez dute industrial mendu du, "beti edukiko baituzu beste
du nekazaritza, Voxek!". gisa izendatzen, 'konbentzional' baizik!". esparruren bat aurrerago joateko". Koldo
Argia kazetaritzaren bidez saiatzen Goikoetxea: "Betikoa balitz bezala! Beti- Rey Bioaraba elkarteko koordinatzailea
da elikadura burujabetza bultzatzen, eta koa gurea da!". da eta berak azaldu du zein erramintaren
konfinamendu garaian zerbait gehiago Mugimendu agroekologikoko Ipar bidez ebaluatzen duen nekazariak bere
egin nahirik, agroekologia mugimendua- Euskal Herriko kideek ez dute hitzordu burua agroekologian: "Margarita modu-
rekin harremanetan jarri zen, elkarre- honetara etortzerik izan. Baina Sesto- ko bat erabiltzen dugu, hainbat eremu
kin kamisetak ateratzeko asmoz. %100 rainek oso gogoan du hauen ekarpena: ebaluatzeko balio duena, eta bakoitzak
kotoi organikoz eginak dira, ukimenera "Iparraldean oso ongi definitzen dute, ikusten du non dagoen eremu bakoi-
oso goxoak, Maitane Gartziandiaren di- 'laborantza herrikoia'. Betidanik egon tzean. Horrela, bakoitzak une horretako
seinua daramate eta kolore oso bereziak diren nekazari eta abeltzainen jakintza bere argazkia egin, eta ikus dezake dituen
dituzte, baina mezua da bere balio na- horri eusten eta beste jakintza batzue- baliabideekin zer eremu hobetu deza-
gusia: Lurra defendatzeko eta zaintzeko kin osatzen saiatzen gara. Agroekologia keen. Proiektu bakoitzak ikusi behar du
herriari dei egitea, agroekologia mugi- ikasketa prozesu bat baita, inoiz amai- zeri ematen dion garrantzia. Horregatik,
mendua bultzatuz. tzen ez dena". burujabe izatea beharrezko da, noruntz
Marijo Imaz ekoizle izateaz gain Ur- aldatu erabaki ahal izateko". Iturbek
duñako udal teknikaria da, eta agroeko- azaldu du hain justu agroekologiak bu-
logia bere lanerako oso baliagarri zaion rujabetzetarantz eramaten dituela neka-
Ez dut ulertzen marko teoriko bat dela azaldu du: "Agroe-
kologiak aukera eman digu ikuspegia za-
zariak: "Prozesu bat da, nekazaria gero
eta autonomoago, burujabeago egiten
herri aske bat, bere baltzeko eta sistema modu integralean
ulertzeko: agroekologiaren parte da
duena. Gero eta petrolio gutxiago, gero
eta insumo edo ekoizpenerako kanpotik
elikagaiak ekoitzi ekoizpena, elikadura eredu bat, eredu
energetiko bat... marko horrek ulertzen
sartzen ditugun produktu gutxiago, gero
eta hondakin gutxiago, gero eta inpaktu

ezin dituena” du izaki bizidun guztiok ekosistemaren


parte garela eta limiteak jartzen ditu,
hobea ingurunean, gero eta lur gutxia-
gorekin jende gehiago mantentzea... gero
koherentzia ematen dio trantsizioari. eta, gero eta, gero eta...". Lorentxo Sarra-
Bego Goikoetxea Beraz, marko teoriko horrek balio digu tea artzaina da eta Baztango Zaporeak
ikusteko nolako proiektuak eta nolako elkarteko kidea, eta abiapuntura itzuli du
garapena nahi ditugun gure herriaren- gaia: "Horiek guztiak egiten ziren lehena-
betiko nekazaritza tzat. Norabidea elikadura burujabetza eta go, nekazari izenarekin!". Iturbe: "Ba bai.
Goikoetxeak dio nekazaria dela "eta beste burujabetza batzuk (energia, etxe- Baina agroekologia hitza atera zuen Via
kito", amorratzen duela "agroekologiko" bizitza, zaintza...) dira, horrantz jo nahi Campesina mugimenduak, ikusi zuela-
hitza erabili beharrak: "Zergatik ez zaie dugu". Arabako Ekoizle Ekologikoen El- ko 'nekazaritza ekologikoa'ren terminoa
besteei industrial deitzen? Gu saiatzen karteko kide den Xabi Zendegik zehaztu jada manipulatzen ari zirela. Ea beste hau
gara jakinduria bat mantentzen, prakti- du agroekologiak hiru esparru batzen di- ez duten lapurtzen! Lehengora bueltako
katzen eta hobetzen. Beraiek dira ekoiz- tuela, "ingurugiroa, elikadura eta osasuna prozesuari ipintzen zaion izena da".

Urriak 11, 2020


AGROEKOLOGIA І 25

agroindustriaren beto daude, baina abeltzaintzan ema- bere herriarentzat eta munduarentzat".
mehatxuaren aurrean kumeok aparte geratu ginen, makinak Imazek ere uste du elikadura dela
Blancok azaldu du betiko nekazariak de- eta traktoreak sartu zirenean. Arraza- erdian jarri beharrekoa, horrek batzen
sagertzeko mehatxuaren aurrean sortu keriaren gaia, lan baldintzak... izan ere, dituelako ekoizleak eta herritarrak:
zela Euskal Herri osoko ekoizleak eta he- agroekologikoa al da langile bat 12-14 "Urduñan narratiba aldaketa horrek
rritarrak biltzen dituen EHKOlektiboa: orduz lanean edukitzea, 300-400 euro batu gintuen ekoizleak eta herritarrak,
"Duela 12 bat urte Iparraldeko baserri- ordainduta? Hartzen ditugun langileek aurretik gure artean etena zegoelako.
tar askok, Hegoaldera deia egin zuten gure baldintza berak izan behar dituzte, Baserritarrak, kontsumitzaileak, ko-
kezka hau zabaltzeko: 'Agroindustriak nahiz eta gure baldintzak ez diren mun- mertzio txikiak... horiek denak dira to-
jan egingo gaitu! Nekazari ekologiko txi- duko onenak. Eta zuzeneko harremana kiko ekonomiaren parte, eta elikadurak
kiak kondenatuak gara desagertzera'. eta gardentasuna bultzatzen ditugu: he- batzen gaitu guztiok. Norberak ikusten
EHKOlektiboan, baserritar eta herrita- rritarrak eskubidea du zer jaten ari den du elikadura sisteman bere tokia zein
rrak hasi ziren agroekologiak bere bar- jakiteko". den, eta bakoitzak gure lekutik elikadu-
ne hartu beharko lituzkeen irizpide edo raren bidez zentzua ematen diogu sis-
kontzeptu batzuk finkatzen: ekologikoa elikadurak elkartzen gaitu tema osoari. Alde batetik baserritarrez
izan behar zuela, gertukoa, baserrita- Sestorainen aburuz nekazarien lehen hitz egiteak eta bestetik kontsumitzai-
rren eta herritarren autonomia bermatu helburua herritarrak elikagai sanoz eli- leez, horrek banatu egiten gaitu eta sis-
behar zuen... Gainera, pertsonen neurri- katzea da: "Elikagai osasuntsuak jarri temak hori nahi du, banatzea, indarra
ko baserriak eta jarduerak behar ziren behar dira erdigunean, horrek lotzen galtzeko". Interes komuna azpimarratu
izan, eta ez makinen neurrikoak, horrek gaitu herritarrak eta baserritarrak". du Sestorainek: "Agroekologiak ekoiz-
ere gure autonomian galera eta petro- Blancok osasunaren ikuspegi kolektiboa learen eta kontsumitzailearen interes
lioarekiko menpekotasuna dakarrelako. landu behar dela ohartarazi du: "Bada komuna bilatzen du. Nekazaritza indus-
Hastapen horretan ikusi genuen neka- hor kontraesan bat. Osasunarentzat eko- triala pentsatuta dago dirua ateratzeko,
zaritzak lotura behar zuela herriarekin. logiko erosten duena, batzuetan bere eta berdin dio nola: berdin dio lurra
Herria aldatzeko eta trinkotzeko gaita- gorputzarentzat ari da osasungarri eros- kutsatzea, lurrak eta baliabideak xur-
suna izan behar zuela, ezin zela izan he- ten, baina ez bere herriarentzat. Helbu- gatzea edo langileak esplotatzea. Hori
rritik aparte zegoen jarduera. Genero rua hain indibiduala bada, buka dezake Nafarroako Erriberan oso garbi ikusten
ikuspegia ere kontuan hartzen dugu, eta Patagoniako sagarra janaz. Behar bada da. Agroekologiak ez du bakarrik zain-
behar bada baratzegintzan gauzak ho- bere gorputzarentzat sanoa da, baina ez tzen nekazariak biziraun behar duela,

Urriak 11, 2020


26 І AGROEKOLOGIA

baita ere zaintzen du nekazari horrek gure lurrak. Hutsik zegoen Gipuzkoako Zendegik salatu du kontsumitzaileak
egiten duenak herritarraren zerbitzura Foru Aldundiaren baserri bat eta lur ere- nahastea estrategia zehatza dela, "ez de-
egon behar duela". mua okupatu genituen, Gaintxurizketan zan jakin zer kontsumitzen duen. Lurrik
egin nahi zuten plataforma logistikoaren ukitu ez duten tomateak kartoizko bil-
lurra aurka egiteko. Denbora gutxi eman ge- garrian emango dizkizute, itxura natu-
Lukasek mahai gainera atera du zein ga- nuen okupazioan, lur horiek eta baserria rala izan dezaten. Eta Araban eginikoak
rrantzitsua den momentu honetan lu- lur funtsan sartzea proposatu zigutelako direnez 0 km dira, 'natur' hitza jarriko
rraren zaintza eta nekazari agroekolo- eta onartu egin genuen, lortutzat eman diote... ondoan bi metroko argazki bat
gikoek horretan betetzen duten papera. genuelako gure helburua, lur horiek ne- agertuko da, baserritar batena, bere to-
Blancok azaldu du lurra zaintzearekin kazaritzarako bideratzea: 'Guk irabaz- matea eskuan". Marketinga edo itxura
zuzenki lotuta dagoela bertako arrazak ten ez badugu, gutxienez beste nekazari ez datorrela edukiarekin bat salatu dute
eta barietateak lantzea: "Zeren horrek batek irabaziko du', pentsatu genuen. denek. Baina Sarrateak ohartarazi du ne-
ziurtatzen du zu zarela lur horietara Zorionez, guk irabazi genuen esleipena. kazariengan ere badagoela hori galeraz-
moldatzen dena, ez duzula lurra behar- Animatzen ditut herritarrak, erakunde teko aukera: "Ni artzaina naiz baina ba-
tuko zuk nahi duzuna lantzeko. Agroeko- publikoek espekulatzeko dituzten terre- ditut euskal txerriak ere, eta Iparraldeko
logian dabilen nekazariak bere lurraren noak nekazaritzarako okupatzera". txerri ekoizleek filosofia bat zaintzen
ezaugarriak ezagutzen ditu, errespeta- dute: beren produktua ez da egundaino
tzen ditu eta horietara moldatzen da. Ez supermerkatuko ikurriñak supermerkatu batean salduko. Esaten
alderantziz". Supermerkatura joaten bagara, herri- dute: kalitatezko haragia erosi nahi due-
Sarrateak lurraren balioa desbideratu tarrok batzuetan kontzientzia ariketa nak etorri beharko du denda txiki batera
dela salatu du: "Lurra beti izan da jana- eginez aritzen gara ikurriñadun apala- edo ekoizlearengana. Hori da gure beka-
ria lortzeko: zenbat eta lur gehiago, ja- tegien bila, bertan ekoiztutako jakiak tua, gure produktua supermerkatuetan
nari gehiago... Baina orain lur horrek in- hautatzeko. Baina zer dago erosketa ho- sartu dugu. Eta ondorioz, gure irudia
dustriarentzako balioa galdu du, gainera rren atzean? Blanco: "Supermerkatuek ere han dago. Aski da supermerkatuko
jada janaria lortu daiteke lurrik gabe, eta baserriaren iruditegi osoa lapurtu dute, hamar produktutatik bakarra izatea ba-
lurra soilik erabiltzen da autopistak egi- eta Caritasen pare jartzen dira: 'Gure ba- serrikoa, irudi osoa eskuratzeko. Gure
teko...". Lukasek jarri dio hitza: "Espeku- serritarrei lagundu nahi badiezu, etorri produktua ezingo balute inondik ino-
latzeko". Iturbek zehaztapen hau gehitu gure supermerkatura'. Eta ikurriña hori ra harrapatu supermerkatuetan, aldatu
die: "Beste nonbaiteko lurretik ateratzen hutsik dago. Erosleak ez daki apalategi egingo zen gauza".
da dena, e! Hemen lurrik gabe ekoizten horretan dagoena nola egin den, zer ere- 0 km kontzeptuaren desitxuraketa
dituzten tomate hidroponikoei urezta- du bultzatzen ari den... herritarrak iku- ere salatu dute. Iturbe: "0 km bertakoa-
pen bidez sartzen dizkiete 'elikagaiak'. rriñadun produktua erosten duenean, ren sinonimo da, baina material hori
Bada, landareei ematen zaizkien elikagai ustez ez du robotdun agroindustriako nondik dator? lehengai dena kanpotik
horiek ere nonbaiteko lurretik ateratzen produktu bat erosten, ez Txinatik eka- ekartzen dute, eta hemen egiten dena
dira". Lukas: "Bai, baina gure lurrak es- rritakoa, herritarrak guk egiten dugu- elikagaia sortzearen pauso bat bakarrik
pekulatzeko dira. Nekazal lurrik eman- na erosi nahi du". Sestorain: "Horrega- da". Zendegi: "Gainera 0 km batzuetan
korrenak birkalifikatzen dituzte eta tik, supermerkatuek guk egindako lana da EAE, bestetan Araba, bestetan Euskal
prozesu horretan aberasten dira". Ho- aprobetxatzen dute. Iruzurra da. Eta la- Herria, bestetan Espainia...". Blanco: "Bil-
rregatik okupazioaren aldeko aldarria rriena da, jendea borondate onenarekin dotsa atzerrian jaio da, beste leku batean
egin du: "Guk okupatuta lortu genituen doala hori erostera". hazi da, baina etiketan haren erreferen-
tzia da non hiltzen den. Eta beti jarriko
dute 'producto de España'. Gaztatan ere,
legeak dio esnearen jatorriari 'produc-
to de España' jarri behar diodala, baina
zer España, Granadakoa al da bada? Ez,
nire etxeko esnea da! Dena da jatorriari
buruzko informazioa lausotzea". Lau-
sotze horren ondorioz, Imazek azpima-
rratu du kontsumitzaileok produktuen
ezagutza oso txikia daukagula, "eta gaur
egun erosten jakiteko asko jakin behar
da! Araudiaren inguruan, ekoizpen ere-
du ezberdinei buruz... pertsona batek
Euskolabel tomatea ikusten du eta ez
zaio burutik pasa ere egiten hidroponi-
koa izan daitekeenik! Baina beti izan da
hidroponikoa e, ez da oraingo kontua!
Baina iragarkietan lurra ikusten da eta
tomate landarea". Reyk argi du: "Ekoiz-
leekin harreman zuzena izanik apurtzen
da ezjakintasuna. Saldu diguten mezua

Urriak 11, 2020


AGROEKOLOGIA І 27

da erosleok inteligenteenak garela eta rekin gertatu dena ikusita". Imaz: "Bai, bi ereduren arteko borroka
erabaki guztiak hartzeko gai garela, ma- sare horrek ematen dio baserri eredu Blancok adierazi du beti haize-kontra
rrazki sinpleekin informazioa jasota, honi erresilientzia. Gutxieneko dibertsi- ari beharraren nekea: "COVID bezala-
baina ezjakin hutsak bihurtu gara. Umil- fikazioa duenak, egoera berrietan aur- ko egoera batean, ixten lehenengoak
tasun pixka bat etortzen zaigunean eta kitu du saltzeko bere bidea. Aldiz, asko azokak dira. Denda txikiei traba ikara-
parean dugun ekoizleari entzuten has- ekoizten duenak eta salmenta ia osoa garriak jartzen zaizkie. Baserritarrok
ten garenean, argitasun pixka bat sartu toki bakarrera bideratuta duenak...". banaketa egin behar badugu, isunetik li-
ahalko da zirrikitu horretatik". Zendegi: bratzeko nahiko lan... aldiz, handi horiek
"Herritarrek elikaduraren kultura be- egonkorrak dira, eta euren azpiegitura
rreskuratzea beharrezko da". oso sustraituta dago, ez dira haize kol-
pe batekin erortzen, gu aldiz bai". Rey
sareei esker, covid-ari aurre Baserritarrak, ez dago ados: "Zuek ez zarete erortzen,
egiteko baserri indartsuenak botatzen zaituztete! Eta haiek ez daude
Sestorainek azaldu du COVID-19aren kontsumitzaileak, tinko, mantentzen dituzte! Agroindus-
itxialdian hobekien eutsi dioten base- triaren eta banaketa handiaren oinak
rriak izan direla kopuru txikitan zuze- komertzio txikiak... buztinezkoak dira baina politika eta diru
neko salmenta egiten dutenak eta ingu- publikoen bidez mantentzen dituzte".
ruko jendeari saltzen diotenak: "Txikiak horiek denak dira Iturbe: "Sistema kapitalistaren aurka
dira benetan aukera dutenak biziraute- ari garen ekimen guztioi berdin gerta-
ko, beste kozkorrak larri eta estu ibiliko tokiko ekonomiaren tzen zaigu, hor aritzen gara prekarioan
dira". Lukasek gehitu du sare lana gakoa dena ematen, eta besteek, dirua jartzen
izan dela: "Igeldoko esne ekoizle bat ger- parte, eta elikadurak dute jarri behar den lekuan, armadak
turatu zitzaigun: bat-batean itxi ziren ere badituzte... eta aurrera". Gaineratu
jatetxeak eta bere ohiko banatzeko gu- batzen gaitu du nekazariak ez zirela berez eredu in-
neak. 'Esnearekin zer egingo dut?', hori- dustrialean erori, politika jakin batek
xe zen bere galdera. Gure banaketa sarea guztiok” bideratu zuela nekazarien gehiengoa
baliatu zuen eta oso eskertua zegoen eta horretara: "Hegoaldean 1990 inguruan
sarean jarraitzea erabaki du, COVIDa- Marijo Imaz hasi zen administrazioa eredu hori indar

Urriak 11, 2020


28 І AGROEKOLOGIA

19,5 €
kamisetak
Kamiseta erosita,
2 €-ko ekarpena egingo
diozu agroekologia
mugimenduari eta beste
hainbestekoa ARGIAri.
Hiru kolore aukeran eta bi
modelo: estua edo zabala.

Erosteko:
azoka.argia.eus
943 37 15 45

handiz bultzatzen, industrialera alda- transformatu eta komertzializatu nahi arazo nagusia lurra eskuratzea da. Sesto-
tzen ziren baserritarrei diru publikoa badu alferrik da, Aldundiak ekoizpena rainek azaldu du zergatik zaien zaila gaz-
emanda eta burua berotuta. Batzuk bide soilik hartzen du kontuan diru-lagun- teei lurra eskuratzea: "Nafarroan lurra
hori jarraitu zuten, ekoizpena handituz tzarako. Beraz, asko ekoiztera bultza- egon badago, baina baserritar batek jar-
eta etxaldeak intentsifikatuz, ohiko lan tzen dute eta asko ekoizten duenak ez duera uzten duenean askotan lur horiek
molde eta salmenta bideak utzita; beste du txikitasunak ematen duen aukerarik, lehendik finkatutako beste baserritar ba-
askok jarduera utzi zuten, aldaketa hori transformatzeko eta komertzializatzeko. ten esku geratzen dira. Udalek eta tokiko
egin nahi ez eta babesik gabe gelditu Beraz, agroekologikoan ari den askok ez baserritar sareek gaiari heldu beharko
zirelako; eta berrikuntzak berrikuntza du diru-laguntzarik txikiena ere jaso- genioke: erne egon eta eskua sartzen hasi
lehengo ereduan terko jarraitu zutenek tzen, ez delako irizpide horietan sartzen. behar dugu horrelakorik ez dadin gerta-
gorriak ikusita eta inongo babesik gabe Azkenean, bere kabuz lantxoak egiten tu. Eta lan egin, batez ere, nekazaritzan
eutsi diote. Orain egonkorren daudenak dituzte nekazariek diru-iturriak izateko sartu nahi duten gazte horiei begira".
direla esango nuke! Beste proiektu asko eta bere etorkizuneko proiektu horretan Lukasek Lurzaindiak Iparraldean egi-
gerora hasi gara, eta prekarietatea naba- inbertitzeko. Asko bide horretan aurrera ten duen lana azpimarratu du, "gazteak
ria da 'hutsetik' hasitako proiektuotan". ateratzen dira, baina beste asko ez". instalatzeaz eta espekulazioari aurka egi-
Erakundeek gaur egun ere eredu in- teaz arduratzen baita. Hegoaldean txiki-
dustriala bultzatzen jarraitzen dutela tik hasi gaitezke tokian tokiko eragileak,
azaldu du Iturbek, diru-laguntzen iriz- prest dauden udalekin". Imazek ere toki-
pideen bidez: "Kantitatea saritzen da,
tamaina. Inbertsioa pagatzen da eta ez Agroekologiak ko administrazioan jarri du indarra, "ho-
riek direlako herritarrengandik, lurretik
lan moldea... Traktore berrien %40 or-
daintzen dute, lehengoarekin moldatzen esparruok batzen ditu: eta herritik hurbilen daudenak. Batzue-
tan udalek gauzak egin nahi dituzte, bai-
bazara, diru gutxiago jasoko duzu". Ne-
rea Biana Sakanako Garapen Agentziako
ingurugiroa, elikadura na ez dute jakiten nola, eta ideiak behar
dituzte, eta nekazariek aportatu ditzake-
teknikaria da eta zera gehitu du: "Gai-
nera bigarren eskuko traktorea erostea
eta osasuna, eta te ideia horiek. Udalak duintasuna irabazi
behar du, badirudi goiko administrazioek
ez da diruz laguntzen, berria izan behar
da". Blancok azaldu du monolaborantza
hirugarrenik, gizartea” balio handiagoa dutela, eta kontziente
izan behar du bere esku ere badela egi-
bultzatzen dela eta ez dibertsifikazioa: Xabi Zendegi teko ahal handia, badituela bere erra-
"Gipuzkoako Aldundiaren irizpideen mintak. Eta oso garrantzitsua da beste
arabera, arditan diru-laguntza bat jaso- udalekin saretzea, zerotik hasi beharrean
tzeko gutxienez 100 ardi eta 40 ahuntz beste udalen lana ezagutzeko". Elikadura-
eduki behar dituzu. Zergatik ez 60 ardi "baserritar gehiago ri dagokion garrantzia emateko deia egin
eta 10 ahuntz, eta zortzi behi, eta bara- behar dugu" du: "Herriak ulertu behar du elikadura
tze pusketa, eta...? Enbutu sistema ho- Blancok planteatu du arazoa: "Pentsa he- interes orokorra dela". Lukasek tokian
rrek bere lana egiten du, eta egun gera- rritar denek elikadura burujabetzara jau- tokiko udala, nekazariak eta herritarrak
tzen gara behitegi handiak, 500-1.000 zi egiten dutela: ez dakit Euskal Herriko batuko lituzketen agroekologia mahaiak
buruko artaldeak...". Imaz: "Eredu agroe- nekazari sistemak gaitasunik baduen ba- sortzearen beharra azpimarratu du.
kologikoa ez dago barneratuta beraien lizko eskaera horri erantzuteko". Sarra- Bidean lagunak eta borrokak batzen
irizpideetan. Aldundiek ekoizpena sus- teak argi du: "Baserritar gehiago behar doazenaren pozaz agurtu dugu elkar, ka-
tatzen dute, baina nekazariak ekoiztu, dugu". Gazteak nekazaritzan instalatzeko miseta berriak soinean.

Urriak 11, 2020


29

Kataluniako erreferendumak hiru urte

beste urri
batzuk
etorriko
dira

Independentziari
buruzko erreferenduma
egin eta hiru urtera,
gizarteak oraindik ez
ditu digeritu Kataluniaren
etorkizun politikorako
funtsezko gertaera horrek
utzitako irakaspenak. Errepresioaren
eragina gorabehera, subiranotasunaren
aldeko mugimendua prestatzen ari
da Espainiako Estatuarekiko hurrengo
talkarako, Kataluniako Errepublikaren
aldeko prozesua burutu ahal izateko.
Àlex Romaguera
javi julio

Urriak 11, 2020


30 І NAZIOARTEA

H
istoriografiak erakusten
digu herriek une disrupti-
boak bizi dituztela, zeine-
tan dena azkartzen den eta
ustekabeko ondorioez bete-
tako ziklo berriak irekitzen
diren. Urriaren 1a une horietako bat da
Kataluniarentzat, gertatu zena eta gero
ezer ez baita berriro berdina izan.
Egun hartan, bi milioi eta erdi kata-
lanek baino gehiagok hautetsontzietan
adierazi zuten Katalunia errepublika in-
dependente bihurtzea nahi zutela. Baina
emaitzaz haratago, Espainiako Auzitegi
Konstituzionalak erreferenduma debe-
katu izanak eta poliziek eragindako in-
darkeriak desobedientzia zibil masibo-

javi julio
ko ariketa bihurtu zuten eguna, egungo
Europa demokratikoan erreferenterik
ez duena.
Horrela, bada, independentismo po-
litikoaren enegarren mobilizaziotzat jo- zio Auzitegiak estatutuaren aurka eman- gehiagori eragin dio dagoeneko, hau-
tzen zena, azkenean, errebeldia ekintza dako epaiaren ondorioz biztanleriaren tetsien, ekintzaileen eta kultura arloko
herrikoi bihurtu zen, gizartearen eraba- zati handi batek sentitu zuen haustura pertsona esanguratsuen artean.
teko gehiengoaren eskaria modu demo- emozionala areagotu baitzuen. Desados- Faktura horiek jarduera parlamenta-
kratikoan bideratzeko gai ez zen esta- tasun hori ordura arte edozein jarrera rioa oztopatu eta subiranismoa nabar-
tuaren aurrean. subiranistatik urrun zeuden sektoreeta- men desorientarazi badute ere, urriaren
2017ko urriaren 1ak itzulerarik ga- ra ere zabaldu zen, oinarrizko eskubide 1ak beste funtsezko elementu bat ere
beko inflexio-puntu bat marraztu zuen, bat –botoa ematea– mehatxatuta ikusi argiztatu du, eta hori kontuan izan gabe
2010eko uztailean Espainiako Konstitu- zutenengana. Horren erakusgarri izan nekez azal daiteke erreferenduma bera
zen bi egun geroago Kataluniako kalee- egin izana: gizarte zibilaren gaitasuna
tan eztanda egin zuen sumindura, erre- bere burua antolatzeko eta alderdiak
ferendumaren egunean mila bat zauritu erabakitzeko eskubidearekin konpro-
eragin zuten Poliziaren oldarraldiak sa- metitzera bultzatzeko.
latzeko. Ahalduntze kolektibo hori gabe ezin
da ulertu 2017ko erreferenduma. Jato-
Duintasun harresiak rria Arenys de Munteko Udalak 2008ko
Urriaren 1ak hainbat faktura politiko eta irailaren 9an herritarren bultzadari
sozial eragin du. Berehalakoena inde- esker antolatu zuen independentziari
pendentzia deklarazioen ostean gertatu buruzko kontsultan izan zuen. Haren
zen (urriaren 10ean eta 27an). Espai- ostean beste 500 bat gehiago antolatu
niako Senatuak Konstituzioaren 155. ar- ziren hainbat herritan. Kontsulta ho-
tikuluaren ezarpena onartu zuen, eta, riek herritarren eta erakundeen arteko
horren bidez, PPren gobernuak Carles konplizitate sare bat aktibatu zuten, eta
Puigdemont presidentea eta kontseila- autodeterminazioa bilakatu zuten gataz-
riak kargutik kenarazi zituen, Katalunia- kak desblokeatzeko eta herriaren nahia-
ko erakundeen kontrola bere gain hartu ri balioa emateko giltzarri.
zuen eta hauteskunde autonomikoak Hortik aurrera, gizarte zibilaren
egin zituzten urte horretako abendua- eraginak Katalunia erreferendum bat
ren 21ean. Ordutik, 155.a Generalitateko egitera bultzatu zuen. Herrialdearen
departamentu guztien gainetik izan da etorkizun politikoa erabakitzeaz gain,
hegan, zelatan, Damoklesen ezpataren herritarren oinarrizko eskubideen de-
antzera, subiranismoaren edozein eki- fentsa argia ere izan zen.
men baldintzatzeko. Ez da harritzekoa urriaren 1a erre-
Baina ez hori bakarrik. Erreferendu- tinan geratu izana, bestelako iritzi eta
mak harridura sentimendu orokorra ba- jatorri politikoa duten pertsonek bat
rreiatu zuen. Espainiako Estatuak "a por egiten zutelako. Komunean akuilu bera
ellos!" delakoaren pean eragin zauriak zuten: ezin direla erabakiak utzi oina-
metabolizatzen saiatzen ari da jendartea rrizko askatasunak ukatzen dituen esta-
gaur egun ere. Errege Etxeak babestu- tu baten esku, Nazio Batuek eta giza es-
tako errepresioak 2.850 pertsona baino kubideen alde borrokatzen diren beste

Urriak 11, 2020


NAZIOARTEA І 31

erakunde batzuek Espainiako Estatuari


gogorarazi dioten bezalaxe.
Herritar ahaldunduen eta botere de-
mofobikoaren arteko talka hori Espai-
niako Poliziaren eta Guardia Zibilaren
kargetan islatuta gertatu zen mundu
guztiaren begietara, baita udazkeneko
igande hartan hauteslekuetara hurbildu
zen jendetzaren harrotasun-sentimen-
dua ere.

Erreibindikatzeko
moduko ondarea
"Urriaren 1ak hazia landatu zuen, egu-
nen batean loratuko dena". Horrela
laburbildu zuen instituzioetako ardu-
radun batek erreferendumak utzitako
ondarea. Eta, egia esan, subkontziente
kolektiboan iltzatuta geratu da askata-
suna lortzeko irrikaz dagoen herri baten
existentzia, pare-parean duena hezu-
rretaraino usteldutako erregimen bat,
gehiengoarentzat inolako proiektu in-
klusiborik eskaintzen ez duena.
Aldi berean, herritarren bizkarrean 2018ko urriaren 1ean, erreferendumaren urteurrena, Bartzelonan. Victor Serri / La Directa
bada beste errealitate gordinago bat:
Espainiako Estatuak errezeta bakar gisa
aplikatzen duen errepresioa. Errepresio
horretan, sistema judizialean gotortua
dagoen eskuin neofrankistak ariete lana
egiten du "independentismoaren aurka-
Hautetsontzien
ko kausa orokorrean".
Baina, aldi berean, urriaren 1ak ahal-
bidetu zuen Erreferendumaren Defen-
boterea,
tsarako Batzordeetan (CDR) elkartu zen
jende kopurua ikustea. Talde horiek, es-
kolen irekiera bermatzeaz gain, bozketa
kalearen indarra
ahalik eta normaltasun handienarekin

U
egiteko asmoz egin zuten lan. Egun ho- rriaren 1eko hirugarren urteu- H a l a e re , a n to l a ku n d e e k e t a
rietan erakutsitako kemenaren lekukoa rrenak bat egiten du Procés-a- CDRek uste dute independentzia-
Errepublikaren Defentsarako Batzor- rekin lotutako hainbat epaike- ren aldeko hemiziklo bat izatea ez
deek hartu dute. tarekin. Quim Torra presidentearen dela nahikoa. Uste dute gihar parla-
CDRen eskutik, urriaren 1eko ildoa kargugabetzeaz gain, azken asteetan mentario horrek ezinbesteko dituela
bizirik mantentzen da, auzo eta herri Tamara Carrasco ekintzailea, Jordi Pes- etengabeko mobilizazioa eta herrita-
askotan mugarri historiko hura alda- sarrodona zinegotzia eta erreferen- rren eguneroko beharrak asetzeari
rrikatzen jarraitzen duen gihar soziala dumaren zenbaketa kudeatzeko sortu begirako politikak.
agerian utziz. Gertakari hura, protago- zen Hauteskunde Sindikatuko kideak Ikuspegi hori eduki eta gizartea-
nistetako askorentzat, ezin da souvenir izan dira auzitegietan. ren eta alderdien arteko elkarlana
iraultzaile gisa geratu, ezta izendegian Horrek guztiak agenda mediatikoa sustatu ezean, ziur dira ezinezkoa
harri bihurturik ere. bereganatu du, baina ez du ezkutatu izango dela estatuak jarritako ha-
Sektore horientzat, gizarteak bere urriaren 1eko kapital politikoaren in- rresia gainditzea. 2017ko urriaren
buruari proposatutako erronkak lor- guruko eztabaida, ezta hautetsontzien 1ean adierazitako nahia gauzatze-
tzeko daukan gaitasuna gogorarazteko agindua betetzea ahalbidetu behar ko eragile guztien artean estrategia
balio behar du. Horrela zioen 1980ko duen estrategiari buruzkoa ere. Emai- partekatzeko beharraz, hala zioen,
hamarkadako independentismo apur- tza horiek baliozkotzat jotzeko, alderdi sendo eta irmo, CDRetako ordezkari
tzailearen ikur Antoni Massaguék bere gehienek eskatzen dute hurrengo hau- batek: "Horrek kalea aktibatzea eta
idazkietako batean: "Per vèncer cal teskundeetan independentismoak bo- desobedientzia zibileko ekintza be-
anar-hi, anar-hi I anar-hi" (garaitze- toen % 50eko kopuru magikoa gaindi- rriak eskatzen ditu. Horrela bakarrik
ko joan egin behar da, joan eta joan). tzea, Errepublikaren aldeko gehiengo eraman ahal izango dugu herri hau
Hori lortzeko erabakitasuna baino ez da soziala dagoela berretsiko luke horrek. askatasunera".
behar.

Urriak 11, 2020


32 І HIZKUNTZA

Ardura duten erakunde askok


hizkuntza folkloretzat dute”
Alcides Meirinhos
mirandesaren aldeko eragilea

Udako egun eguzkitsu eta bero bat. Euskaldun bi eta


galiziar bat Portugalgo Miranda do Douro udalerriaren alde
zaharreko kaleetan bueltaka: katedrala, estatuak, museo
etnografikoa, argazkiak. Azkenik, gure helmugara iritsi gara,
mirandesa hizkuntzaren etxera. Bertan dugu zain Alcides
Meirinhos, mirandesa hizkuntzaren aldeko aktibista.
txerra rodriguez

M
irandesa Terra de Mi- Zein da mirandesaren egoera? Associaçon de la Lhéngua i Cultura
randan (Mirandako Lu- Egoera kritikoa bizi du gaur egun. Izan Mirandesa (ALCM) elkartean egiten
rraldea) hitz egiten da. ere, eskualdea populazioa galtzen ari da duzu lan. Zeinek osatzen duzue?
Espainiako Estatuarekin eta horrek dakar hiztun kopurua asko Mirandako kultura eta hizkuntza maite
Portugalgo mugan da- jaistea. Beste alde batetik, portugesa- dugun pertsonok osatzen dugu. Zuzenda-
goen lurralde historikoa da. Mirandesa ren eta ingelesaren presioa –azken hau ritzan hainbat gaitasunetako kideak gau-
astur-leonesaren aldaera da. 27 herri- batez ere hedabideetan– oso handia da. de: hizkuntzalaritza, kudeaketa, informa-
tan hitz egiten da. Lurraldeak ez dauka Gainera, mirandesa beti ikusi izan da tika, hizkuntzen irakaskuntza, musikaren
izaera juridikorik. Guztira 10.000 bat hizkuntza “txiki” bezala. Horrela ikusi ikerketa... Erabakiak denon artean hartzen
hiztun dira. izan dute eliteek eta tokiko agintariek. ditugu, kontsentsuz, nahiz eta zuzendari-
Hiztunei bazterketa eta gutxieste politi- tzako kide batzuk Mirandatik kanpo bizi.
Kokatu, mesedez, Miranda do Douro koa ekarri die; gutxiesteak karga nega- Idazkaritza lanak egiten ditut eta sol-
irakurle euskaldunentzat. tiboa eragin du erabiltzen dutenengan datapean dagoen pertsona bakarra naiz.
Miranda do Douro –guretzat, Miranda, eta, beraz, egunero erabiltzen dutenei Orain dela urtebete pasa hasi nintzen
huts-hutsean– Bragantzako barrutian gutxiagotasun sentimendua. Hala ere, beharrean elkarteari bizitza eta ikus-
dagoen udalerria da. Portugalgo ipar-e- egunero asko erabiltzen da mugatik garritasuna eman nahian. Ahalegintzen
kialdean kokatzen da, Espainiako Es- gertuen dauden herrixketan, hain zu- ari gara elkartea erreferente bihurtzen,
tatuarekin egiten duen mugatik gertu, zen zahar gehien bizi den herrixketan. hizkuntza, musika, kultura edo argazki-
Europako mugarik zaharrena denetik Eskualdea –Miranda do Douroz gain, gintza maite dutenentzako.
gertu. Ekialdean Douro ibaiarekin egi- Vimioso udalerrian hiru herrixkatan
ten du muga eta iparraldean Espainiako mirandes hiztunak daude– eta diaspo- Zeintzuk dira ALCMren ekinbide
Zamorako Aliste eskualdearekin. Gutxi ra kontuan hartuta, hiztunak gutxi go- nagusiak?
gorabehera 7.000 pertsona bizi dira, 487 rabehera 8.000-10.000 dira. Mirandes Ardatz nagusia hizkuntzaren dibulga-
kilometro koadrotan. Hemen populazio hiztun komunitate handiak daude Bor- zioa da, baita hizkuntza mantentzeko
dentsitatea oso-oso baxua da eta, gaine- delen (Frantzia), Porton eta Lisboan lana egitea ere. Horretarako, hainbat
ra, oso zahartuta dago. (Portugal). ekimen jarri ditugu martxan.

Urriak 11, 2020


HIZKUNTZA І 33

Batetik, mirandesa ikasteko ikasta-


roa dugu sarean, baita mirandesa ikas-
taroak ematen dituzten irakasleentzako
prestakuntza programa ere. Bestetik,
tokiko agintariei itzulpenak egiten eta
terminologia arazoetan laguntzen die-
gu. Liburuak ere editatzen ditugu. Gaur
-gaurkoz bi bilduma nagusi ditugu.
Lhéngua izenekoan (hizkuntza miran-
desez) mirandesari lotutako materialak
argitaratzen ditugu eta Tierra izene-
koan (lurra mirandesez) mirandesez
idatzitako lanak, originalak eta itzulpe-
nak, gaur egunekoak eta berrargitalpe-
nak, argitaratzen ditugu.
Hedabideetan ere hartzen dugu par-
te. Jornal Nordeste astekarian orrialde
bat idazten dugu mirandesez eta, hama-
bostean behin, Portoko unibertsitate-
ko Casa comum ikastegiarekin elkarla-
nean, podcasta egiten dugu.
Beste alde batetik, mirandesa do-
kumentatzen ari gara eta Miranda do
“Portugalgo Errepublikak Gutxitutako
Douroko toponimia batzen. 24 herrix-
Hizkuntzen Europako Gutuna sinatu
ketatik hiru baino ez zaizkigu falta. Eta eta berretsiko balu, hizkuntzak
azkenik, baina ez du garrantzi gutxiago, bultzada berria jasoko luke”.
sare sozialetan hainbat kanpaina egi-
ten ari gara hizkuntzaren alde. Ahale-
gintzen gara pertsonak eta erakundeak erakunde askok, tokikoek eta naziona- gobernuek. Lisboako bulegoetan eroso
ohartarazten hizkuntza babestearen lek, hizkuntza folkloretzat dute eta ez daudenek, karta onartzen ez badute, ez
eta mantentzearen garrantziaz, bereiz- dira konturatzen mundua ikusteko bes- dute inondik ere herri hau ordezkatzea
ten gaituen elementu positibo bat den te modu bat dela, gure modua, alegia. merezi, gure herriak beti Portugalen
heinean. alde dena eman badu ere.
Hamar urte barru zelan egongo da Bere horretan amaitu da elkarriz-
Zer jarrera dute tokiko eta mirandesa? keta, baina solasaldiak luze jo zuen
Portugalgo erakundeek hizkuntzari Oso galdera zaila da, oso. Nire ustez, Mirandako jatetxe batean eta mugako
buruz? hiztunok gero eta gutxiago izango gara. herrixketan barna. Gure solaskideak,
Bertako erakundeek hizkuntza ezagu- Baina bada esperantza. Portugalgo beste gauza askoren artean, falar fidal-
tzen dute, baina, hirian gutxi hitz egiten Errepublikak Eskualdeetako edo Gu- go esamoldea erakutsi digu. Hau da,
denez, erosotasunagatik edo ezjakin- txitutako Hizkuntzen Europako Gutuna portugesez hitz egitea kaparearen edo
tasunagatik ez dira ahalegintzen era- sinatu eta berretsiko balu, hizkuntzak hidalgoaren hizketa mailan jartzen zen
biltzen. bultzada berria jasoko luke eta “proua” eta horren ifrentzuan zegoen mirande-
Portugalgo erakundeek, berriz, ezi- (harrotasuna) indartu ahal izango ge- sez berba egitea, modu basan hizketan
kusiarena egiten dute, batez ere, Lis- nuke. Sinatuko ez balute, ondare hau egitea, alegia.
boako gobernu zentralak eta uniber- gugana belaunaldiz belaunaldi ekarri Hizkuntzaren etxeak eta habiak zu-
tsitate gehienek. Hau esatea tristea da, dutenen begietara traizioa egingo luke- tik iraun dezala opaz agurtu dugu elkar,
baina egia da. Gaur egun, ardura duten te oraingo gobernuak eta etorriko diren hurrengora arte.

BABESLETZA:

Eskaini euskara
lehen hitza euskaraz! ARGIA 1919 · 2020

Urriak 11, 2020


34 І HISTORIA

Eusebio Arizmendi
gudari ohia

Frankismoak hila,
herritarrek ahaztua
1952ko irailaren 7an guardia zibilek Eusebio Arizmendi Zumaeta
hil zuten tiroz Markina-Xemeinen, zubi baten ondoan. Aurretik,
herritarrek abisua jo zieten, oiloak lapurtzen zizkien ezezagun bat
zebilelako inguruetan. Baina nor zen morroi hura? Zergatik irten
zen arineketan agenteek alto eman ziotenean? Bertsio ofizialak
hiltzaileak absolbitu zituen eta frankismoko giro itogarriak egin
zuen gainerakoa, injustiziaren zuloan eror zedin. Ahaztuen
Oroimena 1936 elkarteak bere historia erreskatatu du orain.
Urko Apaolaza Avila

P
ago adarretik jauzi txiki bat egin- Domeka da eta mezetara joandako jen-
da jaitsi da gizona, kaleko arropa de guztiaren ahotan galdera bera dabil:
jantzita. Goian utzi ditu abarka nor da? Ofizioaren ondoren abadeak eliz-
urratuak, praka zaharrak eta lin- tarrei abisatu die gorputza ikusgai egongo
terna zilindriko amerikarra. Aterki dela publikoarentzako, ea inork ezagu-
beltza enborraren kontra jarri duenean tzen ote duen. Baina nor da gizon hori? Ba,
Etxebarriko elizako ezkilak entzun dira. berdin du, gizajo bat, lapur bat. Guardia
Zazpiak. Badoa beherantz, Bilborako au- zibilaren informearen arabera hiru oilo,
tobusa laster igaroko da. Markinako gel- bost oilanda eta oilaskoa zeramatzan bi-
tokira iritsi baino metro batzuk lehenago, zirik zakuetan. Identifikaziorik ez da ageri
esku banatan daramatzan zakuak ezkuta- ordea. Hutsunea. Eusebio omen, Eskailu
tu ditu bazter batean, ingurura begiratu esaten zioten… harik eta azkenean lortzen
du, ez dabil inor, zakuak berriz hartu eta duten arte hildakoari izen-abizenak jar-
zain geratu da zelaian. tzea: Eusebio Arizmendi Zumeta, 40 urte-
Baina, orduan, zuhaitz atzetik txapelo- koa, Eibarren sortua.
kerra agertu zaio ezertarako denborarik Datu horiek Bizkaiko Gobernu Milita-
gabe, galdezka. Nora zoaz? Zer da hori? rreko diligentzietatik abiatutako sumario
Erantzunik ez. “Jarri esku-burdinak!” batean artxibatuta geratuko dira, eta Mar-
Agindu dio sarjentuak alboko guardia zi- kinan, urteen poderioz gero eta urrunago
bilari. Azkar doa dena: bultzakada bat, ko- entzungo da Xemeingo zubian hil zuten
rrikaldia, alto oihuren bat... danba-danba! “oilo lapurraren” historia bitxiaren oihar-
Zerraldo geratu da laguna Xemeingo zu- tzuna.
biaren eskaileretan, bala batek lepondoan Ahaztuen Oroimena 1936 elkarteak
egindako zulotik odola dariola. Eusebio Arizmendiren hilketaren atzean

Urriak 11, 2020


HISTORIA І 35

ezkutaturiko injustizia azaleratu nahi erakusten. Euzkadiko Gobernuko txos- zuen, baita Partxuakoak zerikusirik izan
du: kartzelaratze luze baten ostean, “oi- ten batek, Arrateko bidegurutzean erre- ote zuen Serafin Anchotegui Soraluzeko
narri sozialik gabe” bizirauten saiatu zen publikarrek egindako operazio garran- enpresario karlistaren heriotzarekin ere
gudari ohiarena, Alberto Unamuno el- tzitsu baten berri ematen du: 1937ko –1936an Arraten preso zutela miliziano
karte horretako kideak argitu digunez. martxoaren 14an ustekabean egindako batek tiroa jota hila–. Ez zuen deliturik
Duela pare bat urte Markinan emandako erasoaldian, hainbat lagun hil eta zau- ikusi auzipetuaren iraganean.
hitzaldian xehetasun batzuk azaldu zi- ritutako errekete bat atzeman zuten. Baina Arizmendik beste epaiketa bat
tuzten, eta orain, krimen horri buruzko Errekete hori Arizmendik eraman zuen zuen zain, sumarísimoa, azentu-marka
errelato frankista deseraikitzeko infor- Eibarko ospitaleraino, batailoiko ko- handi batekin: 1938ko otsailean San-
mazioa dakarkigu orriotara. mandantearen arabera. Gerora, ekintza tanderreko Corbango kontzentrazio-es-
horregatik ere epaituko zuten tribunal parrutik bi lagunekin ihes egin nahi iza-
Amuategi batailoian gudari frankistek. teagatik. Seminario zahar batean eraikia,
Eusebio Arizmendi 1911ko azaroaren Eibar erori ondoren, Amuategi batai- esparru hartan milaka preso errepubli-
5ean jaio zen Eibarren. Arrateko Partxua loiko kideetako askok Bilbo babesteko kar pilatu zituzten gerra garaian. Ariz-
baserrian morroi aritua, 1936an faxis- azken borrokaldi handian hartu zuten mendi ilea mozteko lanetan aritzen zen
tek estatu kolpea jo zutenean Amuategi parte, Lemoatxan. 1937ko ekainaren eta baimena zeukan noizbehinka horma
batailoian aurkeztu zen boluntario. Ba- 3an gudariek kontraerasoa jo eta gailur horietatik ateratzeko. Egun batean, “txi-
tailoi hori Eibarren sortu zen JSUren eki- hori epe laburrean berreskuratzea lortu kito batzuk hartzera goaz” esan zioten
menez (Gazteria Sozialista Bateratuak) zuten, baina dozenaka burkide bidean kabo zaindariari, eta ez ziren itzuli.
eta ideia ezkertiarrak zituzten milizia- utzita. Arizmendi ez zen onik atera han- Esles izeneko herritxo batean harra-
noek osatu zuten batez ere –Aquilino dik, bere izena zauritutako ofizialen ze- patu zituzten, mendian, emakume base-
Amuategi lider sozialistaren izena zera- rrenda batean ageri da, Ahaztuen Oroi- rritar batek emandako esne basokadak
man–. Erreketeak iritsi zirenean, batailoi menak eskuratutako dokumentuetan oraindik sabela berotzen ziela. Arizmen-
horretako kideek Arrateko gainak luba- ikus daitekeenez. dik deklarazioan esan zuen “pare bat
kiz eta zuloz josi zituzten, eta horrela Santanderreko La Magdalena lurmu- egunetarako” etxera itzuli nahi zuela-
eutsi ahal izan zitzaion Gipuzkoa mende- turreko jauregian jarritako ospitalera ko egin zuela hanka. Gogotik ordaindu
baldeko fronteari 1936ko irailean. ebakuatu zuten lehenik, Avilesera on- zuen: aurretik izandako auzia errebisa-
Zazpi hilabetez, Akondia eta Kala- doren, eta azkenik Valdecillako osasun tu eta, besteak beste, Soraluzeko alkate
mua mendi inguruak borrokaldi latzen zentrora. Kantabriar lurralde haiek ihes- frankista Miguel Larrañagak deklaratu
lekuko izan ziren. Arrateko santutegia biderik gabeko sator zulo bihurtu ziren zuen bere kontra. 14 urte, 8 hilabete eta
kanpandorrerik gabe geratu zen, Kara- eta italiar volontarie faxistek erraz hartu egun bateko kartzela zigorra ezarri zio-
katetik frankistek jaurtitako opari baten zuten Santander. Beste milaka askorekin ten.
ondorioz. Eibar etengabe erasotzen zu- batera, hantxe harrapatu zuten Partxua-
ten inguruko gailurretan jarritako ba- ko gudari eibartarra. Partxuan bada inor?
teriek, 1937ko apirilaren 24 eta 25ean Arrateko portikoaren frontoian nes-
abiazio alemaniar eta italiarrak guztiz Ihesaldia eta kartzela ka gazte bat esku-pilotan ari da. Lehen
txikitu zuten arte. Bonbardaketaren hu- 1941eko abuztuaren 6a, Donostia, On- Mundu Gerrako albisteak apenas iristen
rrengo egunean, Emilio Molaren tropak darretako kartzela. “Debemos absolver dira elizaren kontra hala moduz eraikia
II. Errepublika aldarrikatu zen hiri sin- y absolvemos al procesado Eusebio Ariz- dagoen baserri kaskarrera, eta hango
bolikoan sartu ziren, hegazkinak Gerni- mendi Zumayeta (sic), el cual deberá ser alaba Eugenia Iriondok pilota baino ez
karantz zihoazen bitartean. inmediatamente puesto en libertad si du buruan. Gurasoekin eta anai-arrebe-
Eusebio Arizmendik ordurako sarjen- no se hallase detenido por otra causa”. kin bizi da, baita Eskailu deitzen dioten
tu graduaren intsignia zuen soinean, eta Epaile militarrak Arrateko bidegurutze- morroi batekin. Zaila da aterabidea Par-
bazuen eskarmenturik etsaiari hortzak ko erreketeen kontrako ekintza ikertu txuan, ron apur batez berotzen dute ne-

autopsia
Hilketaren ondoren hainbat argazki atera
zizkioten Eusebio Arizmendiren hilotzari; horiek
dira bere irudi bakarrak. Egin berri zizkioten
tiroez gain, 1936ko gerrako zaurien orbanak ere
ikusi zituen mediku forentseak bere gorputzean.
ahaztuen Oroimena 1936

Urriak 11, 2020


36 І HISTORIA

Egoibarra

Ahaztuen Oroimena 1936

zigortua . Eusebio Arizmendi bigarren aldiz epaitua izan zenean Miguel Larrañaga Soraluzeko alkate frankistak bere kontra deklaratu zuen
(ezkerrean); 14 urteko kartzela zigorra ezarri zioten. 1936ko Gerran Amuategi batailoian hartu zuen parte: Eibar defendatu eta Gipuzkoako frontea
egonkortzeko zeregin garrantzitsua izan zuen batailoi horrek, baita Lemoatxako borrokaldian ere. Eskuinean, batailoiko hainbat kide.

gua su baxuaren inguruan. Horregatik, batean karitatez beharra beltzean eman- Ostolaza donostiarra, indultatu egin zu-
abadeak proposatzen dienean Eugenia go dion nagusiren baten kontakturik ere. ten urte gutxitara, Arizmendik ordea
zerbitzari bidaltzeko, familiak ez du du- Zer egin? Erabakita dauka, gau-lanean preso jarraitu zuen: “Indultua ezin zuen
darik egiten. ariko da Bilboko jatetxeei oiloak saltzen. berak eskatu, familiak eskatu behar
Denborarekin erraketalari ezagun Kalamuako bide-bazterrak ederki eza- zuen, baina kanpoan ez zuen inor”, dio
bilakatuko da Madrilen eta Habanan, gutzen ditu, eta Etxebarria aldetik igo- Unamunok.
Eibarresa ezizenez. 1936ko Gerra tzen bada ez du inork ezagutuko… Hobe Hilketaren sumarioan, puzzlea osa-
lehertzean, Eugenia jaioterrira itzuliko baserrietan eskua sartzea, gosez hiltzea tzeko testigantza batekin egin dute topo
da eta Gernikako bonbardaketak Muni- baino. ikerlariek. Txaketako poltsikoan, paper
tibarren errefuxiatuta harrapatuko du, zati batean, Feliciano Díaz izeneko guar-
hegazkinek euren deskargak egiteko dia zibilaren helbidea zuen idatzita Ariz-
bira ematen zuten zorigaiztoko toki ho- mendik, Bilboko La Concordiako geltoki-
rretan. Eibarko txikizioaren ondoren, Arizmendirekin batera ko zaindaria. Hari tiraka jakin zuten ama
Gernikaren suntsiketa, Munitibarkoa... bizirik zuela, hiri hartako Cortés kalean.
Kalamuan apenas gelditu da arbola bat kondenaturiko presoa Ageda Zumaeta Arrieta. Elgetan jaioa,
zutik, eta Partxuan jada ez da inor bizi.
1962an Elizak baserria erosi eta
indultatu egin zuten, alargun gelditu zenean 5 urteko Eusebio
txikia Eibarko miserikordia etxean utzi
duela urte batzuk desagertu zen, san- bera ordea ez, kanpoan behar izan zuen, Bilbora inude joateko:
tutegia eraberritu zutenean; portikoan “Ez dut inoiz gehiago berarekin harre-
leiho bat besterik ez da gelditu oroiga- ez zuelako inor manik izan”, esan zuen semearen herio-
rri antzeko. tzaren berri eman ziotenean.
eskaera hori egiteko Antonio Iriondok jaso zuen umezur-
Oilo lapur, halabeharrez tza, Partxuako Eugenia erraketariaren
Eusebio Arizmendi Eskailu bakarrik anaiak; baina ez zuen semetzat hartu,
dago 1952an kartzelatik irtetean. Ha- baserrian morroi aritzeko baizik. Ha-
malau urteko espetxealdia gogorra izan Ahaztuen Oroimenak detaile batean laxe igaro zuen haurtzaroa Eskailu-k,
da, baina irteeran aurkitu duena ez da jarri du indarra, eibartarraren bakar- asto lanak eginez, sukaldean izebaren
samurragoa. Preso ohia izaki, legez ez dadeaz jabetu gaitezen: berekin batera Antillako kartak irakurtzen zituzten bi-
du lanerako eskubiderik, ezta fabrikaren kondenaturiko beste presoa, Jose Mari tartean.

Urriak 11, 2020


HISTORIA І 37

Indalecio Ojanguren / Gure Gipuzkoa


Indalecio Ojanguren / Gure Gipuzkoa

Arrate eta markina-Xemein . Ezkerreko irudian Partxua baserria ageri da elizako ezker hormaren kontra; santutegia oso kaltetua geratu zen
gerrako erasoen ondorioz. Eskuinean, Xemeingo zubia 1946an inauguratu berritan; 1952ko irailaren 7an Eusebio Arizmendi guardia zibilengandik ihesi
kale horretatik abiatu zen, eta zubiaren ondoan dauden eskaileretan erori zen tiroa jasota.

Justiziarik ez zauriren orbainak” atzeman dizkiote Galdera asko,


Etxebarria eta Barinagako auzotarrek sabelaldean. Gerrako oroigarriak. Ar- erantzun gutxi
segituan erreparatu diote susmaga- gazki batzuk atera eta hurrengo egu- Galdera asko gelditu dira airean: zer-
rriari. “Kapazuak hutsik eraman eta nean Markinako hilerrian lurperatuko gatik egin zioten agenteek tiro Ariz-
beteta ekartzen ditu”, azalduko dio dute, izara zuri batez estalita. Oiloak mendiri, oilo lapur soila zela jakinda?
Domingo Oregik guardia zibilen sar- nekazal sindikatu bertikaleko lehenda- Zer harreman zeukan amarekin? Eta
jentuari. Operatiboa martxan dago, kariaren kargu utziko dituzte. Bilboko Feliciano Díaz guardia zibi-
denek dakite bere bila doazela, Ariz- Arizmendiren hilketaren ondoren, larekin? Zergatik gelditu da hilketa
mendik izan ezik. Irailaren 7an, goi- instrukzio-epaile militarrak auzia abia- hau markinarren eta eibartarren oroi-
zeko 7:15etan telefonoaren txirrinak tu zuen Antonio Martín eta Valeriano menean galduta? Frankismoak erre-
jo du kuartelean: “Oraintxe pasa da Torrecilla guardia zibilen aurka, homi- primitu, sistemak estigmatizatu eta
presaka”, dio Etxebarriako Catalina Ze- zidioagatik. Baina ez zuten euren bu- jendarteak bazterturiko biktima batez
laiaren ahotsak beste aldean. Agen- rua defendatzeko ahalegin askorik egin ari garelarik, galderak soberan daude,
teak autobus geltoki ondoko Arkupean behar izan: agenteari kolpea eman eta baina erantzunak agian ere bai.
geratu dira zain. Hortik aurrerakoa ihes egiten saiatu zela, armak eraman Herritarrek hilketa horren aurrean
badakigu. zitzakeen susmoa zutela, Eibarko ez- izandako jarreraz, Unamunok garbi
Sabino Ormaetxeberriak bertatik kertiar talde-adar batekoa izan zitekee- du: “Diktadurak baldintzatutako gi-
bertara ikusiko du gertatutakoa, zaz- la, edo auskalo, “bandoleroa” akaso... zarte batez ari gara, are gehiago Mar-
pietako mezetatik ateratzean Zelaiko 1952an gaude, grebalariak gerra kon- kinakoa bezalako nekazal eremu ba-
plazara joan baita, ezagun batek esan tseiluetan epaitzen dituzte, eta makiak tean; nahitanahiez kontu handiarekin
diolako “oiloak lapurtzen zituen pertso- berriz, oraindik animaliak bezala ehi- ibili beharra zegoen, dena kontrola-
na atxilotu behar zutela”, epaileari ge- zatzen Espainiako mendialdeko bazter tuta zegoen zirkulu itxi batean bizi zi-
roago aitortuko dionez. Lekuko zuzena askotan. “La conducta de la pareja de la ren”. Eta zirkulu horretan justiziak ez
da: korrikaldiak, tiroak… “hortik pixka guardia civil se haya plenamente justi- zeukan tokirik.
batera oihuka itzuli da guardia zibila, ficada (…) Por ello procede que Vuestra Eusebio Arizmendi Zumaeta gudari
forentseari deitzeko aginduz”. Excelencia decrete el sobreseimiento de- ohia ez da ageri frankismoaren krime-
Udal deposituan egindako autopsiak finitivo de la presente causa”. Artxibatu- nen inguruko liburu edo zerrendetan,
baieztatu du tiroek eragin diotela he- ta, horrela amaitu zuen auziak 1954ko ez dadila berriz ere Partxuako morroia
riotza, baina horrez gain “aspaldiko bi apirilaren 29an. umezurtz geratu. l

Urriak 11, 2020


38 І DENBORAREN MAKINA

Eraikin historikoekin Nagore


Irazustabarrena

elkarrizketan Uranga

B
erguedá eskualdea (Katalunia), 983.
Lehenengoz Merola gotorlekua aipa-
tzen da dokumentu batean. 1050ean
Merolako Santa Maria eliza erromanikoa
aipatzen da eta garai bertsuan agertzen
dira Merolako jaunen lehen aipamenak
ere. Familia hura XII. mendean hasi zen
nabarmentzen, eta XIII. mendean, Ber-
nardo Merolakoa Guilhem Berguedan
trobadore ospetsuaren laguna zen; ha-
rekin batera Viceko apezpikuaren aurka
egiteagatik egin zen ezagun. Ustez, Ber-
nardok berak eman zuen Merolako gaz-
telua eta, beraz, oraindik zutik dagoen
dorrea, eraikitzeko agindua.
XV. mendean Katalunia astindu zuten
lurrikarek suntsitu zuten ia eraikin osoa,

metalocus
eta dorre nagusiaren iparraldeko hor-
ma besterik ez zen zutik geratu. 2016an
paretaren goiko zati bat erori zen eta,
amiltzeko arrisku handia zegoela iku- Merolako gazteluan (Bartzelona) zutik geratzen den horma bakarra amiltzear zenez, egurrezko
sita, horma sendotzeko zaharberritzea egitura ipini diote, dorrea sendotzeaz gain, herritarrei eraikin historikora gehiago hurbiltzeko
egitea erabaki zuten. “Ukitu gabe zahar- aukera ematen diena.
berritzea” zen helburua eta horixe egin
du Carles Enrich estudioak: 15 metroko bota ez zuten fatxada zatia mantendu lanak. Hamar bat urteko lanak aurreiku-
hormaren ondoan egurrezko egitura bat dute. Industri Ondare eta Herri Laneko si arren, bazekiten epea luzatu zitekee-
ipini du, horma bera indartzen duena Euskal Elkartearen (IOHLEE) hitzetan, la, eta dagoeneko 20 urte joan dira. Oso
eta, gainera, bisitariei goraino iristeko fatxada zati horrek “hiriak bere iragan kezkagarria zen eraikinaren egoera eta
aukera ematen diena. Hala, duela 600 industrialarekiko gutxieneko errespetuz zaharberritzea kontu handiz egin behar
urte galdutako ikuspegia berreskuratzea garatzeko gaitasunik ez duela adieraz- zen; 1960ko hamarkadako zaharberri-
eta arrastoen eta herritarren arteko ha- ten du”. tze lan inbaditzaileek ez zioten batere
rremana estutzea lortu dute. 2012an, Donostiako Klub Nautikoa mesederik egin XIII. mendeko egiturari,
300 kilometro hegoaldera eginez oso (1929) zaharberritzean, guztiz erres- alderantziz, egoerak okerrera egin zuen.
bestelako adibidea dago: Saguntoko erro- petatu nahi izan zituzten Le Corbusie- Horregatik, jatorrizko elementuak ahalik
matar teatroa. 1990 eta 1994 urteen ar- rrek berak goraipatutako eraikinaren eta gutxien ukituz, material eta teknika
tean egin ziren zaharberritzeko lanetan, jatorrizko ezaugarriak. Gerora gehituta- zaharrak errespetatuz ari dira lanean.
zegoena suntsitu eta berriz eraiki zuten. ko sokazko barandak eta banderatxoak Gainera, Obretan eta irekita lelopean, la-
Epaitegiek lanak legez kontrakotzat jo kendu zituzten, eta jatorrizko eskaile- netarako sortutako egiturei pasabide ba-
arren, lehengoratzeko agindua betetzea ra metalikoak berregin, besteak beste. tzuk gehituta, publikoari zabalik egon da
ezinezkoa da eta, beraz, saguntoarrek Zenbait herritarrek ez zituzten erabaki prozesu guztia.
erromatar itxurako antzoki berri bat horiek ulertu eta Change.org-en zahar- Katedrala bera eta zaharberritze la-
dute, baina ondarea betiko galdu dute. berritze lanen kontrako sinadura bilketa nen fase guztiak gertutik ezagutzeko
ere abian jarri zuten, ez zelako asmatu aukeraz gain, herritarrek, lanak egin
Inguruko beste adibide batzuk proiektuaren nondik norakoak gizar- bitartean egindako aurkikuntza arkeo-
Gurean denetariko adibideak daude: teratzen edo kendu zituzten elementu logikoen berri ere jaso dute. Hainbat
Bilboko Uribitarteko biltegi frankoa, berri horiek ordurako oso txertatuta sari jaso ditu proiektuak eta, guztira,
esaterako. 1917an eraikitako egitura- zeudelako donostiarren iruditegia ko- 350.000tik gora bisitari izan du. Arazoa
ren barrualdea 1990ean bota zuten, lektiboan. zena, Merolan bezala, herritarren eta on-
eta 2003an, ia fatxada osoa. Gaur egun 2000. urte inguruan hasi ziren Gasteiz- darearen arteko elkarrizketa sustatzeko
Isozaki atea dago bertan, baina 2003an ko Santa Maria katedraleko zaharberritze bidea bihurtu da.

Urriak 11, 2020


KOMUNITATEA І 39 ONGI ETORRI
KOMUNITATERA!
bixente serrano izko

A rrazoi hauek
eman dituzte
egun hauetan Argia
Jende egin diren kide
berrietako batzuek,
komunikabide
independente hau
ekonomikoki babestu
eta proiektua
bultzatzeko.
Ongi etorri denei,
komunitatera!

"Etorkizuna. Etxea
euskarazko edukiz bete nahi
Omenaldia Bixentikori dut. Eduki fisikoz. Semea
gaztelaniak inguratuta bizi
xabier letona biteri da. Euskarazko edukiak

E
kainaren hasieran hil zen Iruñean zelako ere bai". Eta gogorarazi zuen ez
eskura jarriko dizkiot, etxean
Bixente Serrano Izko, irakasle, his- zela historialaria bakarrik izan, dikta- behintzat euskarak inguratu
torialari, idazle eta politikaria, eta dura garaian ETAko militantziarekin eta dezan... gozatzen ekingo diot
joan den irailaren 11n egin zioten ome- ondoren izandako jarduera politikoare- batailari, irakurgai ederrak
naldia Iruñeko Katakrak aretoan, Ge- kin protagonista ere izan zela: "Nolabait
ronimo de Ustariz historia institutua, bi bide artean mugitzen zen: historia irakurriz burutuko dudan
Eusko Kultur Fundazioa eta Pamiela ar- landu eta irakasten zuen, baina berak konkista izango da.
gitaletxearen eskutik. argi zioen historiak ez duela determina- Aurrera Bolie!".
Historialaria, irakaslea eta sortzailea tu behar izan nahi duguna".
Donostiako Dani
izan zen eta esparru horietan ezagutu Bixentek idatzitako liburuei errepa-
zuten Josu Chueca historialariak, Amaia so ederra eman zien Elzaburuk: "Gizon
Alvarezek (Eusko Kultur) eta Pello Elza- ona zen, zentzu machadianoan". 2004- "Euskarazko informazio
buruk (Pamiela) aletu zituzten Serrano 2013 artean Zelaia Sariko epaimahaiki- independientea bultzatu
Izkok horietan egindakoak, Nerea Perez dea ere izan zela gogoratu zuen. Liburu
Ibarrola Geronimoko lehendakariaren egile eta erosle ere bazela azpimarratu
beharra daukagu, botere
gidaritzapean. zuen: "Bixente ez zen etxe batean bizi, ekonomikoen presiorik gabe
Euskaraz egin zen ekitaldi osoa, liburutegi bat diseinatu zuen han bizi- informatuko gaituena".
zehaztu zenez, Izkok alor horiek euska- tzeko". Liburu ondare handia zuela eta Getariko Iñaki
raz jorratu zituelako. 1987an ekin zion harekin dokumentazio funts bat sortzea
Nafarroako eskola publikoan irakasle proposatu zuen. Urduritasunean, bere
egindako ibilbideari eta mahaian zeu- isilune luzeez ere mintzatu zen, haren "Kazetaritza kritikoa bultzatu
den bi emakumezkoen irakaslea izan ironiaz, umoreaz... nahi dudalako. Nire burua
zen: "Izaera pedagogikoa zuen, dibul- Iruñeko Alde Zaharreko kaleetan ba-
formatzeko erreminta
gatzailea eta irakasle gisa oso gertukoa so-erditan ikustea ere ez zen ezohikoa
zen", aipatu zuen Alvarezek. Perezen eta, publikotik, alor hori ere ekarri zuen interesgarria dela
irakaslea ere izan zen Batxillergoan: aretora Fernando Mendiola historiala- pentsatzen dut".
"Inoiz ez nuen pentsatuko gaur hemen riak: "Garazin, Tokin... ordu txikietan Donostiako Ander
mahai honetan egon nintekeenik, eta ere ikasi eta gozatzen zuen".
horretan Bixentek ere bere harri koxko- Historia dibulgatzaile ona zen eta,
rra jarri zuen". Eusko Kultureko historia lan ugari argitaratu zituen prentsan, "Telebistaz haragoko edukiak
ikastaroaz arduratzen zen Bixente eta besteak beste aldizkari honetan eta beharrezkotzat ditudalako.
Alvarezi lekukoa nola pasatu zion kon- Berrian. Horrexegatik ere, lerro haue-
tatu zuen honek. tatik gure omenaldi xumea egin nahi
Informazioa erritmo geldo
"Ez genion Bixentiko deitzen txikia izan diogu Argiaren komunitateko kide batean nahi dudalako".
zelako bakarrik –esan zuen Chuecak– izandako kolaboratzaile finari. Adiorik Donostiako Aritz
afektiboki, pertsona gisa, oso atsegina ez Bixentiko!

Urriak 11, 2020


40

derrigorrezko
nekazaritza zerbitzua
Jakoba Errekondo
jakoba@bizibaratzea.eus

A
tzo etorri zait eskura Sergi Ca- galdu-gordean, nora gabean.
ballero González nekazari ka- Nora gabe horri buelta eman eta etor-
talanaren idatzi bat. Sergi oso kizunerako bidea, norabidea, geure esku
ezaguna da nekazaritza iraun- hartzeko eta nolabidea atzemateko bide
korraren alde egiten duen etengabeko polita azaldu du Sergik. Espainiako Go-
lanagatik. Bere izena askotan ikusten bernuari egin dio eskaera, lege propo-
da hitzaldi, batzar, eskola eta batez ere samen baten bidez ezar dezala Derrigo-
sareetan. Batez ere permakultura deri- rrezko Nekazaritza Zerbitzua. Eta honela
tzonaren sustatzailea da. Permakultu- argitu du: 20 urtera iritsi ondoren, 9-12
ra aspaldiko nekazaritza eredu bat da. hilabete eman behar ditugu denok lu-
Etengabekoa edo iraunkorra den kultura rrarekin eta animaliekin eman-hartuan,
adierazi nahi du. Kultura, noski, lurraren tokiko komunitateko nekazaritza ustia-
kultura, nekazaritza alegia. tegietan lankidetzan. Helburua da bizi-
Nekazaritza iraunkorraren oinarriak tzako oinarrizko prozesuetan parte har-
hiru dira. Lehenik, lurra zaindu behar tzea eta ikastea eta oinarrizko elikagaien
dugu: lur bizia lur osasuntsua da eta Sergi Caballerok Espainiako beharrak asetzea. Agian, modu honetan
gure bizitza eta osasuna zaintzeko era Gobernuari eskaera hau egin kalitatezko janari ekologikoen balioa
bakarra da. Bigarrenik, pertsona jen- dio: 20 urtera iritsi ondoren, ezagutu, eta bere prezioaz kexatzeari
deak bizitzeko beharrezko dituen balia- 9-12 hilabete eman ditzagula lagako diogu. Aldi berean, alokairuen eta
bidetara heltzeko aukera. Hirugarrenik, hipoteken prezioa normalizatzeari utzi-
biztanleriari eta kontsumoari mugak denok lurrarekin eta ko diogu, osasun sistemaren kontsumoa
ezartzea; gure beharrak gobernatuz, animaliekin hartu-emanean, murrizten eta “kakak” jaten ditugun bi-
zenbait baliabide alde batera utz ditza- tokiko komunitateko tartean. Garai bateko derrigorrezko sol-
kegu aurreko biak sustatzeko. daduska bezala, baina eraginkorra, he-
Gutako bakoitzak ikusi behar du bere
nekazaritza ustiategietan rriaren aldekoa, geroaren aldekoa. Alde
burua non dagoen, iraunkortasunaren lankidetzan. onekoa, alde ederrekoa.
benetako ikuspegi horretatik zeinen Ulertzea eta jabetzea bezalakorik ez
hurbil edo urrun dagoen. Iraunkortasu- asmorik ere; patrika besterik ez dute da. Badakigu. Jakin badakigu. Jakin, ba
na negozio bihurtua dute askok, tartean zaintzen. Berde eta iraunkor agertzen al dakigu? Nola elikatzen duzu zeure bu-
administrazio gehienek; eta ez dute ez dute bere burua, gure egunerokoa, gure rua, edo gauza bera dena, zeure alaba-
lurra eta ez pertsonak jagoteko inolako ingurua eta ingurumena kutsatuz. Eta gu rena?

Urriak 11, 2020


41

sasiaingo baratza
lurretik eta lurrarekin Garazi Zabaleta

errespetuz lanean @tirikitrann

2
015ean abiatu zuten Sasiaingo
Baratza proiektua Abaltzisketan.
Garbiñe Arregi Ormaetxea Sa-
siaingo kideak urtebete egin zuen
Irlandan nekazaritza ekologikoarekin
lotutako proiektuetan boluntario eta
langile, eta han hartutako esperientzia
eta ezagutzak hona ekarri eta nekazari-
tzatik bizitzeko erronkari ekitea erabaki
zuen. “Lurretik bizitzea eta elikadura
osasuntsu bat eskaintzea da proiektua-
ren helburua, gertutasuna oinarri hartu-
ta”, azaldu du.

ekologikoa eta
permakulturan
oinarritutakoa
Hasieratik zuen argi bestelako nekaza-
ritza eredu baten alde egin nahi zuela: tzak eta sagar zukua ere saltzen dituzte. bil Arregi azken aldian, eta berarekin
gertukoa, txikia eta ekologikoa. Perma- “Frente asko ditut irekiak eta jendearen hainbat tailer egitea planteatzen ari da.
kulturaren inguruko ikastaro batean beharra dago, baina beti eduki dut ingu- Horrez gainera, parte hartzen duen kon-
Arabako Sustraiak Habitat Design koo- ruko jendearen kolaborazioa eta bolun- tsumo taldeko jendearekin eta inguruko
peratiba ezagutu zuen, eta haien lagun- tarioak ere hartzen hasi nintzen duela lagunekin auzolanak ere egin izan ditu
tzarekin hainbat aldaketa egin zituen bi urte”. Bera Irlandan aritu bezala, ba- Sasiainen: “Negutegia handitzen aritu
proiektua martxan jarri eta bi urtera: serriko lanetan laguntzen diote woofer ginenean, esaterako, herriko jendeak eta
“Nirea bezalako proiektuak laguntzen boluntarioek orain (loaren eta mante- bizilagunek asko lagundu ziguten, eta
dituzte, eta haien aholkularitza izan ge- nuaren truke denboraldi batez baserrian gure inguruan egiten diren beste auzola-
nuen: proiektuaren diseinu aterrazatua lan egiten dute wooferrek). Ematen dio- netan parte hartzen saiatzen gara”.
egin ziguten beraiek, eta permakultura ten laguntzaz gain, kanpoko jendearekin Koronabirusaren krisiak, eraginda-
teknikak ikasten ere aritu ginen”. hartu-emana izateko eta haiengandik ko kalte guztiez gain bere alde ona ere
Baratzean aritzen dira batez ere Sa- ikasteko ere balio diola kontatu du. eduki duela uste du, jendartea gertu-
siango kideak, eta inguruko kontsumo ko kontsumoaren garrantziaz pixkana-
taldeetan saltzen dituzte beraien pro- bestelako ekimenak eta ka jabetzen hasteko balio izan duelako:
duktuak. Baina barazkiez gain, baso auzolanak “Badirudi gertukoari eta kimikorik gabe
jangarria eta animaliak ere badituzte: Sendabelarren munduarekin harremana ekoitzitakoari pixkanaka balore handia-
ardiak, behorra eta ahuntzak. Arrau- duen biologo batekin elkarlanean da- goa ematen zaiola”.

Produktu ekologikoak, bioeraikuntza,


Sarrera
doan energia berriztagarriak eta
kontsumo arduratsua
Euskadiko
D O A N
EKO azoka Urria FICOBA
haundiena Ficobara
zuzenean!

Urriak 11, 2020


42 І KULTURA

Euskal idazleak
Espainiako merkatuan

Kuotatik harago,
ateak zabaltzen
ari dira?

Urriak 11, 2020


KULTURA І 43

Urte askoan bakanak izan dira Espainiako merkatuan merkatuaren legeei men egitea leporatu
izan diote bere kritikoek Atxagari, euskal
tokia egitea lortu duten euskal idazleak. Obabakoak-ek esparruari muzin eginez. Neurri batean,
1989an Sari Nazionala lortu ondotik, Bernardo Atxagak bere ibilbide propioak deuseztatuko luke
gaztaroan literaturaren autonomiaren
bete zuen hamarkada oso batez euskarazko kuota; alde egindako aldarria.
Unai Elorriagaren saria etorri zen gero (2002) –aparrari Zerikusirik ez Unai Elorriagaren ka-
suarekin. Polemikaz inguraturik jaso
luzaz eutsi ez zion arren–, eta Kirmen Uriberena segidan zuen 2002an Sari Nazionala –saria eman
(2009) –Espainian kolpetik kontsakratzeaz gain, munduko ondoren jakin zen nobelaren bi kapitu-
lu bakarrik zeuzkala itzulita, eta epai-
merkatu zabalerako tranpolin modura balio izan ziona–. mahaiaren erabakia auzitan jarri zuen
Bien bitartean, euskal letretako kalitatezko ahots datu horrek–. Hasierako aparraldia go-
rabehera –bitxikeria modura, Un travía
askok Espainian tokirik gabe jarraitzen zuten –Ramon en SP hizpide izan omen zuten Zapate-
rok, Felipe Gonzalezek eta Alfonso Gue-
Saizarbitoriaren kasua da deigarriena–. Zerbait aldatzen ari rrak afalondo batean, eta hiruei izugarri
dela dirudi, ordea. Azken bospasei urteetan euskal idazle gustatu omen zitzaien–, Elorriagaren
arrakasta apaltzen hasi zen pixkanaka.
dezente –horietako asko emakumeak– hasi dira Espainiako Hala dio Zalduak: “Kalitate literarioa-
merkatura jauzi egiten. Nola azaldu daiteke joera aldaketa ren ikuspegitik interesgarriagoa bihur-
tzen hasi den unean, Iazko hezurrak
hau? Auziaz aritu dira Katixa Agirre eta Iban Zaldua, eta eta Iturria-rekin, utzi dio idazle profe-
Frantziako panorama zertan den azaldu du Itxaro Bordak. sionalaren karrera jarraitzeari –espai-
niar merkatuan zeukan presentzian oso

E
Kepa Matxain oinarrituta zegoena–, eta itxi zaizkio,
oraingoz, gaztelaniazko merkatuaren
ider Rodriguezek, Karmele kusi zuzena du Espainiaren artikulazio ateak, argitaletxe handi baten eskutik
Jaiok eta Iban Zalduak lehen- politikoarekin. “Trantsizioko deszentra- joanda, behintzat”.
bizikoz argitaratu dute Es- lizazioak hizkuntza ‘periferikoen’ eremu Kirmen Uribe, azkenik, hala mintzo
painiako argitaletxe indar- instituzionala indartu zuen, eta, baita zen 2009an, Sari Nazionala jaso berri-
tsu batekin berriki –Random haien literaturena ere: literatura ‘perife- tan: “Hizkuntza txiki batean idazten dut,
House, Destino eta Galaxia rikoak’ egile eta titulu berrien arrantza- Dakarreko, Madrileko edo Bostongo ira-
Gutenberg, hurrenez hurren–. Horiei gune bihurtu ahal izan ziren, modu mu- kurleentzat”. Harena izan zen, ziur asko,
gehituz gero, esaterako, Katixa Agirre- gatuan bada ere”. 1989an Obabakoak-ek Espainiako bitartekaritzarik gabe zu-
ren Amek ez dute-ren itzulpena (Tránsi- jasotako Sari Nazionalaren ondoren, Ber- zenean Munduko Letren Errepublika
to) gaztelaniazko merkatuan izaten ari nardo Atxagak bete zuen hamarkada oso anglosaxoira jauzi egiteko ageriko lehen
den arrakasta, edota, oso handiak izan batez Espainian euskal literaturari onar- saiakera. Zalduari iruditzen zaio, orain-
gabe ere, beren zirkuitutxoa daukaten tzen zitzaion kuota mugatua. Aho biko dik –New Yorkeko egonaldiekin-eta– ho-
argitaletxe esanguratsu batzuetan ate- ezpata izan zen Atxagaren saria: euskal rretan jarraitzen duen arren, apustu hori
ratzear diren zenbait liburu – Amets Ar- literaturari Letren Errepublikarako bidea doitu beharra izan duela: “Betiko bideari
zallusen eta Ibrahima Balderen Miñan irekitzen zion, baina talaia hartan bera- lotu zaio azkenean, hots, espainiar mer-
(Blackie Books) edo Uxue Alberdiren rentzat bakarrik zegoen tokia, beste egi- katuaren bitartekaritzari, PRISAk Atxa-
JenisJoplin (Consonni), adibidez–, joera le asko itzalean utziz –belaunaldikideak garen ordezko pieza bezala hautatu iza-
aldaketa bat sumatzeko aski zantzu ba- ez ezik, Tropelekoak ere bai–. Eta beste nak islatuko lukeen bezala”.
direla ematen du. Horretan da Agirre: paradoxa bat: 70eko hamarkadan litera-
“Azken urteetan antzeman da irekitze turaren autonomiaren defentsan sutsuen Merkatuak exotismoa nahi du
bat, eta gurean jada ezagunak ziren zen- aritutako autorea saritzean, ibilbide kon- Espainian arrakasta lortu duten euskal
bait idazle ari dira Espainian haien pu- traesankor bat hasten da, Atxagak sariaz idazleen ezaugarri komunez galdetu-
blikoa eskuratzen”. geroztik emandako pausoei errepara- ta, kostunbrismoa aipatzen du Itxaro
Ez da idazle zerrenda luzerik behar, tuz gero. “Ez da detaile txikia Ediciones Bordak: “Itzulia den literatura herri ba-
halere, Espainiako merkatua zabaltzen B-tik Alfaguarara egin zuen transfer-a, ten irudiaren estereotipora egokitzen
ari delako irudipena edukitzeko. Azken Soinujolearen semea-ren itzulpenarekin, dena da. Obabakoak eta gisako nobelek
30 urteetan, bakanak izan dira merkatu oraindik edizio kontratuen oparotasun Euskal Herriaren irudi nekazariena, xa-
horretan tokia egitea lortu duten euskal urteak indarrean zeudela”, dio Zalduak. loena, mitikoena ematen dute”. Agirrek
idazleak. Zalduaren ustez, auziak zeri- Pixkanaka Espainiako –eta nazioarteko– kuotaren logikan ulertzen du hori: “Eus-

Urriak 11, 2020


44

Frantzia, beste sagardotegi bat

U
riberen Bilbao-New York-Bil- Eskualde hizkuntzak “biziki gaizki labelarekin itsutu gabe, norbere lana
bao Gallimardek argitara- ikusiak” dira Frantzian, Bordaren us- kanpoko literatur sistemen arabera ez
tu zuen 2012an. Atxagaren tez: “Gure hizkuntzak ez dira literatur jujatzearen aldekoa da. “Arazoa litzate-
obra nagusiak ere argitale- hizkuntzatzat hartzen. 100% basque ke euskaraz idazten dugunok, frantses
txe esanguratsuetan atera dira fran- itzuli nuelarik, argitaletxe frantses ba- sisteman sartu ezin dugula eta, geure
tsesez. Hortik kanpora? Deus gutxi. tzuei bidali nien, eta erantzun zidaten buruak idazle txartzat hartzea. Euskal
Zalduak dioenez, “Hegoaldeko eus- interesgarria zela, baina ea zergatik Herrian bada ideia hori. Badirudi zure
kal idazleek kupo hori daukate, Kon- ez nuen frantsesez zuzenean idazten. testua ona delako itzultzen dutela. Bai-
tzertu Ekonomikoaren nolabaiteko Hala eginez gero, argitaratuko zidatela. na itzulpena ez da sari bat bakarrik, da
baliokide izan daitekeen Kontzertu Nik, bistan denez, ezin dut beti zuzen- politika bat, da eginkizun kultural bat”.
Literario moduko bat: Ipar Euskal He- ki frantsesez idatzi –nahiz eta noizean Aurrera begira, hiru erronka bu-
rrikoek, ezta hori ere”. Kupo horri es- behin idazten dudan–”. ruratzen zaizkio: lehena, itzulpena-
ker, Hegoaldeko gutxi batzuk gaztela- Bada Borda kezkatzen duen bes- ren eskema horiek burutik kentzea;
niazko merkatura igarotzen dira eta, te auzi bat ere. Iruditzen zaio euskal bigarrena, Euskal Herrian itzulpena
hortik, beste hizkuntzetara, tartean sistematik sarri “traizio bezala” har- sustatzea; eta, hirugarrena, Frantziako
frantsesera. Iparraldekoek, gehienez tzen dela frantsesera itzulia izatea. eskualde-hizkuntzetako idazleen tes-
ere, inguruko argitaletxe txikietan “Gai bereziki interesgarria da, zeren tuak frantsesez argitaratuko lituzkeen
argitaratzen dute frantsesez, baina hori Iparraldean bakarrik pasatzen da. argitaletxe bat sortzea, “zabalkunde
Frantzia guztiko merkatura jauzi egi- Hegoaldean naturaltasunez hartzen handikoa eta transbertsala”. Hortik
teko aukera amiñirik gabe. dira itzulpenak”. Halere, itzulpenaren etor daitezke aukera berriak.

kal literaturaren ordezkari bakarra auke- Zalduak ere uste du espainiar literatur terrible horietatik hasita”. Dena dela, ar-
ratzen baduzu, zuk nahi duzun moldekoa sisteman sartzea errazten duen ezaugarri gitaletxe handiekin probatu izan du inoiz
izango da. Kuota zabaltzean mugak apur- bat dela exotismoa, baita komertzialtasu- –Guárdame bajo tierra (Alfaguara, 2002;
tzen dira, eta ahots gehiagorentzako tokia na ere: batzuetan bata, besteetan bestea, Gorde nazazu lurpean-en itzulpena)–, eta
egiten da. Baina bakarra sartu badaiteke, eta inoiz bata zein bestea –salbuespenak ezta horrela ere.
logikoa da Euskal Herri klixea irudika- salbuespen–. Exotismoa, erruralismoare- Zalduari deigarri egiten zaio nola Har-
tzen duena aukeratzea, eta ez beste bat”. kin edo tipismo kutsuarekin identifikatu- kaitz Canok ere espainiar merkatuan “lu-
Ikuspegiok bat egiten dute Atxagak aspal- ta, eta egun “terrorismoaren literatura- rruzteko” zailtasunak izan dituen. Haren
dian jaso zituen zenbait kritikarekin. Adi- rekin” lotuta; komertzialtasunak berriz, ustez, euskal literaturaren mugen erakus-
bidez, 1997an Pako Aristik leporatu zion “nobela literarioaren” ildoan asmatzea- le da hori, “gurean duen prestigio ikara-
konformista izatea, eta “gazteleradunen rekin izan dezake zerikusia haren ustez, garria han erreplikatzea lortu ez duelako”.
komunitateari beste errealitate bat des- midcult mailako produktu salgarri bat Hain justu, Canoren bi liburu berrienak
kubritzen lagundu beharrean, komunita- eskaintzearekin. “Zer gertatzen da Sai- –Twist eta La voz del Faquir, Seix Barra-
te horrek aurrez baduen ikuspegi epel bat zarbitoriarekin? Ez duela ez baldintza lekin argitaratuak biak– euskal gatazka-
bermatzea”. Joseba Gabilondok eta Ibai bat ez bestea betetzen”. Sari Nazionaleko rekin daude lotuta bete-betean. Hori ote
Atutxak ere antzerako zerbait esan izan finalista izan zen 1996an Los pasos in- Espainian ez funtzionatzeko motiboetako
dute Atxagaz eta Uribez: Euskal Herria contables-ekin –Hamaika pausoren gaz- bat? Zalduaren ustez, “Euskal Gauzari”
irudikatu beharrean, haren irudi subor- telaniazko itzulpena– eta 2013an Mar- buruzko nobelek arazoak planteatu izan
dinatu bat eraikitzen dutela beren obre- tutene-rekin, baina ezer eskuratu gabe. dituzte Espainian, diskurtso jakin batzue-
tan. Atxagaren Obaba eta Uriberen Bil- Kontuak izan dezake azalpenik: haren kin hornituta egonez gero. Baina hori
bao bi paisaia probintziano lirateke, oso nobelek, exotismotik urrun, Euskal He- guztiz irauli du Patria fenomenoak, “mota
salgarriak Espainiako merkatuan. Atxa- rriaren irudi europar eta garaikide bat horretako literaturaren merkatu-eskaera
ga minduta azaldu zen euskal mundutik erakusten dute, partikularitate batera handitu duelako, eta horrek aukera eman
jasotako iruzkin batzuekin, eta adierazi mugatu ezin daitekeen gizarte moder- dielako euskal idazle batzuei idatzita zeu-
zuen erdal mundura ez pasatzeko “be- no bat. Eta, bestalde, Zalduaren ustez, katena edo idazteko zeukatena espainiar
netako indarra” eduki behar dela, eta erabaki editorial “ez bereziki egokiak” merkatuan kokatzeko, merkatu-nitxo bat
ideia batzuk buruan ere bai, baina bestela hartzeak ere ez zion lagundu: “Inpresioa aurkitzeko”. Aipatzen duenez, Patria-z ge-
pasatuko litzatekeela, euskal mundutik daukat Saizarbitoria hobeto moldatuko rora, gatazka bihurtu da “gure exotismo
baino “gozotasun gehiago” jasotzen de- zela Espainian Madrilen edo Bartzelonan berria”, eta, era horretara, Jokin Muñozek
lako. Urte luzez iraun zion sumin horrek, kokatutako argitaletxe batekin –are txi- “Gauzaren literatura”-ri opa zion patua
eta euskaraz idazten jarraitzeko arrazoi kia izanik–, zilegitasun osoz Ereinen alde bete da, “gure esportazio literariorako gai
sendo baten bila zebilela esan izan zuen egin zuen apustuarekin baino, mesede nagusia bihurtzea, une batez gutxienez,
behin eta berriro. gutxi egin diona zentzu horretan, azal eta Espainiari begira, noski”.

Urriak 11, 2020


KULTURA І 45

Minoriak plazara pertsona bakarraren laginarekin, izen Saldu dezaketen gaiak, boladan daude-
Gatazkaren exotismoak ez du erabat gehiago kabitzen gara”, dio Agirrek. nak, eta horiekin lotutako egileak eta
azaltzen, ordea, euskal idazle sorta be- Bere kasuan, gaztelaniarako itzulpena- lanak”. Aipatzen duenez, kontraesanak
rri bati Espainiako merkatua ireki iza- ren ondoren etorri zaizkio frantsese- sortzen dira orduan –edozein litera-
na, bestelako gaiak jorratzen baitituzte rakoa eta ingeleserakoa. “Oraindik ere, tur merkatutan sortzen diren berbe-
horietako gehienek. Gauzak horrela, gaztelania zubi hizkuntza da. Sistema rak–. “Zergatik Uribek saltzen du gehia-
galdetu daiteke: 2011n ETAk armak uz- normalizatu batean ez luke beharko, go Saizarbitoriak baino, bigarrenaren
teko hartutako erabakiak ekarri ote du baina gure kasuan hala da”. Hala ere, nobelak hobeak badira? Lehenarenak
paradigma aldaketa bat Espainiako li- aipatzen duenez, gaztelaniara itzultzea ‘errazagoak’ direlako, ‘exotikoagoak’,
teratur sisteman? Eta hala balitz, para- ez du bizi beste edozein hizkuntzetara eta bultzada komertzial egokiagoa du-
digma berri horrek zer lotura luke han- itzultzea bezala: “Nire hizkuntza ere tenak. Zergatik ditu edizio gehiago
go merkatuan euskal idazle sorta berri bada, eta, periferiatik bada ere, hor Karmele Jaioren nobelak Eider Rodri-
horri egin zaion tokiarekin? Zalduaren nago. Etengabeko feedback-a jasotzen guezen ipuin liburuak baino, azkena
ustez, irekitze hori, neurri batean, li- dut, sare sozialen bitartez, hitzaldie- hobea bada? Kasu horretan bultzada
teratura feminista baten eskutik etorri tarako deitzen didate… liburuaren bi- komertziala antzekoa da, biak kaleratu
da, “exotikotzat hartu ezin daitezkeen garren bizitza oso bat hasten da direlako etxe handien eskutik, bai-
ezaugarri batzuen eskutik, alegia”. Hor itzulpenarekin”. Gaztelania na, berriz ere, Jaiorena litera-
kokatzen ditu, aipatutako Rodriguez, hiztunek ere irakurria izan- tura ‘irisgarriagoa’ da, eta
Agirre eta Jaioz gain, Uxue Apaolaza go dela jakiteak idaztera- Rodriguezena, gainera,
eta Miren Agur Meabe ere. Auzi hone- koan eragiten ote dion Zer bilatzen du ipuin liburua, okerrago
tan, aipagarria da Jasone Osorok Seix galdetuta, ezetz dio: euskal arrantzagunearen saldu ohi dena betiere”.
Barralekin atera zituela bi liburu –Des- “Ni saiatzen naiz nire- Arrazoi askoren konbi-
nudos (2002) eta Greta (2007)–, nahiz tik idazten, euskaratik kupoan Espainiako nazioak leudeke hala-
eta ziur asko zehatzagoa litzatekeen eta hemendik”. Argitale- argitalpen sistemak? ko prozesuetan, hortaz.
egungo ildo feministaren aurrekari be- txeen irizpideak, berriz, Saldu dezaketen gaiak” Azken gogoeta batekin
zala baino literatura “femenino” baten “misteriotsuak” iruditzen amaitu du: “Batzuek on-
erakusgarri modura katalogatzea. Bor- zaizkio Agirreri, eta zaila Iban Zaldua dorioztatzen dute, dema-
daren ustez, berriz, paradigma berriak egiten zaio egungo irekitze gun, estatu propio bat edu-
zerikusia luke auzi zabalago batekin: horren arrazoiak zeintzuk diren kiko bagenu, zuzenean Munduko
ez feminismoaren soilik, ezpada mi- aletzea. Bi bururatzen zaizkio: bata, Letren Errepublikara jauzi egingo lu-
norien plazaratzearekin –emakumeek, egoera politikoa baretu dela; bestea, keten lan eta egile gehiago izango ge-
beltzek, migratzaileek, homosexualek kalitate handiko idazle mordoa dagoela nituzkeela, jauzi hori errazagoa litza-
eta, oro har, identitate zapalduek tes- euskaraz eta, hortaz, logikoa dela in- tekeela euskal idazleentzat. Ziurrenik
tuinguru jakin batzuetan bizi lezaketen guruko literatur sistemek haiek arran- kasu gehiago izango genituzke… baina
ikusgarritasunarekin–. tzatzea. askoz ere gehiago? Txikiak gara, gu-
Galderari erantzuteko goizegi izan Zalduarentzat, kalitatearen irizpi- txiegi gara demografikoki, are gutxiago
daitekeen arren, baliteke kanonaren deak beti izaten du tokiren bat halakoe- linguistikoki. Eta konpentsatuko luke
aldaketa baten aurrean egotea. Hori tan, baina bahe nagusia beste bat da: horrek euskal literaturak Espainiako
bai, balizko kanon berriaren zakuan salgarritasuna. Baita feminismoaren merkatuan –gure ‘atzerriko’ merkatu-
euskal idazle gehiagorentzako tokia le- egungo ildoari dagokionez ere: “Zer bi- rik handienean– izango lukeen ondo-
goke”. Amaitu da lehen idazle batek be- latzen du euskal arrantzagunearen ku- rengo presentziaren murrizketa ia se-
tetzen zuen kuota hori. Orain ez da aski poan Espainiako argitalpen sistemak? gurua? Ez dakit ba”.

Urriak 11, 2020


46 І KULTURA

PANTX records

Jamaika txiki bat


Bilboren bihotzean
Euri-lanbroak eta hotzak ezaugarritzen duten Bilbo grisean bada jamaikar
doinuak eta giro tropikala zainetan daramatzanik. Hala da Andoni Fernández
Azkarai, Beñat Gabiña Ñeko, Pablo Rodríguez García eta Maria Fernanda
Hernández Valeraren kasuan. Pasio hitza hartu du ahotan lauetako batek
inguruotan jamaikar eszena bultzatzeak eragiten diona deskribatzeko, eta
sentimendua orokortua dela apustu egin daiteke lepoa galtzeko beldurrik gabe.
Ikusi besterik ez dago zelako maite-garra darien bataren zein bestearen begiradei
eta hitzei karibetar irlako kulturari buruz hitz egitean, eta bereziki kultura hori
oinarri hartuta sortu duten Pantx Records kolektiboa zer den azaltzean.

B
AMAIA LEKUNBERRI ANSOLA Hodei Torres

ilbo Zaharreko Martzana kaian tzen genituen euskarazko abestiak, eta guk ere gauza bera egiten dugu; eta azpi
egin dugu hitzordua Pantx Re- egun Euskal Herrian reggae kultura oso -zigiluen kontuarekin berdin, Jamaikan
cordseko kideekin. Mahaia hartu anitza eta indartsua denez, beharrezko azpi-zigilu asko dituzte, eta guk ere ba-
dugu erreka bazterrean, ez au- ikusten genuen euskaraz egindako reg- dugu geurea, Sua Industry”, azaldu dute.
saz aukeratutako terraza batean gaea plazaratzea, gehien gustatzen zaigun Sua Industryrekin atea ireki diete bes-
ordea. Auzoko gentrifikazio prozesuaren formatuan: biniloan”. Alabaina, lehen hel- telako doinuei ere, “ez baitira reggaeza-
ondorioz zabaldutako tabernen artean buruak gauzatu ahala anbizio handiago- leak gure lagun guztiak”. Hainbat talde
bada toki bat hiri neoliberalean zirrikitua ko xedeak joan zitzaizkien mamitzen, eta hurbiltzen zitzaien diskoa ateratzea gus-
irekitzen duena, eta bertara sartu eta ir- zigiluaren atzetik mahai gaineratu zuten tatuko litzaiekela esanez, eta horiei esku
ten parea eginda, terraza muntatu dugu musika estudioa egiteko aukera. Behin bat botatzearen aldeko apustua egin zu-
kanpoan. Bistan da etxean direla DDT Ba- Gelboe’s estudioa beren kabuz eraikita, ten. “Dagoeneko baditugu Bilboko taldeen
naketak banatzaile eta argitaletxe alter- behar eta nahi berriak azaleratu zaizkie bospasei erreferentzia”, azpimarratu dute.
natiboaren dendan, eta xehetasun horrek bata bestearen ondotik, eta hala joan dira Zigilua, azpi-zigilua, disko jartzaileak,
asko dio Pantx kolektiboaren oinarriari gorpuzten, besteren artean, Pagasarri All estudioa, backing-band-a… Ardatz ho-
buruz: kulturak bezainbat pisu dauka po- Stars backing band-a edota Sua Industry riekin guztiekin gutxi ez, eta beste baten
litikak beren jardunean. “Ez gara diskoe- azpi-zigilua ere. Guzti horrez gain, Pantx eraikuntza fasean daudela aurreratu dute:
txe musikala bakarrik, baizik eta izaera Official Selectors ere badute, disko jar- argitaletxea. Ildo horretan, orain artean
politikodun kolektiboa. Politikoak gara tzaileen taldea. Bilbo Reggae Skins fanzinea argitaratu izan
antolamenduan, politikoak gara diskoak dute, eta Run Together fanzinea Rodrígue-
ateratzeko prozesu guztian eta politikoak Ardatz anitzeko proiektua zek. Baina pauso bat gehiago eman eta
gara kalean”, egin dute ñabardura. Hala “Jamaikako eredua islatu dugu. Han egi- liburua dute esku artean orain, Eguberrien
dela baieztatzen dute egintzek. ten dena hona ekarri dugu, geure erara bueltan argitaratu nahi dutena.
Zer nahi, hura sortu. “Zuk zeuk egi- moldatuz. Prozesu guztia guk kudeatzen Linton Kwesi Johnson LKJ jamaikar
zu” filosofia nabarmena da Pantxen bila- dugu gainera, eta garrantzitsua deritzogu poetaren antologia osatu dute euskaraz,
kaeran eta funtzionamenduan. 2017an horri. Jamaikan musika estudioak dituzte Fernándezek egindako marrazki eta guz-
jaio zenetik, logika horri jarraiki egin du banda propio eta guzti, bada guk sortu ti. “Poeta hau oso garrantzitsua da gure-
kolektiboak gaur arteko bidea. Musika dugu Gelboe’s eta estudio horren banda tzat, oso politikoa da, reggaearen mun-
jamaikarrarekiko zaletasuna duen jendea den Errementarians, baita zuzenekoe- duan ohikoa ez den bezala; rastafarismoak
batu asmoz eta zigilu diskografiko ez ko- tarako backing band-a den Pagasarri All duen kutsu erlijiosotik ere aldentzen da.
mertzial bat sortzea amets eman zituzten Stars ere; han, estudioan sortzen diren Dub poetry deitzen dena egiten du, reggae
lehen pausoak: “Pintxadetan faltan bota- diskoak festan aurkezten zituzten, eta baseen gainean errezitatzen ditu poesiak”,

Urriak 11, 2020


KULTURA І 47

Ezkerretik eskuinera, Andoni


Fernández, Beñat Gabiña, Pablo
Rodríguez eta Maria Fernanda
Hernández, DDT-ren denda aurrean.

diote. Azaldu dute Pantera Beltzetako kide izan genituen erreferentziatzat”. ohi da eta arrazakeria maiz azaleratzen
izandakoa dela, eta aldarri politikoz, faxis- Eszena indartsu egoteaz gain, osasun- da kaleetan: “Konfinamenduan, adibidez,
moaren aurkako mezuz jositako poemak tsu dagoela ere azpimarratu nahi izan ikusi dugu poliziaren jarrera nazkaga-
errezitatu izan dituela, Jamaikako kreole- dute. Euskal Herrian barrena egiten di- rria, nola grinatu diren pertsona arrazia-
raz. “Jamaican english-a zerabilen ingele- ren Reggae Train jaialdiak adibidetzat lizatuekin; guk kolektibo horri babesa
sen inperialismoaren aurka, eta hori ho- hartuta, horietan bizi den giro sanoa erakusten diogu”. Hala da, arrazakeria-
rrela, guretzat bereziki interesgarria zen nabarmendu dute. Kanpotik jasotako ren aurkako jarrerak badu pisua egiten
liburu hori euskarara itzultzea”, azpima- kritikek ere hala dela berretsi die. “Ba- dituzten ekimenen artean, aski sonatua
rratu dute. Liburuarekin batera laberatu liteke hemengo kaskamotzen munduan baita antolatzen duten Mundialito Mixto
dute gurari berririk ere. Aitortu dutenez, gailendu izana harropuzkeria edota tes- Antiarrazista futbol txapelketa.
“berarekin zerbait egin ahal izatea ametsa tosterona giroa”, egin dute irakurketa, Bizipen batek bultzatu zituen ekimena
litzateke guretzat”. ondokoa gehitzeko: “Gu eszena maiteko- martxan jartzera: “Behin bi lagun gin-
rragoa egiten saiatzen ari gara”. doazen Santutxutik Iralara, eta kontaine-
susperraldian den eszena rretan baloi puskatu bat aurkitu genuen.
Jamaikar kultura bultzatzeko xedea Politika, ardatz Hasi ginen bidean aurrera baloiari ostiko-
duen kolektiboa izanik, ezinbestean gal- transbertsala ka, eta San Frantsizko kaletik igarotzean
degin diegu eszenak gurean bizi duen Jamaikar kulturarekin bakarrik ez, hain- pertsona mordoa hasi zen baloiarekin
egoerari buruz. Diotenez, bai beraiek bat kausarekin dago konprometiturik jolasean. Etnia guztietako jendea nahastu
zein belaunaldi nagusiagoek inoiz ikusi Pantx. Posizionamendu politiko argia zen elkarrekin”. Argi utzi dute: mundia-
gabeko indarra hartu du jamaikar kultu- dauka kolektiboak, eta hori garbi isla- litoaren helburua futbola lehen lerroan
raren bueltako Euskal Herriko eszenak. tzen da beren egitura horizontalean, jartzetik oso urruti dago. “Kirol hori da-
“Sortu dira kolektibo zein irratsaio funtzionatzeko modu asanbleario eta rabilgu narru zati batek baduelako ikara-
berriak, jendeak sekulako gogoak ditu autogestionatuan, eta zirkulu komer- garrizko gaitasuna jendea batzeko”, diote.
gauzak egiteko. ‘Zuretzako Mezua’ Gas- tzialetik at jarduteko motibazioan. Eta bai asmatu ere formularekin: azken
teizen, ‘Iruñerria Jamaica Clash’ Iruñean, Auzoarekiko duten konpromisoak be- edizioan 30 talde baino gehiagok parte
‘Basque Reggae Kultur Elkartea’ Donos- rebiziko garrantzia du zentzu horretan. hartu zuen, eta ateratako dirua harre-
tian… hainbat kolektibo ari dira jaio- Bilbo Zaharrak badu gainontzeko auzoe- ra taldeetara edota Ongi Etorri Errefu-
tzen”. Kimu berriak ez ezik, euskal reg- tatik ezberdintzen duen ezaugarririk: xiatuak plataformara bideratu izan dute.
gaearen tradizio historikoan aurrekari atzerritik etorritako pertsona asko bizi Hori guztia, nola ez, ostikoei jamaikar
izan dituztenak ere aipatu dituzte: “Guk, da bertan. Aberastasun faktore behar lu- erritmodun soinu banda jarri bitartean.
bere momentuan, Sustraian Records keena, baina, diskriminazio motibo izan Ezin zitekeen bestela izan.

Urriak 11, 2020


48 І KULTUR-KRITIKAK

LIBURUA

Bizitzaz betetako uda

garazi conde / erran.eus


amaia alvarez uria

M
addi Ane Txoperena hendaiar
gaztearen, kazetariaren, eta ber-
tsolariaren lehen liburua da hau.
Gazteluma X. saria irabazi zuen eta ho-
rri esker heldu zaigu eskuartera. Diru-
dienez, hurrengo liburua idazten ari da,
duela gutxi XXIII. Igartza saria irabazi ene baitan bizi da
berri du eta laster izango dugu bere bi- Maddi Ane Txoperena
garren lana irakurtzeko aukera.
Pertsonaien gainean eraikitako elebe- elkar, 2020
rria da bere opera prima. Protagonista
Parisen Zientzia Politikoen lizentzia bu-
katzear duen Marie da. Uda garaian he- deko– kulturan bizitzak, eta bereziki, Izan ere, euskal literaturako eta kultu-
rrira bueltatuko da eta ikasketei amaiera zaharrenak. Hori dela eta old lives mat- rako hegozentrismoa gainditzen lagun-
emango dien lana burutzeko bere ama- ter mugimendua jarri dute abian. Ho- duko digu mugan kokatzen den narra-
txi Josefinaren laguntza izango du. Izan rren harira, badu interesa liburu honek, zio honek. Euskal identitatea osatuz eta
ere, haren gaztetako bizipenak bilduko emakume zahar baten ahotsari ematen espazio eta denbora mugak malgutuz,
ditu lana egiteko. zaion garrantziagatik. ekialdeko euskarara hurbildu nahi duen
Euskal literaturan emakume zaharren Ikuspegi feministatik ere, askotan eki- mendebaldeko irakurlearentzat ere go-
ahotsa entzuten hasi garen honetan – nean ahazten da genealogiak egitea. Be- mendagarria da.
adibidez, Arantxa Urretabizkaiaren Hiru launaldien arteko harremanak bilatuz, Bera, Donibane Lohizune eta Paris dira
Mariak edo Mari Luz Estebanen Andre elikatuz eta ezagutzak eta esperientziak koordenatuak Marie eta Josefinarentzat.
zaharraren manifestua–, polita da idaz- partekatuz asko aberasten baita jardu- Izan XX. mendean edo XXI. mendean. Bi-
le gazteak ere zaharrengana hurbiltzen na. Liburu honetan, biloba eta amonaren daia batekin hasi eta bukatzen da elebe-
ikustea, haien ahotik hurbileko historia arteko harremana erdigunean jartzen du rria. Gazte baten uda batean zenbat gauza
ezagutu nahian. egileak sare hori eraikiz. kabitzen diren ikusiko dugu bertan, baita
Pandemia garaian konturatu gara Euskal Herria Ipar eta Hego direla go- zahar baten oroitzapenen kontaketetan
zein gutxi balio duen gure –mendebal- goratzeko ere ondo dator liburu hau. zenbat bizitza dagoen ere.

Urriak 11, 2020


KULTUR-KRITIKAK І 49

MUSIKA

Schubert handia
Montserrat Auzmendi del Solar

A
urreko artikuluan aurreratu nue-
nez, Euskadiko Orkestrak hainbat
erabaki hartu ditu bere publikoa
segurtasunez, aniztasunez eta kalitatez

Jon Usual / euskadiko orkestra


berriro harrapatzeko.
Orkestraren denboraldi honen hasie-
raren ezaugarri nagusia saio bikoitza-
ren planteamendua izan zen, abonatuen
erdiak kontzertuetako batera joatea
ahalbidetzen duena. Schuberti saioa es-
kaintzea ere datu interesgarria izan zen.
Euskadiko Orkestraren abonu-kontzer-
tuetan ez da ohikoa maratoi monografi-
koak eskaintzea eta, horregatik, hasiera- liz, musikara hain zuzen ere, Euskadiko
ko programa honek pizgarria zuen. Orkestraren Schuberten sinfonien inter- Schubert-en
Musika kontuetan sartu aurretik, kon-
tzertuko giroa aipatu behar da. Zalantzarik
pretazioa nabarmena izan zen, nahiz eta
zertxobait irregularra.
3. eta 9. sinfoniak
gabe, denok nahi genuen kontzertu-zikloe- 9. sinfonia, orokorrean, zirraragarria- Euskadiko Orkestra
tara itzultzea, musika zuzenean sentitzea, goa izan zen, erritmo zehatzagoz eta in- Zuzendaria: Robert Treviño
interpretazio on batekin gozatzea. Baina dar handiagoz eramana. Aitzitik, 3. sin- Gasteizko Principal Antzokia
aitortu behar dut saioaren hoztasuna –mu- fonia nahiko laua geratu zen, lan honen irailak 25
sikarekin zerikusirik ez zuena– saminga- berezitasunak kontuan hartuta. Allegre-
rria zela, nahiz eta agian adjektibo hau tto-aren xarma oharkabean igaro zen,
gehiegizkoa izan. Kontzertu batek badu eta azken Menuetto-aren erritmo mar- sitoreak aurkitu zuen obra hau paper
zerbait komuniotik, komunikaziotik, eta katuak, azentu zakarrez beteak, ez zuen pila desordenatu baten artean, Schubert
hau guztia gutxitzen da ia hutsik dagoen behar besteko bizitasunik izan. bera hil eta hamar urtera. Ñabarduren
antzoki batean, edo orain existitzen ez di- Hala ere, orkestrak giharra erakutsi aberastasun izugarria du, eta Euskadiko
ren atsedenaldietan komentarioak egiteko zuen 9. sinfonian, “Handia”, do maio- Orkestrak eta Robert Treviñoren batu-
ezintasunaren ondorioz... Tira, iritsiko da rrean D944 obran. Sinfonia hau, XIX. tak balioan jartzen jakin zuten.
eguna, hau guztia aldatuko da. mende amaierako distiratsuenetako bat Saio ona, laburbilduz. Gustura atera
Benetan garrantzitsua denera itzu- da. Bitxia bada ere, Schumann konpo- zen publikoa.

Benetako
antzinako ogia

Urriak 11, 2020


ZUZENEKO EMANALDIA
50 І ZUZENEKO EMANALDIA

Bikote harreman
atipiko tipikoa
alejandra goikoetxea txalo produkzioak

E
z da zuzenekoetarako unerik one- bikote harremanean trabatuta eta ume Ni gustura atera naiz sarrerak agortu-
na, udaran gertuko eskaintza kul- barik daude Sara eta Imanol loser edo ta kartela eseki duen emanalditik, kultur
turala topatzea ez baita erraza galtzaileak. egarria duen herri baten irudiarekin,
izan. Hortaz, lagunek gonbidapena Esperotako komedia erromantikoa izan baina gorputzak oraindik ere gehiago
egin eta Ikusgarri Antzokian Losers ikus- da taula gainean aurkitutakoa. Eguneroko eskatzen dit.
teko hautua egin nuen, aspaldian antzez- topikoen salaketa egiteko ahaleginean la-
lan baten aurrean bizitako zirrararen bur gelditu dena. Sare sozialak eta bertako
bila. Sarrerak agortuta eta antzokia lepo itxurakeria hartu ditu hizpide ikuskizu-
emanaldia hasi denean. naren zatirik handienak. Nire ustez, gaur losers
Telefono konpainia bateko denda ba- egungo harremanen eraikuntzaren kritika irailak 18
tean elkar ezagutzen dute Sara (Aitziber epela, sakontasun larregirik bakoa. Lekeitioko Ikusgarri zinema aretoan.
Garmendia) eta Imanol (Jon Plazaola) Puntako bi aktoreen lanak umore Zuzendaria: Begoña Bilbao.
dendariek. Elkarrizketa deseroso hasi errazenarekin ere publikoa algaraka ipi- Aktoreak: Aitziber Garmendia eta Jon Plazaola.
arren, bukaerarako bien artean zer edo ni du. Nik neuk ere musukoaren azpian
Jantziak: Kristina Martinez.
zer badagoela sumatzen dute protago- pare bat aldiz irribarre egin dut, aitortu
Eszenografia: Asier Sancho.
nistek. Ustez barneratuta duten galtzaile beharra daukat. Umorea izan da antzez-
izate horretatik kanpo kokatuko ditue- lanaren haria jarraitzeko tresna nagusia Argi diseinua: Julen Zaballa.
na biak. Izan ere, 40 urteak beteta eta eta hori ondo baino hobeto kudeatzen Teknikariak: Alfredo Medina eta Javier Guerra.
oraindik lan egonkorrik gabe, iraganeko dute Garmendiak eta Plazaolak.

Urriak 11, 2020


EGILEA i Ana Zambrano DENBORA-PASAK І 51

Gurutzegrama Sudokua
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Erraza
1 8 6 9 4
2 5 4 8 3 6 9
3 3 5
4 1 6 9
5
6 5
1 3 9
6
3 2
7
3 5 7 2 4 9
8
2 1 5 8
Zaila

Ezker-eskuin: 4 3 6 2
1. Landa, at. | Ordainketa. 2. Munizipal. | Oinetako-mota (pluralean). 3. Argazkiko herria 5 6 8
(Nafarroa). 4. Nagusia, jabea. 5. Doministiku. | Soldatapekoa. 6. Arraza, kasta. | Iruzur egin,
engainatu. 7. Edari. | Lumatxa, lastaira. 8. Arkakuso. | Altuera. 9 3
Goitik Behera: 1 4 9
1. Lehengusu, lehengusina. | Euskaltegi sarea. 2. Kantitatea adierazteko atzizkia. | Hizkuntza 9 4 5 3 2 7
indoario. 3. Jabeak, ugazabak. 4. Beste baten lana nahita kopiatu. 5. Santuren apokopea. |
Einstenioaren sinboloa. 6. Zerga ezaguna. | Zerezko atzizkia. 7. Elementu kimiko. 7 8 3
8. Danbor zapal. 9. Galioaren sinboloa. | Espiritu. 10. Ukatu aditzaren infinitiboa. | Sakan, haran.
11. Txibiaren antzeko moluskua. 12. Egiteko, zailtasun. 13. Karrika. 14. Ote-mota gogor.
2 9
15. Euskal mitologiako haitzuloa, Baigorrin. 7 6 8
5 6 4 9
Esaera zaharra Anagramak 3 9 7 2 4 1 8 6 5
5 2 1 9 8 6 3 7 4
Ebazpenak
8 4 6 5 7 3 9 2 1
Koka ezazu puzzlearen pieza bakoitza Hitz bakoitzak aurrekoak dituen
bere tokian eta esaera zahar bat hizki berak ditu, bat izan ezik, baina 4 1 3 8 9 2 6 5 7
6 7 2 3 1 5 4 9 8
da uztarik biltzen.

9 5 8 7 6 4 1 3 2
agertuko zaizu. bestelako hurrenkeran. Besteren eskuekin ez

1 3 9 4 2 7 5 8 6
atsotzitza

7 8 4 6 5 9 2 1 3
2 6 5 1 3 8 7 4 9
B E S T E R E N E
AULKI
Ubel USPEL LAIKO

S K U E K I N E Z
8 5 3 1 9 4 6 2 7
OPILA
Azao KAPOI Zaila

D A U Z T A R I Baba 6 9 4 8 2 7 5 1 3
APUKO

7 1 2 6 5 3 8 9 4
UXOAK

K B I L T Z E N. Geun, gandu 2 6 9 4 3 1 7 8 5
KUTXA

5 3 1 2 7 8 9 4 6
KUOTA

4 8 7 9 6 5 1 3 2
Bete
OSATU

S T Z E K 1 2 8 5 4 6 3 7 9
LAUSO

9 7 6 3 8 2 4 5 1
Harpidetza-sari PUSLA

U I E D 3 4 5 7 1 9 2 6 8
ESPAL
Zerraldo, hilkutxa usepl

A N. R K
ANAGRAMAK
Usoak Erraza

Aitzakia, estakuru
Auza.

B E E N E R Ibar, 11. Pota, 12. Ekai, 13. Kale, 14. Otar, 15.

Oilasko zikiratu
Zko, 7. Potasio, 8. Atabal, 9. Ga, Arima, 10. Uka,
S I N K E Urdu, 3. Nagusiak, 4. Plagiatu, 5. San, Es, 6. BEZ,

Ogi txikia Garaiera. Goitik behera: 1. Kusi, AEK, 2. Ada,

Z T A U Aria, Zilibokatu, 7. Edateko, Matalaz, 8. Kukuso,


Lego 3. Sagaseta, 4. Ugazaba, 5. Usin, Saripekoa, 6.

L T Z E B I
Esker-eskuin: 1. Kanpo, Pagu, 2. Udal, Botak,
Eserleku AULKI

Urriak 11, 2020


52 І ARGI-KONTRA

Àlex Francès
E txebizitza
eskubidearen alde
“Lege hau ez da
gure borrokaren
amaiera”
Ikasle mugimenduan eta etxebizitza eskubideen aldeko
borrokan aritua da azken urteetan Àlex Francès (Alacant,
Herrialde Katalanak, 1984). 2017az geroztik Kataluniako
Sindicat de Llogateres maizterren sindikatuko kidea da, eta
egun plataformako bozeramaileetako bat da. Kataluniako
Parlamentuak alokairuen prezioak erregulatzeko lege
proposamena onartzea lortu dute aurki.
Saioa Baleztena Jordi Borràs

Zer gertatu da alokairuekin blikoa egin zuen. Pixkanaka-pixka-


Bartzelonan? naka handitzen joan ginen, asan-
Milaka familia etxerik gabe geldi- blada irekien bitartez jendea batu
tzen ari dira eta ez dira hilabete bu- zelako gure sindikatura.
kaerara iristen. Azken bost urteo-
tan alokairuen prezioak %45eko Zein da zuen lan dinamika?
gorakada izan du, soldatak kasik Horizontalki lan egiten dugu. Gure
bere horretan mantendu diren bi- espaziorik garrantzitsuena maizte-
Kaleratzeei, so! tartean. Are gehiago, osasun kri- rren asanblada da: etxebizitzarekin
“2010az geroztik, aurreko higiezinen siaren ondorioz, gogor erori dira. arazoak dituzten hiritarrekin bil-
Familia anitzek diru sarreren %50a tzen baikara, modu kolektiboan ir-
burbuilak eztanda egin eta alokai- alokairura bideratzen du, Nazio Ba- tenbideak bilatzeko. Horretaz apar-
ruek behera egin zutenetik, Bartzelo- tuen Erakundearen arabera gehie- te, lan komisio gehiago dugu, hala
nako Sant Antoni auzoa dut bizitoki. nez ere %30a izan beharko lukeen nola, koordinazioa, osoko bilera eta
Azken hamarkadan auzoan gentrifi- arren. Katalunian, 2019an, 12.500 afiliatuen asanblada. Garrantzitsue-
etxegabetze gauzatu dira, eta horie- na da espazio erabat irekia garela,
kazio prozesu gogorra pairatu dugu tako %67,5 alokairuak ez ordain- gure ateak irekita daude interesa
eta bizilagun anitz kanporatuak izan tzeagatik agindu dute. duen edonorentzat. Bilatzen dugu
dira alokairuen gorakadaren ondorioz. sindikatua auto-antolaketa lanabe-
Eskubide urraketa hori sa izatea, eta bertan parte hartzen
2017an Sindicat de Llogateres plata-
salatzeko sortu zen Sindicat de duen jendearen artean, euren ara-
formaren aurkezpenera joan nintzen; Llogateres? zoetatik harago jo eta elkartasun
Bartzelonako kultur etxe batean zen, Bai, alokairuen gorakadak marka- zein anaitasun loturak sustatzea.
jendez lepo bete zen eta kanpoan gel- tutako urte mordoaren ondotik,
jende dezente arduratzen hasia Irailaren 9an Kataluniako
ditu ziren anitz. Orduan jabetu nintzen zen, alokairua ezin ordaintzeaga- Parlamentuak onartu zuen
etxebizitzaren arazo larriari fokua jar- tik euren etxetik botatzen zute- hainbertze aldarrikatu duzuen
tzen ari zitzaiola. Erabaki nuen borroka lako. 2016aren hondarrean talde lege proposamena: alokairuen
horretan murgiltzea, eta gaur arte”. sustatzaile bat lanean hasi zen eta prezioak erregularizatzeko
2017ko maiatzean aurkezpen pu- legea.

Urriak 11, 2020


ARGI-KONTRA І 53

"lege hau minimoen erregulazioa da eta borrokak jarraitu behar du etxebizitza guztion eskubidea izan dadin".

Mugarri historikoa izan da, duela lau urte rean. Baina hagitz garrantzitsua den lege igoera neurrigabeak saihestuz; bertzetik,
pentsaezina zen prezioen erregulariza- horrek kanpoan uzten zituen, ahultasun Generalitateko alokairuaren prezio adie-
zioaz hitz egitea. Borroka eta lan urte egoeran bizi gabe ere, hilero-hilero euren razleekin alderatuta aurreko kontratua-
anitz izan dira lagun anitzentzat, eta me- etxebizitza eskubidea arriskuan ikusten ren prezioa altuegia balitz, kontratu be-
rezi izan du. Hori bai, lege hau minimoen zuten milaka familia. rrian prezioa jaitsi beharko da.
erregulazioa da eta borrokak jarraitu
behar du etxebizitza guztion eskubidea Sare sozialetan sekulako eztanda izan Bartzelonan aplikatuko da bakarrik?
izan dadin. du zuen kanpainak. Azken urteetako alokairuen gorakada ez
Egia esan hagitz pozik gaude azken as- da Bartzelonan bakarrik gertatu. Legea
Zein izan da legea onartzeko gakoa? teetan erregulazioaren alde milaka eta aplikatu ahal izango da zehaztu diren Ka-
Momentu politikoaren irakurketa egokia milaka pertsonen aldetik jaso dugun ba- taluniako 60 udalerritan. Ez hori bakarrik,
egin dela uste dut. Urte anitz daramagu besarekin. Sare sozialetako zaparradak legea indarrean sartzen denetik, legeak
borrokan, kalera ateratzen, jabeekin ne- agerian utzi du gizarteko sektore anitzei ezarritako baldintzak betetzen dituen
goziatzen eta alokairuen gorakada neu- eragiten diela alokairuen burbuilak eta, udalerri orok eskatu dezake legea aplika-
rrigabeak salatzen. Horrek indarra eman testuinguru horretan, politikariek eraba- tzeko eskumena.
digu funtsezkoak ziren aldaketa legegi- ki behar izan dute gehiengo sozialen edo
leak sustatzeko. errentadunen alde zeuden. Zein erronka duzue aurrerakoan?
Lege hau onartzea aurrerapauso garran-
Orain arte ez al zegoen maizterren Legea onartuta, zeintzuk dira tzitsua den arren, adi egon beharko dugu
eskubideak babesteko erregulaziorik? aurrerantzean errentadunek adostutakoa bete dadin, eta legea bete-
Katalunian etxebizitza eskubideen alde- gurutzatu ezingo dituzten marra tzen ez duten jabeak salatu daitezen. Ho-
ko mugimenduek historikoki izan duten gorriak? rregatik, maizterrei sindikatura batzeko
indarrari esker, tartean Hipotekek Kalte- Legea Kataluniako Generalitateko Egun- deialdia egiten jarraitzen dugu, modurik
tuen Plataformak, Espainiako Estatuko kari Ofizialean (DOGC) publikatu eta in- hoberena izango baita geure eskubideak
legerik bermatzaileenak ditugu etxebizi- darrean sartzen denetik jabeen gehien- babesteko. Era berean, lanean jarrai-
tza eskubideari dagokionez. Horien bitar- goak ezingo ditu maizterren alokairuak tzen dugu etxe kaleratzeak amai daite-
tez, adibidez, hamabost etxebizitza aloka- igo. Erregulazio honen bitartez muga zen, etxebizitza eskubidea guztion eskura
tuta dituzten enpresek funtsezkoa dute bikoitza bermatzen dugu: batetik, sina- egon dadin eta etxebizitza publikoaren
zaurgarritasun egoeran dauden familiei tzen den kontratu berri orok aurrekoa- parkea handitu dadin. Lege hau ez da gure
alokairu soziala bermatzea, eraikin be- ren prezio berdina mantendu beharko du, borrokaren amaiera.

Urriak 11, 2020


54

Kronika seriosa egiteko

Bidali zure harrikadak: beranduegi@argia.eus

Aitzina! desegin ostean, bideo bat igo SAREAN ARrANTZATUA

dute Youtubera auzapez abertzale Hau da


izateko urratsak azalduz edo ez edo a

Happy ikurriña
Aitzinako kide guztiak azken asanbladara bidean.

Zazpi urteko ibilbidearen ondoren Ai- torial bat jarri du gazte erakundeak
tzina! gazte erakundeak desegitea era- Youtuben, auzapez abertzale izatera
baki du, baina denbora honetan ikasi- iristeko hamar aholku emanez. Lehen-
takoa herritarren esku utzi nahi izan bizikoa, "Nola izan gazte inork nabari-
dute aurretik. "Hegoaldeko abertzaleek tu gabe", Ziburuko auzapezaren mas-
abiatutako bidetik, herriko etxeetan terclass bat da eta ondorengo bederatzi
eta elkargoan burutuko dugu borroka urratsetan berriz, Jean-René Etxegarai
orain, kalean ez baita nehor ibiltzen", eskuineko frantximent bat dela ez esa-
azaldu du Aitzinak Instagram bidez. teko trikimailu diskurtsiboak azaldu
Borroka molde berri horri lotzeko, tu- dituzte.

Izarkom operadoreak
6G eskainiko du, 5Gren aurkako
atentatuak saihesteko
COVID-19 pandemia 5G teknologiak era- horrela, Izarkomek, gaur egungo eredu
gin duelakoan, Euskaltelen 127 antena ekonomiko kapitalista zisnormatiboa
-dorre eta espaziora bidalitako 800.000 gainditzea helburu duen modu demo-
satelite leherrarazi ditu jada ekintzaile kratikoan egikaritutako gizarte ekime-
talde batek. Erakundeko lider intelek- nerako kooperatiba parte-hartzaileak,
tualek –Miguel Bosé, Enrique Bunbury jakinarazi du jada prest duela 6G tekno-
eta Xabier Saldias– adierazi dutenez, logia, eta ondare komuna eta jendartea-
euren esku dagoen guztia egingo dute ren ongizatea helburu dituenez, doan
“uhin elektromagnetikoen zabalpena eskainiko duela nahi duenarentzat, sal-
Saldias, bidea erakusten, emakume bana gure rantxera ederren uhin hedakorren bu eta Beñat Irasuegirentzat, azkenal-
alboan duela, ohi legez. bidez geratu behar badugu ere”. Hori dian “majo dirutu baita”.

Urriak 11, 2020


SAILAREN IZENA І 55

Hiru kolore
aukeran:
grisa, arrosa
eta berdea.
Modelo estua eta
zabala aukeran
kolore guztietan.
%100 kotoi organikoa.

Lurra
herriari Kamiseta
deika berriak!
Jaten dugun elikagai bakoitzarekin, Agroekologia mugimendua
nekazaritza eta gizarte eredu bat eta elkarlanean
bultzatzen ari gara. Beraz, jatea
bihur dezagun egunean hiru bider
egiten dugun plazerezko iraultza! 19,5 € Kamiseta erosita, 2 €-ko
ekarpena egingo diozu
agroekologia mugimenduari
Erosteko: argia.eus/azoka 943 37 15 45 eta beste hainbestekoa ARGIAri.

Urriak 11, 2020


Jakoba Errekondoren liburu berria

Etxeko
landareak

L
oreak etxeko poza dira. Ongi
zaintzen dituenak bizitzaren
edertasuna jasotzen du opari.
Liburu honek hobeto zaintzeko
gakoak emango dizkigu: zein
landare aukeratu txoko bakoitzerako,
gaixotasunei nola aurre egin,
landare bakoitza nola ureztatu,
ongarri naturalak nola egin, haziz
doan ahala nola birlandatu... maite
dugun landare hori nola ugaldu ere
ikasiko dugu. Zaintzen asmatzeko
beharrezkoena, lore bakoitza
ezagutzea da. Liburu honetan
deskubrituko dituzu bakoitzaren 25 €
jatorria, beharrak eta gustuak.
Bizitzaren ederra loratu dadila!
Orri kop.: 248
ErostEko
argia.eus/azoka
943 3 7 15 45

www.argia.eus www.bizibaratzea.eus