You are on page 1of 10

Sayadaw U Sı̄lānanda Wstęp

Co to jest kamma? Budda powiedział: „Mnisi, to


akt woli nazywam kammą.”
Popularne znaczenie kammy to „działanie” lub
Akt woli „robienie”, ale jako pojęcie techniczne, kamma ozna-
cza akt woli lub wolę. Gdy coś robisz, stoi za tym
Wprowadzenie do prawa kammy akt woli, i ten akt, ten umysłowy wysiłek, nazywa
się kammą. Buddha wyjaśniał, że mając wolę, dzia-
łamy następnie poprzez ciało, mowę i umysł. Cokol-
wiek robisz, jest w tym jakiś rodzaj kammy, umysło-
wego wysiłku, woli i aktu woli. Akt woli jest jednym
Przekład na język polski: z pięćdziesięciu dwóch stanów, które powstają wraz
Joanna Grabiak i Radosław Pasiok ze świadomością.
Jeśli nie jesteś zaznajomiony z terminem kam-
ma, to książeczka Akt woli. Wprowadzenie do Prawa
Kammy – mowy dhammy wygłoszone przez znane-
go birmańskiego mnicha Sayadaw U Sı̄lānandę stu-
Tytuł oryginału
dentom medytacji Vipassanā i Abhidhammy w latach
Volition. An Introduction to the Law of Kamma
1984 do 1988 w Ameryce – może ci ten termin przy-
1999
c Sayadaw U Silananda, USA. bliżyć.
Sayadaw U Sı̄lānanda jest opatem Dhammanan-
2008
c for Polish edition da Vihara w Half Moon Bay w Kalifornii oraz ducho-
wym kierownikiem Dhammachakka Meditation Cen-
Konsultacja merytoryczna: Joanna Grela ter, Theravada Buddhist Society of America i Ta-
thagata Meditation Center. Sławny birmański mistrz
Wszelkie prawa zastrzeżone. Proszę skontaktować się z
medytacji, Niezwykle Czcigodny Mahasi Sayadaw
wydawcą w celu uzyskania szczegółowych informacji.
Wszystkie książki wydawnictwa Inward Path Publisher wyznaczył go do udzielania nauk w Ameryce i pro-
przeznaczone są wyłącznie do darmowej dystrybucji. pagowania Dhammy na Zachodzie.
Od 1947 roku Sayadaw jest buddyjskim mnichem.
Wydawnictwo INWARD PATH PUBLISHER Posiada dwa tytuły Dhammācariya (Mistrz Dham-
P.O.Box 1034, 10830 Penang, Malaysia my) i uczył w Atithokdayone pāl.i University oraz
był zewnętrznym egzaminatorem na Wydziale Stu-
http://www.inwardpath.org
diów Orientalnych w University of Art and Sciences
e-mail: ijbook@inwardpath.org
w Mandalay w Birmie. Sayadaw był głównym kom-
Skład wykonano w systemie LATEX
pilatorem wszechstronnego Tipit.aka Pāl.i-Burmese
Dictionary oraz jednym z końcowych redaktorów
Pāl.i Texts, Commentaries, and Sub-Commentaries
na Szóstym Soborze Buddyjskim, który odbył się
w 1954 roku.
S Sayadaw jest autorem siedmiu naukowych ksią-
żek buddyjskich w języku birmańskim oraz angiel-
I see me smiling in your eyes skiej publikacji dotyczącej Czterech Podstaw Uważ-
But, you see me smiling in your heart ności, wydanej w 1990 roku.
A quiet pond reflects the great forest of life Od swojego przyjazdu do Ameryki w roku 1979
Deeds touch its heart that cannot disregard Sayadaw nauczał medytacji Vipassanā (medytacja
wglądu), Abhidhammy (buddyjskiej psychologii) i in-
Sabrina Ooi nych aspektów buddyzmu therawada oraz prowadził
odosobnienia medytacyjne w całym kraju oraz w Ja-
S ponii, Europie i Azji. Sayadaw z wielkim zaangażowa-
niem nauczał wielu studentów w języku angielskim,
birmańskim, pāl.i i sanskrycie. Ze względu na swoje
nauczycielskie umiejętności, cierpliwość i współczu-
cie, Sayadaw był przez nich uwielbiany.

1
Prawo kammy Przeznaczył dla niego specjalne miejsce w domu, tak
więc kiedy zobaczył, że pies poszedł się położyć na
Przedmiotem tego wykładu jest prawo kammy. kupie popiołu, bardzo go to zaniepokoiło. Doniesio-
Wielu ludzi, urodzonych jako niebuddyści, przycią- no mu, że Gotama powiedział psu coś nieprzyjemne-
gnęła do buddyzmu doktryna kammy, ponieważ wy- go, poszedł więc do Buddhy i zapytał go o to. Bud-
jaśnia ona takie zjawiska jak różnice osobowości i to, dha wyjaśnił mu, co się stało. Subha pomyślał sobie
dlaczego dobrzy ludzie doświadczają w tym życiu „Zgodnie z naukami brahminów, mój ojciec powinien
cierpienia. odrodzić się jako Brahma. Ale Gotama powiedział
Znam pewnego Włocha, który głęboko rozważał mi, że odrodził się w ciele psa. Gotama mówi nieroz-
odmienność i indywidualne różnice pomiędzy ludźmi. ważnie”. Wrócił do Buddhy, by z nim dyskutować.
Myślał o tym, pytał o to wielu ludzi, ale nie udawało Buddha zapytał czy jego ojciec wyjawił wszystkie
mu się znaleźć satysfakcjonującej odpowiedzi. Które- swoje bogactwa, a Subha odpowiedział, że faktycz-
goś dnia sięgnął po książkę o buddyzmie i przeczytał nie brakuje ogromnej ilości pieniędzy i nie wiadomo,
o prawie kammy. Gdy przeczytał zawarte tam wyja- gdzie ojciec je ukrył. Buddha polecił mu, by nakar-
śnienia, był nimi bardzo usatysfakcjonowany. Zdecy- mił psa późno w nocy, tuż przed snem, i zapytał go,
dował się na dalsze studia nad buddyzmem, a potem gdzie znajdują się te bogactwa.
wyjechał na Wschód by przyjąć buddyjskie święce- Subha pomyślał, że jeśli to, co mówi Buddha, jest
nia. Został mnichem buddyjskim i zmarł w wieku prawdą, odzyska wtedy majątek, a jeśli okaże się to
osiemdziesięciu lat jako mnich. Do buddyzmu przy- nieprawdą, oskarży Buddhę o kłamstwo.
ciągnęła go doktryna kammy. Przed pójściem spać Subha nakarmił psa i zapytał
Kamma nie jest sprawiedliwością moralną, ponie- go o nieujawnione bogactwa. Pies wstał i zaprowadził
waż to oznaczałoby, że ktoś stoi ponad istotami i osą- go do miejsca, gdzie bogactwa te były ukryte. Subha
dza je. W rzeczywistości nie ma nikogo, kto wyda- wykopał skarb i odzyskał go.
je osądy o poczynaniach istot, istnieje tylko moral- Subha udał się później do Buddhy i zapytał go,
ne prawo kammy. Kamma nie jest sprawiedliwością dlaczego ludzie różnią się od siebie, dlaczego jedni
moralną, nie jest również nagrodą ani karą. Zgod- mają długie życie, a inni mają krótkie. Spytał rów-
nie z tym prawem, jeśli wykonujesz dobre działania, nież, dlaczego niektórzy ludzie są wątli lub podatni
uzyskasz dobre skutki, a jeśli popełniasz złe uczynki, na choroby, podczas gdy inni są zdrowi; dlaczego nie-
rezultaty twoich działań będą złe. Jednak zarówno te którzy są brzydcy, a inni piękni; dlaczego niektórzy
dobre, jak i te złe skutki nie są przez nikogo dane mają tylko kilku przyjaciół, a inni wielu; dlaczego
i nie stanowią też nagrody czy kary. Kamma jest mo- niektórzy są bogaci, a inni biedni; dlaczego niektórzy
ralnym prawem, które nie wymaga prawodawcy. To rodzą się w sprzyjających warunkach, a inni nie; dla-
prawo, które obowiązuje w naturalny sposób. czego niektórzy rodzą się z wysoką inteligencją, a inni
Indywidualne różnice pomiędzy ludźmi były i są są tępi.
nadal strapieniem dla wielu myślicieli. Buddha odpowiedział na jego pytanie „O, mło-
W czasach Buddhy żył brahmin o imieniu Todey- dy człowieku! Istotom przynależą ich czyny, są one
ya. Był bardzo bogatym człowiekiem, milionerem, ale spadkobiercami swych czynów, posiadają uczynki
nie widział sensu w praktykowaniu szczodrości. Po- tak, jak posiadają rodziców, krewnych i schronie-
wtarzał „Jeśli dajesz, stajesz się biedny, więc lepiej nie. To uczynki odróżniają istoty na niższych pozio-
nie dawaj niczego”. Gromadził całe swoje bogactwo mach od istot doskonałych”. Buddha odpowiedział
dla siebie, aż stał się milionerem, a potem umarł jako bardzo krótko, a Subha nie zrozumiał, tak więc Bud-
milioner. Był tak przywiązany do swojego majątku, dha szczegółowo wyjaśnił prawo kammy.
że po śmierci odrodził się jako pies w swoim własnym Niektóre istoty lubią zabijać inne istoty i wpada-
domu. ją w nawyk zabijania. Po śmierci odradzają się one
Któregoś dnia Buddha wszedł do tego domu, w czterech niższych, godnych pożałowania stanach
a pies zobaczył go i zaszczekał na niego. Buddha od- – w świecie zwierząt, duchów, demonów i w piekle.
powiedział „A, Todeyya! Okazałeś mi brak szacunku A gdy odradzają się jako ludzie, ich życie jest krótkie.
jako człowiek, a teraz lekceważysz mnie szczekając na Ci, którzy nie zabijają istot, którzy mają współczu-
mnie. Odrodzisz się w piekle.” Gdy Buddha to powie- cie, mogą odrodzić się w świecie dewów (jako boskie
dział, pies pomyślał „Och, Gotama, ten który odszedł istoty). Jeśli odradzają się jako ludzie, cieszą się dłu-
w bezdomność, rozpoznał mnie” i był tak strapiony, gowiecznością.
że poszedł na kupę popiołu i położył się na niej. Buddha omówił następnie choroby i zdrowie. Nie-
Todeyya miał syna o imieniu Subha, który upodo- którzy ludzie powodują zranienia u innych istot, lu-
bał sobie tego psa, swojego ojca w nowym wcieleniu. bią krzywdzić innych. Z tego powodu odradzają się

2
w czterech godnych pożałowania stanach. A jeśli od- którzy pragną wiedzy, którzy zapytują o naturę rze-
rodzą się jako ludzie, są słabego zdrowia i są podat- czy, odradzają się w świecie dewów. A jeśli odrodzą
ni na choroby. Ci, którzy nie krzywdzą innych istot, się jako ludzie, są inteligentni. Więc jeśli chcesz być
odradzają się jako dewy lub, jeśli narodzą się jako inteligentny w przyszłym życiu, nie wahaj się zada-
ludzie, są obdarzeni dobrym zdrowiem. wać pytań. Wam, szczególnie Amerykanom, nie mu-
Dlaczego niektórzy ludzie są brzydcy, a inni pięk- szę o tym przypominać. Zadajecie dużo pytań i to
ni? Buddha wyjaśnił, że niektórzy ludzie łatwo wpa- jest dobra rzecz.
dają w gniew i z tego powodu odradzają się w czte- W ten sposób Buddha odpowiedział na pytania
rech niższych stanach. A jeśli odrodzą się jako ludzie, Subhy. Na podstawie prawa kammy możemy wnio-
są brzydcy. (Gniew sprawia, że wygląda się brzydko, skować o naszych przeszłych żywotach. Buddha po-
więc jeśli jesteś zły, spójrz na siebie w lustrze i zobacz wiedział, że istoty są właścicielami swych uczynków,
jak wyglądasz). Inni ludzie nie mają w sobie gniewu, właścicielami swej kammy. Jedynie kamma jest ich
nie wpadają łatwo w gniew i myśląc o innych są pełni własnością, nic więcej. Kamma jest niezwykle ważną
miłującej dobroci, zwanej mettā. Ci ludzie odradzają sprawą w buddyzmie.
się jako dewy lub, jeśli odradzą się jako istoty ludzkie, Co to jest kamma? Budda powiedział: „Mnisi, to
są wówczas piękni. Więc jeśli chcesz być piękny, przy- akt woli nazywam kammą”. Gdy coś robisz, stoi za
najmniej w przyszłym życiu - nie wpadaj w gniew! tym akt woli, i ten akt, ten umysłowy wysiłek, nazy-
Dlaczego niektórzy ludzie nie mają przyjaciół, in- wany jest kammą. Buddha wyjaśniał, że mając wo-
ni zaś mają ich wielu? Niektórzy ludzie są zazdrośni lę, działamy następnie poprzez ciało, mowę i umysł.
i z tego powodu odradzają się w czterech niższych Cokolwiek robimy, jest w tym jakiś rodzaj kammy,
stanach. A jeśli odrodzą się jako ludzie, mają nie- umysłowego wysiłku, woli i aktu woli. Akt woli jest
wielu przyjaciół lub wcale ich nie posiadają. Ci, któ- jednym z pięćdziesięciu dwóch stanów, które powsta-
rzy nie są zazdrośni, odradzają się jako dewy lub, ją wraz ze świadomością.
jeśli odradzą się jako ludzie, mają wielu przyjaciół. Gdy coś robimy, np. składamy ofiarę Buddzie, stoi
Można powiedzieć, odnosząc się do prawa kammy, że za tym akt woli, który skłania nas do dawania, i ten
ci, którzy nie potrafią mieć przyjaciół, byli zazdrośni akt woli nazywany jest kammą. Zatem kamma jest
w poprzednim życiu. przyczyną, nie skutkiem. Niektórzy ludzie mówią, że
Dlaczego niektórzy ludzie są bogaci, a inni biedni? kamma oznacza przyczynę, działania oraz ich efek-
Niektórzy ludzie są skąpi, nie chcą niczego dawać. ty. Ale w buddyzmie therawady kamma nigdy nie
Będąc skąpymi, a nie szczodrymi, mogą oni odrodzić oznacza efektu czy skutku. Kamma oznacza wyłącz-
się w czterech niższych stanach. A jeśli odradzają się nie przyczynę.
oni jako ludzie, są wówczas biedni. Ci, którzy dają Kamma należy do nagromadzeń1 mentalnych.
i są szczodrzy, stają się ludźmi bogatymi. A zatem, Mamy pięć zbiorów: materia, uczucia, percepcja, wy-
jeśli chcesz być bogaty, dawaj! twory umysłu i świadomość. Akty woli należą do zbio-
Buddha wyjaśnił wówczas dlaczego niektórzy lu- ru wytworów umysłu. Składnik wytworów umysłu,
dzie odradzają się w dobrych warunkach, podczas gdy jak inne stany mentalne, trwa jedynie przez krótką
inni rodzą się w niesprzyjającej sytuacji. Niektórzy chwilę. Powstaje, trwa tylko krótki czas i następnie
ludzie są bardzo dumni, spoglądają na innych z gó- zamiera. Lecz akt woli różni się od innych stanów my-
ry i mają dla nich niewiele szacunku. Z powodu owej ślowych tym, że pozostawia po sobie pewien poten-
fałszywej dumy tacy ludzie odradzają się w czterech cjał, nie zanika całkowicie. Pozostawia po sobie coś,
niższych stanach, a jeśli odrodzą się jako istoty ludz- pewną moc lub potencjał wywołania skutków w sytu-
kie, rodzą się w nieszczęśliwych warunkach. Ci, któ- acji, gdy okoliczności będą sprzyjać zaistnieniu tych
rzy nie mają w sobie fałszywej dumy, którzy są po- efektów. Kamma tworzona jest tu i teraz, ale jej skut-
korni, odradzają się jako dewy, chyba, że odrodzą się ki mogą pojawić się w tym życiu, następnym żywocie
jako istoty ludzkie – wtedy rodzą się w szczęśliwej lub którymś z kolejnych.
sytuacji. Kamma lub akt woli ma potencjał wywoływania
Dlaczego niektórzy ludzie są tępi, a inni inteli- skutków, a potencjał ten jest potężną siłą. Kamma
gentni? Buddha objaśnił, że niektórzy ludzie niepra- nie kończy się w chwili śmierci w tym życiu, przecho-
gnący wiedzy, nie mają woli zadawania pytań, nie dzi dalej. Nie możemy jednak powiedzieć, że gdzieś
chcą poznać naturę rzeczy. Bez świadomości czym ją przechowujemy w naszym ciele czy świadomości,
jest właściwe prowadzenie się, ci pozbawieni wiedzy ponieważ wszystko jest nietrwałe i ciągle się zmienia.
ludzie podejmują niewłaściwe działania i z tego po- 1
sanskr. skandha, nagromadzenia tworzą każdą istotę, ina-
wodu mogą odrodzić się w czterech niższych stanach. czej określane są jako zbiory, skupiska lub składniki (przyp.
A jeśli odradzają się jako ludzie, są wówczas tępi. Ci, tłum.)

3
Tak samo kamma jest nietrwała i również zanika, lecz Nie wszystko jednakże dzieje się z powodu kam-
pozostawia pewien potencjał w kontinuum istot tak, my. Mówimy czasem, że wszystko wynika z kammy,
że kiedy powstaną sprzyjające dla nich okoliczności, że „to nasza kamma i z jej powodu spotkać musi
skutki te się pojawią. nas to lub tamto”. Mimo, że kamma to prawo rzą-
Tak więc kamma nie jest nigdzie przechowywa- dzące całym wszechświatem, jest to zaledwie jednym
na, ale gdy znika, zostawia potencjał dla pewnych z tych praw. Życiem istot rządzą również inne natu-
skutków, podobnie jak drzewo ma potencjał wyda- ralne i psychiczne prawa.
nia owoców. Na początku na drzewie ich nie ma, ale Dodatkowo powinniśmy rozróżnić skutki przeszłej
kiedy przychodzi stosowny czas, owoce się pojawiają. kammy od obecnej. Obecna kamma nie jest skutkiem
Istnieje stare buddyjskie porównanie ze słońcem, przeszłej kammy. Skutkiem przeszłej kammy jest wy-
krowim łajnem i klejnotem (działającym jak szkło nikająca z niej świadomość, nazywana vipāka. Świa-
powiększające). Gdy świeci słońce i przyłożysz szkło domość ta stanowi owoc przeszłej kammy, ale nie
powiększające do krowiego łajna, uzyskasz ogień. Nie wpływa ona na podejmowane przez nas działania, za-
można powiedzieć, że nowy ogień krył się w krowim równo kusala (właściwe) jak i akusala (niewłaściwe).
łajnie, słońcu czy szkle powiększającym. Ale gdy ze- Kamma, kusala lub akusala, nie jest skutkiem prze-
stawimy te rzeczy razem, otrzymamy ogień. Okolicz- szłej kammy; należałoby powiedzieć raczej, że gro-
ności sprzyjały temu, by on się pojawił. Podobnie jest madzisz nową kammę w obecnym życiu i to da efekty
ze skutkami kammy. w przyszłości.
Kamma i jej skutki nie są tym samym. Nie jest Kamma dzieli się na różne grupy i rodzaje. Jed-
tak, że kamma stopniowo dojrzewa i przeradza się nym z podziałów kammy jest podział na kammę do-
w skutki. Jedna z filozofii hinduistycznych uczy, że brą i złą. Istnieje dziesięć dobrych kamm, dziesięć
skutek od początku zawarty jest w kammie w nie- dobrych aktów woli, czy też czynów. Są one dobre,
przejawionej formie, i że kamma dojrzewając prze- ponieważ pojawiają się wraz z pozytywnymi stana-
radza się w efekt. Tak więc przyczyna i skutek są mi umysłu, dobrymi składnikami mentalnymi i dają
w tej filozofii zasadniczo tym samym. Ale buddyzm dobre skutki.
się z tym nie zgadza. Uczy, że kamma i skutek są Pierwszą dobrą kammą jest szczodrość, czyli da-
względem siebie rozłączne, chociaż skutek nie istnie- wanie. Powinniśmy praktykować szczodrość, ponie-
je bez kammy. Skutek całkowicie od niej zależy, ale waż przez dawanie innym tego, co mamy, zyskuje-
nie istnieje on w kammie, ani też kamma nie istnieje my kusala, czyli zasługę. Ta kusala kamma da efek-
w skutkach. Kamma i jej efekty należą do różnych ty w przyszłych życiach. Szczodrość pomaga rów-
okresów czasu. Skutki rodzą się całkowicie zależnie nież praktykować nieprzywiązywanie się. Mógłbym,
od kammy wytworzonej w przeszłości, gdy zaistnieją na przykład, być przywiązanym do tego magnetofo-
okoliczności sprzyjające ich pojawieniu się (jak słoń- nu. Jeśli oddam go komuś innemu, nie pozbędę się
ce, łajno i szkło). jedynie urządzenia, ale również mojego przywiąza-
Technicznym określeniem skutków kammy jest nia do niego. Bez przywiązania, zwanego lobha, nasz
vipāka. Kamma, czy też akty woli z przeszłości, pozo- umysł jest wyzwolony, czysty i spokojny. Z tego po-
stawiają potencjał dla wydania owoców, czyli vipāka, wodu zachęca się ludzi do jak najczęstszego prakty-
by zaistniały w teraźniejszości. Ale przeszła kamma kowania dawania (dāna).
nie ma wpływu na obecne akty woli. Nasza reak- Drugą dobrą kammą jest moralność, która ozna-
cja na przeszłe skutki wywoła dobre lub złe skutki cza przyjmowanie wskazań i ich przestrzeganie.
w przyszłości, zależnie od natury aktu woli. Jeśli re- Świeckich buddystów obowiązuje minimum pięć
agujemy z, jak to nazywamy, właściwą uwagą (yoniso wskazań: nie zabijać, nie kraść, nie angażować się w
manasikāra), wówczas skutek czy owoc w przyszłości niewłaściwe zachowania seksualne, nie kłamać i nie
będzie dobry. Ale gdy działamy z niewłaściwą uwa- narkotyzować się. W czasie odosobnień dodajemy do
gą (ayoniso manasikāra), wówczas przyszły skutek tego trzy dalsze wskazania i mamy ich osiem. Te do-
czy owoc takiego aktu woli będzie zły. Nie można datkowe, to powstrzymywanie się od jedzenia po po-
więc wiele zrobić w sprawie owoców przeszłej kammy, łudniu, od słuchania muzyki i noszenia ozdób oraz od
ale można na nie zareagować z właściwą uwagą i w wysokich i luksusowych łóżek i krzeseł. Moralność,
ten sposób otrzymać pozytywne skutki w przyszło- zwana sı̄la, jest podstawą samādhi, czyli medytacji.
ści. Właściwa uwaga pozwoli nam wytworzyć dobrą Trzecią dobrą kammą jest medytacja, trening
kammę, natomiast niewłaściwa uwaga wywoła nega- umysłu. Jest to najlepsza kamma, jaką można wy-
tywną kammę. Przyszłe skutki, czy też owoce, zależą tworzyć w tym życiu: praktykować medytację vipas-
od naszych obecnych aktów woli (kamma). sanā.

4
Czwartą dobrą kammą jest poszanowanie, darze- Tak zatem wygląda dziesięć dobrych kamm. Wła-
nie szacunkiem innych ludzi, szczególnie starszych. ściwie można je podzielić na trzy kategorie: szczo-
Na Wschodzie to, że młodsi szanują starszych, uwa- drość, moralność i medytację.
ża się za oczywiste. W ten sposób relacje pomię-
dzy rodzicami i dziećmi oraz pomiędzy nauczycielami 1. Poszanowanie i służenie zawarte są w moralno-
i uczniami opierają się na poszanowaniu. ści (sı̄la);
Piątą dobrą kammą jest służenie, robienie czegoś 2. Dzielenie się i radowanie z zasług innych zawar-
dobrego dla innych, na przykład pomoc starszej pani te są w szczodrości (dāna); oraz
przy przejściu przez jezdnię, poniesienie jej ciężkich 3. Słuchanie Dhammy, wygłaszanie mów Dham-
rzeczy. Innym rodzajem służby jest służenie Buddzie, my i umacnianie poglądu mogą zostać za-
Dhammie i Sandze. Gdy sprzątamy lub remontujemy klasyfikowane do medytacji, praktyki umysłu
klasztor, jest to właśnie dobra służba. (bhāvanā).
Szóstą dobrą kammą jest dzielenie się zasługą.
Gdy zgromadziliśmy jakąś zasługę, powinniśmy po- Przyjrzyjmy się teraz złym kammom. Złe kam-
dzielić się nią z innymi istotami. Dzielenie się za- my to te uczynki, które dają złe skutki, te, którym
sługą samo w sobie jest zasługą, a dzielimy się nią towarzyszą niewłaściwe stany umysłu.
ze wszystkimi istotami. Dzielenie się zasługą nie Pierwszą ze złych kamm jest zabijanie, zabijanie
oznacza, że oddajemy jakąś część naszych zasług in- istot.
nym istotom ale, że dajemy im szansę samodzielne- Drugą jest kradzież, branie tego, co nie zostało
go zdobycia zasług. Któregoś razu pewien człowiek nam darowane.
zapytał Pacceka Buddhę2 czy zasługi się zmniejsza- Trzecią jest niewłaściwe seksualne prowadzenie
ją, gdy ktoś oddaje je innym ludziom. Pacceka Bud- się.
dha odparł: „Jeśli masz świeczkę i jeśli odpalisz od Czwartą jest kłamanie.
niej inną świeczkę, to płomień pierwszej świeczki nie Piątą jest zniesławienie, obmowa.
zmniejsza się, gdy zapala ona następną. Właściwie, Szóstą jest szorstka, niemiła mowa, lżenie -
dzięki nowo zapalonej świeczce, robi się jaśniej. W ten wszystko to jest złą kammą.
sam sposób, jeśli dzielisz się zasługą, to ona się nie Siódmą jest mówienie o rzeczach błahych, czcza
zmniejsza, lecz powiększa, bo zyskujesz nową”. paplanina nie mająca wartości i sensu.
Siódmą dobrą kammą jest radowanie się zasłu- Ósma, to pożądliwość, czyli chęć posiadania wła-
gami innych. Oznacza to mówienie „Sādhu, sādhu, sności innej osoby. W pāl.i nazywamy to Visama lo-
sādhu”, co znaczy „dobrze zrobione”, gdy inni czy- bha, co oznacza zniekształcone pożądanie. Pragnienie
nią rzeczy prowadzące do gromadzenia zasług. Gdy to nie dotyczy naszej własności. Pożądliwość oznacza
inni ludzie dzielą się z tobą zasługą, mówisz „Sādhu, tutaj, że chcemy posiąść własność kogoś innego, a to
sādhu, sādhu”, co oznacza, że radujesz się z ich za- jest bardzo zła forma pożądania.
sługi i przez tę radość sam ją zyskujesz. Dziewiątą formą złej kammy jest zła wola lub do-
Ósmą dobrą kammą jest słuchanie Dhammy. To sa. Jest to pragnienie ranienia innych ludzi, chęć ich
dobra zasługa, dobry uczynek. Słuchając Dhammy skrzywdzenia.
poznajesz ją, a kiedy będziesz ją znał, unikniesz wy- I w końcu dochodzimy do dziesiątej negatywnej
konywania niewłaściwych działań, a podejmował bę- kammy, którą jest zły pogląd. Obejmuje on przeko-
dziesz działania właściwe. nanie, że rzeczy są trwałe, że mogą dawać pełną sa-
Dziewiąta dobra kamma związana jest z ósmą, a tysfakcję, oraz że istnieje dusza lub jaźń.
jest nią mówienie o Dhammie, dawanie mów Dham- To było dziesięć złych kamm, dających złe skutki,
my. Tak więc w tej chwili my wszyscy tworzymy do- których powinniśmy unikać, jeśli nie chcemy doświad-
brą kammę. czać ich rezultatów. Mówi się, że powstrzymywanie
Dziesiąta, a zarazem ostatnia dobra kamma nazy- się od tych kamm jest dobrą kammą — wystrzega-
wana jest umacnianiem poglądu. Oznacza to uświa- nie się zabijania, kradzieży i wszystkich innych złych
domienie sobie, że kamma jest całkowicie naszą wła- kamm jest w rzeczywistości dobra kammą. Powinni-
snością, że jedynie my jesteśmy właścicielami naszych śmy uznać prawo kammy i to, że odpowiedzialność za
uczynków i że nikt inny nie jest odpowiedzialny za kammę spoczywa całkowicie na nas. To jest bardzo
nasze działania, naszą kammę. ważne w buddyzmie i tworzy dobrą kammę nazywaną
2 umacnianiem poglądu.
sanskr. Pratjekabuddha, istota, która osiągnęła oświecenie
samodzielnie (przyp. tłum.) Wiedza o kammie prowadzi do spokoju, który sta-
nowi jeden z siedmiu czynników oświecenia. Aby go

5
doświadczyć, trzeba wykonywać wiele działań, a roz- Nie musimy bać się, że ktoś dokona nad nami sądu
ważanie kammy, jako swojej własności, jest jedną lub ześle nas do piekieł. Zgodnie z buddyjskimi na-
z nich. Czasami jesteśmy wzburzeni i niespokojni po- ukami nikt, oprócz nas samych, nie może wysłać nas
nieważ nie dostajemy tego, czego chcemy, albo mamy do piekła, my sami możemy też wysłać się do świata
to, czego byśmy nie chcieli. W takich sytuacjach roz- dewów.
ważanie kammy pomoże nam pozbyć się niepokoju Wiedza o prawie kammy i wiara weń stanowi pod-
i uzyskać w ten sposób wewnętrzny spokój, ponie- stawowe wymaganie dla buddysty. Tanungpulu Say-
waż nie da się zrobić niczego, aby zmienić przeszłą adaw bardzo to podkreślał. Dzięki tej wierze i wiedzy
kammę. Musimy poradzić sobie z tym, co się pojawia robi się rzeczy przynoszące zasługę, a czyny te przy-
na skutek naszych przeszłych aktów woli, przeszłej noszą największą zasługę jeśli robimy je z wiedzą o
kammy. kammie i świadomością jej skutków. Jeśli w czasie
Rozważanie kammy to dobry sposób, aby uwolnić wykonywania pozytywnego działania przywołujemy
się od urazy. Czasem, gdy praktykujemy medytację na myśl wiedzę o kammie, wówczas mówi się, że na-
miłującej dobroci, jak na ironię zaczynamy czuć ura- sze uczynki mają trzy właściwe korzenie, którymi są
zę, ponieważ nakłania się nas do wysyłania myśli o nielgnięcie, nie-gniew i nie-złudzenie. Jeśli towarzyszą
miłującej dobroci komuś, kto być może nas nienawi- one naszym przynoszącym zasługę uczynkom, przy-
dzi. Jednym ze sposobów wykorzenienia urazy jest niosą one skutki w przyszłych żywotach i odrodzimy
rozważanie kammy jako czegoś, co jest naszą własno- się jako osoba obdarzona tymi korzeniami. Takie oso-
ścią. Rozmyślamy: by mogą osiągnąć dźhanę 3 lub nibbānę w obecnym
życiu. Niezwykle istotne jest więc, abyśmy pamiętali
„Odrodziłem się tutaj wskutek mojej o kammie w czasie wykonywania pozytywnych dzia-
własnej kammy, a ta druga osoba znaj- łań.
duje się tu z tej samej przyczyny i nic
nie mogę na to poradzić. Ale żywiąc
urazę do tej osoby tworzę nową akusala Pytania i odpowiedzi
kamma, która doprowadzi do złych skut-
ków w czterech pożałowania godnych sta- P: Czy dzielenie się zasługami ma zainspirować
nach”. innych do tego, by samodzielnie je zdobywali?
O: Tak, kiedy jesteś zadowolony z uczynków in-
Rozważając w ten sposób kammę, można pozbyć się nych ludzi, które przynoszą im zasługę, to owo za-
urazy. dowolenie samo w sobie jest zasługą. Takie dzielenie
Wiedza o kammie wzmacnia zaufanie do samego się zasługami jest najbardziej efektywne w przypad-
siebie. Ponieważ kamma jest nasza, to my jesteśmy ku osób, które odeszły. Na przykład, ktoś po śmierci
architektami naszego życia. Aby uzyskać dobre skut- odradza się jako głodny duch, peta 4 . Jeśli inni lu-
ki, musimy polegać na sobie, nie na innych — musi- dzie, krewni, postępują w sposób przynoszący zasługę
my wytworzyć dobrą kammę samodzielnie. Ponieważ i dzielą ją z tym duchem (mówiąc: „niechaj duch ten
istoty doświadczają skutków zależne od ich kammy, przyjdzie tu i raduje się naszymi dobrymi czynami”),
nikt nie może pomóc im w tym, aby te skutki osią- wówczas duch ten słysząc to i radując się z ich uczyn-
gnęły. Wiedza o kammie oprócz tego, że uczy nas po- ków, może natychmiast doświadczyć wypływających
legania na sobie, rozwija poczucie indywidualnej od- z tego dobrych skutków. Peta osiąga dobre skutki na-
powiedzialności. Jesteśmy odpowiedzialni za siebie — tychmiast, ale my w tym życiu nie uzyskamy ich tak
za wszystko, co mamy lub co zrobiliśmy w tym życiu, szybko.
odpowiadamy wyłącznie my sami. Dobre okoliczno- Istnieje pewna historia o krewnych króla Indii
ści, które napotykamy, są skutkiem tego, co zrobili- Bimbisary, który został uczniem Buddhy i osiągnął
śmy w przeszłości. Tak samo jesteśmy odpowiedzialni pierwszy poziom świętości. W poprzednim życiu miał
za to, że doświadczamy niesprzyjających okoliczno- on wielu krewnych, którzy popełnili złe uczynki. Pew-
ści. ni ludzie przygotowywali jedzenie by ofiarować je san-
Tak więc jeśli chcemy otrzymać dobre skutki, po- dze, której przewodził Buddha, a krewni Bimbisary
winniśmy wytwarzać jedynie dobrą kammę. W ten w nieuczciwy sposób zagarnęli część tego jedzenia. Z
sposób wiedza o kammie daje nam pocieszenie i na- tego też powodu odrodzili się jako głodne duchy, któ-
dzieję, ponieważ będziemy mogli polegać na sobie sa- rym zawsze brak schronienia i pożywienia. Bimbisara
mych i kształtować nasze przyszłe żywoty, wytwarza- 3
w pāl.i jhāna (przyp. tłum.)
jąc dobrą kammy. Tak więc kamma nie jest losem czy 4
w sanskrycie preta (przyp. tłum.)
przeznaczeniem, ponieważ możemy uniknąć skutków
złej kammy, wytwarzając dobrą kammę w tym życiu.

6
ofiarował jedzenie Buddzie i te głodne duchy oczeki- Oba zanikają, ale kamma jest stanem mentalnym,
wały, że podzieli się on z nimi swą zasługą. Ale Bim- który pozostawia pewien potencjał dla skutków w
bisara nie wiedział o dzieleniu się zasługami i duchy przyszłości.
niczego nie dostały. Wywołało to w nich gniew i w
nocy ukazały się one królowi w przerażającej postaci. P: Czy negatywne stany umysłu, takie jak gniew
Król opowiedział o tym Buddzie następnego ranka, a lub zła wola, zawsze prowadzą do złych skutków?
Buddha poradził Bimbisarze, by dzielił się zasługami O: Tak, ale skutki te mogą mieć różną siłę, w za-
ze swoimi krewnymi, gdy robi dobre uczynki. Bim- leżności od intensywności odczuwanego gniewu lub
bisara posłuchał jego rady i w szczególny sposób de- złej woli. Czasem myśl wynikająca ze złej woli lub
dykował im swoje zasługi. Powiedziały one, „Sādhu, gniewu jest płytka, przelotna, wówczas jej skutki nie
sādhu, sādhu” i doświadczyły natychmiast dobrych będą zbyt wyraźne. Ale czasem moc myśli jest tak
skutków tego działania. ogromna, że faktycznie może popchnąć nas do za-
bójstwa i wtedy spotkamy się z bardzo negatywnymi
P: Czy możemy uciec od skutków złej kammy? skutkami. Teksty mówią, że zabicie krowy jest gor-
O: Istnieją różne kammy. Niektóre z nich przy- sze od zabicia psa lub kota, ponieważ wymaga więcej
noszą skutki w następnym życiu, inne w jeszcze dal- wysiłku, gdyż jest to większe zwierzę. Gdy zabija-
szych. Każdy z nas zgromadził pewną ilość kamm, my niemoralna istotę, doświadczamy mniejszych ne-
które dadzą skutki w przyszłych życiach. Tkwimy w gatywnych rezultatów. Jeśli zabijamy złego człowie-
tej saṁsāra (samsarze, czyli cyklach odrodzeń) od ka, akusala nie będzie aż tak zła, jak wtedy, gdy po-
wielu kalp i dokonywaliśmy dobrych rzeczy i złych zbawilibyśmy życia kogoś cnotliwego. Tak więc skutki
rzeczy. Niektóre z tych kamm mogły przynieść już naszych działań mogą być różne, zależnie od sı̄la oso-
określony skutek, ale niektóre jeszcze go nie dały. Na by zabijanej i od wysiłku włożonego w akt zabijania.
swą szansę wydania owoców oczekują zarówno dobre, Istnieją różne stopnie kusala i akusala kammy, które
jak i złe kammy. Złe kammy przynoszą skutki, gdy owocują odpowiadającymi im skutkami.
nadarzy się odpowiednia okazja, czyli gdy pojawią
się ku temu sprzyjające okoliczności. Jeśli teraz wy-
twarzamy złą kammę, bardziej prawdopodobne jest,
Zrozumienie prawa kammy
że zaowocuje zła kamma z przeszłości. Ale jeśli tu i Chciałbym przedstawić wam kilka definicji wyra-
teraz tworzymy dobrą kammę, możemy zablokować żeń, których będę używał w tej części wykładu. Moż-
złą kammę z przeszłości, choć nie zostanie ona całko-na je znaleźć również w Buddhist Dictionary 5 zreda-
wicie usunięta. Dlatego mówi się, żeby czynić dobro. gowanym przez Nyanatilokę.
Pewnego razu Buddha przedstawił to w formie Używając terminu citta mam na myśli świado-
pewnego porównania. Jeśli do filiżanki z wodą wsy- mość. Istnieje 89 typów świadomości (lub 121 wg in-
piemy łyżeczkę soli, woda stanie się bardzo słona. Ale
nej klasyfikacji). Przez cetasika rozumiem czynniki
gdy wsypiemy tę samą ilość soli do jeziora, będzie lub składniki mentalne związane z powstającą jed-
ona niewyczuwalna. W ten sposób, mając dużą ilość nocześnie świadomością (citta) i uwarunkowane jej
dobrej kammy, można przeciwdziałać albo osłabiać istnieniem. Kolejne wyrażenie, rūpa, oznacza formę,
efekty złej kammy. materię lub cielesność. Abhidhamma opisuje wszyst-
Dopiero gdy osiągniemy stan Arahanta (tego, któ- kie zjawiska w tych właśnie trzech aspektach: citta,
ry osiągnął najwyższy poziom rozwoju duchowego, cetasika i rūpa. Czynniki mentalne zawierają uczu-
jest wolny i już się nie będzie odradzał), możemy cia, postrzeganie oraz 50 tworów umysłowych, co ra-
całkowicie wykorzenić skutki wszystkich kamm. Ale zem daje 52 składniki mentalne.
można też zatrzymać efekty złej kammy robiąc dobre Kolejnym wyrażeniem, którego będę używał, jest
uczynki, przez co stwarzamy warunki niesprzyjające cetanā. Cetanā, oznaczająca akt woli lub wolę, sta-
temu, by zła kamma z przeszłości zaowocowała. nowi jedną z siedmiu cetasika nierozerwalnie zwią-
zanych z całą świadomością. Owe siedem cetasika
P: Czy skutki i działania są odrębnymi stanami
to: wrażenia zmysłowe lub umysłowe (phassa), uczu-
świadomości?
cia (vedanā), postrzeganie (saññā), akt woli (ce-
O: Zgodnie z Abhidhammą są one odrębnymi
tanā), koncentracja (ekaggatā), żywotność (jı̄vita)
stanami mentalnymi. Istnieją cztery rzeczywistości:
oraz uważność (manasikāra).
świadomość, stany mentalne, materia i nibbāna. Sta-
5
ny mentalne pojawiają się wraz ze świadomością w Buddhist Publications Society, Kandy, Sri Lanka, 1980
tym samym czasie, a kamma jest jednym z nich. Men-
talnemu stanowi kammy towarzyszy świadomość.

7
Na koniec objaśnię jeszcze jedno wyrażenie. Mi- w pewnym sensie może się nim wydawać. Kamma to
mo, iż używam palijskiej formy tego słowa, kam- nie los w znaczeniu czegoś narzuconego nam przez
ma, znacie już prawdopodobnie jego sanskrycki od- jakiś zewnętrzny czynnik, jest jednak ważnym wy-
powiednik — karma. W języku pāl.i występujące ra- znacznikiem naszego życia i przyszłych żywotów.
zem spółgłoski upodabniają się do siebie, przez co Istnieje jeszcze jedna rzecz, której nie powinno się
„r ” i „m” przechodzi w „mm”. Oba słowa oznaczają łączyć z doktryną kammy — to idea zbiorowej czy też
jednak dokładnie to samo. wspólnej kammy. Sytuacja, w której zbiorowa kamma
Co to jest kamma? Kamma zasadniczo ozna- wpływa na jakąś grupę ludzi, jest niemożliwa. Może
cza działanie lub czyn. Ogólnie rzecz biorąc, kamma się jednak zdarzyć, że grupa ludzi robiąca coś wspól-
określa czynność, zajęcie, działanie lub uczynek, ale nie doświadczy razem skutków swojej indywidualnej
w sensie buddyjskim definiowana jest jako coś, przez kammy. W takim przypadku mamy do czynienia z od-
co podejmuje się działania lub to, w wyniku czego działywaniem kammy indywidualnej.
działania są podejmowane. Samych działań nie okre- Prawo kammy to prawo przyczyny i skutku, któ-
śla się mianem kammy. re mówi, że tam, gdzie jest przyczyna, jest też skutek
Kiedy coś robimy, w naszym umyśle powstaje pe- — żaden skutek nie powstaje bez przyczyny. Mogli-
wien rodzaj świadomości i świadomości tej towarzy- byśmy opisać kammę jako prawo akcji i reakcji: każda
szy coś, co nazywamy aktem woli, cetanā i ta właśnie akcja pociąga za sobą reakcję.
cetanā zwie się kammą. Buddha powiedział wprost: Działanie kammy jest prawem naturalnym, takim
jak grawitacja. Nikt nie może tego prawa zmienić, na-
„Akt woli (cetanā) nazywam kammą. Po- wet sam Buddha. Według starej przypowieści6 Bud-
przez niego podejmuje się działania cia- dha nie mógł uratować swoich krewnych przed zamor-
łem, mową i umysłem”. dowaniem — nie mógł uchronić ich od doświadczenia
Gdy podejmujemy jakiekolwiek działanie, w naszym skutków ich własnej kammy.
umyśle powstaje rodzaj świadomości — właściwej lub Pierwszym czynnikiem Ośmiorakiej Ścieżki jest
niewłaściwej — i świadomości tej towarzyszy akt wo- Właściwy Pogląd, natomiast jednym z podstawo-
li, cetanā, i to cetanā nazywamy kammą. Tak więc wych składników Właściwego Poglądu jest zrozumie-
kamma to akt woli w naszym umyśle, związany z wła- nie prawa kammy.
ściwymi lub niewłaściwymi citta. Akt woli (cetanā) Czy zatem wszystko wynika z kammy? W Bud-
towarzyszy każdemu rodzajowi świadomości, jest jed- dhist Dictionary Czcigodny Nyanatiloka pisze: „Cał-
nym z siedmiu cetasika związanych z wszystkimi 81 kowicie błędne jest przekonanie, że według nauk bud-
lub 121 rodzajami świadomości. Ale przez kammę dyjskich wszystko jest skutkiem naszych wcześniej-
rozumiemy cetanā, które towarzyszą jedynie właści- szych działań”. Czyny wolicjonalne [akty woli] —
wym lub niewłaściwym rodzajom świadomości. Tak właściwe bądź niewłaściwe — nie są skutkiem wcze-
więc cetanā towarzyszące właściwym lub niewłaści- śniejszych działań, ponieważ same w sobie są działa-
wym citta nazywane są kammą. niem. Oznacza to, że przeszła kamma nie ma wpływu
Być może znane wam jest pojęcie dwunastu na akt woli.
ogniw współzależnego powstawania, gdzie mówi się o Istnieje kilka kategorii citta, czyli świadomości.
saṅkhāra, czyli wytworach umysłu. Wytwory umysłu Jeden nazywany jest wynikowym. Świadomość wy-
oznaczają tu tak naprawdę kammę, która daje skutki nikowa jest skutkiem kammy, natomiast inne typy
w tym życiu lub w przyszłych żywotach. Tak więc ma- świadomości nimi nie są. A zatem nie wszystko wy-
my do czynienia z następującym łańcuchem: od nie- nika z kammy.
wiedzy zależą wytwory kammy; od wytworów kam- Na przykład widzimy coś, czego pożądamy i owa
my zależy świadomość; od świadomości zależą umysł świadomość widzenia jest skutkiem kammy. Jednak
i materia; od umysłu i materii zależą bramy sześciu nasza reakcja na to postrzeganie, czy na ten obiekt,
zmysłów; od bram zmysłów zależy kontakt; od kon- nie stanowi już rezultatu kammy. Jest nową kammą,
taktu zależy uczucie; od uczucia zależy pożądanie; od którą w tym momencie tworzymy. Postrzeganie po-
pożądania zależy lgnięcie; od lgnięcia zależy proces żądanego obiektu stanowi efekt dobrej kammy, zaś
stawania się; od procesu stawania się zależy odrodze- postrzeganie niepożądanego obiektu — złej. Jeśli wi-
nie; zaś od odrodzenia — starzenie się i śmierć. dzimy piękną różę, jest to skutek dobrej kammy. Sa-
Zanim przejdę dalej chciałbym wspomnieć o tym, ma róża nie stanowi wszakże kammy — jest po pro-
że kamma nie jest skutkiem określonego działania stu tworem natury. To świadomość postrzegająca tę
lecz jego przyczyną mimo, że zwykle używamy te- 6
Zob. Buddhist Legends, Część 2, str. 30-46; wyd. Pāl.i Text
go pojęcia właśnie w znaczeniu skutków. Kamma Society.
nie jest również losem czy przeznaczeniem mimo, że

8
różę jest skutkiem dobrej kammy. Później następu- Kamma utrudniająca przypomina kammę wspo-
je nasza reakcja. Jeśli lgniemy do tego kwiatu, na- magającą, ale w odwrotnym sensie — może ingerować
sza reakcja jest niewłaściwa (akusala); jeśli reaguje- w skutki innej kammy.
my postrzegając prawdziwą naturę róży — fakt, że Kamma destrukcyjna to taka, która niszczy skut-
jest ona nietrwała, pozbawiona jaźni oraz że podlega ki innej kammy. Wszystkie z tych kamm mogą być
prawom powstawania i zaniku — wówczas nie lgnie- dobre lub złe, kusala lub akusala.
my do niej, co jest właściwe (kusala). Tak więc nasza Ze względu na wagę skutków mamy kammę:
reakcja jest z rodzaju kusala albo akusala i to ona da
skutki w przyszłości. Wszystko, na co napotykamy 1. ciężką,
w tym życiu, stanowi skutek kammy z przeszłości, 2. bezpośrednią,
natomiast nasza reakcja na te zjawiska już nim nie 3. nawykową i
jest. Jest nową kammą. 4. zastępczą.
Kto wobec tego wytwarza kammę? Kogo cieszą
lub trapią skutki kammy? To bardzo trudno wyja- Kamma ciężka to kamma niezwykle poważna. Cięż-
śnić, ponieważ buddyzm nie akceptuje koncepcji oso- ką akusala kamma mogłoby być zabicie swojej mat-
ki lub ojca; właściwą, czyli kusala kammą, mogłoby
by, istnienia bądź Ātmana (w pāl.i: atta oznacza jaźń
lub duszę) wewnątrz nas. A mimo to mówi się, że je- być osiągnięcie jhāny (wyższych stanów świadomości
śli postępujemy dobrze, doświadczymy dobrych skut- medytacyjnej). Jeśli zabijesz swoich rodziców, możesz
ków w przyszłości itp. Ten pozorny paradoks wyja- być pewny, że odrodzisz się w najniższym z piekieł; je-
śnia fakt, iż buddyzm dopuszcza istnienie zarówno śli umrzesz w nieporuszonym stanie medytacji jhāna,
tożsamości jak i różnorodności. Istnieje pewna cią- odrodzisz się w świecie Brahmy.
głość, ale żaden niezmienny umysł czy materia nie Kamma bezpośrednia to kamma wytworzona
istnieje przez dłuższy czas. W każdym momencie za- w chwili śmierci.
nika i powstaje nowy umysł i nowa materia. Tak więc Kamma nawykowa to kamma, którą tworzy się
poprzez codzienne nawyki, np. praktykowanie medy-
mamy do czynienia z ciągłością istnienia, ale nic nie
tacji każdego dnia lub codzienne dokonywanie jakichś
jest takie samo jak to, co istniało przedtem; nic nie
przenosi się z obecnej chwili do następnej. czynów akusala.
Z tego względu na ostatecznym poziomie, nie ist- Kamma zastępcza to ta, która da skutki wówczas,
nieje nikt, kto wytwarza kammę, ani kto doświadcza gdy nie ma trzech wymienionych powyżej.
jej skutków, ponieważ nie ma tego, kto robi ponad Spośród dwóch rodzajów kamm — ciężkiej i bez-
robieniem, ani doświadcza skutków ponad wystąpie- pośredniej — ciężka kamma da skutki w następnym
niem tych skutków. Poza samym działaniem nie ma życiu. Kiedy mamy do czynienia z kammą bezpośred-
nikogo, kogo można by nazwać sprawcą działania. W nią i nawykową, skutki da bezpośrednia. Jeśli zaś ma-
potocznym znaczeniu możemy oczywiście mówić, że my kammę nawykową i zastępczą, najpierw zaowo-
cuje nawykowa. Kamma bezpośrednia jest niezwykle
istoty doświadczają skutków swojej dobrej i złej kam-
my, ale wyrażenie „istota” stosuje się tylko dla wy-istotna, ponieważ, wytworzona w ostatnich chwilach
gody. przed śmiercią, determinuje najbliższe wcielenie. Ist-
nieje taka opowieść o złym człowieku, który przez
całe życie polował na zwierzęta. Za zabicie tylu istot
Klasyfikacja kammy miał się odrodzić w pożałowania godnym stanie. Ale
jego syn był arahantem i w ostatnich chwilach jego
Kammę można klasyfikować ze względu na funk- życia pomógł mu osiągnąć lepsze odrodzenie.
cję, wagę skutków, czas wystąpienia skutków oraz Jeśli chodzi o czas owocowania kammy, mamy
miejsce, gdzie skutki te zachodzą. Pierwszy podział kammę, która skutkuje:
odnosi się do funkcji:
1. w obecnym życiu,
1. kamma stwarzająca,
2. w przyszłym życiu i
2. kamma wspomagająca,
3. w którymś z następnych żywotów.
3. kamma utrudniająca oraz
4. kamma niszcząca. W tej kategorii jest jeszcze jedna kamma nazywa-
na wygasłą, której czas dawania skutków minął. Ale
Kamma stwarzająca to kamma, która wytwarza skut- kamma dająca skutki w żywotach po następnym ży-
ki. ciu nie może stać się wygasłą dopóki trwamy w cyklu
Kamma wspomagająca nie wytwarza skutków, ale narodzin i śmierci. Kammy, które dają skutki w tym
wspomaga rezultaty innej kammy. i następnym życiu, mogą wygasnąć, jeśli nie dają

9
skutków przez odpowiedni czas, ponieważ nie jest to Tę część wykładu chciałbym zakończyć przedsta-
okres sprzyjający ich wystąpieniu. Natomiast kamma wiając przykład procesu myślowego i roli, jaką pełni
dająca skutki w życiach następujących po następnym w nim kamma.
życiu nie może wygasnąć nigdy, dopóki nie wyzwoli- Będzie to opowieść o owocu mango. Ponumeruję
my się ze stanu odczuwającej istoty. Z tego właśnie wszystkie części tego procesu.
powodu zwierzęta mają szansę odrodzić się jako lu-
dzie, mimo iż większość swoich uczynków robią jako Pewien człowiek ułożył się do snu w cie-
zwierzęta. To, co robiły wcześniej, ma wciąż szansę niu drzewa mangowego (0). W pewnym
zaowocować i wyzwolić je ze stanu zwierzęcego lub momencie dojrzałe mango oddzieliło się
z któregoś z niższych światów. od łodygi i spadło na ziemię ocierając
Ostatnią klasyfikacją kammy jest podział ze się o jego ucho (1, 2, 3). Obudzony tym
względu na miejsce, gdzie zajdą jej skutki. Kamma dźwiękiem (4) otworzył oczy i rozejrzał
daje skutki w różnych światach sfery pragnień, w się (5). Wyciągnąwszy rękę chwycił owoc
sferze foremnej i bezforemnej. Na przykład, niewła- (6), ścisnął go (7), powąchał (8), wziął do
ściwa kamma owocuje w czterech niższych światach, ust z zadowoleniem (9-15) i przełknął (16-
w świecie ludzi a nawet w niektórych niebach. Wła- 17). Później znów zasnął (0).
ściwa kamma, odnosząca się do świata zmysłów, daje
natomiast skutki w każdym rodzaju istnienia. Istnieje siedemnaście stanów myślowych, czyli citta,
Czym są skutki kammy? Tylko dwie rzeczy są gdy obiekt dociera do umysłu przez jedną z pięciu
owocami kammy. Jedną z nich jest citta i cetasi- bram zmysłów, tak jak w tej opowieści.
ka; drugą rūpa, właściwości materialne. Rezultatami Mamy tutaj do czynienia z kontinuum życia (bha-
kammy są wynikające z niej typy świadomości i to- vanga) (0, 1, 2, 3), rodzajem tła czy też nieaktyw-
warzyszące im cetasika. Niektóre, ale nie wszystkie, nej świadomości, i ciągiem następujących rodzajów
właściwości naszego fizycznego ciała są również po- świadomości myślowej: przyciągnięcie zmysłów (4);
wodowane przez kammę. Tak więc gdy mówimy o widzenie (5); odbiór (6); badanie (7); określanie (8);
skutkach kammy, mamy na myśli właśnie cechy ma- postrzeganie lub też chęć (9-15); rejestrowanie (16-
terialne przez nią powodowane. A zatem róża nie jest 17); i znów bhavanga (0).
skutkiem kammy; ona po prostu istnieje zależnie od Kamma tworzy się w siedmiu chwilach postrze-
przyczyn naturalnych. Ale jej postrzeganie czy do- gania, czy też chęci, które w pāl.i zwane są javana.
świadczanie – świadomość widzenia, dzięki której do- W tych momentach doświadcza się w pełni obiek-
strzegamy tę różę – jest skutkiem kammy. Również tu, wtedy też wytwarza się kammę. W pierwszym
samo oko, czy raczej jego wrażliwość, również jest z tych siedmiu momentów myśli nabywamy kammy,
skutkiem kammy. Twoja reakcja na różę nie jest zaś która, napotkawszy sprzyjające okoliczności, da skut-
skutkiem kammy. W ten sposób mamy do czynienia ki w obecnym życiu. W siódmej i ostatniej chwili
ze skutkiem kammy i nową kammą, a później ta no- javana nabywamy kammy, która zaowocuje w przy-
wa kamma da kolejny rezultat. Tak oto przyczyna szłym żywocie. W pięciu chwilach myśli pomiędzy ni-
i skutek następują nieustannie po sobie. mi, nabywamy kammy, która da skutki w żywotach
Prawo kammy mówi, że istoty otrzymują to, na następujących po następnym życiu, czyli począwszy
co zasłużyły, ale nie oznacza to, że nie mamy poma- od trzeciego życia, licząc obecne jako pierwsze.
gać ludziom, że nie powinniśmy starać się ulżyć im Jeśli pierwsza javana nie zaowocuje w tym życiu,
w cierpieniu. Powinniśmy robić, co w naszej mocy, wygasa; jeśli siódma javana nie da skutków w na-
aby zmniejszyć ich cierpienie, ale gdy nie jesteśmy w stępnym życiu, również wygasa. Ale pięć javana po-
stanie go wyeliminować, powinniśmy dostrzec, że jego między pierwszą i siódmą może dać skutek w każdym
powodem jest ich kamma i wzbudzić w sobie współ- z wcieleń, aż do momentu, kiedy umrzemy jako ara-
czucie. Warto rozwijać współczucie, czyli karuṅā, ale hant. Dlatego też owe siedem chwil javana — gdy
gdy wzbudzamy karuṅā, możemy popaść w gniew. wytwarzasz kusala lub akusala kammę — są w Abhi-
Na przykład, niektórzy ludzie chcą pomóc zwierzę- dammie najważniejszymi chwilami procesu myślowe-
tom używanym do eksperymentów w laboratoriach. go. W zależności od tego, jak reagujemy na obiekt
Gdy niosą im pomoc niektórzy z nich budzą w so- w tych chwilach (we właściwy bądź niewłaściwy spo-
bie gniew i nienawiść w stosunku do ludzi, którzy te sób), wytworzymy skutki, których będziemy doświad-
eksperymenty wykonują. Gdy praktykujemy karuṅā, czać w przyszłości.
powinniśmy uważać, żeby nie wzbudzać w sobie nie-
właściwych stanów. Jeśli mamy w sobie nienawiść,
nie jest to już praktyka karuṅā.

10