LI NOST U SOCIJALNOM OGLEDALU SADR AJ

:
I. SAMOPO IMANJE ....................... 6 A. AKTUELNA SHVATANJA O PRIRODI SAMOEVALUATIVNOG SISTEMA............................... 11 1. Da li su za obja njenje ljudskog pona anja va nije objektivne okolnosti ili interpretacija tih okolnosti .......... 12 2. Subjektivna procjena vlastitih sposobnosti kao faktor uspje nosti u pojedinim aktivnostima.............................. 13 3. Principi funkcionisanja samoevaluativnog sistema .......... 14 4. Odnos izme u pretpostavljenih principa funkcionisanja .. 24 B. KONCEPT O SEBI I NEKI DODIRNI KONSTRUKTI.... 27 1. Samoopa anje i opa anje drugih ljudi ............................. 27 2. Samoevaluacija i motivacija............................................ 31 3. Samoopa anje i lokus kontrole ........................................ 35 4. Samoopa anje i inteligencija ........................................... 37 5. Samoopa anje i emocije ................................................. 38 C. UMJESTO ZAKLJU KA ................................................. 40 D. POKU[AJI OPERACIONALIZACIJE KONCEPTA O SEBI42 1. Instrumenti za ispitivanje ................................................ 42 2. Dimenzionalnost koncepta o sebi .................................... 43 E. RAZVOJ KONCEPTA O SEBI ......................................... 45 1. Metodolo ki problemi ..................................................... 45 2. Osnovni razvojni pravci .................................................. 45 3. Rani razvoj koncepta o sebi............................................. 46 4. Koncept o sebi u djetinjstvu ............................................ 48 5. Koncept o sebi u adolescenciji ........................................ 49 6. Polne razlike ................................................................... 55 II. [IRE SOCIJ ALNO OKRU ENJE I SAMOPOIMANJE ................... 57 A. SOCIOKULTURNI MILJE............................................... 58 B. SOCIJALNI STATUS ....................................................... 62

1. Osnovni pojmovi ............................................................ 62 2. Empirijska istra ivanja.................................................... 71 III. POROD I NI ODNOSI I SAMOPOIMANJE .................. 106 A. PORODI NI ODNOSI ................................................... 107 1. Shvatanja uloge porodice u razvoju: familiogeneza nasuprot interakciji........................................................ 107 2. Metodolo ki problemi ................................................... 109 3. Razvojne promjene u interakciji roditelj-dijete .............. 126 4. Polne razlike ................................................................. 137 B. PORODI NI ODNOSI I SAMOPOIMANJE .................. 140 1. Teorijska ishodi ta ........................................................ 140 2. Empirijski radovi .......................................................... 144 IV. ZAKLJU CI ......................... 182 V. DODATAK: ........................... 201 VI. CONCLUSIONS ..................... 206 VII. APSTR AKT ......................... 228 VIII. SUMMARY ........................ 230 IX. INDEKS POJMOV A ................. 232 X. INDEKS AUTORA ................... 238 XI. LITERATUR A ....................... 244

PREDGOVOR
Sam naslov knjige Li nost u socijalnom ogledalu govori da se u radu razmatraju dvije veoma iroke teme - li nost i socijalizacija. Radi se svakako o temama koje spadaju me u najeksploatisanije u psihologiji, temama o kojima je prikupljena impozantna empirijska gra a, o kojima je napisano mno tvo knjiga i lanaka, ije bi i itavanje i razumijevanje zahtjevalo daleko vi e od jednog ljudskog vijeka. Ta injenica nametnula je neophodnost svo enja na eg interesovanja unutar jednog teorijskog okvira i dominantnu orijentaciju na empirijske radove kojih je u odnosu na sve to je o ovim temama napisano neuporedivo manje. Odnos izme u socijalizacijskog kruga i li nosti razmatran je iz kognitivisti ke perspektive. Stavovi koje zastupaju drugi pristupi u prou avnju li nosti izne eni su veoma upro teno, to neupu enog itaoca mo e da navede na pogre an zaklju ak da u tim shvatanjima nema ni eg dobrog. Ovo se posebno odnosi na izvorna psihoanaliti ka i bihevioristi ka shvatanja iji je doprinos razvoju psihologije neosporan. Ovaj rad predstavlja poku aj integracije empirijskih nalaza do kojih sam zajedno sa saradnicima do ao u periodu od 1986. do 1993. godine i nalaza do kojih se u vezi s istim problemima do lo u svijetu. U tim istra ivanjima prikupljena je solidna koli ina empirijskih nalaza. Dobar dio njih publikovan je ranije, ali je njihovo tuma enje danas, kao posljedica jasnijeg uvida u cjelinu, umnogome izmijenjeno. Zbog obilja empirijskih nalaza koje je bilo neophodno saop titi itaocu odabrana je forma prezentacije koja nije uobi ajena za empirijske radove. Naime, nisu jasno odvojeni teorijski i empirijski dio rada ve su na i nalazi diskutovani u kontekstu nalaza drugih autora. Nadalje, neki rezultati koji su ranije publikovani dati su u sa etoj formi ili je navedena samo njihova interpretacija, nije se ulazilo u detaljnije razmatranje metrijskih karakteristika upotrijebljenih instrumenata. . U prvom dijelu rada izne ena su shvatanja o principima funkcionisanja samoevaluativnog sistema, njegovoj strukturi i ulozi, te vezama s nekim dodirnim konstruktima.

Druga cjelina sadr i razmi ljanja koja se odnose na socijalni status porodice, kontraverze vezane uz njegovo empirijsko prou avanje, te empirijske nalaze o vezama sa kvalitetom intereakcije i samopoimanjem. Tre a tematska cjelina razmatra probleme u vezi sa strukturom i mjerenjem kvaliteta interakcije roditelj - dijete. U ovom dijelu razmatraju se razli ita teorijska shvatanja uticaja porodi nih odnosa na razvoj djeteta, sa posebnim naglaskom na uticaj subjektivnih faktora na opa anje interakcije. Iznose se empirijski nalazi do kojih se u istra ivanju do lo. Nastanak ovog rada pomogli su mnogi, u prvom redu, kolege s Filozofskog fakulteta u Zadru - prof. dr Katica Lackovi -Grgin i prof. dr Branko Milosavljevi ; zatim koleginice s Instituta za pedago ka istra ivanja u Beogradu - Dr Ljiljana Mio inovi , Dr Sne ana Joksimovi i mr Slavica [evku i . Posebnu zahvalnost dugujem Biljani Brankovi koja mi je mnogo pomogla oko pre i avanja teksta. Zahvaljujem se profesorima dr Konstantinu Momirovi u i dr Panti Kova evi u koji su me podsticali da ovaj rad to br e zavr im. Goran Opa i

Mojim roditeljima

I.

SAMOPOIMANJE

ini se nespornim da se ovjek mora promatrati istovremeno kao biolo ko (fizi ko), socijalno i duhovno bi e. Razvoj ljudske jedinke odvija se kroz slo enu interakciju biolo kih, socijalnih i subjektivnih faktora, tako da karakteristike i pona anje jedinke nisu prost zbir njihovih uticaja. Ako prihvatimo ove uop tene konstatacije nu no pretpostavljamo: a) da su biolo ki, socijalni i subjektivni faktori izvori varijabiliteta koji se ne mogu svesti jedan na drugi; b) postojanje ta aka, polja ili kontinuuma (kanala) preko kojih ovi faktori dolaze u dodir; c) postojanje zakonomjernosti po kojima se promjena u jednoj sferi odra ava na druge sfere, tj. postojanje koda (jezika) koji omogu ava "komunikaciju" me u njima; te d) postojanje struktura koje reguli u i integri u ove uticaje. Ono to se kolokvijalno naziva svije u predstavlja najvjerovatnije podru je dodira. U svijesti se reflektuju impulsi iz organizma i okoline, ti impulsi se na odre eni na in interpretiraju i strukturiraju, vr i se koordinacija i regulacija i na kraju odabire na in reagovanja. Pona anje ljudske jedinke od najranijih stadija razvoja zavisi, dakle, od interpretacije informacija koje dolaze iz organizma i okoline. Kako e se prispjele informacije interpretirati zavisi od dostignutog nivoa kognitivnog razvoja, principa funkcionisanja kognitivnog sistema te prethodnog iskustva koje se mora promatrati u kontekstu ova dva faktora. U najranijim fazama razvoja biolo ki faktori imaju prevagu nad ostalim, a principi po kojima funkcioni e ljudska jedinka baziraju se na uro enim "biolo kim programima". Pona anje i razvoj djeteta, u najve oj mjeri, odre uju njegovi uro eni biolo ki potencijali. Vremenom na scenu stupaju socijalni faktori koji modifikuju "biolo ke programe". Oni od samog po etka odre uju izbor stimulacije (iskustva) kojom e dijete biti okru eno te na ine zadovoljenja potreba, odnosno modalitete potkrepljenja. S druge strane, uro ene karakteristike djeteta, u zna ajnoj mjeri, modifikuju pona anje roditelja definisano socijalnim ulogama.

7

Nerijetko se de ava da je djelovanje sredinskih, unutra njih i iskustvenih faktora me usobno suprotstavljeno. Kada bi ovjek bio samo pasivni primalac uticaja, ili reaktivna biolo ka ma ina, ta suprotstavljenost bi nu no vodila do blokade pona anja. Dakle, postoji funkcionalna potreba da se uspostavi odre ena organizacija iskustva, koja e smanjiti haoti nost i neizvjesnost i olak ati osobi snala enje u svijetu koji je okru uje. Posebno je va no na koji na in se strukturi u iskustva o sebi, svojim potencijalima i efektima vlastitog pona anja. Organizovana shema iskustva koje osoba ima o sebi naziva se samopoimanjem1 (engl. Self-Concept). U zavisnosti od bazi ne orijentacije autora, samopoimanje se razli ito defini e. Tako Lecky (1965. prema Epstein 1982. str. 91) defini e li nost kao "integrisanu, cjelovitu organizaciju iskustva" ili alternativno kao "jedinstvenu shemu iskustva, te njoj konzistentnu organizaciju vrijednosti". Sli no tome Rogers (1951, str 498) defini e samopoimanje kao "organizovan, fluidan, ali u isto vrijeme konzistentan sklop percepcija razli itih obilje ja i odnosa izme u "Ja" i "Mene" zajedno sa vrijednosnom strukturom koja se vezuje uz ove koncepte". Pri tome, Rogers misli na one percepcije i vrijednosti koje su svjesne ili lako postaju svjesne. Dok je za Burnsa (1982) samopoimanje "kompozit svih vjerovanja i procjena koje osoba ima o sebi samoj" za Coombsa (1981) je to "... fenomenolo ka organizacija iskustva i ideja koje osoba ima o sebi samoj". Bilo da tvrde da ovjek zauzima stav (Burns op. cit), stvara teoriju (Kelly 1957, Epstein 1982), formira sistem (Sorbin 1952 prema Epstein op. cit), percepciju, konceptualizaciju ili shemu iskustva (Lecky 1965, Shavelson i Marsh, 1986, Coombs, 1981) svi navedeni

1

U na{oj literaturi engleski pojam Self se prevodi na razli~ite na~ine kao Jastvo, Sebstvo, Samstvo, Pojam o sebi, Koncept o sebi.

8

autori ukazuju na postojanje psiholo kog entiteta koji u sebi subsumira iskustva osobe o sebi. Pojam samopoimanja prvi u psihologiju uvodi W. James (1890). Drugi zna ajan podsticaj istra iva i koncepta o sebi nalaze u tzv. teorijama simboli kog interakcionizma (Cooley, 1902, Mead 1933). Nadalje, Freudove revizije po etnih postavki psihoanaliti ke teorije posebno insistiranje na injenici da nije va no da li su se stvari o kojima klijent govori stvarno desile ili su plod fantazija, u mnogome su pribli ile psihoanaliti ko shvatanje fenomenolo ko-kognitivisti koj perspektivi. Vidan doprinos fenomenolo ko-kognitivisti kom shvatanju ljudskog pona anja dali su i neki neoanaliti ari kao to su Adler, Horney itd. Uvo enjem u klasi nu S-R shemu organizmi kih varijabli neobihevioristi ki orijentisani autori su "otvorili vrata" prou avanju samopoimanja, pri emu je njihov uticaj na razvoj metodologije od neprocjenjive va nosti. Poseban doprinos u tom smjeru dao je Bandura svojim teorijama socijalnog u enja i samoefikasnosti. Shvatanje ovjeka kao slobodnog i razumnog bi a koje ima aktivan odnos prema sebi i okolini, bi a orijentisanog prema budu nosti, svojstveno humanist koj orijentaciji u psihologiji (Lewin, Allport, Rogers, Kelly, Marry, Marphy, Maslow i dr), koje svoje korijene nalazi u egzistencijalisti koj filozofiji Sartrea i Heideggera te u Husserelovoj fenomenologiji, potaklo je veliki broj istra ivanja i imalo mo da presudan uticaj na razvoj teorija samopoimanja (Selfa). Nastav i kao reakcija na redukcionizam svojstven biheviorizmu i psihoanalizi, ovo stanovi te, u su tini, predstavlja negaciju nomoteti kog pristupa prou avanju li nosti. Ipak uvo enjem pojmova, kao to su sr ni konstrukti, socijalni korolari (Kelly, 1957), samopo tovanje (Maslow, 1954), samoprihva anje (Rogers, 1954), u su tini se defini u neke stabilne dimenzije na kojima se mogu utvr ivati individualne razlike ime se otvaraju mogu nosti nau nog prou avanja ovih fenomena. To je, od kraja ezdesetih godina pa do danas, rezultiralo impozantnim brojem teorijskih i empirijskih radova koji su se bavili problemima samopoimanja. Me u njima se posebno isti u radovi Wilyjeve (Wily, 1974, 1979, 1993), Burnsa (Burns 1979, 1982), Epsteina (Epstein, 1982, 1983), Harterove (Harter, 1986, 1987) itd. O sadr aju, ulozi i na inu funkcionisanja samoevaluativnog sistema bi e vi e rije i u poglavlju koje slijedi..
9

10

A.

AKTUELNA SHVATANJA O PRIRODI SAMOEVALUATIVNOG SISTEMA

Iako je od kraja sedamdesetih pa do kraja osamdesetih godina uo ljivo poja ano interesovanje za samopoimanje, naro ito za njegovu strukturu, individualne razlike i razvoj, ini se da je njegovoj funkciji posve ena nedovoljna pa nja (Harter 1987). Postavlja se pitanje - da li se radi o epifenomenu koji nema veze s ostalim psihologijskim konstruktima kao to su inteligencija, emocije, motivacija, ili pak ispoljene individualne razlike imaju neku va nosti za svakodnevno pona anje. Nadalje, postavlja se pitanje da li se radi o dinami noj strukturi ili o stati nom sistemu otpornom na promjene. Kada se osvrnemo na mno tvo radova koji su u vezi s ovom problematikom publikovani, mo emo uo iti da preovladavaju empirijski radovi (vidjeti npr. Wilye, 1974, 1979), dok su ozbiljn i poku aji integracije empirijskih nalaza u neku koherentnu teoriju relativno rijetki (Burns, 1981; Epstein, 1982, 1983; Bandura, 1977, 1981, 1982). Drugo, primjetna je zatvorenost istra iva a unutar svog teorijskog pristupa uz veoma rijetko prisutno uva avanje empirijskih nalaza do kojih se do lo kori tenjem drugih pristupa. Osnovni utisak koji se nakon prvog itanja dobija mo e se okarakterisati kao konfuzija i haos, do ivljaj nalik onom to ga ima promatra koji neki ogromni mozaik promatra iz neposredne blizine, pri emu je mogu e vidjeti samo dijelove, dok se cjelina ne mo e niti nazrijeti. Slijede e poglavlje predstavlja poku aj integracije tih fragmenata u jednu cjelinu. To je ponekad iziskivalo reinterpretaciju rezultata empirijskih istra ivanja, plasti nije shvatanje pojmova koji su u razli itim teorijama zastupljeni i pozivanje na analogije s ostalim pojavama u prirodi.

11

1.

Da li su za obja njenje ljudskog pona anja va nije objektivne okolnosti ili interpretacija tih okolnosti

Slo i emo se s tvrdnjom da nekoj aktivnosti prethodi saznanje o unutra njim i vanjskim okolnostima, to e re i kognitivna obrada i definicija situacije. Htjeli mi to ili ne, prihvataju i ovu tvrdnju pitanje obja njenja ljudskog pona anja dovodimo u vezu s gnoseolo kim pitanjima - kako spoznajemo svijet i da li je uop te mogu e spoznati stvari onakve kakve same po sebi jesu? Defini u i problem na ovaj na in uvodimo u igru dva prostora (svijeta), svijet realnih stvari (stvari po sebi) i svijet predstava o stvarima - svijet ideja 2. Pitanje saznanja je pitanje uspostavljanja korespodencije izme u ova dva svij eta. Radi se, dakle, o procesu preslikavanja iz "realnog prostora" u "prostor svijesti" (kognitivni prostor). Ako problem postavimo na ovaj na in, otvaramo dva pitanja - da li se radi o potpunom preslikavanju, tj. da li se sve informacije sadr ane u prvom skupu prenose u drugi skup te da li se radi o direktnom preslikavanju ili tom preslikavanju prethodi neka transformacija. Potvrdan odgovor na prvo pitanje zna io bi da u perceptu ne postoji ni ta to ne postoji u objektivnom svijetu te da nema ni ta u objektivnom svijetu to nije preneseno u do ivljaj. Postoji veliki broj dokaza da ak i kad se radi o najjednostavnijim procesima opa anja vanjskog svijeta ova tvrdnja nije istinita. Ova tvrdnja nije istinita zbog injenice da su informacije koje dobijamo, kako iz okoline tako i iz "unutra njeg svijeta", podlo ne transformaciji. Ako su transformacije prisutne, onda mo emo tvrditi da ovjek ne reaguje na realnost ve na transformisanu sliku te realnosti, pri emu je stepen transformacije razli it od situacije do situacije. Ako ovo va i za ni e kognitivne procese i opa anje veoma zornih i objektivno mjerljivih objekata, onda sigurno va i za samoprocjenu psihi kih svojstava, koja nije mogu e direktno opa ati i mjeriti. Dakle, mo emo tvrditi da ljudsko pona anje zavisi, prije svega, od opa anja realnosti a onda od objektivnih okolnosti i to samo toliko
2

Evo opet Platona.
12

koliko izme u korespondencija.

realnosti

i

do ivljaja

te

realnosti

postoji

2.

Subjektivna procjena vlastitih sposobnosti kao faktor uspje nosti u pojedinim aktivnostima

Uspje nost u nekoj aktivnosti je posljedica mnogih faktora. Neki od njih su unutra nji (sposobnosti, iskustvo, motivacija), drugi su vanjski i proisti u iz same prirode aktivnosti. Ulaze i u neku aktivnost ovjek komparira zahtjeve aktivnosti i vlastite sposobnosti (u naj irem smislu) da tu aktivnost izvr i. Dakako, imaju i vidu prethodno izneseno ne radi se o komparaciji stvarnih nego opa enih svojstava. Procjena da smo sposobni da odre enu aktivnost uspje no izvedemo jedan je od osnovnih uslova da se neka aktivnost uop te i zapo ne, a bez zapo injanja aktivnosti nema ni uspjeha. Od ovog pravila se naravno mogu na i izuzeci, ali kada je rije o aktivnostima u kojima uspjeh podrazumijeva anga man u dugom vremenskom periodu ovo pravilo, ini se, va i bez izuzetaka. Takvu aktivnost predstavlja obrazovanje. Uspje nost usvajanja znanja u obrazovnom procesu e, prema tome, zavisiti od stvarnih sposobnosti (kompetentnosti3) pojedinca i njegovog subjektivnog uvjerenja o tim sposobnostima. U prilog tome idu nalazi prema kojima postoje pozitivne korelacije izme u samopoimanja (Self-concept) i kolskog uspjeha (Coopersmith, 1959; Piers and Hrris, 1964; Purkey, 19704). Heckhausen (1980) je utvrdio da se podsticanjem pozitivnog samovrednovanja vlastitih sposobnosti kod u enika zna ajno pove ava kolsko postignu e. Neki autori (Shavelson i Bolus, 1982, Marsh et al, 1983, Hart, 1985) smatraju da je samopo tovanje (Selfesteem) klju ni faktor u enja i uspjeha i neuspjeha u nastavnom procesu. Gomage (1982) nalazi da je procjena vlastitih sposobnosti jednak ili ak ne to bolji prediktor kolskog postignu a nego sama
3

Sposobnosti i kompetentnosti se ovdje shva}aju u naj{irem smislu {to, }e re}i da uklju~uju priro ene dispozicije i ste~ene vje{tine i znanja. Svi prema Alban Metcalfe, 1981.
13

4

inteligencija. Neki autori (Rosenthal i Jacobsen, 1968, Finn, 1970) ak pokazuju da se podsticanjem pozitivnog vrednovanja vlastitih sposobnosti pove avaju rezultati na testovima inteligencije5. Navedeni empirijski radovi ukazuju na povezanost subjektivne procjene vlastitih intelektualnih sposobnosti i uspjeha u nastavnom procesu. Kada je rije o drugim aspektima samoprocjene, empirijskih radova je znatno manje, ali je vrlo vjerovatno da isti principi va e i za druga podru ja ljudskog ivota. Do ovakvog zaklju ka mogu e je do i na osnovu nekih zakonitosti po kojima funkcioni e samoevaluativni sistem.

3.

Principi funkcionisanja samoevaluativnog sistema
a. ovjek kao prirodni sistem
ije

Mo e se re i da je ovjek slo en prirodni sistem funkcionisanje zavisi od:  uskla enosti sa irim sistemima (fizi kim, socijalnim) u ijem se prostoru njegovo funkcionisanje odvija i od  unutra nje uskla enosti elemenata (subsistema) koji ga ine.

Kao i za funkcionisanje svakog sistema i za funkcionisanje ljudskih bi a potrebna je energija (u svim oblicima postojanja) i komunikacija, kako s vanjskim svijetom tako i izme u pojedinih subsistema koji ga ine. Kao to nema energije bez promjene ( to e re i informacije) nema ni informacije bez energije. Prirodni sistemi te e da se organizuju i funkcioni u tako da minimiziraju utro ak energije i entropiju (nered unutar sistema). Isto vrijedi i za ovjekov samoevaluativni sistem. Mogu se uo iti dvije dominantne tendencije tendencija sistema da se o uva i tendencija sistema da se adaptira i
5

^ini se da ovaj nalaz ne treba shvatiti kao pove}anje intelektualnih sposobnosti. Neki nalazi Bezinovi}a pokazuju da osobe sa povoljnijim samovrednovanjem u testovnim situacijama poku{avaju da rije{e vi{e zadataka, {to dovodi do pove}anja broja ta~nih, ali i neta~nih odgovora.
14

pro iri (Rogers, 1951). Ove dvije tendencije su me usobno suprotstavljene (Epstein, 1982), zbog ega je sistem neprekidno u situaciji traganja za dinami kim ekvilibrijem .

b.

Koncept o sebi kao sistem za organizaciju informacija o sebi

Tokom ivota dobijamo veliki broj informacija o sebi. Ove informacije ne bi bilo mogu e, a ni svrsishodno, uvati u sirovom obliku. ovjekov kognitivni sistem te i da minimizira broj informacija neophodnih za njegovo funkcionisanje. Ova redukcija se odvija na dva nivoa. Na primarnom nivou vr i se selekcija tj . odvajnje bitnih od nebitnih, na drugom uop tavanje informacija. Kona ni proizvod ovih transformacija je formiranje odre ene klasifikacione sheme koja slu i za strukturisanje budu ih informacija. U psiholo koj literaturi ova klasifikaciona shema se podrazumijeva kada se upotrebljava termin slika o sebi (self image). Elementi ove klasifikacione sheme ve u uz sebe razli ita uvstva. ak ni objektivni podaci, kao to su pol, dob, te ina visina, lanstvo u nekoj partiji nisu vrijednosno nezavisni (Burns, 1981). Vrijednosni sudovi koje ve emo uz elemente slike o sebi predstavljaju okosnicu onog to se u literaturi naziva samopo tovanjem (Self-Esteem). Vezivanje odre enih vrijednosnih sudova uz elemente slike o sebi daje tim elementima razli itu va nost tj. dovodi do uspostavljanja vrijednosne hijerarhije razli itih obilje ja, to nekim informacijama o sebi daje primat u odnosu na druge. Emocionalna vrijednost neke osobine, odnosno sposobnosti, zavisi od niza faktora me u kojima je najva niji globalni kontekst u kojem se samoevaluacija odvija. Jo krajem pro log vijeka James (1892) uo ava injenicu da osoba ne defini e uspjeh odnosno neuspjeh u apsolutnim kategorijama ve da je za to neophodno definisati upori ne ta ke na osnovu kojih se uspje nost procjenjuje. On defini e samopo tovanje kao omjer o ekivanja i postignu a. Rogers (1954), kao i Horney (1979) samopo tovanje defini u kao odnos izme u ja i idealnog ja (mene kakav jesam i kakav bih elio biti). Va nu upori nu ta ku predstavlja i na e mi ljenje o tome kako neko na e svojstvo vrednuju drugi ljudi naro ito oni koji su za nas zna ajni (Cooley,1904; Mead, 1902 itd.), te kakav status u grupi kojoj neko pripada ili bi elio da pripada, to svojstvo omogu ava. Uloga
15

drugih ljudi u formiranju i odr anju samopo tovanja se, dakle, ogleda u injenici da se pojedinac neprekidno upore uje s drugim ljudima u pogledu sposobnosti i postignu a (self-comparison), kao i u injenici da drugi neprekidno procjenjuju na e kvalitete i sposobnosti (selfevaluation), to dalje slu i pojedincu kao povratna informacija o njegovim stvarnim kvalitetima (Tesser i Campbell, 1983). Iz navedenog proizilazi da slika o sebi predstavlja reprezentativno-deskriptivnu, a samopo tovanje evaluativnu komponentu samopoimanja (Bandura, 1979). Mada ima svoje teorijsko opravdanje, ovakva podjela se te ko mo e operacionalno definisati i to zato to se uz svaki deskriptivni podatak ve e i odre eni vrijednosni sud. Odraz ove injenice je velika terminolo ka zbrka koja prati empirijske radove u ovom podru ju. Naime, razli iti autori, iako mjere istu stvar, upotrebljavaju u jednom slu aju pojam "slika o sebi" a u drugom "samopo tovanje". ini se da je izlaz iz ovakve situ acije u tome da se za sada pomirimo s injenicom da je odvojena operacionalizacija ovih konstrukata nemogu a i da koristimo nadre eni pojam samopoimanje.

c.

Uskla ivanje s vanjskim svijetom

Informacije koje osoba o sebi dobija omogu avaju joj uskla ivanje s vanjskim svijetom. Ovo uskla ivanje je naj e e potaknuto informacijama iz dva izvora - informacijama koje kroz socijalnu refleksiju dobijamo od drugih ljudi i informacijama o uspjehu ili neuspjehu u razli itim aktivnostima. Osoba e biti bolje prilago ena to je njena slika o sebi uskla enija sa realno u. Iz ovog se mo e dedukovati prvi princip optimalnog funkcionisanja samoevaluativnog sistema - princip maksimizacije uskla enosti s realno u. Kada bi samoevaluativni sistem bio zasnovan samo na ovom principu, to bi zna ilo njegovu stalnu promjenu u zavisnosti od toga kako se mijenjaju okolnosti (situacionizam). Ipak, mo emo na i mno tvo dokaza da postoje neke konstante u ljudskom pona anju. To dalje zna i da uskla ivanje s realno u funkcioni e do one mjere do koje unutra nje zakonitosti ili ograni enja organizacije sistema omogu avaju njegovu promjenu.

16

d.

Unutra nje uskla ivanje (1) Asimilacija

Budu i da predstavlja integrisanu i uravnote enu strukturu koja "te i" da svaku novu informaciju uklopi i uskladi s ve postoje im iskustvom, sistem se razli ito "pona a" u zavisnosti od toga da li je nova informacija u skladu s postoje im iskustvom ili nije. Ako je nova informacija u skladu s postoje im iskustvom, ona se jednostavno uklapa u postoje e sheme u vr uju i postoje u strukturu (asimilacija). S druge strane, informacije koje nisu u skladu s postoje im iskustvom ne mogu se jednostavno asimilirti. Neuskla enost postoje eg iskustva i nove informacije ne mo e dugo da opstoji. Naime, od ranije je poznato da kognitivna disonanca6 izaziva osje aj neugode, koji motivi e osobu da takvo stanje promjeni. Dva su mogu a izlaza - promjena (transformacija) informacije ili promjena postoje e strukture iskustva. Kako ve formirana struktura ima tendenciju da se o uva transformacija neuskla ene informacije je za sistem daleko "lak i posao". Transformacija informacija se o dvija uz pomo niza mehanizama od ranije dobro poznatih u psihologiji (sli no Freudovim Ego mehanizmima), kao to su:  izbjegavanje izvora (osoba i situacija) informacija  racionalizacija (omalova avanje izvora i motiva, eksternalizacija uzroka itd)  potiskivanje i izolovanje negativnih informacija (selektivnost pa nje i pam enja).

(2)

Akomodacija

Ako prethodno navedeni mehanizmi nisu dovoljni da transformi u neuskla enu informaciju, onda se pred sistem postavlja zadatak prilago avanja (akomodacije) novonastaloj situaciji (Piaget). Ovo je za samoevaluativni sistem znatno te i zadatak zbog injenice da je njegova organizacija takva da omogu uje maksimalnu stabilnost. Ova stabilnost se, prije svega, posti e formiranjem tako op tih bazi nih stavova (Burns, 1981) odnosno bazi nih korolara (Kelly,
6

Neuskla enost (Festinger, 1976)

dviju

informacija
17

1956) koje je nemogu e potvrditi ili pobiti. Stabilnost je, tako e, potpomognuta uspostavljanjem vrstih veza me u tako formiranim generalnim stavovima. Na ovaj na in se, u su tini, maksimizira prediktivnost sistema, odnosno minimizira entropija. Smanjenje neizvjesnosti kao princip organizovanja sistema najvjerovatnije je posljedica potrebe za sigurno u. Naime, dolaskom na svijet, ili veoma kratko nakon toga, ivotinje sti u sav potreban repertoar pona ajnih oblika koji im je neophodan za ivot. Vjerovatnost da e ivotinja do i u situaciju za koju ve nema spreman na in reagovanja je veoma mala. S druge strane, ovjek je, budu i da ima ogromnu plasti nost u pona anju, suo en s ogromnim brojem ivotnih situacija za koje nema gotove odgovore. Dakle, neizvjesnost koja prati ovjekov ivot je daleko ve a nego neizvjesnost prisutna u ivotu ivotinja. Neizvjesnost je obi no popra ena neugodno u. Zato kognitivni sistem te i da je svede na najmanju mogu u mjeru. Prema Kellyju (1955) ovjek se u svakodnevnom ivotu pona a sli no nau niku koji postavlja i testira hipoteze. Kad god je to mogu e, ovjek poku ava da "uo i pravilnosti" ili "formuli e zakone", koji e mu pomo i da "predvidi" budu e doga aje. Ta "pravila" i "zakoni" baziraju se na postoje em nivou kognitivnog razvoja te prethodnom iskustvu i znanju. Ako, na osnovu tako utvr enih "pravila" i "zakona", osoba uspje no predvi a doga aje, uvjerenje u njihovu ispravnost se u vr uje, a ako ne, neugodne posljedice pogre nih predvi anja pokre u procese uskla ivanja postoje eg shvatanja svijeta sa realno u. [to su postulati za osobu va niji, to su posljedice lo eg predvi anja bolnije, i to zato to je ukupna koli ina neophodnih promjena7 sistema daleko ve a nego u slu aju manje va nih postulata. Prihvatanjem uop tenih koncepata koje nije mogu e niti potvrditi, niti pobiti sistem se titi od ovako temeljitih promjena, maksimizuju i, u isto vrijeme, prediktivnost sistema. U ovom mehanizmu mnogi pronalaze razloge za prihvatanje ve ine stereotipija, predrasuda i praznovjerja8.
7

Ve}a promjena podrazumijeva naru{avanje integriteta sistema.

ve}e

8

U najnovijem periodu burnih promjena i mnogih nepredvidivih preokreta primjetna je poplava la`nih proroka. Ova poplava je posljedica ~injenice da ljudi nisu u stanju da racionalno shvate i u svoj
18

Ako je prilago avanje sistema novim informacijama manifestacija tendencije prilago avanja sistema vanjskim okolnostima, a prethodno opisani mehanizam tendencije sistema da se odr i, onda je o ito da je potreba za stabilno u, odnosno odr anjem postoje eg stanja, sistema nadre ena tendenciji sistema da se adaptira novonastalim okolnostima.
konceptualni sistem uklope teku}a doga anja. Kao prvo, ljudi nisu u stanju da pravilno odrede uzroke, odnosno da odvoje one doga aje koji su izvan njihove kontrole i mo}i i one na koje mogu da uti~u. Kao posljedica toga javlja se sklonost da se svakodnevni `ivotni usponi i padovi shvate kao igra sudbine, {to je popra}eno osje}ajem nesigurnosti i bespomo}nosti. U takvoj situaciji pojavljuju se "ljudi" koji nude odgovore na pitanje {ta sudbina donosi. "Proroci" u su{tini koriste neke mehanizme koji podilaze ljudskoj potrebi za sigurno{}u i samopo{tovanjem. U svom diskursu koriste se uop{tenim formulacijama, sudovima koje je nemogu}e potvrditi ili pobiti, delfskim dvosmislenim tvrdnjama i na kraju predvi anjem doga aja koji se, gotovo u pravilu, svima doga aju. Ova "proro~anstva", kao prvo, redukuju napetost i strah koji je posljedica nesigurnosti {to jako doprinosi njihovom prihvatanju. Nadalje, ona uti~u na selektivnost pa`nje, ~ime se pove}ava uo~ljivost doga aja koji su u skladu s proro~anstvom, a smanjuje uo~ljivost onih doga aja koji nisu u skladu s njim. Nadalje, ona uti~u na to da izbor naknadnih obja{njenja za ono {to se ljudima doga a bude u skladu sa predvi anjima. Sve ovo omogu}ava da izjave "proroka" postanu proro~anstvo koje samo sebe ispunjava. To kod osobe stvara uvjerenje o ispravnosti "proro~anstva" koje ona prenosi na druge ljude, ~ime se uticaj i materijalno bogatstvo la`nih proroka pove}ava.
19

(3)

Elementi od kojih zavisi akomodacija sistema (a) [irina nekongruencije

Postavlja se pitanje treba li iz ovog izvu i zaklju ak da je adaptacija samoevaluativnog sistema nemogu a? Da bismo na ovo pitanje dali odgovor potrebno je vidjeti ta je to to sistemu pove ava plasti nost. Odgovor, mo da, mo emo na i ako pogledamo ta se u toku razvoja de ava s faktorima koji omogu avaju stabilnost sistema9. Prema mi ljenju ve ine autora, koji su se bavili ovom problematikom (Dammon i Hurt, 1982; Harter, 1986, 1987; Marsh, & Shavelson, 1985), u razvoju samoevaluativnog sistema mogu se uo iti slijede e tendencije: a) pove ava se diferencijacija elemenata sistema; b) pove ava se integracija elemenata sistema, pri emu se ne radi o ja anju veza nego, prije svega, o boljoj organizaciji elemenata sistema; c) mijenja se va nost pojedinih elemenata slike o sebi za globalno samovrednovanje. Slaba ra lanjenost pojedinih domena samovrednovanja zna i da je prakti ki nemogu e promjeniti samo jedan dio, bez promjene cijelog samoevaluativnog sistema. To bi dalje zna ilo da bi svaka negativna informacija (doga aj ili ishod) imala negativne posljedice po globalno samopo tovanje. Diferencijacija omogu ava da se nekongruentna informacija izoluje unutar jednog segmenta, to dalje smanjuje ukupne zahtjeve za promjenom koji se pred sistem postavljaju. Dakle, potrebna promjena sistema uslijed nekongruentnosti sistema i nove informacije e biti manja to je podru je na koje se odnosi nekongruencija u e. Nadalje, sistem e mo i da integri e vi e kontradiktornih informacija to je vi e izdiferenciran. Diferencijacija samoevaluativnog sistema predstavlja jedan od oblika adaptacije sistema, a na in na koji se ta adaptacija odvija je takav da omogu ava minimizaciju unutra nje nekongruencije.
9

Smisao razvoja je pove}anje adaptivne mo}i sistema.
20

(b)

Intenzitet nekongruencije

Osim irine podru ja nekongruencije va an faktor predstavlja i intenzitet nekongruencije. Naime, iz socijalne psihologije je dobro poznato da se stavovi mogu mijenjati samo u malim koracima. Visoka nekongruencija izme u postoje eg i stava koji se propagira izaziva samo u vr ivanje (petrifikaciju) ve postoje eg stava. Nasuprot tome, premali intenzitet nesklada ne e biti dovoljan da pobudi proces akomodacije sistema, ve se prije mo e o ekivati transformacija neuskla ene informacije. Dakle, odnos izme u intenziteta neuskla enosti i vjerovatnosti akomodacije sistema najvjerovatnije nije linearan, ve kvadrati an, ime se pretpostavlja postojanje optimalne neuskla enosti10 . Taj optimum treba tra iti kao funkciju djelovanja principa uskla ivanja s realno u i principa unutra nje kongruencije. Iz ovog se mo e izvu i zaklju ak da e akomodacija biti uspje na do tog nivoa nekonzistencije realiteta i konceptualnog sistema do kojeg potreba za odr anjem sistema i te nja za promjenom odnosno adaptacijom funkcioni u simultano. Doziranje intenziteta promjena sistema omogu ava, nadalje, da se kroz promjene odr i (konzervira) identitet. U onim slu ajevima u kojima je novo iskustvo u tolikom neskladu s postoje im da to zahtjeva bitnije promjene sistema, mo e do i do zna ajnih poreme aja. Vjerovatno je da ne e do i do promjene sistema, ve do podno enja neugode sve dok se neuskla ena informacija ne potisne. U krajnje ekstremnim situacijama kada je potiskivanje nemogu e, mo e do i do potpunog raspada sistema (shizofrenija, podvojena li nost).

(c)

Va nost informacije

Slijede i faktor od koga zavisi da li e i na koji na in do i do akomodacije sistema jest emocionalna va nost neuskla ene informacije i podru ja samoevaluacije na koje se ta informacija odnosi. Adaptivna reakcija sistema na neuskla enu informaciju e biti

10

Postoji cijela grupa teorija intrinzi~ne motivacije, koje se nazivaju teorijama optimalne nekongruencije.
21

ja a to je njena emocionalna va nost ve a, a po smjeru e biti takva da u datim okolnostima maksimizira samopo tovanje. Optimalna organizacija samoevaluativnog sistema podrazumijeva, dakle, mogu nost uklapanja to vi e informacija iz okolnog svijeta bez potrebe za promjenom, odnosno minimizaciju potrebnih promjena sistema u situaciji kada su te promjene neophodne. Dobra organizacija sistema, nadalje, podrazumijeva takvu organizaciju koja e osobi u datim okolnostima omogu iti maksimalno zadovoljstvo.

e.

Maksimizacija samopo tovanja

Iz ovog se mo e dedukovati slijede i princip optimalnog funkcionisanja samoevaluativnog sistema - princip maksimizacije samopo tovanja. Mo e se re i da je samoevaluativni sistem organizovan tako da u datim okolnostima omogu uje maksimalno samopo tovanje. Ako u ovom trenutku dozvolimo sebi malo slobode i poku amo da spekuli emo, mo emo tvrditi da je princip maksimizacije samopo tovanja samo specijalni slu aj globalnijeg principa funkcionisanja ivih sistema - principa minimizacije utro ka energije. Kako je ve ranije nagla eno, za funkcionisanje svakog sistema potrebna je energija. Kod ve ine autora, bez obzira na pravac u psihologiji kome pripadaju, op teprihva eno je uvjerenje da pokreta ku snagu sistema predstavlja zadovoljstvo odnosno nezadovoljstvo koje je posljedica njegovog funkcionisanja. Sistem funkcioni e tako da izbjegava neugodu i te i do ivljaju ugode. Izvori zadovoljstva su prema uvrije enom mi ljenju posljedica zadovoljenja razli itih potreba, ali ne manje va no, i optimalnog funkcionisanja sistema. Budu i da odr anje optimalnog nivoa samopo tovanja predstavlja jednu od primarnih potreba li nosti (Maslow, Horney), uspjeh u nekoj aktivnosti i pove anje samopo tovanja kao posljedica tog uspjeha, rezultira e osje anjem ugode. Kako ovjek, kao i sva iva bi a te i izbjegavanju neugode i tra enju ugode, za o ekivati je da njegova konceptualizacija svijeta bude takva da odnos izme u o ekivane ugode ili neugode bude to povoljniji. Pri tom se ne radi o
22

aktuelnom odnosu, ve odnosu koji se o ekuje u budu nosti. Time se mo e objasniti injenica da se ljudi ponekad izla u neugodnostima o ekuju i zadovoljstvo u budu nosti. Jo je James (1894) pretpostavio da svi aspekti samoevaluacije nemaju za osobu jednaku va nost. To je potvr eno u nekim empirijskim radovima (npr. S. Hurter, rukopis). Uticaj svakog od domena samoprocjene na globalno samopo tovanje zavisi od subjektivne va nosti tog domena. Tako e, uticaj neke informacije zavisi i od subjektivne va nosti samog izvora informacije. Dobra adaptacija pretpostavlja da osoba svoje samopo tovanje gradi na onim osobinama koje joj omogu uju da njeno globalno samovrednovanje bude to ve e. Postavlja se pitanje za to ovo ne funkcioni e u svim uslovima i kod svih osoba (npr. depresivaca) . O ito je da kod depresivaca povoljna okolnost ili pozitivna informacija koju o sebi dobija naru ava unutra nju uskla enost sistema, a naru avanje unutr nje uskla enosti, kako je re eno, izaziva osje aj neugode. Ako imamo u vidu prethodno izneseno, mo emo pretpostaviti da e ukupan bilans zadovoljstvonezadovoljstvp (ugoda-neugoda) biti povoljniji to je broj neuskla enih informacija manji, a broj neuskla enih informacija e biti manji to je sistem sposobniji da primi vi e informacija bez potrebe za promjenom.

23

4.

Odnos izme u pretpostavljenih principa funkcionisanja

Valja primijetiti da je prethodno postuliran princip maksimizacije zadovoljstva, tako e, u su tini suprotstavljen principu uskla enosti s realno u kao i principu maksimizacije unutra nje uskla enosti (prediktivnosti) te je vjerovatno da ti principi ne djeluju odvojeno nego su funkcionalno povezani. Nadalje, nije logi no pretpostaviti da je njihova funkcija hijerarhijski jednako va na. Hijerarhija principa ne dolazi do izra aja u situacijama u kojima sva tri principa djeluju uskla eno (npr. kada osoba s visokim samopo tovanjem dobije pozitivnu informaciju o sebi). Pitanje njihove relativne va nosti postavlja se tek u situacijama neuskla enosti informacije i postoje e strukture. O ito je da se u slu aju suprotstavljenosti postuliranih principa, princip maksimizacije uskla enosti s realno u prvi napu ta na ra un principa maksimizacije samopo tovanja i prediktivnosti sistema. Kada je rije o odnosu principa maksimizacije samopo tovanja i principa maksimizacije prediktivnosti situacija je manje jasna. Neki autori su skloni da primat daju maksimizaciji samopo tovanja, drugi maksimizaciji unutra nje uskla enosti. Dilema se, u su tini, svodi na pitanje da li je dominantnija potreba za sigurno u ili potreba za samopo tovanjem. Na primjeru depresivne strukture pokazuje se dominacija principa maksimizacije prediktivnosti sistema. Rezimiraju i sve do sada izneseno mo emo re i da je samoevaluativni sistem organizovan tako da se njegovom organizacijom i funkcionisanjem maksimizira: 1. uskla enost sistema s realno u 2. unutra nja kongruencija odnosno prediktivnost sistema 3. globalno samopo tovanje odnosno, posredno, odnos izme u o ekivanog zadovoljstva i nezadovoljstva. Ovi principi nisu jednako va ni za funkcionisanje samoevaluativnog sistema. Ima dosta indicija da je u slu aju neuskla enosti postuliranih principa dominantan princip unutra nje kongruencije, zatim, po relativnoj va nosti, slijedi princip

24

maksimizacije samopo tovanja, dok je princip uskla enosti s realno u najmanje va an. Postavljeni model funkcionisanja samoevaluativnog sistema dobro obja njava nama poznate empirijske nalaze. Model je u svojoj su tini procesni, a ne sadr ajni, pa se, prema tome, ne kosi sa drugim modelima koji se bave elementima samoevaluativnog sistem a. Budu i da su pretpostavke o funkcionisanju modela dedukovane iz principa po kojima funkcioni u svi prirodni sistemi, o ita je njegova zasnovanost na op tim biolo kim zakonima. O ite su sli nosti izlo enih teza sa osnovnim postulatima Freudove teorije li nosti. Su tinske razlike izme u Freudovog i predlo enog modela ogledaju se u slijede em: 1. Ne podrazumijeva se potreba postojanja posebnih struktura koje su nosioci principa. 2. Ne daje se apsolutni primat seksualnom nagonu ve se isti principi podrazumijevaju za sve ostale nagone odnosno motive, a aktuelnosti motiva (prisustvo u svijesti) pripisuje se va nost za pona anje u datim okolnostima. Pona anje sistema pod uticajem libida je samo specijalni slu aj funkcionisanja sistema u stanju neuskla enosti. Svi motivi, dakako, nemaju jednaku va nost, dakle, uva ava se hijerarhija motiva koja proizilazi iz Maslovljeve teorije. 3. Uva ava se postojanje mehanizama odbrane, ali se ne podrazumijeva da se oni uklju uju samo u situacijama kada dolazi do konflikta izme u ida i superega nego da odbrambeni mehanizmi djeluju uvijek kada postoji nesklad izme u postoje e strukture i neke informacije koja je trenutno prisutna u svijesti. Npr. o ito je da depresivci potiskuju (zaboravljaju) pozitivne doga aje jer nisu u skladu s postoje om shemom, ili da psihopatske strukture ne potiskuju nemoralne elje i postupke jer su oni u skladu s postoje om strukturom.

25

4.

5.

6.

7.

Podrazumijeva se postojanje podsvijesti, ali zbog injenice da procesor za trajno skladi tenje informacija uva sve to do njega do e, a filteri koji reguli u ta e do i do svijesti (glavnog odnosno centralnog procesora) ne mogu da istovremeno dr e kontradiktorne informacije. Dakle, postojanje podsvijesti je posljedica funkcionisanja kognitivnog aparata, to e re i da model uva ava njegovu empirijski utvr enu strukturu . Za obja njenje, predvi anje i modifikaciju pona anja prema navedenom modelu nije neophodno ulaziti u istoriju nastanka odre ene strukture samoevaluativnog sistema, dakle, model je sinhron a ne dijahron. Model je parsimoni an, bazira se na samo tri osnovna principa i ne iziskuje uvo enje konstrukata, kao to su npr. Edipov i Elektrin kompleks, kastracioni sindrom i sl. Model omogu ava postavljanje jednozna nih hipoteza i njihovu operacionalizaciju i empirijsku potvrdu ili odbacivanje.

Pomo u predlo enog modela mo e se objasniti i ve ina drugih injenica na kojima se bazira Freudova teorija li nosti, ali zbog prostornog ograni enja to se ovom prilikom ne e ire elaborirati. Model se ne kosi, ve u su tini uva ava nalaze koji proizilaze iz teorija u enja, u sebi subsumira mnoge dodirne konstrukte, kao to su: kompetentnost (samoefikasnost - Self-efficacy), samopo tovannje (Self-esteem), o ekivanja (Outcome expectations), socijalna percepcija, lokus kontrole (Locus of control) itd. O nekima je bilo rije i ranije, a o drugima e biti vi e rije i u poglavlju koje slijedi.

26

B. 1.

KONCEPT O SEBI I NEKI DODIRNI KONSTRUKTI Samoopa anje i opa anje drugih ljudi

Na i stavovi, procjene i namjere uti u na to kako emo interpretirati pona anje drugih prema nama. Rezultati ve eg broja istra ivanja pokazuju da je pozitivno mi ljenje o sebi povezano s pozitivnim mi ljenjem o drugim ljudima. U vezi s tim valja spomenuti nalaze Sullivana (1953) iji radovi ukazuju na usku vezu izme u do ivljavanja sebe i drugih, kao i interpretacije svog i tu eg pona anja. Koncept o sebi se razvija u interakciji s drugim ljudima. Drugi ljudi su najva niji izvor informacija koje dobijamo o sebi, i to: kroz reakcije drugih prema nama te kroz direktnu komparaciju s drugim ljudima. Cooly (1902) smatra da se ljudi u e socijalnom pona anju predvi aju i akcije drugih i to zami ljaju i kako bi se oni pona ali da su u poziciji tih drugih. Kao posljedica toga, ljudi po inju obra ati pa nju na svoje unutra nje reakcije, ime postaju svjesni zna enja (smisla) vlastitog "ja". Kao i Cooly, Mead (1959) smatra da pojedinac po inje misliti o sebi kao objektu zami ljaju i kako ga vide drugi. On uvodi termin "generalizovani drugi" da bi ozna io onu klasu ljudi koji reagiraju na nas. Predvi aju i mi ljene tih "generalizovnih drugih" o nama i na em pona anju, ljudi u mnogome usmjeravaju svoje postupke. Kako je ranije re eno, osoba ima tendenciju izbjegavanja onih izvora informacija koji nisu u skladu s njenim do ivljajem sebe. To, naravno, u najve oj mjeri, va i za druge ljude koji su najva niji izvor informacija o nama. Pri tome, osoba koja ima pozitivno mi ljenje o sebi, pozitivne stavove i ljude koji ih iznose prihvata, a negativne izbjegava ili potpuno odbacuje. S druge strane, osoba koja ima negativno mi ljenje o sebi do ivljava negativno druge ljude, bilo da iznose negativno ili pozitivno mi ljenje o njoj, prve zbog same

27

injenice da negativno mi ljenje izaziva osje anje neugodnosti, a druge zato to njihovo mi ljenje do ivljava kao neiskrenost. Komparacija s drugim ljudima mo e biti izvor kako povoljnog, tako i nepovoljnog mi ljenja o sebi. Kakav e ishod komparacije biti zavisi od niza faktora, me u kojima su najva niji: procjena sposobnosti tih drugih, vrednovanje grupe kojoj ti drugi pripadaju, va nost svojstva po kome se upore uje, vrednovanje moralnih svojstava tih drugih te atribucija razloga uspjeha ili neuspjeha tih drugih. Proces komparacije podrazumijeva da ve imamo odre eno mi ljenje o nekoj na oj osobini ili skupu osobina, te da se po tom svojstu ili grupi svojstava poredimo s drugim ljudima, to e re i da na odre eni na in opa amo druge osobe. Rezultat komparacije je sud da smo od nekoga bolji ili lo iji. Kakve e povratne efekte na na e globalno samopo tovanje imati takav ishod komparacije zavisi od mnogo faktora.

28

Ako je ishod komparacije u skladu s ne ijim globalnim mi ljenjem o sebi, rezultat e biti u vr ivanje tog mi ljenja. Ako pak ishod nije u skladu s tim mi ljenjem, onda na scenu stupaju razni odbrambeni mehanizmi: 1. Prvi mehanizam uslovljava izbjegavanje onih ljudi koji, kada se s njima poredimo, naru avaju na u sliku o sebi, i dru enje s ljudima koji ovu sliku potvr uju. Ljude s kojima se dru imo i sara ujemo bira emo, dakle, tako da u komparaciji s njima potvr ujemo postoje u sliku o sebi. Zato ne treba da udi injenica da rukovodioci saradnike, profesori - asistente, naj e e, ne biraju iz redova najsposobnijih. Gotovo, po pravilu, de ava se da rukovodioci imaju povoljnu sliku o svojim osobinama pa e posljedica toga biti izbor za saradnika osobe koja se po relevantnom svojstvu opa a kao lo ija11. Nasuprot tome, ljudi koji su nesigurni u sebe bira e za prijatelje i saradnika l jude koje po relevantnom svojstvu opa aju kao bolje. 12

11

Ovo u mnogome podsje}a na Petersovo na~elo po kojem ~ovjek napreduje do granica svoje nesposobnosti. Interesantanu ilustraciju za navedeni princip predstavlja fenomen "umi{ljene ljepotice i njene debele prijateljice". Naime, ~est je slu~aj da se udru`uju dvije djevojke od kojih je jedna samo osrednje lijepa ali za sebe misli da je "neodoljiva" i druga koja je fizi~ki neugledna. Prva svoj izbor prijateljice pravi, jer u pore enju s njom ona ima daleko vi{e uspjeha u odnosima s mladi}ima ~ime potvr uje da je stvarno "ljepotica" kao {to to ona o sebi misli. Druga pak ostaje u takvom odnosu iako to nije njen stvarni interes, jer joj to potvr uje njenu lo{u sliku o svom fizi~kom izgledu.
29

12

2.

3.

4.

Drugi odbrambeni mehanizam odnosi se na izbor referentne grupe za pore enje. Pri tom, e izbor referentne grupe opet biti takav da potvr uje na u sliku o sebi. Naime, logi no i jedino realno bi bilo da osoba svoje kvalitete procjenjuje u odnosu na prosjek. To u pravilu nije slu aj. Osobe koje imaju nepovoljno mi ljenje o sebi naj e e se porede sa onima koji su iznadprosje ni i obrnuto, oni koji imaju dobro mi ljenje o sebi naj e e uzimaju u obzir pore enja sa osobama koje su po datom svojstvu lo ije. Tre i mehanizam koji osobi stoji na raspolaganju jest omalova avanje ili negativna procjena drugih osoba kao izvora negativnih informacija o sebi, to kumulativno mo e da rezultira generalno negativnim stavom o drugim ljudima uop te (Opa i , 1986). Ovo se naro ito odnosi na procjenu moralnih svojstava, pri emu se uspjeh osobe koju do ivljavamo kao uspje niju pripisuje njenoj bezobzirnosti i nemoralu, a vlastiti neuspjeh moralnoj dosljednosti i istoti . etvrti mehanizam se manifestuje kao sklonost da se okolnosti, sre a i drugi faktori koji "potpoma u" uspjeh osoba koje opa amo kao uspje nije percipiraju kao povoljniji od na ih.

Iz navedenog proizilazi da e ljudi koji su po svojim svojstvima bolji i koji su u ivotu uspje niji, u principu, biti vrednovani lo ije, i to zbog prirodne potrebe svakog ovjeka da ima povoljno mi ljenje o sebi. To vodi ka negativnom odnosu i podozrenju prosje nog ovjeka prema svim vrstama elita i, u krajnjoj liniji, dru tvenoj stagnaciji i tendenciji ka egalitarizmu. Ipak, ne mo e se zanemariti uticaj na eg pona anja na to kako nas drugi ljudi do ivljavaju. Ljudi, u principu, ne vole kada im neko jasno pokazuje da je bolji i uspje niji od njih. S druge strane, ve ina ljudi voli da im se pothranjuje samopo tovanje i utisak o vlastitoj veli ini i vrijednosti. Nadalje, na omiljenost nekog ovjeka uti e i
30

odnos izme u toga kako sam sebe predstavlja u dru tvu i toga kako njegove "stvarne" osobine vide drugi ljudi. Ako ljudi opa aju neku osobu kao nekog ko se predstavlja boljim nego to ustvari jest, ima e negativno mi ljenje o njemu. To negativno mi ljenje mo e da poslu i kao korektiv pona anja koji proisti e iz potrebe da se dopadnemo drugim ljudima, ali mo e da kod osobe proizvede globalno negativan stav prema drugim ljudima. Nasuprot tome, ljudi koji se predstavljaju lo ijima nego to u stvarnosti jesu, u principu, su pozitivnije vrednovai. Ovakvo pna anje esto vodi u konformizam i mo e imati za posljedicu vezivanje na e slike o sebi za mi ljenje drugih ljudi13. Sve navedeno upu uje na zaklju ak da se negativan stav o ljudima, izbor prijatelja i saradnika mo e shvatiti kao odbrambeni mehanizam samoevaluativnog sistema ija je funkcija za tita globalnog samopo tovanja i unutra nje kongruencije. Dakle, mo e se re i da je odnos izme u samoopa anja i opa anja drugih ljudi samo specijalni slu aj principa minimalne promjene, odnosno o uvanja integriteta samoevaluacionog sistema (Self-evaluation maintenance Tesser i Campbell, 1983), pri emu je potreba za odr anjem optimalnog nivoa samopo tovanja pokreta procesa uskla ivanja informacija koje dobijamo kroz socijalnu refleksiju i postoje eg stanja sistema.

2.

Samoevaluacija i motivacija
a. Samoopa anje i o ekivanja

Slijede a va na funkcija koncepta o sebi je predvi anje posljedica vlastitog pona anja i u vezi s tim regulacija nivoa aspiracija. Ovom pitanju je najvi e pa nje posve eno unutar Bandurine teorije samoefikasnosti (Bandura, 1987). Ova teorija predstavlja specijalnu formu teorija koncepta o sebi koja je ne to bli a bihevioristi kim stajali tima, a svoje korijene ima u Bandurinoj ranijoj teoriji socijalnog u enja. Termin samoefikasnost se koristi da bi se ozna ila specifi na uvjerenja pojedinca o tome kakve su njegove sposobnosti da izvr i neku aktivnost i o ekivanja pojedinca vezana uz ishod te aktivnosti. Ova su uvjerenja, mada, tako e, relativno specifi na, generalnija i situaciono nezavisnija od o ekivanja vezanih za konkretni zadatak. Bandura (1977, 1982) te Bandura i Schunk

13

Barometarsko Ja u adolescenciji.
31

(1981) su pokazali da uvjerenje u vlastitu efikasnost determini e koliko truda osoba ula e da bi postigla odre eni cilj, odnosno koliko u nekoj aktivnosti perzistira u situaciji u kojoj je suo ena s preprekama i te ko ama. Bezinovi (1986) je identifikovao faktor globalne kompetentnosti koja predstavlja generalizaciju kompetentnosti unutar razli itih domena, a u uskoj je vezi s globalnim samopo tovanjem. Iskustveno gledano, uU osnovi uvjerenja u vlastitu efikasnost stoje razli iti mehanizmi u enja od onih koji proizilaze iz klasi nih teorija u enja (uslovljavanje) do onih koji su vezani uz Bandurinu teoriju u enja (neposredno iskustvo, vikarijsko iskustvo, verbalno ubje ivanje-persuazija te fiziolo ki signali). Naime, prethodno iskustvo, uspjesi ili neuspjesi, odnosno pozitivni ili negativni ishodi rezultiraju subjektivne funkcije vjerovtano}ekonstituisanjem "subjektivne funkcije vjerovtano e" nekog ishoda (Atkinson, 1974, 1978). Ova funkcija nije eksplicitna tj. osoba naj e e nije svjesna njenog postojanja. Ona se ne podudara s realnom distribucijom uspjeha i neuspjeha, nego je uskla ena s globalnim samopo tovanjem. Selektivnost pam enja, kao jedan od mehanizama za za titu globalnog Prije navedeni mehanizmi iskrivljavanja informacija za rezultat imaju selektivnost pam}enja, pri ~emusamopo tovanja, uti e na to da se bolje pamte oni ishodi koji su u skladu s aktuelnim nivoom samopo{tovanja. Ishodi s aktuelnom slikom o sebi. koji nisu u skladu s tim do`ivljavaju se kao izuzetak koji potvr|uje pravilo i jo{ vi{e u~vr{}uju ve} formirane stavove. Ovakvoj tvrdnji idu u prilog i vi{estruko potvr|eni nalazi po kojima nedovoljno jaki argumenti protiv postoje}eg stava jo{ vi{e u~vr{}uju (petrifikuju) taj stav, kao i nalazi po kojima intermitentno (povremeno) potkrepljenje najvi{e poma`e formiranju navika. Ovako formirana o ekivanja imaju za posljedicu izbjegavanje aktivnosti za kojeu kojima se ne o ekuje uspjeh, odnosno motivaciju za bavljenje onim aktivnostima u kojima se o ekuje uspjeh (Wroom, Bandura)14. Budu i da su ova o ekivanja formirana na prethodno opisan na in, dakle, naj e e nerealna, izbjegavanje aktivnosti dalje doprinosi u vr ivanju uvjerenja u nesposobnost za uspje no izvo enje neke aktivnosti, ime se zatvara za arani krug, a na a
14

O ovome govore tzv. "procesne motivacije", npr. Wroomova o~ekivanja.

teorije teorija
32

o ekivanja postaju proro anstvo koje samo sebe ispunjava. Lako je uo iti da odnos izme u o ekivanja i postignu a nije ni ta drugo nego opet specijalni slu aj tendencije sistema za samoodr anjem (principa maksimalne kongruencije).

b.

Motivi i va nost pojedinih aspekata slike o sebi

Sigurno je da pored navedenih faktora koji su uklju eni u me usobni odnos samoopa anja i opa anja nekog zadatka15 postoji i niz drugih, kao to su: trenutno aktuelni motiv (aktuelno ja), va nost zadatka, prisutnost grupe itd. Naime, relativna va nost pojedinih domena za generalno samovrednovanje mijenja se kako razvojno, tako i situaciono. Ako je u odre enom trenutku aktuelan neki motiv, onda se va nost svojstava koja su va na za ostvarenje tog motiva pove ava. Na primjer, va nost fizi kog izgleda za globalno samopo tovanje e biti ve a u situaciji frustracije seksualnog nagona nego u situaciji kada je seksualni nagon zadovoljen. Isto tako, va nost samoprocjene intelektualnih potencijala e biti ve a u ispitnim situacijama. Zato su neki autori skloniji da pona anje u nekoj situaciji pripi u "aktuelnom ja" (Current Self) nego generalnom samovrednovanju (Cantor et al. 1986). Va nost nekog zadatka e biti ve a to je motiv koji iza njega stoji ja i. Ja ina nekog motiva povezana je s intenzitetom napetosti i uzbu enja koje osoba u datoj situaciji osje a. Tuma enje, a samim tim, i suo avanje s tim uzbu enjem povezano je s kognitivnom interpretacijom situacije. Ovdje valja naglasiti da uticaj fiziolo kih faktora na do ivljaj va nosti situacije n ije jednostran. Naprotiv, iskustveni argumenti koji idu u prilog tezi da do ivljaj va nosti situacije uti e na intenzitet uzbu enja koje osoba do ivljava su daleko ja i. [to osoba neku situaciju do ivljava kao va niju i presudniju, to e i uzbu enje koje prati tu situaciju biti ja e. Situacija e biti interpretirana kao va nija ako se povoljan ili nepovoljan ishod vi e odra ava na globalno samopo tovanje. Osoba s vi im samopo tovanjem i bolje izdiferenciranom slikom o sebi bi e suo ena s potencijalno manjim brojem situacija koje mogu imati jake efekte na globalno samopo tovanje. Samim tim, ove osobe e se susretati s
15

Ovdje se zadatak treba shvatiti u naj{irem smislu.
33

manje stresnih situacija, pri emu e se, najvjerovatnije, sa stresnom situacijom lak e suo iti i u datoj aktivnosti posti i bolje rezultate, to e doprinijeti daljem u vr ivanju globalnog samopo tovanja . Pri tom valja imati u vidu da ma nje uzbu enje ne podrazumijeva uvijek i bolje postignu e. Naime, dobro je poznato da izme u uzbu enja (motivacije) i postignu a u nekoj aktivnosti ne postoji linearna veza. Pokazalo se da s porastom uzbu enja do nekog optimuma raste postignu e, poslije koga, zbog dezintegracije sistema, koja je posljedica pretjeranog uzbu enja, uspjeh opada. Nisko uzbu enje je, dakle, povezano s energijom koja se u neku aktivnost ula e, odnosno sa mobilizacijom sistema i njegovom pripremom za optimalno izvr enje zadatka, dok je visoko uzbu enje asocirano s dezintegracijom osnovnih funkcija sistema. Od interpretacije situacije, tako e, zavisi i to kakve e efekte na globalno samopo tovanje imati rezultati koji su u datoj situaciji postignuti. Uzbu enje i napetost mogu poslu iti kao opravdanje za eventualne neuspjehe ili kao faktor koji dodatno pove ava uticaj uspjeha na globalno samopo tovanje. Nasuprot tome, uzbu enje se mo e do ivjeti kao dodatni argument koji ide u prilog nepovoljnoj atribuciji vlastitih sposobnosti.

c.

Drugi ljudi kao dodatni motivator

Uo eno je, tako e, da izvjesne razlike u pona anju postoje u situacijama kada je ovjek sam i u situacijama kada su prisutni drugi ljudi. Neki autori nagla avaju razliku izme u toga ta je osoba stvarno i toga kako se predstavlja (private and public self - Fenigstein, Scheiner i Buss, 1975; Buss, 1980; Scheirer i Carver, 1983 u Sulls i Greenvald, 1983). Cijeli koncept u mnogome podsje a na razliku izme u "Ja " i "Idealnog ja" kod Rogersa, pri emu se podrazumijeva da se ovjek pred drugima predstavlja u povoljnijem svjetlu u tom smislu da se trudi da dojam koji ostavlja na druge bude to bli i njegovom "Idealnom ja". U principu, ovjek to radi namjerno ne bi li ostavio bolji dojam i pridobio simpatije i po tovanje drugih ljudi. Mo e se pretpostaviti da e diskrepanca izme u privatnoga i javnog ja u velikoj mjeri odre ivati efekte prisustva ljudi na uzbu enje koje u nekoj situaciji imamo, a samim tim, i uspjeh u nekoj aktivnosti. Odavno je uo eno da prisustvo drugih ljudi na specifi an na in facilitira odnosno inhibira izvo enje neke aktivnosti (Ego-involved).
34

Ovo se posebno odnosi na onaj krug osoba koje Mead naziva zna ajnim drugim. [to je diskrepanca izme u Stvarnog ja i toga kako nas vide zna ajni drugi ve a, ve e je uzbu enje koje data situacija produkuje. Ovo je vjerovatno povezano sa strahom od gubitka simpatija ili, bolje re eno, ru enja slike koju drugi imaju o nama. Osobe ija je samoprocjena uskla enija sa realno u ima e manju diskrepancu izme u Privatnog ja i Javnoga ja pa e i uticaj prisutnosti drugih biti manji. esto se de ava da mi ljenje drugih ljudi o nama opa amo kao druga ije, ponekad bolje, ponekad lo ije od onog kako sami sebe vidimo. Budu i da je to kako mislimo da nas drugi vrednuju veoma va no za samoevaluaciju (Mead, Cooly, Rogers), de ava se da pred sebe postavljamo zahtjeve koji su primjereniji mi ljenju drugih nego na em vlastitom. Ovo pogotovo va i za situacije u kojima je mi ljenje drugih ljudi, iz bilo kog razloga, povoljnije od onog koje imamo o sebi, jer takva situacija pogoduje maksimizaciji samopo tovanja. Posljedica injenice da nas drugi ljudi vide kao bolje nego to mi mislimo da jesmo je, naj e e privremeno, pove anje samopo tovanja, odnosno pribli avanje na eg vlastitog mi ljenja o sebi mi ljenju drugih. "Napuhano" samopo tovanje u prisustvu zna ajnih drugih, ili javnosti up te, predstavlja sna an izvor anksioznosti u ijoj je osnovi strah od neuspjeha. Neugodnost koja prati ovu situaciju uti e na opa anje, tako da se, u pravilu, postignuto opa a kao lo ije od mogu eg. esto de ava da, u situaciji kada se osoba nalazi pred uspjehom, koji je iznad opa enih potencijala, stvarno do e do naglog zastoja i pada u efikasnosti. Ta situacija je naro ito karakteristi na za sportiste, to esto dovodi do gubitka ve dobijenih utakmica 16. ovjek ne treba biti pretjerano pronicljiv da bi shvatio da su strah od neuspjeha i "strah od uspjeha" samo specifi na manifestacija principa maksimizacije unutra nje kongruencije.

3.

Samoopa anje i lokus kontrole

Kad govorimo o odnosu izme u o ekivanja u vezi s nekom aktivno u i prethodnog iskustva ne smijemo izgubiti iz vida ni na in na koji osoba procjenjuje uzroke uspjeha odnosno neuspjeha u nekoj djelatnosti. O ovom odnosu najvi e je govoreno u okviru
16

Ponekad se u literaturi ova situacija karakteri{e kao "strah od uspjeka".
35

psihologijskog konstrukta poznatog kao lokus kontrole (Locus of control, Rotter, 1966). Lokus kontrole je u literaturi primarno tretiran kao motivacioni faktor, pri emu Weiner (1979) razlikuje tri aspekta situcije koji uti u na njenu interpretaciju u funkciji procjene uzroka, i to: lokus, stabilnost i kontrolabilnost. Uzroke onoga to joj se de ava osoba mo e nalaziti u njoj samoj ili u vanjskim faktorima. Ti faktori mogu biti trenutni (raspolo enje, trud nasuprot slu aju i sre i) ili stalni (osobine i sposobnosti nasuprot sudbini), pri emu sama osoba mo e da ima osje aj manje ili ve e kontrole situacije. Weiner (1974, 1984) primje uje da na in na koji u enici procjenjuju uzroke uspjeha ili neuspjeha uti e na njihove budu e rezultate. Pri tome je uo ljiva sklonost individue da uspjehe pripisuje sebi i svojim stabilnim sposobnostima, a neuspjehe trenutnim vanjskim faktorima. Ovo implicira da se lokus kontrole mo e shvatiti i kao odbrambeni mehanizam koji je u funkciji za tite globalnog samopo tovanja. injenica da osoba, u principu, nije svjesna da je ona ta koja "odre uje uzroke", bez obzira na to koji su stvarni uzroci, navodi nas na pomisao da ta procjena, tako e, nije nezavisna od globalnog samopo tovanja i procjene vlastite kompetentnosti. U prilog tome idu i na i nalazi (Opa i , 1986) koji pokazuju da izme u ovih konstrukata postoje relativno sna ne veze. Pokazalo se, naime, da je vi e samopo tovanje asocirano s internalnim lokusom kontrole. Tuma anje ovog nalaza mo e i i u dva smjera. Mogu e je pretpostaviti da internalni lokus kontrole pove ava mobilizaciju u enika za izvr enje razli itih zadataka, to rezultira njihovom ve om uspje no u, a ova dalje pove anjem samopo tovanja. Nalazi po kojima je povoljnije vi enje sebe povezano s ve om uspje no u u raznim aktivnostima, te ranije opisana sklonost osoba da uspjehe pripisuju sebi a neuspjehe vanjskim faktorima, idu u prilog shvatanju da je ve e samopo tovanje i uspje nost koja ga prati izvor internalnosti. Pored injenice da e osoba biti bolje motivisana da izvr ava one aktivnosti za ije ishode smatra da su u djelokrugu njene kontrole, stoji i zaklju ak da samoevaluativni sistem ima tendenciju odr anja unutra nje kongruencije. Odre eno mi ljenje o sebi, u principu, vodi do "rezultata" koji su u skladu s tim mi ljenjem. Logi no je pretpostaviti da e ishod koji je u skladu s postoje om shemom iskustva biti pripisan unutra njim, dok e neuskla en ishod biti pripisan vanjskim uzrocima. Kumulativno, to bi trebalo da rezultira internalnim lokusom kontrole kod osoba ije je mi ljenje o sebi vi e uskla eno s realitetom, odnosno onim to im se stvarno doga a, dok
36

bi kod osoba koje su slabo uskla ene sa realitetom to trebalo da vodi eksternalnom lokusu kontrole. Sve ovo ide u prilog tezi da je eksternalizacija kontrole mehanizam kojim samoevaluativni sistem titi svoju unutra nju kongruenciju od uticaja realiteta. Brojni nalazi koji ukazuju na pozitivne veze izme u internalnosti i kolskog postignu a, kao i internalnosti i globalnog samopo tovanja doveli su do prihvatanja stanovi ta da je internalnost sama po sebi po eljna osobina. U velikoj mjeri ovo stanovi te je ispravno kada se radi o normalnom i svakodnevnom ivotu zapadnog ovjeka. Me utim, kada je rije o burnim doga anjima koja karakteri u na e trenutne prilike, ovo stanovi te je veoma sporno. Preuzimanje li ne odgovornosti za doga aje koji su stvarno izvan vlastite kontrole mo e dovesti do ozbiljnih psihi kih poreme aja. ini se ispravnijim usli iti molitvu onog rimskog politi ara koji je rekao otprilike ovo "Bo e, daj mi snage da savladam sve prepreke koje mogu da savladam, daj mi strpljenja da otrpim sve pote ko e koje me zadese a koje ne mogu da savladam i daj mi mudrosti da razlikujem jedno od drugoga".

4.

Samoopa anje i inteligencija

Jasno je da je na in na koji konceptualiziramo sebe i svijet u kome ivimo u uskoj vezi s dostignutim nivoom intelektualnog razvoja. O tome e biti vi e rije i u poglavlju Razvoj koncepta o sebi. Ovdje emo ne to vi e re i o odnosu globalnog samopo tovanja i inteligencije. Naime, ve i broj empirijskih nalaza ukazuje na to da osobe s vi im nivoom inteligencije imaju povoljniju sliku o sebi. Takav nalaz mo e imati vi e uzroka. Prvo, ve u inteligenciju prati i ve e postignu e, to se povoljno odra ava na globalno samovrednovanje. Nadalje, vjerovatno je da je kod int eligentnijih osoba koncept o sebi bolje izdiferenciran te se eventualne negativne informacije o sebi lociraju na u i segment samovrednovanja pa samim tim imaju i manji odraz na globalno samopo tovanje. Kao tre e, vjerovatno je da su inteligentnije osobe u stanju da uspostave bolju unutra nju kongruenciju i da koriste rafiniranije mehanizme odbrane.

37

Me utim, valja naglasiti da intenzitet veza izme u inteligencije i globalnog samopo tovanja nije toliko visok koliko bi se moglo o ekivati (r oko .22). Osim toga, niz nalaza pokazuje da postoji visoka sklonost manje inteligentnih da se prikazuju u boljem svjetlu (projekcije rezultata na Eisenkovoj L-skali na G-faktor inteligencije iznosi oko -.60). Neki su skloni ovaj nalaz pripisati injenici da su inteligentniji sposobniji da prozru tvrdnje koje se odnose na L-skalu (Bezinovi , 1986). Nama se ipak ini da je ovaj nalaz posljedica toga to su manje inteligentni skloniji da svijet promatraju u crno-bijeloj tehnici i da sebe vide boljima nego to ustvari jesu. Inteligentniji pak shvataju da niko nije savr en pa su vi e skloni da priznaju neke svoje sitnije propuste. Drugim rije ima inteligentniji su vi e kriti ni prema sebi. Zbog toga nam se ini da je opravdano o ekivati da e odnos izme u inteligencije i globalnog samopo tovanja biti kvadratan a ne linearan. Naime, mo e se o ekivati da oni ni e inteligencije zbog slabe izdiferenciranosti i nekriti nosti imaju povoljnije mi ljenje o sebi nego oni prosje no inteligentni. Tako e se mo e o ekivati da oni iznadprosje no inteligentni zbog prije navedenih razloga, tako e, povoljnije vrednuju sebe i svoje sposobnosti. Budu i da prethodno navedene hipoteze nisu empirijski provjerene, ostaje samo zaklju ak da izme u inteligencije i globalnog samopo tovanja postoje blage pozitivne veze.

5.

Samoopa anje i emocije

Na kraju razmatranja uloge koncepta o sebi i njegovog odnosa prema srodnim psihologijskim konstruktima ostaje otvoreno pitanje odnosa samopoimanja i emocija. Poznato je da je jedan od osnovnih prigovora kognitivisti kim teorijama li nosti da zanemaruju emocije. Jasno je da u razmatranjima funkcije koncepta o sebi nije mogu e zaobi i emocije. Epstein (1982) smatra da je, iako je, u prvom redu, konceptualni sistem, koncept o sebi uvijek blisko povezan s emocijama. Kako je ve re eno, ovaj sistem se u po etku, prije svega, razvija da bi se odr ao najoptimalniji odnos zadovoljstva i boli. Po njemu je u ranim fazama razvoja koncept o sebi subordiniran emocijama, da bi se s razvojem njegova relativna va nost pove avala. Emocije se po Leckyju (196917) mogu razumjeti samo iz perspektive koja prepoznaje i uva ava potrebu osobe da odr i samopo tovanje i
17

Prema Epstein 1982.
38

jedinstvo svog konceptualnog sistema. Va nost kognitivne interpretacije emocionalnog uzbu enja potvr uju i dobro poznati Schachterovi eksperimenti (Schachter, 1962). S druge strane, samoevaluativni sistem nije imun na "argumente jakih emocija". Sna ne emocije koje prate neka iskustva dovode do situacije u kojoj "zaklju ci" koji se iz date situacije izvedu imaju veoma veliku specifi nu te inu. Oni, s jedne strane mogu da pokrenu veoma sna nu rekonstrukciju sistema, a s druge strane, ovako formirani sudovi se kasnije veoma te ko mijenjaju.

39

C.

UMJESTO ZAKLJU KA

Ako se osvrnemo na nalaze izne ene u prethodnim poglavljima, mo emo re i da dosada nja istra ivanja pokazuju da subjektivna uvjerenja imaju va nu ulogu u ivotu svake osobe. Zbog specifi nih okolnosti koje prate njihov nastanak, ova uvjerenja naj e e ne odgovaraju realnosti. Iako je tako, strukture koje se na osnovu njih formiraju imaju niz va nih funkcija, me u kojima su najva nije: 1. asimilacija informacija iz vanjskog svijeta, 2. odr avanje unutra nje konzistentnosti kroz razli ite uloge i situacije, 3. odr avanje optimalnog nivoa samopo tovanja, 4. odr avanje pozitivnog bilansa o ekivanog u itka nasuprot bolu, 5. regulacija aspiracija i o ekivanja,, 6. predikcija posljedica svog pona anja i tu eg pona anja, 7. interpretacija posljedica svog i tu eg pona anja. Funkcionisanje samoevaluativnog sistema po iva na tri principa: a) principu maksimizacije samopo tovanja koji predstavlja vezu ovog subsistema s konativnim sistemom, b) principu minimizacije neizvjesnosti koji predstavlja princip unutra nje organizacije, a koji se ogleda u te nji sistema da maksimizira unutra nju uskla enost i minimizira promjene, te c) principu maksimizacije uskla enosti s realno u koji predstavlja vezu samoevaluativnog sistema s vanjskim svijetom, a ija je uloga kontrolna i adaptivna. Postojanje tre eg principa spre ava nerealnu maksimizaciju samopo tovanja a "energiju" crpi iz dva izvora - iz rezultata vlastitog pona anja i reakcija koje na pona anje pojedinca ima socijalno okru enje. Prvi i tre i princip su me usobno suprotstavljeni, to otvara pitanje da li svi principi funkcionisanja imaju jednaku va nost ili postoji nadre enost jednog principa.
40

Samoevaluativni sistem je, o ito, va an i slo en sistem, koji predstavlja vezu izme u fizi kog, socijalnog, biolo kog i psihi kog aspekta ljudskog bi a. Ovaj funkcionalni sklop omogu ava ovjeku da uvede red u svijet koji u mnogome podsje a na fluid iji su elementi u stalnom haoti nom kretanju. Taj red se uspostavlja kroz razli ite kognitivne procese tokom kojih se stvaraju strukture koje smanjuju neizvjesnost i haoti nost. Na taj na in, ljudskoj jedinki biva olak ano snala enje u svijetu koji je okru uje. Sadr aj tih struktura je, zbog razlika u uro enim potencijalima, okolnostima i iskustvu, razli it i jedinstven za svaku osobu ali su zakonitosti i principi na osnovu kojih se date strukture formiraju i funkcioni u univerzalni. Rezimiraju i prethodno, mo emo re i da koncept o sebi nije nekakav epifenomen, ve da ima mnoge, za svaku osobu, va ne funkcije. Pored toga, o ite su uske veze koncepta o sebi sa kognitivnim i konativnim podru jem.

41

D.

POKU[AJI OPERACIONALIZACIJE KONCEPTA O SEBI 1. Instrumenti za ispitivanje

O tome ta neka osoba o sebi misli, za sada, najta nije mo emo saznati tako - da je o tome pitamo. Pri tome se u situacijama koje nisu kompetitivne i kad je ispitivanje anonimno neopravdanim ini strah od namjernog iskrivljavanja odgovora. Prije se mo e pretpostaviti da je nesklad izme u odgovora ispitanika i tzv. objektivnih podataka, koji je ponekad prisutan, rezultat nerealnog vi enja sebe nego li svjesne tendencije ka iskrivljavanju odgovora. Metodi prikupljanja podataka o konceptu o sebi isti su kao i u drugim pristupima prou avanju li nosti. Dominiraju dva pristupa. Prvi, dominantniji, jest ispitivanje pomo u klasi nih upitnika, pri emu se od ispitanika tra e kvantitativne samoprocjene na unaprijed odre enom setu pitanja ili tvrdnji. Naj e e upotrebljavani su Coopersmithov i Rosenbergov upitnik za ispitivanje samopo tovanja, Offerov upitnik za ispitivanje slike o sebi, a u novije vrijeme SDQ (Self Description Questionnaire ), Marsha i Shavelsona (1985), PCS (Perceived Competence Scale), S. Harter (1979, 1982) i PH (PiersHarris instrument). Drugi pristup, iji je glavni predstavnik McGuire (1986), koji zastupa tezu da je apriorno definisanje kategorija pogre no jer tako dobijeni podaci (tzv. reaktivni self) ne odra avaju realnu strukturu samopoimanja ve su prije odraz teorija koje autori zastupaju, orijentisan je na prikupljanje podataka o konceptu o sebi na osnovu spontanih odgovora ispitanika na pitanja tzv, otvorenog tipa (tzv. spontani self). On, nadalje, smatra da je ekolo ka validnost tako dobijenih odgovora mnogo ve a, jer ispitanicima omogu ava da sami odrede dimenzije na kojima e se procjenjivati. Osim toga, iz takvih odgovora mogu se dobiti i neki dodatni podaci. Tako npr. redoslijed pojavljivanja pojedinih samoopisa po njemu predstavlja mjeru aktualnosti i va nosti pojedinih aspekata samopoimanja. Nedostatak ovakvog na ina prikupljanja podataka je, izme u ostalog, u tome to su odgovori naj e e usmjereni kontekstom u kome se vr i istra ivanje, a postoje i pote ko e u kvantifikaciji odgovora. Zato se
42

najprihvatljivijim ini poku ati kombinirati ove dvije metode, pri emu kod odabira estica upitnika treba po i od spontanih odgovora ispitanika na pitanjima otvorenog tipa prikupljenih u razli itim situacijama, a tako sastavljeni upitnici, nadalje trebaju biti podvrgnuti svim onim analizama koje zahtjeva razvoj psihologijskih mjernih instrumenata. Tako se mogu izbje i nedostaci obe metode, ali pitanje operacionalizacije time se ne iscrpljuje. Naime, naro ito kada se radi o samopo tovanju, ostaje otvoreno pitanje dimenzionalnosti konstrukta.

2.

Dimenzionalnost koncepta o sebi

Na pitanje dimenzionalnosti koncepta o sebi jo uvijek nema jasnog odgovora. Dok neki autori (Rogers, Coombs) koncept o sebi tretiraju kao jednodimenzionalni konstrukt, drugi smatraju da se radi o konstruktu sastavljenom iz dobro diferenciranih domena (Coopersmith, 1967), tre i pak poku avaju pomiriti ova dva koncepta, tvrde i da je koncept o sebi, u isto vrijeme, i cjelovit i dobro izdiferenciran. Ako prihvatimo ovo, danas dominiraju e mi ljenje o konceptu o sebi, postavlja se pitanje odnosa dijelova i cjeline, kao i na ina njihovog mjerenja. Coopersmith (1967) smatra da se globalno samopo tovanje najbolje mo e procjeniti tako da se kombiniraju samoprocjene na esticama koje se odnose na razli ita podru ja ivota individue, pri emu svaka estica, po njemu, ima jednaku va nost. Za razliku od njega, Rosenberg (1979) smatra da globalno samopo tovanje ne predstavlja prostu linearnu kombinaciju samoprocjena unutar razli itih domena ve generalnu procjenu o sebi kao osobi koja je produkt kompleksne kombinacije pojedina nih samoprocjena. Zato, prema Harterovoj (1986), globalno samopo tovanje treba procjenjivati nezavisnim setom estica na upitniku, pri emu ne treba zanemariti va nost pojedinih domena. Odvojeno ispitivanje globalnog koncepta o sebi i njegovih dijelova omogu ava, nadalje, utvr ivanje relativnog doprinosa tih dijelova globalnom samovrednovanju (self worth). Model koji su ponudili Marsh i Shavelson (1986), ini se, najadekvatnije rje ava dileme oko odnosa dijelova i cjeline koncepta o
43

sebi. Naime, ovi autori smatraju da je koncept o sebi hijerarhijski organizovan. Pritom se ni i stratumi u hijerarhiji odnose na specifi nija podru ja samoprocjene. Te specifi ne samoprocjene se integriraju na vi im nivoima, pri emu je generalni koncept o sebi najvi i faktor u hijerarhiji, odnosno generalni faktor. Ovaj model, nadalje, ukazuje na injenicu da broj faktora koji ine koncept o sebi zavisi od nivoa generalnosti ispitivanja. Kategorije unutar (pomo u) kojih neko defini e sebe u odnosu na spoljni svijet podlo ne su promjenama u toku razvoja. Ontogenetski, te promjene su u uskoj vezi s promjenama u kognitivnim kapacitetima osobe i brojem uloga (odnosa) koje osoba ima u dru tvu. Neke kategorije, kao npr. pol, ostaju nepromjenjene, dok se druge, kao to su veli ina, snaga i kompetencija mijenjaju s razvojem. Tako su za adolescenta sportske sposobnosti, izgled, odijevanje jako va na obilje ja. Za odraslog na va nosti dobijaju kompetencija i kreativnost. Imaju i u vidu novije nalaze Marsha (1990), koji je napravio konfirmatornu analizu podataka dobijenih primjenom tri najupotrebljavanije skale (SDQ, PH, PCS) za procjenu razli itih domena koncepta o sebi na predadolescentskom i adolescentskom uzrastu ( Confirmatory Factor Analysis of Multitrait-Multimethod data), mo emo re i da postoji visoko slaganje oko egzistencij e faktora koji se odnose na fizi ki, socijalni i intelektualni domen (domen kolskih sposobnosti). Pritome, po njemu, unutar fizi kog domena treba razlikovati faktore fizi kog izgleda i fizi kih sposobnosti te evaluaciju od strane roditelja i vr njaka unutar socijalnog domena. Njegovi nalazi, tako e, potvr uju visoku podudarnost rezultata na subskalama za procjenu tzv. generalnog koncepta o sebi.

44

E.

RAZVOJ KONCEPTA O SEBI 1. Metodolo ki problemi

Autori koji su se bavili prou avanjem razvoja koncepta o sebi, kao i svi razvojni psiholozi, nailaze na niz problema od kojih su najve i oni metodolo ke prirode. Wylie (1979) ukazuje na niz metodolo kih nedostataka postoje ih studija koje su se bavile razvojem samopoimanja. Pritom ona, naro ito, isti e injenicu da su za ispitivanja kori teni naj e e ideosinkreti ki instrumenti nepoznatih metrijskih karakteristika, ime je prakti ki onemogu ena uporedba razli itih nalaza, a sama interpretabilnost bitno umanjena. Osim toga, istra ivanja su esto ra ena na premalim uzorcima. Dok su u transverzalnim istra ivanjima esto kori teni nekomparabilni uzorci, dotle su u longitudinalnim studijama mjerenja vr ena u nekompatibilnim uslovima, nekompatibilnim instrumentima, nerijetko bez uva avanja efekata ponovljenog mjerenja. Budu i da su razvojne promjene naj e e kvalitativne prirode, besmislena je, esto prisutna, primjena instrumentarija razvijenog za odrasle (Damon i Hart, 1982). Dakle, instrumenti namijenjeni prou avanju razvojnih promjena, pored individualnih razlika, moraju uva avati kvalitativne promjene koje su posljedica razvoja. Kako isti e Harter (1986), u obzir moraju biti uzeti osnovni razvojni pravci. O tim razvojnim pravcima, i pored svih navedenih nedostataka razvojnih studija, kod ve ine autora (Harter, 1986, 1987.; Damon i Hart, 1982.; Rosenberg, 1979.; Livesley i Bromely, 1973 prema Branthaupt i Lipke 1985) postoji evidentna saglasnost.

2.

Osnovni razvojni pravci

Razvoj konceptualnog sistema se u po etku bazira na konkretnim tjelesnim obilje jima da bi se fokus konceptualizacije, preko bihevioralnih karakteristika u ranom djetinjstvu, pomjerao prema apstraktnim konstruktima u adolescenciji. Zato Rosenberg (1979) poredi malu djecu s bihevioristima, djecu u srednjem djetinjstvu s teoreti arima crta, a adolescente s psihoanaliti arima. Dakle, mo e se re i da razvoj samopoimanja slijedi pravac od konkretnog ka apstraktnom.

45

Drugi razvojni pravac usmjerava razvoj samopoimanja ka sve ve oj diferencijaciji pojedinih domena, to se ogleda u pove anju broja faktora i smanjenju korelacija me u njima (Marsh, H. W. i Shavelson, 1985).Paralelno s tim, de ava se proces sve ve e integracije elemenata koncepta o sebi. Ovdje valja naglasiti da faktor integracije predstavlja globalno samovrednovanje koje na po etku, zbog ograni enih kognitivnih kapaciteta, nije prisutno (Harter, 1986, 1987). Lako je uo iti da se razvoj koncepta o sebi ne odvija izolovano, ve na neki na in slijedi intelektualni razvoj onako kako ga vidi Piaget (1974) ili jo bolje, neopiagetovci, kao npr. Fisher (1980). Osim toga, uo ljiva je veza izme u razvoja koncepta o sebi i promjena socijalnog konteksta, tj. pove anja broja uloga i socijalnih interakcija koje pojedinac ima. Va nost socijalnog konteksta nagla avaju teoreti ari socijalnog ogledala Cooley (1902) i Sullivan , (1953), kao i socijalni interakcionisti u tradiciji G. H. Meada (Strauss 1964, Berger, 1966, Hewitt, 1983, Felson, 1985, Schafer i Keith, 198518), koji smatraju da je smisao identiteta uvijek formuliran u skladu s odre enim socijalnim kontekstom. Mo e se, dakle, re i da se razvoj koncepta o sebi odvija pod uticajem kompleksnih interakcija izme u razvoja kognitivnih kapaciteta i socijalnog iskustva, osobito interakcija s tzv. zna ajnim drugim (Harter, rukopis). Kao posljedica toga, koncept o sebi postaje sve prilago eniji svojim funkcijama.

3.

Rani razvoj koncepta o sebi

Problemi vezani uz uticaj ranog razvoja na kasniji rast i razvoj omiljena su tema razli itih teorijskih rasprava. Biolo ki gledano, opravdano je uvjerenje po kome su posljedice za kasniji razvoj to ve e to se neki poreme aj desi ranije. O tome postoji gotovo apsolutno slaganje me u razli itim teorijama. Me utim, uo ljive su razlike u shvatanju na koji na in se uticaji u ranom djetinjstvu odra avaju na kasniji razvoj. Prema Freudovom shvatanju psihi ki razvoj je, u stvari, psihoseksualni razvoj. Dijete obavezno prolazi kroz odre ene stadijume razvoja koje karakteri e vezivanje libida (seksualnog
18

Svi prema Mc Guire i sar. 1986.
46

nagona) uz odre ene dijelove tijela. Prvi stadijum razvoja je oralni, drugi analni, zatim falusni i na kraju genitalni. Uspje an razvoj podrazumijeva prelazak iz jednog u drugi stadijum i rje avanje unutra njih konflikata vezanih za svaki stadijum. Glavnu ulogu u tome imaju roditelji, pri emu ispravnost razvoja zavisi od odnosa roditelja prema djetetu. Veoma va nu ulogu imaju postupci majke pri dojenju, u enju kontrole sfiktera. Neuspjeh u rje avanju konflikata vezanih za odre eni stadijum ili pretjerano vezivanje libida za pojedine dijelove tijela karakteristi ne za pojedine faze psihoseksualnog razvoja odre uje kasniji karakter osobe. Prema K. Horneyrani razvoj je va an zato to se u tom periodu sti e bazi na sigurnost te bazi no povjerenje u ljude. Bihevioristi ki orijentisani autori smatraju da se navike lak e formiraju nego to se mijenjaju. Lo e navike, ste ene razli itim mehanizmima uslovljavanja od re uju, dakle, kasnije pona anje osobe. Osim toga, postoji tendencija autonomije u djelovanju odre enih navika (Allport), pri emu jednom ste ene navike kasnije postaju samostalni motivi. Unutar socijalne psihologije prihva eno je stanovi te po kome jednom formirani stavovi imaju tendenciju da se sve vi e u vr uju to ote ava mijenjanje stavova. Kako o svemu mo emo imati odre eni stav to va i i za stav o sebi. Iskustva o sebi ste ena u najranijim fazama razvoja rezultiraju formiranjem odre enog stava o sebi koji se kasnije veoma te ko mijenja (Burns, 1982). Do sli nog zaklju ka mo emo do i ako prihvatimo da je princip maksimizacije unutra nje konzistencije dominantan princip organizacije samoevaluativnog sistema. Iz svega ovoga, sa velikom dozom sigurnosti, mo emo zaklju iti da je rani razvoj koncepta o sebi veoma va an za kasniji razvoj li nosti. Izuzimaju i Freudova shvatanja i zanemaruju i terminolo ke razlike, mo e se ak i tvrditi da postoji ozbiljno slaganje me u pristalicama razli itih psiholo kih kola oko toga na koji na in se taj uticaj odvija. Radovi koji su se bavili razvojem koncepta o sebi u najranijim fazama djetinjstva uglavnom su spekulativni, ili pak zasnovani na vanjskom opa anju i posrednom zaklju ivanju, ponajvi e zato to su, zbog nerazvijenosti govora, u to doba gotovo nemogu a empirijska istra ivanja koja bi uklju ivala aktivnu suradnju ispitanika.

47

Klju nu ta ku u najranijoj fazi razvoja predstavlja trenutak kada dijete postaje svjesno vlastitog ja, odnosno sebe kao odvojene osobe. Naime, u po etku koncept o sebi nije odvojen od ostatka fenomenolo kog polja djeteta. Rogers (1951), kao i mnogi drugi, smatra da je malo dijete "uvjereno" da je sve to mo e "kontrolisati", od dijelova vlastitog tijela do bo ice, igra aka, roditelja i sl. sastavni dio vlastitog ja. S daljnim razvojem dijete mo e sve ta nije razlikovati "ja" od "ne ja". O tome posredno mo emo zaklju ivati na osnovu upotrebe svog imena ili li nih zamjenica, te na osnovu prepoznavanja svoga lika u ogledalu, na fotografijama ili video -snimcima (Dixson, 1957.; Amsterdam, 1982. ; Lewis i Brooks-Gun, 1979). U po etku, prema Sorbinu (1952 prema Epstein 1982) tjelesni aspekt predstavlja sr koncepta o sebi. Razlikovanje "ja" od "ne ja", na primitivnijem nivou, zapo inje "uvi anjem" razlike izme u svog tijela i drugih objekata. Naime, dodiruju i vlastito tijelo dijete dobija povratnu informaciju koja izostaje kada dijete dodiruje neki predmet ili drugu osobu. Ve ina autora misli da o svijesti o vlastitom ja mo emo govoriti tek krajem druge godine kada dijete ovlada jezikom i po ne pravilno upotrebljavati li ne zamjenice.

4.

Koncept o sebi u djetinjstvu

Pojava govora kod djece u mnogome olak ava ispitivanje dje je konceptualizacije. Ipak, zbog nepoznavanja pisma, ostaju zna ajne pote ko e metodolo ke prirode. Zato se, izuzimaju i neke poku aje (S. Harter), ve ina nalaza zasniva na spontanim iskazima ispitanika, odnosno na odgovorima na tzv. pitanja otvorenog tipa (spontani self). Ti su samoopisi u ranom djetinjstvu nekonzistentni i slabo organizovani. Pritom, djeca naj e e isti u svoj pol, pripadnost roditeljima, posjedovanje igra aka i ku nih ljubimaca. Ponekad se sre u iskazi o konkretnim vje tinama, sposobnostima i preferencijama. Djeca ne govore o osobinama nego o konkretnom pona anju, a ti iskazi su esto pra eni konkretnim demonstracijama. Postojanje isklju ivo pozitivnog vi enja sebe ukazuje na nerazlikovanje "ja" i "idealnog ja" (Harter u tampi). Ovakvi samoopisi djece posljedica su kognitivnih ograni enja. U to doba dijete se, prema Piagetu (1974), nalazi u prelogi kom odnosno preoperacionalnom periodu razvoja. Dijete nije sposobno za konzervaciju objekata pa je i razumljivo da nema punu svijest o identitetu i kontinuitetu sebe kao osobe (Harter u tampi), kao to ne

48

razlikuje fizi ku i psihi ku komponentu valastitog bi a (Brougthon 1978, prema Damon i Hart 1982). U dobi od 3 do 5 godina uo ljiv je pomak od definisanja sebe preko materijalnih obilje ja ka definisanju sebe u terminima djelatnosti odnosno kompetentnosti (Keller, 1978.prema Damon i Hart 1982). U srednjem i kasnom djetinjstvu samoopisi postaju du i i koherentniji. Djeca se po inju slu iti nazivima osobina, kao to su popularan, pametan, duhovit i sl, a u definisanju sebe pridaju sve ve u pa nju svojim unutra njim stanjima (Selman, 1980, prema Damon i Hart 1982). O ito je da djeca postaju svjesna da su i psihi ke osobine ono po emu se ljudi razlikuju. Svijest o kontinuitetu vlastitih do ivljaja, osobina i interesovanja (Guardo i Bohn, 1971, prema Damon i Hart, 1982) ukazuje na to da su djeca stekla sposobnost konzervacije objekata. U samoopisima se pojavljuju i negativne osobine, to ukazuje na po etak razlikovanja "ja" i "idealnog ja". Sposobnost serijacije i decentracije (zauzimanja kognitivne perspektive druge osobe), omogu ava djetetu da se poredi sa vr njacima i da po inje uva avati mi ljenje koje o njemu imaju drugi ljudi. Inkorporacija ovih elemenata u samoiskaze potvr uje Cooleyev koncept o socijalnom ogledalu kao sastavnom dijelu koncepta o sebi (Looking-glass self). Ove promjene predstavljaju prelaznu fazu izme u djetinjastva i adolescencije.

5.

Koncept o sebi u adolescenciji

Mnogi nalazi (Damon i Hart, 1982; Harter 1983; Rosenberg 1979, 1986) potvr uju injenicu da se sadr aj samoopisa u adolescenciji mijenja od konkretnih opisa pona anja i socijalne okoline ka unutarnjem psihi kom svijetu. Razvojne promjene u sadr aju samopoimanja povezane su s pomacima u kognitivnom razvoju koje uo ava Piaget (1974 ). Taj pomak je predstavljen stvaranjem novih kognitivnih struktura za procesiranje informacija o sebi, a o ituje se u mogu nosti izgradnje apstraktnih koncepata ili jednostavnih apstrakcija ( Fisher, 1980), to dovodi do formiranja koncepta o sebi u skladu s zahtjevima formalne logike. U predadolescenciji se to manifestuje kao mogu nost formiranja crta iz pojedina nih pona anja i do ivljavanja, da bi se kasnije po eli stvarati konstrukti vi eg reda apstraktnosti. Za razliku
49

od konkretnih pona anja, ovakvi apstraktni konstrukti su te e provjerljivi i zbog toga potencijalno manje realisti ni. Na tom stepenu razvoja adolescenti su u stanju razvrstati informacije o sebi u ve i broj apstrakcija, ali jo uvijek nemaju sposobnost integracije tih informacija u koherentnu i konzistentnu implicitnu teoriju svoje li nosti. Stoga, ovi unutarnji konstrukti mogu izgledati kontradiktorni, to izaziva zbunjenost i konfuziju. Promjene u socijalno kognitivnim procesima, tako e, su relevantne za promjenu samopimanja. Kao prvo, to uklju uje sposobnost za prihvatanje informacija koje donose pore enja s drugima, ali ne na onaj na in kako je to bilo u srednjem djetinjstvu, kada su te informacije bile barometar vlastitih sposobnosti i karakteristika, ve tako to se pri pore enju u obzir uzima vi e razli itih karakteristika, to zahtjeva sposobnost konzervacije i multiplikacije. Prema Damonu i Hartu (1982), takvi komparativni sudovi nisu mogu i do osme ili devete godine. Mogu nost pore enja s drugima povezana je, dakle, s kognitivnim napretkom, ali s druge strane, uvodi mogu nost povredljivosti (Maccoby, 1983). Popularnost me u vr njacima, izgled i kolska kompetentnost su one domene kojima se po inje pridavati va nost na prelazu iz kasnog djetinjstva. Neadekvatnost u bilo kojoj domeni mo e bitno smanjiti op te samopo tovanje. Ruble i saradnici (197619) nalaze da va nost pore enja s vr njacima raste na prelazu iz kasnog djetinjstva prema adolescenciji. Kako je ranije re eno, osnovni princip razvoja jest princip diferencijacije (Werner, 1975), a taj princip se mo e primijeniti i na koncept o sebi (Harter, 1983; 1989; Montemayor i Eisen, 1987; Livesly i Bromley, 1973; Mullenar i Laird, 1971; Secord i Peevers, 1974; Rosenberg, 1986). Izme u djetinjstva i adolescencije mo e se uo iti mno tvo manifestacija koje ukazuju na diferencijaciju ne samo u pogledu broja kategorija na kojima se pojedinac opisuje, ve i u broju osobina i crta koje se kasnije, tako e, diferenciraju. Dokazi o porastu diferencijacije u skladu s pove anjem broja uloga su brojni (Gaces, 1972; Hart, 1988; Harter, 1986a, Griffin, Chassin i Young, 1981; Smolar i Younis, 1985). S porastom broja domena sve e e se doga a da su samoprocjene po pojedinim domenama potpuno suprotne.

19

Prema Harter, 1990.
50

Budu i da mnogi autori (Allport, 1955;1961; Brim, 1976; Epstein, 1973; Horney, 1950; Jung, 1928; Kelly, 1955, Lecky; 1945; Maslow,1961; Rogers, 1950) nagla avaju tendenciju uobli avajna razli itih imformacija o sebi u jednu cjelovitu koherentnu teoriju, pred adolescente postavlja problem kako te suprotne samoprocjene integrisati u jedinstvenu kognitivnu shemu ili implicitnu teoriju li nost. Brojni nalazi (Harter 1986; Monsour, 1985; Harter i Bresnick, 1989)20 pokazuju da se prilago avanje ovakvoj situaciji odvija kroz tri faze. U prvoj fazi (11-13) mladi generi u odvojene nizove atributa za svaku ulogu. Iako ti samoopisi esto sadr e suprotne fakte najmla i adolescenti rijetko izvje tavaju o tim suprotnostima. Izme u 14 i 16 godina adolescenti po inju sve vi e uo avati te suprotnosti, to izaziva unutra nji konflikt, a ponekad i patnju. Adolescenti postaju jako uznemireni ovim kontradikcijama u svojoj li nosti. esto si postavljaju pitanja to sam stvarni ja. Ovaj konflikt se rje ava u kasnijoj adolescenciji. Opozitne tvrdnje i dalje su prisutne ali sada ne izazivaju konflikt. Vallacher (1980 prema Harter, 1990) smatra da se konzistencija posti e unutar pojedinih uloga, ali se uvi a da ona nije neophodna izme u razli itih uloga, to je znak diferencijacije i dezidealizacije. U samoopise adolescenata sve se e e uklju uju i razmi ljanja o tome kakav bi on kao pojedinac trebalo da bude, te se po inje uo avati diskrepanca izme u "Ja" i "Idealnog Ja" (Secord i Peevers, 1974 ; Marcus i Nurius, 1986) . Ova diskrepanca je, po Rogersu (1954), rezultat lo e prilago enosti pojedinca. Suprotno tome, prema Glicku i Zigleru (1985), ova razlika je indikator sazrijevanja. Strachen i Jones (1982) zaklju uju da se razlika izme u "Ja" i "Idealnog Ja" pove ava u periodu izme u rane i kasne adolescencije. Mnogi radovi (Adams, 1977; Harter, 1987; 1989; Lerner i Brackney, 1987; Lerner, Orlos i Knapp, 1976; Simmons i Rosenberg, 1975; Simmons i Blyth, 1987) ukazuju na to da je najva nija okosnica globalnog samopo tovanja fizi ki izgled (r izme u .65 i .80), a zatim prihva enost od vr njaka. Ovi rezultati su u skladu s va no u

20

Prema Harter, 1990.
51

vanjskog izgleda u zapadnoj kulturi. Osim toga, vanjski izgled predstavlja sponu izme u vanjskog i unutra njeg svijeta. Istra ivanja o pitanjima stabilnosti, odnosno promjenjivosti, samopo tovanja rezultirala su nesaglasnim nalazima. Ta neusagla enost nalaza mo e se djelimi no objasniti razli itim pristupima u istra ivanju i primjenom razli itih mjera samopo tovanja. Istra ivanja koja su koristila transferzalni pristup uglavnom referi u o znatnijem opadanju samopo tovanja tokom srednje adolescencije (Rosenberg, 1979). Rezultati longitudinalnih istra ivanja ukazuju na konzistentno pove anje samopo tovanja izme u 7. i 12. godine kolovanja ( Engel, 1959; McCarthy i Hoge, 1982; O'Malley i Bachman, 1983; Rosenberg, 1986; Simmons, Rosenberg i Rosenberg, 1973). Slika promjena u ranoj adolescenciji ne to je slo enija. Samopo tovanje opada izme u 12. i 13. godine. Magnituda promjena je povezana s dva faktora : promjenom kolske sredine i pubertetskim sazrijevanjem (Simmons i Blyth, 1987). Ispitanici, osobito djevoj ice, koji ranije prelaze u novu sredinu sporije oporavljaju svoje samopo tovanje. Brooks-Gunn i Peterson (1983), kao i Simmons i Blyth (1987) izvje tavaju o ni em samopo tovanju kod ranije sazrelih djevoj ica. Ulman (prema McGory, 1990) nalazi da su ranije polno sazrele djevoj ice depresivnije. Nasuprot tome, Brack i saradnici (1988) nisu na li nikakva variranja samopo tovanja kroz pet Tunerovih stadija polnog sazrijevanja. Sli no tome, McGory (1990) kod djevoj ica izme u 11 i 14 godina, podjeljenih na one koje su dobile prvu menstruaciju i one koje jo nisu, ne nalazi nikakve razlike u samopo tovanju. Na i nalazi (Lackovi -Grgin, Opa i , 1991) pokazuju da ove kntradiktornosti u nalazima imaju svoje uzroke u metodolo kim faktorima, pogotovu na inu operacionalizacije polne zrelosti. Pokazalo se da su trendovi promjena u samopo tovanja razli iti, u zavisnosti od perioda proteklog od prve menstruacije. U prvoj fazi, neposredno nakon dobijanja prve menstruacije, uo ava se blagi porast samopo tovanja pogotovo kod djevoj ica koje su ranije polno sazrele. Tjelesne promjene u periodu neposredno prije i po dobijanju prve menstruacije, same po sebi, mogu biti faktor pove anja samopo tovanja, ponajprije zato to se desio o ekivani
52

razvoj, a zatim i zbog toga to se mijenja socijalni status i uloga djevoj ice. Ona prestaje biti dijete, o tome raspravlja sa svojim vr njakinjama, tom doga aju se pridaje velika pa nja. Polna zrelost se na subjektivnom planu poistovje uje s ukupnom zrelo u. U tom periodu, pogotovu u modernim porodicama, djevoj ici se posve uje dodatna pa nja, to dodatno uti e na pove anje samopo tovanja. Ve nakon est mjeseci dolazi do promjene trenda i povratka samopo tovanja na nivo koji je bio prije prve menstruacije, pri emu se samopo tovanje ne zadr ava na tom nivou ve i dalje opada. U tom periodu po inju da djeluju faktori koji negativno uti u na globalno samopo tovanje. Tjelesne promjene uzrokuju pojavu bobuljica i akni, te neproporcionalni razvoj pojedinih organa, to se odra ava negativno na procjenu vlastitog izgleda koji u tom periodu predstavlja okosnicu samopo tovanja. Nadalje, poja an seksualni nagon uglavnom biva frustriran, jer u najve em broju slu ajeva ne dolazi do ostvarenja ljubavne veze i polnog odnosa. U porodi nim odnosima uo ava se tendencija poja avanja kontrole, pogotovo maj ine (korelacija izme u du ine polne zrelosti i opa ene kontrole od strane majke iznosi .72). S druge strane, smanjuje se intimnost s roditeljima, pri emu djevoj ice roditeljske kazne i ograni enja do ivljavaju kao neprimjerene, bezrazlo ne i neprincipjelne. Poja anje kontrole mo e se protuma iti kao odraz straha roditelja da ne do e do ne eljene trudno e, ali je, tako e, mogu e da, i kada ne dolazi do stvarnog pove anja kontrole, fizi ki zrelije djevojke zadr avanje istog nivoa kontrole do ivljavaju kao neprimjereno dostignutom razvoju. Roditelji su izgleda skloniji da svoje pona anje prilagode hronolo koj dobi nego stvarnoj fizi koj zrelosti, to je posljedica njihove implicitne teorije razvoja. Kada je rije o onim aspektima pona anja koji su bili prihvatljivi u doba prije polnog sazrijevanja, vjerovatno ne dolazi do pove anja kontrole, ali se zabrane postavljaju za ona pona anja to ih fizi ka zrelost podrazumijeva. Negativne promjene u percepciji porodi nih odnosa su prema na im nalazima relevantnije za obja njenje pada globalnog samopo tovanja od same polne zrelosti. Trend opadanja samopo tovanja se zadr ava i poslije godinu dana od dobijanja prve menstruacije, pri emu dob u kojoj je do lo do prve menstruacije (rano ili kasno pojavljivanje) nije va na. Dakle, mo e se re i da su kontradiktornosti u nalazima o uticaju rane polne zrelosti na
53

samopo tovanje u stvari posljedica injenice da nije vo eno ra una o du ini polne zrelosti u trenutku ispitivanja, pri emu je trend vezan za du inu polne zrelosti kao prikrivena varijabla doveo do pojave razlika. Fluktuacije u samopo tovanju koje su posljedica razli itih uloga Harter pripisuje nemogu nosti konzervacije "Ja". Rosenberg (1986) tu pojavu naziva "Barometarskim Ja", a pripisuje je uticaju socijalnih interakcija i nu no razli itim impresijama o sebi koje iz tih interakcija proizilaze. Socijalni faktor uti e i na pojavu "kameleonstva". Adolescenti naime, po inju uo avati razliku izme u Pravog Ja i La nog Ja, pri emu Pravo Ja pretstavlja ono intrapsihi ko, unutarnje, neprovjerljivo, dok je La no Ja ono koje se pokazuje u socijalnim interakcijama. Kao razlozi za "kameleonstvo" naj e e se navode ohrabrivanje i potkrepljivanje ovakvog pona anja od strane zna ajnih drugih; potreba da se impresioniraju drugi; eksperimentiranje sa socijalnim zna enjem pojedinih socijalnih atributa; potreba da se za titi "pravo Ja" od nerazumijevanja i iskori tavanja (Harter i Lee, 1989). Dakle, mo e se re i da je jedan od osnovnih karakteristika razvoja samopoimanja u adolescenciji, integracija obilje ja koji se ispoljavaju u razli itim socijalnim ulogama, u skladu s gener alnim identitetom kojeg pojedinac ima u irem dru tvu (Blasi, 1988; Damon i Hart 1988; Ericson, 1968; Hauser i Follansbee, 1984; Josselson, 1980). Pri tome se mogu uo iti dvije, naizgled suprotne, a u su tini komplementarne tendencije koje proizilaze iz potrebe za razli ito u i jedinstveno u vlastite osobe te potrebe za konstruiranjem takvog identiteta koji e biti prihva en od strane zna ajnih drugih odnosno biti dru tveno prihvatljiv. Dok je razvoj samopoimanja u ranijem periodu vezan uz procese identifikacije i introjekcije, glavna tendencija u adolescenciji je tendencija diferencijacije od roditelja (Blasi, 1988; Grovent & Cooper, 1983; Hauser & Follansbee, 1984; Josselson, 1980). Identifikacijski procesi s vr njacima postaju alternativa roditeljskom uticaju. Tako Rosenberg (1979) primje uje da se za razliku od ranog djetinjstva, kada su roditeljske procjene od presudne va nosti za samoevaluaciju u adolescenciji pove ava uticaj vr njaka. U ranoj adolescenciji nema razlika izme u uticaja roditelja i vr njaka, dok je u kasnijoj adolescenciji izra eniji uticaj vr njaka (HarterR,
54

1987). Ovdje valja razdvojiti uticaj koji imaju bliski prijatelji i ostali vr njaci. Rezultati pokazuju da na globalno samopo tovanje vi e uti u mi ljenja ostalih vr njaka nego mi ljenje bliskih prijatelja. Taj nalaz je potvr en u svim studijama. Ove generalne tendencije u razvoju imaju svoje specifi nosti odre ene polom djeteta.

6.

Polne razlike

Op te prihva ena injenica da se mu ka i enska djeca u ve ini dru tava socijaliziraju na razli ite na ine ima svoje implikacije na razvoj koncepta o sebi. Polne razlike mogu se uo iti od samog ro enja djeteta. Izbor boje odje e, igra aka i sl. prve su manifestacije tih razlika. Dijete postaje svjesno svog pola negdje oko tre e godine. Od tada pa nadalje pripadnost polu postaje sastavni dio s amoopisa djece (McGuire i McGuire, 1982). Polne razlike se javljaju od ranog djetinjstva i traju do kraja ivota. Nalaze koje u vezi s tim navodi Burns (1982) mo emo sumirati na slijede i na in: a) Razlike se javljaju relativno rano i konstantne su po smjeru. Prescott (1978 ) nalazi da se dje aci opisuju kao mo niji (uticajniji), sna niji i aktivniji, djevojke kao ljubaznije, zavisnije i asnije. Djevojke nalaze oslonac za samopo tovanje u socijalnoj adekvatnosti, a mu karci na razli ite na ine: kroz direktnu polnu ekspresiju, nezavisnost i autonomiju, kompetenciju u razli itim oblastima, kao to su sport, intelektualne aktivnosti, liderstvo i odgovornost prema zadacima. Razlike sli ne onima kod djece nalazimo i kod odraslih. Prema nalazima Willsona i Willsonove (1976), izvore samopo tovanja mu karci nalaze u polo aju u hijerahiji mo i, a ene u ostvarenju li nih ciljeva, izgledu, porodi nim odnosima i brizi o sopstvenoj egzistenciji. ene se procjenjuju bolje u dobroti, ljubaznosti, isto i, kooperativnosti, prijateljstvu i nesebi nosti (Bledsoe, 1973). b) Ove razlike nisu toliko vezane za pol koliko za prihvatanje polne uloge. Sears (1970) je na uzorku 11-godi njaka utvrdio da je generalno govore i maskulinost povezana s boljim samovrednovanjem, bez obzira na pol. Sli no nalaze i Connell i Jonson
55

c)

d)

(1970) kod adolescenata. Tolor, Kelly i Stebbins (1976) nalaze da se ene koje su odbacile polni stereotip bolje vrednuju. Razlike su jo izra enije, a jednake po smijeru, i kada je rije o idealnom Ja. Pritom su potpuno u skladu s polnim stereotipima (Broverman et. al. 1972), a poklapaju se i s relativnom va no u koje pojedine osobine imaju za pripadnike razli itog pola (Douvan i Andelson, 1966). Razloge razlikama koje se s obzirom na pol pojavljuju u velikom broju studija, treba tra iti u injenici da su mu ki atributi, generalno gledano, dru tveno bolje vrednovani (Sheriff i McKee, 1957).

Sve prethodno navedeno, pred istra iva e postavlja pitanje da li se, kada je rije o polnim razlikama, smije govoriti o boljem ili lo ijem vi enju sebe kod mu karaca i ena, ili je samo rije o razli itim kvalitetima kod kojih ne va e relacije bolje-lo ije ve jednostavno - razli ito. Ovo nas, nadalje, upu uje na to da je kod ispitivanja koncepta o sebi, mu karce i ene neophodno odvojeno analizirati. Na kraju treba re i da su polne razlike evidentan primjer uticaja socijalne okoline na koncept o sebi. O nekim drugim aspektima socijalnog uticaja, naro ito uticaja socijalnog statusa i porodice, bi e vi e rije i u poglavljima koja slijede.

56

II.

[IRE SOCIJALNO OKRU ENJE I SAMOPOIMANJE

A.

SOCIOKULTURNI MILJE

Triandis (197721) smatra da se sociokulturni uticaji na razvoj i pona anje odvijaju kroz interakciju etiri subsistema: ekolo kog, sociokulturnog, socijalizacijskog i individualnog. Kroeber i Kluckhon (195222) smatraju da pod kulturom treba podrazumijevati sistem eksplicitnih i implicitnih na ina pona anja i propisa o pona anju, formiranih tokom ivota grupe, a koji se prenose s generacije na generaciju. Visoko slaganje izme u triju generacija unutar porodice u pogledu stavova prema vaspitanju djece i me uzavisnosti lanova porodice, koje su u svom istra ivanju utvrdilili Fu, Hinke i Hanna (1985), potvr uje va nost porodice u preno enju kulturalnih obilje ja. Eksplicitnu kulturu ine vidljivi obi aji, ishrana, folklor i sl. Implicitna kultura vezana je uz psihi ke fenomene (znanja, vjerovanja, praznovjerja, mitovi, vrijednosti) te pravila i standarde prihva ene od odre ene grupe ljudi. Dru tveni kontekst u kome pojedinac ivi, a koji na odre eni na in modelira kulturne uticaje, mo emo razlikovati po nekoliko obilje ja: a) dominantnom na inu proizvodnje (proizvodnim odnosima) - uo avaju se razlike izme u predindustrijskih, industrijskih i postindustrijskih dru tava, pri emu je za predindustrijska dru tva karakteristi an ni i ivotni standard, nezaposlenost ene, tradiconalna privreda, rano uklju ivanje djece u proces rada, ni e obrazovne aspiracije, kra a adolescencija odnosno priprema za ulazak u svijet odraslih. Za industrijska, a pogotovo postindustrijska dru tva, karakteristi ne su male porodice s jednim djetetom ili dvoje djece, zaposlenost ene, visoki obrazovni zahtjevi, produ ena adolescencija, manja diferenciranost polnih uloga i sl. Od dominantnog na ina proizvodnje zavisi i odnos prema tradicionalnim vrijednostima;

21 22

Prema Shluderman i Shluderman, 1983. Prema Rot, 1983.
58

b)

c)

d)

odnosu prema tradicionalnim vrijednostima - dru tva se dijele na tradicionalna, tranzitivna i moderna. Karakteristike tradicionalnih dru tava, nasuprot modernim, jesu velike porodice u kojima ivi vi e generacija, stroga hijerarhija, podre en polo aj ene, veliki broj djece, rano uklju ivanje djece u proces proizvodnje; dominantnoj religiji, koja zna ajno uti e na poimanje polnih uloga, braka, odnosa prema ra anju i kontracepciji i sl. Pri tome se uo avaju bitne razlike izme u dominantnih religija: hri anstva, islama, judeizma, budizma i intoizma te hinduizma; ruralnom nasuprot urbanom na inu ivota - razlika izme u grada i sela se ogleda u na inu stanovanja, odnosu prema proizvodnim odnosima, tradicionalnim vrijednostima i religiji, te u stepenu socijalne kontrole odnosno pritiska. Pri tome je za selo karakteristi an ekstenzivni na in proizvodnje, tradicionalne vrijednosti, ja i uticaj religije, ve i socijalni pritisak i kontrola, stanovanje u porodi nim ku ama (nasuprot stanovanju u stanovima, koji je karakteristi an za gradove).

Istra ivanja koja se bave me ukulturalnim razlikama nailaze na mnoge pote ko e. Najizra enije su one metodolo ke prirode, kao to su: 1. adaptacija instrumenata, konstruisanih na uzorcima koji pripadaju drugoj kulturi, bez provjere metrijskih karakteristika, 2. komparacija rezultata dobijenih na nekompatibilnim i nereprezentativnim uzorcima, 3. slaba kontrola uticaja interveni u ih varijabli, pri emu se dobijene razlike esto mogu pripisati uticaju tih varijabli, a ne kulturnim razlikama. Pored toga, ponekad se mo e dovesti u pitanje transkulturalna univerzalnost ispitivanih obilje ja. Istra ivanja su naj e e vr ena u
59

multikulturnim sredinama, kao to su SAD i Australija, te biv im britanskim kolonijama u kojima je u slu benoj upotrebi engleski jezik (npr. Indija, Hongkong itd). Zbog toga je mogu nost generalizacije rezultata ograni ena. Mo e se, ipak, re i da postoje brojni dokazi o razlikama me u pojedinim kulturama u pogledu filozofije vaspitanja tj. vaspitnih ciljeva (Fisher i Fisher, 1963; Goodnow, Knight, Cashmor, 198323; Hoffman, 1987) i vaspitnih ideala (Holloway, Gorman, Fuller, 1986, 1987), stavova prema ra anju i kontracepciji. Na osnovu toga, javljaju se razlike u po eljnom broju djece, veli ini i strukturi porodice (Edigton i Hays, 1978 prema Stefanko, 1987, Holloway, Gorman, Fuller, 1986). Razlike se, osim toga, uo avaju i u zahtjevima koji se pred pojedinca postavljaju, odnosno u pogledu po eljnosti pojedinih vidova pona anja (vidjeti npr. Haring, 1956; Zigler i Child, 1969, Holloway, Gorman, Fuller, 1986 ). Postavlja se pitanje kako te razlike djeluju na roditeljski pristup vaspitanju djece, te da li se odra avaju na li nost pojedinca. Goode (197024) misli da uspje nost porodice u ostvarivanju uloge koja joj je namijenjena zavisi od toga koliko su njeni ciljevi, struktura autoriteta i vaspitna praksa u skladu sa kulturom. Lawton i saradnici (1983) su ustanovili bitne razlike u stavovima prema roditeljstvu izme u gradskih i seoskih porodica. Bradly i Caldvel (1984) navode niz radova o razlikama u kvalitetu podr ke u porodicama koje pripadaju razli itim etni kim skupinama. McColdrick i Rohnbaugh (1987) su, u svom istra ivanju, na li da porodice razli ite etni ke pripadnosti u vaspitanju djece podsti u one osobine i vrijednosti koje su u skladu s etni kim stereotipima. Tako, na primjer, jevrejske porodice visoko cijene i kod djece potsdi u ciljeve i karakteristike, kao to su: visoko obrazovanje, poslovni uspjeh, dobro izra avanje. One koriste vaspitne postupke u kojima se forsira dijeljenje hrane i zajedni ka krivica. Anglosaksonske porodice potenciraju samokontrolu, stoicizam, individualnost i usmjerenost ka vanjskom i vidljivom. Irske, pak, porodice potenciraju samokontrolu, ljubaznost, u ivanje alkohola, snagu ene i ulogu crkve. Italijanske porodice insistiraju na pridr avanju polnih uloga, zajedni tvu te kori tenju veza i poznanstava za postizanje ciljeva. Do sli nih zaklju aka je, sumiraju i podatke prikupljene u ranijim etnolo kim istra ivanjima provedenim na 110 dru tava, do ao i Zern (1984). On je utvrdio da su najizra eniji
23 24

Oba prema: Constanzo i Woody, 1985. Prema Shluderman i Shluderman 1983.
60

uticaji kulture na: polne razlike, grupnu nasuprot individualisti koj orijentaciji, te ispoljavanje emocija. Marjoribanks (1981) je utvrdio da se, izme u gr ke, ju noitalijanske i anglosaksonske etni ke skupine u Australiji, mogu uo iti razlike u aspiracijama, orijentaciji prema postignu u i insistiranju na nezavisnosti. Pored toga, nalazimo veliki broj istra ivanja koja ukazuju na me ukulturalne razlike u samopoimanju. Agrawa (1978 prema Turner i Mo 1984) ukazuje na visoku sli nost koncepta o sebi kod mladih u zapadnim zemljama. Istovremeno se mogu uo iti razlike izme u pripadnika zapadne i isto ne kulture (npr. Indije). Te razlike se mogu pripisati razlikama u strukturi uloga u porodici, strogosti primjene obi ajnih normi i snazi tradicije te odnosu prema seksualnosti u adolescenciji. Odvajanje od roditelja je ne to to se u zapadnoj kulturi od adolescenata o ekuje, dok su u isto noj kulturi socijalizacijske vrijednosti bitno druga ije (Makil, 1977. prema Turner i Mo 1984). Veze izme u roditelja i djece su u isto noj kulturi znatno vr e nego na zapadu. Tako e su uo ljive razlike u pogledu uzrasta u kome se djeca uklju uju u proces rada. Dok je na istoku, marljivost i te ki rad djece i mladih osnova za egzistenciju porodice, na zapadu je privremeno anga ovanje djece i adolescenata na raznim poslovima vi e vaspitna mjera nego stvarna egzistencijalna potreba. Mnogi autori smatraju da su razlike u samopoimanju izme u pripadnika razli itih kultura prije posljedica socijalnih nego kulturnih razlika. Ovo treba imati u vidu kada se razmatraju neki nalazi; npr. nalaz da indijski aci od 10 do 14 godina imaju zna ajno (mada ne i znatno) ni e samopo tovanje nego ameri ki aci iste dobi (Sethi i Calhun, 1986). Prikriveni uticaji socijalnog statusa i drugih faktora, povezanih sa socijalnim statusom, mogu biti obja njenje za mnoge druge nalaze koji govore o razlikama u samopoimanju kod pripadnika razli itih etni kih skupina. Dobar primjer olakog zaklju ivanja o kulturalnim razli kama u samopoimanju je rad Panga i saradnika (1985). Naime, ovi autori su utvrdili da postoje zna ajne razlike u samopo tovanju izme u Amerikanaca japanskog porijekla i bijelih Amerikanaca. Ta je razlika bila osobito izra ena u vrednovanju vlastitog izgleda kod djece japanskog porijekla. Mada se ovaj nalaz tuma i u smislu uticaja kulture na samopoimanje, ini se da ga je mogu e i druga ije interpretirati. Kako je istra ivanje provedeno u SAD, gdje Japanci predstavljaju manjinu kojoj vanjski izgled u su tini predstavlja stigmu,
61

odnosno prepreku za zadovoljenje nekih bazi nih motiva (pronala enje partnera, prihvatanje od strane u eg socijalnog okru enja itd.), logi no je de se u takvom kontekstu vlastiti izgled vrednuje lo ije. Postavlja se pitanje da li bi se iste razlike dobile da je istra ivanje provedeno u Japanu. Budu i da je samopo tovanje jedna od bazi nih potreba svakog pojedinca, pri emu je, prema na em shvatanju, samoevaluativni sistem strukturisan tako da se maksimizira globalno samopo tovanje, te ko je uop te i pretpostaviti da u tom pogledu postoje zna ajne razlike me u kulturama, nacijama ili nekim irim dru tvenim grupama. Nema, dakle, osnova za pretpostavku da postoje kulture ili nacije sa realno vi im odnosno ni im samopo tovanjem. Mo e se, medjutim, pretpostaviti da je struktura globalnog samopo tovanja (odnosno sadr aji na kojima se ono gradi) druga ija, tj. da razlike nisu kvantitativne nego kvalitativne . O ito je, naime, da razli ite kulture postavljaju razli ite standarde i zahtjeve pred svakog pojedinca. Ti standardi se vjerovatno odra avaju na li ne standarde, odnosno na strukturu Idealnog ja (Rogers) tj. Ego ideala (Freud). Zbog toga se isti kvaliteti i postignu a u razli itim kulturama mogu razli ito vrednovati. To, nadalje, mo e imati za posljedicu da se isti nivo globalnog samopo tovanja posti e kao kombinacija razli ito ponderisanih elemenata. Za provo enje istra ivanja i dono enje korektnih zaklju aka u istra ivanjima koja se bave ovom problematikom, potrebna je solidna metodolo ka izobrazba, to zna i da u svom bazi nom obrazovanju etnolozi treba ve u pa nju da posvete statistici, posebno metodama za utvr ivanje kvalitativnih razlika.

B.

SOCIJALNI STATUS 1. Osnovni pojmovi

Socijalni status, ili neki sli ni konstrukti, kao to su socijalna klasa ili socioekonomski status su vjerovatno naj e e kori eni konstrukti u psihologijskim i sociologijskim istra ivanjima. Socijalne razlike, kao op ti fenomen, nastaju u procesu stvaranja i raspodjele materijalnih i duhovnih dobara. One se, prema Ho ekovoj (1993), o ituju kroz:
62

a)

b)

c)

d)

e)

dru tvenu podjelu rada i razli it polo aj pojedinih djelatnosti u dru tvenoj reprodukciji i, s tim u vezi, razli it polo aj pojedinaca i grupa u procesu stvaranja materijalnih i duhovnih dobara; razli ite objektivne mogu nosti pojedinaca i pojedinih grupa ljudi da koriste dru tvena materijalna, i duhovna dobra, posebno ona koja spadaju u razli ite oblike dru tvene nadgradnje; razli ite startne mogu nosti ljudi, posebno djece i omladine za dobijanje i formiranje odgovaraju eg fonda znanja i, na osnovu toga, zauzimanje odre enog mjesta u dru tvenoj podjeli rada i u dru tvenom ivotu uop te; razli it sistem vrijednosti i sankcija, koji, kao moralni inioc,i djeluju na pona anje ljudi u me usobnim odnosima i u procesu rada; razli ite fizi ke i psihi ke karakteristike pojedinaca, koje djeluju na strukturu motivacije, socijalnih stavova i sistema vrijednosti.

S obzirom na homogenost socijalnih grupa, institucionalnu regulaciju razlika, kao i mogu nost prelaza iz jedne u drugu socijalnu grupu, u sociologiji su prisutna tri modela za opisivanje socijalnih razlika: a) model klasnih razlika, b) model socijalne stratifikacije, c) model socijalne diferencijacije. Iako se esto me usobno poistovje uju, ovi modeli podrazumijevaju bitne razlike, kako u teorijskom pristupu, tako i u na inu operacionalizacije osnovnih konstrukata.
Model klasnih razlika podrazumijeva takve odnose u dru tvu u kojima postoje regularni dru tveni mehanizmi, koji osiguravaju opstojnost relativno homogenih, po pravilu distinktnih, dru tvenih grupa, ili klasa. Za ove grupe karakteristi na je visoka usagla enost svih statusnih obilje ja, a naro ito onih koji se odnose na stepen i raspon dru tvene, ekspertne, politi ke i, naravno, ekonomske mo i. Dru tveni mehanizmi koji osiguravaju ovu kongruenciju mogu biti brojne formalne, institucionalizovane norme, ali i neformalni, tradicionalni ili obi ajni modeli pona anja (kao npr. u kastinskom
63

sistemu u Indiji). Ti mehanizmi trajno odr avaju potreban stepen interne statusne kongruencije homogeniziranih grupa ili klasa, ograni avaju i socijalnu mobilnost na proklamirani minimum. Postojanje institucionalnih ograni enja za prelazak iz jedne u drugu klasu podrazumijeva suprotstavljenost klasa i postulira revolucionarni na in promjena u cilju postizanja socijalne pravde, koja je naj e e poistovje ivana sa socijalnom kvazijednako u. To je, u nekim svojim prakti nim formama, dovelo do velikih zastranjenja (Marks, Lenjin) i nesagledivih posljedica. U prakti nom smislu, ovaj model pretpostavlja postojanje jednog obilje ja ili nekog izvedenog kompozita obilje ja , na osnovu kojeg je odredjenog pojedinca, bez gre ke, mogu e svrstati u neku od socijalnih klasa. U modernim dru tvima takvo obilje je nije mogu e definisati; samim tim, operacionalna definicija ovakvog modela je nemogu a.
Socijalno stratificirana dru tva, tako e, podrazumijevaju postojanje grupa, odnosno stratuma, koje su relativno homogene i hijerarhijski raspore ene s obzirom na statusne karakteristike. Za razliku od modela klasnih razlika, ovaj model podrazumijeva djelimi no preklapanje stratuma, te mogu nost kretanja pojedinca na statusnoj ljestvici. Kretanje po hijerarhijskoj ljestvici se u praksi odnosi samo na pojedince koji se nalaze na krajevima distribucije pojedinih stratuma. Iako ne postoje vrsti institucionalni mehanizmi koji spre avaju socijalnu mobilnost, reprodukcija socijalnih razlika se omogu ava kroz startne razlike u posjedovanju kapitala i sredstava za proizvodnju, razlike u obrazovanju, pristupu strukturama vlasti itd. Dok je institucionalne mehanizme koji odr avaju klasne razlike, u pravilu, mogu e neutralizirati samo revolucionarnim dru tvenim intervencijama, prohodnost izme u stratuma, ma kolika da je, omogu ava intervencije demokratskim, kulturnim, politi kim i drugim neagresivnim sredstvima. Operacionalizacija ovog modela bazira se na sli nim pretpostavkama kao i operacionalizacija modela klasnih razlika. U okviru ovog modela se, medjutim, ne zahtjeva da vjerovatn a "pogre ne" klasifikacije bude nula, ve bliska nuli, ali to ve a to je neki pojedinac udaljeniji od srednje vrijednosti stratuma u koji treba da bude klasifikovan. Budu i da su statusna obilje ja uglavnom normalno distribuirana (i kad nisu, zajedni ka distribucija je multinormalna), statisti ki je nemogu e definisati neko obilje je ili kompozit koji e zadovoljavati prethodno definisane uslove.

64

Socijalna diferencijacija je termin koji podrazumijeva socijalne razlike, ali isklju uje institucionalne i vaninstitucionalne izvore nastanka, kao i prepreke za kretanje po statusnoj ljestvici. Prema ovom modelu, socijalne razlike su posljedica isklju ivo individualnih razlika u sposobnostima, motivaciji, ambicijama, radu i radnim navikama. Dok modeli klasnih razlika i socijalne stratifikacije podrazumijevaju postojanje visoke usagla enosti pojedinih aspekata socijalnog statusa ( to e re i postojanje nekog generalnog faktora socijalnog statusa), model socijalne diferencijacije to nu no ne podrazumijeva.

Zbog navedenih te ko a u matemati koj formalizaciji modela klasnih razlika i modela socijalne stratifikacije, razmatranje ovih modela ne bazira se na empirijskim nalazima, ve se zadr ava na nivou spekulacija. Model socijalne diferencijacije baziran je na empirijskim nalazima i pretpostavlja mogu nost kvantifikacije. Empirijski nalazi koji ukazuju na niske veze izme u pojedinih indikatora socioekonomskog statusa dovodi u pitanje konstruktnu, kao i eksternu valjanost koncepta socijalnog statusa. Dodatni metodolo ki problem predstavlja injenica da korelacije izme u pojedinih statusnih obilje ja nisu simetri ne, a ni jednake u cijelom rasponu vrijednosti pojedinih indikatora. Tako, na primjer, vjerovatnost da emo na osnovu poznavanja obrazovanja oca ta no predvidjeti obrazovanje majke je ve a ako je obrazovanje oca ni e. Nadalje, ako poznajemo obrazovanje majke, mo i emo bolje predvidjeti obrazovanje oca, nego u obrnutom slu aju. Ovo je posljedica stereotipa po kojem mu treba da ima jednako ili ve e obrazovanje nego ena. Zbog toga se mu karci rje e ene djevojkama koje imaju vi e obrazovanje od njih, dok je kod ena situacija obrnuta 25. Sli nu situaciju imamo i kada je rije o vezi izme u veli ine mjesta i obrazovanja. Obrazovanje neke osobe emo mo i bolje predvidjeti ako ona ivi na selu, nego ako ivi u gradu. Nizak homosedascitet pojedinih indikatora socijalnog statusa ograni ava broj dopu tenih metoda za analizu podataka. U principu, ne bi se smjele primjenjivati parametrijske metode, niti metode koj e po ivaju na pretpostavci o linearnosti veza. Imaju i u vidu dostupnost pojedinih metoda, dosljedno po tovanje ovih ograni enja prakti no bi onemogu ilo ozbiljnije analize varijabli socijalnog statusa .
25

Scater dijagram koji prikazuje korelaciju izme u ove dvije varijable nema elipsast ve} trouglast oblik.
65

Prenebregavaju i prethodno navedena ograni enja, istra iva i, koji su se bavili problemima socijalnih razlika, poku ali su da odgovore na pitanje koji su to faktori koji se nalaze u osnovi varijabiliteta mnogobrojnih indikatora socijalnog statusa . Iz tog su proiza la dva tipa modela - unidimenzionalni (Blau i Dunckan 1967; Hollingshed 1957; Werner, Meeker i Ellis, 194926) te multidimenzionalni (Benoit-Sumullyan, 1944; Lenski, 1954; Saksida, Caserman, Petrovi , 1974; Ho ek, 1993). Koriste i faktorsku analizu, Ekherman i saradnici (1986) su utvrdili da samo obrazovno-profesionalni faktor ima visoku podudarnost za sve zemlje. Saksida, Caserman, iPetrovi (1974) su ponudili tzv. fenomenolo ki model socijalnih razlika. Ovaj model tretira socijalni status kao sistem ija se regulacija odvija na tri hijerarhijska nivoa. Glavna pretpostavka ovog modela je da u dru tvu postoji dobro ure ena hijerarhijska mre a dru tvenih uloga, pri emu se podrazumijeva da su uloge koje imaju hijerarhijski vi u poziciju, u isto vrijeme, supraordinirane svim ulogama koje imaju hijerarhijski ni u poziciju. Najvi i (tre i) nivo modela pretpostavlja da postoji jedinstvena dimenzija, vrlo irokog obima, koja se mo e definisati kao generalni socijalni status. Struktura generalnog socijalnog statusa je, sa zna ajnim, ali razli itim, koeficijentima u e a odre ena dimenzijama drugog reda, koje su po definiciji u eg obima i ne to specifi nije strukture. Model pretpostavlja postojanje tri takva faktora koji imaju karakteristike subsistema. Oni su definisani kao: a) institucionalni subsistem, b) socijalizacijski subsistem, c) sankcijski subsistem. Institucionalni subsistem definisan je polo ajem pojedinca u sistemu institucionalizovanih dru tvenih uloga. Pretpostavka je, dakle, da postoji hijerarhijska mre a me usobno povezanih profesionalnih, dru tvenih i politi kih uloga koje, zbog svoje institucionalne i vaninstitucionalne presti nosti, uti u na socijalno razlikovanje ljudi. Porodice, radne organizacije, obrazovne ustanove, dru tveno-politi ke organizacije, religiozne organizacije su, u biti, institucije u kojima, vi e ili manje formalno, postoji hijerarhija dru tvenih uloga.

26

Svi prema Ekherman et all. 1986.
66

Socijalizacijski subsistem ima funkciju pripremanja pojedinca za zauzimanje odre enog polo aja u mre i uloga institucionalnog subsistema. U operacionalizaciji modela, ovaj se subsistem naj e e ograni ava na formalni nivo i vrstu obrazovanja, kao i one okolnosti pod kojima se socijalizacijski proces odvijao, ali pod uslovom da ih je mogu e neposredno registrovati, izmjeriti ili procjeniti. Sankcijski ili posljedi ni subsistem je odgovoran za dru tvenu evaluaciju ostvarivanja uloga u institucionalnom subsistemu. Kao i prethodna dva, i ovaj se subsistem sastoji od hijerarhijske mre e dru tvenih uloga, ovoga puta u sistemu posjedovanja, potro nje i drugih mjerljivih efekata polo aja u institucionalnom subsistemu. Prvim nivoom modela definisane su dimenzije socijalnog statusa jo u eg obima, koje se, zbog na ina identifikacije, nazivaju faktorima socijalnog statusa prvoga reda. Njihove kroskorelacije ne dozvoljavaju, po pravilu, striktno vezivanje za faktore drugog reda, pa ih je, prema Ho ekovoj (op. cit) bolje shvatiti kao skup zna ajnih, me usobno povezanih, primarnih komponenata socijalnog statusa. Na ovom nivou naj e e nalazimo dimenzije, kao to su: obrazovni status, bazi ni i aktualni rezidencijalni status, dru tveni status, politi ki status, bazi ni ekonomski status i ivotni stil, odnosno odnos prema potro nji i posjedovanju razli itih ekonomskih i kulturnih dobara. Broj dimenzija prvog reda zavisi od: a) broja indikatora koji su uklju eni u istra ivanje (tj. polazne definicije relevantnih aspekata socijalnog statusa) i b) primjenjenog statisti kog kriterija za ekstrakciju faktora. Navedeni faktori prvog reda mogu se dalje ra lanjivati, ali se time smanjuje generabilnost faktora. Prethodno opisani model je, u nama pristupa noj literaturi, jedini koji konstrukt socijalnog statusa razmatra kao cjelovit sistem. Osim toga, njegove elemente je mogu e operacionalno definisati i empirijski utvrditi relacije me u njima. Iako po tim svojim svojstvima (operativnosti i prakti noj upotrebljivosti) daleko odska e od drugih "modela", mogu se postaviti neka pitanja u vezi sa njegovom primjenjivo u u istra ivanju veza socijalnog statusa i psiholo kih varijabli. 1. Koje od mno tva indikatora socijalnog statusa uzeti u obzir kada smo, u realnim situacijama, suo eni s ograni enjima fizi ke
67

prirode i na kojem se hijerarhijskom nivou modela zadr ati pri izboru varijabli? Ovo pitanje je, naravno, u uskoj vezi sa pouzdano u mjerenja pojedinih dimenzija socijalnog statusa, pri emu se smanjenjem broja indikatora smanjuje i pouzdanost. Smanjena pouzdanost ima za posljedicu sni avanje korelacija. U tom slu aju, nismo sigurni da li su niske korelacije posljedica slabe pouzdanosti ili injenice da veze stvarno ne postoje. Opisani model nam mo e barem pomo i da odaberemo najvaljanije indikatore pojedinih faktora; pritom, broj indikatora koji e neki istra iva uzeti treba da zavisi od relativne va nosti varijabli socijalnog statusa u konkretnom istra ivanju. Sli no va i i za odluku koji hijerarhiski nivo modela uzeti u obzir pri provo enju istra ivanja, pri emu ve i hijerarhijski nivo zna i i manje specifi nih informacija i obrnuto. 2. Slijede e pitanje vezano je u vezi s izvorom informacija o socijalnom statusu, naro ito kada su ispitanici djeca i mladi. ini se da nije sporno da je socijalni status djece i adolescenta, u najve oj mjeri, definisan preko socijalnog statusa roditelja. Za prikupljanje podataka dostupno nam je vi e izvora: objektivni podaci, iskazi roditelja, iskazi samih adolescenata. Odluka o tome koji izvor izabrati zavisi e od konkretne teme, ali i od koncepta koji konkretni autor zastupa. Ako prihvatimo koncepciju po kojoj pojedini aspekti socijalnog statusa djeluju sami po sebi, odnosno da odre ene objektivne okolnosti vode odre enim osobinama, onda je nu no da autor prikupi to objektivnije podatke, a to zna i da je neophodno da za ocjenu socijalnog statusa koristi vi e izvora. Ne smije da se, dakle, oslanjati samo na mlade ili djecu kao jedine izvore informacija. Treba, medjutim, imati na umu da su, pri prakti nom provodjenju istra ivanja, djeca i mladi gotovo jedini dostupan izvor informacija (mada najmanje objektivan i pouzdan). Zato, o pomenutim nedostacima, valja voditi ra una pri interpretaciji ovako prikupljenih rezultata. S druge strane, ako nam je bazi ni postulat da nije va no ono to jest, ve ono to ovjek misli da jest, onda nepouzdanost djece i mladih kao izvora informacija o socijalnom statusu gubi na zna aju. Prema ovoj koncepciji, za psihologiju je, ipak, najrelevantnija (mada ne i jedino va na) subjektivna procjena socijalnog statusa, pogotovo ako znamo da se objektivni i subjektivni aspekti ne moraju nu no podudarati (Centers, 194927).

27

Prema Ekherman i sar. 1986.
68

U jednom na em istra ivanju na relativno malom, ali reprezentativnom uzorku od 360 srednjo kolaca, postavili smo pitanje kako ocjenjuju svoje materijalne prilike. Tabela 1 prikazuje distribuciju rezultata. Iz tabele je vidljivo da postoji dominantna sklonost ispitanika da svoje materijalno stanje procjenjuju kao osrednje i dobro (81%), bez obzira na stvarni socioekonomski status.
Tabela 1: Distribucija odgovora ispitanika na pitanje: kako ocjenjuju materijalne prilike u kojima ivi njihova porodica?
odgovor izuzetno lo e lo e osrednje dobre izuzetno dobre frekvencija 3 7 133 159 58 % .8 1.9 36.9 44.2 16.1

Da bismo provjerili u kakvoj su relaciji navedena procjena i "objektivni podaci" o materijalnom stanju (prikupljeni na osnovu izjava tih istih ispitanika), izvr ili smo regresijsku analizu. Pritom je 27 indikatora socijalnog statusa predstavljalo prediktore, a subjektivna ocjena materijalnog stanja kriterijsku varijablu. Rezultati su pokazali da izme u objektivnih indikatora socijalnog statusa i subjektivne procjene postoji zna ajna, ali mala, korelacija. Na osnovu varijabiliteta u prediktorskim varijablama mo e se predvidjeti samo 19% varijanse kriterija. O ito je da se subjektivna procjena socijalnog statusa, samo u veoma ograni enom stepenu, bazira na objektivnom stanju. Postoji, dakle, niz drugih faktora koji na tu procjenu uti u. Istra ivanje je ra eno 1986. godine, dakle, socijalisti ki sistem je u to vrijeme jo bio aktualan. Tendencija usrednjavanja, prisutna u distribuciji odgovora, vjerovatno je posljedica injenice da se u vaninstitucijonalnom dijelu socijalnog okru enja siroma tvo tretiralo kao sramota, dok se, s druge strane, na pretjerano odskakanje u smislu bogatstva gledalo s podozrenjem (naro ito u institucijama socijalisti kog sistema, ali i u irem socijalnom okru enju). Sli ne tendencije su i danas prisutne, medjutim, uslijed znatnih promjena socijalne strukture, slika se prili no promjenila. U komunisti kim dru tvima bio je uo ljiv jedan veoma interesantan fenomen koji dobro odslikava va nost subjektivne procjene vlastitog socijalnog statusa - fenomen razvla enog i
69

osiroma enog plemstva i gra anske klase. Po svim objektivnim parametrima, izuzimaju i mo da obrazovanje, predstavnici biv e gra anske klase su pripadali ni em (u najboljem slu aju - srednjem) socijalnom sloju. I pored toga, oni su perzistirali u uvjerenju da su, po svojim socijalnim obilje jima, iznad prosjeka. To se ogledalo u sistemu vrijednosti, manirima, odijevanju, stavu prema prosje nom ovjeku i svim drugim psiholo kim aspektima socijalnog statusa . U tom maniru su vaspitali i svoje potomke, prenose i na njih mitove o svom nekada njem bogatstvu i okrenutost ka pro losti. Sve to je imalo vidnog uticaja na njihovo samopo tovanje i sliku o sebi. Budu i da se baziralo na nerealnom opa anju situacije, ovakav do ivljaj vlastitog statusa esto je vodio lo oj prilago enosti i objektivno slabijem postignu u u odnosu na potencijale. Interesantno je, nadalje, da se lo ije postignu e, u principu, nije moralo negativno odra avati na globalno samopo tovanje, s obzirom da se opravdanje za neuspjehe moglo tra iti ( esto s razlogom) u onom to im je re im u inio. Ovo je jo jedna ilustracija principa maksimizacije samopo tovanja i unutra nje konzistencije. Sada nje, esto nagle, promjene u socijalnoj strukturi koje se de avaju u na em dru tvu, tako e, su zanimljiv fenomen za istra ivanje odnosa izmedju realnog i opa enog socioekonomskog statusa. Za dru tva u tranziciji karakteristi no je da itave grupacije ljudi relativno naglo napreduju (ili nazaduju) na socijalnoj ljestvici. Ostaje da se tek istra i kako se to odra ava na globalno samopo tovanje, a naro ito kako se popratna obilje ja novoste enog socijalnog statusa ( esto, neusagla ena sa sistemom vrijednosti, koji je jedan od "zaostataka" polo aja u socijalnoj hijerarhiji koji je pojedinac prethodno zauzimao) inkoroporiraju u koncept o sebi. Empirijska istra ivanja koja se bave relacijama socijalnog statusa i raznih psiholo kih varijabli o navedenim problemima govore malo ili gotovo nikako. U tom kontekstu valja tuma iti i nalaze tih istra ivanja. Kada je rije o vezama izme u socijalnog statusa i porodi nih odnosa, kao i socijalnog statusa i koncepta o sebi, glavne varijable, iji se efekti empirijski prou avaju, jesu: ekonomska situacija, veli ina porodice i red ro enja, zaposlenost majke, te potpunost i nepotpunost porodice.

70

2.

Empirijska istra ivanja
a. Socioekonomski status (SES) (1) Socioekonomski status i porodi ni odnosi

Empirijska istra ivanja su potvrdila veze izme u sociekonomskog statusa i kvaliteta porodi nih odnosa. Te razlike su najizra enije u stilu komunikacije i emocionalnoj ekspresiji. Tako Bernstein (1961 prema Rasku-Puttonen 1983) uo ava razliku izme u komunikacijskih "kodova" (restriktivnog i elaboriranog), koji su karakteristi ni za ni u odnosno srednju klasu. On ih dovodi u vezu sa specifi nostima socijalizacijskih postupaka (stepen verbalne elaboracije pri opisu razli itih psihi kih stanja, razlike u sistemu sankcija itd.). Hess i Shipman (1965), kao i Bee (1971) obojica prema Rasku - Puttonen (1983) navode da roditelji iz srednje klase vi e verbaliziraju. Rasku - Puttonen (1983) je utvrdila razlike u stepenu planiranja koji prethodi konverzaciji. Mnoga ista ivanja, osim toga, dosljedno ukazuju da se u porodicama koje poti u iz ni ih klasa manje ispoljavaju pozitivne emocije (Bayley i Shaefer, 1960; Hess i Shipman, 1965; Radin 1972; Sears i Maccoby 1957 svi prema Henggeler i Tavorimina, 1980), te da u njima ima vi e konflikata (Jacob, 1974. prema Hall , 1987). Winch navodi da roditelji iz srednje klase vi e toleri u izra avanje dje jih impulsa. Oni nastoje disciplinovati dijete pri samim o itim namjerama nekog neprihvatljivog pona anja, dok roditelji iz ni e klase to ine tek kad do e do posljedica. Rezultati istra ivanja, tako e, pokazuju da roditelji iz srednje klase djeci postavljaju ve e zahtjeve i imaju vi a o ekivanja. Sli no je utvrdjeno i pri uporedjivanju porodica bijelaca i crnaca (Blood i Wolfe, 1969; Davis i Havighurst, 196428). Grabb i Waugh (1987) su utvrdili da je vi a klasna pripadnost povezana s kasnijim postavljanjem samoaktualiziraju ih ciljeva . Pokazalo se da ovi efekti nisu direktni, ve posredovani obrazovnim statusom ispitanika.
28

Svi prema Henggeler i Tavorimina, 1980.
71

Bradley i Caldwell (1984) su, kori tenjem skale sa injene od estica koje reflektiraju kvalitet podr ke porodice djetetu, utvrdili da je ta podr ka izra enija u u porodicama bijelaca, u porodicama vi e klase, i to samo prema enskoj djeci. Kod enske djece iz ni e srednje klase nema razlika izme u bijelih i crnih porodica. Zna ajne su korelacije SES-a sa prihvatanjem djeteta i brojem igra aka. Marjorbanks (1981, 1981a) je utvrdio da su odnosi prema djeci razli itog pola i reda rodjenja povezani sa SES-om. Pokazalo se, nadalje, da je SES bolji prediktor odnosa roditelja prema djeci nego struktura porodice. Sli no tome, Edler (1979) nalazi da je ekonomski status u isto vrijeme u negativnoj vezi s emocionalnom toplinom oca i u pozitivnoj vezi s emocionalnom toplinom majke. Pri tome, navodi da su negativni efekti ekonomske deprivacije na emocionalnu toplinu u odnosu s ocem ve i za mladi e nego za djevojke, dok su pozitivni efekti na emocionalnu toplinu u odnosu prema majci ve i za djevojke nego za mladi e. S druge strane, nema podataka o razlikama u "generalnim vaspitnim stilovima" (Mack, 1974; Midelton i Putney, 1973; Tenhouten, 197029). Henggeler i Tavormina (1980) su utvrdili da nema efekta socijalne klase i rase na porodi nu interakciju, operacionalizovanu pomo u tri dimenzije (vezanost, konflikti, dominacija). Uzorak je, dodu e, bio mali - svega 64 porodi ne trijade (otac, majka, dijete). Prija nje nalaze po kojima postoje razlike u vaspitnim postupcima roditelja s obzirom na socijalni status, oni pripisuju metodolo kim nedostacima - slabostima u na inu izbora uzorka, operacionalizaciji varijabli itd. U na em istra ivanju poku ali smo da odgovorimo na dva pitanja: 1. da li postoje veze izme u socijalnog statusa i opa anja odnosa s roditeljima, i 2. ako postoje, na koji na in se ostvaruju te veze. I. Izvr ena je faktorska analiza 27 indikatora socijalnog statusa koji su prethodno normalizovani. Na osnovu Cattellovog scree testa ekstrahovano je pet faktora:
Comment [K-CAB1]: a) uskladiti nazive sa onima koji se pominju u narednim poglavljima!

29

Svi prema Henggeler i Tavorimina, 1980.
72

1.

2. 3. 4. 5.

obrazovno-ekonomski status - obrazovanje roditelja, veli ina primanja, posjedovanje odredjenih materijalnih dobara itd.(OBREKO), veli ina i struktura porodice (VELPOR). rezidencijalni status - mjesto stanovanja i porijeklo roditelja (VELMESTA) kvalitet stanovanja - tip i veli ina stana, posjedovanje vlastite sobe itd.(STAMBPRI), odnos prema religiji - upra njavanje vjerskih obreda, proslavljanje praznika (RELIGIJA). Drugi pol faktora bio je odredjen lanstvom u biv em SKJ i drugim DPO.

73

Tabela 2: Faktorska struktura indikatora socijalnog statusa (matrica sklopa-OBLIMIN)
ZANMAJ ZANOCA SKOLOC SKOLMA PARMAJ ZAPOCA POSJED PAROTA PRIHOD POLDOB REDROD BROJDJ CLADOM POLPOL OTACZI MJESTO SADZIV MAJKAZ KVADRA MATPRI STAN SOBA RELMAJ RELOCA TIPPOR ZAPMAJ PARISP Faktor1 .79497 .75896 .71377 .71032 .69062 .65541 .58294 .55598 .48535 Faktor2 Faktor3 Faktor4 Faktor5

.39150 .43902 .87978 .79512 .75228 .69747 .44773 -.90435 -.90146 -.88757 -.87614

-.30657 -.41255 -.37428

.72967 .55880 .50567 .42785 .66694 .65911 -.38674 .37180 .30652

I.

Na osnovu rezultata na skali za procjenu porodi ne interakcije (SRDI), definisano je est varijabli: 1. intimnost s ocem (INTIOCA), 2. intimnost s majkom (INTIMAJ), 3. nesistematsko ka njavanje od strane oca (GRUBOCA), 4. nesistematsko ka njavanje od strane majke (GRUBMAJ), 5. kontrola od strane oca (KONTOCA), 6. kontrola od strane majke (KONTMAJ).

Rezultat na varijabli bio je definisan kao projekcija ispitanika na prvu glavnu komponentu subskale.
74

Comment [K-CAB1]: a) uskladiti nazive sa onima koji se pominju u narednim poglavljima!

Tabela 3: Skale porodi ne interakcije - najreprezentativnije tvrdnje i pouzdanost
BRA INTIOCA INTIMAJ GRUBOC A GRUBMAJ KONTOC A KONMAJ 8 8 8 8 9 9 NAJREPREZENTATIVNIJA TVRDNJA Sa svojim ocem sam jako blizak Svojoj majci se uvijek mogu povjeriti Ponekad mi zapravo nije jasno ta sam u stvari skrivio da bi me trbalo kazniti Moja majka esto vi e na mene Moj otac mi daje premalo slobde za moje godine Moja majka mi daje premalo slobode za moje godine. ALFA .8797 .8193 .8636 .8276 .8321 .8039 EIGEN 4.37697 3.56645 4.09848 3.63447 4.00513 3.65517

Istra ivanje je provedeno 1986. godine na klasterisanom slu ajnom uzorku od 500 u enika prvih i tre ih razreda srednjih kola s podru ja op tine Biha . Klasteri su formirani s obzirom na tip kole, pri emu je na slu ajan na in izabran po jedan razred za svako usmjerenje koje se obrazuje u datoj koli. Daljoj analizi podvrgnuto je 159 mu kih i 200 enskih ispitanika koji poti u isklju ivo iz tzv. nuklearnih porodica, tj. porodica u kojima sa djecom ive zajedno jo samo oba roditelja. Za analizu podataka primjenjen je model kvazikanoni ke analize30. Rezultati su prikazani odvojeno za mu ki i enski poduzorak.

30

U dodatku I data su dodatna uputstva za tuma~enje rezultata. Model kvazikanoni~ke analize je izabran zato {to je od dostupnih modela najmanje osjetljiv na nepravilnosti u distribuciji rezultata.
75

(a)

Veze izme u socioekonomskog statusa i porodi nih odnosa kod mladi a

Tabela 4: Veze izme u faktora socioekonomskog statusa i percepcije odnosa s roditeljima
1 2 R .182 .226 F-test 5.405 8.476 DF1 1 1 DF2 158 158 Sig. .021 .004 Px .380 .212 Pxy .011 .011 Py .412 .232 Pyx .012 .008

Kao to se vidi iz tabele (Tabela 4), ekstrahovana su dva para kvazikanoni kih komponenti, ija je karakteristi na vrijednost spektra matrice kroskovarijansi iznad genereliziranog kvazikanoni kog indeksa. Kvazikanoni ke korelacije izme u ta dva para su relativno slabe, ali statisti ki zna ajne. Prvi mehanizam je relevantniji za obja njenje varijanse svakog od analiziranih skupova varijabli, me utim, drugi mehanizam je relevantniji za ostvarivanje veza izme u socijalnog statusa i opa anja odnosa s roditeljima. Prva kvazikanoni ka komponenta obja njava oko 38 % varijanse (Px) faktora socijalnog statusa (SS). Prema veli ini osnovnih pokazatelja: kvazikanoni kog pondera (Wx), koeficijenta strukture (rx) te koeficijenta krosstrukture (rxy), defini u je - rezidencijalni status, obrazovno-ekonomski status roditelja, a u manjoj mjeri (i sa negativnim predznakom), veli ina i struktura porodice, te religioznost roditelja (Tabela 5). Na jednom svom kraju, ova kvazikan oni ka komponenta, dakle, opisuje porodice gradskog porijekla, vi eg obrazovanja roditelja, sa manjim brojem djece.

76

Tabela 5: Kvazikanoni ke komponente u prostoru socijalnog statusa kod mladi a
MALDI I OBREKO VELMEST A STAMBPRI RELIGIJA VELPOR Wx1 .728 1.038 -.049 -.130 -.309 Wx2 -.231 .076 rx1 .799 .879 rx2 -.256 -.083 ryx1 .133 .189 ryx2 -.052 .017

-.940 .035 -.944 -.009 -.213 .194 -.387 .153 -.024 .044 -.221 -.579 -.268 -.056 -.050 Interkorelacije kvazikan. faktora, -.0951

Mladi i iz ovakvih porodica procjenjuju da ih njihovi roditelji manje ka njavaju i kontroli u (Tabela 6), odnosno da su eventualne kazne i zabrane od strane roditelja primjerenije. Jasno se uo ava da su se funkcionalni aspekti interakcije izdvojili u poseban faktor. Pritom, do ivljaj primjerenosti kontrole i ka njavanja ne zavisi od toga dolazi li od oca ili od majke. Odatle slijedi da se primjerenost kontrole i ka njavanja od strane oba roditelja pripisuje istom izvoru.
Tabela 6: Kvazikanoni ke komponente u prostoru odnosa s roditeljima kod mladi a
*INTIOCA *INTIMAJ GRUBOC A GRUBMAJ KONTOC A KONMAJ Wy1 .175 .383 -.973 -.752 -.613 -.196 Wy2 .607 .146 .040 -.334 .660 -.159 ry1 -.034 .075 -.878 -.807 -.812 ry2 .850 .384 .345 .025 .619 rxy1 .032 .070 -.177 -.137 -.112 rxy2 .137 .033 .009 -.075 .149

-.619 .144 -.036 -.036 Interkorelacije kvazikan. =-.2219 * varijable su obrnuto bodovane

Drugi kvazikanoni ki par u prostoru socijalnog statusa (Tabela 5) gotovo je isklju ivo definisan ukupnim kvalitetom stanovanja: stambenim prilikama (privatne ku e ili stambene zgrade), veli inom stana te postojanjem vlastite prostorije za rad i boravak. Sve su to elementi koji odre uju stepen roditeljske, kao i ire socijalne kontrole, odnosno mogu nost uvanja vlastite privatnosti. Nemogu nost ostvarivanja privatnosti povezana je s manjim osje ajem bliskosti s roditeljima, naro ito ocem, te do ivljavanjem o eve kontrole kao
77

stroge i neprimjerene (Tabela 6). Ovaj nalaz je u skladu sa rezultatima koji pokazuju da fizi ka odvojenost adolescenata i roditelja doprinosi porastu osje aja nezavisnosti. S druge strane, nemogu nost ostvarivanja autonomije dovodi do smanjenja osje aja emocionalne bliskosti s roditeljima (Sullivan i Sullivan, 1980; Shaver i sar, 198531).

(b)

Veze izme u socioekonomskog statusa i porodi nih odnosa kod djevojaka

Kod djevojaka su veze (R) izme u socijalnog statusa i porodi nih odnosa ne to ja e nego kod mladi a (Tabela 7), ali jo uvijek slabe. Ekstrahovani kvazikanoni ki faktori su relativno jaki izvori varijabiliteta (Px i Py). S druge strane, predvidljiva varijansa jednog seta (Pxy, Pyx) na osnovu faktora iz drugog seta je veoma mala.

Tabela 7: Veze izme u faktora socioekonomskog statusa i percepcije odnosa s roditeljima kod djevojaka
1 2 R .282 .290 F-test 17.253 18.236 DF1 1 1 DF2 198 198 Sig. .000 .000 Px .379 .296 Pxy .027 .022 Py .552 .159 Pyx .044 .012

Tabela 7. pokazuje da su ekstrahovana dva zna ajna kanoni ka para, iji je sadr aj prikazan u tabelama koje slijede.

31

Svi prema Pipp i sar., 1987.
78

Tabela 8: Kvazikanoni ke komponente u prostoru socijalnog statusa kod djevojaka
DJEVOJKE OBREKO VELMESTA STAMBPRI RELIGIJA VELPOR Wx1 -.737 -.472 -.569 .231 .744 Wx2 rx1 rx2 ryx1 ryx2 -.165 -.820 -.320 -.208 -.048 -.176 -.739 -.315 -.133 -.051 .996 -.248 .850 -.161 .289 .013 .356 .325 .065 .004 .483 .699 .672 .210 .140 Interkorelacije kvazikan. faktora, SET-1: .2806

Struktura prvog kvazikanoni kog faktora (rx1), koji se odnosi na socijalni status gotovo je identi na onoj kod mladi a ( Tabela 8). Dodu e, mo e se uo iti da su projekcije varijabli na kvazikanoni ki faktor suprotne po predznaku. Me utim, iz logike kvazikanoni ke analize proisti e da to ni ta su tinski ne mijenja u samom zna enju faktora. Obrnute projekcije varijabli mijenjaju samo njihov polo aj u odnosu na polove faktora to je va no samo za odre ivanje smijera globalnih veza. Dakle, prva kvazikan oni ka komponenta, s jedne strane, opisuje porodice: seoskog porijekla, ni eg obrazovanja roditelja, koje broje vi e lanova i koje su vi e okrenute religiji i tradiciji. Kada je rije o opa anju porodi nih odnosa, struktura prvog kvazikanoni kog faktora (Tabela 9) je ne to druga ija nego kod mladi a. Za razliku od mladi a, kod djevojaka nema odvajanja funkcionalnih i emocionalnih aspekata interakcije. Nadalje, mo e se uo iti da je skriveni izvor varijabiliteta u opa anju odnosa s ocem i odnosa s majkom u nekom zajedni kom faktoru - najvjerovatnije generalnom faktoru opa anja porodi nih odnosa. Mo e se zaklju iti da djevojke iz porodica koje su globalno ni eg obrazovanja, seoskog porijekla, a u kojima ivi vi e lanova, odnose sa svojim roditeljima do ivljavaju kao manje tople i prisne. Ograni enja koja im roditelji postavljaju one opa aju kao neprimjerena, a kazne kao pretjerane i neopravdane.

79

Tabela 9: Kvazikanoni ke komponente u prostoru odnosa s roditeljima kod djevojaka
DJEVOJKE *INTIOCA *INTIMAJ GRUBOCA GRUBMAJ KONTOCA KONMAJ Wy1 .714 .725 .722 .776 .669 .828 Wy2 ry1 ry2 rxy1 rxy2 -.484 .680 -.479 .202 -.140 .447 .700 .375 .205 .130 -.392 .737 -.502 .204 -.114 -.051 .793 .060 .219 -.015 -.131 .793 -.328 .189 -.038 .522 .750 .468 .234 .151 Interkorelacije kvazikan. faktora, SET-2=-.0662 * varijable su obrnuto bodovane

Razlike izme u mladi a i djevojaka su primjetne i u strukturi drugog kvazikanoni kog faktora socijalnog statusa. Za razliku od mladi a (kod kojih je drugi kvazikanoni ki faktor definisan isklju ivo kvalitetom stanovanja), zna enje ovog faktora je kod djevojaka, u znatnoj mjeri, odre eno drugim varijablama, posebno veli inom porodice. Jedan pol faktora opisuje porodice koje : 1. ive u individualnim stambenim objektima, ve e kvadrature i sa vi e prostorija, 2. imaju ve i broj lanova doma instva, 3. poti u uglavnom iz seoske sredine, 4. imaju ni i obrazovno-ekonomski status, 5. vi e dr e do religije i tradicije, manje su uklju ene u oficijelne organizacije tipa SKJ. Na osnovu navedenog opisa, mo e se zaklju iti da se zapravo radi o porodicama radni ko-selja kog porijekla. Drugi pol faktora opisuje porodice koje imaju obilje ja upravo suprotna navedenim;, dakle, manji broj lanova, gradsko porijeklo, vi i obrazovno-ekonomski status, manja okrenutost tradiciji itd. To odgovara sociokulturnom "profilu" porodice iz srednjeg socijalnog sloja, koja ivi u urbanoj sredini. Kada je rije o percepciji odnosa u porodici, zna enje drugog kvazikanoni kiog faktora treba tra iti u podru ju odnosa s ocem (Tabela 9). Pored toga, mo e se uo iti da su projekcije varijabli koje se ti u odnosa s ocem i odnosa s majkom suprotne po predznaku. Na jednom svom kraju, koji se odnosi na radni ko-selja ke porodice, ovaj faktor opisuje takve odnose s ocem koje k erka
80

do ivljava kao manje prisne, ali i manje restriktivne, drugim rije ima, odnose koje karakterizira globalno nizak intenzitet interakcije. U isto vrijeme, odnose s majkom k erka do ivljava kao prisne, ali ograni avaju e. Na drugom svom polu, ovaj faktor opisuje odnose sa roditeljima koje karakteri e ve i stepen emocionalne (izra enija bliskost, povjerenje itd.) i funkcionalne interakcije (ja a kontrola) s ocem i manji intenzitet interakcije s majkom u odnosu na radni koselja ke porodice. Mo e se zaklju iti da je socijalni status u pozitivnoj vezi s globalnim intenzitetom interakcije k erka-otac, a u negativnoj vezi s intenzitetom interakcije k erka-majka, to je donekle u suprotnosti sa ve navedenim nalazima Edlerove (1979). Na i rezultati, nadalje, upu uju na zaklju ak da u radni koselja kim porodicama brigu oko vaspitanja k erke otac prepu ta majci, dok u porodicama vi eg obrazovno-ekonomskog statusa, koje ive u urbanoj sredini, otac preuzima vi e odgovornosti, pa samim tim i zna ajniju ulogu u k erkinom vaspitanju. Ovakav odnos izme u SES-a i intenziteta interakcije djevojaka i roditelja najvjerovatnije je posljedica interakcije dva faktora specifikacije roditeljskih uloga i zaposlenosti majke. Naime, u porodicama ni eg socijalnog statusa ve a je specifikacija uloga oca i majke, pri emu se uloga oko vaspitanja enskog djeteta naj e e prepu ta majci. Istovremeno, vi i socijalni status naj e e podrazumijeva zaposlenost majke i njen ve i anga man van ku e, to se najvjerovatnije odr ava na u estalost interakcije. Kako pokazuju neki na i raniji nalazi (Opa i i Milosavljevi , 1986) estina interakcije je povezana s kvalitetom interakcije, pri emu manja u estalost (kvantitet) odnosa rezultira manjom blisko u (kvalitet) u odnosima. Rezultati se mogu sumirati na slijede i na in: a) Postoje slabe, ali statisti ki zna ajne veze izme u socijalnog statusa porodice i do ivljaja porodi nih odnosa, ime su potvr eni neki od nalaza ranijih istra ivanja. b) Te veze su ne to ja e kod djevojaka nego kod mladi a, to mo e biti indikator ve e diferencijacje u shvatanju pozicije ene s obzirom na socijalni status. Naime, ini se da je podjeljenost polnih uloga ve a u
81

porodicama globalno ni eg socijalnog statusa. Ove porodice naginju ka tradicionalizmu iz kojeg proizilazi shvatanje da se mu ka i enska djeca trebaju razli ito vaspitati. S druge strane, porodice vi eg socijalnog statusa naj e e prihvataju shvatanje o ravnopravnosti me u polovima, liberalnije su u odnosu prema enskom djetetu, pri emu se pristup vaspitanju enskog djeteta zna ajno pribli ava pristupu vaspitanju mu kog djeteta. Kada je rije o vaspitanju mu kog djeteta, razlike izme u porodica ni eg i vi eg socijalnog statusa su znatno manje. c) Pokazalo se da je kod mladi a koji ive u manjim porodicama vi eg ekonomskoobrazovnog nivoa, gradskog porijekla, prisutna ve a autonomija i ravnopravnost u odnosima roditelj-dijete, odnosno da se oni aspekti interakcije koji proisti u iz roditeljske uloge i razlike u psiholo koj poziciji roditelja i djece ispoljavaju na na in koji mladi i do ivljavaju kao primjeren, manje nasilan. Nadalje, pokazalo se da je intimnost s roditeljima to ve a to uslovi ivota omogu avaju vi e autonomije i privatnosti, pri emu sloboda u izboru vremena za interakciju, mogu nost samostalnog planiranja vlastitih aktivnosti u ku i, manja mogu nost stalnog fizi kog nadzora, najvjerovatnije smanjuje broj svakodnevnih konflikata oko najbanalnijih stvari, kao to je slu anje muzike, gledanje TV programa itd. d) Kod djevojaka se uo avaju dvije tendencije: prva, koja ukazuje da je ni i obrazovno-ekonomski status roditelja povezan s globalno lo ijom percepcijom odnosa s roditeljima i druga, koja se manifestira kao specifikacija uloga oca i
82

majke. U radni ko-selja kim porodicama otac brigu oko vaspitanja k eri najve im dijelom prepu ta majci. Odnose s ocem karakterizira slaba prisnost, uz istovremeni izostanak kontrole i ka njavanja. S druge strane, odnosi s majkom, na koju otac prenosi svu psiholo ku odgovornost za staranje o djeci, su istovremeno prisniji nego odnosi s ocem, ali su i konfliktne situacije, koje su posljedica zabrana i kazni, e e.

Comment [K-CAB2]: zaklju~ak ses porodica

(2)

Socioekonomski status i koncept o sebi

Eventualne veze izme u socijalnog statusa i samopoimanja mogu imati vi e izvora. Shodno svojim teorijskim i metodolo kim opredjeljenjima, razli iti autori koriste razli ita obja njenja me u kojima su naj e a slijede a: a) Razli it socijalni status u socijalno diferenciranim dru tvima i dru tvima koja im se u nekoj mjeri pribli avaju, predstavlja odraz razli itih genetskih potencijala roditelja, a samim tim i njihove djece; b) ivot u razli itim uslovima pru a razli itu stimulaciju za razvoj potencijala, sticanje odre enih znanja, vje tina i navika, koje su sastavni dio slike o sebi i globalnog samopo tovanja; c) Razli it socijalni status donosi i razlike u stavovima prema vaspitanju djece , implicitnim teorijama vaspitanja i drugim elementima koji uti u na na in podizanja djece, a samim tim i na razvoj; d) Socijalni status predstavlja sastavni dio identiteta, odnosno pro irenog ja i kao takav mo e da poslu i kao jedan od mogu ih osnova za komparaciju s drugim ljudima.

83

Ne emo ulaziti u uop tenu (a samim tim i nedovoljn o zasnovanu) raspravu o opravdanosti nabrojanih tuma enja. Mo e se samo re i da u svakom od njih ima istine. Socijalne razlike se mogu na vi e na ina odraziti na psihu ljudi. Neki od navedenih faktora djeluju direktno (d), neki posredovano, preko faktora koji su posljedica socijalnog statusa (b,c), tre i su, pak, samo prividno posljedica socijalnog statusa (a). Zato je, bez kontrole velikog broja faktora, gotovo nemogu e utvrditi pravu prirodu veza. O tome se, u najve em broju istra ivanja, ne vodi ra una. Iako se veze izme u socijalnog statusa i koncepta o sebi implicitno podrazumijevaju, empirijskih radova, koji se bave ovim problemima, je relativno malo. U jednom od malobrojnih istra ivanja, Kemmer (1968 prema Erhard 1979) je utvrdio da su djevojke iz najni ih slojeva mirnije, pasivnije, da se one iz srednjih slojeva pona aju konformisti ki, dok su djevojke iz vi ih slojeva prirodnije i "raspu tenije". On uo ava da su socijalni status i samopoimanje na razli it na in povezane kod mladi a i kod djevojaka. Ni i socijalni status je, prema njegovim nalazima, povezan s izra enijim osje ajem nekompetentnosti kod mladi a. Kod djevojaka iz siroma nijih porodica nizak socijalni status mo e biti izvor povjerenja u sebe. Erhardova (1979) nalazi da je depresivnost najizra enija kod pripadnica najni ih slojeva. Prema rezultatima ovog istra ivanja, djevoj ice iz najvi ih i najni ih slojeva se procjenjuju kao najuticajnije i najkomunikativnije. Tako e se pokazalo da je samoprocjena kolskih sposobnosti najvi a kod djevojaka iz srednjih slojeva. Ovi nalazi upu uju na zaklju ak da veze izme u samoopa anja i socijalnog statusa nisu linearne. Pored materijalnog stanja porodice i socijalni uticaj zanimanja roditelja, tako e, bitno uti e na samoprocjenu, pri emu djeca iz porodica iji su roditelji na uticajnijim mjestima imaju povoljniju sliku o sebi. Utvr eni su i zna ajni efekti tipa kole na sliku o sebi djevojke iz op teobrazovnih kola (koje su statusno vi e vrednovane) imaju bolju sliku o sebi nego one iz stru nih kola. Treba imati u vidu da, u krajnjoj liniji, efekti socijalnog statusa na samopoimanje nisu nezavisni od cjeline vlastitog konceptualnog sistema. Do ivljaj vlastitog statusa predstavlja faktor koji modulira efekte socijalnih razlika. Vrednovanje vlastite pozicije u odnosu na eljenu, to je u vezi s va no u statusnih obilje ja unutar sistema vrijednosti doti ne osobe, u zna ajnoj mjeri odre uje u kojoj e se
84

mjeri socijalni status reflektovati na samopo tovanje. Mo e se pretpostaviti da e efekti materijalnog stanja biti ve i to je ono u ne ijem sistemu vrijednosti va nije. Drugi faktor, koji modulira efekte socijalnog statusa, je samoprocjena vlastite uloge i odgovornosti za postizanje odre enog socijalnog statusa. Odre eni socijalni status e, najvjerovatnije, imati razli ite efekte ukoliko osoba zaslugu za postizanje takvog statusa pripisuje samoj sebi, nego ako je pripisuje eksternim faktorima, kao to su sre a i slu aj, sudbina i sl. Nadalje, efekti socijalnog statusa nisu nezavisni od socijalnog konteksta u kome pojedinac ivi. Mo e se o ekivati da e va nost socijalnog statusa biti manja ako osoba ivi u okru enju istog socijalnog statusa. Ako su, u grupi u kojoj se pojedinac kre e, socijalne razlike jako izra ene, onda e one imati ve i zna aj za definisanje vlastitog identiteta. U prilog tome idu nalazi Mc Guire i Mc Guire (1982) koji su u svojim istra ivanjima pokazali da kontekst u kome se samoprocjena vr i ima veliki uticaj na va nost pojedinih obilje ja u definisanju sebe. U njihovom istra ivanju se pokazalo da svoju rasnu pripadnost, kao dio samoodre enja, e e navode pripadnici one rasne grupe koji u konkretnoj situaciji predstavljaju manjinu. Navo enje rasne pripadnosti je e e to je proporcija u e a odre ene rase u socijalnoj grupi manja. Sli nu situaciju nalazimo i kada je rije o polnoj pripadnosti.

85

U jednom na em istra ivanju koje je izvr eno na prethodno opisanom uzorku (str. 76) poku ali smo da odgovorimo na pitanje da li postoje veze izme u socijalnog statusa i samopimanja. Socijalni status je bio operecionaliziran na isti na in, kao i u ranije opisanom istra ivanju, dok je koncept o sebi bio operacionalizovan sa est varijabli: 1. polna privla nost (ATRAKTI) 2. fizi ka snaga i spretnost (FIZICKI) 3. procjena vlastitih intelektualnih sposobnosti (INTELE) 4. evaluacija od strane roditelja (RODITE) 5. evaluacija od strane vr njaka (OMILJE) 6. globalna nekompetentnost (NEKOMP)
Tabela 10: Skale koncepta o sebi - najreprezentativnije tvrdnje i pouzdanost
IME VAR ATRAKTI FIZICKI INTELE RODITE OMILJE NEKOMP BRA 14 11 7 7 7 10 NAJREPREZENTATIVNIJA TVRDNJA Izgledam sasvim dopadljivo. Ja sam sna an. Ja sam bistar. Moji roditelji o meni misle sve najbolje Drugi ljudi misle da sam dobar ovjek Pla e i se neuspjeha, odustajem od posla prije nego ga po nem ALFA .9055 .8617 .7823 .6933 .7034 .8422 EIGEN 6.35659 4.71165 3.07564 2.54427 2.61567 4.19525

Comment [K-CAB3]:

Rezultati su analizirani odvojeno za mladi e i za djevojke. O nalazima do kojih se do lo bi e vi e rije i u poglavljima koja slijede.

86

(a)

Veze izme u faktora socioekonomskog statusa i samopoimanja kod mladi a

Tabela 11. prikazuje globalne veze izme u socijalnog statusa i samopoimanja kod mladi a. Ekstarahovana su dva para kvazikanoni kih komponenata ija je vrijednost spektra iznad generaliziranog kvazikanoni kog indeksa. Oni relativno dobro reprezentuju analizirane skupove varijabli (Px i Py). Kvazikanoni ke korelacije (R) koje ova dva skupa ostvaruju preko kvazikanoni kih varijata su relativno slabe, ali statisti ki zna ajne. Isto vrijedi i za indekse redundance (Pxy, Pyx).
Tabela 11: Veze izme u faktora socioekonomskog statusa i koncepta o sebi kod mladi a
1 2 R .371 .341 F-test 25.129 20.604 DF1 1 1 DF2 158 158 Sig. .000 .000 Px .362 .292 Pxy .047 .030 Py .437 .238 Pyx .051 .020

Struktura kvazikanoni kih komponenti prikazana je u tabelama koje slijede. Prvu kvazikanoni ku komponentu socijalnog statusa (Tabela 12) u najve oj mjeri defini u obrazovno-ekonomski status porodice, rezidencijalni status, a i ostale varijable imaju projekcije koje ne treba zanemariti. Na jednom svom polu ovaj faktor opisuje adolescente koji poti u iz porodice ni eg obrazovanja, lo ijeg materijalnog stanja, seoskog porijekla, porodice sa velikim brojem lanova, koje ive u stanovima ili ku ama sa manje prostorija i manje kvadrature, sve u svemu porodice generalno lo ijeg socijalnog statusa.

87

Tabela 12: Kvazikanoni ke komponente u prostoru socijalnog statusa kod mladi a
MLADI I Wx1 Wx2 rx1 rx2 rxy1 OBREKO -.725 -.363 -.795 -.468 -.269 VELMESTA -.779 -.108 -.787 -.341 -.290 STAMBPRI -.647 .838 -.424 .691 -.240 RELIGIJA .277 .022 .410 .265 .103 VELPOR .279 .678 .460 .759 .103 Korelacija izme u kvazikanoni kih komponenata u setu faktora socijalnog statusa .2596 rxy2 -.124 -.037 .286 .008 .231

Ovakav socijalni status povezan je sa globalno nepovoljnijim samovrednovanjem (Tabela 13). Pri tom, je najuo ljivije lo ije vrednovanje vlastitih intelektualnih sposobnosti, fizi kog izgleda i globalne kompetentnosti. Obrazovna, kulturna i ekonomska deprivacija ima, dakle, svoj odraz u nepovoljnijem do ivljaju sebe i vlastitih sposobnosti. Mladi koji poti u iz sredina u kojima ne dobijaju intelektualne podsticaje, u kojoj je obrazovni i op tekulturni nivo ni i, imaju manje prilike da steknu neka op ta znanja, vje tinu verbalnog izra avanja, koju oni i njihovo dru tvo poistovje uju s inteligencijom (Burns, 1982). Ako se pritom u koli, u svakodnevnom dru enju, susre u sa mladima koji rastu u socijalno povoljnijim uslovima i upore uju s njima, logi no je da i svoje op te intelektualne potencijale do ivljavaju kao ni e.
Tabela 13: Kvazikanoni ke komponente u prostoru koncepta o sebi kod mladi a
MLADI I Wy1 Wy2 Ry1 Ry2 Ryx1 Ryx2 ATRAKTI -.596 .690 -.727 .785 -.221 .235 FIZICKI -.423 .474 -.610 .702 -.158 .161 INTELE -.731 -.162 -.801 .237 -.272 -.055 RODITE -.053 .279 -.481 .458 -.020 .095 OMILJE -.302 -.212 -.585 .092 -.112 -.072 NEKOMP 1.021 .435 .710 .217 .379 .148 Korelacija izme u kvazikanoni kih komponenata u setu iznosi .3487

Ovaj podatak bi mo da izgledao trivijalan da za sobom ne povla i i neke ja e socijalne posljedice. Naime, mnoga istra ivanja

88

(Coopersmith, 1959; Piers i Hrris, 1964; Purkey, 197032; Heckhausen, 1980; Shavelson i Bolus, 1982, Marsh et al, 1983, Hart, 1985; Gomage, 1982; Rosenthal i Jacobsen, 1968; Finn, 1979), a i neki preliminarni nalazi koje smo dobili u na im istra ivanjima, pokazuju da je procjena vlastitih intelektualnih sposobnosti daleko bolji prediktor aspiracija na intelektualnom planu, nego to su to rezultati na testovima inteligencije. Iz ovoga se, uz sve ograde koje proisti u iz individualnih razlika, mo e predvidjeti da e i obrazovne aspiracije mladih iz porodica ni eg socijalnog statusa biti manje, a samim tim, i njihov budu i obrazovni status ni i. Dakle, samopoimanje mo e da se shvati kao psiholo ki filter koji ote ava prelaz iz ni eg u vi i socijalni status.
Drugi kvazikanoni ki faktor u prostoru varijabli socijalnog statusa (Tabela 12) u najve oj mjeri defini u veli ina porodice (broj lanova, broj djece, red ro enja) i stambene prilike, pri emu na jednom polu faktora nalazimo mladi e iz ve ih porodica, koje ive u ve im stambenim jedinicama, ali iji su roditelji ni eg obrazovanja i seoskog porijekla. Ovakva konstelacija socijalnih prilika povezana je s boljim vrednovanjem vlastitog izgleda i fizi ke snage i spretnosti, uz ne to izra eniji osje aj pozitivne evaluacije od strane roditelja. Prethodno opisana socijalna situacija je vjerovatno u vezi s ranijim uklju ivanjem mladih u poslove vezane za egzistenciju porodice. Rad u poljoprivredi, pomo roditeteljima u fizi kim poslovima kod ku e, vjerovatno, rezultira, ako ne stvarnim onda bar opa enim, pove anjem fizi ke snage, to, najvjerovatnije, prati vi e vrednovanje fizi ke snage unutar vlastitog sistema vrijednosti. U skladu s tim se najvjerovatnije ocjenjuje i vlastita polna privla nost koja je kod mu karaca u velikoj mjeri zasnovana i na fizi koj snazi i gra i tijela. Osim t oga, uklju ivanje mladih u brigu oko egzistencije porodice vjerovatno rezultira i njihovim ranijim prihvatanjem kao odraslih osoba to se do ivljava kao bolja evaluacija od strane roditelja.

(b)

Veze izme u faktora socioekonomskog statusa i

32

Svi prema Alban Metcalfe, 1981.
89

samopoimanja kod djevojaka
Tabela 14: Veze izme u faktora socioekonomskog statusa i koncepta o sebi kod djevojaka
1 R .347 F-test 27.281 DF1 1 DF2 198 Sig. .000 Px .354 Pxy .038 Py .375 Pyx .039

Veze izme u socijalnog statusa i koncepta o sebi kod djevojaka (Tabela 14) su ne to slabije i ini se da se ostvaruju na globalnijem nivou. Ekstarhovan je samo jedan kvazikanoni ki par iznadprosje ne spektralne vrijednosti.
Tabela 15: Kvazikanoni ke komponente u prostoru socijalnog statusa kod djevojaka
DJEVOJKE OBREKO VELMEST A STAMBPRI RELIGIJA VELICPOR Wx1 -.689 -.472 -.672 .021 .641 rx1 -.805 -.734 -.376 .214 .627 rxy1 -.239 -.164 -.233 .007 .222

Struktura kvazikanoni kog faktora u prostoru varijabli socijalnog statusa (Tabela 15) definisana je obrazovno-ekonomskim statusom roditelja, rezidencijalnim statusom, veli inom porodice, ali i stambenim prilikama u kojima porodica ivi. Na drugoj strani u prostoru varijabli koncepta o sebi (Tabela 16) ovaj faktor defini u sve varijable, izuzev procjene fizi ke snage i spretnosti. Najve e projekcije imaju evaluacija od strane vr njaka, procjena intelektualnih sposobnosti i globalna nekompetentnost. Mo emo zaklju iti da je ni i socijalni status porodice povezan s globalno nepovoljnijim do ivljajem sebe i svojih sposobnosti.

90

Tabela 16: Kvazikanoni ke komponente u prostoru koncepta o sebi kod djevojaka
DJEVOJK E ATRAKTI FIZICKI INTELE RODITE OMILJE NEKOMP Wy1 -.291 .271 -.523 -.445 -.852 .750 ry1 -.571 -.155 -.701 -.600 -.746 .700 ryx1 -.101 .094 -.182 -.155 -.296 .260

Sve u svemu, rezultati pokazuju da: a) Izme u socijalnog statusa i koncepta o sebi postoje zna ajne veze. Te veze su ne to izra enije i slo enije kod mladi a nego kod djevojaka. Me utim, i kod mladi a i kod djevojaka, ja ina veza je takva da ni izdaleka ne mo emo tvrditi da je socijalni status od presudne va nosti za samoevaluaciju. Ipak, razlike u socijalni statusu se ne mogu ni zanemariti kada se razmatraju razlike u samopoimanju. Ovaj nalaz donekle ide u prilog shvatanju da se odgovornost za socijalni status, a samim tim i njegova va nost za samoevaluaciju, vi e pripisuje mu karcu nego eni. b) Kada je rije o mladi ima, uo avaju se dva razli ita smijera "uticaja" socijalnog statusa na samopoimanje. Globalno gledano, nepovoljno socijalno okru enje povezano je sa lo ijim samovrednovanjem posebno u intelektualnoj sferi. Imaju i u vidu odnos izme u samoprocjene, aspiracija i postignu a, mo e se pretpostaviti da ovaj mehanizam predstavlja filter koji omogu ava reprodukciju socijalnog statusa. S druge strane, nepovoljne socijalne prilike, koje naj e e prati te ak fizi ki rad u doma instvu, su povezane sa povoljnijim vrednovanjem vlastitog fizi kog izgleda,
91

snage i spretnosti. Kroz povoljnije vrednovanje vlastitog fizi kog izgleda i snage vjerovatno se kompenzuju negativni u inci socijalne deprivacije na op te samovrednovanje. Prvi mehanizam se vjerovatno ostvaruje na vi em nivou integracije samoevaluativnog sistema, a drugi na ni em nivou. Relativno visoka negativna korelacija izme u kvazikanoni kih komponenti u prostoru varijabli samopoimanja, kao i odnos u proporciji obja njene varijanse idu u prilog ovakvoj interpretaciji. c) Kod djevojaka se veze izme u socijalnog statusa i samopoimanja ostvaruju preko jednog mehanizma u ijoj je osnovi globalni socijalni status, s jedne strane, a globalno samopoimanje, s druge strane. Ovaj kvazikanoni ki par je gotovo identi an prvom kvazikanoni kom paru kod mu karaca pa se u skladu s tim mo e i interpretirati. d) ini se opravdanim pretpostaviti da se dio veza ostvaruje direktno, dok je drugi dio posredovan vezama izme u socijalnog statusa i porodi nih odnosa. O stepenu u e a direktnih i indirektnih veza ne mo e se ni ta preciznije re i bez uvida u veze izme u porodi nih odnosa i koncepta o sebi, o emu e kasnije biti rije i.

Comment [K-CAB4]: zaklju~ak ses slef

Nalazi koji su izlo eni u ovom poglavlju ukazuju na neospornu va nost socijalnog statusa, kako za obja njenje razlika u opa anju odnosa s roditeljima tako i za obja njenje razlika u samoopa anju. Kada je rije o mladi ima i djevojkama, socijalne razlike se na razli ite na ine odra avaju na samopoimanje. Razlike su, dakle, kvalitativne, a ne kvantitativne. Iako su varijable zaposlenost majke, red ro enja i potpunost porodice subsumirane u ranije iznesenim rezultatima, zbog njihove
92

relevantnosti u nekim teorijskim konceptima ili zbog velikog broja istra ivanja koja su se bavila tim aspektima socijalnog statusa, o njima e biti ne to vi e rije i u tekstu koji slijedi.

b.

Zaposlenost majke

Zaposlenost majke je jedna od varijabli koja se relativno esto dovodi u vezu s odnosima u porodici. Huston i Alvarez (1990) navode nekoliko elemenata kroz koje zaposlenost majke djeluje na odnose u porodice: 1. zaposlena majka slu i kao model; 2. ku ni poslovi se vi e distribuiraju na lanove porodice; 3. smanjuje se specifikacija polnih uloga; 4. mijenja se materijalni status porodice. Istra ivanja pokazuju da u porodicama u kojima je majka zaposlena ima manje polnih stereotipija (Handler, Sawicki i Stryffeler, 1981; Hoffman, 1989; Huston, 1983; Robb i Raven, 1982; Rollins i White, 1982)33. Evidentni su efekti i na razvoj djeteta (Bronfenbrenner i Crouter, 1982; Lamb, 1982)34. Lerner i Galambos (1985) smatraju da ti efekti nisu jednaki za sve porodice. Po njima, zadovoljstvo majke ulogom u porodici predstavlja medijacijsku varijablu, pri emu zadovoljstvo majke ulogom u porodici ima pozitivan efekt na razvoj djeteta, bez obzira na zaposlenost ili nezaposlenost. U uskoj vezi sa socijalnim okru enjem je i struktura porodice. Kako je ve nagla eno, pripadnici razli itih kultura i klasa razlikuju se po veli ini porodice i broju djece. U tom kontekstu naj e e su ispitivani odnosi izme u reda ro enja, nepotpunosti porodice i samopimanja.

c.

Red ro enja

Istra ivanja individualnih razlika povezanih sa redom ro enja su potaknuta, sada ve klasi nim, teorijskim postavkama Adlerove teorije li nosti. Naime, Adler (1931 prema Hall i Lindzey, 1983) je primijetio izvjesnu tendenciju razlikovanja izme u najstarijeg,
33 34

Svi prema Huston i Alvarez, 1990. Svi prema Lerner i Galambos, 1985.
93

srednjeg i najmla eg djeteta po razli itim aspektima li nosti. Ove razlike on pripisuje razli itim socijalnim iskustvima koje svako dijete ima u socijalnom okru enju u kojem se nalazi. Prvoro eno dijete je do ro enja drugog djeteta jedini objekt ljubavi i pa nje roditelja. Ro enjem drugog djeteta ono biva detronizirano i po inje dijeliti naklonost roditelja s novoro enim djetetom. Ovo, prema Adleru, mo e rezultirati mr njom prema ljudima, nesklonosti riziku, tj. osiguravanjem od naglih prevrata, osje ajem nesigurnosti, te okretanjem pro losti. Drugo dijete je, po njemu, ambicioznije, sklonije buntovni tvu, ljubomorno, ali sve u svemu bolje prilago eno. Najmla e dijete je razma eno i odmah poslije najstarijeg djeteta ima najve u ansu da postane neprilago eno. Drugi va an teorijski okvir za razmatranje reda ro enja predstavlja Zajonc-Markusova teorija. Zajonc-Markusov model (1976. prema Munroue i Munroe, 1983) pretpostavlja da je intelektualni razvoj svakog lana porodice (koji je u razvoju) u funkciji intelektualnog razvoja svih ostalih lanova porodice. Pri tome je prvoro eno dijete u prednosti zbog toga to njegovu okolinu ine samo odrasli lanovi porodice, pa je njegova intelektualna okolina "superiornija" u odnosu na kasnije ro enu djecu. Istra ivanja koja su se bavila uticajem reda ro enja dala su sasvim opre ne rezultate (Rhine, 1983). Neka istra ivanja nalaze pozitivne, druga pak negativne a tre a nikakve veze izme u reda ro enja i pona anja. Ordinalnoj poziciji djeteta u porodici esto se pripisuje medijativni efekt na interakcije roditelj-dijete (Beckwith. 1980; Bell, 1972; Lewis i Coates, 1980; Yarov i Anderson, 1979; Bradley i Caldwell, 197635) te na intelektualni, emocionalni i socijalni razvoj (Cicirelli, 1977; Deutch, 1981; Lamb & Suton - Smith, 1982: Miller i Maruyama, 1976; Snow, Jacklin i Maccoby, 1981; Sutton - Smith i Rosenberg, 197036). U tim radovima se starija djeca opisuju kao nezavisna, samodovoljna, kao djeca u prosjeku vi eg postignu a, djeca sklonija liderstvu i upu enija na odrasle. Pored toga, potvr ena je Adlerova hipoteza da su prvoro ena djeca orijentirana prema pro losti (De Man, 1983), te da imaju internalni lokus kontrole (Fraser i Nystul, 1983). Kasnije ro ena djeca, s druge strane, e e se opisuju
35 36

Svi prema Bendersky i Lewis, 1986. Svi prema Baskett, 1984.
94

kao nekonformisti na i omiljena me u vr njacima. De Schachter (1959 prema Rhine, 1983), pak, navodi sasvim suprotne rezultate. Drugi autori (Rosenberg, 1965; Backman, 1970; Shooler, 197237) ne nalaze zna ajne veze izme u reda ro enja i samopo tovanja. U ovom kontekstu valja spomenuti i specifi nost pozicije jedinog djeteta. Falbo i Polit (1986) su, kompariraju i jedince sa djecom iz porodica koje imaju vi e djece, po postignu u, prilago enosti, karakteru, inteligenciji, odnosu sa roditeljima i vr njacima, utvrdili da jedinci prema uju sve, osim prvoro enih. Globalno gledaju i, jedinci su u istom rangu s prvoro enima i onima iz malih porodica. Oni ipak nagla avaju da je odnos roditelj-dijete va niji faktor razvoja nego sama pozicija djeteta. Istra ivanja naj e e ne navode razloge koji uslovljavaju razlike povezane s redom ro enja. Neka istra ivanja ukazuju na to da postoje razlike u pona anju majke prema prvoro enoj i kasnije ro enoj djeci ( Cicirelli, 1978; Cohen i Beckowith; 1977; Dunn i Kendrick, 1979; Hilton, 1967; Jacobs i Moss, 1976; Lewis i Kreitzberg, 1979; Rathbart, 1971). U ovom kontekstu, Field i Reite (1984) nagla avaju da odvajanja od majke u vrijeme ra anja novog djeteta mo e biti izvor traume. Lewis (1979 prema Bendersky i Lewis, 1986) nalazi da su prvoro eni pa ljiviji prema roditeljima (majci), ali u isto vrijeme do ivljavaju vi e psihi kih problema (Klein i Durffe, 1978 prema Bendersky i Lewis, 1986). Druga istra ivanja ukazuju na zna aj odnosa me u bra om i sestrama (Abramovitch, Corter i Lando, 1979; Abramovich, Corter i Pepler, 1980; Abramovich, Pepler i Corter, 1982; Lamb, 1978, Samuels, 1980)38. Baskett (1984) nalazi da su najstarija djeca vi e usmjerena na roditelje nego na bra u i sestre. Za mla u djecu ova razlika nije zna ajna. Najstarija djeca, po njemu, e e trpe posljedice negativnih reakcija roditelja nego najmla a djeca iste dobi. Na osnovu navedenog, ne ini se logi nim pretpostaviti da je red ro enja sam po sebi faktor koji uti e na osobine djeteta. Prije se mo e re i da red ro enja moderira slo ene porodi ne okolnosti koje uti u na interakciju. Prema Bendersky i Lewisu, (1986) red ro enja djeluje kroz interakciju nekoliko faktora, kao to su: prethodno
37 38

Svi prema Wylie 1979. Svi prema Baskett, 1984.
95

roditeljsko iskustvo, proporcija pa nje koju su roditelji u stanju posvetiti pojedinom djetetu, te uticaj druge djece odnosno drugih lanova porodice. Adler (prema Rhine, 1983) smatra da red ro enja nije taj koji uti e na karakter pojedinca, ve je to situacija u kojoj je dijete ro eno i na in na koji tu situaciju dijete interpretira. U skladu s tim, Lohman i suradnici (1985. prema Pulakos, 1987) smatraju da je psiholo ka pozicija djeteta u porodici va nija od reda ro enja. Tome u prilog idu i rezultati koje navode Daniels i Plomin (1985), koji su utvrdili da pojedina djeca u istoj porodici potpuno razli ito percipiraju svoju poziciju u odnosu na drugu djecu. Istra iva ima reda ro enja naj e e se zamjera da ne vode dovoljno ra una o faktorima, kao to su pol, dob, socioekonomski status, tepol druge djece. (Steelman i Powel, 1985 prema Pulakos, 1987) Neki nalazi ukazuju da efekti reda ro enja mogu biti moderirani drugim sociodemografskim varijablama (Adams, 1972; Lahey i sar, 1980; Sampson, 196539). Razlike u agresivnosti, s obzirom na red ro enja, izra ene su samo kod mu kih, ali ne i kod enskih ispitanika. (Koch, 1955). Jacobs i Moss (1976 ) su utvrdili da majka provodi vi e vremena, te da pokazuje vi e emocija i brige prema prvoro enoj djeci. Taj odnos je osobito izra en kada je prvoro eno dijete mu kog pola, ako je drugoro eno dijete enskog pola, dok u suprotnoj situaciji ovaj odnos ne va i. Hauser i Sewell (1985) nalaze da red ro enja nema efekta na kolsko postignu e ako su ostale varijable pod kontrolom. Munroue i Munroe (1983) su utvrdili da intelektualne sposobnosti opadaju u funkciji reda ro enja, a da, pri tom, veli ina porodice nije va na. Razlike dobijene u ranijim isitra ivanjima autori pripisuju uticaju sociokulturnih faktora na interakciju s roditeljima. Na i nalazi pokazuju da su individualne razlike izme u adolescenata relevantnije za kvalitet interakcije i samoopa anje nego to je to red ro enja. Naime, pokazalo se da izme u prvoro ene, drugoro ene i tre ero ene djece ne postoje statisti ki zna ajne razlike u opa anju interakcije, kao ni u samoopa anju.

39

Svi prema Knight, 1982.
96

d.

Nepotpunost porodice

Uobi ajeno je stanovi te da potpuna porodica, u kojoj su prisutna oba biolo ka roditelja predstavlja optimalan milje za razvoj djeteta. Roditelji predstavljaju izvor emocionalne, socijalne i materijalne podr ke. U isto vrijeme, oni slu e kao model na osnovu kojeg djeca sti u iskustva o razli itim tipovima socijalnih relacija pripremaju i se tako za ivot u irem socijalnom okru enju. Imaju i to u vidu, gubitak jednog ili oba roditelja mo e da ima velike posljedice na dalji razvoj djeteta. Nedostatak roditelja mo e imati razli ite posljedice s obzirom na to koji su uzroci doveli do toga da dijete ne ivi sa oba roditelja. Mo e se uo iti razlika u psiholo koj poziciji djece koja ne ive s oba roditelja zbog toga: a) to roditelji nisu mogli ili nisu eljeli da se brinu o djetetu, pri emu treba razlikovati usvojenu i "domsku" djecu; b) to su oba roditelja poginula ili umrla; c) to je jedan roditelj poginuo ili umro; d) to jedan roditelj ne ivi s djetetom zbog razvoda braka ili je dijete vanbra no; e) to je jedan roditelj dugo odsutan zbog posla (mornari, gastarbeiteri). Djecu iz nepotpunih porodica, dakle, mo emo razlikovati s obzirom na nekoliko kriterijuma: 1. Da li nedostaje jedan ili oba roditelja; 2. Da li su roditelji ivi; 3. U kom su periodu ostali bez roditelja; 4. Da li imaju zamjenu za nedostaju eg roditelja ili roditelje. ini se da je, s obzirom na psiholo ku va nost, manje zna ajno to da li dijete ivi sa biolo kim roditeljima od ostalih faktora. Za adaptaciju djeteta na ivot bez roditelja, presudno je to kako dijete vidi uzroke takve situacije i da li u blizini ima osobu koja e mu psihlo ki nadomjestiti roditelja. Nepotpunost porodice daleko lak e podnose
97

ona djeca koja eksternalizuju uzroke te djeca koja imaju osobu koja e im nadomjestiti roditelja. S obzirom na to, veoma je karakteristi na pozicija djece koja su ostala bez roditelja tako to ih je majka, kao male bebe, ostavila, nakon ega su dospjela u dom za nezbrinutu djecu. Nerijetko se de ava da ova djeca, u nekom periodu razvoja, krivicu za to to su ostavljena po nu da pripisuju sebi to se veoma negativno odra ava na njihovo globalno samopo tovanje. U njima se naj e e javlja potreba da saznaju razloge za to su ostavljena, pa traganje za biolo kim roditeljima za njih postaje opsesija. Sli na je i pozicija usvojenog djeteta, koje naknadno saznaje da njegovi pravi roditelji nisu one osobe za koje je sve do tada smatralo da to jesu. Samoodbacivanje, koje je povezano sa injenicom da je odba eno od vlastitih biolo kih roditelja, ponekad karakteri e i vanbra nu djecu. Njihova pozicija je specifi na i s obzirom na injenicu da ona naj e e ive u irem socijalnom okru enju koje s podozrenjem gleda na njihovu majku, to su esto podvrgnuta izrugivanju druge djece i ostatka socijalnog okru enja. Kako su ova djeca naj e e ja e vezana za majku nego ostala djeca javljaju se konflikti sa socijalnim okru enjem to mo e da dovede do generalno negativnog stava prema ljudima. Djeca razvedenih roditelja obi no se razlikuju od prethodno opisane djece po tome to su ostala bez jednog roditelja, naj e e oca, ne to kasnije, to su tome prethodile konfliktne situacije u porodici, a esto i fizi ka maltretiranja. U velikom broju slu ajeva umjesto biolo kog oca ili majke ive s o uhom ili ma ehom, a roditelj sa kojim su ostali da ive ima djecu iz novog braka. Efekti koje e razvod roditelja imati na dijete zavisi e od toga kakvi su odnosi bili prije razvoda braka, da li je dijete maltretirano ili ne, kako je razvod interpretiralo, kako je preostali roditelj do ivio razvod, tj. da li dijete do ivljava kao smetnju za vlastiti ivot, te da li roditelj prenosi na dijete svoj negativan stav prema onom drugom roditelju. Nadalje, kada roditelji stupe u novu bra nu zajednicu psiholo ka pozicija djeteta zavisi od toga da li "novi roditelj" prihvata dijete i kakav je odnos roditelja prema njemu u odnosu na djecu iz novog braka. Zbog toga to efekti razvoda braka zavise od mno tva faktora, koje je sve zajedno te ko kontrolisati, njihovo empirijsko istra ivanje je veoma te ko. Smrt roditelja kao uzrok nepotpunosti porodice je ne to lak a za prou avanje pa je i empirijskih radova ne to vi e. U poglavljima koja
98

slijede prikaza emo neka empirijska istra ivanja u kojima se razmatraju veze izme u smrti oca, interakcije s preostalim roditeljem i samopoimanja.

(1)

Nepotpunost porodice i porodi na interakcija

Neki podaci pokazuju da ako dijete ostaje samo s jednim roditeljem, to je u 85 posto slu ajeva majka (Dornbusch i saradnici 1985). Zbog toga je znatno vi e radova koji se bave promjenama u porodici koje su posljedica nedostatka oca. Nakon o eve smrti, dolazi do promjene porodi ne strukture koja izaziva barem tri zna ajne, neposredne posljedice po djecu: 1. gubitak emocionalne podr ke jednog roditelja, 2. gubitak modela za identifikaciju, 3. opadanje ekonomske mo i porodice. Te posljedice u po etku izazivaju neravnote u u porodi nom sistemu, ali istovremeno iniciraju i procese koji vode prema njegovom uravnote enju (Lackovi -Grgin, Opa i , 1988). Kroz proces uravnote enja modifikuje se, izme u ostalog, dotada nji polo aj i uloge preostalih lanova porodice. Pored toga, kao to isti e Merton (prema Golubovi , 1981), zbog gubitka oca mo e zapo eti proces mijenjanja ciljeva i individualnih aspiracija preostalih lanova porodice. Najvjerovatniji pravac tih promjena je takav da osigurava funkcioniranje porodi nog sistema, ali, dakako, na ne to druga ijem nivou od onog prije o eve smrti. Prije nego to se uspostavi nova integracija, mogu e je da porodice bez oca budu zahva ene i dezintegracijskim procesima. No, dezintegracija ne mora biti (i naj e e nije) trajnije stanje takvih porodice. Takvo, naj e e privremeno, stanje relativno se brzo nadvladava, zahvaljuju i injenici da se kod preostalih lanova porodice zadr ava, pa ak i pove ava, osje aj zajedni tva i uzajamnosti i vrste emocionalne povezanosti. Takvim pozitivnim procesima u deficijentnoj porodici u ve ini kultura pogoduje i podr ka to je lanovima porodice pru aju ro aci, prijatelji pa i neke dru tvene
99

institucije. U tome se zna ajno razlikuje polo aj takvih deficijentnih porodice od onih u kojima je gubitak oca posljedica razvoda braka. Prema Parishu (1987), ro aci i prijatelji se neposredno nakon razvoda distanciraju od razvedenih porodica. To udaljavanje traje u prosjeku oko dvije godine. Naprotiv, budu i da se smrt oca percipira kao nesre a koja je, bez krivice njenih lanova zadesila porodicu, ro aci i prijatelji se nakon o eve smrti pribli avaju porodici te je psiholo ki i materijalno podr avaju. Tek kasnije, kad porodica povrati svoju ravnote u, oni se udaljavaju. Upravo u vrijeme dok su jo podr avani od drugih izvan u eg porodi nog kruga, lanovi deficijentne porodice tragaju za modalitetima ivota, pa u novonastalim okolnostima uspostavljaju integraciju na novim na elima. Ako se polo aj i uloga mladih uslijed gubitka oca zaista mijenja kao to se to teorijski pretpostavlja, onda bi se te promjene mogle o itovati u ne to druk ijoj prirodi interakcija s majkom. Weiss (1979) je mi ljenja da djeca u takvim porodicama, ranije nego u potpunim, dobijaju ve e obaveze ali i prava. Tako se, na primjer, mo e o ekivati da e majka, delegiraju i dio odgovornosti djetetu, imati prema njemu ve e zahtjeve. Ali, kad se zna da takvu porodica dru tvena sredina podr ava i na taj na in to prema njoj sni ava svoje zahtjeve, mogu a je i alternativna pretpostavka - da majke iz takvih porodica imaju ni e zahtjeve prema svojoj djeci. Zatim, dosljedno Weissovoj teorijskoj pretpostavci, mo e se o ekivati da su interakcije majki i djece u takvim porodicama vi e simetri ne. Naime, u skladu s navedenom pretpostavkom u takvim porodicama se ranije smanjuje diskrepanca izme u statusa i snage majki i djece. To bi onda zna ilo da je intimnost u odnosima majka-dijete ne to ve a nego to je u potpunim porodicama. Nije logi no o ekivati emocionalno zahla enje u odnosima majka - djeca, naprotiv, treba o ekivati ja anje porodi ne kohezije i emocionalno zbli avanje lanova porodice. Zato, ako se u deficijentnim porodicama uspostavi integracija na novim osnovama, onda nije za o ekivati da se zadovoljstvo ivotom u nepotpunoj porodici bitno razlikuje od zadovoljstva ivotom u potpunoj porodici. Razlike pogotovo ne bi trebalo o ekivati ako se zna da se zadovoljstvo ivotom u porodici, u najve oj mjeri, bazira na dimenzijama interakcije koje reflektuju emocionalni odnos, a manje ulogu osoba u interakciji. Ova pretpostavka osna ena je nalazima koje navode Kurdek i Sinclair, (1988 a, b), te Edwards (1987).
100

Ovu pretpostavku potvr uju i neki na i nalazi (Lackovi -Grgin, Opa i , 1988) na osnovu kojih se mo e konstatovati da se zadovoljstvo porodicom, kao jedna od konstitutivnih domena zadovoljstva ivotom, statisti ki zna ajno ne ra zlikuje u dvije upore ivane skupine ispitanika. To zna i da su mladi iz potpunih i nepotpunih porodica podjednako zadovoljni svojim porodicama. Rezultati regresijske analize, dobijeni na na em uzorku, pokazuju da su intimnost i po rtvovanje majke najbolji prediktori globalnog zadovoljstva porodicom. Taj na nalaz, upotpunjen i podatkom da izme u strukture porodice i zadovoljstva porodicom nema prakti ki nikakve korelacije, u skladu je sa najnovijim nalazima nekoliko stranih autora. Ti nalazi upozoravaju da se u dosada njim istra ivanjima prili no dramatizirao zna aj gubitka oca za funkcionisanje porodice. Naime, spomenuto je da su Kurdek i Sinclair (1988) na li kako su varijable porodi nih odnosa znatno bolji prediktori prilago avanja adolescenata nego to je to struktura porodice sama po sebi. Iz rezultata ovog istra ivanja, tako e, je vidljivo da je zadovoljstvo porodicom povezano sa tim da li dijete zabrane i kazne od strane majke do ivljava kao primjerene i pravedne, te da li se osje a zanemarenim. To je u skladu sa spomenutim nalazima da je konfliktnost odnosa u porodici va niji izvor nezadovoljstva nego sama injenica da li je porodica potpuna ili ne. Upravo u tim dimenzijama interakcije mladih sa majkom nema razlika izme u onih iz potpunih i nepotpunih porodica. Jedine zna ajne razlike odnose se na percepciju primjerenosti zahtjeva od strane majke. Naime, rezultati su pokazali da djevojke iz potpunih porodica zahtjeve od strane majke do ivljavaju kao vi e i neprimjerenije nego sinovi. To, s jedne strane, mo e da pokazuje da su majke taj instrumentalni aspekt svoje uloge u odnosu prema sinovima delegirale ocu, ali da su ga zadr ale u odnosu prema k erima. S druge strane, to mo e biti znak da djevojke, svoje sposobnosti u odnosu na ono to se od njih tra i, a po emu ne moraju postojati stvarne razlike u odnosu na mladi e, do ivljavaju kao neadekvatne. U nepotpunim pak porodicama, djevojke opa aju zahtjeve svojih majki kao ni e i primjerenije. Nasuprot tome, zahtjeve koji se pred njih postavljaju, sinovi opa aju kao vi e i neprimjerenije nego mladi i iz potpunih porodica, ali i u odnosu na djevojke iz nepotpunih porodica. Ovo bi moglo biti posljedica toga to majke iz nepotpunih porodica dio uloge oca prenose na sinove, to ovi
101

do ivljavaju kao pretjerano i neprimjereno optere ivanje. Ovakav nalaz ide u prilog tezi da je u porodicama bez oca, u odnosu na potpune porodice, modifikovana upravo ona dimenzija interakcije koja odra ava instrumentalnu funkciju majke i njenu ulogu prema zahtjevima dru tvene sredine. Ostale dimenzije interakcije mladih s majkom ne razlikuju se prvenstveno zato to su one izraz ekspresivne funkcije majke, a ta se funkcija ne mijenja, bez obzira na strukturu porodice. ini se da upravo ta, nepromjenjena ekspresivna funkcija majki u porodicama bez oca, obja njava da je zadovoljstvo porodicom podjednako u mladih iz potpunih i nepotpunih porodica.

(2)

Nepotpunost porodice i koncept o sebi

Pregledom literature mo e se konstatovati da je uloga nedostatka oca u porodici, u istra ivanjima koja su koristila statisti ki a ne klini ki pristup, naj e e prou avana u komparativnim studijama djece iz potpunih i deficijentnih porodica. Obi no su birane tri vrste porodica bez oca: porodice u kojima otac vrlo dugo izbiva (npr. mornari), porodice u kojima oca nema zbog razvoda i porodice u kojima je otac umro. U takvim porodicama nedostaje osoba koja u porodi nom sistemu zauzima poziciju supruga i oca, to zna i da nedostaje model koji e stimulirati dijete na identifikaciju sa njim. Vjerovatno su zato raniji istra iva ki radovi u ovom podru ju bili usmjereni na probleme identifikacije uloge pola kod djece iz porodica bez oca. Lynn i Sawrey (1959) su, prou avaju i porodice norve kih mornara iz kojih su o evi izbivali dvije i vi e godina, utvrdili da je odsutnost oca zna ajnije utjecala na mu ku nego na ensku djecu. Dje aci iz tih porodica bili su manje maskulino orijentirani od dje aka iz potpunih porodica. I druge studije pokazuju da se u porodicama bez oca javlja nepotpuna identifikacija pola u mu ke djece (Biller, 1971, prema Johnson, 1982; Boyd i Parish, 1984). Tako er je na eno da se u djevoj ica koje rastu bez oca javlja osje aj bespomo nosti kao i te ko e u prilago avanju, a u djevoja tvu i problemi u opho enju s mu karcima (Hetherington, 1972, prema Johnson, 1982). Neke studije su bile usmjerene na prou avanje lokusa kontrole, odnosa s preostalim roditeljima, kao i koncepta o sebi mladih iz deficijentnih porodica. Parish i Copeland (1980) su nastojali utvrditi
102

da li studenti oba pola, koji su ostali bez oca, pokazuju razlike u lokusu kontrole u odnosu na studente iz porodica s ocem. Po li su od Rotterova koncepta da djeca gubitak roditelja do ivljavaju kao izraz sudbine koja upravlja njihovim ivotom. Zbog toga se o ekivalo da e studenti bez oca biti eksternalniji. Rezultati su potvrdili ovu pretpostavku i pokazali da su mu ki ispitanici iz porodica gdje je otac umro zna ajno eksternalniji od svih ostalih grupa studenata. Parish (1981) nalazi da je eksternalizacija kontrole najizra enija u mladih koji su oca izgubili u periodu od sedme do trinaeste godine ivota. Autor iz toga zaklju uje da je u tom periodu ne to izra enija osjetljivosti djece. Prou avaju i koncept o sebi kod djece iz razvedenih i potpunih porodica, Parish i Wigle (1985) su na li da djeca iz potpunih porodica tendiraju mnogo povoljnijoj procjeni sebe i svojih roditelja nego djeca iz razvedenih porodica. Na osnovu ovakvih i sli nih studija neki su autori skloni da generalizuju u inke deficijentne porodice. Pri tome obi no navode da je identifikacija pola kod djece iz porodica bez oca nepotpuna, da takva djeca imaju te ko a u prilago avanju na osobe suprotnog pola, da su podlo niji negativnim uticajima socijalne sredine i stoga delinkventniji i sl. Takve generalizacije valja primati s oprezom, jer efekti ivota u porodicama bez oca uvelike zavise od porodi ne situacije koja je prethodila gubitku oca, od mogu nosti preostalog roditelja da uravnote i porodi nu situaciju i od uzroka gubitka oca. Jer, kada je uzrok gubitka oca razvod braka, obi no se radi o dugogodi njim nesuglasicama i netrpeljivosti koje kulminiraju razvodom, dakle, radi se o procesu. Vrlo je vjerojatno da na dijete uti e i taj proces i njegov krajnji ishod. Suprotno tome, smrt oca e e je doga aj nego proces. Zbog toga je u slu aju takvog uzroka gubitak oca varijabla "porodica bez oca" ne to " istije" operacionalizirana. Metodolo ke reperkusije toga su, po na em mi ljenju, neadekvatnost transverzalnog pristupa u prou avanju u inaka odsutnosti oca u porodicama koje su razvedene, jer se samo u longitudinalnim studijama mogu uspje no razgrani iti u inci procesa koji prethode razvodu, od u inaka gubitka oca. Weiss (1979) smatra da doma instvo sa dva roditelja obilje ava hijerarhijska ili "e alonska" struktura. U toj strukturi dva odrasla su krajnost autoriteta ili superordinirane uloge, dok su djeca na drugom kraju - subordinirana. Bez jednog roditelja e alonska se struktura gubi. Njezin krah omogu uje razvoj novih relacija u porodici pri emu kako je ve re eno, djeca dobiju vi e odgovornosti, ali i vi e prava. To
103

vjerojatno ubrzava razvoj njihove nezavisnosti. itav taj proces Weiss naziva "growing up a little faster". Rezultati jednog na eg istra ivanja idu u prilog Weissovim pretpostavkama (Lackovi -Grgin, Opa i , 1988). Upore ivanje rezultata, dobijenih na nekoliko skala indikatora samoevaluacije, te odnosa s drugim ljudima i socijalne po eljnosti, pokazalo je da postoje zna ajne razlike izme u ciljne (bez oca) i komparativne (iz potpunih porodica) grupe. Pritom se mladi i iz porodica bez oca procjen juju kao kompetentniji, efikasniji, manje usamljeni. Strah da e ih drugi negativno vrednovati bio je kod njih manje izra en, ali su, u isto vrijeme, bili skloniji davanju socijalno po eljnih odgovora. Pokazalo se da postoji visoka kongruencija me u faktorima drugog reda (samoevaluacija, odnos prema drugim ljudima i socijalna po eljnost) na oba uzorka to ukazuje na injenicu da se ne radi o kvalitativnim ve o kvantitativnim razlikama. Nadalje, pokazalo se da neme korelacije izme u du ine ivota bez oca i varijabli koncepta o sebi, pri emu valja imati u vidu da se radi o djeci kod koje je od smrti oca pa do dana ispitivanja pro lo najmanje godinu dana to je relativno duga ak period za uspostavljanje nove ravnote e, kako u porodi nim odnosima tako i unutar vlastitog konceptualnog sistema. Do ivljaj smrti oca djeluje kao "udarac sudbine" i taj gubitak djeca vjerovatno nastoje nadoknaditi poja anim sudjelovanjem u akcijama preostalog roditelja i prihvatanjem odgovornosti. To potvr uju nalazi Parisha i Nunna (1981) o pove anoj autonomiji djece iz porodica u kojima je otac umro. Izgleda da se neravnote a u porodi nom sistemu zaista nadvladava br im odrastanjem. Prethodni nalazi su, mora se priznati, iznenadili i same autore. Nema sumnje da bi istra ivanje trebalo ponoviti uz striktniju kontrolu uzorka i uvr tavanje ve eg broja varijabli koje bi nam mogle objasniti zbog ega dolazi od ovakvih rezultata. S druge strane, ako se imaju u vidu principi funkcionisanja samoevaluativnog sistema, rezutati nisu iznena uju i. Naime, nepotpuna porodica zna i nepovoljnije uslove za ivot, u kojima se djeci, pogotovo sinovima, delegiraju odgovornosti koje su u potpunim porodicama odgovornosti oca. Ako se jednak rezutat posti e u nepovoljnijim uslovima, onda je, dakako, njegova psiholo ka vrijednost ve a. Pored toga, nedostatak oca ovoj djeci mo e uvijek da poslu i kao opravdanje za eventualne neuspjehe, ime se brani povoljna slika o sebi.
104

Ne treba smetnuti s uma da gubitak oca, pored gubitka podr ke, zna i i gubitak ograni enja koja proizilaze iz uloge oca prema djetetu. Ve a sloboda izbora na ina ivota i organizacije vremena, oslanjanje na vlastite snage mo e da bude izvor samopo tovanja i osje aja vlastite kompetentnosti. Slijede i uzrok, koji mo e doprinijeti povoljnijem do ivljaju sebe i svojih sposobnosti, mo e biti u tretmanu sredine, naro ito porodice koja dijete bez oca prihvata sa vi e uva avanja, kao zrelije te sa odre enom dozom sa aljenja i tolerancije. U takvom odnosu sredine se mo da mo e na i i obja njenje za injenicu da mladi iz porodica bez oca imaju povoljniji stav o drugim ljudima nego mladi iz potpunih porodica. Sve ovo, naravno, ne zna i da je gubitak oca povoljna datost budu i da se rezultati odnose samo na jedan ograni en skup indikatora psiholo ke zrelosti, koji ni izdaleka ne pokriva sve mogu e aspekte psiholo kih promjena povezanih s gubitkom oca. Ipak, rezultati su toliko provokativni da ovjeka ne mogu ostaviti ravnodu nim.

105

III.

PORODI NI ODNOSI I SAMOPOIMANJE

A.

PORODI NI ODNOSI

Porodica je slo en sistem ije se funkcionisanje bazira na interpersonalnim relacijama njenih lanova, kao i pravilima koja su kulturalno ustrojena. Ona, dakle, predstavlja zonu interakcije socijalnog i individualnih subsistema. Porodi ni odnosi, odnosno interakcija me u lanovima porodice, prema tome, zavise od li nih karakteristika njenih lanova, ali i od implicitnih i eksplicitnih normi koje propisuje socijalna zajednica. U potpunoj nuklearnoj porodiciu mogu se definisati tri, za razvoj relevantne, grupe relacija: odnos roditelj-dijete, odnos roditelj-roditelj i odnos dijete-dijete. U ovom dijelu posebnu pa nju posveti emo odnosima roditeljdijete. Za interakciju rodititelj-dijete mo e se re i: 1. da nije dobrovoljna, ve je naj e e biolo ki definisana, 2. da po inje rano, ro enjem djeteta, 3. da traje dugo, 4. da po iva na vrsto definisanim ulogama, 5. da je tim ulogama definisana asimetri na (neravnopravna) pozicija u esnika u interakciji, 6. da ima veliku emocionalnu va nosti za sve u esnike u interakciji. Ove karakteristike odre uju va nost koju porodica ima za razvo djeteta. Va nost porodi nih odnosa za razvoj djeteta nagla avaju pristalice svih psihologijskih kola, ali prirodu tih uticaja razli ito sagledavaju.

1.

Shvatanja uloge porodice u razvoju: familiogeneza nasuprot interakciji

Razlike su najuo ljivije u poimanju na ina djelovan ja porodice na razvoj, a odra avaju shvatanje prirode djeteta. Na jednoj strani, nalazimo tradicionalno poimanje djeteta kao pasivnog primaoca socijalnih uticaja, a na drugoj - shvatanje djeteta kao aktivnog u esnika u interakciji, pri emu dijete od samog ro enja, donose i na
107

svijet svoja naslije ena svojstva, zna ajno uti e na pona anje roditelja i samim tim na interakciju (Lackovi -Grgin, 1982). Razli ito shvatanje prirode odnosa u porodici uzrokuje razlike u odre ivanju faktora relevantnih za razumijevanje interakcije i predvi anje njenih efekata. Dok jedni govore o roditeljskom uticaju (Lawton et all; 1984), drugi stavljaju naglasak na interakciju, i to na njene intrasubjektivne aspekte (Bacon i Ashmore, 1988; Wolfe i Bourdeau, 1987; Petterson, 1990; Collins, 1990). Tako psihoanaliti ki orijentisani autori (Freud i njegovi sljedbenici) naro ito nagla avaju va nost ranih iskustava. Daje se, ini se, pretjerana va nost postupcima vezanim uz hranjenje, u enje kontrole sfinktera itd. Konstrukti, kao to su Edipov i Elektrin kompleks impliciraju nu nost konflikta izme u djeteta i istopolnog roditelja. Po Freudu, dijete prolazi nekoliko faza u psihoseksualnom razvoju za koje je karakteristi no vezivanje libida za odre ene zone tijela. Problemi vezani za odre eni razvojni period, koji su naj e e odre eni postupcima roditelja, dovode do fiksacija libida za karakteristi nu tjelesnu zonu. To odre uje kasniji karakter osobe. Postupci roditelja prema djeci baziraju se na ranim iskustvima koja su oni imali u svojim porodicama. S druge strane, bihevioristi ki pristup pretpostavlja da se pona anje roditelja prema djeci, tako e, bazira na iskustvima koja su roditelji ponijeli iz svoje porodice, ali se nagla ava da su ona ste ena kroz proces u enja. U zavisnosti od toga da li se radi o "tvrdim" ili "mekim" bihevioristima, osnovni modeli u enja roditeljske uloge su klasi no ili instrumentalno uslovljavanje, u enje po modelu, vikarijsko uslovljavanje itd. Pona anje djece u budu nosti40 zavisi od toga koje je pona anje potkrepljivano, a koje inhibirano (bilo kod njih samih bilo kod modela s kojima su se identifikovali). Pristalice socijalnog interakcionizma (Mead, Cooly itd.) primat daju injenici da je dijete od prvog dana u interakciji s okolinom i da se ne mo e smatrati pasivnim primaocem uticaja. U prvoj godini ivota majka je glavni "socijalni objekt". Ipak, ve od prvog dana dijete biva u stalnoj interakciji sa "strukturisanim sistemom socijalnih

40

[to je za mnoge bihevijoriste identi~no li~nosti
108

objekata"41. Prema ovim autorima, porodica djeluje uglavnom stihijno, kroz splet akcija i reakcija tokom kojih svi u esnici u interakciji mijenjaju svoje pona anje. Roditeljske reakcije slu e djetetu kao "socijalno ogledalo" u kome se odra avaju efekti vlastitog pona anja - u njemu dijete "vidi" svoje vrijednosti i nedostatke.
Fenomenolo ko-kognitivisti ki pristup poseban naglasak stavlja na intrasubjektivne aspekte interakcije. Polazno stanovi te je - nije va no kakva je interakcija stvarno, ve kako je u esnici do ivljavaju. Pritom se isti e zna aj nekoliko elemenata: stav koji u esnici u porodi noj interakciji imaju o sebi i jedni o drugima, o ekivanja, implicitne teorije razvoja, implicitne teorije li nosti itd. Interpretacija nekog postupka, pa samim tim i njegove posljedice, zavisi e od me usobne interakcije ovih elemenata. Za razliku od drugih pristupa, ne podrazumijeva se da je pona anje roditelja uzrok, a li nost djeteta posljedica, ve se veza izme u porodi nih odnosa i li nosti shvata kao lanac me usobnih uticaja. Do ivljaj roditeljskih postupaka prema nama odra ava se na to kako do ivljavamo sebe, a to povratno uti e na kasniju interpretaciju njihovih postupaka.

2.

Metodolo ki problemi
a. Problemi koji proisti u iz same prirode fenomena

Sve teorije, dakle, nagla avaju va nost porodi nih odnosa , to nije uvijek potkrijepljeno adekvatnim empirijskim nalazima. Jedan od mogu ih razloga je i to to je mjerenje porodi ne interakcije povezano s nizom pote ko a koje proisti u iz same prirode opa anja socijalne interakcije42. Naime, socijalna percepcija se, prema Havelki (1992), razlikuje od percepcije fizi kih objekata, s obzitom na: a) prirodu objekta - u prvom slu aju, objekt opa anja su ljudi, a u drugom predmeti.
41

Kao {to Parsons (1964 prema Milosavljevi} u {tampi) defini{e porodicu. Detaljnije o ovom problemu vidjeti u: Havelka, N. "Socijalna percepcija", Zavod za ud`benike i nastavna sredstva, Beograd 1992.
109

42

Iako i ljudi imaju fizi ka svojstva koja se mogu opa ati, to nije primarno za socijalnu percepciju. Ono to nas kod socijalne percepcije zanima su osobine druge osobe i njen odnos prema nama. Pritom, predmete do ivljavamo kao pasivne i pokretane vanjskim faktorima, dok ljudima pripisujemo unutra nju motivaciju. b) karakter odnosa izma u opa a a i objekta - pri opa anju fizi kih objekata, odnos izme u opa a a i objekta je naj e e neutralan, to ne va i za socijalnu percepciju. c) dinamiku samog procesa - drugim osobama se pripisuju odre ene karakteristike i motivi, to ne vrijedi za opa anje fizi kih objekata. To opa a a dovodi u situaciju da razlikuje fenomenolo ki i kauzalni aspekt interakcije. Pod fenomenolo kim aspektom interakcije se podrazumijeva ono to je u interakciji eksplicitno re eno ili pokazano. Kauzalni aspekt se odnosi na zna enje i "stvarne" namjere koje se nalaze u osnovi vidljivog pona anja. Znaju i da se ni ona sama ne pona a uvijek iskreno, osoba to ne o ekuje ni od drugih ljudi. Odatle slijedi potreba za razlikovanjem eksplicitnog i skrivenog u pona anju. Ova injenica dovodi u vezu fenomen socijalne percepcije i fenomen samopercepcije.

Iz svega navedenog proisti e prvi problem u vezi s mjerenjem porodi ne interakcije - ovaj veoma slo en fenomen ne da se lako objektivno zahvatiti. Problem objektivnosti principijelno se mo e rije iti na dva na ina: a) uvo enjem u "igru" tzv. "objektivnog promatra a",
110

b) paralelnim interakciji.

ispitivanjem

u esnika

u

Razvoj tehnike u smislu ve e dostupnosti sredstava za snimanje pove ao je mogu nost objektivnog registrovanja porodi nih odnosa. Potreba objektivnog promatranja interakcije, naro ito kod male djece, je neosporna i daje veoma zanimljive rezultate. Uvo enje u istra ivanje tre e osobe koja promatra i objektivno evidentira injenice vezane uz interakciju je, medjutim, lo e rje enje. Kao prvo, objektivno opa anje, bilo da se odvija u prirodnim ili u strogo kontrolisanim uslovima laboratorije, nu no mijenja pona anje u odnosu na situaciju kad opa a nije prisutan. Kao drugo, postavlja se pitanje da li je to to evidentira objektivni promatra ono na ta ispitanik u stvari reaguje. Poku aji istovremenog ispitivanja djece i roditelja dali su interesantne nalaze. Jesopova (1981) navodi niz radova (Hess i Torney, 1965; Kohn i Carroll, 1960; Niemi, 1968; Larson, 1974) koji ukazuju na zna ajne razlike u do ivljavanju interakcije izme u roditelja i djece. Te razlike ogledaju se u slijede em: a) intimnost u porodici roditelji, u odnosu na djecu, opa aju kao vi u, b) kontrolu i ka njavanje djeca procjenjuju kao vi e izra enu nego njihovi roditelji, c) zna aj uloge koju dijete ima u porodici roditelji procjenjuju vi im nego njihova djeca. Autorica zaklju uje da su roditelji skloniji davanju socijalno po eljnih odgovora, jer se smatraju odgovornijim za interakciju. Slo ili se mi ili ne sa ovom interpretacijom navedenih nalaza, stoji injenica da roditelji i djeca iste postupke razli ito do ivljavaju, ime se otvara pitanje zna enja "objektivno" izmjerene interakcije. Drugim rije ima, postavlja se pitanje: ako u esnici u interakciji razli ito opa aju iste interaktivne sklopove - da li oni reaguju na objektivno zahvatljivo pona anje drugih u esnika u interakciji ili na svoj do ivljaj tog pona anja? Problemi razlika u opa anju interakcije roditelj-dijete, sami po sebi, su veoma interesantni, ali istra iva e naj e e zanima pitanje kakav je "uticaj" porodi nih odnosa na razvoj djeteta. Na osnovu svega navedenog, name e se zaklju ak da i nije toliko va no kakvi su odnosi u porodici objektivno, ve kako ih do ivljavaju djeca.
111

Drugi problem vezan uz ispitivanje porodi ne interakcije je konceptualne prirode. Postavlja se pitanje - da li pona anje u esnika u interakciji ima neke stabilne karakteristike ili je situaciono uslovljeno, sporadi no i stihijno?

Constanzo i Woody (1985) dovode u pitanje konzistentnost pona anja roditelja u razli itim situacijama. Oni smatraju da je, umjesto prou avanja generalnih roditeljskih stilova, bolje pa nju usmjeriti na manifestacije tih generalnih stilova u specifi nim situacijama (kao to su npr. hranjenje, odr avanje isto e, podu avanje, odr avanje discipline i sl). S ovom konstatacijom mo emo se samo djelimi no slo iti. Mo da je i ta no da je, gledano sa strane, roditeljsko pona anje nekonzistentno. Ipak, ako same u esnike u interakciji pitamo kako do ivljavaju odnose, vidje emo da oni ne dijele mi ljenje s "objektivnim opa a em". Obja njenje injenice da u esnici u interakciji uzajamno pona anje opa aju kao relativno stabilno (za razliku od "objektivnog" opa a a), mo emo tra iti u slijede em: a) Opa anje interakcije se bazira na iskustvu na stalom u relativno dugom vremenskom periodu, pa se postupci u esnika u interakciji ne mogu promatrati izolovano od tog iskustva; b) Postoje izvjesne konstante u pona anju, i u opa anju tog pona anja, koje su posljedica li nih karakteristika u esnika u interakciji, principa funkcionisanja kognitivnog sistema i dru tveno propisane strukture uloga. Ima dosta dokaza o prirodnoj "sklonost" kognitivnog sistema da pojedina na iskustva ne tretira izolovano, ve ih integri e i generalizira, ime se smanjuje kol i ina informacija neophodna za normalno funkcionisanje 43 jedinke ; c) Opa ena konzistentnost u do ivljaju interakcije je, tako e, posljedica pripisivanja stabilinih

43

Postojanje psiholo{kih entiteta koji predstavljaju integraciju iskustava vezanih uz porodi~nu interakciju potvr uju i rezultati faktorskoanaliti~kih studija o kojima }e kasnije biti rije~i.
112

karakteristika interakciji.

i

motiva

drugim

u esnicima

u

Havelka (op. cit) navodi jo etiri elementa koji doprinose krossituacionoj invarijantnosti: a) primarna socijabilnost koja se ogleda u osjetljivosti na socijalne podra aje i te nji za kontaktom s drugim osobama, iz koje se razvijaju sposobnosti socijalne percepcije; b) pripadnost istoj kulturi; c) pripadnost istim grupama; i d) sli nost pojedinih svojstava opa a a. Postojanje odre enih invarijanti, kao i individualne razlike koje se ispoljavaju prilikom procjene porodi nih odnosa, dovoljna su osnova za njihovo mjerenje. Prvi poku aji mjerenja roditeljskog pona anja pripisuju se Levyju (1928 prema Lackovi -Grgin, 1982). Od tada do danas publikovano je mno tvo radova koji su se bavili ovom problematikom. Glavni cilj ovih radova bio je da se mno tvo spoljnih manifestacija roditeljskih pristupa i postupaka prema djeci svede na to manji broj faktora, dimenzija ili sindroma, koji bi olak ali interpretaciju i klasifikaciju roditeljskog pona anja. Konstruisan je i veliki broj skala, ime je omogu ena operacionalizacija konstrukata.

b.

Operacionalizacija varijabli

Jedna od najupotrebljavanijih skala je PCR (Parent -Child Relationship Scale), koju su konstruirali Roe i Sigelman (1963 prema Tzurel i Haywood, 1985). Skala je u po etnoj verziji imala deset faktora koji su nazvani: Ljubav, Za tita, Zahtjevi, Odbacivanje, Zanemarivanje, Stihijnost, Simboli ka nagrada, Konkretna nagrada, Simboli ko ka njavanje i Konkretno ka njavanje. Autori su kasnije revidirali skalu svode i je na pet subskala: Ljubav, Odbacivanje, Nekonzistentnost, Zahtjevi i Pa nja; koeficijenti pouzdanosti su bili u rasponu od .64 do .90. U jednom na em istra ivanju u kome je kori tena PCR skala, izvr ena je faktorska analiza rezultata na upitniku i to posebno za odnos s ocem, posebno za odnos s majkom. Ekstrahovano je jedanaest faktora prvog reda na kojima je izvr ena Oblimin rotacija. Ovi faktori
113

prvog reda ponovo su analizirani na identi an na in. Pri tom su ekstrahovana etiri faktora drugog reda koji se odnose na vaspitne postupke majke, te tri faktora koji se odnose na vaspitne postupke oca. Ova razlika u faktorskoj strukturi dovodi u nedoumicu;. radi li se o stvarnim razlikama u tuma enju istih postupaka majke i oca ili je nastala razlika statisti ki artefakt? U prilog mi ljenju da se radi o statisti kom artefaktu idu i veoma niski koeficijenti generabilnosti vezani uz etvrti faktor vaspitnih postupaka majke. Faktori vi eg reda su se jasno grupisali prema dominantnom potkrepljiva u koji se koristi pri poku ajima uticaja na dje je pona anje. Iz konkretnog uzorka pona anja roditelja prema djeci jasno se izdvajaju tri vrste potkrepljiva a, odnosno inhibitora: 1. pa nja i ljubav; 2. fizi ka snaga i socijalna mo odnosno kazna; 3. konkretna materijalna nagrada. Na na em uzorku, dakle, ne reprodukuje se struktura koju su dobili autori skale. Osim ove skale, esto je spominjana i Shaferova CRPBI (Children's report of Parent Behavior Inventory; Shafer, 1965 prema Shluderman i Shluderman, 1983). Ona se satoji od osamnaest subskala pomo u kojih se odvojeno procjenjuje pona anje oca i majke. Subskale mjere tri faktora vi eg reda: Prihva anje-Odbijanje, Kontrolu i Psihi ku kontrolu. U novije vrijeme esto se upotrebljava tzv. EMBU (Perris et al, 1980 prema Arrindell i Van Der Ende, 1984; Ross et al. 1982, 1983 Clayer, Ross, Campbell,. 1984), koja mjeri etrnaest faktora interakcije, posebno za oca, posebno za majku, svrstanih u tri subskale nazvane: Odbacivanje, Emocionalna toplina i Preza ti ivanje. Ova skala pokazala se pogodnom za kros-kulturalna istra ivanja, tj. pokazalo se da se faktori reproduciraju u zemljama s razli itom kulturom i jezikom. Izuzetak ini ma arski uzorak (Arrindell et al. 1986). Radovi koji se bave ovom problematikom su kod nas relativno rijetki. U novije vrijeme nalazimo nekoliko poku aja konstrukcije novih (Opa i , Kos, 1986, Berger, Kne evi , 1993) ili adaptacije stranih (Kuburevi , 1994, Pjurkovska-Petrovi , rukopis) instrumenata za mjerenje porodi ne interakcije.

c.

Generalni roditeljski stilovi

Me u autorima koji su se bavili ispitivanjem faktorske strukture interakcije roditelj-dijete ne postoji slaganje oko vrste i broja faktora neophodnih za opis roditeljskog pona anja, tako da do danas nema
114

prihvatljive tipologije. Prema Arrindellu i Van Der Endeu (1984), komparacija me u pojedinim istra ivanjima je gotovo nemogu a, jer me u njima postoje brojne razlike. Neke su formalne prirode proisti u iz razlika u broju estica, karakteristikama uzorka, upotrijebljenim statisti kim postupcima. Zna ajnije su, dakako, one su tinske, koji svoje korijene imaju u razli itim teorijskim pristupima. Postoje, ipak, izvjesna slaganja u pogledu faktora vi eg reda. Ve ina autora (Jonson i Medinus, 1965; Schluderman i Schluderman, 1983; Mussen, Conger, Kagan, 1984; Arindell i Van der Ende, 1986; Opa i i Kos, 1987) ukazuje da se mnogobrojni aspekti porodi ne interakcije mogu svesti na dvije osnovne dimenzije: prihvatanje-odbijanje (toplina-hladno a, ljubav-neprijateljstvo, bliskost-udaljenost) i kontrola-autonomija (dominantnost-submisivnost, restriktivnostpermisivnost, visoki nasuprot niskim zahtjevima i sl.). Navedeni nalazi, u su tini, odra avaju injenicu da se kvalitet interakcije mo e promatrati s obzirom na uloge i emocionalni odnos u esnika u interakciji, odnosno s obzirom na njene funkcionalne i emocionalne aspekte. Ovakvo upro avanje nije, kako bi se moglo o ekivati, rezultiralo stvaranjem neke teorije ili funkcionalnog modela odnosa roditelj-dijete. Ne to nalik tome nalazimo kod Baumrindove (1967, 1971, 1973), koja na porodi ne odnose primjenjuje od ranije poznate modele rukovo enja grupom: autoritarni - rijetko ispoljavanje pozitivnih emocija, vrsta kontrola, autoritativni - ispoljavanje pozitivnih emocija uz istovremeno vrstu kontrolu, permisivni (laisez-faire) - ispoljavanje pozitivnih emocija, slaba kontrola. Ona smatra da ovi modeli roditeljskog postupanja prema djeci dovode do razli itih posljedica: a) autoritarni - nesamostalnost, samo prosje na socijalna odgovornost, b) autoritativni - uspje no prilago avanje, nezavisnost, visoka socijalna odgovornost, c) permisivni - prividna nezavisnost, niska socijalna odgovornost. Rhonerova (Rhoner prema Kuburevi , 1994) teorija se vi e bavi roditeljskim prihvatanjem odnosno odbacivanjem djece. On poku ava da predvidi posljedice individualnih razlika na dimenziji prihvatanje-odbijanje. Prihvatanje defini e kao otvoreno ispoljavanje
115

ljubavi: ljubljenjem, grljenjem, verbalnim komplimentima ili govorenjem lijepih stvari. Zanemarivanje, pak, defini e kao neodobravanje, otpor prema djeci, esto davanje zamjerki. U mnogim slu ajevima, ovi roditelji do ivljavaju svoje dijete kao teret, a u pore enju s drugom djecom, smatraju ga nesposobnim i beskorisnim. Ova netrpeljivost se o ituje kroz dva mogu a vida pona anja neprijateljstvo i agresivnost odnosno zanemarivanje i ravnodu nost . Iako autori o tome eksplicitno ne govore44, razlike izme u ova dva pristupa implicitno odra avaju razliku u shvatanju prirode faktor a vi eg reda. Baumrindova o ito prihvatanje-odbijanje i kontroluautonomiju shvata kao ortogonalne dimenzije. Njena tipologija predstavlja poku aj kombinovanja faktorskih polova, pri emu su njeni tipovi u stvari projekcije ispitanika u razli itim kvadrantima koordinatnog sistema definisanog pomo u dva navedena faktora. Budu i da u klasi nom modelu rukovo enja ne nalazi analogiju za etvrtu grupu koju je na ovaj na in mogu e definisati, ona je i ne spominje. S druge strane, Rhoner implicitno pretpostavlja korelaciju me u faktorima vi eg reda (postojanje generalnog faktora); time u su tini tvrdi da pojedine kombinacije rezultata na faktorima vi eg reda nisu jednako vjerovatne. Iako su oba modela sa stanovi ta statistike jednako valjana, izgleda da je Rhonerov ne to bli i realnosti. Oba modela se direktno odnose na interakciju roditelj-dijete. Ima, medjutim, modela ireg porodi nog funkcionisanja (Cirkumplex, GRADIR), koji koriste druge pojmove, ali u su tini govore o istim faktorima interakcije. Svi navedeni modeli, na ovaj ili onaj na in, sadr e funkcionalne i emocionalne veze me u u esnicima u interakciji. Iako je jasno da se uloge svakog roditelja bitno razlikuju, te da njihovo pona anje uop te ne mora biti uskla eno, u ovim se modelima roditelji promatraju kao funkcionalna cjelina. Ne vodi se ra una ni o injenici da se mu ka i enska djeca razli ito socijalizuju, te da jedno te isto pona anje roditelja prema sinovima i k erima mo e imati razli ite efekte. U

44

Na osnovu navedene konceptualizacije problema mo`e se ~ak i posumnjati da su ovi autori uop{te imali u vidu rezultate faktorskih analiza, aku jesu, postavlja se pitanje da li su razumjeli njihovo stvarno zna~enje.
116

literaturi se mo e prona i relativno veliki broj radova koji se bave razlikama u pona anju oca i majke, kao i razlikama vezanim uz pol djeteta.

d.

Kvalitativne razlike u opa anju porodi nih odnosa s obzirom na pol djeteta

U jednom na em istra ivanju, provedenom na uzorku od 197 mladi a i 203 djevojke, iznadprosje nih intelektualnih sposobnosti uzrasta izme u 15 i 18 godina, primjenjena je jedna od modifikovanih verzija SRDI skale (Opa i i Kos, 1986). Skala je namijenjena za procjenu sedam aspekata interakcije s roditeljima: intimnost, zanemarivanje, kontrola rtvovanjem, nesistematsko ka njavanje, zahtjevi, kontrola i unuta nja kontrola. Ovi aspekti interakcie procjenjivani su posebno za interakciju s ocem, posebno za interakciju s majkom. U tabeli koja slijedi ( Tabela 17) prikazani su podaci o pouzdanosti, a sadr aj skale reprezentovan je tvrdnjom koja je u najve oj korelaciji sa ukupnim skorom.
Tabela 17: Pouzdanost skala opa anja porodi ne interakcije (Cronbach alfa)
SKALA Intimnost -otac Intimnost-majka Zanemarivanje-otac Zanemarivanje-majka rtvovanje-otac rtvovanje-majka Ka njavanje-otac Ka njavanje-majka Zahtjevi-otac Zahtjevi-majka Kontrola-otac Kontrola-majka Pounutrena kontrola-otac Pounutrena kontrolamajka NAJREPREZENTATIVNIJA TVRDNJA Svom ocu se uvijek mogu poveriti. Sa svojom majkom mogu pri ati o intimnim stvarima. Moj otac pokazuje mali interes za ono to ja ose am. Moju maju ne zanima kako ja u stvari ivim. Moj otac ula e velike napore da bi meni bilo bolje. Moja majka se puno rtvuje da bi mi udovoljila. Moj otac me ponekad ka njava samo zato to je neraspolo en. Moja majka me ponekad ka njava samo zato to je neraspolo ena. Moj otac pred mene postavlja takve zahteve kao da sam udo od djeteta. Moja majka previ e tra i od mene. Moj otac me u mnogo emu ograni ava. Moja majka me u mnogo emu ograni ava. Bilo bi mi jako te ko kada bih razo arao svog oca Bilo bi mi jako te ko kada bih razo arao svoju majku. M .90 .89 .89 .91 .88 .90 .88 .90 .86 .85 .87 .88 .85 .84 .93 .93 .92 .90 .90 .86 .90 .90 .87 .87 .90 .92 .89 .89

Rezultati su analizirani odvojeno za mladi e i djevojke. Za analizu rezultata kori ten je postupak analize glavnih komponenata, te razli iti modeli faktorske analize. Inicijalne matrice struktura rotirane
117

su po Varimax i Oblimin kriteriju. Budu i da su razli iti modeli analize i rotacije podataka dali gotovo identi na rje enja, ovdje e biti izlo eni rezultati dobijeni analizom glavnih komponenata uz Oblimin rotaciju faktora. Bi e prikazana samo matrica faktorskog obrasca, jer nam daje jasniji uvid u strukturu opa anja interakcije. Rezultati ovih analiza pokazali su veoma interesantnu razliku izmedju mladi a i djevojaka u na inu do ivljavanja interakcije.

(1)

Kako odnose s roditeljima opa aju mladi i?
Tabela 18: Nerotirana matrica strukture odnosa s ocem i majkom(mladi i)
Varijabla Intimnost-otac Zanemarivanje-otac rtvovanje-otac Ka njavanje-otac Zahtjevi-otac Kontrola-otac Pounutrena kontrolaotac Intimnost-majka Zanemarivanje-majka rtvovanje-majka Ka njavanje-majka Zahtjevi-majka Kontrola-majka Pounutrena kontrolamajka eigen % varijan. Faktor 1 -.73206 .65551 -.68092 .63892 .66195 .69085 -.41807 -.71620 .67840 -.73475 .66963 .73633 .65039 -.41789 6.02897 43.1 Faktor 2 .28495 -.20789 .45132 .35277 .41610 .34092 .71660 .16353 .02239 .25253 .35582 .35105 .40552 .61642 2.14071 15.3 Faktor 3 -.36046 .57582 -.39073 .29011 .18057 .09519 -.00845 .36610 -.19298 .37879 -.27632 -.16835 -.17811 .44342 1.38786 9.9 Faktor 4 .07240 -.16154 .11243 .18783 .03927 .33858 -.46267 .32909 -.43999 .28304 .05466 -.07600 .39946 -.39200 1.11349 8.0 Komunal .75228 .83057 .83265 .65210 .64547 .71720 .90243 .78202 .69156 .82722 .65435 .69954 .77874 .90490 ukupno 76.2

Kako se vidi iz tabele (Tabela 18), 76.2% varijabiliteta promatranog skupa varijabli mo e se objasniti uz pomo tri glavne komponente ekstrahovane po Guttman-Keiserovom kriteriju. Sve varijable imaju visoke ili zadovoljavaju e komunalitete, a projekcije na prvi glavni predmet mjerenja prelaze .40;, dakle, navedene varijable svoj varijabilitet u velikoj mjeri (43.1 %) duguju nekom generalnom faktoru porodi nih odnosa. Ostala tri specifi na faktora obja njavaju preostalih 23.1 % ukupne varijanse. Kada ekstrahovane komponente dovedemo u prirodnu poziciju (Tabela 19) koja zadovoljava zahtjeve jednostavne strukture uz dopu tanje korelacije me u osama (Oblimin rotacija), dobijamo jasnu sliku strukture do ivljaja odnosa s roditeljima kod mladi a.
118

Vidljivo je da, u konstruisanju prvog faktora u estvuju funkcionalni oblici interakcije (kontrola, ka njavanje, zahtjevi). Pritom se kontroli, ka njavanju i zahtjevima, bez obzira na to da li dolazi od strane oca ili od strane majke, pripisuje jedan zajedni ki izvor. Uzrok ovakvog pona anja se, dakle, ne tra i u roditelju kao osobi, ve u ne em drugom, to je zajedni ko i ocu i majci. To je, vjerovatno, socijalna definicija uloga, koja roditeljima i djeci propisuje razli itu poziciju u interakciji. Nadalje, ovakav slo aj varijabli upu uje na zaklju ak da mladi i oba roditelja do ivljavaju kao cjelinu u obavljanju roditeljske funkcije. Drugi faktor u najve oj mjeri defini u varijable koje se odnose na pounutrenu kontrolu; bojazan da se svojim postupcima i pona anjem ne iznevjere otac odnosno majka. Ovaj faktor je relativno ist, to ukazuje na injenicu da ove varijable predstavljaju nezavisan entitet u odnosu na ostale varijable iz promatranog skupa varijabli. To je i logi no, budu i da sve ostale varijable predstavljaju do ivljaj roditeljskog pona anja i stava prema adolescentima, dok je pounutrena kontrola indikator odnosa (stava) adolescenta prema svakom od roditelja. Nasuprot dominantnim teorijskim postavkama, po kojima unutra nja kontrola predstavlja pounutrenu spolja nju kontrolu, vidljivo je da su ovom faktoru od preostalih varijabli najbli e one koje se odnose na opa enu spremnost roditelja da se rtvuje za dijete 45 (Tabela 19). Faktor pounutrene kontrole je, tako e, u zna ajnoj vezi s faktorima koji opisuju emocionalni aspekt odnosa s roditeljem (o njima e biti rije i kasnije). Sve ovo dovodi u pitanje sam naziv varijable, jer se o ito ne radi o pounutrenoj spolja njoj kontroli, ve o osje aju koji se u najve oj mjeri bazira na emocionalnoj bliskodti s roditeljem. Tre i faktor defini u varijable indikatori emocionalnih odnosa s ocem. Pozitivni pol ovog faktora defini e: do ivljaj me usobnog povjerenja i bliskosti, percepcija oca kao osobe koja je spremna na rtvovanje da bi udovoljila potrebama adolescenta, koja posve uje pa nju i u potpunosti prihvata dijete, daju i mu do znanja da je eljeno. Negativan pol definisan je do ivljajem zanemarivanja,
45

Jedna od najreprezentativnijih tvrdnji u ovoj skali je "Moj otac /majka bi za mene sve `rtvovao/la".
119

hladno e u odnosima, izostanka bliskosti, kao i osje ajem da otac nije spreman da se rtvuje i da djetetu pru i oslonac. Ovu dimenziju mo emo poistovijetiti s dimenzijom prihvatanje-odbijanje koja je, kako je re eno, identifikovana u mnogim istra ivanjima. etvrti faktor je identi an prethodnom, samo to se odnosi na interakciju s majkom. Projekcije varijabli na ovaj faktor su, dodu e, suprotne po smjeru, ali je dimenzija koju faktor defini e ista. Kako smo vidjeli u opisu prvog faktora, oba roditelja se do ivljavaju kao cjelina u pogledu ostvarivanja roditeljskih uloga. U isto vrijeme, roditelji se opa aju kao odvojene osobe s obzirom na to kakav emocionalni ton karakteri e interakciju sa svakim od njih. To upu uje na zaklju ak da mladi i emocionalni ton pripisuju li nim motivima i karakteristikama roditelja, dok se na in obavljanja roditeljske uloge pripisuje dru tvenom odre enju tih uloga. Do ivljaj bliskosti, povjerenja, ljubavi i po rtvovanja adolescent vezuje za roditelja kao konkretnu osobu. S druge strane, izvore kontrole, ka njavanja i zahtjeva eksternalizuje, lociraju i ih u socijalno okru enje. Na taj na in adolescent "konzervira" pozitivno mi ljenje o roditelju, nalaze i u samoj strukturi uloga opravdanje za neke postupke koje opa a kao nepravedne. Otuda su "roditelji koji ka njavaju" opa eni kao cjelina, nezavisno od toga radi li se o majci ili o ocu. Ako bi se "pounutrena kontrola", kao to se to uobi ajeno misli, bazirala na spolja njoj kontroli i ka njavanju, bilo bi logi no o ekivati da bude vr e asocirana sa funkcionalnim nego emocionalnim aspektima interakcije. Rezultati, me utim, daju sasvim suprotnu sliku. Na osnovu korelacija me u faktorima (Tabela 20), mo e se zaklju iti da je pounutrena kontrola ve a to su odnosi topliji. Pored toga, nema zna ajnije veze pounutrene kontrole sa vanjskom kontrolom i ka njavanjem. Mo e se, dakle, zaklju iti da unutra nja kontrola nije posljedica pounutrenih vanjskih normi, ve prije posljedica straha da se ne izgubi ljubav i podr ka roditelja. Ako posmatramo faktorski sklop (Tabela 19), mo emo uo iti da je bojazan da se ne iznevjeri otac asocirana s emocionalnim vezama s ocem, dok je bojazan da se ne iznevjeri majka povezana s emocionalnim odnosom s majkom. injenica da se obje varijable "pounutrene kontrole" projektuju na isti faktor najvjerovatnije se mo e pripisati stati kim razlozima, odnosno izboru varijabli koje reprezentuju faktore. Funkcionalni i emocionalni aspekti interakcije su
120

definisani ve im brojem varijabli koje opisuju odnos sa svakim od roditelja, dok je unutra nja kontrola reprezentovana samo po jednom varijablom. Nijedna od ove dvije varijable nije generisala dovoljno varijabiliteta koji bi rezultirao izdvajanjem posebnih faktora "pounutrene kontrole" za oca i za majku.
Tabela 19: Percepcija odnosa s ocem i s majkom kod mladi a: matrica sklopa (Oblimin)
Varijabla Kontrola-majka Kontrola-otac Ka njavanje-otac Zahtjevi-otac Ka njavanje-majka Zahtjevi-majka Pounutrena kontrolamajka Pounutrena kontrolaotac Zanemarivanje-otac rtvovanje-otac Intimnost-otac Intimnost-majka rtvovanje-majka Zanemarivanje-majka Faktor 1 .89863 .83547 .71402 .66214 .62448 .56371 Faktor 2 Faktor 3 faktor 4

-.37461 -.44029 .89688 .86258 -.32873 .87341 -.80188 -.71591 .82925 .81797 -.76985

Iako mladi i, kao to je ve navedeno, razlikuju roditelje po emocionalnom kriteriju, na osnovu korelacije me u faktorima ( Tabela 20) mora se dodati da izme u emocionalnog odnosa s ocem i emocionalnog odnosa s majkom postoji slaba pozitivna veza 46. Ova veza mo e biti posljedica uskla enosti postupaka oba roditelja, ali je vjerovatnije da se odnos s jednim od roditelja generalizuje na emocionalni odnos s roditeljima uop te. Drugim rije ima, ima indikatora koji ukazuju na postojanje generalnog faktora emocionalnog odnosa s roditeljima.

46

Negativan predznak je posljedica suprotnih projekcija varijabli na faktore.
121

Tako e je re eno da mladi i jasno odvajaju emocionalni od funkcionalnog aspekta interakcije. Na osnovu korelacije me u faktorima se, me utim, mo e uo iti da su i ova dva aspekta interakcije povezana. Veza izme u emocionalnih i funkcionalnih aspekata interakcije je, kao to se moglo i pretpostaviti, negativna. [to se ka njavanje, kontrola i zahtjevi roditelja opa aju kao izra eniji, to je toplina u odnosima manja, i obrnuto. Ova veza je izra enija kada je rije o majci, to je i razumljivo, jer je emocionalna toplina i podr ka sastavni dio uloge majke.
Tabela 20: Korelacija me u faktorima opa anja porodi ne interakcije(mladi i)
Faktor 1 Faktor 2 Faktor 3 Faktor 4 Faktor 1 1.00000 -.02339 .29841 -.41263 Faktor 2 1.00000 -.16863 .20099 Faktor 3 1.00000 -.27981 faktor 4

1.00000

Jasno je da je opa anje odnosa s roditeljimaa veoma slo en fenomen koji uklju uje intersubjektivne i intrasubjektivne elemente, s jedne strane i socijalno definisanu strukturu uloga, s druge strane. Me usobna interakcija i isprepletenost ovih faktora mo e stvoriti utisak da se radi o nesre enom i haoti nom sistemu. Rezultati, me utim, pokazuju da porodi ni odnosi predstavljaju integrisan sistem. Pritom, treba razlikovati nekoliko nivoa integracije. Najvi i nivo integracije predstavlja generalni faktor odnosa prema roditeljima (Tabela 18). Na slijede em nivou integracije mogu se razlikovati emocionalni i funkcionalni aspekti interakcije. U ovoj konstelaciji varijabli roditelji se u vr enju uloga (kontrola, ka njavanje i zahtjevi) do ivljavaju kao cjelina, dok se emocionalna ekspresija (intimnost, povjerenje, spremnost na rtvovanje, pa nja) pripisuje li nim karakteristikama i motivima svakog od roditelja ponaosob. Odnos roditelja prema adolescentu se interiorizira, pri emu prema na im nalazima, strah da se ne izgubi emocionalna podr ka (prije nego strah od kazne) predstavlja osnovu za prosu ivanje ispravnosti sopstvenog pona anja.

122

(2)

Kako odnose s roditeljima opa aju djevojke

Tabela 21. pokazuje da se oko 70% varijanse porodi ne interakcije kod djevojaka mo e objasniti preko tri glavne komponente pozitivne pouzdanosti. Od toga, prvi predmet mjerenja obja njava 46% ukupne varijanse. Na osnovu visine projekcija mo e se, sli no kao i kod mu karaca, zaklju iti da se dobar dio varijanse promatranih varijabli da objasniti preko nekog generalnog faktora porodi ne interakcije. Dvije preostale komponente obja njavaju po pribli no 12 posto varijanse analiziranih varijabli. Komunaliteti promatranih varijabli su relativno visoki to, tako e, ukazuje na zajedni ku psiholo ku osnovu promatranih varijabli.
Tabela 21: Nerotirana matrica strukture odnosa s ocem i s majkom (djevojke)
Varijabla Intimnost-otac Zanemarivanje-otac rtvovanje-otac Ka njavanje-otac Zahtjevi-otac Kontrola-otac Pounutrena kontrolaotac Intimnost-majka Zanemarivanje-majka rtvovanje-majka Ka njavanje-majka Zahtjevi-majka Kontrola-majka Pounutrena kontrolamajka eigen % varijan. Faktor 1 -.70659 .76821 -.75761 .63088 .65320 .66440 -.46960 -.73226 .70101 -.80246 .65314 .68333 .72526 -.46410 6.45652 46.1 Faktor 2 .48462 -.34756 .50072 -.06166 -.03854 -.02760 .60649 -.22383 .31148 -.19827 .46359 .44558 .36223 .11925 1.72559 12.3 Faktor 3 -.18394 .11612 -.08245 .42727 .29816 .50472 .43636 .28172 -.23843 .36926 .02606 .01678 .16125 .75862 1.64576 11.8 Komunal .76796 .72443 .83150 .58437 .51705 .69693 .77877 .66567 .64529 .81961 .64219 .66577 .68321 .80511 ukupno 70.2

Oblimin rotacija dala je rje enje koje se po strukturi bitno razlikuje od rje enja dobijenog na mu kom uzorku. Naime, kriterij po kome su se grupisale varijable nije tip interakcije, ve roditeljska osoba. Dakle, odnos s majkom i odnos s ocem opa aju se kao dvije odvojene cjeline. Bojazan da se ne iznevjeri otac odnosno majka, kao i kod mu karaca, izdvojila se iz konteksta ostalih varijabli formiraju i, zaseban faktor. Dobar dio varijabiliteta pounutrene kontrole ima svoje
123

izvore u globalnom odnosu sa doti nim roditeljem, ali, najve i dio varijanse poti e od nekog drugog izvora. Spremnost majke da se rtvuje i do ivljaj o eve kontrole su one varijable, iz ostatka skupa analiziranih varijabli, ije su korelacije s faktorom pounutrene kontrole najve e (Tabela 22). Dakle, za razliku od mladi a, kod kojih je percipirana spremnost oba roditelja da se rtvuju bila najvi e projektovana na faktor "pounutrene kontrole", kod djevojaka uo avamo razlike u pogledu odnosa s ocem i smajkom. Rezultati upu uju na zaklju ak da je kod djevojaka pounutrena kontrola najvjerovatnije kombinacija bojazni da se ne izgubi emocio nalna podr ka majke i interiorizirane o eve kontrole . injenica da se preostale varijable grupi u s obzirom na to na kojeg se roditelja odnose, ukazuje da djevojke ne odvajaju ulogu od emocionalnog odnosa prema roditelju. Drugim rije ima, na in ostvarivanja uloge, za razliku od mladi a, ne pripisuju izvanjskim faktorima, ve osobinama li nosti i motivima svakog od roditelja ponaosob. Prema veli ini saturacija mo emo zaklju iti da su za definisanje globalnog odnosa prema majci ne to va niji funkcionalni aspekti (zahtjevi i ka njavanje), dok su za definisanje odnosa prema ocu ne to va niji emocionalni aspekti interakcije (intimnost, rtvovanje, zanemarivanje).
Tabela 22: Percepcija odnosa s ocem i s majkom kod djevojaka matrica sklopa (Oblimin)
Varijabla Faktor 1 Faktor 2 Faktor 3 Zahtjevi-majka .79903 Ka njavanje-majka .79438 rtvovanje-majka -.77738 .34909 Zanemarivanje-majka .77536 Intimnost-majka -.72929 Kontrola-majka .69898 Intimnost-otac .88791 rtvovanje-otac .87066 Zanemarivanje-otac -.77287 Kontrola-otac -.68216 .34877 Ka njavanje-otac -.64626 Zahtjevi-otac -.56563 Pounutrena kontrola-.42430 .79135 majka Pounutrena kontrola-otac .49658 .72026 * iz tabele su izostavljene saturacije manje od .30

124

Korelacije me u faktorima (Tabela 23) pokazuju da postoji relativno sna na veza izme u opa anja odnosa s ocem i opa anja odnosa s majkom, to je vjerovatno posljedica djelovanja generalnog faktora odnosa s roditeljima. Pounutrena kontrola je gotovo ortogonalna na druga dva faktora.
Tabela 23: Korelacija me u faktorima porodi ne interakcije (djevojke)
Faktor 1 Faktor 2 Faktor 3 Faktor 1 1.00000 -.46750 -.05538 Faktor 2 1.00000 .09117 Faktor 3 1.00000

Dobijeni rezultati potvr uju na e ranije nalaze (Opa i , 1993) da su razlike u do ivljavanju odnosa s roditeljima izme u mladi a i djevojaka prvenstveno kvalitativne. Pri procjeni onih aspekata porodi ne interakcije koji se odnose na ostvarivanje roditeljske uloge mladi i do ivljavaju roditelje kao funkcionalnu cjelinu. Kada je pak rije o emocionalnim aspektima interakcije postoji jasna diferencijacija emocionalnog stava prema ocu i prema majci. S druge strane, djevojke do ivljavaju svakog od roditelja kao zasebnu funkcionalnu cjelinu, ne odvajaju i ulogu od emocija. I kod mladi a i kod djevojaka unutra nja kontrola se izdvaja kao zaseban faktor, pri emu se jasno vidi da je untra nja kontrola vr e asocirana s emocionalnim aspektima interakcije sa svakim od roditelja nego li sa vanjskom kontrolom. Postavlja se pitanje kako tuma iti dobijene nalaze? Da li su dobijene razlike u strukturi posljedica razlika u odnosu roditelja prema mu koj i enskoj djeci ili su, pak, posljedica razli itih specifi nih karakteristika mladi a i djevojaka? Podaci kojima raspola emo ne daju nam pravo da na ova pitanja damo eksplicitan odgovor. Na i rezultati dovode u pitanje op teprihva eno mi ljenje po kome se interakcija s roditeljima mo e promatrati s obzirom na njene funkcionalne i emocionalne aspekte. Ovo djelimi no va i za mladi e, ali ne i za djevojke. Dobijeni nalazi dovode u pitanje i tipologije porodi nih odnosa koje su iz takvog mi ljenja proiza li. Samim tim, dovode se u pitanje i nalazi o uticaju odnosa roditelj-dijete na razvoj, do kojih se do lo kori tenjem navedenih tipologija. U daljem tekstu bi e vi e rije i o rezultatima do kojih se do lo u prou avanju razvojnih promjena u interakciji roditelj-dijete.
125

3.

Razvojne promjene u interakciji roditelj-dijete
a. Osnovni razvojni pravci

Promjene u odnosima u porodici povezane su s fizi kim, kognitivnim i socijalnim razvojem djeteta. Paralelno s razvojem djeteta, mijenjaju se i odnosi roditelja i djece, prate i nekoliko razvojnih pravaca: a) od potpune zavisnosti djeteta od roditelja do potpune nezavisnosti pa ak, u nekim slu ajevima, zavisnosti roditelja od djece; b) od fizi ke povezanosti preko ekonomske, do psihi ke (od funkcionalne do emocionalne povezanosti); c) od potpune asimetri nosti, do potpune simetri nosti u odnosima; d) od relativne dominantnosti uloge majke ka sve ve oj va nosti uloge oca; e) ka sve ve oj specifikaciji uloga, s obzirom na pol roditelja i pol djeteta. Pojedina ne reakcije djeteta uzrokuju reakcije roditelja koje dovode do odre enih ishoda u obliku zadovoljenja ili izostanka zadovoljenja potreba, osje aja ugode ili neugode. Ta iskustva se strukturi u u skladu s postignutim nivoom kognitivnog razvoja. Novostvorene strukture postaju okvir za interpretaciju iskustava, pri emu se nova iskustva integriraju u postoje e sheme (asimilacija) ujedno ih mijenjaju i (akomodacija). Pored toga, ove strukture determini u o ekivanja ishoda pona anja, a preko toga i samo pona anje djeteta. Bacon i Ashmore (1985) smatraju da roditelji stvaraju implicitnu teoriju razvoja koja, iako je rijetko verbalizirana i slabo strukturirana, sadr i elemente koji se odnose na va nost pojedinih oblika dje jeg pona anja, me usobne veze i uzroke pona anja. Ovu implicitnu teoriju treba shvatiti kao kognitivnu strukturu ili shemu koja sadr i li na iskustva i znanja o razvoju djece i dje jem pona anju, a koja slu i kao osnov za interpretaciju dje jeg pona anja. Va nu
126

ulogu imaju i vjerovanja roditelja u efikasnost pojedinih odgojnih postupaka, a sve to povezano je s kulturom, socijalnim statusom (Fisher i Fisher, 1965; Goodnow i sar, 1983 oba prema Constanzo i Woody, 1985), obrazovanjem (Clarke-Stewart, 1978 prema Lawton i saradnici 1985), roditeljskom vrijednosnom hijerarhijom te iskustvom s drugom djecom (Constanzo i Woody, 1985). U prilog shvatanju odnosa roditelj-dijete kao spleta me usobnih uticaja roditelja i djece idu i razmi ljanja Pattersona (1985 prema Wolfe i Bourdeau, 1987) koji, polaze i od teorije sistema, smatra da je aktuelno pona anje i roditelja i djece u funkciji prija njeg pona anja i reakcija na to pona anje. Sve navedeno upu uje na zaklju ak da je u prou avanju interakcije roditelj-dijete potrebno obratiti pa nju na intersubjektivne aspekte odnosa roditelja i djece.

b.

Interakcija roditelj-dijete u najranijem periodu razvoja

Odnos majka-dijete u ovom periodu bolje je prou en nego odnos otac-dijete (Hartup, 1989). U ranim fazama razvoja funkcija majke je da osigura direktno zadovoljenje svih fiziolo kih potreba djeteta. Odnos izme u majke i djeteta baziran je na stvarnoj tjelesnoj bliskosti. Odvajanje od majke ili one osobe koja se brine o djetetu izaziva uznemirenje (Maccoby, 1980.prema Hartup, 1989). Fizi ki rast i razvoj, te usvajanje pojedinih vje tina, omogu avaju da dijete od bespomo nog bi a, potpuno vezanog za roditelje, postupno dobija mogu nost samostalnog kretanja i odvajanja od majke. Kognitivni razvoj odnosno sposobnost konzervacije omogu avaju djetetu da shvati prisutnost majke, iako ona fizi ki nije prisutna. Tako, nakon trideset mjeseci, signali s udaljenosti bivaju dovoljni da smire dijete, a tjelesna prisutnost nije uvijek neophodna. Razvoj govora omogu ava bolju komunikaciju, uo ava se pomak od fizi kog zadovoljenja potreba djeteta ka simboli kom na inu zadovoljenja tih potreba. Uop tenije, centar roditeljske funkcije odgoja po inje se pomicati od "slu enja" dje jim tjelesnim potrebama do "slu enja" njegovim psihi kim potrebama, kao to je suzbijanje straha, davanje poklona ili odr avanje psihi ke topline.

127

c.

Interakcija roditelj-dijete u djetinjstvu

Priroda i kontekst interakcije roditelj-dijete mijenja se u skladu s razvojem djeteta. Briga oko djeteta, igra i svakodnevne kognitivne, socijalne i emocionalne potrebe kolskog djeteta su razli ite u odnosu na dojen e i pred kolsko dijete. Verbalna komunikacija postaje dominantan vid interakcije. U odnosu na pred kolsko dijete, smanjuje se potreba za fizi kom brigom o njemu (hranjenje, odijevanje, odr avanje isto e). Ujedno se smanjuje i vrijeme koje djeca i roditelji provode zajedno (Russell i Russel, rukopis). Nasuprot tome, pove ava se diferenciranost odnosa roditelj - dijete s obzirom na pol (Block, 1978; prema Russell i Russell op. cit, Bronstein, 1984). Dalji razvoj dovodi do labavljenja veza a sve ve u va nost po inju dobijati vr njaci. Iako od osme godine vr njaci po inju dobijati sve ve u va nost u ivotu djeteta, roditeljska uloga u razvoju djeteta ostaje dominantna sve do sredine adolescencije (Jones i Dembo, 1989, Youniss i Smollar, 1985). Do po etka adolescencije odnosi u porodici imaju relativno stabilan tok (Petterson i Bank, 1989 prema Petterson, 1990).

d.

Promjene u interakciji roditelj-dijete u adolescenciji (1) Globalne promjene u odnosima

Promjene u interkcije u adolescenciji po inju tendencijom ka separaciji i nezavisnosti od roditelja, a zavr avaju povratkom reoditeljima na novi na in, baziran na relativnoj jednakosti. Relacije bazirane na relativnoj emocionalnoj zavisnosti djeteta od roditelja se transformi u u nezavisnije i simetri nije relacije adolescenata i roditelja (Hill i Steinberg, 1976 prema Papini i Sebby, 1987). Kako se ta transformacija de ava nije u potpunosti jas no, ali paralelno sa sazrijevanjem jednostrani konstrukti, kao to su roditeljska toplina ili, pak, kontrola ustupaju mjesto recipro nijim konstruktima. Individualnost, kao i povezanost po inju dobijati podjednaku va nost za zadovoljstvo ivotom lanova porodice (Grotevant i Cooper, 1985). Isti autori smatraju da identitet ine dvije komponente: individualnost (posebnost) i povezanost (sli nost), tj. aspekti po kojima je neka osoba
128

razli ita od drugih (ili se s drugima ne sla e) te aspekti po kojima je osoba sli na drugim ljudima (po kojima se sla e s drugim). U porodici se individualnost o ituje kao mogu nost adolescenta da ima razli ito mi ljene od drugih lanova porodice, dok se povezanost o ituje u uzajamnosti koja se ogleda u po tovanju i otvorenosti za mi ljenje drugih lanova porodice. Zbog toga, u generalno pozitivnoj porodi noj klimi povremeni konflikti mogu imati pozitivan u inak (Papini i Sebby, 1987). Promjene u odnosima u porodici indukovane su promjenom jednog njenog lana, i to na tjelesnom, kognitivnom i socijalnom planu (Collins, 1990). U daljem tekstu e biti vi e rije i o tome kako se te promjene odra avaju na odnose u porodici.

(2)

Tjelesne promjene

Tjelesne promjene u adolescenciji imaju zna ajan uticaj na porodi ni sistem. Veza izme u tjelesne zrelosti i odnosa u porodici nije dobro prou ena. Rezultati dostupnih istra ivanja (Jacob, 1974 prema Steinberg, 1981) ukazuju da odnosi u porodici onih dje aka koji su razvijeniji od svojih vr njaka odgovaraju vi e odnosima u porodici adolescenata nego li odnosima u porodici dje aka iste dobi. U funkciji du ine polne zrelosti dolazi do pove anja kontrole u odnosu prema djevoj icama i to posebno od strane majke ( Lackovi Grgin i Opa i , 1991). Na vrhuncu tjelesnog razvoja smanjuje se intenzitet odnosa s majkom a odnosi u porodici postaju rigidniji (Steinberg, 1981). Steinberg i Hill (1978 prema Steinberg, 1981) nalaze da su odnosi u porodici adolescentica povezani s polnom zrelo u, a da su nezavisni od godina i sposobnosti formalnog rezonovanja. Autori, nadalje nalaze da zreliji adolescenti imaju vi e sukoba s roditeljima i daleko manje obja njavaju roditeljima svoje postupke nego manje zreli adolescenti iste dobi. Petersen i Taylor (1980 prema Steinberg, 1981) u svom razmatranju biolo kih i sociokulturalnih aspekata puberteta, sugeri u da roditeljske reakcije na pojavu sekundarnih polnih oznaka imaju zna jan uticaj na do ivljavanje puberteta.

(3)

Kognitivne promjene

Barenboim (1981. prema Alessandri i Wozniak, 1987) zaklju uje da razvoj kognitivnih sposobnosti u ranoj adolescenciji (sposobnost formalno logi kog rezonovanja) omogu ava adolescentima stvaranje implicitne teorije li nosti. Adolescenti se
129

po inju zanimati za svoje i tu e li ne karakteristike. Paralelno s tim (Higgin i Pearsons, 1982 Alessandri i Wozniak, 1987), adolescenti po inju preispitivati porodi ne uloge tra e i ve u slobodu u dono enju odluka. S druge strane, na nagle promjene koje se u adolescenciji de avaju roditelji ne reaguju adekvatnim promjenama odnosa prema adolescentu. Ovo dovodi do nesklada izme u o ekivanja djevojke u pogledu roditeljskih postupaka i stvarnog pona anja roditelja. To dalje rezultira osje anjem da su kontrola i ka njavanje pretjerani i neprimjereni uzrastu. Najvjerovatnije ne dolazi do pove anja kontrole, ve do promjene o ekivanja adolescenta vezanih za njegovo sazrijevanje, to u prethodno razmatranje uvodi i pitanje kriterija na osnovu kojeg se roditeljsko pona anja procjenjuje47. Ako refereni ni okvir za procjenu odnosa predstavljaju promjenjena o ekivanja djevojaka, onda i kod ovog faktora, u su tini, mo emo govoriti o uticaju samoopa anja na opa anje porodi nih odnosa. Kognitivne promjene im omogu avju da po nu razumijevati roditelje i njihovu poziciju te da ih po nu gledati kao osobe a ne kao figure (Youniss i Smollar, 1985).

(4)

Promjene u socijalnom kontekstu

Kako je ranije nagla eno vr njaci po inju zauzimati sve va niju poziciju u ivotu djeteta. Prijatelji, pri tom, predstavljaju izvor prihva anja i samopo tovanja (La Gaipa, 1979 prema Rawlins i Holl, 1988). U periodu izme u 9 i 14 godine uo ava se transformacija u odnosima s vr njacima, od zajedni kog u e a u aktivnostima do me usobnog podr avanja i provjere vlastite vrijednosti. Tradicionalni pristup u prou avanju uloge vr njaka zaokupljen je pitanjem relativnog uticaja roditelja i vr njaka kroz period adolescencije. Mnogi autori nagla avaju da je za razvoj identiteta neophodno labavljenje veza s roditeljima i pove anje veza s vr njacima. Pri tom je esto nagla ena suprotstavljenost uloga roditelja i vr njaka. ( vidjeti detaljnije Hunter i Youniss, 1982,
47

Varijable koje su uvr{tene predstavljaju procjenu razli~itih aspekata interakcije, a ne mjeru stvarnih odnosa. Kao i kod svake procjene, pitanje refereni~nog okvira na osnovu koga se ne{to procjenjuje predstavlja najva`nije pitanje.
130

Yoyniss i Smollar, 1985, Rowlins i Holl, 1988). U novije vrijeme uo ljiva je tendencija da se odnosi s vr njacima tretiraju kao kompatibilni odnosima s roditeljima. Tako Youniss (1980) i Brendt (1979)48 nalaze da se uticaj roditelja i vr njaka u adolescenciji mijena, od me usobne opozicije preko relativne nezavisnosti i ponovne suprotstavljenosti do kongruencije. Rawlins i Holl (1988) smatraju da je shvatanje po kome je uloga vr njaka i roditelja suprotstavljena pogre no, jer ulogu roditelja i vr njaka ne promatra u funkciji globalnog razvoja adolescenta. Po njemu je distanciranje od roditelja neophodno za razvoj identiteta, jer je identitet, u isto vrijeme, i svijest o razlikama i svijest o sli nostima sa drugim ljudima. U ranijoj adolescenciji vi e se pa nje pridaje razlikama, pri emu je razlika u odnosu na roditelje najva nija. Osim promjena u relacijama roditelji-adolescent-vr njaci, adolescencija je esto povezana s promjenama socijalnog konteksta, prelazom iz osnovne u srednju kolu a kasnije i na fakultet. U porodicima srednje klase u zapadnim zemljama to je vrijeme u kojem adolescent odlazi od ku e. Fizi ka izolacija doprinosi porastu osje aja nezavisnosti to poti e restrukturaciju odnosa adolescenata i roditelja. Uo ljiva je veza izme u pove ane nezavisnosti adolescenata i osje aja emocionalne bliskosti s roditeljima (Sullivan i Sullivan, 1980; Shaver i sar, 198549). Isti autori nalaze pove anje emocionalne vezanosti, pobolj anje komunikacije, nezavisnosti i zadovoljstva kod adolescenata koji su napustili dom radi studija ili nekog drugog razloga u odnosu na one koji su ostali u roditeljskom domu.

48 49

Oba prema Hunter i Youniss, 1982. Svi prema Pipp i sar., 1987.
131

(5)

Da li je sukob roditeljadolescent neminovan?

Ovakve, naj e e burne promjene dovele su do shvatanja adolescencije kao perioda "bure i stresa" ( Douvan i Adelson, 1966; Pearson, 1958; Stone i Churc, 1973 svi prema Hall, 1987). Konflikt izme u roditelja i adolescenata je, po mi ljenju mnogih autora, neizbje ana posljedica ovakvih promjena. Tako Dubbe (1975 prema Hall, 1987) navodi da se konflikti javljaju u ak 95% porodica ali da ih neke porodice lako, a druge nikako ne uspijevaju rije iti.

(a)

Psihoanaliti ki pristup

Psihoanaliti ki orijentisani psiholozi zastupaju tezu o neophodnosti i neizbje nosti konflikta (Pearson,1958 prema Hall 1987). Po njemu je za period adolescencije karakteristi na emocionalna ambivalencija tj. istovremena mr nja i ljubav prema roditeljima. Osje aj mr nje i seksualne privla nosti se potiskuju. Konflikt je unutra njeg porijekla i poti e iz same podsvijesti adolescenta. Roditelji, s druge strane, osje aju kompetitivnost prema novom odraslom i na njega prenose osje aje koje su imali prema svojim roditeljima. Oni potiskuju sje anja iz svoje mladosti, zajedno s nekim od nerije enih li nih problema iz tog perioda te, kako tvrdi Pearson, na adolescenciju gledaju negativno, te e i zadr ati adolescenta u polo aju djeteta, to predstavlja naknadnu agresiju.

(b)

Teorije socijalnog u enja

Drugi teorijski pristup predstavlja pristup koji polazi od teorije socijalnog u enja (TSU). Smetnje u adolescenciji, prema Batesonu i saradnicima (1956 prema Hall, 1987) nastaju kao rezultat siroma ne komunikacije me u lanovima porodice. Teorija socijalnog u enja pretpostavlja da do konflikta u adolescenciji dolazi zbog defekata u komunikacijskim navikama. Na in komunikacije, strategije u rje avanju problema ne to su to se u toku ivota u i i to naj e e u enjem po modelu. Budu i da roditelji imaju lo e komunikacijske navike i strategije rje avanja problema, lo i interakcijski obrasci
132

prenose se i na djecu. Zbog toga, adolescente i njihove roditelje adolescencija zati e u stanju komunikacijskog deficita. Taj deficit uklju uje nedostatak pozitivne interakcije i nedostatak ispravnih strategija u rje avanju problema (D'Zurilla i Goldfried, 1971; Spivak i Shure, 1974 svi prema Hall, 1987). Budu i da i roditelji i djeca imaju lo e komunikacijske obrasce izostaju me usobni korektivni uticaji. Ovo produbljuje konflikte, a u esnici u interakciji po inju jedni druge percipirati kao lo e (Prinz, 1976 prema Hall, 1987). To dalje vodi do toga da u esnici u interakciji opa aju pona anje onih drugih kao zlonamjerno, ime se negativna slika roditelja o adolescentima i adolescenata o roditeljima u vr uje, to dovodi do produbljivanja konflikta.

(c)

Sistemskokognitivisti ki pristup

Dok je naglasak psihoanaliti kih teorija na adolescentu, pristalice teorije sistema opisuju konflikt roditelj-adolescent kao multipersonalni problem. Konflikt je prije problem adaptacije cijelog porodi nog sistema, nego samog adolescenta. Javlja se nesklad izme u pona anja koje adolescenti o ekuju od roditelja, s jedne, i o ekivanja koja roditelji imaju prema adolescentima, s druge strane. Ta diskrepanca u do ivljavanju odnosa od strane adolescenata je ve a u adolescenciji (14-17 godina) nego u predadolescenciji, posebno na faktorima prihva anja i kontrole. S druge strane, roditelji, osobito majke, smatraju da je pona anje adolescenata lo ije od onog koje o ekuju. Razlika je najizra enija u sredini adolescencije. Ipak, roditelji konzistentno procjenjuju svoje dijete kao bolje od tipi nog, to je vi e izra eno na po etku i na kraju adolescencije. Kakvi e odnosi u porodici biti u adolescenciji u mnogome ovisi o tome kakvi su ti odnosi bili prije ( Collins, 1990). Postoji tzv. homeostatska povratna sprega izme u prija njeg pona anja roditelja i pona anja adolescenata (Petterson i Bank, 1987. prema Petterson, 1990). Naime, prija nje interakcije utje u na o ekivanja, emocije, percepciju pona anja u kasnijem periodu i na taj na in usmjeravaju reakcije roditelja prema djeci i obrnuto. Prelaz prema adolescenciji je period kada se uticaj ovih o ekivanja osobito jako ispoljava zato to nagle promjene ine pro lo pona anje nerealnom osnovom za

133

predvi anje budu eg pona anja te zato to ove promjene name u i nova o ekivanja koja prije nisu bila primjerena. Kao posljedica neefikasnosti u funkcionisanju sistema, ija je dinamika zasnovana na neprimjerenim o ekivanjima, javljaju se konflikti iz kojih je izlaz kompromis izme u starih i novonastalih o ekivanja, to vremenom dovodi do uravnote enja porodi nog sistema i njegovog uskla ivanja novonastalim okolnostima. Izostanak kompromisa uzrokuje sve ve i nesklada izme u postoje eg i eljenog stanja, ime se konflikt produbljuje.

(d)

Empirijski radovi

Iako postoji poprili no slaganje me u teoreti arima da konflikt roditelj -adolescent postoji, empirijski dokazi o tome su relativno oskudni. Tako, Offer i Offer (1975), u svojoj dosta zapa enoj longitudinalnoj studiji, ne nalaze potvrdu za shvatanje adolescencije kao perioda "bure i stresa". Rezultati njihovog istra ivanja pokazuju da ve ina adolescenata prolazi mirno kroz ovaj razvojni stadij, dok samo negdje oko 20% adolescenata ima problema. Sli no mi ljenje dijele Youniss i Smollar (1985), kao i mnogi autori ije radove navode, koji nalaze da roditelji i djeca u adolescenciji zadr avaju dobre odnose, ali da se njihov sadr aj mijenja. Lipsitz (1979) smatra da su mnoga ranija shva anja adolescencije vi e na razini mita nego li stvarnih fakata. On navodi pet mitova karakteristi nih za poimanje adolescencije, ija je empirijska osnova u najmanju ruku sumljiva. To su:

134

1.

2.

3. 4.

5.

Adolescencija je doba bure i stresa: empirijski nalazi , me utim, pokazuju da to razdblje ivota nije stresnije od bilo kojeg drugog (Offer i Offer, 1975). Adolescenti su homogena grupa: u stvari unutar grupa adolescenata postoje razlike, kao i unutar svake druge grupe ljudi. Adolescenti su djeca: neki jesu a neki nisu. Rast je kroz adolescenciju jednoli an, kontinuiran i harmoni an: kognitivne, neuronske, skeletne, muskularne promjene esto se de avaju u skokovitim intervalima i mogu uzrokovati fizi ki rast koji je nekoordiniran. Adolescencija je prelazni period: adolescencija nije ni ta vi e prelazni period nego bilo koji drugi.

To ipak ne zna i da u adolescenciji ne dolazi do nekih specifi nih promjena. Naprotiv, utvr ene su promjene u porodici, i to: a) u odnosima roditelj-dijete, b) pove avaju se razlike u odnosima s majkom i s ocem, c) pove avaju se razlike u vi enju tih odnosa s aspekta roditelja i s aspekta djece. U tekstu koji slijedi sumira emo nalaze do kojih se do lo u empirijskim radovima.

(6)

Kratak prikaz empirijskih nalaza o promjenama u interakciji roditelj dijete u adolescenciji

Na osnovu nama raspolo ive literature, promjene u odnosima u porodici mogu se sumirati na slijede i na in: y Smanjuje se trajanje interakcije (Montemayor & Brownlee, 1987).

135

y

y

y

y

y y

Primjetno je stalno, ali postepeno, pove anje distance izme u roditelja i adolescenata (Papini i Sebby, 1987; Steinberg, 1981, 1987). Primjetnije su razlike izme u 18-godi njaka i 15-godi njaka, nego izme u 12-godi njaka i 15-godi njaka. Opadanje bliskosti naro ito je izra eno kod enske djece prema majci, dok sa ocem to nije slu aj (Hill, 1987). Individualnost i povezanost po inju dobijati podjednaku va nost u do ivljavanju odnosa u porodici (Grotevant i Cooper, 1985). Pove ava se stepen uzajamnosti i re ciprociteta (Youniss i Smollar, 1985). Promjene u interakciji u adolescenciji po inju tendencijom ka separaciji i nezavisnosti od roditelja, a zavr avaju se povratkom reoditeljima na novi na in, baziran na relativnoj jednakosti. Relacije bazirane na relativnoj emocionalnoj zavisnosti od roditelja se transformi u u autonomnije i ravnopravnije relacije izme u roditelja i adolescenata (Hill i Steinberg, 1976 cit Papini i Sebby, 1987). Mijenja se sadr aj komunikacije. Sukobi su naj e e vezani za uspje nost izbora zanimanja, odijevanje, izlaske i sastanke, a ponekad i za pu enje, konzumiranje alkohola i droga. Adolescenti imaju do ivljaj sve ve eg uticaja na ono to se de ava u porodici (Hill et al. 1985). Emocionalni ton u odnosima ostaje uglavnom isti kao i prije (Steinberg, 1987). U generalno pozitivnoj porodi noj klimi povremeni konflikti mogu i mati pozitivan u inak (Papini i Sebby, 1987). Sredinom puberteta javljaju se i incidenti u emocionalnoj ekspresiji. Samanjuje se u estalost ispoljavanja pozitivnih emocija, a za pove anje negativnih nema dokaza (Papini i Datan 1983 cit. Collins, 1990).

Prethodno navedene generalne razvojne tendencije u odnosima roditelj-dijete imaju svoje specifi nosti u vezi s polom roditelja i djece. O tim specifi nostima bi e vi e rije i u poglavlju koje slijedi.

136

4.

Polne razlike

Razvoj polnih uloga predstavlja proces u kome dijete preuzima pona anje, stavove, interesovanja, emocionalne reakcije i motive, koji su kulturalno definisani za pripadnike odre enog pola (Perry & Bussey, 1984. prema Huston i Alvarez, 1990). Blockova (1984 prema Huston i Alvarez, 1990) smatra da je razvoj polnih uloga baziran na razvoju Ega i pritom isti e da je srednje djetinjstvo naro ito zna ajno. Razvojem polnih uloga potiskuju se one individualne karakteristike koje ne odgovaraju polnim stereotipima. Odnosi s istopolnim odnosno drugopolnim roditeljem predstavljaju osnovu za druge socijalne odnose, kako s vr njacima istog pola, tako i s vr njacima drugog pola. Razlike izme u o eva i majki po inju se uo avati ve od samog ro enja djeteta. Istra ivaja koja su se bavila interakcijom oca i majke s djetetom u prve dvije godine ivota i komparacijom pona anja majke i oca (Russel i Russel rukopis; Bronstein, 1984; Lamb, 1980), ukazuju da majka provodi vi e vremena u interakciji nego otac, ali je otac uklju en u mnogo aktivniju i stimulativniju interakciju nego majka. Osim toga, majke provode vi e vremena u brizi oko djeteta, dok su o evi vi e anga ovani u igri. Nadalje, otac ispoljava ve e razlike u tome kako se pona a prema sinovima i prema k erima: e e je u interakciji sa sinovima nego s k erima, odnosi se negativno prema sinovljevim igrama s lutkama i mekim igra kama, a, kada je rije o k erima, ohrabruje bliskost i ne insistira na striktnom po tovanju polnih stereotipa vezanih za igru (Block et al. 1974 prema Bronstein, 1984). Odnosi su sli ni i u pred kolskom periodu. Otac pokazuje manje pozitivnih ali i manje negativnih emocija. Pokazalo se, tako e, da je on aktivniji i prisutniji nego majka, prekida razgovor ili govori pralelno s djetetom, direktivniji je, daje vi e funkcionalnih informacija i podsti e izvo enje aktivnosti. Kao i u ranijem periodu, djeca procjenjuju oca kao osobu koja ih vi e ograni ava, nasuprot majci koju procjenjuju toplijom. Bronstein (1984) smatra da se diferencijacija roditeljskih uloga najbolje o ituje na dimenziji restriktivnost/toplina, pri emu otac postaje sve restriktivniji a majka sve toplija. Nasuprot tome, Russell i Russell (rukopis) ukazuju da i o evi pokazuju sve vi e topline i zaigranosti.

137

Na prelazu izme u djetinjstva i adolescencije, roditelji po inju dopu tati maladi ima vi e slobode, dok se stege prema djevojkama pove avaju kako one vi e polno sazrijevaju (Block, 1984; prema Huston i Alvarez, 1990). Rezultati dostupnih istra ivanja (Jacob, 1974; prema Steinberg, 1981) ukazuju da odnosi u porodici onih dje aka koji su razvijeniji od svojih vr njaka odgovaraju vi e odnosima u porodici adolescenata nego li odnosima u porodici dje aka iste dobi. U porodicama djevoj ica koje su ranije polno sazrele roditeljska kontrola je nagla enija, nego u porodicama kasnije sazrelih djevoj ica iste dobi (Lackovi -Grgin i Opa i u tampi). U porodicama maladih djevojaka javlja se vi e konflikata oko polnosti, izbora prijatelja i vremena izlaska (Papini i Sebby, 1988). Primjetno je pove anje distance (Steinberg, 1981; 1987) s roditeljima, naro ito s majkom. Konflikt izme u oca i k erke naj e e se javlja oko vremena izlaska. Adolescenti imaju razli it odnos prema ocu i majci. Pritom, majku opisuju kao otvoreniju za razgovor o problemima i lak e joj se obra aju za pomo nego o evima. To je naro ito izra eno u odnosima prema k erkama (Youniss i Katterlinus, 1987). O evi e e postavljaju ograni enja, usmjereniji su na neke aspekte ivota, kao to su budu e kolovanje, izbor zanimanja i sli no, a druge, kao to su samostalni izlasci s vr njacima podcjenjuju minimaliziraju i njihovu va nost. Roditeljska o ekivanja u vezi s postignu ima imaju smjerove koji su tipi ni za polne uloge (Marini 1978; Eccles, Adler, and Kaczala 1982). Istra ivanja Younissa i Smollareve (1985) te Silvenberga (1986) pokazuju da je interakcija k erka-otac karakteristi na po niskom intenzitetu interakcije i emocionalnih veza. Nasuprot tome, Hauser i saradnici (1987) kao i Steinberg (1986), nalaze da djevojke komuniciraju s o evima ak i vi e nego dje aci, te da prema ocu pokazuju ve u empatiju. Pritom, autori uo avaju porast konflikta izme u majki i dje aka u ranoj adolescenciji i majki i djevoj ica u kasnijoj adolescenciji. Ovaj porast se ne uo ava u odnosima otac-dijete. Rezultati su, nadalje, pokazali da i mladi i i djevojke vi e komuniciraju s o evima nego s majkama, imaju mnogo vi e kognitivnih i emocionalnih izgleda da razgovaraju direktno s ocem, te oca smatraju boljim sagovornikom u rje avanju problema, iako otac u samom odnosu postavlja ve u distancu. Osim toga, i dje aci i djevoj ice sa vr njacima pri aju pozitivnije i prihvatljivije o ocu, a kada je rije o sva ama izme u roditelja e e staju na njegovu stranu.
138

Oni nalaze da je komunikacija izme u majke i djece zasnovane na empatiji, a izme u oca i djece na kognitivnom na inu rje avanja problema. Ovi nalazi potvr uju da pona anje roditelja, koje poja ava kognitivno rje avanje problema, dovodi do recipro nog odnosa adolescenata. Rezultati navedenih empirijskih istra ivanja dosta su nekonzistentni, i uglavnom potvr uju polne stereotipe tipi ne za porodi ne odnose. Sa velikom sigurno u mo e se zaklju iti je da su razlike prije kvalitativne nego kvantitativne, to dovodi u pitanje logi ku opravdanost kvantitativnog upore ivanja (Opa i, 1993). Razlike u kvalitetu odnosa imaju vi e uzroka. Kao prvo, sna an izvor razlika jest razli it uticaj socijalnog statusa (SES) roditelja na interakciju s obzirom na pol. Naime, razlike u SES-u rezultiraju razli itim pona anjem prema enskom, dok su u pona anju prema mu kom djetetu te razlike znatno manje izra ene. Nadalje SES je povezan s diferencijacijom polnih uloga, pri emu su polne uloge jasnije podjeljene u porodicama ni eg socijalnog statusa. Drugi razlog nalazimo u injenici da djevojke razli ito od mladi a percipiraju odnos s roditeljima, o emu je ranije bilo rije i. Izgleda da su djevojke sklonije ge taltisti kom pristupu u do ivljavanju interakcije, dok su mladi i pokazuju tendenciju odvajanja uloge od same roditeljske osobe. Tre i razlog za ovakvo stanje stvari mo e se na i u injenici da je odnos s roditeljima vr e inkorporiran u sliku o sebi (McGuire i McGuire, 1986) a samim tim i va niji za djevojke nego za mladi e. Na kraju, umjesto zaklju ka mo emo re i da ova obrazlo enja, kao i empirijski nalazi potvr uju va nost kognitivnih faktora, naro ito subjektivnog do ivljaja odnosa, implicitnih teorija razvoja i o ekivanja za razumijevanje interakcije roditelj-dijete. Pona anje u esnika u interakciji rezultanta je objektivnih okolnosti, s jedne, i osobina li nosti, motiva, iskustva i stavova samih u esnike u interakciji, s druge strane. Iz svega navedenog lako je uo iti da razvojne promjene u interakciji roditelj-dijete i razvojne promjene koncepta o sebi imaju niz sli nosti. Te su sli nosti naro ito vidljive kroz veze s kognitivnim i socijalnim razvojem. O vezama koncepta o sebi i porodi ne interakcije bi e vi e rije i u poglavlju koje slijedi.

139

B.

PORODI NI ODNOSI I SAMOPOIMANJE

1.

Teorijska ishodi ta

Ve ina teoreti ara se sla e u zaklju ku da se samopoimanje ne mo e promatrati odvojeno od socijalnog okru enja. Pritom, treba posebno ista i va nost roditeljskih postupaka i porodi ne interakcije u procesu socijalizacije. Prema Brownu (1967), interesovanja za veze izme u samopoimanja i porodi ne interakcije unutar socijalne psihologije bila su usmjerena poku ajima da se odgovori na dva pitanja: a) na koji na in porodi na interakcija uti e na koncept o sebi (Sullivan, Mead, Adler, Rogers, Horney, Fromm itd), b) na koji na in ostvarenje potreba pojedinca, do ivljavanje i vrednovanje vlastite li nosti uti e na porodi ne odnose (Huntington, 1958). Pretpostavke o vezama izme u tzv. varijabli porodi ne interakcije i samopimanja, mogu se dedukovati iz nekoliko teorijskih i empirijskih postavki koje ukazuju na: a) injenicu da u najranijoj fazi razvoja koncept o sebi nije izdvojen od ostatka fenomenolo kog polja u kome, u toj fazi, centralno mjesto zauzimaju roditelji (Rogers, 1954); b) va nost procesa identifikacije, introjekcije i opona anja roditelja koje zastupaju psihoanaliti ki orijentirani autori; c) va nnost procjene drugih, naro ito onih koje Cooly naziva zna ajnim drugim, za samoprocjenu; d) va nost samoprocjene za procjenu drugih ljudi i odnosa s njima (Mead, 1959; Sullivan, 1953).

140

Ranije je bilo rije i o injenici da u po etku razvoja dijete do ivljava kao sastavni dio svoga Ja sve to ga okru uje i to "mo e" da kontrolira. Pritom, svaki aspekt fenomenolo kog polja dobija svoj vrijednosni predznak na osnovu injenice da li kod djeteta izaziva ugodu ili neugodu. Ovako formirane vrijednosne strukture ("stavovi") postaju refereni ni okvir za regulaciju o ekivanja, s jedne, i samoprocjenu, s druge strane. Kako je, na osnovu brojnih istra ivanja, poznato ranije formirani stavovi imaju tendenciju petrifikacije (okamenjenja), a samim time i prednost u odnosu na nove stavove, pa, prema tome, i ranije formirana slika o sebi i drugima, u ovom slu aju roditeljima, predstavlja osnovu za interpretaciju novih informacija o sebi i drugima. Va nost najranijeg perioda za razvoj li nosti i odnosa prema drugim ljudima uo ava i Horney (1974), identificiraju i ovaj period s periodom formiranja tzv. bazi ne anksioznosti odnosno povjerenja. Ipak, kada govorimo o psihoanaliti kom tuma enju odnosa roditelj-dijete i njihove veze sa samopoimanjem, centralno mjesto zauzima fenomen identifikacije50. Prema klasi nom shvatanju, identifikacija " .... predstavlja niz promena u Egu koje zapo inju introjekcijom spolja njih uskra enja i zabrana, a zavr avaju se uno enjem i preuzimanjem roditeljskih funkcija - dakle, stvaranjem Nad-ja" (Popovi , 1992 str. 361). Prema istom autoru, identifikacija po iva na strahu od gubitka objekta koji je izvor zadovoljstva. U najranijoj fazi razvoja nema objekta identifikacije, budu i da dijete ne razlikuje spolja nji svijet i sebe (primarni narcizam), ve identifikacija predstavlja isto pounutrenje (introjekciju) objekta identifikacije te se zato naziva primarnom identifikacijom. Sekundarna identifikacija zapo inje kada je dijete u stanju da izabere objekt identifikacije. "Ovo predstavlja izraz prve emocionalne veze s drugom osobom i ima veoma va nu ulogu u predistoriji Edipovog kompleksa". I u tuma enju pona anja koje se odnosi na razrje enje Edipovog kompleksa mo e se uo iti va nost kognitivnih faktora i dostignutog nivoa kognitivnog razvoja. Naime, maj ina ljubav i nje nost u ranom djetinjstvu predstavljaju bazi nu potrebu i izvor sigurnosti djeteta i to je neosporna injenica. Kao i mladunci drugih vi ih ivotinjskih

50

Detaljnije u: Popovi}, B "Psihologija li~nosti", Savez dru{tava psihologa Srbije, Beograd, 1992.
141

vrsta51 i dijete eli da produ i stanje ugode koje proizilazi iz osje aja tjelesne bliskosti. Na putu zadovoljenja ove elje stoje mu drugi lanovi porodice, u konkretnom slu aju otac, koji "kradu" ljubav majke. Ako zanemarimo onaj dio pri e koji se odnosi na oceubistvo i "strah djeteta da e otac uzvratiti istom mjerom"52, u okviru razmatranja Edipovog kompleksa, Freud otprilike tvrdi da sin po inje opona ati oca zato to je ovaj uspje an u zadobijanju maj ine ljubavi. Razloge o evog "uspjeha" sin nalazi u njegovom pona anju, odijevanju i sl. Nadaju i se da e na taj na in pridobiti naklonost majke dijete se po inje pona ati sli no ocu, obla iti o evu odje u itd. Ovdje je jasno da i sam Freud uo ava da dijete na odre en na in opa a i kognitivno elaborira situaciju "kra e ljubavi majke" od strane oca. Nadalje, o ito je da je takva elaboracija situacije, sa stanovi ta odraslog, neispravna, ali je primjerena dje jem iskustvu, dostignutom nivou kognitivnog razvoja i shvatanja kauzalnosti. Sklonost nekih psihoanaliti ki orjentisanih autora da dje je pona anje interpretiraju sa stanovi ta odraslog, o ito nema nikakvo opravdanje. Na va nost uloge roditelja ukazuju i teoreti ari tzv. socijalnog interakcionizma. O njihovim shvatanjima bilo je rije i ranije. U ovom kontekstu valja naglasiti da roditelji i njihovo pona anje prema djetetu predstavljaju prvi i dugo vremena najva niji indikator ispravnosti dje jeg pona anja, njegovih "kvaliteta i mana", prihva enosti odnosno neprihva enosti. Drugim rije ima, oni predstavljaju "socijalno ogledalo" u kome se, za razliku od pravog ogledala u kome se odra avaju dje je fizi ke karakteristike, odra avaju dje je psihi ke
51

Argument za ovakvo tuma~enje predstavljaju i Harlovljevi eksperimenti na majmunima koji pokazuju da ako je mlado majmun~e zatvoreno u kavez sa dvije vje{ta~ke "majke", od kojih je jedna `i~ana i ima bo~icu s hranom, a druga pli{ana i nema bo~icu s hranom, najvi{e vremena provodi s pli{anom majkom. Veliki broj istra`ivanja pokazuje da dijete, ~ak ni do devete godine, nema jasan pojam smrti, a da ne govorimo o poimanju incesta i sl. pojmova pa ovakvo tuma~enje ukazuje na nedopustiv androcentrizam u tuma~enju pona{anja djeteta.
142

52

karakteristike i kvaliteti. Nalazi McGuireovih (McGuire i McGuire, 1982), predstavljaju jasnu potvrdu teze o socijalnom ogledalu kao sastavnom dijelu koncepta o sebi. Prema njihovim nalazima, iskazi vrednovanja od strane zna ajnih drugih zauzimaju oko 23% mjesta u samoopisima adolescenata. Pritom se mogu uo iti razlike s obzirom na pol djeteta. U iskazima djevojaka, zna ajni drugi zauzimaju znatno vi e prostora, pri emu se u tom kontekstu naj e e pojavljuju lanovi u e porodice, dok su kod mladi a me u zan ajnim drugim vi e zastupljene osobe iz ireg socijalnog okru enja. Rano uspostavljanje veze izme u pona anja djeteta i reakcija roditelja, kao i dugotrajnost i emocionalna te ina ove veze, jo vi e potenciraju va nost odnosa roditelj-dijete u odnosu na druge socijalne interakcije. Ve spominjani radovi Meada (1959) upu uju na ne to druk iju poziciju u promatranju odnosa izme u samoopa anja i opa anja porodi ne interakcije. Naime, Mead smatra da pona anje drugih procjenjujemo na osnovu pretpostavki kako bi se sami pona ali u datoj situaciji. Pri tom, mora do i do decentracije, to e re i zauzimanja pozicije tog drugog u odnosu na promatrani objekt. Budu i da je u ovom slu aju sama osoba objekt, ona ima odre enu, ve formiranu i vrsto strukturiranu sliku o sebi, kao i odre eni sud o vlastitom pona anju koje je u datoj situaciji ispoljeno. Pona anje druge osobe je, tako e, ne to to je vidljivo. Ono to o ovom slu aju predstavlja nepoznanicu su karakteristike i motivi koji stoje iza pona anja druge osobe. O tome osoba donosi sud na osnovu toga kakavi bi, prema njenom vi enju, motivi stajali iza tog pona anja kada bi se ona sama nalazila u sli noj situaciji. Pritom, efekti pona anja drugih na samoevaluaciju zavise od atribucije karakteristika i motiva onog ije pona anje u odnosu na nas evaluiramo. Valja jo jednom naglasiti, da su, gotovo svi elmenti, na osnovu kojih se donosi sud o ne ijem pona anju u su tini subjektivna uvjerenja onog koji evaluaciju vr i, od mi ljenja o sebi, preko op a anja vlastitog pona anja do atribucije motiva i karakteristika onog ije pona anje evaluiramo. Do ivljavanje pona anja druge osobe e, prema Epsteinu (1982), zavisiti od toga kakvi su efekti tog pona anja na globalno samopo tovanje. Li ne karakteristike i motivi koji stoje iza pona anja neke osobe prema nama bi e vrednovani kao pozitivni ako reflektuju pozitivno mi ljenje o nama. Nasuprot tome, osobi koja ispoljava takvo pona anje koje reflektuje negativno mi ljenje o nama bi e pripisane lo e karakteristike i motivi. Ovo naravno vrijedi za osobe koje imaju
143

dobro mi ljenje o sebi. Kod osoba koje imaju globalno lo e mi ljenje o sebi mo e se o ekivati da drugim ljudima pripisuju lo e osobine, bez obzira na to da li njihovo pona anje reflektuje negativan ili pozitivan stav. Prvo, jer negativan stav ugro va potrebu za odr anjem globalnog samopo tovanja, a drugo - jer se tuma i kao neiskreno. Posljedica toga su pozitivne korelacije izme u samovrednovanja i vrednovanja drugih ljudi (Opa i , 1986). Sli na razmi ljanja nalazimo kod Horney (1974) i Sullivana (1959). Dakle, u iroko prihva enom stavu po kome onaj koji ne voli sebe ne voli ni druge ljude ima mnogo istine. Sve ono to generalno va i za evaluaciju pona anja drugih prema nama va i iz za opa anje roditeljskog pona anja. Specifi nosti su vezane uz funkcionisanje ranije opisanih mehanizama odbrane. Naime, izbjegavanje i omalova avanje drugih kao izvora negativnih odnosno neuskla enih informacija u slu aju vlastitih roditelja ne funkcioni e. Ne funkcioni e zbog proste injenice da su djeca, bez ozira na to da li im se takva situacija svi a ili ne, prisiljena da provode vrijeme sa svojim roditeljima. Pored toga, pred njih se postavlja moralni imperativ da vole svoje roditelje i imaju dobro mi ljenje o njima. Zbog toga, kao i zbog velike emocionalne va nosti roditelja za dijete, djeca su upu ena da iznalaze neke druge mehanizme kojima e za tititi svoje samopo tovanje a koji e, u isto vrijeme, odr ati globalno povoljnu sliku o roditeljima. Na ove mehanizme upu uju neka na a istra ivanja o kojima e kasnije biti rije i. Na kraju se mo e re i da gotovo nema zna ajnijeg teorijskog rada iz ove oblasti koji ne nagla ava va nost porodice za razvoj koncepta o sebi. Nasuprot tome, vrlo su rijetki empirijski radovi koji bi poku ali da potvrde ovakve teorijske pretpostavke.

2.

Empirijski radovi
a. Radovi stranih autora

Prvi koji je empirijski potvrdio vezu izme u roditeljskih postupaka prema djetetu i samopoimanja bio je Stott (1939 prema Burns, 1982) koji je na osnovu ispitivanja 1800 adolescenata i njihovih porodica do ao do zaklju ka da su prihvatanje, me usobno povjerenje i nadopunjavanje povezani s pozitivnim samoprocjenama. U nama dostupnim fundamentalnim preglednim radovima (Wylie,

144

1974, 1979; Burns, 1982 itd) uglavnom se referira o tri kapitalna istra ivanja: Rosenberg (1965), Coopersmith (1967), Sears (1970). Coopersmithovo (Coopersmith, 1967) istra ivanje je provedeno na uzorku od 85 dje aka izme u 10 i 12 godina te njihovih majki i nastavnika. Svi dje aci bili su normalnog pona anja i fizi kog zdravlja, njihove porodice su bile potpune, poticale su iz urbane sredine i pripadale srednjoj klasi. Podaci o porodi noj interakciji prikupljeni su na osnovu intervjua s majkama koje su uz to odgovarale na upitnik od 88 pitanja koja su se odnosila na stavove o roditeljstvu, s jedne strane, te na osnovu odgovora dje aka na Testu tematske apercepcije (TAT), s druge strane. Samopo tovanje dje aka procjenjivano je na osnovu odgovora dje aka na Coopersmithovom upitniku za procjenu samopo tovanja (SEI- "Self-esteem Inventory"), kao i na osnovu nastavni kih procjena dje jeg pona anja na 15 skala Lickertovog tipa (BRF- "Behavior Rating Form"), koje su se odnosile na dje je samopo tovanje, samouva avanja i pridavanje va nosti sebi samom. Obrada rezultata zaustavila se na deskriptivnom nivou. Poku alo se utvrditi kakva je procentualna zastupljenost pojedinih vidova roditeljskog pona anja unutar grupa s niskim, srednjim i visokim samopo tovanjem. Dobijeni rezultati su pokazali da je nisko samopo tovanje najvi e zastupljeno kod djece iji roditelji potenciraju poslu nost, pode avanje prema drugim ljudima, bespomo nost, uslu nost, jednom rije ju sna no izra enu kontrolou dje jeg pona anja. Roditelji dje aka s prosje nim samopo tovanjem, prema Coopersmithovim nalazima, naj e e se pona aju za titni ki, skloni su pra tanju i imaju niske aspiracije. Ovakav odnos roditelja onemogu ava djetetu sticanje vlastitih iskustava i rezultira visokom zavisno u od roditelja. Za porodice dje aka s visokim samopo tovanjem bilo je karakteristi no jasno definisanje uloga i normi pona anja. Ka njavanje djeteta u ovim porodicama uvijek je vezano za kr enje tih normi, pri emu ovakvo ka njavanje dijete do ivljava kao opravdano. S druge strane, dozvoljena je maksimalna sloboda pona anja unutar utvr enih normi. Pored toga za ove porodice je karakteristi no visoko povjerenje dje aka u odnosu prema ocu, pri emu se otac naj e e do ivljava kao prijatelj. Pozitivni efekti odnosa s ocem bili su potpomognuti visokim zadovoljstvom majke o evim pona anjem prema sinu. Coopersmithova interpretacija ovih nalaza ide u tri pravca:
145

1.

2.

3.

vrsto rukovo enje facilitira razvoj jake unutara nje kontrole koja djetetu daje jasne ideje o ispravnom na inu pona anja, ime se maksimizira uspje nost interakcije a minimizira strah od roditeljskih reakcija. Zato dijete do ivljava socijalni svijet kao predvidljiv i kontrolabilan to mu daje osje aj uspje nosti i sigurnosti. Nasuprot tome, nisko samopo tovanje proizilazi iz nedefinisanosti i nekonzistentnosti programa socijalnog potkrepljenja; Jasna pravila poma u djetetu da se jasno defini e to ga osposobljava da ispravno procjeni potrebe i snagu drugih ljudi. Dijete, nadalje, dobija priliku da nau i razlike izme u elja i stvarnosti te sebe i drugih; Dijete do ivljava restrikcije kao dokaz zaintresovanosti za njega i njegovo dobro. Nasuprot tome, roditelji koji ka u "Radi to eli samo me ostavi na miru" - alju djetetu poruku da nije vrijedno pa nje.

Kontrola, sama po sebi, ini se, ne predstavlja ni dobru ni lo u osnovu za razvoj djeteta. Kao to odsustvo ograni enja predstavlja za dijete indikator zanemarenosti, tako i pretjerana grubost u ka njavanju i restriktivnost u odnosu na dje je elje i potrebe mo e da predstavlja indikator nevoljenosti ( ak i mr nje) i odba enosti. Iz same pozicije djeteta i roditelja, koja je unaprijed definisana kako socijalnim normama, tako objektivnim razlikama u fizi koj i ekonomskoj mo i, proizilazi i neophodnost razlika u ulogama. Optimalni nivo kontrole i uticaja na dje je pona anje predstavlja kompromis izme u prepu tanja djeteta samom sebi i u enju na vlastitim gre kama, i potpunog upravljanja dje jim pona anjem u kome se dijete u potpunosti titi od neizvjesnosti, davanjem gotovih recepata, ali postaje nesposobno za samostalan ivot i odlu ivanje. Iako o tome u ovom radu nema podataka, ini se da se ovaj optimum s uzrastom pomjera od jake kontrole prema potpunoj autonomiji. Prihvatanje djeteta i jasno postuliranje normi, kao i insistiranje na njihovoj primjeni ni u kom slu aju nisu u suprotnosti. Naprotiv, mo e se re i da ova dva uslova, koja karakteriziraju tzv. demokratsku
146

(autoritativnu) vaspitnu praksu, predstavljaju osnovu razvoja visokog samopo tovanja. Lo ije u inke ima permisivni pristup roditelja, dok su, prema ovim nalazima, u inci autoritarnog pristupa vaspitanju djece, koje karakteriziraju hladni odnosi prema djetetu, bespogovorno insistiranje na normama, izostanak elaboracije pri postavljanju ograni enja i ka njavanja djeteta, najlo iji. Ove rezultate potvr uju i nalazi Greybilla (Greybill, 1978 prema Burns 1982). U istra ivanju koje je provedeno na oko 5000 adolescenata, Rosenberg (1965) je poku ao prona i socijalne preduslove (antecedente) koji su u vezi sa samopo tovanjem. Pa nja ovog istra ivanja bila je usmjerena na mnoge faktore, od onih vezanih za generalnu strukturu dru tva (klasa, rasa, religija), do onih vezanih za unutra nju strukturu porodice (veli ina porodice, red ro enja, potpunost-nepotpunost porodice), te onih koji se odnose na odnose s roditeljima, interesovanje roditelja za dijete itd. Podaci prikupljeni na osnovu nezavisnih samoopisa adolescenata i oba roditelja pokazuju da je visoko samopo tovanje i stabilna slika o sebi povezana s bliskim odnosima adolescenata s ocem. Nadalje, Rosenberg nalazi blagu povezanost izme u interesovanja majke za osobe s kojima se adolescent dru i i samopo tovanja53. Za razliku od Meadovih pretpostvavki, prema kojima suportivno pona anje roditelja vezano za dje je postignu e ima pozitivne efekte na samopo tovanje, indiferentno -srednje, a restriktivno (ka njavanje) najlo ije, Rosenberg nalazi da je indiferentno pona anje to koje ima najlo ije efekte, a da se relativno esto de ava da i adolescenti iji se roditelji pona aju suportivno imaju nisko samopo tovanje, ponekad ak i ni e nego oni iz restriktivnih porodica. Ipak, utvr eno je da je najvi e adolescenata s visokim samopo tovanjem poticalo iz porodica u kojima su roditelji davali podr ku dje jim naporima vezanim uz postignu e. Searsovo (Sears, 1970 prema Burns 1982) istra ivanje je u odnosu na istra ivanja Coopersmitha i Rosenberga specifi no po tome to je u njemu u obzir uzeta i vremenska dimenzija. Naime, radi se o jedinom longitudinalnom istra ivanju u ovom podru ju. U prvom istra ivanju koje je provedene 1957 godine na uzorku od 379 ispitanika uzrasta dvanaest godina primjenjena je PCR skala (Patterns
53

Ova veza o~evima.

nije zna~ajna kada se

radi

o
147

of Child Rearing) koja je slu ila za procjenu est aspekata porodi nih odnosa (permisivnost, pode avanje porodici, orijentacija prema odgovornosti, dominantnost u odnosima otac-majka, roditeljska toplina i prihvatanje). U drugom istra ivanju koje je provedeno nakon sedam godina, a u tom trenutku dostupnih 160 ispitanika iz prvog uzorka, primjenjena je mjera za ispitivanje koncepta o sebi koja se odnosila na domene kao to su fizi ke sposobnosti, socijalni odnosi, radne navike, akademska kompetentnost i akademsko postignu e te samokriti nost. Pored toga, primjenjena je skala za mjerenje maskulinosti-femininosti. Rezultati su pokazali da su ispitanici s visokim konceptom o sebi dolazili uglavnom iz manjih porodica, bili ranije ro ena djeca u odnosu na drugu djecu u porodici, pri emu su njihovi odnosi s roditeljima bili topliji nego odnosi u porodicama djece s niskim samopo tovanjem. Generalno gledano, nisu utvr ene razlike s obzirom na pol roditelja i djeteta. Samo je kod dje aka ni a dominantnost oca u odnosima otac-majka bila povezana s povoljnijim konceptom o sebi. Dobijeni rezultati nisu bili u skladu s polaznim o ekivanjima. Naime, na osnovu injenice da u najranijoj fazi razvoja za djecu oba pola majka ima va niju ulogu nego otac, pretpostavljeno je da e veze izme u pona anja majke i koncepta o sebi biti va nije za djecu oba pola nego veze izme u pona anja oca i koncepta o sebi. Pritom se o ekivalo da e ovaj efekat biti izra eniji kada je rije o djevoj icama. Budu i da uloga oca postepeno dobija na va nosti, naro ito za dje ake, o ekivalo se da e uticaj o evih postupaka na koncept o sebi dje aka biti mnogo ve i nego uticaj na koncept o sebi djevoj ica. Rezultati nisu potvrdili pretpostavku po kojoj toplina u odnosima s istopolnim roditeljem ima zna ajniji uticaj na razvoj djeteta. Naprotiv, pokazalo se da oba roditelja imaju podjednak uticaj. Zna ajna odstupanja u smjeru nepovoljnijeg koncepta o sebi utvr en je samo kod one djece kod koje su odnosi s oba roditelja hladni. Druga hipoteza od koje se u ovom radu po lo je bila da e adekvatno prihvatanje polne uloge biti povezano s vi im samopo tovanjem. Pokazalo se, me utim, da je prihvatanje maskuline orijentacije povezano s povoljnijim samovrednovanjem bez obzira na pol. Rezultati koji ukazuju na to da je dominatnost oca u bra nim odnosima povezana s ni im konceptom o sebi su, u izvjesnom smislu, u skladu s Coopersmithovim nalazima. Naknadni intervju s dje acima
148

pokazao je da oni dominantnost oca, ustvari, ne povezuju s dominantno u u dono enju odluka, ve s dominatno u u kontroli i ka njavanju. Na kraju valja ukazati na injenicu da, iako rezultati ukazuju na nesumljive veze izme u odnosa roditelj-dijete i koncepta o sebi, visina utvr enih korelacija ne impresionira (sve korelacije su manje od .30). Ovo, me utim, ne zna i da su te veze zaista tako niske. Razloge prije treba tra iti u univarijatnom pristupu obradi rezultata. S druge strane, ovakva obrada rezultata ne vodi ra una o multidimenzinalnosti koncepta o sebi kao i skrivenim efektima me usobnih odnosa ispitivanih varijabli (spurious inflation or deflation of correlation efecct). U prilog tome idu nalazi Dickstena i Posnera (1978. prema Burns op. cit) koji su utvrdili da veze izme u samopo tovanja i odnosa roditelj-dijete kod dje aka iznose oko .50 i oko .35 kod djevoj ica. Kada su rezultati analizirani posebno za svakog od roditelja dobijena je se sasvim druga ija slika - korelacije odnosa s ocem i globalnog samopo tovanja dje aka iznosile su oko .49, a djevoj ica .21, dok su, kada je rije o odnosu s majkom, korelacije bile .34 na mu kom i .53 na enskom uzorku. Parcijalizacija efekta interakcije s drugim roditeljem u inila je ove razlike u korelacijama jo drasti nijim. Nakon parcijalizacije korelacija interakcije s ocem i samopo tovanja iznosila je .40, a s majkom .16 kod dje aka, a .51 i .006 kod djevoj ica. Na osnovu navedenih nalaza autori su zaklju ili da je za formiranje dje jeg samopo tovanja va niji odnos s roditeljem istog pola nego odnos s roditeljem suprotnog pola. Za razliku od Searsa te Dickstena i Posnera, Growe (1980. prema Burns 1982) je utvrdio da je pona anje majke zna ajniji prediktor samopo tovanja nego pona anje oca, kada je rije o djeci oba pola. U prilog ovom nalazu idu raniji nalazi po kojima je majka mnogo e e u interakciji s djecom nego otac pa je i logi no za o ekivati da efekti njenog pona anja budu izra eniji. S druge strane, otac je, govore i uop teno, rje e u interakciji s djecom, ali je ipak ne to e e u interakciji sa sinovima nego sa k erima (Woolner, 1966 prema Burns op. cit) pa je logi no o ekivati da efekti o evog pona anja budu ne to izra eniji kada je rije o sinovima. Za razliku od ve ine drugih istra ivanja, ovi autori su utvrdili da pona anje roditelja ima ve e efekte na samopo tovanje dje aka nego djevoj ica. U prilog ovom idu i nalazi Musena i saradnika (1963) koji su, u svom
149

multikulturalnom istra ivanju, utvrdili da su dje aci, iji o evi pokazuju manju afektivnu toplinu, nesigurniji, da imaju manje povjerenja u ljude, te da su slabije prilago eni. Rezimiraju i navedeno, mo emo re i da, o vezi izme u tzv. varijabli porodi ne interakcije i koncepta o sebi, postoji izrazito slaganje me u empirijskim nalazima. O kvalitetu te vez e, a posebno o polnim razlikama slaganje nije ni izbliza toliko. Ne postoje jedinstveni nalazi koji bi ukazali na to kakva je uloga oca i majke u formiranju koncepta o sebi kod sinova i k eri. Valja naglasiti i niz nedostataka metodolo ke prirode na koje ukazuje Wylie (1979), kao to su: a) mali uzorci koji, s izuzetkom Rosenbergovog istra ivanja, ne prelaze 200 ispitanika; b) kori tenje ideosinkreti kih postupaka ili instrumenata nejasne faktorske strukture i nepoznate pouzdanosti; c) nekonzistentnost u na inu prikupljanja podataka o interakciji roditelj-dijete, pri emu se premalo vodilo ra una o tome kako djeca vide (do ivljavaju) tu interakciju. d) kori tenje univarijatnih metoda statisti ke obrade rezultata, koja esto podrazumijeva samo deskriptivni nivo statisti ke analize (Coopersmith, Rosenberg), ime se tuma enje rezultata dovodi do ivice na kojoj moramo sumnjati u ta nost. Ako su i kori tene multivarijatne metode, nisu uzimane u obzir specifi nosti pojedinih varijabli. Mo e se pretpostaviti da su kontradiktornosti, koje ponekad karakteri u empirijske nalaze, u velikoj mjeri, posljedica ovih metodolo kih nedostataka. Povr nost u statisti kim analizama ostavlja, s jedne strane, empirijsku osnovu na samoj povr ini, gubi se uvid u cjelinu odnosa, me usobne veze i skrivene efekte me u varijablama. S druge strane, ostavlja se veliki prostor za spekulacije. Osim ovih, isto metodolo kih nedostataka, mogu e je dovesti u pitanje i neke teorijske postavke na kojima po ivaju ovi radovi. Naime, uobi ajena istra iva ka paradigma zasniva se na pretpostavci da su porodi ni odnosi uzrok, a psiholo ki aspekti posljedica tih odnosa, da se roditeljski postupci mogu locirati u podru je objektivnih, a psiholo ki aspekti u podru je subjektivnih varijabli.
150

U novije vrijeme istra iva i stavljaju naglasak na intrasubjektivne aspekte interakcije, pri emu naro ito nagla avaju va nost o ekivanja, implicitnih "teorija" razvoja i prethodnog iskustva u podizanju djece54. Pored toga, valja imati u vidu i uticaj op te porodi ne klime (konteksta) na interpretaciju roditeljskih postupaka (Opa i , 1993). Prema nalazima McGuire-a i McGuire-ove porodica i porodi ni odnosi imaju zna ajano mjesto u op toj slici o sebi, to implicitno prihvataju i neki drugi autori (Marsh et all) koji porodi ne odnose uvr tavaju u svoje modele koncepta o sebi. Budu i da je koncept o sebi visoko integrisan sistem u kojem su svi elementi u me usobnoj interakciji, te ko je odrediti ta su zavisne a ta nezavisne varijable. Va nost subjektivnih faktora za razumijevanje veza izme u porodi nih odnosa i psihi kog razvoja, kao i na in operacionalizacije porodi nih odnosa, prisutan u ve ini radova koji su se bavili ovom tematikom, dovodi u pitanje opravdanost smje tanja ovako ispitivanih porodi nih odnosa u objektivnu domenu.

b.

Na i nalazi o vezama izme u samoopa anja i opa anja porodi nih odnosa

U jednom na em radu (Opa i , 1993), za razliku od ve ine autora, problem veza izme u porodi nih odnosa i samoevaluacije i teorijski i operacionalno locirali smo u subjektivnu domenu. Cilj ovog rada je bio da se utvrde na ini na koje se ostvaruju veze izme u opa anja porodi ne interakcije i samopoimanja, s obzirom na pol ispitanika. Problemi ovog istra ivanja bili su: I. Da li postoje veze izme u percepcije odnosa s roditeljima i na ina na koji adolescenti do ivljavaju sebe.

54

Bacon i Ashmore, 1988, Petterson, 1985 prema Wolfe i Bourdeau, 1987; Wolfe i Bourdeau, 1987; Petterson i Bank 1987 prema Petterson; 1990, Collins, 1990.

151

II.

Da li postoje razlike u ostvarenju potencijalnih veza kada je rije o mu kim i enskim ispitanicima i da li su te razlike kvalitativne ili kvantitativne prirode. Koliko je mehanizama neophodno uzeti u obzir za obja njenje potencijalnih veza: A. kod mladi a B. kod djevojaka. Koji su to mehanizmi (latentne dimenzije) koji se nalaze u osnovi potencijalnih veza: A. kod mladi a B. kod djevojaka.

III.

IV.

Ispitivanje je provedeno na uzorku od 200 djevojaka i 159 mladi a iz potpunih nuklearnih porodica. Uzorak je bio reprezentativan s obzirom na tip kole i niz sociodemografski varijabli. Samopoimanje je konceptualno definisano kao multidimenzionalna, ali, istovremeno, visoko integrisana i dobro organizovana struktura. Marsh (1990) je, koriste i MTMMA, utvrdio izrazito slaganje strukture razli itih mijera samoprocjene u tri glavna domena - fizi kog, socijalnog i intelektualnog. Unutar fizi kog domena model Marsa i saradnika podrazumijeva relativnu nezavisnost samoprocjena fizi ke privla nosti i tjelesnih sposobnosti. Unutar socijalne domene pretpostavljena je relativna nezavisnost evaluaciju od strane roditelja i vr njaka.S Samoprocjene u intelektualnoj sferi, kod mla ih uzrasta, povezane su s postignu em u koli, pri emu se naj e e pronalaze dva faktora - jedan, koji se odnosi na postignu e u dru tvenim, a drugi, na postignu e u prirodnim naukama i matematici55. Pored ovih varijabli, u istra ivanje je uvr tena skala generalne nekompetentnosti koju je Bezinovi , sa saradnicima, generisao na osnovu Bandurine teorije li nosti56.

55

^ini se da je ovaj model vi{e heuristi~ki nego realni. Podaci o skalama dati su u poglavlju o vezama izme u socijalnog statusa i samopoimanja.
152

56

Rezultati na skalama definisani su kao projekcija ispitanika na prvu glavnu komponentu. Skorovi su izra unati regresionim postupkom. Porodi nu interakcija operacionalno je definisana pomo u sedam varijabli: intimnost (me usobno povjerenje), ka njavanje i kontrola, posebno za oca, posebno za majku (pri emu se iz sadr aja varijabli mo e vidjeti da se radi o ekstrmnim oblicima ka njavanja i kontrole) te, da bismo zahvatili i ne to od prostalog dijela varijanse , op te zadovoljstvo porodicom57. U radovima drugih autora, razlike izme u mladi a i djevojaka su utvr ivane na osnovu pretpostavke da se radi o kvantitativnim razlikama. Me utim, postoje jake indicije da su te r azlike kvalitativne, a ne kvantitativne. Ovo ima dalekose ne posljedice na na n obrade rezultata. Naime, name e se pitanje da li rezultate mu kih i enskih ispitanika analizirati zajedni ki ili odvojeno. Na i rezultati (Box-M) su pokazali da su odnosi me u ispitivanim varijablama te njihove me usobne veze kod mladi a i djevojaka takve da mo emo govoriti o razli itim kvalitetima. Sli nu situaciju nalazimo u hemiji, npr. kada je rije o grafitu i dijamantu koje ine isti atomi ali su veze me u njima druk ije, to rezultira izrazito druk ijim svojstvima. Ovo nadalje implicira neophodnost odvojene analize po polu. Niz empirijskih radova (Musen et all, 1963, Rosenberg, 1965, Woolner, 1966, Coopersmith, 1967, Sears, 1970, Greybill, 1978, Dicksten i Posner, 1978, Growe, 1980) ukazuje na postojanje veza izme u kvaliteta porodi ne interakcije i globalne samoevaluacije. Uz navede metodolo ke nedostatke, ovim radovima se mo e pripisati i jedan ozbiljan nedostatak konceptualne prirode - u najve em broju njih koncept o sebi se tretira kao jednodimenzionalni konstrukt, to je na osnovu novijih empirijskih radova sporno (Marsh, Harter, itd). Naime, koncept o sebi je izdiferenciran u razli ite domene i, u isto vrijeme, visoko integrisan sistem. Ako se koncept o sebi tretira kao jednodimenzionalni konstrukt, gubi se iz vida niz korisnih informacija, kako o kvalitetu veza, tako i o na inu na koji se ostvaruju, te pojedina noj va nosti pojedinih aspekata porodi ne
57

Podaci o skalama dati su u poglavlju o vezama izme u socijalnog statusa i opa`anja porodi~ne interakcije.

153

interakcije i samopoimanja za funkcionisanje tih veza. Postupak kanoni ke korelacione analize (Hotelling, 1937. prema Dillon i Goldstein, 1984) omogu ava nam uvid, kako u globalne veze tako i specifi ne odnose me u varijablama. U ovom radu je za utvr ivanje veza izme u varijabli porodi ne interakcije (VPI) i varijabli samopoimanja (VKS) kori ten Hotellingov postupak kanoni ke analize 58. Ovaj postupkak nam omogu ava utvr ivanje veza izme u dva seta varijabli, kao i latentnih dimenzija koje se nalaze u osnovi tih veza. Zbog obilja podaka koje nam ova analiza daje, ne emo se posebno osvrtati na pojedina ne numeri ke pokazatelje, nego emo, u sintetizovanoj formi, ukazati na njihovo psiholo ko zna enje.

(1)

Globalni pokazatelji veza izme u samoopa anja i opa anja porodi nih odnosa

U tabelama koje slijede (Tabela 24 i Tabela 25) prikazani su globalni pokazatelji veza izme u ispitivanih skupova varijabli (R), kao i pokazatelji relevantnosti ekstrahovanih kanoni kih komponenti za svaki od navedenih skupova (Px, Pxy, Py, Pyx). Kako je vidljivo, izme u opa anja porodi ne interakcije i samopoimanja postoje zna ajne veze. Time su na ne to druga iji na in potvr eni raniji nalazi o postojanju veza izme u ovih konstrukata (Musena et all, 1963, Rosenberg, 1965, Woolner, 1966, Coopersmith, 1967, Sears, 1970, Greybill, 1978, Dicksten i Posner, 1978, Growe, 1980). Nadalje, vidljivo je da izme u mu karaca i ena postoje odre ene razlike, kako u pogledu kvantiteta tako i u pogledu kvaliteta tih veza. Rezultati ukazuju da su veze izme u opa anja porodi nih odnosa i samoevaluacije ne to vr e kod djevojaka nego kod mladi a, to je potpuno u skladu s nalazime McGuire-a (McGuire i McGuire, 1982). Kod mladi a su veze zasnovane na dva, a kod djevojaka na tri mehanizma.

58

Vi{e o na~inu tuma~enja analize vidjeti u dodatku.

rezultata

ove
154

Tabela 24: Globalni pokazatelji veza izme u porodi nih varijabli i varijabli koncepta o sebi kod mladi a
rb 1 2 3 4 5 6 ukupno R .594616 .461937 .291239 .191418 .124074 .042127 Px .240751 .283420 .078362 .085253 .130204 .088121 .906110 Pxy .085122 .060478 .006647 .003124 .002004 .000156 .157531 Py .428735 .191849 .122812 .084934 .096448 .075224 1.000000 Pyx .151587 .040938 .010417 .003112 .001485 .000133 .207672 Hi 123.7532 57.8740 21.6313 8.2475 2.6108 .2682 d.f. 42 30 .001665 20 .360917 12 .765485 6 .855857 2 .874498 sig. .000000

Tabela 25: Globalni pokazatelji veza izme u porodi nih varijabli i varijabli koncepta o sebi kod djevojaka
rb. 1 2 3 4 5 6 ukupno R .766391 .438085 .291212 .232524 .134187 .065086 Px .455537 .155658 .097048 .061224 .079677 .065454 .914598 Pxy .267562 .029874 .008230 .003310 .001435 .000277 .3106881 Py .344968 .126020 .093503 .158892 .174078 .102539 1.000000 Pyx .202619 .024186 .007929 .008591 .003134 .000434 .246893 Hi 242.8565 72.9041 31.9905 14.9759 4.3038 .8151 d.f. 42 30 20 12 6 2 sig. .000000 .000020 .043475 .242821 .635647 .665290

Na osnovu rezultata se, nadalje, mo e zaklju iti da, kada govorimo o mu karcima, mehanizam koji je najodgovorniji za veze izme u opa anja porodi ne interakcije i samopoimanja nije ujedno i najreprezentativniji faktor porodi ne interakcije. To nas usmjerava da njegovo zna enje tra imo u nekim sekundarnim efektima porodi ne interakcije, to ne mo emo re i i za ene. Nadalje, vidljivo je (indeksi redundanse - Pxy i Pyx) da kod mu karaca uticaj ide iz prostora porodi nh varijabli prema prostoru varijabli koncepta o sebi, dok je kod ena smjer uticaja obrnut59.

59

@elimo li biti potpuno statisti~ki precizni mo`emo re}i da se na osnovu poznavanja percepcije interakcije mo`e bolje predvidjeti opa`anje sebe kod
155

Uop teno govore i, rezultati pokazuju da izme u opa anja porodi ne interakcije i samopoimanja postoje zna ajne veze. Ipak, preostaje ve i dio varijanse koji se ne mo e objasniti varijablama uklju enim u analizu. Dakle, navedeni nalazi potvr uju va nost porodi ne interakcije za samopoimanje, ali ostavljaju dosta irok prostor koji se ne mo e objasniti odnosima s roditeljima. Rezultati dobijeni na enskom uzorku dovode u pitanje istr iva ku paradigmu po kojoj su VPI nezavisne, a VKS zavisne varijable. Postupak kanoni ke analize omogu ava nam da odemo korak dalje i poku amo odgovoriti na pitanje - koji su to mehanizmi? Iz same biti kanoni ke analize proizilazi da se kanoni ke komponente ekstrahuju simultano u jednom i drugom skupu varijabli. Zato emo ih i prezentovati tako da prvo prika emo kanoni ke komponente iz skupa VPI a zatim njihove parove u skupu VKS. Pritom emo uz svaku varijablu navesti odgovaraju e kanoni ke koeficijente (kanoni ke pondere- W), zatim koeficijente strukture (korelacije s kanoni kom komponentom definisanom u tom skupu varijabli-r) te koeficijente krosstrukture (korelacije s kanoni kom komponentom definisanom u opozitnom skupu varijabli- r xy i ryx). Na dnu tabele e biti prikazana proporcija varijanse koju odgovaraju a kanoni ka komponenta obja njava u datom skupu varijabli. U daljem tekstu bi e vi e rije i o specifi nim pitanjima vezanim uz mehanizme koji se nalaze u osnovi globalnih veza.
mu{karaca i, obrnuto, da se kod `ena na osnovu toga kako vide sebe mo`e bolje predvidjeti kako do`ivljava interakciju u porodici. Dakle, nije opravdano govoriti u terminima kauzalnosti. Obazrivost u tuma~enju indeksa redundanse u terminima kauzalnosti proizilazi iz ~injenice da njegova veli~ina zavisi od reprezentativnosti date kanoni~ke komponente za odgovaraju}i set varijabli i veli~ine kanoni~ke korelacije. Drugim rije~ima, veli~ina indeksa redundance mo`e da zavisi i od na~ina izbora varijabli. Ako je jedan set varijabli homogen a drugi heterogen, indeks redundance }e biti ve}i za homogeni set varijabli.

156

(2)

Veze izme u samoopa anja i opa anja porodi nih odnosa kod mladi a

Opisati prvi kanoni ki par zna i odgovoriti na pitanje: koji je to mehanizam koji je najva niji za ostvarenje veza izme u interakcije i koncepta o sebi? Da bi se odgovorilo na ovo pitanje prethodno treba utvrditi koji su elementi najva niji za funkcionisanje ovog mehanizma i kako su ti elementi povezani. Kada je rije o varijablama opa anja porodi ne interakcije, prva kanoni ka komponenta (Tabela 26) defini e takav do ivljaj odnosa u porodici koji se mo e opisati kao op te zadovoljstvo porodi nim odnosima, bliskost u odnosima s ocem, popustljivost (niska kontrola, izostanak ka njavanja) roditelja, osobito majke60.

Tabela 26: Kanoni ke komponente u prostoru porodi nih odnosa kod mladi a
VARIJABLA INTIMNOST-OTAC INTIMNOST-MAJKA KA NJAVANJE-OTAC KA NJAVANJE-MAJKA KONTROLA-OTAC KONTROLA-MAJKA ZADOVOLJSTVO PORODICOM PROPORCIJA VARIJANSE Wx1 .5467 -.3657 -.0335 -.1328 .2853 -.3937 .7503 rx1 .6890 .2851 -.2209 -.2977 -.3649 -.4011 .8354 .2408 rxy1 .4097 .1695 -.1314 -.1770 -.2170 -.2385 .4967 .0851 Wx2 -.1142 .0949 .3898 .5205 -.0547 .2493 .4462 rx2 -.0233 -.0203 .7377 .8088 .4845 .6571 .3437 .2834 rxy2 -.0107 -.0094 .3408 .3736 .2238 .3035 .1588 .0605

60

Kanoni~ka komponenta se mo`e promatrati kao bipolarni takson. Iako je tako, mi }emo se kod opisa kanoni~ke komponente orijentisati na samo jedan njen pol, i to onaj koji je indiciran smjerom korelacija indikatora i kanoni~ke komponente.
157

Prema rezultatima prikazanim u tabeli kontrola i ka njavanje imaju relativno mali, ali ne i zanemarljiv doprinos definisanju ove kanoni ke komponente. Vjerovatno je da takva pozicija ovih varijabli proisti e iz njihove va nosti za stvaranje op teg zadovoljstva porodicom. Budu i da je zadovoljstvo porodicom indikator op te porodi ne klime, ini se da je povjerenje i do ivljaj ravnopravnosti (simetri nosti) u odnosima s ocem onaj aspekt interakcije koji ini sr ovog faktora i daje mu specifi no zna enje. Struktura ove kanoni ke komponente je u skladu s nalazima Dickstena i Posnera (1978 prema Burns op. cit) koji su utvrdili da su, kada se parcijaliziraju efekti korelacija samopo tovanja 61 i odnosa s drugim roditeljem, za korelacije samopo tovanja i odnosa s roditeljima odgovorniji odnosi s roditeljem istog pola. O evo prihvatanje vjerovatno ima svoj odraz na globalno zadovoljstvo ivotom u porodici, ali i na to kako mladi i do ivljavaju sebe (koeficijent krosstrukture .4097). Kako je i op te zadovoljstvo porodicom relativno sna no inkorporirano u prostor samoopa anja (.4967), ini se da ne mo emo govoriti o jednostavnom uticaju porodi nih odnosa na samoevaluaciju ve , prije, o slo enoj interakciji socijalnog prostora i prostora samoevaluacije. Za razumijevanje ovog nalaza potrebno je imati u vidu dvije injenice: Prvo, op te zadovoljstvo porodicom je, prema na im ranijim nalazima, indikator generalnog faktora porodi nih odnosa, posebno njihovog emocionalnog aspekta; Drugo, prema nekim autorima, zadovoljstvo porodicom je jedan od aspekata op teg ivotnog zadovoljstva koje je opet, prema nalazima Bezinovi a (1987) i autora koje on navodi, vrsto povezano s globalnim samopo tovanjem. Dakle, op te zadovoljstvo porodicom ima dva sna na izvora varijabiliteta, jedan u podru ju porodice i porodi nih odnosa, drugi u samoevaluativnom podru ju. Kako su i veze izme u intimnosti s ocem i op teg zadovoljstva porodicom dvosmjerne, jasno je da se radi o veoma komplikovanom sklopu veza u kome je te ko re i ta je uzrok a ta posljedica.

61

U literaturi koja se bavi problemima samoevaluacije upotrebljava se pojam Self-esteem kao sinonim za Self-concept, {to je i ovdje slu~aj.
158

Ovakav do ivljaj odnosa s roditeljima je, uop teno govore i, povezan s povoljnim do ivljavanjem sebe. posebno u socijalnoj sferi (Tabela 27). Drugim rije ima, ovaj faktor odra ava uvjerenje ispitanika o tome kako ga vrednuju vr njaci i roditelji. Veze drugih varijabli s ovom komponentom, koje nisu za potcjenjivanje, indiciraju postojanje generalnog faktora koncepta o sebi to ide u prilog nalazima Marsh i Shavelsona (1985), kao i nekih drugih autora (Coopersmith, Rosenberg, Harter i td).
Tabela 27: Kanoni ke komponente u prostoru koncepta o sebi kod mladi a
VARIJABLA POLNA PRIVLA NOST FIZI KE SPOSOBNOSTI INTEL. SPOSOBNOSTI EVALUACIJA-RODITELJI EVALUACIJA-VR[NJACI GEN. NEKOMPETENTNOST PROPORCIJA VARIJANSE Wy1 -.0549 .0082 -.0904 .5353 .5408 -.2984 ry1 .5522 .4585 .5515 .8298 .8336 -.6080 .4287 ryx1 .3283 .2726 .3279 .4934 .4957 -.3615 .1516 Wy2 .7394 .2494 .0135 -.2545 .1094 .6744 ry2 .6905 .5322 .2141 -.0113 .3636 .4614 .1918 ryx2 .3190 .2458 .0989 -.0052 .1680 .2131 .0409

Specifi no zna enje ovoj komponenti ipak daje evaluacija od strane vr njaka i roditelja budu i da su to varijable karakteristi ne i po veli ini ostalih parametara (kanoni ki ponderi, koeficijenti krosstrukture). Imaju i u vidu da se obe varijable odnose na onaj aspekt samopoimanja kojeg Marsh i saradnici ozna avaju kao "Socijalno ja", te relativno visok parcijalni doprinos generalne kompetentnosti u definisanju komponente, ini se da zna enje ove komponente treba tra iti u podru ju socijalne kompetentnosti i socijalnih odnosa. Dakle, mo emo tvrditi da je intimnost s roditeljima, posebno s ocem, povezana sa socijalnim aspektima samoevaluacije. Tuma enje ove injenice mo e i i u nekoliko pravaca. Prvo, to mo e zna iti da dijete ispravne komunikacijske navike, ste ene u porodici, transferi e na ostale socijalne odnose, to rezultira pozitivnim vrednovanjem od strane socijalnog okru enja. Odnosi me usobnog povjerenja i uva avanja, koji poti u iz porodice, generalizuju se na ostale socijalne odnose, s jedne, te na samovrednovanje, s druge strane, to ide u prilog shvatanjima K. Horney (1979).

159

U cjelini, mehanizam podsje a na ono to Cooly naziva "Ja u ogledalu" (Looking-glass Self). Pri tome, pona anje roditelja predstavlja indikator njihovog op teg vrednovanja djeteta. Emocionalna toplina, me usobno povjerenje, dopu tanje autonomije u pona anju, izostanak ka njavanja do ivljavaju se kao indikatori pozitivnog vrednovanja vlastite osobe. Pored toga, me usobno povjerenje i reciprocitet u odnosima s ocem, kao istopolnim roditeljem, dalje se prenose i pro iruju na odnose s prijateljima i vr njacima, a ovi na op tu sliku o tome kako nas drugi vide. Pounutrena slika drugih (osobito roditelja i vr njaka) o nama je, prema mnogim autorima, sastavni dio samoevaluativnog sistema i kao takva predstavlja jedan od najva nijih repera za procjenu vlastitih vrijednosti (Mead, Sulss, McGuire). Budu i da koncept o sebi predstavlja visoko integrisani sistem (Lecky 1965; Allport, 1955; 1961; Brim, 1976; Epstein, 1973; Horney, 1950; Jung, 1928; Kelly, 1955, Lecky, 1945; Maslow,1961; Rogers, 195062), vjerovatno je da se kroz slo ene mehanizme uravnote ivanja (ekvilibracije) i uop tavanja (generalizacije) ova iskustva odra avaju na ostale aspekte samoevaluacije. Ovaj mehanizam, dakle, pokazuje na in na koji se informacije dobijene iz socijalnog okru enja inkorporiraju u op tu sliku koju imamo o sebi. Navedeni mehanizam, tako e, ima dosta sli nosti s procesom pounutrenja (introjekcije) koji Freud opisuje u vezi sa razrje enjem Edipovog kompleksa. Prema Freudu, ovaj proces se zavr ava tako to sin potiskuje podsvjesnu netrpeljivost prema ocu, poistovje uje se s njim i pounutruje njegove moralne vrijednosti, standarde i ego-ideale. Ti standardi predstavljaju osnov za procjenu svojih i tu ih kvaliteta. Uklapanje u o ev vrijednosni sistem, do ivljaj ravnopravnosti i reciprociteta u odnosima s ocem mo e se tuma iti kao uspje no rije en Edipov kompleks.
Druga kanoni ka komponenta opa anja porodi ne interakcije (Tabela 26) definisana je kroz funkcionalne aspekte interakcije pretjeranu kontrolu i ka njavanje, naro ito od strane majke, pra enu relativno pozitivnim do ivljajem ukupne porodi ne atmosfere. Konstelacija varijabli koja defini e drugu kanoni ku komponentu u prostoru varijabli porodi ne interakcije, ini se, opisuje ono to se u svakodnevnom ivotu naziva roditeljskim autoritetom. Ono to

62

Svi prema Epstein 1982.
160

autoritativnost razlikuje od autoritarnosti (diktature) jest na in na koji se koriste ovla tenja koja proizilaze iz razlika u socijalnim pozicijama. Kada je rije o roditeljima, autoritet predstavlja kompromis izme u takve kontrole koju adolescent do ivljava kao grubost, agresiju i odbacivanje i one koju do ivljava kao nebrigu, napu tanje i zanemarivanje. Ovaj interakcijski sklop povezan je s pozitivnom evalucaijom vanjskog izgleda i odnosa s osobama suprotnog pola te fizi ke snage i spretnosti, ali u isto vrijeme, i osje ajem globalne nekompetentnosti (Tabela 27). Iza samoopisa definisanog drugog kanoni kom komponentom najvjerovatnije stoji, djevojkama naro ito prepoznatljiv, lik mladi a koji isti e vlastitu snagu i atletsku gra u tijela, koji ima arogantan i pomalo agresivan pristup, a koji je u su tini nesiguran u sebe. Ovakve mladi e, esto i ne slute i koliko su u pravu, djevojke nazivaju kompleksa ima. Prema prikazanim rezultatima opisano pona anje mladi a povezano je s autoritarnim pona anjem roditelja, posebno majke, te umjereno pozitivnim do ivljavanjem vlastite porodice. Dobijeni rezultati predstavljaju relativno jasnu potvrdu teze da porijeklo osje aja globalne nekompetentnosti treba tra iti u odnosima roditeljdijete. Prema nalazima Wolfea i Bourdeaua (1987) ka njavanje bez obrazlo enja, pra eno agresijom, dijete do ivljava kao nasilje. Budu i da ne razumije razloge, dijete nije u stanju da koriguje svoje pona anje, to poja ava ljutnju i agresiju roditelja, a kod djeteta stvara osje aj nesigurnosti. Tako nastao osje aj nesigurnosti smanjuje uspje nost djeteta u izvo enju razli itih aktivnosti to dodatno pove ava nesigurnost, a kumulativno rezultira osje ajem globalne nekompetentnosti. Dakle, nesistematsko potkrepljenje koje mladi dobija u porodici, a koje je indicirano varijablom nesistematskog ka njavanja predstavlja, najvjerovatniji izvor "nau ene bespomo nosti" koja se manifestuje kroz osje aj globalne nekompetentnosti. Me utim, nisu samo roditelji ti od kojih zavisi globalno samopo tovanje. Poznato je da povoljno vrednovanje vlastite osobe predstavlja jednu od bazi nih ljudskih potreba pa je normalno da osoba tra i neke druge izvore za potvrdu vlastite vrijednosti. U ovom slu aju, taj izvor predstavlja do ivljaj uspje nosti u podru ju fizi kih aktivnosti kao i u podru ju odnosa sa suprotnim polom. Naime, veliki broj istra ivanja (Adams , 1977; Harter, 1987; 1989; Lerner i Brackney, 1987; Lerner, Orlos i
161

Knapp, 1976; Simmons i Rosenberg, 1975; Simmons i Blyth, 1987) ukazuje da je fizi ki izgled najva nija okosnica globalnog samopo tovanja (r izme u .65 i .80). Fizi ki izgled, snaga, omiljenost me u vr njacima te intelektualna kompetentnost predstavljaju elemente koje mu karci vrednuju kao glavne aspekte polne privla nosti. Pritom, odnosi s drugim polom za adolescenta predstavljaju mo da najzna ajnije podru je interesa, a u razvojnom smislu to predstavlja najva niji razvojni zadatak adolescencije63. U su tini, najvjerovatnije se radi u uklapanju u mu ki polni stereotip, ime se posti e pove anje samopo tovanja kroz osje aj pripadnosti grupi koja se opa a kao bolja, te pove anje sigurnosti kroz ukalupljavanje u odre enu, dobro uhodanu, shemu. Time se, u odre enoj mjeri, kompenzuju negativni u inci nesistematskog ka njavanja. Izneseni rezultati, kao i rezultati nekih dodatnih analiza koji e kasnije biti prikazani, upu uju na zaklju ak da dobar dio varijanse globalne nekompetentnosti ima svoje izvore u porodi noj interakciji, dok se drugi izvor varijabiliteta, koji je prema na im nalazima suprotan po smjeru, nalazi u podru ju generalnog koncepta o sebi. Podatak da se zadovoljstvo porodicom u izvjesnoj mjeri zadr ava i pored negativnog do ivljavanja interakcije s roditeljima tra i posebno obja njenje. Naime, jaka kontrola i nesistematsko ka njavanje morali bi rezultirati formiranjem jedne od racionalizacija: * ili "Ja sam lo pa me roditelji s razlogom ka njavaju i ograni avaju" * ili "Ja sam dobar ali moji roditelji su lo i pa me bez razloga ka njavaju" Svaka od ovih racionalizacija negativno bi se odrazila na globalno samopo tovanje, prva, kroz direktnu negativnu samoevaluaciju, druga, posredno kroz negativnu samoevaluaciju koja proizilazi iz kr enja moralnog imperativa da se vole vlastiti roditelji. Rje enje ovog konflikta moralo bi voditi racionalizaciji "Ja sam dobar i moji roditelji su dobri". Do takvog rje enja mogu e je do i ili potiskivanjem netrpeljivosti prema roditeljima ili pronala enjem odre enih racionalizacija kojima e se roditeljsko pona anje

63

Ovo potvr uju i rezultati faktorske analize na na{em uzorku, koji }e biti prikazani kasnije.
162

opravdati, uz kompenzaciju negativnih u inaka tog pona anja na globalno samovrednovanje. Rezultati prikazani u prethodnom poglavlju daju nam neke indikacije o sadr aju tih racionalizacija. Prisjetimo se da su se funkcionalni aspekti interakcije grupisali kao poseban faktor, pri emu se pol roditelja nije pokazao relevantnim za definisanje faktora. Ovo upu uje na zaklju ak da se roditeljska uloga opa a kao ne to izvana nametnuto i nezavisno od roditeljske osobe. Drugim rije ima, uzroke ovakvog pona anja roditelja mladi i nalaze u, od dru tva propisanim, obrascima pona anja, dakle, van njihove li nosti. Ovakav na in opa anja odnosa omogu ava da se roditelji i dalje povoljno vrednuju, bez obzira na to to je njihovo pona anje takvo da ne zaslu uje pozitivno vrednovanje. Rezultati, koji upu uju na zaklju ak da se pozitivno vrednovanje vlastite porodice, u odre enoj mjeri, zadr ava, podru je negativnog samovrednovanja su ava i izoluje, a globalno samopo tovanje, vjerovatno, pothranjuje pozitivnim vrednovanjem ili idealizacijom vlastitog izgleda, fizi ke snage i spretnosti, tj. vlastite polne privla nostvnosti, idu u prilog ovoj pretpostavci. Ako imamo u vidu strukturu prve kanoni ke komponente opa anja porodi ne interakcije, mo emo uo iti da je op te zadovoljstvo porodicom u jednom slu aju negativno, a u drugom pozitivno asocirano s kontrolom i ka njavanjem, to se u ranijim radovima smatralo kontradiktornim nalazom. Me utim, ima osnova i za tvrdnju da op te zadovoljstvo porodicom uti e na to kako e dijete do ivljavati kontrolu i ka njavanje. Taj do ivljaj e biti razli it u zavisnosti od op teg porodi nog konteksta. Drugim rije ima, op te zadovoljstvo porodicom predstavlja onaj faktor koji ovim aspektima interakcije daje zna enje. U pozitivnoj porodi noj klimi kontrola i kazna mogu imati pozitivne efekte i obrnuto. Prisjetimo li se, pak, teorijskih rasprava o efektima k a njavanja na razvoj djeteta, pri emu nalazimo dvije dosta jake i empirijski dosta utemeljene grupe autora, od kojih jedni zastupaju tezu o tetnosti ka njavanja (Putallaz i Heflin u tampi, Wolfe i Bourdeau, 1987), a drugi tezu o njegovoj neophodnosti za ispravan razvoj djeteta (Coopersmith, Rosenberg itd), vidje emo da na i rezultati idu u prilog i jednom i drugom stajali tu. ini se da ekstremizacija na jednu ili drugu stranu ima negativne efekte, to e re i da izme u ovih varijabli odnos najvjerovatnije nije linearan, ve se, sli no odnosu motivacije i postignu a, radi o kvadratnom odnosu, pri emu se maksimalno
163

pozitivni efekti mogu o ekivati ako se primjeni optimalni nivo modulacije i kontrole pona anja. Nadalje, iz dobijenih rezultata proizilazi da vrsta disciplina ne djeluje jednako na sve aspekte samoevaluacije. ini se da ona doprinosi povoljnijem samovrednovanju na osobinama koje su stereotipno mu ke. Istovremeno, vrsta disciplina negativno uti e na samoinicijativnost i vrednovanje vlastitih sposobnosti u drugim sferama. Drugi pravac interpretacije uva ava kognitivne aspekte veza me u varijablama. Naime, adolescencija je vezana uz do ivljavanje sebe kao odraslog mu karca, to podrazumijeva da se svako uplitanje roditelja, posebno majke, u ivot do ivljava kao pretjerano ograni avanje. Dakle, do ivljavanje sebe kao odraslog mu karca koje se manifestuje kao uklapanje u mu ki polni stereotip (maskulina orijentacija) predstavlja kriterij na osnovu kojeg se vr i evaluacija pona anja roditelja. U prilog ovom tuma enju idu i blage razlike u indeksima redundance (Tabela 24) koje ukazuju da smijer uticaja ide iz prostora samoevaluacije u prostor opa anja porodi nih odnosa. Na osnovu rezultata dobijenih na mu kom uzorku mo emo zaklju iti slijede e: a) Izme u varijabli porodi ne interakcije i varijabli koncepta o sebi postoje zna ajne veze; b) Za obja njenje tih veza kod mladi a neophodno je uzeti u obzir dva mehanizma. Prvi mehanizam podsje a na ono to Cooly naziva socijalnim ogledalom. Informacije dobijene iz socijalnog okru enja inkorporiraju se u sliku koju imamo o sebi. Drugi mehanizam u su tini odra ava proces nastajanja i odr avanja osje aja globalne nekompetentnosti ("kompleksa ni e vrijednosti"), u ijoj osnovi je odbacivanje djeteta od strane roditelja i neprincipijelno i nesistematsko ka njavanje. Kao protivte a ovom, a u funkciji odr anja globalnog samopo tovanja, javlja se za titnokompenzatorni mehanizam koji mo emo
164

opisati kao uklapanje u mu ki polni stereotip (maskulinost). Izvor samopo tovanja u ovom slu aju predstavlja pozitivno samovrednovanje u domeni fizi kog izgleda i odnosa sa suprotnim polom; c) Dobijene nalaze mogu e je tuma iti na dva nivoa. Na prvi pogled je vidljivo da su indikatori simetri nih odnosa (emocionalni aspekti interakcije) povezani s socijalnim aspektom koncepta o sebi, dok su indikatori asimetri nih odnosa (funkcionalni aspekti interakcije) povezani sa fizi kim aspektima samoevaluacije. Procjena intelektualnih sposobnosti o ito svoje ishodi te ima u nekim faktorima koji nisu uvr teni u ovo istra ivanje; d) Drugi nivo interpretacije, koji se ne uo ava na prvi pogled, vezan je uz polne uloge, pri emu se simetri ni odnosi, posebno s ocem, reflektuju na odnose s istopolnim vr njacima, a asimetri ni odnosi, naro ito s majkom, na odnose sa suprotnim polom. Kao to je, kad je bilo rije i o prvoj kanoni koj komponenti, intimnost s ocem bila indikatar jednakosti, sli nosti i emocionalne bliskosti adolescenta i oca, koji svoju generalizaciju nalazi u pozitivnoj procjeni odnosa s drugim ljidima istog pola, tako funkcionalni aspekti interakcije mogu da se tretiraju kao indikator razlika, kako onih statusnih, tako i polnih. Svijest o sli nosti i svijest o razlikama predstavljaju dva osnovna elementa identiteta, pa tako i polnog identiteta. Iako to nije na prvi pogled jasno, ini se da na osnovu na ih rezultata mo emo tvrditi da odnosi s ocem za mladi e predstavljaju osnovu za odnose i evaluaciju odnosa s vr njacima istog pola, a odnosi s majkom predstavljaju osnovu za evaluaciju odnosa s drugim polom. Ovim su
165

djelomi no potvr eni nalazi Blockove (1984. prema Huston i Alvarez, 1990).

O vezama izme u opa anja odnosa s roditeljima samopoimanja kod djevojaka bi e rije i u poglavlju koje slijedi.

i

(3)

Veze izme u samoopa anja i opa anja porodi nih odnosa kod djevojaka

Veze izme u opa anja odnosa s roditeljima i samopoimanja kod djevojaka ne to su izra enije. Mehanizam koji je najodgovorniji za te veze mo e se okarakterisati kao generalni integrativni faktor evaluacionog sistema. U podru ju percepcije porodi nih odnosa ovaj faktor ine op te zadovoljstvo porodicom te faktori interakcije koji mu se nalaze u osnovi (Tabela 28).
Tabela 28: Kanoni ke komponente u prostoru porodi nih odnosa kod djevojaka
VARIJABLA INTIMNOST-OTAC INTIMNOST-MAJKA KA NJAVANJEOTAC KA NJAV. -MAJKA KONTROLA-OTAC KONTROLA-MAJKA ZADOVOLJ. POROD. PROPOR. VARIJANSE Wx1 .1597 .3173 .1985 .2076 .1187 .0180 .5091 rx1 .6874 .7541 .6701 .6470 .5224 .4604 .8916 .4555 rxy1 .5268 .5779 -.5135 -.4959 -.4003 -.3528 .6833 .2676 Wx2 -.1510 .2758 .1621 .7037 .1526 .3198 .7701 rx2 -.0494 .0142 .3346 .6624 .3579 .5621 .3037 .1557 rxy2 -.0217 .0062 .1466 .2902 .1568 .2463 .1331 .0299 Wx3 1.1482 -.3102 .3192 .3502 -.2217 -.1664 -.3447 rx3 .7113 -.0579 .0124 .2483 -.3290 -.0001 -.0041 .0970 rxy3 .2071 -.0169 .0036 .0723 -.0958 -.0000 -.0012 .0082

S druge strane, u podru ju samoopa anja nalazimo pounutrenu sliku roditeljskih evaluacija (Tabela 29). "Ja vi ena o ima roditelja" ini jezgro ovog faktora. Projekcije drugih varijabli (ry 1 od .35. do .68) na ovu komponentu, uz izvjesne ograde, mogu se shvatiti kao indikatori upliva evaluacije od strane roditelja na ostale aspekte samoevaluacije. Ovakvi rezultati predstavljaju jasnu potvrdu
166

Coolijevog konstrukta "Ja u ogledalu". Evaluacija od strane roditelja, kao okosnica ovog mehanizma, prema na im rezultatima ima dvojaku ulogu. Ona, prvo, predstavlja osnovu za procjenu interakcije s roditeljima i, drugo, ona je indikator vlastitih vrijednosti.
Tabela 29: Kanoni ke komponente u prostoru varijabli koncepta o sebi kod djevojaka
VARIJABLA POLNA PRIVLA NOST FIZI KE SPOSOBNOSTI INTELE... SPOSOBNOSTI EVALUACIJAODITELJI EVALUACIJAVR[NJACI GEN. NEKOMPETEN. PROP. VARIJANSE Wy1 -.0107 .1596 -.0102 .8152 .1286 -.1699 ry1 .4329 .3723 .4531 .9607 .5214 -.5862 .3450 ryx1 .3318 .2853 .3473 .7363 .3996 -.4492 .2026 Wy2 -.2038 .2014 .3850 .1413 .5268 .9752 ry2 .0981 .2486 .2946 .0232 .4268 .6444 .1260 ryx2 .0430 .1089 .1291 .0102 .1870 .2823 .0242 Wy3 -.7078 .9258 -.3592 -.3435 .4527 -.3726 ry3 -.2068 .6196 -.1603 -.1947 .1925 -.1837 .0935 ryx3 -.0602 .1804 -.0467 -.0567 .0560 -.0535 .0079

Nalaz koji ukazuje da smjer uticaja ide iz samoevaluacionog prema porodi nom sistemu predstavlja najsporniji nalaz istra ivanja i zaslu uje da mu se obrati vi e pa nje. Odmah se name e pitanje nije li mo da ne to u samoj metodologiji dovelo do ovakvog nalaza? Iako je prema nalazima Marsha i saradnika (1985, 1990) te McGuirea (1982), evaluacija od strane roditelja sastavni dio koncepta o sebi, name e se pomisao da evaluacija od strane raoditelja pripada skupu porodi nih varijabli na ta i ukazuju rezultati dobijeni na enskom uzorku. Odmah zatim, i ne manje jasno, otvara se pitanje, ako je to tako, za to isti slu aj nemamo i kod mu karaca. Jedan od mogu ih razloga za to mo emo na i u injenici da je istra ivanje vr eno u patrijarhalnoj sredini, u kojoj je ensko dijete generalno ni e vrednovano. Prihvatanje takvog stava i njegova inkorporacija u op tu strukturu samopoimanja negativno bi se odrazila na op te samopo tovanje. U funkciji odr anja generalnog samopo tovanja informacije koje naru avaju generalno pozitivnu samoevaluaciju imaju tendenciju da se izoluju i odvoje u zasebnu cjelinu. Diferencijacijom evaluacije od strane roditelja, od ostatka samoevaluativnog sistema, omogu ava se da se samopo tovanje "gradi" na nekim drugim elementima, ime se osoba titi od negativnog uticaja sredine. Ovakva potreba ne postoji kod mu ke djece, jer je pripadnost mu kom polu u takvim sredinama sama po
167

sebi pozitivna injenica pa inkorporacija pozitivnog vrednovanja od strane sredine u sopstveni samoevaluacijski sistem poma e pove anju samopo tovanja. Ovakva interpretacija ima, me utim, jake empirijske kontraargumente. Naime, ve vi e puta spominjani nalazi McGuire pokazuju da djevojke, e e nego mladi i, u svoje samoopise uvr tavaju odnose s tzv. zna ajnim drugima, pri emu su mnogo vi e orijentisani na u u porodicu i roditelje, dok su kod mladi a vi e prisutna vi enja vr njaka i odnosi s njima, te apstraktni aspekti socijalnih odnosa i ljudi kao op ta kategorija (npr. ljudsko bi e i sl). Nadalje, veze ostalih aspekata koncepta o sebi i evaluacije od strane roditelja su relativno sna ne. ini se, zato, da nalazi koji ukazuju na neo ekivan pravac uticaja imaju prije neke su tinske nego metodolo ke izvore. Ranije smo vidjeli da djevojke na druk iji na in nego mladi i opa aju odnose s roditeljima. One su orjentisane na roditeljsku osobu kao cjelinu a ne na specifi ne postupke. Nadalje, one ne odvajaju ulogu od emocionalnog odnosa, pri emu su za globalni stav o majci ne to relevantniji emocionalni, a prema ocu funkcionalni aspekti interakcije. Djevojke izgleda procjenjuju odnos sa svakim od roditelja na osnovu toga kakav stav doti ni roditelj ima o njima. Kako smo ve ranije vidjeli, mehanizmi funkcionisanja samoevaluativnog sistema odre uju na in na koji emo opa ati odnose s drugim ljudima i druge ljude uo te. Dakle, mo e se o ekivati da e postupci koji odra avaju pozitivan stav roditelja rezultirati i pozitivnim do ivljajem odnosa i obrnuto, sve u funkciji odr anja globalnog samopo tovanja. Ovakva interpretacija ostavlja otvorenim dva pitanja: prvo, za to to isto ne vrijedi i za mu karce i, drugo, da li navedeni smjer uticaja va i za sve razvojne periode? Odgovor na prvo pitanje mogu e je na i u relativnoj va nosti koju za mu karce i ene imaju porodi ni odnosi. Naime, op teprihva ena je injenica da su ene znatno vi e vezane za porodicu i da izvore svog samopo tovanja e e nalaze u porodici nego u vanjskim faktorima (Prescott, 1978; Willson i Willson, 1976; Bledsoe, 1973). Zbog toga su odnosi s roditeljima kod djevojaka sna no inkorporirani u koncept o sebi, a va nost koju za njih imaju predstavlja faktor koji poja ava njihov uticaj na generalno samopo tovanje. Kod mladi a su odnosi u porodici manje va ni pa je samim tim i njihova va nost za globalno samopo tovanje manja. U
168

ovoj injenici mo emo na i razlog za to su veze izme u opa anja porodi nih odnosa i samoevaluacije kod djevojaka ja e nego kod mladi a. O tome da li je samoopa anje va nije za opa anje odnosa s roditeljima ili je obrnuto, ne mo emo govoriti ako u obzir ne uzmemo razvojni period o kome govorimao. Ako se i mo emo slo iti da je u adolescentskom periodu to kako vidimo sebe va nije za evaluaciju odnosa s roditeljima, vrlo te ko ovakvu konstataciju mo emo prihvatiti kada je rije o djeci, pogotovo o djeci u ranim razvojnim fazama. Mehanizam "Socijalnog ogledala" po kome roditelji slu e kao indikator ispravnosti ili neispravnosti dje jeg pona anja, najvjerovatnije je dominantniji u ranom razvojnom periodu. Konkretnim ili simboli kim potkrepljivanjem jednog ili ka njavanjem drugog pona anja, davanjem informacija o tome da li je dijete voljeno ili nevoljeno, vrijedno ili bezvrijedno, dobro ili lo e, roditelji najvjerovatnije uti u na stvaranje primarne slike koju dijete ima o sebi. Ova slika, zatim, postaje osnova za vrednovanje roditeljskog pona anja i tako u krug. S jedne strane, ovim se nalazima, kada je rije o odnosu samopoimanja i porodi nih varijabli, ali ne samo njih, dovodi u pitanje opravdanost definisanja jedne grupe varijabli kao zavisnih a druge kao nezavisnih. S druge strane, ovakav odnos promatranih varijabli daje mjesta optimizmu u p ogledu terapijskog tretmana porodi nih problema.
Drugi kanoni ki par defini u funkcionalni aspekti interakcije (kontrola i ka njavanje), s jedne (Tabela 28) i generalizovana nekompetentnost te pozitivna evaluacija od vr njaka, s druge strane (Tabela 29).

Vjerovatno se radi o mehanizmu koji je po funkciji sli an konpenzatornom mehanizmu identifikovanom na mu kom uzorku, ali koji je po sadr aju razli it. Za razliku od mladi a kod kojih strogost i nesistemati nost u vaspitanju rezultira uklapanjem u mu ki stereotip (spretnost, snaga, dominantnost) kojim se pokriva osje aj globalne nekompetentnosti, kod djevojaka se osje aj globalne nekompetentnosti pokriva uklapanjaem u enski stereotip koga, u prvom redu, karakterizira socijabilnost. Ovo je i razumljivao, s obzirom na nalaze Prescotta (1978) po kojima djevojke nalaze oslonac za samopo tovanje u socijalnoj
169

adekvatnosti, a mu karci na razli ite na ine: kroz direktnu polnu ekspresiju, nezavisnost i autonomiju, kompetenciju u razli itim oblastima, kao to su sport, intelektualne aktivnosti, liderstvo i odgovornost prema zadacima. Ove razlike nisu toliko vezane za pol koliko za prihvatanje polne uloge. Pritom su potpuno u skladu s polnim stereotipima (Broverman et. al. 1972), a poklapaju se i s relativnom va no u pojedinih osobina za pripadnike razli itih polova (Douvan i Andelson, 1966). Prisjetimo se injenice da identifikacijski procesi s vr njacima postaju alternativa roditeljskom uticaju. Rosenberg (1979) primje uje da se, za razliku od ranog djetinjstva kada su roditeljske procjene od presudne va nosti za samoevaluciju, u adolescenciji pove ava uticaj vr njaka. Naime, ini se da socijalne relacije predstavljaju protivte u negativnim uticajima vrste kontrole i nesistematskog ka njavanja na globalno samopo tovanje. Prijateljice vjerovatno po inju zauzimati sve va niju poziciju u ivotu djevojke. One postaju izvor prihvatanja i samopo tovanja (La Gaipa, 1979 prema Rawlins i Holl, 1988). Prema tome, dobijeni nalazi idu u prilog onih autora koji zastupaju tezu o suprotstavljenosti uloga roditelja i vr njaka. ini se da jako roditeljsko uplitanje u ivot adolescenta, postavljanje vrstih i, iz pozicije adolescenta, neprimjerenih zabrana i ka njavanje bez jasnog definisanja razloga dovode do stvaranja osje aja nesigurnosti. Nejasno e koje proizilaze iz takvog pona anja dovode do toga da se adolescent pla i bilo ta da preduzme bez jasne direkcije roditelja. S druge strane, jaka ograni enja osuje uju ostvarenje novonastalih potreba. I bez toga, asimetri ne relacije, u situaciji kada dijete po inje sebe do ivljavati kao odrasloga nepovoljno uti u na globalno samopo tovanje. U funkciji za tite globalnog samopo tovanja najvjerovatnije dolazi do tra enja upori ta me u vr njacima. Ovo tra enje upori ta, kako to navodi Youniss (Youniss, 1980 prema Hunter i Youniss, 1982), o ituje se u te nji stvaranja recipro nih odnosa koji se zasnivaju na razumijevanju, empatiji, povjerenju, lojalnosti i moralitetu koji predstavljaju protivte u formalno definisanim odnosima izme u roditelja i djece. Svakodnevna iskustva u igri i odnosima s vr njacima djeluju, dakle, korektivno u odnosu na roditeljsko pona anje. Simetri ne relacije, generalno gledano, pogoduju ja anju samopo tovanja. Sve u svemu, ima osnova za zaklju ak da drugi kanoni ki par predstavlja mehanizam socijalne kompenzacije negativnih u inaka
170

nesistematskog ka njavanja i vrste kontrole na globalno samopo tovanje. Rezultati se mogu promatrati u dvije ravni. S jedne strane, mo e se pretpostaviti da vrsta kontrola dovodi do uklapanja u enski stereotip (femininost). S druge strane, mogu e je da se u odnosima s vr njacima tra e izvori samopo tovanja koji e biti protivte a asimetri nosti prisutnoj u odnosima s roditeljima. Za interpretaciju tre eg para dostupno nam je veoma malo elemenata. Prakti ki, obe kanoni ke komponente koje ine ovaj par definisane su samo sa po jednom varijablom, to e re i da se radi o unikvitetnim faktorima, pa interpretacija ovog kanoni kog para vi e li i na gatanje, nego na nau ni rad. Ipak, budu i da nam na raspolaganju stoji niz dodatnih informacija, o prirodi tog faktora treba re i nekoliko rije i. Prvo to se mo e uo iti (Tabela 28) jest to da konstelacija varijabli, umnogome, podsje a na prvi kanoni ki par na mu kom uzorku (Tabela 26). Odnosi s ocem, koje karakterizira bliskost i me usobno povjerenje, uz izra enu kontrolu, povezani s visokim vrednovanjem vlastitih fiz kih sposobnosti i lo om procjenom vanjskog izgleda ukazuju na "poreme aj" u definisanju polnih uloga, odnosno na mu ki tip socijalizacije kod djevojaka. Naime, struktura tre e kanoni ke komponente unutar samoevaluativnog sistema tipi no je mu ka, tj. ukazuje na visoko vrednovanje vlastite fizi ke snage i sposobnosti koje imaju zna ajno mjesto u mu kom samoevaluativnom sistemu. Dodamo li tome blage indikacije koje ukazuju na nepovoljno vrednovanje polne privla nosti koja zauzima visoko mjesto u tipi no enskom sistemu vrijednosti, s izvjesnom dozom sigurnosti mo emo zaklju iti o izra enoj maskulinosti djevojaka koje su opisane na ovom faktoru. Iz rezultata proizilazi da je maskulinost kod djevojaka najvjerovatnije povezana s identifikacijom s ocem. Pozitivne emocije prema ocu predstavljaju dobar osnov za identifikaciju te ,ako su jo popra ene vrstom disciplinom, najvjerovatnije dovode do usvajanja mu kog sistema vrijednosti. Ako se, u svjetlu ovih nalaza, osvrnemo na, ve vi e puta spominjani, rad Searsa (1970) koji je utvrdio da je maskulina orijentacija, bez obzira na pol, povezana s globalno boljom samoevaluacijom, mo emo re i da je to ta no, samo ako imamo o vidu one aspekte samoprocjene koji zauzimaju visoko mjesto u mu kom sistemu vrijednosti (fizi ka snaga, spretnost), ali je potpuno
171

neta no ako imamo u vidu one aspekte samoevaluacije koji su va ni u tipi no enskom sistemu vrijednosti (ljepota, socijabilnost). Ovaj nalaz je jo jedna potvrda opravdanosti tretiranja koncepta o sebi kao slo enog i multidimenzionalnog sistema. Relativno slaba kanoni ka korelacija, kao i slaba reprezentativnost faktora unutar oba skupa varijabli, upu uje na mogu e vanjske izvore uticaja koje bi trebalo tra iti u faktorima, kao to su: a) izostanak polne identifikacije koji je posljedica stvarnog izgleda djevojke; b) otpor prihvatanju enskog sistema vrijednosti koji se javlja kod ena koje naj e e poti u iz vi e socijalne klase; c) slaba podjela polnih uloga unutar same porodice koja je izra enija u porodicama vi e klase u kojoj je majka zaposlena pa nema jasne podjele mu kih i enskih poslova; d) tendencija oca koji nema mu ko dijete da izabere jedno od enske djece i odgaja ga kao mu ko, to je u nekim zaostalim 64 krajevima jo i danas prisutno . Sve ovo je vi e u sferi naga anja, budu i da nam nedostaju dodatni podaci koji su neophodni za ispravnu identifikaciju razloga. Zbog toga je izlo ene hipoteze potrebno, a ini se i mogu e, provjeriti. Na osnovu rezultata dobijenih na enskom uzorku mo emo re i slijede e: a) Postoje jasne indicije da su enski samoevaluativni sistem i opa anje porodi nih odnosa daleko integrisaniji nego kada je rije o mladi ima, tj. daleko je te e napraviti jasnu granicu izme u varijabli porodi nog i varijabli samoevaluativnog

64

Ovaj fenomen je dobro prikazan u filmu "Vird`ina" Sr ana Karanovi}a.

172

b)

c)

d)

sistema, ime su na drugi na in potvr eni nalazi Mc Guireovih (McGuire i McGuire, 1982). Pokazalo se, nadalje, da djevojke roditeljsko pona anje, u najve oj mjeri, procjenjuju na osnovu toga da li ono odra ava pozitivno ili negativno vrednovanje njihovih kvaliteta, pri emu se pona anje koje je indikator pozitivne evaluacije pozitivno vrednuje, dok se pona anje koje je indikator negativne evaluacije vrednuje negativno. Ovaj nalaz potvr uje na po etku knjige iznijete hipoteze po kojima je opa anje pona anja drugih, u najve oj mjeri, posljedica na ina funkcionisanja samoevaluativnog sistema. U konkretnom slu aju, radi se o posljedicama djelovanja mehanizma maksimizacije samopo tovanja. Drugi mehanizam na kome se zasnivaju veze izme u opa anja porodi nih odnosa i samoevaluativnog sistema mo e se shvatiti kao pokazatelj faktora porodi nih odnosa koji djeluju na uklapanje u enski polni stereotip (femininost). Istovremeno, mo e da se shvati i kao mehanizam pomo u koga se negativno djelovanje asimetri nih relacija s roditeljima (koje se, u principu, do ivljavaju kao indikatori lo eg mi ljenja roditelja) na globalno samopo tovanje kompenzuje kroz odnose sa vr njacima. Pozitivna evaluacija od strane vr njaka predstavlja, dakle, protivte u "negativnoj evaluaciji od strane roditelja". Tre i mehanizam najvjerovatnije otkriva etiologiju nastanka maskuline orijentacije djevojaka. Identifikacija s ocem popra ena vrstom disciplinom izgleda predstavlja osnov maskulinosti. Kako je ve a maskulinost, bez obzira na pol, prema nalazima Searsa povezana s generalno povoljnijom slikom o sebi, i ovaj mehanizam se mo e shvatiti kao specifi na manifestacija tendencije sistema da maksimizira globalno samopo tovanje. Ipak, valja naglasiti da se radi o mehanizmu koji podsti e povoljnije samovrednovanje na onim dimenzijama koje su tipi no mu ke, dok na samovrednovanje na dimenzijama koje su tipi no enske ima negativne u inke.
173

(4)

O razlikama izme u mladi a i djevojaka na drugi na in

Na kraju ovog poglavlja valja re i da je na in interpretacije dobijenih rezultata umnogome uslovljen ograni enjima upotrijebljene metode za obradu rezultata. Iako na osnovu rezultata kanoni ke analize dobijamo niz podataka korisnih za razumijevanje veza izme u promatranih varijabli, ova metoda postavlja pred istra iva a niz ograni enja. Prvi problem, na koji smo ve ranije ukazali proizilazi iz na ina odre ivanja pripadnosti pojedinih varijabli nekom od skupova varijabli koji je aprioran i zbog toga esto arbitraran. Drugi problem je, tako e, vezan uz definisanje skupova varijabli, a odnosi se na to da uvijek defini emo dva skupa, iako je esto nu no definisati vi e takvih skupova. Ovo dodatno komplikuje situaciju vezanu uz prvo ograni enje. Mada je preliminarnim analizama mogu e izbje i arbitrarnost u definisanju skupova varijabli, zbog injenice da je pozicija nekih varijabli takva da pripadaju i jednom i drugom skupu odnosno predstavljaju neke mediacione mehanizme preko kojih se ostvaruju veze me u varijablama, pojavljuje se potreba da se takve varijable defini u kao zaseban skup. Slijede i problem vezan je za utvr ivanje dimenzija, pri emu se kanoni ke komponente ekstrahuju u parovima, tako da je minimalan broj dimenzija neophodan za obja njenje varijanse jednog skupa determinisan minimalnim brojem dimenzija neophodnih za obja njenje varijanse drugog skupa. Tre i problem, koji se javlja u vezi s upotrijebljenom metodom, nalazimo u injenici da ovaj postupak ne daje najparsimoni niju sliku odnosa me u skupovima varijabli. Naime, uslov pod kojim se ekstrahuju kanoni ki faktori (uslov maksimalne korelacije) ini besmislenim rotaciju kanoni kih komponenata pa matrice kanoni ke strukture ne zadovoljavaju uslove jednostavne strukture (Thurstone). Imaju i sve ovo u vidu, a da bismo upotpunili sliku koju smo dobili kanoni kom korelacionom analizom, izvr ili smo faktorsku analizu prethodno opisanih varijabli. Primjenjen je postupak analize glavnih komponenata. Faktori su ekstrahovani po GuttmanKeiserovom kriteriju. Na tako dobijenoj faktorskoj matrici izvr ena je oblimin rotacija.
174

U tabelama koje slijede prikazane su nerotirane faktorske matrice i matrice sklopa - posebno za enski, posebno za mu ki uzorak. Budu i da su komponente ekstrahovane po druk ijem kriterijumu, logi no je da se polo aj varijabli na njima ne poklapa u potpunosti s onim koji je dobijen kada je primjenjena kvazikanoni ka korelaciona analiza. Me utim, neke tendencije koje su bile uo ljive na osnovu rezultata kanoni ke analize uo avaju se i nakon faktorske analize. Ovoaj prikaz je u funkciji dokumentovanja pretpostavki iznesenih u prethodnom tekstu, pa pri interpretaciji faktorske strukture ne emo ulaziti u detalje, ve emo se koncentrisati na upore ivanje rezultata dobijenih na mu kom i enskom uzorku.

175

Kako je vidljivo iz tabela koje slijede i na mu kom i na enskom uzorku ekstrahovana su po tri faktora. Razlike se, me utim, mogu uo iti, s obzirom na: 1. komunalitet i koli inu varijanse koju obja njava prva glavna komponenta (Tabela 30 i Tabela 33); 2. korelaciju me u faktorima (Tabela 32 i Tabela 35 ); 3. polo aj varijabli u odnosu na faktore (Tabela 31 i Tabela 34)

Tabela 30: Porodi ni odnosi i samoevaluacija - nerotirana matrica strukture
mladi i *INTIMNOST-OTAC *INTIMNOST-MAJKA KA NJAVANJE-OTAC KA NJAVANJE-MAJKA KONTROLA-OTAC KONTROLA-MAJKA ZADOVOLJSTVO POROD. GEN. NEKOMPETENTNOST POLNA PRIVLA NOST FIZI KE SPOSOBNOSTI INTELEKTUAL. SPOSOBNOSTI EVALUACIJA-RODITELJI EVALUACIJA-VR[NJACI Eigen vrijednost % varijanse Faktor1 .53505 .42734 .44236 .49799 .58178 .57524 -.66932 .57747 -.51685 -.39874 -.59387 -.57653 -.50185 3.72646 28.7 Faktor2 -.00290 .07916 .61616 .70572 .55290 .56003 .24145 .04952 .63453 .57998 .44458 .24665 .40181 2.72300 20.9 Faktor3 .63339 .73470 -.24783 -.12585 -.15196 -.03772 -.29463 -.30623 .13990 .16404 .28842 .00469 .15765 1.37787 10.6 komun. .68748 .72867 .63676 .76187 .66726 .64597 .59310 .42970 .68933 .52228 .63352 .39325 .43815 60.2

176

Tabela 31: Porodi ni odnosi i samoevaluacija - matrica sklopa (OBLIMIN)
mladi i POLNA PRIVLA NOST INTELEKTUAL. SPOSOBNOSTI FIZI KE SPOSOBNOSTI EVALUACIJA-VR[NJACI EVALUACIJA-RODITELJI KA NJAVANJE-MAJKA KA NJAVANJE-OTAC KONTROLA-OTAC KONTROLA-MAJKA GEN. NEKOMPETENTNOST *INTIMNOST-MAJKA *INTIMNOST-OTAC ZADOVOLJSTV POR. Faktor1 -.82208 -.79933 -.72203 -.65679 -.52731 .86626 .81377 .80116 .75904 .46422 .86988 .80692 -.51904 Faktor2 Faktor3

.44927 -.45139

Tabela 32: Korelacije me u faktorima
mladi i Faktor1 Faktor2 Faktor3 Faktor1 1.00000 .09896 .21666 Faktor2 1.00000 .20225 Faktor3 1.00000

Tabela 33: Porodi ni odnosi i samoevaluacija - nerotirana matrica strukture
djevojke INTIMNOST-OTAC INTIMNOST-MAJKA KA NJAVANJE-OTAC KA NJAVANJE-MAJKA KONTROLA-OTAC KONTROLA-MAJKA ZADOVOLJSTVO POROD. GEN. NEKOMPETENTNOST POLNA PRIVLA NOST FIZI KE SPOSOBNOSTI IINTELEKTUAL. SPOSOBNOSTI EVALUACIJA-RODITELJI EVALUACIJA-VR[NJACI Eigen vrijednost % varijanse Faktor1 .68775 .70576 .71073 .70505 .69387 .61200 -.75781 .61926 -.48198 -.32941 -.40112 -.70471 -.39618 4.94240 38.0 Faktor2 .10506 -.04386 .33249 .34420 .41422 .30169 -.00954 -.01899 .55070 .42421 .65781 .11998 .59122 1.78491 13.7 Faktor3 -.44485 .19978 -.19583 .35649 -.22078 .49991 .31011 .31334 -.04696 .40268 -.19473 .11791 -.14133 1.13240 8.7 komun. .68193 .53993 .65404 .74265 .70178 .71547 .67054 .48203 .53778 .45062 .63154 .52492 .52648 60.5

177

Tabela 34: Porodi ni odnosi i samoevaluacija-matrica sklopa (OBLIMIN)
djevojke *INTIMNOST-OTAC KONTROLA-OTAC ZADOVOLJSTV POR. KA NJAVANJE-OTAC EVALUACIJA-RODITELJI FIZI KE SPOSOBNOSTI INTELEKTUAL. SPOSOBNOSTI EVALUACIJA-VR[NJACI POLNA PRIVLA NOST KONTROLA-MAJKA KA NJAVANJE-MAJKA GEN. NEKOMPETENTNOST *INTIMNOST-MAJKA Faktor1 .85507 .76025 -.75119 .72328 -.50883 -.42601 Faktor2 Faktor3

.30452 .39145 .81815 .73658 .69667 -.30985 -.32719

.39630

.82206 .74718 .52997 .45289

Tabela 35: Korelacije me u faktorima
djevojke Faktor1 Faktor2 Faktor3 Faktor1 1.00000 -.31954 .35186 Faktor2 1.00000 -.09318 Faktor3 1.00000

U najkra em, rezultati potvr uju nalaz da su opa anje porodi nih odnosa i samoopa anje kod djevojaka ne to vr e integrisani. Prvi predmet mjerenja obja njava vi e varijanse, projekcije varijabli na prvu glavnu komponentu, kao i komunaliteti analiziranih varijabli su ve i. U prilog hipoteze o ve oj integraciji idu i korelacije me u faktorima koje su, na enskom uzorku, ne to vi e. Kada je rije o faktorskoj strukturi, na oba uzorka se jasno izdvaja jedan faktor samopoimanja i po dva faktora porodi nih odnosa. Iako se i na faktoru samopoimanja mogu uo iti izvjesne razlike u zna aju pojedinih varijabli za njegovo definisanje, njegovo zna enje je, u su tini, isto za oba uzorka - radi se o generalnom faktoru samopoimanja. To to su kod mladi a i kod djevojaka pojedine varijable razli ito va ne razumljivo je samo po sebi, me utim, raspolo ivi pokazatelji nisu dovoljni da bismo mogli ozbiljnije razmatrati te razlike. Faktori porodi nih odnosa odslikavaju ranije uo ene polne razlike u strukturi opa anja porodi nih odnosa. Mo emo uo iti da se,
178

kao i u prethodno opisanom istra ivanju, kod mu karaca jasno izdvajaju funkcionalni i emocionalni, odnosno simetri ni i asimetri ni aspekti interakcije, dok su kod djevojaka varijable grupisane u zavisnosti od toga o kom roditelju je rije . Po specifi nosti svog polo aja, u strukturi opa anja porodi nih odnosa i samoopa anja isti u se varijable globalnog zadovoljstva porodicom i globalne nekompetentnosti. Za razliku od ostalih, ove varijable se na mu kom uzorku projektuju i na faktore porodi nih odnosa i samopimanja. Ovo mo e biti argument u prilog iznesenoj tezi da se radi o varijablama preko kojih se uspostavljaju veze izme u porodi ne interakcije i samopimanja. Jasno se potvr uje da je globalna nekompetentnost vr e inkorporirana u prostor porodi nih odnosa nego u samoevaluativni sistem. To je jo jedan dokaz u prilog tezi da porijeklo nau ene bespomo nosti treba tra iti u sferi porodi nih odnosa i to posebno sistemati nosti ka njavanja. Imaju i u vidu injenicu da je globalna nekompetentnost sna no povezana sa globalnim samopo tovanjem te da je samoevaluativni sistem visoko integrisan, mo e se pretpostaviti da se ovo nepovoljno odra ava i na ostale aspekte samoprocjene. Sli nu poziciju ima i globalno zadovoljstvo porodicom. Ono svoje ishodi te, prvenstveno ima u emocionalnim aspektima porodi ne interakcije, ali je, s druge strane, povezano s globalnim zadovoljstvom ivotom, koje je opet u uskoj vezi s globalnim samopo tovanjem. Najvjerovatnije je da povjerenje u odnosima s roditeljima rezultira osje ajem sigurnosti i globalnog zadovoljstva to se pozitivno odra ava na samoprocjenu. Emocionalni aspekt odnosa je, po svemu sude i, vr e vezan za samopoimanje (Tabela 32). Kod djevojaka je struktura znatno manje ista. Zadovoljstvo porodicom je gotovo u potpunosti locirano u podru je odnosa s ocem, dok se evaluacija od strane roditelja raspore uje na faktor odnosa s ocem i generalni faktor samopimanja. Procjena fizi kih sposobnosti je gotovo podjednako raspore ena na sva tri faktora. Globalna nekompetentnost je locirana u podru je odnosa s majkom i, u znatno manjoj mjeri, podru je samopimanja. Opa ena intimnost s majkom se, jednim svojim zna ajnim dijelom, projektuje na generalni faktor samopimanja. Opa anje odnosa s ocem se, u najve oj mjeri, bazira na emocionalnim, dok se opa anje odnosa s majkom bazira na funkcionalnim aspektima interakcije. Odnos s ocem je, kako pokazuju

179

korelacije me u faktorima, daleko relevantniji za samoprocjenu, nego to je odnos s majkom. Imaju i u vidu ove, kao i rezultate kanoni ke analize, mo emo zaklju iti: a) da je samoevaluativni sistem visoko integrisan, a ta se integracija o ituje u generalnom faktoru samopoimanja. Globalno samopoimanje predstavlja integraciju samoprocjena unutar razli itih aspekata samoevaluativnog sistema. Ono je zana ajno povezano s porodi nim odnosima, ali je o ito da nije jednostavna rezultanta opa anja porodi nih odnosa. Isti interakcijski sklopovi razli ito se odra avaju na globalno samovrednovanje, zahvaljuju i tome to se su na razli i tim nivoima integracije i u razli itim oblastima samovrednovanja veze ostvaruju na drugi na in. Pritom su posebno interesantne polne razlike. Kod djevojaka, smjer uticaja, izgleda, ide od vi eg nivoa integracije prema ni im nivoima, dok je kod mladi a obrnuto; b) I kod mladi a i kod djevojaka odnosi sa roditeljima, koji se percipiraju kao bliski, koji su bazirani na me usobnom povjerenju i jednakosti, u principu, se odra avaju pozitivno na globalno samovrednovanje. Funkcionalni aspekti odnosa (jaka kontrola, neprimjereno ka njavanje) se, nasuprot tome, generalno negativno odra avaju na globalno samovrednovanje, ali potpoma u uklapanje u polne stereotipe, to vodi do povoljnijeg samovrednovanja u onim osobinama koje su stereotipno mu ke, odnosno stereotipno enske; c) Budu i da je struktura opa anja porodi nih odnosa kod mladi a i kod djevojaka razli ita, logi no je pretpostaviti
180

da postoje specifi nosti u odnosu na globalni princip. Kod mladi a se veze s globalnim samopoimanjem primarno baziraju na emocionalnom aspektu odnosa, dok se kod djevojaka baziraju na odnosu s ocem. Dodu e, i globalni stav o ocu se kod djevojaka, prvenstveno, zasniva na emocionalnim aspektima odnosa. d) Tri varijable: globalno zadovoljstvo porodicom, globalna nekompetentnost i evaluacija od strane roditelja imaju specifi nu poziciju po tome to se ne mo e jasno odrediti njihova pripadnost nekom od promatranih skupova varijabli. Te se tri varijable od ostalih razlikuju po nivou generalnosti i sve su na ovaj ili onaj na in povezane s generalnim samopo tovanjem. e) Procjena fizi ke snage i spretnosti mo e se shvatiti kao indikator maskulinosti, pri emu se, na enskom uzorku, jasno vide njena tri izvora - odnosi s ocem, odnosi s majkom i samopimanje. Kao to se moglo o ekivati, uticaji odnosa s majkom i ocem suprotni su po smjeru.

181

IV.

ZAKLJU

CI

a.

Op te pretpostavke o prirodi razvoja ljudske jedinke

U ovom radu ovjek je shva en istovremeno kao biolo ko, socijalno, i svjesno bi e. Prihva ena je teza da se razvoj ljudske jedinke odvija kroz slo enu interakciju biolo kih, socijalnih i subjektivnih faktora. Djelovanje tih faktora ima svoj odraz u svijesti koja predstavlja polje njihovog me usobnog dodira, odnosno komunikacijski kanal. Pretpostavljeno je da od najranijih stadija razvoja pona anje zavisi od interpretacije informacija koje dolaze iz organizma i okoline. Ova interpretacija zavisi od dostignutog nivoa kognitivnog razvoja, principa funkcionisanja kognitivnog sistema te prethodnog iskustva koje je strukturisano na bazi prethodna dva faktora. Nadalje, prihva eno je stanovi te da biolo ki faktori i socijalno okru enje na po etku imaju formativni karakter, ali da u kasnijim fazama razvoja ve formirane strukture (karakteristike osobe) modifikuju efekte tih faktora, tako da mo emo govoriti o povratnom djelovanju li nosti. Pored toga, pretpostavljena je funkcionalna neophodnost postojanja odre enih struktura (ili mehanizama) koje integri u informacije i iskustva to ih osoba dobija iz tijela i okoline. Posebna va nost data je strukturama koje integri u iskustva koja osoba ima o sebi. Ta iskustva nazvali smo samopoimanjem (engl. Self-Concept).

b.

Uloga samopoimanja i principi funkcionisanja

Na osnovu uvida u literaturu (Burns 1979, 1981, Epstein, Hurter, Bandura, itd.) mo e se re i da samoevaluativni s istem ima niz funkcija, va nih za funkcionisanje jedinke:

183

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7.

asimilacija informacija iz vanjskog svijeta, odr avanje unutra nje konzistentnosti kroz razli ite uloge i situacije, odr avanje optimalnog nivoa samopo tovanja, odr avanje pozitivnog bilansa o ekivanog u itka nasuprot bolu, regulacija aspiracija i o ekivanja. predikcija posljedica svog i tu eg pona anja, interpretacija posljedica svog i tu eg pona anja

Ove funkcije omogu avaju uspostavljanje koordinacije izme u fizi kog, socijalnog, biolo kog i psihi kog aspekta ljudskog bi a. One poma u ovjeku da uvede red u svijet koji u mnogome podsje a na fluid iji su elementi u stalnom haoti nom kretanju. Taj red se uspostavlja kroz razli ite kognitivne procese koji smanjuju neizvjesnost i haoti nost, to osobi olak ava snala enje u svijetu koji je okru uje. Zbog razlika u uro enim potencijalima i ivotnim okolnostima, svaka osoba je jedinstvena. Me utim, ima dosta razloga da se vjeruje da su zakonitosti i principi na osnovu kojih se formira i funkcioni e samoevaluativni sistem univerzalni. Na osnovu analogije s drugim prirodnim sistemima pretpostavljeno je da se funkcionisanje samoevaluativnog sistema bazira na tri principa:

184

1.

2.

3.

principu maksimizacije samopo tovanja koji ka e da se ovjek pona a ili interpretira svoje i tu e pona anje tako da rezultat tog pona anja ili njegova interpretacija omogu ava najpovoljniji globalni do ivljaj sebe. Ovaj princip omogu ava maksimizaciju bilansa zadovoljstva i nezadovoljstva i predstavlja vezu izme u samoevaluativnog i konativnog sistema; principu minimizacije neizvjesnosti koji ka e da osoba opa a, interpretira i pamti doga aje tako da ukupna koli ina neuskla enosti unutar sistema bude minimalna za date okolnosti. Ovaj princip predstavlja princip unutra nje organizacije sistema, a ogleda se u te nji sistema da minimizira potrebu za vlastitom promjenom i maksimizira osje aj sigurnosti (izvjesnosti); principu maksimizacije uskla enosti s realno u koji ka e da e osoba opa ati i interpretirati vlastito pona anje tako da razlika izme u stvarnog i opa enog bude minimalna za date okolnosti. Ovaj princip predstavlja vezu samoevaluativnog sistema s vanjskim svijetom. Njegova uloga je kontrolna i adaptivna, a zasniva se na efektima vlastitog (a i tu eg) pona anja i reakcija koje na to 65 pona anje ima socijalno okru enje .

Pona anje, u naj irem smislu, je posljedica simultanog djelovanja sva tri principa. U idealnom slu aju sva tri principa djeluju uskla eno i nemogu e ih je razlu iti jedan od drugoga. Diskriminacija postaje mogu a tek onda kada neka informacija naru ava samopo tovanje ili unutra nju uskla enost sistema. U tom slu aju princip maksimizacije uskla enosti s realno u se napu ta na ra un preostala dva, naj e e principa maksimizacije samopo tovanja. Princip maksimizacije samopo tovanja i princip maksimizacije unutra nje konzistencije mogu e je razlu iti tek na primjeru

65

Instrumentalno uslovljavanje.
185

depresivnih osoba gdje se pokazuje primat principa maksimizacije unutra nje konzistencije. U ovom radu smo poku ali rasvijetliti me uodnos biolo kih, makrosocijalnih i mikrosocijalnih faktora, i samoevaluativnog sistema. Adolescencija je, u tom smislu, veoma interesantan period budu i da su formativni procesi daleko odmakli, ali jo nisu zavr eni66. U isto vrijeme, ona predstavlja period krupnih promjena na biolo kom socijalnom i intelektualnom planu. U tu svrhu provedeno je vi e istra ivanja.

c.

Biolo ki faktori

Uticaj biolo kih faktora analiziran je kroz odnos polne zrelosti, porodi nih odnosa i samopoimanja. Imaju i u vidu nalaze stranih autora, koji su pokazali da je rana polna zrelost djevoj ica povezana s ni im globalnim samopo tovanjem, a i zbo g injenice da je ove promjene lak e operacionalno definisati, naro itu pa nju smo obratili uticaju biolo kih promjena na samoevaluaciju djevoj ica. Rezultati na ih istra ivanja pokazuju da se biolo ke promjene uglavnom posredno, preko promjena u porodi noj interakciji, ili, vjerovatnije, preko promjena o ekivanja vezanih za porodi nu interakciju, odra avaju na samoevaluaciju. Pokazalo se da se polna zrelost, u prvih est mjeseci nakon dobijanja prve menstruacije, pozitivno odra ava na samopo tovanje, ali kasnije, tokom perioda od oko godinu dana, dolazi do njegovog postepenog opadanja. Pokazalo se da je klju ni faktor, koji odre uje efekte polne zrelosti na samopo tovanje djevojaka, percepcija maj ine kontrole (korelacija izme u trajanja polne zrelosti i kontrole majke iznosi .75). Mogu e je pretpostaviti da majka, zbog straha od ne eljene trudno e, stvarno pove ava kontrolu. Ipak je vjerovatnije, da se kontrola, u odnosu na raniji period, ne pove ava stvarno, ve se, u skladu sa polnom zrelo u, mijenjaju o ekivanja adolescenta, pa se isti stepen kontrole do ivljava kao neprimjeren dostignutom razvoju. Roditelji su izgleda skloniji da svoje pona anje podese hronolo koj dobi nego stvarnoj fizi koj zrelosti adolescenta, pri emu do izra aja dolaze njihove implicitne teorije razvoja. Ovakva interpretacija nalaza

66

Po na{em mi{ljenju razvoj se nikad ne zavr{ava, ~ovjek se neprestano mijenja, ali u sitnim koracima.
186

po iva ne pretpostavci da je interpretacija realiteta va nija za pona anje nego sam realitet.

d.

Socijalni faktori (1) Socijalni status i porodi ni odnosi

Pretpostavili smo, tako e, da i socijalni faktori modifikuju pona anje roditelja koje je vezano za polnu zrelost. Naime, poznato je da roditelji vi eg obrazovanja i boljeg socijalnog statusa imaju liberalniji stav prema seksualnim slobodama. Na i rezultati pokazuju da je vi i socijalni status povezan sa fleksibilnijim odnosom prema polnim ulogama. Roditelji vi eg socijalnog statusa su izgleda, permisivniji, a ka njavanje djece je sistemati nije i primjerenije u injenom prijestupu. Kada je rije o bliskosti s roditeljima pokazalo se (samo na mu kom uzorku) da je bliskost ve a to je mogu nost fizi kog nadzora manja, odnosno ako dijete ima vi e prostora za privatnosti i fizi ku izolaciju, to je u skladu s nalazima stranih autora. Nadalje, pokazalo se da je socijalni status zna ajniji izvor razlika u pona anju oca i majke prema enskoj nego prema mu koj djeci. Polarizacija roditeljskih uloga je, kada je rije o enskom djetetu, ve a u porodicama ni eg socijalnog statusa. Izgleda da u porodicama seoskog porijekla i ni eg obrazovnog nivoa otac vaspitanje k erke, u najve oj mjeri, prepu ta majci. Razlike u anga manu oca i majke oko vaspitanja enskog djeteta, u porodicama vi eg obrazovnog statusa i gradskog porijekla, znatno su manje.

(2)

Socijalni status i samopoimanje

Socijalni status ima svoj odraz i na samopoimanje. Generalno govore i, ni i socijalni status je povezan s globalno nepovoljnijim samovrednovanjem, posebno u sferi intelektualnih sposobnosti. ini se da adolescenti svoje intelektualne sposobnosti poistovje uju s op tim obrazovanjem i vje tinom izra avanja, u emu su, zbog kulturne deprivacije u okru enju u kome ive, djeca ni eg socijalnog statusa inferiornija. Budu i da je subjektivna ocjena vlastitih sposobnosti, ak vi e nego stvarne sposobnosti, povezana s aspiracijama i postignu em, ovakva samoprocjena vodi do
187

reprodukcije socijalnog statusa roditelja. Ovo je mogu e obja njenje krosgeneracijske reprodukcije obrazovnog statusa koju su neki na i autori utvrdili67. Pored ove globalne tendencije, koja se pokazuje u vezama izme u socijalnog statusa i samopimanja, kod mladi a ni eg socijalnog statusa uo ava se tendencija povoljnijeg samovrednovanja na onim karakteristikama koje su stereotipno mu ke. Uklapanje u macho stereotip je vjerovatno povezano sa injenicom da je fizi ki rad u porodicama ni eg socijalnog statusa osnov egzistencije, da je fizi ka snaga visoko vrednovana u sistemu po eljnih osobina (Idealno ja) i da je nerijetko jedini osnov za dokazivanje i komparaciju s vr njacima.

(3)

Struktura porodice (a) Red ro enja

Osim uticajima socijalnog statusa, u mnogim se istra ivanjima velika pa nja pridaje uticaju strukture porodice na porodi ne odnose i samopoimanje. Najve i broj istra ivanja bavio se efektima reda ro enja te uticajima potpunosti i nepotpunosti porodice. U na im istra ivanjima nisu utvr eni efekti reda ro enja na opa anje interakcije s roditeljima, kao ni na samopoimanje. Mo e se re i da red ro enja, sam po sebi, nije taj koji odre uje psiholo ke karakteristike. Pozicija djeteta unutar porodice prije je odre ena drugim faktorima, koji u ranijim istra ivanjima nisu bili kontrolisani. Kao prvo, roditelji se, ma koliko se trudili, razli ito pona aju prema svakom djetetu. Nadalje, djeca unutar iste porodice razli ito percipiraju svoju psiholo ku poziciju i to s obzirom na to kako se roditelji prema njima pona aju, te obzirom na to kako percipiraju svoje karakteristike u pore enju s drugom djecom u porodici. Kao interveni u i faktor pojavljuje se pol djeteta, u odnosu na pol druge djece u porodici, a sve je to moderirano efektima socijalnog statusa porodice.

67

Radi se o nalazima psihologiju Filozofskog Beogradu..

Instituta fakulteta

za u
188

(b)

Nepotpunost porodice

Nepotunost porodice se u ve ini teorija tretira kao patogeni faktor razvoja. Efekti nepotpune porodice se u mnogim slu ajevima dramatiziraju, a neke teorije im pripisuju kriminogeno dejstvo. Prema na em shvatanju, potpunost odnosno nepotpunost porodice nije, sama po sebi, faktor kojem se mogu pripisati ovakva svojstva. Djeca iz nepotpunih porodica razlikuju se s obzirom na nekoliko kriterija koji odre uju njihovu psiholo ku poziciju, pri emu je naro ito va no: 1. Da li nedostaje jedan ili oba roditelja; 2. Da li su roditelji ivi; 3. U kom su periodu ostali bez roditelja; 4. Da li imaju "nadomjestak" za nedostaju eg roditelja ili roditelje ini se da je, s obzirom na psiholo ku poziciju, manje od ostalih faktora zna ajno to da li dijete ivi sa biolo kim roditeljima. Za adaptaciju djeteta na ivot bez roditelja presudno je to kako dijete vidi uzroke takve situacije i da li u blizini ima osobu koja e mu psihlo ki nadomjestiti roditelja. Nepotpunost porodice daleko lak e podnose ona djeca koja eksternalizuju uzroke, te djeca koja prona u osobu koja e im nadomjestiti nedostaju eg roditelja. U na im istra ivanjima poku ali smo da utvrdimo kako se nedostatak oca, koji je posljedica smrti, odra ava na interakciju sa preostalim roditeljem te kako se takva situacija odra ava na samopimanje.
(i) Odnosi s majkom

Kada je rije o odnosima s majkom, na i rezultati idu u prilog Weisovim hipotezama o redistribuciji uloge oca na preostale lanove. Potpunost odnosno nepotpunost porodice nije se pokazala faktorom relevantnim za do ivljaj zadovoljstva ivotom u porodici. Jedina razlika izme u potpunih porodica i porodica bez oca, s obzirom na percepciju odnosa s majkom, ispoljila se u pogledu opa anja zahtjeva. Mladi i iz nepotpunih porodica opa aju zahtjeve majke kao ve e i neprimjerenije u odnosu na mladi e iz potpunih porodica. Djevojke, me utim, zahtjeve majke opa aju kao ni e i primjerenije u odnosu na njihove vr njakinje iz potpunih porodica. Ovo se mo e pripisati injenici da se u ovakvim porodicama dio du nosti oca prenosi na mladi e,bez obzira na injenicu da oni tim du nostima ponekad nisu
189

dorasli. S druge strane, nedostatak oca se djevojkama uzima kao ote avaju a ivotna okolnost pa se, u skladu s tim, sni avaju zahtjevi koji se pred njih postavljaju.
(ii) Samopoimanje

U drugom istra ivanju poku ali smo da utvrdimo na koji se na in nepotpunost porodice, koja je posljedica smrti oca, odra ava na samopoimanje. Nasuprot o ekivanjima, rezultati su pokazali da se mladi i iz nepotpunih porodica percipiraju kao kompetentniji, efikasniji, manje usamljeni. Strah od negativne evaluacije okoline bio je kod njih manje izra en, ali su, u isto vrijeme, bili skloniji davanju socijalno po eljnih odgovora. Zbog kontraverzi koje proisti u iz ovih nalaza, istra ivanje bi u svakom slu aju trebalo ponoviti. Me utim, ako se imaju u vidu principi funkcionisanja samoevaluativnog sistema rezultati su logi ni. Nekoliko faktora pogoduje povoljnijem samovrednovanju mladi a bez oca. Kao prvo, oni ive u uslovima koji se opa aju kao nepovoljniji u odnosu na mladi e iz potpunih porodica. U takvoj situaciji jednak uspjeh ima znatno ve u relativnu te inu, pa se povoljnije odra ava na samoevaluaciju. Nadalje, kako pokazuju neka istra ivanja, djeca iz nepotpunih porodica u kojima je nedostatak oca uzrokovan smr u imaju vanjski lokus kontrole. U njihovom slu aju, eksternalizacija vjerovatno djeluje kao efikasniji me hanizam za tite globalnog samopo tovanja. Eventulani neuspjesi uvijek mogu da se opravdaju injenicom da dijete raste bez oca. Sama injenica da se u odnosu s majkom uspostavljaju ravnopravnije relacije, kao i to da se u, nepotpunim porodicama, dio odgovornosti delegira na sinove djeluje povoljno na samopo tovanje i osje aj vlastite kompetentnosti. Nadalje, u potpunim porodicama otac je naj e e izvor emocionalne podr ke, model za identifikaciju, ali i izvor ograni enja i "referenca" za komparaciju. Zbog razlike u socijalnoj mo i, adolescent pri toj komparaciji djluje kao slabiji. Ve a sloboda izbora na ina ivota i organizacije vremena, oslanjanje na vlastite snage mo e da bude izvor vi eg samopo tovanja i osje aja vlastite kompetentnosti. I na kraju, treba imati u vidu da sredina, naro ito ira porodica, dijete bez oca prihvata sa vi e uva avanja kao zrelije te sa odre enom dozom samilosti i tolerancije. U takvom odnosu sredine mo da se mo e na i i obja njenje za injenicu da mladi iz porodica bez oca imaju povoljniji stav o drugim ljudima nego mladi iz potpunih porodica.

190

Iz svega navedenog mo emo zaklju iti da struktura porodice, sama po sebi, ne predstavlja izvor razlika na psihi kom planu. Uzroke razlika povezanih sa strukturom treba tra iti u razli itoj psiholo koj poziciji unutar porodica, razlikama u odnosu sa roditeljima, te socijalnim faktorima.

e.

Interakcija roditelj-dijete

Porodi na interakcija je podru je u kome se prelamaju uticaji biolo kih, socijalnih i individualnih faktora. Zato se ini opravdanim uvjerenje da su porodi ni odnosi spona izme u ireg socijalnog okru enja i samoevaluativnog sistema. Rezultati na eg istra ivanja potvr uju ranije nalaze koji ukazuju na postojanje veza izme u opa anja porodi ne interakcije i samopoimanja. Va no je ista i injenica da su razlike izme u mladi a i djevojaka kvalitativne a ne kvantitativne, to kvantitativna poredjenja, esto prisutna u ranijim istra ivanjima, ini besmislenim. Kako je ranije re eno, samoeveluacija se odvija kroz interakciju sa okolinom. Informacije o na im vrijednostima, u najve oj m jeri, dobijamo na osnovu dva izvora: iz rezultata koji su posljedica vlastite aktivnosti i odnosa koji prema na im aktivnostima (pona anju) imaju drugi ljudi. Uticaji ovih informacija modifikovani su va no u neke osobine, koja se ispoljava u konkretnom pona anju, za globalno samopo tovanje. Sva tri elementa u su uskoj vezi sa porodi nim sistemom.

(1)

Sistemati nost potkrepljenja

Uspje nost u razli itim aktivnostima rezultira zadovoljstvom, a kumulativno - osje anjem kompetentnosti. Nasuprot tome, neuspjesi rezultiraju nezadovoljstvom i smanjenjem osje aja globalne kompetentnosti. Kako proisti e iz principa instrumentalnog uslovljavanja, oblici pona anja koji proizvode pozitivne efekte zadr avaju se, dok se oni vidovi pona anja koji imaju negativne efekte "gase". Nesistematsko potkrepljenje, tj. potkrepljenje koje se ne bazira na efektima aktivnosti ve na drugim, nesistematskim, faktorima, dovodi jedinku u stanje tzv. "nau ene bespomo nosti", koji se manifestira kao odustajanje od bilo kakve aktivnosti. Odustajanje od aktivnosti, to proisti e iz straha od kazne (averzivne stimulacije), dovodi do izostanka uspjeha, jer uspjeh nije
191

mogu e ni ostvariti bez zapo injanja aktivnosti. Dakle, dolazi do redukcije koli ine pozitivnih informacija koje su posljedica vlastite aktivnosti. To pothranjuje osje aj globalne nekompetentnosti koji zadr ava jedinku u pasivnoj poziciji, ime se zatvara za arani krug. U kontekstu porodi nih odnosa, roditeljski postupci su potkrepljiva dje jeg pona anja. Klju no pitanje, vezano uz efekte roditeljskih postupaka, jeste da li ih i na koji na in dijete povezuje sa vlastitim pona anjem. Ka njavanje koje dijete ne mo e da pove e sa vlastitim pona anjem, u su tini predstavlja nesistematsko potkrepljenje pa je logi no da ono dovodi do gubitka samoinicijativnosti, eksternalizacije uzroka uspjeha i neuspjeha, a sve to biva popra eno osje ajem globalne nekompetentnosti. Preko prethodno opisanog mehanizma, pona anje roditelja, dakle, uti e na koli inu pozitivnih informacija koje na osnovu vlastite aktivnosti dijete dobija o sebi. Dokaz u prilog ovoj tezi je injenica da je globalna nekompetentnost (koja se mo e shvatiti kao operacionalizacija konstrukta nau ene bespomo nosti), sna nije vezana za porodi ne odnose nego za ostale aspekte samopoimanja. Prema na im nalazima, globalna nekompetentnost je kod mladi a vi e uklju ena u podru je funkcionalnih aspekata interakcije, a kod djevojaka u podru je odnosa s majkom.

(2)

Emocionalna podr ka

Pored toga to roditelji uti u na koli inu pozitivnih informacija koje dijete dobija na osnovu vlastite aktivnosti , oni predstavljaju jedan od primarnih izvora informacija iz socijalne okoline. Informacije iz socijalne okoline prikupljaju se kroz socijalnu evaluaciju i komparaciju s drugim ljudima. Bliskost, povjerenje i ljubav predstavljaju osnovu za stvaranje osje aja sigurnosti i povjerenja u druge ljude. Djeca iz porodica u kojima vladaju ovakvi odnosi opa aju da ih roditelji i ira socijalna okolina pozitivno vrednuju. To, takodje, pogoduje identifikaciji i stvaranju unutra nje kontrole koja se manifestuje kao bojazan da se ne iznevjere roditeljska o ekivanja. S druge strane, asimetri ne relacije - kontrola i ka njavanje predstavljaju manifestaciju nejednake socijalne pozicije i, samim tim, ni e "vrijednosti" djeteta. Ovo je naro ito va no u adolescenciji, kada djeca imaju potrebu za uva avanjem i uspostavljanjem ravnopravnijih odnosa.

192

(3)

Polne uloge

Uticaj socijalne uloge mo e da se promatra s obzirom na va nost uloge u kontekstu ostalih socijalnih uloga te hijerarhiju po eljnosti razli itih osobina .

(a)

Presti nost uloge

U ovom istra ivanju, naro ito se ispoljila va nost polnih uloga i to s obzirom na oba ova aspekta. Pripadnost odre enoj grupi predstavlja sastavni dio "pro irenog ja" i kao takva mo e da bude izvor pozitivnog ili negativnog samovrednovanja. U sredini u kojoj je istra ivanje izvr eno pozicija mu kog djeteta je daleko vi e vrednovana nego pozicija enskog djeteta. Ako imamo u vidu princip maksimizacije samopo tovanja, logi no je da pretpostavimo da e uloga koja ima presti niji status biti lak e inkorporirana u vlastiti samoevaluativni sistem, dok e uloga ni eg presti a imati tendenciju da se modifikuje ili isklju i iz samoevaluativnog sistema. Kao manifestacija otpora prihvatanju ni e vrednovane uloge, kod djevojaka se mo e uo iti tendencija uklapanja u mu ki stereotip (maskulinosti). Ova tendencija je vezana za kvalitet odnosa s roditeljima, posebno ocem, koji su, kako smo ranije vidjeli, modifikovani socijalnim statusom. Rezultati pokazuju da je veza maskulinosti (procjena fizi ke snage i spretnosti) i odnosa sa svakim od roditelja kvalitativno sli na vezi socijalnog statusa i samopoimanja. Dobri odnosi s ocem pogoduju usvajanju maskuline orijentacije, dok bliski odnosi s majkom imaju suprotne efekte. Ovo upu uje na zaklju ak da se, kada je rije o maskulinoj orijentaciji kod djevojaka, radi o prikrivenim efektima socijalnog statusa. Kako je enska uloga presti no ni a, imaju i u vidu princip maksimizacije samopo tovanja , logi no je da, kod mladi a, nije identifikovan sli an mehanizam koji bi vodio uklapanju u enski stereotip (femininost68).
68

Da ne bi do{lo do zabune, ~italac treba da ima u vidu da maskulinost i femininost nisu dva pola iste dimenzije ve} dva kvalitativno razli~ita sklopa osobina. Dakle, manja femininost ne zna~i istovremeno i ve}i maskulinost i obrnuto. U tom kontekstu neki autori uvode pojam androgenosti koji se manifestuje kao
193

(b)

Po eljnost pojedinih svojstava

Na elno govore i, to je neka oblast samoevaluacije odredjenoj osobi va nija, to e se pozitivno ili negativno vrednovanje u toj oblasti vi e odraziti na globalno samopo tovanje. Prihvatanje polne uloge povla i za sobom razli itu po eljnost pojedinih osobina, pri emu se u mu kom sistemu preferencija visoko vrednuju fizi ka snaga i spretnost, a kod djevojaka prihvatanje od vr njaka odnosno socijabilnost. Tako na primjer, informacija o nedovoljnoj fizi koj snazi ne e imati nikakakav efekat na globalno samopo tovanje kod djevojaka koje su se uklopile u enski stereotip, ali e zato kod mladi a imati negativne posljedice. Pored toga, uklapanje u stereotip (u ovom slu aju polni) pove ava kongruenciju samoevaluativnog sistema, smanjuje neizvjesnost, a kroz to poja ava osje aj sigurnosti. Rezultati pokazuju da striktno po tovanje roditeljskih uloga i stroga disciplina dovode do uklapanja u mu ki odnosno enski stereotip, to dovodi do povoljnijeg samovrednovanja na osobinama koje su u skladu sa stereotipom.

(4)

Faktori preko kojih samopoimanje uti e na opa anje porodi nih odnosa

Opa anje odnosa s drugim ljudima i interpretacija njihovog pona anja jedna je od va nih funkcija samopoimanja. Opa anje je, s jedne strane, odre eno trenutnim raspolo enjima i stanjima, a s druge strane, principima funkcionisanja samoevaluativnog sistema. Opa anje odnosa s roditeljima je samo specijalni slu aj socijalne percepcije.

visoka maskulinost uz istovremeno visoku femininost.

194

(a)

Globalno zadovoljstvo

Zadovoljstvo odnosno nezadovoljstvo je rezultanta odre enih raspolo enja i stanja. Ono se iz jedne prenosi u druge oblasti ivota. Osje aj sigurnosti, kompetentnosti i samopo tovanja predstavljaju unutra nje izvore zadovoljstva. Vanjski izvori su vezani uz porodicu, posao (uspjeh), zdravlje, prijatelje i slobodno vrijeme (Brief i Hollenbeck, 1985). Efekti trenutnih stanja se kumuliraju te za pojedine oblasti ivota poprimaju stabilne karakteristike. Na i rezultati pokazuju de se op te zadovoljstvo porodicom kod mladi a bazira na emocionalnim aspektima interakcije s roditeljima, a kod djevojaka na opa anju odnosa s ocem. Drugi izvor predstavlja globalno ivotno zadovoljstvo koje je pod uticajem drugih, vanjskih ili unutr njih faktora, naro ito globalnog samopo tovanja. Kao posljedica visoke integracije samoevaluativnog sistema samopoimanje modifikuje do ivljaj odnosa s roditeljima i op te zadovoljstvo porodicom. Rezultati nadalje pokazuju da globalno zadovoljstvo porodicom modifikuje efekte kontrole i ka njavanja. U globalno pozitivnom porodi nom kontekstu kontrola i ka njavanje mogu imati pozitivne efekte. Iz svega navedenog mo e se izvesti zaklju ak da se op te zadovoljstvo porodicom, kroz splet me usobnih veza globalnog zadovoljstva i samopoimanja, odra ava na to kako do ivljavamo sebe, ali da se s druge strane, samopoimanje odra ava na to kako do ivllavamo porodi ne odnose.

(b)

Odbrambeni mehanizmi samoevaluativnog sistema i opa anje porodi nih odnosa

Ustrojstvo samoevaluativnog sistema je takvo da omogu ava odbranu integriteta (unutra nje kongruencije) i globalnog samopo tovanja. Odbrana samoevaluativnog sistema od negativnih uticaja informacija koje dobijamo iz socijalno g okru enja obi no uklju uje nekoliko mehanizama, me u kojima su najva niji:
195

izbjegavanje ljudi i situacija koji predstavljaju izvor negativnih informacija (bilo kroz komparaciju, bilo kroz direktnu evaluaciju), pripisivanje negativnih motiva onim ljudima koji o nama imaju negativno mi ljenje te pripisivanje uzroka njihovog uspjeha boljim uslovima ili nemoralu. Ovi mehanizmi naj e e ne funkcioni u kada su u pitanju roditelji iz najmanje dva razloga: prvo, adolescenti su prisiljeni da ive i budu u stalnoj interakciji s roditeljima i, kao drugo, postoji moralni imperativ da se vlastiti roditelji pozitivno vrednuju. Sa ovim ograni enjima samoevaluativni sistem izlazi na kraj kroz restrukturaciju ulaznih informacija i promjenu atribucije uzroka roditeljskog pona anja.
Rezultati faktorske analize pokazuju da djevojke promatraju roditelja kao osobu u cjelini, a na in na koji roditelj obavlja ulogu pripisuju njegovim li nim karakteristikama roditelja. Mladi i, pak, na in obavljana uloge lociraju izvan roditeljske osobe, vjerovatno u ire socijalno okru enje koje uloge "propisuje".

To se dvojako odra ava na veze izme u samopoimanja i opa anja porodi nih odnosa. Kod djevojaka, ini se , na in na koji se opa aju odnosi ja e je zasnovan na samopoimanju. Uo ava se sklonost da se pona anje roditelja interpretira u zavisnosti od toga da li odra ava njihovo pozitivno ili negativno mi ljenje. Ovo, prvenstveno, va i za opa anje odnosa s ocem. Uop teno govore i, podru je samopoimanja i podru je socijalne evaluacije su tje nje povezana i vr e integrisana nego to je to slu aj kod mladi a. "Socijalno ogledalo" je okosnica samoevaluacije pa je izra ena te nja za dopadanjem ljudima. U isto vrijeme, samopoimanje sna nije uti e na socijalnu percepciju. Na in na koji mladi i opa aju porodi ne odnose najvjerovatnije je u uskoj vezi sa ograni enjima djelovanja navedenih odbrambenih mehanizama. Naime, nesistematsko ka njavanje i kontrola predstavljaju izvor negativnih informacija o sebi. Da se ne radi o roditeljima negativni u inci ovih nepovoljnih informacija bili bi neutralizovani izbjegavanjem interakcije ili negativnim vrednovanjem izvora informacija. Ovo bi, me utim, bilo protivno moralnom imperativu da se vole vlastiti roditelji, a kr enje ovog imperativa negativno bi se odrazilo na globalno samopo tovanje. Zato klasi ni mehanizmi odbrane globalnog samopo tovanja nisu djelotvorni.
196

Mehanizam koji omogu ava da se zadr i i povoljno mi ljenje o sebi i povoljno mi ljenje o roditeljima jest izmje tanje odgovornosti za pona anje definisano roditeljskom ulogom izvan konkretne roditeljske osobe, najvjerovatnije u ire socijalno okru enje. Iz svega dosad navedenog proisti e da su samoopa anje i socijalno okru enje me usobno povezani na vi e na ina. Socijalno okru enje predstavlja izvor informacija o sebi i kao takvo ima formativnu ulogu u razvoju samopoimanja. Socijalni status porodice odra ava se na samopoimanje u zavisnosti od nekoliko faktora:  subjektivnog do ivljaja statusa,  va nosti socijalnog statusa u vlastitom vrijednosnom sistemu i njegove integracije u sliku o sebi odnosno "pro ireno ja",  do ivljaja vlastitog udjela u postizanju takvog statusa,  varijabiliteta razli itih statusnih obilje ja u u em socijalnom okru enju. Uop teno govore i povoljniji socijalni status je povezan sa povoljnijom slikom o sebi. Pored toga, socijalni status modifikuje pona anje roditelja prema djetetu, posebno u pogledu na ina ostvarivanja i strogosti u podjeli socijalnih uloga. Pokazalo se da roditeljski postupci prema djetetu imaju va nu ulogu u razvoju samopoimanja. Roditeljski postupci mogu se analizirati s obzirom na nekoliko elemenata, me u kojima je najva nije: a) Da li je u pona anju roditelja prisutna sistemati nost potkrepljivanja i inhibicije, odnosno da li dijete uo ava vezu izme u svog pona anja i odgovora roditelja na to pona anje i da li je potkrepljenje stalno ili povremeno? Jasno je da sistematsko i povremeno potkrepljenje imaju najpovoljnije i najdugotrajnije efekte; b) Kakvo vrednovanje djeteta proizilazi iz roditeljskih postupaka, tj. da li se nek i roditeljski postupak opa a kao pozitivno ili negativno mi ljenje, odnosno kao ispoljavanje pozitivnih ili negativnih emocija ?
197

c)

d)

Ispoljavanje pozitivnih emocija i pozitivnog vrednovanja ima povoljne u inke na samopoimanje; Kakav je intenzitet emocionalne veze izme u djeteta i roditelja, pri emu intenzitet veze odre uje efekte roditeljskih postupaka i evaluacija. Intenzitet emocionalne veze i ispoljavanje pozitivnih emocija pogoduju procesima identifikacije i pounutrenja roditeljskih normi i standarda. Kakva je struktura uloga i koliko se one striktno primjenjuju u porodi nom ivotu.

S druge strane, kroz djelovanje principa maksimizacije samopo tovanja i maksimizacije unutra nje konzistencije, samopoimanje djeluje na opa anje porodi nih odnosa. Zbog specifi nosti vezanih za porodi ne odnose neki od ovih mehanizama nisu djelotvorni, osobito mehanizmi izbjegavanja i omalova avanje roditelja kao izvora negativnih informacija. Eksternalizacija i izolacija negativnih sadr aja su identifikovani kao najreleevantniji mehanizmi za za titu globalnog samopo tovanja od negativnih informacija koje se dobijaju na osnovu roditeljskih postupaka. Generalizacije koje proizilaze iz ovog rada imaju niz ograni enja. a) Uzorak ispitanika na kojem je istra ivanje provedeno relativno je mali i specifi an, s obzirom na sredinu u kojoj je istra ivanje obavljeno. b) Sli na konstatacija vrijedi i kada je rije o uzorku varijabli koji je obuhvatio dosta uzak obim potencijalno relevantnih aspekata interakcije roditelj-dijete. c) Nadalje, model Marsha i saradnika, na osnovu koga su generisane varijable koncepta o sebi relativno je nov i malo provjeravan, a varijable su definisane apriori, tako to su skale generisane deduktivnim putem na osnovu elemenata koje model pretpostavlja. Poku aj konfirmacije modela induktivnim putem nije se pokazao uspje nim. d) Osim toga, samo podru je kojim se ovaj rad bavio na dosta mjesta ne ostavlja mogu nost postavljanja jednozna nih hipoteza tako da je mogu e u teorijski okvir uklopiti sve mogu e empirijske nalaze. Zato i
198

e)

f)

ne za u uje injenica da se svi rezultati uklapaju u teorijske postavke. Na kraju, valja ista i da je za provjeru ve eg bro ja iznesenih hipoteza potrebno izvr iti dodatna istra ivanja. To se odnosi kako na provjeru i eventualnu modifikaciju predlo enog modela koncepta o sebi, tako i na poku aj stvaranja sveobuhvatnijeg modela porodi nih odnosa ili aplikaciju nekog od ve postoje ih (npr. Circumplex modela ). Kada je rije o odnosu socijalnog statusa, porodi nih odnosa i samopoimanja bilo bi interesantno odrediti i kvantifikovati spec ifi ni doprinos i ulogu svakoga skupa nastanku njihovih me usobnih veza.

Vratimo se na kraju nekim pretpostavkama koje metodolo ki pristup u ovom radu ine specifi nim.

199

Efekte ovih specifi nosti mo emo sumirati na slijede i na in: I. Iako je, za razliku od drugih radova, porodi na interakcija tretirana kao subjektivna varijabla, na i rezultati potvr uju sve ranije nalaze, tavi e omogu avaju obja njenje prividnih kontradiktornosti koje u tim radovima nalazimo. Implikacije ove injenice su dvojake: A. Ili su u ranijim radovima, iako to ne priznaju, autori ipak zahvatali subjektivni a ne objektivni aspekt interakcije, B. ili su porodi ni odnosi zaista toliko stabilna kategorija da je u esnici u interakciji mogu objektivno ocijeniti II. Pokazalo se ispravnim shvatanje da porodi ne odnose i iri socijalni kontekst ne treba promatrati samo kao faktor koji formativno djeluje na samopoimanje. Naprotiv, pokazalo se da na in na koji neko do ivljava sebe te principi po kojima funkcioni e samoevaluativni sistem u mnogome odre uju na in na koji se do ivljavaju postupci roditelja. To kako neko do ivljava porodi ne odnose dalje uti e na to kakve e efekte na razvoj imati roditeljski postupci. III. Pristup konceptu o sebi kao multidimenzionalnom konstruktu pokazao se ispravnim. Naime, pokazalo se da su razli iti aspekti interakcije razli ito asocirani sa pojedinim domenama samoevaluacije. Ima dosta jakih indicija o postojanju generalnog faktora. IV. Nadalje, rezultati potvr uju hipotezu da razlike izme u mu karaca i ena nisu samo kvantitativne ve i kvalitativne. Iako u osnovi veza izme u VPI i VKS stoje, u principu, sli ni elementi, njihov sadr aj i struktura su kvalitativno razli iti.

200

V.

D O D ATA K :

KAKO TUMA ITI REZULTATE KANONI KE I KVAZIKANONI KE KORELACIONE ANALIZE Postupak kanoni ke korelacione analize predstavlja generalizaciju postupka multiple regresije na situaciju kada imamo vi e nezavisnih (prediktorskih) varijabli (x) a umjesto jedne imamo vi e zavisnih varijabli (y). Postupak se svodi na rje enje problema pronala enja takve linearne kombinacije "nezavisnih" (X) varijabli, s jedne strane i "zavisnih" (Y) varijabli, s druge strane, tako da korelacija me u njima bude maksimalna. Ova procedura, nadalje, omogu ava ekstrahovanje parova latentnih varijabli iz jednog i drugog seta varijabli pomo u kojih se mogu otkriti mahanizmi koji se nalaze u osnovi veza me u promatranim skupovima varijabli. Procedura Cancorr u standardnom statisti kom paketu SAS i procedura QCCR.SPS, koju je napisao Goran Kne evi na programskom jeziku SPSSWIN-makro, omogu ava nam utvr ivanje i testiranje slijede ih parametara: I. Utvr ivanje veli ine i zna ajnosti koeficijenata kanoni ke korelacije i determinacije, koji predstavlja standardnu produktmoment (Pearsonovu) korelaciju izme u parova kanoni kih komponenata (varijabli, varijata), ekstrahiranih tako da je korelacija me u njima maksimalna. Maksimalan broj komponenti, a samim tim i kanoni kih korelacija koje je mogu e ekstrahovati jednak je broju varijabli u setu koji ima manji broj varijabli. Iz tog je jasno da je u slu aju obi ne regresije mogu a samo jedna kanoni ka korelacija. Koeficijent multiple regresije je, dakle, samo specijalni slu aj kanoni ke korelacije. Naravno, postavlja se pitanje na ina ekstrakcije kanoni kih komponenti. Budu i da se veli ina kanoni ke korelacije bazira na veli ini karakteristi nog korijena matrice korelacija kao i kod faktorske analize, prva kanoni ka korelacija je najve a, a svaka slijede a je manja. Zna ajnost koeficijenta korelacije naj e e se utvr uje tako da se testira zna ajnost razlika izme u sukcesivno ekstrahovanih svojstvenih vrijednosti, odnosno kvadrata koeficijenta kanoni ke korelacije. Ako razlika izme u prethodno ekstrahirane komponente i one iju zna ajnost

II.

201

testiramo nije statisti ki zna ajna, onda tu i sve slijede e kononi ke korelacije mo emo smatrati jednakim nuli. III. Drugi va an podatak predstavlja proporcija varijanse koju data kanoni ka komponeta obja njava u svom setu varijabli (P). U slu aju kada su varijable u standardiziranoj formi (M=0, SD=1), ukupna varijansa je jednaka broju varijabli u datom setu, dok je varijansa obja njena faktorom jednaka sumi kvadrata koeficijenata strukture za datu komponentu. Ovaj podatak ukazuje na reprezentativnost odre ene komponente za dati set varijabli. Pri tome nije nu no da pojedina kanoni ka komponenta bude jednako va na za oba seta, to zna i da se mo e dogoditi da poredak kanoni kih komponenti prema proporciji obja njene varijanse ne bude jednak u oba skupa varijabli te da kanoni ka komponenta preko koje se ostvaruje najve a korelacija ne bude najreprezentativnija za dati set.
Indeks (koeficijent) redundance se dobija kao umno ak izme u koeficijenta kanoni ke korelacije i proporcije varijanse koju data kanoni ka komponenta obja njava u doti nom setu varijabli. Ovaj podatak je ono to bitno razlikuje kanoni ku korelacionu analizu od obi ne korelacione analize. Naime, kada se radi o obi noj korelaciji, obe varijable su normalizovane na jedini nu varijansu pa je samim tim i njihov presjek takav da predstavlja jednak dio varijanse i jedne i druge varijable. Me utim, kako smo ranije vidjeli, pojedine kanoni ke komponente nemaju jednak udio u obja njenju ukupne varijanse svakog pojedina nog skupa varijabli, odnosno njihova du ina u ovako definisanom prostoru nije jednaka. Samim tim, ni podru je preklapanja, odnosno veli ina projekcije jednog vektora na drugi, ne predstavlja jednak dio varijanse oba vektora. To zna i da proporcija ukupne varijanse koju kanoni ke varijable (varijati) iz jednog seta obja njavaju u drugom setu varijabli naj e e nije jednaka. Veli ina koeficijenta redundance mo e da ukazuje na smjer uticaja ali za ovakvo njegovo tuma enje treba da bude zadovoljeno mnogo dodatnih uslova. Ina e, indeks redundance u odnosu na ukupnu varijansu manifestnih varijabli (indikatora) ima potpuno analogno zna enje kao multipli R 2 u odnosu na ukupnu varijansu zavisne varijable u obi noj regresionoj analizi.
202

IV.

V.

Multivarijatni statistici predstavljaju grupu parametara pomo u kojih mo emo utvrditi globalnu veli inu veza. Njihovo ra unanje se bazira na veli ini karakteristi nih korjenova, a pogodni su za testiranje statisti ke zna ajnosti, jer se njihova distribucija lako transformira u neku od poznatih distribucija (naj e e F ili distribuciju). Slijede i parametri upu uju na vezu izme u kanoni kih varijabli i manifestnih varijabli tzv. indikatora i slu e za identifikaciju kanoni kih faktora. Me u njma su najva niji: A.
kanoni ki koeficijenti (Wx i Wy) koji imaju zna enje analogno regresijskim koeficijentima u regresionoj analizi, dakle, ukazuju na parcijalni doprinos pojedinih indikatora obja njenju kanoni ke varijable. Budu i da veli ina ovih koeficijenata zavisi od veli ine korelacije date varijable indikatora i kanoni ke komponente, te korelacija date varijable s ostalim varijablama iz seta, mo e do i do bitnih odstupanja u veli ini ovih koeficijenata i koeficijenata strukture. Ove razlike imaju va nosti u situacijama kada se eli koncipirati prediktivna baterija za rje avanje prakti nih problema predikcije, dok njihovo tuma enje u substancijalnom smislu mo e odvesti na pogre an put. koeficijenti kanoni ke strukture (Rx i Ry) koji predstavljaju korelaciju izme u kanoni ke varijable iz jednog seta i varijabli indikatora iz istog seta (saturacija indikatora komponentom). Na osnovu ovih koeficijenata, kao i kod faktorske analize, mo emo posredno zaklju iti o prirodi kanoni ke komponente, s jedne strane, te o latentnoj kompoziciji same varijable, s druge strane. Osim toga, mogu e je, na osnovu sume kvadrata koeficijenata korelacije manifestne varijable i n zna ajnih komponenti utvrditi proporciju varijanse neke varijable, koju je mogu e objasniti preko tih n-zna ajnih kanoni kih komponenti (h-komunalitet). Valja naglasiti da matrica kanoni ke strukture ima potpuno analogno zna enje kao nerotirana matrica strukture u analizi

VI.

B.

203

glavnih komponenata, odnosno faktorskoj analizi, dakle, ne zadovoljava principe jednostavne strukture. C.
koeficijenti kanoni ke krosstrukture (Rxy i Ryx) predsavljaju projekcije varijabli iz jednog seta u prostoru kanoni kih varijabli iz drugog seta. Njihova veli ina zavisi od proporcije varijanse koju varijabla indikator dijeli sa kanoni kom varijablom u vlastitom setu i kanoni ke korelacije doti nog para kanoni kih komponenti. Tuma enje ovih koeficijenata je sli no tuma enju koeficijenta strukture, s jedne, i indeksa redundance, s druge strane. Pri tom, suma kvadrata, koeficijenata krosstrukture neke varijable i n zna ajnih komponenti iz opozitnog seta, predstavlja koeficijent multiple determinacije, izme u manifestne varijable iz jednog seta, kao kriterija, i n kanoni kih varijabli iz drugog seta kao prediktora. Tuma i se kao proporcija varijanse manifestne varijable iz jednog seta koja se mo e objasniti preko kanoni kih varijabli iz drugog seta, odnosno ima zna enje analogno komunalitetu u matrici strukture.

Kao to je re eno, identifikacija kanoni kih faktora se, u najve oj mjeri, bazira na koeficijentima strukture, pri emu ve a apsolutna vrijednost koeficijenta strukture zna i ve u va nost date varijable za definisanje faktora. Drugo va no obilje je koeficijenta strukture jest predznak. Budu i da kanoni ka korelacija mo e imati vrijednosti od 0 do 1 (dakle uvijek je pozitivnog predznaka), smjer projekcija varijabli na komponente odre uje smjer veza. Valja imati u vidu da kanoni ka analiza ne daje rje enja koja zadovoljavaju zahtjeve jednostavne strukture pa je est slu aj da je jedna varijabla visoko projektovana na vi e kanoni kih komponenti. U ovakvim slu ajevima veoma je va no uzeti u obzir kontekst u kome se varijabla nalazi, odnosno druge varijable koje su zna ajne za definisanje faktora. Sve u svemu, kanoni ka korelaciona analiza omogu ava nam da dublje proniknemo u prirodu odnosa izme u razli itih grupa varijabli, pri emu nam ovaj postupak bolje od ve ine ostalih omogu ava uvid u kvalitet tih odnosa. Ovaj postupak, me utim, ima i nekoliko nedostataka:

204

1. tra i normalnu distribuciju i najmanje intervalni nivo mjerenja, 2. "vodi ra una" samo o korelaciji me u kanoni kim kompon entama, ali ne i o reprezentativnosti ekstahovanih kanoni kih komponenti za date setove varijabli. Zato se mo e dogoditi da, ako je korelacija jedne varijable iz jednog seta s linearnom kombinacijom varijabli iz drugog seta jednaka ili pribli na maksimalnoj pa da se cijela komponenta bazira na toj varijabli, odnosno da ne do e do nikakve transformacije varijabli. Pritom, se de ava da koeficijenti strukture i krosstrukture budu jednaki ili pribli no jednaki korelacijama date varijable s ostalim varijablama u klju enim u analizu. Kao odgovor na ove nedostatke kanoni ke korelacione analize Momirovi , i saradnici su ponudili model kvazikanoni ke korelacione analize. Model je veoma sli an modelu kanoni ke korelacione analize. Osnovna razlika je u tome da se ne tra i takva linearna kombinacija varijabli koja maksimizira korelaciju ve kovarijansu me u ekstrahovanim parovima komponenti. Dakle, ne odgovara na pitamje koja linearna kombonacija varijabli daje najve u korelaciju me u promatranim setovima varijabli, ve koji su najbitniji faktori za ostvarenje veza mae u setovima. Drugu razlika je da komponente unutar jednog seta nisu ortogonalne, odnosno da je dozvoljena korelacija me u njima. Uslov ortogonalnosti se postavlja samo za komponente iz jednog i drugog seta koje nisu par. Razlike su prisutne i kod odre ivanja broja zna ajnih kvazikanoni kih komponenti, pri emu se kod kvazikanoni ke korelacione analize ne koristi neki test zna ajnosti, ve se kao zna ajne uzimaju sve komponente ija je vrijednost spektra iznad prosjeka (generalizovanog kvazikanoni kog indeksa). Budu i da su kod ove analize korelacije izme u parova kvazikanoni kih komponenti samo nusprodukt, njihova zna ajnost se odre uje kasnije na isti na in kao i zna ajnost obi nog koeficijenta korelacije. Kvazikanoni ke korelacije su nu no manje nego kanoni ke, ali je zato njihova reprezentativnost za svaki set ve a. Kvazikanoni ka korelaciona analiza nam daje sve parametre kao i kanoni ka, a njihova interpretacija je identi na, pri emu treba voditi ra una o injenici da su kvazikanoni ke komponente unutar jednog seta u me usobnoj korelaciji, pa ukupno obja njena varijansa i komunaliteti svakog od setova varijabli nisu prosta suma pojedina nih elemenata.

205

VI.

CONCLUSIONS

a.

General assumptions on the nature of human development

In the present study, an individual is viewed as biological, social, but, at the same time, conscious being. It is presumed that human development comes about through a complex interaction between biological, social as well as subjective factors. The influence of these factors is reflected in human consciousness, which represents the point of their inter -section, i.e. the "communication channel." It is also assumed that human behavior, from the earliest stages of development, relies upon interpretation of both internal and environmental input. How this information is to be interpreted depend upon a cognitive level, the principles of cognitive functioning, as well as prior experience, which has been structured on the basis of the factors mentioned above. Furthermore, it is proposed that both biological factors and social setting play a formative role at the earliest phases of development, whereas in subsequent stages, structures (personality traits) which have been already formed, modify the effects of the factors referred to above. Therefore, personality might be viewed as having a return impact upon these factors. Additionally, the structures (or mechanisms) which integrate internal as well as environmental information and experience are presumed as being functionally indispensable. A particular attention is given to those structures that integrate one's experiences of oneself. Those experiences are identified as the self concept.

b.

The role of self-concept and its functioning principles

207

Literature on self-concept (Burns 1979, 1981; Epstein, Hurter, Bandura, etc.) revealed several functions of self -evaluating system that might be considered important for human functioning: 1. assimilation of external information 2. maintenance of the inner consistency across different roles and situations 3. sustenance of the optimal level of self esteem 4. maintenance of a favorable ratio between expected pleasure versus displeasure. 5. aspirations and expectations regulation 6. prediction of one's own as well as others' behavioral outcomes 7. interpretation of those outcomes. These functions relate biological, physical, social and psychological aspects of human being. It enables a person to implement some kind of order into the world in flux, which gives an impression of a fluid in a never-ending, chaotic movement and change. That order is established by means of different cognitive processes, which reduce the level of uncertainty and attenuate confusion. Person's attempt to handle the surrounding world is, therefore, alleviated. Due to differences in ingenious potential

and particular existential circumstances, every person is the unique entity. Nevertheless, due to many reasons, constructive as well as functional principles of the selfevaluating system might be considered as unive rsal. On a basis of the analogy with other living systems, it is assumed that the following three principles underlie the functioning of the self-evaluating syste m:

208

1.

2.

3.

self-esteem maximization principle, which maintains that individual behaves or interprets his/her own as well as behavior of others in such a manner that it enables the most favorable self -evaluation. This principle provides the most desirable ratio between pleasure and displeasure. It relates the self-evaluating system with emotions and motiv ation. reduction of uncertainty principle that assumes that individual perceives, interprets and memorizes events in a manner that entails the minimum level of dissonance within the system at given circumstances. This is the principle of inner organization that is reflected in the system's tendency to minimize the need for change and, at the same time, maximize the feeling of safety (certainty) the principle of maximal congruence with reality; it postulates that one's perception (as well as interpretation) of one's own behavior preserves the least difference

between the real and perceived in a specific situation. This principle relates self-evaluating system to the external world. Its role is controlling and adaptive one. It is based on the outcomes of one's own behavior (and behavior of others, as well) and the responses obtained from a social setting.69 Behavior, in general, can be viewed as a result of synchronous influence of all principles mentioned above. In the imaginary ideal case, all those principles operate in a harmonious way and it is not possible to distinguish them

69

Instrumental conditioning

209

clearly. They might be perceived as distinct ones only in a case when some information challenges either the self esteem or the inner consistency of the system. In that case, the principle of maximal congruency with reality would be the first one to be abandoned on a behalf of the other two (mostly, the self-esteem maximization principle). Only in the case of depressed individuals it becomes possible to distinguish the principles of self-esteem maximization and the maximization of the inner consistency. In depressed persons, it can be revealed that the inner consistency maximization principle has primacy over others. This study aimed to shed light to interrelations between biological as well as macro and micro social factors on the one hand, and the self-evaluating system, on the other. Adolescence is quite an interesting period in this respect, since formative processes are developed to a great extent, but yet not completed.70 At the same time, extensive changes on biological, social as well as intellectual level come about during this period of development. In order to shed light on the phenomena referred to above, several studies have been conducted.

c.

Biological factors

The impact of these factors was taken into account through the analysis of interrelations between sexual maturit y, family interaction and self-concept. Bearing in mind the findings of other authors, which indicated that, in girls, the earlier sexual maturity has been related with the lower global self-esteem, a particular
70

In our opinion, development is a neverending process; a person constantly changes, but in a step-wise fashion.

210

attention was paid to the influence of these biological changes on the girls' self-evaluation. The second reason was that these changes could have been more readily subjected to the operational definition. Our data revealed that the impact of these biological changes upon self-evaluation was primarily mediated by changes in a family interaction, or more likely, by the changes in expectations related to that interaction. It was obtained that sexual maturity positively influenced the self-esteem within the first six months immediately following the first menstruation. However, the self -esteem gradually decreased afterwards (during a period of approximately one year). It was demonstrated that perceived control by a mother might be considered as the essential factor that determined the impact of sexual maturity on the self -esteem in girls (correlation between the perceived control by a mother and the duration of sexual maturity was .75.). This finding could be given different interpretations. It might be presumed that a mother, due to a fear of an involuntary pregnancy, actually increased control. Yet it was more likely that the control, in comparison to preceding periods, was not actually increased. Rather, the expectations of an adolescent were changed, due to actual level of sexual maturity, so the same level of control was perceived as inappropriate. It might be concluded that the parents were inclined to adjust their behavior to the chronological age rather than to actual maturity of an adolescent, wherein their implicit theory of development expressed itself. The explanation given above relied upon the assumption that the interpretation of reality should be viewed as the essential factor in determining behavior, even more than the actual reality per se.

d.

Social factors (1) Social status and family interaction

It was also assumed that social factors modified parental behavior regarding sexual maturity. It is indeed a well -known fact
211

that highly educated, higher SES parents are more liberal concerning sexual freedom. Our data proved that higher SES was rel ated to more flexible attitude towards gender roles. It seemed that high SES parents were more permissive. Also, children from high SES families were punished in more consistent way, which was more appropriate to the offense committed. Regarding the closen ess with the parents, it was showed (on a male sample only) that as a degree of physical surveillance decreased (i.e. the child was granted a possibility for privacy and physical isolation), the closeness increased. This result was consistent with the prev ious findings of other authors. Furthermore, it was obtained that SES was more significant source of differences in parental behavior when female children were concerned. For instance, differentiation of parental roles was greater in lower SES families. It appeared that in families of rural residence, with a lower educational level, a father assigned the upbringing of a female child almost completely to a mother. In higher SES families of urban background, differences in engagement of a mother and a father in raising female children were much lower.

(2)

Social status and self-concept

SES had an impact upon the self -concept as well. Generally speaking, lower SES was related to lower global self -evaluation, especially in intellectual domain. It seemed that adol escents equalized their intellectual abilities with general educational level and verbal fluency. In that respect, low SES children, due to cultural deprivation, were inferior. In should be kept in mind that, as some studies demonstrated, subjective evaluation of one's own competence was closely related to a level of aspirations and achievement. Furthermore, it was even more closely related to it than the actual competence itself. Therefore, the kind of self estimation referred to above might lead to a reproduction of parental social status. These considerations could serve as a
212

possible explanation for the finding obtained by some authors, that, in our country, the educational level has been reproduced across generations.71 In addition to this global tenden cy, which was revealed in relations between SES and self-concept, boys from lower SES families demonstrated tendency of higher self -evaluation on those characteristics that conformed with the macho stereotype. Adherence to the macho stereotype was probably related to a fact that physical labor has always served as a basis for making a living in lower SES families. Therefore, physical strength has always been highly evaluated within the system of desirable traits (Ideal self). Also, it has often been the onl y possible basis for selfaffirmation and comparison with peers.

(3)

The family structure (a) Birth order

Besides the impact of SES, in many researchers a particular emphasis has being put on the influences of the family structure upon the family interaction and self -concept. Most researchers have dealt with the effects of birth order as well as with the impac t of a family structure (whether the family is complete or a single parent one). In our research, it was not proved that birth order had an impact upon the perceived interaction with parents. The impact upon the self-concept was not demonstrated as well. I t could be argued that psychological characteristics have not been influenced by the birth order itself. Rather, the position of a child within the family has been determined by other factors, which have not been properly controlled in previous research. First of all, no matter how
71

The findings were obtained by the Institute of Psychology at the Faculty of Philosophy in Belgrade.

213

hard they try, parents could not treat each child alike. Besides, children from the same family might view their own psychological position differently; first, regarding their treatment by the parents, and second, regarding perception of their own features in comparison with other children in the family. The child's sex in relation to his/her siblings' sex appeared as an intervening factor. As well, everything we have considered thus far was further modified by the impact of family's SES.

(b)

Single parent families

Single parent families have often been considered in most theories as having a pathogenic influence on development. As a rule, the presumed effects of such a condition have been exaggerated. In some theories it has even be en considered as the origin of delinquent behavior. In our opinion, this situation could not a priori imply these consequences. A psychological position of a child from the single parent family might differ regarding several conditions. The particularly im portant are the following: 1. whether one or both parents are missing 2. whether the parents are still alive 3. if the parents were lost or missing, at what developmental period it came about 4. whether some other person could serve as a replacement ("compensation") for the missing parent (or parents)
A person who can compensate for the missing parent might considerably support the child's attempts to overcome the loss. Also, coping with such situation might be alleviated if the child externalized the causes of the loss. One of our studies aimed to ascertain how the loss of a father, caused by death, could influence an interaction with the remaining parent, as well as the self -evaluation.

214

(i)

The interaction with a mother

Concerning the relationship with a mother, our f indings supported Weiss' hypotheses about redistribution of a father's role among the remaining members of a family. The factor whether a family was complete or not did not proved significant for the perceived satisfaction with the family climate. The only difference between complete families and ones without the father was in regard with perceived requests. In comparison with their peers from complete families, boys from single parent ones perceived mother's requests as greater and less appropriate. On the contrary, girls from single parent families perceived those requests as lower and more appropriate, relative to their peers from complete families. This finding could be explained by the fact that in single parent families father's duties have partially been transferred to sons, regardless of their actual capability to bear it. On the other hand, the loss of a father has always been considered as an unfortunate condition in girls' lives. As a consequence, the requests posed to them have often been reduced.
(ii) The selfconcept

The purpose of another research was to determine the impact of father's death upon the self-concept. Contrary to our expectations, the results revealed that the boys from single parent families perceived themselves as more competent, more efficient, less lonesome. They expressed a considerably lower level of social fear, but at the same time, they were more inclined to socially desirable responses. Due to controversies that have emerged from the findings mentioned above, the research defi nitely needs to be replicated. However, given the functioning principles of the self evaluating system, the results might appear as comprehensible. A few factors seemed to facilitate more positive self -evaluation among the boys who lost the father. First, they managed to get along under circumstances that have been generally perceived as less appropriate comparing to life conditions of boys from
215

complete families. In such situation, equal success has had greater relative importance, therefore it might have a more positive impact upon the self-evaluation. As some researches demonstrated, if the loss of a father was caused by death, children from these families had the external locus of control. In case of these children, externalization operated as an efficient mechanism of global selfesteem protection. Possible failures could always be justified by the fact that the child has been raised without the father. The very fact that their relationship with the mother has been established on equal terms might positi vely affect the self-esteem and the perception of their own competence. The same conclusion might hold if we keep in mind that their responsibility within the family has been increased. Furthermore, in complete families, a father could serve as the source of emotional support as well as the identification model. However, at the same time, he could be the source of constraints and the "standard" for comparison. Due to differences in social position, adolescent, in comparison with his father, might often appear as inferior one. On the other hand, among boys who have been raised without the father, greater freedom of choice in life style and the organization of time, as well as relying upon their own strengths might be the source of greater self -esteem and selfefficacy. Finally, it should be kept in mind that a social setting in general (as well as the relatives in particular), has mostly approached the child who had lost the father with higher regard, as more mature, as well as with certain degree of compassion and tolerance. Such social attitude might account for the finding that adolescents from single parent families had more positive attitude towards other people relative to their peers from complete families. On the basis of the findings considered thus far, we might conclude that the family structure per se could not account for the differences on psychological level. Rather, the sources of differences related to family structure should be found in different psychological position within the family, differences in relations with the parents as well as in social factors.

216

e.

The parent-child interaction

Family interaction might be viewed as a point of intersection of various influences - biological, social, as wel l as personal. Therefore, it could be properly considered as a link between the wider social setting and the self -evaluating system. Our results supported previous findings on the relations between perceived family interaction and the self -evaluation. It should be particularly emphasized that gender differences were qualitative, rather than quantitative. Therefore, the quantitative comparison proved meaningless, although it has often been done in previous research. As it was already said before, the self-evaluation came about through interaction with the environment. Information about our self-worth has been primarily based on two sources: the outcomes of our own activity, as well as responses of others to our conduct (behavior). The impact of this information has been further modified by the relative importance of a particular trait for the global self-esteem. All the elements referred to above have been proved to be closely related to family interaction. In general, a success in different activities resul ts in satisfaction, whereas the cumulative effects of failures might cause the perceived global incompetence. As the instrumental conditioning principles imply, behaviors that lead to positive effects maintain in the behavioral repertoire, while those which produce negative effects cease to exist. Irregular reinforcement, i.e. the one not based on the actual behavioral outcomes, but on other, non-systematic factors, leads to "learned helplessness", which is manifested as giving up any activity whatsoever. Giving up the activity, due to a fear of punishment (aversive stimulation), generally leads to a lack of success. That might be expected, since the success could not be achieved if no activity has been initiated. As a result, an overall amount of positive information regarding the outcomes of one's own activity has been
217

reduced. That, further, could strengthen the perceived global incompetence and, as a consequence, a person might get stuck in a passive position. Therefore, the circulus vitiosus has been created. Within the context of family interaction, parental conduct might serve as the reinforcer for child's behavior. However, the effects of parental actions depend upon the child's interpretation whether he/she perceives them as related to his/her beh avior. If the child could not relate a punishment to his/her behavior, that punishment might be viewed as the irregular reinforcement. Therefore, it would be reasonable to expect that such reinforcement would lead to a loss of self-initiative, as well as externalization of the causes of success and failure. As a result, the perceived global incompetence might be generated. Hence, parental behavior, through the mechanism described above, could account for the amount of positive information the child might obtain as the result of her/his activity. Some other findings could serve as additional support for this interpretation. In general, the perceived global incompetence (which could be viewed as the operationalization of "learned helplessness" construct) was more closely related to family interaction than to other domains of self -concept. According to our findings, the global incompetence among boys was mainly involved in the domain of functional aspects of interaction, whereas in girls, it was embodied withi n the field of relations with a mother.

(1)

The emotional support

As it was mentioned, the amount of positive information regarding the child's activity was primarily influenced by parental actions. Moreover, the parents could be viewed as one of the most relevant sources of information from the social environment. This information has been accumulated through social evaluation and comparison with other people. Self-confidence as well as trust in others has been primarily based on emotional closeness, faith a nd love within the family. According to our findings, children from
218

such families perceived themselves as being positively evaluated by the parents and peers. This particular kind of family interaction also gave rise to identification processes and an esta blishment of internalized control. The latter was manifested as an apprehension whether one would be able to fulfill parental expectations. On the other hand, asymmetric relations, such as control and punishment indicated an unequal social position that co uld entail an inferiority feeling in children. These aspects of family interaction should be given a particular attention in adolescence, since the need for being respected and establishing relations with others on equal terms has been notably emphasized in children of adolescent age.

(2)

Gender roles

The impact of social roles can be analyzed with respect to 1. the relevance of a particular role within the context of other roles; 2. the hierarchy of desirable traits.

(a)

Prestige associated with a role

In this research, the relevance of gender roles was particularly expressed, with regard to both aspects mentioned above. Being a member of the particular group might be considered as the intrinsic component of " Extended self". As such, it could originate both positive and negative self-evaluation. In a particular setting the research was carried out, the position of a male child has been held in higher regard relative to the position of a female one. Bearing in mind the self -esteem maximization principle, it seemed reasonable to presume that the role which has been associated with higher status could be more easily incorporated into one's self-evaluating system, while the one associated with lower prestige would display tendency to be modified or even excluded from the self-evaluating system. According to our results, a tendency to fit into a masculine stereotype was observed in girls.
219

It could be viewed as a manifestation of a resistance towards adherence to the low esteemed role. This inclination was associated with the quality of a relationship with parents, especially a father, which was (as we already explained earlier), modified by SES. Our results indicated that the connection between masculinity (the evaluation of one's physical strength and skillfulness) and relationship with parents qualitatively resembled the relation between the self-concept and SES. Good relationship with a father supported the acquirement of masculine orientation, whereas close relationship with a mother had an opposite effect. This finding led to the conclusion that the masculine orientation among girls could be viewed as a "hidden" effect of SES. Not surprisingly, the similar mechanism of fitting into female stereotype (femininity) 72 was not identified among boys (as it was already explained, the feminine role has been treated as a less prestigious one in the particular setting). The self -esteem maximization principle might account for this finding.

72

In order to avoid confusion, the reader should keep in mind that masculinity and femininity do not represent the two opposites on the same dimension; rather, they should be considered as two qualitatively different patterns of traits. Hence, lower femininity do not imply higher masculinity and vice versa. Within this context, some authors introduce the concept of androgyny, which is manifested as high masculinity associated with high femininity.

220

(b)

Hierarchy of desirable traits

In general, as a particular domain of self -evaluation is more relevant for a person, the positive or negative assessment in that domain would achieve a higher impact upon the global selfesteem. Furthermore, an acceptance of a particular gender role entails a distinct hierarchy of desirable personality traits. In the male preference system, physical strength and skillfulness are being held in high regard, while amongst girls the acceptance among peers, i.e. sociability appears to gain the highest relevance. Thus, for example, information about physical weakness would not affect the global self-esteem among girls who conformed to a feminine stereotype, whereas the boys would be negatively affected. Furthermore, conforming to a stereotype (gender one, in particular) amplifies the consistency within the self -evaluating system and reduces the uncertainty, therefore, the feeling of selfconfidence is increased. The obtained results indicated that strict adherence to parental roles and rigid discipline within the family resulted in conforming to a masculine or feminine stereotype, respectively. That further led to higher self -evaluation on those characteristics that conformed to a particular stereotype.

(3)

The impact of selfconcept upon perception of family interaction

The social perception as well as the interpretation of others' behavior could be recognized as one of the most important functions of the self -evaluating system. On the one hand, the social perception has been determined by current conditions and prevalent state of a perceiver, and by functional principles of the self-evaluating system, on the other. Perception of parent -child interaction could be viewed as a special case of social perception.

221

(a)

Global life satisfaction

Global life satisfaction is a cum ulative result of numerous factors. Satisfaction or dissatisfaction has often been transferred from one particular area into another. The feeling of security, self efficacy and self-esteem could be seen as the internal sources of satisfaction. The external sources have been primarily associated with the family life, career (success), health, friends, and leisure time (Brief and Hollenbeck, 1985). Our results indicated that among boys, global satisfaction with family life was based u pon the emotional aspects of interaction with parents, whereas in girls the perceived relationship with a father formed the foundation for it. Global life satisfaction (determined by other, external as well as internal factors, especially the global self -esteem) also had an impa ct upon satisfaction with family life. Due to internal consistency of the self-evaluating system, the self -concept modified the perception of family interaction and the global satisfaction with family life. The results also demonstrated that the effects o f control and punishment were modified by the global satisfaction with family life. In generally positive family climate, the control and punishment might have favorable effects. All the findings considered above supported the conclusion that global family satisfaction, through the complex interrelations between global life satisfaction and self -concept, had an impact upon one's perception of oneself. On the other hand, the self concept, in return, affected the perception of family interaction.

(b)

The selfevaluating system defense mechanisms and the perception of

222

family interaction
A protection of personal integrity (inner consistency) and the global self-esteem is insured by the very structure of the self evaluating system. Negative social influences are hindered by several defense mechanisms. The most important are the following: avoidance of persons and situations which present the source of negative information (either through comparison or direct evaluation), ascribing negative motives to persons who h ave negative opinion about one; also, if those persons' success is perceived as greater than one's own, that success is often attributed to more favorable life conditions or dishonesty. Due to many reasons, these mechanisms are not operative when one's parents are concerned. First of all, adolescents ought to live and permanently interact with their parents. Also, the moral law that one should love one's parents is firmly established. The self-evaluating system deals with those constraints through reexamination of input information as well as the change in causal attribution of parental behavior. The results of factor analysis revealed that girls perceived a parent as one entity, a person as a whole. As a result, a particular way of performing the parental role was assigned to parent's personal traits. Boys, on the contrary, located it beyond the parent's personality, most likely into the broader social setting that has been "prescribed" the roles. The obtained finding affected relations between self -concept and perceived family interaction in a twofold way. The results suggested that, in girls, the manner the relations were perceived primarily relied upon the self -concept. One important tendency was evident - girls' interpretation of parental behavior was dependent upon a fact whether it reflected positive or negative opinion. This was particularly true in case of perceived relationship with the father. In general, among girls the self -concept domain and the social evaluation one were more closely related an d more tightly integrated than in boys. "Looking -glass self" formed the foundation for the self-evaluating system, therefore, a tendency to
223

attract others' attention and approval was more evident. At the same time, the self-concept had the higher impact upon the social perception. The way the family relations were perceived by boys was probably intimately connected to functioning limits of the above mentioned defense mechanisms. In fact, inconsistent (irregular) punishment and control might be seen as the source of negative information about oneself. If the parents had not been involved, the negative outcomes of these disturbing facts would have been neutralized either by avoidance of interaction or by negative assessment of the information source. That solution would, however, challenge the moral canon that one should love one's parents. Moreover, rejecting that canon would negatively affect the global self-esteem. Therefore, the mechanisms which have been commonly used in the self -esteem protection could n ot be applied herein. The only mechanism that could permit the maintenance of favorable opinion about both oneself and about parents might be a displacement of the responsibility for a behavior defined by the parental role beyond the actual parent's personality. Presumably, the responsibility might be transferred to a broader social setting. All the above implied that the self-perception and social setting were interrelated in various ways. It was also demonstrated that the social setting, as the most im portant source of information about oneself, played a constructive role in the development of self-concept. The obtained data implied that the influence of family's SES on the self-concept was dependent upon the following factors:

224

1. 2.

3. 4.

one's subjective perception of the status the importance of the social status in one's value system and, additionally, whether the social status has been incorporated into the self-image, i.e. the "Extended self" the perception of one's own role in achieving the actual status a degree of differentiation of status symbols in a narrow social setting.

Generally speaking, higher social status was associated with more favorable self-concept. Furthermore, the social status modified parental behavior toward a child, especially regardin g the ways of performing and a degree of rigidity in prescribing social roles. It was further indicated that parental conduct toward a child played the vital role in the development of self -concept. The parental behavior could be analyzed regarding a few components. The most important were the following:

225

1.

2.

3.

4.

Whether parental behavior implied a regular (consistent) reinforcement delivery, i.e. whether the reinforcement was continuous or intermittent? In other words, it was proved important whether the child could relate his/her behavior to parents' responses. It was also clearly demonstrated that continuous as well as intermittent reinforcement had the most enduring effects. What kind of evaluation was implied in the parents' conduct, i.e. whether a certain parents' conduct was observed as positive or negative opinion, an expression of positive or negative emotions? Positive emotions and positive evaluation had a favorable impact upon the self -concept. How strong was the parent-child emotional relationship, wherein the strength of a relationship determined the effects of parents' actions and evaluations. The intensity of emotional involvement and the expression of positive feelings gave rise to identification processes as well as the internalization of parental n orms and standards. The structure of roles within the family; on this point, it was demonstrated as particularly important whether in family life the ascribed roles were strictly adhered to.

On the other hand, it was proved correct that the self concept had an impact upon the perception of family interaction. That influence was mediated by the principles of self-esteem maximization and inner consistency maximization. Since family relations might be considered as specific in certain respect, some ordinary defense mechanisms were not operative, particularly the avoidance and depreciation of parents as the negative information source. Externalization and isolation of negative material were
226

identified as the most relevant mechanisms for the global selfesteem protection from unfavorable information implied in parental

227

VII.

APSTRAKT

LI NOST U SOCIJALNOM OGLEDALU
Cilj ovog rada je bio da se utvrdi da li postoje veze izme u samopoimanja i socijalnog okru enja i na koji na in se eventualne veze ostvaruju. Na osnovu nalaza vi e istra ivanja koja smo proveli u tom cilju mo e se zaklju iti da su samoopa anje i socijalno okru enje me usobno povezani na vi e na ina. Socijalno okru enje predstavlja izvor informacija o sebi i kao takvo ima formativnu ulogu u razvoju samopoimanja. Socijalni status porodice se odra ava na samopoimanje u zavisnosti od nekoliko faktora: subjektivnog do ivljaja statusa, va nosti socijalnog statusa u vlastitom rijednosnom sistemu i njegove integracije u sliku o sebi odnosno "pro ireno ja", do ivljaja vlastitog udjela u postizanju takvog statusa, varijabiliteta razli itih statusnih obilje ja u u em socijalnom okru enju. Uop teno govore i povoljniji socijalni status je povezan sa povoljnijom slikom o sebi. Pored toga socijalni status modifikuje pona anje roditelja prema djetetu posebno u pogledu na ina ostvarivanja i strogosti u podjeli socijalnih uloga. Pokazalo se da socijalni status zna ajnije modifikuje ostvarivanje uloge roditelja prema enskoj nego prema mu koj djeci. Pokazalo se nadalje da ako se kontroli e uticaj ostalih relevantnih faktora struktura porodice ne uti e zna ajno na samopoimanje. Pokazalo se da roditeljski postupci prema djetetu imaju va nu ulogu u razvoju samopoimanja. Uticaj roditeljskih postupaka zavisi od mno tva elemenata me u kojima su najva niji:

a)

b)

c)

d)

Da li je u pona anju roditelja prisutna sistemati nost potkrepljivanja i inhibicije, odnosno da li dijete uo ava vezu izme u svog pona anja i odgovora roditelja na to pona anje i da li je potkrepljenje stalno ili povremeno? Jasno je da sistematsko i povremeno potkrepljenje imaju najpovoljnije i najdugotrajnije efekte; Kakav je intenzitet emocionalne veze izme u djeteta i roditelja, pri emu intenzitet veze odre uje efekte roditeljskih postupaka i evaluacija. Intenzitet emocionalne veze i ispoljavanje pozitivnih emocija pogoduju procesima identifikacije i pounutrenja roditeljskih normi i standarda. Kakvo vrednovanje djeteta proisti e iz roditeljskih postupaka, tj. da li se neki roditeljski postupak opa a kao pozitivno ili negativno mi ljenje, odnosno kao ispoljavanje pozitivnih ili negativnih emocija? Ispoljavanje pozitivnih emocija i pozitivnog vrednovanja ima povoljne u inke na samopoimanje ; Kakva je struktura uloga i koliko se one striktno primjenjuju u porodi nom ivotu.

S druge strane, kroz djelovanje principa maksimizacije samopo tovanja i maksimizacije unutra nje konzistencije, samopoimanje djeluje na opa anje porodi nih odnosa. Zbog specifi nosti vezanih za porodi ne odnose neki od ovih mehanizama nisu dijelotvorni posebno mehanizmi izbjegavanja i omalova avanje roditelja kao izvora negativnih informacija. Eksternalizacija i izolacija negativnih sadr aja su identifikovani kao najrelaevantniji mehanizmi za za titu globalnog samopo tovanja od negativnih informacija koje se dobijaju na osnovu roditeljskih postupaka.
KLJU NE RIJE I: adolescenti, socijalizacija, socijalni status, porodica, samopoimanje , kanoni ke korelacije, kanoni ka analiza kovarijanse.

229

VIII.

SUMMARY

SELF-CONCEPT AND SOCIAL SETTING
The purpose of this study was to determine the eventual relations between self-concept and social setting and the way how these possible relations come into being. Several researches has been performed in order to achieve this goal. The results imply that the self-concept and the social setting are inter-related in a number of ways. Since the social setting represents a source of information about oneself, it plays a formative role in the development of self-concept. Several factors determine the influence of family's SES upon the self-concept: subjective perception of a status, the importance of SES in one's value system, and a degree of its integration into the self-image i.e. the "Extended self", the perception of one's own part in the achieving of such a status, as well as a degree of social differentiation in a narrow social setting. In general, better social status is associated with more favorable self-concept. Furthermore, SES modifies parental behavior toward a child, espacially with regard to the ways of performing and the degree of rigidity in attribution of social roles. It is obtained that a treatment of female children is more intensively modified by SES than a treatment of male ones.It is also obtained that, if other relavant factors are controled, self-concept is not influenced by a family structure. Further, parental treatment of a child plays a great role in the development of self-concept. The influence of parental behavior depends on many factors. The most important are the following:
a) whether the consistency in reiforcement is displayed in a parental behavior, i.e. whether a

b)

c)

d)

child can observe the relation between his7her own behavior and the parents' resposes to that behavior. It is obvious that systematic as well as intermitent reinforcement have the most persisting effects. the intensity of emotional relationship between a parent and a child determines the impact of parental actions and evaluations. Strong emotional relationship and expression of positive emotions strengthen identification processes and internalization of parental norms and standards. what kind of evaluation is implied in parental behavior, i.e. whether a certain parental act is perceived as positive or negative evaluation, an expression of positive or negative emotions? Positive emotions and positive evaluation have a favorable impact on self -concept. the family roles structure; also, it is important whether these roles are strictly adhered to in a family life or not.

From the other hand, the self-concept influences perception of family interaction, through mediation of the principle of self-esteem maximization and the principle of inner consistency. However, since family relations are specific in certain respect, some of mechanisms which support self-esteem maximization are not operative, especially the ones which comprise avoidance and depreciation of the parents as the source of negative information. Externalization and isolation of negative material are identified as the most relevant mechanisms for the protection of the global self-esteem from negative information implied in parental acts.
KEY WORDS: adolescents, socialization, SES, family, self concept, cannonical correlations, cannonical covariance analysis.

231

IX.

I N D E K S P O J M O VA

232

adaptacija instrumenata, 61 adolescencija, adolescenti, 48, 52, 53, 54, 56, 57, 62, 63, 69, 77, 93, 97, 121, 122, 123, 124, 125, 126, 127, 129, 130, 133, 135, 137, 141, 156, 172, 176, 179, 209 kognitivne promjene, 122 mitovi o adolescenciji, 126 neminovnost konflikta?, 124, 125 socijalni odnosi, 128, 147, 148 tjelesne promjene, 121 vr njaci, 123 akomodacija, 23, 26 aktuelno ja, 37 analiza glavnih komponenata, 112, 116 asimilacija, 23, 43, 119, 169 barometarsko Ja, 55 biheviorizam, 50 biolo ki faktori, 14, 168, 171 damopoimanje dimenzionalnost, 46 deficijentna porodica, 96 depresivnost, 54 dezidealizacija, 53 diferencijacija, 53 dinami ki ekvilibrij, 20 djevojke, 34, 55, 57, 73, 78, 82, 84, 97, 110, 111, 116, 117, 118, 122, 129, 130, 149, 155, 156, 158, 159, 179 dru tveni kontekst, 60 Ego ideali, 63 Ego mehanizmi, 23 Ego-involved, 38 ekonomska deprivacija, 73, 86 eksternalnost, 40 emocije, 17, 42, 62, 93, 109, 118, 125, 128, 158, 181, 209 entropija, 23 etni ke skupine, 62

faktorski sklop, 114 Fenomenolo ko-kognitivisti ki pristup, 103 fenomenolo ko-kognitivisti ko shvatanje, 15 fiksacija libida, 103 fizi ka snaga, 87, 88, 149, 150, 158, 165, 177 generalni roditeljski stilovi, 108 generalni vaspitni stilovi, 73 globalno samopo tovanje, 25, 27, 29, 33, 35, 37, 38, 40, 41, 46, 53, 55, 63, 70, 71, 81, 94, 134, 139, 149, 150 , 152, 155, 156, 157, 159, 174, 175, 178, 179, 180, 181, 209 gra anska klasa, 70 gradske i seoske porodice, 62 humanist ka orijentacija, 16 Idealno ja, 38, 53, 63 identifikacija, 56, 98, 131, 132, 181, 209 identitet, 49, 56, 83, 123, 153 implicitne teorije, 52, 53, 119 inhibicija, 103 Institucionalni subsistem, 67 instrumentalno uslovljavanje, 103 intelektualni razvoj, 49, 91 inteligencija, 19, 41, 86 internalnost, 40 iskustvo, 19, 26, 36, 92 Ja u ogledalu, 148, 154 kanoni ke korelacije, 143, 144, 145, 146, 151, 157, 160, 161, 164, 184, 185, 186, 187, 188, 209 klasne razlike, 65 kognitivna disonanca, 23 komparacija, 32 kompatibilnost uzoraka, 61

233

kompetentnost, 19, 31, 36, 40, 51, 52, 86, 100, 138, 147, 149, 174, 175, 178 komunikacija, 72 konzervacija Ja, 55 konzistentnost pona anja roditelja, 106 kroskulturalna istra ivanja, 108 kultura, 60, 62, 119 eksplicitna kultura, 60 kulturalne razlike, 63 kvazikanoni ke korelacije, 75, 76, 78, 79, 85, 86, 88, 188 lokus kontrole, 31, 39, 40, 91, 174 maksimizacija samopo tovanja, 29, 39 maskulinost, 57, 152, 158, 159, 177 me ukulturalne razlike, 61 mladi i, 73, 84, 86, 97, 111, 118, 130, 149, 153, 174 motiv, 37 motivacija, 17, 19, 36 neobiheviorizam, 16 nepotpunost porodice, 71, 93, 94, 95, 96, 98, 137, 173, 174 nivo intelektualnog razvoja, 41 o ekivanja, 21, 31, 36, 39, 43, 72, 104, 122, 125, 129, 130, 132, 140, 169, 171, 176 Oblimin rotacija, 108, 111, 112, 114, 116, 117 odbrambeni mehanizmi, 34, 40 opa anje odnosa s roditeljima, 73, 153 Percepcija porodi nih odnosa, 114, 117 plemstvo, 70 po eljnost pojedinih svojstava, 178 pol, 57, 93, 98, 99, 128, 138, 139, 146, 149, 152, 153, 177 polna identifikacija, 158 polna zrelost, 54, 55, 129

polne razlike, 21, 46, 51, 57, 58, 62, 74, 79, 93, 110, 113, 119, 120, 128, 130, 133, 138, 141, 146, 150, 156, 158, 159, 163, 165, 173 polne uloge, 60, 61, 62, 80, 90, 128, 130, 157, 158, 177 porodi na interakcija, 74, 75, 104, 105, 106, 108, 111, 116, 118, 130, 131, 133, 139, 141, 142, 143, 144, 145, 148, 151, 164, 175 generalni roditeljski stilovi, 109 intenziteta interakcije, 80 porodi ni odnosi, 54, 55, 62, 71, 72, 73, 77, 78, 79, 80, 81, 89, 90, 96, 97, 98, 99, 100, 104, 110, 112, 118, 122, 129, 130, 136, 137, 138, 140, 141, 143, 145, 146, 147, 151, 153, 155, 158, 159, 163, 164, 165, 171, 172, 174, 176, 178, 179, 181, 182, 209 bihevioristi ko shvatanje, 103 emocionalna podr ka, 95, 174 emocionalna toplina, 73 emocionalni aspekt interakcije, 91, 109, 113, 114, 115, 117, 152, 155, 163 funkcionalni aspekt interakcije, 115 funkcionalni aspekti interakcije, 76, 109, 115, 150, 152, 155, 156 i razvoj, 102, 106 implicitne teorije razvoja, 119 integracija, 96 intenzitet interakcije, 79, 80 interakcija roditelj -dijete 234

adolescencija, 90, 118, 121, 127, 129 emocionalni aspekti interakcije, 110 funkcionalni aspekti interakcije, 79, 109, 110, 118, 119, 148 intrasubjektivni aspekti interakcije, 103, 140 ispoljavanje emocija, 72, 73, 109 ka njavanje, 55, 74, 76, 78, 97, 105, 107, 110, 112, 115, 117, 122, 136, 137, 142, 146, 148, 149, 150, 151, 152, 156, 157, 165, 171, 176, 179, 180 kontrola, 39, 61, 74, 79, 109, 110, 112, 113, 114, 115, 116, 117, 118, 121, 122, 129, 142, 146, 150, 151, 156, 157, 165, 171, 176, 179, 180 kontrola-autonomija, 109 majka, 49, 55, 66, 71, 73, 74, 76, 80, 81, 90, 92, 95, 96, 97, 98, 108, 110, 112, 115, 116, 117, 119, 120, 121, 125, 128, 129, 132, 133, 135, 136, 137, 138, 139, 146, 148, 149, 151, 171, 172, 174 metodolo ki problemi, 104, 105, 107 o ekivanja, 119 odnosi roditelj dijete autoritarni vaspitni stil, 109 autoritatinni vaspitni stil, 109 permisivnii vaspitni stil, 109 odnosi roditelj-dijete, 80, 92, 102, 106, 108, 109, 110, 118, 119, 120, 126, 128,

130, 132, 133, 138, 139, 175, 181 adolescencija, 127 razvoj, 118 u djetinjstvu, 120 otac, 66, 73, 74, 76, 80, 81, 94, 95, 96, 97, 98, 99, 100, 108, 110, 112, 113, 114, 116, 117, 119, 128, 129, 133, 138, 139, 142, 152, 158, 172, 173, 174, 175 patrijarhalna sredina, 154 prihvatanje-odbijanje, 109, 110, 113 psihoanaliti ko shvatanje, 103 razvoj, 136 socijalni interakcionizam, 103, 133 zahtjevi, 60, 110, 112, 115, 117, 174 porodi niodnosi ispoljavanje pozitivnih emocijaemocije, 127 porodica definisanost uloga, 102 interpersonalni odnosi, 102 porodica kao sistem, 102 potkrepljenje, 103 potreba za sigurno u, 24 praznovjerja, 24, 60 predrasude, 24 princip maksimzacije unutr nje kongruencije, 37 princip minimizacije neizvjesnosti, 43 privatno i javno ja, 38, 39 proizvodni odnosi, 60, 61 prva menstruacija, 54, 55, 171 psihoanaliza, 15, 103, 124, 131, 133 pubertetet, 54 razvod braka, 94, 95, 96 razvod btaka, 94 235

razvoj, 14, 16, 17, 45, 48, 49, 50, 52, 54, 56, 57, 60, 81, 82, 90, 91, 93, 99, 118, 120, 122, 123, 132, 135, 136, 138, 151, 168, 170, 182 red ro enja, 90, 91, 92, 93, 173 red rodjenja, 73 religija, 61 reprezentativnost, 61 roditelji, 62, 140, 176, 181, 182, 208, 209 roditeljske uloge diferencijacija, 128 samoaktualiziraju i ciljevi, 72 samoevaluativni sistem, 20, 22, 23, 27, 29, 40, 42, 63, 159, 164, 168, 169, 177, 179, 182 samoevaluativni sistemu, 43, 158 samoopa anje, 35, 37, 82, 122, 133, 141, 143, 145, 146, 153, 163 samopimanje, 15, 16, 52, 84, 90, 131, 164, 172 samopo tovanje, 16, 19, 21, 25, 27, 29, 33, 35, 36, 37, 38, 39, 40, 41, 42, 43, 45, 46, 53, 54, 55, 57, 63, 70, 71, 91, 100, 122, 134, 135, 136, 137, 139, 146, 149, 150, 152, 154, 155, 156, 157, 159, 169, 170, 171, 174, 175, 177, 178, 179, 180, 181, 209 samopoimanje, 15, 16, 17, 19, 21, 42, 45, 48, 52, 56, 63, 82, 86, 89, 90, 95, 131, 135, 141, 142, 143, 144, 145, 147, 153, 154, 156, 163, 164, 168, 171, 172, 173, 174, 175, 176, 177, 178, 179, 180, 181, 182, 208, 209 adaptacija samoevaluativnog sistema, 25

diferencijacija, 25, 26, 53, 118 efekti vlastitih aktivnosti, 18, 19, 27, 36, 37, 38, 40, 57, 81, 128, 149, 156, 175, 176 emocionalna va nost, 26, 27 globalno samovrednovanje, 25, 28, 41, 49, 150, 165 integracija, 25, 96, 164 interpretacija informacija, 14, 168 maksimizacija samopo tovanja, 27, 29, 43, 71, 159, 170, 177, 181, 209 maksimizacija unutra nje uskla enosti, 23 maksimizacije uskla enosti s realno u, 22, 29, 43, 170 metodi prikupljanja podataka, 45 nekongruencija podru je nekongruencije, 26 nekonzistencija, 26 neuskla enost, 23 odbrambeni mehanizmi, 23, 30, 35, 134, 141, 168, 179, 180, 181, 209 princip maksimizacije unutra nje kongruencije, 29, 39, 40 princip minimizacije neizvjesnosti, 170 razvoj, 48, 49 razvoj samoevaluativnog sistema, 25 stabilnost, 23, 25, 39 struktura, 17, 23, 30, 45, 63, 64, 98, 111, 115, 119, 137, 151, 154 uskla ivanje s vanjskim svijetom, 22 Sankcijski subsistem, 68 236

seksualni nagon, 37, 55 simboli ki interakcionizam, 15 sistem vrijednosti, 83, 87, 158 slika o sebi, 21, 22, 100, 137 smopo tovanje, 21 smrt oca, 100 smrt roditelja, 95 socijalizacijski subsistem, 67 socijalna diferencijacija, 64, 66 socijalna evaluacija, 35, 39 socijalna interakcija, 104, 133 socijalna klasa, 64, 65, 72, 90, 137 socijalna percepcija, 31, 104, 180 Socijalna stratifikacija, 65 socijalne razlike, 64, 65, 67, 82, 83 socijalni faktorima, 175 socijalni interakcionizam, 103, 133 socijalni status, 58, 63, 64, 66, 67, 68, 69, 70, 71, 73, 74, 76, 77, 78, 79, 80, 82, 83, 84, 85, 86, 87, 88, 89, 90, 130, 142, 171, 172, 173, 177, 180, 182, 208 i opa anje odnosa s roditeljima, 76 i porodi ni odnosi, 75, 77, 79, 80 i samopoimanje, 81, 82 identitet, 82 obrazovni status, 72 polne razlike, 73 porodi ni odnosi, 73

samopo tovanje, 83 subjektivna procjena, 69, 70 socijalni status i porodi ni odnosi, 72 socijalno ogledalo, 10, 51, 133 socijalno okru enje, 43, 89, 113, 168, 170, 179, 180, 208 sposobnosti, 19, 20, 21, 32, 36, 38, 39, 41, 47, 52, 82, 84, 85, 86, 88, 93, 97, 100, 107, 110, 122, 138, 141, 151, 152, 157, 158, 164, 172 stav prema ljudima, 94 stavovi stavovima prema roditeljstvu, 62 stereotipije, 24 struktura, 23 subjektivna funkcija vjerovtano e, 36 teorije socijalnog u enja, 124 tradicionalizam, 80 tradicionalne vrijednosti, 60, 61 transkulturalna univerzalnost, 61 u enje po modelu, 103 va nost statusnih obilje ja, 83 vanjski izgled, 54, 149, 157 vaspitanje djece, 60, 62, 81, 137 vaspitni postupci, 62, 108 vikarijsko uslovljavanje, 103 vr njaci, 47, 53, 56, 84, 88, 121, 123, 129, 141, 147, 148, 155, 156, 157, 159, 178

237

X.

INDEKS AUTORA

239

CASES
Abramowitz, R. H. ------------ 237 Abramson, L.Y.--------- 231, 239 Adams, G. R. -- 53, 93, 149, 225, 226, 231, 233, 237 Alessandri, S.M. -------- 122, 223 Alvarez, M. M.90, 128, 129, 153, 231 Amorso, D. M. ----------------- 223 Amsterdam, B.K. --------- 50, 223 Arrindell ------------------ 108, 223 Aschenbrenner, B.------------- 227 Baber, F. M. -------------------- 234 Baker, R. L. --------------------- 235 Bank, L. ----- 121, 125, 140, 237 Barclay, M. S. ------------------ 240 Barton, K. ----------------------- 224 Baskett, L. M: ------------- 92, 224 Batten, G.M. -------------------- 226 Battle, J. ------------------------- 242 Bendersky, M.------------- 92, 224 Berkowitz, L: ------------------- 224 Bezinovi , P. ---36, 41, 142, 224 Bjorck, J. P. --------------------- 225 Block, J. H. - 120, 128, 129, 241 Bo i evi , V. ------------------- 233 Book, B. K. --------------------- 230 Bourdeau, P. A. -- 103, 119, 140, 149, 151, 242 Boyd, D. A. ---------------- 98, 224 Brachfeld-Child, S ------------ 224 Brack, C. J. ---------------- 54, 224 Bradley, R. H. -------- 72, 91, 224 Brannigan, G.G. --------------- 225 Brief, A. P. --------------- 178, 225 Brighton-Cleghorn, J. -------- 225 Bronstein, P. ------- 120, 128, 225 Brooks-Gunn, J. ---------- 54, 234 Brown, M.M. ------------------- 237 Brown, W. D. ------------------ 225 Buri, J. R. ----------------------- 225 Buriel, R. ------------------------ 232

Burns, R.X.15, 16, 17, 21, 23, 50, 57, 86, 135, 137, 139, 146, 168, 225 Burt, C. E. ---------------------- 225 Caldwell, B. M. X. -- 72, 91, 224 Calhoun, G, Jr. X. ------------- 240 Campbell, R. L. 21, 36, 108, 225 Carlson, C. I. ------------------- 229 Chiam, H. ----------------------- 225 Clayer, J. R. -------------- 108, 225 Clewes, J. L. ------------------- 232 Cohen, L. H. -------------- 92, 225 Coleman, M. ------------------- 233 College, B.---------------- 224, 235 Cooper, C. R. 56, 121, 127, 229 Coopersmith, S. 19, 46, 86, 135, 140, 142, 143, 147, 151, 225, 240 Copeland, T. -------------- 98, 237 Costanzo, P. R. ---------------- 226 Covington, M.V. -------------- 226 Daniels, D.----------------- 92, 226 De Man, A. F.------------- 91, 226 Deal J.E. ------------------------ 236 Dembo, M. H. ----------- 120, 231 Demo, D.H. -------------------- 239 Dilon, W. R.-------------------- 226 Donald, P. ---------------------- 224 Dornbusch, S. M. -------- 95, 226 Duval, T.S. --------------------- 226 Eccles, S. J.--------------- 129, 226 Edler, G. H. Jr.------ 73, 226, 227 Edwards, J. N. ----------------- 227 Ekehammar, B. ---------------- 227 Epstein, S.15, 16, 17, 20, 42, 50, 53, 148, 168, 227 Erhard, R. ------------------ 82, 227 Ericksen, L.K: ----------------- 224 Falbo, T. ------------------- 92, 227 Feldman, S. S. ----------------- 227 Field, T. -------------------- 92, 227 Fischer, K.W. ------------------ 237 Forsyth, D. R. ------------------ 228 Fowell, N. ---------------------- 233 Fraser, R.------------------- 91, 228

Fristad, M. A. ------------------ 228 Fu, V. R -------------------- 60, 228 Fulgosi, A. ---------------------- 228 Fuller, B. ------------------- 61, 230 Galambos, N. L. ---------- 90, 234 Gamble, Ch.W. ---------------- 228 Gehring, T. M. ----------------- 228 Gergen, K. J.-------------------- 228 Gjerde, P. F. -------------------- 228 Goldstein, M. ------------ 143, 226 Golubovi , Z.------------------- 228 Gordon, C. ---------------------- 228 Gorman, K. S. ------------- 61, 230 Grabb, E. G. --------------- 72, 229 Grater, H. ------------------------ 237 Grebstein, L.C. ----------------- 241 Green,C. D. -------- 226, 229, 241 Grotevant, H. D. -- 121, 127, 229 Gullotta, N. N. --- 225, 226, 231, 233, 237 Hakim-Larson, J. -------------- 229 Hall, J. A. X.--- 72, 90, 124, 227, 229, 240 Hanna, M. K. -------------- 60, 228 Harrison, T. M ----------------- 240 Harter, S. X. - 16, 17, 25, 45, 46, 48, 49, 51, 52, 53, 55, 56, 142, 147, 149, 229 Hartup, W. W.----------- 120, 229 Hauser, R. M. --56, 93, 129, 230 Havelka, N. -------------- 107, 230 Haywood, H.C. --------- 107, 241 Heflin, A. H. ------------- 151, 238 Henggeler, S. W. ---- 72, 73, 230 Hinkle, D. E.-------------------- 228 Ho ek, A. ------ 67, 230, 235, 237 Hobart, C. J. -------------------- 229 Hocevar, D. --------------------- 235 Hoelter, J.W. ------------------- 230 Hoffman, L.W. ------- 61, 90, 230 Holl, M. R. -- 122, 123, 156, 238 Hollenbeck J. A. -------- 178, 225 Holloway, S. D. ----------- 61, 230 Horn, J. L.----------------------- 225 Houlihan, J. --------------------- 230

Hunter, F.T. ------- 123, 157, 231 Hurley, J. R. -------------------- 231 Huston, A. C. 90, 128, 129, 153, 231 Jackson, L. A. ------------------ 231 James, W. --------- 15, 21, 27, 231 Jennings, S.--------------------- 237 Johnson, M. M. ----------- 98, 231 Jones, G. P. --- 53, 120, 231, 240 Jordan, E. W.------------------- 231 Kaplan, H. B. ------------ 228, 238 Karpowitz, D. H. -------------- 228 Kawash, G. F.------------------ 232 Kelly, G. A --- 15, 16, 23, 53, 57, 148, 232 Kermoian, R. ------------------- 232 Kerr, E. N. ---------------------- 232 Ketterlinus, R. D. ------------- 242 Kinard, E.M. ------------------- 232 Kirchner, P.A. ----------------- 225 Knap, . ------------ 232, 235, 239 Knight, G. P. --------- 61, 93, 232 Kuczynski, L. ------------------ 241 Kurdek, L. A. ------------- 97, 232 Kushnir, T. --------------------- 232 Lackovi - Grgin, K. --------- 233 Lamborn, S. -------------------- 237 Lapsley, D. K. ----------------- 233 Larrance, D. T. ---------------- 231 Lawton, J.T. -- 62, 103, 119, 233 Leary, M. M. ------------------- 233 Lee, M.Y. ------------------ 56, 233 Leiderman, P.H. --------------- 232 Lerman, D. --------------------- 241 Lerner, J. V. ---- 53, 90, 149, 234 Leung, P. W. L.---------------- 234 Lewis, M: -- 50, 91, 92, 224, 234 Lubiner, J. ---------------------- 241 Lynn, D. B.---------------- 98, 234 MacTurk, R.H. ---------------- 231 Madsen, M. K. ----------------- 233 Marjoribanks, K. --------- 62, 234 Marsh, H. W.- 15, 19, 25, 46, 48, 86, 140, 142, 147, 234 Mc Millan, J. H. --------------- 228 241

McCarthy, M. E. ---------- 54, 231 McFarland, C. ------------------ 234 McGoldrick, M.---------------- 235 McGory, A. ---------------- 54, 235 McGuire, W. J. - 45, 49, 57, 130, 133, 140, 143, 148, 159, 235 McLellarn, R. ------------------ 241 Mead, G. H.-- 15, 21, 32, 38, 39, 103, 131, 133, 148, 235 Mednick, B.R. ------------------ 235 Melillo, D. ---------------------- 235 Midgley, C. --------------------- 226 Milosavljevi --------------------- 11 Milosavljevi , B. --80, 103, 233, 236 Mizokawa, D.T.---------------- 236 Mo, L.20, 27, 38, 49, 61, 62, 63, 78, 79, 82, 83, 88, 93, 106, 114, 140, 163, 173, 241 Momirovi , K. ----- 187, 230, 235 Montemayor, R. ---52, 127, 225, 226, 231, 233, 237 Morishima, J.K. ---------------- 236 Munroe, R.L. --------- 91, 93, 235 Myhrman, A. ------------------- 236 Nelson, R.S. -------------------- 238 Nilsson, I. ----------------------- 227 Nunn, G. ------------------------- 236 Nystul, M. S. -------------- 91, 228 Offer, D. ----- 126, 236, 237, 241 Olstad, R.G.--------------------- 236 Omelich, C, L. ----------------- 226 Paguio, L.P.--------------------- 236 Pang, V.O. ---------------------- 236 Papini, D. R. 121, 127, 129, 236 Parish, T. ------ 98, 224, 236, 237 Perlin, M. ------------------------ 237 Petersen, A.C. ----------- 122, 237 Peterson, G. R. ------------ 54, 237 Petrovi , K. ---------- 67, 237, 239 Pillay, A. L. --------------------- 237 Pipp, S. -------------------------- 237 Plomin, R. ------------------ 92, 226 Polit, D. P. ----------------- 92, 227 Ponzoha, C. --------------------- 241

Popovi , V. B. ----------- 132, 238 Porst, R. ------------------------- 238 Powers, S. ---------------- 230, 240 Pratto, D. J. --------------------- 238 Pulakos, J. ------------ 92, 93, 238 Putallaz, M.--------------- 151, 238 Rasku-Puttonen, H. ------ 72, 238 Rawlins, W. K. -- 122, 123, 156, 238 Reinherz, H. -------------------- 232 Reite, M. ------------------- 92, 227 Rhine, W. R. --------- 91, 92, 238 Rijavec, M. --------------------- 233 Robinson, B.E. ---------------- 236 Rodman, H. -------------------- 238 Rogers, C. R. - 15, 16, 20, 21, 39, 46, 50, 53, 63, 131, 148, 238 Rohrbaugh, M.----------------- 235 Ross, M. W. - 108, 223, 225, 234 Russel, D. ---------- 120, 128, 241 Russell, G. --------- 120, 129, 239 Saksida, S. ----------------- 67, 239 Salili, F. ------------------------- 234 Savin-Williams, R. C. -------- 239 Savrey, W. L. ------------------ 234 Schluderman, S. --------- 109, 239 Schulenberg, J. E. ------------- 237 Schuler, S.G. ------------------- 233 Sebby A. R. X. -- 121, 127, 129, 236 Seligman, M. E. P. ------ 231, 239 Semmel, L.Y. ------------------ 239 Sethi, R. -------------------- 63, 240 Sewell, W. H. ------------- 93, 230 Shavelson, R. 15, 19, 25, 46, 48, 86, 234 Shaver, P. ------------ 77, 123, 237 Sherman, R. -------------------- 240 Shiller, V. M. ------------------ 240 Sidanius, J. --------------------- 227 Siegal, M. ----------------------- 240 Sinclair, R. J. -------------- 97, 232 Skeen, P. ------------------------ 236 Sohn, D. ------------------- 240, 242 Starr, R.H. ---------------------- 240 242

Staub, E. ------------------ 227, 240 Stefanko, M. --------------- 61, 240 Steinberg, L. D. -- 121, 127, 129, 240 Stephen, T. D. ------------------ 240 Stevens, L. ---------------------- 240 Suls, J. ------- 223, 227, 229, 235 Tavitian, M. L. ----------------- 241 Tavormina, J. B. ---------- 73, 230 Tisak, M.S.---------------------- 241 Trickett, P. K. ------------------ 241 Turner,S.M. ---------------- 62, 241 Tzuriel, D.----------------------- 241 Van Vliet, W.------------------- 241 Vaughn, B. ---------------------- 241 Vietze, P. M.-------------------- 231 Viteze, P. M.-------------------- 231 Von Bayer, C. ------------------ 239 Walsh, J.M. --------------------- 225 Ware, E.X . --------------------- 223 Warren, R. ---------------------- 241 Watkins, C. E. ------------------ 228 Waugh, S.L. --------------- 72, 229 Weiner, B.----------- 39, 241, 242 Weinstein, L. ------------------- 226 Weiss, R. S. -----96, 99, 230, 242 Weiss-Perry, B. ---------------- 230 Werebe, M. J. G.--------------- 242 Whiteside, M. M. -------------- 231 Wigle, S. E. ---------------- 99, 237 Wolfe, D. A. - 72, 103, 119, 140, 149, 151, 242 Woody, E. Z. ------ 106, 119, 226 Wozniak, R.H. ----------------- 223 Wyler, I. L.---------------------- 228 Wylie, R. C.48, 91, 135, 139, 242 Youniss, J. --120, 122, 123, 126, 127, 129, 157, 231, 242 Zeifang, K. ---------------------- 238 Zern, D. S. ----------------- 62, 242 itnik, E. ------------------------ 233

243

XI.

L I T E R AT U R A

1.

Alessandri, S.M. i Wozniak, R.H: " The Child's Awareness of Parental Beliefs concerning the Child: A Developmental Study ",Child Development, 1987, 58, 316-323 Amorso, D. M; Ware, E.X : " Adolescents' Perception of Aspects of the Home Environment and Their Attituds Toward Parents, Self, and External Authority", Adolescence, Vol. XXI No. 81, 1986. Amsterdam, B.K, : "Mirror self-image reactions before the age two, ",Developmental Psychologu, no 5, 1972. Amsterdam, B.K, Mirror self-image reactions befor the age two, Developmental Psychologu, no 5, 1972. Arrindell, W.A. i van der Ende, J: " Replicability and Invariance of Dimensions of Parental Rearing Behaviour: Further Dutch Experiences with the EMBU", Person. individ. Diff, Vol.5, No.6, 1984, 671 682 Arrindell,W.A, Perris, C, Eiseman, M, Perris,H, van der Ende,J,: " Cross -National generalizability of Patterns of Parental Rearing Behaviour: Invariance of EMBU Dimensional Representations", Person. individ. Diff, Vol.7, No1, 1986, 103 -112 Bacon, M.K. i Ashmore, R.D: " How Mothers and Fathers categorize Descriptions of Social Behavior Attributed to Daughters and Sons", Social Cognition, Vol.3, No.2, 198 5, 193-217 Bandura, A. : "Self-efficacy: Towards a unifyng theory of behavioral change", Psychological Review, 1977, 84, 191 -215 Bandura, A. : "Self-referent thought: The development of self-Efficacy", u J. H. Flavell i L. D. Ross (Eds) , : "Social cognitive development: Frontiers and possibile futures", Cambridge University Press, 1981 Bandura, A. : "The Self and Mechanisms of Agency", u Suls, J. (eds) : "Psychological Perspectives on the Self", (Vol.1), LEA Publishers London, 1982 Barton, K. i Ericksen, L.K: " Differences Between Mothers and Fathers in teaching Style and Child -

2.

3. 4. 5.

6.

7.

8.

9.

10.

11.

Rearing Practices", Psychological Reports, 1981, 49, 237-238 12. Baskett, L. M: " Ordinal Position Differences in Children's Family Interactions", Developmental Psychology, 1984, Vol.20, No.6, 1026 -1031 Bendersky, M. i Lewis, M: " The Impact of Birth Order on Mother-Infant Interactions in Preterm and Sick Infants", Journal of Developmental and Behavioral Pediatrics, August 1986, Vol. 7/ Number 4 Berkowitz, L:" Cognitive Theories in Soc ial Psyhology", Academic Press, N.J. 1987. Bezinovi , P. Koncept o sebi i interpersonalna orijentacija, Primjenjena psihologija, 1987. Bezinovi , P. Beram, I. Domazet. D. Leni , M. & Radni , J. Konstrukcija i fakto rska validacija skale generalizirane samoefikasnosti, Dani psihologije 85 (Zbornik radova), Zadar, 1986, 225-231. Bezinovi , P: "Generalizirana nekompetentnost i koncept o sebi", doktorska disertacija, Sveu ili te u Zagrebu, 1986. Boyd, D. A. & Parish, t. S. An Investigation of Father. Loss and College Students' Androgyny Scores, The Journal of Genetic Psychology, 1984, 145, 279 -280. Brachfeld-Child, S: " Parents as Teachers: Comparisons of Mothers' and Fathers' Instructional Interactions with Infants", Infant Behavior and Development, 9, 1986, 127-131 Brack, C. J; Donald, P: & Ingeersoll, G: "Pubertal maturation and Adolescent Self-esteem" , Journal of Adolescent Health Care, 9, 1988, 280 -285. Bradley, R. H. i Caldwell, B. M. X : "The HOME Inventory and Family Demographics ",Developmental Psychology, 1984, Vol.20, No.2, 315 -320 Bradley, R.H. i Caldwell, B.M: " The HOME Inventory and Family Demographics", Developmental Psychology, 1984, Vol.20, No.2, 315 -320

13.

14. 15. 16.

17.

18.

19.

20.

21.

22.

23.

Brannigan, G.G. i Horn, J. L: " Parental Identification and Personal Control in Young Adults", The Journal of Genetic Psychology, 146 (4), 495 -500 Brief, A. P. and Hollenbeck J. A.: Work and Quality of Life, International Journal of Psychology, 1985, 20, 199-206. Brighton-Cleghorn, J: " Formulations of Self and Family Systems", Family Process, 26, 1987, 185 -201 Bronstein, P: " Differences in Mothers' and Fathers' Behaviors Toward Children: A Cross -Cultural Comparison", Developmental Psychology, 1984, Vol.20, No.6, 995 -1003 Brown, W. D: "A Social-Psychological Conceptual Fremework of the Family", u Nye, I. F : " Emerging Conceptual Fremeworks in Family Analysis", The Macmilan Company, N.Y. 1966. Buri, J.R, Kirchner, P.A. i Walsh, J.M : " Familial Correlates of Self-Esteem in Young American Adults", The Journal of Social Psychology, 127 (6), 583 -588 Burns, R.X. : "Introducing the Self-Concept",Holt, Rinehart and Winston, London, 1982 . Burt, C. E, Cohen, L. H, i Bjorck, J. P : " Perceived Family Environment as a Moderator of Young Adolescents' Life Stress Adjustment", American Journal of Community Psychology, Vol. 16, No.1, 1988 Chiam, H: " Change in Self-Concept during Adolescence", Adolescence, Vol.XXII, No.85, Spring 1987 Clayer, J. R, Ross, M. W. i Campbell, R.L: " ChildRearing Patterns and Dimensions of Personality", Social Behavior and Personality, 1984, 12 (2), 153 -156 Collins, W. A. : "Parent-child Relationships in the Transition to Adolescence: Continuity and Change in Interaction, Affect, and Cognition", u Montemayor , R.; Adams, G. R.; Gullotta ed. : " From Childhood to Adolescence a Transitional Period ? ", Sage Publicatins, Inc. London, Newbury Parc, New Delhi 1990.

24.

25. 26.

27.

28.

29. 30.

31.

32.

33.

34. 35.

Coopersmith, S : : "The Antecedentes of Self-esteem", San Francisco: W.H. Freeman , 1967. Costanzo, P. R. i Woody, E. Z: " Domain-Specific Parenting Styles and their Impact on the Child's Development of Particular Deviance: The Example of Obesit", Journal of Social and Clinical Psychology, Vol.3, No.4, 1985, 425 -445 Covington, M.V. & Omelich, C,L.: As failures Mount: Affective and Cognitive Consequences of Ability Demotion in the Classroom", Journal of Educational Psychology, Vol. 73, No. 6, 1981,796 -808. Covington, M.V. & Omelich, C, L: "Ar Causal Attributions Causal? A Path Analysis of the Cognitive model of Achievement Motivation" Journal of Personality and Social Psychology, Vol. 37, No .9, 1979, 1487-1504. Daniels, D. i Plomin, R : " Differential Experience of Siblings in the Same Family", Developmental Psychology, 1985, Vol.21, No.5, 747 -760. De Man, A. F , Batten, G.M, Green,C. D. i Weinstein, L: " Birth Order and Past-Orientation", Psychological Reports, 1983, 53, 425 -426. Dilon, W. R; Goldstein, M: "Multivariate Analysis Methods and Aplications" John Wiley and Sons, 1984. Dornbusch, S. M. Carlsmith, J. M. Bushwall, S.J. Ritter, P.L. Leidermann, H. Hastrof, A. H. & Gross, R. T. Single Parents Extended House nolds and the Control of Adolescents, Child Development, 1985, 56, 326 -341. Duval, T.S. i Duval, V.H: " Level of Perceived Coping Ability and Attributions for Negative Event s", Journal of Social and Clinical Psychology, Vol.5, No.4, 1987, 452-468 Eccles, S. J.; Midgley, C. : "Changes in Academic Motivation and Self-Perception During Erly Adolescence", u Montemayor, R.; Adams, G. R.; Gullotta ed. : " From Childhood to Adolescence a Transitional Period ? ",Sage Publicatins, Inc. London, Newbury Parc, New Delhi 1990.

36.

37.

38.

39.

40. 41.

42.

43.

44.

Edler, G. H. Jr. : "Historical Change in Life Patterns and Personality u ",Baltes, P. B. : "Life -Span Developmeny and Behavior", Academic Press New York SanFrancisco London, 1979 Edler, G. H. Jr. Historical Change in Life Patterns and Personality u Baltes, P. B. Life-Span Developmeny and Behavior, Academic Press New York SanFrancisco London, 1979 Edwards, J. N. :Changing Family Structure and Youthful Weill -Being, Journal of Family Issues, 1987, 4, 355 372. Ekehammar, B, Sidanius, J. i Nilsson, I: " Social Status: Construct and External Validity", The Journal of Social Psychology, 127 (5), 437 -481 Epstein, S. : "The Unconscious, the Preconscious and the Self-Concept", In u Suls , J, Greenwald, G. A. (eds) : "Psychological Perspectives on the Self", (Vol.2), LEA Publishers London, 1983 Epstein, S: " The Self-concept: A review and the proposal of an integrated theory of personality", In E. Staub (Ed) : "Personality: Basic issuses and curent research", Engelwood CLiffs, N. J. Prentice -Hall, 1982: " ", Erhard, R. : "Das Selbstbild junger Madchen und ihre Familienstruktur", u Janig, H, Erhard, R, Kirsh, K, Stary, J. : "Selbstbild und Vorurteil im Fruhen Jugendler", Wolfgang Neugebauer, Salzburg, austrija, 1979: "", Erhard, R. Das Selbstbild junger Madchen und ihre Familienstruktur u Janig, H. Erhard, R. Kirsh, K. Stary, J. Selbstbild und Vorurteil im Fruhen Jugendler, Wolfgang Neugebauer, Salzburg, austrija, 1979. Falbo, T. i Polit, D.P : " Quantitative Review of the Only Child Literature: Research Evidence and Theory Development", Psychological Bulletin, 1986, Vol.100, No.2, 176-189. Feldman, S. S. i Aschenbrenner, B: " Impact of Parenthood on Various Aspects of Masculinity and

45.

46.

47.

48.

49.

50.

51.

52.

53.

Femininity: A Short -Term Longitudinal Study", Developmental Psychology, 1983, Vol.19, No.2, 278 289 54. Field, T. i Reite, M: " Children's Responses to Separation from Mother during the Birth of Another Child", Child Development, 1984, 55, 1308 -1316 Forsyth, D. R. & Mc Millan, J. H : "The attribution Cube and Reactions to Educational autcomes", Journal of Educational Psychology, Vol. 73, No. 5, 1981, 632 641. Fraser, R. i Nystul, M. S : " The Effects of Birth Order and Sex on Locus of Control", Individual Psychology, Vol.39, No.1, March 1983. Fristad, M. A. i Karpowitz, D. H : " Norms for the Children's Report of Parental Behavior Inventory Modified Form", Psychological Reports, 1988, 62, 665 666 Fu, V. R, Hinkle, D. E. i Hanna, M. K: " A ThreeGenerational Study of the Development of Individual Dependency and Family Interdependence", Genetic, Social, and General Psychology Monographs, 112, (2), 153-171 Fulgosi, A: "Faktorska analiza", [kolska knjiga, Zagreb, 1981. Gamble, Ch.W. i Watkins, C. E: " Combining the Child DisciplineApproaches of Alfred Adler and William Glasser: A Case Study", Individual Psychology, Vol.39, No.2, June 1983 Gehring, T. M. i Wyler, I. L: " Family-System-Test (FAST): A Three Dimensional Approach to Investigate Family Relationships", Child Psychiatry and Human Development, Vol.16 (4), Summer 1986 Gergen, K. J. and Gergen, M. M. : "Social Psychology", Springer Verlag, New York, 1986. Gergen, K.J: " Theory of the Self: Impasse and Evolution", Advances in Experimental Social Psychology, Vol.17

55.

56.

57.

58.

59. 60.

61.

62. 63.

64.

Gjerde, P. F: " Parental Concordance on Child Rearing and the Interactive Emphases of Parents: SexDifferentiated Relationships During the", Developmental Psychology, 1988, Vol.24, No.5, 700 706 Golubovi , Z.: Porodica kao ljudska zajednica, Naprijed, Zagreb, 1981, str.219. Gordon, C: : "Self-conceptions: Configurations of content structure", u Gordon, C. and K: Gergen (eds): : "The Self in Social Interaction", W iley, New York, 1968: Rosenberg and Kaplan, 1982, 12-23. Grabb, E. G. i Waugh, S.L: " Family Background, Socioeconomic Attainment, and the Ranking of Self Actualization Values", Sociological Focus, Vol.20, No.3, August 1987. Green, R.G: " Self-Report Measures of Family Competence", u "Family Measurement Techniques", Bagarozzi, D.A. (ed), The American Journal of Family Therapy, Vol.15, No.2, 1987 Grotevant, H. D, i Carlson, C. I: " Family Interaction Coding Systems: A Descriptive Review", Family Process, Vol.26, March 1987, 49 -74 Grotevant, H. D. i Cooper, C.R : " Individuation in Family Relationships", Human Develoment, 29, 1986, 82-100. Grotevant, H.D.i Cooper , C.R: " Patterns of Interaction in Family Relationships and the Development of Identity Exploration in Adolescence", Child Development, 1985, 56, 415 -428. Hakim-Larson, J. i Hobart, C. J: " Maternal Regulation and Adolescent Autonomy: Mother -Daughter Resolution of Story Conflicts", Journal of Youth and Adolescence, Vol.16, No.2, 1987. Hall, J. A. X : "Parent - Adolescent Conflict: an Empirical Review", Adolescence, Vol. XXII No. 88, 1987. Harter, S. X : "Processes":Underlying the Construction, Maintenance, and Enhancement of the Self-Conception

65. 66.

67.

68.

69.

70.

71.

72.

73.

74.

in Children ", u Suls , J. i Greenwald, A. G.(eds): "Psychological Perspectives on the Self" Vol 2, Lawrence Erlbaum Assoc, Hillsdale, N.J , 1986. 75. Harter, S.X : "Causes, correlates and the functional role of global self-worth: A life-span perspective", u Kolligian,J. and Sternberg,R.(eds):"Perceptions of Competence and Incompetence Across the LifeSpan",New Haven, Ct: Yale University Press, 1988. Harter, S: " Developmental Processes in the Construction of the Self", in press. Hartup, W. W: " Social Relationships and Their Developmental Significance", American Psychologist, February 1989, Vol.44, No.2, 120 -126. Hauser, R. M. i Sewell, W. H : " Birth Order and Educational Attainment in Full Sibships", American Educational Research Journal, Spring 1985, Vol.22, No.1, 1-23. Hauser,S.T, Book, B. K , Houlihan, J, Powers, S, WeissPerry, B,: " Sex Differences Within the Family: Studies of Adolescent and Parent Family Interactions", Journal of Youth and Adolescence,Vol.16, No.3, 1987. Havelka, N. "Socijalna percepcija", Zavod za ud benike i nastavna sredstva, Beograd 1992. Henggeler, S.W. i Tavormina, J.B : " Social Class and Race differences in Family Interaction: Pathological, Normative, or Confounding methodological Factors?", The Journal of Genetic Psychology, 1980, 137, 211 -222. Ho ek, A. (1988): Struktura socijalnog statusa mu ke omladine u SFRJ. Revija za sociologiju, 19, 3:275 -295. Ho ek, A. (1992): Latentna struktura socijalnog statusa mladih ena. Sociologija, 34, 1:39-54. Ho ek, A.; Momirovi , K; (1985): Neki metodolo ki problemi u ispitivanjima socijalne diferencijacije. Revija za sociologiju, 15, 1-2:37-51. Hoelter, J.W: " The Structure of Self-Conception: Conceptualization and Measurement", J ournal of

76. 77.

78.

79.

80. 81.

82. 83. 84.

85.

Personality and Social Psychology, 1985, Vol.49, N0.5, 1392-1407. 86. Hoffman, L.W: " The Value of Children to Parents and Childrearing Patterns", Social Behaviour, Vol.2, 1987, 123-141. Holloway, S. D, Gorman, K. S, i Fuller, B: " Child Rearing Attributions and Efficacy among Mexican Mothers and Teachers", The Journal of Social Psychology, 17 (5), 499 -510. Holloway, S.D, Gorman, K.S, i Ful ler, B: " ChildRearing Beliefs within Diverse Social Structures: Mothers and Preschool Teachers in Mexico", presented at the annual meeting of the American Psychological Assn: Washington, D.C. Hunter, F.T, McCarthy, M. E, MacTurk,R.H. i Vietze, P. M: " Infants' Social-Constructive Interactions With Mothers and Fathers", Developmental Psychology, 1987, Vol.23, N0.2, 249 -254. Hunter, F.T. i Youniss, J: " Changes in Functions of Three Relations During Adolescence", Devgelopmental Psychology, 1982, Vol.18, No.6, 806 -811. Hurley, J. R: " Interpersonal Behavior, Range of Ratings, and Personal Security", Psychological Reports, 1986, 59, 219-228. Huston, A. C.; Alvarez, M. M: "The Sotialization Context of Gender Role Development in Early Adolescence", u Montemayor, R.; Adams, G. R.; Gullotta ed. : " From Childhood to Adolescence a Transitional Period ? ",Sage Publicatins, Inc. London, Newbury Parc, New Delhi 1990. Jackson, L. A. & Larrance, D. T: "Is a 'refinement' of Attribution Theory Necessary to Accommodate the Lerrned Helplessness Reformulation of Abramson , Seligman and Teasdale", Journal of Abnormal Psychology, Vol. 88, No.6, 1979, 681 -682. James, W. : "The principles of psychology ", (vol. 1). New York, Holt, 1890. James, W. Psychology, New York: Fawcett, 1890.

87.

88.

89.

90.

91.

92.

93.

94. 95.

96.

Johnson, M. M. O evi, majke i usvajanje uloge vezane za pol, u Proces socijalizacije kod dece, Zavod za ud benike i nastavna sredstva, Beograd, 1982, 99 -123. Jones, G. P. i Dembo, M. H: " Age and Sex Role Differences in Intimate Friendships During Childhood and Adolescence", Merrill-Palmer Quarterly, Vol.35, No.4. Jones, G.P: " The Boy Is Father to the Man: A Men's Studies Exploration of Intergenerational Interaction", Men's Studies Review, Vol.7, No.1, Winter 1990. Jordan, E. W, Whiteside, M. M. i Manaster, G.J: " A Practical and Effective Research Measure of Birth Order", Individual Psychology, Vol.38, No.3, September 1982. Kawash, G. F, Kerr, E. N. i Clewes, J. L: " Self-Esteem in Children as a Function of Perceived Parental Behavior", The Journal of Psychology, 119 (3), 235 242. Kelly, G. A. : "The psychology of personal constructs ",N. Y: Norton, 1955. Kermoian, R. i Leiderman, P.H: " Infant Attachment to Mother and Child Caretaker in an East African Community", International Journal of Behavioral Development, 9 (1986), 455 -469. Kinard, E.M. i Reinherz, H: " Birthdate Effects on School Performance and Adjustment: A Longit udinal Study", Journal of Educational Research, July/August 1986, Vol.79,No.6. Knap, . (1971): Model za multivarijatno analizo socialne stratifikacije. Simpozijum "Struktura socijalisti kog dru tva u Jugoslaviji", Sarajevo. Knap, . (1971): Nekateri kvantitativni modeli za analizo socialne mobilnosti in stratifikacije. Anthropos, 1-2:99-114. Knight, G.P , Kagan, S. i Buriel, R : " Perceived Parental Practices and prosocial Development", The Journal of Genetic Psychology, 1982, 141, 57 -65.

97.

98.

99.

100.

101. 102.

103.

104.

105.

106.

107.

Knight, G.P: " Cooperative -Competitive Social Orientation: Interactions of Birth Order with Sex and Economic Class", Child Development, 1982, 53, 6 64667. Kurdek, L. A. and Sinclair, R. J.: Adjustment of Young Adolescents in Two-Parent Nuclear, Stepfather, and Mother - Custody Families, Journal of Consulting and Clinical Psychology, 1988, 56, 91 -96. Kurdek, L. A. and Sinclair, R. J.: Relation of Eighth Graders' Family Structure, Gender, and Family Environment with Academic Performance and School Behavior, Journal of Educational Psychology, 1988, 80, 90-94. Kushnir, T: " Parental Anxiety and Children's Attendance at Emergency Departments in Relation to the Child's Birth Order", The Journal of Social Psychology, 1984, 123, 123 -129. Lackovi - Grgin, K. Opa i , G. i itnik, E.: Neki aspekti self koncepta mladih iz porodice s ocem i bez oca, Radovi filozofskog fakulteta u Zadru, Razd io filozofija, psihologija, sociologija i pedagogija, 1988, 27 (4), 115-126. Lackovi - Grgin, K., Opa i , G: "Pubertetski status, interakcije sa zna ajnim osobama i samopo tovanje adolescentica", Radovi fi lozofskog fakulteta u Zadru, Razdio filozofija, psihologija, sociologija i pedagogija, 1991. Lackovi - Grgin, K., Opa i , G: Interakcija s majkom i zadovoljstvo obiteljskim ivotom mladih iz obitelji s ocem i bez oca, Radovi filozofskog fakulteta u Zadru, Razdio filozofija, psihologija, sociologija i pedagogija, 1989, 28 (5), 155-164. Lackovi -Grgingin, K. Bo i evi , V. Milosavljevi , B. & Rijavec, M. Problemi adolescenata iz gradskih sredina, 1986. Lapsley, D. K: " Continuity and Discontinuity in Adolescent Social Cognitive Development", u Montemayor, R.; Adams, G. R.; Gullotta ed. : " From Childhood to Adolescence a Transitional Period ?

108.

109.

110.

111.

112.

113.

114.

115.

",Sage Publicatins, Inc: London, Newbury Parc, New Delhi 1990. 116. Lawton, J.T, Schuler, S.G, Fowell, N. i Madsen, M.K: " Parents' Perceptions of Actual and Ideal Child -Rearing Practices", The Journal of Genetic Psychology, Vol.145, First Half, September 1984. Lawton, J.T. i Coleman, M : " Parents' Perceptions of Parenting", Infant Mental Health Journal, Vol.4, No.4, Winter 1983. Lawton,J, Coleman, M, Boger, R, Pease, D, Galejs, I, Poresky,: " A Q-Sort Assessment of Parents' Beliefs about Parenting in Six Midwestern States", Infan t Mental Health Journal, Vol.4, No.4, Winter 1983. Leary, M. M. A brief version of the fear of negative evaluation scale, Personality and Social Psychology Bulletin, 1983, 371 -375. Lee, M.Y: " Prestige of Home Country and Self Concept of Students from Four Developing Countries", The Journal of Social Psychology, 126 (4), 485 -491. Lerner, J. V. i Galambos, N. L: " Maternal Role Satisfaction, Mother -Child Interaction, and Child Temperament: A Process Model", DevelopmentalPsychology, 1985, Vol.21, No.6, 1157 1164. Leung, P.W.L, Salili, F. i Baber, F.M: " Common Adolescent Problems in Hong Kong: Their relationship with Self-Esteem, Locus of Control, Intelligence and Family En", Psychologia -An International Journal of Psychology in the Orient, Vol.XXIX, No.2, June 1986. Lewis, M. & Brooks-Gunn, J. : "Social Cognition and the Acquisition of Self,", N. Y. & London:Plenum Press, 1979. Lewis, M. & Brooks-Gunn, J. Social Cognition and the Acquisition of Self, N. Y. & London:Plenum Press, 1979. Lynn, D. B. & Savrey, W. L. The Effects of FatherAbsence on Norwegian Boys and Girls, Journal of Abnormal and Social Psychology, 1959, 59, 258 -262.

117.

118.

119.

120.

121.

122.

123.

124. 125.

126.

Marjoribanks, K: " Family Environments and Children's Academic Achievement: Sex and Social Group Differences", The Journal of Psychology, 1981 b, 109, 155-164. Marjoribanks, K: " Sibling Correlates of Family Environment Dimensions: Et hnic Group Differences", The Journal of Psychology, 1981 a, 107, 29 -40. Marsh, H. W. & Shavelson, R. Self-Concept: Its Multifaceted, Hierarchical Structure, Educational Psychology, 1985, 3, 107 -123. Marsh, H.W.X : "Confirmatory Factor Analysis of Multitrait-Multimethod Data: The Construct Validation of Multidimensional Self -Concept Responses", Journal of Personality 58:4 December 1990. Marsh, H.W.X : "The Factorial Invariance of Responsesby Males and Females to Multidimensional Self-Concept Instrument: Substantive and Methodological Iss",. Multivariate Behavioral Research, 1987, 22, 457-480 . McFarland, C. & Ross, M: "Impact of Causal Attribution process in Person perception", Journal of Personality Psychology, Vol. 43, No. 5, 1979, 937 -946. McGoldrick, M, i Rohrbaugh, M : " Researching Ethnic Family Stereotypes", Family Process, Vol.26, March 1987. McGory, A: "Menarche: Responses of early adolescent females", Adolescence, 98, 1990, 265 -270. McGuire, W. J. and Padawer-Singer: : "Trait salience in the spontaneous Self-concept", Journal of Personality and Social Psychology, 1976, 33, 743 -754. McGuire, W. J, McGuire, C.V. i Cheever, J: " The self in society: Effects of social contexts on the sense of self", British Journal of Social Psych ology, 1986, 25, 259-270 McGuire, W.J, McGuire, C.V:"Significant Others in Self-Space: Sex Differences and Developmental Trends in the Social Self" u Suls, J. (ed):": "Psychological

127.

128.

129.

130.

131.

132.

133. 134.

135.

136.

Perspectives on the Self", Vol 1, Lawre nce Erlbaum Assoc, Hillsdale, N.J , 1982 137. 138. Mead, G. H. : "Mind, Self and Society", Chicago: Chicago University Press, 1959. Mednick, B.R, Baker, R. L. i Hocevar, D: " Family Size and Birth Order Correlates of Intellectual, Psychosocial, and Physical Growth", Merril-Palmer Quarterly, January 1985, Vol.31, No.1, 67 -84. Melillo, D. i College, B: " Birth Order, Perceived Birth Order, and Family Position of Academic Women", Individual Psychology, Vol.39,No.1, March 1983. Momirovi , K.; Ho ek, A. i saradnici (1975): Latentna struktura dimenzija socijalne stratifikacije. CKS, Studije i analize, Beograd. Momirovi , K.; Knap, . (1974): Some simple models of social mobility. In Some Yugoslav papers presented to the 8th World congress of I.S.A. Ljubljana-Toronto, 119-133. Munroe, R.L. i Munroe, R.H: " Birth Order and Intellectual Performance in East Africa", Journal of Cross-Cultural Psychology, Vol. 14, No.1, March 1983,3-16 Munroe, R.L. i Munroe, R.H: " Birt h Order and Its Psychological Correlates in East Africa", u "The Content of Cultures: Constants and Variants", Ralph Bolton, Ed, New Haven, HRAF Press Myhrman, A: " Family relation and social competence of children unwanted at birth", Acta psychiatr. scand. 1988, 77, 181-187 Nottelmann, E.D: " Competence and Self -Esteem During Transition From Childhood to Adolescence", Developmental Psychology, 1987, Vol.23, No.3, 441 450 O'Malley, P.M. i Bachman, J.G: " Self -Esteem: Change and Stability Between Ages 13 and 23", Developmental Psychology, 1983, Vol.19, No.2, 257 -268 Offer, D. & Offer, J. From teenage to young manhood, Basic Books, New York, 1975.

139.

140.

141.

142.

143.

144.

145.

146.

147.

148.

Opa i , G, Kos, G: "Poku aj identifika cije faktorske strukture porodi ne interakcije", Zbornik VI Dani psihologije u Zadru 87, Zbornik radova, Vol.4, 1987, str 61-71. Opa i , G. Interpersonalna orijentacija - konstrukcija skale i validacija konstrukta, Diplomski rad, Odsjek z a psihologiju, Filozofski fakultet u Zadru, Zadar, 1986. Opa i , G; Milosavljevi , B; Kos, G: "Indeks SOPUS i neke kvalitativne karakteristike porodi ne interakcije", Zbornik VI Dani psihologije u Zadru 87, Zborni k radova, Vol.4, 1987, str 61 -71. Paguio, L.P, Robinson, B.E, Skeen, P. i Deal J.E: " Relationship between Fathers' and Mothers' Socialization Practices and Children's Locus Of Control in Brazil, the Philippi", Journal of Genetic Psychology, 148 (3), 303-313 Pang, V.O, Mizokawa, D.T, Morishima, J.K. i Olstad, R.G: " Self-Concepts of Japanese-American Children", Journal of Cross-Cultural Psychology, Vol.16,No.1,March 1985, 99 -109 Papini, D. R. i Sebby A. R.X : " Adolescent Pubertal Status and Affective Family Relationships: A Multivariate Assessment", Journal of Youth and Adolescence, Vol.16, No.1, 1987. Parish, T. & Nunn, G. How relationship vary between children's self-concepts and evalutions of parents as a function of family structure and process. Journal of Psychology, 1981, 107, 105 -107. Parish, T. & Wigle, S. E. A longitudinal study of the impact of parental divorce on adolescents' evaluations of self and parents, Adolescence, 1985, 77, 239 -244. Parish, T. S. & Copeland, T. Locus of control and father loss, The Journal of Genetic Psychology, 1980, 36, 147 148. Parish, T. S.: Family and Environment, u knjizi : Van Hasselt, V. B. and Hersen, M. (Eds.): Handbook of Adolescent Psychology, Pergamon Press, New York, 1987, 168-183.

149.

150.

151.

152.

153.

154.

155.

156.

157.

158.

Parish, T.: The relationship between years of father absence and locus of control, The Journal of Genetic Psychology, 1981, 301 -302. Perlin, M. i Grater, H: " The Relationship be tween Birth Order and Reported Interpersonal Behavior", Individual Psychology, Vol.40, No.1, March 1984, 22 -28 Petersen, A.C, Schulenberg, J. E, Abramowitz, R.H, Offer, D. i: " A Self-Image Questionnaire for Young Adolescents (SIQYA): Reliability and Validity Studies", Journal of Youth and Adolescence, Vol.13, No.2, 1984 Peterson, G. R.; Bank, L.; Stoolmiller : "The Predadolescent Contributions to Disrupted Family Procss ",u Montemayor, R.; Adams, G. R.; Gullotta ed. : " From Childhood to Adolescence a Transitional Period ? ",Sage Publicatins, Inc. London, Newbury Parc, New Delhi 1990. Petrovi , K.; Ho ek, A. (1974): Odre ivanje polo ajasportske aktivnosti u strukturi manifestnih i latentnih dimenzija socijalne stratifikacije. In titut za kineziologijo, Ljubljana. Petrovi , K.; Ho ek, A. (1986): Prilozi za sociologiju sporta. Fakultet za fizi ku kulturu, Zagreb. Pettit, G.S, Dodge, K.A. i Brown, M.M : " Early Family Experience, Social Problem Solving Patterns, and Children's Social Competence", Child Development, 1988, 59, 107-120 Pillay, A.L: " Psychological Disturbances in Children of single Parents", Psychological Reports, 1987, 61, 803 806 Pipp, S, Shaver, P, Jennings, S, Lamborn, S. i Fischer, K.W: " Adolescents' Theories About the Development of Their Relationships With Parents", Journal of Personality and Social Psychology, 1985, Vol.48, No.4, 991-1001 Popovi , B: "Psihologija Li nosti", Savez dru tava psihologa Srbije, Beograd, 1992. Porst, R. i Zeifang, K: " A Description of the German General Social Survey Test-Retest Study and a Report

159.

160.

161.

162.

163. 164.

165.

166.

167. 168.

on the Stabilities of the Sociodemographi", Sociological Methods & Research, Vol.15, No.3, February 1987, 177-218 169. Pulakos, J: " The Effects of Birth Order on Perceived Family Roles", Individual Psychology, Vo l.43, No.3, September 1987. Putallaz, M. i Heflin, A.H: " Parent-Child Interaction", u Asher, S.R. i Coie, J.D. (eds):"Peer rejection in childhood", New York: Cambridge Univ. Press Rasku-Puttonen, H: " Parent-child communication in families of different educational background", Scandinavian Journal of Psychology, 1983, 24, 223 -230 Rawlins, W.K. i Holl, M.R: " Adlescents' Interaction with Parents and Friends: Dialectics of Temporal Perspective and Evaluation", Journal of Social and Personal Relationships, Vol.5, 1988, 27 -46 Rhine, W.R: " Birth Order and Conformity: An Interaction Approach to Integrating Research Results", Psychological Reports, 1983, 53, 379 -390 Rodman, H, Pratto, D.J, i Nelson, R.S : " Child Care Arrangements and Children's Functioning: A Comparison of Self-Care and Adult-Care Children", Developmental Psychology, 1985, Vol.21, No.3, 413 418 Rogers, C. R. : "Client -centred therapy: its current practice, inplications, and theory ",Boston: Houghton, 1951. Rosenberg, M. :: " Society and the Adolescent Self Image", Princeton University Press, Princeton, 1965. Rosenberg, M. and H. B. Kaplan (eds): : "Social psychology of the Self-Concept", Harlan Davidson, inc, Arlington Heits, Illinois, 1982: " ", Rosenberg, M. Conceiving the self. Basic Books, New York, 1979. Russell, G. i Russell, A: " Mother-Child and FatherChild Relationships in Middle Childhood", rukopis

170.

171.

172.

173.

174.

175.

176. 177.

178. 179.

180. 181. 182.

Saksida, S. (1964): Social stratification of Yugoslav society. I. Problemi, 49. Saksida, S. (1964): Social stratification of Yugoslav society. II. Problemi, 58. Saksida, S. (1971): Konfliktni, institucionalni in operacionalni modeli socialne stratifikacije. Simpozij "Struktura socijalisti kog dru tva u Jugoslaviji", Sarajevo. Saksida, S.; Caserman, A.; Petrovi , K. (1974): Social stratification and mobility in Yugoslav society. In Some Yugoslav papers presentet to the 8th World congress of I.S.A. Ljubljana-Toronto, 213-363. Saksida, S.; Knap, . (1970): Poskus kvantifikacije matemati nega modela za analizo socialne stratifikacije. In titut za sociologijo in filozofijo, Ljubljana. Saksida, S.; Petrovi , K. (1972): Teoreti ni model socijalne stratifikacije. Poskus kvantitativne verifikacije. Teorija in praksa, 9, 10:1407-1419. Saksida, S.; Petrovi , K. (1973): Numeri no-taksonomska klasifikacija dru benih grup - faktorska analiza. In titut za sociologijo in filozofijo, Ljubljana. Savin-Williams, R. C. & Demo, D. H. Developmental change and stability in adolescent self -concept, Developmental Psychology, 1984, 6, 1100 -1110. Savin-Williams, R.C. i Demo, D.H : " Developmental Change and Stability in Adolescent Self -Concept", Developmental Psychology, 1984, Vol.20, No.6, 1100 1110 Schluderman, S. & Schluderman, E. : "Sociocultural Change and Adolescents Perceptions of Parent Behavior", Developmental Psychology, VOL. 19, No. 5, 1983, pp. 574-685: " ", Seligman, M. E. P, Abramson, L.Y, Semmel, L.Y. & Von Bayer, C: "Depressive Attributional Style", Journal of Abnormal Psychology, Vol. 88, No.3, 1979, 242-247. Sethi, R. i Calhoun, G, Jr.X : "Comparison of total Self Esteem scores on Coopersmith 's Inventory for Pupils

183.

184.

185.

186.

187.

188.

189.

190.

191.

from India and the United States", Psychological Reports, 1986, 59, 523 -526 192. Sherman, R: " The Power Dimension in the Family: A Synthesis of Adlerian Perspectives", The American Journal of Family Therapy, Vol.11, No.3, 1983. Shiller, V.M: " Loyalty Conflicts and Family Relationships in Latency Age Boys: A Comparison of Joint and Maternal Custody", Journal of Divorce, Vol.9 (4), Summer 1986 Siegal, M. i Barclay, M.S: " Children's Evaluations of Fathers' Socialization Behavior", Developmental Psychology, 1985, Vol.21, No.6, 1090 -1096 Sohn, D: Affect - Generating Powers of Effort and Ability Self Attribution and Kelley Cube", Journal of Educational Psychology, Vol. 69, No.5, 1977, 500 -505. Starr, R.H: " Clinical Judgment of Abuse -Proneness based on Parent-Child Interactions", Child Abuse & Neglect, Vol.11, 1987, 87 -92 Staub, E. (Ed) : "Personality: Basic issuses and curent research", Engelwood CLiffs, N. Y. Prentice -Hall, 1982. Stefanko, M: " Adolescents and Adults: Ratings and Expected Ratings of themselves and each other", Adolescence, Vol.XXII, No.85, Spring 1987 Steinberg, L.D: " Transformations in Family Relations at Puberty", Developmental Psychology, 1981, Vol.17, No.6, 833-840 Steinberg, L: " Recent Research on the Family at Adolescence: The Extent and Nature of Sex Differences", Journal of Youth and Adole scence, Vol.16, No.3, 1987 Stephen, T. D. i Harrison, T.M: " Assessing Communication Style: A New Measure", The American Journal of Family Therapy, Vol.14, No.3, 1986 Stevens, L. & Jones, E. E.: "Defensive Attribution and the Kelley Cube", Journal of Personality and Social Psychology, Vol. 34, No.5, 1976, 809 -820.

193.

194.

195.

196.

197. 198.

199.

200.

201.

202.

203. 204.

Sullivan, H. S. (1953) : "The interpersonal theory of psychiatry", N.Y: Noreton, 1953. Tavitian, M.L, Lubiner, J, Green, L, Grebstein, L.C. i Velicer,: " Dimensions of Family Functioning", Journal of Social Behavior and Personality, 1987, Vol.2, No.2 (Part 1), 191-204 Tisak, M.S: " Children's Conceptions of Parental Authority", Child Development, 19 86, 57, 166-176 Trickett, P.K. i Kuczynski, L: " Children's Misbehaviors and Parental Discipline Strategies in Abusive and Nonabusive Families", Developmental Psychology, 1986, Vol.22, No.1, 115 -123 Turner,S.M. i Mo, L: " Chinese Adolescents' SelfConcept as Measured by the Offer Self-Image Questionnaire", Journal of Youth and Adolescence, Vol.13, No.2, 1984 Tzuriel, D. i Haywood, H.C: " Locus of Control and Child-Rearing Practices in Intrinsically Motivated and Extrinsically Motivated Children", Psychological Reports, 1985, 57, 887 -894 Van Vliet, W: " Families in Apartment Buildings: Sad Storeys for Children?", Environment and Behavior, Vol.15, No.2, March 1983, 211 -234 Vaughn, B. E, Block, J.H. i Block, J: " Parental Agreement on Child Rearing during Early Childhood and the Psychological Characteristics of Adolescents", Child Development, 1988, 59, 1020 -1033 Warren, R, McLellarn, R. i Ponzoha, C: " RationalEmotive Therapy vs General Cognitive -Behavior Therapy in the Treatment of Low Self -Esteem and Related Emotional D", Cognitive Therapy and Research, Vol.12, No.1, 1988, 21 -38 Weiner, B, Frieze, I, Kuka, A, Reed, L. Rest, S. & Rosenbaum, R. M: "Perceiving the Causes of Success and Failure", Morristown, General Learning Press, N. J, 1971 Weiner, B, Russel, D. & Lerman, D:"The Cognition Emotion Process in Achievement - Related Context",

205. 206.

207.

208.

209.

210.

211.

212.

213.

Journal of Personality and Social Psychology, Vol. 37, No.7, 1979, 1211 -1220. 214. Weiner, B.: "AN Attribut ional Theory of Achievement Motivation and Emotion", Psychological Review, Vol. 92, No. 4, 1985, 548 -573. Weiner, B.: "Attribution and Affect: Comments on Sohn's Critique", Journal of Educational Psychology, Vol. 69, No.5 , 1977, 505-511. Weiner, B: "An Attributional Interpretation of Expectancy - Value Theory" in Wein B. (ed): "Cognitive views of human motivation", Academic Press, N. J, 1971 Weiner, B:"An Attribution Theory of Motivation and Emotion", Journal of Educational Psychology, Vol. 71, 1979, 3-25. Weiss, R. S. Growing up a little faster: The expirience of growing up in a single -parent household, Journal of Sociological Issues, 1979, 35, 97 -111. Werebe, M. J.G: " How Adolescents Perceive Their Relationships", Adolescence, Vol.XXII, No.85, Spring 1987 Wolfe, D. A. i Bourdeau, P. A: " Current Issues in the Assessment of Abusive and Negl ectful Parent-Child Relationships", Behavioral Assessment, Vol.9, 1987, 271-290 Wylie, R. C : "The self-concept: A review of methodological considerations and measuring instruments", (Vol. 1). Lincoln: University of Nebraska Press, 1974. Wylie, R. C: "The self-concept", (Vol. 2). Lincoln: University of Nebraska Press, 1979 Yanish, D.L. i Battle, J : " Relationship Between Self Esteem, Depression and Alcohol Consumption among Adolescents", Psychological Reports, 1985, 57, 331 -334 Youniss, J. i Ketterlinus, R. D : " Communication and Connectedness in Mother - and Father-Adolescent

215.

216.

217.

218.

219.

220.

221.

222. 223.

224.

Relationships", Journal of Youth and Ad olescence, Vol. 16, No.3, 1987 225. Zern, D. S: " The Relationships among selected Child Rearing Variables in a Cross -Cultural Sample of 110 Societies", Developmental Psychology, 1984, 20, 683 690