Altıncı Ulusal Deprem Mühendisliği Konferansı, 16-20 Ekim 2007, İstanbul Sixth National Conference on Earthquake Engineering, 16-20 October 2007

, Istanbul, Turkey

KAPASİTE TASARIMI İLKESİ VE TÜRK DEPREM YÖNETMELİĞİ
CAPACITY DESIGN PRINCIPLES AND TURKISH EARTHQUAKE CODE

Erkan ÖZER1

ÖZET
Diğer modern deprem yönetmeliklerinde olduğu gibi, 2007 Türk Deprem Yönetmeliği’nde de kapasite tasarımı ilkesi ve uygulamaları geniş olarak yer almaktadır. Kapasite tasarımı, şiddetli bir deprem hareketi altında sistemde meydana gelmesi öngörülen doğrusal-elastik sınır ötesi davranış mekanizmasının seçilmesi ve sistemin bu mekanizma durumuna uygun olarak davranmasını sağlayacak tasarım önlemlerin alınması olarak tanımlanabilir. Bu kapsamda, kapasite tasarımına yönelik uygulamaların başlıcaları, daha güçlü kolon tasarımı ile yapısal sünekliğin arttırılması ve kat mekanizmalarının oluşumunun önlenmesi, betonarme elemanlarda ve birleşim bölgelerinde kesme kırılmalarının meydana gelmemesinin sağlanması, prefabrike betonarme ve çelik binaların birleşim detaylarının birleşime giren elemanlardan daha yüksek bir kapasiteye sahip olacak şekilde boyutlandırılması, çelik binalarda arttırılmış deprem yüklemeleri için boyutlandırma ve süneklik düzeyi yüksek dışmerkez çelik çaprazlı perdelerin tasarımı olarak sıralanabilir. Anahtar Kelimeler: Kapasite tasarımı, Deprem yönetmeliği, Betonarme binalar, Çelik binalar.

ABSTRACT
Similar to the other modern seismic codes extensively used throughout the world, the 2007 Turkish Earthquake Code deals with the capacity design principles and its applications. The capacity design is defined as choosing the most suitable and ductile post-elastic mechanism and taking the necessary design measures to realize the structural behavior which is in consistence with the chosen failure mechanism. The capacity design applications imposed by the earthquake code include the increase of structural ductility and avoiding local story mechanisms through the strong column-weak beam design, prevention of development of shear failure in members and joints, overdesign of connection details of precast concrete and steel structures, as well as the use of system overstrength factor in steel structures and ductile design of eccentric steel bracing systems. Keywords: Capacity design, Seismic code, Reinforced concrete buildings, Steel structures.

GİRİŞ

Modern deprem yönetmeliklerinde depreme dayanıklı bina tasarımı, farklı büyüklüklerdeki olası deprem hareketleri altında, bina taşıyıcı sisteminin öngörülen belirli performans düzeylerini sağlayabilmesi olarak tanımlanmaktadır. Diğer başlıca deprem yönetmeliklerinde olduğu gibi, Türk Deprem Yönetmeliği’nde de, yeni yapılacak binaların depreme dayanıklı olarak tasarımının ana ilkesi, hafif şiddetteki depremlerde binalardaki yapısal ve yapısal olmayan elemanların herhangi bir hasar görmemesi, orta şiddetteki depremlerde yapısal ve yapısal olmayan elemanlardaki hasarın sınırlı ve onarılabilir düzeyde kalması, şiddetli depremlerde ise can güvenliğinin sağlanması amacı ile kalıcı yapısal hasar oluşumunun sınırlanması olarak tanımlanmıştır. Bu tanımdaki şiddetli deprem, bina önem katsayısı I=1 olan binalar için, 50 yıllık bir süre içinde aşılma olasılığı %10 olan depremdir. Bu tanıma paralel olarak, mevcut binaların değerlendirilmesi ve güçlendirilmesinde gözönüne alınmak üzere,
1

Prof. Dr., İstanbul Teknik Üniversitesi, İstanbul, eozer@ins.itu.edu.tr 257

süneklik düzeyi yüksek bina taşıyıcı sistemlerinin aşağıdaki koşulları sağlayacak şekilde boyutlandırılmasıdır (Paulay and Priestley. Aşağıda. Yeni Zelanda deprem yönetmeliğinde betonarme yapı sistemleri için gerçekleştirilmiştir (Paulay 1970). gevrek kırılma oluştuğu belirlenmiştir (FEMA-350. Amerika Birleşik Devletlerinde 1994 Northridge depremi sonrasında gerçekleştirilen inceleme ve araştırmalarda. 2000).258 Kapasite Tasarımı İlkesi ve Türk Deprem Yönetmeliği farklı aşılma olasılıklı depremler ve bu deprem düzeylerinde binalar için öngörülen minimum performans hedefleri de yönetmelikte ayrıca verilmiştir. Görüldüğü gibi. kapasite tasarımının temel kriterleri ve gerekçeleri açıklanacak. yeterli düzeyde plastik şekildeğiştirme meydana gelmeksizin. Böylece sistemin şekildeğiştirmeleri doğrusal-elastik sınırlar içinde kalır. Ancak bu tasarım yaklaşımı genel olarak ekonomik değildir ve sadece önem derecesi yüksek olan binalara uygulanmaktadır. genel olarak. sistemde en uygun mekanizma durumunu oluşturması öngörülür ve sadece belirli elemanlarda doğrusal-elastik sınır ötesindeki şekildeğiştirmelere izin verilir. Yapı sistemi öngörülen davranış modeline uygun olacak şekilde boyutlandırılır. Prof. tasarım depremi altında yapı taşıyıcı sisteminin doğrusal-elastik sınır ötesindeki davranışı gözönüne alınır. bu kriterler doğrultusunda yapılacak boyutlandırmada gözönüne alınması gereken hususlar tartışılacaktır. Bu gözlem ve değerlendirmelere paralel olarak. betonarme ve çelik yapı sistemlerini de kapsayacak şekilde yer almıştır. aşağıdaki iki farklı yaklaşımdan biri izlenebilir. Daha sonra bu kavram diğer modern yönetmeliklerde. bu yaklaşımın etkin olabilmesi için. KAPASİTE TASARIMI İLKESİ Kapasite tasarımı ilkesinin depreme dayanıklı bina tasarımında uygulanması ilk olarak. Paulay’ın liderliğinde. tasarım depreminden oluşan iç kuvvetlerin kesitlerin elastik taşıma kapasitelerini aşmasına ve sistemde plastik şekildeğiştirmelerin meydana gelmesine izin verilmez. bu tasarım yaklaşımında sistemin öngörülen deprem etkileri altındaki doğrusal-elastik davranışı ve performansı başlangıçta kolaylıkla tahmin edilebilmektedir. deprem etkileri altında doğrusal-elastik sınır ötesindeki davranışına izin verilen. yani yapı taşıyıcı sisteminde hasar oluşmaz. DEPREME DAYANIKLI BİNA TASARIMI Bina taşıyıcı sisteminin depreme dayanıklı olarak tasarımında. tasarımda kullanılması öngörülen taşıyıcı sistem davranış katsayısı (R) için gerekli olan süneklik düzeyini sağlayacak şekilde. betonarme binalarda meydana gelen ağır hasar ve göçmelerin başlıca nedenleri arasında a) özellikle zayıf zemin katlarda oluşan kat mekanizmalarının b) kiriş-kolon birleşim bölgelerinin yeterli kesme güvenliğine sahip olmamasından ve aderans yetersizliğinden kaynaklanan düğüm noktası hasarlarının c) kiriş mesnetlerinde oluşan kesme kırılmalarının d) kolonlardaki eksenel kuvvet taşıma kapasitesi yetersizliğinin e) perdelerdeki kesme çatlaklarının f) prefabrike betonarme binaların kiriş-kolon birleşim detaylarının yetersizliği nedeniyle çatı kirişlerinin mesnetlerinden çıkarak devrilmesinin bulunduğunu göstermektedir. Diğer bir deyişle. b) Diğer bir yaklaşımda. çelik çerçevelerden oluşan binaların önemli bir bölümünün kiriş-kolon birleşimlerinde. Ancak bu davranışın. Görüldüğü gibi. a) Taşıyıcı sistem. boyutlandırmanın kapasite tasarımı ilkeleri çerçevesinde gerçekleştirilmesi gerekmektedir. Kapasite tasarımının temel prensibi. doğrusal-elastik sınır ötesinde eğilme . bu tasarım yaklaşımı yeter derecede güvenli ve ekonomik sonuç verebilir. Ancak. a) Yapı taşıyıcı sistemi tasarım depremi altında doğrusal-elastik olarak davranacak şekilde boyutlandırılır. Son yıllarda ülkemizde meydana gelen depremler sonrasında gerçekleştirilen inceleme ve değerlendirme çalışmaları. 1992) .

60 n=0.E. örneğin daha güçlü kolon tasarımı uygulanmalıdır. (a) Tümsel mekanizma (b) Bölgesel kat mekanizması Şekil 2. Çerçeve sistemlerde olası mekanizma durumları .25 As n=0. bunun için gerekli önlemler alınmalı. sünek olmayan bölgesel ve ani göçme mekanizmalarının oluşmaması sağlanmalı (Şekil 2).015 As b h' d h' N M ξd Şekil 1. M 3.00 n=0.10 n=0.05 n=0.50 n=0. diğer bir deyişle.40 n=0.075 2. 1980) c) Sistemde meydana gelmesi öngörülen sünek plastik şekildeğiştirme mekanizmalarının dışında. yeterli süneklik düzeyine sahip olacak ve kesme göçmesi meydana gelmeyecek şekilde boyutlandırılmalıdır. Sistemde elastoplastik eğilme şekildeğiştirmelerinin oluşması beklenen plastik mafsal bölgeleri.00 fyk=400 N/mm2 h'/d=0.10 N n= bd fck μ = As f yk =0.Özer 259 şekildeğiştirmeleri yapabilmelidir.010 0.30 n=0.70 0 0.005 0. b) Taşıyıcı sistem davranış katsayısının gerektirdiği elastoplastik şekildeğiştirmelerin kesit sünekliği yüksek olan elemanlarda. Bileşik eğilme etkisindeki betonarme kesitte moment-eğrilik diyagramı (Çakıroğlu ve Özer. kat mekanizması veya benzeri.00 n=0.20 bd f ck n=0.20 n=0. normal kuvvet artışına bağlı olarak süneklik azalmaktadır. kirişlerde veya eksenel kuvvet oranının küçük olduğu kolonlarda meydana gelmesi sağlanmalıdır.25 Nd 3.15 1. boyutsuz normal kuvvet oranı küçük olan betonarme elemanlarda kesit sünekliği büyük değerler alırken. Bileşik eğilme etkisindeki betonarme kesitler için Şekil 1’de verilen eğilme momenti-eğrilik diyagramlarından görüldüğü gibi.

bu noktada birleşen elemanların taşıma kapasitelerinden daha büyük bir kapasiteye sahip olacak şekilde boyutlandırılmalı. betonun karakteristik dayanımında ve çeliğin akma gerilmesinde meydana gelebilecek olası artıştan. sünek eğilme şekildeğiştirmelerinin oluşumundan önce. g) Özellikle prefabrike betonarme binaların ve çelik yapıların kiriş-kolon birleşim detayları. böylece birleşime giren elemanlarda plastik şekildeğiştirmelerin oluşması halinde de birleşimin iç kuvvet kapasitelerinin aşılmaması sağlanmalıdır. kesme ve aderans yetersizlikleri meydana gelmeyecek şekilde boyutlandırılmalıdır.260 Kapasite Tasarımı İlkesi ve Türk Deprem Yönetmeliği d) Bir düğüm noktasında birleşen kolonların eğilme momenti kapasiteleri toplamının. normal kuvvet düzeyi düşük olan kolonların ve bu bağlamda tek katlı çerçevelerin kolonları ile çok katlı çerçevelerin en üst kat kolonlarının yeterli düzeyde plastik şekildeğiştirme yapabileceği varsayılabilir. kiriş-kolon birleşim bölgeleri. Şekil 3. özellikle betonarme elemanların kesme kuvveti kapasitelerinin ve çelik binalarda birleşimlerin iç kuvvet kapasitelerinin belirlenmesinde. 2007 TÜRK DEPREM YÖNETMELİĞİ VE KAPASİTE TASARIMI Mart 2007 tarihinde yürürlüğe giren Türk Deprem Yönetmeliği (DBYBHY). Tasarım depreminin etkileri altında oluşması beklenen en uygun plastik şekildeğiştirme mekanizmasının belirlenmesi ve tasarımın sadece bu mekanizmayı oluşturacak. kapasite tasarımı ilkeleri aşağıdaki şekilde uygulanmaktadır. Betonarme Binalar Deprem etkileri altındaki betonarme binalarda. Diğer taraftan. yapısal olmayan elemanların taşıyıcı sistemin davranışına olan katkılarından ve benzeri nedenlerden kaynaklanan dayanım fazlalıkları hesaba katılmalı. f) Kapasite tasarımı ilkesinin uygulanmasında. h) Kapasite tasarımında. plastik mafsalların daha sünek davranış gösteren kirişlerde oluşmasını sağlamaktadır. 2007). güçlü kolon tasarımının uygulanmasına gerek olmamaktadır. boyutlandırmada gözönüne alınan enkesit ve donatı özellikleri ile uygulama arasındaki farklılıklardan. diğer bir deyişle. (a) (b) Şekil 3. tek katlı binalarda ve çok katlı binaların kolonları üst kata devam etmeyen düğüm noktalarında. bu sınır değerler aşılmasına gerek olmadığı gözönünde tutulmalıdır. çeliğin pekleşmesinden. kirişler ve perdeler ile prefabrike kiriş ve kolonların birleşim detaylarının boyutlandırılmasında. kolonlar. yukarıda açıklanan kapasite tasarımı ilkelerini ve uygulamalarını içermektedir. aynı düğüm noktasındaki kirişlerin eğilme momenti kapasiteleri toplamından daha büyük olmasının öngörüldüğü güçlü kolon tasarımı. sözkonusu yönetmelikte nasıl yer aldığı aşağıda açıklanacaktır (DBYBHY. . Bu nedenlerle. tek katlı çerçevelerde ve çok katlı çerçevelerin en üst kat düğüm noktalarında. hesaplanan kapasite büyüklükleri yapı sisteminin deprem etkileri altındaki doğrusal elastik davranışına ait büyüklüklerle veya arttırılmış deprem yüklemeleri ile sınırlandırılmalı. bu etkenlerin taşıyıcı sistemde meydana gelmesi öngörülen mekanizmaların oluşumunu engellemesi önlenmelidir. Tek katlı çerçevede olası mekanizma durumları e) Sistemin tüm elemanları ve düğüm noktaları. Bununla beraber. buna karşılık gevrek göçme modlarını önleyecek şekilde gerçekleştirilmesi olarak tanımlanan kapasite tasarımının. plastik mafsalların kirişlerde veya kolonlarda meydana gelmesi kat mekanizması oluşumunu değiştirmemektedir. doğrudan veya dolaylı olarak.

Şekil 1) ve eksenel kuvvetten meydana gelebilecek gevrek kırılma riskinin azaltılmasını öngörmektedir. Şekil 4. yapı sisteminin doğrusal elastik sınır ötesindeki şekildeğiştirmesi sırasında.2( M ri + M rj ) (2) Daha güçlü kolon tasarımı adı verilen bu yaklaşım iki temel amaca yöneliktir. Mrj taşıma gücü momentlerinin toplamından en az %20 daha büyük olmalıdır. Kolonların Kirişlerden Daha Güçlü Olması Koşulu Sadece çerçevelerden veya perde ve çerçevelerin birleşiminden oluşan süneklik düzeyi yüksek taşıyıcı sistemlerde. kolon ve/veya kiriş enkesit boyutları . buna karşılık. taşıyıcı sistem davranış katsayısı için küçük değerler (örneğin çerçeve sistemlerde R=8 yerine R=4) kullanılarak kat mekanizması oluşumunun dolaylı olarak önlenmesi ve plastik şekildeğiştirmelerin kolonlarda meydana gelmesinin neden olabileceği düşük süneklik düzeyinin hesaba katılması amaçlanmaktadır. Mrü taşıma gücü momentlerinin toplamı. süneklik düzeyinin arttırılmasını (bkz. diğeri ise. o düğüm noktasına birleşen kirişlerin kolon yüzündeki kesitlerindeki Mri. önceki bölümde açıklanan nedenlerle. düğüm noktalarındaki olası plastik mafsalların kolonlarda meydana gelmemesinin sağlanması ve bu suretle kat mekanizmalarının oluşumunun önlenmesi. düşey yükler ve deprem yüklerinin ortak etkisi altında hesaplanan eksenel basınç kuvvetlerinin en büyüğü Ndm. kolondaki normal kuvvet oranının belirli bir sınır değerin altında kalmasını sağlamak suretiyle. tasarımda daha büyük taşıyıcı sistem davranış katsayılarının kullanılmasına olanak sağlanmasıdır.2 katsayısı ile.E. Bu koşul. Kolon-kiriş düğüm noktası ve taşıma gücü momentleri (DBYBHY 2007) 2007 Türk Deprem Yönetmeliğinde. süneklik düzeyi normal olan sistemlerde güçlü kolon tasarımı öngörülmemekte. betonun karakteristik silindir basınç dayanımı fck olmak üzere Ac ≥ N dm /(0. Bunlardan birincisi.Özer 261 Kolonlar Kolonun brüt enkesit alanı Ac. Bu sınır değerlerin aşıldığı durumlarda. ( M ra + M rü ) ≥ 1. her bir kolon-kiriş düğüm noktasına birleşen alt ve üst kolonların Mra. Kiriş-Kolon Birleşim Bölgeleri Süneklik düzeyi yüksek çerçeve sistemlerin kolon-kiriş birleşim bölgelerinde. her iki doğrultuda ayrı ayrı olmak üzere. Deprem yönü Mra Mra Deprem yönü Mrj Mri Mrj Mri Mrü Mrü Şekil 4.50 f ck ) (1) koşulunu sağlamalıdır. kirişlerin taşıma gücü momentlerinde meydana gelebilen olası artışın hesaba katılması amaçlanmaktadır. (2) denklemindeki 1. kirişlerde meydana gelen plastik şekildeğiştirmeler nedeniyle yapı sisteminin süneklik düzeyinin yükseltilmesi ve bunun sonucunda. kolona birleşen kirişlerin birleşim bölgesinde kolona uyguladıkları en büyük kapasite kesme kuvveti birleşim bölgesinde basınç kırılmasına neden olabilecek sınır değerleri aşmamalıdır.

kesme kuvvetinden oluşabilecek basınç kırılmasına karşı önlem alınmalıdır.262 Kapasite Tasarımı İlkesi ve Türk Deprem Yönetmeliği büyütülerek. düşey yükler . düşey yükler ile birlikte taşıyıcı sistem davranış katsayısının R=2 değeri için hesaplanan deprem kuvvetleri altında bulunan kesme kuvveti için tasarım yapılmasını öngörmektedir. perde taban kesitinde plastik mafsal oluşumundan önce perdede kesme kuvveti kapasitesine ulaşılmasını önlemekte ve böylece. βv. Bu bağıntıda. öngörülen deprem etkileri altında sistemin doğrusal-elastik davranışına karşı gelen kesme kuvvetinden daha büyük olabilir. (4) denklemi ile hesaplanan tasarım kesme kuvveti. kiriş kesitinin kesme kuvveti kapasitesinin aşılmasını önlemektedir. enine donatı hesabında esas alınacak Ve tasarım kesme kuvveti Ve = β v (M p )t (M d ) t Vd (4) bağıntısı ile hesaplanır. perdede kesme kırılması meydana gelmesine izin verilmemektedir. değeri 1. Kirişler Süneklik düzeyi yüksek sistemlerin kirişlerinde. Perdeler Yükseklik/genişlik oranı H w / lw > 2. Bu koşulun uygulanması. Bu denklemde. gözönüne alınan herhangi bir kesitte. (3) denklemi ile hesaplanan tasarım kesme kuvveti. birleşim bölgesinde kesme kırılması meydana gelmesini önlemektedir. enine donatı hesabında esas alınacak kesme kuvveti Ve . Bu durumda.5 arasında değişen kesme kuvveti dinamik büyütme katsayısını. örneğin yapısal olmayan nedenlerle büyük boyutlarda seçilen kirişlerin uçlarındaki eğilme momenti kapasitelerinin büyük değerler alması halinde. Vdy düşey yüklerden oluşan basit kiriş kesme kuvvetini. Perde taban kesitinin pekleşmeli eğilme momenti kapasitesinin büyük değer alması halinde. tasarım depremi altında sistemin doğrusalelastik davranışına karşı gelen kesme kuvvetinden daha büyük olabilir. Vd sözkonusu kesitteki tasarım kesme kuvvetini. ln kiriş serbest açıklığını. düğüm noktasında birleşen kirişlerin eğilme kapasitelerine ulaşmasından önce. Birleşim bölgesinde basınç kırılmasına neden olan kapasite kesme kuvveti. (Mp)t ise perde taban kesitinde beton ve donatı çeliğinin karakteristik dayanımları ile çeliğin pekleşmesi gözönüne alınarak hesaplanan eğilme momenti kapasitesini göstermektedir. kesme kırılmasına karşı yeterli bir güvenlik sağlanmış olmaktadır. Böylece. Bazı durumlarda. kirişin sol ve sağ uçlarındaki kolon yüzünde beton ve donatı çeliğinin karakteristik dayanımları ile çeliğin pekleşmesi gözönüne alınarak hesaplanan pozitif veya negatif eğilme momenti kapasitelerini göstermektedir. kesitlerin dayanım kapasiteleri ile tasarım dayanımları arasındaki oran olarak tanımlanan dayanım fazlalığı katsayısı’ndan kaynaklanmaktadır. Perde kesitlerindeki enine donatının yukarıdaki denklemi sağlayacak şekilde hesaplanması. Bu durumda deprem yönetmeliği. kiriş uçlarındaki eğilme momentlerinin donatının pekleşmesini de içeren en elverişsiz değerleri için dahi. birleşimin kuşatılmış (dört taraftan kirişlerin birleştiği ve her bir kirişin genişliğinin birleştiği kolonun genişliğinin 3/4’ünden daha az olmadığı) veya kuşatılmamış olması hallerinde farklı değerler almaktadır.0~1.0 olan süneklik düzeyi yüksek perdelerde. (Md)t perde taban kesitindeki tasarım eğilme momentini. Kirişlerde enine donatının yukarıdaki denklemi sağlayacak şekilde hesaplanması. Mpi ve Mpj ise. depremin her iki yönde etkimesi durumları için ayrı ayrı ve elverişsiz sonuç verecek şekilde Ve = Vdy ± ( M pi + M pj ) / ln (3) denklemi ile bulunacaktır. Doğrusal-elastik davranış halinde R=2 değerinin kullanılması ise. kiriş uçlarında plastik mafsalların oluşumundan önce.

gözönüne alınan deprem doğrultusunda. zayıflatılmış kiriş enkesitleri kullanılması veya kiriş uçlarında guseler oluşturulması halinde. süneklik düzeyi yüksek ve normal çerçevelerde sırasıyla 2. arttırılmış deprem yükleri altında da kontrol edilmesinin başlıca nedenleri arasında.1Da katından daha büyük olacaktır. diğer birleşim detaylarının ve süneklik düzeyi yüksek dışmerkez çelik çaprazlı perdelerin boyutlandırılmasında. Bu detaylara uygulanacak büyütme katsayıları. birinci ve ikinci derece deprem bölgelerinde 1. düşey yüklerin ve seçilen bir büyütme katsayısı ile arttırılan deprem yüklerinin ortak etkisi altında meydana gelen iç kuvvetler esas alınarak boyutlandırılması ve böylece birleşimlerin ek bir dayanıma sahip olması öngörülmektedir. Kolonların eksenel yük taşıma kapasitelerinin. Q ve E sırasıyla sabit yükler. taşıyıcı sistem davranış katsayısına bağlı olarak azaltılan deprem yükleri ve devrilme momentlerinin yönetmelikte öngörülenden daha büyük değerler alabilmesi ile deprem hesaplarında çok kere gözönüne alınmayan düşey deprem etkileri bulunmaktadır. G. Bu olası durumlar nedeniyle artan kolon eksenel kuvvetlerinin kolonların eksenel yük taşıma kapasitesini aşması. kiriş uçlarındaki olası plastik mafsallardaki kesme kuvvetlerinden . her bir kiriş-kolon düğüm noktasına birleşen kolonların eğilme momenti kapasitelerinin toplamı. düşey yükler ve depremin ortak etkisinden oluşan eksenel kuvvet ve eğilme momentleri altında gerekli gerilme kontrollerini sağlamaları yanında. Kolonların Kirişlerden Daha Güçlü Olması Koşulu Çerçeve türü sistemlerde veya çelik perdeli-çerçeveli sistemlerin çerçevelerinde.9 G ± Ω0 E (5b) şeklinde tanımlanan arttırılmış yükleme durumlarından oluşan eksenel basınç ve çekme kuvvetleri altında da. Ω0 ise. Kolonlar Çerçeve türü sistemlerin kolonları.5 ve 2.0 Q ± Ω0 E veya daha elverişsiz sonuç vermesi halinde (5a) 0. hareketli yükler ve deprem yüklerinden oluşan kolon eksenel kuvvetlerini. yapı sisteminde eksenel yük taşıma kapasitesi yetersizliğinden kaynaklanan gevrek göçme riskini arttırabilmektedir.0 G + 1.E. kirişkolon birleşim bölgelerinin. deprem etkileri altındaki çelik binalarda. Mpi. kaynaklı birleşimlerde 2. 2005). eğilme momentleri gözönüne alınmaksızın yeterli dayanım kapasitesine sahip olmalıdır (ANSI/AISC 341-05.Özer 263 ile birlikte taşıyıcı sistem davranış katsayısının R=2 değeri için hesaplanan deprem kuvvetleri altında bulunan kesme kuvveti için tasarım yapılabilmektedir. Bu bağıntılarda.1Da ( M pi + M vi + M pj + M vj ) (6) Bu denklemde.5 olarak seçilmiştir. Mpa. Prefabrike Betonarme Binaların Kiriş-Kolon Birleşim Detayları Prefabrike betonarme binaların mafsallı ve moment aktaran kiriş-kolon birleşim detaylarının. Mvi ve Mvj ise. o düğüm noktasına birleşen kirişlerin kolon yüzündeki eğilme momenti kapasiteleri toplamının 1. Mpü düğüm noktasına birleşen alt ve üst kolonların eğilme momenti kapasitelerini. ( M pa + M pü ) ≥ 1. kapasite tasarımı ilkesi aşağıdaki şekillerde uygulanmaktadır. Çelik Binalar 2007 Türk Deprem Yönetmeliği’ne göre. diğer birleşim detaylarında 1.0 değerlerini alan büyütme katsayısı’nı göstermektedir. kolonların. Mpj düğüm noktasına birleşen kirişlerin kolon yüzündeki kesitlerindeki taşıma gücü momentlerini.

. düğüm noktasına birleşen kolonlar tarafından birleşime aktarılan en büyük eğilme momenti ile uyumlu olacaktır. kolon yüzünde bulunan eğilme momenti için tasarım yapılabilmektedir. birleşimde oluşacak kesme kuvveti nedeniyle kayma bölgesinin buruşması önlenebilmektedir. kirişin sol ve sağ uçlarındaki pozitif veya negatif eğilme momenti kapasitelerini göstermek üzere Ve = Vdy ± 1. Bu durumda. bu terimler sıfır değerini almaktadır.1 Da ( M pi + M pj ) ln (7) denklemi ile hesaplanacaktır. birleşimin eğilme ve kesme kapasiteleri aşılmaksızın.1Da katsayısı ile. a) Birleşimin kolon yüzündeki gerekli eğilme dayanımı. Ayrıca birleşim detayının eğilme dayanımı. düğüm noktasında birleşen kirişlerin eğilme momenti kapasitelerine ulaşmaları halinde. Kiriş-kolon birleşim detayının yukarıdaki koşulları sağlayacak şekilde tasarımı ile. düğüm noktasındaki olası plastik mafsalların kolonlarda meydana gelmesinin ve buna bağlı olarak. tasarım depremi altında sistemin doğrusal-elastik davranışına karşı gelen eğilme momentinden daha büyük olabilir.5 değeri için hesaplanan deprem kuvvetleri altında. çelik binaların temel bağlantı detayları ile merkezi ve dışmerkez çelik çaprazlı perdelerin birleşim detaylarının tasarımında. birleşen kirişin kolon yüzündeki eğilme momenti kapasitesinin 0. birleşimin taşıma kapasitesinin birleşime giren elemanların taşıma kapasitelerinden veya (5) bağıntıları ile tanımlanan arttırılmış yüklemelerden oluşan iç kuvvetlerden daha küçük olmaması öngörülmektedir. Çeşitli nedenlerle düğüm noktasında birleşen kiriş ve kolonların eğilme momenti kapasitelerinin büyük değerler alması halinde. düşey yükler ile birlikte taşıyıcı sistem davranış katsayısının R=1. Da akma gerilmesi arttırma katsayısı olmak üzere. ln kirişin serbest açıklığını. Diğer Birleşim Detayları 2007 Türk Deprem Yönetmeliğinde yer alan kapasite tasarımı ilkesi uyarınca. kirişlerin taşıma gücü momentlerindeki olası artış hesaba katılmaktadır. Plastik momentlerin kirişlerin kolon yüzündeki kesitlerinde oluşması halinde.5 değeri için hesaplanan deprem yüklerinin ortak etkisi altında meydana gelen eğilme momentini aşmayacaktır.1Da katından (Da : akma gerilmesi arttırma katsayısı) daha az olmayacaktır. yapı sisteminin doğrusal elastik sınır ötesindeki şekildeğiştirmesi sırasında.80 katından meydana gelen kesme kuvvetine eşit olarak alınacak ve kayma bölgesindeki kolon gövde levhasının kalınlığı. düğüm noktasında birleşen kirişlerin ve/veya kolonların elastik ötesi şekildeğiştirme yapabilmesi ve böylece yapı sisteminin öngörülen süneklik düzeyine erişmesi sağlanabilmektedir. kayma bölgesinin çevre uzunluğunun 1/180 katından daha az olmayacaktır. sistemde kat mekanizmalarının oluşumunun önlenmesidir.8×1.264 Kapasite Tasarımı İlkesi ve Türk Deprem Yönetmeliği dolayı kolon yüzünde meydana gelen ek eğilme momentlerini göstermektedir. düğüm noktasında birleşen kirişlerin kolon yüzündeki eğilme momenti kapasiteleri toplamının 0. Kiriş-kolon birleşim detayında. düşey yükler ve taşıyıcı sistem davranış katsayısının R=1. kapasite tasarımı ilkesi aşağıdaki şekillerde uygulanmaktadır. kiriş ve kolon başlıklarının sınırladığı kayma bölgesinin kesme dayanımı. Böylece. Denklemdeki 1. Mpi ve Mpj ise. b) Birleşimin boyutlandırılmasında esas alınacak Ve kesme kuvveti. Ancak bu dayanımın üst limiti. Vdy düşey yüklerden oluşan basit kiriş kesme kuvvetini. birleşimin yukarıdaki koşulları sağlayacak şekilde belirlenen eğilme dayanımı. Kiriş-Kolon Birleşim Bölgeleri Süneklik düzeyi yüksek çelik çerçeve sistemlerin kiriş-kolon birleşim bölgelerinin boyutlandırılmasında. Çelik yapı sistemlerinde daha güçlü kolon tasarımının başlıca amacı.

deprem etkileri altında. kesme dayanımına ve stabiliteye (kararlılığa) sahip olması sağlanır. doğrusal-elastik sınır ötesinde eğilme şekildeğiştirmeleri yapacak şekilde boyutlandırılır. Bunlara ek olarak. 2. kiris bag kirisi e kolon (a) Dışmerkez çelik çaprazlı perde cap raz (b) Plastik şekildeğiştirme mekanizması Şekil 5. Bina taşıyıcı sistemi. daha güçlü kolon tasarımından yararlanılır. Sistemde kat mekanizması ve benzeri. kolonların. bağ kirişlerinin yeterli süneklik düzeyine sahip olması. birleşim detaylarının taşıma kapasitelerinin. sistemin deprem etkileri altındaki doğrusal elastik davranışına ait büyüklüklerle veya arttırılmış deprem yüklemelerinden oluşan iç kuvvetler ile sınırlanır. Özellikle prefabrike betonarme ve çelik binalarda. bağ kirişlerinin plastik şekildeğiştirmesi sırasında. bağ kirişi adı verilen elemanların önemli ölçüde doğrusal olmayan şekildeğiştirme yapabilme özelliğine sahip olduğu yatay yük taşıyıcı sistemlerdir. 4. 5. 2006). betonarme elemanların kesme kuvveti kapasiteleri ile çelik binalarda birleşimlerin iç kuvvet kapasiteleri. gerekli olan durumlarda.. 1. Öngörülen plastik şekildeğiştirme mekanizmalarının oluşumunun güvence altına alınmasında. birleşime giren elemanların iç kuvvet kapasitelerinden daha fazla olması sağlanır. Bu uygulamaların dayandığı esaslar aşağıda özetlenmiştir. Elastoplastik eğilme şekildeğiştirmelerinin meydana gelmesi beklenen plastik mafsal bölgelerinin yeterli sünekliğe. Dışmerkez çelik çaprazlı perde ve plastik şekildeğiştirme mekanizması SONUÇ Depreme dayanıklı bina tasarımında kapasite tasarımı ilkesi açıklanmış ve bunun 2007 Türk Deprem Yönetmeliği’ndeki uygulamaları gözden geçirilmiştir. bölgesel ve ani göçme mekanizmalarının oluşmaması için gerekli önlemler alınır. Bu amaca yönelik olarak. 3. yapı malzemelerinin ve kesitlerin olası dayanım fazlalıkları hesaba katılır. Şekil 5. tasarımda öngörülen taşıyıcı sistem davranış katsayısının (R) kullanılabilmesi için gerekli olan süneklik düzeyini sağlamak üzere. Diğer bir deyişle. çaprazların ve bağ kirişi dışındaki diğer kirişlerin doğrusal-elastik bölgede kalması sağlanacak şekilde boyutlandırılırlar. Bu sistemler.Özer 265 Süneklik Düzeyi Yüksek Dışmerkez Çelik Çaprazlı Perdeler Süneklik düzeyi yüksek dışmerkez çelik çaprazlı perdeler.E. plastik şekildeğiştirmeleri sırasında stabilitelerinin (kararlılıklarının) sağlanması ve plastik şekildeğiştirmelerden dolayı sistemde oluşan yerdeğiştirmelerin sınırlandırılması amacıyla gerekli önlemler alınır (Aydınoğlu vd. . bu sistemlerde plastik mafsalların bağ kirişlerinin uçlarında oluşması sağlanır. Kapasite tasarımında.

Washington. Workshop on Earthquake-Resistant Reinforced Concrete Building Construction. New York . Ankara FEMA-350 (2000) Recommended Seismic Design Criteria For New Steel Moment-Frame Buildings. III. American Institute of Steel Construction Inc. Proceedings. Bayındırlık ve İskan Bakanlığı. DC Paulay T (1970) “Capacity Design of Reinforced Concrete Ductile Frames”.266 Kapasite Tasarımı İlkesi ve Türk Deprem Yönetmeliği KAYNAKLAR ANSI/AISC 341-05 (2005) Seismic Provisions for Structural Steel Buildings. Ankara Çakıroğlu A ve Özer E (1980) Malzeme ve Geometri Değişimi Bakımından Lineer Olmayan Sistemler I. Özer E ve Sucuoğlu H (2006) Deprem Bölgelerinde Yapılacak Binalar Hakkında Yönetmelik Örnekler Kitabı. Bayındırlık ve İskan Bakanlığı. Chicago Aydınoğlu N. Federal Emergency Management Agency. University of California at Berkeley. Celep Z. 1043-1075 Paulay T and Priestley MJN (1992) Seismic Design of Reinforced Concrete and Masonry Buildings. İstanbul Teknik Üniversitesi Kütüphanesi. İstanbul DBYBHY (2007) Deprem Bölgelerinde Yapılacak Binalar Hakkında Yönetmelik. John Wiley & Sons Inc.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful