You are on page 1of 214



Γιατί ήταν η Ελλάδα ένα διεθνές πεδίο μάχης;
Ποια ζητήματα βρέθηκαν στο επίκεντρο του ελληνικού εμφυλίου πολέμου;
Ποιες ήταν οι συνέπειες αυτού του αδελφοκτόνου πολέμου στη σύγχρονη Ελλάδα;

Εδώ έχουμε μια από τις πιο αξιόλογες ξένες εκδόσεις για την ελληνική πρόσφατη ιστορία, η
οποία επικεντρώνεται στο δράμα που έζησε η Ελλάδα έπειτα από την εποποιία του
απελευθερωτικού αγώνα και της Εθνικής Αντίστασης. Τα κείμενα του βιβλίου που
παρακολουθούν τη νεότερη ελληνική ιστορία από την κατοχή και μέχρι την πτώση της
χούντας το 1974, υπογράφουν ειδικοί καταξιωμένοι μελετητές και ιστορικοί, όπως ο
Γιάννης Χόνδρος, ο Όλε Σμιθ, ο Λαρς Μπέρεντζεν, ο Θ. Βερέμης και ο Γιάννης Ιατρίδης. Η
όλη επιμέλεια του έργου, η εισαγωγή και ειδικά κεφάλαια για τις αιτίες του εμφυλίου
πολέμου και την ανασυγκρότηση της δεξιάς μετά την απελευθέρωση με την επέμβαση και
τη στήριξη των ξένων, φέρουν την υπογραφή του Ντέιβιντ Κλόουζ. Το βιβλίο εκδόθηκε
ταυτόχρονα στην Αγγλία, τον Καναδά και την Αμερική και καταγράφτηκε σαν ένα από τα
χρησιμότερα βοηθήματα για αναγνώστες με ευρύτερα ενδιαφέροντα στην ευρωπαϊκή
ιστορία, αλλά και για όσους μελετούν και εξειδικεύονται στην κρίσιμη περίοδο της Κατοχής,
της Αντίστασης και του Εμφυλίου Πολέμου στην Ελλάδα.

Digitized by 10uk1s

The Greek Civil war, 1943-1950
Studies of polarization
Edited by David H. Close
First Published, 1993 by Routledge
© 1993 Routledge
© 1993 Individual contributors
© Copyright 1996 για την ελληνική γλώσσα ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΦΙΛΙΣΤΩΡ
Μπάμπης Γραμμένος, Θεμιστοκλέους 31, 106 77 Αθήνα
Τηλ. 3818457, fax: 3819167

Πρώτη ελληνική έκδοση Μάρτιος 1997
Δεύτερη έκδοση Ιανουάριος 1998
Τρίτη έκδοση Οκτώβριος 2000

Επιμέλεια David Close
Μετάφραση Γιάννης Σπανδωνής
Θεώρηση-Σημειώσεις Φοίβος Οικονομίδης
Εξώφυλλο: Άννα Τσαχουρίδου
Επιμέλεια κειμένου-Διόρθωση: Νέστορας Χούνος

Digitized by 10uk1s

Αυτοί που συνεργάστηκαν
L a r s B a e r e n t z e n . Σπούδασε κλασική και σύγχρονη ελληνική φιλολογία στο Πανεπιστήμιο
της Κοπεγχάγης, όπου και δίδαξε νέα ελληνική και βαλκανική ιστορία έως το 1987. Έχει
δημοσιεύσει πολλά άρθρα για την ελληνική ιστορία της δεκαετίας του '40. Το 1982,
επιμελήθηκε το έργο των J.M. Stevens, C.M. Woodhouse, και D.J.Wallace «Βρετανικές
Εκθέσεις για την Ελλάδα, 1943-4» και συνεργάστηκε στην έκδοση «Μελέτες για την ιστορία
του Ελληνικού Εμφυλίου Πολέμου 1945-9». Τώρα ετοιμάζει έναν ιστορικό άτλαντα της
σύγχρονης Ελλάδας, σε συνεργασία με τον J.M. Wagstaff.
D a v i d H . C l o s e . Διδάσκει σύγχρονη ευρωπαϊκή ιστορία στο Πανεπιστήμιο Φλίντερς της
Νότιας Αυστραλίας, από το 1967. Έχει δημοσιεύσει πολλά άρθρα για τα πολιτικά κόμματα
στη Βρετανία του 19ου και του 20ού αιώνα, κι έχει συνεργαστεί στην έκδοση του έργου
«Επανάσταση, μια ιστορία της ιδέας της» (1985). Στις δημοσιεύσεις του που αφορούν την
Ελλάδα περιλαμβάνονται και οι εξής: «Η Δικτατορία Μεταξά από τη διεθνή σκοπιά»
(Κέντρο Σύγχρονων Ελληνικών Σπουδών, Κινγκς Κόλετζ, Λονδίνο, 1990), και κεφάλαια για
την ελληνική πολιτική στον εικοστό αιώνα, στο έργο που επιμελήθηκε ο M. Blinkhorn με
τίτλο «Φασίστες και Συντηρητικοί στην Ευρώπη» (1990), καθώς και στο έργο «Αρχεία της
Διεθνούς Ιστορικής Διάσκεψης για τη Δικτατορία και την Κατοχή» που επιμελήθηκαν οι
Χάγκεν Φλάισερ και Ν. Σβορώνος (Ελληνικά, έκδ. 1989).
Γ ι ά ν ν η ς Λ . Χ ό ν δ ρ ο ς . Έγινε διδάκτορας φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο Βάντερμπιλτ, και
από το 1969 παραδίδει μαθήματα για την Ευρώπη του 20ού αιώνα και την ιστορία του Β'
Παγκοσμίου Πολέμου στο Κολέγιο του Γούστερ, στο Οχάιο των ΗΠΑ. Το 1973, διηύθυνε το
πρόγραμμα «Το Γούστερ στην Ελλάδα», κατά τη διάρκεια του οποίου είκοσι επτά
σπουδαστές πέρασαν πέντε μήνες μελετώντας και ταξιδεύοντας στην Ελλάδα. Στις
δημοσιεύσεις του περιλαμβάνονται: «Κατοχή και Αντίσταση-Η Ελληνική Αγωνία, 1941-4»
(1983) και κεφάλαια για την κατοχή της Ελλάδας στο βιβλίο που επιμελήθηκε ο Ι.Ο.
Ιατρίδης «Η Ελλάδα στη δεκαετία του '40» (1981), και στο έργο των Φλάισερ-Σβορώνου που
αναφέραμε παραπάνω.
Ι ω ά ν ν η ς Ο . Ι α τ ρ ί δ η ς . Είναι καθηγητής της Διεθνούς Πολιτικής στο Πολιτειακό
Πανεπιστήμιο Σάουθερν Κονέκτικατ, κι έχει παραδώσει μαθήματα για τη σύγχρονη Ελλάδα
στο Χάρβαρντ, το Γιέιλ και το Πρίνστον. Ανάμεσα στα έργα που έχει συγγράψει ή
επιμεληθεί, περιλαμβάνονται και τα: «Το Βαλκανικό Τρίγωνο» (1968), «Εξέγερση στην
Αθήνα» ( 1972), «Οι Αναφορές τσυ Πρεσβευτή Μακβή» (1980), «Ελληνοαμερικανικές
Σχέσεις - Μια κριτική επισκόπηση» (1980), «Η Ελλάδα στη δεκαετία του '40» (1981).
Ασχολείται με ερευνητικά προγράμματα που αφορούν στον ελληνικό Εμφύλιο Πόλεμο και
την Ελλάδα στη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου.
O l e L . S m i t h . Σπούδασε κλασική φιλολογία στο Πανεπιστήμιο του Άαρχους, όπου και
αναγορεύτηκε σε διδάκτορα φιλοσοφίας το 1978. Υπήρξε καθηγητής της ελληνικής
γλώσσας και λογοτεχνίας στο Πανεπιστήμιο του Γκότενμπουργκ. Στις δημοσιεύσεις του
περιλαμβάνονται: «Μελέτες πάνω στα Σχόλια για τον Αισχύλο», τόμος 1 (Brill, Leiden, 1976)
και η έκδοση των «Σχολίων τον Αισχύλου», τόμοι 1 και 2 (Teubner Leipzig, 1975-82). Επίσης,
έχει εκδώσει τα ακόλουθα έργα: «Από τη στρατιωτική δικτατορία στο σοσιαλισμό: Η
Ελλάδα, 1974-83» (στα Δανικά, Κοπεγχάγη 1984) και σε συνεργασία με τον Π.Α. Αγαπητό,
«Η μελέτη του ελληνικού μεσαιωνικού μυθιστορήματος: Μια επανεκτίμηση πρόσφατων
εργασιών» (Κοπεγχάγη, 1981). Οι τρέχουσες έρευνές του αφορούν στα λαϊκά βυζαντινά
μυθιστορήματα, τα προπολεμικά ρεμπέτικα και το Ελληνικό Κομμουνιστικό Κόμμα.

Digitized by 10uk1s

και είναι αντεπιστέλλων ερευνητής του Διεθνούς Ινστιτούτου Στρατηγικών Μελετών του Λονδίνου. «Προτεραιότητες Ασφαλείας για την Ελλάδα: Μια ιστορική προοπτική» (1980. 1986). Τον τελευταίο καιρό.Θ ά ν ο ς Μ . «Η Δικτατορία και η Οικονομία» (Ελλην. Κυριότερες δημοσιεύσεις του: «Οι επεμβάσεις του Στρατού στην Ελληνική Πολιτική» (στα Ελληνικά. Είναι καθηγητής Πολιτικών Επιστημών στο Πανεπιστήμιο της Αθήνας. 1982). 1983). και έκτακτος ξένος καθηγητής στη Σχολή Γούντρο Γουίλσον του Πανεπιστημίου Πρίνστον. και διευθυντής του Ελληνικού Ιδρύματος Μελετών Άμυνας και Εξωτερικής Πολιτικής. 1977. Έχει διδάξει στο Πάντειο Πανεπιστήμιο. ασχολείται με το ζήτημα της ασφάλειας στα Βαλκάνια Digitized by 10uk1s . «Ελληνοτουρκικές Σχέσεις» (Ελλην. έκτακτος συνεργάτης στο Κέντρο Ευρωπαϊκών Μελετών του Πανεπιστημίου του Χάρβαρντ. 1982). Β ε ρ έ μ η ς .

.

.

.

.

.

Το Κεφάλαιο 8 κάνει μια εκτίμηση των στόχων και της επιρροής της Μεγάλης Βρετανίας και των Ηνωμένων Digitized by 10uk1s . εξετάζονται επίσης οι συνθήκες της εχθρικής κατοχής και η σύνθεση των δυνάμεων που συνεργάστηκαν μαζί της. καταστράφηκε η πολιτική συναίνεση από τον Εθνικό Διχασμό. Προηγούμενες εξιστορήσεις του Εμφυλίου. έγιναν προσιτές πολλές νέες πηγές πληροφοριών . γράφτηκαν βιβλία βασισμένα σε πηγές που ήταν από καιρό διαθέσιμες. Παράλληλα. τη γερμανική εισβολή. πριν καν αρχίσει ο αγώνας. Πιο συγκεκριμένα. Συμπλοκές που οδήγησαν σ' ένα σύντομο πόλεμο και τελείωσαν με μια ασταθή ειρήνη. Απ' όλην αυτή την πληθώρα των πηγών. καθώς και τη φύση του. αλλά και να περιγράψει τις συνέπειές του. δηλαδή του Εθνικού Απελευθερωτικού Μετώπου (ΕΑΜ). καθώς και αρκετά ενθύμια και ντοκουμέντα πρωταγωνιστών της Αριστεράς. είναι να παρουσιάσει στον μη ειδικό τα αποτελέσματα των πρόσφατων ερευνών για τον ελληνικό Εμφύλιο Πόλεμο. έχουν ασχοληθεί σε βάθος με τη μια ή την άλλη πλευρά του θέματος. εμφανής είναι η απουσία των αρχείων του Ελληνικού Κράτους. Το Κεφάλαιο 7 δείχνει πώς οι αντικομμουνιστικές ομάδες αναδιοργάνωσαν με επιτυχία τις δυνάμεις ασφαλείας κατά την ίδια περίοδο και πέτυχαν. Από τον καιρό. ερμηνεύει τη στρατηγική του Κομμουνιστικού Κόμματος στην ίδρυση εκείνου που αναδείχτηκε σε κύρια αντιστασιακή οργάνωση. το βιβλίο προσπαθεί να ερμηνεύσει τους λόγους που οδήγησαν στο ξέσπασμα του Εμφυλίου. Το Κεφάλαιο 4 διαπραγματεύεται τις συμπλοκές κατά τη διάρκεια και μετά τη γερμανική Κατοχή. Χρησιμοποιήθηκαν σε μια σειρά διεθνών συνεδρίων 2 . Ακόμα και μ' αυτή την εξαίρεση. και κυρίως με το γιατί το Κόμμα πέρασε από μια ειρηνική. πάντως. την ενδυνάμωση του Κομμουνιστικού Κόμματος και. που γράφτηκαν όλα αυτά τα παραπάνω. οι πηγές που διατίθενται σήμερα είναι πολλές. Κεντρικό θέμα είναι η διαδικασία της πόλωσης ανάμεσα στην πολιτική της Αριστεράς και της Δεξιάς. πλήττοντας μεγάλο μέρος της χώρας στα χρόνια 1946-9. ν' ανοικοδομήσουν την κρατική εξουσία. Το κεφάλαιο 3. Οι συγγραφείς που συνεισέφεραν σ' αυτό το βιβλίο εργασίες τους. λίγο λίγο.και κυρίως τα επίσημα αρχεία της Μεγάλης Βρετανίας και των Ηνωμένων Πολιτειών. τον ΕΔΕΣ. σε αρκετά επιστημονικά συγγράμματα για την εξεταζόμενη περίοδο. Το Κεφάλαιο 6. καταπιάνεται με το μυστηριώδες θέμα της κομμουνιστικής στρατηγικής κατά τη διάρκεια των ίδιων ετών. εκτός από εκείνα που χρησιμοποίησαν κάποιοι επίσημα εγκεκριμένοι ιστορικοί. Το εισαγωγικό κεφάλαιο καταδεικνύει την πορεία και την έκταση του αγώνα. μεταξύ του ΕΑΜ και των αντικομμουνιστικών δυνάμεων που υποστήριζαν οι Βρετανοί. κι έτσι είναι εξοικειωμένοι με τις πηγές και με τις έρευνες άλλων στα επιμέρους ζητήματα. καθώς και σε σημαντικό αριθμό άρθρων. Το Κεφάλαιο 5 δείχνει πώς θρυμματίστηκε η ειρήνη και διαπραγματεύεται τη φύση του πολέμου που άναψε στη συνέχεια. όπως τα αρχεία της γερμανικής Στρατιωτικής Κατοχής 1941-4. τελικά. οι περισσότεροι από τους οποίους συμπαθούσαν τη Δεξιά 1. σε μια στρατιωτική τακτική. Στο κεφάλαιο αυτό. και συζητάει τις αιτίες για τη σύγκρουση του ΕΑΜ με τον κύριο αντίπαλό του μεταξύ των αντιστασιακών οργανώσεων. βασίζονταν κυρίως σε διηγήσεις Δεξιών συμμετασχόντων ή σε αναφορές Βρετανών και Αμερικανών παρατηρητών. Ελπίζω ότι το πλεονέκτημα των εξειδικευμένων αυτών γνώσεων θα είναι για τον αναγνώστη μεγαλύτερο από τα μειονεκτήματα που παρουσιάζει συνήθως η συνεργασία περισσότερων του ενός συγγραφέων στη συγγραφή ενός βιβλίου. Το Κεφάλαιο 2 δείχνει τον τρόπο με τον οποίο.ΠΡΟΛΟΓΟΣ Σκοπός αυτού του βιβλίου. και προσπαθεί να ερμηνεύσει τις αιτίες και τη φύση της πόλωσης που παρουσιάστηκε στη δεκαετία του '40.

τη θυελλώδη διαδικασία με την οποία το καθεστώς αυτό ξηλώθηκε στις δεκαετίες του '60 και του 70. Το Κεφάλαιο 9. που συνέβη στις δεκαετίες του 70 και του '80. και κυρίως τη διατήρηση ενός καθεστώτος συστηματικών διακρίσεων κατά των ηττημένων. εκκαθάριση των νομικών συνεπειών του πολέμου. Digitized by 10uk1s . περιγράφει την επαύριο του Εμφυλίου Πολέμου. στη συνέχεια. και την.Πολιτειών στην υποστήριξη των αντικομμουνιστικών δυνάμεων μετά τη γερμανική Κατοχή και στη διατήρηση του νέου κράτους.

ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ ΑΚΕ: Αγροτικό Κόμμα Ελλάδας AMAG: Αμερικανική Αποστολή Βοηθείας προς την Ελλάδα (AMERICAN MISSION FOR AID TO GREECE) ΑΣΕΑ: Ανώτατο Συμβούλιο Εθνικής Άμυνας BLO: Βρετανός Αξιωματικός Σύνδεσμος (BRITISH LIAISON OFFICER) ΒΜΜ: Βρετανική Στρατιωτική Αποστολή (BRITISH MILITARY MISSION) CPSU: Κομμουνιστικό Κόμμα Σοβιετικής Ένωσης (ή ΚΚΣΕ) ΔΣΕ: Δημοκρατικός Στρατός Ελλάδας ΕΑ: Εθνική Αλληλεγγύη ΕΑΜ: Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο ΕΑΡ: Ελληνική Αριστερά ΕΔΑ: Ενιαία Δημοκρατική Αριστερά ΕΔΕΣ: Εθνικός Δημοκρατικός Ελληνικός Σύνδεσμος ΕΕΕ: Εθνική Ένωση Ελλάδος ΕΕΣ: Εθνικός Ελληνικός Στρατός ΕΕΝΑ: Ελληνική Ένωσις Νέων Αξιωματικών ΕΚ: Ένωσις Κέντρου ΕΚΚΑ: Εθνική και Κοινωνική Απελευθέρωση ΕΛΑΣ: Εθνικός Λαϊκός Απελευθερωτικός Στρατός ΕΠΟΝ: Ενιαία Πανελλαδική Οργάνωση Νέων ΕΡΕ: Εθνική Ριζοσπαστική Ένωση ΦΟ: Φόρεϊν Όφις (Αγγλικό Υπουργείο Εξωτερικών) FRUS: Εξωτερικές Σχέσεις Ηνωμένων Πολιτειών (FOREIGN RELATIONS OF THE UNITED STATES) ΓΣΕΕ: Γενική Συνομοσπονδία Εργατών Ελλάδος Digitized by 10uk1s .

Συμβουλευτική και Σχεδιασμού Αμερικανική Στρατιωτική Ομάδα (JOINT U.Βρετανική) TEA: Τάγματα Εθνοφυλακής-Αμύνης UNRRA: Διοίκηση των Ηνωμένων Εθνών για Βοήθεια και Αποκατάσταση «Χ»: Ένοπλη ομάδα της άκρας δεξιάς Digitized by 10uk1s .S.HMSO: Εθνικό Τυπογραφείο Αυτής Μεγαλειότητος (Βρετανία) ΙΔΕΑ: Ιερός Δεσμός Ελλήνων Αξιωματικών ΔΕΣ: Διεθνής Ερυθρός Σταυρός JUSMAPG: Κοινή.Ένωση Λαϊκής Δημοκρατίας SOE: Υπηρεσία Ειδικών Επιχειρήσεων (SPECIAL OPERATIONS EXECUTIVE . Ουάσιγκτον) ΝΔ: Νέα Δημοκρατία ΝΟΦ: Εθνικό Απελευθερωτικό -Σλαβομακεδονικό) Μέτωπο (NARODNII OSVOBODITELEN FRONT ΟΠΛΑ: Ομάδες Προστασίας Λαϊκού Αγώνος OSS: Γραφείο Στρατηγικών Υπηρεσιών (ΗΠΑ. MILITARY & PLANNING GROUP) KKE: Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδος KOA: Κομμουνιστική Οργάνωση Αθήνας ΚΥΠ: Κεντρική Υπηρεσία Πληροφοριών ΜΑΔ: Μονάδες Ασφαλείας Δημοσυντήρητοι MAY: Μονάδες Ασφαλείας Υπαίθρου ΜΕΑ: Μονάδες Εθνικής Άμυνας NARS: Υπηρεσία Εθνικών Αρχείων (ΗΠΑ. πρόδρομος της CIA) ΠΑΣΟΚ: Πανελλήνιο Σοσιαλιστικό Κίνημα ΠΔΚ: Προσωρινή Δημοκρατική Κυβέρνηση ΠΕΕΑ: Πολιτική Επιτροπή Εθνικής Απελευθέρωσης PRO: Εθνικά Αρχεία (Βρετανίας) ΣΚΕ-ΕΛΔ: Σοσιαλιστικό Κόμμα Ελλάδος .

Το πρώτο είδος διαμάχης ήταν ευρύτατα διαδεδομένο στην υπό γερμανική κατοχή Ευρώπη. καθεμία από τις οποίες κατέκτησε διαδοχικά και σε διάφορες στιγμές την εξουσία. κι οι αντιστασιακοί τους συνεργάτες σαν προδότες. Κατά τη διάρκειά της. είχε πολύ ακραίες επιπτώσεις και μας βοηθάει να ερμηνεύσουμε τη μανία της δράσης κατά της Αριστεράς μετά την αποχώρηση των Γερμανών. κι έβρισκαν συνεργάτες μεταξύ ανθρώπων που διακρίνονταν από τους συμπατριώτες τους χάρη σε παράγοντες οικονομικούς. ο ανταγωνισμός ανάμεσα στις αντιστασιακές ομάδες λάβαινε χώρα μέσα σ' ένα κενό εξουσίας. και οι οικονομικά συνεργαζόμενοι ήταν αρκετοί. ήταν η πολιτική επιβίωσή τους μετά τον πόλεμο. Η άλλη άρχισε το 1942. είχε εμφανιστεί ο λεγόμενος Εθνικός Διχασμός ανάμεσα σε δυο ομάδες. Οπωσδήποτε. διευρύνονταν παλιές διαιρέσεις στις κατακτημένες κοινωνίες και προκαλούνταν βαθύτατες έχθρες ανάμεσα στους λιγοστούς που ωφελούνταν απ' την Κατοχή και στους πολλούς που υπέφεραν απ' αυτήν. κι απέκτησε μεγάλη πελατεία μεταξύ των αξιωματικών της αστυνομίας και των ενόπλων δυνάμεων. Οι συνεργάτες των Γερμανών είχαν την τάση να αντιμετωπίζουν τους αντιστασιακούς σαν παράνομους. Γενικά. ώστε οι προπολεμικές μεταξύ τους διακρίσεις να γεφυρώνονται από την κοινή φτώχεια και το κοινό μίσος κατά των επωφελουμένων 1. όπως θα εξηγήσει ο Γιάννης Χόνδρος στο κεφάλαιο 2. ενώ ελάχιστοι -κι αν υπήρχαν κι αυτοί-θεωρούσαν νόμιμο το παρόν καθεστώς των συνεργατών. τους Βενιζελικούς και τους Αντιβενιζελικούς. Οι ξένες δυνάμεις κατοχής χρησιμοποιούσαν ταυτόχρονα πιέσεις και τεχνάσματα για να πάρουν με το μέρος τους τούς ντόπιους. όπως επέμεναν οι ριζοσπάστες αντιστασιακοί. Και οι δυο διαμάχες. Στη δεκαετία του '20. ως μια μικρή ολιγαρχία πλουτοκρατών. Ως αποτέλεσμα. ξέσπασε μια ακόμα διαμάχη ανάμεσα Digitized by 10uk1s . προέρχονταν μάλιστα απ' όλα τα κοινωνικά στρώματα. Close ΤΑ ΓΕΓΟΝΟΤΑ ΣΕ ΓΕΝΙΚΕΣ ΓΡΑΜΜΕΣ Οι ρίζες του εμφυλίου πολέμου βρίσκονται στην Κατοχή της Ελλάδας από τη Γερμανία και τους συμμάχους της. οι συνεργάτες ήταν Δεξιοί. Έτσι. Κι οι ανταγωνιζόμενοι έβλεπαν πως αυτό που διακυβευόταν. Έτσι. η υπόσχεση των Αριστερών αντιστασιακών ότι θα απαλλοτριώσουν τις περιουσίες των ατόμων αυτών. οι τελευταίοι αντιπροσώπευαν ένα ευρύ κοινωνικό φάσμα κι υπέφεραν από οικονομικές στερήσεις τόσο σκληρές. Το δεύτερο είδος διαμάχης γινόταν ιδιαίτερα πικρό από την αγωνία για την επαύριο της αποχώρησης του εχθρού από τη χώρα. την Ιταλία και τη Βουλγαρία. Στην Ελλάδα. Εκείνοι που αποδέχονταν τώρα τη νομιμότητα του προπολεμικού καθεστώτος ήταν σχετικά λίγοι. ανάμεσα στους συνεργάτες των Γερμανών και τους αντιστασιακούς. εθνολογικούς και άλλους. προκλήθηκαν δυο είδη εμφύλιας διαμάχης: η μία άρχισε το 1941. είχαν για κίνητρα τόσο την ιδεολογία όσο και τα ατομικά συμφέροντα. κι οι αντιστασιακοί Αριστεροί. Μια κατοχή που άρχισε τον Απρίλιο-Ιούνιο του 1941 και τερματίστηκε τον Σεπτέμβριο-Νοέμβριο του 1944. Κατά τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο.ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ι Εισαγωγή David H. κι ήταν ανάμεσα στους ίδιους τους αντιστασιακούς. Η κρίση νομιμότητας στην Ελλάδα προκλήθηκε πολύ πριν από τη γερμανική εισβολή. Και δεν είναι δυνατόν να περιγραφούν.

Κι ακόμα.στις δυο παραπάνω ομάδες απ' τη μια (που συχνά χαρακτηρίζονται «αστικά κόμματα») και το Κομμουνιστικό Κόμμα απ' την άλλη. τη Γερμανία και την Ιταλία δηλαδή. την αποτελεσματικότητά της στη διακυβέρνηση της χώρας αλλά και με τον έλεγχο του κρατικού μηχανισμού. Παρά το δεξιό χαρακτήρα του. επειδή η εχθρική Κατοχή ήταν απόλυτα μισητή. Αποτέλεσμα των εμπειριών που είχαν πριν από την εισβολή. όπως συνέβη και σε άλλα μέρη της Ευρώπης και της ανατολικής Ασίας εκείνη την περίοδο. Και καθώς απέκλειε από την εξουσία τους περισσότερους πολιτικούς. την υποστήριζε πολύ μικρό τμήμα του πολιτικού κόσμου. τραπεζικής και οικονομικής ελίτ. το οποίο ακολούθησε εκτεταμένη εκκαθάριση των βενιζελικών αξιωματικών από την αστυνομία και τις ένοπλες δυνάμεις. Οι κομμουνιστές. σε κυρίαρχη δύναμη. οι περισσότεροι ίσως. Το καθεστώς φυλάκισε τους περισσότερους κομμουνιστές ηγέτες κάτω από πολύ σκληρές συνθήκες. Την απελευθέρωσή τους κέρδιζαν μόνο όσοι αποκήρυσσαν την ιδεολογία τους. σ' ένα μεγάλο τμήμα της χώρας οι βενιζελικοί ένιωθαν να έλκονται προς τους κομμουνιστές χάρη στην κοινή εμπειρία των διωγμών που συνεχίζονταν από τους εκπροσώπους του αντιβενιζελικού κατεστημένου. και Digitized by 10uk1s .να διατηρήσει την υποστήριξη των κρατικών αξιωματούχων και κυρίως των δυνάμεων ασφαλείας. Πολλοί. προκειμένου να αποτρέψουν αυτόν τον κίνδυνο. ορισμένοι προσέφυγαν στη βία. και στα 1929 τής δόθηκαν οι εξουσίες και τα μέσα για να προβεί σε μεγάλης κλίμακας διώξεις εναντίον εκείνων που γενικά κι αδιακρίτως αποκαλούσε ανατροπείς. Ταυτοχρόνως ήταν τόσο καταπιεστική. Οι κομμουνιστές κι οι βενιζελικοί ήθελαν να εμποδίσουν την παλινόρθωση της μοναρχίας. επειδή ο βασιλιάς είχε υποστηρίξει τη δικτατορία Μεταξά. ήταν πως η κάθε πολιτική πτέρυγα διέβλεπε απειλές για την ίδια της την επιβίωση μετά την απελευθέρωση . το οποίο είχε τεράστια δημοτικότητα.στην κατάκτηση της εξουσίας. και κατά συνέπεια ανατράπηκε από τη γερμανική εισβολή. στρατιωτικής. υιοθετώντας την πολιτική του Λαϊκού Μετώπου. Και.έτσι. πράγμα που κατέστρεφε την απέναντί τους εμπιστοσύνη των πρώην συντρόφων τους. Οι κομμουνιστές. από περιθωριακή. ώστε να είναι αρεστό και ελκυστικό σε πολλούς βενιζελικούς. Η αστυνομία υπήρξε η αιχμή του δόρατος της αστικής επίθεσης κατά του Κομμουνισμού. με τον αντικομμουνισμό της. Κι αυτό. και μετά. Όπως κι αν έχει το πράγμα. δουλεύοντας μέσα από το ΕΑΜ. μεγάλο μέρος του οποίου θα επιζούσε στις ένοπλες δυνάμεις και την αστυνομία σ' όλη τη διάρκεια της γερμανικής Κατοχής. ο Ιωάννης Μεταξάς και οι συνεργάτες του πήραν την ηγεσία του αντιβενιζελικού στρατοπέδου και εγκαθίδρυσαν μια δικτατορία που καταδίωξε τους κομμουνιστές με ακόμα μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα και σκληρότητα από τις προηγούμενες κυβερνήσεις. το καθεστώς αυτό αντιστάθηκε στις δυνάμεις του Άξονα. εκπαιδευτικής. το εκμεταλλεύτηκε το Κομμουνιστικό Κόμμα για να μεταβληθεί. Οι δυο πολιτικές διακρίσεις άρχισαν μερικώς να αλληλεπικαλύπτονται μετά το αποτυχημένο βενιζελικό πραξικόπημα του 1935. η δικτατορία αρνήθηκε να αποκαταστήσει τους εκκαθαρισθέντες αξιωματικούς του κινήματος του '35. υπήρχε ένα κενό εξουσίας το οποίο. βενιζελικούς και αντιβενιζελικούς εξίσου. από τους αξιωματούχους. ώστε οι ενεργοί υποστηρικτές της αποκτούσαν πολύ κακό όνομα για τον υπόλοιπο πληθυσμό. κι αποσπούσαν το μίσος των κομμουνιστών. Τη δικτατορία διαδέχτηκε ένα καθεστώς συνεργατών του κατακτητή το οποίο προσπάθησε -με μερική μόνο επιτυχία. στο μεταξύ. το πέτυχε παίρνοντας την πρωτοπορία στην αντίσταση κατά του εχθρού και δημιουργώντας το Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο (ΕΑΜ). στο αντιβενιζελικό στρατόπεδο κυριαρχούσαν αυταρχικοί στρατιωτικοί και πολιτικοί που είχαν την ισχυρή υποστήριξη του στρατού και της αστυνομίας. Κι έτσι. διεύρυναν το ύφος τους τόσο. σκόπευαν -στην καλύτερη περίπτωση. Στα 1936. απέσπασε την υποστήριξη ή την ανοχή μεγάλου μέρους της διοικητικής. Τώρα πια. αισθάνονταν ελάχιστη αφοσίωση προς το νέο καθεστώς.

Από τον προηγούμενο κιόλας χρόνο. Ύστερα από τη σύναψη ειρήνης. έτσι υποστήριζε. οι οποίοι βασίζονταν σ' αυτόν για να αναδειχθεί σε κύριο φραγμό κατά του ΕΑΜ στο εσωτερικό της Ελλάδας. Τον Αύγουστο. που ήταν συχνά άγρια. στην οποία κυριαρχούσαν οι βενιζελικοί. τουλάχιστον.στη χειρότερη στην παρεμπόδιση της επανάληψης των προπολεμικών διωγμών. Μέσα στη διαδικασία αυτή. μέχρι που τον Δεκέμβριο ο ΕΛΑΣ. είχε εξοντώσει αρκετές μικρές αντιστασιακές ομάδες. τα δύο είδη εμφύλιας διαμάχης συνδέθηκαν μεταξύ τους. τον ΕΔΕΣ. ενώ ο ΕΔΕΣ εφοδιαζόταν καλά από τους Βρετανούς. βασιζόταν στο βρετανικό στρατό για να καταστέλλει τις κινήσεις εκείνων που μέσα στα μεγάλα τμήματα του εξόριστου στρατού συμπαθούσαν το ΕΑΜ. Κι ως τον Ιούλιο. στρατολόγησαν στο ΕΑΜ βενιζελικούς αξιωματικούς με επιρροή. Η εξόριστη κυβέρνηση στην Αίγυπτο. φαίνεται πως επεκτάθηκε στις περισσότερες περιοχές. και αυτή δηλαδή μεταξύ αντιστασιακών και συνεργατών. να χτυπούν τους αντιστασιακούς. πίστευε -ή. δηλαδή τη Θεσσαλονίκη και τη μητροπολιτική περιοχή Αθήνας-Πειραιά. τη βοήθεια βρετανικών πλοίων για να διασωθεί στο Ιόνιο. ακόμα περισσότερο ενισχυμένος τώρα με τα όπλα που άφηναν πίσω τους οι υποχωρούντες Γερμανοί. κατά τη διάρκεια του 1943. παρουσίαζαν πειστικότατα τη δικτατορία Μεταξά σαν τη χειρότερη φάση μιας σειράς καταπιεστικών και εκμεταλλευτικών καθεστώτων. έπρεπε να προσπαθήσουν όσο περισσότερο γινόταν. καθώς οι μονάδες των συνεργατών του εχθρού επανδρώνονταν σε σημαντικό βαθμό με φυγάδες των Digitized by 10uk1s . όσο και ορισμένων βενιζελικών που επιδίωκαν να εμποδίσουν μια τέτοια αποκατάσταση. Τον Σεπτέμβριο άρχισαν. και πάλεψε μαζί του για περισσότερους από τέσσερις μήνες σε περιοχές της οροσειράς της Πίνδου και γύρω από αυτήν. και μαζί με άλλες μονάδες συνεργατών του εχθρού. την Πελοπόννησο και τα δυο κύρια αστικά κέντρα της χώρας. Οπωσδήποτε. ο ΕΛΑΣ και ο ΕΔΕΣ αντιμετωπίζονταν με καχυποψία. έφτασαν συνολικά τους 18. το ΕΑΜ με το στρατό του. Στη διαδικασία του αγώνα κατά του ΕΑΜ. Το καθεστώς των δοσιλόγων. Και οι δυο διαμάχες. οι σταδιοδρομίες των οποίων είχαν ανακοπεί από τις εκκαθαρίσεις του 1935. αλλά ιδιαίτερα βιαίως εκδηλώθηκε στη δυτική Μακεδονία. τούτη τη φορά. μεγεθύνονταν σ' όλη τη διάρκεια του 1943. κάτω από γερμανική καθοδήγηση. το καθεστώς των δοσιλόγων είχε τη βοήθεια τόσο των αντιβενιζελικών που τάσσονταν υπέρ της αποκατάστασης της μοναρχίας. την ΕΚΚΑ 2. τον Φεβρουάριο του 1944. οι οποίοι έβλεπαν στο ΕΑΜ μια απειλή κατά της παραδοσιακής επιρροής τους στην Ελλάδα. χτύπησε ξανά τον ΕΔΕΣ. τον ΕΛΑΣ. και τον επόμενο Απρίλιο θα εξόντωνε μια από τις πιο ισχυρές και με μεγαλύτερη επιρροή. Στην προπαγάνδα τους. Και πίστευαν πως. για να το πετύχουν αυτό. η κυβέρνηση των κουίσλιγκ οργάνωσε τα Τάγματα Ασφαλείας. και εκείνη μεταξύ των ίδιων των αντιστασιακών. Σημαντική εξέλιξη στην κλιμάκωση αυτή σημειώθηκε προς τα τέλη του 1943. που χρειάστηκε. όταν και τα δύο είδη διαμάχης έγιναν περισσότερο οργανωμένα και εκτεταμένα. η επανάληψη της οποίας δεν θα έπρεπε να επιτραπεί. Η σύγκρουση ανάμεσα σ' αυτές τις δυνάμεις και το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ. Τον Οκτώβριο. Έως τον Οκτώβριο.000 άντρες. Στη συνέχεια. όσο μεγάλωνε συγκρουόταν βιαίως με άλλες αντιστασιακές οργανώσεις σε διάφορες περιοχές. είχαν σημειωθεί συμπλοκές ανάμεσα σε αντιστασιακούς και δυνάμεις που συνεργάζονταν με τους Ιταλούς. ο ΕΛΑΣ επιτέθηκε στον κύριο αντίπαλό του μεταξύ των αντιστασιακών ομάδων. το ΕΑΜ. να καταστρέψουν αντίπαλες οργανώσεις -τόσο αντιστασιακές όσο και συνεργαζόμενες με τον εχθρό-πριν λήξει η Κατοχή. που ήταν δυνάμεις συνεργατών του εχθρού αναβαθμισμένες και με μεγαλύτερη δύναμη από τους προκατόχους τους. Ο ΕΛΑΣ είχε εξοπλιστεί με τα όπλα μιας ιταλικής μεραρχίας που του παραδόθηκε. με αριθμούς μαχητών που ξεπερνούσαν τους εκατό από κάθε πλευρά.ότι πολεμώντας το ΕΑΜ σκόπευε στον ίδιο στόχο με την εξόριστη κυβέρνηση που πατρονάριζαν οι Βρετανοί. ενώ τους βοηθούσαν και μεγάλα σώματα της προπολεμικής αστυνομίας.

όλοι οι αντίπαλοι του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ είχαν τώρα ως βασικό κίνητρο το φόβο του Κομμουνισμού. Την 1η Δεκεμβρίου 1944 μάχες ξέσπασαν στην ανατολική Μακεδονία ανάμεσα στον ΕΛΑΣ και αντικομμουνιστικές (ή εθνικιστικές) αντιστασιακές οργανώσεις. τις χαρακτήρισε «όχι εντυπωσιακές». οι ένοπλες μονάδες και των δύο πλευρών -ίσως επειδή δεν είχαν σοβαρή πειθαρχία. άνω των 400 μελών της ΕΚΚΑ από τον ΕΛΑΣ σε διάφορα μέρη της ανατολικής Ρούμελης τον Απρίλιο του 1944. και να επεκτείνει την ισχύ του σ' όλα σχεδόν τα τμήματα της χώρας. Κι ωστόσο. Οπωσδήποτε.223 νεκρούς και αγνοούμενους στο δωδεκάμηνο πριν από τη γερμανική υποχώρηση τον Σεπτέμβριο του 1944. καθώς άνοιξε τους ασκούς του Αιόλου. γενικά. που παρακολούθησε από κοντά τις πρώιμες συμπλοκές μεταξύ ΕΛΑΣ και ΕΔΕΣ. τον Ιούνιο του 1944. Κι έτσι.φαίνονταν σ' αυτό το στάδιο διστακτικές να πολεμήσουν μεταξύ τους. ανακάλυψε από προφορικές διηγήσεις ότι δέκα κάτοικοι ενός χωριού στη νότια Πελοπόννησο σκοτώθηκαν τον Μάρτιο-Αύγουστο 1944 από βεντέτες που.308 από τους αντιπάλους τους οι οποίοι. Σύμφωνα με έναν δεξιό αντιστασιακό στην Αθήνα. οι άντρες τους είχαν μπορέσει να σκοτώσουν 3. όπου σημειώθηκαν 150 απώλειες. έχουμε αποσπασματικές μόνο ενδείξεις. ήταν να εξασθενίσει ακόμα περισσότερο τους αντιπάλους του το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ. άρχισε ο πιο φοβερός γύρος -μέχρι στιγμής. κατά πάσα πιθανότητα. Ακόμα. Οι ιταλικές αρχές ανέφεραν συμπλοκές μεταξύ του ΕΛΑΣ και άλλων ομάδων κατά τον Μάρτιο-Μάιο 1943. και οι ειδήσεις γι' αυτά διαδίδονταν μέσω των φημών και των ειδησεογραφικών δελτίων που κυκλοφορούσαν συνεργάτες του εχθρού και αντιστασιακοί εξίσου. Η σφαγή. ο ΕΛΑΣ σφαγίασε τον Σεπτέμβριο άντρες των Ταγμάτων Ασφαλείας στην Πελοπόννησο . τα Τάγματα Ασφαλείας είχαν 1. Κι έτσι. με ρυθμό δύο την ημέρα. κι άλλους 50 Εαμικούς σε ένα άλλο σημείο. εκτός από το μεγαλύτερο μέρος της Κρήτης. Η αντιφατική αυτή κατάσταση δεν μπορούσε να διαρκέσει για πολύ.της εμφύλιας διαμάχης. Κι εντελώς ανεξάρτητα απ' αυτό. Κατά τη διάρκεια της διαδικασίας αυτής. οι γερμανικές αρχές ανέφεραν ότι μονάδες του ΕΑΜ σκότωναν πέντε με δέκα άτομα την ημέρα. προκαλούσαν μεγάλη ένταση σ' ολόκληρο το έθνος. ενώ τον Μάρτιο-Απρίλιο. στον Πύργο. Σύμφωνα με τα γερμανικά αρχεία. ενώ έδειχναν μεγαλύτερη προθυμία στο να τρομοκρατούν τους αμάχους. γέννησε παντού τοπικές βεντέτες. Οι απώλειες και τα θύματα της εμφύλιας διαμάχης κατά τη διάρκεια της Κατοχής ήταν πολυάριθμα. τον Χρήστο Ζαλοκώστα.αντιστασιακών ομάδων που διέλυε το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ. 4 Η γερμανική αποχώρηση από την Ελλάδα επηρέασε όλες αυτές τις διαμάχες. Για το σύνολό τους.και πιο συγκεκριμένα. το ΕΑΜ διατήρησε εκεί ορισμένες τακτικές μονάδες. στις 3 Δεκεμβρίου. το ΕΑΜ σκότωσε τους συντρόφους του τον Σεπτέμβριο του 1944. ήταν ασυνήθιστα ματοβαμμένη. Για παράδειγμα. Το αποτέλεσμα της κλιμάκωσης που επακολούθησε. όμως. 3 Οι συμπλοκές μεταξύ των αντιστασιακών ομάδων προκάλεσαν επίσης μεγάλη πίκρα και έχθρα. Ωστόσο. αλλά λιγότερους θανάτους. Ο Κρις Γουντχάουζ. την Καλαμάτα. συνέβαιναν σ' όλες τις περιοχές. είχε αναλάβει την υποχρέωση να κρατήσει τις τακτικές δυνάμεις του έξω από την πρωτεύουσα όπου συγκεντρώνονταν οι Έλληνες αντίπαλοί του. Ο Στάνλι Ασενμπρένερ. είναι διαβόητη επειδή σε σχέση με άλλες συμπλοκές ανάμεσα σε αντιστασιακές ομάδες. πάλι. οργανώσεις συνεργατών των Γερμανών σκότωσαν εκατό ομήρους σε ένα και μόνο περιστατικό. και πολλές εφεδρικές. ο οποίος διάρκεσε κάτι Digitized by 10uk1s . Είναι σίγουρο πως πολλοί άμαχοι πολίτες σκοτώθηκαν κι από τις δύο πλευρές σε αντίποινα και εκτελέσεις. Εξοπλισμένοι καθώς ήταν από το γερμανικό στρατό. και να επιτρέψει σε βρετανικές δυνάμεις να αποβιβαστούν στην Ελλάδα. το Μελιγαλά και το Μυστρά. το ΕΑΜ είχε ήδη συμφωνήσει (για λόγους που θα ερευνηθούν στα κεφάλαια 3 και 4) να συμμετάσχει σε μια κυβέρνηση υπό την αιγίδα των Βρετανών. ήταν ανεπαρκώς εξοπλισμένοι. Αυτό το είδος του ανταγωνισμού.

που άρχισαν αργά το 1945. Ο συνολικός αριθμός των συμμετασχόντων στον εμφύλιο πόλεμο. Καμία πλευρά δεν κράτησε τις υποσχέσεις της. ακολούθησε από τον Φεβρουάριο του 1945 έως τον Αύγουστο του 1946. Το ΕΑΜ υποστήριξε αληθοφανώς ότι 1. Στην Αθήνα και τον Πειραιά. ο πόλεμος απλώθηκε σ' όλες σχεδόν τις περιοχές. κι απ' την άλλη η κυβέρνηση που υποστήριζαν οι βρετανικές δυνάμεις και οι Έλληνες αντικομμουνιστές. καθώς η ηγεσία του Κομμουνιστικού Κόμματος ήταν προσκολλημένη στην πορεία της νομιμότητας.289 από τους υποστηρικτές του δολοφονήθηκαν στο διάστημα ανάμεσα στη Συμφωνία της Βάρκιζας και τις γενικές εκλογές του Μαρτίου του 1946. έγιναν στο βορρά: στη Θεσσαλία. 5 Τα αντίποινα της Αριστεράς κατά της λευκής τρομοκρατίας. οι περισσότεροι οφείλονταν στη λευκή τρομοκρατία. Ο ΕΛΑΣ έκρυψε τόσα όπλα όσα παρέδωσε. ενώ οι Βρετανοί απέτυχαν να συγκρατήσουν τους Έλληνες υποστηρικτές τους. Παρόλο που ο αρχικός σκοπός των κομμουνιστών ηγετών ήταν να απευθύνουν μια προειδοποίηση στους δεξιούς. κι έγινε γνωστός ως Δεκεμβριανά (και που θα περιγραφεί στο κεφάλαιο 4).000 άτομα είχε εμπλακεί στη διάλυση των αντικομμουνιστικών αντιστασιακών ομάδων στη βόρεια και τη δυτική Ελλάδα. όπως οι Σλαβόφωνοι που σκοτώθηκαν σε εκτεταμένες αψιμαχίες κοντά στα βόρεια σύνορα της χώρας. εκτεταμένων και βασικά ανοργάνωτων σκοτωμών. με την οποία οι διάφορες αντικομμουνιστικές δυνάμεις με τη δεξιά τους ηγεσία εκδικούνταν το ΕΑΜ σ' ολόκληρη τη χώρα. και πολλές χιλιάδες άοπλους υποστηρικτές. στη μέγιστη ισχύ του έφτασε τις 26. Ο Δημοκρατικός Στρατός. η βία κλιμακώθηκε κι από τις δυο πλευρές. Κατά το δεύτερο μισό του 1946. ίσως και 50% μεγαλύτερος. την Ήπειρο και τη Μακεδονία. Όταν οι δυνάμεις του εκδιώχθηκαν απ' την πρωτεύουσα. Μεγάλο μέρος του υπόλοιπου ΕΛΑΣ. και τον Οκτώβριο άρχισαν την οργάνωση εκείνου που αποκάλεσαν Δημοκρατικό Στρατό Ελλάδας (ΔΣΕ). να συγκρατήσουν τους υποστηρικτές τους. οι αριστερές δυνάμεις ήταν σχετικά άσχημα οργανωμένες και εξοπλισμένες. Κι έτσι. μια περίοδος αναρχίας. συμπεριλαμβανομένων μονάδων του τακτικού στρατού που μόλις είχαν επιστρέψει από την εξορία. και μπορεί να προκάλεσαν αρκετές εκατοντάδες θανάτους μέσα στους οκτώ πρώτους μήνες αυτής της χρονιάς. με ελάχιστη ή και καθόλου ανταπόδοση εκ μέρους του τελευταίου. Ο κυβερνητικός στρατός άρχισε επιχειρήσεις κατά των αριστερών ανταρτών τον Ιούλιο. 22. Στον κολοφώνα τους. Μέσα στα επόμενα δύο χρόνια.000 περίπου άντρες σε μονάδες εθνοφρουράς μερικής απασχόλησης. σ' ολόκληρη την περίοδο 1946-9 βέβαια. Και τον επόμενο μήνα έληξαν οι επιχειρήσεις Digitized by 10uk1s . οι εθνικές δυνάμεις έφτασαν σε δύναμη τους 250. Πριν από το 1946. τα αντίποινά τους έφεραν το αντίθετο ακριβώς αποτέλεσμα. εκτός από τις πόλεις τις οποίες έλεγχε γερά η κυβέρνηση. στα αλβανικά σύνορα.000. εντάθηκαν μέσα στο 1946. απ' την πλευρά τους. Οι κυριότερες επιχειρήσεις. της αστυνομίας.000 περίπου Ελασίτες πολέμησαν με διπλάσιες. ξεκίνησαν επιχειρήσεις μεγάλης κλίμακας τον Σεπτέμβριο. Ο Δημοκρατικός Στρατός υπέστη μια αποφασιστική ήττα στην οροσειρά του Γράμμου. Μόλο που το ΕΑΜ είχε λόγους να διογκώσει αυτά τα νούμερα. δυνάμεις της κυβέρνησης και της Βρετανικής Κοινοπολιτείας. η συμμετοχή στην αδελφοκτόνο βία ανέβηκε σε νέα ακόμη ύψη. συν 50. ήταν πολύ μεγαλύτερος στην πλευρά της Αριστεράς -μάλιστα. Οι αντάρτες. τελικά. Έτσι.000 άντρες στις ένοπλες δυνάμεις και τη χωροφυλακή. ίσως εξίσου παρέλειψε να συμπεριλάβει σ' αυτά και κάποια θύματα όχι απόλυτα συνδεδεμένα μαζί του.παραπάνω από ένα μήνα. το 1948-9. Στην Πελοπόννησο και τα νησιά. των Ταγμάτων Ασφαλείας και αγωνιστών της Αντίστασης. τον Αύγουστο του 1949. που φαίνεται πως τον αποτελούσαν περίπου 60. το ΕΑΜ συμφώνησε τον Φεβρουάριο του 1945 στη Βάρκιζα να αποστρατεύσει τις ένοπλες ομάδες του και να πάρει μέρος σ' ένα δημοψήφισμα και σε εκλογές που θα εγγυούνταν οι Άγγλοι. με μερικές χιλιάδες εφέδρους. Οι πρωταγωνιστές ήταν απ' τη μια ο ΕΑΜ/ΕΛΑΣ.

Πηγές προσκείμενες στην Αριστερά. Οι αριθμοί αυτοί. για παράδειγμα. είναι η απώλεια πληθυσμού που προέρχεται από βίαιους θανάτους και εξορίες. επειδή ο εμφύλιος πόλεμος συνοδεύεται συνήθως από κατάρρευση του. διοικητικού μηχανισμού.321.μεγάλης κλίμακας. Τα θύματα. κι ένα μικρότερο αριθμό από τη βόρεια Ελλάδα. περιλαμβάνουν μεγάλο αριθμό επιζώντων μελών των αντιστασιακών οργανώσεων: 800. Βαλαώρας έχει υπολογίσει με βάση μια σειρά απογραφών (τις οποίες αντιπαρέβαλε για να διορθώσει σφάλματα προερχόμενα από κακή μετάδοση πληροφοριών). Οι δυνάμεις της Βρετανικής Κοινοπολιτείας κατέγραψαν 210 νεκρούς και 55 αγνοούμενους. Οι Άγγλοι. αυτός είχε 680 νεκρούς και τραυματίες στις μάχες του με τον ΕΔΕΣ μόνο. Οπωσδήποτε. από εκείνες που προκάλεσε η εχθρική Κατοχή. το μόνο που έχουμε είναι μια συρραφή ποικίλων εκτιμήσεων ποικίλης αξίας. που αποτελούσαν και τον κύριο στόχο του ΕΛΑΣ. και το υπόλοιπο στο μειωμένο αριθμό γεννήσεων. Στην ελληνική περίπτωση.860 και στη δεύτερη (εξαιρουμένων των 121. Τουλάχιστον 500 από την ομάδα του Μιχάλαγα στη δυτική Μακεδονία.000) από την Αθήνα. Οι επιχειρήσεις του στρατού και της αστυνομίας εναντίον διασκορπισμένων ανταρτών. Όσον αφορά στον ΕΛΑΣ. μπορεί να τοποθετηθεί στο διάστημα Σεπτέμβριος 1946. ότι ο τελευταίος αριθμός ήταν κατά 844. ο ίδιος δημογράφος υπολόγισε ότι παραπάνω από το μισό της συνολικής δημογραφικής απώλειας της περιόδου 1940-9 προκλήθηκε από το λιμό στα χρόνια 1941-4 6. Έτσι.000 μαχητές του ΕΛΑΣ. επίσης. Ένα ποσοστό των ομήρων πέθανε από την κακομεταχείριση. δεν υπάρχουν αρκετές σίγουρες πληροφορίες πέρα από τις επίσημες απογραφές του Οκτωβρίου του 1940. η τελευταία φάση του εμφυλίου πολέμου με την αυστηρή έννοια των συστηματικών στρατιωτικών επιχειρήσεων και των δύο πλευρών. ενώ οι Έλληνες προστατευόμενοί τους -άτακτοι κυρίως. δήλωσαν πως το σύνολο των νεκρών στην Αθήνα και τον Πειραιά ήταν 10. Ωστόσο. και του Απριλίου του 1951. Ο δημογράφος Β. κι ας αναφέρονταν συνέχεια σ' αυτά οι υποστηρικτές της στην προπαγάνδα τους κατά των κομμουνιστών. από τους 12. που χρησιμοποίησαν τανκς και αεροπλάνα. ΜΙΑ ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΤΟΥ ΚΟΣΤΟΥΣ Ένας από τους δείκτες με τους οποίους εκτιμούμε τη βιαιότητα των εμφυλίων πολέμων.000 περίπου. Φημολογείται. και πάνω από 300 ακόμα πολεμώντας τον Αντόν Τσαούς. Σε άλλη έρευνα. πάλι. Σεπτέμβριος 1949. που αναφέρθηκαν στις επαρχίες. αποτελεί το 11% του πληθυσμού του 1951. Το 70% περίπου αυτής της δημογραφικής απώλειας.480 κατοίκων των νεοαποκτηθέντων Δωδεκανήσων). Η κυβέρνηση ανάγγειλε πως ανακάλυψε 1. 458 από τις τάξεις της χωροφυλακής μόνο.000 συνολικά άντρες του ΕΔΕΣ. είναι μεγαλύτεροι από αυτούς που πρότειναν οι στατιστικές υπηρεσίες της Digitized by 10uk1s .υπέφεραν πολύ περισσότερο χάνοντας. πάντως. συνεχίστηκαν για ένα περίπου χρόνο ακόμα. πληθυσμός 7. ο υπολογισμός τους είναι δύσκολος. Στην πρώτη. ότι ο ΕΔΕΣ συνέλαβε πάνω από χίλιους ομήρους στη δυτική Ελλάδα. Αναφορικά με τη συνολική απώλεια πληθυσμού. εξάλλου.208 πτώματα ανθρώπων εκτελεσθέντων από το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ (σ' ολόκληρη την Ελλάδα) κατά τη διάρκεια των Δεκεμβριανών. Η εθνική κυβέρνηση δεν προσπάθησε ποτέ συστηματικά να υπολογίσει το σύνολο των θυμάτων των Δεκεμβριανών. τόσο απαραίτητου για τη συλλογή των αναγκαίων πληροφοριών. μια πρόσθετη επιπλοκή είναι το ότι δύσκολα μπορούμε να διαχωρίσουμε τις καταστροφές που προκάλεσε ο εμφύλιος.511. καταγράφτηκε πληθυσμός 7. Αναφέρεται επίσης ότι το ΕΑΜ συνέλαβε μεγάλο αριθμό ομήρων (15.000 αμάχων.500 μικρότερος από τον αναμενόμενο που θα είχαμε αν τα χρόνια 1940-9 ήταν ειρηνικά: ο αριθμός αυτός.344. πίστεψαν ότι σκότωσαν 2-3. συμπεριλαμβανομένων 5. και 300-400 από την ομάδα του Αντόν Τσαούς στην ανατολική Μακεδονία. μπορεί να αποδοθεί στην αυξημένη θνησιμότητα ή στις εξορίες.Γ.

Κι αυτό γιατί θα προϋπέθετε έναν εξωφρενικά ταχύ ρυθμό αντικατάστασης των μαχητών του Δημοκρατικού Στρατού. Στη μελέτη της. εκτός κι αν συμπεριλαμβάνει και αμάχους. και 15-25. Το σύνολο λοιπόν των νεκρών του εμφυλίου πολέμου στα χρόνια 1943-50. Η κυβέρνηση κατέγραψε επίσης 3.500 αμάχους που εκτελέστηκαν από την Αριστερά κατά την ίδια περίοδο. Οι παραπάνω υπολογισμοί. στις κατοπινές φάσεις του εμφυλίου πολέμου αποχώρησαν ξανά. μόνο 538 είχαν επαναπατριστεί μέχρι το 1952 9. όταν διάφορες μειονότητες και πρώην Ελασίτες εγκατέλειψαν τη χώρα. Για παράδειγμα. μόνο θεωρητικά μπορεί να υπολογιστεί. για να γίνουν μέλη του Δημοκρατικού Στρατού. ωστόσο. ένας πρώην αξιωματικός του ΕΛΑΣ αναφέρθηκε αργότερα σε «δεκάδες» ανθρώπων που εκτελέστηκαν στην ανατολική Μακεδονία. Ορισμένοι. σε 11. Το μέγεθος της μετανάστευσης καταδεικνύεται από τη δραστική μείωση ορισμένων εθνικών μειονοτήτων (όπως καθορίζονται από τη μητρική τους γλώσσα). κατά συνέπεια. Ωστόσο. ακολούθησε την τελική ήττα του Δημοκρατικού Στρατού στο δεύτερο μισό του 1949. η Αγγελική Λαΐου υπαινίσσεται ότι ο αληθινός αριθμός νεκρών αριστερών μαχητών πρέπει να βρίσκεται κοντά στις 20. η χωροφυλακή είχε περίπου 2. από περιοχές που είχαν πληγεί από τον πόλεμο. Σ' εκείνους που έφυγαν για να γλιτώσουν από τους διωγμούς κατά τα χρόνια 1944-6. δεν αναφέρει τις πηγές του). Οι αριθμοί αυτοί δείχνουν αληθοφανείς.000 παιδιά.400 αγνοούμενους και 29.400 νεκρών αριστερών -και. 25-28.400 νεκρούς. Από τις αρχές του 1948. Ο συνολικός αριθμός των απωλειών σ' ολόκληρη την Ελλάδα κατά την περίοδο 3 Δεκεμβρίου-15 Ιανουαρίου. Στα χρόνια 1946-50.προκάλεσε μια ακόμα μεγαλύτερη απώλεια πληθυσμού. σε στρογγυλούς αριθμούς. πολλοί ίσως.450 τραυματίες. ότι η αναγκαστική μετανάστευση -που άρχισε σε ευρεία κλίμακα μετά τη γερμανική αποχώρηση. οπότε και δεν τα πήγαινε καλά. να έχουμε κατά νου ότι το ΕΑΜ εκτέλεσε ανθρώπους και στις επαρχίες. Τσάμηδες. οι κομμουνιστικές αρχές έδιωξαν. Στον αριθμό αυτό περιλαμβάνονται υπολογισμοί υψηλότεροι από εκείνους που έκαναν αριστερές πηγές για τις απώλειες σε Αθήνα και Πειραιά. και ένας μεγάλος αριθμός τραυματιώνφαίνεται απίθανος. 8. Ο επίσημος αριθμός των 38. αλλά παραλείπονται άλλοι που αφορούν άλλες περιοχές 7. η οποία αποκαλύπτεται από τη σύγκριση της απογραφής του 1940 με εκείνη του 1951.000. Οι Digitized by 10uk1s . Αριθμός που δείχνει να προσεγγίζει περισσότερο την αλήθεια. είναι μερικώς μόνο γνωστοί. Από αυτά. και ύστερα υπέστησαν τις συνέπειες της πράξης τους αυτής.300 με 14. κι αυτή τη φορά μαζί με μεγάλες μάζες αμάχων συγγενών και συμπαθούντων. σκοτώθηκαν σε επιθέσεις που σημειώθηκαν τον Αύγουστο του 1944 και τον Μάρτιο του 1945. 5. Πρέπει. Εξάλλου.000.000 Μουσουλμάνοι Αλβανόφωνοι Τσάμηδες της Ηπείρου. μαζί με πολλές χιλιάδες Ελληνόφωνους Ελασίτες. Οι νεκροί του εμφυλίου πολέμου 1946-9.000 τραυματίες. Το κύριο κύμα των εξορίστων. που τα έστειλαν πέρα από τα σύνορα. έχει υπολογιστεί από τον Κριστόφ Σικλέ (ο οποίος. ωστόσο.υποστηρίξει τις δυνάμεις Κατοχής. και κυρίως στα πρώτα στάδια του πολέμου. Φαίνεται. πάντως.200 νεκρούς και πάνω από 2. οπωσδήποτε. Μερικοί από τους Τσάμηδες είχαν -όπως συνέβη και με ορισμένους από τους Σλαβόφωνους και τους Κουτσόβλαχους με το δικό τους γλωσσικό ιδίωμα. καθώς στον ίδιο περίπου καταλήγουν και οι υπολογισμοί των αμερικανικών υπηρεσιών πληροφοριών που έγιναν στα 1948 8. υποβάλλουν την ιδέα ότι πρέπει να ξεπέρασαν τις 60.000. Πολλοί από τους Σλαβόφωνους και τους Ελασίτες επέστρεψαν αργότερα. Είχε όμως κάθε λόγο να υπερβάλει τις απώλειες που προκάλεσε αυτή στο Δημοκρατικό Στρατό. ο αντικομμουνιστικός (ή εθνικός) στρατός είχε. λέγεται ότι περιλαμβάνονται 15.000 Σλαβόφωνοι της Μακεδονίας.κυβέρνησης. επειδή η εθνικιστική πλευρά ήταν επαρκώς οργανωμένη για να τους συλλέξει και δεν είχε κάποιο εμφανές κίνητρο να τους παραποιήσει.

Για παράδειγμα.855 και οι Αλβανόφωνοι από 49. που ήταν αποτέλεσμα του εμφυλίου πολέμου. επίσης.από 50. και το 1984 πια. φτάνουν συνολικά τις 86.σημειώθηκε μετά τον τερματισμό της γερμανικής Κατοχής. Κι οι αριθμοί αυτοί. 375 τουλάχιστον σιδηροδρομικές γέφυρες και 423 οδικές γέφυρες. κάποιες αρτηρίες όπως η Διώρυγα της Κορίνθου και ο σιδηρόδρομος Αθήνας-Θεσσαλονίκης δεν λειτούργησαν από το 1944 ως το 1949. Η Κεντρική Επιτροπή Ελλήνων Πολιτικών Προσφύγων υπολόγισε πως οι εξόριστοι πολιτικοί πρόσφυγες.Σλαβόφωνοι. και ότι ο συνολικός αριθμός των πολιτικών προσφύγων κάθε κατηγορίας ξεπερνάει τις 136.επιπτώσεις που για την Ελλάδα ήταν βαρύτατες. Από όσα γνωρίζουμε γι' αυτή την περίοδο. το 1986.573. Κι ήταν τόσο άνισα κατανεμημένο. εκτός από τους δρόμους εκείνους που συνέδεαν την Κόρινθο με την Πάτρα και τη Σπάρτη. Οικονομικά.τι αφήνουν να εννοείται οι διάφοροι απολογισμοί που έχουν δημοσιευτεί. Τον Αύγουστο του 1946. ώστε το αληθινό εισόδημα μεγάλου μέρους του πληθυσμού να μην ορθοποδήσει παρά αρκετά χρόνια μετά. ο συνολικός αριθμός αυτών που επέστρεψαν έφτανε τις 33. επίσης. συνθήκες.000. φαίνεται ότι στην Ελλάδα δεν αντιμετωπίστηκε με σοβαρότητα η επιστροφή αυτών των εμιγκρέδων .000. ο πόλεμος καθυστέρησε την ανάκαμψη από τις επιπτώσεις της Κατοχής του Άξονα . μπορεί να μετανάστευσαν μονίμως στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού. όπως έκαναν και πολλοί από τους Σλαβόφωνους πολιτικούς πρόσφυγες 11.από τους αριθμούς αυτούς εξαιρείται επίσης ένας άγνωστος αλλά μεγάλος αριθμός πολιτικών προσφύγων που χάθηκαν τα ίχνη τους επειδή απορροφήθηκαν από τις κοινότητες που τους φιλοξένησαν. Η κατάσταση των δρόμων στην Πελοπόννησο (περιοχή που δεν υπέφερε περισσότερο από άλλες) χαρακτηρίστηκε τον Μάιο του 1949 «κακή έως απαίσια». Έτσι.872 άτομα που επέστρεψαν στην Ελλάδα πριν από το 1975. μπορούμε να συμπεράνουμε ότι το μεγαλύτερο μέρος ή ίσως και το σύνολο της μείωσης των Σλαβόφωνων και των Αλβανόφωνων -και ίσως και των Κουτσόβλαχων. γνωρίζουμε ότι ο αρχικός αριθμός των Ελληνόφωνων πολιτικών προσφύγων ήταν μεγαλύτερος -ίσως πολύ μεγαλύτερος.425 10.788 σπίτια. Οι Ελληνόφωνοι πολιτικοί πρόσφυγες άρχισαν να επιστρέφουν κατά μεγάλους αριθμούς μετά το 1974. και μεγάλα τμήματά τους θα ναρκοθετούνταν εξακολουθητικά από τους αριστερούς αντάρτες για τα επόμενα τρία χρόνια. οι κυριότεροι δρόμοι παρέμεναν σε ποσοστό 60%.000. Από το 1949.086 σε 41. 54 τουλάχιστον σχολεία.736. Ορισμένοι. Ύστερα από όλα αυτά. Για να επέλθει πλήρης Digitized by 10uk1s . σ' αυτούς που επέστρεψαν περιλαμβανόταν μια μικρή μόνο μειονότητα των αρχικών εξορίστων κάθε κατηγορίας. δίνουν στον εμφύλιο πόλεμο μια εθνολογική διάσταση μεγαλύτερη απ' ό. πρέπει να ξεπερνάει τις 200. ακόμα αδιάβατοι. ανέρχονταν το 1975 σε 43. Η μείωση των Αλβανόφωνων δείχνει να ερμηνεύει τη μείωση των Μουσουλμάνων κατά 28.420. 100 σιδηροδρομικοί σταθμοί. Και μέχρι το 1988 πρέπει να έφτασε τις 45. φαίνεται ότι το ένα δέκατο περίπου του πληθυσμού της χώρας είχε εγκαταλείψει τα ορεινά χωριά (είτε επειδή έφυγαν για να γλιτώσουν απ' τον πόλεμο είτε επειδή τους μετακίνησε ο εθνικός στρατός) και ζούσαν κάτω από ελεεινές. Η καταστροφικότητα της διαμάχης καταδεικνύεται από τις υλικές ζημιές που σημειώθηκαν από τον Ιούνιο 1946 έως τον Σεπτέμβριο 1949: 11.997 σε 39. Από τον αριθμό αυτό εξαιρούνται τα παιδιά τους που γεννήθηκαν στην εξορία καθώς.ίσως επειδή απαρνήθηκαν την ελληνική τους υποκοότητα μετά τη μετανάστευσή τους. λοιπόν. Η συνολική λοιπόν απώλεια πληθυσμού από θανάτους ή μακρόχρονη εξορία. Στις αρχές του 1949. μειώθηκαν από 86.000. οι Κουτσόβλαχοι από 53. των οποίων μητρική γλώσσα ήταν τα ελληνικά.632 σε 22. Το Ακαθάριστο Εθνικό Προϊόν δεν ξαναβρήκε το προπολεμικό του επίπεδο παρά μόλις το 1950. Σύμφωνα με τον συντάκτη μιας έκθεσης -για λογαριασμό της ελληνικής κυβέρνησης. 7. Αθροιζόμενες οι μειώσεις αυτές. αν και ένα σημαντικό ποσοστό αυτού του αριθμού ήταν άτομα γεννημένα στο εξωτερικό.017. γενικά.107.

όπως και άλλα Μαρξιστικά-Λενινιστικά κόμματα. Ένας παράγοντας που έδινε στον αγώνα ιδιαίτερη ένταση. κι απ' την άλλη ένα πλήθος ομάδων που τις ένωναν ο αντικομμουνισμός και οι παραδοσιακές μέθοδοι ανταγωνισμού για την πολιτική ισχύ. αναπόφευκτα.ανάκαμψη από ένα τέτοιο είδος καταστροφής χρειάζονταν. μέσα στο χάος που είχε προκαλέσει η Κατοχή. εξαρτιόταν από την κοινωνική θέση και επιρροή. Ωστόσο. Ορισμένοι τουλάχιστον από τις εκατοντάδες χιλιάδες ανθρώπων που μετανάστευσαν στη δεκαετία του '50. αλλά και διέφερε από εκείνα στο ότι διέθετε μεγαλύτερη επιρροή στην κοινωνία. διακυβεύονταν περισσότερα από την εξουσία και το πατρονάρισμα. που το ένα επηρέαζε το άλλο: το εσωτερικό και το διεθνές. ήταν η Αγγλία . είχε ως αποτέλεσμα (πράγμα που σημειώθηκε επανειλημμένα στην ελληνική ιστορία) οι εσωτερικές διαιρέσεις να προκαλούνται από τις διαφοροποιήσεις της εξωτερικής πολιτικής. η πολιτική εξουσία τόσο στο εθνικό κέντρο όσο και τοπικά.12 ΤΑ ΥΠΟ ΣΥΖΗΤΗΣΗ ΘΕΜΑΤΑ Η πόλωση -το αντικείμενο αυτού του έργου. συμπεριλαμβανομένης και της αγροτικής. βασίζονταν στις μαζικές κινητοποιήσεις του λαού. Για παράδειγμα. Οι κομμουνιστές. ήταν αρκετά πλατιά για να προσελκύσει υποστηρικτές απ' όλες τις περιοχές κι απ' όλα τα επαγγέλματα. Αυτοί. κοινωνική δικαιοσύνη και εθνική ανεξαρτησία. και οι δυο πλευρές διακήρυσσαν τον δικό τους εθνικισμό: οι κομμουνιστές ένα λαϊκό είδος. Οι αντίπαλοι του ΕΑΜ επιδίωκαν την κατάληψη της εξουσίας μέσα από τους προσωπικούς δεσμούς αφοσίωσης και του πολιτικού πατροναρίσματος σε μια κοινωνική ιεραρχία βασισμένη στην ιδιοκτησία. σε συνδυασμό με την πειθαρχημένη αφοσίωση σε μια συγκεντρωτική οργάνωση. Το ΕΑΜ υποσχόταν να ικανοποιήσει μια ευρύτατα διαδεδομόνη επιθυμία για συμμετοχική δημοκρατία. πρωταγωνιστές ήταν απ' τη μια πλευρά το Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας. ο πάτρονας αυτός κατά τη διάρκεια του πολέμου ήταν η Γερμανία. Στην Ελλάδα. στο ότι αυτό εφοδίαζε τους πολίτες του με διάφορα πράγματα που αλλιώς θα σπάνιζαν πολύ. Καταλάβαιναν ότι δεν μπορούσαν να συναγωνιστούν τους κομμουνιστές σε οργάνωση και για να αντισταθμίσουν αυτή την κατωτερότητά τους στρέφονταν σε ξένους πάτρονες οι οποίοι εκπροσωπούνταν στην Ελλάδα από πολυάριθμους πράκτορες που είχαν στη διάθεσή τους μεγάλα μέσα. που εκπροσωπούσε τους εργάτες των πόλεων και τους ορεινούς χωρικούς τους οποίους Digitized by 10uk1s . ήταν οι εξαιρετικές εξουσίες που είχε το Κράτος στην Ελλάδα. δεν είχαν ολοκληρώσει την επανεγκατάστασή τους μέχρι το 1952 . είχαν κατά ένα μέρος ως κίνητρα τα βάσανα του εμφυλίου πολέμου ή τις διώξεις που επακολούθησαν. δεν αναμείχθηκαν σχετικά πολύ. Για ορισμένους αντικομμουνιστές.μέχρι το 1947. Υπήρχαν ριζικές διαφορές ανάμεσα στα πολιτικά συστήματα που ήθελε να οικοδομήσει η κάθε πλευρά. κι ακόμα και του '60.και πολλοί δε θα επέστρεφαν ποτέ. Για τους περισσότερους. Προσομοίαζε με άλλα βαλκανικά κράτη πριν από την κομμουνιστική κατάληψη. το οποίο έλεγχαν κεκαλυμμένα. πάλι. ακόμα και σε περιοχές απομακρυσμένες απ' την πρωτεύουσα. ωστόσο.τι οι Δυτικές δυνάμεις στους αντιπάλους τους. στράφηκαν σε δικούς τους ξένους πάτρονες: τη Γιουγκοσλαβία και τη Σοβιετική Ένωση.προκλήθηκε από μια μάχη για την εξουσία σε δυο επίπεδα. πάντως. Οι κομμουνιστές. μόλο που αναζητούσαν υποστήριξη απ' το εξωτερικό. οπότε μεταβλήθηκε κι αυτή σε μικρό συνεταίρο των ΗΠΑ. όσοι απομακρύνθηκαν από τα βουνά. Το γεγονός όμως ότι και οι δυο πλευρές αναζητούσαν ξένο πατρονάρισμα. αρκετά χρόνια. Στο εσωτερικό επίπεδο. Στο δικό τους πλάνο. είχαν ελάχιστους εκπροσώπους στην Ελλάδα και πρόσφεραν πολύ λιγότερη υποστήριξη στους κομμουνιστές απ' ό. Η έλξη που ασκούσαν μέσω του ΕΑΜ.

η αστυνομία. Ισότητα δικαιωμάτων για τις γυναίκες σε κάθε σφαίρα της ζωής. βασισμένη στη μαζική συμμετοχή. και στα κομμουνιστικά κόμματα τα οποία είχαν καταλάβει την εξουσία στις χώρες που συνόρευαν στα βόρεια με την Ελλάδα καθώς και τους αυτονομιστές Σλαβόφωνους της χώρας από την άλλη. με τον εθνικισμό των οποίων υπήρχε αντιπαλότητα και οι οποίοι απειλούσαν την εδαφική ακεραιότητα της χώρας. τον Ιούλιο-Αύγουστο 1945. πάλι. η οποία θα μπορούσε ευκολότερα να υποτάξει την Αριστερά. η καθαρεύουσα. υπογράμμιζαν τις κατά του εθνικισμού συνέπειες του Μαρξισμού -που ήταν ιδιαίτερα ισχυρός στα Βαλκάνια. το δικαστικό σώμα κι οι κρατικοί αξιωματούχοι.κινητοποιούσαν με το ΕΑΜ.και το ότι στην Ελλάδα. καθώς και κρατικοποίηση ορισμένων ξένων συμφερόντων. Όσο για το αν η δική τους εναλλακτική λύση θα ήταν κι αυτή μια δικτατορία. ενώ το μεγαλύτερο μέρος των δυνάμεων ασφαλείας προτιμούσε κατά πάσα πιθανότητα μια δικτατορία. Φιλικές σχέσεις με το τότε δημιουργούμενο Σοβιετικό Μπλοκ. που το θεωρούσαν κληρονόμο των αγώνων του λαού και της κλεφτουριάς κατά της τουρκικής σκλαβιάς πριν από 120 χρόνια. Οι αντίπαλοί τους. προωθούσαν πολιτικές εκ διαμέτρου αντίθετες σε όλα τα παραπάνω. Εύκολη πρόσβαση σε τοπικά εκλεγμένα δικαστήρια. όπως και στα υπόλοιπα Βαλκάνια. περνούσε μέσα από ένα εκπαιδευτικό σύστημα στο οποίο τα κλασικά και θεολογικά μαθήματα -που το περιεχόμενό τους καμιά σχέση δεν είχε με τη σύγχρονη κοινωνία. κι ο Μαρξισμός ήταν διαβόητα αθεϊστικός. την ιδιωτική περιουσία και την πατριαρχική οικογένεια. Εθνικοποίηση των κυριότερων βιομηχανιών και υπηρεσιών. οι αντικομμουνιστές υποστήριζαν ότι προστάτευαν τις εθνικές παραδόσεις και την εδαφική ακεραιότητα της Ελλάδας. Ταυτοχρόνως. Τη χρησιμοποίηση της δημοτικής γλώσσας σ' όλες τις επίσημες εκδηλώσεις του Κράτους. τα κομμουνιστικά καθεστώτα που εμφανίζονταν στα βορινά σύνορα της χώρα και τις θηριωδίες που είχαν προσφάτως διαπράξει οι ίδιοι οι Έλληνες κομμουνιστές. Και η κατάταξη σ' αυτό το καθεστώς. που βρισκόταν πολύ πιο κοντά στην αρχαία γλώσσα από τη δημοτική. Οι αντικομμουνιστές. εργάζονταν για να αποκαταστήσουν την ύπαρξη ενός συγκεντρωτικού και αυταρχικού κράτους που το εκπροσωπούσαν ο στρατός. και την οποία με δυσκολία καταλάβαινε η ελλιπώς μορφωμένη πλειοψηφία του πληθυσμού. Υπογραμμίζοντας τις φιλικές και συνεργατικές σχέσεις ανάμεσα στους Έλληνες κομμουνιστές απ' τη μια.αποτελούσαν τον κορμό. οι αντικομμουνιστές υποστήριζαν ότι οι αντίπαλοί τους σκόπευαν να εγκαθιδρύσουν στυγνή δικτατορία. Το Digitized by 10uk1s . Και μια σε βάθος εκκαθάριση των υποστηρικτών των διαφόρων «φασιστικών» καθεστώτων που επικράτησαν στα χρόνια 1936-44. Το μέσο διδασκαλίας. Διακήρυσσαν ακόμα πως η μεγαλύτερη αρετή τους ήταν ότι βασίζονταν στη λαϊκή υποστήριξη μάλλον παρά στην ξένη βοήθεια. ήταν η γλώσσα του Κράτους. Εντατική ανάπτυξη βαριάς βιομηχανίας και γεωργίας έτσι που να υπάρχει απασχόληση για όλους και η χώρα να γίνει περισσότερο ανεξάρτητη οικονομικά. Το πρόγραμμα αυτό προέβλεπε μια ενισχυμένη τοπική αυτοδιοίκηση. Ο σεβασμός για όλους αυτούς. Εξισωτικό εκπαιδευτικό σύστημα. Κι οι δυο ομάδες όμως συμφωνούσαν στο ότι υπεράσπιζαν τον Ορθόδοξο Χριστιανισμό. καθώς και με τις Δυτικές δυνάμεις. αποτελούσε τον ακρογωνιαίο λίθο της κοινωνικής τάξης. οι κομμουνιστές και το ΕΑΜ δημοσίευσαν ένα ριζοσπαστικό πρόγραμμα το οποίο βασιζόταν στις πολιτικές που είχαν αναπτύξει κατά τη διάρκεια της γερμανικής Κατοχής. η εθνικότητα καθορίζεται από τη θρησκεία. Η ιδεολογική διαμάχη διαγράφτηκε ακόμα οξύτερη όταν. Μεγάλη επέκταση της κοινωνικής πρόνοιας που θα τη χρηματοδοτούσε μια προοδευτική φορολόγηση. Δείχνοντας τη Σοβιετική Ένωση. Οι αντικομμουνιστές τόνιζαν επίσης την εξάρτηση των κομμουνιστών από τους βόρειους γείτονες της Ελλάδας. εδώ παρουσιάζονταν διχασμένοι: οι περισσότεροι επαγγελματίες πολιτικοί τάσσονταν υπέρ ενός κοινοβουλευτικού καθεστώτος που θα έδινε κάθε επιρροή σ' αυτούς. και κατηγορούσαν τους αντιπάλους τους ότι εκπροσωπούν τους κοινωνικά προνομιούχους και βασίζονται σε επιχορηγήσεις "φασιστικών" ή "ιμπεριαλιστικών" δυνάμεων.

οι οποίοι εξασθένισαν ή και διέλυσαν σ' αυτές τις χώρες τα προπολεμικά καθεστώτα. από τις οποίες εξαρτιόνταν οι αντικομμουνιστές. αν τον εξετάσουμε με κριτήρια διάρκειας. κάτω από συνθήκες που η Αριστερά έκανε ακόμα πιο δύσκολες. των καταναλωτών και των χωρικών. Στη συνέχεια. γέννησε μια νέα τάξη. γεωγραφικής έκτασης και ποσοστού του πληθυσμού που πήρε μέρος και υπέφερε απ' αυτόν. αλλά χρησιμοποιούσε τις δυνάμεις του υπέρ ολίγων πλουσίων επιχειρηματιών. είναι και το ότι δεν κλήθηκε ποτέ να εκπληρώσει τις υποσχέσεις του. κι άλλος ένας στην Ισπανία. κάνοντας διακρίσεις σε βάρος της μεγάλης μάζας των υπαλλήλων. Ο Β'. ο οποίος και καταδίκασε τις μετακατοχικές ελληνικές κυβερνήσεις λέγοντας πως «ζούσαν πνευματικά σ' ένα νεκρό παρελθόν» 13. στα 1936-9.M. έλεγχε το μεγαλύτερο μέρος του τραπεζικού συστήματος. Το σημείο αυτό.προκλήθηκαν άμεσα από τον Α' ή το Β' Παγκόσμιο Πόλεμο. διπλωμάτης και ιστορικός των γεγονότων αυτών). Κι ενώ η μορφή που πήρε ο κάθε εμφύλιος πόλεμος καθορίστηκε από συνθήκες μοναδικές για κάθε έθνος. Και οι εμφύλιοι πόλεμοι του τέλους της δεκαετίας του '40 ήταν μέρος της διαδικασίας με Digitized by 10uk1s . καθώς και τους περισσότερους από τους συνεργασθέντες με τον εχθρό στην αστυνομία και τα παραστρατιωτικά σώματα. και άλλοι. Ευαίσθητοι απέναντι στην ατομική ιδιοκτησία. ξέσπασε εμφύλιος πόλεμος μεγάλης κλίμακας στη Γιουγκοσλαβία. Ο ελληνικός εμφύλιος πόλεμος της περιόδου 1943-50 ήταν ένας από τους πιο άγριους. Η αντιπαράθεση αυτή του προγράμματος του ΕΑΜ με εκείνο της Δεξιάς. το υπογράμμισαν την εποχή εκείνη ακόμα και αντικομμουνιστές κριτές. οι αντίπαλοί του ανέλαβαν το εξαιρετικά δύσκολο έργο της ανοικοδόμησης μετά τη γερμανική Κατοχή. Μεγάλοι εμφύλιοι πόλεμοι στη Φινλανδία και τη Ρωσία στα 1918-20. την Πολωνία και την Ουκρανία. Η κατεύθυνση της οικονομικής ανάπτυξης του Κράτους θα καθοριζόταν από τα συμφέροντα των ευνοούμενων επιχειρηματιών και των καπιταλιστικών χωρών. Οι κοινωνικές και ιδεολογικές τριβές που χαρακτηρίζουν την περίοδο αυτή της ευρωπαϊκής ιστορίας μπορεί να μην προκλήθηκαν από τη διεθνή αστάθεια. στα τέλη της δεκαετίας του '40 ξέσπασαν περιορισμένα αντάρτικα στην Ισπανία. Όλες οι παραπάνω διαμάχες -εκτός από την ισπανική της δεκαετίας του '30. κλιμάκωσης της βίας. διευρύνοντας τις ρωγμές που υπήρχαν ήδη στην προπολεμική κοινωνία. Γουντχάουζ (που υπήρξε διαδοχικά αξιωματικός-σύνδεσμος των Άγγλων στα ελληνικά βουνά. πρέπει να λάβουμε υπόψη μας ότι η επίδραση της ξένης επέμβασης υπήρξε αποφασιστική. οι αντικομμουνιστές άφηναν ατιμώρητους εκείνους τους επιχειρηματίες που είχαν πλουτίσει από τη συνεργασία τους με τους Γερμανούς. παρουσιάστηκαν σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες διαιρέσεις που οδήγησαν σε εκτεταμένη και παρατεταμένη βία. στη Γαλλία και την Ιταλία. Ενώ. στο μεταξύ. δεν είναι καθόλου κολακευτική για τη δεύτερη. αν εξετάσει κανείς τις διεθνείς παραμέτρους του εμφυλίου πολέμου. Στις βιαιότητες αυτές. όπως ο K. ΕΡΜΗΝΕΥΟΝΤΑΙ ΤΑ ΑΙΤΙΑ Για να ερμηνεύσουμε το γιατί η συγκεκριμένη ιδεολογική διαμάχη έγινε βίαιη και γιατί η βία αυτή οδήγησε σε στρατιωτικές επιχειρήσεις. Ο Α' Παγκόσμιος Πόλεμος κατέστρεψε μια διεθνή τάξη πραγμάτων. μικρότερης κλίμακας. εντούτοις εντάθηκαν απ' αυτήν. συμπεριλαμβάνονται εμφύλιες διαμάχες στην Ελλάδα και την Ιρλανδία ανάμεσα στα 1916 και 1921. Ανάμεσα στα 1916 και στα 1950.Κράτος αυτό. Η άμεση φορολογία θα παρέμενε χαμηλή και οι κοινωνικές υπηρεσίες γλίσχρες. Κι ο ρόλος της γίνεται ακόμα πιο φανερός. Ένας ακόμα λόγος όμως για τον οποίο το ΕΑΜ εμφανίζεται κάτω από ένα τόσο ευνοϊκό φως. η διεθνής αστάθεια υπήρξε ο κοινός καταλύτης για όλους. και κάτω από τη γερμανική Κατοχή. Εξάλλου.

Οι Έλληνες πρωταγωνιστές γνώριζαν ότι έπαιρναν μέρος σε μια διεθνή πάλη. Η ιδιάζουσα ευαισθησία της Ελλάδας στις διεθνείς ανακατατάξεις οφείλεται στο μικρό της μέγεθος. η Δεξιά πίστευε ότι ήταν απαραίτητη στις Ηνωμένες Πολιτείες. Ακόμα και στην Ισπανία. Στα τέλη της δεκαετίας του '40. μέσα στη μακρά περίοδο διεθνούς ρευστότητας (στα 1917. ο τερματισμός της διαμάχης στο τέλος της δεκαετίας μπορεί να εξηγηθεί από τη σχετική σταθερότητα της πολιτικής τάξης πραγμάτων που εγκαθίδρυσαν οι Ηνωμένες Πολιτείες. Η Ελλάδα υπήρξε τόσο ευάλωτη στις ξένες επεμβάσεις. κι η κομμουνιστική ηγεσία γνώριζε πολύ καλά τα πολιτικά κέρδη που αποκόμιζαν τα αδελφά της κόμματα σε μεγάλο μέρος της Ευρασίας κατά την ίδια περίοδο. πράγμα που θα καταδείξει ο Γιάννης Χόνδρος στο κεφάλαιο 2. εκτός από κάποιους εθνολογικούς παράγοντες στις βόρειες μεθοριακές περιοχές. και κατά συνέπεια να επεκτείνουν τις εσωτερικές διαιρέσεις αυτών των χωρών. οι ταξικές διαιρέσεις σχετικά ασήμαντες. Η μεγάλη διάρκεια του εμφυλίου πολέμου κατά τη δεκαετία του '40. Σε άλλες χώρες. Στην Ελλάδα. που απείχε κι από τις δυο παγκόσμιες συρράξεις. εξάλλου. καταδείχτηκε με κτηνωδώς βίαιους τρόπους. Η ευαισθησία της αυτή. ακόμα και στις πόλεις όπου ο εκβιομηχανισμός ήταν περισσότερο προχωρημένος. μπορεί κατά ένα λόγο να αποδοθεί στη σαθρότητα των καθεστώτων που εγκαθίδρυσαν διαδοχικά η Γερμανία το 1941 και η Βρετανία το 1944-5. Αντιθέτως. την οικονομική εξάρτηση και τον εδαφικό ανταγωνισμό με αρκετά γειτονικά κράτη. κι ακόμα κι οι εθνολογικές διαφορές δεν ήταν άξιες λόγου. καθένας από τους παγκοσμίους πολέμους προκάλεσε και έναν εθνικό διχασμό. καθένα από τα οποία είχε ισχυρούς συμμάχους. Αξίζει να εξηγήσουμε εδώ γιατί οι κοινωνικοί διαχωρισμοί ήταν σχετικά περιορισμένοι. την Επανάσταση των Μπολσεβίκων. 1941 και 1944-5). λοιπόν. τη γεωγραφική θέση πάνω σε ένα διεθνές σταυροδρόμι. ώστε οι συζητήσεις για τον διεθνή προσανατολισμό της μέσα σ' αυτόν τον αιώνα ήταν συνδεδεμένες με τις συζητήσεις για την επιλογή κοινωνικού και πολιτικού συστήματος. ρευστής περιόδου. περνάει μέσα από τη διαίρεση σε βενιζελικούς και αντιβενιζελικούς που προκλήθηκε από τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο. Η Ελλάδα. καθέναν με τους στρατιωτικούς συμμάχους του. καθεμιά από τις οποίες ενισχυόταν. Οι εθνικές μειονότητες. διάφορες μεγάλες δυνάμεις βρήκαν λόγους για να επέμβουν στις υποθέσεις άλλων χωρών. αλλά στον ιστό της περιείχε εντελώς αόριστες ακόμα αρχές ενός ταξικού συστήματος. πάλι. καθέναν υποστηριζόμενο σε διάφορες περιοχές και από διάφορες επαγγελματικές ομάδες. Αντιθέτως. εικονογραφώντας το πώς το χάσμα ανάμεσα στο ΕΑΜ και τους αντιπάλους του κατά τη διάρκεια της γερμανικής Κατοχής. Πριν από τον πόλεμο. Και οι δυο αυτοί διχασμοί υπήρξαν ξεχωριστοί. σε πολλές περιπτώσεις. οι θρησκευτικές διαιρέσεις ήταν άνευ σημασίας. Κατά τη διάρκεια της ενδιάμεσης.την οποία εγκαθιδρύθηκε αυτή η νέα τάξη πραγμάτων. την άνοδο του Φασισμού και τη Μεγάλη Οικονομική Κρίση. Digitized by 10uk1s . όμως. οι εσωτερικές διαιρέσεις κατέληξαν σε εμφύλια σύγκρουση από τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο κι από τις άμεσες ή έμμεσες επιπτώσεις του και -κυρίως. ήταν ο ανταγωνισμός για τον έλεγχο του κράτους από δυο συρμούς πολιτικών ηγετών. παρουσίαζε μια ιδιαιτερότητα στις εσωτερικές αιτίες των δικών της ανταγωνισμών. Στην Ελλάδα. από θρησκευτικές διαφορές. κι ας όφειλε η σταθερότητα αυτή μεγάλο μέρος της στη δύναμη των ντόπιων στοιχείων που συνεργάστηκαν με τις ΗΠΑ. ξένα στρατεύματα κατέστρεψαν ένα πολιτικό σύστημα και εγκατέστησαν ένα άλλο. η Ελλάδα υπέφερε από μεγάλες οικονομικές ανισότητες. το πρωταρχικώς σημαντικό για τη χώρα σαν σύνολο. Καμιά τους δεν έπαιξε πρωταρχικό ρόλο στον τεμαχισμό του έθνους σε Αριστερά και Δεξιά. με έμμεσες μόνο σχέσεις μεταξύ τους. Και φαίνεται σωστό ότι έτσι πρέπει να χαρακτηρίσουμε και την κατανίκηση του ΕΑΜ από τους Άγγλους κατά την τελευταία χρονολογία. Σε τρεις περιπτώσεις. οι εμφύλιοι πόλεμοι -παρά τις ποικίλες μορφές τουςπροκαλούνταν πάντα από ταξικές και/ή εθνολογικές διαμάχες.

το πρόγραμμα του 1945 του ΕΑΜ προέβλεπε και βελτίωση της εκπαίδευσης του κλήρου. το ΕΑΜ κατάφερε να κυριαρχήσει στα εργατικά συνδικάτα και κέρδισε την υποστήριξη μαζών βιομηχανικών εργατών σε πόλεις και κωμοπόλεις όλων των περιοχών της χώρας. Πολλοί επίσης διατηρούσαν δεσμούς με τη γη.ή το 1% του συνολικού πληθυσμού της χώρας) ή. στα χρόνια 1943-9. Στις κωμοπόλεις και τα χωριά αρκετών περιοχών οι πρόσφυγες αποτελούσαν μια μη προνομιούχο ομάδα στην οποία. Το μεταπολεμικό του πρόγραμμα ήταν σχεδιασμένο για να αυξήσει το ρόλο των εργατών μέσω ενός ραγδαίου εκβιομηχανισμού. ότι άτομα από διαφορετικές κοινωνικές ομάδες υποστήριζαν το ΕΑΜ σαν ένα μέσο ριζικής ανοικοδόμησης. και φαίνεται πως ήταν αντίθετη σε κάποιο βαθμό στη σχέση του ΕΑΜ με τους Σλαβόφωνους 17. δεν ξεπερνούσαν το 20% του πληθυσμού. που είχαν έρθει στη δεκαετία του '20 16. είχε αρκετή συνοχή ως κίνημα. Οι βιομηχανικοί εργάτες. Εκτός απ' αυτούς. Θα δούμε. αν εξετάσουμε τη σύνθεση των δύο πλευρών. ήταν χωρισμένοι σε κοινότητες «ντόπιων» και προσφύγων από τη Μικρά Ασία. ποσοστό στο οποίο δεν περιλαμβάνονται βέβαια οι αφομοιωμένοι Αρβανίτες του νότου. και τους έλειπαν η οργάνωση και η συνοχή. που είχε αποκτήσει μια ξεκάθαρη αίσθηση εθνικής ταυτότητας. εντελώς διάφορο από τον αυστηρά αντιθρησκευτικό χαρακτήρα του μαρξισμού. Αυτό δεν εμπόδισε τη Δεξιά να εγγράψει τη θρησκεία μέσα στα σύμβολά της. Το ΕΑΜ ασκούσε μεγάλη έλξη και σε άλλες ομάδες των αστικών κέντρων. Κι ακόμα. θρησκευτικών. και να τους παραχωρήσει συμμετοχή στη διεύθυνση των εργοστασίων. η έλξη αυτή ποίκιλλε ανάλογα με την προέλευση των προσφύγων. όμως. Ελάχιστες μόνο από τις μειονότητες επιδείκνυαν ξεκάθαρη εθνική συνείδηση. έχοντας κάποια χωραφάκια στα χωριά της καταγωγής τους. Οι ομάδες αυτές όμως ήταν ετερογενείς. Στη βορειοανατολική Ελλάδα ωστόσο. με την εξαίρεση κάποιων Κουτσόβλαχων στη Μακεδονία και μερικών (μάλιστα ελάχιστων) Τούρκων και Πομάκων στη Θράκη. Ευκολότερα μπορούμε να περιγράψουμε τη σύνθεση του ΕΑΜ επειδή. Μάλιστα. ακόμα και εθνολογικών διαιρέσεων. Κι ακόμα.000 τουλάχιστον . ορισμένοι υποστηρικτές της Αριστεράς καταπάτησαν τα προνόμια του κλήρου ή μεταχειρίστηκαν κληρικούς και εκκλησίες με έλλειψη σεβασμού. Η προσφυγή της Αριστεράς στους κοινωνικούς διαχωρισμούς είχε ισχυρό αλλά όχι επαναστατικό αντίκτυπο. Οι περισσότεροι απ' αυτούς απασχολούνταν σε μικρές βιοτεχνίες. Το θρήσκευμα αυτό κυριαρχούσε σε τέτοιο βαθμό.είχαν θρήσκευμα διαφορετικό από το Ορθόδοξο Χριστιανικό. Η ομάδα που εμφανίζεται περισσότερο αποξενωμένη απαρτίζεται από τους Σλαβόφωνους της Μακεδονίας (οι οποίοι έφταναν τις 86. πράγμα που αναλύθηκε την τότε εποχή από διάφορους παρατηρητές. 14 Μπορούμε να διακρίνουμε καθαρότερα τη σχετικά περιορισμένη σημασία των ταξικών. Κατά τη διάρκεια των χρόνων 1942-5. όπου οι πρόσφυγες αποτελούσαν μεγάλο μέρος του πληθυσμού. ώστε ο αντικληρικαλισμός να είναι τόσο αμελητέος που να τον βλέπουμε να απουσιάζει από τα κομμουνιστικής έμπνευσης προγράμματα της δεκαετίας του '40. εκτός από τους Digitized by 10uk1s . όντας ιδιαίτερα ισχυρό ανάμεσα στους φτωχούς και τους άνεργους.ήταν πολύ μικρές: κάτω από το 6% του πληθυσμού. το ΕΑΜ ασκούσε μεγάλη έλξη. λοιπόν. για να είμαστε πιο ακριβείς. αντίθετα από τους αντιπάλους του. γενικά. και μόνο ένα μικρό τους ποσοστό είχε αποξενωθεί κατά τρόπο επαναστατικό από τις παραδοσιακές ελίτ. και μόνο πολύ λίγες -που και πάλι δεν ταυτίζονταν πάντα με τις παραπάνω. Ο αντικομμουνισμός των περισσότερων μητροπολιτών διευκόλυνε τα πράγματα· υπήρχε εξάλλου και το πρόσχημα του διωγμού της Εκκλησίας από τα Κομμουνιστικά Κόμματα σε γειτονικά κράτη από το 1945 και μετά -πράγμα. βέβαια. από το μεγαλύτερο ποσοστό τους. όπου αποκτούσαν την τάση να αισθάνονται πως έχουν κάποια κοινά συμφέροντα με τους εργοδότες τους. στα 1948 15. η Αριστερά σημείωσε πολύ μικρή επιτυχία στη στρατολόγηση μη ελληνικών μειονοτήτων.

οι εργάτες αποτελούσαν μειοψηφία στις τάξεις του. του ΕΛΑΣ. βιομηχανικοί εργάτες και καπνεργάτες. που ήταν καλύτερα οργανωμένοι από τους εργάτες 18 αλλά.στον κρατικό φαβοριτισμό. όπως δείχνουν οι καταστάσεις των μελών του ΚΚΕ στα 1945. το 5% ήταν εργοδότες. το ΕΑΜ ασκούσε έλξη σε χωρικούς που ήταν γενικά φτωχοί και οι οποίοι είχαν κληρονομήσει μια ριζοσπαστική παράδοση από τους εργάτες γης που δούλευαν στα μεγάλα τσιφλίκια πριν από τον αναδασμό της δεκαετίας του '20. το 11% ήταν μαγαζάτορες και ιδιοκτήτες καφενείων. Το πρόγραμμα του ΕΑΜ υποσχόταν την ανακατανομή όσων μεγάλων τσιφλικιών υπήρχαν ακόμα. το ΕΑΜ υποστηριζόταν λιγότερο από τους χειρώνακτες παρά από τους υπαλλήλους γραφείου και τους χαμηλόβαθμους δημόσιους υπαλλήλους. που έδωσαν οι αρχές. μια ολόκληρη γενιά είχε γίνει μαχητική και ριζοσπαστική από μια σειρά καταπιεστικών και δεξιών καθεστώτων. Για παράδειγμα. είχαν την τάση -σε ορισμένες περιοχές τουλάχιστον. Στη Θεσσαλία. Στη διάρκεια της Κατοχής. απ' την άλλη. Η σύντομη περιγραφή των στοιχείων τους. Γενικά. οι πλουσιότεροι χωρικοί στις ανταρτοκρατούμενες περιοχές είχαν την τάση -πολύ περισσότερο από τους φτωχότερους γείτονές τους. της Θεσσαλίας και διαφόρων σημείων της Μακεδονίας. για παράδειγμα. το ΕΑΜ προσέλκυσε επαγγελματίες και πολλούς αξιωματικούς του στρατού. λοιπόν. διανοούμενους και φοιτητές. μερικούς μητροπολίτες. κι ιδίως σ' εκείνους που είχαν ανώτερη μόρφωση. Φαίνεται. το ΕΑΜ επιδίωκε ν' αποκτήσει την υποστήριξη των φτωχότερων χωρικών που εργάζονταν ως μισθωτοί ή είχαν πολύ μικρό κλήρο γης ώστε να ζήσουν απ' αυτόν. Δεν μπορούμε να πούμε πόσο πλούσιοι ήταν αυτοί οι επιχειρηματίες. από το 1946 και μετά. το 30% ήταν τεχνίτες. Μάλιστα. η οργάνωση νεολαίας του ΕΑΜ προμήθευε το μεγαλύτερο μέρος του στρατού του ΕΑΜ. Σε καμιά Digitized by 10uk1s . Οι πλουσιότεροι κτηματίες. επιχειρηματίες ή εισοδηματίες με μεγάλες περιουσίες. Επωφελήθηκε προφανώς από το γεγονός ότι από το 1936. ότι γι' αυτό το λόγο προσέλκυσε και ορισμένους νέους κοινωνικά προνομιούχους. γύρω στο τέλος της Κατοχής. Το πλατύ φάσμα των αστικών επαγγελμάτων που εκπροσωπούνταν στο ΕΑΜ και το ΚΚΕ φαίνεται από μια ανάλυση 912 ατόμων τα οποία συνελήφθησαν τον Ιούλιο του 1947 σε τρεις μακεδονικές πόλεις. Κατά την τελευταία φάση του πολέμου. Το ΕΑΜ ασκούσε ιδιαίτερη έλξη στους νέους γενικά. ούτε αν μοναδικό τους κίνητρο ήταν η αυτοπροστασία. Φαίνεται απίθανο να είχε προσελκύσει το ΕΑΜ την εθελοντική υποστήριξη οποιουδήποτε από τους πλουσιότερους επιχειρηματίες και επαγγελματίες. το 7% ήταν υπάλληλοι γραφείων. όπως δασκάλους. δείχνει ότι το 15% ήταν φοιτητές και επαγγελματίες διαφόρων κατηγοριών. Ανάμεσα στα ανώτερα κοινωνικά στρώματα (όπως. το 23% ανειδίκευτοι και χειρώνακτες. Και το 1944 πια. ανάμεσα στους αξιωματικούς του στρατού). με το πλατύ πατριωτικό και δημοκρατικό του πρόγραμμα. πολλούς εφημέριους. το Κομμουνιστικό Κόμμα. όπως κι εκείνοι. δικηγόρους. ακόμα και στην Αθήνα.εργάτες. είχε την ικανότητα (όπως και τα παρεμφερή κόμματα σ' άλλες χώρες) να προσελκύει μορφωμένους και επαγγελματίες. γιατί οι πρώτοι συμμερίζονταν την αντίθεσή του στο προπολεμικό και το κατοχικό κατεστημένο. Η υπόσχεση για παροχή γης μπορεί επίσης να αποτέλεσε την αιτία της έλξης που άσκησε αποδεδειγμένα το ΕΑΜ στην άνεργη νεολαία της υπαίθρου. της Ρούμελης.να φεύγουν στις πόλεις. το ΕΑΜ πέτυχε το 1944 να προσελκύσει τέτοιους ανθρώπους. έστω και μόνο γιατί αυτοί βασίζονταν πάρα πολύ -κατά τη διάρκεια της Κατοχής και μετά απ' αυτήν. και να επιτεθεί στους πλουσιότερους κτηματίες. υπέφεραν άσχημα από τον πληθωρισμό που κάλπαζε εκείνη την περίοδο. πολλούς μαγαζάτορες κι ορισμένους εμπόρους και βιομηχάνους. Με τον τρόπο αυτόν. συμπαθούσαν το ΕΑΜ περισσότερο οι βενιζελικοί παρά οι αντιβενιζελικοί.να συνεργάζονται με τους Γερμανούς στη διάρκεια της Κατοχής. σε πολλά μέρη της βόρειας Πελοποννήσου. Ο πυρήνας του ΕΑΜ. το 5% αγρότες και ψαράδες και το 3% νοικοκυρές 19.

το 1952. Το πρόγραμμα του ΕΑΜ του 1945 παρουσίαζε με υπερβολικό τρόπο τη σημασία των μεγάλων ιδιοκτητών γης: αυτοί. και πουθενά δε φαίνεται ότι απάρτιζαν ιδιαίτερη τάξη. υπήρχαν και πολλοί αξιωματικοί -όπως ο Στέφανος Σαράφης. οι μοναρχικοί πρωτοστατούσαν στη δίωξη του ΕΑΜ και όσων συμπαθούσαν αυτό το κίνημα. Από το 1945. Κι αυτές. μπορούν να εξηγήσουν γιατί στην Ήπειρο. που χωρίζονταν σε μια διαστρωμάτωση καθοριζόμενη από πολύ λεπτές και περίπλοκες γραμμές. και πως δυσκολευόταν να μιλήσει για τα γενικά χαρακτηριστικά των χωριών σύμφωνα με οικονομικά. μετά τον αναδασμό της δεκαετίας του '20. η κοινωνία της υπαίθρου δεν άφησε περιθώρια για την εκπόνηση μιας στρατηγικής ταξικού πολέμου. οι δεσμοί αυτοί ήταν πολύ πιο σημαντικοί από τους οικονομικούς παράγοντες. 20 Οι γραμμές αυτές επικαλύπτονταν από παραδοσιακούς δεσμούς συγγένειας και γειτονίας. Στο νησί αυτό. είναι μάλλον πιθανό ότι πολλές αγροτικές κοινότητες ήταν διχασμένες. είχαν στην ιδιοκτησία τους πολύ μικρό ποσοστό της γης. αλλά και ότι οι κάτοικοι της υπαίθρου διαιρούνταν με βάση τις κοινότητές τους κυρίως. έφτιαξαν ένα χάρτη γεμάτο σημάδια διαφορετικών χρωμάτων: κόκκινο για τα αριστερά χωριά (στα οποία περιλαμβάνονταν οι σλαβόφωνες κοινότητες). Επιτιθέμενο στη μοναρχία και τους Μεταξικούς. χωρικοί των πλουσιότερων περιοχών συντάσσονταν με το ΕΑΜ. Αντιθέτως. ήταν κυριαρχικά αντιβενιζελικοί και. εθνολογικά ή γεωγραφικά γνωρίσματα. Σ' ένα άλλο χωριό. μπλε για τα δεξιά και πράσινο για τα ενδιάμεσα. 21 Το ΕΑΜ εκμεταλλεύτηκε και τις παραδοσιακές κομματικές διαιρέσεις. για παράδειγμα. στη νότια Πελοπόννησο. Οπωσδήποτε. Στη Λακωνία πάλι. πήγαιναν με τους αντιπάλους του. το 1945. χωρίς κάποιο εμφανές σχέδιο. Οι αιτίες των διαιρέσεων ποίκιλλαν. η συμπαράταξη με την Αριστερά εξέφραζε ένα είδος τοπικού πατριωτισμού. ο πρόξενος της Αμερικής στη Θεσσαλονίκη ανέφερε. ο στρατιωτικός ηγέτης του ΕΛΑΣ-που είχαν θυσιάσει την καριέρα τους παίρνοντας μέρος στο κίνημα του Μαρτίου του 1935. όπου η γη ήταν μάλλον άνισα κατανεμημένη. Κι είναι ολοφάνερο πως στις περισσότερες περιοχές.περιοχή όμως. την Ίμερα της δυτικής Μακεδονίας. πράγμα που επιβεβαιώνει τους προσωπικούς δεσμούς που Digitized by 10uk1s . το ΕΑΜ προσέλκυε τα μέλη του βενιζελικού στρατοπέδου που βρίσκονταν μακριά απ' την εξουσία απ' το 1935. ότι πολλά χωριά ήταν με τη μια ή την άλλη παράταξη. και δεν ήταν απλώς οικονομικές. Στη Δυτική Μακεδονία. Στην Καρποφόρα της Πυλίας. Άγγλοι αξιωματικοί υπολόγιζαν ότι οι κάτοικοι πόλεων όπως η Νάουσα και η Έδεσσα ήταν διαιρεμένοι μέχρις ενός σημείου με βάση τις οικονομικές τους διαφορές. προφανώς. στα 1946. ενώ άλλοι. Δεσμοί αυτού του είδους. Ούτε καν στην Πελοπόννησο και τη Ρούμελη. το 1944. σαν ομάδα. Παρομοίως. για άλλη μια φορά. οι διαιρέσεις ήταν ανάλογες με τις συγγένειες. στο να ενώνουν μεταξύ τους τους υποστηρικτές του ΕΑΜ. Άλλο ένα παράδειγμα για τη σημασία της κοινοτικής αλληλεγγύης είναι η υποστήριξη προς την Αριστερά που σύμφωνα με την αστυνομία έδιναν. όλα τα κοινωνικά στρώματα της Λέσβου. ενώ τη φιλική προς το ΕΑΜ μειοψηφία την αποτελούσαν ελληνόφωνοι πρόσφυγες από τον Καύκασο. Και μ' αυτά τα στοιχεία. οι κυβερνήσεις που συνεργάστηκαν με τους Γερμανούς και οι στρατιωτικές δυνάμεις τους. και το 79% το καλλιεργούσαν οι ίδιοι οι ιδιοκτήτες του. Το 96% των κτημάτων είχε έκταση μικρότερη των εκατό στρεμμάτων. φτωχότερων. είχαν φιλογερμανική παράδοση και ήταν κοινωνικά συντηρητικοί. Ανάμεσα στους βενιζελικούς που ανταποκρίθηκαν στο κάλεσμά του. τα χωριά που υποστήριζαν το ΕΑΜ κι εκείνα που υποστήριζαν τα συνεργασθέντα με τους Γερμανούς Τάγματα Ασφαλείας ήταν επίσης ανάκατα. και τις ενίσχυαν οι προπολεμικές πολιτικές τοποθετήσεις των κατοίκων. περνούσαν διαμέσου των οικονομικών στρωμάτων. η αντιεαμική πλειοψηφία απαρτιζόταν από τουρκόφωνους πρόσφυγες που είχαν έρθει από τον Πόντο στη δεκαετία του '20. ένα έντονα διχασμένο χωριό που μελετήθηκε σε βάθος.

ενώ δυτικότερα πολλοί Σλαβόφωνοι εργάζονταν για την υπαγωγή τους στη Γιουγκοσλαβική Μακεδονία. Αντισλαβικά αισθήματα μπορεί να ήταν το κίνητρο πολλών προσφύγων από τις περιοχές του Πόντου. Γενικά. και ορισμένοι πάλι έγιναν διακεκριμένα μέλη του εθνικού (ή αντικομμουνιστικού) στρατοπέδου μετά την απελευθέρωση. Σ' αυτούς συμπεριλαμβάνονταν τουρκόφωνοι που. Στην άλλη πλευρά της κοινωνικής ζυγαριάς. με τον ένα ή τον άλλο τρόπο. είτε -όπως στην περίπτωση εκείνων που κερδοσκόπησαν προμηθεύοντας αγαθά στον εχθρό. Οι αντίπαλοι του ΕΑΜ υποστηρίζονταν από την πλειοψηφία εκείνου που μπορεί να περιγραφεί ως το επίσημο κατεστημένο των αρχών της δεκαετίας του '40. μαζί με τους κατά τόπους υποστηρικτές τους και το φιλικό τους Τύπο. πολλοί αντιτίθενταν στο ΕΑΜ εξαιτίας της σχέσης του με τους Σλαβόφωνους πληθυσμούς. αποτελούσαν στα 1943. όπως ήδη αναφέραμε. η ηγεσία των μεγάλων τραπεζών και του επίσημου συνδικαλισμού. Ίσως αυτό οφειλόταν στο γεγονός ότι ήταν χαμηλού οικονομικού. σύμφωνα με υπολογισμούς των ίδιων των Γερμανών. Το επίσημο κατεστημένο ένιωθε ν' απειλείται από τη ριζικά διαφορετική πολιτική τάξη πραγμάτων που πρότεινε το ΕΑΜ. Έτσι. Αυτοί. Ο σλαβικός επεκτατισμός φάνταζε σαν μια σοβαρή απειλή κατά τη διάρκεια της Κατοχής. Ρούμελη και κοντινά νησιά) ήταν μοναρχικό την εποχή του Εθνικού Διχασμού· κατά συνέπεια. βρίσκονταν άνθρωποι που είχαν αποξενωθεί από το ΕΑΜ εξαιτίας είτε των εξαναγκασμών του. ανώτεροι δημόσιοι υπάλληλοι. το χάσμα ανάμεσα στο ΕΑΜ και τους αντιπάλους του περνούσε κι ανάμεσα σ' εκείνο που χώριζε βενιζελικούς και αντιβενιζελικούς. άφθονοι στη Μακεδονία. αντίθετη στο ΕΑΜ ήταν η «καθωσπρέπει κοινωνία».την απαλλοτρίωση της περιουσίας τους. Ωστόσο. ήταν στη συντριπτική πλειοψηφία τους αντικομμουνιστές. 23 Digitized by 10uk1s . εμπορικά επιμελητήρια και ενώσεις βιομηχάνων. αυτοί οι τελευταίοι να προέρχονταν κυρίως από εκείνους οι οποίοι. κοινωνικού και μορφωτικού επιπέδου.υπήρχαν ανάμεσα στο ΕΑΜ και ορισμένους βενιζελικούς 22. Πιθανόν. είτε επειδή φοβούνταν την άμεση φορολογία. Ακόμα. το 10% του πληθυσμού. κι ανάμεσά τους βρίσκονταν και οι αντάρτες αρχηγοί Αντόν Τσαούς και Μιχάλαγας. από τη βασιλεία του Κωνσταντίνου Α' και τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο. που αποζητούσαν αμοιβές υπηρετώντας στην πολιτοφυλακή των συνεργατών των Γερμανών ή δρώντας ως καταδότες. ήταν οι επαγγελματίες πολιτικοί (βενιζελικοί και αντιβενιζελικοί εξίσου). Κι ακόμα. Σε όλα τα κοινωνικά στρώματα βρίσκονταν άνθρωποι που ωφελήθηκαν με τον ένα ή με τον άλλο τρόπο από την Κατοχή. καθώς και εκείνοι που ο διορισμός τους εγκρινόταν ή επηρεαζόταν από το Κράτος: καθηγητές Πανεπιστημίων. είτε των διωγμών του. είτε της φορολογίας που επέβαλλε. αποτέλεσαν τη συντηρητική πτέρυγα του Βενιζελισμού. Ένα άλλο τμήμα της παλιάς ελίτ που ένιωθε επίσης να απειλείται. υπήρχαν ομάδες συμφερόντων που εξαρτιόνταν. ενώ εκείνοι που συντάχθηκαν με το ΕΑΜ να προέρχονταν από τη δημοκρατική και ριζοσπαστική του πτέρυγα. τώρα. επειδή βουλγαρικές δυνάμεις κατείχαν τις βορειοανατολικές περιοχές. από την εύνοια του Κράτους: διάφορες επαγγελματικές ενώσεις. και ζούσαν απομονωμένοι από τις γειτονικές τους κοινότητες. δικαστικοί. Στις βόρειες επαρχίες. ορισμένοι βενιζελικοί πήραν μέρος στις κατοχικές κυβερνήσεις και τα Τάγματα Ασφαλείας. είτε γιατί ήταν ταυτισμένοι με το επίσημο κατεστημένο. μητροπολίτες. στα μέσα της δεκαετίας του '30. είχε στα σπλάχνα του παραδοσιακά γερμανόφιλα στοιχεία. έκλινε περισσότερο προς τα παραδοσιακά πολιτικά συστήματα. το ΕΑΜ τους απεχθανόταν κι αδιαφορούσε γι' αυτούς. βρίσκονταν οι φτωχοί και οι οικονομικά ανασφαλείς. Κι αναλόγως. Υπήρχαν όμως και τοπικές διαφοροποιήσεις: μεγάλο μέρος της αγροτικής κοινωνίας της Παλιάς Ελλάδας (Πελοπόννησος. Οι περισσότεροι πλούσιοι υπήρξαν αντίπαλοι του ΕΑΜ. Σε όλες τις περιοχές και σ' όλα τα στρώματα. Σ' αυτούς συμπεριλαμβάνονταν αξιωματικοί της ενεργού υπηρεσίας του στρατού και της αστυνομίας.

όμως. όταν στα 1947 οι κομμουνιστές ενεπλάκησαν ολοκληρωτικά στον εμφύλιο πόλεμο. αγγλόφιλος. η οποία στην πράξη ισοδυναμούσε με παράδοση. Κι οι Άγγλοι. ακόμα και στις σχετικά αποξενωμένες από τον έλεγχο της κομμουνιστικής ηγεσίας. τον Δεκέμβριο του 1944. αποδεικνυόταν ότι πολλά από τα μη κομμουνιστικά μέλη του δεν ήταν πρόθυμα να το ακολουθήσουν. τα παράπονα που διατύπωσαν οι ηγέτες του ΚΚΕ για τους οπαδούς τους στις πόλεις. το ανατολικό Αιγαίο και η παροικία της Αιγύπτου. την Αλβανία και τη Βουλγαρία. Το 1945. Και πολλοί άλλοι παράγοντες όμως έστρεψαν την πλειοψηφία του πληθυσμού κατά του Δημοκρατικού Στρατού. Και πριν και μετά την απελευθέρωση. ωστόσο. ήταν αποφασισμένοι να περιορίσουν τη δύναμη του ΕΑΜ. και η παγίωση κομμουνιστικών Digitized by 10uk1s . Αυτό το εύρος της υποστήριξης. Στη συνέχεια. Μεγάλος αριθμός ατόμων προχώρησε ακόμα πιο πέρα. Κι έτσι. Το αποτέλεσμα ήταν μαζικές αποσκιρτήσεις και από το ΕΑΜ. όταν ξανάρχισε η πάλη στην πρωτεύουσα της χώρας. Μετά την απελευθέρωση. αποδεχόμενοι μια ειρήνη τον Φεβρουάριο στη Βάρκιζα. οι κομμουνιστές ηγέτες αποξένωσαν οι ίδιοι τους πιο διακεκριμένους συμμάχους τους και. Έτσι. η υποστήριξη προς τους κομμουνιστές παρέμεινε ισχυρή στις πόλεις των περισσότερων περιοχών.Το πρόγραμμα του ΕΑΜ. καθιστούν προφανές ότι πολλοί απ' αυτούς τους τελευταίους δεν είχαν καμιά όρεξη για στρατιωτική ανταρσία. το κάλεσμα του ΕΑΜ για ελεύθερες εκλογές γινόταν όλο και πιο εξωπραγματικό. Η αυξανόμενη εξάρτησή του από τη Γιουγκοσλαβία. Όμως. κι αποσπάστηκε από το ΕΑΜ. και γι' αυτό το λόγο ανάγκασαν τους αρχηγούς του να συμφωνήσουν (τον Αύγουστο του 1944) να στείλουν αντιπροσώπους σε μια κυβέρνηση συνασπισμού στην οποία κυριαρχούσαν οι αντίπαλοι του ΕΑΜ. μαζί τους. και μπορούσαν να δουν πόσο λίγες ελπίδες είχε ο Δημοκρατικός Στρατός κατά των ανώτερων μέσων και πόρων της εθνικής κυβέρνησης. ήταν -για τους περισσότερους από τους συμμάχους του ΚΚΕ μέσα στο ΕΑΜ. ήταν τόσο ελκυστικό που κέρδιζε -έστω και λίγηυποστήριξη σ' όλες τις περιοχές. και απ' το ΚΚΕ 24. με εκλογές και δημοψήφισμα. Έτσι. όπως ήταν τα βορειοανατολικά σύνορα. αποδείχτηκε ασύμβατη με τα συμφέροντα και την πρακτική του ΚΚΕ. οι πόλεις ελέγχονταν στρατιωτικά από τους αντιπάλους τους. παρουσίαζε ένα πρόβλημα για την ηγεσία του ΚΚΕ: το ετερογενές του ΕΑΜ καθιστούσε δύσκολο -ή ακόμα κι αδύνατογι' αυτούς να επιδιώξουν ανοιχτά και με τη βία την κατάληψη της εξουσίας κατά τη διάρκεια της Κατοχής. Το να είσαι κατά των Γερμανών. τον πληθωρισμό. όμως. τα κέρδη που αποκόμισαν ορισμένοι επιχειρηματίες από τη συνεργασία τους με τους Γερμανούς (και που δεν τα πείραξε κανείς) και τη μαύρη αγορά η οποία βασίλεψε κατά τη διάρκεια της Κατοχής αλλά και μετά. όμως. καθώς αυξανόταν η εμπλοκή του σ' έναν εμφύλιο πόλεμο που απλωνόταν σ' όλο και πιο μεγάλες περιοχές της χώρας. ίσως επειδή ήταν καλύτερα πληροφορημένοι από τους συντρόφους τους στα βουνά. και ζητούσαν το πολιτικό σύστημα μετά την απελευθέρωση να αποφασιστεί ελεύθερα. Όσο δημοκρατικοί κι αν ήταν οι διατυπωνόμενοι στόχοι του. Δηλαδή: η αυξανόμενη σύνδεσή του με το σλαβικό χωριστικό κίνημα. Και σ' αυτού του είδους την πάλη. κι ένα μεγάλο μέρος των μαζών που τους υποστήριζαν. οι ηγέτες αυτοί πρόβαλλαν ως κυρίαρχο σκοπό τον αγώνα κατά των Γερμανών και των συμμάχων τους. αποκόπηκαν από τους υποστηρικτές τους στα αστικά κέντρα. την προθυμία της πλειοψηφίας του πληθυσμού να δεχτεί το πατρονάρισμα των Άγγλων. Υπάρχουν ορισμένες ενδείξεις ότι τα άτομα αυτά ήταν κυρίως άνθρωποι σχετικής ευμάρειας και κοινωνικής σειράς25. ενίσχυσε η δουλική εξάρτηση από τη βοήθεια που τώρα έλεγχαν οι Άγγλοι. τους οποίους η αστυνομία εμπόδιζε να βοηθήσουν το Δημοκρατικό Στρατό. όσο και για τον έξω κόσμοταυτόσημο με το να είσαι. το ΕΑΜ βρισκόταν σε πολλές περιοχές εμπλεγμένο ντε φάκτο σε μια βίαιη πάλη για την εξουσία. καθώς εκμεταλλεύτηκαν τη λαϊκή αγανάκτηση κατά της νέας κυβέρνησης. εξόργισαν τους δικούς τους σκληροπυρηνικούς. Η αγανάκτηση αυτή προκλήθηκε από τη λευκή τρομοκρατία. κατά κάποιον τρόπο. Για να μεγιστοποιήσουν την υποστήριξη προς το ΕΑΜ. Η πολιτική αυτή. φάνηκε πως οι κομμουνιστές ξανάβρισκαν υποστηρικτές. Δυστυχώς γι' αυτούς.

Το πιο αποξενωμένο από την ελληνική κοινωνία στοιχείο του στρατού ήταν οι Σλαβόφωνοι. αντί για «αστικοδημοκρατικό». διακήρυξε αμέριστη υποστήριξη στο δικαίωμα της Μακεδονίας για αυτοδιάθεση. Έχοντας δει τους Άγγλους και τους πελάτες τους να προδίδουν την υπογραφή που έβαλαν στη συμφωνία της Βάρκιζας. ενώ ένα 5% το αποτελούσαν επαγγελματίες και μορφωμένοι. όταν πια αναγκάστηκε -αφού βασιζόταν αποκλειστικά στους Σλαβομακεδόνες και τη Σοβιετική Ένωση. και να την ανοικοδομήσουν με τη μαζική κινητοποίηση αγροτών κι εργατών. Έτσι. ένας εκπρόσωπός της προσομοίασε την Προσωρινή Κυβέρνηση με τις νεόκοπες «λαϊκές δημοκρατίες» στο βορρά. Ως αποτέλεσμα. για απαλλοτρίωση των ξένων οικονομικών συμφερόντων. Ωστόσο. Δεν είχαν σε καμιά περίπτωση κάποια κοινωνικά ή οικονομικά χαρακτηριστικά που να τα διαφοροποιούν από τα πιστά στην κυβέρνηση χωριά. θα μπορούσε να έχει συμφιλιώσει ακόμα και τα πιο απομακρυσμένα χωριά με τις παραδοσιακές ελίτ. στο τέλος. διακήρυξε στόχους ταυτόσημους μ' εκείνους του ΕΑΜ.τι στα υπόλοιπα Βαλκάνια. ο Νίκος Ζαχαριάδης. Την εποχή εκείνη. ως αποτέλεσμα του πολιτικού πατροναρίσματος και ενός διαρκούς «πήγαιν' έλα» ανάμεσα ύπαιθρο και πόλεις. ηγέτης του κινήματος επικεφαλής του οποίου βρισκόταν ο Δημοκρατικός Στρατός. Μόνο το 1949. Στην Ελλάδα. η πλειοψηφία του εκλογικού σώματος. οι κομμουνιστικές δυνάμεις βασίστηκαν κυρίως στη στρατολόγηση αντρών από τις κοντινές περιοχές.δικτατοριών σ' αυτές τις χώρες. το «βγαίνω στο βουνό» ήταν μια αμυντική αντίδραση στους διωγμούς μάλλον. Ο αρχικός πυρήνας του ΔΣΕ απαρτιζόταν από βετεράνους του ΕΛΑΣ που πίστευαν ακόμα στην αρχική αποστολή τους να απελευθερώσουν τη χώρα τους από την ξένη κυριαρχία. το υπόλοιπο του Δημοκρατικού Στρατού -ένα 15% σύμφωνα με έναν έγκυρο υπολογισμό. ο Δημοκρατικός Στρατός απαρτιζόταν κατά μέγα μέρος από φτωχούς ορεσίβιους χωρικούς που είχαν ελάχιστη επικοινωνία με τον έξω κόσμο και ένιωθαν αποξενωμένοι από την κυβέρνηση της Αθήνας η οποία αδιαφορούσε για τις ανάγκες τους -παλιές αιτίες αποξένωσης. διέφερε τόσο από εκείνη του παλιού ΕΑΜ/ΕΛΑΣ. που απλώς είχαν ενταθεί από τις ταραγμένες συνθήκες της δεκαετίας του '40. Πρέπει να έχει γίνει πια εμφανές το γιατί η κοινωνική σύνθεση του Δημοκρατικού Στρατού και των επικουρικών του οργανώσεων. η Προσωρινή Δημοκρατική Κυβέρνηση που εγκαθίδρυσε το 1947 το ΚΚΕ. συμπεριλαμβανομένων και μεγάλων μαζών των αριστερών των πόλεων. Αναγνωρίζοντας σιωπηρά τον μη επαναστατικό χαρακτήρα των υποστηρικτών της. υιοθέτησε περισσότερο ριζοσπαστικούς στόχους. όπως υποτίθεται ότι ήταν το ΕΑΜ. την παραμονή της τελικής ήττας. Κι έτσι. παρά μια εκδήλωση επιθυμίας για επανάσταση 26. μια ικανή και ευαίσθητη κυβέρνηση. και μίλησε για εκδίωξη των ξένων δυναστών. Τον Ιανουάριο και τον Φεβρουάριο. μετονόμασε το κίνημα αυτό σε «προλεταριακό-σοσιαλιστικό». υποστήριξε τον κατευνασμό των ηττημένων. Κι όπως δείχνουν οι δικές του αναφορές. Τέλος πάντων. ο Δημοκρατικός Στρατός άντλησε άντρες από τα θύματα της λευκής τρομοκρατίας. Έτσι. όμως. ο Δημοκρατικός Στρατός διαφοροποιήθηκε από την υπόλοιπη ελληνική κοινωνία πολύ περισσότερο απ' τον ΕΛΑΣ. οι προπολεμικοί δεσμοί αστικών και αγροτικών πληθυσμών ήταν πιο δυνατοί απ' ό. οι οποίοι ήταν και η πλειοψηφία ανάμεσα στα στελέχη του ΚΚΕ 27. κι υποσχέθηκε Digitized by 10uk1s . πράγμα που σήμαινε στην πράξη αποσκίρτηση των Σλάβων και προσάρτησή τους στη Γιουγκοσλαβία. Στα πρώτα του στάδια. Τον Ιούνιο.το αποτελούσαν τεχνίτες και εργάτες των πόλεων. για ανατροπή του φασισμού και εγκαθίδρυση «λαϊκής δημοκρατίας». Από το 1947 και μετά. που σχημάτισε το 1946 το ΚΚΕ. η απόρριψη του Κομμουνιστικού Κόμματος δε σήμαινε αναγκαστικά και παροχή υποστήριξης προς ένα αστυνομικό κράτος που θα το κυβερνούσαν οι αντίπαλοι των κομμουνιστών. καθώς ο στρατός αναγκαζόταν να περιορίζει τη στρατολογία του στις μεθοριακές περιοχές όπου ζούσαν οι Σλαβόφωνοι. μετά τον πόλεμο. δεν έβλεπαν πια άλλη λύση από τη βία. οι οποίοι και αποτέλεσαν τελικά την πλειοψηφία των μελών του.

η απόπειρα του ΕΑΜ τον Οκτώβριο του 1943 να καταστρέψει τον κυριότερο αντίπαλό του. Έτσι. μπορεί κανείς να κατηγορήσει γι' αυτήν σε μεγάλο βαθμό δεξιούς πολιτικούς και αξιωματικούς που την υπέθαλπαν. Κάτι που συνέβαλε επίσης στην κλιμάκωση της έντασης ήταν και η απόφαση του ΕΑΜ για αποχή από τις εκλογές του 1946. Digitized by 10uk1s . συνάντησαν εκτεταμένη απροθυμία. ανταγωνίζονταν πολλούς ψηφοφόρους που. Η δέσμευση του ΚΚΕ στον εμφύλιο πόλεμο κατακρίθηκε σίγουρα από το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού -εκείνο τουλάχιστον που κατοικούσε στις πόλεις κι ήταν καλύτερα πληροφορημένο. στα σίγουρα. οφειλόταν σε κακούς υπολογισμούς: μπορεί να πει κανείς ότι η κάθε πλευρά έπεσε κατά λάθος στον εμφύλιο πόλεμο επειδή ερμήνευσε εσφαλμένα τις προθέσεις και υποτίμησε τις δυνάμεις του αντιπάλου της. Εκείνο όμως που επιθυμούσαν οι περισσότεροι δεν ήταν η ένοπλη ρήξη με τη Δεξιά. πολλά από τα μέλη του. στις παραμονές της πιο έντονης φάσης του εμφυλίου πολέμου 30. Μυστικά. κοινοβουλευτικές μεθόδους. κι έχει δοθεί ιδιαίτερη προσοχή στα σφάλματα αυτών των αποφάσεων. Οι διαιρέσεις που προκάλεσε η γερμανική Κατοχή θα ξεθώριαζαν ουσιαστικά σε μερικά χρόνια. όπως έκανε κι η συμπλοκή του με την εθνική κυβέρνηση και τους Άγγλους. ο Ζαχαριάδης φαίνεται ότι είχε αποφασίσει από τον Φεβρουάριο του 1946 να κατακτήσει την εξουσία με βίαιο. Εξίσου λίγος ενθουσιασμός όμως εκδηλώθηκε και για τη στρατιωτική αντίδραση της κυβέρνησης. εκείνοι που ήθελαν τον πόλεμο ήταν σχετικά λίγοι και στις δυο πλευρές. όπως και των άλλων Κομμουνιστικών Κομμάτων. όπως παρατήρησε μια βρετανική αποστολή τον Αύγουστο του 1946. Η επιθετικότητά τους αυτή. έβλαψε σοβαρά την εικόνα του. όμως. στους παραδοσιακούς πολιτικούς και αξιωματικούς που βασίζονταν στους Άγγλους απ' τη μια. από την αρχή της Κατοχής. αλλά εκλογές κάτω από τίμιες και ειρηνικές συνθήκες 33. αλλιώς. Αντιθέτως. Δηλαδή. πριν από την ανάρρηση της Δεξιάς στην εξουσία τον Απρίλιο του 1946. ενώ ένα μέρος της ευθύνης πρέπει να αποδοθεί και στους εκπροσώπους της Αγγλίας. τον Δεκέμβριο του 1944 31. όμως. Ωστόσο. Αυτά τα δυο ήταν. οι οποίοι ήταν σε θέση να αποτρέψουν την τρομοκρατία αν είχαν καταβάλει λίγο μεγαλύτερη προσπάθεια 32. Πολλά στοιχεία δείχνουν ότι τα βήματα της κάθε πλευράς προς την κλιμάκωση της έντασης δεν ήταν αρεστά στο μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού. Έτσι. οι αντικομμουνιστές τη θεωρούσαν δεδομένη για πολύ καιρό. όμως. Γι' αυτούς τους λόγους. η αθλιότητα και οι εντάσεις της Κατοχής διαιωνίστηκαν από τις επιθετικές κινήσεις των ανταγωνιστών στο πολιτικό παιχνίδι για την εξουσία. Όπως θα φανεί πιο κάτω 34. Επειδή οι κοινωνικοί διαχωρισμοί μεταξύ των δύο πλευρών ήταν ασθενείς. και στους κομμουνιστές ηγέτες απ' την άλλη. τον ΕΔΕΣ. εκείνα που επιθυμούσε η μεγάλη πλειοψηφία του πληθυσμού. το ΚΚΕ βρήκε πως του ήταν δύσκολο να προσελκύσει εθελοντές από τις πόλεις.μια γρήγορη πορεία προς τη σοσιαλιστική επανάσταση. όταν από τα 1946 οι ηγέτες και των δυο πλευρών προσπάθησαν να κινητοποιήσουν τον πληθυσμό για ένοπλο αγώνα. η στρατιωτική κινητοποίηση -που δόθηκε αριθμητικά παραπάνωαποτελούσε αληθινά οργανωτικό άθλο. επαναστατικό τρόπο 29. ενώ ο εθνικός στρατός δυσκολευόταν να πείσει τους άντρες του να ρισκάρουν τη ζωή τους. αμέσως μετά τη νίκη 28 . Εξάλλου. όπως έγινε και σε άλλες χώρες -αν την απελευθέρωση ακολουθούσαν πολιτική σταθερότητα και οικονομική ανάκαμψη. Στα πρώτα της στάδια. προφανώς. ίσως. θ' αντιτίθεντο στο ΕΑΜ. Την πρόθεση αυτή. στηριζόμενοι στις τακτικές που χρησιμοποίησε κατά καιρούς το ΚΚΕ. τη λευκή τρομοκρατία την είχαν υιοθετήσει εξτρεμιστές που κινούνταν μέσα στις δυνάμεις της Δεξιάς και. έχουν αναλυθεί διά μακρών από τους ιστορικούς. Ακόμα και τότε. η λευκή τρομοκρατία ήταν κατά βάση ανοργάνωτη. Επειδή οι αποφάσεις των πολιτικών ηγετών ήταν τόσο σημαντικές στην πρόκληση του εμφυλίου πολέμου. το κόμμα τόνιζε την πρόθεσή του να φτάσει εκεί με ειρηνικές. Ο σοσιαλισμός υπήρξε ανέκαθεν ο παραδεδεγμένος στόχος του ΚΚΕ. Την αποχή την υποστήριζαν.

το 1949. Το πιο αξιοσημείωτο απ' όλα. έχουν αναγνωρίσει σιωπηρά ή με άλλους τρόπους. παράξενα ήπιες. Μετά το τέλος των μεγάλων στρατιωτικών επιχειρήσεων τον Σεπτέμβριο του 1949. Τον Μάρτιο του 1950 -πριν λήξουν εντελώς οι στρατιωτικές επιχειρήσεις. έγιναν λιγοστές εκτελέσεις για πολιτικούς λόγους. παρεμφερούς έντασης και διάρκειας. Στις γενικές εκλογές της επόμενης χρονιάς. και το οποίο κατεύθυναν μυστικά οι εξόριστοι κομμουνιστές ηγέτες. Αν συγκρίνουμε τον ελληνικό εμφύλιο με άλλους.Και οι ιστορικοί. άφηνε πίσω της μια μάζα οπαδών που δεν ήταν διαφοροποιημένη ταξικά ή θρησκευτικά ή ακόμα και εθνολογικά. ήταν να υποβάλουν τον αριστερό πληθυσμό σε συστηματικές παρακολουθήσεις και διακρίσεις.έγιναν γενικές εκλογές στις οποίες οι δεξιοί πολιτικοί που υποστήριζαν ο στρατός και η αστυνομία έχασαν την κοινοβουλευτική τους πλειοψηφία. και να οικοδομήσουν ένα πολιτικό σύστημα που θα εξασφάλιζε την κυριαρχία των δικών τους αρχών. Βέβαια. η επιμονή αυτή δεν θα απέφερε καρπούς χωρίς την προθυμία μεγάλου αριθμού Ελλήνων μια προθυμία γεννημένη από μια κοινοβουλευτική παράδοση μεγαλύτερη απ' όλων των άλλων χωρών της νότιας Ευρώπης. Ένας τρίτος λόγος ήταν η φύση του διχασμού. Όταν η μια ομάδα ηγετών εκδιωχνόταν. τον ισπανικό και το γιουγκοσλαβικό). δεν υπήρχε σχεδόν κανένας λόγος ή κίνητρο για να παρθούν βίαια μέτρα εναντίον οποιουδήποτε από αυτούς τους οπαδούς. Εκείνο που έκαναν πάντως οι νικητές. των Σλαβόφωνων που ήθελαν δικό τους Κράτος. οι συνέπειές του δείχνουν. Οι ρίζες του εμφυλίου πολέμου βρίσκονταν σε μια διαμάχη για την εξουσία ανάμεσα σε δυο ομάδες πολιτικών ηγετών. Έτσι. ένα από τα κόμματα που πήραν μέρος ήταν στην πραγματικότητα ένα αναγεννημένο ΕΑΜ (που τώρα είχε το όνομα ΕΔΑ). ήταν η γρήγορη μετάβαση σε ένα πλουραλιστικό πολιτικό σύστημα. που έχει ήδη εξηγηθεί. αλλά σταθερά 35. Κύριος λόγος αυτής της μεταβολής υπήρξε η εξάρτηση του Κράτους και του στρατού από τις ΗΠΑ. σε πολλά σημαντικά σημεία. ότι ο εμφύλιος πόλεμος ήταν μια τραγωδία που μπορούσε να αποφευχθεί. από τη μάζα των οπαδών της άλλης πλευράς. τα αποτελέσματα του εμφυλίου πολέμου στις πολιτικές συμμαχίες και τους πολιτικούς θεσμούς ήταν μακρόβια. κι έτσι ανέβηκαν στην εξουσία κόμματα που ήταν υπέρ της επιείκειας προς τους ηττημένους. και μετά από αυτή τη χρονιά ο αριθμός των πολιτικών κρατουμένων μειώθηκε αργά. των περισσότερων από εκείνους που θα έπεφταν θύματά τους: των εξεχόντων κομμουνιστών. που επέμεναν στην ύπαρξη και διατήρηση κοινοβουλευτικής κυβέρνησης. Έτσι. καθεμιά από τις οποίες αντλούσε υποστήριξη από μεγάλο φάσμα περιοχών και κοινωνικών ομάδων. και του κύριου όγκου του Δημοκρατικού Στρατού. εκτός από ένα σχετικά μικρό αριθμό αμετανόητων κομμουνιστών. που ξέσπασαν στην ίδια περίοδο της ευρωπαϊκής ιστορίας (το ρωσικό. Άλλος ένας λόγος για την περιορισμένη έκταση των αντιποίνων ήταν η φυγή πέρα από τα σύνορα. Digitized by 10uk1s .

Στις εσωτερικές υποθέσεις. ο Βενιζέλος στα 1912 χαρακτήριζε το δημιούργημά του σαν ένα κίνημα το οποίο σκόπευε ν' Digitized by 10uk1s . το «Γαλλικό» κόμμα και το «Ρωσικό» κόμμα. θεμελιωδώς διαφορετική από τη βρετανική (1944-47) επέμβαση. Στα 1909. στα 1936. αναζήτησαν συχνά την επέμβαση ξένων δυνάμεων στις εσωτερικές τους διαμάχες.άποψης. τη μικρή αυτή ελίτ δημοσίων προσώπων που ποθούσαν να κρατούν την πολιτική ηγεσία. ο ελληνικός πολιτικός κόσμος οδηγήθηκε σε μια πόλωση εξαιτίας της σκληρής και συχνά βίαιης αντιπαράθεσης ανάμεσα στον Βενιζελισμό. Στις αρχές του εικοστού αιώνα. η πολιτική και οικονομική αποτελμάτωση που είχε προκαλέσει η ήττα της Ελλάδας απ' την Τουρκία. η δημόσια εκφρασμένη πεποίθηση των οπαδών του Ανδρέα Παπανδρέου ότι τα τρέχοντα πολιτικά και προσωπικά του προβλήματα αποτελούν έργο ξένων «μυστικών κέντρων» που δρουν στην Ελλάδα 1. και την επέκταση των συνόρων της χώρας. και έφερε στο προσκήνιο μια καινούρια πολιτική εποχή στην οποία κυριαρχούσε ο Ελευθέριος Βενιζέλος. Στα 1912 ο Βενιζέλος ίδρυσε το Κόμμα των Φιλελευθέρων. να κηρύσσει τον πόλεμο και να υπογράφει συνθήκες. Αλλά οι Έλληνες αρνήθηκαν πάντα να υπηρετήσουν δουλικά ξένα συμφέροντα. παρά από πολιτικές αρχές. η Ελλάδα ήταν συνταγματική μοναρχία με μια Βουλή εκλεγόμενη με καθολική ψηφοφορία μεταξύ των αντρών. εφ' όσον εξυπηρετούσε τοπικά συμφέροντα ή προωθούσε τους στόχους της ελληνικής ανεξαρτησίας και επέκτασης. όμως. Πρόσφατο παράδειγμα αυτής της τάσης. Το στέμμα όμως διατηρούσε το πανίσχυρο προνόμιο να διαλύει τη Βουλή. Αυτό που συχνά παραβλέπεται. που περιέγραφε την Αυτοκρατορική Γερμανία του 19ου αιώνα σαν διαιρεμένη σε κηφήνες και μέλισσες. στην Ελλάδα. ως άτομα και ως ομάδες. οδήγησε σε μια στρατιωτική εξέγερση κατά των παραδοσιακών πολιτικών κομμάτων.ταυτίστηκε με τον ρεπουμπλικανισμό. Κι η επέμβαση ήταν ευπρόσδεκτη. Και το κόμμα αυτό. «ταυτίζοντας συχνά τα προσωπικά τους με κάποια ξένα συμφέροντα» 2. να διορίζει και ν' απολύει υπουργούς. ότι ο «ξένος δάκτυλος» βρίσκεται πίσω από όλες τις σημαντικές πολιτικές εξελίξεις στην Ελλάδα. έδωσε λαβή για τη γέννηση μιας υπερβολικής. ενός σύγχρονου βιομηχανικού Κράτους. και τον Αντιβενιζελισμό. που γενικά -αλλά όχι και αποκλειστικά. Τα ελληνικά πολιτικά κόμματα τότε (και τώρα) κυριαρχούνταν από ηγετικές φυσιογνωμίες μάλλον. Από το 1910 μέχρι το θάνατό του. Όπως ο Βίσμαρκ. είναι ότι οι Έλληνες. αλλά κοινά αποδεκτής -μεταξύ των Ελλήνων αλλά και των ιστορικών. Το ιστορικό αυτών των αναμίξεων. η ξένη διείσδυση στις υποθέσεις του υπήρξε συνηθισμένο φαινόμενο και επηρέασε αποφασιστικά την πορεία της νέας ελληνικής ιστορίας. Αν και η γερμανική εισβολή και Κατοχή (1941-44) ήταν μια κτηνώδης επιθετική ενέργεια. η εκάστοτε ξένη δύναμη προσπάθησε να επεκτείνει την εξουσία της από τα αστικά κέντρα στην ύπαιθρο. δεν τα κατάφερε να ξεφύγει από τον κανόνα κι εξελίχθηκε σ' ένα κόμμα προσωπικοτήτων στις οποίες κυριαρχούσε ο χαρισματικός Βενιζέλος. Σε κάθε επέμβαση. Τόσο που τα πολιτικά κόμματα των πρώτων δεκαετιών του νέου κράτους ήταν γνωστά με τα ονόματα των ξένων πατρόνων τους: το «Αγγλικό» κόμμα. που ταυτίστηκε με τη βασιλοφροσύνη. ο αναμορφωτής από την Κρήτη έκοψε τους δεσμούς με το παρελθόν ξεκινώντας ένα κίνημα με στόχο την οικοδόμηση. Κομματικοί ηγέτες και εκλεγμένοι βουλευτές εξαργύρωναν εξυπηρετήσεις με ψήφους. και σε κάθε περίπτωση η επέμβαση προκάλεσε ένοπλη αντίσταση που ρίζωσε στην ύπαιθρο 3. όλες αυτές οι ξένες δυνάμεις βρήκαν συνεργάτες στον ελληνικό πολιτικό κόσμο.ΚΕΦΑΛΑΙΟ II Η Ελλάδα και η γερμανική Κατοχή Γιάννης Χόνδρος Από την ίδρυση κιόλας του σύγχρονου ελληνικού κράτους στον δέκατο ένατο αιώνα. όμως. με στόχο τη μετατροπή αυτού του συστήματος πάτρονα-πελάτη.

000 σε 4. Στα 1915. Ο Αντιβενιζελισμός ήταν ένα κίνημα αντίδρασης. Ανήσυχη τότε η Αντάντ. Ο βασιλιάς Κωνσταντίνος Α' ανέμενε νίκη των Γερμανών και πίστευε ότι τα συμφέροντα της Ελλάδας τα εξυπηρετούσε καλύτερα η ουδετερότητα. την Τράπεζα της Ελλάδας. εκσυγχρόνισε και διεύρυνε τις ελληνικές ένοπλες δυνάμεις. που την έβλεπε σαν ευκαιρία προκειμένου να ολοκληρώσει η Ελλάδα τη «Μεγάλη Ιδέα» στην Ανατολία. τη «Μεγάλη Ιδέα». Και παράλληλα με τις πολιτικές. εργατών των πόλεων και στρατιωτικών.800. οικονομικές και κοινωνικές μεταρρυθμίσεις (πενήντα τρεις συνταγματικές τροπολογίες και 337 νέοι νόμοι). Στις εξωτερικές υποθέσεις. νέων μικροϊδιοκτητών (που μόλις είχαν αποκτήσει τη γη τους από το βενιζελικό αναδασμό). Ο πληθυσμός της χώρας έφτασε από 2. απαίτησε το σχηματισμό καινούριας κυβέρνησης και την αποστράτευση των Ελλήνων. χρησιμοποίησε τις διπλωματικές του ικανότητες -στους Βαλκανικούς Πολέμους του 1912-13. και ασκούσε έλξη στους δυσαρεστημένους από τις αλλαγές που επέφερε ο Βενιζελισμός.000 άντρες. η διαμάχη για το ρόλο της Ελλάδας στον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο περιέπλεξε το συνταγματικό ζήτημα και το κατέστησε κυρίαρχο στοιχείο της διαπάλης Βενιζελισμού-Αντιβενιζελισμού. Ο Βενιζέλος κράτησε την πρωθυπουργία αδιάκοπα από το 1910 ως το 1915. Αντιθέτως. τους παραγωγούς δηλαδή του πλούτου 4 . Στις εξωτερικές υποθέσεις.αντικαταστήσει παλιά κόμματα και ομάδες που τρέφονταν από τον κρατικό προϋπολογισμό. ο Βενιζέλος δημιούργησε μια χαλαρή εθνική συμμαχία επιχειρηματιών. Για να εμποδίσει την Ελλάδα να συμμαχήσει με την Αντάντ. το δικαστικό σώμα και τον ακαδημαϊκό κόσμο. που έφτασαν τους 140. η οποία και προκάλεσε τον Εθνικό Διχασμό. ο βασιλιάς χάλασε τις σχέσεις του με τις μεγάλες δυνάμεις κι έδωσε στην Αντάντ την ευκαιρία να αποβιβάσει στρατεύματα στη Θεσσαλονίκη. πράγμα που με τη σειρά του έδωσε στις Κεντρικές Δυνάμεις τη δικαιολογία να καταλάβουν τμήματα της Θράκης. την εκδίωξη των Οθωμανών από την Ευρώπη και την εγκατάσταση επίσημης ελληνικής παρουσίας στη Μικρά Ασία. Όταν ο Βενιζέλος και οι οπαδοί του στο στρατό οργάνωσαν το «Κίνημα της Εθνικής Άμυνας» Digitized by 10uk1s . ο Βενιζέλος επιδίωξε ενεργά την πραγματοποίηση του οράματος του ελληνικού αλυτρωτισμού. Ο Κωνσταντίνος αρνήθηκε. Κι ο ελληνικός πολιτικός κόσμος βρέθηκε σε αδυναμία να συγκρατήσει μέσα στα όριά της αυτή τη μανιχαϊκή πάλη. με εκείνους που τροφοδοτούσαν τη στήλη «έσοδα» του προϋπολογισμού. Οι στόχοι αυτοί απαιτούσαν την υποστήριξη και τη βοήθεια των μεγάλων δυνάμεων τόσο στη διπλωματία.800.για να προσθέσει τη Μακεδονία και να ολοκληρώσει την ένωση της Κρήτης με την Ελλάδα. Ο θεσμικός χώρος του Αντιβενιζελισμού απαρτιζόταν από το στέμμα και όσους στρατιωτικούς υποστήριζαν τον Βασιλέα Κωνσταντίνο Α'. όσο και στον εκσυγχρονισμό και την ανάπτυξη των ελληνικών ενόπλων δυνάμεων. Μ' αυτή του την έκκληση για αναμόρφωση στο εσωτερικό και επέκταση πέρα απ' τα σύνορα. Εκλογικός οργανισμός του Αντιβενιζελισμού ήταν το Λαϊκό Κόμμα. Στη συνέχεια.000 και το ελληνικό έδαφος επεκτάθηκε κατά 70%. του οποίου οι υποστηρικτές τον θεωρούσαν ως σωτήρα της Ελλάδας. Το εσωτερικό πρόγραμμα του Βενιζέλου έχει περιγραφεί ως «άνευ προηγουμένου σε μέγεθος και προοδευτικότητα»5. το οποίο ίδρυσε το 1915 ο Δημήτριος Γούναρης κι εξελίχθηκε σε στέγη όλων των «παλαιοκομματικών» που εκτόπισε ο Βενιζέλος μετά το 1909. ο Κωνσταντίνος ανάγκασε τον Βενιζέλο να παραιτηθεί στα 1915 και εκκαθάρισε τη δημόσια διοίκηση από τους βενιζελικούς. δηλαδή τους καταναλωτές του πλούτου που ήταν γραμμένοι στη στήλη «έξοδα». Ο Βενιζέλος. ο Βενιζέλος διέβλεπε νίκη της Αντάντ. που όλοι τους προσδοκούσαν να ωφεληθούν από τις βενιζελικές μεταρρυθμίσεις 6. από τις αρχές κιόλας του 1914. ήταν για τους αντιπάλους του μια σατανική δύναμη στην οποία μπορούσε να αντισταθεί με επιτυχία μόνο η καθαγιασμένη μοναρχία 7.

κυριαρχούσαν οι πολίτες. Με τρεις σημαντικές εξαιρέσεις. αλλά τις έχασε.και ήταν. Ο Κωνσταντίνος Α'. στα 1920. Αλεξάνδρου Οθωναίου και Στυλιανού Γονατά. κατέστρεψε τη μοναρχία υποστηρίζοντας μια κακά σχεδιασμένη στρατιωτική περιπέτεια στη Μικρά Ασία. την οποία οι μεγάλες δυνάμεις αρνήθηκαν να υποστηρίξουν. πολλοί από τους οποίους μιλούσαν τουρκικά. Στη συνέχεια οι επαναστατημένοι αξιωματικοί τιμώρησαν τους Digitized by 10uk1s . ο Βενιζέλος κέρδισε ευνοϊκούς για την Ελλάδα όρους στην ειρηνευτική διάσκεψη του Παρισιού. οι Έλληνες πίστευαν ότι τα εδαφικά οφέλη της χώρας τους στη Θράκη και τα μικρασιατικά παράλια.και σχημάτισαν κυβέρνηση στη Θεσσαλονίκη. Ωστόσο. είχαν εξασφαλιστεί με τη Συνθήκη των Σεβρών του 1920. κάτω από την προστασία της Αντάντ. ο Βενιζέλος αποσύρθηκε στο Παρίσι. Ο Βενιζέλος παρέμεινε πρωθυπουργός μέχρι τα 1920. δεν είχαν το προηγούμενό τους . Υπέστησαν όμως μια σύντομη ανταπόδοση των ίσων όταν κατέλαβαν την εξουσία οι αντιβενιζελικοί. στην περίοδο του Μεσοπολέμου. δημιουργήθηκε στο εσωτερικό του κάθε μπλοκ μια σχέση συμβίωσης. που θεωρούσαν τον Κωνσταντίνο και τους Λαϊκούς υπεύθυνους για τη συμφορά τους. Τοποθετώντας τις ελληνικές ένοπλες δυνάμεις κάτω από τη διοίκηση της Αντάντ για την υπόλοιπη διάρκεια του πολέμου. και καθώς οι πολιτικοί ηγέτες και οι στρατιωτικοί χρειάζονταν οι μεν τους δε για την προώθηση των επαγγελματικών και προσωπικών συμφερόντων τους 8. όπου αυτοεξορίστηκε. η στρατιωτική φατρία επενέβαινε για να εξασφαλίσει την κυριαρχία των πολιτικών εταίρων της 9. Υπό την ηγεσία των στρατηγών Νικολάου Πλαστήρα. Ύστερα από μια δεκαετία σχεδόν στην εξουσία. Οι στρατιωτικές επεμβάσεις στην ελληνική πολιτική δεν ήταν κάτι άγνωστο πριν από το 1915. την Ίμβρο και την Τένεδο. μα η επέμβαση της Αντάντ υπέρ των βενιζελικών σκλήρυνε κι ενέτεινε τη διαμάχη ανάμεσα στις δυο πολιτικές παρατάξεις κατά τη διάρκεια των επόμενων δυο δεκαετιών. ανεξέλεγκτες. οι στρατιωτικές επεμβάσεις από το 1910 ως το 1936 δεν ήταν απόπειρες εκδίωξης των πολιτικών και εγκαθίδρυσης στρατιωτικών καθεστώτων. υπέρ του γιου του Γεωργίου Β'. Η Μικρασιατική Καταστροφή του 1922 έδωσε στους βενιζελικούς την ευκαιρία να επιστρέψουν και να εδραιώσουν τον έλεγχό τους στην πολιτική και στρατιωτική ζωή. ο θρίαμβος των αντιβενιζελικών ήταν βραχύβιος. Μα όταν κυριαρχούσε —ή ξεσπούσε— η βία. αλλά συνέχιση του πολιτικού αγώνα με άλλα μέσα. ουσιαστικά. και την περιοχή της Σμύρνης στην Ανατολία. Αν και εξαντλημένοι απ' την προσπάθεια. ξέσπασε εμφύλιος πόλεμος. Οι αντιβενιζελικοί ηττήθηκαν στα 1917 κι η Αντάντ ανάγκασε τον Κωνσταντίνο να παραιτηθεί υπέρ του δεύτερου γιου του Αλεξάνδρου. Καθώς η διαμάχη τους ήταν τόσο έντονη και η απειλή του εμφυλίου πολέμου διαρκής. Οι βενιζελικοί είχαν κυριαρχήσει στις ένοπλες δυνάμεις κατά την ενίσχυσή τους. η οποία παραχωρούσε στην Ελλάδα την ανατολική Θράκη. οι βενιζελικοί αξιωματικοί ανάγκασαν τον Κωνσταντίνο να παραιτηθεί ξανά. οι καινούριοι οικοδεσπότες τους αντιπαθούσαν τούτους τους πρόσφυγες. στις 26 Σεπτεμβρίου 1917. Την ηγεσία των δυο μπλοκ την αποτελούσαν συνδυασμοί πολιτικών και στρατιωτικών ηγετών που τους ένωναν οι εμπειρίες του παρελθόντος και τα κοινά συμφέροντα. Εκείνες που γεννήθηκαν από τον Εθνικό Διχασμό όμως. ο Βενιζέλος προκήρυξε εκλογές για το 1920. Κι η «Μεγάλη Ιδέα» χάθηκε μέσα στη Μικρασιατική Καταστροφή του 1922. πριν και κατά τη διάρκεια του Α' Παγκοσμίου Πολέμου.000 Έλληνες πρόσφυγες. Υπερβέβαιος ότι αυτά τα διπλωματικά επιτεύγματα θα τον διατηρήσουν στην εξουσία. που είχε επιστρέψει στο θρόνο μετά τον πρόωρο θάνατο του Αλεξάνδρου. Όταν η πολιτική προχωρούσε φυσιολογικά. και πρόσβλεπαν στο Κόμμα των Φιλελευθέρων να τους ενσωματώσει στην ελληνική κοινωνία και οικονομία. Κι απ' την άλλη πλευρά. καθώς νικητές αναδείχτηκαν ο Γούναρης και το Λαϊκό Κόμμα. για την επόμενη δεκαετία. Συνέπειά της ήταν ότι η Ελλάδα αναγκάστηκε να απορροφήσει 1. που αποκόμισαν απ' τον πόλεμο.200.

δυο ακόμα πρώην πρωθυπουργών. δυο πρώην υπουργών και του πρώην αρχιστρατήγου του ελληνικού στρατού. έδωσαν μια ισχυρή ώθηση στα όνειρα του Βενιζέλου. Όμως. Στην επιστροφή του.εξαίρεση αποτέλεσε. τόσο η στρατιωτική όσο και η πολιτική υποστήριξη που βρήκε δεν ήταν επαρκείς. «βασίζομαι στην εμπιστοσύνη που έχει στο πρόσωπό μου ο στρατός» 11. αν και το δημοκρατικό Σύνταγμα δε φτιάχτηκε παρά μόλις το 1928. Το ΚΚΕ ξεπετάχτηκε από τα σπλάχνα του Σοσιαλιστικού Κόμματος. Οι σφιχτοί προϋπολογισμοί που επέβαλαν περικοπές στις στρατιωτικές δαπάνες. έδιωξε τους πολιτικούς από την εξουσία. ο νέος ηγέτης του Λαϊκού Κόμματος Παναγής Τσαλδάρης αρνήθηκε να αναγνωρίσει τη νομιμότητα της Δημοκρατίας. Και. κι ακόμα και το Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας 12 . και του περισσότερο συντηρητικού επιχειρησιακού στοιχείου από την άλλη. οι βενιζελικοί δεν τα κατάφεραν να παραμείνουν μια ενωμένη δύναμη. Η ακραία αυτή ενέργεια. Στη συνέχεια. το 1925. οι εργάτες και οι μικροϊδιοκτήτες άρχισαν να τάσσονται με τη σοσιαλδημοκρατική Δημοκρατική Ένωση (που αργότερα μετονομάστηκε σε Κόμμα Εργατών και Αγροτών). Το μετριοπαθές κέντρο είχε ως αρχηγό τον Γεώργιο Καφαντάρη και ο Ανδρέας Μιχαλακόπουλος ηγήθηκε της συντηρητικής πτέρυγας. Οι βενιζελικοί αποδείχτηκαν περισσότερο ευάλωτοι από τους αντιβενιζελικούς στις τριβές που προκάλεσαν η άνιση οικονομική ανάπτυξη και η οικονομική κατάρρευση. Δημοκρατία στη χώρα. ηγήθηκε ο Σοσιαλδημοκράτης Αλέξανδρος Παπαναστασίου. Ένα αποτυχημένο αντιβενιζελικό πραξικόπημα βασιλοφρόνων υπό την ηγεσία των στρατηγών Λεοναρδόπουλου και Γαργαλίδη. Καθώς γινόταν φανερό πως οι ανταμοιβές της οικονομικής ανάπτυξης κατανέμονταν άνισα στην κοινωνία. με τη χωρίς προηγούμενο δίκη και εκτέλεση του πρώην πρωθυπουργού Γούναρη. το ελληνικό κεφάλαιο των προσφύγων και τη φτηνή εργασία αυτών των τελευταίων. Σημαντική -και δυσοίωνη. έδωσε στους βενιζελικούς την ευκαιρία να εκκαθαρίσουν χίλιους αντιβενιζελικούς αξιωματικούς (από ένα σύνολο περίπου πέντε χιλιάδων) και να εγκαθιδρύσουν. περιόρισαν τις ευκαιρίες για ανάδειξη των βενιζελικών αξιωματικών. οδήγησε σε πλήρη ρήξη τα δυο μπλοκ και απείλησε με ξέσπασμα ευρύτατης βίας. το Αγροτικό Κόμμα. που είχε ιδρυθεί το 1918. μέχρι που ο Βενιζέλος εγκατέλειψε την εξορία του κι επέστρεψε στην εξουσία. Προς μεγάλη ικανοποίηση των οπαδών του. στηρίχτηκε στο ξένο κεφάλαιο. Η ταχεία οικονομική ανάπτυξη μετά το 1922. το 1924. εξαιτίας των θεμελιωδών διαφορών που υπήρχαν ανάμεσα στη ριζοσπαστική τους βάση των μικροϊδιοκτητών και εργατών των πόλεων απ' τη μια. που είχε αποχωρήσει από το Κόμμα των Φιλελευθέρων το 1921 για να ιδρύσει τη Δημοκρατική Ένωση. αλλά διασπάστηκαν σε τρεις κυρίως φατρίες. ο οποίος. Τότε όμως. Της δημοκρατικής Αριστεράς. αντίπαλες φατρίες βενιζελικών στρατιωτικών προκάλεσαν δεκατέσσερα πραξικοπήματα μεταξύ 1924 και 1932. σε συνεννόηση με συμπαθούντες πολιτικούς. αλλά όχι και για να εγκαθιδρύσουν στρατιωτικά καθεστώτα 10. Όπως το τοποθέτησε ο ίδιος. ο Βενιζέλος υποσχέθηκε ότι θα εφαρμόσει ένα πρόγραμμα που θα κάνει «αγνώριστη» την Ελλάδα μέσα σε λίγα χρόνια. Όλα αυτά. το κίνημα του δυσαρεστημένου βενιζελικού στρατηγού Θεόδωρου Πάγκαλου. για να προωθήσουν προσωπικά τους και επαγγελματικά συμφέροντα. για να στήσει ένα προσωποπαγές στρατιωτικό καθεστώς. μετά τις εκλογές του 1928 που τις κέρδισαν οι βενιζελικοί. μια σειρά κινημάτων και αντικινημάτων γέννησαν μια ακολουθία αδύναμων κυβερνήσεων. Και παρόλο που βρίσκονταν ξανά στην εξουσία.πολιτικούς που θεωρούσαν υπεύθυνους για τη Μικρασιατική Καταστροφή. η Μεγάλη Οικονομική Κρίση αναχαίτισε την οικονομική ανάπτυξη και κατέστρεψε την τελευταία ευκαιρία για πραγματοποίηση του αναμορφωτικού προγράμματος των βενιζελικών. και έγινε μέλος της Μπολσεβίκικης Digitized by 10uk1s . και η δικτατορία κατέρρευσε μέσα σε λίγους μήνες.

ποθούσε να εγκαθιδρύσει ένα στρατοκρατικό κράτος. όμως. Επεξέτεινε δηλαδή τη σκληρή μεταχείριση που μέχρι τότε επιφύλασσε στους «αυθεντικούς Αριστερούς και κομμουνιστές». σοσιαλιστές και κομμουνιστές. το υιοθέτησε μόλις το 1922. Η αναδόμηση των ενόπλων δυνάμεων και των σωμάτων ασφαλείας σύμφωνα με το δικό τους πρότυπο. συνοδεύτηκαν από τρομοκρατικές ενέργειες κατά της «Αριστεράς». κατασταλτικά. απαλλαγμένο από πολιτικούς. Το ΚΚΕ παρέμεινε ένα μικροσκοπικό ιδεολογικό κόμμα προσδεμένο στην Κομιντέρν. όπου και παρέμεινε μέχρι που υιοθέτησε τη στρατηγική του «λαϊκού μετώπου» στα 1934. ήταν να διασφαλίσει την άνοδο του Γεωργίου Κονδύλη ο οποίος. η πολιτική και οικονομική κατάρρευση που προκλήθηκε από τη Μεγάλη Κρίση αποδείχτηκε μεγαλύτερη από τις δυνάμεις του και σήμανε την απαρχή της παρακμής του βενιζελισμού. Ο Βενιζέλος. Ο Βενιζέλος αποσύρθηκε από την πολιτική κι έφυγε για το Παρίσι. προσπάθησε να ξεπεράσει την κρίση και να διατηρήσει το συνασπισμό του με όπλα τα προσωπικά του χαρίσματα και τις μεθόδους πολιτικής χειραγώγησης. στα 1929. Το μόνο που κατάφερε αυτό το αποτυχημένο πραξικόπημα. Οι αντιβενιζελικοί επέστρεψαν στην εξουσία στα 1933. Το ξέσπασμα της Μεγάλης Οικονομικής Κρίσης το 1929 ανάγκασε τον Βενιζέλο να αναστείλει τις πληρωμές του εξωτερικού χρέους. Η αυξανόμενη ανεργία και οι οικονομικές δυσχέρειες αύξησαν τις αποσκιρτήσεις από το Κόμμα των Φιλελευθέρων και προκάλεσαν εργατικές ταραχές στη βόρεια Ελλάδα. ο Κονδύλης χρησιμοποίησε τα σώματα ασφαλείας για να καταστείλει ανελέητα εκείνο που αποκαλούσε «Βενιζελοκομμουνισμό»: δημοκρατικούς. Οι μαζικές εκκαθαρίσεις βενιζελικών από το στράτευμα και τα σώματα ασφαλείας. που κι αυτό όμως απέτυχε. Και μερικοί από τους βενιζελικούς αξιωματικούς που πήραν μέρος στο Κίνημα του '35. Αντί για άλλη απάντηση. που οδήγησε στο διωγμό χιλίων και πάνω βενιζελικών αξιωματικών. κατέφυγε σε άλλα. Όλη αυτή η καταπίεση. Αμέσως μετά το Κίνημα του '35. αλλά η οριακή πλειοψηφία τους προκάλεσε ένα πολιτικό αδιέξοδο. κερδίζοντας 136 από τις 248 έδρες της Βουλής. Ευριπίδης Μπακιρτζής και Δημήτριος Ψαρρός. έφτιαξε το νόμο του Ιδιωνύμου. Κι όταν αυτά τα μέσα απέτυχαν. όπως οι Στέφανος Σαράφης. Μόλο που ο Τσαλδάρης δεν ήταν κανένας εξτρεμιστής. αντί να εκπονήσει ένα καινούριο πρόγραμμα που θα έφερνε πίσω τους αποστάτες του. Η τελευταία αυτή αποτυχία παγίωσε τη δύναμη του Κονδύλη και των αντιβενιζελικών. ολοκλήρωσε την εκκαθάριση των ενόπλων δυνάμεων. Το όνομα «Κομμουνιστικό». προκάλεσε ένα αποτυχημένο βενιζελικό πραξικόπημα στα 1933.Τρίτης Διεθνούς (Κομιντέρν) στα 1920. ο οποίος έδινε στο Κράτος την εξουσία να συλλαμβάνει και να φυλακίζει οποιονδήποτε προωθούσε «ιδέες που προπαγανδίζουν τη βίαιη ανατροπή της υπάρχουσας κοινωνικής τάξης» 13. είχε ως αποτέλεσμα την εμφάνιση ενός ανήκουστου μέχρι τότε λαϊκού μετώπου. Ταυτοχρόνως. σαν νέος Μέγας Αλέξανδρος. και τον έλεγχό τους στο Κράτος. που σχηματίστηκε Digitized by 10uk1s . Μολαταύτα. και οι αντιβενιζελικοί Ιωάννης Μεταξάς και Ιωάννης Ράλλης. να περιορίσει τις εισαγωγές και να περικόψει τις δημόσιες δαπάνες. κατάργησε τη συντηρητική κυβέρνηση του Τσαλδάρη και μ' ένα νόθο δημοψήφισμα αποκατέστησε τη μοναρχία με βασιλιά τον Γεώργιο Β'. ο Πλαστήρας κι ο Βενιζέλος συνωμότησαν στα 1935 για να εκδιώξουν τους αντιβενιζελικούς με ένα ακόμα κίνημα. Ενίσχυσε τις αστυνομικές δυνάμεις και. στους βενιζελικούς και τους κάθε απόχρωσης δημοκρατικούς. στην περιφέρεια των ελληνικών πολιτικών πραγμάτων. Ο Βενιζέλος χρησιμοποίησε αυτό το νόμο για να δαμάσει τους σοσιαλιστές και δημοκρατικούς αντιπάλους του. σημαντικές θέσεις στην κυβέρνησή του πέρασαν σε εξτρεμιστές όπως ο αποστάτης του βενιζελισμού στρατηγός Γεώργιος Κονδύλης. σε μια μαχητική προσπάθεια διατήρησης του συνασπισμού του οποίου ήταν επικεφαλής. Ο ίδιος ο διοικητής της ασφαλείας έκανε απόπειρα κατά της ζωής του Βενιζέλου στα 1933 14. έπαιξαν σημαντικό ρόλο στην αντιφασιστική αντίσταση μετά το 1941.

ο Μεταξάς ήταν φανατικός μοναρχικός κι απεχθανόταν βαθιά τον κοινοβουλευτισμό. στράφηκαν κι οι δυο τους στο ΚΚΕ. Οι βενιζελικοί. κάθε μη κομμουνιστική δικτατορία. Οι εκλογές. Τώρα αν το μεταξικό καθεστώς ήταν φασιστικό. Παρόλο που άρχισαν συνομιλίες μεταξύ Σοφούλη και Τσαλδάρη για να ξεπεραστεί το αδιέξοδο. στην οποία συμπεριλαμβανόταν και το ΚΚΕ.για να επιδιώξουν μια συμμαχία της ευρύτερης Αριστεράς. έναντι των 142 που κέρδισαν το Λαϊκό Κόμμα του Τσαλδάρη και οι αντιβενιζελικοί σύμμαχοι του. Κι η μανούβρα αυτή κόστισε πολύ και στους Φιλελεύθερους και στην Ελληνική Δημοκρατία. κι επέμεινε να μη δέχεται με τίποτα την επιστροφή κανενός από τους βενιζελικούς αξιωματικούς που είχαν αποστρατευτεί το 1935. οι επαφές του Σοφούλη με τους κομμουνιστές. κι άνοιξαν το δρόμο για τους αριστερούς βενιζελικούς -που ήταν δυσαρεστημένοι με τον Σοφούλη. τότε η μεταξική δικτατορία ήταν φασιστική. τον Νίκο Ζαχαριάδη. Η εξέλιξη αυτή τάραξε τα συντηρητικά στοιχεία της ηγεσίας των βενιζελικών. σε 5. αρνήθηκε να επιδοκιμάσει τις επαφές οποιουδήποτε αστικού κόμματος με τους κομμουνιστές. Προς μεγάλη λύπη του Κονδύλη. είναι θέμα για συζήτηση κι εξαρτάται από τον προσδιορισμό που δίνει καθένας στον όρο φασισμός 18. Ο ίδιος ο Βενιζέλος έλυσε προσωρινά το δίλημμα.τον Σεπτέμβριο του 1935 ανάμεσα στους βενιζελικούς και την αντιμοναρχική Αριστερά. η πικρή κληρονομιά του διχασμού εμπόδισε τους δυο ηγέτες να φτάσουν σ' ένα συμβιβασμό. Στη βόρεια Ελλάδα. κέρδισαν 143 έδρες. Μόνο ο Σοφούλης όμως μπόρεσε να εξασφαλίσει την υποστήριξη του Κομμουνιστικού Κόμματος στο σχηματισμό κυβέρνησης. κάνοντας έκκληση απ' το Παρίσι στο Κόμμα των Φιλελευθέρων να υποστηρίξει την παλινορθωμένη μοναρχία 15. η νεοαποκατασταθείσα μοναρχία ανάγκασε τον στρατηγό να παραιτηθεί και βάλθηκε να παγιώσει τον έλεγχο των ενόπλων δυνάμεων. Με δεκαπέντε έδρες πια στη Βουλή. Ο Μεταξάς δεν ανέπτυξε ποτέ κάποια συστηματική Digitized by 10uk1s . Ανήσυχη η αντιβενιζελική ηγεσία του στρατού. παραείναι ευρύς. τα μέλη του ΚΚΕ είχαν αυξηθεί θεαματικά κι από 4. με επικεφαλής τον μοναρχικό στρατηγό Αλέξανδρο Παπάγο.για το πραξικόπημα της 4ης Αυγούστου 1936 από τον Μεταξά. που φοβούνταν ότι η κατηγορία του «Βενιζελοκομμουνισμού» θα έσπρωχνε τους οπαδούς τους στο στρατόπεδο του αντιβενιζελισμού. Η αναταραχή και η μυθική «κομμουνιστική απειλή» προμήθευσαν τη δικαιολογία -αλλά όχι και το λόγο. ο οποίος προτιμούσε μια δικτατορία που θα διατηρούσε την υποστήριξη των αντιβενιζελικών στρατιωτικών. παρά ένα κοινοβουλευτικό σύστημα που κινδύνευε να χάσει αυτή την υποστήριξη. Τη δυνατότητα αυτή δεν την παρέβλεψε καθόλου το Κομμουνιστικό Κόμμα· αντιθέτως. Κι ακόμα. πράγμα που θα συνέβαινε αν σχημάτιζε κυβέρνηση ο Σοφούλης. νέες εργατικές ταραχές και απεργίες γεννημένες από την οικονομική κρίση προκάλεσαν το θάνατο είκοσι δύο διαδηλωτών.000 στις εκλογές του 1936. Και το ποσοστό του σε ψήφους αυξήθηκε από 1. μετά το θάνατο του Βενιζέλου στα 1936. Αν μπορεί να λεχθεί ότι φασισμός είναι. δεν μπόρεσαν να διασπάσουν το πολιτικό αδιέξοδο. στα 1941 17. το ΚΚΕ εμφανίστηκε στο κέντρο του πολιτικού στίβου. Στη συνέχεια. κρατώντας στα χέρια του την ισορροπία της εξουσίας.4% το 1928. αρχηγός των οποίων ήταν τώρα ο Θεμιστοκλής Σοφούλης. όμως. χάρισαν άθελά του την πολιτική νομιμότητα στο περιθωριακό και εξοστρακισμένο ως τότε Κομμουνιστικό Κόμμα. Ως θαυμαστής της Γερμανίας του Βίσμαρκ. την εκμεταλλεύτηκε πλήρως όταν άρχισε η Κατοχή της χώρας από τον Άξονα. Κάτω από τον καινούριο του ηγέτη. προκηρύσσοντας γενικές εκλογές για τον Ιανουάριο του 1936. όμως. Ο ορισμός αυτός.8% το 1936 16.500 το 1932 είχαν φτάσει τα 14. και τις επιπτώσεις της Μεγάλης Κρίσης. Φαίνεται πως η μοίρα της ήθελε την Ελλάδα μοιρασμένη σε δυο πολιτικά στρατόπεδα ίδιου ακριβώς μεγέθους. για λογαριασμό του βασιλιά. με την ευρύτερη έννοια. ενώ κινιόταν ταυτοχρόνως προς την αποκατάσταση της κοινοβουλευτικής διακυβέρνησης.

Το 1940. που είχαν συμμαχήσει με ακροδεξιούς βενιζελικούς και βασιλόφρονες. Η δικτατορία γεννήθηκε από το αδιέξοδο που είχε δημιουργήσει η διαμάχη βενιζελικών-αντιβενιζελικών. Γεωργίου Ρέππα και Αποστολόπουλου. ακόμα και οι δικτατορικοί δεν ήταν ενωμένοι υπό τον Μεταξά. και το καθεστώς δεν απέκτησε ποτέ δημοτικότητα. ούτε ενέκρινε εκ των προτέρων το πραξικόπημα του Μεταξά. Μια δεύτερη συνωμοσία γεννήθηκε στη συνέχεια. Δράκο. δημιουργώντας έναν αντίπαλο κομματικό οργανισμό που τον έλεγχε η αστυνομία και εισάγοντας τις δημόσιες «δηλώσεις μετάνοιας». αλλά η συνωμοσία τους ανακαλύφθηκε και καταπνίγηκε στα 1936. Στην πράξη. Η μιλιταριστική αυτή πτέρυγα προχώρησε μέχρι του σημείου να συνωμοτήσει με τις γερμανικές μυστικές υπηρεσίες για να ανατρέψει τον Μεταξά. προβάλλοντας μια ομιχλώδη ιδεολογία βασισμένη στον «Τρίτο Ελληνικό Πολιτισμό» (μετά τον Κλασικό και τον Βυζαντινό). και το κόμμα ήταν υπό διάλυση. δεν μπόρεσε όμως να πετύχει την ειρηνική κατάκτηση της Ελλάδας απ' αυτούς 19. πράγματα που αποτελούν. τον ανάγκασε στις 13 Απριλίου 1939 να δεχτεί τις εγγυήσεις που του είχαν ήδη προσφέρει οι Βρετανοί. ούτε σχημάτισε κάποιο πολιτικό κόμμα με λαϊκή βάση. η Μεγάλη Βρετανία ούτε προκάλεσε. Ενόσω η εσωτερική πολιτική καταπνιγόταν από τη δικτατορία Μεταξά. Μέχρι τότε. αλλά προκάλεσε ρήγμα στις τάξεις των βασιλοφρόνων. οι εξωτερικές υποθέσεις έμπαιναν σε μια επικίνδυνη και δυναμική φάση. και τα δυο. Τα σώματα ασφαλείας υπό τον Κωνσταντίνο Μανιαδάκη κατάφεραν να διασπάσουν το Κομμουνιστικό Κόμμα.να κερδίσει τη λαϊκή αποδοχή. μέχρι που η ιταλική εισβολή της 28ης Οκτωβρίου 1940 συγκέντρωσε το έθνος πίσω από τον Μεταξά. Παρά τα όσα έχουν λεχθεί για το αντίθετο. Η Ειδική Ασφάλεια έγινε διαβόητη για τη βία που ασκούσε στους πολιτικούς κρατούμενους. που κατάργησε το κοινοβουλευτικό σύστημα. Βρήκε όμως στο καθεστώς του μια φιλική και σταθερή δύναμη στην ανατολική Μεσόγειο. Η συνωμοσία δεν εκδηλώθηκε πριν από τον πόλεμο αλλά. η ιταλική κατάκτηση της Αλβανίας τον Μάρτιο του 1939. Κι αυτή η συνωμοσία ανακαλύφθηκε και πατάχτηκε το 1937. τον Δεκέμβριο του 1940. οι οποίες έσπειραν την καχυποψία ανάμεσα στα μέλη του κόμματος. και για τη βίαιη καταστολή οποιασδήποτε αντίδρασης.ιδεολογία. Κάποια μιλιταριστικά στοιχεία των ενόπλων δυνάμεων που ακολουθούσαν την παράδοση του Κονδύλη κι είχαν ηγέτη τον υπουργό Εσωτερικών Θεόδωρο Σκυλακάκη. επιδίωξαν να ανατρέψουν τον Μεταξά και να βάλουν στη θέση του τον δικό τους ηγέτη. τα περισσότερα μέλη της κομματικής ηγεσίας βρίσκονταν στη φυλακή. και εφαρμόζοντας προγράμματα κοινωνικών παροχών. καθώς ο Άξονας εξανάγκαζε από το 1938 την Ελλάδα να αντιμετωπίσει την απειλή του πολέμου. Ο Μεταξάς κατάφερε ν' αποφύγει κάθε επίσημη στρατιωτική δέσμευση. Πιτσίκα και Ηλία Πολίτη. ο Μεταξάς βασιζόταν στην αστυνομία του Μανιαδάκη για την προώθηση των κοινωνικών και ηθικών αρχών του καθεστώτος. Δεν ανακαλύφθηκε ποτέ κάποιο στοιχείο που να δείχνει ότι πίσω από το πραξικόπημα βρισκόταν κάποια ξένη δύναμη. Αδιαμφισβήτητο είναι πως το καθεστώς Μεταξά ήταν μια αυταρχική. βασικά στοιχεία του φασισμού. τα κόμματα και τις πολιτικές ελευθερίες. βασιλική δικτατορία. η Βρετανία όχι μόνο υποστήριξε την ελληνική ουδετερότητα. υπό την ηγεσία των Ιωάννη Ράλλη. Ως κυβερνήτης μιας μικρής κι αδύναμης χώρας. και των μιλιταριστών. Όμως. Το καθεστώς προσπάθησε -αλλά χωρίς επιτυχία. οι οποίοι συγκεντρώθηκαν γύρω από τους στρατηγούς Μάρκο Δράκο και Ιωάννη Πιτσίκα. ο Μεταξάς προτιμούσε να κρατήσει ουδέτερη την Ελλάδα. αλλά και σκέφτηκε να χρησιμοποιήσει την Ελλάδα στη συγκρότηση ενός βαλκανικού συνασπισμού κατά του Άξονα. συνεργάστηκε ανοιχτά με τους Γερμανούς. και διατήρησε την ελληνική ουδετερότητα μέχρι την Digitized by 10uk1s . Μετά τη ναζιστική εισβολή στην Πολωνία τον Σεπτέμβριο του ίδιου χρόνου. αυτή η φιλογερμανική ομάδα που είχε για αρχηγούς τους Ρέππα. που συσπειρώθηκαν γύρω από τον στρατηγό Αλέξανδρο Παπάγο.

εκτός κι αν τον εξανάγκαζε ο Χίτλερ. για να περισωθεί η τιμή της Ελλάδας 21. να εισβάλει στη Σοβιετική Ένωση. Ο στρατηγός Παπάγος υποστήριξε διστακτικά τον βασιλιά. Ο νέος ηγέτης βρέθηκε επικεφαλής ενός καθεστώτος που είχε αρχίσει να διαλύεται πριν ακόμα εκδηλωθεί η γερμανική επίθεση. στον οποίο θα συμπεριλαμβάνονταν επίσης η Τουρκία κι η Γιουγκοσλαβία. Αλέξανδρο Κορυζή. ήταν να χρησιμοποιήσει όσο βρετανικό πολεμικό υλικό υπήρχε διαθέσιμο. η τύχη της Ελλάδας σφραγίστηκε. Μόλις λοιπόν η Ελλάδα άρχισε να δέχεται βρετανική υποστήριξη και όπλα. Ο Μεταξάς δεν επιθυμούσε καθόλου ένα μάταιο πόλεμο κατά της Γερμανίας. Οι αξιωματικοί αυτοί πύκνωσαν κι άλλο τις επαφές τους με τις γερμανικές αρχές. αλλά ο Μεταξάς κι ο στρατηγός Παπάγος. στις 6 Απριλίου 1941. η ελληνική ηγεσία γνώριζε πολύ καλά πως η Ελλάδα δεν είχε το ανθρώπινο και το υλικό δυναμικό για να νικήσει τους Ιταλούς. Ο Χίτλερ δεν είχε δείξει ενδιαφέρον για την Ελλάδα μέχρι που η απόφασή του. τον Ιούλιο του 1940. στο πλευρό της Βρετανίας. στις 6 Απριλίου 1941. κι ο Μεταξάς κατάφερνε να μη δεσμεύεται. Ο Τσώρτσιλ ήθελε να κάνει την Ελλάδα βάση για αγγλικές αεροπορικές επιδρομές εναντίον των πετρελαιοπηγών της Ρουμανίας. Κι έτσι. τον οποίο συμμεριζόταν κι ο στρατηγός Παπάγος. Μέχρι να συμβεί αυτό. ο Μεταξάς αρνιόταν να πάρει μέρος σε κάθε κίνηση που θα μπορούσε να προκαλέσει τον Χίτλερ. Digitized by 10uk1s . Μα. Ο Παπάγος καταλάβαινε απόλυτα ότι ακόμα κι αν η Γιουγκοσλαβία έβγαινε στον πόλεμο στο πλευρό της Ελλάδας. Ο Βρετανός πρωθυπουργός Ουίνστον Τσώρτσιλ προέβλεψε ότι η ιταλική εισβολή θα έκανε τον Μεταξά πιο πρόθυμο να καταστήσει την Ελλάδα ενεργό μέλος ενός βαλκανικού συνασπισμού κατά του Άξονα. παρά τις μάταιες ελπίδες ορισμένων Ελλήνων που πίστευαν ότι ο Χίτλερ θα άφηνε τον σύμμαχό του στον Άξονα να ηττηθεί. παρ' όλα αυτά. ο βασιλιάς δέχτηκε τη βρετανική προσφορά για αποστολή εκστρατευτικού σώματος από τέσσερις μεραρχίες υπό τον στρατηγό σερ Χένρι Μέτλαντ Γουίλσον. καθώς οι ελληνικές δυνάμεις πρώτα αναχαίτισαν την ιταλική εισβολή κι ύστερα έδιωξαν τους Ιταλούς πίσω στην Αλβανία. και μόλις οριστικοποιήθηκε η απόφαση για την εισβολή στη Ρωσία. οι δυνάμεις του στρατάρχη Βίλχελμ φον Λιστ εισέβαλαν στην Ελλάδα από τέσσερα σημεία και μέσα σε τρεις μέρες είχαν μπει στη Θεσσαλονίκη. αλλά σημαντικές φατρίες μέσα στο στράτευμα και την ηγεσία του δεν ακολούθησαν το παράδειγμά του. ενώ ο μονάρχης του επέμενε να συνεχίσει και να επεκτείνει τον αγώνα. αναδείχτηκαν σε μερικές από τις ωραιότερες ώρες της σύγχρονης Ελλάδας. και πολύ περισσότερο για να τα βάλει με τη γερμανική πολεμική μηχανή 20.επίδοση του ιταλικού τελεσιγράφου και την επίθεση της 28ης Οκτωβρίου 1940. καθώς και το πόσο γερμανόφιλοι ήταν πολλοί αξιωματικοί που κρατούσαν νευραλγικές θέσεις. γνώριζαν καλύτερα ποιες ήταν οι ελληνικές στρατιωτικές δυνατότητες. και συμφώνησε να συνεργαστεί για να πειστούν να πάρουν μέρος στον πόλεμο η Γιουγκοσλαβία και η Τουρκία. οι αγγλο-ελληνικές δυνάμεις μόνο συμβολική αντίσταση ήταν σε θέση να αντιτάξουν στις ανώτερες ναζιστικές δυνάμεις. συνέχιζε να τον πιέζει. Στόχος του. κατέστησε αναγκαίο να μην επιτρέψει να γίνει η Ελλάδα βρετανική βάση που θα μπορούσε να απειλήσει την Επιχείρηση Μπαρμπαρόσα. όμως. Το ιστορικό «Όχι» και το «Αλβανικό Έπος» του 1940-41. αρκεί η Ελλάδα να ερχόταν σε συνεννόηση με το Βερολίνο και να διέκοπτε τις σχέσεις της με την Αγγλία. σε μια ύστατη προσπάθεια να τερματίσουν τον πόλεμο πριν επιτεθούν οι Ναζί και αναγκάσουν τους Έλληνες να παραδοθούν ταπεινωτικά στους Ιταλούς. μέχρι το θάνατό του στις 29 Ιανουαρίου 1941. Τον Φεβρουάριο του 1941. ώστε να νικήσει τους Ιταλούς πριν προλάβει ο Χίτλερ να διασώσει τον Μουσολίνι από τη βαλκανική πανωλεθρία του. Το Λονδίνο. Τότε. Ο Γεώργιος Β' διάλεξε μια άγνωστη πολιτικά προσωπικότητα για να διαδεχθεί τον Μεταξά στη θέση του πρωθυπουργού: τον διοικητή της Τράπεζας της Ελλάδας. έμεινε πιστός στη συμμαχία με τη Βρετανία. αρχηγός των ελληνικών ενόπλων δυνάμεων.

κι ότι οι πιθανότητες επιστροφής του θα εξαρτιόνταν από τη μελλοντική συμπεριφορά του. τη Θεσσαλονίκη και την επαρχία της. Το υπόλοιπο τμήμα της ελληνικής επικράτειας -που ήταν και το μεγαλύτερο. Χάινριχ Χίμλερ. κι οι Γερμανοί κατέλαβαν στρατηγικές ζώνες γύρω από την Αθήνα και τον Πειραιά. Κι ενώ ο βασιλιάς αγωνιζόταν να εμποδίσει το χάος. Για ν' αναγκάσουν την Ελλάδα να συνεχίσει να μάχεται μέχρι να αποχωρήσουν οι βρετανικές δυνάμεις. στις 8 Σεπτεμβρίου 1943. Ωστόσο. που θεωρητικά ήταν υπεύθυνος για τις πολιτικές και μορφωτικές υποθέσεις από τον Μάιο του 1941 έως τις 12 Οκτωβρίου 1942. Μια τρίτη αρχή. αδιακρίτως ζωνών κατοχής. Αντικύθηρα και Μήλο. Ο Χίτλερ συμφώνησε. από τον Αύγουστο του 1942 μέχρι τον Οκτώβριο του 1944. Χίο. Σκύρο. δεν υπήρξε ούτε για μια στιγμή αμφιβολία ότι την ανώτατη εξουσία στην Ελλάδα. η παράδοση εξαφάνισε τη δικτατορία κι άνοιξε ξανά το συνταγματικό ζήτημα. και μια ζώνη «κυματοθραύστη» στα ελληνοτουρκικά σύνορα στη Θράκη. Καθώς η εισβολή του στην Ελλάδα ήταν αμυντικής φύσης -κι αφού σιγούρεψε τη νότια πτέρυγά του πριν από την Επιχείρηση Μπαρμπαρόσα διώχνοντας τους Άγγλους. Όταν ο βασιλιάς κατέφυγε στην Κρήτη. και τα νησιά Λήμνο. σε μια απελπισμένη προσπάθεια ν' αποφύγει την παράδοση στους Ιταλούς. και στη γερμανική ζώνη της Θράκης. ανέφερε στην Ουάσιγκτον ότι ο ελληνικός λαός δεν θα ξεχνούσε το ρόλο του Γεωργίου Β' στη δικτατορία. έπρεπε να υποχωρεί μπροστά στον Λέερ. που έδειχνε μάλιστα απόλυτη αυτονομία. οπότε και οι Γερμανοί απορρόφησαν την ιταλική ζώνη. Μάλιστα. την είχε ο διοικητής των γερμανικών δυνάμεων. Μια δεύτερη γερμανική αρχή κατοχής ήταν ο πληρεξούσιος υπουργός Γκίντερ Άλτενμπουργκ. Οι Γερμανοί μπήκαν στην Αθήνα στις 26 Απριλίου και ύψωσαν τη σβάστικα στην Ακρόπολη.ο Χίτλερ ήταν διατεθειμένος να αφήσει την Ελλάδα στον Μουσολίνι. την Κρήτη. και παρέλειψε να πάρει οποιαδήποτε πρωτοβουλία κατά της Κατοχής και των Digitized by 10uk1s . οι στρατιωτικοί και διπλωματικοί εκπρόσωποι της Αγγλίας στην Αθήνα πίεζαν ματαίως τον βασιλιά να σχηματίσει μια στρατιωτική κυβέρνηση εθνικής ενότητας στην οποία θα συμμετείχαν και βενιζελικοί. Από την πρώτη στιγμή της Κατοχής μέχρι την αποχώρηση των Γερμανών τον Οκτώβριο του 1944. υπό τον βενιζελικό Εμμανουήλ Τσουδερό. Πιεζόμενος από τους στρατηγούς του να παραδοθεί. ούτε και τη φυγή του βασιλιά. Ο Αμερικανός πρεσβευτής Λίνκολν Μακβή.Το ναζιστικό «μπλίτσκριγκ» προκάλεσε ευρύτατη ηττοπάθεια στο στρατό και στην κυβέρνηση. επέμενε να περιοριστούν οι εξουσίες των Ιταλών και να εξασφαλιστεί το ότι η νέα ελληνική κυβέρνηση θα είχε να κάνει με μια και μόνη αρχή κατοχής: τον διοικητή των γερμανικών δυνάμεων στα Βαλκάνια. Την ακλόνητη αφοσίωση του βασιλιά θα τη θυμόταν για πολύ ο Τσώρτσιλ. Κύθηρα.το κατέλαβε η Ιταλία. ο οποίος έπαιρνε διαταγές κατευθείαν από τον αρχηγό των Ες Ες. Τη θέση αυτή. στην ανατολική Μακεδονία. στρατηγό Σεπ Ντίτριχ. την κατείχε ο Αυστριακός υποστράτηγος Αλεξάντερ Λέερ. Κι η παραδοσιακή πολιτική ηγεσία βενιζελικών κι αντιβενιζελικών περιέπεσε σε χειμερία νάρκη περιμένοντας το αποτέλεσμα του πολέμου. Ο στρατάρχης φον Λιστ. Η Βουλγαρία πήρε μια ζώνη ανάμεσα στον ποταμό Στρυμόνα. αλλά που όποτε διαφωνούσε με τις στρατιωτικές αρχές. οι αξιωματικοί του στρατού πήραν εντολή να παραμείνουν μακριά απ' την πολιτική. κι από τα κατάλοιπα της προηγούμενης μεταξικής κυβέρνησης σχημάτισε μια καινούρια. Λέσβο. ήταν ο αρχηγός της Αστυνομίας των Ες Ες για την Ελλάδα. όμως. ο Κορυζής αυτοκτόνησε στις 18 Απριλίου 1941. δεν άφησε πίσω του καμιά υποδομή για εξακολούθηση του αγώνα στην ηπειρωτική χώρα. που ήταν αποφασισμένος να επαναφέρει τον μονάρχη των Ελλήνων στο θρόνο του. Ο βασιλιάς έφυγε για την Κρήτη. ο στρατηγός Γεώργιος Τσολάκογλου στασίασε και παραδόθηκε στον διοικητή της μεραρχίας πάντσερ Ες Ες «Άντολφ Χίτλερ». μια ηττοπάθεια που την διέδιδε ανοιχτά ο επίσημος Τύπος. η οποία το κράτησε μέχρι την ήττα και την αποχώρησή της από τον πόλεμο.

μια που αυτός κι οι υποστηρικτές του ήθελαν να εξασφαλίσουν την επιβίωση του καθεστώτος της 4ης Αυγούστου. μέσα στα δυο περίπου χρόνια που διαρκεί η Κατοχή. Η δεύτερη φάση της συνεργασίας με τον εχθρό. ενεργώντας ως κυματοθραύστης ανάμεσα στον Άξονα και τους Έλληνες. πρωθυπουργό από τον Μάρτιο του 1943 έως τον Οκτώβριο του 1944. και κύρια πηγή ξένου συναλλάγματος αποτελούσαν τα εμβάσματα των Ελλήνων μεταναστών και τα κέρδη του εμπορικού ναυτικού. η ελληνική οικονομία χαρακτηριζόταν από «χαμηλή παραγωγικότητα. τον έκανε να πιστέψει λανθασμένα ότι η πρόθυμη συνεργασία του θα εξασφάλιζε την υποστήριξη του Χίτλερ στους κεντρικούς στόχους του. να επιτύχει την ομαλή αποστράτευση του ελληνικού στρατού και να εξασφαλίσει επαρκή τρόφιμα για τον πληθυσμό της χώρας.δυνάμεων του Άξονα. του στρατηγού Τσολάκογλου (Απρίλιος 1941-Δεκέμβριος 1942) και του καθηγητή Κωνσταντίνου Λογοθετόπουλου (Δεκέμβριος 1942-Μάρτιος 1943). δεν υπήρχε κάποιος κοινός παρονομαστής. Το αποτέλεσμα. Μόλο που οι διαβεβαιώσεις του Τσολάκογλου ότι ήταν απολιτικός αποδείχτηκαν ψευδείς. αλλά ο Χίτλερ δεν του έδωσε την παραμικρή σημασία. απ' τον Απρίλιο του 1941 έως τον Απρίλιο του 1943. Βρετανός αξιωματικός που περιόδευσε στην κατεχόμενη Ελλάδα το 1943. χαμηλό ποσοστό ειδικευμένων εργατών. ο δε στρατηγός σκόπευε να εγκαταστήσει μια ναζιστική Νέα Τάξη στην Ελλάδα. κι ανάμεσά τους δεν υπήρξε κανένας από τους σημαντικούς προπολεμικούς πολιτικούς ηγέτες. μηρυκάζοντας το μίσος και την οργή τους για το καθεστώς της 4ης Αυγούστου. Κι ακόμα. Ανάμεσα σε κείνους που συνεργάστηκαν με τον εχθρό. Περισσότερο ενθουσιώδης υποστηρικτής του Χίτλερ ο υπουργός Αμύνης στρατηγός Γεώργιος Μπάκος. προσπάθησε χωρίς επιτυχία να σχηματίσει ένα ελληνικό τάγμα που θα πήγαινε να πολεμήσει τον Μπολσεβικισμό στο Ανατολικό Μέτωπο 23. αλλά οι Γερμανοί τους απέρριψαν χαρακτηρίζοντάς τους πολιτικά μηδενικά. Ούτε και οι διάδοχοί του όμως είχαν καλύτερη μοίρα. οι Γερμανοί ανάγκασαν τους Έλληνες να πληρώνουν αυτοί τα τεράστια έξοδα Κατοχής. παρατηρεί: Ούτε σε μια περίσταση. εξαφάνισε οποιαδήποτε φιλογερμανική συμπάθεια μπορούσε να υπάρχει για τον Τσολάκογλου και τις δυο άλλες κατοχικές κυβερνήσεις συνεργατών που τον διαδέχτηκαν. Η μανία του Τσολάκογλου να ξεγελάει τον ίδιο του τον εαυτό. και κλείνουν τα μάτια τους στη σημερινή ελληνική πραγματικότητα 22. Αντικειμενικοί σύγχρονοί του.τι ήταν χρήσιμο για την πολεμική τους προσπάθεια κι άφηναν τον πληθυσμό να τα βγάζει πέρα μόνος του. Αυτή ήταν η θέση των δύο πρώτων κατοχικών πρωθυπουργών. Το μεγαλύτερο μέρος των ελληνικών εξαγωγών ήταν αγροτικά προϊόντα. αλλά προστάτευαν την Ελλάδα από την καταστροφή. Όπως όμως έκαναν και με άλλες κατεχόμενες χώρες της ανατολικής Ευρώπης. Η πρώτη. και χαμηλό επίπεδο τεχνικής» 25. Όταν ο Φύρερ διαμοίρασε τη χώρα κι άφησε την ελληνική οικονομία να καταρρεύσει και να προκληθεί ένας κτηνώδης λιμός. οι Ναζί έπαιρναν ό. μπορεί να χαρακτηριστεί «απολιτική» συνεργασία. Υπήρξαν όμως δυο ξεχωριστές φάσεις. καθώς όσοι συνεργάζονταν με τον εχθρό έλεγαν ότι δεν υποστήριζαν το ναζισμό. Το 1941. θεμελιακός σκοπός του Τσολάκογλου ήταν να κερδίσει την υποστήριξη του Χίτλερ προκειμένου να διατηρήσει την εδαφική ακεραιότητα της Ελλάδας μπροστά στις ιταλικές και βουλγαρικές απαιτήσεις. υπό τον Ιωάννη Ράλλη. Οι λιγοστοί γνήσιοι Έλληνες φασίστες πρόσφεραν πρόθυμα τις υπηρεσίες τους. σε σύγκριση με τη Γαλλία και τις Κάτω Χώρες. που είναι πια ολοκληρωτικά νεκρό. Ωστόσο. Digitized by 10uk1s . είχε ξεκάθαρη πολιτική και ιδεολογική χροιά. δεν αμφισβητούν την ειλικρίνεια του στρατηγού 24. ελάχιστοι Έλληνες φάνηκαν πρόθυμοι να υπακούσουν τον Άξονα. Έχουν αφιερώσει πλήρως το χρόνο τους σε μάταιες και αντιπαραγωγικές συζητήσεις για το μεταπολεμικό Σύνταγμα. Αυτή η υπανάπτυκτη οικονομία ελάχιστα πρόσφερε στους Ναζί. μπόρεσαν οι παλιοί πολιτικοί ηγέτες να αρθούν πάνω από τις παλιές διαφορές και διαμάχες τους.

27 Πριν από τον πόλεμο. Στη βουλγαρική ζώνη υπήρχε το ένα τρίτο σχεδόν της προπολεμικής ελληνικής γεωργικής παραγωγής. Στα 1941. Στα 1941. σταφίδες και σύκα κατασχέθηκαν για να θρέψουν τα στρατεύματα του Άξονα. αλλά οι βουλγαρικές αρχές αρνούνταν να επιτρέψουν τη μεταφορά τροφίμων από τη ζώνη τους σε άλλες. Ελληνικές επιχειρήσεις χρήσιμες για τον Άξονα. οι εργάτες των βαρέων επαγγελμάτων έπαιρναν το μήνα δελτία αξίας 32. καθώς και η επίταξη των συγκοινωνιακών μέσων για τις ανάγκες του Άξονα. Ολόκληρη η παραγωγή καπνού αγοράστηκε σε τιμές του 1939 και στάλθηκε στη Γερμανία. ενώ στους ίδιους μήνες του 1940-1 είχαν σημειωθεί Digitized by 10uk1s . Το ποσό των δραχμών σε κυκλοφορία έφτασε τα 32. και γερμανικές μεταλλουργικές φίρμες πήραν τον έλεγχο ζωτικής σημασίας ορυχείων χρωμίου. ενώ το 1942 έφτασε στο απίστευτο ύψος του 90% του εθνικού εισοδήματος. Μέχρι και κινητά αντικείμενα μεγάλης αξίας πήραν από σπίτια ιδιωτών. την Ανώτατη Διοίκηση του Γερμανικού Στρατού. Δισεκατομμύρια δραχμές τυπώθηκαν για να καλυφθούν αυτά τα έξοδα. Αποτυχημένες προσπάθειες για να ελεγχθούν οι τιμές.1 τρισεκατομμύρια. Με τις δικές του μόνο απελπισμένες προσπάθειες. Οι δημόσιοι υπάλληλοι πληρώνονταν με δελτία αξίας 45 εκατομμυρίων δραχμών το μήνα. για να ξεπεραστεί ακόμα κι αυτός τα επόμενα δυο χρόνια. η κατάσταση παρέμεινε απελπιστική. Από την 1η Οκτωβρίου 1941 έως τις 30 Σεπτεμβρίου 1942. Παρόλο που ο Άξονας δεν κατέσχεσε ούτε χρησιμοποίησε ελληνικά αποθέματα σιτηρών.200 τόνους). προκαλώντας έναν υπερπληθωρισμό που πήρε αστρονομικές διαστάσεις μέσα στο 1942. ο πόλεμος μείωσε τη ντόπια παραγωγή σιτηρών στο ένα τρίτο του προπολεμικού επιπέδου. καταστρέφοντας την ελληνική βιομηχανία υφασμάτων. καθώς η οικονομία της χώρας ξέπεφτε σε ανταλλακτικό επίπεδο.ήταν οικονομική καταστροφή. Και τη χειροτέρευε ο διαμελισμός της χώρας σε τρεις διαφορετικές ζώνες Κατοχής. οι Γερμανοί κατέσχεσαν αποθέματα ακατέργαστου μεταξιού (305 τόνους) και μαλλιού (5.2 εκατομμυρίων δραχμών ο καθένας. την Τράπεζα του Ράιχ και το υπουργείο Γεωργίας του Ράιχ. το 1942.188 θάνατοι. Οι θάνατοι τριπλασιάστηκαν στους χειμερινούς μήνες του 1941-2. ο Άλτενμπουργκ προειδοποίησε τους ανωτέρους του ότι απέμεναν προμήθειες σιτηρών για είκοσι τέσσερις μέρες μόνο και ότι. των οποίων ο μέσος μηνιαίος μισθός ήταν το 1942 30. αν δεν καλύπτονταν αμέσως τα ελλείμματα. ποσό που δεν έφτανε καλά καλά για την αγορά μιας οκάς ελαιόλαδου 26. Ανάμεσά τους. Τις σκληρότερες επιπτώσεις του υπερπληθωρισμού υπέστησαν οι μισθωτοί. μαγγανίου και νικελίου. και 400 με 500 χιλιάδες τόνους σιτηρά. αγοράστηκαν στο 50-60% της αξίας τους. θα εκδηλωνόταν εκτεταμένος λιμός που θα προκαλούσε πολιτικά προβλήματα στον Άξονα. αλλά ο λιμός εντάθηκε το φθινόπωρο του 1941. Τον Ιούνιο του 1944. Στερημένες από φυσιολογικές πηγές εισοδημάτων.000 δραχμές.6 τρισεκατομμύρια πήγαιναν στα έξοδα Κατοχής. Η ρεαλιστική έκκληση του Άλτενμπουργκ απορρίφθηκε από τον Χίτλερ. ενώ τα αποθέματα σε ελαιόλαδο. έκοψαν αυτές τις εισαγωγές ενώ παράλληλα. ωχριά μπροστά στις συνέπειες που προκάλεσε το φόρτωμα του κόστους της Κατοχής στους ώμους των Ελλήνων. βωξίτη. Η Κατοχή από τις δυνάμεις του Άξονα απ' τη μια κι ο συμμαχικός αποκλεισμός από την άλλη. ελιές. Αλλά η ζημιά που έγινε απ' αυτή τη λεηλασία. ο Άλτενμπουργκ κατόρθωσε να εξασφαλίσει μια συμβολική βοήθεια. οι κυβερνήσεις των κουίσλιγκ κατέφυγαν στην έκδοση χαρτονομίσματος για να καλύψουν τις ανάγκες τους. Από τις 7 Μαΐου του 1941 κιόλας. το κόστος της Κατοχής έφτασε το 40% του εθνικού εισοδήματος. από τα οποία τα 13. καταγράφτηκαν στην περιοχή Αθήνας-Πειραιά 49. πράγμα που έβλαψε σημαντικά τις γραμμές επικοινωνίας και ανεφοδιασμού στο εσωτερικό. η Ελλάδα έκανε εισαγωγή το ένα τρίτο σχεδόν των τροφίμων που χρειαζόταν. γέννησαν μια μαύρη αγορά που απλωνόταν στα πάντα. Οι μισθοί αντικαταστάθηκαν από δελτία τροφίμων.

Ο Νοϊμπάχερ υιοθέτησε και διεύρυνε αυτή την πρόταση. οι βρετανικές αρχές υπολόγισαν ότι σε ολόκληρη την πολεμική περίοδο σημειώθηκαν 415. κατάφερε να πείσει τον Λέερ να μειώσει τα έξοδα Κατοχής. Η οικονομική κατάρρευση του 1941-2 προκάλεσε πολιτική αστάθεια που απείλησε τον Άξονα.Ε. αλλά η κύρια υπόθεση του Νοϊμπάχερ αποδείχτηκε λανθασμένη. που άρχισε διανομές τροφίμων το φθινόπωρο του 1942. και έκανε εισαγωγή τροφίμων για πώληση στην ελεύθερη αγορά. Πριν φτάσει ο Νοϊμπάχερ. Η κατάσταση στη Μεσόγειο χειροτέρεψε για τον Άξονα μέσα στο 1943. από τα 1.Σ. ο Χίτλερ έστειλε μια ειδική αποστολή στην Αθήνα υπό τον πρώην Δήμαρχο της Βιέννης Δρ. Τον Μάιο του 1943. Η πολιτική αυτή σημείωσε μια βραχύβια επιτυχία. Η βοήθεια αυτή απέτρεψε μια επιστροφή στην κόλαση του 1941-2. άρχισε την αποστολή βοήθειας τον Οκτώβριο του 1942. Κι αυτό. ο Νοϊμπάχερ απέσπασε την έγκριση του Βερολίνου να πουλήσει Digitized by 10uk1s . ήταν 2.566 θάνατοι. άρχιζε. καταστράφηκαν τα 400. ο Χίτλερ διέταξε αύξηση των γερμανικών δυνάμεων στα Βαλκάνια. Η μέση κατανάλωση θερμίδων ενός εργάτη πριν από το 1940. σε μια ύστατη προσπάθεια ν' αποκαταστήσει την εμπιστοσύνη και να σταθεροποιήσει τις τιμές. Αμέσως. ο Άξονας συμφώνησε να επιτρέψει στον Διεθνή Ερυθρό Σταυρό να οργανώσει μια ουδέτερη αποστολή βοήθειας στην Ελλάδα.Σ. Απ' τον Οκτώβρη του 1942 μέχρι το τέλος του πολέμου. Ο λιμός του 1941-2 προκάλεσε μια διεθνή επέμβαση.300 θάνατοι πολιτών από διάφορες αιτίες και ότι. τις πρώτες διανομές τροφίμων. κι ύστερα έμεινε σταθερή για τους επόμενους πέντε μήνες. Το 1945. Περισσότερα αγαθά εμφανίστηκαν για ένα διάστημα στην ελεύθερη αγορά. Οπωσδήποτε. διέκοψε την εξαγωγή τροφίμων και συνεργάστηκε απόλυτα με τον Δ. κι ανάγκασε το Βερολίνο να πάρει μέτρα. Το χειμώνα του 1941-2. Με πρωτοβουλία των Συμμάχων. Οι τιμές μειώθηκαν προσωρινά μέχρι και 50% και η χρυσή λίρα (που η αναλογία της σε δραχμές ήταν το 1939 μία προς 335. Προβλέποντας απόβαση των Συμμάχων στην Ελλάδα. Επίταξε μεταφορικά μέσα για να διευκολύνει τη διανομή τροφίμων. Χέρμαν Νοϊμπάχερ. ανέλαβαν την ευθύνη οι Ηνωμένες Πολιτείες. έπεσε στις 875 θερμίδες.757 κτίρια που υπήρχαν το 1940. αλλά η κατάσταση παρέμεινε ζοφερή σ' όλη τη διάρκεια της Κατοχής. αλλά είχε προσωρινά μόνο αποτελέσματα.000 τόνους σιτηρών και 3. Τα έξοδα της αποστολής καλύπτονταν αρχικά από την εξόριστη ελληνική κυβέρνηση. ο μέσος όρος σπανίως ξεπερνούσε τις 1. αλλά τον Οκτώβριο του 1942 είχε φτάσει μία προς 600. έπεσε ελαφρά. Και.300 θερμίδες την ημέρα 30. Η αποστολή έφτασε στην Ελλάδα τη στιγμή που ο Δ. έκανε έναν ιστορικό να παρατηρήσει ότι περισσότεροι Έλληνες πέθαναν απ' την πείνα.000 τόνους ξερών κηπευτικών και οσπρίων το μήνα. πράγμα που θα αποκαθιστούσε την εμπιστοσύνη στον Άξονα και θα μείωνε την ανάγκη για μεγάλα έξοδα Κατοχής 31.000 την ημέρα. Ο Νοϊμπάχερ στήριξε το σχέδιό του στον βραχυπρόθεσμο συλλογισμό ότι ο Άξονας θα κατόρθωνε να σταθεροποιήσει τη στρατιωτική κατάσταση στην ανατολική Μεσόγειο μέσα στον επόμενο μήνα. Τον Οκτώβριο του 1942. ο Έλληνας υπουργός Οικονομικών Σωτήρης Γκοτζαμάνης είχε προτείνει στους Ιταλούς και τους Γερμανούς να περιορίσει ο Άξονας τα έξοδα Κατοχής και να εισάγει τρόφιμα για πώληση στην ελεύθερη αγορά.Ε. η αποστολή προμήθευε στην Ελλάδα 15.000). με σουηδική ευθύνη.500-3. Ακόμα κι όταν ο Δ.721.Ε. αλλά όταν το φορτίο έγινε πολύ βαρύ. Πίστευαν πως η ελεύθερη αγορά θα υποκαθιστούσε τη μαύρη αγορά και θα ενθάρρυνε την εμφάνιση αποκρυμμένων αγαθών. με την ήττα και την εκδίωξή του από τη βόρεια Αφρική την 1η Μαΐου.828 29. το πιο σημαντικό.14. ο Λέερ διέκοψε τη συνεργασία του με τον Νοϊμπάχερ και τα έξοδα Κατοχής κι ο υπερπληθωρισμός ξανάρχισαν να καλπάζουν προς τα επάνω με ανανεωμένη ορμή. παρά από τις βόμβες και τις σφαίρες του πολέμου 28.Σ. τον Ιανουάριο του 1943.

Οι απόψεις κι οι στόχοι του ταυτίζονταν με του Τσολάκογλου. Εύζωνοι επίλεκτοι. ήταν ίσως ο πιο κοντινός στον Άξονα κι ο πιο μισητός στους Έλληνες 34.000 δραχμές 32. κατευθυνόμενη από τη Μόσχα. αλλά «αντικομμουνιστική». κατά τους πρώτους μήνες του 1943. υπήρχαν τρία είδη ενόπλων συνεργατών: εθελοντές. αντικαταστάθηκε τον Απρίλιο του 1943 από τον Ράλλη. ο Δρ. η τιμή της λίρας άρχισε ξανά ν' ανεβαίνει: έως τον Απρίλιο του 1944. που ήταν ένας εξέχων Σλαβομακεδόνας αντιβενιζελικός της προπολεμικής περιόδου. που ήταν καθηγητής της Γυναικολογίας στο Πανεπιστήμιο της Αθήνας κι είχε σπουδάσει στη Γερμανία. Τα κίνητρα τόσο του ίδιου όσο κι εκείνων που τον υποστήριζαν. Καθώς όμως δεν υπήρχαν επαρκή αποθέματα σε χρυσό για να στηρίξει το πρόγραμμά του. και τοπικές πολιτοφυλακές με εθνικές μειονοτικές ρίζες. Οι Γερμανοί αντιτάχθηκαν στο διορισμό του. προέρχονταν από το φόβο τους για την άνοδο του υπό κομμουνιστική καθοδήγηση ΕΑΜ/ΕΛΑΣ. Ο Ράλλης εκπροσωπούσε κάτι διαφορετικό. Ωστόσο. ύστερα από αίτημα του ίδιου του στρατηγού. όσο κι από το βενιζελικό στρατόπεδο. Έχοντας συνειδητοποιήσει την αποτυχία του να προστατέψει τη χώρα του. έκανε τις γερμανικές αρχές ν' αλλάξουν τον προσανατολισμό της προπαγάνδας τους. αυτή η φαντασίωση τους επέτρεπε να υπηρετούν τους σκοπούς των Ναζί. περιλαμβάνονταν κι ο Γεώργιος Μερκούρης. που είχε εμφανιστεί ως ένα ισχυρό. Η νέα αυτή τακτική εκμεταλλεύτηκε το φόβο που αισθάνονται οι Έλληνες εθνικόφρονες για τον Κομμουνισμό και διέβρωσε την τακτική του «περιμένετε να δούμε» του προπολεμικού πολιτικού κόσμου. κανένας σημαντικός προπολεμικός πολιτικός ηγέτης δεν προσφερόταν ακόμα για να τεθεί επικεφαλής μιας κυβέρνησης φιλικής προς τον Άξονα. καθώς η οικονομία βασιζόταν πια στις ανταλλαγές. Η παραίτησή του προκάλεσε μια σύντομη διαμάχη μεταξύ Γερμανών και Ιταλών για τη διαδοχή του. που είχε δεσμούς με τους Ιταλούς. Η αντικομμουνιστική έκκληση. διαπέρασε τις κομματικές γραμμές και στρατολόγησε οπαδούς τόσο από το αντιβενιζελικό. που θα πολεμούσαν τον «Κομμουνισμό». με πανεθνική εμβέλεια αντιστασιακό κίνημα. Κατά την άποψή τους. και δόθηκε μια συμβιβαστική λύση στο πρόσωπο του Λογοθετόπουλου. είχε φτάσει τα 35.μια περιορισμένη ποσότητα χρυσού στην ελεύθερη αγορά για να απορροφήσει δραχμές και να μειώσει τον πληθωρισμό.500. Απλώς. Για άλλη μια φορά είχε πρόσκαιρη επιτυχία. οι Γερμανοί συνάντησαν μεγαλύτερη επιτυχία διακηρύσσοντας πως το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ ήταν μια μπολσεβίκικη οργάνωση. Κατά τη Digitized by 10uk1s . δεν είναι όμως φανερό το γιατί πίστευε ότι θα μπορούσε να αποδώσει περισσότερο από τον στρατηγό. Αφού τα συνθήματά τους κατά της προδοτικής «πονηράς Αλβιόνος» απέτυχαν. Αυτό όμως δεν είχε και μεγάλη σημασία. οι συνεργαζόμενοι είχαν δεσμούς με δευτερεύοντα πρόσωπα του καθεστώτος Μεταξά και των αντιβενιζελικών κύκλων. Σπύρος Στηροδήμας κι ο Αλέξανδρος Γιάνναρης. τον Γκοτζαμάνη. μειώνοντας την τιμή της χρυσής λίρας στις 340. Βέβαια. και μη θέλοντας να υπηρετεί άλλο ως «νεκροθάφτης» 33 ο Τσολάκογλου παραιτήθηκε για «λόγους υγείας» τον Δεκέμβριο του 1942. Η απειλή του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ. ο οποίος άρχισε μια καινούρια φάση στη συνεργασία με τον εχθρό. Οι Ιταλοί προωθούσαν τον προστατευόμενό τους. Κι ωστόσο. όμως. ο γερμανικός χρυσός εξαφανίστηκε μέσα στις τσέπες Ελλήνων σπεκουλαδόρων. Είχε υπηρετήσει στην κυβέρνηση Τσολάκογλου ως υπουργός Κοινωνικών Υπηρεσιών.000 δραχμές. κι ο πληθωρισμός συνέχισε απτόητος την ανοδική πορεία του. η συνεργασία αυτή δεν ήταν «γερμανόφιλη». Μεταξύ των συνεργατών του εχθρού. Οπωσδήποτε. Στην πρώτη φάση της συνεργασίας με τον εχθρό. Ανάμεσα στους λιγοστούς γνήσιους φασίστες. Ο όρος «Τάγματα Ασφαλείας» είναι ένας γενικός όρος που έφτασε να εννοεί όλες τις ένοπλες μονάδες τις οποίες στρατολόγησαν οι Γερμανοί για να στηρίξουν την Κατοχή ενάντια στην Αντίσταση. Υπήρχαν όμως αρκετοί πρόθυμοι να οργανώσουν και να ηγηθούν σε δυνάμεις εξοπλισμένες από τον Άξονα.

όμως. Παρόλο που κανένας τους δεν ήταν πρόθυμος να σχηματίσει μια κυβέρνηση συνεργατών. οι Γερμανοί εξόπλισαν συνολικά 18. Οι Γονατάς και Πάγκαλος. υπό τον Έλληνα φασίστα Γεώργιο Πούλο. Ο Αναστάσιος Ταβουλάρης. ο Γονατάς μελέτησε στα σοβαρά την ιδέα. ο οποίος είχε αρχίσει να φοβάται πως δε θα επιβιώσει. ο Ράλλης δημοσίευσε στις 7 Απριλίου 1943 ένα νόμο για τη συγκρότηση τεσσάρων ταγμάτων Ευζώνων. Μόλις ανέλαβε τα καθήκοντά του. όμως. η ανάπτυξη της Αντίστασης και οι συνεχιζόμενες αιτήσεις των υφισταμένων του για ελληνική υποστήριξη. Αργότερα. έπαιξαν ρόλο στην οργάνωση των Ταγμάτων Ασφαλείας. οι βενιζελικοί στρατηγοί Πάγκαλος και Γονατάς προσφέρθηκαν να σχηματίσουν ένοπλες μονάδες από άντρες του τακτικού στρατού και των δυνάμεων ασφαλείας. όμως. Βλάχους. Τσάμηδες και Σλαβομακεδόνες. Ο φόβος αυτός κατέτρυχε συνεχώς τον Λέερ και τους αξιωματικούς του μέχρι το τέλος της Κατοχής. ο κλήρος έπεσε στον Ράλλη. Στη συνέχεια. Το τάγμα συνεργάστηκε σε επιχειρήσεις κατά των ανταρτών. όπου είχε συνεργαστεί με τον πρώην βενιζελικό Κονδύλη. Στα τέλη του 1942. γόνος μιας διακεκριμένης οικογένειας αντιβενιζελικών που είχε υποστηρίξει τον βασιλιά Κωνσταντίνο Α'. κι ο διευθυντής του ραδιοφώνου του κουίσλιγκ Ιωάννης Βουλπιώτης στρατολόγησε βενιζελικούς αξιωματικούς από τον ΕΔΕΣ Αθήνας 37. οι Πάγκαλος και Γονατάς σχεδίαζαν να χρησιμοποιήσουν τα τάγματα για να εμποδίσουν την επιστροφή του βασιλιά. αποτέλεσαν τα κατ' εξοχήν Τάγματα Ασφαλείας. υποχρέωσαν τον Λέερ να εγκρίνει το σχηματισμό ενός εθελοντικού τάγματος στη Θεσσαλονίκη. Ο Άλτενμπουργκ είδε τον Ράλλη σαν ιδανικό υποψήφιο. έγινε σύντομα γνωστός ως «ο άνθρωπος του Πάγκαλου» στην κυβέρνηση του Ράλλη. Ένα μέρος τους προερχόταν από τις εθνικές μειονότητες. και «συμπεριφέρθηκε με αγριότητα μεγαλύτερη κι από των Γερμανών ενάντια στους τοπικούς πληθυσμούς» 38. δύο για την Αθήνα και δύο για τη Θεσσαλονίκη. που είχαν υποστεί διακρίσεις στα προπολεμικά χρόνια και χρησιμοποίησαν την ευκαιρία που τους πρόσφερε η Κατοχή για να οπλιστούν ενάντια στα παλιά αφεντικά τους και να αυτονομηθούν. μετά το τέλος του πολέμου. ο Άλτενμπουργκ καταλάβαινε ότι έπρεπε να κινηθεί. Στην πραγματικότητα. όπως έλπιζε ο Άλτενμπουργκ. και μολονότι απέτυχε να «γεφυρώσει το χάσμα» μεταξύ βενιζελικών κι αντιβενιζελικών. κι έδειχνε ότι μπορούσε να κατορθώσει το ως τότε ακατόρθωτο: να γεφυρώσει το χάσμα μεταξύ βενιζελικών κι αντιβενιζελικών και να σχηματίσει ένα κοινό αντικομμουνιστικό μέτωπο ενάντια στο ΕΑΜ/ΕΛΑΣ 36 . Το βασικό ενδιαφέρον του Ράλλη στην ανάληψη της πρωθυπουργίας ήταν ο σχηματισμός ενόπλων μονάδων που θα πολεμούσαν τους «Κομμουνιστές». Ο Ράλλης. Αυτοί οι τελευταίοι. που είχε υπηρετήσει τη δικτατορία του Πάγκαλου στα 1925. ήταν να παρεμποδίσουν την άνοδο του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ στην εξουσία. Μια άλλη πηγή εθελοντών ήταν οι πολιτικοί κι οι στρατιωτικοί που είχαν αρχίσει να φοβούνται την αυξανόμενη δύναμη του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ ή που είχαν επιζήσει από βίαιες συμπλοκές με τον ΕΛΑΣ. Ωστόσο. αλλά σύντομα την απέρριψε στις αρχές του 1943 35. μεταμφιεσμένος κάτω από το πρόσχημα της «τήρησης του νόμου και της τάξης». γιατί η άνοδος του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ απειλούσε να εξαφανίσει τον προπολεμικό πολιτικό κόσμο. Ο Λέερ κι οι ανώτεροί του στο Βερολίνο. φοβούμενοι πως σε μια κρίση θα αυτομολούσαν στους Συμμάχους.000 άντρες περίπου. που στρατολόγησαν τους άντρες τους από τον τακτικό στρατό και τη χωροφυλακή. που θα υπηρετούσαν δυο πολιτικούς στόχους: άμεσος στόχος των ταγματασφαλιτών. ο Ράλλης μάλλον δεν ήταν ο καλύτερος υποψήφιος για ν' αναλάβει αυτή την ευθύνη. δίσταζαν ακόμα να εξοπλίσουν ελληνικές μονάδες. Digitized by 10uk1s . Ήταν ένας μοναρχικός με δεσμούς στη συντηρητική μερίδα των βενιζελικών. κάποιοι βενιζελικοί μπήκαν πραγματικά στην κυβέρνησή του. Στις αρχές του 1943.διάρκεια της Κατοχής. στα χρόνια 1932-3 είχε υπηρετήσει στην πρώτη κυβέρνηση Τσαλδάρη.

Μιχάλαγας και Κωνσταντίνος Παπαδόπουλος 41. 656 υπαξιωματικούς και 4. οπλίζονταν και διοικούνταν από τον Ανώτατο Αρχηγό της Αστυνομίας των Ες Ες (HSSPF) για την Ελλάδα. οργανωμένους σε δυο συντάγματα των τριών ταγμάτων το καθένα. εφοδιάζονταν. ενώ τον Ιούλιο του 1944 είχε φτάσει τους 532 αξιωματικούς. οι Γερμανοί συγκρότησαν τέσσερα Τάγματα Ασφαλείας από εθελοντές Έλληνες χωροφύλακες. Η αύξηση της αντιστασιακής δραστηριότητας εκείνο το καλοκαίρι. ενώ ένα τρίτο οργανώθηκε στην Πάτρα40. Οι πολιτοφυλακές αυτές αποδείχτηκαν αδύναμες. από τον Φεβρουάριο του 1944.Παρόλο που ο Ράλλης βιαζόταν να προχωρήσει.199 οπλίτες. Βάλτερ Σιμάνα. Στην Πελοπόννησο. Οι μονάδες αυτές τοποθετήθηκαν στη Σπάρτη. ο Λέερ έκανε αργές κινήσεις μέχρι την ιταλική παράδοση στις 9 Σεπτεμβρίου 1943. Οι μονάδες αυτές. Και οι τρεις τύποι των ενόπλων συνεργατών εξαρτιόνταν απόλυτα από τους Γερμανούς και οργανώνονταν. Περισσότερο αξιόπιστες και χρήσιμες πολιτοφυλακές βρήκαν οι Γερμανοί στις οργανώσεις που έφτιαξαν στη βόρεια Ελλάδα με Πόντιους πρόσφυγες. φρουρώντας στρατιωτικές εγκαταστάσεις. και αναλαμβάνοντας αντίποινα κατά του ελληνικού πληθυσμού. Τα τάγματα των Ευζώνων και των χωροφυλάκων αποδείχτηκαν συνεργάσιμα και αποτελεσματικά στο πεδίο της δράσης. τον συνταγματάρχη Βασίλη Ντερτιλή. την Καλαμάτα και την Τρίπολη.563 οπλίτες. Γερμανικά ντοκουμέντα καταγράφουν 5. υπό τη διοίκηση του συνταγματάρχη Διονυσίου Παπαδόγκονα. Οι ενέργειές τους αυτές. χρησιμοποιούσαν γερμανικά όπλα για να υπερασπίζουν τα χωριά τους από τον ΕΑΜ/ΕΛΑΣ. έσωσαν αρκετό γερμανικό αίμα. 684 υπαξιωματικοί και 1. τρέφονταν. ενωμένους κάτω από μια οργάνωση-ομπρέλα με την ονομασία Ελληνικός Εθνικός Στρατός (ΕΕΣ). Στη βορειοδυτική και βόρεια Ελλάδα. Το ένα σύνταγμα είχε την έδρα του στην Αθήνα και το άλλο στο Αγρίνιο. Ο HSSPF Σιμάνα ανέφερε τις εξής απώλειες από την 1η Σεπτεμβρίου 1943 έως την 1η Σεπτεμβρίου 1944 42: Γερμανοί (SS) Ιταλοί Έλληνες (Τάγματα Ασφαλείας) Νεκροί Τραυματίες Αγνοούμενοι 69 130 170 23 24 130 637 940 586 Τα γερμανικά αρχεία αποκαλύπτουν ελάχιστα για τα κίνητρα εκείνων που κατατάχθηκαν Digitized by 10uk1s . και οι ελλείψεις των γερμανικών στρατευμάτων. παίρνοντας μέρος σε μεγάλες επιχειρήσεις κατά των ανταρτών σε αγροτικές και αστικές περιοχές. οι οδηγίες αυτές διευρύνθηκαν. στην οποία κυριαρχούσαν οι Κισάμπατζακ. είχαν οργανωθεί από έναν πρώην βενιζελικό και συνεργάτη των Πάγκαλου και Ζέρβα. αλλά περιόρισε τον εξοπλισμό των Ελλήνων σε ελαφρά όπλα κι απαγόρευσε την τοποθέτηση οπλισμένων Ελλήνων σ' οποιαδήποτε θέση της πρώτης γραμμής όπου πιθανόν να βρίσκονταν αντιμέτωποι με ενδεχόμενη απόβαση των Συμμάχων39. οι Γερμανοί οργάνωσαν μειονοτικές πολιτοφυλακές με Τσάμηδες της Ηπείρου (1.370 αντρών. Στα μέσα Μαρτίου. κι ήταν τρία τάγματα των χιλίων αντρών). αφού θα δίνονταν πρώτα επαρκείς «εγγυήσεις». όμως. Ο Χίτλερ ενέκρινε το σχέδιο στις 13 Νοεμβρίου. που οι ιστορικές εμπειρίες τους και η χρήση της τούρκικης γλώσσας τους έκαναν να ζουν χωριστά από τους γείτονές τους. «ελληνικού εθνικιστικού ελεύθερου σώματος». το Γύθειο.000) και Βλάχους και Σλαβομακεδόνες (ή «Βουλγαρομακεδόνες». και οι Γερμανοί δεν μπορούσαν να βασιστούν σ' αυτές γιατί υπέφεραν από μια διαρκή εσωτερική αποσύνθεση. η δύναμη των Ευζώνων ήταν 453 αξιωματικοί. Οι Πόντιοι αυτοί. συνολικής δύναμης 3. Ο Λέερ όμως αρνήθηκε να θέσει τις δυνάμεις αυτές κάτω από την κυβέρνηση Ράλλη. Σύντομα.533 Ποντίους υπό τα γερμανικά όπλα. ανάγκασαν τον Λέερ να συμφωνήσει με τον υποστράτηγο Χέλμουτ Φέλμι για τη συγκρότηση ενός «προσωρινού σχηματισμού» χιλίων αντρών. όπως τους αποκαλούσαν οι γερμανικές αρχές.

δεν κλόνισε την πεποίθηση του Χίτλερ ότι οι Σύμμαχοι θα χτυπούσαν στα Βαλκάνια και την ανατολική Μεσόγειο. καθώς και δώδεκα άλλους Έλληνες αξιωματικούς 45. και την κατάρρευση της Ιταλίας. Τα βρετανικά και αμερικάνικα αρχεία της πολεμικής περιόδου είναι περισσότερο λεπτομερειακά. Ακόμα και η απόβαση στη Σικελία. σε μια περίοδο έντονης πολιτικής δραστηριότητας στην οποία εμπλέκονταν οι αντιστασιακές οργανώσεις. Αντιθέτως. που θα στρεφόταν κατά των δικών του δυνάμεων. πάντως. Τον Σεπτέμβριο του 1943. Αυτό. Γονατά και Ντερτιλή. Το σχέδιο αυτό. καταργώντας το ελληνικό υπουργείο Άμυνας και συλλαμβάνοντας τους Πάγκαλο. η εξόριστη κυβέρνηση κι η Αγγλία. Η πρότασή του να αποκαταστήσει στις τάξεις του στρατού βενιζελικούς αξιωματικούς που είχαν εκκαθαριστεί το 1935. υπήρξε επίσης σημαντικός παράγοντας. στις 10 Ιουλίου. έπαθε σοκ και υποψιάστηκε ότι η κυβέρνηση Ράλλη ετοίμαζε ένα σχέδιο μυστικής επιστράτευσης. η μεγαλύτερη ανάπτυξη αυτών των σχηματισμών συνεργατών σημειώθηκε μετά την 1η Μαρτίου 1944. Η διοργάνωση και η διοίκηση των ταγμάτων. Κατά τρόπο παράξενο. Τα τρία τέταρτα των Ποντίων εθελοντών. Η εκδίκηση για προσωπικές απώλειες που είχαν υποστεί από το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ. οδηγεί στο συμπέρασμα ότι πολιτικά και ιδεολογικά κίνητρα -δηλαδή ο αντικομμουνισμός. αρνούμενη κάθε φιλογερμανικό αίσθημα. αξιωματικοί απειλούνταν με φυλάκιση και διακοπή της συνταξιοδότησής τους και των δελτίων τροφίμων τους. οι συλλήψεις αυτές δεν σταμάτησαν τη διεύρυνση των Ταγμάτων Ασφαλείας. την άνοιξη και τις αρχές του καλοκαιριού του 1943. ο Ράλλης πρόσφερε καλούς μισθούς και αύξησε τα βοηθήματα σε τρόφιμα για τις οικογένειες των εθελοντών. Αυτός ο αντικομμουνισμός και η αντίθεση στο ΕΑΜ/ΕΛΑΣ έγιναν μια βολική θεωρία «μπαμπούλας» που δικαιολογούσε τη συνεργασία με τον εχθρό. Επέπληξε τον Σπάιντελ και ανέθεσε τον έλεγχο των ελληνικών ταγμάτων στον Σιμάνα. Ο Ράλλης πρόσφερε πολλά κίνητρα για να προσελκύσει πρώην βενιζελικους καθώς και αντιβενιζελικους.ήταν σημαντικά εκείνη την περίοδο. όταν είχε τον πλήρη έλεγχο ο Σιμάνα κι ο Λέερ επέμενε για αυθεντικούς εθελοντές -δεν ήθελε να βασίζονται σε δωροδοκίες. και χρησιμοποίησε έντεχνη προπαγάνδα για να ενθαρρύνει τους αξιωματικούς να πιστεύουν ότι οι Σύμμαχοι ενέκριναν την ύπαρξη των ταγμάτων. όπως στην περίπτωση των επιζώντων της αντάρτικης οργάνωσης 5/42 του συνταγματάρχη Δημητρίου Ψαρρού που την διέλυσε ο ΕΛΑΣ τον Απρίλιο του 1944 44. Καθώς η κατάσταση στη Μεσόγειο στρεφόταν κατά του Άξονα μετά το χειμώνα του 1942-3. Όταν τελικά ο στρατηγός Λέερ έμαθε γι' αυτή την πρόταση στις 24 Φεβρουαρίου. ο Χίτλερ άρχισε να ενισχύει την άμυνά του στα Βαλκάνια προετοιμαζόμενος για δυο ενδεχόμενα: μια συμμαχική απόβαση. προσέλκυσε τους πρώτους εθελοντές. αλλά στη συνέχεια οι μοναρχικοί επικράτησαν σε αριθμούς 43 . επέκταση και «εκδημοκρατισμό» (ενσωμάτωση δηλαδή των απολυμένων βενιζελικών αξιωματικών) των ελληνικών δυνάμεων ασφαλείας. ο οποίος μέσα στους επόμενους μήνες «αποκεφάλισε» την ελληνική ηγεσία των δυνάμεων ασφαλείας. Μεταξύ άλλων. τα δυο τρίτα των ταγματασφαλιτών και τα δυο τρίτα των Ευζώνων κατατάχτηκαν μετά την 1η Μαρτίου. αλλά και πάλι δεν εμφανίζεται κάποια ομοιογενής εικόνα. εκτός από το να δίνουν ιδιαίτερη έμφαση στον έντονο «εθνικισμό» και αντικομμουνισμό τους.στους Ευζώνους και τα τάγματα χωροφυλάκων. ο ελληνικός πολιτικός κόσμος. για να στερήσουν τη Γερμανία από ζωτικές πλουτοπαραγωγικές πηγές και για να εγκαταστήσουν αεροδρόμια απ' τα οποία θα χτυπούσαν τις ρουμανικές Digitized by 10uk1s . τοποθέτησε πέντε μεραρχίες στην Ελλάδα. ο Ράλλης είχε εκπονήσει ένα ευρύ σχέδιο για αναδιοργάνωση. που όμως δεν μετέφερε την πληροφορία στον Λέερ. Κι όταν δεν έφταναν αυτά. Η συνεργασία των εθνικών μειονοτήτων με τους Γερμανούς γεννήθηκε από την τάση για τακτοποίηση προπολεμικών λογαριασμών. το αποκάλυψε στον στρατηγό Χανς Σπάιντελ. απειλές και δολώματα. αποδείχτηκε μεγάλος μπελάς για τους Γερμανούς. Γερμανό Στρατιωτικό Διοικητή των Μετόπισθεν στην Ελλάδα. Παρά τις αντιρρήσεις των στρατηγών του.

Οι 5. κι ο ίδιος προσωπικά αναμίχθηκε στη διάσωση 250 Εβραιόπουλων. Κάλεσε τις ελληνικές εκκλησίες να προστατέψουν και να κρύψουν τους Εβραίους. Οι Τσολάκογλου. και την ακολούθησε στρατολόγηση Εβραίων για καταναγκαστική εργασία. το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ.300 Ελληνοεβραίους στις ένοπλες ανταρτικές δυνάμεις. ωστόσο. Η Ιταλία παραδόθηκε στις 8 Σεπτεμβρίου κι ο Λέερ εξαπέλυσε την Επιχείρηση Αχζέ. κι έτσι εκτοπίστηκαν λιγότερα από τα μισά μέλη τους. διέλυσαν τον ήδη κατακερματισμένο προπολεμικό πολιτικό κόσμο. Μια αναφορά της Μυστικής Γερμανικής Αστυνομίας ισχυρίζεται ότι η ενέργεια αυτή είχε την πλήρη έγκριση του τοπικού ελληνικού πληθυσμού 47. στα χέρια του Κομμουνιστικού Κόμματος Ελλάδας. υπό την ηγεσία του στρατηγού Παπάγου. Όταν ξέσπασε ο πόλεμος. κι ο Λέερ επέκτεινε τη δικαιοδοσία του σ' ολόκληρη την κατεχόμενη Ελλάδα. Οι κατασχεθείσες ιδιοκτησίες τους και τα αποθέματα τροφίμων. δεν επαναπατρίστηκαν όπως τους το είχε υποσχεθεί ο Λέερ. που αρνήθηκαν να πάρουν μέρος στις "μικροενοχλήσεις" της Αντίστασης. με την ηγεσία του Σοφούλη. Στην Ήπειρο. Αυτή η τακτική αναμονής του προπολεμικού πολιτικού κόσμου εγκατέλειψε τις πολιτικές πρωτοβουλίες στο εσωτερικό της χώρας στα χέρια ελάχιστων και σχετικά άγνωστων πρώην βενιζελικών και. οδήγησε στην εκτέλεση του Γκαντίν και των αξιωματικών του. αλλά οι Ιταλοί αντέδρασαν. το 1939. στην πρώην ιταλική ζώνη κατοχής. αλλά δεν ασκούσαν καμιά επιρροή στο Βερολίνο. το 90% των 1. Εβραίοι. Άλλοι αντιβενιζελικοί ηγέτες.000 46. έως τον Αύγουστο του 1943. που οργανώθηκε στα 1942. ο πληθυσμός της Θεσσαλονίκης είχε μειωθεί κι ο συνολικός αριθμός των Εβραίων της Ελλάδας υπολογιζόταν σε 70. Οι ραβίνοι Ελιά Μπαρζιλάι της Αθήνας και Μορντεκάι Πεζάχ του Βόλου πήραν μέρος στην Αντίσταση και συγκέντρωσαν πάνω από 1. Στο έργο αυτό συνεργάστηκαν κι οι Βούλγαροι στη δική τους ζώνη. και στρατιωτικοί με την ηγεσία του Πάγκαλου. Αντίσταση που πρόβαλαν στην Κέρκυρα ο στρατηγός Γκαντίν κι οι άντρες του. με την οποία αφόπλισε τις ιταλικές δυνάμεις στην Ελλάδα.000 Εβραίοι της Θεσσαλονίκης είχαν σταλεί στα στρατόπεδα εξόντωσης. 46. που άρχισε στις 13 Ιουλίου 1942. Το ίδιο έπραξαν και οι βενιζελικοί πολιτικοί. Οι μικρότερες και λιγότερο απομονωμένες εβραϊκές κοινότητες της κεντρικής Ελλάδας. Οι πρώτες εκτοπίσεις άρχισαν στις 13 Φεβρουαρίου της άλλης χρονιάς και. ζούσαν στην Ελλάδα από τους αρχαίους χρόνους. έμειναν στην Ελλάδα αλλά δεν ανέλαβαν καμιά πρωτοβουλία για την οργάνωση κανονικής αντίστασης κατά του Άξονα. απειλούσε να εκτοπίσει εντελώς τον προπολεμικό πολιτικό κόσμο και να Digitized by 10uk1s .000 Ελληνοεβραίοι.πετρελαιοπηγές του. Οι πρώτες αντισημιτικές δραστηριότητες άρχισαν με την καταστροφή της πολιτιστικής ζωής της κοινότητας. τον Απρίλιο του 1941. κυρίως. κι έτσι εκτοπίστηκαν άλλες 6. έτσι κι αυτοί προτίμησαν να παραμείνουν αδρανείς μέχρι να τελειώσει ο πόλεμος και να 'ρθει η απελευθέρωση. Ο Αρχιεπίσκοπος Δαμασκηνός δεν αρκέστηκε στις διαμαρτυρίες. χιλιάδες Ιταλοί στην Ελλάδα και τα Βαλκάνια πέθαναν καθώς συγκεντρώνονταν και μεταφέρονταν σε στρατόπεδα αιχμαλώτων πολέμου στη Γερμανία και την Ανατολική Ευρώπη. Ένα τμήμα πρώην βενιζελικών κι αντιβενιζελικών ακολούθησε τον βασιλιά στην εξορία και πήρε μέρος στην εξόριστη κυβέρνηση Τσουδερού ή κατατάχθηκε στο μικρό ελληνικό στρατιωτικό σώμα της Μέσης Ανατολής. Όσοι Ιταλοί πιάστηκαν αιχμάλωτοι πολέμου. Όπως κι ο εξόριστος βασιλιάς αλλά και οι αντιβενιζελικοί που παρέμειναν στην Ελλάδα. Αντιθέτως. μέχρι που οι Γερμανοί κατέλαβαν και τις ιταλικές ζώνες στις 8 Σεπτεμβρίου 1943.000 επιζήσαντες. στάλθηκαν στο ρωσικό μέτωπο. Αλλού. Η εισβολή του Άξονα και η Κατοχή. Λογοθετόπουλος και Ράλλης διαμαρτυρήθηκαν γι' αυτές τις εκτοπίσεις.725 Εβραίων της περιοχής συγκεντρώθηκαν κι εκτοπίστηκαν. αντιστάθηκαν ενεργά. ο αφοπλισμός ολοκληρώθηκε ήρεμα. Η μεγάλη όμως κοινότητα των Σεφαρντίν της Θεσσαλονίκης αναπτύχθηκε μετά το διωγμό των Εβραίων από την Ισπανία. στα 1942. παραδόθηκαν στις ελληνικές αρχές. Η επιτυχία του ΚΚΕ να δημιουργήσει μετά το 1941 μια αντιστασιακή οργάνωση πανεθνικής κλίμακας.

συμμάχησαν με τους παλιούς αντιβενιζελικούς αντιπάλους τους και σχημάτισαν έναν αντικομμουνιστικό συνασπισμό ενάντια στο ΕΑΜ/ΕΛΑΣ. στράφηκε στην Αγγλία ζητώντας απ' αυτήν να καταστρέψει το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ και να επαναφέρει στην εξουσία τον προπολεμικό πολιτικό κόσμο. σαν τον Γεώργιο Παπανδρέου. Η ηγεσία αυτού του αντικομμουνιστικού συνασπισμού. Digitized by 10uk1s . Η επιτυχία του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ. σαν τον Στέφανο Σαράφη κατατάχτηκαν στο ΕΑΜ/ ΕΛΑΣ. χώρισε το βενιζελικό στρατόπεδο σε εκείνους που. σε πόλωση μεταξύ κομμουνιστών και αντικομμουνιστών.μεταμορφώσει την πόλωση μεταξύ βενιζελικών και αντιβενιζελικών. και σε εκείνους που.

μάλιστα. Το Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας (ΚΚΕ) ήταν η καλύτερα οργανωμένη -ίσως. Το ΚΚΕ δεν χρησιμοποίησε το κίνημα της Αντίστασης σαν κάλυμμα για την επιδίωξη αποκλειστικά κομμουνιστικών στόχων.ΚΕΦΑΛΑΙΟ III «Ο πρώτος γύρος» Εμφύλιος πόλεμος κατά την Κατοχή Ole L. για παράδειγμα. όμως. ενεργοποιούνταν τώρα. και το στρατιωτικό κλάδο του. Η κυριαρχία του πάνω στο κίνημα. δημιούργησαν μια πολιτική κατάσταση που μέχρις ένα ορισμένο σημείο μπορεί να παραλληλιστεί με της Γιουγκοσλαβίας και της Αλβανίας στο ότι ο αγώνας κατά των δυνάμεων Κατοχής εξελίχθηκε ταυτόχρονα και σε αγώνα εθνικής απελευθέρωσης και εκδημοκρατισμού της πολιτικής. και πολύ πιο απειλητικούς από αυτούς που αναφέρονταν στην ιδρυτική διακήρυξή του. σε αντίθεση με την εντελώς σεχταριστική στάση (όπως εκφραζόταν. και πρέπει να ερμηνεύονται. μπορεί να αντιμετωπιστεί σαν μια προσπάθεια για να εφαρμοστούν στην πράξη ιδέες και πολιτικές που είχαν αρχίσει να μορφοποιούνται πριν από το πραξικόπημα της 4ης Αυγούστου. σε συνδυασμό με έναν έντονο αντικομμουνισμό. Μπορεί. είχαν οδηγήσει στο αδιέξοδο του 1936. Παράλληλα. τις εργατικές ενώσεις και τα λοιπά. Το κίνημα της Αντίστασης προσφερόταν ως φυσική διέξοδος στις αυθόρμητες απόπειρες να καλυφθεί το κενό που είχε δημιουργηθεί από την κατάρρευση του οργανωμένου Κράτους. Ότι οι κομμουνιστές κρατούσαν την ταυτότητά τους μυστική από εχθρούς και φίλους εξίσου. παραβλέπεται εξίσου συχνά το γεγονός ότι οι σκοποί του ΚΚΕ κατά τη διάρκεια της Κατοχής βασίζονταν. Στην πραγματικότητα. Η διπλή φύση της Αντίστασης εκφράστηκε δημοσίως στα αιτήματα του Εθνικού Απελευθερωτικού Μετώπου τόσο για απελευθέρωση όσο και για ελεύθερη λήψη αποφάσεων για το μελλοντικό Σύνταγμα της Ελλάδας. κοινωνικής και οικονομικής ζωής. καθώς αποκτούσαν πολιτική συνείδηση στο κενό που άφηνε η απουσία μιας μόνιμης κεντρικής εξουσίας. Ταυτοχρόνως. η μοναδική οργανωμένη. ότι το ΚΚΕ εκμεταλλεύτηκε τη θέληση του πληθυσμού για αντίσταση. πλατιών αντιφασιστικών συμμαχιών ανάμεσα στα πολιτικά κόμματα και το μαζικό κίνημα. εκείνο που προσπάθησε να κάνει το ΕΑΜ. χωρίς πανεθνικούς κομματικούς οργανισμούς. πάνω στα πλαίσια της πολιτικής ανάλυσης και των αντιλήψεων που διαμορφώθηκαν στην περίοδο των Λαϊκών Μετώπων της δεκαετίας του '30. Οργάνωση. συχνά. τις οποίες η έλλειψη οράματος και η εμμονή στα δικά τους πολιτικά παιχνίδια. με την περιγραφή των σοσιαλδημοκρατών ως σοσιαλφασιστών) που ήταν της μόδας πριν από το Έβδομο Παγκόσμιο Συνέδριο της Κομιντέρν του 1935.πολιτική δύναμη στο Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο (ΕΑΜ). εξερράγη τώρα κατά πολύ περίεργο τρόπο. ακόμα. η φυσική και ειρηνική ανάπτυξη των οποίων είχε εμποδιστεί από το καθεστώς Μεταξά με τα κατασταλτικά του μέτρα και τις δυνάμεις ασφαλείας του. Κι αυτό. Η γερμανική εισβολή και η Κατοχή έριξαν σε πλήρη αναξιοπιστία τις παραδοσιακές πολιτικές δυνάμεις. Ότι το ΕΑΜ ήταν ένα κομμουνιστικό μέτωπο με σκοπούς άλλους. Smith Η γερμανική εισβολή και η τριπλή κατοχή της Ελλάδας από τις δυνάμεις του Άξονα που ακολούθησε. που όλοι κινούνταν σε μικρές σοσιαλιστικές ή αγροτικές ομάδες. Έχει λεχθεί. Η κρίση της ελληνικής κοινωνίας που είχε οδηγήσει στη δικτατορία Μεταξά. αλλά και στην ανάγκη για ύπαρξη μιας εναλλακτικής λύσης στην παθητική υποταγή ή και τη συνεργασία με τον εχθρό. τον ΕΛΑΣ. μπορεί να ερμηνευτεί αποκλειστικά με την αδυναμία των αντιπάλων του. αποτέλεσε διέξοδο για άλλες πολιτικές δυνάμεις. βοήθησε στην πλήρη κατάρρευση της "καθεστηκυίας τάξης" στα 1941. μεγάλα στρώματα του πληθυσμού. Η αντίσταση ενάντια στον κατακτητή. που είχαν επί γενιές στερηθεί τα πολιτικά τους δικαιώματα στις απομονωμένες επαρχίες και τις ορεινές περιοχές της Ελλάδας. Digitized by 10uk1s . δηλαδή.

Από την πρώτη στιγμή. το ΕΑΜ και το ΚΚΕ προσπάθησαν να συμπεριλάβουν στο κίνημα φιλελεύθερα αστικά κόμματα και προσωπικότητες.να λεχθεί ότι αυτό που συνέβη τον Δεκέμβριο του 1944 υπήρξε αποτέλεσμα της πίεσης που άσκησε το ΚΚΕ στους εταίρους του πέρα από τα όρια της στρατηγικής του Λαϊκού Μετώπου.000 έως 1. Όλοι οι αστοί πολιτικοί (Παπανδρέου. Η περιγραφή της Αντίστασης ως «Η Νικηφόρα επανάσταση που χάθηκε». ήταν αρκετά ισχυρές για να του δημιουργούν προβλήματα που αυξάνονταν όσο πλησίαζε η απελευθέρωση. Το μεγαλύτερο μέρος από αυτό το υλικό έχει χαθεί ή δεν έχει βγει ακόμα στην επιφάνεια. Το αποτέλεσμα ήταν πως. ακόμα και βασιλόφρονες. αλλά σίγουρα το ΕΑΜ δεν μονοπωλούσε τη λαϊκή υποστήριξη. Η εξέλιξη αυτή. η εξέλιξη του αντιστασιακού κινήματος και η τακτική των οργανώσεων έκανε πολλά για να αναγκάσει τον κόσμο να διαλέξει μια από τις δυο πλευρές. είναι υπολογισμοί βασισμένοι σε άγνωστους (για τον ιστορικό. αλλά το όραμα της προόδου και της ειρηνικής ανάπτυξης που ήταν ενσωματωμένο στην Αντίσταση. ΕΠΟΝ. Οι αντιεαμικές δυνάμεις. μπορεί ίσως να είχε ξεπεράσει το προπολεμικό αδιέξοδο ανάμεσα στα αστικά και φιλελεύθερα κόμματα που μάχονταν το ένα το άλλο χωρίς πρόγραμμα ή αρχές άλλες από την ενίσχυση της δικής τους δύναμης και την καταστροφή του αντιπάλου τους. Κατά γενική ομολογία. Το Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο και οι εξαρτημένες από αυτό οργανώσεις ΕΛΑΣ. μάλιστα. Υπάρχουν ορισμένα στοιχεία που λένε ότι σε τοπικές συσκέψεις του ΕΑΜ αναφέρθηκαν συγκεκριμένοι αριθμοί και υπολογισμοί της δύναμης των οργανώσεών τους. επιδίωκε να πραγματοποιήσει μια αστικοδημοκρατική επανάσταση . Το ΕΑΜ δεν προπαγάνδιζε επανάσταση με τη μαρξιστική έννοια του όρου. σύμφωνα με τις αποφάσεις της Έκτης Ολομέλειας της Κεντρικής Επιτροπής και του Πέμπτου Συνεδρίου του Κόμματος του 1934. Το ΕΑΜ. Όσα λιγοστά στοιχεία έχουμε.000 μέλη 2. με την προσπάθειά τους να μονοπωλήσουν την Αντίσταση και με την αυστηρή προσήλωσή Digitized by 10uk1s . για να χρησιμοποιήσουμε τον τίτλο ενός βιβλίου του πρώην Γραμματέα του ΕΑΜ.000 -μέλη και υποστηρικτές. η συμμαχία του διαλύθηκε αμέσως μετά τη συμφωνία της Βάρκιζας (Φεβρουάριος 1945). οργανώσεις που έδιναν ταυτότητες στα μέλη τους και κρατούσαν πλήρη μητρώα των υποστηρικτών τους. υποστήριζε ότι εκπροσωπούσε την πλειοψηφία του ελληνικού πληθυσμού. είναι ο υψηλότερος αριθμός που δίνεται από τη φιλολογία της εποχής 3 . Στην καλύτερη περίπτωση. Κριτήριο ήταν ο πατριωτισμός μάλλον. και οι δυνάμεις που είχαν πάρει μέρος σ' αυτό δεν ξαναβρήκαν την ορμή τους παρά μόνο όταν.) που κλήθηκαν να συμμετάσχουν. κ. Έχει λεχθεί (και αρκετά δικαίως) ότι το ΕΑΜ και ο ΕΛΑΣ.και μπορούσε ωραιότατα να θεωρεί την πολιτική επιρροή μετά την απελευθέρωση σαν ένα ακόμα μέσο για την επίτευξη αυτού του βραχυπρόθεσμου σκοπού. τουλάχιστον) παράγοντες. Ο τελευταίος. ΕΑΜ Εργατών και ΕΑ (Εθνική Αλληλεγγύη) δεν ήταν. ούτε χρησιμοποιούσε σοσιαλιστική προπαγάνδα. είναι λανθασμένη.500. εφάρμοσε το 1945 μια πολιτική πλατιών συμμαχιών στα κινήματα όπως είναι οι εργατικές ενώσεις. ενώ το ΕΑΜ κρατήθηκε ενωμένο κατά τη διάρκεια της κρίσης και των συμπλοκών.ά. Αντίθετοι στο ΕΑΜ δεν ήταν μόνο οι φανατικοί αντικομμουνιστές και βασιλόφρονες. το ΕΑΜ μπορεί να είχε οσαδήποτε από 500. Κι ακόμα. Δεδομένου ότι το Κομμουνιστικό Κόμμα το 1944 αριθμούσε 400. αρκεί να ήθελαν να πολεμήσουν τον Άξονα. Δεν μπορούμε να αποδείξουμε λανθασμένο αυτόν τον ισχυρισμό. αλλά και οι τοπικές διαφορές και οι εθνολογικοί παράγοντες. παρά ο επαναστατικός ζήλος. Εκείνο που «χάθηκε» δεν ήταν η «επανάσταση». Σοφούλης. φυσικά. Δεν ήταν μόνο οι προπολεμικοί πολιτικοί δεσμοί και το πελατειακό σύστημα που έκανε τον κόσμο να διαλέγει ανάμεσα στο ΕΑΜ και τις αντίπαλες οργανώσεις ΕΔΕΣ και ΕΚΚΑ. υπήρξε δύσκολο να προσδιοριστεί ο ακριβής βαθμός λαϊκής υποστήριξης στο ΕΑΜ. μπορεί να πει κανείς ότι το ΚΚΕ. ξανά το ΚΚΕ. του Θανάση Χατζή1. αρνήθηκαν.

οι συγκρούσεις αυτές δεν μπορούν να αντιμετωπιστούν σαν μια από τις πολλές παραμέτρους οι οποίες οδήγησαν στο γενικότερο ξεκαθάρισμα λογαριασμών. Αν και οι Άγγλοι είναι υπεύθυνοι ως ένα βαθμό για την τροπή που πήραν οι συμπλοκές -όπως θα καταδειχτεί λεπτομερειακά. από την αρχή της ένοπλης αντίστασης στα 1942. κυρίως. υπήρξε στην Ελλάδα βαθιά δυσπιστία ανάμεσα στις αντιστασιακές οργανώσεις. έχει παρουσιαστεί η υπεραπλοποιημένη άποψη ότι οι συμπλοκές του 1943-4 αποτελούσαν βασικά μια πρώτη απόπειρα για την κατάκτηση της εξουσίας από το ΕΑΜ και το ΚΚΕ 4. προσφερόμενος να γίνει ο πιστός σύμμαχός τους στη μεταπολεμική πολιτική και. στρατιωτικός ηγέτης του ΕΔΕΣ (Εθνικού Δημοκρατικού Ελληνικού Συνδέσμου). δεδομένης της αφύσικης κατάστασης που είχε δημιουργήσει η δικτατορία Μεταξά. η εμφύλια διαμάχη κατά την Κατοχή μόνο σε μια πολύ περιορισμένη έννοια μπορεί να χαρακτηριστεί σαν πρόδρομος του εμφυλίου πολέμου του 1945-9. να γίνει ένας κυματοθραύστης απέναντι στον Κομμουνισμό και την επιβολή του στην Ελλάδα τόσο κατά τη διάρκεια. το ΚΚΕ και το ΕΑΜ δεν εμπιστεύονταν τους Άγγλους. ο Ζέρβας προσπάθησε επίμονα να τους προειδοποιήσει για τον κομμουνιστικό κίνδυνο. χωρίς να υπολογίζουν ιδιαίτερα τα αντίποινα κατά του τοπικού πληθυσμού). πρέπει ν' απορρίψουμε και την εξίσου επιδερμική ερμηνεία ότι οι συμπλοκές ήταν μια "πρόβα τζενεράλε" που οργάνωσαν οι Άγγλοι για να προετοιμάσουν το τελικό ξεκαθάρισμα με το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ όταν θα ερχόταν η Απελευθέρωση 5. προκλήθηκαν από συγκεκριμένα γεγονότα που προέκυψαν από τις λεπτές σχέσεις των δυο οργανώσεων. παρά στον αγώνα κατά των δυνάμεων των κατακτητών. και οι δυο πλευρές είχαν το βλέμμα στραμμένο στις μεταπολεμικές εξελίξεις. Οι ελληνικές οργανώσεις. και το πολιτικό κενό που άφηνε η αδύναμη ή και ανύπαρκτη κεντρική εξουσία. γνώριζαν καλά τους βρετανικούς στόχους. κι από την πρώτη στιγμή ενοχλήθηκαν από τη βρετανική παρουσία. στην οποία αντέδρασαν παραπαίοντας ανάμεσα στην επιφυλακτική συνεργασία και την ανοιχτή καχυποψία. Οι μάχες που ξέσπασαν τον Οκτώβριο του 1943 μεταξύ του ΕΛΑΣ και του ΕΔΕΣ. που εισέδυσε παντού στα 1945-9. Στο μεταξύ. Από την πρώτη του συνάντηση με τους Άγγλους συνδέσμους (BLO). Πρέπει όμως να είμαστε προσεκτικοί ώστε να μην ερμηνεύουμε γεγονότα του 1943-4. Τη δυσπιστία αυτή. Μαζί μ' αυτή την άποψη. Παρόλο που δεν έπεισε την Υπηρεσία Ειδικών Επιχειρήσεων (SOE) στο Κάιρο για την καλή του πίστη. και στο συνηθισμένο ρόλο της μέσα στη σφαίρα της βρετανικής επιρροής. δε θέλει κανείς να πει ότι εξετάζοντας το ζήτημα μακροπρόθεσμα. Το σπέρμα του εμφυλίου πολέμου εμπεριεχόταν από την αρχή στην Αντίσταση.δεν προκάλεσαν εκείνοι τις μάχες. οι Άγγλοι προσπάθησαν να τη μεταχειριστούν με τέτοιο τρόπο ώοτε να ικανοποιηθούν και οι βραχυπρόθεσμοι στόχοι τους -μέγιστη αντίσταση κατά του Άξονα. Μ' αυτό. Πάντως.τους στους κανόνες του ανταρτοπόλεμου (κι ιδιαίτερα τη δραστική αντιμετώπιση των λιποτακτών και την ανάληψη δράσης κατά του εχθρού. ώστε να δίνει μεγαλύτερη σημασία στον αγώνα κατά του ΕΑΜ. κατόρθωσε τουλάχιστον να έχει τους Digitized by 10uk1s . ο φόβος των παλαιών πολιτικών για τους κομμουνιστές. και η εξάπλωσή τους εξαρτήθηκε από τον αγγλικό και το γερμανικό παράγοντα. Πολύ συχνά. Δεν είναι ωστόσο ξεκάθαρο αν το έκανε από πεποίθηση ή από οπορτουνισμό.και οι μακροπρόθεσμοι πολιτικοί στόχοι τους -η Ελλάδα να επανέλθει στο status quo ante bellum. όσο και μετά την Κατοχή. Ούτε και οι βρετανικές αρχές αποπειράθηκαν στα σοβαρά να εκμεταλλευτούν την κατάσταση έχοντας κατά νου μεταπολεμικούς στόχους. Όπως ειπώθηκε ήδη. με βάση αυτά που ξέρουμε ότι συνέβησαν αργότερα. ο Ζέρβας προσπαθούσε να κερδίσει την εύνοια των Άγγλων. Θα πρέπει ωστόσο να έχουμε κατά νου ότι από την αρχή της ένοπλης Αντίστασης. Για το λόγο αυτό. Ο Ναπολέων Ζέρβας. Ασφαλώς και συνδέονται μεταξύ τους. δεν αμφέβαλλε ότι το ΕΑΜ και οι κομμουνιστές έτρεφαν μυστικές φιλοδοξίες για μετά τον πόλεμο τις οποίες ο ίδιος φοβόταν τόσο. συνέβαλαν στη δημιουργία έντασης και αντίδρασης.

που τον γνώριζε καλύτερα. Ένας ανοιχτός πόλεμος προπαγάνδας του ΕΔΕΣ κατά του ΕΑΜ. των υποψήφιων τυράννων και Ναπολεόντων (έμμεση πλην σαφής αναφορά στο όνομα του Ζέρβα) 8 προειδοποιούσε τους «δημοκρατικούς πολίτες» για μια αναγέννηση του ελληνικού φασισμού. Μέχρι που κατάφερε να πείσει τον ταξίαρχο «Έντι» Μάγιερς. Έντονη κομμουνιστική προπαγάνδα κατά της εξόριστης κυβέρνησης. Ωστόσο. την ανάκληση του οποίου είχε ζητήσει νωρίτερα το ΕΑΜ. όπου έδειχνε να συνεργάζεται με τους Γερμανούς. ότι ο ΕΛΑΣ έπρεπε να διαλυθεί. Επίσης. του βασιλιά. Η εύνοια των Άγγλων προς τον ΕΔΕΣ από το 1942 κιόλας.περισσότερους BLO με το μέρος του. ο ΕΔΕΣ ήταν αντιμοναρχική οργάνωση) καθώς και η στάση του στην Αθήνα. επικεφαλής της Βρετανικής Στρατιωτικής Αποστολής. ενώ το Ράδιο Μόσχα διακήρυσσε τις μεγάλες νίκες του Ερυθρού Στρατού στη λεκάνη του Ντόνετς και στο μέτωπο του Κουμπάν 13. είχε από την πρώτη στιγμή την υποστήριξη του Τσώρτσιλ και του Φόρεϊν Όφις. των ψευδοδημοκρατών. Η αρνητική εικόνα των βρετανικών προθέσεων που έφεραν στην Ελλάδα οι αντιπρόσωποι του ΕΑΜ. κυκλοφόρησαν φήμες -μερικές από τις οποίες ήταν βρετανικής προέλευσης-ότι κόντευε η αποχώρηση των Γερμανών. όταν επέστρεψε με άδεια χέρια η αντιπροσωπεία που είχε σταλεί στο Κάιρο. προκάλεσαν μια βαθμιαία σκλήρυνση της στάσης του ΚΚΕ. Την ίδια στιγμή. To BBC μετέδιδε την ιταλική παράδοση και τη βρετανική κατοχή πολλών νησιών του Αιγαίου. Η αποκαλούμενη «Συμφωνία Εθνικών Ομάδων» που υπογράφτηκε τον Ιούνιο του 1943 ύστερα από προτροπή των Άγγλων. όπως ο Παντελής Σίμος Καραγκίτσης. και οι μετριοπαθείς του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ. και ότι ο ΕΔΕΣ και η πολύ μικρότερη ΕΚΚΑ θα χρησιμοποιούνταν ως κάλυμμα σ' αυτή την επιχείρηση. και να τους αποκαλεί φασίστες με άλλο όνομα. καθώς και το ότι συμπεριλήφθηκαν στον ΕΔΕΣ ακροδεξιοί (θεωρητικά. στις αρχές του 1943. τον Σεπτέμβριο του 1943. ενώ η SOE. Ο Άρης έφτασε μέχρι του σημείου να χαρακτηρίσει τους Άγγλους μεγαλύτερο κακό από τους Γερμανούς. ήταν επαρκείς ενδείξεις για το ΕΑΜ. πως οι Άγγλοι σχεδίαζαν να κινηθούν εναντίον του 12. Το γεγονός μάλιστα ότι δεν στάλθηκε ξανά στην Ελλάδα ο ταξίαρχος Μάγιερς και ότι τη θέση του πήρε ο «Κρις» Γουντχάουζ. Ταυτοχρόνως. αν και δεν προβλεπόταν ανοιχτή στρατιωτική σύγκρουση με τους Άγγλους 9. σκλήρυνε τη στάση αντιπαράθεσης που είχε εγκαινιαστεί πριν ακόμα γίνει γνωστή η αποτυχία στο Κάιρο 11. εξακολουθούσε να διατηρεί επιφυλάξεις. και τα γεράκια όπως ο Άρης Βελουχιώτης (το πιο διάσημο μέλος της τριανδρίας που διοικούσε τον ΕΛΑΣ) πρότειναν να παρθούν στρατιωτικά μέτρα και να χαραχτεί γραμμή περισσότερο άμεσης αντιπαράθεσης. Το ΚΚΕ και το ΕΑΜ ήταν τώρα πεπεισμένα πως οι Άγγλοι θα προσπαθήσουν να αποκαταστήσουν τη μοναρχία ενάντια στη λαϊκή θέληση. Στα τέλη Σεπτεμβρίου 1943. έδειξε για ένα διάστημα ότι θα σταματούσε τις τριβές ανάμεσα στις δυο αντιστασιακές οργανώσεις 7 . και δεν αμφέβαλλαν καθόλου ότι ο Ζέρβας θα αποδεικνυόταν πρόθυμο πιόνι της βρετανικής πολιτικής. Digitized by 10uk1s . με διαταγή του Πολιτικού Γραφείου του. Εξαιτίας της άνευ όρων συνεργασίας του με τη Βρετανική Στρατιωτική Αποστολή. έπεισε το ΚΚΕ και το ΕΑΜ ότι ο Ζέρβας και η οργάνωσή του θα χρησιμοποιούνταν κατά του ΕΑΜ. κι ότι ο ΕΔΕΣ ήταν σε θέση να πραγματοποιήσει αυτό το έργο 6. την επηρέαζαν κι οι ραγδαίες αλλαγές στη γενική πολιτική και στρατιωτική κατάσταση στην Ευρώπη. το ΚΚΕ εκπονούσε σχέδια που θα του εξασφάλιζαν τον έλεγχο της Αθήνας μετά την αποχώρηση των Γερμανών. αύξησε την ένταση ανάμεσα στα δυο μέρη. Τη στάση του αυτή. Οι προετοιμασίες αυτές αποδείχτηκαν δικαιολογημένες. γίνονταν μελέτες για την εγκατάσταση μιας κυβέρνησης με πλατιά βάση στις απελευθερωμένες περιοχές 10. η προσπάθεια του ΕΔΕΣ να εγκαταστήσει ομάδες του σε περιοχές που βρίσκονταν ντε φάκτο κάτω από τον αποκλειστικό έλεγχο του ΕΛΑΣ. Πράκτορες του ΚΚΕ στο γερμανικό στρατόπεδο ανέφεραν ότι σημειώνονταν μεγάλες μετακινήσεις στρατευμάτων.

ο Ζέρβας άρχισε παρατεταμένες επαφές που τις διέκοψαν οι Γερμανοί μόνο όταν αντιλήφθηκαν ότι υπήρχε βρετανική ανάμιξη. λοιπόν. τότε. η συνεδρίαση του Πολιτικού Γραφείου της 1ης Οκτωβρίου 1943. ο Ζέρβας άρχισε να κάνει διστακτικές κινήσεις για να υπάρξει μια «κατανόηση» με τους Γερμανούς. Ωστόσο.απαγορεύτηκε από το Κάιρο να συνεχίσει τις συνομιλίες 17. τα αντιστασιακά κινήματα θα σταματούσαν τη δράση τους κατά των Γερμανών. Ο ΕΔΕΣ και η ΕΚΚΑ. και υπέρ της λαϊκής συμμετοχής στην πολιτική) αξιωματικούς του ΕΔΕΣ. και οι δυο αυτές οργανώσεις αντιμετώπιζαν το ζήτημα της επιστροφής του βασιλιά σαν λιγότερο άμεσο από την απειλή να κυριαρχήσει στη χώρα το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ -αυτό. οι οποίοι υποτίθεται ότι δεν είχαν εδαφικές βλέψεις στην Ελλάδα. Μόλο που εκείνη τη στιγμή ο Άγγλος υπουργός Εξωτερικών Άντονι Ήντεν βρισκόταν στο Κάιρο καθ' οδόν προς τη Μόσχα όπου θα γινόταν η διάσκεψη των υπουργών Εξωτερικών. στα Ζαγοροχώρια της Ηπείρου. Κι ύστερα από βιαστικές συνεννοήσεις μεταξύ των Γιώργη Σιάντου (συναρχηγού με τον Ιωαννίδη του ΚΚΕ). αναφερόμενος προφανώς στον Σέρβο αντικομμουνιστή ηγέτη Ντράζα Μιχαήλοβιτς. ο Ζέρβας απηύθυνε έκκληση για μεγαλύτερη υποστήριξη του εθνικισμού στα Βαλκάνια. Η αγγλική αντίδραση ήταν -το λιγότερο. κι ότι αυτός θ' απελευθέρωνε τώρα την Ελλάδα απ' το ΕΑΜ. και θα αποσύρονταν στο τέλος του πολέμου.Πρότεινε. τουλάχιστον. ο οποίος ήθελε να αποτρέψει γερμανικές ενέργειες κατά του άμαχου πληθυσμού. Η ανακοίνωση που εκδόθηκε. Ο Άρης. στις 9 Οκτωβρίου. είπαν στον Γουντχάουζ 16. η SOE δεν του είπε τα νέα για τον εμφύλιο πόλεμο στην Ελλάδα Digitized by 10uk1s . Σύμφωνα μ' αυτή την πρόταση. τέσσερις μεραρχίες του ΕΛΑΣ κατευθύνθηκαν κατά του ΕΔΕΣ. τους συνεργάτες του εχθρού. είτε θα τους διέλυαν με τη βία 14. διέταξε τη διάλυση των ομάδων του ΕΔΕΣ στη Θεσσαλία. φαίνεται ότι αντέδρασαν χλιαρά στην έκκληση για κοινό μέτωπο κατά της μοναρχίας. Ο Γουντχάουζ ζήτησε οδηγίες από το Κάιρο. δεν πήρε κάποια απόφαση υπέρ του εμφυλίου πολέμου. ισχυρίστηκε ότι το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ είχε ανακηρύξει τη δικτατορία του προλεταριάτου. Ύστερα από μια συμπλοκή στο Τσεπέλοβο. αλλά πήρε την απάντηση ότι οι Βρετανοί αξιωματικοί σύνδεσμοι δεν πρέπει να αναμιχθούν στη διαμάχη. Την επόμενη μέρα. Τελικά. με τον οποίο προσπαθούσε να συνεργαστεί18. Κι ενώ η αρχικά θετική ανταπόκριση των τοπικών διοικητών του ΕΛΑΣ απορρίφθηκε ξερά από το αρχηγείο του ΕΛΑΣ. να δοθεί τελεσίγραφο στον ΕΔΕΣ και στην ΕΚΚΑ: Είτε θα σχημάτιζαν κοινό μέτωπο ενάντια σ' οποιαδήποτε προσπάθεια επιστροφής του βασιλιά. Εν όψει της επικείμενης αναμέτρησης με τον ΕΛΑΣ. αλλά «να κάθονται πάνω στο φράχτη και να χαμογελάνε και προς τις δυο πλευρές». άφηνε ακόμα ελπίδες για την αποφυγή του. στον Ζέρβα -που ήταν πρόθυμος να συνεχίσει αυτές τις επαφές με τους Γερμανούς για ν' αποφύγει τον πόλεμο σε δυο μέτωπα. που είχε για σκοπό την καθυστέρηση των εκκαθαριστικών επιχειρήσεών τους. κι ανάμεσά τους και του Σίμου Καραγκίτση. Στις 12 Οκτωβρίου. μερικοί από τους οποίους μπορούσαν να βρεθούν στην οργάνωση Αθήνας του ΕΔΕΣ 15. όμως. σε τηλεγράφημά του στο Κάιρο. Ο Ζέρβας. κάνοντας έκκληση στους δημοκρατικούς (με την έννοια ότι ήταν αντιμοναρχικοί. αντίθετοι στη βασιλεία. κι ακόμα δίνοντας έμφαση στην ενότητα της Αντίστασης. ο τοπικός διοικητής του ΕΔΕΣ διέταξε τη σύλληψη διαφόρων αξιωματούχων του ΕΑΜ. ενάντια στην Πέμπτη Φάλαγγα των κατακτητών. Κανονικές εχθροπραξίες ανάμεσα στον ΕΛΑΣ και τον ΕΔΕΣ ξέσπασαν στις αρχές του Οκτωβρίου. Προφανώς. Αντρέα Τζίμα (Πολιτικού Κομισσάριου του ΕΛΑΣ) και Άρη. η Συμμαχική Στρατιωτική Αποστολή έμαθε ότι το ΕΑΜ ήταν σε πόλεμο με τον ΕΔΕΣ. εκμεταλλευόμενος μια ιδιωτική πρωτοβουλία του εκπροσώπου του Διεθνούς Ερυθρού Σταυρού στα Γιάννινα. εξαιτίας των προκλήσεων του τελευταίου και της συνεργασίας του με τον εχθρό.διφορούμενη.

Προσεκτικά. Ωστόσο. αλλά αυτό προκάλεσε έντονη αντίδραση του Ρέτζιναλντ Λήπερ. Ο Λήπερ παραπονιόταν πως η SOE κι ο Ουίλσον ήθελαν ακόμα να επαναλάβουν την αποστολή εφοδίων στον ΕΛΑΣ. Στο ίδιο κείμενο. διοικητής των βρετανικών δυνάμεων στη Μέση Ανατολή. Έτσι. Ο ΕΛΑΣ. εξέδωσε μια αυστηρή νότα με την οποία ζητούσε οι ένοχοι να εκτελεστούν αμέσως. Ο ΕΛΑΣ δεν ήθελε να συνεργαστεί με τον ΕΔΕΣ κατά των Γερμανών. ο Ζέρβας κάθησε φρόνιμος στο μεγαλύτερο διάστημα του Νοεμβρίου. που πια άρχισε να υποψιάζεται ότι μπορεί ο Ζέρβας να είχε κάποια συμφωνία με τους Γερμανούς 21. Στη συνεδρίαση της Επιτροπής Άμυνας Μέσης Ανατολής. κι απαιτούσε να επαναληφθεί η αποστολή εφοδίων στον Ζέρβα. απέρριψε το τελεσίγραφο του Ουίλσον. σε τέτοιο βαθμό μάλιστα. ισχυριζόμενος ότι ο Ζέρβας πολεμούσε κατά των Γερμανών. και να περιμένει να συνεννοηθεί με τον Ήντεν κατά την επιστροφή του από τη Μόσχα 19. θα έβαζε τα πράγματα στη θέση τους. υπάρχουν άφθονα στοιχεία από τα γερμανικά αρχεία ότι ο γερμανικός στρατός έδρασε κυρίως κατά «KOMMUNISTISCHE BANDEN» 20. Τη σύμπτωση αυτή τη σημείωσε ο Μπαρνς. ανταπέδωσε τα ίσα αντιμετωπίζοντας ως κύριο εχθρό του τον ΕΛΑΣ. και να διαταχθεί να επιστρέψει στις προ των επεισοδίων θέσεις του. Ο Τσώρτσιλ χρησιμοποίησε το περιστατικό σαν στοιχείο κατά του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ ενώ ο στρατηγός Ουίλσον. περιέπλεξαν ακόμα περισσότερο την κατάσταση. και κάθε επίθεση εναντίον BLO να αντιμετωπίζεται σαν έγκλημα πολέμου. Η SOE κατάφερε ξανά ν' αποφύγει μια ρήξη με το ΕΑΜ. είχε πια διώξει τον Ζέρβα πέρα από τον Αχελώο. ο θάνατος του BLO υπολοχαγού Χάμπαρντ. κι ας τον μαχαίρωνε πισώπλατα ο ΕΛΑΣ. ίσως για να μην προκαλέσει κάποια έντονη αντίδραση του Φόρεϊν Όφις σε κάτι που μπορεί να ήταν ένα μεμονωμένο επεισόδιο χωρίς ευρύτερες επιπτώσεις. και προσπαθώντας να εκμεταλλευτεί τις αδυναμίες του κατά τη γερμανική επίθεση. και έλπιζε ότι επιστρέφοντας ο Ήντεν από τη Μόσχα. να φοβάται ότι οι δυνάμεις του θα χρειαζόταν ίσως να εκκενώσουν την περιοχή με πλοία. στις 7 Νοεμβρίου. πρεσβευτή της Βρετανίας στην ελληνική κυβέρνηση του Καΐρου. αλλά ο Λήπερ συνέχισε την εκστρατεία του για μονομερή υποστήριξη του Ζέρβα με τηλεγραφήματα στο Λονδίνο και στον Ήντεν στη Μόσχα. Από την άλλη πλευρά. δεν έριχνε το φταίξιμο σε καμιά από τις οργανώσεις. Στην επιστολή του. ώστε ο αξιωματικός σύνδεσμός του. αλλά θεωρούσε πρωταρχικό του στόχο τον ΕΔΕΣ. κι είχε αφοπλίσει την ιταλική μεραρχία Πινερόλο. γιατί αλλιώς θα διακοπτόταν η αποστολή εφοδίων. ζητούσε να σταματήσουν αμέσως οι συμπλοκές ανάμεσα στις δυο οργανώσεις. Γερμανικές επιχειρήσεις που άρχισαν στις 17 και 18 Οκτωβρίου.παρά μόνο τη στιγμή που έφευγε. ο πρεσβευτής τασσόταν υπέρ μιας πλήρους διακοπής των σχέσεων με το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ. Η υποψία αυτή δεν επέδρασε καθόλου στη βρετανική υποστήριξη. ο Ζέρβας απαίτησε να αναγνωριστεί ως επιτιθέμενος ο ΕΛΑΣ. και δε δοκίμασε να εκμεταλλευτεί την αδυναμία του ΕΛΑΣ. ο Τομ Μπαρνς. Καθώς όμως ο Ζέρβας είχε το αρχηγείο του πολύ κοντά στις γερμανικές θέσεις. Οι συμπλοκές με τον ΕΛΑΣ και τους Γερμανούς είχαν κοστίσει αρκετά στις δυνάμεις του Ζέρβα. ο ΕΛΑΣ δεν τολμούσε να τον πειράξει. η βρετανική αντίδραση περιορίστηκε στο να σταματήσει τις αποστολές εφοδίων και στις δυο πλευρές. Το Κάιρο αναγνώρισε την κατάσταση εμφυλίου πολέμου με μια έκκληση του Ουίλσον προς τους αντιμαχόμενους να σταματήσουν τις εχθροπραξίες. πάλι. οι βρετανικές αρχές αναγκάστηκαν ν' αναγνωρίσουν ότι μια αντιπαράθεση με το ΕΑΜ θα ήταν δυνατή Digitized by 10uk1s . Εκείνος. που χτυπήθηκε από αδέσποτη σφαίρα του ΕΛΑΣ κατά τη διάρκεια επιχειρήσεων στο Βάλτο. Από την πλευρά του. είχε ως αποτέλεσμα τη σκλήρυνση της βρετανικής στάσης. επειδή συνεργαζόταν με τους Γερμανούς. Στην πραγματικότητα. Κι εκείνη τη στιγμή. και κατηγόρησε τον Ζέρβα ως μοναδικό υπεύθυνο για τη σύγκρουση.

μέσω του λοχαγού Θ. Ο ΕΔΕΣ αναγκάστηκε να αποδεχτεί τα υπάρχοντα όρια.τη λογική της προτεινόμενης μείωσης. αλλά και να υπόσχεται ότι δε θα επέστρεφε στη χώρα αμέσως μετά την απελευθέρωση. μια που δεν υπήρχε εγγύηση ότι θα τη δεχόταν το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ. Κατά πάσα πιθανότητα. Κι έτσι. Αντί γι' αυτό.μόνο αν το πρόβλημα του βασιλιά Γεωργίου έπαυε να ενισχύει την κομμουνιστική προπαγάνδα. αντιθέτως. εκτός κι αν ο βασιλιάς ξεκαθάριζε ότι θα αναβάλει την επιστροφή του μέχρι να αποφασιστεί με δημοψήφισμα το μελλοντικό Σύνταγμα της χώρας. Ο βασιλιάς Γεώργιος. η αξιοσημείωτη αυτή πρόταση δεν ανακοινώθηκε δημοσίως πριν μαθευτεί ότι ο Γουντχάουζ είχε θετική ανταπόκριση στην πρότασή του για ανακωχή. Υποστηριζόμενος από τον Αμερικανό Πρόεδρο Φράνκλιν Ντ. Οι Άγγλοι. αποφασίστηκε να αποσπάσουν μια δήλωση του βασιλιά στην οποία να καταγγέλλει το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ. αλλά δοκίμασε να κάνει και μια συνεργασία της τελευταίας στιγμής με τους Γερμανούς. Φαίνεται πως ο Τομ Μπαρνς δεν ακολούθησε τις διαταγές που είχε. Παρά τις διαμαρτυρίες του ΕΑΜ. Κι ακόμα. που του είχε αποσπάσει ο ΕΛΑΣ. Προφανώς. ο Ζέρβας έκανε έκκληση στο Κάιρο κι ο Μπαρνς ζήτησε να του σταλούν πυρομαχικά. ο Μπαρνς δεν γνώριζε ότι ο Ζέρβας είχε έρθει σε επαφή με τους Γερμανούς για να έχει προφυλαγμένα τα νώτα του. Γι' αυτό. Ρούζβελτ. ότι μια που το 80 τοις εκατό του ελληνικού πληθυσμού ήταν κατά του βασιλιά. υποψιάζονταν συνεργασία των Γερμανών με τον ΕΛΑΣ. Όμως. ενώ οι ψυχολογικές επιπτώσεις της πρότασης στην Ελλάδα μπορεί να ήταν επιβλαβείς. Ακόμα κι ο Λήπερ αναγνώρισε πως οι Άγγλοι θα έπρεπε να ανεχθούν κι άλλο το αντάρτικο. Απειλούμενος με καθολική κατάρρευση από έλλειψη εφοδίων. δημοσίευσε μόνο μια αόριστη υπόσχεση ότι θα μελετήσει ξανά την κατάσταση με την απελευθέρωση. και ζήτησαν αμερικανική και σοβιετική υποστήριξη. πιστεύοντας πως κάτι τέτοιο θα το δεχόταν μ' ευχαρίστηση το Κάιρο. το Φόρεϊν Όφις ανέχθηκε τις ενέργειες του Ζέρβα24. Η ανάλυση των συνομιλιών ανάμεσα στις οργανώσεις. Στο Λονδίνο. ο ΕΛΑΣ διατάχτηκε από τον Σιάντο να αντεπιτεθεί κι ο Ζέρβας υποχώρησε. αν και θα έπρεπε ίσως να τονιστεί ότι το ΕΑΜ ήταν πάντα αφοσιωμένο στην ιδέα της ενοποίησης των Digitized by 10uk1s . οι βρετανικές αρχές στο Κάιρο μελετούσαν σοβαρά την ιδέα μείωσης των αντιστασιακών δυνάμεων κατά 40 τοις εκατό. Στην Ελλάδα. αλλά και από τον Τσώρτσιλ. ωστόσο. Αρχικά. αντιθέτως. Στις 3 Ιανουαρίου 1944. βρίσκεται έξω από τα πλαίσια του παρόντος. αναγκάστηκε να το κάνει επειδή το Φόρεϊν Όφις αμφισβητούσε -και δικαίως. η άκρα Αριστερά είχε ένα πολύ εύκολο παιχνίδι να παίξει. Σαράντη αυτή τη φορά. Κι ύστερα από κάποιους αρχικούς δισταγμούς. που κατέληξαν στη συμφωνία της Πλάκας στις 29 Φεβρουαρίου. ενθάρρυνε και υποστήριξε τον Ζέρβα στην προσπάθειά του να παρουσιάσει στο Συμμαχικό Αρχηγείο της Μέσης Ανατολής ένα τετελεσμένο γεγονός. Η αντεπίθεση του ΕΔΕΣ δεν είχε επιτυχία. να εμποδίσει τον Ζέρβα να προβεί σε επιθετικές ενέργειες κατά του ΕΛΑΣ αλλά. ο Ήντεν εξήγησε στην Πολεμική Κυβέρνηση ότι η παραπέρα υποστήριξη προς το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ θα είχε ελάχιστες στρατιωτικές επιπτώσεις. η Μόσχα ισχυρίστηκε ότι δεν είχε πληροφορίες για το τι συνέβαινε στην Ελλάδα. η Σοβιετική Ένωση εξέδωσε μια ανακοίνωση που υποστήριζε την ύπαρξη ενιαίου μετώπου των Ελλήνων ανταρτών23. κι ο Ζέρβας δέχτηκε μια ανακωχή που θα άρχιζε να ισχύει στις 4-5 Φεβρουαρίου 1944 26. Το αποτέλεσμα ήταν η γερμανική Επιχείρηση Σπέρμπερ ν' αρχίσει ταυτόχρονα με την τελική προσπάθεια του ΕΔΕΣ να περάσει τον Άραχθο 25. Η εξόριστη ελληνική κυβέρνηση και το Φόρεϊν Όφις έκαναν μια δημόσια έκκληση για ενωμένο μέτωπο της Αντίστασης. τα σχέδια των Άγγλων για διακοπή σχέσεων με το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ δεν οδήγησαν πουθενά 22. ο Ζέρβας προσπάθησε να κερδίσει το χαμένο έδαφος. δεν ήθελε να δεσμευτεί σε κάτι τέτοιο. ο Ζέρβας πέρασε τον Άραχθο θέλοντας να ξανακερδίσει την περιοχή των Τζουμέρκων. Ύστερα όμως από προσωπική παρέμβαση του Τσώρτσιλ στον Στάλιν.

εκείνο που έσωσε τον ΕΔΕΣ από την πλήρη καταστροφή δεν ήταν η βρετανική υποστήριξη -όσο σημαντική κι αν ήταν αυτή. μάλιστα. αποτελεί ένα από τα πιο πολυσυζητημένα προβλήματα της περιόδου. στο τέλος. για να εξουδετερώσουν τον ΕΛΑΣ. Όσον αφορά στο ρόλο των Βρετανών στον εμφύλιο πόλεμο του 1943-4. να περισώσουν τα Τάγματα Ασφαλείας από τον εκμηδενισμό. μετά την απελευθέρωση. φαίνεται πως έγινε παρά τις διαταγές του Καΐρου. παρά για να πολεμήσει τους Άγγλους. Ανακεφαλαιώνοντας εκείνο που έχει πομπωδώς αποκληθεί «πρώτος γύρος». στοιχεία που να καταδεικνύουν ότι τις συμπλοκές άρχισαν ή τις στήριξαν οι βρετανικές αρχές. το γιατί το ΕΑΜ επέλεξε να επικεντρώσει τις προσπάθειές του κατά του ΕΔΕΣ τον Δεκέμβριο του '44. Ο ΕΔΕΣ θα είχε εξαφανιστεί. οπότε η Σοβιετική Ένωση κατέστησε σαφή την έλλειψη ενδιαφέροντος εκ μέρους της για την Ελλάδα. μπορούμε μόνο να εικάσουμε ότι το ΕΑΜ υποτίμησε τη θέληση της βρετανικής κυβέρνησης να επέμβει με οποιοδήποτε τίμημα για να μην πέσει η Ελλάδα στα χέρια του ΕΑΜ. δεν μπορεί να πει ποιο θα ήταν το αποτέλεσμα. τίποτα δε θα εμπόδιζε το ΕΑΜ να θέσει κάτω από τον απόλυτο έλεγχό του όλη την Ελλάδα. κατά τη διάρκεια των γεγονότων του Δεκεμβρίου 1944. όπως είδαμε. Ιδίως. Κι η προσπάθεια του Τομ Μπαρνς να δώσει θάρρος στον Ζέρβα. ο ΕΔΕΣ έδωσε πολλά ακόμα δείγματα της προθυμίας του να έρθει σε μια συνεννόηση με τους Γερμανούς. οι Άγγλοι δεν είχαν άλλη επιλογή απ' το να μείνουν εκεί που βρίσκονταν στην Ελλάδα. και στους απώτερους σκοπούς των Άγγλων. οι Άγγλοι είχαν τα πάντα να κερδίσουν διατηρώντας έστω και εύθραυστες σχέσεις με το ΕΑΜ. αν και μπορεί να πει κανείς ότι δεν χρειάζονταν κι άλλες αποδείξεις. Καθώς δεν υπάρχουν αδιάσειστα στοιχεία. ήταν να γίνει το ΕΑΜ ακόμα πιο φιλύποπτο απέναντι στο ρόλο του ΕΔΕΣ. φυσικά. Η προθυμία του ΕΑΜ να έρθει σε μια συνεννόηση στο τέλος του Ιανουαρίου 1944. αδιακρίτως του αν οι οργανώσεις αυτές βρίσκονταν κάτω από άμεση ή έμμεση γερμανική διοίκηση. μπορεί κανείς με κάθε ειλικρίνεια να πει ότι το ΚΚΕ και το ΕΑΜ είχαν σκοπό να ενισχύσουν τη θέση τους στην Ελλάδα.ούτε η πίεση που ασκήθηκε από τους Άγγλους στο ΕΑΜ. Αυτό που συνέβη πάντως. Στα σίγουρα. αν είχε επιτευχθεί αυτός ο σκοπός. και δεν τον εξασθενούσαν τόσο. ώστε να κατορθώσει να επιζήσει ο Ζέρβας. Δεν υπάρχουν. Προς αυτή την κατεύθυνση. η Αγγλία μπορούσε να ασκεί επιρροή στο όνομα των Συμμάχων. για να διατηρήσουν οποιαδήποτε δύναμη θα ήταν πρόθυμη να πολεμήσει το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ. και ότι το ΕΑΜ ήταν πεπεισμένο πως η ύπαρξη αντίπαλων στρατιωτικών οργανώσεων θα αποτελούσε εμπόδιο στην εφαρμογή του προγράμματός του. πράγμα που σήμαινε ότι συμπεριλαμβανόταν κι ο σοβιετικός παράγοντας. Σε τελική ανάλυση. ο Τσώρτσιλ κι ο Ήντεν θα είχαν κατά πάσα πιθανότητα διακόψει κάθε σχέση με το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ. μετά τη διάσκεψη των υπουργών Εξωτερικών στη Μόσχα. Τόσο που. Όσο λοιπόν υπήρχε κάποια λειτουργική συμφωνία με το ΕΑΜ. Αν διέκοπταν την υποστήριξη προς το ΕΑΜ κι απέσυραν τους άντρες τους (όσο ασήμαντη κι αν ήταν από στρατιωτική άποψη η παρουσία τους) θα έβαζαν σε κίνδυνο ολόκληρη τη βρετανική πολιτική της πολεμικής περιόδου στα Βαλκάνια. Κανείς. αν οι ταυτόχρονες με τις δικές του γερμανικές επιχειρήσεις δεν είχαν βάλει φρένο στην επίθεση του ΕΛΑΣ. Όμως. Γιατί τότε. το ΕΑΜ θεώρησε ότι ήταν πολύ πιο αναγκαίο να χρησιμοποιήσει την κύρια δύναμη του ΕΛΑΣ για να εκμηδενίσει τον ΕΔΕΣ. αν είχαν καταφέρει να ξεπεράσουν τις διαμαρτυρίες της SOE και των στρατιωτικών διοικητών. εν όψει της αυξανόμενης αντεπίθεσης των ντόπιων αντιπάλων τους και των Digitized by 10uk1s . τον Οκτώβριο του 1943. Για στρατιωτικούς και πολιτικούς λόγους. Ο ΕΔΕΣ είχε ήδη ξεκαθαρίσει ότι θεωρούσε τους Γερμανούς ως το μη χείρον.αντιστασιακών δυνάμεων. θεωρήθηκε επαρκής απόδειξη στα μάτια του ΕΑΜ και του ΚΚΕ το ενδιαφέρον των Άγγλων. οφείλεται χωρίς καμιά αμφιβολία στη σιωπηρή εκ μέρους του αναγνώριση ότι ο ΕΛΑΣ δεν μπορούσε να κινηθεί με επιτυχία κατά του ΕΔΕΣ και των Γερμανών ταυτοχρόνως.

αρχίζοντας ακόμα και διαπραγματεύσεις για την ενοποίηση με τον αντίπαλό τους. σε μια χρονική στιγμή κατά την οποία έδειχνε να πλησιάζει η απελευθέρωση. του «δεν έγινε δα και τίποτα».Άγγλων. καθώς ενεπλάκησαν και οι Γερμανοί. το ΕΑΜ και το ΚΚΕ επέστρεψαν στην τακτική του «BUSINESS AS USUAL». εξαφανιζόμενος από τις παλιές περιοχές του ΕΛΑΣ. κι ο ΕΔΕΣ ρίχτηκε πίσω στην Ήπειρο. Δεν υπάρχει κανένα στοιχείο που να λέει ότι η σύγκρουση ήταν πραγματικά μια τελική απόπειρα για την κατάληψη της εξουσίας από την πλευρά του ΕΑΜ και του ΚΚΕ. Κάτω από αυτό το πρίσμα. μάλλον. αλλά μάλλον σαν μια επιχείρηση σταθεροποίησης γεωγραφικών σφαιρών επιρροής σε μια χρονική στιγμή που η απελευθέρωση έδειχνε να πλησιάζει 27 . Σύντομα ωστόσο ξέφυγε από κάθε έλεγχο. δεν μπορούσαν να αποκτήσουν τον πλήρη πολιτικό και στρατιωτικό έλεγχο της χώρας.θα μπορούσε να αποδειχτεί καταλυτική και να ξεκινήσει μια γενική επιχείρηση για την εξουδετέρωση του αντιπάλου. ή έστω ένα πρελούδιο σε μια γενική επίθεση. Δεν είναι ιδιαίτερα πιστευτό ότι το ΕΑΜ και το ΚΚΕ θα μελετούσαν στα σοβαρά την ιδέα να διαλύσουν τον ΕΔΕΣ σε ένα διμέτωπο αγώνα μ' αυτόν και τους Γερμανούς ταυτοχρόνως. Digitized by 10uk1s . αναγνώρισαν ότι για την ώρα. είχε σκοπό τη σταθεροποίηση της κατάστασης. Μ' αυτόν τον τρόπο. Η δράση τους. Όταν ο στόχος αυτός αποδείχτηκε ανεφάρμοστος. Οι συμπλοκές σταμάτησαν όταν η γερμανική επίθεση προκάλεσε σημαντικές βλάβες στον ΕΛΑΣ. Ο «πρώτος γύρος» δεν είχε. οποιαδήποτε συμπλοκή ανάμεσα στον ΕΛΑΣ και τον ΕΔΕΣ -και υπήρξαν πολλές τέτοιες. προετοιμαστεί καθόλου σαν «γύρος». κατά πάσα πιθανότητα.

Στις 4 Σεπτεμβρίου. χωρίς αμφιβολία. Κατά συνέπεια. Η ρωσική προέλαση στα εδάφη της Ρουμανίας και της Βουλγαρίας συνέπεσε με την αρχή της γερμανικής αποχώρησης από την Ελλάδα. δεν υπήρχαν αρκετά διαθέσιμα στρατεύματα ώστε να αναληφθεί μια απόβαση στην Ελλάδα. όμως. Στα 1944. Στα μέσα του Αυγούστου του 1944. οι βρετανικές υπηρεσίες πληροφοριών προέλεγαν ότι η στρατιωτική ήττα των Γερμανών θα ερχόταν πριν από το τέλος του 1944. τους οποίους θεωρούσαν προφυλακή της Ρωσίας. Δεν υπήρχε λοιπόν στρατιωτικό εμπόδιο για την εξακολούθηση της ρωσικής προέλασης στην Ελλάδα όπου. η Πολεμική Κυβέρνηση του Λονδίνου όρισε την ημερομηνία 31 Δεκεμβρίου 1944.ώστε τις πιο πολλές φορές οι Άγγλοι πολιτικοί. Πραγματικά. 1944-5 Lars Baerentzen και David H. θα καταλάμβαναν την εξουσία στην Αθήνα μόλις θ' αποχωρούσαν οι Γερμανοί. το να κρατήσουμε τους Ρώσους έξω από την Ελλάδα». αναστήστε τη Γερμανία. «Αποτελεί μέρος της πολιτικής μας εδώ κι αρκετό διάστημα. αρχηγός της Υπηρεσίας Ειδικών Επιχειρήσεων (SOE). από το καλοκαίρι του 1944. τον Ιούλιο του 1944 3.. τη θεωρούσαν σαν κάτι δεδομένο. διπλωμάτες και στρατιωτικοί. όσο υπήρχαν εκεί γερμανικά στρατεύματα. Την ίδια στιγμή. Αυτό σήμαινε ότι οι Άγγλοι θα μπορούσαν να επιστρέψουν στην Ελλάδα μόνο όταν οι Γερμανοί θ' αποφάσιζαν να φύγουν. το βρετανικό «ενδιαφέρον» στην ανατολική Μεσόγειο. κυριαρχούσε στο μεγαλύτερο μέρος της χώρας. Close Η ΒΡΕΤΑΝΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΕΧΟΜΕΝΗ ΕΛΛΑΔΑ Τον Ιούλιο και τον Αύγουστο του 1944. ενισχύστε τη σταδιακά και φέρτε τη μέσα σε μια Συνομοσπονδία της Δυτικής Ευρώπης». ήταν αποφασισμένη να εμποδίσει μια τέτοια εξέλιξη. Η πρώτη ήταν ότι η μεγαλύτερη αντιστασιακή οργάνωση στην Ελλάδα. Κατά συνέπεια. υποστήριζε τον Ιούλιο του 1944 ότι: «Κυρίαρχη δύναμη στην Ευρώπη δεν είναι πια η Γερμανία. Οι Βρετανοί ηγέτες πίστευαν πως οι Έλληνες κομμουνιστές. αποτελούσε πολιτική τόσο παλιά -πριν ακόμα κι από τη δημιουργία του ελληνικού κράτους. Κι ο Μπρουκ πρόσθετε ότι. όμως. θα την καλοδέχονταν οι αντάρτες του ΕΛΑΣ. στα τέλη Αυγούστου. «δυστυχώς. ως το τέλος του πολέμου στην Ευρώπη 1. για λόγους σχεδιασμού. η ραγδαία προέλαση των αγγλοαμερικανικών στρατιών από τα δυτικά. Ωστόσο. όλα αυτά πρέπει να γίνουν κάτω από το μανδύα μιας ιερής συμμαχίας μεταξύ Αγγλίας. συμπεριλαμβανομένης και της Ελλάδας. οι Άγγλοι ανησυχούσαν όλο και πιο πολύ για τη ρωσική προέλαση στην κεντρική και νοτιοανατολική Ευρώπη και τις επιπτώσεις που θα είχε αυτή η προέλαση στη μεταπολεμική κατάσταση.. Η βρετανική κυβέρνηση. αυτή η παραδοσιακή βρετανική πολιτική αντιμετώπιζε τρεις βασικές δυσκολίες. οδήγησε πολλούς ηγέτες των Συμμάχων να αναμένουν κατάρρευση των Γερμανών. το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ ελεγχόταν φανερά από το ΚΚΕ και. Ο αρχηγός του βρετανικού Γενικού Επιτελείου στρατηγός σερ Άλαν Μπρουκ. Το δεύτερο πρόβλημα ήταν ότι τα στρατηγικά σχέδια των Συμμάχων δεν προέβλεπαν καμιά ευρείας κλίμακας εισβολή στα Βαλκάνια. στα 1830. ο Ερυθρός Στρατός προχωρούσε Digitized by 10uk1s . σε συνδυασμό με την πίεση του Ερυθρού Στρατού από τα ανατολικά. Ρωσίας και Αμερικής» 2. αλλά η Ρωσία. εκτός κι αν γινόταν κάτι για να τους εμποδίσει. και φαίνεται ότι πάνω σ' αυτό το σημείο δεν ακούγονταν διαφωνίες από κανέναν Άγγλο ηγέτη. έγραφε ο Λόρδος Σέλμπορν.ΚΕΦΑΛΑΙΟ IV Η ήττα του ΕΑΜ από τους Βρετανούς.

να εξασφαλίσει τη μεγαλύτερη δυνατή στρατιωτική προσπάθεια στον αγώνα κατά του Άξονα και. ο οποίος έγραψε στην αναφορά που έκανε ύστερα από μια διερευνητική αποστολή στην κατεχόμενη Ελλάδα: Απ' όσο καταλαβαίνω. αλλά ταυτοχρόνως φρόντιζαν να βοηθάνε μυστικά τον Ζέρβα και προσπαθούσαν να εμποδίσουν την εξόντωση του ΕΔΕΣ που πιθανότατα. Από την αρχή τουλάχιστον του 1943. Απ' την άλλη. οι στόχοι της βρετανικής κυβέρνησης στην Ελλάδα είναι δύο: πρώτον. Στις αρχές του Μαρτίου 1944. Οι ηγέτες του ΚΚΕ απέφυγαν να την ονομάσουν κυβέρνηση. όπως έμεινε γνωστή. συμπεριλαμβανομένης της διείσδυσης ειδικών αγγλικών και αμερικανικών μονάδων ετοιμασμένων για να πάρουν μέρος σ' αυτές τις επιχειρήσεις» 6. με στόχο. Όταν η συμφωνία της Πλάκας δεν μπόρεσε να συμφιλιώσει τις φατρίες της ελληνικής αντίστασης. εξίσου ζωτικό ζήτημα για τα μεταπολεμικά βρετανικά συμφέροντα ήταν η συνεχιζόμενη παρουσία του ΕΔΕΣ στη βορειοδυτική Ελλάδα. Η διπλή αυτή πολιτική είχε περιγραφεί εναργέστατα στα μέσα του 1943 από τον αντισυνταγματάρχη Τζον Στίβενς της SOE. η επίσημη βρετανική γραμμή ήταν η ουδετερότητα. Αυτή. η σημασία της συμφωνίας βρισκόταν στο μυστικό της άρθρο: «Οι οργανώσεις ΕΑΜ/ΕΛΑΣ. οι ηγέτες του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ αποφάσισαν να δράσουν μόνοι τους. δεύτερο. χωρίς τη βρετανική υποστήριξη 5. μια συνταγματική μοναρχία4. ΕΔΕΣ και ΕΚΚΑ θα συνεργαστούν στενά στα σχέδια για την ΚΙΒΩΤΟ ΤΟΥ ΝΩΕ (παρενόχληση των γερμανικών στρατευμάτων κατά την υποχώρησή τους). Τα βρετανικά στρατιωτικά συμφέροντα υπαγόρευαν να μη διακοπούν εντελώς οι σχέσεις με τον ΕΛΑΣ. δε θα επιζούσε της αντιπαράθεσης με τον ΕΛΑΣ. κατά ένα μέρος. Το τρίτο πρόβλημα που αντιμετώπιζαν οι Βρετανοί. που η συμφωνία αυτή δεν πέτυχε παρά μια προσωρινή μόνο διακοπή των συμπλοκών. και συνέχισαν να επιμένουν για την ανάγκη Digitized by 10uk1s . πράγμα που αποτελούσε μέρος της γενικής προέλασης του. και θα διευκολύνουν τα σχέδια του Γενικού Στρατηγείου της Μέσης Ανατολής. ήταν το πώς θα εξασφάλιζαν την κατανόηση της Μόσχας και της Ουάσιγκτον για την επιθυμία της Αγγλίας να είναι η κυρίαρχη συμμαχική δύναμη στην Ελλάδα μετά την απελευθέρωση. έγινε γνωστή σαν ΠΕΕΑ (Πολιτική Επιτροπή Εθνικής Απελευθέρωσης). Απ' τον Οκτώβριο του 1943 έως τον Φεβρουάριο του 1944 είχε ξεσπάσει ανοιχτός εμφύλιος πόλεμος ανάμεσα στο ΕΑΜ/ΕΛΑΣ και την αντικομμουνιστική αντάρτικη οργάνωση ΕΔΕΣ (βλέπε προηγούμενο κεφάλαιο). Ο εμφύλιος πόλεμος τελείωσε στις 29 Φεβρουαρίου με τη συμφωνία της Πλάκας. η Μεγάλη Βρετανία είχε δυο διαφορετικές πολιτικές για την Ελλάδα: μια βραχυπρόθεσμη «στρατιωτική» στρατηγική που αφορούσε στον πόλεμο με τη Γερμανία. σχετικά με τα βρετανικά συμφέροντα μετά τον πόλεμο. ο οποίος θεωρείτο έμπιστος φίλος της Βρετανίας. όμως. όταν η πορεία του πολέμου επέτρεπε να γίνουν με κάποια βαρύτητα σκέψεις για τη μεταπολεμική κατάσταση. Ο όρος αυτός έδινε επίσημη δικαιολογία για την ενίσχυση της αγγλοαμερικανικής παρουσίας στην περιοχή που έλεγχε ο ΕΔΕΣ. να έχει στη μεταπολεμική Ελλάδα μια σταθερή κυβέρνηση φιλική προς τη Μεγάλη Βρετανία και αν είναι δυνατόν. και μια μακροπρόθεσμη «πολιτική» στρατηγική. Διόλου παράξενο. Από τη βρετανική σκοπιά.μέσα στα Βαλκάνια. να ενισχυθούν οι αντικομμουνιστικές θέσεις για μετά την απελευθέρωση. υπό την ηγεσία του Ζέρβα. έφτιαξαν μια «αντιστασιακή κυβέρνηση» μέσα στην κατεχόμενη Ελλάδα. συμπεριλαμβανομένων των περιοχών απ' τις οποίες μπορούσαν να γίνουν επιθέσεις και σαμποτάζ κατά των γερμανικών γραμμών επικοινωνιών. Κατά συνέπεια. επειδή αυτός έλεγχε το μεγαλύτερο μέρος της Ελλάδας.

που έγινε σ' ένα ξενοδοχείο σε βουνό κοντά στη Βηρυττό. πλησίαζε ο καιρός που η αποχώρηση των Γερμανών από την Ελλάδα θα έθετε ξεκάθαρα το ζήτημα της μεταπολεμικής διακυβέρνησης. Οι ηγέτες του ΚΚΕ αποκήρυξαν αμέσως από τα ορεινά τους αρχηγεία την υπογραφή του Ρούσου κι αρνήθηκαν να στείλουν εκπροσώπους τους στην κυβέρνηση. τα γεγονότα αυτά εξυπηρέτησαν με τρεις τρόπους τους βρετανικούς στόχους στην Ελλάδα. τα επεισόδια ανάμεσα στους Έλληνες της Αιγύπτου πρόσφεραν μια αληθοφανή κάλυψη για μια ακόμα αναβολή της άπιαστης εκείνης «απόβασης στην Ελλάδα» που οι αρχικατάσκοποι του Λονδίνου προσπαθούσαν να κάνουν τους Γερμανούς να πιστέψουν ότι επρόκειτο να γίνει από ώρα σε ώρα 9. Το έγκλημα αυτό. πολλοί από τους άντρες τους κινήθηκαν υπέρ της ΠΕΕΑ8. Οι Άγγλοι αντέδρασαν αυστηρά σ' αυτό που κατά τη γνώμη τους αποτελούσε ανταρσία. Η εξόντωση της ΕΚΚΑ. φαίνεται ότι έπεισε τον κομμουνιστή αντιπρόσωπο Πέτρο Ρούσο να υπογράψει μια καταδίκη της επίθεσης κατά της ΕΚΚΑ. Όπως κι αν έχει το πράγμα. προμήθευσε ένα όπλο στον νέο αρχηγό της εξόριστης κυβέρνησης: τον Μάιο. γεγονός που άνοιξε το δρόμο στον περισσότερο δυναμικό ηγέτη Γεώργιο Παπανδρέου. ο Παπανδρέου κάλεσε σε διάσκεψη εκπροσώπους όλων σχεδόν των μεγάλων κομμάτων και αντιστασιακών ομάδων της Ελλάδας. ο Παπανδρέου (με την έντονη υποστήριξη του πρεσβευτή της Αγγλίας στην ελληνική κυβέρνηση Ρέτζιναλντ Λήπερ).000 Έλληνες στρατιώτες σε στρατόπεδα στην Αιθιοπία και τη Δυτική Έρημο. Για αρκετές βδομάδες. Κι αντί να προσπαθήσει να δικαιολογήσει αυτή την ενέργεια. Πρώτο. ο καθηγητής Αλέξανδρος Σβώλος. Όταν η είδηση του σχηματισμού της ΠΕΕΑ έφτασε στις ελληνικές ένοπλες δυνάμεις που βρίσκονταν υπό βρετανικό έλεγχο στη Μέση Ανατολή. Τον Απρίλιο του 1944. η Αριστερά αναλάμβανε επισήμως την υποχρέωση να δεχτεί να συνεργαστεί με τα παλιά κόμματα σε μια κυβέρνηση εθνικής ενότητας 11. η ΠΕΕΑ είχε τη μορφή και δρούσε ως πυρήνας μιας απελευθερωτικής κυβέρνησης· κατά συνέπεια. ομάδες του ΕΛΑΣ. ο Άγγλος Γενικός Διοικητής στη Μέση Ανατολή στρατηγός σερ Χένρι Μέτλαντ Γουίλσον.δημιουργίας μιας «ενιαίας κυβέρνησης». Έπιασαν και δολοφόνησαν τον στρατιωτικό της ηγέτη συνταγματάρχη Δημήτριο Ψαρρό. ήρθε να στηρίξει τις κατηγορίες του Παπανδρέου ότι το ΚΚΕ χρησιμοποιούσε την Αντίσταση για να εξασφαλίσει το μονοπώλιο της εξουσίας στην Ελλάδα. Δεύτερο. στο μυστικό κόσμο των στρατηγικών εξαπατήσεων. Με τη διακήρυξη αυτή. χωρίς έγκριση απ' την κεντρική διοίκησή τους. Τρίτο. Από τον Φεβρουάριο. έχοντας την πλήρη υποστήριξη των Άγγλων. προέτρεπε να υποστηριχθεί ο ΕΛΑΣ ως η πιο ικανή να καθηλώσει και να παρενοχλήσει τα γερμανικά Digitized by 10uk1s . βασισμένης δηλαδή στη συμφωνία με άλλα πολιτικά κόμματα 7. ο μη κομμουνιστής πρόεδρος της ΠΕΕΑ. ο οποίος έγινε πρωθυπουργός τον Απρίλιο του 1944. αποτελούσε πρόκληση για την εξόριστη κυβέρνηση που υποστήριζαν οι Άγγλοι. ως αποτέλεσμα της οποίας δημιουργήθηκε μια μικρή αλλά αξιόπιστη αντικομμουνιστική δύναμη (αποτελούμενη κυρίως από την Τρίτη ή Ορεινή Ταξιαρχία). Στη διάσκεψη αυτή. Ο Παπανδρέου εξασφάλισε επίσης την υπογραφή του Ρούσου στη διακήρυξη η οποία ετοιμάστηκε στο τέλος της διάσκεψης. προκάλεσαν κρίση ανάμεσα στους εξόριστους στην Αίγυπτο Έλληνες πολιτικούς. Κατά τρόπο ειρωνικό. με τη σύμφωνη γνώμη των αρχηγών των Επιτελείων. το χάσμα ανάμεσα στο ΕΑΜ και τους εξόριστους πολιτικούς διατηρήθηκε βαθύ όπως πάντα. επιτέθηκαν στην αντάρτικη ομάδα ΕΚΚΑ στην περιοχή του Παρνασσού. του ΚΚΕ και της ΠΕΕΑ. και που αποκλήθηκε Συμφωνία του Λιβάνου. Στο μεταξύ. που τον υποστήριζε η βρετανική αποστολή στην Ελλάδα. και έκλεισαν περισσότερους από 10. τα ακολούθησε μια βαθιά εκκαθάριση των ελληνικών δυνάμεων. και έχαιρε μεγάλου σεβασμού στην Ελλάδα για τον αφιλοκερδή πατριωτισμό του και τη γενναιοφροσύνη του 10. κατάφερε να απομονώσει τους αντιπροσώπους του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ.

κι η οποία στην πράξη έδινε εγγύηση για μη ανάμιξη των Σοβιετικών στην Ελλάδα. προειδοποίηση ότι οι Σοβιετικοί είχαν την πρόθεση να επέμβουν στις ελληνικές υποθέσεις.M. Μα όπως κι αν έχει το πράγμα. στα οποία πρέπει να προστεθούν 207 Άγγλοι και Αμερικανοί στρατιώτες που είχαν διεισδύσει στην Ελλάδα για να πάρουν μέρος στην παρεμπόδιση της γερμανικής αποχώρησης). ανησυχούσε για την ασφάλεια της συμμαχικής αποστολής. Και οι αγγλοσοβιετικές επαφές οδήγησαν τελικά στη συνεννόηση Τσώρτσιλ και Στάλιν στη Μόσχα. Η φιλική του στάση εξέπληξε τους διοικητές του ΕΛΑΣ. Σύμφωνα με την περίληψη της συνομιλίας που συνέταξε ο Ήντεν. και διαμαρτυρήθηκε στον Μολότοφ στις 16 Απριλίου. πάντως. Πιθανόν η σοβιετική κυβέρνηση να μην είχε καμιά επιθυμία να αναμιχθεί στην Ελλάδα. Οι βρετανικοί χειρισμοί στην ανταρσία των ελληνικών δυνάμεων. Παπανδρέου. φαίνεται πως έκανε ό. και πρότεινε με πολλή λεπτότητα να κρατηθεί μακριά από την Ελλάδα η Σοβιετική Ένωση διαβεβαιώνοντας ότι.στρατεύματα στην Ελλάδα οργάνωση. φοβούμενοι ότι κάτι τέτοιο θα αύξαινε τις δυνατότητες του ΕΛΑΣ να καταλάβει όλη τη χώρα μετά την απελευθέρωση. Περισσότερο δυσκολεύτηκαν οι Άγγλοι να επιτύχουν τη σύμφωνη γνώμη των Αμερικανών. Ο Τσώρτσιλ και το Φόρεϊν Όφις διαφωνούσαν. που έμεινε γνωστή ως συμφωνία των ποσοστών. απλώς. ο επικεφαλής της βρετανικής αποστολής συνταγματάρχης K. Γουντχάουζ πρόβαλε το επιχείρημα ότι μια βρετανική αποκήρυξη του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ θα γινόταν. επιμένοντας ότι ήταν περιορισμένης χρονικής διάρκειας 14. Στις 5 Μαΐου. για να βοηθήσουν στην κοινή διεξαγωγή του πολέμου» 13. Την πολιτική του Γουίλσον όμως την εφάρμοσε ο διοικητής των δυνάμεων της SOE στα Βαλκάνια ταξίαρχος K. για να καθορίσει τη διανομή εφοδίων και στρατιωτικών αρμοδιοτήτων στον ΕΛΑΣ και τον ΕΔΕΣ. Στο μεταξύ. Φαίνεται λοιπόν ότι η βρετανική κυβέρνηση θα είχε αποκηρύξει το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ αν ο Γουντχάουζ δεν είχε κατορθώσει να παρουσιάσει προσωπικά τα επιχειρήματά του στον Τσώρτσιλ και τον Digitized by 10uk1s . το Στέιτ Ντιπάρτμεντυποψιαζόταν οτιδήποτε θα μπορούσε να μοιάζει με ιμπεριαλισμό της παλιάς σχολής ή με συμφωνίες για καθορισμό σφαιρών επιρροής. Κι ακόμα. και μπορεί να συνέβαλε στη συμφιλίωσή τους με την ιδέα της μεταστροφής της ηγεσίας τους. στις 9 Οκτωβρίου. Παρόλο που ήταν έξω φρένων για τη μοίρα του Ψαρρού. άλλο ένα όπλο στα χέρια του ΚΚΕ. Στο τέλος. προκάλεσαν επικρίσεις από Σοβιετικούς διπλωμάτες κι από τα σοβιετικά μέσα ενημέρωσης. (Τον Ιούνιο. και κυρίως για τους Έλληνες μέλη της 15. Την ίδια στιγμή. τη συμμαχική αποστολή στην Ελλάδα αποτελούσαν 171 άτομα. ο Τσώρτσιλ εξασφάλισε τη διστακτική έγκριση της αμερικανικής κυβέρνησης στη συμφωνία του με τον Στάλιν. Η άφιξη μιας σοβιετικής στρατιωτικής αποστολής στην Ελλάδα στα τέλη Ιουλίου. Ο Τσώρτσιλ είδε αυτή την αντίδραση. έκανε περισσότερο συνεργάσιμους τους ηγέτες του ΚΚΕ. Η κυβέρνηση αντιμετώπισε αυτό το ζήτημα τον Μάιο. ο Τσώρτσιλ κι ο Ήντεν εξακολουθούσαν να ευνοούν μια δημόσια ρήξη με την Αριστερά. η σοβιετική στάση προκαλούσε ανησυχίες στο Λονδίνο. ο Σοβιετικός πρεσβευτής στο Κάιρο Νικολάι Νόβικοφ. κι η βρετανική κυβέρνηση προσπάθησε τότε να φτάσει σε μια συμφωνία. όταν επισκέφτηκε την Ελλάδα τον Αύγουστο. Οι αγγλικές αρχές. Μπάρκερ-Μπένφιλντ. όταν έγινε φανερό ότι δε θα υπήρχαν διαθέσιμες δυνάμεις για μια απόβαση που θα συναντούσε αποφασιστική αντίσταση.τι ακριβώς ζήτησε ο Ήντεν. ζήτησε ακόμα. τον Απρίλιο. η Βρετανία θα έπαυε να ενδιαφέρεται για τη Ρουμανία. σε αντάλλαγμα. ο Άγγλος υπουργός Εξωτερικών Άντονι Ήντεν κάλεσε τον Σοβιετικό πρεσβευτή στο Λονδίνο Φέοντορ Γκούσεφ. όμως. συμφώνησαν στην ανάγκη να σταλούν στρατεύματα στην Ελλάδα μετά την απελευθέρωση. Η Ουάσιγκτον -ή. για την Επιχείρηση Κιβωτός του Νώε. που τώρα πια ήθελε να συνεργαστεί με τους Άγγλους 12. πιο ειδικά. εφ' όσον αυτή αρνιόταν να συμμετάσχει στην κυβέρνηση Παπανδρέου. Η σοβιετική απάντηση ήταν διαλλακτική.P. να συμβουλεύει «τους Έλληνες που πήγαιναν να τον δουν πως ήταν καθήκον και του ΕΑΜ και όλων τους να ενωθούν κάτω από την κυβέρνηση του κ.

Ένας τρίτος.. την αναμονή μιας ευρείας κλίμακας στρατιωτικής επέμβασης των Άγγλων. ήταν φανερά απίθανες.Ήντεν 16. Φαίνεται πως ο Σβώλος είχε ξεκαθαρίσει ότι οι ανοιχτές εχθροπραξίες με τους Άγγλους θα έβαζαν τέρμα στη συνεργασία του με το ΚΚΕ. όπως θα ονομαζόταν από 'δώ κι εμπρός.. όμως. τις οποίες θεωρούσαν βάσεις μιας ελληνικής κυβέρνησης. καλλιεργούσε τεχνηέντως -όπως αφηγείται ο ίδιος. Προφανώς.ο αντισυνταγματάρχης Νίκολας Χάμοντ. Σε μια συνάντηση που έγινε στη Ρώμη. Προφανώς. η ιδέα της αποκήρυξης του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ εγκαταλείφθηκε. που λένε ότι οι συναρχηγοί του ΚΚΕ Σιάντος και Ιωαννίδης αποδέχτηκαν μοιρολατρικά το ότι η Ελλάδα έπεφτε στη βρετανική σφαίρα επιρροής και. στην οποία περιέγραφε την κατάσταση που μπορεί να συναντήσουν οι Άγγλοι στρατιώτες στην Αθήνα. Και τελικά. όπως έγινε φανερό αργότερα. που ήταν ο Ανώτατος Διοικητής των Συμμάχων στη Μεσόγειο. όμως. στις 21 Αυγούστου. Ένας ήταν η αβεβαιότητα για τις βρετανικές προθέσεις. με βάση του το Στρατηγείο των Συμμαχικών Δυνάμεων στην Καζέρτα της Ιταλίας. Κατέληξαν. βρισκόταν κοντά σ' εκείνο που μελετούσε από καιρό ο Τσώρτσιλ. κι ότι αυτό το τελευταίο δεν ήταν διατεθειμένο να διακινδυνεύσει μια τέτοια ρήξη. δεν είχε ούτε πολιτική φαντασία ούτε πρόσφατη πολεμική πείρα 22. Στα τέλη Ιουλίου οι ηγέτες του ΚΚΕ αποφάσισαν ξαφνικά να συμμετάσχουν στην εξόριστη κυβέρνηση. και υπό τον πολιτικό έλεγχο του εκεί διαπιστευμένου υπουργού Χάρολντ Μακμίλαν 21 .γερμανικές δυνάμεις: Είναι ιδιαίτερα επιθυμητό να εμφανιστούμε αιφνιδιαστικά.000 άντρες με αεροπορική υποστήριξη. Διοικητής της Δύναμης 140 (των στρατευμάτων δηλαδή της Επιχείρησης Μάννα). ο Σβώλος συμβόλιζε μια μεγάλη και με επιρροή μερίδα της ελληνικής κοινής γνώμης 19. Η ελληνική κυβέρνηση δε γνωρίζει τίποτα γι' αυτό το σχέδιο και σε καμιά περίπτωση δεν πρέπει να μάθει το παραμικρό. ήταν η επιθυμία να διατηρηθεί ο συνασπισμός στο ΕΑΜ και στην ΠΕΕΑ με τους σοσιαλιστές του Σβώλου. Η δεύτερη αυτή πρόταση. υπήρξαν κι άλλοι λόγοι. έπρεπε να τεθεί υπό τον έλεγχο του στρατηγού Γουίλσον. Ο Τσώρτσιλ ήταν αποφασισμένος να αποστείλει τη Δύναμη 140 αμέσως μόλις θα αποχωρούσαν οι -πολύ ανώτερες. Μια τουλάχιστον από τις αιτίες αυτής της μεταστροφής. κι είχε γίνει αποδεκτό από την Πολεμική Κυβέρνηση στις 9 Αυγούστου. Digitized by 10uk1s . κατά συνέπεια. χωρίς να έχει προηγηθεί κάποια εμφανής κρίση. Τον Ιούλιο. πιθανώς για αρκετούς μήνες. στην Ελλάδα τη νύχτα της 25ης-26ης 17. Ελπίζω μόνο η τοπική κατάσταση να μη διαλυθεί πριν να είμαστε έτοιμοι εμείς 23. προσωρινός επικεφαλής της βρετανικής αποστολής 18. μπορούσε να εξασφαλιστεί με 10.000 άντρες και αεροπορική υποστήριξη. οι αρχηγοί των βρετανικών Γενικών Επιτελείων συζήτησαν τον αριθμό των στρατευμάτων που χρειάζονταν για να εξασφαλιστεί ο έλεγχος της Ελλάδας αν οι Γερμανοί παραδίδονταν ή αποχωρούσαν. ορίστηκε ο στρατηγός Ρόναλντ Σκόμπι ο οποίος. ότι ο έλεγχος της Αθήνας και της Θεσσαλονίκης. Δόθηκε λοιπόν οδηγία στις στρατιωτικές αρχές να κάνουν τις αναγκαίες προετοιμασίες 20. πρέπει να ήταν και οι προτροπές της σοβιετικής αποστολής που έφτασε. Οι απαιτήσεις λοιπόν αυτού του έργου. κι ίσως ακόμα πιο σημαντικός λόγος που έκανε το ΚΚΕ ν' αποφασίσει να πάρει μέρος στην κυβέρνηση Παπανδρέου και ν' αποδεχτεί την άφιξη βρετανικών δυνάμεων. Έχουμε μαρτυρίες των συναδέλφων τους. ο Τσώρτσιλ αποφάσισε ότι η Επιχείρηση Μάννα. με επικεφαλής τον συνταγματάρχη Γκριγκόρι Ποπόφ. Στο μεταξύ. Αυτός είναι ο καλύτερος τρόπος για να αναχαιτίσουμε το ΕΑΜ. ο Σκόμπι εξέδωσε την πρώτη του Επιχειρησιακή Διαταγή. Στις 7 Σεπτεμβρίου. απέτρεπαν κάθε σκέψη για πόλεμο με τους Άγγλους. Υπολόγιζαν ότι ο στρατιωτικός έλεγχος της Ελλάδας μπορεί να απαιτούσε να διατεθούν μέχρι και 80.

Οι Άγγλοι. υποστηριζόμενος από τους Μακμίλαν. όμως. Στην αρχή του Σεπτέμβρη οι γερμανικές δυνάμεις άρχισαν μια αργή και μεθοδική υποχώρηση. Συμπλοκές ανάμεσα σε δυνάμεις συνεργατών και ΕΛΑΣ είχαν εξαπλωθεί και στη Μακεδονία. σε πολλά σημεία της χώρας. την προστασία των Άγγλων αξιωματικών26. Οι εχθροπραξίες ανάμεσα σ' αυτές τις μονάδες και τον ΕΛΑΣ κατά τη διάρκεια του 1944. σκοτώθηκαν περίπου 1. με αποκορύφωμα τη μάχη του Κιλκίς στις 3 Νοεμβρίου. του εισαγγελέα και του διοικητή της χωροφυλακής συγκεντρώθηκαν στην Καλαμάτα.000 Ελασίτες και 9. ελπίζοντας να τις έχει καταβάλει πριν φτάσουν οι Άγγλοι. πέτυχαν σε ορισμένα μέρη να εμποδίσουν παραπέρα συμπλοκές ανάμεσα στον ΕΛΑΣ και τα Τάγματα Ασφαλείας. Λήπερ και Παπανδρέου. Ο ΕΛΑΣ είτε κυρίευε τα όπλα των δυνάμεων των συνεργατών. ελπίζοντας πως θα τα έσωζαν οι βρετανικές δυνάμεις. όπου άλλοι εκτελέστηκαν κι άλλους τους λιντσάρισαν μόλις έφτασαν στην πόλη συγγενείς και φίλοι των φερόμενων ως θυμάτων τους. όμως. ή κάτι ακόμα χειρότερο. Πολλά από τα θύματα ήταν χωροφύλακες. Έτσι. Στις περισσότερες κωμοπόλεις της Πελοποννήσου. μέσα σ' ένα όργιο εκδίκησης. φαίνεται. Τα Τάγματα Ασφαλείας αρνήθηκαν. Αποφασίστηκε πάντως. στις 12 Οκτωβρίου. Μέχρι τότε. Σύμφωνα με μια κομμουνιστική εκτίμηση. μερικά χιλιόμετρα βόρεια της Καλαμάτας όπου. όπου μπορούσαν.αντιμετώπιζαν Digitized by 10uk1s . ήταν άγριες 25. μεγάλα αποθέματα γερμανικού πολεμικού υλικού. όμως.000 άντρες από διάφορες ομάδες συνεργατών των Γερμανών. γνωστές ως Τάγματα Ασφαλείας. Ο ΕΛΑΣ. άφησαν πίσω τους φρουρές από μονάδες συνεργατών τους. Το Φόρεϊν Όφις ανησυχούσε μήπως ο ΕΛΑΣ αποκτήσει τον έλεγχο του μεγαλύτερου μέρους της Ελλάδας πριν αποχωρήσουν από την Αθήνα ή καταρρεύσουν στρατιωτικά οι Γερμανοί. Η χειρότερη σφαγή έγινε στο Μελιγαλά. δεν μπόρεσαν να εμποδίσουν τις δυνάμεις του ΕΛΑΣ να κυριεύσουν. του Πύργου και του Μελιγαλά μεταξύ 8 και 15 Σεπτεμβρίου και. Ορισμένοι Άγγλοι αξιωματικοί είχαν την ίδια επιτυχία σε άλλες περιοχές 28. το οποίο οπωσδήποτε το δικαιούνταν μετά τη συμφωνία της Καζέρτας. Όταν έφτασαν στο Λονδίνο τα νέα γι' αυτά τα γεγονότα. πράγμα που ήταν μέσα στα πλαίσια της πολιτικής τους να υποδαυλίσουν τον εμφύλιο πόλεμο. και νίκησε τις φρουρές της Καλαμάτας.οι Γερμανοί. Πριν δηλαδή υπάρξει μια από τις δυο προϋποθέσεις που είχαν τεθεί για να εξαπολυθεί η Επιχείρηση Μάννα. πρόβαλε με επιτυχία το επιχείρημα ότι ο κύριος όγκος των στρατευμάτων έπρεπε να κρατηθεί για απόβαση στην Αθήνα 27 . προκάλεσαν ανησυχία. σκότωσε εκατοντάδες άτομα. να σταλούν δυο μικρά βρετανικά αποσπάσματα στην Πελοπόννησο. οι δυνάμεις των συνεργασθέντων με τους Γερμανούς αναζητούσαν. Μόλις οι γερμανικές δυνάμεις έφυγαν από τη νότια Πελοπόννησο. επιτέθηκε. ήταν και οι «μάχες ανάμεσα σε αντίπαλες φατρίες». Κι οι άντρες τους. δεκαοκτώ ηγετικές φυσιογνωμίες απά τα Τάγματα Ασφαλείας και τη διοίκηση της Μεσσηνίας που συνεργαζόταν με τον εχθρό. Τα βρετανικά στρατεύματα έπρεπε να καταλάβουν «νευραλγικά σημεία» της Αθήνας.800 άτομα. ώστε πέρασε πάνω από ένας μήνας πριν εκκενώσουν την Αθήνα. Ο Γουίλσον. ανάμεσα σε 6. Ο ρυθμός τους ήταν τόσο αργός. και στη Μακεδονία. Στη συνέχεια. είτε συγκέντρωνε εκείνα που άφηναν πίσω τους -επίτηδες. καθώς μάλιστα συνέπεσαν με αναφορές για σοβιετική προέλαση στη Βουλγαρία. είτε αυτά τα σημεία ήταν στα χέρια του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ είτε όχι. συμπεριλαμβανομένων του νομάρχη. ο ΕΛΑΣ περικύκλωσε ορισμένες από αυτές τις φρουρές και απαίτησε την παράδοσή τους. έλεγχο του μέρους από «στοιχεία που δεν υποστηρίζουν την Ελληνική Εθνική Κυβέρνηση»24. που τις είχαν εφοδιάσει με άφθονα τρόφιμα και πυρομαχικά. σύμφωνα με μια ψύχραιμη δεξιά εκτίμηση. Ο Ήντεν προσπάθησε να πείσει τον Τσώρτσιλ και τους αρχηγούς των Επιτελείων να επιτρέψουν να σταλεί αμέσως το σύνολο της βρετανικής δύναμης στην Πελοπόννησο. πολλές από τις μονάδες του ΕΛΑΣ -ή ίσως κι όλες. «πιθανώς διά της βίας».Ανάμεσα στις άλλες ζοφερές προοπτικές που έβλεπε. πρώτα από τα νησιά και τη νότια Πελοπόννησο. ο ΕΛΑΣ σκότωσε 356 άτομα και διέλυσε πλήρως την αντίπαλη δύναμη.

πυρομαχικών. για λογαριασμό της ελληνικής κυβέρνησης. ο οποίος συντόνιζε από τον Ιούλιο τις διάφορες αντικομμουνιστικές δυνάμεις της πρωτεύουσας και κανόνιζε να εφοδιάζονται με όπλα από τη Μέση Ανατολή. και ότι οι ανταρτικές δυνάμεις έπρεπε να υπάγονται επιχειρησιακά στον στρατηγό Γουίλσον. Οι Εαμικοί υπουργοί. Κι έτσι. από την άλλη. δηλαδή. Οι περιορισμοί αυτοί. δυο από τους οποίους ήταν κομμουνιστές. Ούτε όμως και μπορούσαν να αποδεχτούν το πλήρες νόημα της συμφωνίας. συμπεριφέρθηκαν με εξαιρετικά συνεργάσιμο τρόπο. οι ηγέτες του ΚΚΕ στην Ελλάδα και οι εκπρόσωποί τους στην Ιταλία είχαν τρομάξει μπροστά στην εναλλακτική επιλογή. όσο και στους οπαδούς του ΚΚΕ. Έτσι. το ΚΚΕ παραιτιόταν από οποιαδήποτε απόπειρα για ν' αποκτήσει το στρατιωτικό έλεγχο της πρωτεύουσας ή να αμφισβητήσει το δικαίωμα των Άγγλων να στείλουν δυνάμεις στην Ελλάδα. που ήταν η διάλυση της κυβέρνησης Παπανδρέου και η επιστροφή στην αδιάλλακτη στάση τους του Ιουλίου. ίσως για να πείσουν τους Άγγλους ότι δε χρειαζόταν να στείλουν στρατεύματα στην Ελλάδα. Όσο ανυπόφορες κι αν τους ήταν αυτές οι παραχωρήσεις. Παπανδρέου. Η ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ ΤΗΣ ΑΘΗΝΑΣ Οι αγγλικές προφυλακές έφτασαν στην Αθήνα στις 14 Οκτωβρίου. κι αναγνώριζε εκεί τη δικαιοδοσία του φανατικά παπανδρεϊκού στρατιωτικού διοικητή Αττικής στρατηγού Παναγιώτη Σπηλιωτόπουλου. έξι υπουργοί που εκπροσωπούσαν το ΕΑΜ πήγαν στην εξόριστη κυβέρνηση η οποία είχε μεταφερθεί από την Αίγυπτο στην Ιταλία. μέσα στους επόμενους λίγους μήνες. Επιπλέον. Τον Σκόμίπι ως διοικητή όλων των αντιστασιακών δυνάμεων στην Ελλάδα. Σαράφη (στρατιωτικό διοικητή του ΕΛΑΣ) και Ζέρβα (στρατιωτικό διοικητή του ΕΔΕΣ). στις 3 Σεπτεμβρίου. η είδηση για τη συμφωνία της Καζέρτας έπεσε σαν κεραυνός τόσο στην ηγεσία. κάτι ακόμα πιο αξιοσημείωτο. ενώ. καθώς από τη μια δεν τους εφοδίαζε επίτηδες η βρετανική αποστολή. Στις 15 Αυγούστου. αποδέχτηκαν τους όρους της συμφωνίας της Καζέρτας που υπογράφτηκε στις 26 Σεπτεμβρίου από τους Γουίλσον. ο διοικητής τους αποφάσισε να παρελάσουν τελετουργικά στην πόλη. Στην Ελλάδα. Κι αυτή. Μετά τη συμφωνία της Καζέρτας.τρομερή έλλειψη όπλων και. Κι ο ΕΛΑΣ συμφωνούσε να κρατήσει εκτός Αττικής τις τακτικές δυνάμεις του. η συμφωνία αυτή έδωσε στο ΚΚΕ να καταλάβει τις συνέπειες της απόφασής του ν' αναγνωρίσει την εξόριστη κυβέρνηση. Με τη συμφωνία αυτή. οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Σοβιετική Ένωση υποδήλωναν με τη σιωπή τους τη συγκατάθεσή τους για όλα αυτά 30. Στην πράξη. ήταν μια εξέλιξη που φαίνεται ότι δεν την είχαν απόλυτα προβλέψει οι Βρετανοί στρατιωτικοί σχεδιαστές 29. Ότι. η πολιτική του ΚΚΕ χαρακτηρίστηκε από σύγχυση και παλινωδίες. πίστεψαν στην αρχή ότι επρόκειτο για ψέμα που είχε σκοπό να σκορπίσει τη σύγχυση. κυρίως. «Κατά απαίτηση του Δημάρχου». είχαν ξοδέψει μέρος των αποθεμάτων τους στις μάχες με τον ΕΔΕΣ. που σήμαινε ότι θα αναγνώριζαν στην Ελλάδα αυξημένη δικαιοδοσία σε δυνάμεις εχθρικές προς αυτούς. προφανώς για να βρίσκεται κοντά στο Συμμαχικό Στρατηγείο. Και συμφώνησαν πως η κυβέρνηση Παπανδρέου έπρεπε να είναι η μόνη υπεύθυνη για την τιμωρία των συνεργασθέντων με τους Γερμανούς. «καθώς αυτός ήταν ο καλύτερος τρόπος για να αποτραπεί το ξέσπασμα ταραχών ανάμεσα στις Digitized by 10uk1s . Και. οι ηγέτες της ελληνικής αντίστασης αποδέχονταν: την αποστολή βρετανικών δυνάμεων στην Ελλάδα. οι ηγέτες του ΚΚΕ εγκατέλειψαν την επιμονή τους να παραιτηθεί ο Παπανδρέου για να μπουν στην κυβέρνηση εθνικής ενότητας. ο ΕΛΑΣ κι ο ΕΔΕΣ αναγνώριζαν αμοιβαία τις σφαίρες επιρροής τους. Σύντομα όμως η είδηση επιβεβαιώθηκε από το αρχηγείο του ΚΚΕ στο βουνό 31. έδειχναν να μην υπάρχουν πια. Πολλοί. Κι έτσι. είχαν υποχρεωθεί να περιορίσουν τις επιχειρήσεις τους και να διώξουν πολλούς εθελοντές που είχαν πάει να καταταγούν στις δυνάμεις του ΕΛΑΣ.

Το οικονομικό πρόβλημα σταθεροποίησης του νομίσματος και εξεύρεσης προμηθειών για ν' αποφευχθεί ο λιμός και να ξαναρχίσει να λειτουργεί η παραγωγή.000. που μετριόταν σύμφωνα με την ικανότητά της να Digitized by 10uk1s .τη ρετσινιά της συνεργασίας με τους Γερμανούς. Όλη σχεδόν την υπόλοιπη χώρα. που ήταν τρομακτικός στη διάρκεια της Κατοχής. γιατί ήταν πολύ λίγα ακόμα τα αγαθά που μπορούσε ν' αγοράσει κανείς. Η πολιτική δύναμη της Αριστεράς. τέλος. των Τσολάκογλου και Ράλλη βρίσκονταν στις φυλακές. περιλαμβανομένων και δυο πρωθυπουργών «κουίσλιγκ». χειροτέρεψε κι άλλο μετά την Απελευθέρωση. το πρόβλημα του αφοπλισμού των ανταρτικών δυνάμεων και της δημιουργίας ενός εθνικού στρατού. κατά τρόπο αποδεκτό από τη Δεξιά. και διακηρύσσοντας: «Πιστεύουμε στη Λαοκρατία». 33 Στις επόμενες μέρες. Κάτω από την τετραπέρατη καθοδήγησή του. στράφηκαν στην οικονομία των ανταλλαγών. έγινε φανερό ότι η κυβέρνηση Παπανδρέου αντιμετώπιζε τρία τουλάχιστον εξαιρετικά σοβαρά προβλήματα: την ανάγκη να ικανοποιήσει τις απαιτήσεις της Αριστεράς για συμμετοχή στην εξουσία και εκδίκηση. ένα τεράστιο γλέντι απελευθέρωσης γινόταν σ' ολόκληρη την Αθήνα. παρέμενε ουσιαστικά ίδια όπως και κατά την Κατοχή. παρέμενε διαθέσιμη για να χρησιμοποιηθεί αργότερα από την κυβέρνηση κατά του ΕΑΜ 36. Ύστερα από την ευχαριστήρια δοξολογία στη Μητρόπολη. μπορούσαν ν' αγοράζουν τα πάντα στην ύπαιθρο.000 αντρών. Κι η Αριστερά. ο Παπανδρέου αποβιβάστηκε στον Πειραιά συνοδευόμενος από τους Άγγλους στρατιωτικούς και πολιτικούς ηγέτες Σκόμπι. Έτσι. ουσιαστικά. Κι έτσι. όπως η Πελοπόννησος. Κι έπειτα. η Αστυνομία είχε αποφύγει -αντίθετα από τη Χωροφυλακή. Μαυραγορίτες απ' την Αθήνα. κι ακούγονταν κραυγές που ζητούσαν εκδίκηση και κάθαρση των δημόσιων υπηρεσιών. διοικούσε -με αυστηρό και τακτικό τρόπο. Και στις 10 Νοεμβρίου η κυβέρνηση κυκλοφόρησε νέο νόμισμα: μια καινούρια δραχμή αντιστοιχούσε σε 500. Στις 18 Οκτωβρίου. που το καθένα είχε τη δική του αστυνομία και τις δικές του ένοπλες δυνάμεις 34. Η εξουσία της κυβέρνησης ήταν πολύ περιορισμένη και αδύναμη έξω από την περιοχή της πρωτεύουσας. Τα παράπονα των Εαμιτών διατρανώθηκαν σε πολλές διαδηλώσεις. Η νομισματική μεταρρύθμιση βοήθησε ελάχιστα. Η οικονομική κατάσταση ήταν χαοτική. Σύντομα. σκάλες. Και.000. συστήματα διακυβέρνησης. εφοδιασμένοι με τα πιο καινούρια και μεγάλα χαρτονομίσματα.000 παλιές. Η αστυνομία της Αθήνας.το ΕΑΜ. ζητούσε να γίνει δημοψήφισμα για το συνταγματικό ζήτημα.αντίπαλες πολιτικές δυνάμεις» 32. κι αυτός πέτυχε να το πάρει με το μέρος του υποσχόμενος να τιμωρήσει τους συνεργάτες του εχθρού. Μακμίλαν και Λήπερ. εξακολουθώντας να διοικείται από τον Άγγελο Έβερτ. Μερικές περιοχές. Τον έλεγχο των μεγάλων λιμανιών της Θεσσαλονίκης. Τον Οκτώβριο και τον Νοέμβριο. είχε φυλακίσει πολλούς συνεργάτες των Γερμανών κι εμπόδιζε ανεξάρτητες πολιτικές οργανώσεις και τις εφημερίδες τους να λειτουργήσουν. οι Άγγλοι τον μοιράζονταν στην πραγματικότητα με τον ΕΛΑΣ. η Αθήνα γέμισε επιγραφές και συνθήματα σε τοίχους. Ο πληθωρισμός. η μεταρρύθμιση ήταν αμφιλεγόμενη γιατί νομιμοποιούσε προηγούμενες αγορές ιδιοκτησιών με πληθωρικές δραχμές. ο Παπανδρέου εκφώνησε ένα φλογερό λόγο στην Πλατεία Συντάγματος. μια δύναμη 3. απαρνιόταν το δημόσιο χρέος κι επιβεβαίωνε την απώλεια των δραχμικών οικονομιών ολόκληρου του έθνους 35. περιμένοντας να δικαστούν ως δοσίλογοι. που περιπολούσε στις κύριες οδικές αρτηρίες. αγάλματα -οπουδήποτε μπορούσαν να γραφτούν τα γράμματα ΕΑΜ και ΚΚΕ. η χώρα ήταν προς το παρόν μοιρασμένη σε δυο. Εξακόσια περίπου άτομα. της Πάτρας και του Βόλου. το ΕΑΜ απαγόρευσε τη χρήση του χρήματος. Για ν' αντιδράσει. Το ακροατήριό του αποτελούσε ένα τεράστιο πλήθος στο οποίο δέσποζαν οι συμπαθούντες το ΕΑΜ. όμως. ενώ ένα τμήμα της Ηπείρου το κρατούσε ακόμα ο ΕΔΕΣ.

κανείς δεν εξεπλάγη όταν διακόπηκαν οι Digitized by 10uk1s . Η Αριστερά είχε κάθε λόγο να θέλει τη διάλυσή τους. Έτσι. Στις 20 Νοεμβρίου. ενώ οι άντρες κι οι αξιωματικοί της Ορεινής Ταξιαρχίας θα έπαιρναν «γενναίες άδειες». Όταν όμως το παρουσίασε στον Σκόμπι και τον Λήπερ την άλλη μέρα. κι όχι μ' όλες τις άλλες μαζί. γινόταν ίση μόνο με του ΕΔΕΣ. είχε αλλάξει σημαντικά το περιεχόμενό του. που θα την ακολουθούσε η δημιουργία ενός νέου στρατού στον οποίο υπολόγιζαν ότι θα είχαν επιρροή ανάλογη με το μέγεθος του ΕΛΑΣ. Έτσι. Ο Παπανδρέου τα παρουσίασε όλα αυτά σαν πρόταση του ΕΑΜ. η Ορεινή Ταξιαρχία μεταφέρθηκε στην Ελλάδα από την Ιταλία. ενώ η Ορεινή Ταξιαρχία και ο Ιερός Λόχος παρέμεναν ως είχαν. Του πρότειναν τώρα να ενωθούν η Ορεινή Ταξιαρχία κι ο Ιερός Λόχος με μια μονάδα του ΕΛΑΣ και μια μονάδα του ΕΔΕΣ. αυτός κατηγόρησε τους Εαμικούς υπουργούς ότι υπαναχωρούσαν απ' αυτά που είχαν πει. να έχει αποστρατευτεί μέχρι τις δέκα του μήνα. Η μονάδα του ΕΛΑΣ που θα παρέμενε. Πίσω από τις λεπτομέρειες που άλλαζαν διαρκώς. ήταν εντυπωσιακή και. Κι όταν το ΕΑΜ το διέψευσε. γιατί κι οι δυο μονάδες ήταν ακλόνητα αντικομμουνιστικές. τους περαστικούς να ζητωκραυγάζουν τον βασιλιά» 39. Δεν γινόταν πια λόγος για ενοποίηση. Στις 19 Νοεμβρίου. Οι δυο στρατιωτικές μονάδες που είχε φέρει μαζί της από το εξωτερικό η κυβέρνηση -η Ορεινή Ταξιαρχία και ο Ιερός Λόχος. είτε τη διατήρηση μιας δύναμης του ΕΛΑΣ ίσης με όλες τις άλλες μαζί. που την είδαν σαν προστάτη από τους κομμουνιστές. η μονάδα του ΕΛΑΣ θα ήταν ίση με τις άλλες τρεις μαζί. με υπαινιγμούς ότι οι θυσίες αυτές δε θα πήγαιναν χαμένες. Ύστερα από αίτημα του Παπανδρέου. Εκείνο που δίχασε την κυβέρνηση και επέσπευσε τον εμφύλιο πόλεμο. όπως θα γινόταν και με τον ΕΛΑΣ και τον ΕΔΕΣ 38. Όλες οι άλλες δυνάμεις θα διαλύονταν. το ΚΚΕ οργάνωσε μια μαζική διαδήλωση για την εικοστή έκτη επέτειο του κόμματος. όταν ο Σκόμπι δημοσίευσε διαταγή προς τον ΕΛΑΣ. η θέση των δυο πλευρών παρέμενε ξεκάθαρη: η Αριστερά θα αποδεχόταν είτε καθολική αποστράτευση. που θα περιλαμβάνονταν στις υπό δημιουργία ένοπλες δυνάμεις. Η βρετανική κυβέρνηση διαμαρτυρήθηκε όμως. Ο Παπανδρέου κι οι Άγγλοι δε δέχονταν τη διάλυση των τακτικών στρατιωτικών μονάδων. Ο Παπανδρέου αποδέχτηκε το σχέδιο. Στην Πλατεία Συντάγματος δεν έπεφτε καρφίτσα 37.κατεβάζει χιλιάδες άτομα στους δρόμους. εξ ονόματος της κυβέρνησης Παπανδρέου. οι ελάχιστες απαιτήσεις της μιας πλευράς ξεπερνούσαν τις μέγιστες παραχωρήσεις που ήταν διατεθειμένη να κάνει η άλλη. ο Παπανδρέου δέχτηκε μια συμβιβαστική πρόταση από τους αριστερούς υπουργούς του. έκανε ξεκάθαρες τις απόψεις τους: «Λίγο μετά την άφιξή τους στην Αθήνα. Η ρήξη επήλθε την 1η Δεκεμβρίου. κι επέμεινε ότι η Ταξιαρχία δεν έπρεπε να διαλυθεί 40. μερικές φορές με την απειλή περιστρόφων. Και να εξαναγκάζουν. να φωνάζουν "Ζήτω ο βασιλιάς". Κι έτσι. ούτε τη διατήρηση μιας αντίστοιχης δύναμης του ΕΛΑΣ. Δοξασμένη από τα πρόσφατα κατορθώματά της κατά τη μάχη του Ρίμινι. ενιαίος ελληνικός στρατός. λοιπόν. Ο Παπανδρέου κι ο Σιάντος συμφώνησαν ότι ο ΕΛΑΣ θα διαλυόταν στις 10 Δεκεμβρίου. για ορισμένους. Σε μέγεθος και εξοπλισμό. Η εύθραυστη συνεργασία των ελληνικών φατριών επέζησε λιγοστές μόνο βδομάδες. Και παντού είχαν τοιχοκολληθεί αφίσες που περιέγραφαν με μελανά χρώματα τις θυσίες του «λαού» κατά τον πόλεμο. τα μέλη της Ταξιαρχίας άρχισαν να σβήνουν τα συνθήματα του ΕΑΜ. Η συμπεριφορά των στρατιωτών. Το ΕΑΜ θεωρούσε ότι έπρεπε να αποστρατευτούν σαν εθελοντικές μονάδες. παρέλασε στους δρόμους της Αθήνας στις 9 Νοεμβρίου κι έγινε δεκτή με ενθουσιασμό από πολλούς Αθηναίους. Στις 27 Νοεμβρίου. αναμφιβόλως τρομακτική.θεωρούνταν από τον Παπανδρέου και τον Σκόμπι τακτικές μονάδες. φάνηκε πως βρέθηκε μια λύση στο πρόβλημα της αποστράτευσης. να σκίζουν φωτογραφίες του Στάλιν. ήταν το ζήτημα του αφοπλισμού των ανταρτών προκειμένου να δημιουργηθεί ένας καινούριος. ο Παπανδρέου πληροφόρησε τον Σιάντο ότι το σχέδιό τους δεν μπορούσε να εφαρμοστεί.

Η ΜΑΧΗ ΤΗΣ ΑΘΗΝΑΣ Ύστερα απ' αυτό. σε ένδειξη διαμαρτυρίας κατά της ανάμιξης του Σκόμπι και της διαταγής αποστράτευσης. Δεν είναι ξεκάθαρο το τι περίμενε η αγγλική ηγεσία στην Αθήνα. επειδή δεν έχουν αρκετές δυνάμεις για ν' αντιμετωπίσουν τον ΕΛΑΣ» 43. κι αυτό προξένησε μικροσυμπλοκές και υβριστικούς διαξιφισμούς. η Αστυνομία προσπάθησε να τους κρατήσει έξω από την πλατεία. Την 1η Δεκεμβρίου ο Σιάντος -χωρίς να συμβουλευτεί τον Ιωαννίδη. Πρέπει κανείς να συμπεράνει πως ο Σκόμπι και το επιτελείο του πίστευαν ότι μπορούσαν να επιβάλουν τη θέλησή τους χωρίς κάποιες σοβαρές συμπλοκές -εντύπωση που ενισχύει η ομολογία του Τσώρτσιλ. κι ιδιαίτερα μετά την παραίτηση των Εαμικών υπουργών που έγινε τις μικρές ώρες της 2ης Δεκεμβρίου. κάνουν κατανοητή μια τέτοια ψευδαίσθηση 44. Λίγες στιγμές μετά. Στελέχη της Κομμουνιστικής Οργάνωσης Αθήνας (ΚΟΑ) έκαναν σύσκεψη την 1η Δεκεμβρίου για να συζητήσουν την οργάνωση διαδήλωσης στις 3. αρκετοί άνθρωποι έμειναν πεσμένοι νεκροί ή τραυματισμένοι στη μέση του δρόμου. αργότερα τον ίδιο μήνα. σύμφωνα με την ηγεσία του ΕΑΜ. Εκείνη την ημέρα. Οι περισσότεροι αστυνομικοί δεν έριχναν στο ψαχνό. σ' ένα ωραίο νεοκλασικό κτίριο. στη θέση του οποίου βρίσκεται σήμερα το ξενοδοχείο ΑΣΤΗΡ (βλέπε χάρτη 5). που έφτασε μάλλον τους δεκάξι. Ωστόσο. ανέφερε στις 2 Δεκεμβρίου ότι «ψηλά ιστάμενος αξιωματούχος» του ΚΚΕ είπε πως οι συνάδελφοί του δεν περίμεναν «να δράσουν οι Άγγλοι πριν από τις 10 του Δεκέμβρη. Ένας πράκτορας του OSS. Ενώ όμως η κεφαλή της πορείας βρισκόταν ακόμα μακριά απ' το κτίριο. ότι αυτός περίμενε απλώς ότι. περίμενε «κάποια αιματοχυσία» αλλά όχι και «γενικευμένο εμφύλιο πόλεμο» 41. ενώ μεγάλες μάζες υποστηρικτών του ΕΑΜ πλησίαζαν από πολλές διευθύνσεις. πολλοί αστυνομικοί άνοιξαν πυρ. η Αστυνομία τοποθέτησε τους άντρες της σε ζώνες γύρω από την Πλατεία Συντάγματος. Για δέκα περίπου λεπτά. και τότε οι διαδηλωτές έπεσαν στο έδαφος 46. γύρω στις 11 η ώρα. «μια ομοβροντία των βρετανικών στρατευμάτων» θα έφτανε για να αποκατασταθεί η τάξη 45. οι αστυνομικοί διατάχτηκαν να υποχωρήσουν προς την κατεύθυνση του αρχηγείου της Αστυνομίας. Οι Digitized by 10uk1s . θα ήταν πολύ μεγαλύτερος. Αναφέρεται ότι ο Παπανδρέου. και γενικής απεργίας στις 4. και την προηγούμενη.ανάστησε την Κεντρική Επιτροπή του ΕΛΑΣ με μέλος και τον εαυτό του. Ξαφνικά. Η κυβέρνηση έδωσε στην αρχή άδεια για το συλλαλητήριο της 3ης Δεκεμβρίου.διαπραγματεύσεις στις 28 Νοεμβρίου. Όταν αργότερα σταμάτησαν οι πυροβολισμοί. Θεώρησαν δεδομένο ότι θα ξεσπούσε βία. Η αδυναμία και η διασπορά των αγγλικών δυνάμεων και η μέχρι στιγμής μη επέμβασή τους. Δηλώνοντας την 1η Δεκεμβρίου πως ήταν έτοιμος να προστατεύσει την κυβέρνηση ενάντια σ' οποιοδήποτε πραξικόπημα. να μετακινηθούν πιο κοντά στην Αθήνα 42. Το πρωί της 3ης. διέταξε ορισμένες μονάδες του ΕΛΑΣ που βρίσκονταν εκτός Αττικής. στη γωνία των οδών Βασιλίσσης Σοφίας και Πανεπιστημίου. μια φάλαγγα διαδηλωτών άρχισε να βαδίζει προς την κατεύθυνση της οδού Πανεπιστημίου και το αρχηγείο της Αστυνομίας. κι ύστερα την αναίρεσε -πολύ αργά. Στην αρχή. οι αστυνομικοί πυροβολούσαν όποτε οι διαδηλωτές έκαναν να σηκωθούν για να διαφύγουν. που τον κατέστησε έτσι γενικό διοικητή του ΕΛΑΣ. ο Κώστας Κουβαράς. Αν το είχαν κάνει. σταμάτησε στο άκουσμα ενός πυροβολισμού. τότε ο αριθμός των νεκρών. τόσο ο αριθμός όσο και η τοποθέτηση των Άγγλων στρατιωτών στην Αθήνα δεν προσφέρονταν για μάχη. ο κόσμος περίμενε κάποια μορφή βίαιης αντιπαράθεσης. και έθεσαν σε συναγερμό τους εφεδρικούς του ΕΛΑΣ για τις 3 του μήνα. Οι γνώμες διέφεραν μόνο για το πόσο σοβαρή θα ήταν. στις 2 Δεκεμβρίου. που ήταν άρρωστος και εκτός «υπηρεσίας». ο Σκόμπι έδειχνε πρόθυμος ν' αντιμετωπίσει μια ένοπλη αντιπαράθεση. Αμέσως μόλις έγινε αυτό.

ήταν ειρηνική: ένα από τα καλύτερα συντάγματα του ΕΛΑΣ. οι Άγγλοι ήταν ουδέτεροι και θα απέφευγαν να πάρουν στρατιωτικά μέτρα εναντίον τους. ήταν διάσπαρτοι και ευάλωτοι. Η απραξία των Άγγλων. Ακόμα. οι Άγγλοι κάθε άλλο παρά ουδέτεροι ήταν. Μέχρι εκείνη την ώρα.000 άντρες. Άγγλοι πεζοί και αρκετά τανκς μπήκαν στην πλατεία.εκτός κι αν αναλάμβαναν δράση οι Άγγλοι48. εφεδρικοί του ΕΛΑΣ άρχισαν μια σειρά συστηματικών επιθέσεων σε αστυνομικά τμήματα των προαστίων της Αθήνας. ο Σκόμπι διέθετε δυνάμεις που συμποσούνταν σε οκτώ αγγλικά τάγματα πεζικού. οι Εαμικοί διαδηλωτές δεν έδειχναν εχθρότητα στους Άγγλους. μέσα σε θωρακισμένα οχήματα. περικυκλώθηκε από τα βρετανικά στρατεύματα. στις 4 Δεκεμβρίου. εκτός ίσως για αυτοάμυνα. σύμφωνα με τον κομμουνιστή Θανάση Χατζή. απέφευγαν ακόμα να πυροβολούν οι μεν τους δε. δημιουργούσε μια επικίνδυνη κατάσταση: οι ηγέτες του ΕΑΜ μπόρεσαν να διαμορφώσουν την ψευδαίσθηση ότι. Λίγη ώρα μετά το τέλος των πυροβολισμών. θα έλεγχαν ολόκληρη την πόλη -και μαζί της κι ολόκληρη την Ελλάδα. Οι πυροβολισμοί στην Πλατεία Συντάγματος δεν ήταν το μοναδικό βίαιο επεισόδιο στην Αθήνα εκείνη την Κυριακή. Η πρώτη σημαντική αντιπαράθεση. Οι αποθήκες πυρομαχικών και οι στρατώνες τους. Ο ΕΛΑΣ. βρίσκονταν λιγοστοί Άγγλοι στρατιώτες αλλά παρέμειναν αδρανείς. λοιπόν. θα αντιμετώπιζε τους άντρες του ως εχθρούς 47. Στις 6 του μήνα. μέλη της δεξιάς οργάνωσης «Χ» του συνταγματάρχη Γρίβα επιτέθηκαν στον ΕΛΑΣ στο λόφο του Φιλοπάππου. κι ορισμένοι επέκριναν πάρα πολύ την Αστυνομία. Ανάμεσά τους ήταν κι ο Τζέφρι Χόαρ. Παρόλο που οι άντρες του διέθεταν λιγοστά βαριά όπλα. έδινε διορία στον ΕΛΑΣ μέχρι τα μεσάνυχτα της 6ης-7ης Δεκεμβρίου για να εκκενώσει την περιοχή Αθήνας-Πειραιά. το 1ο Σώμα του ΕΛΑΣ (Αθήνας) έφτασε σε δύναμη τους 12. Ο Σκόμπι εξέδωσε διαταγές να εμποδιστούν οι ενισχύσεις του ΕΛΑΣ να φτάσουν στην Αθήνα. θα τις θεωρούσε και θα τις αντιμετώπιζε ως εχθρικές ενέργειες. τέσσερις ίλες θωρακισμένων.περισσότεροι ξένοι ανταποκριτές ήταν αυτόπτες μάρτυρες της σκηνής. κι ότι από τις τέσσερις το απόγευμα και μετά. Μεμονωμένοι Άγγλοι αξιωματικοί που βρίσκονταν μεταξύ των θεατών. πάρθηκε στο Λονδίνο από τον Τσώρτσιλ. Η απόφαση γι' αυτό. Ήταν φανερό ότι πετυχαίνοντας αυτό το στόχο. είχε ξεκάθαρη αριθμητική υπεροχή κατά τις πρώτες εβδομάδες των ταραχών. αφοπλίστηκε και μεταφέρθηκε έξω από την πόλη. τη νύχτα της 4ης-5ης Digitized by 10uk1s . Στην Πλατεία Συντάγματος. και ο ΕΛΑΣ. έχοντας στρέψει το μένος τους κατά της Αστυνομίας. όμως. Το πρωί της ίδιας μέρας. Στην πραγματικότητα. Και το απόγευμα. μερικά θωρακισμένα αυτοκίνητα και μια πεδινή πυροβολαρχία. στους οποίους προστίθενταν συνεχώς ενισχύσεις τακτικών μονάδων που βρίσκονταν έξω από την πόλη. ο Σκόμπι εξέδωσε διαταγή που ανέφερε ότι αυτές οι πράξεις πρέπει να σταματήσουν. Οι αγγλικές δυνάμεις δεν ήταν κατάλληλα αναπτυγμένες ώστε να προστατέψουν την πόλη από εσωτερική επίθεση. Άγγλοι στρατιώτες μπήκαν στη μέση για να βοηθήσουν τους Χίτες. Το πρωί. προσπάθησαν να κάνουν την Αστυνομία να πάψει να πυροβολεί. τελικά. Και οι Άγγλοι όμως. μπορούσαν να κινούνται χωρίς να τους εντοπίζουν οι αντίπαλοι ανάμεσα στα κτίρια και τους φιλικούς προς αυτούς πολίτες. Στις 4 Δεκεμβρίου. Σε μερικές περιπτώσεις. Από την ώρα εκείνη και μετά. Στις 5 Δεκεμβρίου. με το που έφτασε στην περιοχή της πρωτεύουσας. δεν είχε αποτελέσματα. τέσσερα ελληνικά τάγματα. ο ΕΛΑΣ υποστήριξε ότι είχε καταλάβει είκοσι δύο από τα είκοσι πέντε αστυνομικά τμήματα της Αθήνας. απαντώντας στις επιθέσεις του ΕΛΑΣ στα αστυνομικά τμήματα. και αρχικά είχαν έναν πολύ εντυπωσιακό στόχο: την κατάληψη των στρατώνων και των αστυνομικών τμημάτων που στέγαζαν τους Έλληνες εχθρούς τους. που η ανταπόκρισή του δημοσιεύτηκε στους «Τάιμς» την επόμενη μέρα. όμως. Η απειλή.

καταλήφθηκε η Ακρόπολη. θα γινόταν έρευνα σ' όλα τα σπίτια. αλλά ύστερα από διάφορες συμβουλές που πήρε. το ταχύτερο δυνατό. ο Μακμίλαν κι ο στρατάρχης σερ Χάρολντ Αλεξάντερ. επιτέθηκαν με δική τους πρωτοβουλία σε Έλληνες αντιπάλους τους ίσης δύναμης και τους διέλυσαν μεταξύ 1ης και 3ης Δεκεμβρίου 53. Ωστόσο. Βρετανικές ενισχύσεις άρχισαν να καταφθάνουν καθημερινά από αέρα και θάλασσα. που είχε αποκτήσει πρόσφατη πολεμική πείρα στο μέτωπο της Ιταλίας. Μέσα στην περιοχή αυτή. θα την αναλάμβανε μια ελληνική μονάδα υπό αγγλική επιτήρηση. στην ανατολική Μακεδονία. Όλοι όσοι σχετίζονταν μ' οποιονδήποτε τρόπο με τις συμπλοκές. κι επέτρεψε στον Σκόμπι να παραμείνει συμβολικά αρχηγός των Άγγλων. όπως τα αποκάλεσαν. ενώ του απαγορευόταν ακόμα να επιτίθεται σε Άγγλους. και όσοι πολίτες δεν έπαιρναν μέρος στις μάχες θα έφευγαν. θα μεταφέρονταν σε στρατόπεδα αιχμαλώτων πολέμου για εξακρίβωση. Ο Αλεξάντερ έπαθε σοκ όταν συνειδητοποίησε πόσο εκτεθειμένη ήταν η θέση των βρετανικών δυνάμεων και πόσο έντονες ήταν οι ελλείψεις τους εξαιτίας της κατάληψης των αποθηκών τους. τοποθέτησε τον στρατηγό Τζον («Τζίντζερ») Χόκσουορθ. το κύριο σώμα των δυνάμεων του ΕΛΑΣ. δηλαδή όταν δε θα ακούγονταν πυροβολισμοί για 24 ώρες. Αργά τη νύχτα της 6ης Δεκεμβρίου. Το σχέδιο του Χόκσουορθ. Η πρώτη του αντίδραση ήταν να διώξει τον Σκόμπι από τη θέση του.μ. Αξιωματικός που διοικούσε μια πολυβολοφωλιά κοντά στον Παρθενώνα. Έχουμε όλη την Αθήνα κάτω από τα πυρά μας» 50 . Ύστερα.000 αντρών. επικεφαλής της μάχης της Αθήνας. αρκεί ο πληθυσμός: α) να περιοριστεί από οποιαδήποτε άλλη επαφή με τις ένοπλες δυνάμεις του ΕΛΑΣ που θα μπορούσαν να τον τρομοκρατήσουν και β) να τραφεί 54. βρετανικές υπηρεσίες θα διένειμαν ζεστά γεύματα στην περιοχή αυτή. και οι βρετανικές δυνάμεις θα ήταν ελεύθερες να προχωρήσουν στην επόμενη περιοχή. που είχε αναλάβει τώρα ανώτατος αρχηγός των Συμμάχων στο θέατρο της Μεσογείου. για την παρεμπόδιση διείσδυσης ελεύθερων σκοπευτών του ΕΛΑΣ: Τα βρετανικά στρατεύματα θα καταλάμβαναν μόνο τις περιοχές εκείνες που την περίμετρό τους ήταν σίγουρο ότι μπορούσαν να κρατήσουν. διατάχτηκε να επιτεθεί στον ΕΔΕΣ και άλλες αντικομμουνιστικές αντιστασιακές ομάδες στην Ήπειρο και τη Μακεδονία. διοικούμενους από Digitized by 10uk1s .Δεκεμβρίου 49. Αμέσως. κάτι που θεωρούσαν απολύτως εφικτό. οι Άγγλοι άρχισαν να βελτιώνουν τις θέσεις τους. αλλά ούτε και τότε έκανε κάποια σοβαρή προσπάθεια ν' αποκόψει το δρόμο -που ήταν ζωτικής σημασίας για τους Άγγλους. Στις 11 του μήνα. τα οποία μέσα στις τρεις επόμενες βδομάδες έφτασαν σε δύναμη τους 15. έφτασαν αεροπορικώς για σύσκεψη με τον Λήπερ και τον Σκόμπι. Η διαταγή να αναλάβουν «πλήρεις επιθετικές δραστηριότητες» κατά του ΕΛΑΣ δόθηκε στα αγγλικά στρατεύματα σε στρατιωτική σύσκεψη που έγινε στις 9 μ. ήταν να διώξει κατά τομέα-τομέα τον ΕΛΑΣ από την πόλη και συμπεριλάμβανε και τα ακόλουθα μέτρα. 52 Μόλις στις 7 Δεκεμβρίου. είπε αργότερα σ' έναν επισκέπτη (τον γιατρό του Τσώρτσιλ): «Πανέμορφο σημείο. οι Άγγλοι επιστράτευσαν βιαστικά άντρες για τα τάγματα Εθνοφυλακής. δυνάμεις του ΕΛΑΣ περίπου 5. Κι ούτε που κατέλαβε ο ΕΛΑΣ το αεροδρόμιο του Ελληνικού. Ήδη. που βρίσκονταν στην ύπαιθρο.ο οποίος ένωνε το κέντρο της πόλης με τη θάλασσα. Την ίδια μέρα. Στις 11 Δεκεμβρίου. πήρε ο ΕΛΑΣ την άδεια από την κεντρική διοίκησή του να ανταποδώσει τα πυρά των Άγγλων στην Αθήνα. ο ΕΛΑΣ της Αθήνας άρχισε επιτέλους σύντομες επιθέσεις κατά των Άγγλων. Μόλις κάθε τέτοια απελευθερωμένη περιοχή ησύχαζε. Για να διατηρήσουν τον έλεγχο των περιοχών που καταλάμβαναν. Πρωταρχικός στόχος αυτής της επιχείρησης ήταν να εξασφαλιστεί η πλήρης συνεργασία του άμαχου πληθυσμού σ' όλες τις απελευθερωμένες περιοχές. της 5ης Δεκεμβρίου.000 άντρες. οι βρετανικές θέσεις παρέμειναν επισφαλείς μέχρι τις 17 Δεκεμβρίου 51.

αξιωματικούς του ελληνικού στρατού. Και οι άντρες των Ταγμάτων Ασφαλείας (που ήταν φυλακισμένοι στην πρωτεύουσα από την ημέρα της Απελευθέρωσης) 12.λόγος για τη σύλληψη ομήρων. Ο ΕΛΑΣ συνέλαβε και μεγάλο αριθμό ομήρων από διάφορες περιοχές της χώρας 59. κατά τη διάρκεια της Κατοχής.000 ίσως ομήρους. έριξαν προκηρύξεις για να εξηγήσουν στον πληθυσμό τους πολεμικούς στόχους τους: «Η Μεγάλη Βρετανία δεν ενδιαφέρεται αν το καθεστώς που προτιμάτε είναι Μοναρχία ή Δημοκρατία ή αν η κυβέρνησή σας ανήκει στη Δεξιά. είχαν αναγκαστεί πια να εκκενώσουν τον Πειραιά. Οι άντρες αυτοί στρατολογήθηκαν κυρίως από τις διάφορες οργανώσεις που είχαν εμπλακεί. Οι Άγγλοι. Η επιλογή. όμως. που έργο τους ήταν η εκκαθάριση και έρευνα των σπιτιών για κρυμμένα όπλα και Ελασίτες. παρόλο που οι μέθοδοί τους δεν είναι για να τις πολυψάχνει κανείς» 56.540 αιχμαλώτους από την περιοχή της Αθήνας. την Αριστερά ή το Κέντρο. Όταν ο ΕΛΑΣ αποχώρησε από την Αθήνα. Πολλά μέλη αυτών των οργανώσεων πρόσφεραν τις υπηρεσίες τους στους Άγγλους όταν άρχισαν εχθροπραξίες. και κάθε τριάντα έξι ώρες σχηματιζόταν κι ένα καινούριο τάγμα 60. Ο ΕΛΑΣ. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ Τα Δεκεμβριανά κατέστρεψαν όσες ελπίδες είχαν απομείνει για ειρηνικές εξελίξεις μετά την Απελευθέρωση. Ο Γεώργιος Παπανδρέου. Πολλοί απ' αυτούς πέθαναν κατά τις αναγκαστικές πορείες εξαιτίας του κρύου και της άγριας μεταχείρισης. τους οποίους και μετέφεραν στη Μέση Ανατολή. η ελληνική Αστυνομία και οι Άγγλοι έπιασαν όλους όσοι βρίσκονταν μέσα στην περιοχή τους κι ήταν ύποπτοι ότι συμπαθούν τον ΕΛΑΣ. ο ΕΛΑΣ προέβαλε σκληρή αλλά καταδικασμένη αντίσταση σε διάφορα μέρη της Αθήνας και του Πειραιά. περιέγραφε κοροϊδευτικά τον Παπανδρέου «Πρωθυπουργό της Μεγάλης Βρετανίας» (κάνοντας λογοπαίγνιο με το όνομα του ξενοδοχείου όπου βρισκόταν η έδρα της κυβέρνησης Παπανδρέου).000 περίπου Άγγλοι 61. περιλάμβαναν δυο ολόκληρες μεραρχίες.000 τουλάχιστο. είχαν φτάσει συνολικά στην Ελλάδα 75. σε φονικές συμπλοκές με το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ. πρέπει να γίνει με την ελεύθερη ψήφο του ελληνικού λαού. Η χωροφυλακή.100 Άγγλους αιχμαλώτους. στη Μέση Ανατολή. Κι από τις 18 Δεκεμβρίου ήδη. οι ικανότητες του οποίου ενέπνεαν μεγάλο Digitized by 10uk1s . Στις 5 Ιανουαρίου. προμήθευσαν αρκετές εκατοντάδες Εθνοφύλακες. από την πλευρά του. Είκοσι δύο τάγματα Εθνοφυλακής ήταν διαθέσιμα στις 29 του μήνα. μια ταξιαρχία και αρκετά τάγματα. «Κατάφερναν πολύ καλύτερα από τους Άγγλους στρατιώτες να αποσπούν πληροφορίες για κρυμμένα όπλα. ήταν τα αντίποινα για την αποστολή από τους Άγγλους αιχμαλώτων του ΕΛΑΣ. πήρε μαζί του 15. Μοναδικός -ή βασικός. περίπου 1. που υποτίθεται ότι ανάμεσά τους βρίσκονταν και πολίτες. Ο ΕΛΑΣ. Ως τις 18 Ιανουαρίου. 55 Σε κάθε αγγλικό τάγμα. 58 Από την αρχή της μάχης. πολεμικά πλοία και τανκς -ο ΕΛΑΣ δεν διέθετε τίποτα από αυτά.300. Το αποτέλεσμα της μάχης κρίθηκε τελικά από την τεράστια υπεροχή σε άντρες και πολεμικό υλικό των βρετανικών και των ελληνικών κυβερνητικών δυνάμεων. που είχαν πιαστεί στις πλουσιότερες συνοικίες και προάστια. Οι ενισχύσεις που είχαν λάβει οι Βρετανοί μέχρι τις 25 Δεκεμβρίου. Πολεμικά αεροπλάνα. οι Άγγλοι κρατούσαν 7. προσκολλήθηκε ένας λόχος Εθνοφυλάκων. Κατά τον υπόλοιπο μήνα. Εθνικιστικές (δηλαδή αντικομμουνιστικές) αντιστασιακές οργανώσεις όπως η «Χ».χρησιμοποιήθηκαν εντατικά. έπιασε συνολικά σ' ολόκληρη τη χώρα 1. Ως τις 29 Δεκεμβρίου. και στις 6 και την Αθήνα. κι όχι κάτω από την απειλή της βίας και των όπλων» 57. οι Άγγλοι είχαν μια άνετη υπεροχή στην πρωτεύουσα κι ήταν σε θέση να περάσουν στην αντεπίθεση.

ούτε εξέτασε το σχέδιο για την κατάληψη της Αθήνας που είχε συντάξει το επιτελείο του ΕΛΑΣ πριν από τη συμφωνία της Καζέρτας. ούτε ο Παπανδρέου ούτε οι άλλοι πρωταγωνιστές. ο Σιάντος κι ο Σκόμπι. Ένα ακόμα στοιχείο της απέχθειας που έτρεφαν για τον πόλεμο τόσο το ΚΚΕ όσο και οι Άγγλοι. ώστε δεν συζήτησε καν το ενδεχόμενο με το Πολιτικό Γραφείο ή το Γενικό Αρχηγείο του ΕΛΑΣ. τουλάχιστον ως το τέλος Νοεμβρίου. για να αντιμετωπίσουν τους αντιπάλους τους στα βόρεια και τα δυτικά της χώρας 63. Όταν. επειδή οι περισσότεροι Έλληνες έβλεπαν ακόμα την Αγγλία ως σύμμαχο. Και οι δυο πλευρές είχαν σημειώσει στρατιωτικές νίκες: οι Άγγλοι είχαν νικήσει τον ΕΛΑΣ στην Αττική. στις 5 Δεκεμβρίου.σεβασμό σε όλη την Ελλάδα. καμιά από τις δυο πλευρές δεν είχε ούτε τα μέσα. κι ιδίως τους μη κομμουνιστές υποστηρικτές του ΕΑΜ. πικραμένος από το ΚΚΕ. Επιπλέον. ότι το ΚΚΕ δεν μπορεί να τα βάλει με τους Άγγλους. Ωστόσο. καθένας από τους πρωταγωνιστές έδειξε να συμπεραίνει ότι -στην πρωτεύουσα τουλάχιστον. αν παρατηρούσε κανείς. Όταν την 1η Δεκεμβρίου η εμπλοκή έφτασε πια να θεωρείται αναπόφευκτη. Το ΚΚΕ δεν είχε καταφέρει να προετοιμάσει τους υποστηρικτές του. ούτε τη λαϊκή υποστήριξη ούτε τη διεθνή βοήθεια για να συνεχίσει τον πόλεμο. ήταν η αμοιβαία προθυμία τους να υπογράψουν ειρήνη τον Ιανουάριο. την παραμονή της συμπλοκής. τον διαδέχθηκε μια πομπή ασθενών προσωπικοτήτων. ανίκανων να εμποδίσουν την παραπέρα επέκταση του εμφυλίου πολέμου. Η βρετανική κυβέρνηση είχε δεχτεί αυστηρή κριτική από τις Ηνωμένες Πολιτείες. επιθυμούσαν ή σχεδίαζαν μια ουσιαστική συμπλοκή στην πρωτεύουσα. Τα μέλη του έπαιρναν Digitized by 10uk1s . έβλεπαν ότι οι Άγγλοι έλεγχαν τις προμήθειες τροφίμων και άλλων ειδών βασικής ανάγκης που χρειαζόταν απελπισμένα το μεγαλύτερο μέρος της χώρας. Το περισσότερο που μπορεί να πει κανείς είναι ότι. οι ηγέτες του ΚΚΕ Σιάντος και Ιωαννίδης έβλεπαν τα γεγονότα του Δεκεμβρίου σαν περίτρανη απόδειξη της πεποίθησης που είχαν ανέκαθεν. Πραγματικά. η κάθε πλευρά έπαιρνε αμυντικά στρατιωτικά μέτρα. πολλοί απ' αυτούς αντέδρασαν στα γεγονότα με κατάπληξη. ο κύριος όγκος και το Γενικό Αρχηγείο του ΕΛΑΣ βρίσκονταν μακριά από την Αθήνα. Από τη δική τους πλευρά. 65 Για τους λόγους αυτούς έκλεισε το ΚΚΕ τη συμφωνία της Βάρκιζας στις 12 Φεβρουαρίου. ο ΕΛΑΣ αποστρατευόταν επιτέλους. μα πριν περάσει πολύς καιρός παραιτήθηκε. Σύμφωνα με τους όρους της. Η καθυστέρηση αυτή.σε σύγχυση σχετικά με τους στόχους. ο Σιάντος απείχε τόσο απ' το να παραδεχτεί ότι μια μεγάλη μάχη στην πρωτεύουσα ήταν αναπόφευκτη. Όταν την 1η Δεκεμβρίου ο Σκόμπι δημοσίευσε το διάταγμα για την αποστράτευση του ΕΛΑΣ. λοιπόν. αποτελεί έναν από τους κύριους λόγους της ήττας του ΕΛΑΣ. είχε θέσει το κύρος του στην υπηρεσία αυτού του σκοπού. όλους τους πρωταγωνιστές. ωστόσο η άλλη πλευρά ερμήνευε ότι την απειλούσαν62. αναγκάζοντας τους Άγγλους να εκκενώσουν όλα τα μέρη εκτός από την Πάτρα και τη Θεσσαλονίκη 64. πολέμησαν χωρίς πολλές επιφυλάξεις.θα μπορούσε να εξαναγκάσει τον αντίπαλο να κάνει παραχωρήσεις με ελάχιστες ή και καθόλου μάχες. Όταν άρχισαν οι συμπλοκές στην Αθήνα. έδειχνε πρόθυμος να διακινδυνεύσει μια ένοπλη σύρραξη. Ερμηνεύοντας με τον καλύτερο δυνατό τρόπο τα υπάρχοντα στοιχεία και ντοκουμένα. Χρειάστηκε όμως να περάσουν αρκετές μέρες για να συνειδητοποιήσουν την αποφασιστικότητά τους οι αντίπαλοι. Ωστόσο. ενώ ο ΕΛΑΣ είχε νικήσει τους αντιπάλους του σε διάφορα σημεία της χώρας. Αποδεικνύεται. πως η σύρραξη οφειλόταν σε κακούς υπολογισμούς και -από την πλευρά του ΚΚΕ. οι Άγγλοι αποφάσισαν να πολεμήσουν τον ΕΛΑΣ. για τον πόλεμο. ταυτοχρόνως χρειαζόταν τις στρατιωτικές της δυνάμεις για τον πόλεμο κατά της Γερμανίας που συνεχιζόταν. η ανάπτυξη των βρετανικών στρατευμάτων στην Αθήνα ήταν απελπιστικά ακατάλληλη για κάτι τέτοιο. Από την πλευρά του. θα διαπίστωνε μια στάση που αποτελούσε μίγμα πολιτικής αδιαλλαξίας και έλλειψης στρατιωτικής προετοιμασίας. αλλά κι από το ίδιο το κοινό της Βρετανίας ενώ. Στους δεκαπέντε μήνες που ακολούθησαν. Ως αποτέλεσμα.

το ΚΚΕ έβλεπε την επιρροή του να μειώνεται μετά την εγκατάλειψή του από τον Σβώλο και άλλους σοσιαλιστές συμμάχους. είτε λίγους μήνες αργότερα. παραγκωνίζοντας την ΠΕΕΑ που είχε σχηματίσει το ΕΑΜ ένα μήνα πριν. οι Άγγλοι είχαν ακόμα λιγότερα κίνητρα για να συγκρατούν το ζήλο της Δεξιάς ενώ. Τον Δεκέμβριο. κι όχι στους μετριοπαθείς δημοκράτες. έδωσε την ευκαιρία σε πολλούς που είχαν πολεμήσει κατά του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ κατά την Κατοχή. να επωφεληθούν άμεσα από τη νίκη των αγγλικών δυνάμεων στα Δεκεμβριανά. Όταν ο στόχος αυτός επιτεύχθηκε στις αρχές του 1945. Οι Άγγλοι ενίσχυαν τον ΕΔΕΣ κατά την Κατοχή. δολοφονήθηκαν. και από τις αποκαλύψεις για τις θηριωδίες που έγιναν κατά τη διάρκεια και μετά τις μάχες του Δεκεμβρίου 66. συμπεριλαμβανομένων και τριών υπουργών «κουίσλιγκ». ηλικίας ενός αιώνα πολιτική. ήταν η επιθυμία τους να εξασφαλίσουν στον ελληνικό λαό «ελευθερία εκλογής» η οποία. Επρόκειτο για μια κατάσταση. Το συνεχώς επαναλαμβανόμενο κίνητρο των Άγγλων για την επέμβασή τους. Η κατάταξη στην Εθνοφυλακή. καθόριζε τη θέση της Ελλάδας στον μεταπολεμικό κόσμο. αλλά και μέλη αντικομμουνιστικών αντιστασιακών οργανώσεων κρύβονταν από φόβο για τη ζωή τους 67. Το αληθινό όμως κίνητρο για τις βρετανικές προσπάθειες ήταν η παραδοσιακή. δεκάδες χιλιάδες άμαχοι υποστηρικτές του ΕΑΜ έφυγαν κρυφά από την πρωτεύουσα. η επιθυμία αυτή ήταν ειλικρινής. Τώρα όμως. μέσα στη βαρυχειμωνιά. Και χωρίς την επέμβαση των Άγγλων. έδωσαν την ευκαιρία και στις δυο πλευρές να ξεκαθαρίσουν παλιούς λογαριασμούς. να πάρουν εκδίκηση. Χωρίς τη βρετανική επέμβαση. Ύστερα απ' αυτό. Digitized by 10uk1s . Όχι μόνο οι δοσίλογοι. οι Άγγλοι ξεπέρασαν σε ελιγμούς το ΚΚΕ την άνοιξη και το καλοκαίρι του 1944. εκτός από την Αθήνα ξέσπασαν εμφύλιες συμπλοκές και στην Ήπειρο και σε διάφορες περιοχές της Μακεδονίας. ούτε θα καταλάμβανε όλη την ηπειρωτική χώρα. θα οδηγούσε σε μια δημοκρατική και μετριοπαθή κυβέρνηση. στην οποία η κυβέρνηση Παπανδρέου δεν είχε κανένα προηγούμενο νομικό ή ηθικό δικαίωμα. Και η κυβέρνηση έκανε προετοιμασίες για τη διεξαγωγή δημοψηφίσματος για το ζήτημα της μοναρχίας. και για γενικές εκλογές. Επίσης.69 Μ' αυτόν τον τρόπο. Η βρετανική επέμβαση υπέρ της αντικομμουνιστικής πλευράς κατά τους δεκαοχτώ περίπου μήνες πριν από τη Βάρκιζα. Άγγλοι και ΚΚΕ προσπάθησαν να επιστρέψουν στην πολιτική της ειρηνικής ανάπτυξης που ακολουθούσαν πριν από τον Δεκέμβριο. Στην ίδια την Αθήνα. Οι μάχες αυτές. εξασφαλίζοντας το ότι ο ΕΛΑΣ δε θα μονοπωλούσε την Αντίσταση. κατά προτίμηση. όμως. η βρετανική κυβέρνηση δεν ήταν πια διατεθειμένη να επεμβαίνει τόσο έντονα στις ελληνικές υποθέσεις. Με το τέλος των εχθροπραξιών. ο ΕΛΑΣ θα είχε οπωσδήποτε κερδίσει τη μάχη της Αθήνας. μαζί με αρκετές εκατοντάδες αστυνομικών. εκτός από εκείνα που είχαν διαπράξει αδικήματα του κοινού ποινικού δικαίου. μερικοί από τους κρατούμενους στις φυλακές με την κατηγορία της συνεργασίας με τους Γερμανούς. Ένας από τους λόγους για τους οποίους οι επιπτώσεις των Δεκεμβριανών ήταν τόσο μακρόβιες. επειδή φοβούνταν αντίποινα68. αναδεικνύοντας σε επίκεντρο των πολιτικών εξελίξεων την κυβέρνηση Παπανδρέου που είχε σχηματιστεί τον Απρίλιο. Το ΚΚΕ συνέχιζε να λειτουργεί νόμιμα. είναι το ότι αναθέρμαναν μια εμφύλια διαμάχη που είχε αρχίσει κιόλας να γίνεται πικρή και πλατιά πριν ακόμα από την Απελευθέρωση. Δίχως άλλο. κι αυτή η αλλαγή στρατηγικής (προς μεγάλη απογοήτευση πολλών Βρετανών παρατηρητών) επέτρεψε στην ελληνική Δεξιά.αμνηστία. να κρατηθούν οι Ρώσοι μακριά από τη Μεσόγειο. η πολιτική δύναμη στην Ελλάδα θα είχε περάσει σίγουρα σχεδόν στα χέρια του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ είτε με την Απελευθέρωση. οι Άγγλοι κατέστησαν πολιτικά και ρεαλιστικά δυνατό για την κυβέρνηση Παπανδρέου να εγκατασταθεί τον Οκτώβριο στην Αθήνα. την ίδια στιγμή.

Ο Στάλιν χάρηκε αναμφιβόλως από αυτά τα γεγονότα. Ακόμα. που αποτελούσαν προηγούμενο για τη σοβιετική επέμβαση στην ανατολική Ευρώπη. τον Δεκέμβριο του 1944. Digitized by 10uk1s . και ενισχύοντας την αποφασιστικότητα των Άγγλων70.Η αγγλική επέμβαση στην Αθήνα. ήταν η πρώτη φορά κατά την οποία μια από τις συμμαχικές δυνάμεις στο Β' Παγκόσμιο Πόλεμο χρησιμοποιούσε ανοιχτά στρατιωτική βία για να καθορίσει τη μεταπολεμική πολιτική εξέλιξη σε μια απελευθερωμένη χώρα. τα Δεκεμβριανά επηρέασαν τις εξελίξεις σε μια τουλάχιστον ακόμα χώρα της δυτικής Ευρώπης. αποτελώντας προειδοποίηση για το εκεί Κομμουνιστικό Κόμμα. την Ιταλία.

τον Φεβρουάριο του 1945. προσκολλημένες σ' έναν τόπο και ταυτισμένες με τον αρχηγό τους. Μετά τη συμφωνία της Βάρκιζας. δεν έβρισκαν κάποιο νομοταγή τρόπο επιβίωσης σε μια εποχή που ο τόπος πεινούσε και.ΚΕΦΑΛΑΙΟ V Ο στρατιωτικός αγώνας. Ή. και όχι άνω των δέκα σ' αυτές της Αριστεράς). θα προειδοποιούσε πολλούς παρατηρητές. Και από τα μέσα κιόλας του 1945. τον Σεπτέμβριο του 1946. Βουνά πάνω από 500 μέτρα ψηλά. Σ' όλη τη διάρκεια του εμφυλίου πολέμου τα ένοπλα τμήματα της Αριστεράς έβρισκαν καταφύγιο στα βουνά. πολλά χωριά και κωμοπόλεις τους βοηθούσαν τους αντάρτες αυτούς. ήταν ότι οι ένοπλες ομάδες της Δεξιάς δρούσαν περισσότερο φανερά και επιθετικά από εκείνες της Αριστεράς. 1945-6 Η τελική και πιο σφοδρή φάση του εμφυλίου πολέμου δεν είχε κάποια ξεκάθαρη αφετηρία. Τα ένοπλα τμήματα των αριστερών αποτελούνταν κυρίως από υποστηρικτές του ΕΛΑΣ που απέρριπταν τη συμφωνία της Βάρκιζας ή φοβούνταν αντίποινα αν επέστρεφαν στη φυσιολογική ζωή. Αυτό που χαρακτηρίζει τούτη την περίοδο. ενώ το χειμώνα σχεδόν διαλύονταν. Αν και το ΚΚΕ δεν τα είχε αναγνωρίσει ακόμα επισήμως. Η οργάνωση των ανταρτικών ομάδων είχε επίκεντρο τις οροσειρές. ενώ οι μεταξύ τους επικοινωνίες τότε ήταν κακές. οι «συμμορίες» ήταν μικρές (με μόνιμη δύναμη κάτω των πενήντα σ' εκείνες της Δεξιάς. ενισχύθηκαν από χιλιάδες καταδιωγμένων αριστερών: η φυγή στα βουνά θα συνεχιζόταν για το μεγαλύτερο μέρος της τριετίας που ακολούθησε μετά τη συμφωνία της Βάρκιζας. Όλες οι εκτιμήσεις όμως είναι μάλλον υποθετικές. δίνοντάς τους προμήθειες και πληροφορίες για τις κινήσεις του εχθρού. εκτείνονται σ' όλο σχεδόν το μήκος των συνόρων με την Αλβανία. όπως τον υπεύθυνο Τύπου Τζέφρι Τσάντλερ. Τα βουνά είναι γενικά κακοτράχαλα και στο βορρά σκεπάζονται από πυκνά δάση. ο μισός αγροτικός πληθυσμός και το ένα τρίτο του πληθυσμού των πόλεων ήταν άποροι. 1945-9 David H. Τα ένοπλα τμήματα της Αριστεράς ήταν ιδιαίτερα μικρά. απλώς. των δυνάμεων της κυβέρνησης απ' τη μια. φαίνεται ότι συγκεντρώθηκαν στα περισσότερα μέρη της χώρας ένοπλες ομάδες παρανόμων. στις αντίστοιχες ζώνες τους. οι οργανώσεις του ΕΑΜ. Η διαφορά ανάμεσά τους. Close και Θάνος Βερέμης Ο ΑΝΑΡΧΟΣΥΜΜΟΡΙΤΙΣΜΟΣ. ιδίως στην περιοχή της Πίνδου που αποτελεί τη ραχοκοκαλιά της ηπειρωτικής χώρας βόρεια του Κορινθιακού Κόλπου. Αναπτύχθηκε βαθμιαία από τη βία των δεξιών δυνάμεων και των αριστερών ενόπλων ομάδων που εμφανίστηκαν ανάμεσα στη συμφωνία της Βάρκιζας. Με τον καιρό. Ο συνολικός αριθμός των αριστερών παρανόμων υπολογίστηκε αργότερα από έγκυρη κομμουνιστική πηγή σε 3. τη Γιουγκοσλαβία και τη Digitized by 10uk1s . είναι η αναρχία κι ο συμμοριτισμός που ακολούθησαν την αποστράτευση του ΕΛΑΣ και προηγήθηκαν της βαθμιαίας επιβολής της εξουσίας. επειδή τα ένοπλα αυτά τμήματα στρατολογούσαν άντρες για κάποια συγκεκριμένη επιδρομή. ότι ο εμφύλιος πόλεμος θα ξανάρχιζε 1. που η έκταση και το δυσπρόσιτό τους τις καθιστούσε άπαρτες ή διευκόλυνε τη συνεχή ανακατάληψή τους. Όσο για το συνολικό αριθμό των δεξιών παρανόμων. και το δημοψήφισμα.000. σύμφωνα με την Επιτροπή των Ηνωμένων Εθνών για την Περίθαλψη και την Αποκατάσταση (UNRRA). Συνήθως. αυτός ήταν σίγουρα μεγαλύτερος. και του ΚΚΕ απ' την άλλη. επειδή έπρεπε να κρύβονται και να στηρίζονται στην υποστήριξη γειτονικών κοινοτήτων. σ' όλα τα διαμερίσματα της χώρας (βλέπε χάρτες).

Έξω από τις πόλεις η αύξηση αυτή ήταν γενική. η Θεσσαλία κι η δυτική Μακεδονία σχημάτιζαν μια συνεχόμενη έκταση αριστερής επικράτειας που επικοινωνούσε με τα φιλόξενα εδάφη της Γιουγκοσλαβίας. Έτσι. Οι Σλαβόφωνοι της βόρειας Ελλάδας θα κατέληγαν να αποτελούν την πλειοψηφία του στρατού της Αριστεράς στον εμφύλιο πόλεμο. ανάμεσα Ιανουάριο και Μάιο του '46. ένοπλες ομάδες εχθρικές προς τις κυβερνητικές δυνάμεις στις σλαβόφωνες περιοχές. που εξορμούσαν τακτικά κατά των αριστερών ένοπλων σχηματισμών από το καλοκαίρι του 1945. κι έτσι υποστήριζαν το Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο (ΝΟΦ). Φλώρινας και Πέλλας που βρίσκονται ανάμεσα στη λίμνη Πρέσπα και την περιοχή της Έδεσσας. περιοχή στην οποία το ΕΑΜ είχε εξασφαλίσει ισχυρή υποστήριξη που την ενέπνεαν ριζοσπαστικές παραδόσεις από τις αρχές του αιώνα. Το 1945. Η επιτυχία αυτή έγινε δυνατή από το γεγονός ότι ο Άρης. σύμφωνα με την προπολεμική απογραφή πληθυσμού. ζούσαν πολλοί από τους Σλαβόφωνους της Ελλάδας που. η χωροφυλακή καταδίωκε παλιά τους ληστές. Κυρίαρχη αιτία της τάσης αυτής. Εδώ.000. όπου δεκάδες χιλιάδες υποστηρικτές του ΕΑΜ και Σλαβόφωνοι έβρισκαν καταφύγιο στα 1945-6.000. ενώ άλλες ορεινές αλυσίδες κατεβαίνουν προς τα νότια και τα νοτιοανατολικά για να περικλείσουν το Θεσσαλικό κάμπο.τ. οι χωροφύλακες εκτελούσαν τακτικές περιπολίες και.Βουλγαρία. κι έτσι είχε εκτεθεί σε μεγάλους κινδύνους. Στους μεθοριακούς νομούς Καστοριάς. Για παράδειγμα. από τον Μάρτιο του 1946. η πολιτική βία και στις δυο πλευρές αυξανόταν σταθερά από τον Οκτώβριο του 1946. το οποίο αντιπροσωπευόταν στο ΕΑΜ. που τελικά αυτοκτόνησε καταδιωκόμενος. αλλά στην πραγματικότητα μπορεί να ήταν και 200.* Στις περισσότερες περιοχές. συμμορία) και BANDIT (ληστής). ήταν συνολικά 86. οι περισσότεροι αντιδρούσαν στην επανενσωμάτωση σ' ένα ελληνικό κράτος καταπιεστικού τύπου σαν αυτό που υπήρχε πριν από τον πόλεμο. μια και αυτό ήταν το παραδοσιακό καθήκον της. Τον Ιούνιο. την καταδίωξη των ανταρτικών ομάδων είχε αναλάβει η χωροφυλακή. (Σ. αλλά παρατηρήθηκε ιδιαίτερα στην Πελοπόννησο. η βρετανική αστυνομική αποστολή ανέφερε ένα μέσο όρο 68 πολιτικών δολοφονιών το μήνα. ήταν μεγαλύτερες αριθμητικά και περισσότερο επιθετικές από αλλού. ένα τέτοιο απόσπασμα κυνήγησε τον πιο διάσημο καπετάνιο του ΕΛΑΣ. ήταν ο Πάρνωνας κι ο Ταΰγετος στη νότια Πελοπόννησο. έχοντας αποκηρύξει τη Βάρκιζα. Η οροσειρά του Βίτσι βρίσκεται ανάμεσα στην Πρέσπα και την Έδεσσα. έχουμε ξανά ένα μπέρδεμα με τις λέξεις BAND (ομάδα. ενώ τους βοηθούσαν και μικρές μονάδες του στρατού 3. Παρ' όλη αυτή τη δραστηριότητα. Έχοντας απολαύσει μια σχετική ανεξαρτησία κατά τη διάρκεια της Κατοχής. Αυτό το είχαν αναλάβει σχηματισμοί της Εθνοφυλακής. κι ελάχιστες καταδίωκαν τους αντιπάλους τους στα βουνά. Άλλοι τόποι συγκέντρωσης αριστερών ανταρτικών τμημάτων μετά τη Βάρκιζα. τον Άρη Βελουχιώτη. είχε χάσει την προστασία του δικτύου του ΚΚΕ. τη Θεσσαλία και την κεντρική και δυτική Μακεδονία. ενώ η φορά τους από βορρά προς νότο κατά μήκος των συνόρων με την Αλβανία και τη Γιουγκοσλαβία διευκόλυνε τις μετακινήσεις ανταρτών από αυτές τις χώρες στο εσωτερικό της Ελλάδας. είχαν εξοπλιστεί με πολυβόλα και χειροβομβίδες. Και μια αλυσίδα βουνών συνδέει το Βίτσι με τις καλλιεργημένες περιοχές της κοιλάδας του Αξιού στα ανατολικά. και 169 τον Σεπτέμβριο. Οι περισσότερες οργανώσεις και συμμορίες της Δεξιάς περιορίζονταν στο να τρομοκρατούν χωριά. όπου βεντέτες μαίνονταν σ' όλη τη διάρκεια των χρόνων 1945-9 2.Μ. Από το τέλος του 1945.) Digitized by 10uk1s . ήταν η απελπισία των υποστηρικτών του ΕΑΜ από τη * Όπως γνωρίζει ο αναγνώστης.

Κι ένας ειδικός λόγος. ο ηγέτης του ΚΚΕ. κι από τις δυο πλευρές. ήταν και η κεντρική οδός Αθήνας-Θεσσαλονίκης. Έχουμε όμως μια ουσιαστική διαφορά στα περιστατικά πολιτικής βίας στις διάφορες περιφέρειες. γεγονός που δείχνουν τα στοιχεία της αστυνομικής αποστολής (που ωστόσο αγνοούσαν συχνά άλλοι Βρετανοί εκπρόσωποι) 4. κυριαρχούσε η βία της Δεξιάς. Στην Πελοπόννησο. Από το τέλος του 1945. Παράδειγμα. και σπανίως τον έφερναν σε επαφή με τον εχθρό 6. έφτανε καμιά φορά και τα εκατό άτομα. Τον Αύγουστο πια. Επιθέσεις τέτοιου τύπου θα σημειώνονται όλο και πιο συχνά μέσα στους επόμενους πέντε μήνες στη Μακεδονία και τη Θεσσαλία. Στη βόρεια Θεσσαλία και τη Μακεδονία. μικρής κλίμακας βία. ανέλαβε μια σειρά ασυντόνιστων επιχειρήσεων.λευκή τρομοκρατία. στην προσπάθειά της να εξασφαλίσει τη νίκη στις εκλογές και στη συνέχεια στο δημοψήφισμα του 1946. 3. ήταν η απελευθέρωση. η αντιπαράθεση Δεξιάς και Αριστεράς πήρε τη μορφή επιχειρήσεων μεγάλης κλίμακας. Μια από τις οδικές αρτηρίες που απειλούσαν. αποτελούσαν μια πολύ μεγάλη δύναμη για να τα βγάλει πέρα μαζί της η Χωροφυλακή. με την αμνηστία του Δεκεμβρίου του 1945. η οποία περνούσε από την Ελασσόνα και την Κοζάνη και είχε ιδιαίτερη σημασία γιατί ο Digitized by 10uk1s . η Κρήτη και στα νησιά του ανατολικού Αιγαίου Λέσβο και Σάμο 5. εξοντώνοντας τα φυλάκια της Χωροφυλακής στην ύπαιθρο και παρεμποδίζοντας τις επικοινωνίες προς κάθε κατεύθυνση εκτός από τη Γιουγκοσλαβία. Αν και κατά το μεγαλύτερο μέρος τους ήταν πολύ φτωχά ντυμένοι και οπλισμένοι. που ήταν ιδιαίτερα διαδεδομένη στη Μεσσηνία.000 αριστεροί αντάρτες. η ηγεσία του ΚΚΕ αποφάσισε να υποστηρίξει ως ένα βαθμό αυτές τις δραστηριότητες. η βία της Δεξιάς ήταν περισσότερο διαδεδομένη πριν από τον Σεπτέμβριο του 1946. στερούνταν σκοπού και αποφασιστικότητας. η επίθεση στις 6 Ιουλίου εναντίον ενός λόχου στρατού στην Ποντοκερασιά από αντάρτικο τμήμα εκατό περίπου αντρών. Οι εξορμήσεις του στα βουνά. ενάντια στη δραστηριότητα μιας ιδιαίτερα ενοχλητικής συμμορίας. Διαδεδομένη επίσης ήταν η βία της Δεξιάς και στη Ρούμελη και τη νότια Θεσσαλία. από τα Άγραφα στη δυτική Θεσσαλία. από τον Ιούλιο έως τον Νοέμβριο. ως σύνολο. στον Όλυμπο. μέχρι τη βόρεια Πίνδο και ανατολικά μέχρι τη Θράκη. Ο στρατός αντικατέστησε στον πρωταγωνιστικό ρόλο τη Χωροφυλακή και. όμως. στις 30 Μαρτίου 1946. πυρπόλησαν κτίρια και άρπαξαν όπλα -όλα αυτά. Τον Φεβρουάριο. μέχρι και σε δύναμη ταξιαρχίας. ως αντίποινα που διέταξε ο Ζαχαριάδης. Ένα από τα αποτελέσματα αυτής της απόφασης. που φαίνεται ότι σκότωσε και τραυμάτισε έντεκα στρατιώτες και αιχμαλώτισε ή πήρε με το μέρος του τους υπόλοιπους. στη συνέχεια. οι αντάρτες κατόρθωσαν να δημιουργήσουν αυτό που αποκάλεσαν «Ελεύθερη Ελλάδα» σε μεγάλες περιοχές της βόρειας Θεσσαλίας και της δυτικής Μακεδονίας. όμως. Η κλιμάκωση προχώρησε κι άλλο με την εντατικοποίηση των διώξεων που ασκούσε η Δεξιά. κάνοντας επιθέσεις σε χωροφύλακες. και σε άλλες περιοχές όπως η Θράκη. η οποία είχε να αντιμετωπίσει και άλλη. τη Λακωνία και την Αρκαδία. Η ΠΡΟΚΛΗΣΗ ΤΟΥ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΚΟΥ ΣΤΡΑΤΟΥ Ανάμεσα στον Ιούλιο και τον Οκτώβριο του 1946. η κομμουνιστική ηγεσία υπολόγιζε ότι στα βουνά βρίσκονταν περίπου 4. Σεπτέμβριο με Οκτώβριο. Στην πράξη. αξιωματούχους και κοινοτάρχες. από ένοπλα τμήματα που η δύναμή τους στη διάρκεια του καλοκαιριού. την παραμονή των εκλογών: τριάντα τρεις άντρες σκότωσαν οκτώ εθνοφύλακες και χωροφύλακες. μικρές ομάδες αριστερών άρχισαν να υπονομεύουν την κυβερνητική εξουσία στο βορρά. ήταν και η επίθεση στο Λιτόχωρο. επικρατούσε η βία της Αριστεράς. Στη χώρα.000 αριστερών κρατουμένων οι οποίοι. συχνά όχι πολιτικής υφής. έγιναν θύματα ή όργανα αντεκδικήσεων. η βασική δραστηριότητα του στρατού ήταν η φρούρηση στρατοπέδων κατά μικρές μονάδες.

Τον οπλισμό των ανταρτών αποτελούσαν ανεμομαζώματα από περιορισμένες πηγές -κυρίως.τι αγόραζαν στη μαύρη αγορά. στο Σκρα της Μακεδονίας. εξασκημένοι σε ελιγμούς πάνω στα βουνά. και ο Ζαχαριάδης του είχε εμπιστευτεί από τον Ιούλιο το έργο της ανάπτυξης μιας δύναμης στα βουνά. Και. Τον Δεκέμβριο. Κι ακόμα. πολλές απ' αυτές τις σφαγές φαίνεται πως ήταν εθνολογικού χαρακτήρα.000 μπαζούκας. που πολλοί απ' αυτούς δρούσαν σε περιοχές με τις οποίες ήταν εξοικειωμένοι απ' τον καιρό της Κατοχής. Στις 28 Οκτωβρίου -επέτειο της απόρριψης του τελεσίγραφου του Μουσολίνι στα 1940. λοιπόν. Εκείνον και τον επόμενο μήνα έγιναν κι αρκετές άλλες επιθέσεις από αντάρτικα τμήματα 300-400 αντρών. και συνέχιζε ν' αυξάνεται σταθερά. 3.000 αντιαρματικά όπλα. απ' ό. αποτελούσε σοβαρό μειονέκτημα. Στις 13 Νοεμβρίου. Κι ενώ η κύρια δύναμή τους βρισκόταν πάντα στη βόρεια Θεσσαλία και τη δυτική Μακεδονία. Έτσι. ο αριστερός συμμοριτισμός. Στο βορρά. Αυτή η φάση του πολέμου χαρακτηρίζεται κι από τις δυο πλευρές από αλόγιστες σφαγές. Digitized by 10uk1s . κυρίως τη Γιουγκοσλαβία. Στο Σκρα. στην Πελοπόννησο. διαδικασία που έγινε δυνατή προφανώς ύστερα από τη συμφωνία της Βάρκιζας και τη μαζική εισροή βοήθειας από την Ούνρα (UNRRA). Ως τότε. που είχαν ίσως τις ρίζες τους στην προπολεμική εποχή. χίλιοι περίπου αντάρτες σκότωσαν ή αιχμαλώτισαν τους άντρες ενός λόχου του στρατού.500 αντάρτες επιτέθηκαν και κατέλαβαν για λίγο το χωριό Δεσκάτη στη βόρεια Θεσσαλία. περίπου 1. Στην πραγματικότητα.οι διοικητές του ανήκαν στο Κόμμα. Για την ελληνική κυβέρνηση και τους ξένους υποστηρικτές της. Όπως και στο βορρά έτσι κι εδώ. καθώς μαίνονταν οι τοπικές βεντέτες. Ο Μάρκος ήταν διοικητής του ΕΛΑΣ στη Μακεδονία. Στο μεταξύ. 2. ανάμεσα στα θύματα υπήρχαν παιδιά και γέροι 7. 10.000 τουφέκια.από το καλοκαίρι του 1947 και μετά. σε μια διάσκεψη ηγετών των ανταρτών. όμως. αν και μικρότερος σε κλίμακα. οι γιουγκοσλαβικές αρχές ισχυρίζονται ότι έστειλαν στον ΔΣΕ μεγάλες ποσότητες γερμανικών όπλων: 35. Αργότερα. σ' ένα σημείο νευραλγικό γι' αυτούς. και πολλές εκατοντάδες στη Θράκη και τη Ρούμελη. Στην πραγματικότητα.500 πολυβόλα. τέλος. Ο Μάρκος διέταξε τους διοικητές να οργανώσουν τη δραστηριότητα των ανταρτών σε διάφορες περιοχές και αύξησε τις δυνάμεις του στρατολογώντας βετεράνους του ΕΛΑΣ που βρίσκονταν εξόριστοι στη Γιουγκοσλαβία. από όπλα που είχε κρύψει ο ΕΛΑΣ και δεν τα είχαν ανακαλύψει οι εθνικές δυνάμεις. ήταν αρκετές χιλιάδες. ο συνολικός αριθμός των αριστερών ανταρτών σ' όλη την Ελλάδα ξεπερνούσε μάλλον τις 10. το Μάνταλο και την Ξερόβρυση της Μακεδονίας. 7. Επικεφαλής τους βρίσκονταν βετεράνοι του ΕΛΑΣ. μια που ο Μάρκος ήταν μέλος του Πολιτικού Γραφείου του και όλοι -ή σχεδόν όλοι. Οι ανταρτικές ομάδες μεγάλωναν καθώς αποκτούσαν οργάνωση κι απορροφούσαν έναν όλο και πιο μεγάλο αριθμό πολιτικών προσφύγων. ο Δημοκρατικός Στρατός αποτελούσε μια τρομερή απειλή. Σύμφωνα με τα στοιχεία του εθνικού στρατού.000 νάρκες. φαίνεται. η δύναμη αυτή πήρε την ονομασία Δημοκρατικός Στρατός Ελλάδας (ΔΣΕ). δημιούργησε μια κοινή στρατιωτική διοίκηση για όλη την ηπειρωτική Ελλάδα. ο ΔΣΕ δεν ήταν επαρκώς προετοιμασμένος για να εξαναγκάσει την κυβέρνηση να δεχτεί όρους του ή να της αποσπάσει εδάφη 8 . στις 21 Σεπτεμβρίου. καθώς και άλλους που είχαν εκπαιδεύσει είτε αυτοί. Για δεκαοχτώ μήνες -ή και παραπάνω. οι ομάδες των ανταρτών μάζευαν συστηματικά τρόφιμα για να έχουν το χειμώνα.000. είχαν γίνει τώρα αρκετές χιλιάδες και στην κεντρική και ανατολική Μακεδονία. είτε παλιοί Γιουγκοσλάβοι παρτιζάνοι. αυξανόταν από το καλοκαίρι και μετά. Η έλλειψη ομοιογένειας. οι εξόριστοι αυτοί που επέστρεψαν ως τον Δεκέμβριο του 1946.τι κυρίευαν απ' τον εχθρό (κι ιδίως τις αναποτελεσματικές μονάδες MAY). ο ΔΣΕ άρχισε να παίρνει εφόδια από άλλα κομμουνιστικά κράτη. καθώς και από δυο ειρηνικές συγκομιδές. απ' ό.ο Μάρκος Βαφειάδης.σιδηρόδρομος βρισκόταν ακόμα εκτός λειτουργίας. επρόκειτο για τη στρατιωτική πτέρυγα του ΚΚΕ.

ήταν ερασιτέχνες του τακτικού πολέμου (που χαρακτηρίζεται από μάχες θέσεων και επιχειρήσεις μεγάλων μονάδων σε μακρινές αποστάσεις). Κάθε σώμα νεοσυλλέκτων έπρεπε να πηγαίνει με τα πόδια στις συνοριακές περιοχές για να εφοδιαστεί σε οπλισμό και άρβυλα. Ορισμένα όπλα έφταναν με ψαροκάικα στις ακτές του Ιονίου. δεν έπαιζαν σημαντικό ρόλο στη διοίκηση. εξαιτίας της υπεροχής τους σε στρατιωτικές πληροφορίες. Νάρκες. τοποθετήθηκαν σε μεγάλες ποσότητες και ήταν πολύ αποτελεσματικές σ' όλους τους δρόμους. Για παράδειγμα. από τον επόμενο Μάιο. τα εφόδια αυτά έφταναν με αργό ρυθμό. Σ' αυτόν περιλαμβάνονται δύο μόνο όλμοι και δυο βαριά πολυβόλα -όπλα που. 54 αεροπλάνα). ήταν εξαιρετικά δύσκολο να μετακινήσεις βαριά κανόνια ή μεγάλες ποσότητες πυρομαχικών 9. προφανώς κυριεύτηκαν από τις εθνικές δυνάμεις. σε εξήντα. Ο αριθμός αυτών των ατόμων. και κρίνονταν πολιτικά ασφαλείς από το Κόμμα. Στην αρχή. μέσα στα χρόνια 1947 και '48.000 άντρες και 30 βαγόνια τρόφιμα. δυσκόλευε τον ανεφοδιασμό μεγάλων επιχειρήσεων μακριά από τα σύνορα. Η εξάρτηση από τέτοιες γραμμές εφοδιασμού. και πεδινά πυροβόλα. Οι στρατιώτες προτρέπονταν συνεχώς να κάνουν οικονομία στα πολεμοφόδια και να φυλάνε σαν θησαυρό τα όπλα τους. Ωστόσο. Digitized by 10uk1s . Ορισμένοι απ' αυτούς. ο εξοπλισμός των ανταρτών παρέμεινε κατάλληλος μόνο για παρενοχλήσεις ή αιφνιδιαστικές επιθέσεις σε ευπρόσβλητους στόχους. Οι εφοδιοπομπές όμως εμποδίζονταν από τον εχθρό. Έτσι. όμως. πράγμα που κατά ένα μέρος τουλάχιστον οφειλόταν στο αστικό και μη κομμουνιστικό παρελθόν τους. Οι μεταφορές ήταν ένα ακόμα πρόβλημα που έβαζε σοβαρούς περιορισμούς. πρόθυμοι να υπηρετήσουν. Γενικά. Ακόμα και κοντά στα σύνορα.ενώ η αναλογία αγγλικών όπλων είναι μεγάλη. έχει διασωθεί ένας κατάλογος του οπλισμού ενός τάγματος της δυτικής Μακεδονίας. είχαν επιτελικές θέσεις στον Δημοκρατικό Στρατό. υπήρχε σε αξιωματικούς. που τους καθιστούσε απαράδεκτους στον Ζαχαριάδη. Ο οπλισμός του ΔΣΕ περιέλαβε και αντιαεροπορικά κανόνια (τα οποία και κατέστρεψαν. Φαίνεται ότι μια μικρή μόνο μειοψηφία ανάμεσά τους ήταν αξιωματικοί του τακτικού στρατού. στρατολογούνταν από παλιούς αξιωματικούς του ΕΛΑΣ που ήταν ελεύθεροι. και ότι ο αριθμός των υπαρχόντων όλμων ήταν μόνο ένας ή δύο σε κάθε τάγμα κοντά στα σύνορα.καθώς και ρουχισμό για 12. Κι ούτε ήταν εκπαιδευμένοι για να διοικήσουν μεγάλους σχηματισμούς ενάντια σε επαγγελματίες στρατιωτικούς. όμως. Αυτό οφειλόταν στο αποτελεσματικό σύστημα ασφάλειας και κατασκοπείας που είχαν οργανώσει τα στελέχη του Κόμματος. Φαίνεται λοιπόν ότι όλοι όσοι κατείχαν ηγετικές θέσεις στη διοίκηση. πολλές εκατοντάδες από τα οποία διέσχιζαν τα περάσματα της Πίνδου συνεχώς. το κρύο και τα πληγιασμένα πόδια ήταν καθημερινά βάσανα του Δημοκρατικού Στρατού. αλλά τα περισσότερα ήταν ελαφρά και σε κακή κατάσταση. Στα 1947. κάθε άλλο παρά επαρκής ήταν. ήταν δύσκολο να προωθηθούν πολύ νότια από τα σύνορα. κι ορισμένοι άλλοι κρατούσαν μεσαίες διοικητικές θέσεις στα πεδία της μάχης. μπορούσαν συχνά να πραγματοποιούν με επιτυχία τέτοιες επιθέσεις. μόνο στη μεθόριο θα μπορούσε ο ΔΣΕ να κρατήσει ισχυρές θέσεις ενάντια σε δυνατές επιθέσεις. Μεγάλη έλλειψη. επίσης. συνολικά. ενώ νοτιότερα υπήρχαν οι μισοί. Κι έτσι. κι εξάλλου. Για παράδειγμα. Γενικά. Είναι φανερό πως η κατάσταση δε βελτιώθηκε πολύ στη συνέχεια. τον Σεπτέμβριο. Ο κύριος όγκος των κατώτερων αξιωματικών προερχόταν από τις τάξεις του Δημοκρατικού Στρατού. η πείνα. αλλά το βασικό μεταφορικό μέσο ήταν τα μουλάρια. που κρατούσε δεσπόζουσες τοποθεσίες και είχε και την κυριαρχία του αέρα. τους πρώην επαγγελματίες. αντιθέτως. κι είχαν περάσει από μια σύντομη εκπαίδευση στις σχολές που είχε ιδρύσει αυτός 10. Τα τελευταία αυξήθηκαν από πέντε που ήταν τον Σεπτέμβριο του 1947. ο Μάρκος ανέφερε ότι ο στρατός του υπέφερε ακόμα από σοβαρές ελλείψεις ρουχισμού.

οι ανταρτικές ομάδες αναπτύχθηκαν ανεξάρτητα. πολλές αναφορές εθνικών πηγών καταδεικνύουν ότι το ηθικό του ΔΣΕ ήταν για ορισμένο διάστημα υψηλό. οι κομμουνιστές των πόλεων σύντομα αδυνατούσαν να βοηθήσουν τον Δημοκρατικό Στρατό. και μπορούσαν να γίνουν αξιόπιστοι στρατιώτες με την πειθαρχία και την πολιτική καθοδήγηση. Για τέσσερα περίπου χρόνια -από τον Απρίλιο του 1941 μέχρι τις αρχές του 1945-είχε πάψει να υπάρχει. Οι Άγγλοι. και προφανώς απαρτίζονταν από εθελοντές. Γι' αυτό. Και οι αντάρτες της Πελοποννήσου κατέφυγαν επίσης στη στρατολόγηση. ο ΔΣΕ στρατολόγησε 15. Και για τους περισσότερους απ' αυτούς. την περίοδο δηλαδή που πάσχισε πολύ να αυξήσει τη δύναμή του 11. δεν εξαναγκάζονταν να πολεμήσουν από τις συμμορίες και της Δεξιάς και της Αριστεράς. η οποία και έφτασε να στελεχώνει την πλειοψηφία του στρατού στα τέλη του 1947.Ακόμα. συμμεριζόμενα. που προφανώς δίσταζαν να διαλύσουν τις οργανώσεις τους μέσα στις πόλεις. το πιο πολύτιμο κεφάλαιο ενός στρατού. καθυστέρησαν πάρα πολύ την αναχώρησή τους για τα βουνά. ήταν πολύ αργά: είτε βρίσκονταν πια στη φυλακή. βρισκόταν το φθινόπωρο του 1946 στα πρώτα στάδια της αναδιάρθρωσής του. φαίνεται ότι γενικά κρατιόταν ψηλά από την πίστη στη νίκη μέχρι και τη μάχη του Γράμμου. ίσως. κρατήθηκαν εκτός υπηρεσίας για όλη τη διάρκεια του εμφυλίου πολέμου. από την πλευρά του. ύστερα από τον Ιούλιο του 1947. σύμφωνα με αμερικανικές πηγές. και μέχρι το φθινόπωρο του 1947. και στη συνέχεια οι Αμερικανοί. το 1948. και τη ρήξη Τίτο-Στάλιν τον Ιούνιο-Ιούλιο του 1948. που είχαν πολεμήσει στο Αλβανικό μέτωπο. επειδη δίσταζαν ν' αφήσουν τα κτήματα και τις οικογένειές τους Digitized by 10uk1s . πολλοί από τους επίστρατους προέρχονταν από κοινότητες που πρόσκεινταν φιλικά στο Κόμμα. Σ. Με όλα αυτά. σύμφωνα με τον υποστράτηγο Δημήτριο Ζαφειρόπουλο (που πολέμησε στον εμφύλιο και συνέγραψε μια ιστορία για τον πόλεμο αυτό) είχαν τοποθετηθεί άδικα στον Β' Πίνακα των αποστράτων στις αρχές του 1945. είχαν πάψει ακόμα και πληροφορίες να του παρέχουν. είτε εμποδίζονταν να κινηθούν από την αστυνομική επιτήρηση των ίδιων και των οικογενειών τους. είναι οι επαγγελματικά εκπαιδευμένοι αξιωματικοί του. Μάρεϊ 13. Όσον αφορά στους οπλίτες που κλήθηκαν να υπηρετήσουν. Επίσης. κι εκείνο που η αντικατάστασή του γίνεται περισσότερο αργά από τα άλλα. και αξιωματικοί που είχαν ενταχθεί στον ΕΛΑΣ. Πολλοί. Όπως παρατήρησε ένα μέλος της αμερικανικής στρατιωτικής αποστολής. είχε κατά μέγα μέρος διασπαθιστεί.000 άτομα από τον Σεπτέμβριο του 1947 έως τον Ιούλιο του 1948. αλλά και σε εκείνα τα μέλη του Κόμματος που απέφευγαν να υπακούσουν στις διαταγές για έξοδο στο βουνό. Παρ' όλη όμως την εμπειρία τους. Στην ηπειρωτική χώρα. Και το κεφάλαιο αυτό. την απέχθεια που αισθάνονταν γενικά οι πολίτες για τον εμφύλιο πόλεμο. δεν ανέχονταν αρχικά να ξοδεύουν χρήματα για την εκπαίδευση νέων κλάσεων. αντίθετα απ' αυτούς. εξάλλου. Στην Πελοπόννησο και τα νησιά. βενιζελικοί κάποιας φήμης που είχαν αναμιχθεί στα επεισόδια της Μέσης Ανατολής. ο συνταγματάρχης Τζ. έγινε ευρεία στρατολόγηση. μπορούσαν να εκτιμήσουν τη δύναμη της κυβέρνησης καλύτερα από τους συντρόφους τους που ήταν απομονωμένοι στα βουνά και. Αυτοί. όμως. Οι λίγοι σχετικά επίστρατοι που προέρχονταν από τις μάζες των αριστερών των πόλεων. Το ηθικό αυτό. οι περισσότεροι προέρχονταν στην αρχή από προπολεμικές κλάσεις. και στρατολογούσε τον κύριο όγκο των μελών του από τους χωρικούς 12. ο ΔΣΕ βρέθηκε απομονωμένος στα βουνά. Έτσι. υπήρχε έλλειψη καινούριων αντρών. Σύμφωνα με τον Μάρκο. Το φταίξιμο γι' αυτή την καθυστέρηση οφείλεται κυρίως στις κομματικές αρχές. πολλοί είτε είχαν σκοτωθεί είτε είχαν ατιμαστεί συμμετέχοντας στη δοσίλογη κυβέρνηση Τσολάκογλου το 1941. Ο εθνικός στρατός. εκτός από τις σχετικά μικρές μονάδες που υπηρέτησαν στη Βόρεια Αφρική και την Ιταλία. οι παλιοί στρατιώτες δεν ήταν ικανοποιητικοί πολεμιστές. Ωστόσο. Από τους ικανούς και έμπειρους διοικητές που είχαν διακριθεί στο αλβανικό μέτωπο του 1940-41.

Όπως συνηθίζεται σ' έναν τακτικό στρατό. προχωρούσε αργά. επικοινωνίες και εγκαταστάσεις. ο στρατός εξακολούθησε να πάσχει από τρομακτική έλλειψη εκπαιδευμένων αξιωματικών και υπαξιωματικών 15 . όμως. Υπήρχαν. είναι αντικείμενο του 7ου κεφαλαίου. Στις αρχές του 1947. Όσο για την ανάγκη εκπαίδευσης αξιωματικών στον ανταρτοπόλεμο. εκπαίδευε το στρατό όχι για ανταρτοπόλεμο. Και τον Οκτώβριο του 1948. επηρέασαν οδυνηρά την απόδοση των περισσότερων μονάδων. Digitized by 10uk1s . λιγότερη από τη μισή δύναμη του στρατού -που. Όποτε χρειάζονταν στρατεύματα για να πολεμήσουν τους αντάρτες. Στα μέσα του 1946 βρέθηκε ότι πολλοί στρατευμένοι συμπαθούσαν την Αριστερά. και θαύμαζαν το παρελθόν τους στην αντίσταση κατά των Γερμανών. Αντιθέτως. απαιτούσε συνεχείς προσπάθειες των στρατιωτικών μυστικών υπηρεσιών 16. παράλληλα και τους αντάρτες. άρχισε μόλις το 1949. ήταν η άγνωστη γι' αυτούς φύση του συγκεκριμένου πολέμου.000. ορισμένοι από τους αξιωματικούς του εθνικού στρατού είχαν ονόματα αμαυρωμένα από τη συνεργασία τους με τον εχθρό. η διοίκηση καθιέρωσε μέτρα για την απομόνωσή τους και. Για όλους τους παραπάνω λόγους. οι νεοσύλλεκτοι εκπαιδεύονταν μεμονωμένα στα κέντρα βασικής εκπαίδευσης: η εκπαίδευση κατά μονάδες. Κι αυτό το γεγονός.(για τις οποίες η κυβέρνηση δεν έπαιρνε καμιά σχεδόν μέριμνα) και δυσανασχετούσαν στην προοπτική να υπηρετήσουν για δεύτερη ή και τρίτη φορά. Σύντομα. Οι περισσότεροι στρατεύσιμοι δεν ένιωθαν καμιά επιθυμία να πολεμήσουν τους συμπατριώτες τους. Οι επιπτώσεις της διαφθοράς και της ανικανότητας της κυβέρνησης στο ηθικό των στρατιωτών. ως τα τέλη του 1947 είχε εξαφανίσει τους κατασκόπους από το στράτευμα. Άγγλοι αξιωματικοί. ο στρατός έπρεπε να έχει μεγάλη αριθμητική υπεροχή για να μπορεί να προστατεύει αμάχους. όπως αναφέρει ο στρατηγός Θωμάς Πενζόπουλος. αλλά για τακτικές επιχειρήσεις. που διογκώνονταν από στρατιώτες οι οποίοι απέφευγαν τη μάχιμη υπηρεσία. Η πίκρα τους αυτή γινόταν ακόμα μεγαλύτερη από τον διαβόητο τρόπο με τον οποίο απέφευγαν τη στράτευση οι πλούσιοι και όσοι είχαν "τα μέσα". ήταν διαθέσιμη για μάχη.έφτανε τις 100. Η Βρετανική Στρατιωτική Αποστολή που ήταν υπεύθυνη από τον Φεβρουάριο του 1945 για την εκπαίδευση και τον εφοδιασμό του στρατού. Στη μεγαλύτερη διάρκεια του πολέμου. κι άλλοι λόγοι για την κακή απόδοση του στρατού. κι απ' την άλλη επειδή δεν έβλεπε κανένα λόγο να βιάζεται -εξάλλου. Ένας παράγοντας που έριχνε το ηθικό των αξιωματικών. μεγάλο ποσοστό των αντρών του επάνδρωνε τις διοικητικές και βοηθητικές υπηρεσίες. ήταν γενικά παραδεκτό πως το ηθικό του στρατού βρισκόταν σε καταστρεπτικά χαμηλό επίπεδο. που δημοσιεύτηκε λίγο μετά από τον «Ριζοσπάστη». οι ξένες αποστολές άργησαν πολύ να το συνειδητοποιήσουν. σύμφωνα με αμερικανικές πληροφορίες. απ' τη μια εξαιτίας των δικών της ελλείψεων. σε έκθεσή του τον Φεβρουάριο του 1947. Το έργο αυτό. Μέσα στα επόμενα δύο χρόνια. για παράδειγμα. η Αποστολή αναγκαζόταν να περιορίσει δραστικά τα προγράμματα εκπαίδευσης. υπολόγιζαν τον αριθμό τους στο 15 τοις εκατό του συνόλου. οι άντρες αυτοί αποτελούσαν ακόμα το 40 τοις εκατό περίπου του τακτικού στρατού 14. καταδιώκοντας. μέχρι τα τέλη του 1947. στα χαρτιά. Όλα αυτά λοιπόν τα μειονεκτήματα. Είναι πολύ πιθανό ότι πολλοί από τους άντρες του εθνικού στρατού έβλεπαν τους αντάρτες σαν θύματα διωγμών. όταν πια ο στρατιωτικός ακόλουθος της πρεσβείας των ΗΠΑ θεωρούσε τους παλιότερους επίστρατους «παθητικό». αυτή δεν αναγνωριζόταν καν από την ελληνική διοίκηση. τη στιγμή που οι νεότεροι δεν καλούνταν στα όπλα. εξάλλου. Πέρα όμως απ' αυτούς τους παράγοντες. που έδειχνε να μην μπορεί να κερδηθεί.

Στα 1946-7 και ως ένα βαθμό και το 1948. τα θεωρούσαν φτωχά οι Άγγλοι και Αμερικανοί στρατιωτικοί σύμβουλοι. Ο πολιτικός παρεμβατισμός πήρε ιδιαίτερα σοβαρή μορφή με τη συμμετοχή Κεντρώων υπουργών στην κυβέρνηση. πάντως. οι κρίσεις των αξιωματικών γίνονταν με γνώμονα την πολιτική. Κι έτσι. γιατί η πολιτική ευνοιοκρατία ήταν ο κανόνας μάλλον. Την ποιότητα των αξιωματικών και το ηθικό των στρατευσίμων. οι προσπάθειες των στρατιωτικών διοικητών υπονομεύονταν από πολιτικές παρεμβάσεις 18. τα διάφορα κόμματα συναγωνίζονταν για την άσκηση επιρροής στο στράτευμα. Κι όλα αυτά τα μειονεκτήματα είχαν επανειλημμένα αποκαλυφτεί από τις τολμηρές τακτικές του ΔΣΕ σ' Digitized by 10uk1s . οι διοικητές αυτοί εμποδίζονταν να κάνουν μακροπρόθεσμα σχέδια ή να επιβάλουν τη θέλησή τους στους υφισταμένους τους.Για να αντισταθμίσει την αναποτελεσματικότητα των συμβατικών μονάδων. μέσα στο χειμώνα του 1947-8. Μεγάλος -και ολοένα αυξανόμενος. οι ανώτεροι διοικητές διχάζονταν και σχεδόν παρέλυαν από το εξακολουθητικό γαϊτανάκι που παιζόταν με τους υπουργούς. Και στις αρχές του 1945. ακόμα και στις αρχές του 1949. η προετοιμασία της επόμενης εκστρατείας αναβλήθηκε 19. οι σχηματισμοί αυτοί είχαν περιορισμένη αξία. οι οποίες έφτασαν με τον καιρό σε δύναμη αρκετών χιλιάδων αντρών. τότε. από τον Ιανουάριο του 1947. μέχρι που οι Αμερικανοί σύμβουλοι μείωσαν την επιρροή των πολιτικών τον Φεβρουάριο του 1948. η αποτελεσματικότητα των ανωτέρων βαθμίδων της ιεραρχίας κλονιζόταν σοβαρά από πολιτικούς διορισμούς και ρουσφέτια. κατά τις προαγωγές. επιτράπηκε στον Αντόν Τσαούς και τον Μιχάλαγα (αντικομμουνιστές αντάρτες κατά την Κατοχή) να σχηματίσουν ξανά τις συμμορίες τους. η ηγεσία του στρατού δοκίμασε νέες οργανωτικές μεθόδους. Εξαιτίας της ευαισθησίας τους στην πολιτική. Μέσα σ' αυτό το διάστημα. Σ' ένα μεγάλο μέρος της περιόδου που μεσολάβησε από τη συμφωνία της Βάρκιζας μέχρι το διορισμό του Παπάγου στη θέση του Αρχιστρατήγου τον Ιανουάριο του 1949. λόγους. ενώ ανέθεσαν στον Ναπολέοντα Ζέρβα. Οι βουλευτές χαλούσαν διαρκώς τον κόσμο γυρεύοντες προστασία των ψηφοφόρων τους. υποστηρίζοντας πρώην αντιστασιακούς ηγέτες που ήταν αντικομμουνιστές. θα είχαν ίσως πετύχει πολύ περισσότερα αν οι άντρες τους είχαν κατανεμηθεί στις διάφορες συμβατικές μονάδες.αριθμός αξιωματικών. κατά των αριστερών συμμοριών της νότιας Πελοποννήσου. όμως. Κι εξαιτίας των πολιτικών ραδιουργιών. τις οποίες και θα ενίσχυαν 17. κι από το 1947 και μετά ήταν επίλεκτα σώματα που τα χρησιμοποιούσαν αδιάκοπα για την κατάληψη οχυρών θέσεων και για διείσδυση σε εχθρικές περιοχές. οι πρώτοι τρεις από τους οποίους αντικαταστάθηκαν για πολιτικούς. Ορισμένοι. βασικά. διορίστηκαν διαδοχικά πέντε αρχηγοί του Γενικού Επιτελείου. οι οποίοι αντιστέκονταν στις πιέσεις με προσωπικό τους ρίσκο. Μέσα σ' αυτά τα χρόνια. και συνωμοτούσαν για το διορισμό των ανώτερων διοικητών και την απομάκρυνση άλλων. Εξαιτίας της αβεβαιότητας για τη θέση τους. Διαδοχικοί αρχηγοί του Γενικού Επιτελείου δημιούργησαν μηχανοκίνητες μονάδες κομμάντος. Ο στρατός προσπάθησε ακόμα να νικήσει τους επαναστάτες στο δικό τους παιχνίδι. να δει τι μπορούσε να κάνει με την αστυνομία που ήταν κάτω από τη δικαιοδοσία του. Όπως θα καταδειχτεί στο 7ο κεφάλαιο. Είχαν όμως δυσανάλογα μεγάλες απαιτήσεις στον τομέα των υπηρεσιών υποστήριξης και. παρά η εξαίρεση. Έτσι. παρείχαν ευχαρίστως προστασία σε πολίτες. υπουργό Δημόσιας Τάξης. σ' όλη τη διάρκεια του χειμώνα του 1947-8. Ο πολιτικός παρεμβατισμός ήταν επιζήμιος και κατ' άλλους τρόπους. ο κύριος όγκος του στρατού ήταν εγκατεσπαρμένος σε καθήκοντα φρούρησης. και δεν εκπαιδευόταν μέσω μάχιμης υπηρεσίας. συνειδητοποιούσε ότι δε θα μπορούσαν ποτέ να κερδίσουν τον πόλεμο αν περιορίζονταν στη στατική άμυνα. Κι οι πολιτικοί μετέφεραν τις απαιτήσεις τους στους στρατιωτικούς. γιατί πίστευαν ότι ήταν πολύ σημαντικό να ενθαρρύνουν τους δεξιούς και να προκαλούν το δέος στους αριστερούς. σε τελική ανάλυση.

υπήρχαν αρκετές χιλιάδες πολίτες μέσα στην Ελλάδα. αρχηγό της Αμερικανικής Στρατιωτικής Αποστολής. υπήρχαν και υλικές ελλείψεις. Τανκς και θωρακισμένα οχήματα ο στρατός είχε από την αρχή του πολέμου. Εξάλλου. ο στρατός έφτασε τις 90. σύμφωνα με τον στρατηγό Τζέιμς Βαν Φλητ.όλο το 1948. η αεροπορία είχε στη διάθεσή της 48 Σπιτφάιρ. για αναγνωρίσεις κατά μικρές ομάδες και για συμπλοκές εκ του συστάδην. αλλά απ' ό. και ουσιαστικά τους είχε αποκόψει από την Πελοπόννησο 22. εκτός ίσως από τα βορειοανατολικά. 16 μεταγωγικά Ντακότα και μερικά εφεδρικά διαφόρων τύπων. μάλλον ακατάλληλα. Κοινά και συχνά συναντώμενα ελαττώματα του στρατού. Τελικά. Έτσι. 21 αναγνωριστικά Χάρβαρντ. ταιριάζει με τους υπολογισμούς των Αμερικανών. Επίσης. εξαιρούνται μάλλον μερικές χιλιάδες εφέδρων που βρίσκονταν σε γειτονικές χώρες. καινούριες. Ο Δημοκρατικός Στρατός δεν είχε αεροπλάνα. Το τελευταίο. Τα αεροπλάνα που χρησιμοποιούσαν για υποστήριξη των επιχειρήσεων εδάφους μέχρι τον Αύγουστο του 1949 ήταν παλιά Σπιτφάιρ.000. και πάνω από το ένα τρίτο του αγροτικού πληθυσμού.000 στα τέλη του 1946. αλλά αυτά μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν μόνο στην άμυνα πόλεων και χωριών. Ωστόσο. (Η Χωροφυλακή κι οι καταδρομείς έδειχναν καλύτερο ηθικό. επέκτειναν την κυριαρχία τους στη μεθοριακή ζώνη της Ηπείρου κι έτσι ισχυροποιούνταν κατά μήκος όλων των βορείων συνόρων. ήταν η άρνηση για νυχτερινές επιχειρήσεις. και υπάρχουν βάσιμες αναφορές που λένε ότι ευθύνονται για περισσότερες από τις μισές απώλειες των ανταρτών στα χρόνια 1947-8. Η εθνικιστική πλευρά επωφελήθηκε επίσης από το γεγονός ότι διέθετε ένα καλό ναυτικό. πολυβόλων και ανιχνευτών ναρκών. Απ' αυτόν. Παράλληλα. ο τότε αρχηγός του Γενικού Επιτελείου πήγε στο Λονδίνο προκειμένου να πιέσει για αύξηση της δύναμης του εθνικού στρατού σε 135. την Κρήτη. Στην Πελοπόννησο αυξάνονταν σταθερά και δρούσαν σ' όλα της τα μέρη. ενώ οι αντάρτες είχαν μόνο μερικά μικρά σκάφη για ανεφοδιασμό. Τον Οκτώβριο του 1948. ενώ δεν υπήρχε καθόλου αυτοκινούμενο πυροβολικό. Η ανταρσία συνέχιζε να κερδίζει σε δύναμη και να απλώνεται. Η χρόνια κακή απόδοση των εθνικών στρατευμάτων έδινε στους Άγγλους και τους Αμερικανούς δικαιολογία για να αντιστέκονται στις συνεχείς πιέσεις της ελληνικής κυβέρνησης και του στρατού για χρηματοδότηση αύξησης των αριθμών των ενόπλων δυνάμεων. και τις 120. αν και αυτές ήταν λιγότερο σημαντικές από τις ελλείψεις ειδικευμένου προσωπικού. και είχαν σταθεροποιηθεί και σε άλλες. Digitized by 10uk1s . γιατί οι οδικές επικοινωνίες ήταν ευάλωτες και σε κακή κατάσταση.000 άντρες. Οι Αμερικανοί στρατιωτικοί εκπρόσωποι υπολόγιζαν ότι οι αντάρτες έλεγχαν τη μισή χώρα.τι φαίνεται και του ΚΚΕ. που ασχολούνταν με τον ανεφοδιασμό. Το εθνικό ναυτικό χρησίμευε στη μεταφορά στρατευμάτων. οπότε και οι αντάρτες έφταναν σ' ολόκληρη την Ελλάδα τις 26. αλλά ήταν λιγοστές χιλιάδες). οι αριστερές δυνάμεις σε ελληνικό έδαφος αποτελούνταν αποκλειστικά σχεδόν από μάχιμους. υπήρχε ιδιαίτερα έντονη έλλειψη μουλαριών. τον Νοέμβριο του 1946. Ακόμα. Στα νησιά. το συναντούσες «σ' όλα σχεδόν τα τάγματα πεζικού» μέσα στο 1948 20. Επειδή πολλές από τις βοηθητικές υπηρεσίες τους καθώς και οι τραυματίες τους βρίσκονταν πέρα από τα σύνορα. ασυρμάτων. τη Σάμο. που προέρχεται από ελληνικές και αγγλικές στρατιωτικές πηγές. Οι αντάρτες είχαν ενισχύσει τη θέση τους στις περισσότερες από τις περιοχές στις οποίες δρούσαν το 1946. τη συλλογή πληροφοριών και την αστυνόμευση των περιοχών που κατελάμβανε ο ΔΣΕ 23 . το ναυτικό περιόριζε δραστικά τη χρησιμοποίηση της θάλασσας για τον ανεφοδιασμό των ανταρτών. το πεζικό στηριζόταν πολύ σ' αυτά. περίπου μέχρι τον Μάρτιο του 1948. Ο αριθμός αυτός. δρούσαν τώρα στην Κεφαλονιά. Πριν από την άνοιξη του 1948. την Ικαρία και τη Λέσβο.000 στα τέλη του 1947 21.

στις 27 Μαρτίου 1947. Οι διαδοχικές επιθέσεις έχαναν την ορμή τους καθώς στέλνονταν στρατεύματα για επιχειρήσεις αντιπερισπασμού ή για να εμποδίσουν τη διείσδυση ανταρτών σε εκκαθαρισμένες ήδη περιοχές. Η μοναδική μας πηγή για τις απώλειές του. πάντως. σε τέσσερις βδομάδες του Μαρτίου και του Απριλίου του 1948. Στις βόρειες περιοχές. Το αποτέλεσμα αυτών των αποτυχιών. Και επιδείκνυαν αυξανόμενες ικανότητες στις συγχρονισμένες επιδρομές και επιχειρήσεις αντιπερισπασμού σε εκτεταμένες περιοχές 26. Ένας Άγγλος αξιωματικός πληροφοριών. Μάρεϊ. απ' ό. με τη βοήθεια ασυρμάτων. υποχρεωμένες να αμύνονται σε διάφορα μέρη. Οι περισσότερες από τις δραστηριότητες των ανταρτών στην περίοδο 1947-8 ήταν ίδιες μ' εκείνες του 1946. οι δυνάμεις σ' όλη την ηπειρωτική χώρα και την Πελοπόννησο συντονίζονταν ως ένα βαθμό από το γενικό αρχηγείο. Μέσα σ' έναν πολύ δραστήριο μήνα. δείχνει πόσο είχε αυξηθεί η κλίμακα των επιχειρήσεων. το μεγαλύτερο μέρος των μάχιμων στρατευμάτων είχε καθηλωθεί σε στατική άμυνα. η γενική έλλειψη επιθετικότητας του στρατού καταδεικνύεται από το σχόλιο του επικεφαλής της Βρετανικής Στρατιωτικής Αποστολής υποστρατήγου Στιούαρτ Ρόουλινς. «μπορούσε ωραιότατα να κερδίσει» 25. έγιναν σχεδόν 300 στη Μακεδονία και τη δυτική Θράκη. ότι «δεν έχουν γίνει αληθινά σκληρές μάχες. γεγονός που διακήρυττε την εξάρτησή του από την ξένη βοήθεια. Τον Αύγουστο. Digitized by 10uk1s . έτσι που να προσομοιάζει με τακτικό στρατό. Μ' όλα αυτά..868 άντρες που παραδόθηκαν μέσα σ' ένα χρόνο. ενώ στις αρχές του 1948 εξελίχτηκαν σε ταξιαρχίες. οι επιχειρήσεις του 1947 ήταν ανεπιτυχείς. ως τις 31 Μαρτίου 1948. από τις αρχές του 1947 και μετά. επειδή ο εθνικός στρατός είχε ξεκινήσει μια σειρά επιθέσεων μεγάλης κλίμακας από τον Απρίλιο έως τον Οκτώβριο του 1947 -και οι επιχειρήσεις αυτές δεν ήταν αναποτελεσματικές: προκάλεσαν αρκετά σοβαρές απώλειες κι εξασθένισαν τους αντάρτες για ένα διάστημα (από τον Μάιο του 1947 έως τον Αύγουστο του 1948) στην οροσειρά της Πίνδου ανάμεσα Θεσσαλία και Ήπειρο. τον Νοέμβριο του 1947. μάλιστα. καθώς και στα πρόσφατα αποκτημένα οχυρά τους στη βόρεια Θεσσαλία. Η γενική στρατηγική ήταν να κρατούνται καθηλωμένες οι εθνικές δυνάμεις με σύντομες και συχνές επιδρομές. οκτώ κωμοπόλεις του βορρά βομβαρδίστηκαν με όλμους και πυροβολικό. ούτε εκκαθάρισε κάποια περιοχή για περισσότερο από δυο με τρεις μήνες.. κοντά στα αλβανικά σύνορα. είχαν οργανωθεί οχτώ μεραρχίες. που τις κρατούσαν διασκορπισμένες. είναι αποθάρρυνση σ' όλα τα επίπεδα του στρατού. Σ. Για παράδειγμα. Κι ακόμα τώρα προστέθηκαν και τρομοκρατικές επιθέσεις σε μεγαλύτερα κέντρα του πληθυσμού.Η επέκταση αυτή είναι ακόμα πιο αξιοσημείωτη. Γενικά. Ως το τέλος του 1948. (Αμερικανοί αξιωματικοί υπέθεταν ότι ο αριθμός των νεκρών μέσα στο 1947 είναι φουσκωμένος κατά τρεις με τέσσερις φορές). Τον Οκτώβριο πια. και οι απώλειες (των εθνικιστών) είναι αμελητέες» 24. το κέντρο της δύναμης του Δημοκρατικού Στρατού βρισκόταν στα βόρεια σύνορα της χώρας. Ο Ρόουλινς χαρακτήριζε τους ανώτατους Έλληνες διοικητές «φοβισμένους» και «αβέβαιους». Από τον Ιανουάριο του 1948. έγραφε τον Φεβρουάριο του 1948 ότι αν ο Μάρκος συνέχιζε έναν καθαρό ανταρτοπόλεμο με μικρές ομάδες μαχητών. ο Μάρκος αναγκάστηκε να μετακινήσει το αρχηγείο του από τη νότια Πίνδο στον Γράμμο. Και ο θάνατος εκατό περίπου ατόμων σε μια συμπλοκή.848 νεκροί. Όπως παρατήρησε ο Τζ. είναι οι διογκωμένοι υπολογισμοί του εθνικού στρατού: 9. ο ΔΣΕ οργανώθηκε βαθμιαία σε μεγαλύτερες μονάδες. 4.τι τον προηγούμενο χρόνο. και υπονόμευαν και το κυβερνητικό κύρος. Επιχειρήσεις των 100-300 μαχητών έγιναν πιο συχνές. Τέτοιες επιδρομές ήταν ιδιαίτερα συχνές στο βορρά. τα χαλαρά οργανωμένα τμήματα των 60-70 αντρών μεταμορφώθηκαν σε τάγματα το 1947. Αλλά και πριν από αυτό. κι ακόμα υπέστησαν διείσδυση επιδρομέων. Καμιά τους δεν κατάφερε εξουθενωτικά πλήγματα. αλλά τολμηρότερες και πιο συχνές: επιδρομές για προμήθειες και στρατολόγηση· για ναρκοθέτηση δρόμων και γεφυρών για πυρπόληση σπιτιών αντιπάλων για επιθέσεις σε μικρές εθνικιστικές δυνάμεις.568 αιχμάλωτοι και 5.

κι απέδειξαν πως ο ΔΣΕ δεν ήταν ακόμα ικανός για πόλεμο θέσεων. Η Κόνιτσα. Οι επιθέσεις όμως αυτές έγιναν κάτω από κακή διοίκηση. και υπογράμμισε τα μειονεκτήματα του ΔΣΕ στην οργάνωση. ήταν να καταλάβουν πόλεις που κρατούσε με κάποια δύναμη ο εθνικός στρατός. Οι αποτυχίες αυτές. αλλά και στο Μέτσοβο τον Οκτώβριο και στην Κόνιτσα τον Δεκέμβριο. καθώς και τη συλλογή πληροφοριών.000. Πίσω απ' αυτά. Αυτό που δεν πέτυχαν ποτέ οι αντάρτες. Μπορεί να πρόσθεσε και τα λάθη της διοίκησης. τότε που ο ΕΛΑΣ έκανε περιπάτους στα βουνά κι οι Γερμανοί κρατούσαν τις πόλεις και τις πεδιάδες. ήταν σοβαρές. που ενέκρινε το Κόμμα τον Σεπτέμβριο. στην άλλη μεριά της Πίνδου. Πραγματικά. το 1947. σε απειλούμενα σημεία.Οι αντάρτες επιδείκνυαν τις ικανότητές τους στις μετακινήσεις και την απόκρυψη. Τα Γρεβενά βρίσκονταν πάνω στον πιο σύντομο δρόμο από την Αθήνα προς τη δυτική Μακεδονία. Εξάλλου. ήταν ζωτικά για τη στρατηγική του. ο ΔΣΕ απέτυχε να καταλάβει ή να απομονώσει πόλεις του μεγέθους της Φλώρινας ή της Καστοριάς. ικανότητες που χρησιμοποιούσαν για να αποφεύγουν και να συγχύζουν τον εχθρό. Ο Δημοκρατικός Στρατός χρειαζόταν μια μεγάλη επιτυχία για να εντυπωσιάσει τον βασικό υποστηρικτή του. να μπλέξει ολοκληρωτικά το ΚΚΕ σε πόλεμο.ήταν το να μπορέσει να επιβάλει στην κυβέρνηση το ίδιο αδιέξοδο που υπήρχε ανάμεσα στον ΕΛΑΣ και τους Γερμανούς στην Κατοχή. Στόχος της Επιχείρησης Λίμνες. και παρεμπόδιζε τις επικοινωνίες των ανταρτών κατά μήκος της ραχοκοκαλιάς της Πίνδου. Τόσο η βοήθεια από το εξωτερικό. οι επιθέσεις αποκάλυψαν την ικανότητα των εθνικών δυνάμεων να χρησιμοποιούν την αεροπορία και να μεταφέρουν ευσπευσμένα ενισχύσεις οδικώς. ο ρόλος των άλλων πολεμικών θεάτρων ήταν δευτερεύων: χρησίμευαν μόνο για να προβάλλονται ως επιχείρημα κατά της κατηγορίας ότι βασιζόταν στην ξένη βοήθεια. Ο Μάρκος ανέπτυξε αυτό το μάθημα ύστερα από λίγο. Σε ειρηνική περίοδο. δεσπόζει στο πέρασμα από Ήπειρο προς Θεσσαλία. βρίσκονταν βάσεις ανεφοδιασμού. όπως φάνηκε στα Γρεβενά. ήταν πολύ μικρότερες από το αναμενόμενο. που βρίσκονταν στην καρδιά περιοχών στις οποίες αυτός κυριαρχούσε. όλες αυτές οι μικρές πόλεις είχαν πληθυσμό κάτω από 10. αντιθέτως. όσο και η στρατολόγηση μέσα στην Ελλάδα. και να πετύχει την αναγνώριση της Προσωρινής Κυβέρνησης από τις ανατολικοευρωπαϊκές χώρες. Το Μέτσοβο. θα εμπόδιζαν πάντα τον ΔΣΕ να κρατήσει οποιαδήποτε πόλη ή να μπλοκάρει οποιοδήποτε σημαντικό δρόμο. σε μια σύσκεψη των στρατιωτικών αρχηγών. διέρρευσε προς τα νότια μέσα από τις εχθρικές γραμμές κι ύστερα χωρίστηκε στα δυο. Μια μεγάλη δύναμη που υπεράσπιζε τον Γράμμο. ενώ οι κομμουνιστές των πόλεων δεν συνεισέφεραν στον αγώνα 28. τον Τίτο. και τότε τις υπεράσπιζαν χίλιοι ή και παραπάνω άντρες του εθνικού στρατού. Από το 1947 και μετά. για να απασχολούν τις εθνικιστικές δυνάμεις και να προμηθεύουν επίστρατους. με το ένα τμήμα να απειλεί τα Ιωάννινα και το άλλο να επιτίθεται στα Γρεβενά. ήταν επιθυμητή για πρωτεύουσα της προσφάτως ανακηρυγμένης Προσωρινής Δημοκρατικής Κυβέρνησης. συμπεριλαμβανομένης της Θεσσαλονίκης. Η εξέλιξη της τακτικής τους φάνηκε από την επίθεση αντιπερισπασμού που ματαίωσε την εξόρμηση του εθνικού στρατού στον Γράμμο. Φαίνεται λοιπόν πως το περισσότερο που θα μπορούσε να ελπίζει -δεδομένης της διεθνούς κατάστασης. δίπλα στα αλβανικά σύνορα. Ανοιχτά για τον ΔΣΕ και κλειστά Digitized by 10uk1s . Τον Δεκέμβριο. το Πολιτικό Γραφείο ανακάλυψε πως οι υποθέσεις πάνω στις οποίες βασίστηκε αυτή η απόφαση δεν γίνονταν πραγματικότητα. τον Ιούλιο του 1947. ήταν η οργάνωση ενός κανονικού στρατού που θα κατελάμβανε τη Μακεδονία. τον εξοπλισμό και τον αριθμό των αντρών. μέσα στο 1948. νοσοκομεία για τους τραυματίες και στρατόπεδα εκπαίδευσης για τις εφεδρείες. το βασικό θέατρο του πολέμου βρισκόταν στις βόρειες επαρχίες και τα βουνά στα βόρεια του Καρπενησίου. Αυτό όμως ήταν κάτι πολύ λιγότερο από εκείνο που είχε για στόχο του ο Ζαχαριάδης όταν αποφάσισε. για μεγάλο διάστημα 27. Οι παράγοντες αυτοί. όπου και βρίσκονται οι βασικές πλουτοπαραγωγικές πηγές της χώρας. Για τον ΔΣΕ. Τα βόρεια σύνορα.

Στον Γράμμο. για να εξαπολύσει διάφορες επιδρομές στη δυτική Μακεδονία. Τον Ιανουάριο του 1948. όπου οι δυνάμεις του εγκαταστάθηκαν ξανά στα μέσα του χειμώνα. φαίνονταν επαρκή για τις μονάδες του στην ηπειρωτική χώρα. χρησιμοποιώντας και τις δυο πλευρές των αλβανικών συνόρων. Και γεωγραφικά. Παρ' όλες αυτές τις προσπάθειες. εξαπέλυσαν μια επίθεση που έσπασε για λίγο το εθνικιστικό μέτωπο και παραλίγο να καταλάβουν την Καστοριά. Κατά τον Οκτώβριο. Από την άλλη μεριά. Η ΗΤΤΑ ΤΟΥ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΚΟΥ ΣΤΡΑΤΟΥ Μέσα στους έξι μήνες από τον Μάρτιο του 1948 και μετά. αλλά με μεγαλύτερο σχεδιασμό και περισσότερες δυνάμεις. τρεις υπουργοί και ο αρχηγός του Γενικού Επιτελείου επισκέφτηκαν αυτό το μέτωπο για να ενθαρρύνουν τα στρατεύματα.M. το οποίο για τους επόμενους εννέα μήνες ο ΔΣΕ χρησιμοποίησε ως ορμητήριο. Ένα από αυτά τα στελέχη ανέλαβε τη συναρχηγία των πελοποννησιακών δυνάμεων.000. ενώ άλλες μονάδες επέδειξαν έλλειψη θάρρους στην αντεπίθεση στο Βίτσι. κι είχε για μόνο μέσο επαφής με το στρατηγείο του ΔΣΕ τον ασύρματο. Η εναλλακτική πρόταση -να σφραγίσουν πρώτα τα βόρεια σύνορα. μόνο δύο φορές έγιναν προσωπικές επαφές. στο μεταξύ. Θέλοντας να επιδείξει κι άλλο την ικανότητά του σε ελιγμούς. αντεπιτέθηκαν με έναν ικανότατο ελιγμό. 40. προκαλώντας βαρύτατες απώλειες στους επιτιθέμενους. ο ΔΣΕ ήταν σχεδόν εντελώς αποκομμένος από τους αντάρτες της Πελοποννήσου. Τον Απρίλιο του 1948. η δύναμή του είχε τριπλασιαστεί μέσα στο 1948. που τις υπερασπίστηκαν για περισσότερους από δύο μήνες. δεκατέσσερα κομματικά στελέχη. είχε δυναμώσει περισσότερο από κάθε άλλη φορά στην Πελοπόννησο και τη δυτική Θεσσαλία 31. ο εθνικός στρατός αφιέρωνε ελάχιστες από τις δυνάμεις του σ' αυτή την περιοχή και βασιζόταν στη Χωροφυλακή και τα βοηθητικά σώματα.για τους αντιπάλους του. όπως παρατήρησε ο K. Στην Πελοπόννησο. επειδή ο αριθμός των απαιτούμενων στρατευμάτων ήταν απαγορευτικός. Τη φορά αυτή έσπασαν τις γραμμές του στρατού στα ανατολικά. ο εθνικός στρατός ανέλαβε μια σειρά επιχειρήσεων με στρατηγική παρόμοια με εκείνη του 1947. ένα ψαροκάικο σταλμένο από την Αλβανία. σταλμένα από το αρχηγείο του ΔΣΕ. Έπειτα. Ως τα τέλη του 1948. Η δύναμή του έφτανε τις 24. Ήταν τόσο ανεπαρκές όμως. στα τέλη του Ιουνίου. τα γεγονότα στην Πελοπόννησο είχαν ελάχιστη σχέση μ' αυτά του βορρά. που ήταν πολύ αδύναμα.τι φαίνεται. τα σύνορα αυτά του επέτρεψαν να κρατάει καθηλωμένες στο βορρά μεγάλες δυνάμεις του εχθρού. εκτέλεσε είκοσι μία επιχειρήσεις με δύναμη ταξιαρχίας και πάνω. Στην περίοδο αυτή. οι επιχειρήσεις στα νότια ήταν για τον εθνικό στρατό προκαταρκτικές για τις αποφασιστικές μάχες που θα δίνονταν κοντά στα σύνορα. τον Ιούλιο. Γουντχάουζ. Τα ελαφρά όπλα που είχε στη διάθεσή του. Κι ύστερα. Στη συνέχεια. όπως στα 1947. κάλυπτε την ίδια σχεδόν με πριν περιοχή: ενώ ήταν κάπως πιο αδύναμος στη Θράκη. ο στρατός μετακινήθηκε στα βορινά οχυρά του αντιπάλου του.000 αριστερών. ο ΔΣΕ άρχισε τον Οκτώβριο να διεισδύει και πάλι στον Γράμμο. από το 1947 και μετά. που έγινε τον Οκτώβριο 30. το μόνο που πέτυχαν οι εθνικιστικές δυνάμεις ήταν να σταθεροποιήσουν το μέτωπο μπροστά στο Βίτσι.000 άντρες έκαναν συστηματικές εκκαθαριστικές επιχειρήσεις στη Ρούμελη.αποκλείστηκε. 50. και μετακινήθηκαν στην οροσειρά του Βίτσι απ' όπου. δυο τάγματα του εθνικού στρατού τράπηκαν σε ατιμωτική φυγή. ώστε οι αντάρτες της Πελοποννήσου αναγκάστηκαν να διακόψουν σχεδόν τις επιχειρήσεις τους. τους μετέφερε ένα φορτίο όπλων και πυρομαχικών. Κι έτσι. από έλλειψη πυρομαχικών 29. ο ΔΣΕ είχε δείξει πως ήταν κάπως πιο ισχυρός απ' όσο τον Μάρτιο. Απ' ό. Ο πρωθυπουργός.000 κυβερνητικοί αποπειράθηκαν να καταλάβουν τις θέσεις 15. και έξω από τις μεγάλες Digitized by 10uk1s . πέρασαν τον Κορινθιακό Κόλπο με μερικά πολυβόλα κι έναν ασύρματο. Και. τον Σεπτέμβριο. Κατά την επίθεση αυτή. εμποδίζοντάς τις να καταστείλουν την ανταρσία σ' άλλα μέρη.

Στρατιώτες που είχαν οδηγηθεί στο έσχατο όριο της αντοχής τους. επηρέασαν πολύ άσχημα το ηθικό. και να επιτίθενται από απρόσμενες κατευθύνσεις 34. η ηγεσία και οι πολεμικές ικανότητες» του ΔΣΕ ήταν «πολύ υψηλότερου επιπέδου απ' ό. στα 1949. Για παράδειγμα. Αυτή τη χωρίς προηγούμενο επιτυχία. στο βιομηχανικό κέντρο της Νάουσας είχαν καταστραφεί όλα τα εργοστάσια και σχεδόν όλα τα καταστήματα. να καταδιώκουν συνεχώς τον εχθρό σε δυσπρόσιτα μέρη. και η αποτυχία του εθνικού στρατού να ξεκολλήσει τους αντάρτες από την καινούρια τους βάση στο Βίτσι. και τον Δεκέμβριο. οι αντάρτες έκαναν και οικονομικό πόλεμο στην κυβέρνηση. Τόσο η αμερικανική πρεσβεία όσο και οι αγγλικές μυστικές υπηρεσίες κατέληξαν τον Ιανουάριο του 1949 στο συμπέρασμα ότι η στρατιωτική κατάσταση είχε επιδεινωθεί κατά τους προηγούμενους δώδεκα μήνες 33 . ακολούθησε τον Ιανουάριο του 1949 η κατάληψη της Νάουσας. Οι υπηρεσίες Digitized by 10uk1s . από τον Ιούλιο και μετά. και πόσο αναγκαίες ήταν οι συνεχείς καταδιώξεις και η εκπαίδευση στον ανταρτοπόλεμο. ανέφερε ότι τα εννέα δέκατα των Ελλήνων αξιωματικών με τους οποίους ήρθε σε επαφή τον Οκτώβριο και τον Νοέμβριο. Βορειότερα. και παράλληλα «η δύναμη και ο οπλισμός του δεν έδειχναν να έχουν μειωθεί ούτε στο ελάχιστο» 32. οι διοικητές είχαν πάρει δυο σημαντικά μαθήματα: είχαν μάθει πόσο μάταιες ήταν οι προσπάθειες για αργή περικύκλωση. με μια δύναμη 3. τόσο και αυξάνονταν οι αξιωματικοί που ήταν ικανοί για τέτοιου είδους πόλεμο. όπως εξάλλου και τη Νάουσα και την Καρδίτσα. λίγα μέρη ήταν ασφαλή για την εθνική κυβέρνηση. μερικές δυνάμεις έδειξαν ότι είχαν μάθει να επιχειρούν αιφνιδιασμούς. είχαν προετοιμαστεί και οργανωθεί καλά. συνειδητοποιούσαν πως δεν υπήρχε τέλος σ' αυτόν τον πόλεμο μ' έναν αντίπαλο που μπορούσε να βρίσκει καταφύγιο σε ξένο έδαφος κι ύστερα να επιστρέφει κατά το δοκούν. Τώρα. ο ΔΣΕ ηττήθηκε αποφασιστικά και το μεγαλύτερο μέρος της χώρας απαλλάχτηκε από την απειλή των ανταρτών. και πολλοί απ' αυτούς χαμηλής ποιότητας. να μετακινούνται τη νύχτα.τι την ίδια περίοδο πέρσι». Ακόμα και στις απογοητευτικές εκστρατείες του 1947. και του Καρπενησίου στη Ρούμελη. Έτσι. πάντως. πίστευαν τον Φεβρουάριο του 1949 ότι «η οργάνωση. Οι επιθέσεις. οι αντάρτες έκαναν διαδοχικές επιδρομές σε πεδινές κωμοπόλεις. Το Καρπενήσι το κράτησαν για περισσότερο από δυο βδομάδες και το λεηλάτησαν συστηματικά. συναντούσαν από τον Αύγουστο του 1949 στρατιώτες με πολύ καλύτερη πειθαρχία και εκπαίδευση από το προηγούμενο καλοκαίρι. Κι ωστόσο. κι άρχισε να παρατάσσει μεγαλύτερες δυνάμεις πιο νότια στη Θεσσαλία και τη Ρούμελη. Κατά το τέλος του 1948. Πώς μπορεί κανείς να ερμηνεύσει αυτή την απότομη μεταβολή. Από τον Μάρτιο του 1948 κιόλας. η δύναμη και η αποτελεσματικότητα του εθνικού στρατού αυξάνονταν. ο Δημοκρατικός Στρατός έδειχνε μεγαλύτερη ικανότητα για πόλεμο θέσεων.πόλεις και μια λουρίδα στα βόρεια παράλια.000 ίσως. τον Ιανουάριο του 1949. Κι όπως ο στρατός αποκτούσε πείρα. Αργότερα. Ερευνήτρια του Φόρεϊν Όφις. Πρέπει να παραδεχτεί κανείς πως οι υπερασπιστές και των τριών πόλεων δεν ήταν ισχυροί: λιγότεροι από χίλιους σε κάθε περίπτωση. Κομμουνιστές διοικητές.000. καταστρέφοντας εγκαταστάσεις όπως τα εργοστάσια παραγωγής ηλεκτρισμού και οι δεξαμενές νερού. στη δυτική Μακεδονία. Ο πιο σημαντικός λόγος είναι ότι μέσα σ' όλο αυτό το διάστημα. στη Θεσσαλία. και μερικοί απ' αυτούς έπαιρναν νευραλγικές θέσεις. Οι απρόσμενες μεταβολές της τύχης του πολέμου στον Γράμμο και το Βίτσι. Βρετανικές υπηρεσίες πληροφοριών. οι αξιωματικοί του ελληνικού στρατού και οι ξένοι σύμβουλοί τους πίστευαν ακόμα πως δε θα τα κατάφερναν ποτέ να καταστρέψουν τον ΔΣΕ. κατέλαβαν τη σημαντική πόλη της Καρδίτσας που την ειρηνική περίοδο είχε πληθυσμό 19. οι εθνικές δυνάμεις στα βορειοανατολικά επιδείκνυαν μια διαρκώς αυξανόμενη ικανότητα να περνούν στην επίθεση και να προκαλούν απώλειες στον εχθρό -ικανότητα που επέδειξαν στη συνέχεια και σ' άλλες περιοχές. ήταν απαισιόδοξοι. μέσα σε οκτώ μήνες.

Κι η επιρροή των πολιτικών σ' αυτά τα ζητήματα μειώθηκε δραστικά. Συμβουλευτική και Σχεδιασμού Αμερικανική Στρατιωτική Ομάδα (JUSMAPG). Με αμερικανικά κεφάλαια για να επιστρατεύσει. του χάριζαν το προβάδισμα στη στρατιωτική ιεραρχία. Γιαντζής που κατείχε τη θέση αυτή το 1948 και. Ο αριθμός νέων και λιγότερο διστακτικών στρατευσίμων αυξήθηκε επίσης. Οι απώλειες του Δημοκρατικού Στρατού. έστω κι αν σκοτώθηκαν ή αιχμαλωτίστηκαν λιγότεροι από τις 30. Υπήρχαν όμως κι άλλοι παράγοντες που βοήθησαν τον Παπάγο να κερδίσει το σεβασμό τόσο των πολιτικών όσο και των αξιωματικών. που τοποθετήθηκαν κάτω από την Κοινή. Το νέο πνεύμα της αμερικανικής αποστολής ήταν να αρχίζουν επιχειρήσεις κατά των ανταρτών. καθώς υπήρχαν πια διαθέσιμα κεφάλαια για την επιστράτευσή τους. Ως καταλληλότερος υποψήφιος πρόβαλλε ο στρατηγός Αλέξανδρος Παπάγος. Καθώς οι Έλληνες διοικητές κέρδιζαν σε πείρα. Μια ακόμα απαραίτητη προϋπόθεση για τη νίκη. ο στρατός έφτασε σε δύναμη τις 147. είχε παίξει ουσιαστικό ρόλο Digitized by 10uk1s .πληροφοριών του στρατού βελτιώθηκαν. οι Αμερικανοί και Άγγλοι αξιωματικοί έπαιρναν τώρα μέρος τόσο στο σχεδιασμό των επιχειρήσεων. Οι αναποδιές στο Βίτσι έπεισαν τελικά τους Αμερικανούς συμβούλους για την ανάγκη αντικατάστασης των παλιών εφέδρων. το 1951. Αριστοκρατικής καταγωγής και με οικογενειακούς δεσμούς με τα Ανάκτορα. έκανε πολύ σωστά τη δουλειά του. Ουσιαστικό ρόλο σ' αυτή την αύξηση της αποτελεσματικότητας έπαιξε η αμερικανική υποστήριξη.000 άντρες το 1948. Όλα αυτά. άρχισε να ενσταλάζει στους αξιωματικούς του εθνικού στρατού λίγη από την τόσο απαραίτητη αισιοδοξία 36. Η αποκατάσταση των δεινών της Κατοχής είχε αναβληθεί εξαιτίας της ανάγκης της κυβέρνησης να ρίξει μεγάλα κεφάλαια στη διεξαγωγή του πολέμου. ο ρόλος των Αγγλοαμερικανών περιοριζόταν. πλεονέκτημα που δεν είχαν οι άλλοι αρχηγοί του Γενικού Επιτελείου: ακόμα κι ο Δ. εν μέρει επειδή αυξήθηκε ο έλεγχος πάνω στον πληθυσμό. Και ενώ. Μια αλλαγή στην τακτική του στρατού εφαρμόστηκε από τους Αμερικανούς και Άγγλους στρατιωτικούς συμβούλους υπό τον Βαν Φλητ. και το αίτημα τους έγινε μερικώς δεκτό 37. οργάνωση και παροχή εφοδίων. μέχρι επιπέδου μεραρχίας. που έγινε διευθυντής της JUSMAPG τον Μάρτιο του 1948. ήταν και το ότι η βοήθεια αυτή απελευθέρωσε κεφάλαια της ελληνικής κυβέρνησης που μπόρεσαν να χρησιμοποιηθούν για παραγωγικές επενδύσεις και για ανακούφιση των πληγέντων. Η Βρετανική Στρατιωτική Αποστολή και η JUSMAPG ζήτησαν τώρα δραστικές αυξήσεις των εξόδων από την αμερικανική κυβέρνηση. είχε δείξει πως οι δυνατότητές του να επιβάλλει τη θέλησή του στους υφισταμένους του. Η άφιξη Αμερικανών συνδέσμων τον Οκτώβριο του 1947. το ΚΚΕ κέρδιζε μεγάλο μέρος της υποστήριξής του εκμεταλλευόμενο τη δυσαρέσκεια που προκαλούσε η ελεεινή κατάσταση της οικονομίας.000 που ισχυρίστηκε η κυβέρνηση 35. Βασική συνεισφορά για την τελική νίκη. εκπαιδεύσει και εξοπλίσει τις απαιτούμενες ενισχύσεις. Ως τώρα. αντί να περιμένουν να χτυπήσουν εκείνοι πρώτοι. εξηγούσε κατά μέγα μέρος την τάση που υπήρχε σ' όλα τα επίπεδα της ιεραρχίας ν' αποφεύγεται η εκτέλεση των διαταγών38. ήταν η ύπαρξη ενός διοικητή που θα είχε πλήρη έλεγχο πάνω στη στρατηγική και τη διεξαγωγή των επιχειρήσεων. και θα γινόταν ο διάδοχος του Ντάγκλας Μακάρθουρ στη διοίκηση των δυνάμεων των Ηνωμένων Εθνών στην Κορέα. που είχε χρηματίσει αρχηγός του Γενικού Επιτελείου κατά τη δικτατορία Μεταξά και στη συνέχεια αρχιστράτηγος στον αλβανικό πόλεμο. Κι αυτή η έλλειψη κύρους. πριν από το 1948 η Βρετανική Στρατιωτική Αποστολή περιοριζόταν στην εκπαίδευση. γενικά. ήταν «αυστηρά περιορισμένες».τι το 1947. ήταν αναμφιβόλως βαρύτερες το 1948 απ' ό. κι έτσι ήταν σε καλύτερη θέση να προβλέπουν επιθέσεις και να εκμεταλλεύονται αδυναμίες. Ο Βαν Φλητ είχε ένα πλούσιο μητρώο διακεκριμένων υπηρεσιών στα πεδία της μάχης του Β' Παγκοσμίου Πολέμου. όσο και στην εκτέλεσή τους.

αντικαταστάθηκαν πολλοί διοικητές ταγμάτων και ταξιαρχιών.στην αποκατάσταση της μοναρχίας το 1935 κι είχε επιδείξει ακλόνητη αφοσίωση σ' αυτήν. Τον Οκτώβριο. Βεντήρης. είχε καταφέρει να επιβιώσει των εκκαθαρίσεων του μεσοπολέμου και να αποκτήσει φήμη ως διοικητής της Ορεινής Ταξιαρχίας στη μάχη του Ρίμινι. Με το διορισμό του Παπάγου. ένας συμβιβασμός ανάμεσα στον Παπάγο και τους Αμερικανούς οδήγησε τον Ιανουάριο στο διορισμό του στη θέση του Αρχιστρατήγου 39. όση βοήθεια κι αν στελνόταν στην Ελλάδα. Από το 1945 μέχρι τότε. Το ΑΣΕΑ ασχολιόταν με τη χάραξη της αμυντικής πολιτικής. Κι επίσης. Τελικά. η συμμόρφωση των υφισταμένων του στρατιωτικών στις διαταγές των επιχειρήσεων και η υποταγή τους στην ιεράρχηση των προτεραιοτήτων42. Εκκαθάρισε τη δυτική Ήπειρο τον Ιούλιο-Αύγουστο Digitized by 10uk1s . ο Παπάγος μείωσε την ικανότητα του ΔΣΕ να κάνει τον εθνικό στρατό να ξεφεύγει από τους βασικούς αντικειμενικούς σκοπούς του. κι ότι οι ανίκανοι θα αποπέμπονταν. σ' όλες τις δοκιμασίες της από το 1941 και μετά. μοναρχικός της εποχής του Εθνικού Διχασμού. ενώ όλες οι αρμοδιότητες για τα στρατιωτικά ζητήματα ανατέθηκαν στον Αρχιστράτηγο. την επιλογή της ηγεσίας των ενόπλων δυνάμεων και τη διανομή των στρατιωτικών δαπανών. όταν ο Αμερικανός υπουργός Εξωτερικών Τζορτζ Μάρσαλ επισκέφτηκε την Αθήνα. Ανάμεσά τους. ήταν δεσμευτικές για τον υπουργό Άμυνας. Εκτός από την αποκατάσταση του Βεντήρη στην ενεργό υπηρεσία. κι έτσι φρόντιζε ώστε οι συμβουλές τους να εφαρμόζονται πιο αποτελεσματικά από πριν. αλλά τον είχαν συλλάβει οι Γερμανοί και πέρασε τον υπόλοιπο πόλεμο σε στρατόπεδο συγκέντρωσης. Ως αποτέλεσμα. Έδωσε όμως σ' όλους τους διοικητές να καταλάβουν καλά ότι οι προαγωγές θα γίνονταν ανάλογα με την αξία κι όχι με τα πολιτικά μέσα. Άλλοι διοικητές που γαλβάνισαν τις εθνικιστικές δυνάμεις το 1949 ήταν οι Τσακαλώτος. ελάχιστες αλλαγές πραγματοποίησε στην ανώτατη διοίκηση.λειτουργούσε υπό την προεδρία του πρωθυπουργού. Γρηγορόπουλος. ο Παπάγος έτεινε να συμφωνεί με τους Αμερικανούς συμβούλους. έγινε υπαρχηγός του Γενικού Επιτελείου το 1947. διοικητής του Α' Σώματος Στρατού το 1948. «Οι υποδείξεις του. που του είχαν παραχωρηθεί εξαιτίας της κατάστασης έκτακτης ανάγκης που είχε δημιουργηθεί από τον εμφύλιο πόλεμο. Ο στρατηγός Θρασύβουλος Τσακαλώτος. διαπίστωσε ότι χωρίς ικανή ηγεσία. του επέτρεψαν να εξασφαλίσει ορισμένες από τις απαραίτητες προϋποθέσεις για τη νίκη. οι αρχηγοί των τριών κλάδων των ενόπλων δυνάμεων και οι. είχε προσπαθήσει να σχηματίσει μια αντιστασιακή οργάνωση με μέλη ανώτερους αξιωματικούς. κι ανέλαβε την ευθύνη και για το Β' Σώμα. Διοικητής του Γ' Σώματος Στρατού στα 1946. μέσα στις οποίες περιλαμβανόταν ακόμα και η κήρυξη στρατιωτικού νόμου. Παρόλο που διαφύλασσε ζηλότυπα τις εξουσίες του. Πεντζόπουλος και Θ. Το κύρος και η δύναμη του χαρακτήρα του. τόσο στη διεξαγωγή των επιχειρήσεων όσο και στην αντικατάσταση των μη αποδοτικών αξιωματικών. οι κυβερνητικές δυνάμεις δε θα τα κατάφερναν να νικήσουν στον πόλεμο. Η επιθυμία των Αμερικανών για συγκεντρωτική ηγεσία του εθνικού στρατού οδήγησε τελικά στην επιλογή του Παπάγου. συγκέντρωναν την εξουσία πάνω σ' όλες τις στρατιωτικές αποφάσεις και διευκόλυναν την εγκαθίδρυση αμερικανικής επιρροής ανεμπόδιστης από πολιτικές αντιδράσεις» 40. ο οποίος όμως έθεσε πολύ σκληρούς όρους για να δεχτεί. Μ' όλα αυτά. χωρίς δικαίωμα ψήφου. Όλοι οι παρατηρητές συμφωνούν ότι ο Παπάγος βελτίωσε το ηθικό και την πειθαρχία του σώματος των αξιωματικών41. Οι έκτακτες εξουσίες του Παπάγου. το ΑΣΕΑ αντικαταστάθηκε από ένα Πολεμικό Συμβούλιο καθαρά διακοσμητικό. το Ανώτατο Συμβούλιο Εθνικής Άμυνας (ΑΣΕΑ) -στο οποίο συμμετείχαν οι τρεις πολεμικοί υπουργοί. αρχηγοί της βρετανικής και της αμερικανικής στρατιωτικής αποστολής. Στην Κατοχή. περιλαμβανόταν το σταμάτημα των επεμβάσεων των πολιτικών στους διορισμούς και στη χάραξη της στρατηγικής.

50. Κι έτσι. πυροβολικό. οι Μονάδες Εθνικής Άμυνας χρησιμοποιούνταν ως τάγματα ελαφρού πεζικού σε αναγνωριστικές επιχειρήσεις. πάλι. τεθωρακισμένα και μηχανικό. Μια μεραρχία απαρτιζόταν από πεζικό. διέθεταν τεθωρακισμένα και πεδινό πυροβολικό.500 της Αστυνομίας. 14. Τέλος. Σταθεροποίησε το μέτωπο στο Βίτσι τον Οκτώβριο. μετά την Απελευθέρωση. Διορισμένος αρχηγός του Γενικού Επιτελείου από την εξόριστη κυβέρνηση στα 1944. Η Χωροφυλακή συνέχιζε να βοηθάει στις στρατιωτικές επιχειρήσεις. Ο στρατηγός Κωνσταντίνος Βεντήρης. μηχανικό. κι έγινε συχνά στόχος των δεξιών εφημερίδων για το αντιβασιλικό παρελθόν του. περίπου 50. την οποία διοίκησε στη συνέχεια ο Τσακαλώτος. Καθώς ο στρατός γινόταν όλο και πιο ενεργητικός. κατά τη διάρκεια της Κατοχής είχε γίνει φανατικός εθνικόφρων. Οι ορεινές μεραρχίες ενισχύονταν συνήθως από ένα απόσπασμα ιππικού. Καταδρομείς. Τα βοηθητικά όπλα ήταν κάτω από τον έλεγχο διαφόρων διευθύνσεων του Γενικού Επιτελείου. ήταν ένας από τους ελάχιστους Φιλελεύθερους που κατέλαβαν υψηλές θέσεις στον εθνικό στρατό κατά τη διάρκεια του εμφυλίου πολέμου. Για να ανακεφαλαιώσουμε: στα μέσα του 1949. η σύνθεση των εθνικών δυνάμεων ήταν η ακόλουθη: τον στρατό ξηράς αποτελούσαν πεζικό. Κατά τον Βαν Φλητ.000 σε μονάδες εθνοφυλακής. Καταδίωξε τη δύναμη που είχε κυριεύσει το Καρπενήσι και την εκδίωξε από την Άρτα. 25. και λόχους στρατηγείου και διαβιβάσεων. διεξάγοντας έρευνες για να εξακριβωθεί αν μια περιοχή είχε απαλλαγεί από τους αντάρτες.. κωμοπόλεων και σημαντικών εγκαταστάσεων. ήταν ένας έξοχος επιτελικός αξιωματικός. Οι Μονάδες Εθνικής Άμυνας σχηματίζονταν από παλιές σειρές εφέδρων. Πεδινό. εγωιστής και παράφορος. πριν παραδώσει τη διοίκησή της στον Πεντζόπουλο.000 της Χωροφυλακής (από τις οποίες λιγοστές μόνο χιλιάδες έπαιρναν τώρα πια μέρος στις μάχες). μόνο που αυτές. κι ένα σύνταγμα ορεινού πυροβολικού. για να παρέχουν στατική άμυνα γραμμών επικοινωνιών. Ωστόσο. αντιδρώντας στην κομμουνιστική απειλή. Κατά τον Γουντχάουζ: «Η δυσαρμονία μεταξύ Παπάγου και Τσακαλώτου. αξεπέραστος στο λογιστικό σχεδιασμό και στους ακριβείς υπολογισμούς. στην Επιχείρηση Πυρσός. Τις παραμονές αυτών των επιχειρήσεων. Εξαπέλυσε τον Δεκέμβριο τις επιχειρήσεις που εκκαθάρισαν τελικά την Πελοπόννησο. οι εθνικιστικές δυνάμεις αποτελούνταν από 150. 7. με μικρή πείρα ανώτατης διοίκησης στο πεδίο της μάχης» 43. Ο Τσακαλώτος ήταν ένας εξαίρετος διοικητής για το πεδίο της μάχης. το 1949 θεωρούσαν τον Βεντήρη «τον καλύτερο στρατιωτικό διοικητή της Ελλάδας». και 7. Η κυβέρνηση χρησιμοποιούσε έξι τύπους πεζικού: Ορεινό. οργάνωσε την Ορεινή Ταξιαρχία. αυθεντία στην πολιτική και τη διπλωματία του πολέμου. αντί για ιππικό και ορεινό πυροβολικό. ήταν τα ακόλουθα: ο πρώτος μπορούσε να παρατάξει Digitized by 10uk1s .000 των Μονάδων Εθνικής Άμυνας. για ένα διάστημα. Ο Παπάγος.. Τα πιο σημαντικά πλεονεκτήματα του εθνικού στρατού έναντι του Δημοκρατικού Στρατού. στενός φίλος του ιδρυτή των Φιλελευθέρων Ελευθέριου Βενιζέλου. Διορίστηκε αρχιστράτηγος για λίγο. ένα λόχο πολυβόλων. Παρόμοιες ενισχύσεις έπαιρναν και οι πεδινές μεραρχίες.του 1948. ο Βεντήρης αναδείχτηκε στον αξιωματικό με τη μεγαλύτερη πολιτική επιρροή του μοναρχικού στρατοπέδου. έμοιαζε μ' εκείνη μεταξύ Αϊζενχάουερ και Μοντγκόμερι. μετά τη συμφωνία της Βάρκιζας. ηγήθηκε της τελικής επίθεσης κατά του Γράμμου. Και με τον τίτλο του Διοικητή Στρατιάς. που πίστευε πάντα πως η καρδιά κάθε στρατηγικού προβλήματος βρισκόταν στο σημείο που τύχαινε να διοικεί αυτός.500 στην αεροπορία. Μονάδες Εθνικής Άμυνας (ελαφρό πεζικό).000 άντρες του τακτικού στρατού. ο Βεντήρης επέβλεψε τις τελικές επιθέσεις κατά του Βίτσι και του Γράμμου 44. Χωροφυλακή και στοιχεία ενόπλων πολιτών. και αρχηγός του Γενικού Επιτελείου το 1947.300 στο ναυτικό. Ο Τσακαλώτος ήταν ένας ιδιόρρυθμος αξιωματικός ο οποίος στο πεδίο της μάχης μπορούσε να εμφυσήσει τον ενθουσιασμό στους άντρες του και να ηγηθεί πολύπλοκων επιχειρήσεων.

όπου είχαν εκκενωθεί λίγα σχετικά χωριά. και να κινητοποιεί τις εφεδρείες που κρατούσε έξω από την Ελλάδα. που εκμεταλλεύονταν τις σχετικά καλές επικοινωνίες της περιοχής 47. Και. στις οποίες οι αντάρτες μπορούσαν ν' αντιτάξουν μονάδες πεζικού μόνο. Οι κυβερνητικές δυνάμεις είχαν την υποστήριξη βοηθητικών υπηρεσιών και εφοδιασμού. Για να διατηρούν υψηλό το ηθικό. Έτσι. Οι υπηρεσίες αυτές βρίσκονταν και έξω από τα σύνορα. Αυτό. μόλο που είναι αμφίβολο αν θα μπορούσαν να εξοπλίσουν και να εφοδιάσουν πολλούς περισσότερους μαχητές απ' όσους είχαν. ο Δημοκρατικός Στρατός πρόσεξε πως οι πηγές του σε μαχητές και τρόφιμα εξαφανίζονταν. Ακόμα. Για να στρατολογήσει μαχητές και να βρει τρόφιμα. αυξήθηκε για τους επόμενους τρεις μήνες περίπου. 500 μουλάρια και τρία φορτηγά. ο ΔΣΕ αντιμετώπιζε έναν εχθρό που το 1949 πια είχε αριθμητική υπεροχή δέκα προς ένα περίπου. και σε ένα πολύ μεγάλο ποσοστό των κατοίκων των ορεινών περιοχών. τυπογραφεία και συνεργεία επισκευών. οι στερήσεις που αντιμετώπισαν οι αντάρτες οφείλονταν κυρίως στην ανηλεή καταδίωξή τους από τις εθνικιστικές δυνάμεις. ο ΔΣΕ ίδρυσε σχολές αξιωματικών. καθώς οι εθνικιστικές δυνάμεις εκκένωσαν τα ορεινά χωριά. οπλουργών και υγειονομικού προσωπικού. τους εξασφάλιζε στρατηγική κινητικότητα και ικανότητα παραμονής. ελλείψεις που όσο απομακρύνονταν από τα σύνορα χειροτέρευαν τόσο πολύ. Και ενώ η εθνική κυβέρνηση κινητοποιούσε μεγάλες δυνάμεις. υποστηριζόμενες από λιγοστά πεδινά πυροβόλα. τα αποθέματα των αντιπάλων της μειώνονταν. στις οποίες ενθαρρύνονταν όλοι να πουν τη γνώμη Digitized by 10uk1s . ώστε κατά τις τελευταίες εκστρατείες του 1949 πολλοί υπέφεραν από την πείνα. Αυτές οι επιδρομές. Κι εκεί. στο μεταξύ.η οποία απέφερε πάνω από χίλιους αιχμαλώτους και λεία που μεταφέρθηκε με 200 κάρα. αντλώντας από τα πλούσια αποθέματα έμψυχου δυναμικού των αστικών περιοχών 45.ισορροπημένες δυνάμεις διαφόρων όπλων. όμως. επέκτεινε τη διοικητική υποδομή του. τέλος. ο συνολικός αριθμός όσων μεταφέρθηκαν αλλού με τη βία (στον οποίο συμπεριλαμβάνονται και λίγοι που έφυγαν με τη θέλησή τους) ήταν μεταξύ 200. η επιδρομή στην Καρδίτσα -που είχε γίνει κέντρο προσφύγων.000 το 1947. Και. χωρίς να έχει ακόμα κινητοποιήσει το σύνολο των διαθέσιμων δυνάμεών του. Παράδειγμα. Από την αρχή κιόλας του πολέμου. βασίζονταν σε συνεχείς «δημοκρατικές συνελεύσεις». και έφτασαν στον ανώτατο αριθμό τους.000 αντίγραφα ειδησεογραφικών δελτίων. Ο αριθμός αυτός αντιστοιχούσε σε ένα δέκα τοις εκατό περίπου του συνολικού πληθυσμού της Ελλάδας. μεγάλες περιοχές της οροσειράς της Πίνδου και των μακεδονικών βουνών απογυμνώθηκαν πληθυσμιακά. Για να το επιτύχει. για να ενθαρρύνουν τις πρωτοβουλίες και τη συναδελφικότητα.000.000 και 300. κι ο ΔΣΕ έβρισκε όλο και πιο δύσκολα τρόπους για να αντικαταστήσει τις απώλειές του. Η δυνατότητα του εχθρού να μπλοκάρει από τον Μάρτιο του 1949 τις γραμμές ανεφοδιασμού του ΔΣΕ προκάλεσε μεγάλες ελλείψεις τροφίμων στους μαχητές του. κόστιζαν στους επιτιθέμενους τη ζωή πολλών έμπειρων μαχητών. Σύμφωνα με τους καλύτερους διαθέσιμους υπολογισμούς. στην οποία συμπεριλαμβάνονταν νοσοκομεία. στις αρχές του 1949. Οι απώλειες του ΔΣΕ αυξάνονταν όσο αυτός προσέφευγε στον τακτικό πόλεμο. των 700. τα τυπογραφεία έβγαζαν καθημερινά 20. καθώς και άλλα έργα όπως ήταν η εφημερίδα της κυβέρνησης και μια μηνιαία στρατιωτική επιθεώρηση. ακόμα κι όταν άρχισε να απαιτεί όλο και μεγαλύτερες προσπάθειες απ' τις υπάρχουσες δυνάμεις του. Η έλλειψη εφεδρειών τονιζόταν από τους κομμουνιστές ηγέτες ως η μεγαλύτερη στρατιωτική αδυναμία τους. Ο αριθμός των πολεμιστών του μειώθηκε από τον Απρίλιο έως τον Αύγουστο του 1948. επιτροπάτα. Τον Δεκέμβριο του 1948. οι πολιτικοί κομισσάριοι αυξάνονταν διαρκώς και προσκολλούνταν ακόμα και σε μονάδες μικρές όσο μια διμοιρία. η κυβέρνηση μπορούσε να στρατολογεί χωρίς προβλήματα άντρες. ο ΔΣΕ αναγκαζόταν όλο και πιο συχνά να κάνει επιδρομές σε κωμοπόλεις και πόλεις. Στην Πελοπόννησο. κι ύστερα ακολούθησε ξανά φθίνουσα πορεία σ' όλο το 1949 46. και στις βάσεις του Γράμμου και του Βίτσι.

κατά πάσα πιθανότητα θα τους εκτελούσαν. σύμφωνα με αμερικανικές πληροφορίες. και ότι τον έβλαψαν σημαντικά. και πολλοί ήταν ακόμα έφηβοι. θεωρούσε την ηγεσία των ανταρτών από επίπεδο τάγματος και κάτω. και μερικοί αξιωματικοί τουφεκίστηκαν κατηγορούμενοι για στρατιωτικές αποτυχίες. Οι νεοσύλλεκτοι ενσωματώνονταν στις μονάδες μ' ένα κράμα πολιτικής καθοδήγησης. αλλά αυτές αφορούσαν κυρίως σε νεοσύλλεκτους που τους έδιωχνε η πείνα. Η επιτυχία της διοίκησης του ΔΣΕ στη δημιουργία ενός τακτικού στρατού. Για να υπερασπιστούν τον Γράμμο και το Βίτσι τα καλοκαίρια του '48 και του '49 αντιστοίχως. επικεφαλής της Βρετανικής Στρατιωτικής Αποστολής. η κατωτερότητά τους σε υλικοτεχνική υποδομή γινόταν όλο και πιο φανερή. Αυτή η ανωτερότητα του ηθικού σε σχέση με τον εθνικό στρατό είναι αξιοπρόσεκτη.τους για το πώς θα μπορούσε να βελτιωθεί η ικανότητα της μονάδας. Στα 1948. το ένα τέταρτο των μαχητών του ΔΣΕ ήταν γυναίκες. διαμαρτύρονταν για αύξηση των λιποταξιών. κάτω από την πίεση των εχθρικών επιθέσεων. Οι διοικητές. οι νεοσύλλεκτοι περνούσαν από βασική εκπαίδευση οκτώ με δέκα εβδομάδων. ομαδικής πίεσης και αυστηρής πειθαρχίας. η πειθαρχία επιβαλλόταν πια με καταναγκασμό. λέγοντας ότι «το επιθετικό του πνεύμα διαχεόταν σ' όλες τις βαθμίδες». ακόμα και στις ακραίες αναποδιές του 1949. Από τα 1947 κιόλας. βέβαια. ενώ δεν υπάρχουν εκθέσεις για ομαδικές παραδόσεις 50. Οπωσδήποτε. Η πειθαρχία που επιτυγχανόταν έτσι. τον Αύγουστο του 1948 ή λίγο μετά. οι πηγές του υψηλού ηθικού των στρατιωτών μεταβλήθηκαν. και η βεβαιότητα των εθελοντών πως αν τους έπιαναν. φαίνεται από τις εκτιμήσεις του Βαν Φλητ που. κι ύστερα συνέχιζαν την εκπαίδευση στις μονάδες τους. Τελικά. εξαιρετική και ανώτερη από του εθνικού στρατού. και τη διατηρούσαν μ' ένα ιεροεξεταστικό σύστημα πολιτικής επιτήρησης. Μέσα στο 1947 ήταν η ιδεολογία. η πλειοψηφία ήταν Σλαβόφωνοι που διατηρούσαν χωριστή οργάνωση και (σε πολλές ή και όλες τις περιστάσεις) χρησιμοποιούσαν τη δική τους γλώσσα 49. Είναι φανερό πως οι προσπάθειες του ΔΣΕ για διεξαγωγή τακτικού πολέμου ήταν πέρα από τις δυνατότητές του σε οπλισμό. αν και στα 1948 φθείρονταν μερικές φορές. Στα 1949. Ο υποστράτηγος Έρνεστ Ντάουν.ότι το ηθικό του ΔΣΕ και η πειθαρχία του παρέμειναν σε σχετικά υψηλά επίπεδα. από στελέχη του Κόμματος 48. οι προοπτικές της νίκης μειώθηκαν. Σπαταλήθηκαν αναντικατάστατοι στρατιώτες. και κατέβαλε γι' αυτό το σκοπό απελπισμένες προσπάθειες να κυριεύσει ή να υπερασπιστεί οχυρά σημεία. η τάση του Δημοκρατικού Στρατού για διεξαγωγή κανονικού πολέμου. οι κοινές εμπειρίες των διωγμών της λευκής τρομοκρατίας. είχε ως αποτέλεσμα μια τακτική που οδήγησε σε μεγάλες απώλειες ζωών: συνεχείς επιθέσεις σε πόλεις με φρουρές. εμποδίζονταν από το φόβο να δραπετεύσουν. τον Οκτώβριο του 1948. Επίστρατοι που είχαν μαζευτεί με το ζόρι. αντικατέστησε τον Μάρκο και άλλους βετεράνους διοικητές του ΕΛΑΣ με κομματικούς αξιωματούχους άπειρους στον ανταρτοπόλεμο. ενώ οι υπόλοιποι συγκεντρώθηκαν σε Digitized by 10uk1s . Τον Σεπτέμβριο του 1947. και η αναλογία επιστράτων μεγάλωνε. Σκοπός του ΔΣΕ ήταν να πετύχει μια αποφασιστική νίκη. απέσυραν στρατεύματα από άλλες περιοχές έτσι που. που δε γνώριζαν καλά ως πού έφταναν οι δυνατότητες των ανταρτών 51. οι αμερικανικές υπηρεσίες πληροφοριών ανέφεραν ότι η σωματική κατάσταση των ανταρτών ήταν κατώτερη από εκείνη των αντιπάλων τους. Γνωρίζουμε -τόσο από ξένες όσο και από ελληνικές αριστερές πηγές. και πεισματική άμυνα οχυρωμένων βουνών κοντά στα σύνορα. παρέμεινε γενικά σταθερή. ενώ τα τέσσερα πέμπτα του στρατού ήταν κάτω των είκοσι πέντε χρόνων. το μεγαλύτερο μέρος του ΔΣΕ βρισκόταν τον Ιούλιο του 1949 σ' αυτά τα βουνά. Για να εφαρμόσει αυτή την πολιτική ο Ζαχαριάδης. αν σκεφτούμε τις στερήσεις αλλά και τη σύνθεση των στρατιωτών του Δημοκρατικού Στρατού. εφόδια και προσωπικό. σχολίασε λίγο αργότερα τον ΔΣΕ. Κατά συνέπεια. σε στρατόπεδα που συνήθως βρίσκονταν πέρα από τα σύνορα. Στη συνέχεια. στο τέλος.

ο ανεφοδιασμός των οποίων έγινε κυρίως -ή και ολοκληρωτικά. αλλά κακό σε παρατεταμένες επιθετικές επιχειρήσεις και ανίκανο να χρησιμοποιήσει το πυροβολικό του. με τον οποίο ήταν εξοικειωμένοι 53. Οι μακροπρόθεσμες επιπτώσεις της γιουγκοσλαβικής μεταστροφής ήταν σοβαρές. όπως ο Γεώργιος Μπλάνας. Και εκείνοι που επιτέθηκαν στη Φλώρινα. η βασική επίπτωση της αλλαγής πολιτικής του Τίτο -όπως το δήλωσε άλλωστε κάποτε κι ο Ζαχαριάδης. τη Ρούμελη και τη Θράκη. ο Τίτο προσπάθησε να βελτιώσει τις σχέσεις του με τις δυτικές δυνάμεις. Η έλλειψη αξιωματικών εκπαιδευμένων στον τακτικό πόλεμο γινόταν συνεχώς φανερή. Την τελευταία αδυναμία την είχαν αναγνωρίσει οι διοικητές του. Το κλείσιμο όμως αυτό απέκλεισε παραπέρα μελλοντικές επιχειρήσεις από τα παλιά οχυρά του ΔΣΕ κατά μήκος των γιουγκοσλαβικών συνόρων. Έτσι. Ο Βαν Φλητ. τον Ιούνιο του 1948. μπορεί να μην ήταν ουσιαστικές. διώχτηκαν από 'κεί με μεγάλες απώλειες. Η αμέριστη συμπαράσταση του ΚΚΕ. Οι περισσότεροι μαχητές που βρέθηκαν αποκλεισμένοι στη Γιουγκοσλαβία με το κλείσιμο των συνόρων. Έτσι. Κι εξάλλου. μαζί με την έλλειψη αξιωματικών ικανών να διοικήσουν μεγάλες μονάδες. οι επιπτώσεις της στις τελευταίες εκστρατείες του Ιανουαρίου-Αυγούστου 1949.ότι έπρεπε να επιστρέψουν στον ανταρτοπόλεμο μικρής κλίμακας. και την αλλαγή της γραμμής του ΚΚΕ για τη Μακεδονία. Ο στρατός άφησε πίσω του άφθονα όπλα και περιορισμένες ποσότητες πυρομαχικών για μικρά όπλα και κανόνια. που απέδωσε την ήττα στο «πισώπλατο χτύπημα» του Τίτο. όμως. Ακόμα κι όταν κινούνταν. Η Γιουγκοσλαβία δεν έκλεισε τα σύνορά της παρά στις 10 Ιουλίου. στην έκθεσή του της 1ης Οκτωβρίου 1948. από τη μείωση των προμηθειών του. για παράδειγμα. χαρακτηρίζει τον ΔΣΕ εξαίρετο στον ανταρτοπόλεμο. Ωστόσο. ο Μάρκος δεν σκεφτόταν ρεαλιστικά όταν υπέθετε πως αυτή η πορεία θα κατάφερνε οτιδήποτε άλλο εκτός. και μείωσε βαθμιαία την παροχή βοήθειας προς τον ΔΣΕ μέσα στους επόμενους δώδεκα μήνες. όταν εγκατέλειψε τελικά τον Γράμμο και το Βίτσι τον Αύγουστο. αμφισβητήθηκε μετά τον Αύγουστο από ορισμένους από τους διοικητές του. από το να αναβάλει την τελική ήττα. κοντά στα σύνορα. Η κατάρρευση του Δημοκρατικού Στρατού το 1949 ήταν τόσο ξαφνική. Μπορεί και να είχε κρυμμένα αποθέματα. Ύστερα απ' αυτό. επειδή η Γιουγκοσλαβία υπήρξε ο κυριότερος ξένος υποστηρικτής του ΚΚΕ. Ο ισχυρισμός του Ζαχαριάδη. Οι περισσότερες εξιστορήσεις του εμφυλίου πολέμου περιλαμβάνουν στις αιτίες της ήττας του ΔΣΕ την αλλαγή πολιτικής της Γιουγκοσλαβίας. αύξησαν τη βοήθειά τους. εκτέθηκαν στους κινδύνους μιας τρομερής αντεπίθεσης 52 . πράγμα που έτσι κι αλλιώς δεν επηρέασε σοβαρά τις μάχες του Βίτσι και του Γράμμου. όταν υποστήριξε -στη γεμάτη διαφωνίες «πλατφόρμα» του τον Νοέμβριο του 1948. ο εθνικός στρατός μπορούσε να εκμεταλλευτεί την ανωτερότητά του σε αριθμούς και δύναμη πυρός.οχυρά/καταφύγια όπου έχασαν το πλεονέκτημα της κινητικότητας.από την Αλβανία. τις περιοχές δηλαδή με τις πυκνές εγκαταστάσεις Σλαβοφώνων. εκτός του ότι υπέστησαν κι αυτοί πολλές απώλειες. οι μαχητές έμειναν πιστοί στην τακτική του ανταρτοπόλεμου κι ωστόσο εκμηδενίστηκαν ή εκδιώχτηκαν μέσα στο 1949. ώστε οι ιστορικοί να την αποδίδουν σε νέες εξελίξεις. Η αλλαγή στην πολιτική της Γιουγκοσλαβίας υπήρξε αποτέλεσμα της αποπομπής του Τίτο από την Κομινφόρμ. Γι' αυτό ο Μάρκος απέσπασε τη συμπάθεια των βετεράνων του ΕΛΑΣ. Οι κατακτητές του Καρπενησίου. Το ξέρουμε αυτό επειδή στην Πελοπόννησο. Στην πραγματικότητα. που κοινολογήθηκε τον Φεβρουάριο. η Αλβανία αλλά ίσως και η Βουλγαρία. Ο ΔΣΕ δε φάνηκε να υποφέρει. δεν φαίνεται να υπάρχει κανένα στοιχείο που να υποστηρίζει πως οι παράγοντες αυτοί εξασθένισαν ουσιαστικά τον ΔΣΕ στις ζωτικής σημασίας επιχειρήσεις του 1949. Ωστόσο. ίσως. φαίνεται πως ήταν τραυματίες που βρίσκονταν ακόμα στο στάδιο της ανάρρωσης. όμως. για το δικαίωμα Digitized by 10uk1s .ήταν ότι κατέστησε ακόμα πιο δύσκολο για τον ΔΣΕ να επαναλάβει τις επιχειρήσεις του μετά τη μάχη του Γράμμου 54. οι μεγάλες μονάδες δύσκολα μπορούσαν να κρυφτούν και ν' ανεφοδιαστούν.

υπήρχε μεγάλο μέρος του ΔΣΕ (12. τον Ιανουάριο του 1950.των Μακεδόνων να αποχωριστούν από το ελληνικό κράτος εξασθένισε. μερικές μικρές συμμορίες ξαναμπήκαν στη χώρα από την Αλβανία και τη Βουλγαρία. Δεν υπήρχαν όμως σοβαρές προοπτικές για να ξαναρχίσει τον πόλεμο. ανάγκασε τους αντάρτες να γυρίσουν πίσω στα σύνορα. αποδεκατίστηκε στη Χαλκιδική. την επιρροή του Κόμματος μεταξύ των Ελλήνων.με μια χωρίς προηγούμενο συχνότητα: κατά τις έντεκα μέρες των δύο επιθέσεων. το Γ' Σώμα Στρατού υπό τη διοίκηση του Γρηγορόπουλου πέρασε στην επίθεση στη βορειοανατολική Ελλάδα όπου. το μεγαλύτερο ποσοστό των 3. Ένας ακόμα λόγος ανησυχίας ήταν ότι στις γειτονικές χώρες. στις 30 Αυγούστου 55.000 στις αρχές του 1950. ενώ ο ίδιος κρατούσε σφιχτά τους άντρες του με σιδερένια πειθαρχία και πλήρη έλεγχο της πληροφόρησής τους. αλλά και τη μετακίνηση τους. αλλά όχι και πολύ. αυτή η αλλαγή ήρθε πολύ αργά για να επηρεάσει σοβαρά τις πολεμικές τύχες του ΔΣΕ. Ο στρατός εφάρμοσε την τακτική της συνεχούς καταδίωξης με μονάδες που οι πορείες τους συνέκλιναν και κλιμακώνονταν σε βάθος.γι' αυτή του την πολιτική.ο Δημοκρατικός Στρατός υποχώρησε με τάξη πέρα από τα σύνορα. Τον Ιούλιο-Αύγουστο. Τώρα πια.000 ανταρτών της Πελοποννήσου είχαν συλληφθεί ή σκοτωθεί. οι τύχες του πολέμου άλλαξαν στα μέσα Φεβρουαρίου με την ανακατάληψη του Καρπενησίου και την υπεράσπιση της Φλώρινας. Η τελική σειρά εκκαθαριστικών επιχειρήσεων του εθνικού στρατού άρχισε από την Πελοπόννησο. Τώρα πια. Μέσα σ' αυτή την περίοδο. και δήλωναν ότι έχασαν 201 ζωές μέσα στο 1950. χρησιμοποίησαν αεροπλάνα -χρησιμοποιήθηκε μάλιστα για πρώτη φορά και μια μοίρα Χελντάιβερς. οι αντάρτες προκαλούσαν την ανησυχία των εθνικών δυνάμεων που κατέβαλλαν μεγάλες προσπάθειες σε περιπόλους. Στους επόμενους μήνες. ήταν οι διαδοχικές καταλήψεις του Βίτσι και Γράμμου. Εξάλλου. κρυβόμενοι. αφού πρώτα είχαν εκτοπιστεί εκατοντάδες από τους άμαχους υποστηρικτές της. οι εθνικιστικές δυνάμεις τού είχαν αφαιρέσει εντελώς σχεδόν τη δυνατότητα να στρατολογεί δυνάμεις απ' την υπόλοιπη χώρα. οι εθνικές δυνάμεις επανέλαβαν με επιτυχία στα νότια και κεντρικά βουνά της ηπειρωτικής χώρας τη στρατηγική που είχαν χρησιμοποιήσει στην Πελοπόννησο. γιατί εδώ και αρκετό καιρό η εθνικιστική πλευρά κατηγορούσε το Κόμμα -και με αρκετή αληθοφάνεια. αλλά δεν τερμάτισε κιόλας κάθε αντάρτικη δραστηριότητα. ύστερα από τρεις μήνες. ο εθνικός στρατός εκκαθάρισε τα ορεινά οχυρά κοντά στα βόρεια σύνορα. πραγματοποιήθηκαν 1. που καθιστούσε δύσκολη για τους αντάρτες την εξεύρεση τροφής και καταφυγίων. Βορειότερα. Μετά τις εκκαθαριστικές επιχειρήσεις του Σεπτεμβρίου. οι εθνικιστικές δυνάμεις εκμεταλλεύονταν αυτές το χειμώνα.800. ή περνώντας στα κρυφά μέσα από τις κυβερνητικές γραμμές. αναφέρθηκαν κάποιες πράξεις δολιοφθοράς. Οι εξόριστοι ηγέτες του ΚΚΕ αναγνώρισαν τη στρατιωτική αδυναμία τους στην Έβδομη Digitized by 10uk1s . ενώ οι αντάρτες προσπαθούσαν ματαίως να γλιτώσουν σκορπίζοντας.450 έξοδοι αεροπλάνων που χρησιμοποίησαν βόμβες. επειδή οι κυβερνήσεις που τον φιλοξενούσαν δεν είχαν πια καμιά προθυμία να τον βοηθήσουν σε κάτι τέτοιο. ο αριθμός των αριστερών ανταρτών στην Ελλάδα μειωνόταν καθημερινά: ο εθνικός στρατός υπολόγιζε ότι τον Οκτώβριο του 1949 ήταν περίπου 1. ρουκέτες και ναπάλμ. Τον Μάρτιο. Στα τέλη Φεβρουαρίου του 1949. Η μάχη του Γράμμου απομάκρυνε κάθε σοβαρή απειλή του ΔΣΕ. Τον Μάιο-Ιούνιο.000-4. κι οι υπόλοιποι είχαν μεταβληθεί σε φυγάδες που λιγόστευαν καθημερινά. όπου δυνάμεις του ΔΣΕ που έφταναν συνολικά τους 12. αντιστάθηκαν γερά σε εθνικές δυνάμεις πενταπλάσιες σχεδόν σε αριθμό. προφανώς. μα κατανικήθηκαν αρκετά γρήγορα. Αυτές οι τελευταίες. στα βόρεια της Ελλάδας. σύμφωνα με το ελληνικό Γενικό Επιτελείο). Αφού έχασε 3. και τον Νοέμβριο του 1950 μόνο 240. Αυτή που μάλλον ήταν η τελευταία συμμορία κάποιου μεγάλου μεγέθους (δηλαδή πάνω από 50 άτομα). όπου είχε συγκεντρωθεί πια ο κύριος όγκος του ΔΣΕ. τον Δεκέμβριο του 1948.000 άντρες -νεκρούς και αιχμαλώτους. Οι κυριότερες νίκες του. Αλλά και μόνο με την ύπαρξή τους.000 μαχητές με 54 πεδινά πυροβόλα.

ακόμα και σε περιοχές στις οποίες κυριαρχούσε προσφάτως ο ΔΣΕ. στέλνοντας στη χώρα μικρές αντάρτικες ομάδες. βρίσκονταν σε πολύ μειονεκτική θέση εξαιτίας της έλλειψης εφοδίων. αποφασίζοντας όμως να συνεχίσουν να ασκούν πίεση στην ελληνική κυβέρνηση. το κύριο ενδιαφέρον τους ήταν να δραπετεύουν και να επιβιώνουν. αλλά γι' αυτό έφταιγαν ίσως οι διεθνείς συνθήκες καθώς. οπότε και τυπικά εγκατέλειψαν τον πόλεμο. Αυτές.Ολομέλεια. Οι χωρικοί δεν αισθάνονταν ακόμα μεγάλη ασφάλεια. όμως. τον Οκτώβριο του 1949. όπως άλλωστε κι η πλειονότητα των συμπατριωτών τους. Η επανακατοίκηση των ορεινών χωριών προχώρησε πια χωρίς σοβαρά εμπόδια. πίστευαν ότι βρίσκονταν στην πρώτη γραμμή του Ψυχρού Πολέμου 56. Digitized by 10uk1s . Έτσι.

Στους λόγους της παρασιώπησης. ακόμα κι ύστερα από τις επίσημες κομματικές δηλώσεις που αναθεώρησαν μεγάλα τμήματα όσων άλλοτε θεωρούνταν αδιαμφισβήτητες ερμηνείες σημαντικών γεγονότων. λοιπόν. οι Έλληνες κομμουνιστές δεν έχουν συνειδητοποιήσει ακόμα το ρόλο που έπαιξαν οι ίδιοι στην αντιπαράθεση. ως αποτέλεσμα της βαθμιαίας επανεκτίμησης της σοβιετικής ιστοριογραφίας για το ρόλο και την πολιτική του Στάλιν στα μεταπολεμικά χρόνια 4. Το γεγονός ότι η ιστορία χρησιμοποιείται στις σύγχρονες πολιτικές συζητήσεις και πολεμικές ανάμεσα στα ελληνικά κόμματα. Και η στάση της ηγεσίας του ΚΚΕ μπορεί εύκολα να γεννήσει την υποψία πως κάτι έχει να κρύψει. μπορεί να ερμηνευτεί κυρίως από το γεγονός ότι το ΚΚΕ έχασε τον πόλεμο. η απροθυμία αυτή αποτελεί το μεγαλύτερο. Όπως θα δούμε στις σελίδες που ακολουθούν. πάντως. μη αναγκαία και εκνευριστική. ο ρόλος που έπαιξε η τότε σοβιετική ηγεσία μπορεί να συζητηθεί σύντομα στις πραγματικές του διαστάσεις. είναι αδύνατον να φτάσουμε σε βάσιμα συμπεράσματα για οποιαδήποτε πλευρά του εμφυλίου στην οποία είχε αναμιχθεί η Σοβιετική Ένωση (θεωρώντας δεδομένο ότι το ΚΚΕ έχει στην κατοχή του τα σχετικά ντοκουμέντα).ΚΕΦΑΛΑΙΟ VI* Το ελληνικό κομμουνιστικό κόμμα. ήταν απομονωμένη από την ελληνική πραγματικότητα 1. Η κομμουνιστική ηγεσία. Μπορεί κανείς να πει ότι υπάρχουν μεγάλα κενά στην ιστορία του ΚΚΕ της περιόδου 1945-9. που δεν είναι πρόθυμοι να μιλήσουν. η μυστικοπάθεια του ΚΚΕ όσον αφορά σε καθαρά πολιτικά ζητήματα. αποτελεί μέρος της ερμηνείας 2. ίσως. εμπόδιο 5. τη διεξαγωγή και την τελική έκβαση αυτού του σκληρού αγώνα. έπαιξαν ηγετικό ρόλο ως στρατιωτικοί διοικητές με δικαίωμα ζωής και θανάτου πάνω στους υφισταμένους τους -διόλου παράξενο. μάλιστα. Είναι όμως επίσης φανερό ότι το ΚΚΕ πιστεύει πως έχει να υπερασπιστεί την ιστορία του. Εμφανώς. Ορισμένοι από τους αντικειμενικούς παράγοντες είναι λιγότερο εύκολο να κατανοηθούν. περιλαμβάνονται υποκειμενικοί και αντικειμενικοί παράγοντες. Ελπίζουμε όμως ότι οι πρόσφατες εξελίξεις στο ΚΚΕ και στο διεθνές κομμουνιστικό κίνημα θα επιτρέψουν να καλυφθούν αυτά τα κενά 3. καθώς ήταν παράνομο στην Ελλάδα κι η ηγεσία του. Η παρασιώπηση αυτή. και για μεγάλη περίοδο δεν μπορούσε να λειτουργήσει ως ένας φυσιολογικός πολιτικός οργανισμός. * Αυτό το κεφάλαιο γράφτηκε πριν από το 1989 Digitized by 10uk1s . το ΚΚΕ δε θέλει να συζητήσει το κεντρικό θέμα της θέσης της Ελλάδας στον Ψυχρό Πόλεμο -κατά συνέπεια. μπορεί σήμερα να φαίνεται υπερβολική. αλλά ούτε και τα ουσιαστικά πολιτικά ζητήματα που συνδέθηκαν με το ξέσπασμα. Για έναν τρίτο παρατηρητή. δεν έχει αρχίσει ακόμα να μιλάει με ειλικρίνεια. Smith ΕΙΣΑΓΩΓΗ Μόλο που έχουν περάσει πια σαράντα χρόνια αφότου τελείωσε ο εμφύλιος πόλεμος. Η ζωή των γηραιότερων μελών του ΚΚΕ επηρεάστηκε βαθιά από τον εμφύλιο. Μερικοί απ' αυτούς. Για παράδειγμα. και γι' αυτούς οι αναμνήσεις είναι οδυνηρές. όπως είναι οι μοιραίες αποφάσεις της ηγεσίας του Κόμματος σε διάφορες φάσεις της συμπλοκής. 1945-9 Ole L. Οι σημερινοί ηγέτες του ΚΚΕ έχουν σχεδόν όλοι πάρει μέρος στον εμφύλιο πόλεμο και στις πικρές εσωκομματικές διενέξεις που ακολούθησαν την υποχώρηση του Αυγούστου του 1949. που ζούσε εξόριστη στις σοσιαλιστικές χώρες.

όμως. και το ΚΚΕ δεν μπορούσε να στηρίξει προβοκατόρικες ενέργειες που Digitized by 10uk1s . και την Απελευθέρωση. πρέπει να θυμάται κανείς ότι η ηγεσία διέθετε ακόμα την πλειοψηφία στην Κεντρική Επιτροπή. και μερικοί από τους πιο σκληρούς ομιλητές ζήτησαν ωμά την αποπομπή της ηγεσίας.Ακόμα. Εξάλλου. Πρόσφατες δημοσιεύσεις. κατέδειξαν ότι η ιστορία του εμφυλίου πολέμου μπορεί ακόμα να χρησιμοποιηθεί από τους αντιπάλους της ηγεσίας του ΚΚΕ σαν μέσο προπαγάνδας για ένα «νέο και διαφορετικό ΚΚΕ» 7. ακούστηκαν ανοιχτές επικρίσεις για την πολιτική γραμμή που ακολουθήθηκε στην περίοδο της Αντίστασης. πρέπει να λάβουμε υπόψη και τον καθαρά ελληνικό κομμουνιστικό παράγοντα. που θα γινόταν τον Οκτώβριο. δε συμφωνούσαν μεταξύ τους για το τι άλλο έπρεπε να είχε γίνει -ή για το τι έπρεπε να γίνει τώρα. Η ΑΝΑΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗ ΤΩΝ ΔΥΝΑΜΕΩΝ ΤΟΥ ΚΟΜΜΑΤΟΣ. το ότι η Ολομέλεια αποφάσισε να διαγράψει τον Άρη Βελουχιώτη επειδή αψηφούσε δημοσίως τη συμφωνία της Βάρκιζας. ώστε να είναι αναγκαία μια προκαταρκτική σύνθεση 8. το θέμα του εμφυλίου προκάλεσε τη δημιουργία κι άλλων. το τελικό ξέσπασμα των κομματικών διενέξεων πήρε τη μορφή ανοιχτού ρήγματος τις παραμονές του στρατιωτικού πραξικοπήματος του 1967 6. Τον Απρίλιο του 1945. μια επίσημη αναγνώριση της απαίτησης για πιο επιθετική γραμμή. Έπρεπε οπωσδήποτε ν' αποκατασταθεί η κομματική ενότητα. Κι ακόμα. Καθώς ο εμφύλιος και το αποτέλεσμά του αποτέλεσαν το επίκεντρο ανελέητων συγκρούσεων μέσα στο ΚΚΕ και κυριάρχησαν στις συζητήσεις του Κόμματος τουλάχιστον μέχρι τη στρατιωτική δικτατορία του Απριλίου του 1967. κατά πάσα πιθανότητα. Επίκεντρο των επικρίσεων ήταν η υποταγή του Κόμματος στις βρετανικές επιθυμίες κατά τη διάρκεια της Κατοχής. 1945-6 Ύστερα από τη μερική στρατιωτική ήττα στις μάχες του Δεκεμβρίου του 1944 στην Αθήνα. Ως αποτέλεσμα. Οπωσδήποτε. ελπίζοντας πως θα εμφανιστούν στοιχεία που θα τις τροποποιήσουν ή θα τις διαψεύσουν. η ανάλυση της ιστορίας του ΚΚΕ κατά την περίοδο του εμφυλίου βρίθει παγίδων για τον απρόσεκτο. είναι να περιγράψουμε τα προβλήματα και να αποπειραθούμε να δώσουμε κάποιες απαντήσεις. οι κύκλοι του ΚΚΕ πιστεύουν πως η συζήτηση για την ιστορία του εμφυλίου πολέμου θ' ανοίξει ξανά παλιές πληγές. Κατά τη διάρκεια του εμφυλίου αλλά και μετά απ' αυτόν. στην πρώτη σύνοδο της Κεντρικής Επιτροπής μετά τη Βάρκιζα. Εκτός όμως από το σχίσμα αυτό. Αυτό που μπορούμε να κάνουμε προς το παρόν. δε θα αποτελεί εύκολο διάβασμα. Αν και αυτό θα μπορούσε να θεωρηθεί τακτικός ελιγμός της πλευράς Ιωαννίδη-Σιάντου. και να εμποδίσει την υπονόμευση του κύρους της εξουσίας από τις επανειλημμένες απόπειρες για θεμελιώδη κριτική. θα γεννούσε αμφιβολίες για την προθυμία του ΚΚΕ να τηρήσει τη συμφωνία της Βάρκιζας. και ότι μια ριζική αλλαγή στην κορυφή θα επιδείνωνε. συμφωνήθηκε να παραπεμφθούν τα βασικά προβλήματα στο Έβδομο Συνέδριο του Κόμματος. συζητήθηκαν μετά μανίας και η ηγεσία Ζαχαριάδη αναγκάστηκε να πάρει άκρως σκληρά και αντιδημοκρατικά μέτρα προκειμένου να κάμψει τις αντιδράσεις. και κινδύνου υπεραπλοποιήσεων για τον πιο προσεκτικό. που έφτανε μέχρι και την Κεντρική Επιτροπή. κυρίως κατά τη διάρκεια της τελευταίας φάσης της Κατοχής. το ΚΚΕ αντιμετώπισε δυο προβλήματα: την αναδιοργάνωση του Κόμματος και την κριτική επανεκτίμηση της πολιτικής του. οι αιτίες της ήττας. για να κερδίσουν χρόνο. δείχνει ποιες ήταν οι προτεραιότητες των υπολογισμών του ΚΚΕ. μικρότερης σημασίας ρηγμάτων και γκρουπούσκουλων στην περίοδο της παρανομίας και των διωγμών 1949-74. Στο κάτω κάτω της γραφής. Οι επικριτές. Κάθε προσπάθεια για αξιοπίστευτη ερμηνεία. Κατά συνέπεια. την μπερδεμένη κι επικίνδυνη κατάσταση που κυριαρχούσε. υπάρχει τόσο πολύ διαθέσιμο υλικό. Στα μέλη του Κόμματος επικρατούσε έντονη ανησυχία και δυσαρέσκεια. δηλαδή στην Ενδέκατη Ολομέλεια.

Οι απαιτήσεις αυτές. Για τη συνεχιζόμενη επιδείνωση της κατάστασης της χώρας. αλώβητος από τα λάθη της ηγεσίας της πολεμικής περιόδου. Ο Ζαχαριάδης έφτασε ως το σημείο να αποκηρύξει εκείνους που ακόμα και τώρα προτιμούσαν την «εύκολη» αντάρτικη πάλη. τον Οκτώβριο του 1945. επίσημη πολιτική παρέμεινε η συνεργασία με τις μεγάλες δυνάμεις για να εξασφαλιστεί η δημοκρατική και ομαλή εξέλιξη. δηλωνόταν ότι η κατάσταση στην Ελλάδα ήταν χαοτική. κι έπρεπε ν' αντιδράσουν με κάθε διαθέσιμο μέσο σ' ένα ενδεχόμενο φασιστικό πραξικόπημα 12. ρίχτηκε στον αγγλικό παράγοντα. διακρίνει κανείς μια αυξανόμενη αισιοδοξία στο ΚΚΕ. Μόλο που η έλλειψη μιας κριτικής επανεκτίμησης του παρελθόντος απογοήτευε πολλά από τα απλά μέλη. Μετά τη Δωδέκατη Ολομέλεια. μαζί με τη διοργάνωση μαζικής πολιτικής αντίδρασης στη λευκή τρομοκρατία. από την «πολιτική πάλη των μαζών» 11. επέστρεψε στην Ελλάδα. αποδόθηκε κι αυτή στην ένοπλη βρετανική επέμβαση. τέσσερις μήνες. ο Ζαχαριάδης δεν ήθελε να ξεκόψει ανοιχτά με το παρελθόν. Παρόλο που η απαίτηση για αποχώρηση των Άγγλων ήταν ξεκάθαρη στην έκθεση του Ζαχαριάδη προς την Ολομέλεια. Όπως μπορεί κανείς να το δει στα δημοσιευμένα Digitized by 10uk1s . Έτσι και σταματούσε αυτή η αγγλική υποστήριξη.μπορούσαν να στραφούν εναντίον του. Η αποτυχία της μάχης του Δεκεμβρίου. θα μπορούσε ν' αποκαταστήσει την ενότητα και να κάνει πράξη τον τόσο απαραίτητο αναπροσανατολισμό του Κόμματος (αν και δεν ήταν ξεκάθαρο προς ποια κατεύθυνση). και ότι οι δημοκρατικές δυνάμεις θα έπαιρναν το πάνω χέρι εφόσον θα αποκαθιστάτο η ομαλότητα. επέστρεψαν ξανά και ξανά στις διακη 13ρύξεις του ΚΚΕ κατά τα επόμενα δυο χρόνια. Προφανώς. Απαιτούσε το σχηματισμό αντιπροσωπευτικής κυβέρνησης απ' όλα τα κόμματα που δεν είχαν συνεργαστεί με τις δυνάμεις Κατοχής. υπεύθυνη ήταν η υποστήριξη ξένων κύκλων (των Άγγλων) προς τους Έλληνες αντιδραστικούς και τις συμμορίες των τρομοκρατών. ο Γενικός Γραμματέας του ΚΚΕ Νίκος Ζαχαριάδης που είχε επιζήσει της φυλάκισής του στο στρατόπεδο του Νταχάου. Το ΚΚΕ ζητούσε την επέμβαση των τριών μεγάλων δυνάμεων για να εξασφαλιστεί ότι οι όροι της συμφωνίας της Γιάλτας θα εφαρμόζονταν στην Ελλάδα. Στις αποφάσεις της Ολομέλειας που δημοσιεύτηκαν. που συνεπαγόταν μια ρεαλιστική θεώρηση της Ελλάδας στην ιδιαίτερη γεωγραφική της θέση ανάμεσα στη Σοβιετική Ένωση και την Αγγλία. Η επιστροφή στην ομαλότητα είχε προτεραιότητα 9. Έτσι. οι ιδέες αυτές δεν διακηρύχθηκαν δημοσίως στις αποφάσεις της Ολομέλειας 14. Ίσως επειδή θεωρήθηκαν πολύ τολμηρές. αλλά είπε ότι γενικά. στη Δωδέκατη Ολομέλεια της Κεντρικής Επιτροπής τον Ιούνιο του 1945. Η στάση αυτή. έγινε δεκτός με ενθουσιασμό από τα μέλη του Κόμματος που πίστευαν ότι ο Ζαχαριάδης. το ΕΑΜ είχε ακολουθήσει πολιτικά ορθή πορεία. σε περίπτωση σύγκρουσής του με την ομάδα Σιάντου-Ιωαννίδη 10. Δεν έθεσε υπό αμφισβήτηση ούτε καν τη συμφωνία του Λιβάνου. φοβόταν για την ενότητα του Κόμματος. στην έκθεσή του ο Ζαχαριάδης παραδέχτηκε πως είχαν γίνει κάποια σφάλματα. και ελεύθερες εκλογές μέσα σε τρεις. Όλο το φταίξιμο. Η πεποίθηση ότι η κατάσταση της Ελλάδας θα βελτιωνόταν ριζικά αρκεί οι Άγγλοι να έπαυαν να υποστηρίζουν την άκρα Δεξιά. επηρέασε θετικά τα μέλη και τους συμπαθούντες του Κόμματος. ήταν φανερές και στο Έβδομο Συνέδριο του Κόμματος. μ' ελάχιστες παραλλαγές και χωρίς αποτέλεσμα. και ότι καινούριες ελπίδες και αισιοδοξία γεννήθηκαν στα μέλη ύστερα από την οπισθοδρόμηση της Βάρκιζας. αναγνωρίζεται και στην αποκαλούμενη «διπολική» θεωρία του Ζαχαριάδη. η ομαλότητα θα επέστρεφε σε δυο εβδομάδες. Εδώ. Στο τέλος Μαΐου του 1945. δεν υπάρχει αμφιβολία πως η επιστροφή του Ζαχαριάδη. Η τρομοκρατία της Δεξιάς έπρεπε ν' αντιμετωπιστεί με «μαζική λαϊκή αυτοάμυνα». Παρόλο που είναι φανερό ότι το ΚΚΕ ξανακέρδισε μεγάλο μέρος της δυναμικής του.

πρακτικά και στις εισηγήσεις προς το Συνέδριο, το ΚΚΕ έκανε σοβαρές προτάσεις για
κοινωνική και οικονομική αποκατάσταση μετά από τα δεινά του πολέμου. Για τους Έλληνες
κομμουνιστές, οι προοπτικές εκείνη την ώρα ήταν αποκλειστικά ειρηνικές: αποκατάσταση
της Δημοκρατίας, κοινωνική δικαιοσύνη και βιομηχανική ανάπτυξη. Η κεντρική εισήγηση
του Ζαχαριάδη, είναι ένα νηφάλιο και πραγματικό κείμενο, στο οποίο το ΚΚΕ παρουσιάζει
για πρώτη φορά μια συμπαγή και ρεαλιστική ανάλυση της βιομηχανικής ανάπτυξης της
Ελλάδας, βασισμένη σε υλικό που προμήθευσαν μερικοί από τους πιο διακεκριμένους
ειδικούς της χώρας (Ν. Κιτσίκης, κ.ά.). Τόσο εδώ, όσο και στο πρόγραμμα για λαϊκή
δημοκρατία, βλέπει κανείς το ΚΚΕ να επενδύει τις ελπίδες του όχι στον ένοπλο ξεσηκωμό,
αλλά στη δημοκρατική πρόοδο 15.
Ωστόσο, δεν διέλαθε της προσοχής το ότι η πολιτική κατάσταση της χώρας είχε επιδεινωθεί
κι άλλο. Παρόλο που δε βρίσκει κανείς πολλές πολεμικές κραυγές στα έγγραφα του
Συνεδρίου, υπάρχουν ορισμένες παράγραφοι στα πρακτικά, που αποκτούν ενδιαφέρον
κάτω από το φως των κατοπινών εξελίξεων. Το ΚΚΕ ονειρευόταν ξεκάθαρα μια ειρηνική και
κοινοβουλευτική μετάβαση στο Σοσιαλισμό, αλλά υπήρχε και μια προειδοποίηση να
προετοιμάζεται για το χειρότερο, μπροστά σ' εκείνο που αποκαλούσε «μονόπλευρο
εμφύλιο πόλεμο» της Δεξιάς. Παρουσιάζοντας το καινούριο πρόγραμμα του Κόμματος, ο
Μήτσος Παρτσαλίδης τόνισε την ανάγκη για ειρηνική μετάβαση, προκαλώντας έτσι τις
επικρίσεις του Ζαχαριάδη, ο οποίος πρόβαλε την αντίρρηση ότι μια ειρηνική μετάβαση
αποτελούσε ένα ενδεχόμενο μόνο, κι όχι μια βεβαιότητα. Συνήθως, παραβλέπεται το
γεγονός ότι η κριτική του Ζαχαριάδη έκανε τον Παρτσαλίδη -που, γενικά, θεωρείται
ένθερμος υποστηρικτής της ειρηνικής εξέλιξης μ' οποιοδήποτε τίμημα- να αποκηρύξει την
αισιοδοξία του και να κάνει μια ωμή προειδοποίηση από εκείνες που έχουμε συνδυάσει με
τον Ζαχαριάδη: «Η κατάσταση απαιτεί να προετοιμαστούμε με όλα τα μέσα για να
επιβάλουμε τη θέληση του λαού, ακόμα και με τη δύναμη των όπλων αν χρειαστεί».
Δηλαδή, ο Παρτσαλίδης επανέλαβε ένα μοτίβο του Ζαχαριάδη, που είχε χρησιμοποιηθεί
πέντε βδομάδες νωρίτερα στη Θεσσαλονίκη, όπου ο Γενικός Γραμματέας είχε
προειδοποιήσει ανοιχτά ότι ο λαός θα πάρει τα όπλα για να υπερασπιστεί τη Δημοκρατία.
Όπως κι αν έχει το πράγμα, οι απειλές αυτές ακούγονταν αραιά μέσα στο 1945, τότε που η
τακτική του ΚΚΕ χαρακτηριζόταν από μια τυφλή, κάποτε, αφοσίωση στις κοινοβουλευτικές
και νόμιμες μεθόδους 16.
Έχει λεχθεί μερικές φορές ότι το ΚΚΕ, ύστερα από την επιστροφή του Ζαχαριάδη,
ετοιμαζόταν αν όχι για εμφύλιο πόλεμο, οπωσδήποτε για κάποιο είδος στρατιωτικής
δράσης. Υποστηρίχτηκε ότι ο Ζαχαριάδης είχε ήδη αποφασίσει πως ο εμφύλιος ήταν
αναπόφευκτος, και ότι εξωθούσε μυστικά τα πράγματα προς αυτή την κατεύθυνση. Η
μαζική αυτοάμυνα που προτάθηκε στη Δωδέκατη Ολομέλεια, κι ορισμένες από τις
πρωτοβουλίες του Έβδομου Συνεδρίου, έχουν διαβαστεί κάτω από το φως των κατοπινών
εξελίξεων, κι έχουν αδικαιολόγητα φορτωθεί με απειλητικά νοήματα. Στο Έβδομο Συνέδριο,
αποφασίστηκε να συγκροτηθεί μια επιτροπή που θα ήταν υπεύθυνη για την πολιτική
δουλειά στις ένοπλες δυνάμεις. Ωστόσο, δεν υπάρχει κανένας λόγος να θεωρούμε ότι αυτή
η επιτροπή είχε μυστικούς στόχους, μια που η ύπαρξή της αποκαλύπτεται στο πρόγραμμα
του Συνεδρίου. Σ' όλη τη διάρκεια της ιστορίας του το ΚΚΕ είχε παρεμφερείς επιτροπές,
όπως είχε και για τη δουλειά ανάμεσα στις γυναίκες, τους δημοσίους υπαλλήλους, τους
αγρότες και άλλες κοινωνικές ομάδες 17.
Δεν έχουμε κανένα πραγματικό στοιχείο που να μας λέει ότι το ΚΚΕ προετοίμαζε ένα
στρατιωτικό ξεκαθάρισμα. Το αντίθετο, μάλλον. Τα μέτρα που πάρθηκαν για να
προστατευτούν οι κομματικοί αξιωματούχοι από την τρομοκρατία της Δεξιάς και το
συνηθισμένο μυστικό δίκτυο, που στήθηκε μέσα στο 1945, δεν αποδείκνυαν ότι η ηγεσία
Digitized by 10uk1s

Ζαχαριάδη προετοιμαζόταν για εμφύλιο πόλεμο, ούτε καν ότι θεωρούσε τον εμφύλιο ως
την πιο πιθανή εξέλιξη της κρίσης. Τέτοια μέτρα, ήταν φυσιολογικά σ' όλη την πορεία της
ιστορίας του Κόμματος. Στην πραγματικότητα, αυτό που μας κάνει ν' απορούμε, είναι πώς
το ΚΚΕ γαντζώθηκε τόσο απελπισμένα στην ψευδαίσθηση ότι ήταν δυνατές δημοκρατικές
και κοινοβουλευτικές εξελίξεις, και πώς δεν πάρθηκαν στην ώρα τους τα αναγκαία μέτρα
για ν' αντιδράσει στρατιωτικά.

ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΕΣ ΓΙΑ ΕΝΟΠΛΗ ΠΑΛΗ
Στις επίσημες δηλώσεις του, το ΚΚΕ δεν κρύβει το γεγονός ότι διεξαγόταν ήδη ένας
μονόπλευρος πόλεμος. Από την αρχή του φθινοπώρου του 1945, κομματικοί αξιωματούχοι
υπογράμμιζαν ότι ο διωγμός των παλιών αγωνιστών της Αντίστασης είχε πια μεταβληθεί σε
γενική κινητοποίηση των δεξιών και δικτατορικών δυνάμεων εναντίον κάθε δημοκρατικού
πολίτη. Ως τότε η αντίδραση του Κόμματος ήταν, απλώς, να προπαγανδίζει την αυτοάμυνα.
Από εδώ κι εμπρός, όμως, ο Τύπος άρχισε να δημοσιεύει περιπτώσεις τρομοκρατών που
σκοτώθηκαν από δημοκράτες οι οποίοι υπεράσπιζαν τους εαυτούς τους. Και
υπογραμμιζόταν ότι οι δημοκρατικοί πολίτες είχαν συνταγματικό δικαίωμα να το πράττουν
αυτό, να υπερασπίζονται δηλαδή τη ζωή τους όταν δέχονταν επίθεση. Μέχρι εκείνη τη
στιγμή, δεν υπήρχε καμία επίσημη ένδειξη ότι η ένοπλη αυτοάμυνα υποστηριζόταν, ή έστω
ήταν ανεκτή. Ο διαδεδομένος συμμοριτισμός στην ύπαιθρο δεν είχε καθόλου τις ευλογίες
του ΚΚΕ, παρόλο που στον κομμουνιστικό Τύπο γίνονταν αναφορές για τέτοια
δραστηριότητα παλιών μελών του ΕΛΑΣ. Τα δημοσιεύματα αυτά, όμως, υπονοούσαν ότι τα
άτομα που έβγαιναν στο βουνό, το έκαναν για να γλιτώσουν από τις επιθέσεις της Δεξιάς.
Και, σαφώς, τα μέλη του ΚΚΕ δεν ενθαρρύνονταν να συντροφέψουν τους διωκόμενους
συντρόφους τους στα βουνά 18.
Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι το ΚΚΕ, σ' όλο το 1945 και στις αρχές του 1946, υποστήριζε την
άποψη ότι ο αγώνας ήταν πολιτικός, κι άρα έπρεπε να διεξαχθεί στις πόλεις, τις μαζικές
οργανώσεις, τα επαγγελματικά συνδικάτα και τους αγροτικούς συνεταιρισμούς. Και δεν
μπορεί να αμφισβητηθεί το ότι η άποψη αυτή είχε κάποιο δίκιο και κάποια επιτυχία.
Αντίθετα απ' ό,τι θα μπορούσε να περιμένει κανείς, η εμμονή σε δημοκρατικές και
κοινοβουλευτικές μεθόδους, μαζί με τις συντονισμένες προσπάθειες για αναδιοργάνωση
του κομματικού μηχανισμού, άρχισε να φέρνει αποτελέσματα. Το ΚΚΕ ξανακέρδισε την
επιρροή του στις μάζες κι έκανε τη δύναμή του αισθητή στις περισσότερες σφαίρες
-πρωταρχικά και πάνω απ' όλα, φυσικά, στις εργατικές ενώσεις, όπου οι περισσότερες
αρχαιρεσίες αναδείκνυαν κομμουνιστικές πλειοψηφίες 19. Ο κίνδυνος που έκρυβε αυτή η
επιτυχία, ήταν ότι οι ηγέτες του ΚΚΕ μπορούσαν να παρερμηνεύσουν την προθυμία του
κόσμου ν' ακολουθήσει πολιτικά το Κόμμα ως προθυμία να το ακολουθήσει επίσης και στις
στρατιωτικές του περιπέτειες. Αργότερα, ο Ζαχαριάδης υπέθεσε λανθασμένα ότι η επιτυχία
του Κόμματος στις μαζικές οργανώσεις, καθιστούσε ρεαλιστικό να προσφύγουν σε ένοπλα
αντίποινα κατά της δεξιάς τρομοκρατίας 20.
Δυστυχώς, δεν μπορούμε να υπολογίσουμε πραγματικά πόση λαϊκή υποστήριξη είχε το
Κόμμα, μια και υπάρχουν ελάχιστα σχετικά στοιχεία. Λέγεται, συμπερασματικά, ότι στην
Απελευθέρωση, το ΚΚΕ αριθμούσε 400.000 μέλη περίπου, κι ότι είχε μεγάλες απώλειες
εξαιτίας του Δεκεμβρίου του 1944. Τον Απρίλιο του 1945, το ΚΚΕ πρέπει να είχε περίπου
200.000 μέλη, τα μισά από τα οποία μεταφέρθηκαν αργότερα στο ΑΚΕ, όταν η Δωδέκατη
Ολομέλεια αποφάσισε να ιδρύσει το ενιαίο Αγροτικό Κόμμα. Τα στοιχεία που δίνουν οι
εκλογές του Μαρτίου 1946, δύσκολα μπορούν να γίνουν αποδεκτά. Εξάλλου, ακόμα κι αν
ήταν δυνατόν να υπολογιστεί πόσα άτομα μποϊκοτάρισαν τις εκλογές, δεν ήταν όλοι τους
Digitized by 10uk1s

κομμουνιστές, ούτε καν συμπαθούντες. Συντηρητικοί υπολογισμοί μερικές βδομάδες πριν
από τις εκλογές, μετρούσαν ένα 25-35 τοις εκατό κομμουνιστικών ή Εαμικών ψήφων. Η πιο
πρόσφατη και καλύτερα τεκμηριωμένη μελέτη για τις εκλογές του 1946, υπολογίζει ότι η
αποχή Κεντροαριστερών πρέπει να ήταν της τάξης του 25 τοις εκατό 21.
Κατά συνέπεια, ακόμα κι αν συμπεριλάβουμε τον εξαναγκασμό των τότε Κεντροαριστερών
συμπαθούντων, οι σκληροπυρηνικοί κομμουνιστές κι οι συνοδοιπόροι τους δεν μπορεί να
ξεπερνούσαν το 25 τοις εκατό του εκλογικού σώματος. Και η προτίμηση των εκλογέων στο
ΚΚΕ δύσκολα μπορεί να έχει την παραμικρή σχέση με όσα υποστηρίχτηκαν το 1944, ή έστω
και το 1945, ότι αποτελούσε δηλαδή την πλειοψηφία. Η Αριστερά ήταν μια υπολογίσιμη και
αποτελεσματική δύναμη, αλλά οι αριθμοί δεν αφήνουν καμία αμφιβολία ότι στη χώρα, ως
σύνολο, οι μοναρχικοί και η Δεξιά αποτελούσαν εξίσου ισχυρή δύναμη, αν και αυτοί επίσης
πρέπει να αποτελούσαν μειοψηφία την ώρα των εκλογών. Το βασικό πολιτικό πρόβλημα
που αντιμετώπιζε το ΚΚΕ στα τέλη του 1945 και στις αρχές του 1946, ήταν οι
κοινοβουλευτικές εκλογές. Το ΕΑΜ και το ΚΚΕ απαιτούσαν μια σε βάθος αναθεώρηση των
εκλογικών καταλόγων, ως απαραίτητη προϋπόθεση για τη συμμετοχή τους στις εκλογές.
Δεν ήθελαν να δημιουργήσουν την εντύπωση στο εξωτερικό ότι μπορούσαν να γίνουν
εκλογές με την κρατούσα αναρχική κατάσταση. Κι όπως δεν υπήρχε καμία ένδειξη ότι η
κυβέρνηση θα έκανε αναθεώρηση ή θα αποκαθιστούσε το νόμο και την τάξη, το Κέντρο και
η Αριστερά προτιμούσαν να μποϊκοτάρουν τις εκλογές που ήταν προγραμματισμένες για το
τέλος του Μαρτίου 1946. Και το ΚΚΕ σχεδίαζε να συζητήσει την τελική του απόφαση πάνω
σ' αυτό το ζήτημα στη Δεύτερη Ολομέλεια της Κεντρικής Επιτροπής 22.
Στην Κεντρική Επιτροπή, υπήρχε μια μειοψηφία τουλάχιστον που επιθυμούσε να
συμμετάσχει στις εκλογές το ΚΚΕ, έστω κι αν δεν υπήρχαν οι απαραίτητες προϋποθέσεις.
Καθώς πολλά απ' όσα ειπώθηκαν για τις συζητήσεις της συνεδρίασης αυτής χρωματίζονται
έντονα από τις μετέπειτα εξελίξεις, δεν μπορούμε να είμαστε απόλυτα σίγουροι για το τι
ακριβώς συνέβη, ή για το αν, στην πραγματικότητα, κατοπινοί επικριτές φόρτωσαν στη
συνεδρίαση αυτή την ιδέα της αποχής. Φαίνεται, οπωσδήποτε, ότι υπήρχε αντίθεση στην
αποχή, μια που η τελική απόφαση αφέθηκε για το Πολιτικό Γραφείο. Ο Ζαχαριάδης, που
υποστήριζε την αποχή, αποδέχτηκε ότι το Πολιτικό Γραφείο θα έπρεπε να πάρει την τελική
απόφαση, όταν θα γίνονταν γνωστές οι απόψεις των αδελφών κομμάτων, και κυρίως του
σοβιετικού. Ο Μήτσος Παρτσαλίδης, που ήταν μέλος του Πολιτικού Γραφείου, επρόκειτο να
επιστρέψει από τη Μόσχα όπου είχε πάει με μια αντιπροσωπεία του ΕΑΜ, κι όπου θα είχε
την ευκαιρία να συζητήσει τα προβλήματα με τη σοβιετική ηγεσία. Τελικά, όμως, ο
Παρτσαλίδης δεν έφερε μαζί του σαφείς κατευθυντήριες γραμμές από τη Μόσχα, καθώς το
μόνο που αποκόμισε ήταν μια συμβουλή της τελευταίας στιγμής από έναν αξιωματούχο
του Τμήματος Εξωτερικών Υποθέσεων της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΣΕ. Και καθώς στα
τέλη Μαρτίου το ΕΑΜ είχε πάρει σταθερά πια θέση υπέρ της αποχής, ο Ζαχαριάδης
μπόρεσε να ξεπεράσει τις αντιδράσεις στο Πολιτικό Γραφείο με το περίφημο επιχείρημά
του ότι δεν υπήρχε πια Κομιντέρν, κι ότι το κάθε κόμμα έπρεπε να παίρνει μόνο του τις
αποφάσεις του 23.
Οπωσδήποτε, υπήρχαν ακόμα εναλλακτικές λύσεις λίγες μέρες πριν από τις εκλογές. Δεν
είναι φανερό τι ήταν εκείνο που έκανε την ηγεσία του ΚΚΕ να αναζητήσει μια διέξοδο της
τελευταίας στιγμής από το δίλημμα. Μάλλον δεν έχει καμιά σχέση με την απουσία του
Ζαχαριάδη, που είχε πάει στην Πράγα για να παραστεί στο Συνέδριο του Τσεχικού
Κόμματος. Λίγες ώρες μετά την αναχώρηση του Ζαχαριάδη στις 20 Μαρτίου, ο Σιάντος
έκανε για λογαριασμό του ΚΚΕ ανοίγματα στους Αριστερούς Φιλελεύθερους, προτείνοντας
να κατέβουν δικοί τους υποψήφιοι στις εκλογές, που θα τους ψήφιζε όλη η Αριστερά. Το
σχέδιο αυτό δεν οδήγησε πουθενά, όμως, γιατί η Κεντρική Επιτροπή του ΕΑΜ ήταν
Digitized by 10uk1s

εναντίον του. Κι έτσι, δεν υπάρχει καμιά βεβαιότητα ότι το ΚΚΕ, κι ο Ζαχαριάδης
προσωπικά, αποτελούσαν τη βασική δύναμη πίσω από την πολιτική του μποϊκοτάζ.
Αργότερα, οι σοσιαλιστές ηγέτες της ΣΚ-ΕΛΔ υποστήριξαν ότι εκείνοι πίεσαν το ΚΚΕ για να
εξασφαλιστεί το μποϊκοτάζ 24. Συνήθως, το ζήτημα αυτό συζητιέται μαζί με το άλλο μεγάλο
πρόβλημα που υπήρχε στην ημερήσια διάταξη της Δεύτερης Ολομέλειας: την αντίδραση
στο ογκούμενο κύμα της δεξιάς τρομοκρατίας. Καθώς λοιπόν η σχετική μ' αυτό το τελευταίο
ζήτημα απόφαση της Ολομέλειας δε δημοσιεύτηκε ποτέ, και καθώς έχει αμφισβητηθεί
ακόμα κι η ύπαρξη μιας τέτοιας απόφασης, πρέπει ν' ασχοληθούμε λεπτομερειακά με το
πρόβλημα 25.
Στις δημοσιευμένες αποφάσεις αυτής της Ολομέλειας, στην παράγραφο 4 υπάρχει αριθμός,
αλλά όχι και κείμενο δίπλα του. Στην πρωτότυπη δημοσίευση του κειμένου στην κομματική
εφημερίδα του Ριζοσπάστη υπάρχει μόνο μια σειρά κουκκίδες, που διατηρήθηκε και στις
επόμενες αναδημοσιεύσεις του κειμένου. Ένας μελετητής, έφτασε ως το σημείο να
υποθέσει ότι δεν υπάρχει κείμενο, επειδή δεν πάρθηκε απόφαση 26. Αυτό, δεν μπορεί να
αληθεύει. Υπάρχουν πολλές αναφορές σε κατοπινά κείμενα του ΚΚΕ για μια απόφαση που
πάρθηκε στη Δεύτερη Ολομέλεια, για αντίμετρα κατά της λευκής τρομοκρατίας. Η πιο
πιθανή ερμηνεία, είναι ότι η απόφαση κρατήθηκε μυστική, για να μπορεί να λέγεται ότι δεν
υπάρχει. Κι όπως δεν έχει δημοσιευτεί, ήταν εύκολο να αμφισβητείται το περιεχόμενό της.
Πάντως, η πιο αξιόπιστη ερμηνεία της απουσίας της παραγράφου, είναι η εξής:
αποφασίστηκε να οικοδομηθεί βαθμιαία ένα αντάρτικο κίνημα, αρχίζοντας από τις ομάδες
που βρίσκονταν ήδη στα βουνά. Όπου θα το επέτρεπαν οι τοπικές συνθήκες, το κίνημα θα
αναπτυσσόταν. Κι οι αντάρτες θα είχαν για στόχο ν' ασκούν από την ύπαιθρο πίεση στην
κυβέρνηση για πολιτικές μεταρρυθμίσεις. Αρχικά, το αντάρτικο κίνημα θα το είχαν σαν
αμυντικό όπλο. Αν η κυβέρνηση δεν υποχωρούσε, κι αποδεικνύονταν αδύνατες οι
δημοκρατικές εξελίξεις, τότε οι αντάρτικες ομάδες θα έπαιζαν έναν περισσότερο δραστήριο
και επιθετικό ρόλο. Κι εκτός απ' το ότι επέμεινε στην αμυντική φύση του κινήματος, η
απόφαση του Κόμματος καθιστούσε σαφές ότι δεν έπρεπε να προκληθούν οι Άγγλοι 27.
Αυτή φαίνεται ότι ήταν, ουσιαστικά, η πολιτική του ΚΚΕ που παρουσιάστηκε στο ΚΚΣΕ από
τον Παρτσαλίδη, κι έγινε αποδεκτή από τον εκπρόσωπο του ΚΚΣΕ στη Μόσχα: Ότι το ΚΚΕ
έπρεπε να περιμένει και να δει, χρησιμοποιώντας τόσο κοινοβουλευτικές και νόμιμες
μεθόδους, όσο και ένοπλη δράση, αναλόγως με τις περιστάσεις και τις ευκαιρίες που θα
παρουσιάζονταν. Η διπλή αυτή στρατηγική ήταν, κατά πάσα πιθανότητα, ό,τι καλύτερο
μπορούσε να κάνει το ΚΚΕ κάτω από τις επικρατούσες συνθήκες. Οπωσδήποτε, ειπώθηκε
αργότερα ότι μποϊκοτάροντας τις εκλογές, το ΚΚΕ προτίμησε αποκλειστικά την ένοπλη
επανάσταση. Ηγέτες του ΚΚΕ που πείστηκαν αργότερα ότι ο εμφύλιος πόλεμος υπήρξε
τραγικό λάθος που μπορούσε να είχε αποφευχθεί, χαρακτήρισαν αποφασιστικό λάθος την
αποχή, ενώ ο Ζαχαριάδης τη θεώρησε μόνο σαν τακτική γκάφα. Η επιχειρηματολογία αυτή,
που μπορεί να φαίνεται υπερβολικά σχολαστική, πρέπει να εξεταστεί κάτω από το φως των
μετέπειτα εξελίξεων: εφόσον το μποϊκοτάζ μπόρεσε ν' αποδοθεί στην εμμονή του
Ζαχαριάδη να παραβλέψει τις συμβουλές του ΚΚΣΕ, το σφάλμα μεγαλοποιήθηκε κατά
τρόπο παραμορφωτικό. Στην πραγματικότητα, δεν υπάρχει λόγος που να αιτιολογεί ότι το
μποϊκοτάζ έκανε αναπόφευκτο τον εμφύλιο πόλεμο, κι ούτε υπάρχει κανένας λόγος που να
μας κάνει να σκεφτούμε ότι θα αποκλειόταν οπωσδήποτε μια στρατιωτική ενέργεια αν
υπήρχαν αριστεροί αντιπρόσωποι στη Βουλή των Ελλήνων. Και, τέλος, πρέπει να δώσουμε
έμφαση στο γεγονός ότι μόνο υπό μια κάποια έννοια αποφάσισε τον εμφύλιο η Δεύτερη
Ολομέλεια: ό,τι, δηλαδή, το ΚΚΕ αποφάσισε ν' απαντήσει με τη βία στις επιθέσεις που
γίνονταν εναντίον του μήνες τώρα. Ολόκληρη η γραμμή του ΚΚΕ ήταν ακόμα αμυντική, με
αποτέλεσμα τα μέλη κι οι συμπαθούντες του Κόμματος να δυσκολεύονται πολύ να
καταλάβουν τι συμβαίνει. Στον Ριζοσπάστη, το κεντρικό θέμα ήταν πάντα η «συμφιλίωση»,
Digitized by 10uk1s

ο Ζαχαριάδης είχε την ευκαιρία να συζητήσει την ελληνική κατάσταση με τα αδελφά κόμματα. Το ΚΚΕ δεν ξεπέρασε αυτή τη διχοτόμηση παρά τον Οκτώβριο του 1947. Αργότερα. πάντως. και να συζητήσει μαζί τους τις προοπτικές ανάπτυξης του αντάρτικου. Μετά τη Δεύτερη Ολομέλεια. αλλά μέχρι τώρα δεν έχουμε στοιχεία για αντίμετρα του ΚΚΕ. η επίθεση αυτή αποτέλεσε μια καλά οργανωμένη ενέργεια μιας σχετικά μεγάλης ομάδας ανταρτών. έγινε μια σύσκεψη για να συζητηθούν οι στρατιωτικές προετοιμασίες. Στην Πράγα. Λίγες μέρες όμως πριν από τη διεξαγωγή τους. είναι εν μέρει μόνο αληθινό. Δεν φαίνεται να υπήρχαν κάποια γενικά σχέδια για στρατολόγηση. να πάει στο Βελιγράδι για να συναντηθεί με τους εκπροσώπους του Πολιτικού Γραφείου. όπου είδε τους Στάλιν. η επίθεση στο Λιτόχωρο τη νύχτα της 30-31 Μαρτίου 1946 χαρακτηρίστηκε αρχή της ένοπλης ανταρσίας. Μολότοφ και Ζντάνοφ. θα είχε περιορισμένους στόχους. Έπρεπε ν' ασκήσει πίεση στην κυβέρνηση. και είχε διαταχθεί από τον Ζαχαριάδη. και έδωσαν έμφαση στο ότι το ΚΚΕ δεν έπρεπε να προκαλέσει τους Άγγλους. έχουμε λεπτομερειακές αναφορές για σχέδια κατάληψης στρατιωτικών μονάδων της κυβέρνησης με τη βοήθεια του ΚΚΕ και συμπαθούντων. Αμέσως όμως μετά τη Δεύτερη Ολομέλεια. Από τη σύσκεψη. Όσο απομονωμένο γεγονός κι αν ήταν. συμπεριλαμβανομένου κι ενός κανονικού αντικινήματος 30. κι ακόμα πήγε μυστικά στη Μόσχα. ένας αριθμός ηγετικών στελεχών του ΕΛΑΣ στάλθηκε στα βουνά για να οργανώσει τις ήδη υπάρχουσες ομάδες διωκόμενων παλιών αγωνιστών της Αντίστασης. εκτός από τις γενικές αρχές που υιοθετήθηκαν στη Δεύτερη Ολομέλεια29.ενώ στην ύπαιθρο και στο βουνό γνωστοί κομμουνιστές ανάσταιναν τον ΕΛΑΣ. συναντήθηκε με κορυφαίους κομμουνιστές ηγέτες από διάφορες χώρες. Το αντάρτικο κίνημα. Στο μεταξύ. το "αγαπημένο" πεδίο δράσης ήταν οι μεθοριακές περιοχές 32. σκοπός της ήταν να δοθεί μια προειδοποίηση στην κυβέρνηση. Φήμες για κάτι τέτοιο κυκλοφορούσαν εδώ και αρκετό καιρό. Για ορισμένες περιοχές. Την απόφαση ν' αναλάβει ο Μάρκος τη διοίκηση των ανταρτικών ομάδων. δε φαίνεται να προέκυψε τίποτα το σημαντικό -συζητήθηκαν. δεν την πήρε το Πολιτικό Γραφείο: ήταν προσωπική πρωτοβουλία του Ζαχαριάδη33. όμως. Στην πραγματικότητα. Οι Σοβιετικοί ηγέτες συμφώνησαν με τις αποφάσεις της Δεύτερης Ολομέλειας. Γιάννη Ιωαννίδη και Πέτρο Ρούσο. Υπάρχουν επίσης στοιχεία ότι ο φόβος για μοναρχικό πραξικόπημα εντάθηκε όσο πλησίαζαν οι εκλογές. λίγο Digitized by 10uk1s . Βλέποντάς τη από μακριά. και έγινε μακριά από τα συνηθισμένα σημεία τέτοιων περιστατικών. μια που το ΚΚΕ είχε με τη Δεύτερη Ολομέλεια ταχθεί ήδη υπέρ μιας στρατηγικής τόσο όμοιας μ' αυτή που πρότεινε ο Στάλιν ώστε να έχει κανείς την εντύπωση ότι ο τελευταίος αποδέχτηκε. ούτε λεπτομερειακές οδηγίες για τη δύναμη που έπρεπε να έχει το αντάρτικο κίνημα σ' αυτό το εμβρυϊκό στάδιο. ο Ζαχαριάδης υποστήριξε ότι αυτός ήταν ο λόγος για τις αμφιταλαντεύσεις της πορείας του το 1946 και την άνοιξη του 1947. Οι κομματικές οργανώσεις. διοικητή του ΕΛΑΣ Μακεδονίας τον καιρό του πολέμου και τώρα επικεφαλής του κομματικού μηχανισμού Μακεδονίας-Θράκης. που υπηρετούσαν στον τακτικό στρατό. πήραν εντολή να στείλουν αναφορές στο Πολιτικό Γραφείο για τις διαθέσιμες δυνάμεις. διάφορες πιθανότητες. Ταυτοχρόνως. όταν ήταν πια πολύ αργά 28. έδωσε εντολή στον Μάρκο Βαφειάδη. Μέχρι τότε. Αυτό. τον Ιούλιο του 1946. οι κομματικές οργανώσεις έπαιρναν εντολή να βρίσκονται σ' ετοιμότητα για την περίπτωση μοναρχικού πραξικοπήματος. όμως. στρατιωτικές προπαρασκευές φαίνεται πως συνεχίστηκαν με αργό ρυθμό μέχρι που ο Ζαχαριάδης. οι προετοιμασίες για αντίμετρα σταμάτησαν 31. για να οδηγηθούν σε ένα συμβιβασμό. ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΕΜΦΥΛΙΟ ΠΟΛΕΜΟ Μετά την επίθεση στο Λιτόχωρο.

όμως. μια που είναι φανερό ότι η προτεινόμενη δύναμη του ΔΣΕ πρέπει να είχε συζητηθεί με τον Τίτο όταν ο Ζαχαριάδης πέρασε από το Βελιγράδι τον Απρίλιο ή αργότερα. μπορεί να σημαίνει μόνο ότι το ΚΚΕ δεν έπρεπε να περιμένει μεγάλη βοήθεια από τα αδελφά κόμματα εκείνη την εποχή. όπως ισχυρίστηκαν ορισμένοι από τους επικριτές του. Μπορεί να έπαιξε κάποιο ρόλο σ' αυτό.000 αντρών ήταν υπερβολικός. είτε. δε Digitized by 10uk1s . Αν συνέβη πραγματικά αυτό. Απ' την άλλη. απόψεις που είχε ήδη υιοθετήσει το ΚΚΕ. πάντως. Υπάρχουν ορισμένα στοιχεία που το δείχνουν αυτό. Κι ούτε υπάρχουν κάποια βάσιμα στοιχεία που να μας επιτρέπουν να διαλέξουμε μια από τις αντικρουόμενες απόψεις για το μέγεθος των στρατιωτικών προπαρασκευών του ΚΚΕ το φθινόπωρο. η ψήφιση έκτακτων μέτρων από την κυβέρνηση. εμπιστεύτηκε σ' αυτόν το ελληνικό πρόβλημα. Υπάρχει κάποια ένδειξη ότι ο Ζαχαριάδης έδωσε εντολή για μια κινητοποίηση δυνάμεων πολύ πιο εκτεταμένη απ' ό. μέχρι και τον Σεπτέμβριο ακόμα.πολύ. Κι ακόμα. αν ο Μάρκος είχε ενημερωθεί ότι δεν έπρεπε να περιμένει μαζική έξοδο απ' τις πόλεις. που δυσπιστούσε βαθύτατα απέναντι στον Τίτο και τις γιουγκοσλαβικές βλέψεις στα Βαλκάνια.να εκληφθεί ως υπενθύμιση προς το ΚΚΕ ότι δεν είχε ωριμάσει ακόμα η στιγμή για μια ένοπλη επίθεση. ο Στάλιν άφησε τον Ζαχαριάδη ελεύθερο να εφαρμόσει μια πολιτική με πολύ λεπτές ισορροπίες μεταξύ ειρήνης και πολέμου. το ΚΚΕ θεωρούσε τη νόμιμη δραστηριότητα τόσο σημαντική. Αν και δεν αναφέρεται στις πηγές μας τι ακριβώς σήμαινε αυτό.τι πιστεύεται γενικά. είναι αξιοσημείωτο το ότι ο Στάλιν. Δεν έχουμε ιδέα γιατί ο Ζαχαριάδης αποφάσισε να επισπεύσει τις στρατιωτικές προπαρασκευές το καλοκαίρι του 1946. μπορεί -το πολύ. απέτυχε στην εφαρμογή των διαταγών που είχε δώσει ο Ζαχαριάδης. Στη Μόσχα. (Δεν είναι απολύτως ξεκαθαρισμένο γιατί αποφάσισε να πάρει μέρος στο δημοψήφισμα αφού είχε μποϊκοτάρει τις εκλογές). ώστε να πάρει μέρος στο νόθο δημοψήφισμα για τη μοναρχία. όπου πολλοί παλιοί μαχητές του ΕΛΑΣ είχαν αναζητήσει καταφύγιο μετά τη Βάρκιζα. κι έδωσε εντολή στον Μάρκο να οργανώσει ένοπλες δυνάμεις που έγιναν γνωστές σαν Δημοκρατικός Στρατός Ελλάδας (ΔΣΕ) τον Δεκέμβριο. έχουμε αρκετές ενδείξεις ότι η ηγεσία του ΚΚΕ αποφάσισε επιτέλους να επικεντρώσει τις προσπάθειές της στη στρατιωτική σφαίρα. τον Δεκέμβριο του 1946. Και πάλι. όταν ο Ιωαννίδης κι ο Ρούσος έμεναν μόνιμα στη γιουγκοσλαβική πρωτεύουσα 35. Ωστόσο. ο Στάλιν είπε στον Ζαχαριάδη να συζητήσει τις λεπτομέρειες με τον Τίτο. με το οποίο λέει στο ΚΚΕ ότι την κλιμάκωση της στρατιωτικής δραστηριότητας δεν τη βοηθούσε ούτε η διεθνής κατάσταση ούτε ο χειμώνας που πλησίαζε. Δεν ξέρουμε. Το τηλεγράφημα δεν λέει αν ο στόχος των 15. είναι φυσικό να υποθέσουμε πως η αριθμητική ισχύς του αντάρτικου στρατού εξαρτιόταν από τη βοήθεια που ήταν σε θέση να δώσουν οι Γιουγκοσλάβοι. δεν υπάρχουν διαθέσιμα στοιχεία για να καθορίσουμε τις αιτίες πίσω από τις πρωτοβουλίες του ΚΚΕ. η οποία βασίζεται στις μετέπειτα περιγραφές των γεγονότων που έκανε ο Μάρκος. Αργότερα. ο Μάρκος υποστήριξε ότι ζητούσε συνεχώς απ' το Πολιτικό Γραφείο να στείλει στελέχη στον ΔΣΕ και ότι τον στενοχωρούσε η διστακτικότητα της ηγεσίας του ΚΚΕ. και ότι έπρεπε να προστατευτούν τα στελέχη του Κόμματος. λαμβανομένης ιδίως υπόψη της βρετανικής παρουσίας στην Ελλάδα και της φοβίας του Στάλιν για μια ανοιχτή σύγκρουση με τους Δυτικούς Συμμάχους 34. όμως. θεωρούσαν ακόμα τη διπλή στρατηγική σαν την πιο χρήσιμη. Στις αρχές του 1947. Οπωσδήποτε. και τώρα γύριζαν κρυφά στην Ελλάδα για να πάρουν μέρος στο καινούριο αντάρτικο 36. Δυστυχώς. ο Μάρκος είτε είχε αντίθετες διαταγές από το Βελιγράδι. Οι περισσότεροι αξιωματικοί και τα περισσότερα στελέχη του εκείνη την περίοδο φαίνεται ότι προέρχονταν από τη Γιουγκοσλαβία. Οι εμφανείς αβεβαιότητες του ΚΚΕ μπορεί να οφείλονται στη γιουγκοσλαβική επιρροή.000-20. Το τηλεγράφημα (που πιστεύεται ότι καθρεφτίζει σοβιετικές απόψεις) του Βούλγαρου κομμουνιστή ηγέτη Γκεόργκι Δημητρόφ. Το τηλεγράφημα του Δημητρόφ.

ότι η σημαντική απόφαση να προετοιμαστούν για ολοκληρωτικό πόλεμο πάρθηκε τον Φεβρουάριο. και να θεωρεί ότι μια αυξημένη στρατιωτική προσπάθεια θα ανέτρεπε σύντομα τον αδύναμο κρατικό μηχανισμό. Δεν μπορεί να θεώρησαν αρκετά σοβαρούς τους κινδύνους που εγκυμονούσε η ομιλία του Τρούμαν. Σ' αυτό το σημείο. Και. που είχε γίνει γραμματέας της κομματικής οργάνωσης Μακεδονίας. Προφανώς. Στις 6 Απριλίου. μια που η εφαρμογή των ειλημμένων αποφάσεων εξαρτιόταν από παράγοντες έξω από τον έλεγχό του. Αν είναι σωστό. το Πολιτικό Γραφείο. ο Ζαχαριάδης πήγε στη Μόσχα. Και ούτε. να ετοιμάσει ένοπλες ομάδες για ν' αναλάβουν δράση στη Θεσσαλονίκη και να υποστηρίξουν επίθεση του ΔΣΕ 37.γνωρίζουμε τι υπάρχει πίσω απ' αυτή την αλλαγή πολιτικής. Μέσα από τα στοιχεία που διαθέτουμε. μάλιστα. δόθηκε εντολή στον Μπαρτζιώτα. Τον Απρίλιο. ο Ζαχαριάδης πήγε στο Βελιγράδι και συνάντησε τον Τίτο. σύμφωνα με όσα στοιχεία έχουμε στη διάθεσή μας. στάλθηκαν νέες οδηγίες στον Μάρκο. το ΚΚΕ δε θεωρούσε ότι έπρεπε να υπάρχει οποιαδήποτε αμφιβολία για το ότι θα έφτανε η υποστήριξη που του είχαν υποσχεθεί. Μήπως δε θεώρησαν επαρκή για τη σωτηρία της Ελλάδας την αμερικανική βοήθεια -ή μήπως οι Σοβιετικοί ηγέτες υποτίμησαν την αποφασιστικότητα των ΗΠΑ. και ότι η παράξενη αυτή αντιστροφή των συνηθισμένων διαδικασιών από τον Ζαχαριάδη έκανε το ΚΚΕ ευάλωτο. και την υπόσχεση να προμηθεύσει την απαραίτητη υλική βοήθεια. Μελετήθηκε τότε και μια αύξηση της αριθμητικής δύναμης του ΔΣΕ στις 50. είχε γίνει πράξη πριν συζητηθεί με τον Στάλιν και τον Τίτο. Οι στόχοι είχαν καθοριστεί πριν εξασφαλιστεί η απαιτούμενη βοήθεια για την επίτευξή τους. τότε έδωσε ο Τίτο την έγκρισή του στα σχέδια του ΚΚΕ για την απελευθέρωση της βόρειας Ελλάδας. αποφάσισε να δώσει προτεραιότητα στον ένοπλο αγώνα και πως ύστερα από αυτό πάρθηκαν κάποιες πρωτοβουλίες που θα οδηγούσαν ολοκληρωτικά στον εμφύλιο πόλεμο.000 άντρες. ζητώντας την έγκρισή τους και τη βοήθειά τους για να τις κάνει πράξη. Από το Βελιγράδι. Το ΚΚΕ πήρε αποφάσεις και τις παρουσίασε στη συνέχεια στα αδελφά κόμματα. φαίνεται μόνο πως και ο Στάλιν και ο Τίτο αποδέχτηκαν τα σχέδια του ΚΚΕ. δε φαίνεται να πρόβαλαν αντιρρήσεις στα σχέδια που τους παρουσίασε ο Ζαχαριάδης 38. και εξέφρασαν την προθυμία και την ικανότητά τους να δώσουν την αναγκαία βοήθεια. φαίνεται πως επηρέασαν τη σοβιετική ή τη γιουγκοσλαβική προθυμία ν' αφήσουν το ΚΚΕ να επιχειρήσει μια ανοιχτή προσπάθεια κατάληψης της εξουσίας. Προφανώς. Η αλλαγή στην πολιτική. παρόμοια μ' όσα συνέβησαν μετά τη Δεύτερη Ολομέλεια. όμως. Είναι φανερό πως το ΚΚΕ έγινε μ' αυτόν τον τρόπο απόλυτα εξαρτημένο από την ξένη βοήθεια. Καθώς δεν έχουμε συγκεκριμένα στοιχεία. όπως έχουμε συμπεράνει. λοιπόν. κι από εκείνη τη στιγμή ακούμε για σχέδια για απελευθέρωση των βόρειων επαρχιών. ο ΔΣΕ θ' αντιμετώπιζε συνεχώς στενότητα εφοδίων. Στην πράξη. το ΚΚΕ να άρχισε να αντιμετωπίζει την πιθανότητα επικείμενης αποχώρησης των Άγγλων απ' την Ελλάδα. και δεν υπάρχει κανένας λόγος που να μας κάνει να Digitized by 10uk1s . Ενδεχομένως. με στρατιωτικό υλικό που θα του προμήθευαν οι Λαϊκές Δημοκρατίες. που ανακοινώθηκε τον Μάρτιο του 1947. μπορούμε να παρατηρήσουμε μια σειρά από γεγονότα. και η βοήθεια δε θα έφτανε με τους ρυθμούς που είχε θεωρήσει δεδομένους στα σχέδιά της η ηγεσία του ΚΚΕ. Φαίνεται ότι σε μια συνεδρίασή του τον Φεβρουάριο. επίσης. είναι στα σίγουρα αξιοσημείωτο ότι η επέμβαση των ΗΠΑ. όπου τον Μάιο είχε παρεμφερείς συναντήσεις με τον Στάλιν και τον Μολότοφ οι οποίοι. Δεν μπορούμε να δώσουμε με σιγουριά μια απάντηση. δεν επέδρασε καθόλου στα σχέδια του ΚΚΕ. μπορούμε μόνο να καταγράφουμε τις κινήσεις του ΚΚΕ από τα ντοκουμέντα που δόθηκαν στη δημοσιότητα. η έντονη προειδοποίηση του προέδρου Τρούμαν και η διακήρυξή του σχετικά με το ενδιαφέρον των ΗΠΑ για την Ελλάδα. συμπεριλαμβανομένης της Θεσσαλονίκης.

Την εποχή εκείνη. όμως. Αυτό. ο Ιωαννίδης είπε τον Αύγουστο στον Μάρκο να επιταχύνει το ρυθμό της στρατολόγησης. Οι κομμουνιστές της Αθήνας επηρεάζονταν από το παραδοσιακό πολιτικό παιχνίδι. Μοναδικό πρόβλημα ήταν το πώς θα γινόταν η διανομή των εφοδίων42. όπως έχει συχνά ειπωθεί. το σκηνικό ήταν καθ' όλα έτοιμο για το τελικό κάλεσμα στα όπλα που έγινε στην Τρίτη Ολομέλεια. Στην έκθεσή του προς την Ολομέλεια. διατυπώνονταν τώρα επισήμως οι αλλαγές που είχαν ήδη γίνει στην πολιτική του ΚΚΕ. η «κυβέρνηση του βουνού». ο Μάρκος ανέφερε μια αύξηση της αριθμητικής δύναμης σχεδόν κατά εκατό τοις εκατό. τους έκαναν ν' αντιμετωπίζουν με σκεπτικισμό την προοπτική του ένοπλου αγώνα. μια που τώρα θα ήταν δυνατός ο διπλασιασμός της αριθμητικής δύναμης του ΔΣΕ. όμως. ο μόνος εκπρόσωπος του ΚΚΕ στο Συνέδριο ήταν ο Μιλτιάδης Πορφυρογένης. Ερυθριάδης και Μάρκος). Ιωαννίδης. το ΚΚΕ θα προχωρούσε στη διοργάνωση μιας «Ελεύθερης Ελλάδας» στις περιοχές που βρίσκονταν κάτω από τον έλεγχο των ανταρτών. δυσκολεύονταν πάρα πολύ να εγκαταλείψουν τις ελπίδες τους για ομαλές Digitized by 10uk1s . που εκμεταλλεύτηκε την ευκαιρία να συζητήσει τα ελληνικά πράγματα σ' ένα διεθνές φόρουμ. Όπως κι αν έχει το πράγμα. τα έβλεπαν αλλιώς τα πράγματα. φαίνεται πως οφείλεται στις δύσκολες συνθήκες. απαγορεύτηκε η κυκλοφορία της εφημερίδας. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η εκεί ηγεσία. Στην Τρίτη Ολομέλεια. Στη μυστική απόφαση της Ολομέλειας. θεωρείτο ως η απολύτως ελάχιστη προϋπόθεση για ένα συμβιβασμό.πιστέψουμε ότι ο Στάλιν ήταν διατεθειμένος να συγκρουστεί με τις ΗΠΑ για την Ελλάδα 39. Από το Βελιγράδι. τα κείμενα της συνάντησης αυτής της ομάδας στάλθηκαν στην Αθήνα για να συζητηθούν από τα μέλη της Κεντρικής Επιτροπής που βρίσκονταν ακόμα εκεί. Ρούσος. αύξηση της δύναμης του ΔΣΕ και σχηματισμός κανονικού στρατού 43. το ΚΚΕ προετοιμάστηκε για μια ανοιχτή ρήξη με τη νομιμότητα και για γενική κινητοποίηση των εφεδρειών του Κόμματος. Δηλαδή: δημιουργία μιας Ελεύθερης Ελλάδας. Η κυβέρνηση της Αθήνας αντέδρασε με εκτεταμένες συλλήψεις στελεχών και συμπαθούντων του ΚΚΕ και του ΕΑΜ. φαίνεται πως άρχισε να υλοποιείται και η γιουγκοσλαβική βοήθεια. Προφανώς. Τίποτα δεν αποδεικνύει ότι ο Ζαχαριάδης προσπάθησε να κρατήσει τους επικριτές του μακριά από αυτή τη συνεδρίαση. δεν κηρύχθηκε εκτός νόμου μέχρι που δημιουργήθηκε η Προσωρινή Δημοκρατική Κυβέρνηση. Όταν ο Ριζοσπάστης δημοσίευσε το επίσημο κείμενο με την ανοιχτή προπαγάνδα του για τον ΔΣΕ. Στρίγκος. ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΗΣ ΝΟΜΙΜΟΤΗΤΑΣ Η απουσία του Ζαχαριάδη από την Ελλάδα. ενέργεια που ερμηνεύτηκε από την ηγεσία του ΚΚΕ σαν ωμή άρνηση για διαπραγματεύσεις 41. πήραν μέρος έξι μόνο μέλη της Κεντρικής Επιτροπής (Ζαχαριάδης. υπογραμμίζει ότι τώρα ήταν καθήκον κάθε Έλληνα κομμουνιστή να πολεμήσει στον ΔΣΕ 44.ρεαλιστικό. θεωρούσαν το στόχο αυτό -στο Βελιγράδι τουλάχιστον. Μετά. που έγινε τον Ιούνιο στο Στρασβούργο. η οποία συνήλθε μυστικά στη Γιουγκοσλαβία στις 11-12 Σεπτεμβρίου του 1947. που βρισκόταν κάτω από την καθοδήγηση του Στέργιου Αναστασιάδη και της Χρύσας Χατζηβασιλείου. Το ίδιο το ΚΚΕ. Κι έτσι. όμως. διατηρούσε ακόμα κοινοβουλευτικές αυταπάτες. συμπίπτει εν μέρει με την υποτιθέμενη συμμετοχή του στο Συνέδριο του Γαλλικού Κομμουνιστικού Κόμματος. Η απόφαση που δημοσιεύτηκε. Η μικρή συμμετοχή. ακόμα και κάτω από συνθήκες ημι-νομιμότητας. που θα είχε ολοκληρωθεί μέσα στις αρχές του 1948. και να εκφράσει ξανά την απαίτηση του ΚΚΕ για ελεύθερες. τον Δεκέμβριο. Στην πραγματικότητα. δημοκρατικές εκλογές 40. Την ίδια στιγμή. Αν η πρόταση αυτή απορριπτόταν. Η συνεργασία κι οι συζητήσεις τους με άλλες πολιτικές ομάδες. Στην Αθήνα.

δοθεί ατομικά. είναι το αντίθετο ακριβώς από εκείνο που οι Γιουγκοσλάβοι. βάθαινε. Μετά την Τρίτη Ολομέλεια. Από τον Ιούλιο κιόλας. που να φαίνεται πια παράξενη η αυτοπεποίθηση με την οποία διαβεβαίωνε πρωτύτερα τον Μάρκο ότι η βοήθεια είχε κιόλας δοθεί. το ότι τα στελέχη πίεζαν να τους επιτρέψουν να καταταγούν στον ΔΣΕ: πίστευαν πως έχαναν τον καιρό τους. αντιθέτως. ο Μάρκος ισχυρίστηκε ότι την εποχή εκείνη. κι ο ΔΣΕ να δράσει σαν ελαφρά οπλισμένη δύναμη. η κατάσταση ήταν ακόμα χειρότερη. Ο Στέργιος Αναστασιάδης αντέδρασε για τις άδικες επικρίσεις: «Δε λέγαμε εμείς στον κόσμο τι να κάνει». η ομάδα Αναστασιάδη αντέδρασε οργισμένα στον υπαινιγμό της τελικής απόφασης της Ολομέλειας. Στο γράμμα που αναφέραμε. Κι ο Μάρκος δεν πήρε απάντηση από τον Ζαχαριάδη. το πρόβλημα της αμερικανικής επέμβασης άρχισε να γίνεται φανερό για το ΚΚΕ. καθώς δεν ήταν σε θέση να κάνουν την παραμικρή κίνηση. Τους έλεγαν ότι είχε προτεραιότητα ο αγώνας του προλεταριάτου των πόλεων. σ' ένα γράμμα του προς τον Τίτο. Για πολλά στελέχη στην Αθήνα. η οποία δεν αναγνωρίστηκε από καμία Λαϊκή Δημοκρατία 48. θα είχαν -στην καλύτερη περίπτωση. Αν είχαν δοθεί διαταγές. Με τα στοιχεία που έχουμε τώρα στη διάθεσή μας. Τον Σεπτέμβριο. Δεν είχε εκδοθεί. Το χάσμα ανάμεσα στην Αθήνα και τα βουνά. Το πρόβλημα αυτό έγινε ακόμα πιο οξύ μετά το σχηματισμό της Προσωρινής Δημοκρατικής Κυβέρνησης. όταν τον ρώτησε τι είχε απογίνει με τους 50. Από τα τέλη κιόλας του 1946. στις αρχές Digitized by 10uk1s . και ότι εκείνος τους συμβούλεψε πως έπρεπε να συνεχιστεί ακόμα ο ανταρτοπόλεμος.000 άντρες που θα εξόπλιζαν οι Γιουγκοσλάβοι. γεγονός που θα αντιστάθμιζε την υποστήριξη που έδιναν οι Αμερικανοί στην κυβέρνηση της Αθήνας. αυτός κι ο Ζαχαριάδης συναντήθηκαν με τον Τίτο. Λες και είχαν εμφανιστεί απρόσμενες δυσχέρειες. Την είδηση της ίδρυσής της. επαναλαμβάνει το αίτημα για βοήθεια μ' έναν τέτοιο τρόπο. στα τέλη Σεπτεμβρίου. το ΚΚΕ την πληροφορήθηκε αρκετές μέρες μετά. ο Ζαχαριάδης παραδέχεται ότι υπάρχουν προβλήματα στην κομματική οργάνωση της Αθήνας 45. Μέχρι την Τρίτη Ολομέλεια. από το φόβο των συλλήψεων47. Είναι λοιπόν κατανοητό. μετά τη διακήρυξη του Στρασβούργου και τις μαζικές συλλήψεις του Ιουλίου 46. ότι οι κομμουνιστές των μεγάλων πόλεων ήταν απρόθυμοι να καταταγούν στον ΔΣΕ. οι κομμουνιστές της Αθήνας και της Θεσσαλονίκης δεν ενθαρρύνονταν καθόλου να πάνε με τους αντάρτες. και οι περισσότεροι κομματικοί αξιωματούχοι είχαν από καιρό περάσει στην παρανομία. αν κρίνουμε από τις πληροφορίες μας. αυτή η διαταγή να μείνουν στην πρωτεύουσα. Ύστερα απ' όλα αυτά. Η ατμόσφαιρα είχε βαρύνει πολύ. κυνηγημένοι απ' τις αρχές. και πληγώθηκε βαθιά απ' την κατηγορία ότι μερικοί προτιμούσαν να πάνε στη φυλακή παρά στο βουνό. όταν τα έγγραφα της Τρίτης Ολομέλειας διαβάστηκαν στην Αθήνα.πολιτικές εξελίξεις. ήταν αδιανόητη. μια που θεωρήθηκε ότι περιείχε ξεπερασμένα συνθήματα και δεν καθοδηγούσε τα μέλη του Κόμματος για τη νέα κατάσταση που δημιουργήθηκε μετά τη διακήρυξη του Στρασβούργου. μπορεί να συναχθεί από το γεγονός ότι το ελληνικό ζήτημα δεν αναφέρθηκε καν στην ιδρυτική διάσκεψη της Κομινφόρμ που έγινε στην Πολωνία. κάποια γενική ντιρεκτίβα. Το συμπέρασμα ότι υπήρχαν επιφυλάξεις κι από τη Σοβιετική Ένωση για παροχή υποστήριξης στο ΚΚΕ. όμως. τουλάχιστον. Αυτό. Αργότερα. η ομαλή κομματική ζωή είχε διακοπεί. ο Ζαχαριάδης διαμαρτύρεται για την έλλειψη ανοιχτής αναγνώρισης του ΔΣΕ. ούτε καν στο εσωτερικό του Κόμματος. ο Ζαχαριάδης. δεν μπορούμε να πούμε ποιος είχε άδικο. τους συγκρατούσαν για να μην πάνε με τον Μάρκο. Είναι φανερό ότι υπήρχε μια μεγάλη απόσταση ανάμεσα στις δυο ομάδες. Στις επαρχιακές πόλεις. η ομάδα της Αθήνας είχε εκδώσει μια απόφαση η οποία επικρίθηκε έντονα από το Βελιγράδι. Η αστυνομική επιτήρηση καθιστούσε σχεδόν αδύνατη κάθε κομματική δραστηριότητα. έτσι ώστε να είναι ικανοί να υπερασπίσουν μια απελευθερωμένη περιοχή. σ' ένα γράμμα του προς τον Τίτο. Φαίνεται όμως ότι αυτή η διαμαρτυρία δεν έγινε πιστευτή στο Βελιγράδι. Πολλοί κομμουνιστές είπαν αργότερα ότι. Εξάλλου. φαίνεται πως είχαν αποδεχτεί επανειλημμένως.

1948-9 Μια σύσκεψη σε ανώτατο επίπεδο του ΔΣΕ. Υποστηρίχτηκε. κι ούτε βλέπουμε να αναφέρεται ξανά το θέμα στα δημοσιευμένα ντοκουμέντα του ΚΚΕ.Οκτωβρίου. Για ένα διάστημα. ή κατά τους λίγους επόμενους μήνες. Δεν είναι γνωστό αν πήρε επίσημη απάντηση στο αίτημά του. εξαιτίας της κυβερνητικής τακτικής μεταφοράς του πληθυσμού από την ύπαιθρο. δεν έγινε τίποτα 50. προσπάθησε ν' αποδώσει την αποτυχία της εφαρμογής των αποφάσεων της Τρίτης Ολομέλειας σε διάφορες δυσχέρειες. ΟΛΟΚΛΗΡΩΤΙΚΟΣ ΕΜΦΥΛΙΟΣ ΚΑΙ ΗΤΤΑ. η οποία και αναγγέλθηκε στις 24 Δεκεμβρίου. δεν αποτελεί αναγκαία και κόλαφο για το ΚΚΕ 49. όπου δρούσαν οι αντάρτες. αλλά κανείς. τον Δεκέμβριο του 1947 και ξανά τον Μάρτιο του 1948. όταν προσπάθησε ν' ανακινήσει το θέμα η γιουγκοσλαβική αντιπροσωπεία. Έγιναν επαφές με δυο τουλάχιστον υψηλά ιστάμενους πολιτικούς της ΣΚ-ΕΛΔ. Δεν γνωρίζουμε όμως γιατί δεν βγήκε τίποτα από αυτές τις προσπάθειες. προφανώς. κι ο Ζαχαριάδης ζήτησε να μάθει αν γινόταν να μπει και το ΚΚΕ στην οργάνωση. που φάνηκαν πρόθυμοι να ενταχθούν στην ΠΔΚ. δεν έχουμε στοιχεία που να λένε ότι εκφράστηκαν κάποιες σοβαρές διαφορές απόψεων. Δεν υπάρχουν ενδείξεις ότι εκείνη την περίοδο. Επιπλέον. τα ισχυρά μέτρα ασφαλείας εμπόδιζαν τους κομμουνιστές των μεγάλων πόλεων να φύγουν για το βουνό. όμως. Δε θα είχαν τα αναγκαία αποθέματα εφοδίων. Πρέπει ωστόσο να τονιστεί ότι η μη αποστολή πρόσκλησης για τη διάσκεψη της Πολωνίας. Πίστευαν ακόμα ότι με τα απαραίτητα αποθέματα εφοδίων θα ήταν δυνατόν να απελευθερωθούν και να κρατηθούν με στατική άμυνα μεγάλα τμήματα της βόρειας Ελλάδας 51. Φαίνεται πως μέχρι την τελευταία στιγμή γίνονταν διαπραγματεύσεις με εξέχοντες σοσιαλιστές στην Αθήνα. έγινε οδυνηρά ξεκάθαρο ότι στην ΠΔΚ είχαν μπει μόνο γνωστοί κομμουνιστές. οι ηγέτες του ΚΚΕ πήραν στα σοβαρά υπόψη τους την καινούρια πραγματικότητα που διαμορφωνόταν. Και μόλο που το ΚΚΕ πρέπει να είχε κάποιες ανεπίσημες ενδείξεις ότι οι Λαϊκές Δημοκρατίες θα αναγνώριζαν την ΠΔΚ. χωρίς να γίνει προσπάθεια να αναθεωρηθεί η στρατηγική ή η πολιτική του Κόμματος μπροστά στις αναποδιές που προέκυψαν. δεν είχε σκοπό να βγάλει τα απαραίτητα σκληρά συμπεράσματα. Ακόμα κι έτσι. ότι ο Ζαχαριάδης απέρριψε μια πρόταση για διαπραγματεύσεις. το ΚΚΕ προχώρησε στο σχηματισμό της Προσωρινής Δημοκρατικής Κυβέρνησης (ΠΔΚ). Φαίνεται πως οι Έλληνες δεν γνώριζαν ότι η συζήτηση για το ελληνικό ζήτημα διακόπηκε αμέσως από τον Ζντάνοφ. για να δοθεί στην ΠΔΚ ένας ευρύτερος αριστερός χαρακτήρας. Η στρατολόγηση όμως μειώθηκε σημαντικά. την ώρα που μαίνονταν οι μάχες στον Γράμμο. Χρειάστηκαν μήνες για να οργανωθεί η ασφαλής έξοδος των ελάχιστων κομματικών αξιωματούχων που είχαν κατορθώσει να γλιτώσουν από τα βρόχια της αστυνομίας 52. θεωρώντας προφανώς λανθασμένα ότι επρόκειτο για μια νέα μορφή της Κομιντέρν. μάλιστα. Στο τέλος. αυτό θα ισοδυναμούσε με προδοσία. τον Ιανουάριο του 1948. Οι στόχοι της Τρίτης Ολομέλειας θεωρούνταν ακόμα ρεαλιστικοί. στα μέλη του ΚΚΕ που βρίσκονταν στις πόλεις ειπώθηκε ότι αν έμεναν μακριά από τον ένοπλο αγώνα. Έχουν λεχθεί πολλά για διερευνητικές επαφές που έκανε η κυβέρνηση της Αθήνας το καλοκαίρι του 1948. Παρ' όλα όσα υποστηρίχτηκαν αργότερα. κυκλοφόρησαν φήμες ότι ο Ηλίας Τσιριμώκος ήταν έτοιμος να τεθεί επικεφαλής μιας εναλλακτικής κυβέρνησης. Μετά από μια σύσκεψη του Πολιτικού Γραφείου στις 2 Δεκεμβρίου του 1947. πράγμα που έδωσε στην κυβέρνηση της Αθήνας την ευκαιρία να ανακηρύξει παράνομο το ΚΚΕ και τις συγγενικές του οργανώσεις. Η ιστορία για έναν απεσταλμένο του Τσαλδάρη προς τον Ζαχαριάδη και τον Μάρκο τον Ιούλιο του 1948 Digitized by 10uk1s .

μέσα στα πλαίσια κάποιας πολιτικο-ιδεολογικής διαφωνίας ανάμεσα στα μέλη της ηγεσίας του ΚΚΕ. δεν υπάρχει καμιά απόδειξη για το ότι ο Μάρκος μπορεί να είχε ριζικά διαφορετικές απόψεις. που έγινε ένα μήνα αργότερα. Η εποχή που θα αντιμετώπιζαν μια πολιτική λύση. στα τέλη Ιουλίου. κι είναι το λιγότερο συζητήσιμο το αν οι Γιουγκοσλάβοι συνέβαλαν πολύ στην τελική ήττα του ΔΣΕ μέχρι. κρατήθηκε μυστική. ήταν ένα είδος εκ των υστέρων κριτικής. Οπωσδήποτε. που δημοσιοποιήθηκε πια τον Νοέμβριο του 1948. Παρόλο που η μερική επιτυχία στις επιχειρήσεις του Γράμμου. και ότι ορισμένοι από τους συνεργάτες του πίστευαν πως είχε ταχθεί με την πλευρά του Τίτο. είχε περάσει από καιρό.φαίνεται πως είναι ψεύτικη. επηρέαζε την κατάσταση στην Ελλάδα. Ο Μάρκος. ούτε για το ότι διατύπωσε επικρίσεις γύρω από τη βασική στρατηγική του ΔΣΕ και την πολιτική του ΚΚΕ. δείχνουν να αποτελούν αποκρυστάλλωση ιδεών στις οποίες κατέληξε αφού είχε φύγει από το Αρχηγείο του ΔΣΕ. τον Αύγουστο του 1948. Όπως κι αν έχει όμως το πράγμα. οι ελπίδες διαλύθηκαν σύντομα από την είδηση για τη ρήξη Κομινφόρμ-Τίτο που. Μέχρι τον Νοέμβριο του 1948. αντί για τον τακτικό πόλεμο. αν και ήταν υπέρ του ανταρτοπόλεμου για τον οποίο ο Τίτο έλεγε πως έπρεπε να έχει προτεραιότητα. Πραγματικά. Οπωσδήποτε. Οι απόψεις που διατυπώθηκαν στη συνεδρίαση του Νοεμβρίου του 1948. στην οποία το Κόμμα στρεφόταν ανοιχτά κατά του Τίτο. Η γιουγκοσλαβική βοήθεια προς τον ΔΣΕ δεν μειώθηκε αισθητά μέσα στο 1948. Digitized by 10uk1s . ο Ζαχαριάδης επισκέφτηκε το Βελιγράδι για να εξηγήσει την άποψη του ΚΚΕ 54. δείχνει να είναι άσχετη με τη ρήξη Μάρκου-Ζαχαριάδη. Μα ούτε και φαίνεται πιθανό να έκανε μια τέτοια κίνηση η κυβέρνηση της Αθήνας. διαμορφώθηκαν στο εξωτερικό. ο άλλος γιουγκοσλαβικός ισχυρισμός ότι εκδόθηκε μια εγκύκλιος προς τους πολιτικούς επιτρόπους του ΔΣΕ μερικές μέρες μετά τον αφορισμό. Μετά την Τέταρτη Ολομέλεια της 28ης Ιουλίου. Είναι αλήθεια πως ο Μάρκος κατηγορήθηκε για τιτοϊσμό. Ο Ζαχαριάδης ήταν σίγουρος. δείχνει να αντικρούεται από άλλα δεδομένα. στην Τέταρτη Ολομέλεια δεν υπήρξαν διαφωνούντες. δεν είναι εύκολο να ερμηνεύσουμε την αποπομπή του Μάρκου. πάντως. αλλά ακόμα κι η απόφαση να σταθούν στο πλευρό του Στάλιν. Φαίνεται πως οι απόψεις τις οποίες υποστήριξε ο Μάρκος στην επιστολή που έστειλε τον Νοέμβριο στο ΚΚΣΕ και στην Κεντρική Επιτροπή του ΚΚΕ (η επονομαζόμενη «πλατφόρμα» του). και ότι αμέσως μετά τη δημοσίευση της είδησης συγκαλέστηκε συνεδρίαση της Κεντρικής Επιτροπής. κι όπως κι αν έχει το πράγμα μάλλον πρέπει να είχαν ακούσει από τους Γιουγκοσλάβους για τις τριβές μεταξύ Τίτο και Στάλιν. Προτάσεις για διαπραγματεύσεις από τον ΔΣΕ και την ΠΔΚ αντιμετωπίζονταν σαν αδυναμίες. την κρίση Μόσχας-Βελιγραδίου θα τη θεωρούσαν αποφασιστικό παράγοντα για την έκβαση του εμφυλίου πολέμου. στο τέλος του καλοκαιριού του 1948 χάρισε κάποια αισιοδοξία στον ΔΣΕ και την ηγεσία του ΚΚΕ. αναπόφευκτα. Αργότερα. τη στιγμή που οι αμερικανικές αρχές επιθυμούσαν μια ολοκληρωτική στρατιωτική νίκη53. Γιουγκοσλαβικές πηγές επιμένουν ότι ο Ζαχαριάδης βρισκόταν στο Βελιγράδι και τη Μόσχα πριν κοινοποιηθεί ο αφορισμός του Τίτο. Αυτό είναι αμφίβολο. κι είχαν την τάση να βλέπουν τις διαφορές ανάμεσα στα μέλη της ηγεσίας του ΚΚΕ ανάλογα με τα δικά τους προβλήματα 56. Ακόμα. δεν ήταν τιτοϊκός με την ιδεολογική έννοια του όρου. τις λίγες τελευταίες εβδομάδες 55. Είναι αλήθεια πως οι Γιουγκοσλάβοι θεωρούσαν τον Μάρκο δικό τους άνθρωπο. όπου παρουσιάστηκε η πλατφόρμα του. ίσως. Οι αξιωματικοί του Γενικού Επιτελείου του ΔΣΕ ενημερώθηκαν για τη ρήξη στις 2 Ιουλίου. γιατί δεν έχουμε πληροφορίες για οποιαδήποτε άλλη συνεδρίαση εκτός από την Τέταρτη Ολομέλεια. ενώ δεν υπάρχει κανένα στοιχείο που να επιβεβαιώνει ότι ο Ζαχαριάδης απέρριψε μια πρόταση που του μετέφερε Αμερικανός δημοσιογράφος. Οι ηγέτες του πρέπει να ήξεραν από καιρό τι ακριβώς συνέβαινε. είναι σχεδόν βέβαιο ότι η ρήξη δεν είχε άμεσες επιπτώσεις για το ΚΚΕ. Η ρήξη Τίτο-Στάλιν.

Και για δικούς της λόγους. Η βίαιη διάψευση που εκδόθηκε από το ΚΚΕ. Παρόλο που μπορεί κανείς να σημειώσει ορισμένες θεαματικές ενέργειες. έγιναν κάποιες σοβιετικές απόπειρες για να σταματήσει ο πόλεμος. κυρίως εξαιτίας του κινδύνου που δημιουργούσε για την Αλβανία. αν αυτή η αλλαγή στο μακεδονικό ζήτημα επηρέασε. Η απόρριψη εκ μέρους του της πολιτικής πορείας του ΚΚΕ στην Αντίσταση. Ο αγώνας του ΔΣΕ ονομαζόταν απερίφραστα επαναστατικός αγώνας. η αποτυχία επίτευξης στρατιωτικών στόχων αποδιδόταν όλο και πιο συχνά σε διάφορους αποδιοπομπαίους τράγους. ότι η αποφασιστική υλική βοήθεια. Στον ΔΣΕ υπήρξαν αποτρόπαια παραδείγματα αξιωματικών που περνούσαν από στρατοδικείο και εκτελούνταν χωρίς δικαιολογία. με την οποία έγινε προσπάθεια να διορθωθούν τα λάθη που έκανε η ηγεσία της περιόδου του πολέμου. τη μαχητική ικανότητα του ΔΣΕ 58. Δεν έγινε όμως τίποτα. Η τελευταία ευκαιρία για να ληφθεί υπόψη η δραστικά αλλαγμένη κατάσταση. δεν απέφερε τίποτα. Από εδώ κι εμπρός. η σοβιετική κυβέρνηση δεν υλοποίησε ποτέ τις υποτιθέμενες υποσχέσεις της προς τον Ζαχαριάδη 57. οι απόψεις του Μάρκου απορρίφθηκαν χωρίς να συζητηθούν σοβαρά. ενέπνεε αισιοδοξία -έτσι. Είχε γίνει πιστευτό ότι ο ελληνικός κυβερνητικός στρατός θα πραγματοποιούσε εισβολή στην Αλβανία για να τη σταματήσει να στηρίζει τον ΔΣΕ. Στις αρχές του 1949. αρνητικά ή θετικά. Η ηγεσία της κομματικής οργάνωσης της Αθήνας αποπέμφθηκε βάναυσα τον Οκτώβριο του 1948. Το ΚΚΕ εξαρτιόταν πια ολοκληρωτικά από τη Σοβιετική Ένωση. ο Βλαντάς κι ο Βοντίσιος-Γούσιας που είχαν μικρή ή και καθόλου στρατιωτική πείρα. Είναι αμφίβολο πάντως. και της έλλειψης εκ μέρους της ξεκάθαρης επαναστατικής προοπτικής. Και η κακή κατάσταση του κυβερνητικού στρατού. αφέθηκε ανεκμετάλλευτη. Η διοίκηση του ΔΣΕ είχε περάσει στα χέρια πολιτικών όπως ο Μπαρτζιώτας. αποτέλεσε ουσιαστικά μια προσπάθεια για να σταματήσουν οι επικρίσεις κατά της πολιτικής Ζαχαριάδη. Η Πέμπτη Ολομέλεια. και η διαταγή ανακλήθηκε σύντομα 59. μπορεί να θεωρηθεί ότι δικαιολογεί τη δική του γραμμή από το 1945 και μετά. τον Ιανουάριο του 1949. συμπεριλαμβανομένων αεροπλάνων και βαρέος πυροβολικού. Η απόφαση της Πέμπτης Ολομέλειας που μιλάει για «πλήρη εθνική αποκατάσταση». θα ερχόταν επιτέλους. θεωρήθηκε ευρύτατα ως υπόσχεση αποχωρισμού της Μακεδονίας από την υπόλοιπη Ελλάδα. την Αλβανία και τη Βουλγαρία. Οι αποφάσεις της Τρίτης Ολομέλειας θεωρούνταν ακόμα ρεαλιστικές. κυρίως αφού η σλαβομακεδονική οργάνωση ΝΟΦ στο Δεύτερο Συνέδριό της είχε μιλήσει πολύ καθαρά για χωριστό μακεδονικό κράτος. Το κλείσιμο των γιουγκοσλαβικών συνόρων το προηγούμενο καλοκαίρι. πράγμα που δεν υπήρξε ποτέ (βλέπε κεφάλαιο 1). Ο Ζαχαριάδης επέμενε ότι από το 1945 και μετά. Η τάση αυτή έγινε ακόμα πιο έντονη μετά το τέλος του εμφυλίου. με την κατηγορία ότι δεν είχε επιτελέσει το καθήκον της. κι οι αντιπρόσωποι του ΚΚΕ στο Συνέδριο δεν είχαν προβάλει αντιρρήσεις. το ΚΚΕ ακολουθούσε ξεκάθαρη πορεία προς τη σοσιαλιστική επανάσταση. η μάχη είχε χαθεί για το ΚΚΕ από την αρχή του 1949. Digitized by 10uk1s . όταν αναγκάστηκε να δικαιολογήσει την πολιτική του ενάντια στην υποτακτική και συνεργάσιμη στάση της ηγεσίας του πολέμου. όξυνε μια κρίση που σερνόταν στο εσωτερικό της μεγάλης ομάδας των Σλαβομακεδόνων του ΔΣΕ. και γι' αυτό η Σοβιετική Ένωση έδωσε κάποια στιγμή εντολή στο ΚΚΕ να υποχωρήσει. και δε συνειδητοποιούσαν σωστά τι ήταν εφικτό και τι όχι. κρίση η οποία είχε οδηγήσει ήδη σε ένα βλαβερό φλερτάρισμα με την παλιά ιδέα -που είχε ήδη απορριφθεί-για δημιουργία χωριστού μακεδονικού κράτους.ύστερα από μια επίσκεψη που πραγματοποίησε στη Μόσχα τον Σεπτέμβριο.

το ΚΚΕ προσπάθησε στο σημείο αυτό ακριβώς να εκβιάσει τα πράγματα. Μόνο με μια παράδοση άνευ όρων θα μπορούσε να πετύχει την ειρήνη ο ΔΣΕ. Όμως μια προσπάθεια για να επιτευχθεί κάτι τέτοιο. Και δόθηκε η συμβουλή στο ΚΚΕ να τηρήσει στάση αναμονής. Ύστερα απ' αυτό. και δεν υπήρχε κανένα περιθώριο για συμβιβασμούς. Το ΚΚΕ έχασε τον αγώνα εξαιτίας των δικών του λαθών. και η κατάσταση αντιμετωπιζόταν ακόμα ως επαναστατική. ο Ζαχαριάδης -με την πλήρη υποστήριξη του Στάλιν. κι αρνήθηκε να δει την αλήθεια μέχρι που ήταν πια πολύ αργά. Digitized by 10uk1s . Υπάρχουν όμως λιγότερες αμφιβολίες για το αν μια πλήρης κινητοποίηση του δυναμικού του ΚΚΕ μέσα στο 1946 θα έκανε από νωρίς την πλάστιγγα του πολέμου να γείρει προς το μέρος του. Το ΚΚΕ επέλεξε να γίνει απόλυτα εξαρτημένο. το ΚΚΕ μπορούσε μόνο να ελπίζει σ' ένα συμβιβασμό μ' έναν εχθρό που τον υποστήριζαν τα τεράστια αποθέματα των Ηνωμένων Πολιτειών. ασφαλώς. ήταν ξεκάθαρα αντίθετη σε μια επιθετικότητα τέτοιου είδους.Η τελική ήττα τον Αύγουστο του 1949 δεν οδήγησε σε κάποιες ουσιαστικές αλλαγές στις απόψεις ή την πολιτική του ΚΚΕ. Παράξενα τυφλό μπροστά στη μεταβαλλόμενη πραγματικότητα. θα οδηγούσε σε καταστροφή απέναντι σ' έναν καλύτερα εφοδιασμένο στρατό 61. οπότε το Εικοστό Συνέδριο του ΚΚΣΕ επέτρεψε να ξανασυζητηθεί η ταραγμένη ιστορία της δεκαετίας του '40 60. καθώς έφτασε να εξαρτάται από την ξένη βοήθεια για να αντισταθμίσει τη χαμένη ευκαιρία. Ακολουθώντας όμως αυτή τη συμβουλή. που ήθελαν να χρησιμοποιήσουν την Ελλάδα για τους δικούς τους σκοπούς. χρησιμοποιώντας καθαρά γραφειοκρατικές μεθόδους. και αν μπορούσε να επιβληθεί σαν ουσιαστική δύναμη στη βόρεια Ελλάδα. Υπήρχαν αρκετοί ηγέτες που σύστηναν αυτή την πορεία. πάλι. Από τα τέλη του 1947 δεν μπορούσε πια να κάνει πίσω. Οι γνώμες διχάζονταν τότε για την πιθανότητα επιτυχίας ενός τέτοιου κινήματος. Η ήττα του ΚΚΕ στον εμφύλιο πόλεμο πρέπει να αποδοθεί σε διάφορους λόγους. ένα από τα οποία είναι. Η Σοβιετική Ένωση. Η ηγεσία κατόρθωσε να υπονομεύσει επιτυχώς κάθε κριτική. Αφού μερικά υψηλά ιστάμενα στελέχη αναγκάστηκαν να σωπάσουν μέσα στο 1950. το ότι ο Ζαχαριάδης εμπιστεύτηκε τον Στάλιν και τον Τίτο. θα έφτανε πολύ κοντά στην εξουσία. ο οποίος υπέγραψε μαζί του ένα έγγραφο στο οποίο γινόταν μια πολύ επιδερμική ανάλυση των αιτίων και των δεδομένων της ήττας.βασίλευε αδιαμφισβήτητος μέσα στο Κόμμα μέχρι το 1956. χρησιμοποιώντας μια διπλή στρατηγική που ταίριαζε πολύ καλά με τις συμβιβαστικές τάσεις που επικρατούσαν στην ηγεσία. Η ηγεσία του διατήρησε μικρές ένοπλες ομάδες στο εσωτερικό της Ελλάδας. το ΚΚΕ έχασε σύντομα την ελευθερία επιλογής που είχε. που δε βρίσκονται όλοι μέσα στα πλαίσια μιας ιστορίας του ΚΚΕ. εκτός κι αν κατάφερνε να επιδείξει στρατιωτικές επιτυχίες σε πόλεμο θέσεων. Είναι πολύ πιθανό ότι αν το ΚΚΕ επιχειρούσε ένα στρατιωτικό πραξικόπημα το 1946.

τις οποίες δεν έλεγχε απολύτως. Έτσι. Η διαδικασία αυτή. η εθνική κυβέρνηση ήταν ένα σώμα χωρίς κεφάλι: διορισμένη από τους Άγγλους. φάνταζε σαν ένας ελκυστικός κυματοθραύστης μπροστά σ' ένα κομμουνιστικό πραξικόπημα. τον Σοφοκλή Βενιζέλο και τον Παναγιώτη Κανελλόπουλο. Από τότε. αυτό που την έδενε με τη μοναρχία ήταν ο φόβος της Digitized by 10uk1s . Close Η ΛΕΥΚΗ ΤΡΟΜΟΚΡΑΤΙΑ Τον καιρό της Βάρκιζας. δυσκολεύονταν πια να πιστέψουν στο παλιό τους σύνθημα για αβασίλευτη Δημοκρατία. Για το λόγο αυτό.ΚΕΦΑΛΑΙΟ VII Η ανοικοδόμηση του κράτους της Δεξιάς David Η. εκτός από μερικά νησιά. η εξουσία της εξαρτιόταν από την υποστήριξη των Άγγλων αξιωματικών και των ελληνικών δυνάμεων ασφαλείας που εκείνοι εξόπλιζαν. κι η τάση αυτή ενισχύθηκε από τα Δεκεμβριανά. οι οποίοι είχαν βλέψεις σε ελληνικές περιοχές. είτε είχε διαβρώσει τη διοίκηση. είχε από αρκετό καιρό εξασθενίσει κι αποθαρρυνθεί από το φόβο του ΕΑΜ και του ΚΚΕ. Η επιβίωση ανταρτικών ομάδων και το σύστημα υποστήριξής τους από άμαχους πολίτες. Όσον καιρό το ΚΚΕ θα φάνταζε σαν μια σταθερή απειλή -δηλαδή μέχρι το 1949. που ήταν ουδέτερη στο βασικό ζήτημα της μοναρχίας. πήρε αρκετούς μήνες. είτε είχε υποκαταστήσει. η εκπαίδευση. μεγάλος αριθμός φιλελευθέρων άρχισε να υποστηρίζει τη βασιλεία το 1944 και. σχημάτισαν την Εθνική Πολιτική Ένωση. ούτε κανένα μέσο για να επιβάλει τη θέλησή της. όμως. Στις μεγάλες πόλεις. δεν είχε ουσιαστικά καμιά οργανωμένη υποστήριξη στο εσωτερικό της Ελλάδας. που απαρτιζόταν κυρίως από κατάλοιπα του παλιού Κόμματος των Φιλελευθέρων. αλλά έκλινε προς τα δεξιά. προκαλούσε την υποψία ότι το ΚΚΕ μπορούσε να τις χρησιμοποιήσει ενάντια στην κυβέρνηση. ανατρεπτικός οργανισμός. το Κέντρο. Σε μια προσπάθεια να ξεπεράσουν αυτή την πόλωση. για να τσακίσει την τοπική εξουσία του ΕΑΜ. όταν όλα έδειχναν ότι αυτό θα έδινε στο ΚΚΕ την ευκαιρία να γίνει κυβέρνηση μέσα από τις αποδεδειγμένες δυνατότητές του για μαζικές κινητοποιήσεις και ανατρεπτικές συνωμοσίες. οι Άγγλοι διόρισαν στην κυβέρνηση μέλη του Κέντρου. Η κυβέρνηση εμποδιζόταν να αποκαταστήσει την εξουσία της από το διχασμό της χώρας ανάμεσα σε Δεξιά και Αριστερά. τον Απόστολο Αλεξανδρή και τον Ναπολέοντα Ζέρβα.η διάκριση μεταξύ Κεντρώων και Δεξιάς θα βρισκόταν αποκλειστικά σχεδόν στο επίπεδο των προσωπικών ανταγωνισμών. Η μοναρχία. Οι Φιλελεύθεροι. Κατά πάσα πιθανότητα. με αρχηγούς τον Στυλιανό Γονατά. Άλλες κεντρώες ομάδες με αρχηγούς τον Γεώργιο Παπανδρέου. τη μοναρχία. η τάση αυτή παρατηρήθηκε ακόμα και σε περιοχές που ήταν οχυρά του Φιλελευθερισμού. σύστησαν την Ενωμένη Παράταξη Εθνικοφρόνων μαζί με το Λαϊκό Κόμμα. όλο το φάσμα των δημοσίων υπηρεσιών -όπως η είσπραξη των φόρων. Πριν από τις βουλευτικές εκλογές του Μαρτίου 1946. Δυστυχώς. η απονομή δικαιοσύνης και η επιβολή του νόμου. όπως η Θράκη και η Κρήτη 1. ανάπηρες όπως ήταν από έλλειψη μέσων και κακές επικοινωνίες. η κυβέρνηση εξαρτιόταν από τις δυνάμεις ασφαλείας. απ' την άλλη πλευρά. πολλοί Κεντρώοι συμμερίζονταν την άποψη της Δεξιάς ότι το ΚΚΕ ήταν ένας επικίνδυνος.αναβίωσαν αργά. σε τοπικό επίπεδο. η εξουσία βρισκόταν αποκλειστικά σχεδόν στα χέρια του ΕΑΜ το οποίο. πρώην κεντρώες ομάδες. Κι από εκεί και μετά. σύμμαχος των δορυφόρων της Μόσχας. Η Δεξιά αυτοκαθορίστηκε το 1945 με την υποστήριξη στο παραδοσιακό της σύμβολο. Στα άλλα μέρη. μετά την Απελευθέρωση.

καθώς η πίστη αυτή αποτελούσε αναπόσπαστο μέρος του ελληνικού εθνικισμού. η Δεξιά χαρακτηρίστηκε κυρίως από την ετοιμότητά της να χρησιμοποιεί σκληρές μεθόδους κατά της Αριστεράς. Οι πρώτοι υπερείχαν. φοβούνταν τις προθέσεις του ΚΚΕ. Αντικομμουνισμός και εθνικισμός αποτελούσαν τμήματα της κοινής ιδεολογίας της Δεξιάς. Το ΚΚΕ δεν απειλούσε ανοιχτά την εκκλησία. τόσο ο εθνικισμός γινόταν ένα με τον Αντικομμουνισμό 2. με την πλατιά διαδεδομένη πεποίθηση ότι η Ελλάδα δικαιούνταν εδαφικά κέρδη σε βάρος δυο άλλων δορυφόρων. Άλλα στοιχεία της ιδεολογίας αυτής ήταν η θρησκεία και η υπεράσπιση της παραδοσιακής κοινωνικής ιεραρχίας. ανάγκαζε ακόμα και τους παλιούς μεταξικούς να δηλώνουν πίστη στους αντιπροσωπευτικούς θεσμούς. της εθνικοφροσύνης. Η παραδοσιακή κοινωνική τάξη πραγμάτων περιλάμβανε και μεθόδους για τον προσπορισμό πολιτικής δύναμης. και τα Κομμουνιστικά Κόμματα των γειτονικών χωρών ήταν γνωστό ότι καταδίωκαν τη θρησκεία. κι όταν αυτό επαναστάτησε ανοιχτά ενάντια στην κυβέρνηση. Κι έτσι. πολλοί από τους οποίους είχαν προαχθεί ή κερδίσει βαθμούς κατά τη δικτατορία Μεταξά. προφανώς. ο αρχιεπίσκοπος καταδίκασε επισήμως την κομμουνιστική ανταρσία 3. Ωστόσο. μεταξύ των αξιωματικών του στρατού και της αστυνομίας.Αριστεράς μάλλον. της Αλβανίας και της Βουλγαρίας. μπλεκόταν αξεδιάλυτα με μια εξαιρετικά συγκεντρωτική διοίκηση. Οι περισσότεροι πολιτικοί υποστήριζαν από πεποίθηση ή από συνήθεια τους κοινοβουλευτικούς θεσμούς -ή έστω από σεβασμό για τους Αγγλοαμερικάνους. και ενισχυόταν από την ανάμνηση λεηλασιών που έγιναν είτε από τους Βούλγαρους κατακτητές. Αυτή η ιεράρχηση των επιρροών.οι οποίοι επηρέαζαν τη διοίκηση προς χάρη των ψηφοφόρων τους. Το εθνικιστικό συναίσθημα ήταν πιο ισχυρό στις κοντά στα βόρεια σύνορα περιοχές. συνδυάζονταν παράλογα κάπως αλλά πολύ έντονα. και το ΕΑΜ είχε μεταξύ των υποστηρικτών του ιερείς. ήταν αναπόφευκτο. όμως. Η κεφαλή της εκκλησίας. είτε από εθνικές μειονότητες (Αλβανούς Τσάμηδες και Σλαβομακεδόνες) οπλισμένες από τις δυνάμεις Κατοχής. το μεγαλύτερο στήριγμα της Δεξιάς ήταν ο εθνικισμός. τη Γιουγκοσλαβία. αφέθηκαν να συρθούν προς την εθνικιστική πλευρά: στα μέσα του 1947. και μάλλον και η πλειοψηφία των μητροπολιτών. Φόβοι για αλυτρωτικές αξιώσεις από ένα σοβιετικό δορυφόρο. που έδινε ένα νευραλγικό ρόλο στους βουλευτές -όταν επανεμφανίστηκαν με τις εκλογές του 1946. και την πλήρωση των κενών θέσεων στα δημοτικά και Digitized by 10uk1s . βασισμένες σε τοπικό επίπεδο στην προστασία που παρείχαν οι πρόκριτοι στην πελατεία τους. Η διοίκηση έγινε ακόμα πιο συγκεντρωτική με τη συνεχή αναβολή των δημοτικών εκλογών (που δεν έγιναν καθόλου ανάμεσα στο 1934 και το 1951). μετά την αποκατάσταση της μοναρχίας τον Σεπτέμβριο του 1946. κι οι δυο πλευρές θα σκότωναν ιερείς. Η εκκλησία. που νωρίτερα ήταν δορυφόροι του Άξονα. ο αρχιεπίσκοπος Δαμασκηνός. Εκτός από τον ερυθρό μπαμπούλα. Στον εμφύλιο πόλεμο. Το ότι η Δεξιά θα προσπαθούσε να εκμεταλλευτεί τη χριστιανική ορθόδοξη πίστη. καθώς και δυο μητροπολίτες. όμως. παρά οτιδήποτε άλλο. αρχικά δεν ήταν σίγουρη αν ήθελε να προσδεθεί στη Δεξιά. Ο τελευταίος παράγοντας. Παρόλο που όλα τα μέλη της Δεξιάς ήταν πρόθυμα να καταπατήσουν σε σημαντικό βαθμό τις ατομικές ελευθερίες για να πολεμήσουν την Αριστερά. τους συγκρατούσε η γνωστή αντίθεση Άγγλων και Αμερικανών για στρατιωτικό πραξικόπημα. αντίθετα από τις αδελφές της στην Ιταλία και την Ισπανία.ανάμεσα στους υποστηρικτές μιας στρατιωτικής δικτατορίας και στους υποστηρικτές ενός κοινοβουλευτικού συστήματος. υπήρχε ένας διαχωρισμός -σ' όλη τη διάρκεια του εμφυλίου πολέμου και για πολύ καιρό μετά. που τώρα τον χρησιμοποίησε περισσότερο από κάθε άλλη φορά. και σε εθνικό επίπεδο σε ένα συνδυασμό πολιτικής ευνοιοκρατίας και κοινωνικών δεσμών. Όσο περισσότερο συνδεόταν η Αριστερά με τη σλαβόφωνη μειονότητα.

οι οποίοι δεν προσπάθησαν να εμποδίσουν τη νοθεία στους εκλογικούς καταλόγους 8. Η κυβέρνηση Φιλελευθέρων του Θεμιστοκλή Σοφούλη (Νοέμβριος 1945-Απρίλιος 1946) ήθελε από τις δεξιές δυνάμεις να καταδιώκουν τους αριστερούς παράνομους. είχαν κερδίσει από τη συνεργασία με τις κατοχικές δυνάμεις ή από την κερδοσκοπία και τη μαύρη αγορά 6. παράλληλα. και ότι τις μποϋκοτάρισαν πολλοί πολιτικοί με δημιουργικές ιδέες. υπήρχε και στις μεθόδους πολιτικής οργάνωσης. κι εν μέρει επειδή πολλοί επιχειρηματίες. Οι λιγοστοί οικονομικοί δοσίλογοι που παραπέμφθηκαν σε δίκη αντιμετωπίστηκαν με επιείκεια. αλλά να μην κυνηγούν τους δικούς τους οπαδούς. επιχειρηματίες και κτηματίες. Η σύνθεση των βουλευτών της Δεξιάς και του Κέντρου κατά επαγγέλματα ήταν παρεμφερής. ώστε οι Φιλελεύθεροι υπουργοί να μην μπορούν να κάνουν τις προεκλογικές εκστρατείες τους. Κατά συνέπεια. Τη μεγαλύτερη ομάδα (πάνω από 40 τοις εκατό). Και. πράγμα που οι δυνάμεις αυτές το έκαναν με τόση μανία μάλιστα. και αντιδρούσαν με βραδύτητα στις απαιτήσεις των φτωχών και των αμόρφωτων. Οι πολιτικοί είχαν την τάση να ασχολούνται με τα θέματα που αφορούσαν ιδιαίτερα στο επάγγελμά τους. εν μέρει γιατί μεγάλο μέρος του πληθυσμού βρισκόταν σε απελπιστική ένδεια. που είχαν τους μοιραίους περιορισμούς τους: εξάρτηση από άτομα ζωτικής σημασίας. συνέχισαν να βασίζονται σε προσωπικούς και πελατειακούς δεσμούς. Έπειτα έρχονταν οι γιατροί (πάνω από 10 τοις εκατό) κι ακολουθούσαν στρατιωτικοί. και οι νομάρχες να προσπαθούν ματαίως να ελέγξουν την αστυνομία. μεθόδους βασισμένες σε ιδεολογικές πεποιθήσεις και πειθαρχημένη αφοσίωση σε μια οργάνωση.κοινοτικά συμβούλια από τους νομάρχες. Η κυβέρνηση αυτή. η κυβέρνηση του ναυάρχου Πέτρου Βούλγαρη (Απρίλιος με Σεπτέμβριο του 1945) διόρισε πολλούς αντικομμουνιστές στο Δημόσιο. εμποδίστηκε από τη Βρετανική Αποστολή να διορίσει (κατά τον παραδοσιακό τρόπο) Digitized by 10uk1s . Οι μισοί από τους βουλευτές που εκλέχτηκαν στα 1946 ήταν βουλευτές και στα 1936 ή και παλαιότερα. την αποτελούσαν δικηγόροι ή άνθρωποι που είχαν σπουδάσει Νομικά. Αυτό το σύστημα ήταν ολιγαρχικό και αθηνοκεντρικό. αποτέλεσε την κορυφή μιας ιεραρχίας βασισμένης στο πατρονάρισμα και το σεβασμό των κοινωνικών διακρίσεων. επειδή φοβούνταν το ΕΑΜ. με την ανοχή των Άγγλων. καθώς και συνέχεια από τη δεκαετία του '30 έως τη δεκαετία του '60. και οι Δεξιοί πολιτικοί. και δεν άλλαξε ουσιαστικά απ' τη δεκαετία του '30 έως τη δεκαετία του '60. δημόσιοι υπάλληλοι. τον Ναπολέοντα Ζέρβα και τον Πέτρο Μαυρομιχάλη 7. Ομοιότητα μεταξύ Δεξιάς και Κέντρου. Το 1946. κι ανάμεσά τους και τον Γεώργιο Γρίβα. Έτσι. Αυτοί. για να μεταφέρουν εδώ τον πλούτο τους. ασκούσαν τεράστια επιρροή που τους έδινε το χαρακτήρα ενός παρακράτους. Οι κεντρώες κυβερνήσεις κρατούσαν μια επαμφοτερίζουσα στάση. διευκόλυνε την αναγέννηση προπολεμικών πολιτικών με προπολεμική συμπεριφορά. Όλες οι παραπάνω ομάδες συμφερόντων. Και η Δεξιά και το Κέντρο. σε ερωτήσεις που τους έκαναν ξένοι. στις δυνάμεις ασφαλείας κυριαρχούσαν οι δεξιοί οι οποίοι. δημοσιογράφοι. πράγμα που ερχόταν σε αντίθεση με τις βάρβαρες ποινές που επιβάλλονταν στους Εαμίτες. μέσα στις δεκαετίες αυτές. όταν αποκαταστάθηκε στα 1946. οι ομάδες αυτές φοβούνταν το 1946 τις μεθόδους μαζικής κινητοποίησης που εφάρμοζε το ΕΑΜ. μικροί και μεγάλοι. στην Αίγυπτο υπήρχαν πλούσιοι επιχειρηματίες που ήθελαν ένα ασφαλές περιβάλλον στην Ελλάδα. και οι ανεπίσημες συμμορίες με τις οποίες σχετίζονταν. Το γεγονός ότι στις γενικές εκλογές του 1946 κυριάρχησε το παραδοσιακό ζήτημα της βασιλείας. προσλάμβαναν μόνο δικούς τους ανθρώπους. Η μοναρχία. που ήταν ευάλωτα. έδειχναν μικρό ενδιαφέρον για κοινωνικά ή οικονομικά θέματα 4. Οι κερδοσκόποι βοήθησαν να σαμποταριστεί το πρόγραμμα άμεσης φορολόγησης και ελέγχου των τιμών που αποπειράθηκε να εφαρμόσει το 1945 ο υπουργός Κυριάκος Βαρβαρέσος. βοήθησαν οικονομικά δεξιούς πολιτικούς. από την τοπική αφοσίωση και από τη διαθεσιμότητα «μέσων» 5. Στον κοινωνικό συντηρητισμό περιλαμβανόταν και η υπεράσπιση οικονομικών προνομίων.

και φρόντιζαν να απορρίπτονται οι αριστεροί και να παίρνονται οι σίγουροι αντικομμουνιστές. έγραφε σε ιδιωτική επιστολή του ότι οι κομμουνιστές ήταν «κακός κόσμος.000 άντρες.M. Έτσι. Το σώμα των αξιωματικών της. ενώ η εκπαίδευση των νεοσυλλέκτων περιορίστηκε σημαντικά. ψειριάρηδες και κτηνώδεις»9. ενώ οι νεοσύλλεκτοι έπρεπε να προσέρχονται μόνο όσο σύντομα επέτρεπαν τα εκπαιδευτικά προγράμματα. και δεν προσέλκυαν αρκετούς καλούς εθελοντές. ήταν το ότι τα μέλη της δεν διέθεταν την πείρα του Γουντχάουζ στα ελληνικά πράγματα. Για αρκετούς μήνες μετά τη Βάρκιζα. Οι Άγγλοι αξιωματικοί του στρατού φαίνεται ότι συμμερίζονταν αυτή την άποψη. επέβαλλε βιασύνη. το σώμα των αξιωματικών έπρεπε να εκκαθαριστεί εξαρχής αλλά με κριτήρια επαγγελματικής ικανότητας. πρόβλημα που επιδείνωσε η κυβέρνηση του Νικολάου Πλαστήρα επαναφέροντας στην ενεργό υπηρεσία βενιζελικούς αξιωματικούς που είχαν αποστρατευτεί στις εκκαθαρίσεις του 1935. Η ταραχοποιός συμπεριφορά της Εθνοφυλακής εξώθησε την κυβέρνηση να μεταθέσει δυνάμεις από αυτήν στη χωροφυλακή. σύμφωνα με τις επιταγές της συμφωνίας της Βάρκιζας. Τον καιρό της Βάρκιζας. Ένας από τους λόγους για το λάθος αυτό της βρετανικής αποστολής. κι αυτό γιατί οι Άγγλοι ήθελαν να εμποδίσουν εκείνο που οι ίδιοι έβλεπαν σαν μεροληπτική επέμβαση που θ' αποτελούσε τροχοπέδη στην αποτελεσματική λειτουργία του κράτους. Γουντχάουζ. στην Εθνοφυλακή υπηρετούσαν κυρίως εθελοντές που είχαν στρατολογηθεί για να πολεμήσουν τον ΕΛΑΣ στα Δεκεμβριανά. Στη συνέχεια. και τους τύφλωνε κι ο αντικομμουνισμός. Οι περισσότεροι δρούσαν στις δικές τους περιοχές και εκμεταλλεύονταν τη θέση τους για να συνεχίσουν παλιές βεντέτες. είχε διογκωθεί από πολιτικούς διορισμούς των κυβερνήσεων των κουίσλιγκ. «η Δεξιά θεωρεί δεδομένη τη δική μας έγκριση». Ο μισθός και οι συνθήκες στο σώμα ήταν ελεεινά. όπου συγκροτούσαν καινούρια τάγματα. Για παράδειγμα. αλλά υποτιμούσαν σοβαρότατα την πολιτική βαρύτητα και μεροληψία των δυνάμεων ασφαλείας. κυρίως ενάντια σε Εαμίτες των οποίων λεηλατούσαν τα γραφεία και τα τυπογραφεία 10. το 1945 την είχε βρει με χαμηλό ηθικό και ανεπαρκώς εξοπλισμένη. Δεν είχε όμως αρκετές ικανότητες γι' αυτό το ρόλο. ενώ τις δυνάμεις ασφαλείας απάρτιζε κυρίως η Εθνοφυλακή. όμως. Εξαιτίας των εμπειριών της κατά την Κατοχή και μετά απ' αυτήν. ύστερα από μια περιοδεία του στην Πελοπόννησο τον Αύγουστο του 1945. ενώ οι άντρες της έφταναν τα δύο τρίτα του προπολεμικού αριθμού των 16. κι έτσι δεν μπόρεσαν να εμποδίσουν να εμπεδώνεται η εντύπωση ότι οι δυνάμεις τους απολάμβαναν της βρετανικής υποστήριξης στο κυνήγι τους κατά της Αριστερά. κι ανάμεσά τους βρίσκονταν Χίτες και πρώην Ταγματασφαλίτες. ένα μέλος της βρετανικής αστυνομικής αποστολής. κατά τα μέσα του χρόνου. Τα «Αθηναϊκά Τάγματα» της Εθνοφυλακής ακολουθούσαν τα αγγλικά στρατεύματα στις επαρχίες. οι περισσότεροι οπλίτες προέρχονταν από τους κληρωτούς του στρατού. Όπως είπε και ο διπλωμάτης K. Κι έτσι οι αξιωματικοί δεν επανεκπαιδεύονταν (αν και αυτό έγινε με τους υπαξιωματικούς). κακοντυμένοι. η Εθνοφυλακή είχε εγκατασταθεί σ' όλες τις περιοχές. η βρετανική αποφασιστικότητα να δημιουργηθούν συνθήκες κατάλληλες για δημοψήφισμα και εκλογές το ταχύτερο δυνατό. Οι διάφορες αποστολές είχαν δίκιο να φοβούνται κάτι τέτοιο. ύστερα από τις εκκαθαρίσεις που είχαν κάνει οι Άγγλοι μετά τις ανταρσίες στην Αίγυπτο. κι είχαν συνηθίσει να συνεργάζονται με τους βασιλόφρονες αξιωματικούς οι οποίοι κυριαρχούσαν στον ελληνικό στρατό στο εξωτερικό. και να εκπαιδευτεί ξανά σε μεγάλο βαθμό. Μέσα στο χρόνο αυτό. την ευθύνη για την εσωτερική ασφάλεια την είχε ο στρατός.τους υποστηρικτές της στο στρατό και την αστυνομία. Έτσι.200. Ωστόσο. που τη διοικούσαν αξιωματικοί του στρατού. ο αριθμός τους αυξήθηκε από εφέδρους παλαιότερων σειρών που τους καλούσαν ο στρατός κι η αστυνομία. φαίνεται πως είναι όλοι τους εγκληματίες και δολοφόνοι. η χωροφυλακή ανέλαβε σταδιακά την ευθύνη για την τήρηση της τάξης. και σύντομα έφτασε τους 60. Ως τον Μάιο. που η έλλειψη θέλησης από Digitized by 10uk1s .

η εκτέλεση των αιχμαλώτων αστυνομικών ήταν κάτι συνηθισμένο. η αποστολή του έπεισε την Αστυνομία Πόλεων της Αθήνας. Με αυτούς τους τρόπους. να ελέγχει ειρηνικά τις πολιτικές συγκεντρώσεις -κατόρθωμα σημαντικό. το συνολικό μέγεθος της χωροφυλακής διογκώθηκε σαν μανιτάρι μέσα σ' ένα χρόνο από τη Βάρκιζα. ο Γουίκαμ ελάχιστα μπορούσε να κάνει για ν' αλλάξει τις μεθόδους της ελληνικής αστυνομίας. Τον κύριο ρόλο στην καταδίωξη της Αριστεράς ανέλαβαν συμμορίες ατάκτων που κατέφυγαν σε αντεκδικήσεις και εκβιασμούς. Οι αστυνομικοί που είχαν πάρει μέρος στην Αντίσταση κι έτσι μπορεί να ήταν υπέρ της αυτοσυγκράτησης απέναντι στην Αριστερά. αν θυμηθεί κανείς πώς άρχισαν τα Δεκεμβριανά.μέρους τους για εκτέλεση αστυνομικών καθηκόντων θα αποτελούσε μόνιμο πρόβλημα. οι απώλειες της χωροφυλακής κατά τα τέλη του 1946 υπολογίζονται από Άγγλους παρατηρητές τρεις φορές μεγαλύτερες από εκείνες του στρατού. όμως. Στην πράξη. Η αποστολή συνέχισε το έργο της. αυξήθηκε από 4. οι ελπίδες της αποστολής ήταν ακόμα μικρότερες. Οι βενιζελικοί που είχαν διοριστεί από τον Πλαστήρα ήταν από μόνοι τους αντικομμουνιστές και. κι έφτασε τις 23. Για παράδειγμα. Η απόπειρα αυτή άρχισε τον Ιούλιο από μια αγγλική αποστολή.700 άντρες έως τον Σεπτέμβριο του 1946). Αργότερα. και σ' όλη αυτή την περίοδο είχε εξουσιοδοτηθεί με ελληνικό νόμο για να αναδιοργανώσει και εκπαιδεύσει τα αστυνομικά σώματα. Έτσι. Στη συνέχεια. Όσο για να κατορθώσει να ελέγξει τη χωροφυλακή στην ύπαιθρο. για ν' αλλάξουν ουσιαστικά τη νοοτροπία της υπηρεσίας τους. επικεφαλής της οποίας ήταν ένα πρώην στέλεχος της αστυνομίας της Βόρειας Ιρλανδίας.αλλά δεν μπόρεσε να εμποδίσει τους άντρες της να καταδιώκουν αριστερούς για αθώες πολιτικές δραστηριότητες ή να δέρνουν τους αριστερούς κρατουμένους 14. ενώ και η δύναμη της Αστυνομίας Πόλεων που δρούσε κυρίως στην Αθήνα και τον Πειραιά. μέχρι το τέλος του 1951. Κι έτσι. και μέχρι το τέλος σχεδόν του πολέμου. σαν τους ομολόγους τους στο στρατό. Τα μειονεκτήματα της αστυνομίας δείχνουν πόσο εξωπραγματική ήταν η απόπειρα των Άγγλων να εγκαθιδρύσουν ένα συνταγματικό καθεστώς χωρίς την εκτεταμένη και παρατεταμένη συμμετοχή δικών τους αξιωματικών στο στρατό και την αστυνομία. καθώς δεν μπορούσε να υποκαταστήσει τις αρμοδιότητες των αξιωματικών της. και από την Εθνοφυλακή. το 1946. η εξέλιξη της χωροφυλακής παραμορφώθηκε κι άλλο από την ανάγκη να καταπολεμηθούν οι ένοπλες ομάδες της Αριστεράς. ο συνταξιούχος σερ Τσαρλς Γουίκαμ. Όταν οι επιθέσεις από τους ένοπλους της Αριστεράς ξανάρχισαν στις αρχές του 1946. εκκαθαρίστηκαν μετά τη Βάρκιζα. Η αγγλική πολιτική απαιτούσε να μεταμορφωθεί ολοταχώς η ελληνική αστυνομία σε δραστήριο κι αμερόληπτο τηρητή του νόμου και της τάξης. Και για να καλυφθεί το κενό. Οι αστυνομικοί. υπέστησαν τρομακτικές απώλειες στην Κατοχή και κυρίως στα Δεκεμβριανά. Η αστυνομία ήταν περισσότερο αντικομμουνιστκή και από τους αξιωματικούς του στρατού. το σώμα ενισχύθηκε από εφέδρους χωρίς καμία αστυνομική εκπαίδευση (6. καθώς ο στρατός δεν ήταν προετοιμασμένος για κάτι τέτοιο. όταν 458 χωροφύλακες σκοτώθηκαν στην Αθήνα και τον Πειραιά. 28 χωροφύλακες σκοτώθηκαν τον Ιανουάριο-Μάιο.000 άντρες. καθήκον το οποίο ανέλαβε στην αρχή σχεδόν αποκλειστικά. με αμερικανική υποστήριξη.500 (όσο περίπου ήταν και πριν από τον πόλεμο). ούτε τόσο φανατικοί όσο οι βασιλόφρονες. και πολιτικές οργανώσεις όπως η «Χ». η αστυνομία απέκτησε την τάση να φέρεται κτηνωδώς απέναντι στο ΕΑΜ και γενικά να δικαιολογεί ή ακόμα να συμμετέχει στις βίαιες ενέργειες συμμοριών ή των Εθνοφυλάκων 12. αυτοί κι οι οικογένειές τους αναδείχτηκαν ξανά σε πρωταρχικούς στόχους. σε 6. κύριοι στόχοι των επιθέσεων του Κομμουνιστικού Κόμματος από παράδοση. και τον Ιανουάριο του 1946 την αποτελούσαν 45 αξιωματικοί της αστυνομίας. προχώρησαν σε νέες προσλήψεις εφέδρων από το στρατό 11. δεν ήταν ούτε τόσοι πολλοί.500. ενώ οι εξουσίες της είχαν ενισχυθεί με τον έλεγχο που της είχε εκχωρηθεί στα εφόδια και τον εξοπλισμό 13. Στη συνέχεια. Σε Digitized by 10uk1s . Μετά τη Βάρκιζα.

όσο και για ασφάλεια: σε μερικές περιοχές. που φρουρούσαν για λογαριασμό της μεγάλες ποσότητες όπλων. ήταν αρχηγός του «εσωτερικού μυστικού κύκλου» του Γενικού Επιτελείου. Πολιτικές οργανώσεις ξεπετάγονταν παντού.μερικές περιοχές. όπως σε όλο το βιβλίο. όμως. ύστερα από εισβολή στην πόλη συμμορίας με αρχηγό τον Μαγκανά. * Ή ληστές. Μερικοί συμμορίτες * όπως οι Κατσαρέας. τα όπλα ήταν ένα από τα ελάχιστα αγαθά που βρίσκονταν σε αφθονία στην Ελλάδα. η «Χ» συνδεόταν με όλους τους κλάδους της Δεξιάς. τρομοκρατίας και ελέγχου της τοπικής αυτοδιοίκησης). σαν έφεδροι του στρατού που ήταν. Έχουμε κι εδώ το ίδιο πρόβλημα με τη λέξη BANDIT. Κίνητρο για συμμετοχή στις συμμορίες ήταν και η επιθυμία τόσο για εκδίκηση. την Εθνοφυλακή αποτελούσαν αποκλειστικώς μέλη του ΕΔΕΣ. Και στον τομέα της συγκέντρωσης κεφαλαίων. συνεργαζόταν στενά με τον Κωνσταντίνο Βεντήρη ο οποίος. Τον Σεπτέμβριο.). άρχισαν να τον υποσκελίζουν άτομα με περισσότερη επιρροή. σε ορισμένες περιοχές. και το εύρος των δραστηριοτήτων τους (κάλυπταν τα πάντα. Η παρουσία τους παντού. Η πειθαρχική δράση της στρατιωτικής δύναμης. πολλοί συμμορίτες κατατάχθηκαν στην Εθνοφυλακή κι αργότερα στη χωροφυλακή ή τις MAY. Ο Γρίβας. δεν έγινε -σύμφωνα με Αμερικανούς παρατηρητές. όπως η Κρήτη. η νότια Πελοπόννησος και η Θεσσαλία. από τις κρυψώνες όπλων του ΕΛΑΣ που ανακαλύπτονταν. επίσης. και μπορεί να συντόνιζε τις δραστηριότητές τους. για παράδειγμα. ελάχιστο έλεγχο φαίνεται να ασκούσε στα 200. Οι συμμορίες διατηρούσαν συνήθως φιλικές σχέσεις με τις επίσημες δυνάμεις. Στην Ήπειρο. καθρέφτιζαν την επιθυμία της Δεξιάς να καλύψει το κενό που δημιουργήθηκε με την ανατροπή του ΕΑΜ 17. Ο Γρίβας. οι δεξιοί πολίτες φοβούνταν τους ένοπλους αριστερούς. οι αντικομμουνιστικές συμμορίες ήταν περισσότερες από τις επίσημες δυνάμεις ασφαλείας μέχρι το τέλος του 1946 ή και αργότερα ακόμα 15. σύμφωνα με την αμερικανική πρεσβεία.000 μέχρι τον Σεπτέμβριο του 1946 σύμφωνα με αγγλικούς υπολογισμούς). ενώ άλλοι πήραν αργότερα στρατιωτικούς βαθμούς. ως ένα βαθμό. φορείς προπαγάνδας.τ. Ο Γρίβας συνεργαζόταν. Και στην Πελοπόννησο. πίστευαν ότι έδινε συστηματικό χαρακτήρα. Πολλές οργανώσεις και συμμορίες ενθαρρύνονταν από πράκτορες της «Χ» να συνάψουν σχέσεις με τη δική τους οργάνωση.000 μέλη που ισχυριζόταν ότι είχε εκείνο το φθινόπωρο. Εξαίρεση αποτέλεσε η αποστολή μιας στρατιωτικής μονάδας στην Καλαμάτα. που είχε τη συνενοχή ντόπιων χωροφυλάκων. Ακόμα και στην περίοδο των κεντρώων κυβερνήσεων και κάτω από τη βρετανική καθοδήγηση.Μ. οι αρχές ελάχιστες προσπάθειες κατέβαλαν για να υποτάξουν τις συμμορίες. Ζάρας και Αντόν Τσαούς ήταν παλιοί αξιωματικοί του στρατού ή της αστυνομίας. ο αρχηγός της «Χ». Digitized by 10uk1s . κι ανάμεσά τους γινόταν συνεχής ανταλλαγή μελών. όπως οι πολιτικοί Ζέρβας και Μαυρομιχάλης. λόγου χάρη. με ηγέτες του Λαϊκού Κόμματος. αναφέρθηκε ότι ανήκαν στην «Χ» 500 χωροφύλακες της Θεσσαλονίκης. με τοπικές πρωτοβουλίες. Έτσι. Αμερικανοί παρατηρητές. στους διωγμούς που εξαπέλυαν η αστυνομία και η Εθνοφρουρά 18. (Σ. στα 1945-6. μόνο που εδώ η περίπτωση είναι χαρακτηριστική. από οργανώσεις νεολαίας. κι έτσι αποζητούσαν την προστασία δεξιών συμμοριών. Κι όπως στο μεταξύ οι επίσημες δυνάμεις εξοπλίζονταν από τους Άγγλους. που εξελισσόταν στο ισχυρότερο κόμμα μεταξύ των επαγγελματιών πολιτικών. Οι επίσημες δυνάμεις ασφαλείας βοηθούσαν τις δεύτερες διανέμοντάς τους όπλα σε μεγάλες ποσότητες (15.με ιδιαίτερο ενθουσιασμό και χρειάστηκε να επέμβει η Βρετανική Αστυνομική Αποστολή για να παρακινηθούν οι Έλληνες να κάνουν τη δουλειά τους 16. Η «Χ» στρατολογούσε επίσης άφθονα μέλη από τις επίσημες δυνάμεις ασφαλείας. όσο η Εθνοφυλακή προχωρούσε στις διάφορες επαρχίες μετά τη Βάρκιζα.

ώστε να βλέπουν με συμπάθεια τον αντικομμουνισμό των δοσιλόγων. 4 από τους Άγγλους). συμπεριλαμβάνονταν 228 ταγματασφαλίτες και 221 Ελασίτες. επειδή μεγάλο μέρος του πληθυσμού θεωρούσε τώρα τη δεξιά τρομοκρατία εξίσου καταστρεπτική με την τρομοκρατία της Αριστεράς. Και πολλές συνωμοτικές ενέργειες της «Χ» στρέφονταν εν μέρει κατά οποιασδήποτε απόπειρας αναβολής ή παρεμπόδισης των εκλογών. Η κυβέρνηση παραδέχτηκε ότι πάνω από 80. έγινε φανερό ότι οι εκλογές είχαν ήδη αναβληθεί πάρα πολύ.000 άτομα διώχτηκαν ποινικώς μέσα στο 1945.896 μόνο από το σύνολο των 16. Ανάμεσα σε όσους διορίστηκαν στο σώμα των αξιωματικών του στρατού. κι έτσι ν' αποκαταστήσουν τη βασιλεία. Σύμφωνα με επίσημους αριθμούς. οι δικαστές επέβαλλαν συχνά ποινές εξωφρενικής αυστηρότητας 20.Γενικά. και η Βρετανική Αστυνομική Αποστολή υπολόγισε ότι τον Δεκέμβριο βρίσκονταν στις φυλακές περίπου 19. πάντως.000 άτομα (αριθμός διπλάσιος από τον προπολεμικό). Πρώην ταγματασφαλίτες εκτιμούνταν ιδιαίτερα για τα ταλέντα και την εμπειρία τους.275 στους συνολικά 28. οι οργανώσεις της Δεξιάς στην ύπαιθρο δεν ξεσήκωναν γενικά τόσον ενθουσιασμό όσο το ΕΑΜ το 1944 19. σύμφωνα με το ΕΑΜ. οι Άγγλοι έβαλαν στη θέση του δημοψηφίσματος εκλογές για συντακτική Βουλή. 2. Και εκείνη την εποχή αποφυλακίστηκε κι ο προτελευταίος από τους κουίσλιγκ υπουργούς που είχαν φυλακιστεί. κρατικοί αξιωματούχοι και μέλη των δυνάμεων ασφαλείας είχαν τόσο ταραχτεί από την πρόσφατη τρομοκρατία του ΕΑΜ. Αν και αργότερα καταδικάστηκαν κι άλλοι. το χειμώνα του 1945-6. στην περιοδεία του στην Πελοπόννησο. και πολλοί έγιναν ξανά δεκτοί στο στρατό και τη χωροφυλακή.000 κρατουμένους που υπήρχαν την 1η Ιανουαρίου 1951. Ο λόγος γι' αυτή την επιείκεια ήταν ότι πολλοί πολιτικοί. Η λευκή τρομοκρατία μεταξύ Βάρκιζας και εκλογών προκάλεσε. συγκέντρωναν ελάχιστο μόνο ποσοστό των ατόμων που συγκέντρωναν οι διαδηλώσεις του ΕΑΜ. βρίσκονταν στις φυλακές τον Σεπτέμβριο του 1945. 250 από την Εθνοφυλακή. γράφει ότι στη βιασύνη τους και την προκατάληψή τους κατά της Αριστεράς. στα αποκαλυπτικά απομνημονεύματά του. Διαδηλώσεις της Δεξιάς στην Αθήνα. οι απόπειρες των δεξιών για δημιουργία μαζικών οργανώσεων δεν ήταν αντίστοιχες με το θόρυβο που έκαναν. Εισαγγελέας της εποχής. Κι έτσι. Θέλοντας να εκμεταλλευτεί την απέχθεια του δημόσιου αισθήματος κατά του ΕΑΜ μετά τα Δεκεμβριανά. οι δοσίλογοι ήταν μόνο 1. Οι αριθμοί αυτοί. Μακνίλ παρατηρούσε ότι το 1945. και ότι επί εννέα μήνες μετά τη Βάρκιζα το μέγεθος της βίας της Αριστεράς ήταν ασήμαντο. εκτός από τις σλαβόφωνες περιοχές κοντά στα βόρεια σύνορα. 82 από τη χωροφυλακή. 677 γραφεία του ΕΑΜ κατεστραμμένα και φθορά περιουσιών 18. Τον Ιανουάριο. Οι συνθήκες στις φυλακές ήταν συνήθως αποτρόπαιες. η μεταχείριση των δοσιλόγων της εποχής του πολέμου ήταν σχετικά επιεικής. Οι τελευταίοι όμως κρατήθηκαν αδρανείς από το Γενικό Επιτελείο μέχρι τη συνταξιοδότησή τους 21.289 δολοφονίες (953 από συμμορίτες. μπορεί να βρίσκονται πολύ κοντά στην αλήθεια.767 ατόμων. 6. «χώριζαν ειλικρινά όλους τους Έλληνες σε εθνικόφρονες (δικούς μας) και κομμουνιστές». η Δεξιά πίεσε διαδοχικές κυβερνήσεις να κάνουν τις εκλογές το ταχύτερο δυνατό. Και ο καλά ενημερωμένος διπλωμάτης και μετέπειτα ιστορικός Γ. 1.700 κρατουμένων. τον Σεπτέμβριο του 1945. ο Γουντχάουζ έβλεπε ότι οι περισσότεροι απ' αυτούς που είχαν κάποια εξουσία ή αξίωμα. Αντιθέτως.681 τραυματισμούς. η Δεξιά αγωνίστηκε με επιτυχία να καταστήσει την αποκατάσταση της μοναρχίας κεντρικό θέμα των εκλογών αυτών.Χ. Οι διάφορες δυνάμεις της Δεξιάς ενώνονταν από την απόφασή τους να κερδίσουν το δημοψήφισμα που προέβλεπε η Βάρκιζα. πράγμα που ερχόταν σε πλήρη αντίθεση με το πνεύμα της Βάρκιζας. Διάφοροι Άγγλοι και Αμερικανοί παρατηρητές επιβεβαιώνουν ότι η έκταση των διώξεων ήταν τεράστια. και η διεξαγωγή των δικών καθυστερούσε πολύ εξαιτίας της έλλειψης δικαστών. Άγγλοι παρατηρητές επιβεβαιώνουν ότι τα περισσότερα θύματα των επισήμων διώξεων ήταν αριστεροί. Όταν. ενώ το ΕΑΜ εκμεταλλευόταν με Digitized by 10uk1s .

επιτυχία την οικονομική δυσαρέσκεια στις πόλεις 22.
Η μείωση των οπαδών τους, ανάγκασε τους δεξιούς πολιτικούς να στηριχτούν ακόμα
περισσότερο στον εκφοβισμό, τις πιέσεις και την εκλογική νοθεία. Οι επίσημες και
ανεπίσημες οργανώσεις του παρακράτους εργάστηκαν με ενεργητικότητα για το χατίρι
τους. Ο Ηλίας Νικολακόπουλος έχει δώσει ένα παράδειγμα της επιρροής τους στην Ήπειρο,
όπου το κόμμα του Ζέρβα το 1946 κέρδισε τους διπλάσιους ψήφους απ' ό,τι το 1950, που οι
συνθήκες ήταν πιο ομαλές, κι ας είχε τους ίδιους σχεδόν υποψηφίους. Για το λόγο αυτό, ο
Σοφούλης έκανε τις εκλογές μόνο ύστερα από επιταγή των Άγγλων, κι αφού έντεκα από
τους υπουργούς του παραιτήθηκαν διαμαρτυρόμενοι για την απόφασή του. Και κάτι ακόμα
πιο σοβαρό, το ΕΑΜ αποφάσισε αποχή από τις εκλογές, όπως έκαναν και αρκετοί
ταλαντούχοι και εξέχοντες πολιτικοί της Κεντροαριστεράς που θα μπορούσαν να είχαν
προσπαθήσει να γεφυρώσουν το χάσμα ανάμεσα στο ΕΑΜ και τα άλλα κόμματα. Η αποχή
αυτή, συνέβαλε πολύ στην πλειοψηφία (65 τοις εκατό των ψήφων) που κατέγραψε η Δεξιά.
Σύμφωνα με τον προσεκτικό υπολογισμό του Νικολακόπουλου, τα κόμματα που απείχαν θα
έπαιρναν το 25 τοις εκατό των ψήφων, ενώ η Δεξιά θα έπαιρνε μόνο το 48-49 τοις εκατό,
ποσοστό πιο κοντινό στο 54 τοις εκατό που προέβλεπαν μεταξύ τους οι δεξιοί οργανωτές
τον Ιανουάριο, τότε που θεωρούσαν ότι η Αριστερά θα έπαιρνε μέρος στις εκλογές 23. Ακόμα
κι αυτοί οι αριθμοί, είναι -όπως καταδείξαμε- βαριά επηρεασμένοι από τον εκφοβισμό και
την πλαστογράφηση των εκλογικών καταλόγων. Άρα, μπορούμε να υποθέσουμε ότι η Δεξιά
αποτελούσε μια μειοψηφία του πληθυσμού, ενώ απέσπασε τις 236 από τις 354 έδρες της
Βουλής. Έχοντας εκλεγεί μέσα σε μια ατμόσφαιρα αντικομμουνιστικής υστερίας, οι
βουλευτές που απάρτιζαν αυτή την πλειοψηφία ήταν αποφασισμένοι να περιχαρακωθούν
στην εξουσία και να τσακίσουν την Αριστερά. Η αποφασιστικότητα αυτή, συνέβαλε πολύ
στο ξέσπασμα της τελικής φάσης του εμφυλίου πολέμου.

Η ΔΕΞΙΑ ΣΤΗΝ ΕΞΟΥΣΙΑ
Οι ηγέτες της Ενωμένης Παράταξης Εθνικοφρόνων σχημάτισαν κυβέρνηση υπό τον
Κωνσταντίνο Τσαλδάρη, που αναδείχτηκε σε αρχηγό του Λαϊκού Κόμματος το οποίο, με
τους 156 βουλευτές του, δέσποζε στο συνασπισμό. Βασικά, η κυβέρνηση ήταν κυβέρνηση
Λαϊκών, άρα δεχόταν ευμενέστερα τις απαιτήσεις των υποστηρικτών της για σκληρά μέτρα
κατά της Αριστεράς, παρά τις αγγλικές εκκλήσεις για μετριοπάθεια. Σύμφωνα με την
παράδοση, οι νικητές πολιτικοί διόρισαν σιγά σιγά τους υποστηρικτές τους σε όλες τις
βαθμίδες της κρατικής μηχανής. Αντικατέστησαν όλους τους νομάρχες, ακόμα και στις
ακραιφνώς φιλελεύθερες περιοχές, κι αυτοί με τη σειρά τους συμπλήρωσαν τα κενά στα
συμβούλια της τοπικής αυτοδιοίκησης, τα περισσότερα από τα οποία πέρασαν κάτω απ'
τον έλεγχο της Δεξιάς. Ακόμα, εκκαθάρισαν τον κλάδο των λειτουργών της εκπαίδευσης,
καθώς και τις δημόσιες υπηρεσίες (το 13 τοις εκατό των εργαζομένων εκεί απολύθηκε τον
Απρίλιο του 1947, ουσιαστικά για πολιτικούς λόγους) 24. Και η παράταξή τους γιόρτασε την
αποκατάσταση του βασιλιά Γεωργίου Β' τον Σεπτέμβριο.
Η κυβέρνηση δε χρειαζόταν να κοπιάσει πολύ για να φέρει με τα νερά της τις δυνάμεις
ασφαλείας. Χωρίς ιδιαίτερη δυσκολία, εξασφάλισε τη συγκατάθεση των Άγγλων για ν'
αντικαταστήσει τους ηλικιωμένους κι αναποτελεσματικούς Φιλελεύθερους που κατείχαν
ανώτερες θέσεις στο στρατό και τη χωροφυλακή. Διόρισε βαθιά πολιτικοποιημένους
στρατηγούς στα γενικά επιτελεία, και συνεργάστηκε με τη συνωμοτική οργάνωση ΙΔΕΑ, για
να διασφαλιστούν η προαγωγή και ο διορισμός εθνικοφρόνων αξιωματικών, και να
εμποδιστεί η εξέλιξη των δημοκρατικών 25. Γεννημένος τον καιρό της Κατοχής -σαν μια
προσπάθεια αντίπραξης στο ΕΑΜ- και οργανωμένος ουσιαστικά το χειμώνα του 1944-5, ο
Digitized by 10uk1s

ΙΔΕΑ ήταν μια μυστική οργάνωση βασιλοφρόνων και συντηρητικών αξιωματικών που
προσπάθησε, με κάποια επιτυχία, στη διάρκεια του εμφυλίου πολέμου που ακολούθησε,
να διεισδύσει σε υψηλές θέσεις και να ξεριζώσει ό,τι είχε απομείνει από φιλελεύθερα
στοιχεία στο σώμα των αξιωματικών. Κι έτσι, το σώμα αυτό υποτάχτηκε ακόμα περισσότερο
από πριν σε μια εθνικιστική ιδεολογία ιδιαίτερα φανατικού είδους. Η ιδεολογία αυτή
διέφερε από εκείνη του Λαϊκού Κόμματος, εν μέρει στο ότι δυσπιστούσε προς τις
κοινοβουλευτικές μεθόδους, κι εν μέρει στον πουριτανικό τρόπο με τον οποίο απέρριπτε τις
πολυτέλειες της αθηναϊκής κοινωνίας. Η σκωπτική αυτή αντιμετώπιση γεννήθηκε από τις
συνθήκες του εμφυλίου πολέμου, μέσα στις οποίες η Αθήνα ζούσε σχετικά άνετα και με
ασφάλεια 26.
Με την καινούρια κυβέρνηση, ο στρατός και η αστυνομία συνέχισαν να επανδρώνονται. Ως
το τέλος του 1947, ο στρατός είχε φτάσει τους 120.000 άντρες (αντί για 75.000 που ήταν
στο τέλος του 1945), ενώ η αστυνομία αριθμούσε 40.000 περίπου. Επίσης, η κυβέρνηση
αύξησε και τις αρμοδιότητες των σωμάτων αυτών πάνω στους πολίτες. Τον Μάιο του 1946,
επανίδρυσε τις Επιτροπές Ασφαλείας που μπορούσαν, χωρίς να ακούσουν κάποια
υπεράσπιση, να διατάξουν τον εκτοπισμό όσων κατηγορούνταν για αριστερές
δραστηριότητες. Αποτελούμενες από ένα νομάρχη και δυο δικαστικούς, ενεργούσαν
ύστερα από πρόταση αξιωματικών της αστυνομίας, την οποία συνήθως αποδέχονταν χωρίς
συζήτηση. Με το Γ' Ψ ήφισμα της Βουλής, τον Ιούνιο του 1946, τέθηκαν εκτός νόμου
διάφορες «ανατρεπτικές δραστηριότητες», που όσοι τις διέπρατταν θα δικάζονταν από
ειδικά στρατοδικεία στη βόρεια Ελλάδα, συμπεριλαμβανομένης της Θεσσαλίας και της
Ηπείρου. Με το ίδιο ψήφισμα, η αστυνομία αποκτούσε το δικαίωμα να κάνει έρευνες σε
σπίτια για όπλα, να επιβάλλει απαγόρευση της κυκλοφορίας και να ζητάει να ενημερώνεται
από πριν για απεργίες και διαδηλώσεις. Τον Οκτώβριο του 1947 απαγορεύτηκε η
κυκλοφορία των αθηναϊκών εφημερίδων του ΚΚΕ και του ΕΑΜ (οι επαρχιακές είχαν κλείσει
νωρίτερα), και τον Δεκέμβριο τέθηκαν εκτός νόμου και οι ίδιες οι οργανώσεις αυτές, με τον
«Νόμο 509», ο οποίος επέτρεπε σε διοικητικά όργανα (που προφανώς ενεργούσαν ύστερα
από αστυνομική υπόδειξη) να απαγορεύουν τη λειτουργία όποιων θεωρούσαν κλάδους ή
συνεργαζόμενες οργανώσεις των ΚΚΕ και ΕΑΜ 27. Μ' αυτά και με άλλα μέτρα έκτακτης
ανάγκης, η διάκριση που υπήρχε το 1945 ανάμεσα σε κράτος και παρακράτος, έπαψε να
υπάρχει σε μεγάλο βαθμό.
Σκοπός της νομοθεσίας αυτής, ήταν να επιβάλει ιδεολογική ομοιογένεια στους πολίτες,
καθορίζοντας τον όρο ιδεολογία με τρόπο αόριστο και παραδοσιακό. Μέσα στα πλαίσια
αυτά, ο νόμος 509 υπεράσπιζε «πατρίδα, θρησκεία κι οικογένεια», κι απηχούσε τον
αντικομμουνιστικό Ιδιώνυμο Νόμο του 1929, καταγγέλλοντας τις προσπάθειες για βίαιη
ανατροπή του πολιτικού συστήματος ή του «κρατούντος συστήματος», ή για απόσπαση
τμήματος της επικράτειας -κι αυτό το τελευταίο ήταν αναφορά στη θρυλούμενη
υποστήριξη του ΚΚΕ προς τους χωριστικούς Σλαβόφωνους. Κύρια διαφορά αυτού του
νόμου με την προπολεμική του διατύπωση, ήταν η μεγαλύτερη έμφαση στη διατήρηση της
εδαφικής ακεραιότητας, αποτέλεσμα της εξάρτησης του ΚΚΕ από την υποστήριξη των
Σλαβομακεδόνων και των γειτονικών Κομμουνιστικών Κομμάτων. Η νομοθεσία μεριμνούσε
ώστε η ιδεολογική συμμόρφωση να επιβάλλεται με αυστηρό και αυθαίρετο τρόπο.
Τιμωρούσε ακόμα και την εκδήλωση απλής πρόθεσης για επιτέλεση των απαγορευμένων
πράξεων, μια πρόθεση την οποία αξιολογούσε με διαδικασίες που παρείχαν ελάχιστες
διασφαλίσεις στον κατηγορούμενο. Οι Επιτροπές Ασφαλείας και τα στρατοδικεία
επέβαλλαν συχνά ποινές αποτρόπαια αυστηρές: μπορούσες να καταδικαστείς, και μόνο αν
ήσουν συγγενής γνωστού ενόχου ή αν αρνιόσουν να υπογράψεις δήλωση μετάνοιας (για
πράξεις που μπορεί και να μην είχες κάνει). Τα στρατοδικεία τιμωρούσαν μερικές φορές
δημοσιογράφους και άλλους, απλώς και μόνο επειδή ασκούσαν κριτική στις αρχές.
Digitized by 10uk1s

Πιστοποιητικό κοινωνικών φρονημάτων (άλλο προπολεμικό εφεύρημα που αναγεννήθηκε
στις αρχές του 1948), ήταν απαραίτητο για πρόσληψη σε οποιαδήποτε δημόσια υπηρεσία,
για έκδοση διαβατηρίου και άδειας οδήγησης, ή ακόμα και για εγγραφή στο πανεπιστήμιο.
Και πριν εκδώσει τέτοιο πιστοποιητικό η αστυνομία, έκανε έρευνες για το παρελθόν του
αιτούντος, αλλά και των συγγενών του 28.
Η έκταση των εξουσιών των δυνάμεων ασφαλείας πάνω στους πολίτες, φαίνεται από τον
αριθμό των καταδικών που επέβαλλαν. Ο αριθμός των εκτοπισθέντων στα νησιά με
απόφαση των Επιτροπών Ασφαλείας, παραμένει ακαθόριστος. Από τα υπάρχοντα στοιχεία,
όμως (όπως είναι οι επίσημοι αριθμοί που πήρε η Βρετανική Αστυνομική Αποστολή και
ένας υπολογισμός του Ερυθρού Σταυρού) πρέπει να έφτασαν τις 30.000 κατά τη διάρκεια
του εμφυλίου. Επιπλέον, πρέπει να εκτοπίστηκαν άλλες 10.000 περίπου κατά τον τελευταίο
χρόνο του πολέμου, με διαταγές διαφόρων στρατιωτικών διοικητών. Κι ακόμα, υπάρχουν οι
κάτοικοι των ορεινών περιοχών που, τα χρόνια 1947-9 τα χωριά τους εκκενώθηκαν με τη
βία κι εκείνοι στάλθηκαν στις πόλεις. Αυτοί πρέπει να είναι και οι περισσότεροι από τους
700.000 πρόσφυγες που ανέφερε ότι υπήρχαν τον Ιανουάριο του 1949 η κυβέρνηση.
Σύμφωνα με τους επίσημους αριθμούς, 37.000 άτομα δικάστηκαν από τα ειδικά
στρατοδικεία και 17.000 καταδικάστηκαν, από τους οποίους οι 3.000 εκτελέστηκαν. Οι
κληρωτοί του στρατού που στάλθηκαν στη Μακρόνησο για να αναμορφωθούν από τις
αριστερές ιδέες τους, έφτασαν συνολικά τις 29.000. Οποιαδήποτε χρονική στιγμή μέσα στα
χρόνια 1947-9, οι κρατούμενοι στις φυλακές αριθμούσαν γύρω στις 20.000. Σύμφωνα με
δήλωση της κυβέρνησης, ο συνολικός αριθμός κρατουμένων και εκτοπισμένων τον
Σεπτέμβριο του 1949 έφτανε τα 50.000 άτομα. Σ' αυτόν τον αριθμό, όμως, δεν έχουν
υπολογιστεί τα πολλά άτομα (που αναφέρονται, για παράδειγμα, από τη Βρετανική
Αστυνομική Αποστολή), τα οποία κρατούνταν χωρίς να τους έχει απαγγελθεί κατηγορία 29.
Η κυβέρνηση Τσαλδάρη και οι διάδοχοί της έφεραν βαθμιαία τις διάφορες δυνάμεις του
παρακράτους κάτω από επίσημη διαχείριση και διεύθυνση. Πριν από το σχηματισμό της
κυβέρνησης Τσαλδάρη, η λευκή τρομοκρατία ήταν έργο άτακτων συμμοριών και των
κατώτερων οργάνων των δυνάμεων ασφαλείας που ενεργούσαν κυρίως από δική τους
πρωτοβουλία. Τώρα, κατευθυνόταν από ανώτερους αξιωματούχους -και τα πολιτικά
αφεντικά τους. Μέσα σ' αυτή τη διαδικασία, οι διώξεις κατά της Αριστεράς αυξήθηκαν
γενικά. Τη νέα κατάσταση εικονογράφησε το δημοψήφισμα του Σεπτεμβρίου: υπήρξε
γενικός και ανοιχτός εκφοβισμός τόσο από τραμπούκους, όσο και από την αστυνομία, ενώ
οι εφορευτικές επιτροπές παραβίαζαν τη μυστικότητα της ψήφου ή γέμιζαν με πλαστές
ψήφους τις κάλπες 30.
Ο ρόλος των άτακτων δυνάμεων της Δεξιάς μειωνόταν, και η ύπαρξή τους ενοχλούσε πια
την κυβέρνηση που πιεζόταν από τους Αγγλοαμερικανούς να τις εξοντώσει. Γι' αυτό, ο
Τσαλδάρης διατήρησε την απαγόρευση λειτουργίας της «Χ» που είχε επιβληθεί από τον
Σοφούλη, και η εθνικιστική αυτή οργάνωση επέζησε μόνο σε επίπεδο τοπικών επιτροπών
επαγρύπνησης που βοηθούσαν τις επίσημες αρχές στο κυνήγι των μαγισσών της Αριστεράς.
Άλλες συμμορίες βοηθήθηκαν να νομιμοποιήσουν τη θέση τους με τις τρεις αμνηστίες οι
οποίες αναγγέλθηκαν στο δωδεκάμηνο που άρχισε τον Νοέμβριο του 1946. Οι
περισσότερες απορροφήθηκαν από επίσημες δυνάμεις, ιδίως τις μονάδες τοπικής
εθνοφυλακής (γνωστές στην αρχή ως MAY ή ΜΑΔ και στη συνέχεια ως ΜΕΑ ή TEA), που
ιδρύθηκαν από το στρατό σε συνεργασία με το υπουργείο Εσωτερικών, από τον Οκτώβριο
του 1946. Οι περισσότερες απ' αυτές ήταν στατικές, άμισθες μονάδες που υπεράσπιζαν τα
δικά τους χωριά (MAY) ενώ άλλες (ΜΑΔ) ήταν κινητές και πληρώνονταν. Ως τα μέσα του
1947, ο στρατός είχε διαθέσει πάνω από 40.000 όπλα σ' αυτά τα σώματα, και δήλωσε τον
Μάιο του 1948 ότι η δύναμή τους ήταν σχεδόν 41.000 άντρες. Η δημιουργία αυτών των
Digitized by 10uk1s

τοπικών εθνοφρουρών επέτρεψε στον υπουργό Εσωτερικών να αναγγείλει (ανειλικρινώς)
τον Απρίλιο του 1947, ότι οι συμμορίες των ατάκτων ήταν λιγοστές και εξαφανίζονταν.
Μερικές, οπωσδήποτε, επέζησαν γιατί τις προστάτευαν δεξιοί βουλευτές και αξιωματικοί
του στρατού ή της αστυνομίας, που σε ορισμένες περιπτώσεις τις θεωρούσαν στρατιωτικά
αξιόλογες. Έτσι, οι τελευταίοι δεξιοί συμμορίτες δεν υπέκυψαν στην αστυνομική εξουσία
παρά μόνο στις παραμονές των εκλογών του 1950 31.

ΤΟ ΠΟΛΙΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΥΠΟ ΠΙΕΣΗ
Οι ηγέτες των Λαϊκών έπαιζαν το παιχνίδι της πολιτικής με τους μοναδικούς όρους που
γνώριζαν, κι οι οποίοι ήταν αυτοί που ίσχυαν μέχρι το 1936 και που, κάτω από τις συνθήκες
του 1946, αποδείχτηκαν καταστροφικοί. Για ν' αντιμετωπιστεί η στρατιωτική απειλή που
αντιπροσώπευε το ΚΚΕ, χρειαζόταν είτε κατευνασμός (τον οποίο οι Λαϊκοί και πιθανόν και
οι περισσότεροι Κεντρώοι δεν τον σκέφτονταν καν), είτε πόλεμος με πλήρη κινητοποίηση
των εθνικών εφεδρειών. Η δεύτερη επιλογή εμποδιζόταν από το φατριασμό της
κυβέρνησης Τσαλδάρη που απέκλειε από κάθε αξίωμα τους κεντρώους και τους οπαδούς
τους, τα ταλέντα των οποίων χρειάζονταν. Και, στο μεταξύ, οι κρατικοί αξιωματούχοι
καταδίωκαν τους κεντρώους και τον Τύπο τους, κι έτσι τους έδιναν αφορμή να επιτίθενται,
με τη σειρά τους, στην εκδικητικότητα της κυβέρνησης και να υπογραμμίζουν ότι αυτή
δυνάμωνε την ένταση του εμφυλίου πολέμου. Αποτέλεσμα: για τους περισσότερους
κληρωτούς, τα κίνητρα να πολεμήσουν τους συμπατριώτες τους για λογαριασμό μιας
φατριαστικής κυβέρνησης που πατρονάριζε κακοποιούς, ήταν ελάχιστα.
Ο φατριαστικός χαρακτήρας της κυβέρνησης αμβλύνθηκε κατά τη διάρκεια του 1947, κάτω
από τις αμερικανικές πιέσεις, που βοηθούνταν από μια αυξανόμενη αναγνώριση, εκ μέρους
της Δεξιάς, της ανάγκης για συνασπισμούς. Έτσι, οι Λαϊκοί αναγκάστηκαν να εκχωρούν ένα
όλο και πιο μεγάλο τμήμα της εξουσίας στους Φιλελεύθερους αντιπάλους τους μέχρι που,
τελικά, στα 1949, έχασαν όλα τα βασικά υπουργεία εκτός από εκείνο των Εξωτερικών, και
παραχώρησαν στους Φιλελεύθερους τις μισές νομαρχίες. Σταθμό στη διαδικασία αυτή
αποτέλεσε η επιστροφή στην πρωθυπουργία του Σοφούλη, τον Σεπτέμβριο του 1947, και
δέκα οπαδών του σε ισάριθμα υπουργεία. Ο Σοφούλης ανακοίνωσε αμέσως την πιο
αποφασιστική μέχρι στιγμής αμνηστία, που εξασφάλισε την παράδοση σχεδόν 4.000
αριστερών ανταρτών. Ωστόσο, η κυριαρχία της Δεξιάς στη Βουλή και τις δυνάμεις
ασφαλείας, τον εμπόδισε να επιφέρει κι άλλες σημαντικές αλλαγές στην πολιτική έναντι της
Αριστεράς. Κι έτσι, το αποτέλεσμα του συνασπισμού ήταν να συσχετίσει τους
Φιλελεύθερους με τον πόλεμο των δεξιών κατά του ΚΚΕ.
Η άνοδος και των Φιλελευθέρων στην εξουσία βελτίωσε το επίπεδο των υπουργικών
ικανοτήτων και αύξησε την υποστήριξη προς την κυβέρνηση. Υπό τον Σοφούλη (που έμεινε
πρωθυπουργός μέχρι το θάνατό του, τον Ιούνιο του 1949), η κυβέρνηση εκπροσωπούσε
πιθανώς μια σημαντική μερίδα του πληθυσμού. Ο συνασπισμός, όμως, προκάλεσε μια
επιστροφή στην κυβερνητική αστάθεια που είχε υπάρξει μεταξύ Βάρκιζας και εκλογών. Οι
Φιλελεύθεροι του Σοφούλη και οι Λαϊκοί ήταν ανήσυχοι συνεταίροι, κι οι πρώτοι δέχονταν
αδιάκοπα επιθέσεις από δεξιούς βουλευτές, που τους κατηγορούσαν για επιείκεια προς την
Αριστερά. Η αστάθεια ήταν ιδιαίτερα οξεία ανάμεσα στον Οκτώβριο του 1948 και τον
Απρίλιο του 1949, περίοδο κρίσιμη για τον πόλεμο. Σ' αυτή την περίοδο των εθνικών
βασάνων, το θέαμα των πολιτικών που χόρευαν καντρίλιες μέσα στην ασφάλεια της
Αθήνας, γεννούσε πικρίες ακόμα κι ανάμεσα στους οπαδούς της Δεξιάς στις επαρχίες. Η
απογοήτευση εντεινόταν από την απουσία εμπνευσμένων ηγετών, και κυρίως ηγετών που
να ασκούν οποιαδήποτε έλξη στους νέους 32. Όλοι όσοι ανέλαβαν πρωθυπουργοί στα
Digitized by 10uk1s

χρόνια 1946-9 ήταν ηλικιωμένοι -κι έδειχναν την ηλικία τους. Ο Σοφούλης ήταν αυτός που
πλησίασε περισσότερο το ρόλο του πολεμικού ηγέτη, αλλά είχε περάσει τα ογδόντα, και οι
σωματικές και πνευματικές ικανότητές του έφθιναν. Από τους άλλους πρωθυπουργούς του
εμφυλίου πολέμου, ο Τσαλδάρης (Απρίλιος 1946-Ιανουάριος 1947) ήταν μια μικρόνοη
μετριότητα, ενώ ο Δημήτριος Μάξιμος (Ιανουάριος-Αύγουστος 1947) και ο Αλέξανδρος
Διομήδης (Ιούνιος 1949-Ιανουάριος 1950) υπήρξαν άχρωμοι τοποτηρητές. Ο βασιλιάς
Παύλος (που διαδέχθηκε τον αδερφό του Γεώργιο τον Απρίλιο του 1947) και η βασίλισσά
του Φρειδερίκη, που επισκέπτονταν συχνά τις χτυπημένες απ' τον πόλεμο περιοχές,
έδειχναν να κερδίζουν μεγαλύτερη δημοτικότητα από κάθε πολιτικό 33.
Πολλά από τα μειονεκτήματα των πολιτικών ήταν παραδοσιακά, ιδίως η έγνοια τους για την
προώθηση προσωπικών και κομματικών συμφερόντων σε βάρος του δημοσίου
συμφέροντος. Αλλά υπήρχαν και άλλες παλιές αδυναμίες στο πολιτικό σύστημα, που το ΚΚΕ
τις εκμεταλλευόταν αποτελεσματικά. Μια απ' αυτές ήταν το γενικά χαμηλό επίπεδο
ικανοτήτων και εντιμότητας στις δημόσιες υπηρεσίες, όπου οι πειρασμοί για δωροδοκίες
και εξαγορές αυξάνονταν με την κακή οικονομική κατάσταση. Μέσα στα χρόνια 1945-9,
τοπικές επιτροπές εκταμίευσαν τεράστια ποσά για την ανακούφιση των φτωχών, ποσά που
το 1945-7 προέρχονταν από την UNRRA, και αργότερα από την κυβέρνηση. Ήταν
φυσιολογικό αυτή η βοήθεια να μοιράζεται με τρόπο διεφθαρμένο ή φατριαστικό, και τα
θύματα αυτής της κακής διανομής ήταν γενικά αριστεροί. Η αδυναμία της διοίκησης ήταν,
επίσης, ένας σημαντικός λόγος για την κακή κατανομή των βαρών του πολέμου. Υπήρχαν
κραυγαλέα περιστατικά αποφυγής της στρατιωτικής υπηρεσίας από γόνους πλουσίων
οικογενειών, και φαίνεται πως ήταν συνηθισμένο να αποφεύγουν την υπηρεσία στα ΜΕΑ
όσοι είχαν «τα μέσα». Οι διοικητικές αδυναμίες ήταν ίσως αποφασιστικός λόγος για τον
οποίο δεν μπορούσε να αναμορφωθεί το αναχρονιστικό φορολογικό σύστημα, και δεν
μπόρεσε να εφαρμοστεί κάποιο αποτελεσματικό σύστημα ελέγχου των τιμών 34.
Μια άλλη παραδοσιακή ανεπάρκεια, που τώρα γινόταν εξωφρενική, ήταν ο υπερβολικός
συγκεντρωτισμός. Οι τοπικοί αξιωματούχοι περνούσαν μεγάλο μέρος του χρόνου τους στην
Αθήνα χτυπώντας πόρτες, προσπαθώντας να αποσπάσουν αποφάσεις από υπουργεία ή
απολαμβάνοντας τις ανέσεις της πρωτεύουσας. Αυτό συνέβαινε με γενικούς διοικητές,
νομάρχες, δημάρχους, δικαστικούς, αξιωματικούς της χωροφυλακής και, βέβαια,
βουλευτές (που οι περισσότεροι, κατά τα φαινόμενα, απουσίαζαν μονίμως από τις
εκλογικές τους περιφέρειες). Ως αποτέλεσμα, οι επαρχίες, και κυρίως οι βόρειες,
αισθάνονταν παραμελημένες από «την κυβέρνηση της Αθήνας», ενώ τα ορεινά χωριά
ένιωθαν εντελώς παρατημένα -κυρίως εκείνα που είχαν οργανωθεί από το ΕΑΜ κατά τη
διάρκεια της Κατοχής 35 . Τους κινδύνους αυτής της κατάστασης αντιλήφθηκε ένας
αξιωματικός της χωροφυλακής της Ναυπάκτου, ο οποίος εξήγησε τον Νοέμβριο του 1947
γιατί οι χωρικοί των ορεινών περιοχών έπεφταν θύματα της κομμουνιστικής προπαγάνδας.
Αυτός, λοιπόν, ανέφερε ότι ούτε πριν, ούτε μετά τον πόλεμο, είχαν νιώσει «τη φροντίδα και
τη στοργή του κράτους». Ότι οι μόνοι εκπρόσωποι του κράτους που ενδιαφέρονταν για τα
προβλήματά τους ήταν χωροφύλακες, αμόρφωτοι παπάδες και δάσκαλοι πολιτικά σαθροί,
αν όχι κομμουνιστές. Κι αν ποτέ τους επισκέπτονταν κάποιοι ανώτεροι αξιωματούχοι, αυτοί
τους έδιναν την εντύπωση ότι το κράτος αδιαφορούσε για τις ανάγκες τους. Συχνά,
συζητώντας με χωρικούς της Ρούμελης ή της Θράκης, άκουγε ότι αυτή ήταν η πρώτη φορά
που ένας ανώτερος αξιωματικός ανασκεύαζε τις λανθασμένες εντυπώσεις που είχαν
δημιουργήσει οι αντίπαλοι προπαγανδιστές. Τους πολιτικούς, οι χωρικοί τους έβλεπαν
σπανίως και ελάχιστα, στις προεκλογικές περιόδους. Οι ανώτερες τάξεις (μητροπολίτες,
επαγγελματίες, βιομήχανοι, μεγαλέμποροι) δεν είχαν καμιά επαφή μαζί τους. Κι ωστόσο, οι
χωρικοί χρειάζονταν απελπισμένα οικονομική βοήθεια και πολιτική διαφώτιση. Εκείνοι που
τα χωριά τους εκκενώνονταν, ζούσαν χειμωνιάτικα στο ύπαιθρο, στα περίχωρα της Λαμίας,
Digitized by 10uk1s

στους επόμενους έξι περίπου μήνες. έβρισκαν το 1948-9 ότι αυτές οι ανεπάρκειες του πολιτικού συστήματος υπονόμευαν το ηθικό της εθνικιστικής πλευράς και ενίσχυαν την προσχώρηση ατόμων στον Δημοκρατικό Στρατό. τον Οκτώβριο του 1949... τους γιατρούς και τους παπάδες να φεύγουν από τα χωριά τους για την κοντινότερη πόλη. κυρίως. Οπωσδήποτε. Εκείνα τα χρόνια. τους αστυνομικούς. σε συνδυασμό με το ατέλειωτο παιχνίδι της κομματικής συναλλαγής. αλλά και τις μάζες των ανέργων που έλπιζαν να εξασφαλίζουν έναν τέτοιο διορισμό. όσο κι αν ένιωθε ελάχιστο ενθουσιασμό για τον αγώνα των εθνικοφρόνων. δείχνει να έχει δημιουργήσει μια πηγή έμπνευσης για το στρατό των ανταρτών. πήρε την απλή απάντηση «την Αθήνα» 38. το ένα τρίτο περίπου των αγροτικών σταθμών της χωροφυλακής είχαν κλείσει. φαίνεται πιθανό ότι μια πλειοψηφία του πληθυσμού. Με όλα αυτά. που ρώτησε αιχμαλώτους εναντίον τίνος πολεμούσαν. Οι παπάδες φαίνεται πως ήταν οι τελευταίοι που έφευγαν. να διαβρώνει το ηθικό των ελληνικών ενόπλων δυνάμεων. Επιπλέον. αναγκάζοντας τους προέδρους των χωριών. ο κάθε στρατός έκανε έντονη προπαγάνδα τόσο προς την αντίπαλη πλευρά.» Και ένας Άγγλος επισκέπτης στη Θεσσαλονίκη. τους προτιμούσε από τον Δημοκρατικό Στρατό. διέθετε τεράστια οικονομική δύναμη... Ένας λόγος ήταν ότι η εθνική κυβέρνηση είχε κάτω από τον έλεγχό της τον πληθυσμό και τις πλουτοπαραγωγικές πηγές της χώρας. βρέθηκε ότι οι 35 από τους 40 γιατρούς ζούσαν στην πρωτεύουσα του νομού.. και ταυτόχρονα. για ένα μεγάλο μέρος της αγροτικής Ελλάδας.. και τους εκτοπισμένους ή πρόσφυγες που έπαιρναν επιδόματα βοήθειας 39 . όσοι και προς τους δικούς του μαχητές.. στην Αθήνα.κι εξαιτίας της έλλειψης χορτονομής αναγκάζονταν να πουλάνε πάμφθηνα τα ζώα τους σε εμπόρους που κερδοσκοπούσαν σε βάρος τους 36. οφειλόταν κατά ένα μέρος «σε έλλειψη εμπιστοσύνης προς την κυβέρνηση». στα ανεπαρκή οικογενειακά εισοδήματα. στην εξουσία του ΕΑΜ. Τον προηγούμενο Σεπτέμβριο. η επιστροφή στις συνθήκες της Κατοχής και. Ως τον Ιούνιο του 1948. Το αποτέλεσμα ήταν. Η θλιβερή κατάσταση πολλών ορεινών περιοχών εικονογραφείται από το νομό της Δράμας όπου. ενώ το ένα τρίτο και παραπάνω των σχολείων ήταν κλειστά 37. τους επιχειρηματίες (όλους. ενώ το ποσοστό πάνω στα βουνά πρέπει να ήταν ακόμα πιο ψηλό. τους χωρικούς που έπαιρναν ή έλπιζαν να πάρουν δάνεια από την Αγροτική Τράπεζα. Ενώ όμως η εθνικιστική προπαγάνδα είχε να καλύψει τα εμφανή μειονεκτήματα του καθεστώτος της Αθήνας.. ο Γουίκαμ έγραφε για τη χωροφυλακή ότι «γίνεται πολλή αστυνομική εργασία εξαιτίας της έλλειψης εκπαιδευμένων χωροφυλάκων και των συνθηκών που επικρατούν στα περισσότερα μέρη της χώρας». έλλειψη πίστης στον αγώνα της και. τους λιανοπωλητές και τους καταστηματάρχες που υπόκεινταν στους κανονισμούς της αγορανομίας.. κι έτσι μπορούσε να δίνει συναρπαστικές υποσχέσεις.. Έτσι. αν υπολογίσει όχι μόνο όσους εργάζονταν στο δημόσιο ή σε υπηρεσίες που ελέγχονταν απ' αυτό. η αμερικανική υποστήριξη έκανε Digitized by 10uk1s . Καλά πληροφορημένοι ξένοι. τους δασκάλους. ο Δημοκρατικός Στρατός είχε λιγότερα πρακτικά προβλήματα. Οι αριστεροί αντάρτες χειροτέρεψαν την απομόνωση των χωρικών. Αυτή η υποχώρηση του κράτους από τα βουνά άρχισε σε τμήματα της βόρειας Ελλάδας από τον Ιανουάριο κιόλας του 1946. Ο Άγγλος στρατιωτικός ακόλουθος έγραφε τότε ότι «η γενική επίγνωση των εξόφθαλμων αδικιών. ή τους περισσότερους) που χρειάζονταν κρατική άδεια για τη δουλειά τους. Μπορεί πραγματικά να δει κανείς πόσο επηρέαζε οικονομικά η κυβέρνηση την πλειοψηφία του πληθυσμού. ίσως. η ανισότητα των δικαιωμάτων και ο εγωισμός. η κυβέρνηση έπαιρνε με το μέρος της τη μεγάλη μάζα του πληθυσμού που δεν είχε ισχυρές ιδεολογικές τοποθετήσεις. αλλά ήταν διατεθειμένη να υποστηρίξει όποια πλευρά ασκούσε ρυθμιστική εξουσία στην καθημερινή της ζωή. Ο επικεφαλής της Βρετανικής Στρατιωτικής Αποστολής ανέφερε ότι η έλλειψη επιθετικού πνεύματος που παρατηρούνταν γενικά στον εθνικό στρατό.

σχεδίασε τη μεταφορά των πολεμικών αρμοδιοτήτων της χωροφυλακής στο στρατό. ο στρατός ανέλαβε την ευθύνη της ασφάλειας στην ηπειρωτική Ελλάδα. ο στρατιωτικός νόμος ίσχυσε σ' όλη τη χώρα. Έτσι. που ήταν περίπου είκοσι οκτώ. να καθορίζουν τους όρους κάτω από τους οποίους δινόταν αμνηστία και να διατάζουν μαζικές συλλήψεις. που οδηγούνταν έτσι στην αγκαλιά των αριστερών ανταρτών41. έγινε φανερό ότι ο Δημοκρατικός Στρατός θα μπορούσε να ηττηθεί μόνο αν ο εθνικός στρατός έλεγχε απόλυτα τις εναντίον του επιχειρήσεις. το Ανώτατο Συμβούλιο Εθνικής Άμυνας. Η ΕΝΙΣΧΥΣΗ ΣΤΡΑΤΟΥ ΚΑΙ ΑΣΤΥΝΟΜΙΑΣ Κατά τη διάρκεια του 1947. πέρα από το γεγονός ότι κουβαλούσε μαζί του και τον κίνδυνο απώλειας μέρους ή και όλης της Μακεδονίας. Και το αποτέλεσμα ήταν να ασκείται τρομοκρατία στους πολίτες. στα μέσα του 1948. Όσοι κληρωτοί χαρακτηρίζονταν αριστεροί από τις ειδικές στρατιωτικές επιτροπές (που ενεργούσαν εν μέρει με πληροφορίες της αστυνομίας) στέλνονταν από τα μέσα του 1947 στο στρατόπεδο αναμόρφωσης της Μακρονήσου. Από 'κεί και μετά. ο έλεγχος των μονάδων της Εθνοφυλακής και των υπολοιπόμενων ομάδων ατάκτων πέρασε από τους πολιτικούς στο στρατό 42. από τον Νοέμβριο του 1948 υπήρχε ένα σε κάθε νομό. πάντως. καθώς και των χωροφυλάκων όταν αυτοί έπαιρναν μέρος σε στρατιωτικές επιχειρήσεις 40 . από τα μέσα του 1947. μέχρι που. όταν ξεκίνησε μια ένοπλη ανταρσία που προκαλούσε τις Ηνωμένες Πολιτείες και εξαρτιόταν φανερά απ' την υποστήριξη των παραδοσιακών εχθρών της Ελλάδας. Μέχρι τότε. έφερε μαζί της και τον έλεγχο των μονάδων της εθνοφυλακής. η τελευταία αυτή ενέργεια θα γινόταν πολύ αργά κι έτσι. από τον Ιανουάριο έως τον Αύγουστο του 1947). να επιβάλλουν την καταγγελία αριστερών δραστηριοτήτων. ήταν η στρατολογία. πρέπει να ήταν ακόμα λιγότερο ελκυστικό για το εκλογικό σώμα. ο πληθυσμός υπαγόταν όλο και πιο πολύ κάτω από τη στρατιωτική εξουσία. και κατά το τέλος της ίδιας χρονιάς ανέλαβε παρεμφερή καθήκοντα και στην Πελοπόννησο. Η δοκιμασία της αναμόρφωσης περιλάμβανε αποκήρυξη των κομμουνιστικών δοξασιών και εκφώνηση Digitized by 10uk1s . Οι κομμουνιστικές χώρες δεν είχαν να προσφέρουν παρόμοια πλεονεκτήματα και μερικές έδειχναν να απειλούν την εδαφική ακεραιότητα της Ελλάδας. ορισμένες φορές. υπήρχαν ακόμα αρκετές χιλιάδες χωροφύλακες στα πεδία των μαχών.θα μπορούσε να κερδίσει την πλειοψηφία αν γίνονταν τίμιες εκλογές τον Μάρτιο του 1946. Στις περιοχές όπου δρούσαν αντάρτες.κατά πάσα πιθανότητα πιο ελκυστική την εθνικιστική πλευρά στον περισσότερο κόσμο. ύστερα από αμερικανικές πιέσεις. ενεργούσαν ύστερα από προτροπή ομάδων Χιτών. Οι στρατιωτικές ειδήσεις στον Τύπο περιορίστηκαν στα επίσημα ανακοινωθέντα του Γενικού Επιτελείου. Και το ΚΚΕ. Η ευθύνη αυτή. Από τον ίδιο μήνα. να περιορίζουν τις μετακινήσεις των πολιτών. Το 1947. και τη διάλυση των ταγμάτων χωροφυλακής. επιτρέποντας στους στρατιωτικούς διοικητές να επιβάλλουν λογοκρισία στον Τύπο. αυτού του είδους οι επιχειρήσεις βρίσκονταν κάτω από τον έλεγχο πολιτικών όπως ο Ζέρβας (όταν ήταν υπουργός Δημόσιας Τάξης. Οι διατάξεις αυτές εφαρμόζονταν μέσω της αστυνομίας. Στρατοδικεία εγκαταστάθηκαν τώρα και σε καινούριες περιοχές. πενήντα χιλιόμετρα από την Αθήνα. Εξαιτίας των ελλείψεων του στρατού σε ανθρώπινο δυναμικό. πάντως. Από την αρχή του πολέμου. Φαίνεται απίθανο ότι ακόμα και το ΕΑΜ -με το πατριωτικό του φωτοστέφανο και το πρόγραμμά του για ειρηνικές μεταρρυθμίσεις. που μπήκε κάτω από στρατιωτικό έλεγχο. επειδή έβλεπαν γενικά την Αμερική σαν μέρος επιθυμητό για μετανάστευση και σαν πλούσια πηγή βοήθειας. οι στρατιωτικοί διοικητές μπορούσαν να επιβάλλουν στις τοπικές αρχές να ικανοποιούν τις απαιτήσεις του στρατού 43. Με τον τρόπο αυτό. οι πολιτικοί ασκούσαν ελάχιστο έλεγχο στα ειδικά στρατοδικεία τα οποία. Ένας άλλος τρόπος με τον οποίο ο στρατός έλεγχε τους πολίτες.

που είχε σχετικά μεγάλη συνοχή. Η ανοχή του ΚΚΕ και της εφημερίδας του στην Αθήνα. Τότε όμως. όμως. κατά συνέπεια. κυρίως στο θέμα της εξασφάλισης της λαϊκής υποστήριξης στην πολεμική προσπάθεια 45. εμποδίστηκε από το διορισμό του Παπάγου στην αρχιστρατηγία.λόγου στους συγκρατουμένους τους. να βάλει τέλος στην κυβερνητική κρίση. Οι αξιωματικοί. Στη διάρκεια της κυβερνητικής κρίσης του Οκτωβρίου-Νοεμβρίου 1948. η Αστυνομία Πόλεων δεν πρέπει να υπέφερε πολλά απ' αυτές. Έτσι. αποδεχόταν την προτίμησή τους για ένα κοινοβουλευτικό καθεστώς. προσπάθησε να δημιουργήσει κομματική πελατεία μέσα στο σώμα. Πριν αποκαλυφθούν. προάγοντας πολλούς πέρα από κάθε όριο νομιμότητας. θορυβήθηκαν από την κατάρρευση της κυβερνητικής σταθερότητας τον Αύγουστο του 1947. ώστε από το 1948 έως το 1950 πολλές χιλιάδες εκτοπισμένων πολιτών βρίσκονταν στο απόλυτο έλεος των στρατιωτικών διοικητών του 44. με το κύρος και τη βασιλοφροσύνη του. που βασιζόταν στον πατριωτισμό και τη θρησκεία. συνέχισαν ν' ανησυχούν για την αστάθεια του συνασπισμού και για τις προθέσεις των Φιλελεύθερων υπουργών. ήταν ιδιαίτερα ανησυχητική. Κατά τα άλλα. επιβαλλόταν αδιαμφισβήτητα στον ΙΔΕΑ και σε κάθε άλλον αξιωματικό. ήταν χοντροκομμένη και οι μέθοδοι διδασκαλίας αποκαλύπτονται από το σχόλιο ενός Βρετανού αξιωματικού που επισκέφθηκε το στρατόπεδο. η αστυνομία εξακολούθησε να υπόκειται σε εκτεταμένες κομματικές επεμβάσεις. Τελικά. Και ο στρατιωτικός νόμος που θα διαρκούσε όσο εκείνος θα έκρινε αναγκαίο. υπουργός Δημόσιας Τάξης του Σοφούλη στα χρόνια 1947-9. ελάχιστοι ήταν εκείνοι που παρέμεναν τόσο στις θέσεις τους. Ένιωθαν απογοητευμένοι από την αδυναμία των πολιτικών να τους στηρίξουν. οι θηριωδίες της Μακρονήσου προκάλεσαν εθνικό σκάνδαλο. Ο Παπάγος. Η χωροφυλακή της Θεσσαλονίκης. Οι αξιωματικοί του στρατού επιθυμούσαν μια σταθερή δεξιά κυβέρνηση και. ο οποίος κήρυττε τον κατευνασμό. Η εκπαίδευσή τους. Τον Αύγουστο ο Βεντήρης. ο ΙΔΕΑ έστειλε ανώνυμες επιστολές σε διάφορους εξέχοντες πολιτικούς. εξ ονόματος του στρατού. ως αρχηγός του Γενικού Επιτελείου. κι ο οποίος είχε διοικήσει στρατόπεδο αιχμαλώτων στη Γερμανία: «Τα σπασμένα πλευρά είναι καθημερινό φαινόμενο στη Μακρόνησο». Ορισμένοι διοικητές έδειχναν την περιφρόνησή τους στους Φιλελεύθερους υπουργούς μέσα από τις δίκες στα στρατοδικεία. Αντίθετα από την κατάσταση που διαμορφώθηκε στο στρατό υπό τον Παπάγο. εξαναγκάζοντας τον Τσαλδάρη να παραχωρήσει τη θέση του στον Σοφούλη. ενώ ήταν έτοιμος να πιέσει τους Αμερικανούς για τα εφόδια και τις δυνάμεις που θεωρούσε αναγκαίες. Κάθε παραπέρα τάση των στρατιωτικών να παρέμβουν στην πολιτική. διέταξε ουσιαστικά τον βασιλιά. οι επιπτώσεις της κυβερνητικής αστάθειας στην αστυνομία ήταν καταστροφικές. και στις προαγωγές και στις μεταθέσεις. Οι περισσότεροι στρατιωτικοί ηγέτες αναγνώρισαν τότε ότι ο αμερικανικός παράγοντας ήταν αποφασιστικός. όμως. ο Κωνσταντίνος Ρέντης. Κι άρχισαν να δυσπιστούν γενικά προς τους πολιτικούς. ωστόσο. κι ότι οι Αμερικανοί αντιτίθενταν στην ανάμιξη του στρατού στην πολιτική. καθώς υπήρχε ουσιαστικά μόνο στην Αθήνα και τον Πειραιά. το στρατόπεδο κέρδισε τέτοια αποδοχή. δεν πήραν στα σοβαρά την απαίτηση αυτή 46. όμως. σε βαθμό που να βλάπτονται η αποτελεσματικότητα και η συνοχή της. Κι ακόμα. όμως. γλίτωσε για κάποιο λόγο τις πολιτικές μεταθέσεις. κι ο βασιλιάς συμμορφώθηκε διορίζοντας ξανά τον Τσαλδάρη πρωθυπουργό. του έδινε σχεδόν δικτατορικές εξουσίες. όπως σε μια περίπτωση κατά τεσσάρων εκδοτών αθηναϊκών εφημερίδων και σε μια άλλη κατά δύο ατόμων που είχαν ήδη καταδικαστεί από στρατοδικείο αλλά είχαν ασκήσει με επιτυχία έφεση σε ανώτερο πολιτικό δικαστήριο. απαιτώντας μη κομματική κυβέρνηση. και την επιστροφή στην εξουσία του Σοφούλη. οι Αμερικανοί επέβαλαν το δικό τους έλεγχο στην κατάσταση. τον Ιανουάριο του 1949. Για παράδειγμα. Ο Γουίκαμ έγραφε τον Ιανουάριο του 1952 ότι ενώ οι αξιωματικοί της χωροφυλακής έπρεπε να υπηρετήσουν δυο χρόνια τουλάχιστον σε μια θέση πριν μετατεθούν ξανά. Οι αποδέκτες. και διατάσσοντας 800 μεταθέσεις στους τέσσερις Digitized by 10uk1s .

τους επέτρεψαν να συλλάβουν μαζικά αριστερούς τον Μάρτιο και τον Ιούλιο του 1947. το 1941. η χωροφυλακή συνέβαλε στη νίκη ξεσκεπάζοντας τα αγροτικά δίκτυα πληροφοριών και εφοδίων του Δημοκρατικού Στρατού. Μια άλλη ατυχία της ήταν η κατάρρευση. Μια ακόμα δυσχέρεια. ο Γουίκαμ παρατήρησε (έχοντας κατά νου την εμπειρία που αποκόμισε στην Ιρλανδία) ότι «η έλλειψη συνεργασίας των πολιτών είναι ό. Ο κλάδος της αστυνομίας που ήταν κυρίως υπεύθυνος για τον αντικομμουνιστικό αγώνα. η χωροφυλακή ήταν εκείνη που συνέχισε να συλλέγει τις περισσότερες πληροφορίες. και επιλέγοντας τα θύματα των μαζικών συλλήψεων. οι άντρες της εκεί ήταν αποφασισμένοι να εκδικηθούν για τις φρικαλεότητες που υπέφεραν πριν από τον Ιανουάριο του 1945. Αναφορικά με τη Βόρεια Ελλάδα. και στην Αθήνα ειδικά φαίνεται ότι ως τον Απρίλιο του 1949 είχε συλλάβει όλα τα σημαντικά στελέχη. μπόρεσε ο Ρέντης να κάνει πολλά πράγματα για να διαλύσει τα τοπικά δίκτυα αμοιβαίων επιρροών που είχαν δημιουργηθεί μεταξύ αξιωματικών του στρατού και της αστυνομίας και δεξιών κομματαρχών.πρώτους μήνες της υπουργίας του 47. Στο ενεργητικό της αστυνομίας καταγράφεται κατά μέγα μέρος το ότι οι κομμουνιστές των πόλεων συνέβαλαν πολύ λίγο στον ένοπλο αγώνα του κόμματός τους. κι ακόμα και το αρχηγείο της να καταστραφεί κατά τα Δεκεμβριανά. Από 'κεί και πέρα. και από την αποτυχία των κυβερνήσεων του 1945 να εκκαθαρίσουν και να επανεκπαιδεύσουν τους αξιωματικούς της. η αστυνομία εξάρθρωσε τις μαζικές οργανώσεις του ΚΚΕ στις μεγάλες πόλεις. του δραστήριου οργανισμού που είχε δημιουργηθεί τον καιρό του Μεταξά. κυρίως στα χρόνια 1946-7.τι πιο δύσκολο μπορεί ν' αντιμετωπίσει οποιαδήποτε αστυνομική δύναμη» 49. Έτσι. πράγμα που δεν εκπλήσσει καθώς η αστυνομία στο σύνολό της πολεμούσε κατά του ΚΚΕ. βοηθούμενη ίσως και από το ότι εκεί ήταν σχετικά ελεύθερη από πολιτικές μεταθέσεις. η Ειδική Ασφάλεια. Εκείνο που. τον Μανιαδάκη. Η γερμανική εισβολή είχε αναγκάσει τον υπουργό αστυνομίας του Μεταξά. καταπώς φαίνεται. Κι ακόμα. Από το 1948. η αποτελεσματικότητά της σ' αυτό το ρόλο μειωνόταν από τις πολιτικές μεταθέσεις. προφανώς. ήταν να αλλοιώσει τις πολιτικές πεποιθήσεις του σώματος. Ούτε. συνέβαλε στην εξόφθαλμη αδυναμία της χωροφυλακής κατά το μεγαλύτερο μέρος του εμφυλίου πολέμου. Digitized by 10uk1s . Κατά τον τελευταίο χρόνο του εμφυλίου πολέμου. ώστε να διαλυθεί μετά την Απελευθέρωση. το πρόβλημα αυτό ξεπεράστηκε καθώς οι δυνάμεις ασφαλείας έγιναν αρκετά δυνατές ώστε ο κόσμος να τις φοβάται περισσότερο από τους αντάρτες. που όλοι τους μισούσαν την Αριστερά και δυσπιστούσαν απέναντι στους κατευναστές Φιλελεύθερους 48. είχε γίνει τόσο μισητή υπό τον Μεταξά και τις κατοχικές κυβερνήσεις. να δραπετεύσει στο εξωτερικό (μαζί με πολλούς από τους αστυνομικούς υφισταμένους του). και στην κακή πληροφόρησή της για την κατάσταση που επικρατούσε στις αγροτικές περιοχές όπου δρούσαν οι αντάρτες. Και μετά την Απελευθέρωση. Στην Αθήνα. ήταν η απροθυμία των χωρικών να δίνουν πληροφορίες. Ωστόσο. Ο ειδικός ρόλος της αστυνομίας στον πόλεμο ήταν η συλλογή πληροφοριών. η αστυνομία δεν είχε κάποια ιδιαίτερη οργάνωση με ειδικά εκπαιδευμένους αξιωματικούς που να ασχολείται αποκλειστικά με την πολιτική ασφάλεια. Μέσα σ' αυτή την περίοδο που ο στρατιωτικός νόμος είχε επιβληθεί σ' ολόκληρη τη χώρα. όμως. στις πόλεις και τις κωμοπόλεις η αστυνομία έδειχνε ιδιαίτερο ζήλο στη συλλογή πληροφοριών για τους οπαδούς της Αριστεράς. εξακολουθούσε να είναι πολύ αντιπαθής στους πολιτικούς ώστε να μπορέσει να αναλάβει ξανά καθήκοντα. Οι προσπάθειές τους αυτές. Συνδυασμός λοιπόν όλων αυτών των παραγόντων. δεν μπόρεσε να επιτύχει. τις οποίες έπαιρναν και συντόνιζαν οι στρατιωτικοί διοικητές 50. Από τις αρχές του 1947 έως τα μέσα του 1948. είτε από αγάπη είτε από φόβο για τους αντάρτες. τον Πειραιά και τη Θεσσαλονίκη η αστυνομία τα κατάφερε καλύτερα να ελέγχει τον πληθυσμό. Κι έτσι. εμπόδισαν πολλούς κομμουνιστές να βγουν στο βουνό.

ήταν η στρατιωτική νοοτροπία που είχαν αποκτήσει.τι είχε απομείνει από την οργάνωση του ΚΚΕ. επιτεύχθηκαν εν μέρει με ικανή αστυνομική εργασία -που απέσπασε το θαυμασμό της Αστυνομικής Αποστολής. την απασχολούσαν απόπειρες του ΚΚΕ να στείλει στην Ελλάδα αντάρτες από τα βόρεια σύνορα. μπορούσε να αντιμετωπίσει «σοβαρές συνέπειες». Στο σύνολο της χώρας. Αναφερόμενη τον Οκτώβριο του 1950 σε ένα πρόσφατο επεισόδιο κοντά στη Σπάρτη. και έφτασε (σύμφωνα με τη Βρετανική Αστυνομική Αποστολή) σε ένα λογικό επίπεδο στη δίωξη του εγκλήματος από το 1946 κιόλας 52. ενώ συνολικά συνέλαβε και ανέκρινε 5. η χωροφυλακή επέβαλλε στον πληθυσμό παρακολούθηση εξίσου στενή μ' εκείνη που εφαρμοζόταν στις πόλεις. ήταν η πείρα του αρχηγού της Άγγελου Έβερτ. οι εκτοπισμένοι που επέστρεφαν στον τόπο τουςκαθώς οι προϊστάμενοί τους τους πίεζαν συνεχώς να δείχνουν τις ικανότητές τους. Ακόμα και τους Φιλελεύθερους να συμπαθούσε κανείς.714 τον Ιανουάριο του 1950 51.Όλα αυτά. η Αστυνομία Πόλεων υπέφερε λιγότερο από τα γεγονότα της Κατοχής και της Απελευθέρωσης σε σύγκριση με τη Χωροφυλακή. κανείς δεν μπορούσε να καταλάβει ένα σπίτι αν δεν επιβεβαιωνόταν πρώτα η «εθνικοφροσύνη» του. Ενάντια στο πρώτο ενδεχόμενο. όπου χωροφύλακας σκότωσε πάνω στο θυμό του έναν πολίτη. διέλυσε ό. πιστεύοντας -το 1950 ακόμα. Ένας από τους λόγους της καταπιεστικής συμπεριφοράς των χωροφυλάκων. Καθώς η ύπαιθρος εκκαθαριζόταν από τους αντάρτες. Θα χρειαζόταν ακόμα καιρός για να στελεχωθεί με ειδικευμένο προσωπικό ένα σώμα που ως τότε ασχολιόταν με στρατιωτικά καθήκοντα. παρενοχλώντας τέτοιους ανθρώπους. Ο Γουίκαμ καταθέτει μαρτυρίες για την ικανότητά του.820 υπενωμοτάρχες της χωροφυλακής ήταν. δυσκόλευε τους κομμουνιστές που διείσδυαν στην πόλη να βρίσκουν καταφύγιο. Στην Αθήνα. ηγετικών πολιτικών. Γενικά. οι χωροφύλακες θεώρησαν ότι το βασικό τους καθήκον ήταν να φτιάξουν δίκτυα καταδοτών και να καταρτίσουν καταλόγους υπόπτων που έπρεπε να παρακολουθούνται -όπως.και εν μέρει με εντατική παρακολούθηση και τρομοκράτηση του πληθυσμού. ακόμα και στα σπίτια των συγγενών τους. Και σ' ένα χωριό που το ανοικοδομούσαν. ώστε ήταν δύσκολο να τον βγάλουν από τη θέση του. Για παράδειγμα. λόγου χάρη. με σκοπό να διαβρώσει τις συνδικαλιστικές οργανώσεις στις πόλεις. η τακτική που εφάρμοσε να κάνει έρευνες σε σπίτια της Θεσσαλονίκης τα χαράματα. οι περισσότεροι από τους 1. Για παράδειγμα. ακατάλληλοι να αναλάβουν έναν αστυνομικό σταθμό. η αστυνομία παρέμεινε σε κατάσταση συναγερμού όσον αφορά στις δραστηριότητες του ΚΚΕ. και ολοκληρώθηκε σχεδόν ως τα μέσα του 1950. μέσα σε τέσσερις μήνες του ίδιου χρόνου.ότι οι οπαδοί του αναδιοργανώνονταν εκτεταμένα. Όταν εγκαταστάθηκαν ξανά στους σταθμούς τους. η αστυνομία συνέλαβε 700 άτομα ύστερα από επιδρομή σε καφενεία και εστιατόρια γύρω από την Ομόνοια. Κυρίως. η Αστυνομική Αποστολή σημείωνε (υποβιβάζοντας κλασικά το γεγονός) ότι πολλοί χωροφύλακες είχαν ακόμα την τάση «να το παρακάνουν» απέναντι στο κοινό 53. αν και θα χρειαζόταν πολύς καιρός ακόμα για να επισκευαστούν οι ζημιές στα κτίρια και να εφοδιαστούν με τηλέφωνα. άπλυτα. η αστυνομία υποστήριζε ότι το 1948.κι ότι ήξερε τόσα πολλά. που κατείχε αυτή τη θέση από το 1941 και είχε διακριθεί στην Αντίσταση ακριβώς από αυτή τη θέση. Σημαντικός παράγοντας στην επιτυχία της αστυνομίας της Αθήνας. και άλλα 1. Και με τη διαδικασία αυτή. Αργότερα.267 άτομα σε ελέγχους που έκανε στο δρόμο και σε κέντρα. όπως το γνώριζε προσωπικά ο πρόξενος. τον Δεκέμβριο του 1949 διέθετε το Digitized by 10uk1s . Κλήση για παρουσίαση στο αστυνομικό τμήμα. Ο Άγγλος πρόξενος στην Πάτρα δήλωσε ότι τον Αύγουστο του 1949 ο έλεγχος των χωροφυλάκων στους χωρικούς ήταν «πλήρης». ειπώθηκε ότι είχε αποκτήσει φίλους σ' όλο το φάσμα του πολιτικού κόσμου -εκτός από τους κομμουνιστές. πάλι. Η επαναλειτουργία των αγροτικών τμημάτων και σταθμών χωροφυλακής είχε ξεκινήσει ήδη τον Μάρτιο του 1949. σημειώνοντας ότι «είχε μεγάλη αυτοπεποίθηση κι ήταν εξαιρετικά καλά πληροφορημένος» όταν αντιμετώπισε μια απεργία τον Σεπτέμβριο του 1945. στις 10 Μαρτίου 1948. σύμφωνα με τον Γουίκαμ. έπρεπε να υπακουστεί στη στιγμή.

έγιναν προσπάθειες για να βελτιωθούν οι σχέσεις της με το κοινό. «Δεν ξέρω πότε θα καταγραφώ κι εγώ ως Κομμουνιστής». ήταν ανώμαλο οι αστυνομικές υπηρεσίες που ασχολούνταν με τον εντοπισμό της κομμουνιστικής κατασκοπείας να βρίσκονται διαχωρισμένες από το στρατό. επειδή η αστυνομία συνέχισε να συνεργάζεται σε βάθος με το στρατό σε θέματα ασφαλείας. Εξαιτίας της αντίδρασης των Κεντρώων και των Αριστερών κομμάτων πάνω σ' αυτό το θέμα. Ασφαλώς. μόνο τον Απρίλιο του 1950 αποφασίστηκε να κλείσει το πολιτικό της τμήμα. κάτω από την κάλυψη άρθρων. και να επιμηκύνει τις περιόδους εκπαίδευσης στους διάφορους βαθμούς και θέσεις. Η τάση αυτή. εν μέρει. κατά τρόπο αποδεκτό από τη δεξιά κοινή γνώμη. Για παράδειγμα. καταδεικνύει την επιρροή του στρατού στα θέματα ασφαλείας. Κι έτσι. Ανάμεσα στα θύματα τέτοιων δικών.10 τοις εκατό των δυνάμεών της σε περιπολίες. Ο στρατιωτικός νόμος καταργήθηκε σταδιακά ανάμεσα στον Δεκέμβριο του 1949 και τον Φεβρουάριο του 1950. ενώ άρχισε να στέλνει σε επιμορφωτικές σχολές τους αξιωματικούς του. για τις πολιτικές πεποιθήσεις του κόσμου. η αξία της ήταν μεγάλη για την κυβέρνηση. πάντως. συμπεριλαμβανομένων των φυλακών. ο Παπάγος αναγκάστηκε να ικανοποιηθεί με ένα νόμο του Απριλίου του 1950. Το μακροπρόθεσμο αποτέλεσμα αυτής της εργασίας θα ήταν μια αύξηση του σεβασμού του κοινού προς το κράτος. ποσοστό που μειώθηκε βαθμιαία μέσα στα επόμενα δυο χρόνια. Τόσο διαβόητη είχε γίνει αυτή η έλλειψη κρίσης. Οι αποκαλύψεις του Τύπου. δραστήριοι υπουργοί Δημόσιας Τάξης και Δικαιοσύνης επέβαλλαν απολύτως απαραίτητες μεταρρυθμίσεις σε διάφορους τομείς. θεωρούσαν ως ένδειξη κομμουνιστικών πεποιθήσεων τη συμμετοχή κάποιου στην Αντίσταση. η ανάγκη για αλλαγή δεν ήταν επείγουσα. κατόρθωσε κι η χωροφυλακή να βελτιώσει το επίπεδο της φυσιολογικής αστυνομικής της εργασίας. που παραχωρούσε τον έλεγχο της αστυνομίας στο στρατό μόνο σε καιρό πολέμου. χρησιμοποιούσαν συχνά τα στρατοδικεία για τη δίωξη αριστερών. του ποινικού κώδικα και των νόμων σχετικά με την οργάνωση της χωροφυλακής55. Βελτιώθηκε επίσης αξιοσημείωτα η αποδοτικότητά της στην καταγγελία και επίλυση μη πολιτικών αδικημάτων. Από τα τέλη του 1949. Ο Παπάγος πίεζε για ένα διάστημα την κυβέρνηση να παραχωρήσει στο στρατό το μόνιμο έλεγχο της αστυνομίας. Όπως παραδέχτηκε αργότερα ο Παπάγος. εξαιτίας της σύγκλησης της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ. φαίνεται. Όταν ξανάρχισαν οι εκτελέσεις πολιτικών κρατουμένων το 1951. Τον Οκτώβριο διακόπηκαν οι εκτελέσεις πολιτών καταδικασμένων από τα στρατοδικεία. Με τον τερματισμό των εχθροπραξιών. φέρεται να είπε. κατέστησαν κακόφημη τη Μακρόνησο κατά τα τέλη του 1949. όταν μέσα στα πρωταρχικά καθήκοντα του τελευταίου ήταν και η εσωτερική ασφάλεια. ήταν σε μικρούς μόνο αριθμούς 56. οδήγησε την αστυνομία στο να συλλαμβάνει και να ασκεί δίωξη χωρίς αιτία. Κάτω από την πίεση των Κεντρώων κυβερνήσεων. ήταν και σοσιαλιστές ακτιβιστές που πήραν μέρος στον προεκλογικό αγώνα του 1950. που τη χρησιμοποιούσε προκειμένου να ξεκαθαρίζει όσους πολίτες εκτοπισμένους ήθελε να απολύσει. Το γεγονός ότι τα στρατοδικεία συνέχισαν μέσα σ' όλο το 1950 και το 1951 να αποτελούν σημαντικό όπλο κατά της Αριστεράς. ο στρατιωτικός νόμος χαλάρωσε κάπως. κι έτσι η αστυνομία βρέθηκε ξανά κάτω από πολιτικό έλεγχο. και διώχθηκαν με χαλκευμένες κατηγορίες 57. Το σώμα μπόρεσε να γίνει πιο εκλεκτικό στη στρατολόγηση αντρών. Μέσα στο 1950. σε πολύ κόσμο. τόσο του νόμου 509. όσο και του νόμου του 1936 για την κατασκοπεία. κι υπήρχαν πολλοί στο σώμα (συμπεριλαμβανομένου και του Έβερτ) που θα ήθελαν να τον δουν να το πετυχαίνει. Digitized by 10uk1s . Για παράδειγμα. «επειδή η Ασφάλεια ενεργεί σύμφωνα με την άποψη του οποιουδήποτε αστυφύλακα» 54. ώστε τον Ιανουάριο του 1951 εξέχων δικαστικός διακήρυξε μέσα στο δικαστήριο ότι δεν είχε καμιά εμπιστοσύνη στις καταθέσεις αστυνομικών. Ωστόσο.

αλλά στις εκλογές του 1951 και του 1952 αποστρατεύτηκαν στις νότιες επαρχίες 58. Επανδρώνονταν με κληρωτούς. οι πολιτικοί του Κέντρου ήθελαν την αποστράτευσή τους κατά τους προεκλογικούς αγώνες και τις εκλογές -ή ακόμα και την πλήρη διάλυσή τους. τον Μάιο του 1951. την εξουσία κατέλαβαν κεντρώοι εμφορούμενοι από μετριοπαθείς πολιτικές απόψεις. μπόρεσε κι αυτός. που είχε χρηματίσει διοικητής Σώματος Στρατού στις επιχειρήσεις του 1949 και τώρα. Οι πολιτικοί ελάχιστα είχαν αγωνιστεί για τη νίκη στον εμφύλιο πόλεμο. Και λίγο μετά το τέλος του. ο στρατός άρχισε ξανά να διογκώνεται εξαιτίας της απειλητικής διεθνούς κατάστασης. που αναγνώριζαν πως οι εκλογές αυτές έπρεπε να είναι αποδεκτές από ένα μεγαλύτερο φάσμα της κοινής γνώμης απ' ό. ως υπουργός Δημόσιας Τάξης. χρησιμοποιώντας τα έκτακτα μέτρα που ίσχυαν ακόμα για να καταδιώκουν την Αριστερά 59 . Η αποστράτευση δεν είχε προχωρήσει πολύ όταν. ο συνολικός αριθμός των δυνάμεων της εθνοφυλακής ξεπερνούσε μάλλον τους 50.Αλλά και μετά την άρση του στρατιωτικού νόμου. Μόνο χάρη στην επιμονή του Παπάγου παρέμειναν υπό τα όπλα κατά τις εκλογές του 1950. να διαθέσει περισσότερο χρόνο στην εκπαίδευση. καθώς δέκα κυβερνήσεις διαδέχτηκαν η μια την άλλη από τις εκλογές του 1946 ως την ανάρρηση του Παπάγου στην εξουσία τον Νοέμβριο του 1952. Οι δυνάμεις της εθνοφρουράς έδιναν στο στρατό ένα μέσο για να οργανώνει τους εθνικόφρονες αγρότες.τι οι εκλογές του 1946. ήταν να βοηθούν τη χωροφυλακή σε καθήκοντα φρούρησης και περιπολιών. γενικά. από τον Σεπτέμβριο του 1949 έως τον Αύγουστο του 1950. κι ιδίως εξαιτίας της στάσης της Βουλγαρίας. και τους διοικούσαν αξιωματικοί του στρατού οι οποίοι τους επέβαλαν βαθμιαία πειθαρχία και τάξη. στρατιωτικοί διοικητές μεγέθυναν αυτές τις δυνάμεις μέσα στα πλαίσια του προγράμματος για επανεγκατάσταση μετατοπισθέντων χωρικών. υπήρχαν αξιωματικοί με επιρροή. Ο Παπάγος είχε επίσης τεράστιο κύρος στους εθνικόφρονες πολίτες. Η στάση αυτή. τους πολιτικούς του και τους θεσμούς του. ΔΕΞΙΕΣ ΑΞΙΕΣ ΤΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ Είναι πολύ πιθανό ότι οι περισσότεροι αξιωματικοί της αστυνομίας και του στρατού διατήρησαν μετά τον εμφύλιο πόλεμο μια κακή γνώμη για τον κοινοβουλευτισμό. Ένας από αυτούς ήταν και ο Σωτήριος Μανιδάκης. το 1951. Επειδή τρομοκρατούσαν όσους ψήφιζαν κατά της Δεξιάς. Η υπηρεσιακή κυβέρνηση που ανέλαβε τη διεξαγωγή των εκλογών του 1950 περιλάμβανε και αξιωματικούς του στρατού. Έργο τους. κι ακόμα βρήκαν πολλούς θαυμαστές του καθεστώτος Μεταξά και μια αυξανόμενη τάση να προσβλέπουν τον Παπάγο ως τον νέο Μεταξά. τις οποίες τα σώματα ασφαλείας είχαν την τάση να θεωρούν επικίνδυνες και προσπαθούσαν να τις παρεμποδίσουν. κι όταν υπήρχαν αριστεροί επιβλέπονταν προσεκτικά.000 άντρες. και να κρατά κάτω από παρακολούθηση την Αριστερά. θέση που διατήρησε μέχρι την παραίτηση του. ερμηνεύεται εύκολα. Βρετανοί παρατηρητές εντόπισαν μια εκτεταμένη επιθυμία για δικτατορία μεταξύ των αξιωματικών των σωμάτων ασφαλείας και των κρατικών αξιωματούχων στα χρόνια 1949-50. ταξίδεψε σ' Digitized by 10uk1s . Προς το τέλος του εμφυλίου πολέμου. Όπως η αστυνομία. μετά την ήττα του Δημοκρατικού Στρατού. Αν λάβουμε υπόψη εκθέσεις και αναφορές από διάφορες περιοχές της χώρας. που δέχονταν πως η κοινοβουλευτική διακυβέρνηση ήταν απαραίτητη για την πολιτική σταθερότητα και τη διεθνή νομιμότητα. δεν αμφισβήτησαν τις εξουσίες του Παπάγου ως Αρχιστρατήγου. Η κυβερνητική αστάθεια έδειχνε να μην έχει τελειωμό. ο στρατός εξακολούθησε να έχει έκτακτες εξουσίες. συμπεριλαμβανομένου και του Παπάγου. Οι κεντρώοι πολιτικοί που σχημάτισαν κυβερνήσεις τα χρόνια 1950-51. Ο στρατός δεν εξασθένισε ως θεσμός μετά το τέλος του εμφυλίου πολέμου. και το αποτέλεσμα ήταν να κυριαρχήσει στη Δεξιά όταν μπήκε στην πολιτική το 1951. Ωστόσο.

προκάλεσαν την πτώση των ψήφων της Δεξιάς από το 65 τοις εκατό του 1946. από ένα φάσμα θεσμών διαποτισμένων με δεξιές αρχές: το στρατό και την αστυνομία. συνδυασμένοι με τη συμμετοχή στις εκλογές των κομμάτων που είχαν κάνει αποχή το 1946. Ο Παπάγος τον υποστήριξε. Πραγματικά. και μπορεί να αποδοθεί στην προτίμηση των Αμερικανών σε ένα κοινοβουλευτικό καθεστώς. Υπέστησαν ακόμα τις επιπτώσεις του ότι κυριαρχώντας στον κρατικό μηχανισμό στη διάρκεια του εμφυλίου πολέμου. ήταν βασικός υποστηρικτής της συμφιλιωτικής πολιτικής απέναντι στην Αριστερά. Τα κόμματα της Δεξιάς διατήρησαν μικρό μόνο μερίδιο της εξουσίας μέχρι τον Νοέμβριο του 1952. οι σιωπηρές πιέσεις κατά της Αριστεράς παρέμεναν ισχυρές. διέφεραν ελάχιστα ή και διόλου από τη Δεξιά στη στρατηγική τους κατά της Αριστεράς. και την αναλογικά μικρότερη εκπροσώπησή της στη νέα Βουλή. που τους επικουρούσαν οι δημόσιες υπηρεσίες. από το 1948. και έθεσε υπό περιορισμό ένα διοικητή Σώματος (τον Γρηγορόπουλο). με διαταγή προς το στρατό να μην αναμιχθεί στις εκλογές. και ασκούσε πολιτική βαρύτατων διακρίσεων κατά της Αριστεράς. Πολλοί αριστεροί ψηφοφόροι (20. Εκτός από τις δεκάδες χιλιάδες υποστηρικτές του κομμουνισμού που βρίσκονταν εξορία τον Απρίλιο του 1950. τη μοναρχία και τις αμερικανικές υπηρεσίες. την εθνοφρουρά ή διάφορους τραμπούκους. καθρεφτιζόταν στο χαμηλό ποσοστό ψήφων υπέρ των κομμάτων της Αριστεράς στις αγροτικές περιοχές 63. και δελεάζονταν από την ελπίδα διορισμού στο Digitized by 10uk1s . και καλώντας τα κόμματα να υποβάλλουν διαμαρτυρίες όποτε χρειαζόταν.ολόκληρη τη χώρα κάνοντας διαλέξεις.τι το 1946 στην τρομοκρατία. Το αποτέλεσμα ήταν τα δεξιά κόμματα να μπορούν να βασιστούν πολύ λιγότερο απ' ό. Τέτοια μετατόπιση εξουσίας τόσο σύντομα μετά τον εμφύλιο πόλεμο ήταν αξιοσημείωτη. θεωρήθηκαν υπεύθυνοι για την ανασφάλεια και τα οικονομικά βάσανα εκείνης της περιόδου 61 . εν μέρει επειδή κι αυτοί οι ίδιοι συμμερίζονταν τους φόβους της Δεξιάς για τον κομμουνισμό. το δικαστικό σύστημα και το διδασκαλικό κατεστημένο. Στα χωριά. επειδή παρέβη τη διαταγή 60. Λίγο αργότερα. στις οποίες προσπαθούσε να πείσει τους αστυνομικούς ότι το καθήκον τούς επέβαλλε να εμποδίζουν τις παρατυπίες. σε ένα 37 τοις εκατό. Παράλληλα. Έτσι. και υπήρχαν περιστατικά ανοιχτού εκφοβισμού από την αστυνομία. Οι Φιλελεύθεροι διανοούμενοι εξευμενίζονταν από την ύπαρξη ορισμένων πολιτικών ελευθεριών. Και σ' αυτή την περίοδο. οι κεντρώες κυβερνήσεις μείωσαν σημαντικά τον αριθμό των πολιτικών κρατουμένων. Οι κεντρώες κυβερνήσεις εμποδίζονταν να ασκήσουν την πολιτική που ήθελαν απέναντι στην Αριστερά. πολλοί βουλευτές δεν είχαν καταφέρει να προσελκύσουν ψηφοφόρους. στην κοινωνία εξακολούθησαν να κυριαρχούν οι αξίες της Δεξιάς. κι έτσι να υποστούν τη μνησικακία των ψηφοφόρων για την τρομοκρατία που ασκούσε πριν το παρακράτος.000 σύμφωνα με υπολογισμούς που αναφέρει η Αμερικανική Πρεσβεία) είχαν στερηθεί των εκλογικών τους δικαιωμάτων επειδή είχαν μετακινηθεί στις πόλεις για να γλιτώσουν από τους διωγμούς ή για να βρουν εργασία. έγινε πρωθυπουργός ο Νικόλαος Πλαστήρας ο οποίος. σε συνδυασμό με την ύπαρξη ενός ευρέος φάσματος πολιτικών που επιθυμούσαν να εργαστούν μέσα από τους κοινοβουλευτικούς θεσμούς. διατήρησε τεράστιες εξουσίες για λογαριασμό των σωμάτων ασφαλείας. Όλοι αυτοί οι παράγοντες. Το αποτέλεσμα. υπήρχαν άλλες 40. όμως. εν μέρει επειδή δεν μπορούσαν να κάνουν αλλιώς. φαίνεται ότι εξαιτίας της μόνιμης απουσίας τους από τις περιοχές τους. Το καθεστώς.000 αριστεροί ή ύποπτοι για αριστερά φρονήματα στις φυλακές 62. ισχυρά τμήματα του Κέντρου με επικεφαλής τον Σοφοκλή Βενιζέλο και τον Γεώργιο Παπανδρέου αντιστοίχως. ακόμα και με τις κεντρώες κυβερνήσεις του 1950-2. Οι κεντρώοι πολιτικοί και διανοούμενοι υπέκυπταν στις δεσμεύσεις.

οι πολιτικές επιστήμες. να γίνονται διακρίσεις κατά των συμφερόντων της αγροτικής πλειοψηφίας του πληθυσμού -με την ιδιότητα του παραγωγού. με την ίδρυση της Νομισματικής Επιτροπής που είχε την αρμοδιότητα να ρυθμίζει όλη την πιστωτική πολιτική. η γραμματική της Αρχαίας Ελληνικής γλώσσας και τα Θρησκευτικά ήταν κύρια μαθήματα στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση. Αυτοί οι τελευταίοι ήταν πάρα πολλοί σύμφωνα με τα ευρωπαϊκά δεδομένα. οποιοδήποτε μάθημα θα μπορούσε να ενθαρρύνει την κοινωνική κριτική -όπως η κοινωνιολογία. στην Εθνική Τράπεζα και στην Αγροτική Τράπεζα. Το γενικό αποτέλεσμα της κυβερνητικής δραστηριότητας ήταν να βοηθείται ο ιδιωτικός επιχειρηματικός τομέας και οι ξένοι επενδυτές να αποκομίζουν μεγάλα κέρδη στον τριτογενή τομέα -και ως ένα βαθμό και στον δευτερογενή. Η κυριαρχία της Δεξιάς διατηρούσε τεράστιες κοινωνικές ανισότητες που αποτελούσαν κληρονομιά της Κατοχής κι αυξάνονταν άμεσα ή έμμεσα από την οικονομική πολιτική των κυβερνήσεων από το 1945 και μετά. του καταναλωτή και του φορολογούμενου. Digitized by 10uk1s . κι ακόμα και της ελαφριάς βιομηχανίας μετά το 1952. Ακόμα. Για παράδειγμα. ήταν λιγοστοί μεγαλοεπιχειρηματίες που απέκτησαν σημαντική δύναμη πάνω στην οικονομία. Ένα ακόμα αποτέλεσμα. αλλά και με την άσκηση ελέγχου πάνω σ' ένα συγκεντρωτικό τραπεζικό σύστημα. Σ' αυτούς που επωφελούνταν από αυτή την πολιτική περιλαμβάνονταν και πολλοί μικροί επιχειρηματίες που ξεκίνησαν τις επιχειρήσεις τους στη δεκαετία του '40. κι έτσι απέφευγαν οποιαδήποτε συζήτηση για την πρόσφατη ιστορία ή τα σύγχρονα προβλήματα. επειδή στην Ελλάδα η εκπαίδευση ως μέσο για διορισμό στο δημόσιο ήταν ανέκαθεν ο κυριότερος τρόπος για την κοινωνική άνοδο εκείνων που προέρχονταν από χαμηλά κοινωνικά στρώματα. οι σοσιαλιστές και κομμουνιστές διανοούμενοι δυσκολεύονταν ή αδυνατούσαν εντελώς να εκφράσουν τις απόψεις τους. Μόνο μετά τα μέσα της δεκαετίας του '60 θα διορθωνόταν εν μέρει η εγκατάλειψη αυτή της βιομηχανίας. Οι κυβερνήσεις εφάρμοζαν αυτήν την πολιτική όχι μόνο με μεθόδους συνηθισμένες και σε άλλες χώρες. και ξανασχεδιαζόταν έτσι ώστε να μεταδίδει απαρχαιωμένες αρχές και να απομακρύνει τους σπουδαστές από τα σύγχρονα κοινωνικά προβλήματα. όπως και στη δεκαετία του '30. το οποίο περιλάμβανε το 40 τοις εκατό των υπαλληλικών θέσεων και απορροφούσε την πλειονότητα των πτυχιούχων πανεπιστημίου. έγιναν στενοί συνεργάτες του βασιλιά ή εξεχόντων πολιτικών. Εκείνοι όμως που κυρίως ωφελούνταν. Στο μεταξύ. Και την εξουσία της αυτή την ισχυροποίησε ακόμα περισσότερο το 1946. Οι αρχές παρεμπόδιζαν τη διανομή εφημερίδων που εξέφραζαν σοσιαλιστικές ιδέες. Αρκετοί. η σύγχρονη ιστορία και φιλοσοφία. Η κυβέρνηση έλεγχε ή επηρέαζε τους διορισμούς στην Τράπεζα της Ελλάδος. Το εκπαιδευτικό σύστημα έστρεφε τη ράχη στις φιλελεύθερες μεταρρυθμίσεις του μεσοπολέμου.το παραμελούσαν ή το αγνοούσαν εντελώς 64. στη δευτεροβάθμια και τριτοβάθμια εκπαίδευση. Και κρατώντας χαμηλό το εργατικό κόστος.δημόσιο. Την παραχώρηση πιστώσεων που γίνονταν πολύ φτηνές εξαιτίας του υψηλού πληθωρισμού. ενώ στις αγροτικές περιοχές έφταναν μόνο δεξιές εφημερίδες. Βάζοντας ποσοστώσεις στις εισαγωγές ορισμένων προϊόντων που ανταγωνίζονταν τις νότιες βιομηχανίες. όπως η κρατική ιδιοκτησία ορισμένων τομέων των υπηρεσιών ή η νομισματική πολιτική και ο περιορισμός του εξωτερικού εμπορίου. Ένα άλλο αποτέλεσμα της κυβερνητικής πολιτικής ήταν.και να παρεμποδίζεται η απόδρασή τους από τη φτώχεια και την καθυστέρηση. Τη διατήρηση ενός πολύ οπισθοδρομικού φορολογικού συστήματος. ήταν η μη ισόρροπη ανάπτυξη με μια συνεχή εγκατάλειψη της γεωργίας. της βαριάς βιομηχανίας. Η μια κυβέρνηση μετά την άλλη ευνοούσαν τους επιχειρηματίες με τα εξής μέσα: τη διοχέτευση σ' αυτούς της ξένης βοήθειας. επιτρέποντας τη μετατροπή των κερδών σε χρυσό και ξένο συνάλλαγμα. Καλλιτέχνες και διανοούμενοι ένιωθαν να βρίσκονται υπό απαγόρευση από την ατμόσφαιρα που επικρατούσε σ' όλη τη διάρκεια της δεκαετίας του '50.της οικονομίας.

ήταν ο περιορισμός αυτής της επιρροής μέσα σ' ένα πολιτικό σύστημα που επέτρεπε κάποια ελευθερία του Τύπου και της ψήφου. μεγάλο μέρος της οποίας βρισκόταν κάτω από ξένες σημαίες. ασκούσε μεγάλη έλξη στις μάζες των παλιών υποστηρικτών του που διατηρούσαν το εκλογικό τους δικαίωμα. Μετά τις γενικές εκλογές του 1946. η ελίτ που είχε θριαμβεύσει στον εμφύλιο -πολιτικοί.μέσω των ξένων επενδύσεων. Νωρίτερα.έβλεπαν με ταραχή ότι η επιρροή του ηττημένου εχθρού τους εξακολουθούσε να υφίσταται. Το αποτέλεσμα αυτής της οικονομικής πολιτικής ήταν η συνύπαρξη εξόφθαλμων οικονομικών προνομίων με ένα ελεεινό επίπεδο ζωής για την πλειονότητα του πληθυσμού. όπως έκανε στις συνδικαλιστικές εκλογές πριν ανέβει στην εξουσία η Δεξιά. ως ο περισσότερο συνεπής υποστηρικτής μιας πιο δίκαιας πολιτικής. και χειραγωγώντας τις συνδικαλιστικές εκλογές μέσω διαφόρων υπηρεσιών. υπάκουαν πειθήνια στην κυβέρνηση και τους Αμερικανούς υποστηρικτές της. λόγω των δεξιών πεποιθήσεών τους ή από οπορτουνισμό. οι μεγάλοι επενδυτές -που συνέχιζαν για πολύ καιρό μετά τον εμφύλιο να αισθάνονται αβέβαιοι για το πολιτικό μέλλον της χώραςαναζητούσαν ταχύτερους κι ασφαλέστερους τρόπους προσπορισμού κέρδους σ' άλλους τομείς. Γι' αυτό.διευθύνονταν σε όλο και μεγαλύτερη έκταση από ανθρώπους που. Ο κρατικός έλεγχος πάνω στο συνδικαλισμό ήταν απόλυτος επί δικτατορίας Μεταξά. στρατιωτικοί και αστυνομικοί. θα ήταν μεγαλοφυείς και μερικές φορές αδυσώπητες. Η κυβέρνηση έπληξε ευθέως το επίπεδο ζωής των εργατών των αστικών κέντρων ελέγχοντας τις εργατικές ενώσεις και σωματεία. Κατά συνέπεια. από το 1950 και μετά. Οι λύσεις που θα έβρισκαν. Η διοίκηση της ΓΣΕΕ υπάκουε στις επιθυμίες της αμερικανικής υπηρεσίας AMAG για περιορισμό των αιτημάτων των εργατών. ίσα ίσα για να διατηρεί την εξουσία της πάνω στα μέλη της. ήταν να καθυστερήσει η μείωση της ανεργίας και να παρακινηθεί η μετανάστευση προς το εξωτερικό από τις πληθυσμιακά πνιγμένες αγροτικές περιοχές 65. και για παροχή ελάχιστων παραχωρήσεων. να ψηφίζουν κόμματα της Αριστεράς. Η πλειοψηφία των εργατών υπέστη μείωση των πραγματικών απολαβών της τα χρόνια 1947-50. Κι έτσι. και κάποια μορφή του υπήρχε και παλιότερα. επιχειρηματίες. πολλοί από τους οποίους μπορούσαν. οι εργατικές ενώσεις σ' όλα τα επίπεδα -από τη Γενική Συνομοσπονδία Εργατών Ελλάδος (ΓΣΕΕ) μέχρι τα επιμέρους σωματεία και τα τοπικά επιμελητήρια. ο έλεγχος των εργατικών ενώσεων απαιτούσε διαρκή επαγρύπνηση από την πλευρά της κυβέρνησης και των Αμερικανών συμβούλων της 66. διαδοχικές κυβερνήσεις εκμεταλλεύονταν την εμφυλιοπολεμική ατμόσφαιρα για να επηρεάζουν το διορισμό συνδικαλιστών ηγετών και να εκκαθαρίζουν τα συνδικάτα από τους αριστερούς. Το εκτός νόμου Κομμουνιστικό Κόμμα. Digitized by 10uk1s . Αποτέλεσμα αυτής της μη ισοζυγισμένης οικονομικής πολιτικής. και κυρίως τη ναυτιλία. και μάλλον συνέχισε να υποστηρίζει την Αριστερά. Και το πρόβλημά τους. συμπεριλαμβανομένης της αστυνομίας και του δικαστικού σώματος.

όσο πατριωτικά κι αν ήταν τα κίνητρά της. Ιατρίδης ΤΟ ΣΚΗΝΙΚΟ Το φθινόπωρο του 1944. Ανέτοιμοι να καταπιαστούν με μια εποικοδομητική αναζήτηση συμβιβαστικών λύσεων σε θεμελιώδη προβλήματα. η εσωτερική κρίση ξέσπασε σε εμφύλιο πόλεμο μέσα και γύρω από την πρωτεύουσα 3. η χώρα ήταν ώριμη για μια σε βάθος αλλαγή. βάθυνε ακόμα πιο πολύ τις μικρές πολιτικές διαιρέσεις της χώρας. μια μαχητική αριστερή συμμαχία χειραγωγούμενη από το Κομμουνιστικό Κόμμα ευαγγελιζόταν ένα αόριστο πρόγραμμα κοινωνικών μεταρρυθμίσεων και. η ταυτόχρονη ύπαρξη δυο άκαμπτων εκφάνσεων της πραγματικότητας συνωμότησε για να υπονομεύσει τις κυριαρχικές εξουσίες του έθνους τόσο στο εσωτερικό όσο και στο εξωτερικό. «πρόοδο» και «δημοκρατία» θα έπρεπε να βασίζεται. η καταδίκη του προπολεμικού καθεστώτος που το χαρακτήριζαν όχι μόνο η δικτατορία Μεταξά και η αντιπαθής στο λαό μοναρχία. Ιδεολογικά τουλάχιστον. έκανε ακόμα μεγαλύτερο τον κίνδυνο να μετατραπεί σε βίαιη η αναμέτρηση. αβέβαιοι για τη δύναμή τους. η απελευθέρωση από την εχθρική κατοχή δεν έφερε μαζί της και την αποκατάσταση του αποτελεσματικού ελέγχου της ελληνικής κυβέρνησης πάνω στις εσωτερικές υποθέσεις και τις διεθνείς σχέσεις της χώρας. η οποία. και να δημιουργήσει μια κατάσταση διάλυσης και παράλυσης. υπεραμύνονταν της λατρευτής τους κοινωνικής τάξης. προερχόμενη από την κατάρρευση των παραδοσιακών πολιτικών θεσμών και διαδικασιών. εγωιστικά και ουσιαστικά νεκρά αστικά κόμματα. αλλά και τα χωρίς έμπνευση. Στην άλλη πλευρά. δεν υπήρχε ομοφωνία για το τι έπρεπε να πάρει τη θέση του και σε τίνος την άποψη για «κοινωνική δικαιοσύνη». ήταν σχεδόν ομόφωνη. και όργανα του Σλαβοκομμουνισμού 1. οι πολιτικοί ηγέτες εστίαζαν τις συζητήσεις και τις πολεμικές τους σε κενές ιδεολογικές διατριβές για περασμένα αδικήματα και αμφισβητούσαν ο ένας τη νομιμότητα του άλλου και το δικαίωμα συμμετοχής στις κυβερνητικές διαδικασίες. οι ηγέτες των προπολεμικών αστικών κομμάτων. Η ύπαρξη χιλιάδων οπλισμένων βετεράνων της αντίστασης. Τον Δεκέμβριο του 1944. τρομοκρατούσε τους αρνητές της αλλά και το μεγαλύτερο μέρος του έθνους με το φάσμα ενός καθεστώτος μπολσεβίκικου τύπου που θα εγκαθιδρυόταν με τη βία 2. 1945-9 Ι. Οι πιο άμεσες ρίζες αυτής της εσωτερικής αστάθειας βρίσκονταν στην επίδραση της κατά τον πόλεμο αντίστασης. Digitized by 10uk1s . Στο δημόσιο στίβο. Αν όμως ήταν εύκολο να αποκηρύξει κανείς το παρελθόν. Ο. και την εμφάνιση αγεφύρωτων κοινωνικών χασμάτων και μαζικής βίας. κι εξαπέλυσε ένα μαζικό κίνημα που δεν είχε το προηγούμενό του σε ζωτικότητα και ριζοσπαστισμό. Αντιθέτως. Στη μια πλευρά. Ο διχασμός του έθνους έγινε ακόμα πιο σοβαρός από την ερήμωση του τόπου και τα βάσανα που υπέφερε ο λαός κατά τον πόλεμο ενάντια στον Άξονα και κατά την εξαχρειωτική εχθρική Κατοχή. συνεπαρμένη από την καινουριοαποκτημένη της δύναμη.ΚΕΦΑΛΑΙΟ VIII Η Βρετανία. οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Ελλάδα. Η πρώτη από αυτές τις πραγματικότητες ήταν μια βαθύτατη εσωτερική κρίση. που είχαν ήδη πολεμήσει αναμεταξύ τους κατά τη διάρκεια του πολέμου και που τώρα εκπροσωπούσαν τους στρατούς των πολιτικών φατριών της Ελλάδας. αποκηρύσσοντας τους αντιπάλους τους ως αντεθνικά σκεφτόμενους. διαιρεμένοι από αμοιβαία δυσπιστία και τρομαγμένοι από την προοπτική ριζοσπαστικών αλλαγών που θα μπορούσαν να τους στερήσουν την εξουσία.

Η πρώτη ήταν ότι από το 1939. της Μόσχας (Οκτώβριος 1943). για τη διάρκεια του πολέμου τουλάχιστον. στις οποίες συμπεριλαμβάνονταν εκείνες του Κεμπέκ (Αύγουστος 1943). κι ότι χρειάζονταν έκτακτα επεμβατικά μέτρα για να διαφυλαχτούν τα συμφέροντα ολόκληρης της Δύσης. το έθνος γρονθοκοπιόταν από ισχυρές εξωτερικές δυνάμεις. ο κυρίαρχος ρόλος της Βρετανίας στην ελληνική οικονομία και ασφάλεια κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του '30 και κατά τον ελληνο-ιταλικό πόλεμο του 1940-1. για τις οποίες η ανατολική Μεσόγειος παρέμενε μια περιοχή ζωτικής σημασίας. απαιτούσαν να μείνει η Ελλάδα έξω από τη διαρκώς διευρυνόμενη σφαίρα της σοβιετικής επιρροής. εμποδίζοντας μια κομμουνιστική νίκη στην Αθήνα 5. όταν η εξόριστη κυβέρνηση του βασιλιά Γεωργίου Β' χρωστούσε την ύπαρξή της στη βρετανική υποστήριξη. Η ΑΓΓΛΙΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Π ο λ ι τ ι κ έ ς π ρ ο ο π τ ι κ έ ς κ α ι σ τ ό χ ο ι : Ο επεμβατικός ρόλος της Αγγλίας στη μεταπελευθερωτική Ελλάδα προέκυψε από δυο χωριστές αλλά αλληλένδετες σκέψεις. Και. Αυτό. έπρεπε να εγγυηθεί το αποτέλεσμα αυτό η Αγγλία. οι κυβερνήσεις Τσώρτσιλ και Άτλη. συμπέραιναν ότι τα βρετανικά συμφέροντα καθώς και εκείνα του ελληνικού έθνους. όμως. εμποδίστηκε από τη δεύτερη πραγματικότητα που αντιμετώπιζε η Ελλάδα σ' εκείνη την κρίσιμη μεταπολεμική περίοδο: ξένη χειραγώγηση και έλεγχο. εξασφαλίζοντας ταυτόχρονα ευλογίες και υποστήριξη από το εξωτερικό. Για τον πρωθυπουργό Ουίνστον Τσώρτσιλ ιδίως. που οι απώτατοι στόχοι τους προχωρούσαν πολύ περισσότερο από την ανάγκη να λυθούν τα μεταπολεμικά προβλήματα της Ελλάδας. η Βρετανία είχε κερδίσει το δικαίωμα να προΐσταται ενεργά στο θέμα της αποκατάστασης της νομιμότητας στη μεταπολεμική Αθήνα. και να βοηθά στην παγίωση της δημόσιας τάξης. και σ' όλη τη διάρκεια των δύσκολων χρόνων του Πολέμου. οι Άγγλοι επίσημοι ένιωθαν υποχρεωμένοι ν' αναλάβουν αποφασιστική δράση σε κάποιες κρίσιμες ώρες. μια σωρεία εξελίξεων είχε φορτώσει στη βρετανική κυβέρνηση το έργο της περιφρούρησης των ελληνικών εθνικών συμφερόντων -όπως τα έβλεπαν οι αξιωματούχοι του Λονδίνου. σηματοδοτούσαν την προθυμία της Ουάσιγκτον και της Μόσχας να επιτρέψουν στο Λονδίνο να έχει ελευθερία κινήσεων στις ελληνικές υποθέσεις. που είχε απόψεις γεμάτες ισχυρογνωμοσύνη για τα βασικά ζητήματα και συχνά χειριζόταν προσωπικά την ελληνική πολιτική. όσο και πολιτικά. ξανά του Κεμπέκ (Σεπτέμβριος 1944) και ξανά της Μόσχας (Οκτώβριος 1944). είχε δώσει στην αγγλική κυβέρνηση μια μοναδική ευκαιρία να επηρεάσει τις μελλοντικές εξελίξεις στην Ελλάδα 4. Το αποτέλεσμα ήταν να γίνει η Ελλάδα αντικείμενο ισχυρών εξωτερικών επιρροών. Κι όπως οι Έλληνες έδειχναν να μην είναι από μόνοι τους σε θέση να το πετύχουν. δηλαδή. τότε που η Αγγλία είχε προσφέρει στην Ελλάδα μια «εγγύηση» κατά του Άξονα. Αναμφιβόλως. Σ' όλη του τη σύγχρονη ιστορία. ώστε να Digitized by 10uk1s . μια που οι Έλληνες έδειχναν να είναι απελπιστικά διχασμένοι και να επιδιώκουν βίαιες λύσεις. Κι από τη δική τους πλευρά. Αυτή η σχέση πελάτη-πάτρονα συσφίχτηκε σημαντικά στα χρόνια 1941-4. Σύντομα. Ένας αριθμός σημαντικών αποφάσεων των κυριότερων Συμμάχων. οι Ηνωμένες Πολιτείες αποδέχτηκαν τη βρετανική άποψη ότι η ελληνική περίπτωση έπρεπε να αντιμετωπιστεί μέσα σε παγκόσμια πλαίσια.Αν οι Έλληνες είχαν ξεκαθαρίσει μόνοι τους αυτή την οικογενειακή διαμάχη. Ωστόσο. κι οι βρετανικές αρχές επιδίωκαν να ελέγξουν την ελληνική αντίσταση τόσο στρατιωτικά. η εσωτερική κρίση είχε καταστήσει την Ελλάδα πολύ ευεπίφορη σε εξωτερικές επιρροές. σε καταπληκτικό βαθμό. καθώς μάλιστα οι περισσότεροι Έλληνες επιθυμούσαν διακαώς να εξασφαλίσουν πλεονεκτήματα απέναντι στους αντιπάλους τους. της Κατοχής και της Αντίστασης. οι ανώτερες στρατιωτικές δυνάμεις και η μαζική κινητοποίηση θα είχαν δώσει το πάνω χέρι στην Αριστερά.

κατά συνέπεια. έδειχνε με κάθε τρόπο ότι η χώρα αυτή δεν περιλαμβανόταν στα μεταπολεμικά του σχέδια. φυσικά. ο αληθινός κακός του έργου είναι ο Βασιλιάς των Ελλήνων» 9. έγραψε στ' απομνημονεύματά του (Ιανουάριος 1945) ότι «πέρα. είτε και των δυο. Υπήρχε ωστόσο και μια δεύτερη προϋπόθεση. Ο στόχος αυτός. είχαν στρατιωτική σημασία στον τρόπο που έβλεπε η Αγγλία την άμυνα της οδού προς την Ινδία. καθώς και η ηπειρωτική Ελλάδα. φίλη μας και ειρηνική» 10. δεν υπήρχε κάποια χειροπιαστή απόδειξη ότι η Μόσχα ενδιαφερόταν για την Ελλάδα 11. Μετά τον Ιούλιο του 1945. Ανταποκρινόμενοι στη διπλή αυτή συλλογιστική. οι σοβιετικές επικρίσεις για τη βρετανική ανάμιξη στις ελληνικές υποθέσεις αποδίδονταν γενικά στις ραγδαία επιδεινούμενες σχέσεις της Μόσχας με τους μεγάλους συμμάχους της. «η Ελλάδα αντιπροσώπευε το συνδετικό κρίκο ανάμεσα στα κράτη του Βορρά και τα Βαλκάνια.ευημερούσα. οι πρώτες μεταπελευθερωτικές κυβερνήσεις της Ελλάδας ήταν σχεδόν απλά βρετανικά δημιουργήματα που χρειάζονταν τις ευλογίες και τη συνεχή υποστήριξη του Λονδίνου για να επιζήσουν μπροστά στους εσωτερικούς αντιπάλους τους. κι έπρεπε να εξετάζεται με τα κριτήρια και των μεν. ήταν ασυζητητί επηρεασμένη από τον αυξανόμενο σοβιετικό επεκτατισμό στα Βαλκάνια. από τους κομμουνιστές συνωμότες του ΚΚΕ. είτε της μαχητικής Αριστεράς. μπορεί η ρητορική της κυβέρνησης Άτλη-Μπέβιν να ήταν σε χαμηλότερους τόνους από του προκατόχου τους. θα αποδεικνυόταν ηράκλειος άθλος που θα έσπρωχνε ως τα ακραία τους όρια τις δυνατότητες και την αντοχή της Αγγλίας. Έτσι. Ένα κομμουνιστικό καθεστώς στην Αθήνα. αλλά το ενδιαφέρον τους για την εξασφάλιση των παραδοσιακών βρετανικών συμφερόντων δεν ήταν καθόλου μικρότερο. τη Μέση Ανατολή. ο Τσώρτσιλ είχε ενημερώσει τον Στάλιν ότι μετά τον πόλεμο η Βρετανία θα διεκδικούσε ξανά την κυριαρχική της θέση στη Μεσόγειο και. που θα παρακινούσαν τον Στάλιν να ενδιαφερθεί ενεργά και γι' αυτή τη βαλκανική χώρα 12. εκπροσώπους είτε της μαχητικής Δεξιάς. θα εξασφάλιζε στη Μόσχα απευθείας πρόσβαση στη Μεσόγειο και θα εκμηδένιζε την αξία των Στενών ως φραγμού στο σοβιετικό ναυτικό. Ωστόσο. Όπως λοιπόν το συνόψισε ο Ήντεν. τον έλεγχο των Στενών και της εισόδου και εξόδου στη Μαύρη Θάλασσα. διατηρώντας ταυτοχρόνως την πρωτοκαθεδρία του Λονδίνου στους εξωτερικούς προσανατολισμούς της Ελλάδας. Η βρετανική πολιτική στην Ελλάδα.ότι νίκη της υπό κομμουνιστικό έλεγχο Αριστεράς στην Ελλάδα θα δημιουργούσε συνθήκες τόσο ευνοϊκές για τη Σοβιετική Ένωση. η βρετανική Digitized by 10uk1s . με τα λόγια και τα έργα του. και των δε. Ως αποτέλεσμα. που μέχρι τον Μάιο του 1945 ήταν υπεύθυνος για τη βρετανική πολιτική στη Μεσόγειο. Για να εμποδίσει μια τέτοια εξέλιξη. πολλοί ανάμεσα στους βασικούς συμβούλους του διαφωνούσαν.διατηρήσουν μια επίφαση ισορροπίας. ενόσω θα προσπαθούσαν να διατηρούν ένα είδωλο εξουσίας σε ελληνικά χέρια. που έκανε ακόμα πιο ουσιαστική την πρώτη: τα στρατηγικά συμφέροντα. ο υπουργός Εξωτερικών Άντονι Ήντεν «δεν είχε καμιά μεγάλη επιθυμία να επιστρέψει αυτός (ο Γεώργιος)» 8. Παρόλο όμως που ο Τσώρτσιλ θεωρούσε την αποκατάσταση του βασιλιά Γεωργίου Β' στο θρόνο σαν ουσιαστικό στοιχείο για την επιτυχία της αγγλικής πολιτικής. Τον Οκτώβριο του 1944. «Στόχος μας είναι μια Ελλάδα -είτε βασιλική είτε δημοκρατική. Νησιά του Αιγαίου και Κρήτη. οι Άγγλοι επίσημοι επιδίωξαν να προωθήσουν στην Αθήνα λύσεις που θα έφερναν την πολιτική σταθερότητα και τη μετριοπάθεια. Ο Χάρολντ Μακμίλαν. και προς την κατεύθυνση του Περσικού Κόλπου. Ο Στάλιν ο ίδιος. καθώς και για την κυριαρχία του Βασιλικού Ναυτικού στην Ανατολική Μεσόγειο» 7. Σύμφωνα με τον βιογράφο του Έρνεστ Μπέβιν. Μετά τη διάσκεψη του Πότσνταμ. Ο φόβος των Άγγλων αξιωματούχων ήταν η πιθανότητα -ίσως και η βεβαιότητα. και τη θεωρούσαν απλώς σαν μια προειδοποίηση προς τη Δύση να μην ανακατωθεί στα υπόλοιπα Βαλκάνια και την ανατολική Ευρώπη. η Ελλάδα έπρεπε να παραμείνει στη βρετανική σφαίρα επιρροής 6.

συμπεριλαμβανομένων του μέλλοντος της μοναρχίας. πράγμα που δεν μπορούσε να το κάνει μόνη της. έγινε το κεντρικό πρόσωπο του απελπιστικά διασπασμένου κόσμου της ελληνικής πολιτικής. Άγγλοι ειδικοί αγωνίζονταν να επιβάλουν νομισματικούς ελέγχους. αμέσως μόλις θα υπήρχε μια εκλεγμένη κυβέρνηση. Μια Βρετανική Στρατιωτική Αποστολή. υποστηριζόμενη από ένα μικρό στρατιωτικό σώμα. οι Άγγλοι εξακολούθησαν ν' αντιμετωπίζουν το ρόλο τους στην Ελλάδα ως ουσιαστικά προσωρινό και επικουρικό. που δεν είχε καμιά ελπίδα να τους θέσει υπό τον έλεγχό της. Digitized by 10uk1s . και μετέτρεψε ένα σοβαρό πολιτικό διχασμό σε εθνική βεντέτα την οποία ούτε ένας Έλληνας πολιτικός έδειχνε ικανός να χειριστεί. ο οποίος συνδύαζε τα εξαίρετα πιστοποιητικά του ως Φιλελεύθερος. Όμως. οι Άγγλοι έλπιζαν να εξουδετερώσουν τους κομμουνιστές πατρονάροντας ένα μετριοπαθές πολιτικά Κέντρο. Περίμεναν από τις ελληνικές αρχές ν' αναλάβουν αυτές την ευθύνη όλων των τομέων της εσωτερικής διοίκησης. και συγκεντρώνοντας πίσω του όλες τις προοδευτικές αστικές δυνάμεις 16. οι Άγγλοι αρνήθηκαν να κυνηγήσουν και νικήσουν τις δυνάμεις του ΕΛΑΣ στην ύπαιθρο. αλλά ικανοποιήθηκαν με την τυπική παράδοση του οπλισμού τους 15 . Ισχυρές βρετανικές πιέσεις ανάγκασαν τις ελληνικές φατρίες. οι Άγγλοι στράφηκαν στον αρχιεπίσκοπο Δαμασκηνό που. από τη θέση του αντιβασιλιά. η εξέγερση στην Αθήνα τον Δεκέμβριο του 1944. καθώς και το βασιλιά που βρισκόταν ακόμα στο Λονδίνο. της εκκαθάρισης των δοσιλόγων της Κατοχής και της διεξαγωγής εκλογών14. να αποδεχτούν την ηγεσία του Δαμασκηνού και να καταλήξουν στη συμφωνία της Βάρκιζας (12 Φεβρουαρίου 1945) που θα ήταν η βάση για την επίλυση των κρίσιμων προβλημάτων του έθνους. Για να καθησυχάσει τους αντιβασιλικούς στο συνταγματικό ζήτημα. Κι ακόμα. Κατά τα άλλα. Κι ακόμα. Τ α κ τ ι κ έ ς : Την ώρα της απελευθέρωσης. με την ελπίδα ότι η τάξη και η εμπιστοσύνη στο κράτος θα μπορούσαν να αποκατασταθούν σ' όλη τη χώρα. τερμάτισε απότομα την αποτελεσματικότητα του Παπανδρέου. Κι από 'κεί και μετά. απαλλαγμένο από πολιτικές επεμβάσεις και φαβοριτισμούς. Μια Βρετανική Αστυνομική Αποστολή με πάρα πολύ εκτεταμένες αρμοδιότητες στάλθηκε να επιβλέψει τη δημιουργία και εκπαίδευση νέας αστυνομίας και χωροφυλακής. παρόλο που η επιρροή τους ήταν αισθητή σε κάθε τμήμα του κρατικού μηχανισμού 18. της παροχής αμνηστίας. με μια αμείλικτη εχθρότητα για τους κομμουνιστές. που τώρα έβγαιναν στην παρέλαση ως οι σωτήρες του έθνους απ' τον Σλαβοκομμουνισμό. να διαχειριστούν προγράμματα βοήθειας και να παράσχουν συμβουλές σε οικονομοτεχνικά προβλήματα. που την κατέστειλαν τα αγγλικά στρατεύματα ύστερα από σκληρές μάχες. οι Άγγλοι επιχείρησαν να προικίσουν τις αρχές της Αθήνας με τα πιο βασικά μέσα για την επίτευξη σταθερότητας και ανάκαμψης. Όμως. οι βρετανικοί αντικειμενικοί στόχοι θα περιορίζονταν στη δημιουργία εκείνων των βασικών προϋποθέσεων πολιτικής και οικονομικής σταθερότητας που θα επέτρεπαν στους μετριοπαθείς Έλληνες να βρουν λογικές λύσεις στα εσωτερικά προβλήματα της χώρας τους.κυβέρνηση έπρεπε να εξουδετερώσει τους Έλληνες κομμουνιστές. Εκτός από το ότι επέβλεπαν όλους τους βασικούς πολιτικούς διακανονισμούς. ανέλαβε να εκπαιδεύσει και εξοπλίσει ένα νέο εθνικό στρατό. Προς μεγάλη απογοήτευση όλων των αστικών φατριών. έδωσε θάρρος σε ακροδεξιούς και δοσιλόγους. Καθώς βρέθηκαν από λάθος σχεδόν σε πλήρη έλεγχο των ελληνικών δημοσίων πραγμάτων. το Λονδίνο ενέκρινε την επιλογή του Δαμασκηνού ο οποίος ανέθεσε την πρωθυπουργία στον αμετακίνητο δημοκράτη Νικόλαο Πλαστήρα 17. οι Άγγλοι επίσημοι είχαν εμπιστευτεί την επιτυχία των σχεδίων τους στην πολιτική δεξιοτεχνία του Γεωργίου Παπανδρέου. έπρεπε η Αγγλία να εξασφαλίσει την υποστήριξη της Ουάσιγκτον 13. για να αποθαρρύνει οποιοδήποτε όψιμο ενδιαφέρον των Σοβιετικών για τις ελληνικές υποθέσεις.

Οι Άγγλοι στρατιωτικοί σύμβουλοι. πάλι. Όσο αναγκαία κι όσο ελπιδοφόρα κι αν ήταν μια πολιτική που θα σχεδίαζαν στο Λονδίνο ή την Αθήνα. Εμείς δεν επιθυμούμε να εμπλακούμε και πάρα πολύ στις εσωτερικές υποθέσεις της Ελλάδας αλλά.. να «κάθεται στις κερκίδες» στη μεταπολεμική Αθήνα. κι όχι να παίρνουμε οι ίδιοι μέρος στον αγώνα»21. ο Άγγλος πρεσβευτής. που θεωρούσε την κυβέρνησή του «αριστερή και δημοκρατική» και που. οι Έλληνες αξιωματούχοι δεν μπόρεσαν να πειστούν να εφαρμόσουν τα σχέδια του Λονδίνου. Οι Άγγλοι. Η πραγματική όμως αιτία της σύγχυσης. απλώς. σε θέση να παράσχει. όπου οι εξελίξεις στην ανατολική Ευρώπη αποτέλεσαν σημείο μεγάλων τριβών ανάμεσα στη σοβιετική κυβέρνηση και τους Δυτικούς πρώην συμμάχους της. Παράλυτοι μπροστά στο κολοσσιαίο μέγεθος του έργου τους. το Λονδίνο δεν ήταν. δεν ήταν. μετά τη νίκη των Εργατικών στην Αγγλία ανακοίνωσε ότι η Ελλάδα έπρεπε να γίνει Δημοκρατία χωρίς να μεσολαβήσει δημοψήφισμα 22.. Πιο εύκολα όμως το έλεγε. αντιθέτως. πήγαζε από ένα πολύ πιο θεμελιώδες θέμα: έπιαναν τους εαυτούς τους να επεμβαίνουν και ουσιαστικά να «κυβερνούν» ένα κράτος για το οποίο πίστευαν ότι ήταν φιλικό. Ο Πλαστήρας.. μπορούσε να αντικαταστήσει τον πρωθυπουργό με κάποιον άλλο που αναμενόταν ότι θα ήταν πιο υπάκουος στις συμβουλές του Λονδίνου. με τη συγκατάθεση του αντιβασιλιά. έριχνε κι άλλο λάδι στη φωτιά της Digitized by 10uk1s . χωρίς όμως και να αναλαμβάνουν τον απευθείας έλεγχο και τις ενέργειες εκείνες που μπορεί να τους εξασφάλιζαν την επιτυχία. Κάτω από αυτές τις συνθήκες. Το Φόρεϊν Όφις υπενθύμισε τότε στον Λήπερ ότι «το καθήκον μας είναι να καθόμαστε στις κερκίδες και να επιβλέπουμε να είναι τίμιος ο αγώνας. όταν ο Λήπερ προέτρεπε την κυβέρνηση των Εργατικών να επιμείνει δημοσίως να δεχτούν οι Έλληνες «μια κυβέρνηση που να βρίσκεται ανάμεσα στα δυο άκρα. παρά το έκανε κανείς. είχαν όλη την ευθύνη (και σ' αυτούς επέρριπταν όλο το φταίξιμο) της διαχείρισης των ελληνικών δημοσίων υποθέσεων. να πάρουμε τα στρατεύματά μας από 'κεί όσο πιο σύντομα μπορούμε» 20. ήταν μοιραίο ν' αποτύχει αν δεν την εφάρμοζαν οι αρμόδιες ελληνικές αρχές. για να μπορέσει η χώρα να συνέλθει από τα πλήγματα του πολέμου και της εμφύλιας διαμάχης 19. οι οποίοι να βάζουν πρώτα τα συμφέροντα του λαού». στην αντιμετώπιση των μεταπελευθερωτικών προβλημάτων της Ελλάδας. «Αυτό είναι κάτι που πρέπει να το κάνουν μόνοι τους. Όμως. κι απασχολημένοι έντονα από τις μαινόμενες πολιτικές τους έχθρες. πολύ ουσιαστικές οικονομικές δυσκολίες. την επαύριο του Δεύτερου Παγκοσμίου Πολέμου. Σε έσχατη περίπτωση. η βρετανική κυβέρνηση επιθυμούσε ακόμα πιο πολύ να μη φανεί ότι επεμβαίνει ανοιχτά στις ελληνικές υποθέσεις. Ο Λήπερ δεν έχανε ευκαιρία να κάνει κήρυγμα στους Έλληνες πολιτικούς για την ανάγκη μετριοπάθειας και «κοινωνικής δικαιοσύνης». και στην ελληνική πολιτική δεν υπήρχε κάτι τέτοιο σαν τον «τίμιο αγώνα».. όμως. Μετά τη διάσκεψη του Πότσνταμ. κι επιδίωκε με ζήλο την ανεξαρτησία και την κυριαρχία του. μπορούσαν να εισηγηθούν μέτρα που θα έκαναν τις δυνάμεις ασφαλείας πιο αποτελεσματικές στην καταστολή των αυξανόμενων αντάρτικων ομάδων. Το Λονδίνο όμως δεν ήθελε να παραεμπλακεί στις ελληνικές υποθέσεις. Οι Έλληνες πολιτικοί ανέμεναν να πάρουν από τους Συμμάχους μαζική οικονομική βοήθεια. «Δε νομίζω πως πρέπει να αναλάβουμε εμείς την ευθύνη να διδάξουμε τους Έλληνες πώς να φτιάξουν ένα πρόγραμμα κοινωνικής δικαιοσύνης». Αργότερα. ενώ στην Αθήνα ο πρεσβευτής Ρέτζιναλντ Λήπερ ήταν διατεθειμένος να παίξει σκληρό παιχνίδι. που μπέρδευε τους Άγγλους αξιωματούχους στο Λονδίνο και την Αθήνα. μια δημοκρατική κυβέρνηση που να αποτελείται από άντρες με σύγχρονες και προοδευτικές ιδέες. ο Μπέβιν απέρριψε την πρόταση επειδή παραήταν «δραστική». προειδοποιούσε τον υπουργό του των Εξωτερικών ο Τσώρτσιλ. την οποία η Αγγλία. η Ελλάδα παρασυρόταν στην πολιτική παράλυση και τον εμφύλιο πόλεμο. είχαν απέναντί τους μια σοβαρότατη τροχοπέδη: τις δικές τους. κι ενώ οι Βρετανοί επίσημοι αγωνιούσαν για το ποια έπρεπε να είναι η επόμενη κίνησή τους στην Αθήνα.Οι Άγγλοι.

ο Δαμασκηνός ταξίδεψε στο Λονδίνο για να εξασφαλίσει υποστήριξη σ' ένα καινούριο σχέδιο που μπορεί να έβγαζε την Αθήνα από το αδιέξοδο. Δεν έδειχνε όρεξη να τιμωρήσει τους δοσίλογους. Ο Δαμασκηνός φοβόταν ότι. η Δεξιά (το Λαϊκό Κόμμα) βάλθηκε να κερδίσει τις εκλογές και ν' ανοίξει το δρόμο για την αποκατάσταση της μοναρχίας. Όταν ο Βούλγαρης δοκίμασε να παραιτηθεί. ο αντιβασιλιάς κι ο Λήπερ δεν του το επέτρεψαν: δεν μπορούσαν να βρουν κανένα ικανό να σχηματίσει μια καινούρια κυβέρνηση. αποδείχτηκε εν μέρει μόνο επιτυχημένο. που με τη σειρά του θα κλιμάκωνε ακόμα πιο πολύ την πόλωση και τη βία. Όπως κι ο Παπανδρέου πριν απ' αυτόν. αντί να εκτονώσει την κατάσταση. Καθόταν και παρακολουθούσε. Αντιθέτως. Ο Μπέβιν. κάτω από τις συνθήκες που επικρατούσαν στην Ελλάδα. έπρεπε ν' ανακοινωθεί πως την εφαρμογή του απαιτούσε η αγγλική κυβέρνηση 25. αποδείχτηκε ανίκανος να προσελκύσει και να οικοδομήσει γύρω του μια ομάδα μετριοπαθών Κεντρώων που θα μπορούσε να δώσει στη χώρα σταθερότητα και εθνική προοπτική. ο διακανονισμός αυτός. κατά τη συμφωνία της Βάρκιζας έπρεπε να γίνει πριν από τις εκλογές και μέσα στο 1945) και να γίνουν πρώτα οι εκλογές. αλλά προκάλεσε τις επικρίσεις των πάντων. Το σχέδιο του Δαμασκηνού. Digitized by 10uk1s . κατόρθωσε να προκαλέσει τη μανία των βασιλοφρόνων που θορυβούσαν ζητώντας την επιστροφή του βασιλιά. Ωστόσο. Για τους Άγγλους. χωρίς να μπορεί να κάνει τίποτα.πολιτικής. και έβλεπε σημαντικές οικονομικές μεταρρυθμίσεις που είχε εισηγηθεί ο αντιπρόεδρος της κυβέρνησής του και υπουργός Εφοδιασμού Κυριάκος Βαρβαρέσος να εγκαταλείπονται. δεν ήταν εύκολο να αντιμετωπιστεί με επιτυχία από την ελληνική Δεξιά. μαζί με το ότι η Ουάσιγκτον συμφωνούσε να παίξει σημαντικό ρόλο στην επίβλεψη των ελληνικών εκλογών. που άλλαξε τώρα τακτική κι έριξε το βάρος της στις πρόωρες βουλευτικές εκλογές. ένα δημοψήφισμα για το ζήτημα του θρόνου θα είχε ως αποτέλεσμα την άμεση επιστροφή του βασιλιά. Με την Αριστερά ηττημένη και σε σύγχυση. ο Βούλγαρης δεν προσέλκυσε την υποστήριξη κανενός. ύστερα από επιθέσεις τόσο της Δεξιάς όσο και της Αριστεράς 24. δεν ήθελε να παρουσιάσει δημοσίως αυτό το σχέδιο σαν δικό του. η χώρα θα ήταν καλύτερα προετοιμασμένη να αντιμετωπίσει το εκρηκτικό ζήτημα του θρόνου. κι ανέβασε τον τόνο της εκλογικής αντιπαράθεσης 27. με την ελπίδα ότι μια εκλεγμένη κυβέρνηση με αρκετά πλατιά βάση θα μπορούσε ν' αποκαταστήσει βαθμιαία κάποιο μέτρο σταθερότητας και τάξης. Τον Σεπτέμβριο του 1945 πια. Στις αρχές του Απριλίου 1945. Αυτό που πρότεινε. Ύστερα απ' αυτό. ενώ η πολιτική βία εξακολουθούσε να ογκώνεται. ο Λήπερ έπεισε τελικά τον αντιβασιλιά να διώξει τον Πλαστήρα και να διορίσει μια υπηρεσιακή κυβέρνηση με επικεφαλής τον ναύαρχο Πέτρο Βούλγαρη. η χώρα αντιμετώπιζε την οικονομική κατάρρευση. ήταν να καθυστερήσει το δημοψήφισμα (που. Για να αναγκαστεί να το δεχτεί η Δεξιά. προσυπέγραψε την αλλαγή της σειράς δημοψηφίσματος και εκλογών αλλά δίσταζε να φορτώσει στην κυβέρνησή του την τυπική ευθύνη για την πρόταση του αντιβασιλιά. λοιπόν. ήταν ένα ευπρόσδεκτο σημάδι πως οι Αμερικανοί ήταν επιτέλους έτοιμοι να επωμιστούν ένα σημαντικό μέρος των ελληνικών βαρών. Έτσι. Κι υποχώρησε μόνο όταν οι Ηνωμένες Πολιτείες συμφώνησαν να μοιραστούν με το Λονδίνο την πατρότητα του σχεδίου 26. Καθώς ήταν επισήμως ταυτισμένο με τις επιθυμίες Βρετανίας και Ηνωμένων Πολιτειών. Αντιθέτως. που υποσχέθηκε να οδηγήσει το έθνος στο δημοψήφισμα και σε εκλογές «πρόσω ολοταχώς»23. Προσπαθούσε να γεμίσει το στρατό με τους φίλους του και περίμενε από τους Άγγλους να λύσουν τα νομισματικά και οικονομικά προβλήματα της χώρας του. πράγμα που θα άνοιγε το δρόμο για ένα δεξιό καθεστώς. που δεν είχε καμιά επιθυμία να υποστηρίξει την υπόθεση του βασιλιά. και το κεντρώο Κόμμα των Φιλελευθέρων κατατεμαχισμένο. τις ολοένα αυξανόμενες διώξεις των αριστερών από τη Δεξιά. η αναβολή του δημοψηφίσματος όξυνε μόνο το κλίμα. Χωρίς δεσμούς με πολιτικές φατρίες και καθόλου χαρισματικός.

είχε προσπαθήσει ν' αποτρέψει. Τα βρετανικά εφόδια κι η εκπαίδευση δεν μπορούσαν να μετατρέψουν την Εθνοφυλακή και τη χωροφυλακή σε ένα αποτελεσματικό εργαλείο κατά των ανταρτών. ζητούσε κι άλλο αγγλικό δάνειο. Βασιλόφρονες αξιωματικοί προωθούνταν. Παρόλο που η ικανότητά τους να ελέγχουν την ελληνική κυβέρνηση περιορίστηκε μετά τις εκλογές. Ο Λήπερ συνέχισε να παίζει το ρόλο του χεριού που καθοδηγούσε τον Έλληνα πρωθυπουργό. 28 Αναγγέλθηκε επίσης ένα αγγλικό δάνειο δέκα εκατομμυρίων λιρών. Όμως. Οι οδηγίες του Φόρεϊν Όφις στον καινούριο άνθρωπό του στην Αθήνα. σε βάρος άλλων. ο Λήπερ είχε πάρει μετάθεση και τον είχε αντικαταστήσει ο σερ Κλίφορντ Νόρτον. Όπως υπογράμμισε ένας απ' αυτούς.το 1946 θα ήταν ένας χρόνος ογκούμενης σύγχυσης και απελπισίας. είτε από τη Δεξιά είτε από την Αριστερά. Ο Δαμασκηνός απαίτησε από τον Νόρτον να κάνει κήρυγμα στον Τσαλδάρη για τους κινδύνους ενός πρόωρου δημοψηφίσματος. καθώς και η ίδρυση μιας υπό βρετανικό έλεγχο νομισματικής επιτροπής που θα σταθεροποιούσε την καταρρέουσα δραχμή. η κυβέρνηση του Τσαλδάρη έφτιαξε νόμους για τη δημόσια ασφάλεια που. Ωστόσο. στην πράξη. παρά τις ακάματες προσπάθειες του πρεσβευτή. η Αγγλία δε θα παρείχε οικονομική βοήθεια για ένα μακροπρόθεσμο πρόγραμμα ανάκαμψης και ανοικοδόμησης 29. τις οποίες όλες οι φατρίες εκτός από τους Λαϊκούς προσπάθησαν ν' αναβάλουν. Για να χειροτερέψουν Digitized by 10uk1s . στενόμυαλων και εγωκεντρικών Ελλήνων πολιτικών» 32. και τις οποίες μποϊκοτάρισε η Αριστερά. Οι εθνικές εκλογές της 31ης Μαρτίου 1946. θα πατασσόταν από Άγγλους στρατιώτες. κι έτσι οι ένοπλες δυνάμεις αποκτούσαν την πολιτική ακριβώς απόχρωση που η βρετανική πολιτική. Αγνοώντας τις προειδοποιήσεις της πρεσβείας. ενθάρρυναν την άσκηση τρομοκρατίας από τους βασιλόφρονες κι έδειχναν να σπρώχνουν κι άλλους κομμουνιστές να βγουν στο βουνό. θα εφάρμοζε μια πολιτική μετριοπάθειας και οικονομικής ανάκαμψης 30. ο Νορτον δεν μπόρεσε να ξεφύγει από τη δίνη της αθηναϊκής πολιτικής. Όπως όμως οι Λαϊκοί δεν έχαναν ευκαιρία να πάνε κόντρα στους Άγγλους συμβούλους τους. ο Λήπερ ενορχήστρωνε το σχηματισμό μιας δημοκρατικής κυβέρνησης κάτω από την ηγεσία του Φιλελεύθερου ηγέτη Θεμιστοκλή Σοφούλη. με πλατιά βάση. σαν μόνη λύση για τα οικονομικά της προβλήματα. οι Άγγλοι δεν μπορούσαν να αποσείσουν την ευθύνη για την κακή οικονομική κατάσταση και την ανικανότητα των σωμάτων ασφαλείας να επιβάλουν τη δημόσια τάξη. Όταν εξέφρασε την άποψη ότι η αντιβασιλεία του Δαμασκηνού θα μπορούσε να παραταθεί ως το 1948. Οι οικονομικοί σύμβουλοι της πρεσβείας έχαναν κάθε ελπίδα ότι θα μπορούσαν να καθοδηγήσουν τις ενέργειες μιας κυβέρνησης η οποία.Και ενώ ο Μπέβιν διαβεβαίωνε προσωπικά τον Δαμασκηνό ότι κάθε απόπειρα πραξικοπήματος. «πρέπει να αποδεχτούμε το γεγονός ότι δεν μπορούμε να κάνουμε την ελληνική κυβέρνηση να πειθαρχήσει σε μια κρίση. θεωρητικά τουλάχιστον. οι βασιλόφρονες κατηγόρησαν τον πρεσβευτή ότι εργαζόταν κατά της επιστροφής της βασιλείας 31 . περιλάμβαναν την προτροπή να μην επεμβαίνει στις εσωτερικές ελληνικές υποθέσεις όσο ο προκάτοχός του: το Λονδίνο ήθελε να περιορίσει την ανάμιξή του. «οι μετριοπαθείς» αρνούνταν να συνεργαστούν και να σχηματίσουν ένα βιώσιμο Κέντρο. επιφέροντας αλλαγές στο υπουργικό συμβούλιο και αντιτιθέμενος σε διορισμούς ηγετικών στελεχών στις ένοπλες δυνάμεις και τη χωροφυλακή. και να ανεχθούμε την κακή χρήση των βρετανικών προμηθειών καθώς και τη μια αποστασία μετά την άλλη. όπου οι συμμορίες των ανταρτών γίνονταν όλο και πιο δυνατές και δρούσαν κατά των δυνάμεων ασφαλείας. και για τις υπερβολές της Δεξιάς που είχαν στόχο ολόκληρο το φάσμα των δημοκρατικών. είχαν ως αποτέλεσμα μια καθαρή νίκη των βασιλοφρόνων και το σχηματισμό δεξιάς κυβέρνησης υπό την ηγεσία του Κωνσταντίνου Τσαλδάρη. κι εξακολουθούσε να ελπίζει ότι μια κυβέρνηση συνασπισμού των προοδευτικών στοιχείων. Για τους αξιωματούχους του Λονδίνου -τους υπεύθυνους για την ελληνική πολιτική. Τρεις βδομάδες νωρίτερα.

ο υπουργός Μπερνς διακήρυξε ότι η Ελλάδα κι η Τουρκία ήταν πολύτιμοι παράγοντες στη μάχη κατά του σοβιετικού επεκτατισμού. Καθώς πλησίαζε το τέλος του 1946.» 36 Εκφράζοντας σοβαρότατες αμφιβολίες για το αν η Αγγλία θα μπορούσε να βοηθάει για πολύ ακόμα την Ελλάδα. Μόλο που το Φόρεϊν Όφις συνέχιζε ν' αμφιβάλλει για το αν έφταιγε η σοβιετική κυβέρνηση. η αγγλική κυβέρνηση αγνόησε ουσιαστικά τις ελληνικές εδαφικές αξιώσεις που τις θεωρούσε υπερβολικές και πίστευε ότι θα προκαλούσαν ανθελληνικές κινήσεις του Σοβιετικού Μπλοκ. όπως το πρότειναν ήδη το Θησαυροφυλάκιο και οι στρατιωτικές αρχές. οπωσδήποτε. όχι από την Αθήνα όπου η κατάσταση εξακολουθούσε να επιδεινώνεται. που θα γινόταν την επόμενη άνοιξη. ο Μπέβιν. Η νέα κυβέρνηση του Δημητρίου Μαξίμου βρέθηκε αμέσως αντιμέτωπη με μια απεργία των δημοσίων υπαλλήλων που παρέλυσε τα πάντα. Στα μέσα Οκτωβρίου. όταν δινόταν η ευκαιρία. Ο Μπέβιν. που είχε εκνευριστεί από τις μεθόδους του Τσαλδάρη κι είχε βαρεθεί την ελληνική κατάσταση γενικά. κάποιες ναυτικές δυνάμεις της να επισκέπτονται τα ελληνικά νερά. γινόταν φανερό ότι οι ΗΠΑ εγκατέλειπαν την πολιτική της αποστασιοποίησης. το Φόρεϊν Όφις δεν ήταν. και το Λονδίνο φοβόταν ότι σε λίγο θα ήταν πολύ αργά. Κατά συνέπεια. ο Νόρτον είχε την άποψη ότι τα κομμουνιστικά κράτη των Βαλκανίων ενεργούσαν σύμφωνα με σχέδια της Μόσχας 33. Το καλοκαίρι του 1946 πια. κυρίως μετά που ο Τσαλδάρης φάνηκε πρόθυμος να προκαλέσει φασαρίες για την παραμονή της Αγγλίας στην Κύπρο 34. αργούσε να δράσει. Κι ότι μια αμερικανική οικονομική αποστολή θα ταξίδευε σύντομα στην Ελλάδα προκειμένου να εκτιμήσει τις ανάγκες της 38 . Συμφωνήθηκε όμως πως ύστερα απ' αυτό. και έφερε ξανά στο προσκήνιο το πάγιο αίτημα για ξένη οικονομική βοήθεια. περιοδικώς. ο Άγγλος υπουργός Οικονομικών Χίου Ντάλτον προειδοποίησε την κυβέρνηση Άτλη ότι η Αγγλία έπρεπε να εφαρμόσει χωρίς καμιά χρονοτριβή «την πιο αυστηρή οικονομία στα έξοδά της στο εξωτερικό». κι η χώρα άρχισε να βυθίζεται ραγδαία σε ολοκληρωτικό εμφύλιο πόλεμο. η αγγλική πρεσβεία στην Ουάσιγκτον πληροφόρησε το Στέιτ Ντιπάρτμεντ ότι η βοήθεια προς την Ελλάδα θα διακοπτόταν οριστικά στις 31 Μαρτίου. οι κυβερνητικοί κύκλοι στην Αγγλία έθεταν διστακτικά το ζοφερό ερώτημα: «Τι μπορεί να γίνει για να μην έχουμε μια κομμουνιστική Ελλάδα του χρόνου. κουράστηκε απ' αυτή την προσπάθεια. Ο Μπέβιν συμφώνησε. κι ετοιμάζονταν ν' ασχοληθούν με τα προβλήματα της Ελλάδας. Η Ουάσιγκτον. θα άρχιζα αμέσως περικόπτοντας τους Έλληνες» 39. Και μόλο που ο Αμερικανός υπουργός Εξωτερικών Τζέιμς Μπερνς ήταν διατεθειμένος να προτρέψει τους Άγγλους να εμποδίσουν μια νίκη των κομμουνιστών στην Αθήνα 35 και. Τον Δεκέμβριο. Κι όλα έδειχναν ότι οι προσπάθειες της Αγγλίας στη μεταπολεμική Ελλάδα θα τελείωναν με μια αποχώρηση και μια αποτυχία 37. Στις 21 Φεβρουαρίου του 1947. η κυβέρνηση Τσαλδάρη κατέρρευσε κάτω από το βάρος της ανικανότητάς της. ο πρεσβευτής την ΗΠΑ Λίνκολν Μακβή συνεργαζόταν με τον Άγγλο ομόλογό του και πίεζαν τον Τσαλδάρη να διευρύνει την κυβέρνησή του. Στην ειρηνευτική διάσκεψη του Παρισιού. και πρόσθεσε: «Εγώ. θα σταματούσε κάθε βοήθεια προς την Ελλάδα. Υπήρχε ωστόσο μια ακτίνα ελπίδας.ακόμα πιο πολύ τα πράγματα. η Ουάσιγκτον έδειχνε απρόθυμη να κάνει τίποτ' άλλο εκτός απ' το να στέλνει. οι σχέσεις της Ελλάδας και των γειτόνων της στα Βαλκάνια επιδεινώθηκαν σοβαρά. «αν πρόκειται να εφαρμόσουμε μια κοινή πολιτική αποτελεσματικής και Digitized by 10uk1s . διατεθειμένο να προτείνει πλήρη αποχώρηση απ' αυτή τη χώρα. που απέρριψε σοβιετικές επικρίσεις στα Ηνωμένα Έθνη για το ρόλο της Αγγλίας στην Ελλάδα και υπερασπίστηκε όσο καλύτερα μπορούσε την κυβέρνηση της Αθήνας. Στις 11 Φεβρουαρίου. Κι έρχονταν όλο και πιο πολλά στοιχεία ότι οι Έλληνες αντάρτες έπαιρναν βοήθεια από την άλλη πλευρά των συνόρων. αλλά από την άλλη πλευρά του Ατλαντικού. όμως. Τον Δεκέμβριο. κατόρθωσε να πείσει την κυβέρνησή του να συνεχίσει τη χρηματοδότηση των ελληνικών ενόπλων δυνάμεων για μια ακόμα επίθεση κατά των ανταρτών. Ήταν καιρός ν' ανατεθεί το ζήτημα απόλυτα στους Αμερικανούς.

που έδειχναν να έχουν πολύ περισσότερους πόρους και πολύ λιγότερους ενδοιασμούς να υπαγορεύσουν τη θέλησή τους στους ανυπότακτους Έλληνες. ταραγμένη εξαιτίας της σοβιετικής συμπεριφοράς στην ανατολική Ευρώπη. παρά την προηγούμενη Digitized by 10uk1s . δεν υπήρχε καμιά λογική στην ανάληψη του οικονομικού βάρους. όταν έπρεπε ν' αναγνωριστεί η Ελλάδα σαν ένας γενναίος. ανθρωπιστικά και αρχαιολογικά προγράμματα41. ΟΙ ΗΝΩΜΕΝΕΣ ΠΟΛΙΤΕΙΕΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Π ο λ ι τ ι κ έ ς π ρ ο ο π τ ι κ έ ς κ α ι σ τ ό χ ο ι : Μέχρι το τέλος του Δεύτερου Παγκοσμίου Πολέμου. όμως. μέσω κυρίως Βρετανών αξιωματούχων. Επίσης. Ωστόσο. Κατά τη διάρκεια του Δεύτερου Παγκοσμίου Πολέμου. οι Ηνωμένες Πολιτείες θα χρηματοδοτούσαν προγράμματα και επιχειρήσεις πάνω στα οποία η Ουάσιγκτον δε θα ασκούσε αποτελεσματικό έλεγχο. αν και μικρός σύμμαχος. ήταν αγγλικό πρόβλημα. Όπως ήταν φυσικό. Υπήρχε ακόμα και κάποιο ενδιαφέρον για την ελληνική αγορά. Έτσι. η Ελλάδα. η Ουάσιγκτον απέφυγε οποιαδήποτε ενεργό ανάμιξη στις ελληνικές υποθέσεις. Βέβαια. η κυβέρνηση Τρούμαν αντιμετώπισε την ανάγκη να στηρίξει τη διακήρυξη της Γιάλτας για την απελευθερωμένη Ευρώπη. βρισκόταν έξω από τον κύκλο των αμερικανικών συμφερόντων και οι πολιτικές εξελίξεις σ' αυτή τη χώρα δε γεννούσαν κανένα ενδιαφέρον ή ανησυχία στην Ουάσιγκτον. αυξανόταν συνεχώς το ενδιαφέρον τους για τις ευρύτερες πολιτικές προοπτικές. πέρα από τις υποχρεώσεις που είχε αναλάβει μέσω της UNRRA 42. αν και σπασμωδικής. η Βρετανία είχε μόλις και μετά βίας κατορθώσει να περισώσει την Ελλάδα από μια ολοκληρωτική εσωτερική κατάρρευση. η επιτυχία της αμερικανικής πολιτικής στην Ελλάδα απαιτούσε τη συρρίκνωση του ρόλου της Βρετανίας σ' εκείνον ενός μικρού συνεταίρου -αλλαγή που το Λονδίνο δέχτηκε ευχαρίστως παρά τον εκνευρισμό ορισμένων από τους εκπροσώπους του στην Ελλάδα. Για την αμερικανική κυβέρνηση. στο πλαίσιο των οποίων η Ελλάδα μπορούσε να θεωρηθεί ένα είδος πειράματος. οι ΗΠΑ δεν διέθεταν κάτι που να μοιάζει έστω κι από μακριά με επίσημη πολιτική για την Ελλάδα. Κι έτσι. Στην πρώτη μεταπολεμική περίοδο. Και πολλοί ιδιώτες Αμερικανοί ασχολούνταν με εκπαιδευτικά. από επίσημα χείλη είχαν εκφραστεί διάφορες περιστασιακές εκφράσεις συμπάθειας για τον αγώνα της ανεξαρτησίας του ελληνικού έθνους. κι άνοιξε το δρόμο για ένα περισσότερο επεμβατικό ρόλο στα κατοπινά χρόνια. φοβισμένη και φτωχή για ν' αναλάβει μια αυθεντική επιχείρηση διάσωσης. Μπορεί λοιπόν κανείς να καταλήξει στο συμπέρασμα ότι μέχρι το 1947.έμπρακτης υποστήριξης προς την Ελλάδα». που βρέθηκαν ξαφνικά υφιστάμενοι των Αμερικανών «συναδέλφων» τους. οι Ηνωμένες Πολιτείες συνέχισαν ν' αποφεύγουν την άμεση ανάμιξη στα κατ' εξοχήν ελληνικά ζητήματα. Στο τέλος. κι αντιστάθηκε στις προσπάθειες για εξασφάλιση αμερικανικής οικονομικής βοήθειας για την ανακούφιση και ανοικοδόμηση της Ελλάδας. συνεργαζόμενες με την Αγγλία και τη Γαλλία. επιρροής στην ελληνική πολιτική σκηνή. Το έργο αυτό αφέθηκε στους Αμερικανούς. όπως κι ολόκληρη η νοτιοανατολική Ευρώπη. η βρετανική κυβέρνηση αποδείχτηκε πολύ αναποφάσιστη. εκτός κι αν αναλάμβανε συγχρόνως και τις προσπάθειες για την έξοδο του ελληνικού κράτους από την κρίση. Με δυο λόγια. σύμφωνα με την οποία οι τρεις μεγάλοι Σύμμαχοι αναλάμβαναν να επιβλέψουν την αποκατάσταση της δημοκρατίας σε κράτη προσφάτως απελευθερωμένα από την εχθρική κατοχή. το Λονδίνο έλπιζε ότι «η κυβέρνηση των ΗΠΑ θα συμφωνούσε ν' αναλάβει από την 1η Απριλίου 1947. αυτό προκάλεσε την άσκηση σημαντικής. το οικονομικό βάρος» 40. όπου θα μπορούσαν ίσως να διατεθούν ορισμένα αμερικανικά προϊόντα. και μετά το 1921 η Αμερική είχε δώσει σημαντική οικονομική και διοικητική υποστήριξη στις προσπάθειες της Κοινωνίας των Εθνών για την επανεγκατάσταση των Ελλήνων προσφύγων από τη Μικρά Ασία. Η Ελλάδα. Η Σοβιετική Ένωση αρνήθηκε να συμμετάσχει. οι ΗΠΑ βοήθησαν στην επίβλεψη των βουλευτικών εκλογών στην Ελλάδα. Αλλιώς. Όμως.

είναι ίση με εκείνη του διεθνούς Κομμουνισμού που θέλει ν' αποκτήσει νέες περιοχές και νέες βάσεις για παραπέρα επιθετικότητα. Κι έτσι. Τις παραμονές της ομιλίας του Προέδρου Τρούμαν στις 12 Μαρτίου 1947 (με την οποία η πολιτική της ανάσχεσης παρουσιάστηκε με πολύ θολούς και βαρύτατα ιδεολογικούς όρους) 46 . Θα μπορούσε ακόμα να βάλει τέρμα στις διαιρέσεις των «εθνικοφρόνων». θα βγάλουν τα δικά τους συμπεράσματα και θα πληγούν από αβεβαιότητα και σύγχυση παρόμοιες μ' εκείνες που επικρατούν στην Ελλάδα σήμερα» 44. η αγγλική πολιτική στην Ελλάδα και τα Ηνωμένα Έθνη (όπου εμφανίστηκε για πρώτη φορά σε επίπεδο πολέμου λέξεων μεταξύ Λονδίνου και Μόσχας το «Ελληνικό Πρόβλημα»). οι Αμερικανοί επίσημοι θεωρούσαν την Αγγλία ουσιαστικό στοιχείο στη μεταπολεμική παγκόσμια τάξη που επιθυμούσαν να οικοδομήσουν οι ΗΠΑ. Και σύμφωνα μ' όλα αυτά. ο ξεκάθαρος στόχος της αμερικανικής κυβέρνησης θα ήταν «η ήττα των Σοβιετικών στις προσπάθειές τους να καταστρέψουν την πολιτική ανεξαρτησία και την εδαφική ακεραιότητα της Ελλάδας. για να είναι άξια οποιουδήποτε είδους αμερικανικής υποστήριξης. Μια τέτοια πολιτική αναμόρφωση στην κορυφή. κι οι ΗΠΑ ήταν έτοιμες να σπεύσουν σε βοήθεια της Ευρώπης 43. Κι ακόμα. Πιο σημαντικό. μ' όποιον τρόπο θα είναι περισσότερο πρόσφορος για να μην βρεθεί η Ελλάδα κάτω από την κυριαρχία της ΕΣΣΔ. θα έκανε την ελληνική κυβέρνηση ν' ανταποκρίνεται πιο θετικά στις αμερικανικές συμβουλές και θα σταματούσε τις επικρίσεις που ακούγονταν στο εσωτερικό των ΗΠΑ. οι λαοί. οικονομικής και. Σύμφωνα με τα λόγια Αμερικανού επισήμου. κι ο εμφύλιός της η πρώτη μεγάλη αψιμαχία 45. Έγιναν λοιπόν προτροπές προς τους Έλληνες πολιτικούς να συνεργαστούν στο σχηματισμό μιας κυβέρνησης «με όσο το δυνατόν ευρύτερη βάση. αν χρειαστεί. οι ΗΠΑ πρέπει να κάνουν πλήρη χρήση της πολιτικής. ότι η κυβέρνηση Τρούμαν πήγαινε να βοηθήσει ένα αντιδραστικό καθεστώς. όμως. νομιμότητας και δημοκρατικής διακυβέρνησης. και ιδίως εκείνοι της Ευρώπης και της Μέσης Ανατολής. όλων των πατριωτικών και υπέρ της νομιμότητας κομμάτων» 48 .αντιπάθεια για την «τυραννική τακτική» και τα «ανακατώματα» της Αγγλίας στις ελληνικές υποθέσεις. και της στρατιωτικής δύναμής τους. Κατά συνέπεια. η κυβέρνηση της Αθήνας έπρεπε ν' απομακρυνθεί από τον έλεγχο της Δεξιάς και να ανατεθεί σε μια πλατιά συμμαχία αντικομμουνιστικών ομάδων που θα μπορούσε να τερματίσει τις υπερβολές των δεξιών και ν' αποκαταστήσει μια επίφαση. Η ε φ α ρ μ ο γ ή : Πρώτα απ' όλα. έστω. είτε ύστερα από εξωτερική ένοπλη επίθεση.. Με δυο λόγια. η Ελλάδα είχε γίνει «ο δοκιμαστικός σωλήνας τον οποίο παρακολουθούν οι λαοί όλου του κόσμου για να διαπιστώσουν αν η αποφασιστικότητα των Δυτικών Δυνάμεων ν' αντισταθούν στην επιθετικότητα. είτε μέσω κομμουνιστικών κινήσεων κατόπιν προτροπής της ΕΣΣΔ στο εσωτερικό της Ελλάδας.. αντιμετωπίστηκε με συμπάθεια στην Ουάσιγκτον. αν οι Ηνωμένες Πολιτείες είχαν σκοπό να εμποδίσουν μια παραπέρα σοβιετική επέκταση. και εφόσον η νομίμως εκλεγμένη κυβέρνηση της Ελλάδας επιδεικνύει αποφασιστικότητα στην αντιμετώπιση μιας τέτοιας κομμουνιστικής επιθετικότητας» 47. να αντιμετωπίσει αποτελεσματικά την ανταρσία και να ξεκινήσει τη διαδικασία της εθνικής συμφιλίωσης και της οικονομικής ανόρθωσης. οι αξιωματούχοι της Ουάσιγκτον βάλθηκαν να δημιουργήσουν τις συνθήκες που εκείνοι θεωρούσαν απαραίτητες για την επιτυχία τούτης της πολιτικής. Digitized by 10uk1s . Είμαστε πεπεισμένοι ότι αν οι Ηνωμένες Πολιτείες επιτρέψουν την κατάκτηση της Ελλάδας. ήταν το ότι η Ελλάδα έγινε αντικείμενο αμερικανικού ενδιαφέροντος μόνο όταν η κυβέρνηση Τρούμαν πείστηκε ότι ο ελληνικός πόλεμος ήταν άμεσο αποτέλεσμα της διαμάχης Ανατολής-Δύσης που είχε προκαλέσει ο σοβιετικός επεκτατισμός. θα στερούσε από τους αντάρτες τη λαϊκή υποστήριξη και θα τους χαρακτήριζε πιο καθαρά ως εχθρούς του έθνους και όργανα του Σλαβοκομμουνισμού. η Ελλάδα θα μπορούσε να γίνει ένα σημαντικό πεδίο μάχης.

. καταπτοημένη. και κυρίως στους τομείς της οικονομίας και της ασφάλειας. ανέλαβε σχεδόν δικτατορικές αρμοδιότητες και έπεισε την κυβέρνηση να θέσει σαν πρωταρχική της προτεραιότητα την πάταξη του στρατού των ανταρτών 52. η επιρροή κι ο έλεγχος της οποίας ήταν αισθητοί σε κάθε βήμα του σχεδιασμού και της εκτέλεσης των επιχειρήσεων. η κρυφή φιλοφοξία της Ουάσιγκτον ήταν να εισαγάγει στην Ελλάδα σαρωτικές μεταρρυθμίσεις. Στη διπλωματική γλώσσα μιας μελέτης του Εθνικού Συμβουλίου Ασφαλείας που γράφτηκε αμέσως μετά το τέλος του εμφυλίου πολέμου. Αν όμως δε χρειάστηκαν αμερικανικά στρατεύματα για να ηττηθούν οι αντάρτες. εφόσον θα έπρεπε να εργαστεί με μια αποθαρρημένη. στα πρώτα χρόνια. και το υπουργείο Άμυνας να την πολεμά 51. το καλύτερο που μπορούσε να ελπίζει κανείς ήταν να κάνει τον ελληνικό στρατό ικανό να νικήσει τον εσωτερικό εχθρό 50.. Digitized by 10uk1s . όπως είχε ανακαλύψει ήδη με τον πιο ξεκάθαρο τρόπο η βρετανική εμπειρία. Βέβαια. οι Αμερικανοί εμπιστεύτηκαν τελικά τους στρατιωτικούς στόχους τους στον στρατηγό Αλέξανδρο Παπάγο που. που θα δημιουργούσαν μια κοινωνία με μεγαλύτερη ισότητα. μια μαζική βοήθεια κάθε είδους προμήθευσε την αναγκαία βάση για μια μακροπρόθεσμη οικονομική ανάκαμψη και πολιτική σταθερότητα. και με αποτελεσματική κυβέρνηση. Την αντίσταση κατά των στρατιών του Σοβιετικού Μπλοκ. μετά τις αμφίρροπες μάχες του 1948.Ακόμα όμως κι αν μπορούσε να δημιουργηθεί μια ιδανική κυβέρνηση συνασπισμού. ανάγκασαν τους Αμερικανούς να ικανοποιηθούν με τον πολύ μέτριο στόχο της σωτηρίας της Ελλάδας από τον κομμουνισμό 53. η αποσκίρτηση της Γιουγκοσλαβίας από το Σοβιετικό Μπλοκ και η νίκη των δυνάμεων της ελληνικής κυβέρνησης. κάτι σαν το «Νιου Ντιλ» του Φράνκλιν Ρούζβελτ. Τέλος. Κατά συνέπεια. Και περισσότερο επί της ουσίας. Σ' όλη τη διάρκεια του εμφυλίου πολέμου. ο πόλεμος διεξήχθη κάτω από τα άγρυπνα βλέμματα μιας μεγάλης αμερικανικής αποστολής. η επιτυχία της θα ήταν αμφίβολη. μπορούσε να μελετήσει κανείς μόνο μέσα στα πλαίσια μιας εκτεταμένης σύρραξης Ανατολής-Δύσης. οι Άγγλοι σύμβουλοι βασίζονταν στον Δαμασκηνό για την εφαρμογή του πολιτικού τους προγράμματος. οι Αμερικανοί αξιωματούχοι μελετούσαν στα σοβαρά την αποστολή αμερικανικών στρατευμάτων στην Ελλάδα. για να εξασφαλιστεί η αποτελεσματικότητα του προτεινόμενου προγράμματος βοηθείας. και στη συνέχεια ανέλαβαν δραστήριο ρόλο στις προσπάθειες του ΟΗΕ για εντοπισμό της ξένης βοήθειας που έπαιρναν οι Έλληνες αντάρτες 49 . κατά την οποία την άμυνα της Ελλάδας θα έπρεπε να εξασφαλίσουν οι πάτρονές της. έβαλαν τέλος στις συζητήσεις. Αρχικά. με το Στέιτ Ντιπάρτμεντ να υποστηρίζει την ιδέα. εφοδιασμού και διεύθυνσης των δυνάμεων της ελληνικής κυβέρνησης στον πόλεμό τους κατά του κομμουνιστικού Δημοκρατικού Στρατού. η άμεση και στενή ενασχόληση με τις ανάγκες της καταπολέμησης της ανταρσίας που επισκίαζαν όλα τ' άλλα. Σύντομα. μαζί με τις ατέλειωτες δυσκολίες που συναντούσαν στη «μεταφύτευση» σε ξένη γη αδοκίμαστων ιδεών «κοινωνικής μηχανικής» και την αμετακίνητη αντίδραση σε κάθε αλλαγή της ελληνικής ελίτ της εξουσίας. ήταν «εκ των ων ουκ άνευ» να κρατηθούν μακριά οι ξένοι εχθροί της Ελλάδας και να νικηθούν τα ντόπια παρακλάδια τους. έπρεπε Αμερικανοί αξιωματούχοι ν' αναλάβουν τον έλεγχο βασικών κυβερνητικών λειτουργιών στην Αθήνα. αφού στόχος της Ουάσιγκτον ήταν να προστατέψει την Ελλάδα ενάντια στην εξωτερική και εσωτερική κομμουνιστική επιθετικότητα. Έτσι. το επιχείρημα αυτό μάλλον δεν είναι σοβαρό: στα τέλη της δεκαετίας του '40. ωστόσο. η Ουάσιγκτον πήρε από το Λονδίνο το έργο της χρηματοδότησης. Τελικά. Και παρόλο που οι κατοπινοί επικριτές της αμερικανικής πολιτικής έχουν δίκιο όταν λένε πως οι ελληνικές ένοπλες δυνάμεις οικοδομήθηκαν με θέματα εσωτερικής ασφάλειας κατά νου. οι ΗΠΑ προειδοποίησαν αυστηρά και επανειλημμένα τα καθεστώτα του Σοβιετικού Μπλοκ να μην αναγνωρίσουν την κομμουνιστική «κυβέρνηση» του βουνού. φιλελεύθερη-προοδευτική. Αν. κομματικοποιημένη και ανεπαρκή κρατική γραφειοκρατία.

συνταγματικών διαδικασιών καθώς και την προστασία των πολιτικών ελευθεριών. ή οποιαδήποτε ξένη χώρα άλλη από τις ΗΠΑ. Οι προσπάθειες των Ηνωμένων Πολιτειών για προώθηση και εφαρμογή νομοθεσίας που θα επέτρεπε τη δικαιότερη κατανομή των φορολογικών βαρών. παρόλο που στους τομείς των δαπανών. τα ανατρεπτικά στοιχεία. για να εξασφαλίσουν τη σωστή λειτουργία τους σύμφωνα με τις κατευθυντήριες γραμμές των ανώτατων κλιμακίων 56. συγκεκριμένες αρμοδιότητες ανατέθηκαν απευθείας στο Κοινό Αμερικανικό Επιτελείο Στρατιωτικών Συμβούλων και Ομάδας Σχεδιασμού (JUSMAPG).λπ. υπήρξαν εν μέρει μόνο επιτυχίες 54. Αντίθετα από τους Άγγλους. βάλθηκε ν' αποσπάσει τον έλεγχο του κρατικού μηχανισμού από τους απαρχαιωμένους συντηρητικούς του Λαϊκού Κόμματος. ορκίστηκε καινούρια κυβέρνηση με τον Σοφούλη πρωθυπουργό και τον Τσαλδάρη να διατηρεί την αντιπροεδρία και το υπουργείο των Εξωτερικών. γ) Κάθε ουσιαστική αύξηση ή μείωση των ελληνικών ενόπλων δυνάμεων. οι Ηνωμένες Πολιτείες προώθησαν την εφαρμογή υγιών πολιτικών και κοινωνικών απόψεων σε αντίβαρο των ανατρεπτικών προσπαθειών των κομμουνιστών και ενθάρρυναν την τήρηση δημοκρατικών. οι Αμερικανοί αξιωματούχοι μπορούσαν να θεωρούν δεδομένο ότι οι Έλληνες πολιτικοί και τα Ανάκτορα -κι ας συνεχίστηκαν οι διαφωνίες κι οι εναλλαγές υπουργών. τα Ηνωμένα Έθνη. ο οποίος προειδοποίησε ωμά τους Έλληνες πολιτικούς και τον βασιλιά Παύλο (που είχε διαδεχτεί τον αδελφό του Γεώργιο τον Απρίλιο του 1947) ότι αν δεν συνεργάζονταν αμέσως στο σχηματισμό της κυβέρνησης που τους είχε προταθεί. σε βαθμό που να μην αντιστρατεύονται την ασφάλεια του κράτους. «το Κογκρέσο κι ο αμερικανικός λαός μπορούσαν ωραιότατα ν' αρνηθούν να συνεχίσουν να ξοδεύουν την ενέργεια και τους πόρους τους σε βοήθεια για την Ελλάδα»55. στη θεωρία τουλάχιστον. οι Αμερικανοί ήταν διατεθειμένοι ν' αποκτήσουν τον άμεσο έλεγχο νευραλγικών τομέων της κρατικής γραφειοκρατίας. Όταν. τις συνδικαλιστικές οργανώσεις. ο κατάλογος των αρμοδιοτήτων της πρεσβείας κάθε άλλο παρά αμελητέος ήταν. τον ηγέτη των Φιλελευθέρων. νομίσματος. εμπορίου. Με όλα αυτά. άσχετα με την προέλευσή της θα μπορούσε να βλάψει τη συνεργασία ανάμεσα στους Αμερικανούς αξιωματούχους στην Ελλάδα και τους Έλληνες ή τους Άγγλους επισήμους. και να τον παραδώσει σε μια πλατιά συμμαχία υπό τον Σοφούλη. Ο στόχος αυτός επιτεύχθηκε μέσα από έναν αριθμό επίσημων συμφωνιών ανάμεσα στην Ελλάδα και τις ΗΠΑ 57 . και με την προσεκτική κατανομή αρμοδιοτήτων ανάμεσα στον πρεσβευτή των ΗΠΑ και τον επικεφαλής της Αμερικανικής Αποστολής Βοήθειας για την Ελλάδα (AMAG). Ο ι μ έ θ ο δ ο ι : Μόλις η κυβέρνηση Τρούμαν πήρε την απόφαση να προμηθεύσει στην Ελλάδα βοήθεια ευρείας κλίμακας. τον Λόι Γ. δ) Κάθε διαφωνία με τις ελληνικές ή τις αγγλικές αρχές που. που είχαν προσπαθήσει να καθοδηγήσουν τις εξελίξεις στην Ελλάδα περιορίζοντας τις πιέσεις τους στην κυβέρνηση.. Πρόσθετες. θα βελτίωνε την αποτελεσματικότητα των ελληνικών οικονομικών και διοικητικών διαδικασιών και θα απάλλασσε την ελληνική οικονομία από μονοπωλιακές και αντιφατικές πρακτικές. ο πρεσβευτής Μακβή αποδείχτηκε πολύ μαλακός και διπλωματικός για να επιτύχει το ζητούμενο. τις αντάρτικες Digitized by 10uk1s . το Στέιτ Ντιπάρτμεντ έστειλε επιτόπου έναν ανώτερο αξιωματούχο. Στις 7 Σεπτεμβρίου.Στο εσωτερικό. Ήταν υπεύθυνη για: α) Κάθε ενέργεια των εκπροσώπων των ΗΠΑ σε σχέση με μεταβολές στην ελληνική κυβέρνηση. κατά τα τέλη Αυγούστου του 1947. κ. β) Κάθε ενέργεια από εκπροσώπους των ΗΠΑ για μεταβολές ή αποτροπή μεταβολών στην ανώτατη διοίκηση των ελληνικών ενόπλων δυνάμεων. ε) Κάθε σημαντικό ζήτημα σχετικό με τις σχέσεις της Ελλάδας με τις ΗΠΑ. Από εκεί και μετά.θα εκτελούσαν τα προστάγματα της Ουάσιγκτον. Χέντερσον. η οικονομική επιτροπή είχε τον πρώτο λόγο. εσόδων. στ) Κάθε σημαντικό ζήτημα αναφορικά με την πολιτική της ελληνικής κυβέρνησης απέναντι στα ελληνικά κόμματα.

περισσότερο από κάθε άλλον παράγοντα. προϋποθέτει ανάμιξη στις εσωτερικές υποθέσεις.η Αποστολή να ασκεί αυστηρούς ελέγχους στις δαπάνες αμερικανικών και ελληνικών κεφαλαίων.ο «πιο ισχυρός άνθρωπος στην Ελλάδα». επηρέασαν τις επιχειρήσεις αρνητικά. Παράλληλα. Με τους αξιωματούχους της πρεσβείας συνεργάστηκαν εκπρόσωποι της Αμερικανικής Εργατικής Ομοσπονδίας (AFL). στρατηγός Τζέιμς Βαν Φλητ. τη σωστή του οργάνωση και δομή. τουλάχιστον. εκείνοι που χάραζαν την αμερικανική πολιτική αντιμετώπιζαν την κατανίκηση της ανταρσίας σαν τη λυδία λίθο των προσπαθειών τους στην Ελλάδα. ευάλωτες στον ακτιβισμό της Αριστεράς και κατά συνέπεια ικανές να παρεμποδίζουν τις προσπάθειες της αμερικανικής και της ελληνικής κυβέρνησης για σταθεροποίηση και ενίσχυση της οικονομίας. Όταν ο επικεφαλής της οικονομικής αποστολής Ντουάιτ Γκρίζουολντ κατηγορήθηκε επειδή έγινε -για τα μάτια ορισμένων. και της Διεθνούς Συνομοσπονδίας Ελεύθερων Εργατικών Συνδικάτων (ICFTU). Ειδικότερα. στους τελευταίους δηλαδή μήνες του εμφυλίου. τους βασικούς διοικητές του και τα σχέδια για τις μεγάλης κλίμακας επιχειρήσεις του. για να κατανικηθούν απόπειρες να περάσει η Γενική Συνομοσπονδία Εργατών Ελλάδας και οι συνδεδεμένες μ' αυτήν οργανώσεις κάτω από κομμουνιστική ηγεσία 60.λπ. του Συνεδρίου Βιομηχανικών Οργανισμών (CIO). Τα προβλήματα που κατέτρυχαν τις κυβερνητικές δυνάμεις στις πρώτες φάσεις του Digitized by 10uk1s . ο ρόλος της συρρικνώθηκε ουσιαστικά σε μια συμβολική παρουσία που βασικά είχε εκπαιδευτικό χαρακτήρα. Ο αρχηγός της αποστολής. Το Κογκρέσο είχε επίσης την πρόθεση -και μέλη του που μας επισκέφτηκαν εδώ το υπογράμμισαν. ο Βαν Φλητ θα ενημέρωνε τον Παπάγο ότι: . εκείνος αποκρίθηκε: «Πιστεύω πως ήταν πρόθεση του Κογκρέσου η Αποστολή αυτή να ενεργεί διακριτικά αλλά και με πυγμή.να αποφασίζει για το επιθυμητό μέγεθος και τον ανάλογο εξοπλισμό του ελληνικού στρατού. για να βοηθήσει στην αποκατάσταση της Ελλάδας έτσι που να σταματήσουμε εδώ τον Κομμουνισμό. τιμωρίας. Από τότε. Όπως ήταν φυσικό. Ακόμα και τον Φεβρουάριο του 1949. Αμερικανοί αξιωματικοί προσκολλούνταν συχνά σε μεγάλες ελληνικές μονάδες και παρακολουθούσαν περιοδικώς μάχες από κοντά. και δεν βλέπω να κερδίζουμε τίποτα προσποιούμενοι πως πρόκειται για κάτι άλλο» 59. όπως ήταν φυσικό. Αυτό.μέχρι σήμερα τα αποτελέσματα δεν είναι ανάλογα με τα δαπανηθέντα κεφάλαια και τις διαθέσιμες δυνάμεις.. σε συνδυασμό με την αποτυχία συμμόρφωσης και εφαρμογής των διαταγών. συμπεριλαμβανομένων και των ζητημάτων αμνηστίας. αν και παραδοσιακά υπόκεινταν στη χειραγώγηση του κράτους παρέμεναν. ζ) Κάθε ζήτημα που θα αναφέρεται στη διενέργεια εκλογών στην Ελλάδα 58. πάρα πολύ συχνά. η JUSMAPG ανέλαβε την αρμοδιότητα -σε στενή συνεργασία με την ανώτερη στρατιωτική αρχή των ΗΠΑ. η έλλειψη επιθετικότητας και αποφασιστικότητας απέναντι στον εχθρό. Πάρα πολλοί διοικητές. αφιερώθηκε ιδιαίτερη προσοχή στις συνδικαλιστικές οργανώσεις οι οποίες.στρατιωτικές δυνάμεις κ. Πέρα από τις επίσημες δομές του ελληνικού κράτους.. Μετά το 1947. παρόλο που μια μικρή αγγλική στρατιωτική αποστολή παρέμεινε στην Ελλάδα. δεν αναλαμβάνουν αποφασιστική δράση σύμφωνα με την αποστολή τους και την κατάσταση του εχθρού 61. και τα παρόμοια. συχνά με πολύ καυστική γλώσσα.. κριτικάριζε διοικητές στο πεδίο της μάχης για την απόδοση των αντρών τους και βομβάρδιζε τον στρατηγό Παπάγο με συμβουλές και παράπονα.

εμφυλίου πολέμου ήταν πολλά και περίπλοκα. η βελτίωση του ηθικού. και είναι μοιραίο να επηρεάζει αρνητικά το ηθικό των στρατιωτών και την απόδοσή τους. η Αγγλία και οι ΗΠΑ σπρώχτηκαν από τα δικά τους στρατηγικά συμφέροντα. Όπως κι αν έχει το πράγμα. ήταν οι ψυχολογικές επιπτώσεις του πολέμου στο σύνολο των Ελλήνων. Μόλο που είναι λανθασμένη η θεώρηση ότι ο ελληνικός εμφύλιος πόλεμος ξέσπασε ύστερα από σοβιετική παρακίνηση. οι Έλληνες διοικητές κι οι Αμερικανοί σύμβουλοί τους ήταν εξίσου ανέτοιμοι για να νικήσουν έναν εχθρό που χρησιμοποιούσε τακτικές ανταρτοπόλεμου σ' ένα δύσβατο πεδίο όπως το ελληνικό. Έτσι. ήταν οι παράγοντες που έκριναν την έκβαση του πολέμου. κι επέτρεψαν στη χώρα να διατηρήσει την ανεξαρτησία της και τον -κατά βάσηδημοκρατικό χαρακτήρα της. εκτός από την άκρα Αριστερά. Τελικά. είναι μοιραίο να χρωματίζεται έντονα από υποκειμενικότητα και ιδεολογικές τοποθετήσεις. συνέβαλαν στη νίκη των κυβερνητικών δυνάμεων. Την ίδια στιγμή. της εκπαίδευσης. Στο τέλος. όταν ο συλλογισμός αυτός γινόταν στα τέλη της δεκαετίας του '40 έδειχνε να υποστηρίζεται από τις εξελίξεις που σημειώνονταν αλλού. Απ' την άλλη. κι οι δυο δυτικές κυβερνήσεις πίστευαν ειλικρινά ότι η πολιτική τους υπηρετούσε τα συμφέροντα της Ελλάδας και ωφελούσε το ελληνικό έθνος. Ανάμεσα σ' αυτές τις δυο αντίθετες ερμηνείες. Κι ακόμα. αυτοί που βλέπουν τον Δημοκρατικό Στρατό σαν παράγωγο της δεξιάς τρομοκρατίας και δεν πιστεύουν ότι στη μετά τη Βάρκιζα περίοδο το Κομμουνιστικό Κόμμα είχε σκοπό την κατάληψη της εξουσίας με τη βία. και κυρίως από το φόβο σοβιετικής επέκτασης στην ανατολική Μεσόγειο και τη Μέση Ανατολή. Α ν α κ ε φ α λ α ί ω σ η : Κάθε προσπάθεια να εκτιμηθεί η επίδραση της αγγλικής και της αμερικανικής πολιτικής στην Ελλάδα στα χρόνια του εμφυλίου πολέμου. έχοντας χάσει την εμπιστοσύνη τους στην ικανότητα των ηγετών τους να δώσουν λύσεις στα δεινά της χώρας. Εκείνο όμως που ο Βαν Φλητ κι οι συνάδελφοί του δεν μπορούσαν να καταλάβουν. αλλά και σαν συμπαγή απόδειξη ότι η Ελλάδα παρέμενε σημαντικός παράγοντας για τις δυο παραδοσιακά φιλικές δυνάμεις που βρίσκονταν τώρα επικεφαλής του Δυτικού Κόσμου. οι Έλληνες πολιτικοί ηγέτες επιδίωκαν να γίνει πιο βαθιά η αγγλοαμερικανική ανάμιξη στη χώρα τους. σε συνδυασμό με τα καλύτερα και άφθονα όπλα που προμήθευσαν οι Αμερικανοί. ο κύριος όγκος των υπαρχόντων στοιχείων φαίνεται πως υποστηρίζει ορισμένα συμπεράσματα που μπορούν να ανακεφαλαιωθούν ως εξής: Στην απόφασή τους να επέμβουν στις ελληνικές υποθέσεις. Δεν υπάρχει αμφιβολία πως οι αμερικανικές πιέσεις. και διέκοψε την πρόοδο προς μια αληθινά δημοκρατική κοινωνία. Ένας εμφύλιος πόλεμος είναι μια μοναδικά στρεβλωτική εμπειρία για ολόκληρο το έθνος. της δύναμης πυρός και της τακτικής του κυβερνητικού στρατιώτη. βρίσκονται αμέτρητες άλλες παραλλαγές αναφορικά με την κρίση μετά τη Βάρκιζα και τις πιθανότητες επίλυσής της χωρίς την αγγλοαμερικανική ανάμιξη. τις ελλείψεις τους σε εφόδια και το κλείσιμο των γιουγκοσλαβικών συνόρων. θεωρούσαν πως η αγγλοαμερικανική επέμβαση εμπόδισε την πραγματοποίηση των νόμιμων πόθων της κυρίαρχης πολιτικής δύναμης της χώρας. που μείωσαν τις πολιτικές επεμβάσεις σε στρατιωτικά ζητήματα. η συζήτηση εκφυλίζεται σε υποθέσεις για το τι θα γινόταν στην Ελλάδα αν δεν είχαν επέμβει η Αγγλία και οι Ηνωμένες Πολιτείες. Οι Αμερικανοί επίσημοι είχαν φανερά κάθε λόγο να είναι δυσαρεστημένοι με το ρυθμό που προχωρούσε η βελτίωση της αποτελεσματικότητας του στρατού απέναντι στους πολύ λιγότερους κι ελαφρότερα οπλισμένους αντάρτες. και βρισκόταν πολύ κοντά σε κράτη που πρόσφεραν καταφύγιο κι υποστήριξη στους αντάρτες 62. Άλλοι θεωρούν ότι η Αγγλία και οι ΗΠΑ εμπόδισαν συνδυασμένες προσπάθειες να υποταχθεί η Ελλάδα στην κομμουνιστική τυραννία και τη σοβιετική κυριαρχία. οι περισσότεροι Έλληνες καλοδέχτηκαν την αγγλοαμερικανική επέμβαση όχι μόνο επειδή έφερνε μαζί της υλική βοήθεια. μαζί με τη στροφή των ανταρτών στις στατικές μάχες. και την Digitized by 10uk1s . Πιο απλά. και κυρίως σ' όσους φορούσαν στολή. σαράντα χρόνια μετά την ήττα της ανταρσίας.

σε συνδυασμό με την πόλωση που ο εμφύλιος πόλεμος ώθησε σε νέα άκρα. καθώς κι η εμπιστοσύνη των Ελλήνων στον εαυτό τους. θεμελίωσαν πάντως την αξιοπρόσεκτη πρόοδο που ακολούθησε στις επόμενες δεκαετίες. η ξένη υποστήριξη στις προπολεμικές ελίτ της εξουσίας. υπονομεύτηκε κι άλλο η ελληνική κυριαρχία και ανεξαρτησία. ενώ τους γεννήθηκε ένα αίσθημα δουλικότητας απέναντι στους ξένους πάτρονες. Απ' την άλλη. απαλλαγμένος από τον πολιτικό έλεγχο. Με δυο λόγια. Αν και τα προγράμματα για την οικονομική ανόρθωση και την ανοικοδόμηση περνούσαν σε δεύτερη μοίρα μπροστά στην πολεμική προσπάθεια κατά των ανταρτών. συμπεριλαμβανομένου και του στρατού που. κατέστρεψε την οποιαδήποτε ευκαιρία μπορεί να υπήρχε για απόλυτα αναγκαίες μεταρρυθμίσεις. Digitized by 10uk1s .εκμεταλλεύονταν προς όφελος των κομματικών συμφερόντων τους. η ανάμιξη της Αγγλίας και των ΗΠΑ στον ελληνικό εμφύλιο πόλεμο επέδρασε τόσο αρνητικά όσο και θετικά στο χαρακτήρα και την παραπέρα ανάπτυξη των ελληνικών κρατικών θεσμών και της κοινωνικής τάξης πραγμάτων. Κάτω από τις πιέσεις του εμφυλίου πολέμου και της επίμονης επέμβασης Άγγλων και Αμερικανών αξιωματούχων. Η αγγλική και αμερικανική επέμβαση επέδρασαν άθελά τους στην προώθηση αντιδημοκρατικών στοιχείων. έβλεπε τον εαυτό του σαν σωτήρα του κράτους και ρυθμιστή της νομιμότητας.

Η ανεργία υπολογιζόταν ότι έφτανε το 30% του εργατικού δυναμικού. οι δημόσιοι υπάλληλοι. διακήρυσσε ότι σκοποί της κρατικής Παιδείας ήταν και η αποτύπωση της «εθνικής συνείδησης» και του «ελληνοχριστιανικού πολιτισμού». όπως παρατήρησε αργότερα ένας δικαστικός Digitized by 10uk1s . στην Ελλάδα.ΚΕΦΑΛΑΙΟ IX Η κληρονομιά David Η. Το σημαντικότερο στοιχείο του παρασυντάγματος ήταν ο Νόμος 509 του 1947. και ο αποκλειστικός έλεγχος του γάμου. ιδίως όταν λάβουμε υπόψη την αδυναμία. η ιεραρχία έγινε εντελώς δεξιά 2. Οι διακρίσεις σε βάρος των ηττημένων του εμφυλίου εφαρμόζονταν μέσω εκείνου που έγινε γνωστό ως «παρασύνταγμα». Η ανεργία κι η υποαπασχόληση εξακολούθησαν να υπάρχουν σ' όλη τη δεκαετία του '50 σε κλίμακα αγνώστων ακριβών διαστάσεων. από τις διάφορες δυνατότητες της κυβέρνησης να επεμβαίνει στα εκκλησιαστικά πράγματα. Αν και βρίσκονταν σε αντίθεση με τις εγγυήσεις για τις πολιτικές ελευθερίες και τη λαϊκή κυριαρχία που περιέχονταν στο Σύνταγμα του 1952. Επηρεασμένη. που έδινε το δικαίωμα στην αστυνομία να παρενοχλεί την Ενιαία Δημοκρατική Αριστερά (ΕΔΑ) -που μετά το 1951 ήταν το βασικό αριστερό κόμμα.. αλλά οπωσδήποτε τεράστια. που έπαιρνε ακόμα αμερικανική βοήθεια στη δεκαετία του '50. διατηρούσε την οικονομική εξουσία πάνω στον πληθυσμό. Κι έτσι. Το κράτος.με την κατηγορία ότι επιδίωκε κομμουνιστικούς στόχους. Ταυτοχρόνως. Κεντρικός της άξονας. ενώ ο στρατός και η αστυνομία θεωρούσαν δεδομένο ότι η ιδεολογία αυτή προσωποποιούσε την πολιτική. συμπεριλαμβανομένων των δασκάλων. Εξίσου σημαντικός ήταν κι ο Νόμος 516 του 1948. Κι έτσι. ενσωματωμένη στο Σύνταγμα του 1952. όπως περιγράφτηκε στο κεφάλαιο 7. με προνόμια στα οποία περιλαμβανόταν ένας ουσιαστικός ρόλος στη θρησκευτική διαπαιδαγώγηση των μαθητών στα σχολεία. Οι κανονισμοί αυτοί συμπληρώνονταν από ένα πλέγμα ελέγχων και διακρίσεων που καθιστούσε δύσκολο για οποιονδήποτε ύποπτο αριστερών πεποιθήσεων να κερδίσει τη ζωή του. Η Ορθόδοξη Εκκλησία διατήρησε τη θέση της ως ένας από τους κλάδους του Κράτους. των ιδιωτικών ασφαλιστικών οργανισμών και την οπισθοδρομική φύση της φορολογίας 4. συμπλήρωνε την οικονομική. κυρίως στις αγροτικές περιοχές όπου ζούσε ακόμα η πλειονότητα του πληθυσμού. Η κοινωνική ασφάλιση και οι συντάξεις ήταν γλίσχρες και κάθε άλλο παρά καθολικές. δεν μπορούσαν να έχουν «οποιαδήποτε ιδεολογία που σκοπεύει στη βίαιη ανατροπή του πολιτικού συστήματος ή της καθεστηκυίας τάξης της κοινωνίας» 1 . κοινωνική και ηθική τάξη πραγμάτων που περιγράφτηκε στο κεφάλαιο 7. Τις διακρίσεις αυτές τις δικαιολογούσε η επίσημη ιδεολογία που. Close Η ΗΓΕΜΟΝΙΑ ΤΗΣ ΔΕΞΙΑΣ Η θεσμική κληρονομιά του εμφυλίου πολέμου επέζησε κατά μέγα μέρος ως το 1974. ήταν οι συστηματικές διακρίσεις σε βάρος των ηττημένων. οι κρατικές δαπάνες για την κοινωνική πρόνοια ήταν εξαιρετικά χαμηλές σύμφωνα με τα ευρωπαϊκά επίπεδα. τα διατάγματα αυτά έδιναν πρακτική υπόσταση στην επίσημη ιδεολογία του ίδιου Συντάγματος. Η αστυνομική πίεση. το οποίο αποτελούσαν μια σειρά διατάγματα που εκδόθηκαν στα χρόνια 1946-8 3. ενώ το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού παρέμενε φτωχό και κατά συνέπεια ευάλωτο στις επίσημες πιέσεις. προφανώς.. Την επίσημη ιδεολογία προσυπέγραψαν οι πολιτικοί της Δεξιάς και του Κέντρου που εναλλάσσονταν στην εξουσία. που απαιτούσε την έκδοση πιστοποιητικού κοινωνικών φρονημάτων για την απόκτηση κρατικών αδειών και την κατάληψη θέσεων στο δημόσιο.

οι αξιωματικοί του στρατού διατήρησαν μεγάλο μέρος του συστήματος αξιών που είχαν αποκτήσει κατά τον εμφύλιο πόλεμο. Με τεράστια εισοδήματα. Θυμούνταν πάντα τον ουσιαστικό ρόλο που έπαιξαν αυτοί και οι Αμερικανοί στη διάσωση της χώρας από τον «Σλαβοκομμουνισμό». καθώς θεωρούσαν τους εαυτούς τους προστάτες της επίσημης ιδεολογίας την οποία και προωθούσαν με διάφορους τρόπους: μέσω της διαφώτισης των στρατευμένων. και πυρήνες μιας φατρίας με μεγάλη επιρροή. το σύστημα του εκτοπισμού των ταραχοποιών χωρίς δίκη ήταν ένα φτηνό υποκατάστατο της κοινωνικής πρόνοιας 5. οι οποίοι το 1962 υπολογίστηκαν σε 60. αν και κάπως χαλαρά στα χρόνια 1964-7. ενώ η αστυνομία χρησιμοποιούσε τους φακέλους της για να εκδίδει ή να αρνείται πιστοποιητικά κοινωνικών φρονημάτων. επέμενε να εκμεταλλεύεται τον Νόμο 375 του 1936 κατά της κατασκοπείας. τους χρησιμοποιούσαν τόσο αδέξια. ενώ συνήθως έφτανε για κάτι τέτοιο και κάποια σχέση με το ΕΑΜ. Οι Αμερικανοί και το πολιτικό κατεστημένο έβλεπαν τον βασιλιά ως εγγυητή της κοινωνικής τάξης πραγμάτων και της δυτικόφιλης τοποθέτησης. η υπηρεσία αυτή ήταν το νευραλγικό κέντρο του παρακράτους. αποτελούσαν ένα ιδιόμορφα πολιτικοποιημένο σώμα και διατηρούσαν μια ιδεολογική ομοιογένεια. μέσω της διοίκησης των TEA. Το Γενικό Επιτελείο εξασφάλιζε τη θέση του και τη σχετική ανεξαρτησία του από τη Βουλή με την ειδική του σχέση με δυο πηγές εξουσίας. Σ' όλην αυτή την περίοδο. τα Ανάκτορα άρχισαν ν' ασκούν την εξουσία τους στις ένοπλες δυνάμεις μετά την παραίτηση του Digitized by 10uk1s . Τα TEA χρησιμοποιούνταν για τον επηρεασμό των εκλογών υπέρ της κοινοβουλευτικής Δεξιάς και οι στρατιώτες είχαν τη δυνατότητα (που τους δόθηκε το 1954 από την κυβέρνηση Παπάγου. συνεχίζοντας τις διαδικασίες επιλογής και χαρακτηρισμού που είχαν καθιερωθεί κατά τον εμφύλιο πόλεμο. ο Παύλος κι ο διάδοχός του Κωνσταντίνος -καθώς και η ισχυρογνώμων σύζυγος του Παύλου Φρειδερίκη-παρέβλεπαν τη διάταξη του Συντάγματος που έλεγε ότι έπρεπε να βασιλεύουν. Είχε πράκτορες σ' όλα τα σημεία του κρατικού μηχανισμού κι επαφές μ' ένα δίκτυο ανεπίσημων οργανώσεων περεμφερών με την παλιά «Χ». προκειμένου να επιβάλλουν τον έλεγχό τους. Η Κρατική Υπηρεσία Πληροφοριών (ΚΥΠ) που ιδρύθηκε από την κυβέρνηση Παπάγου το 1953 πάνω στα πρότυπα της αμερικανικής CIA. Υπεύθυνη πρωταρχικώς για την εσωτερική ασφάλεια και υπόλογη απευθείας στον πρωθυπουργό. Ο στρατός κατέγραφε πολιτικού περιεχομένου πληροφορίες για όλους τους κληρωτούς.000 7. σύμφωνα με τα διεθνή δεδομένα. Επιπλέον. Έτσι. Και φαίνεται ότι μια παρελθούσα σχέση με τον Δημοκρατικό Στρατό εξασφάλιζε κάποιου είδους επίσημο διωγμό. και τον αντίστοιχο επονείδιστο ρόλο των πολιτικών. και όχι να κυβερνούν. για να έχει το ίδιο τη δικαιοδοσία να δικάζει στα στρατοδικεία όσους κατηγορούνταν για κομμουνιστικές δραστηριότητες.των Επιτροπών Ασφαλείας. και μέσω του ραδιοφωνικού τους σταθμού (που ιδρύθηκε το 1951 και ασκούσε μεγάλη επιρροή ως μέσο διαφώτισης) που τον ακολούθησε κι ένας σταθμός τηλεόρασης το 1967. Το Γενικό Επιτελείο. Μ' αυτόν τον τρόπο. Διόριζαν λοιπόν και απέλυαν πρωθυπουργούς τους οποίους. είτε του ενδιαφερομένου είτε κάποιου συγγενούς του 6. ακολουθώντας κάτι που εξελισσόταν σε οικογενειακή παράδοση. Οι πάντες ήξεραν ότι. κληρονομημένες από τον εμφύλιο: τη μοναρχία και τους Αμερικανούς. Ο μηχανισμός αστυνομικής παρακολούθησης περιλάμβανε και μεγάλο αριθμό πληρωμένων πληροφοριοδοτών. οι κυβερνήσεις της Δεξιάς και του Κέντρου χρησιμοποίησαν διάφορους νόμους για να εμποδίζουν τις απεργίες. Ο βασιλιάς ασκούσε. η αστυνομία κι ο στρατός διατηρούσαν φακέλους για τους περισσότερους κατοίκους της χώρας. Ο κρατικός έλεγχος πάνω στα εργατικά σωματεία συνεχίστηκε σ' όλην αυτή την περίοδο. επίσης -μέσω σιωπηρών συμβάσεων. απαρτιζόταν από αξιωματικούς της αστυνομίας και του στρατού.ιδιαίτερη επιρροή στο διορισμό των κορυφαίων στρατιωτικών και της ιεραρχίας του υπουργείου Άμυνας. παρ' όλες τις έντονες διαμαρτυρίες) να ψηφίζουν σ' όποια εκλογική περιφέρεια υπηρετούσαν. ώστε να αποσταθεροποιούν το πολιτικό σύστημα.

Η αστυνομία. η σχέση της κυβέρνησης θύμιζε τη σχέση της γάτας και του ποντικιού. συμπεριλαμβανομένων ορισμένων που υπηρετούσαν στις υπηρεσίες ασφαλείας. Αυτή η σύγκρουση συμφερόντων παρέμεινε σε λανθάνουσα κατάσταση για πολλά χρόνια μετά το 1951. Παρ' όλα αυτά. Οι αντάρτικες δραστηριότητες «έγιναν αμελητέες μέσα στο 1951. και ως ένα βαθμό το 1961. και στις κάτω των είκοσι πέντε χρόνων γυναίκες. σε διάφορες βόρειες επαρχίες. Ωστόσο. Αμερικανοί εκπρόσωποι συνέχιζαν να θεωρούν δεδομένο ότι δικαιούνταν κατά καιρούς να επηρεάζουν την εκλογή κυβερνήσεων. το 1956 και το 1958. καθώς οι κυβερνήσεις αισθάνονταν όλο και πιο ασφαλείς από την κομμουνιστική ανατρεπτική δραστηριότητα. Οι δυνάμεις ασφαλείας παρενοχλούσαν τις εφημερίδες της ΕΔΑ. Για παράδειγμα. το εκλογικό σύστημα άλλαξε επανειλημμένα. ακόμα και φοροαπαλλαγή στους ξένους επενδυτές. που από το 1951 την εκπροσωπούσε βασικά η ΕΔΑ. απέκτησε περισσότερη αυτοπεποίθηση για την ικανότητά της να ελέγχει τις κομμουνιστικές δραστηριότητες. απολύθηκαν από την κυβέρνηση Παπάγου. αν και μερικοί εκτός νόμου παρέμειναν ασύλληπτοι για μερικά χρόνια. η τότε κυβέρνηση αύξησε την υποταγή της εθνικής οικονομίας στις αμερικανικές απαιτήσεις με μια συμφωνία (που πήρε τη νομική υπόσταση συνταγματικής διάταξης) η οποία παραχωρούσε εγγυήσεις. Συνέβαλαν σημαντικά στα οικονομικά του και εκπαίδευαν σε αμερικανικό έδαφος μεγάλος μέρος των αξιωματικών.Παπάγου από την αρχιστρατηγία τον Μάιο του 1951. Η σχέση του αυτή με τον βασιλιά. η αστυνομία. Κι ενώ οι Αμερικανοί εγκατέλειψαν στα μέσα της δεκαετίας του '50 τον άμεσο έλεγχο πάνω σε διάφορους δημόσιους τομείς. ενίσχυσε την έλλειψη σεβασμού του στρατού προς την κοινοβουλευτική εξουσία 8. Κατά ένα μέρος για να εξασθενίσει την Αριστερά. διαδοχικές κυβερνήσεις συνέχισαν να συμμορφώνονται με τις αμερικανικές απαιτήσεις στην εξωτερική και την οικονομική πολιτική. οι πρώτες δημοτικές εκλογές αναβάλλονταν από διαδοχικές κυβερνήσεις. μέχρι τον Απρίλιο του 1951. Πολλοί ύποπτοι για πολιτικά αδικήματα συνέχισαν να καταδικάζονται από τα στρατοδικεία. Με τη νόμιμη Αριστερά. ο βασιλιάς κι ο στρατός δεν ήταν αφοσιωμένοι άνευ όρων ο ένας στον άλλο. υποστηρίζοντας τον Παπάγο. Το 1953. τα περισσότερα με διαταγές των Επιτροπών Ασφαλείας. οι βουλευτικές έδρες κατανεμήθηκαν με βάση την απογραφή του πληθυσμού του 1940 αντί Digitized by 10uk1s . οπότε πια είχαν παρθεί μέτρα κατά της Αριστεράς. και οδηγήθηκε σε ρήξη το 1967. Από το φόβο της Αριστεράς. Για παράδειγμα. Για παράδειγμα. 1722 άτομα εκτοπίστηκαν στο εσωτερικό μεταξύ του 1952 και του στρατιωτικού πραξικοπήματος του 1967. κατόρθωσε να συλλάβει όλους ή σχεδόν όλους τους πράκτορες που έστελνε στη χώρα η ηγεσία του ΚΚΕ για ν' ανοικοδομήσουν τον κομματικό μηχανισμό. κι οι συνωμότες στρατιωτικοί είχαν αψηφήσει το 1951 τον βασιλιά. και νοθεύτηκε με περίπλοκους τρόπους. Οι αξιωματικοί ξεπλήρωναν αυτές τις υπηρεσίες υποστηρίζοντας σθεναρά τους Αμερικανούς και το NATO 9. ακόμα και μέσα στο πιο φιλελεύθερο κλίμα της δεκαετίας του '60. όταν η στρατιωτική δικτατορία ανάγκασε τον βασιλιά να φύγει από τη χώρα. παραμένοντας βέβαια πάντα σε επαγρύπνηση. Και σαν συνέπεια. διατήρησαν αμείωτη την επιρροή τους στο στρατό στις δεκαετίες του '50 και του '60. οι διώξεις αυτές έγιναν λιγότερο εκτεταμένες και λιγότερο κτηνώδεις. Βέβαια. Ο ποινικός μηχανισμός του παρασυντάγματος συνέχισε να λειτουργεί σε μεγάλη κλίμακα μέχρι το 1974. και Έλληνες πολιτικοί συνέχισαν να επηρεάζονται από τις αμερικανικές επιθυμίες 10. φαίνεται ότι το 1963 εβδομήντα άτομα βρίσκονταν στη φυλακή με τέτοιες καταδίκες. όπως ήταν η στέρηση πολιτικών δικαιωμάτων όσων μετοικούσαν σε πόλεις. μέχρι το στρατιωτικό πραξικόπημα του 1967. που είχε πάψει σχεδόν να υπάρχει» 11. Ο βασιλιάς δυσπιστούσε απέναντι στους συνωμότες στρατιωτικούς. Οι Αμερικανοί. οι πεντακόσιοι αριστεροί που κατόρθωσαν να εκλεγούν σε δημοτικά και κοινοτικά συμβούλια.

Ακόμα.089. και μεγαλύτερη εξάρτηση των οικονομικών από την άμεση φορολογία. που χρημάτισε πρωθυπουργός στο μεγαλύτερο μέρος της περιόδου 1950-2. με την εύνοια προς τους επιχειρηματίες. η απελευθέρωση των πολιτικών κρατουμένων επιταχύνθηκε από τη σύνδεση της Ελλάδας με την Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα. διαδοχικές κυβερνήσεις αποφυλάκισαν τους περισσότερους απ' όσους είχαν φυλακιστεί κατά τον εμφύλιο πόλεμο. Ωστόσο. αναβάθμιση της θέσης των γυναικών. τους υποστήριξαν ο Παπάγος και ο υπουργός με μεγάλη επιρροή τότε. Μ' όλα αυτά. αν παρουσιαζόταν τέτοια ανάγκη. Μαρκεζίνης). καλύτερες συνθήκες για τους αγρότες.655. Η κεντρώα κυβέρνηση του Πλαστήρα ήταν εκείνη που εισηγήθηκε το Σύνταγμα του 1952 και. Μέσα σ' αυτό το κλίμα αυξανόμενου αισθήματος ασφάλειας.παρόμοια κοινωνική σύνθεση και πολιτικούς στόχους με τη Δεξιά. φιλικές σχέσεις με το Σοβιετικό Μπλοκ. και τη φιλολαϊκή πολιτική της Ένωσης Κέντρου του Γεωργίου Παπανδρέου. ακολούθησε αυτή την πολιτική πιο γρήγορα απ' όσο θεωρούσαν πρέπον οι Αμερικανοί και τα σώματα ασφαλείας.396. Η στάση της κυβέρνησης Παπάγου απέναντι στην ΕΔΑ. η δεξιά αντιπολίτευση υπό την ηγεσία του Παπάγου. Ο υπουργός. επέκταση του συστήματος κοινωνικών παροχών και του εκπαιδευτικού συστήματος. αναφέρθηκε ότι οι πολιτικοί κρατούμενοι σε στρατόπεδα και φυλακές έφταναν στον πειστικό αριθμό των 17. τον υπουργό Εσωτερικών και δυο κορυφαίους αξιωματικούς της αστυνομίας. περιλαμβανόταν η ανάπτυξη κρατικών βιομηχανιών για να μειωθεί η εξάρτηση της χώρας από τις Δυτικές Δυνάμεις και να αυξηθούν οι ευκαιρίες για εργασία. γιατί η ύπαρξή της έβγαζε στην επιφάνεια τους κομμουνιστές.για εκείνη του 1951 12 . συμφωνούσε επίσης με τη Δεξιά στη στήριξη της υπάρχουσας στρατηγικής οικονομικής ανάπτυξης. την οπισθοδρομική φορολόγηση και την εξάρτηση από τη βιομηχανία της Δύσης 15. Ένας Αμερικανός εκπρόσωπος. η πραγματική αντιπολίτευση ήταν η ΕΔΑ. Μ' αυτές τις συνθήκες. την κοινωνική της σύνθεση και την πολιτική της. στους αριθμούς αυτούς δεν συμπεριλαμβάνονται εκείνοι που κρατούσε υπόδικους η αστυνομία 14. Στη δεκαετία του '50. Επίσης. που έμοιαζε πολύ στο παλιό ΕΑΜ όσον αφορά στην προέλευση των οπαδών της. Στην τελευταία. πίεσε την κυβέρνηση να θέσει εκτός νόμου την ΕΔΑ. Και φαίνεται πως τον Νοέμβριο του 1955 ήταν 5. η ΕΔΑ παρέμεινε νόμιμη 13. Το Κέντρο. Ο κεντρώος πολιτικός Πλαστήρας. ενίσχυση των δημοκρατικών θεσμών.. κατάργηση κάθε στρατιωτικής συνεργασίας με τις ΗΠΑ καθώς και των βαρύτατων αμυντικών δαπανών που συνεπαγόταν αυτή. με το αιτιολογικό ότι έδινε στους αριστερούς ένα μέσο για πολιτικές δραστηριότητες όταν απολύονταν από τις φυλακές. Μέχρι το 1967 δεν υπήρχε σχεδόν κανείς στις φυλακές. την ανανέωση του παρασυντάγματος. Ο Έβερτ πρόσθεσε ότι είχαν και ένα εναλλακτικό σχέδιο για να θέσουν εκτός νόμου την ΕΔΑ και να συλλάβουν εξέχοντες κομμουνιστές. ένας από τους οποίους ήταν ο Έβερτ. Μετά το 1961. ώστε να γίνει περισσότερο προοδευτικό το φορολογικό σύστημα. βελτίωση της κατάστασης του κατώτερου κλήρου. ενώ είχαν απομείνει ελάχιστες εκατοντάδες κρατουμένων σε κέντρα εκτοπισμού. Κι έτσι. που κρατιούνταν στην εξουσία με παραδοσιακά μέσα. Βέβαια. και ο Έβερτ ήταν υπέρ της ιδέας να ανεχθούν την ΕΔΑ (και σ' αυτό. λένε. στο πολιτικό σύστημα εξακολουθούσαν να κυριαρχούν οι παραδοσιακές ελίτ. όμως. Ο κύριος όγκος του Κέντρου. υιοθέτηση της Δημοτικής ως επίσημης γλώσσας. Τον Ιανουάριο του 1952. και τον Μάρτιο του 1962 1. η κυβέρνηση γοητευόταν από την αποδεδειγμένη ικανότητα της ΕΔΑ να κόβει ψήφους από τα Κεντρώα Κόμματα. είχε -όπως καταδείχτηκε στο κεφάλαιο 7. εικονογραφείται από μια σύσκεψη που έγινε τον Απρίλιο του 1953 ανάμεσα σε Αμερικανούς διπλωμάτες. την αποδέχτηκε στην ουσία της και τη συνέχισε όταν κατέλαβε την εξουσία στο τέλος του 1952. παρόλο που εκμεταλλεύτηκε κομματικά όσο μπορούσε τους κινδύνους αυτής της πολιτικής. η ΕΔΑ πρότεινε γιατρειά σε δεινά που τα έβλεπε όλος ο πληθυσμός μετά τον Digitized by 10uk1s . ταυτοχρόνως. Σπ.

ελάχιστα διέφερε απ' αυτόν τόσο στη γραμμή όσο και στις μεθόδους άσκησης της ηγεσίας. Μετά από το πρόβλημα που αναφέραμε πιο πάνω. όταν αποφυλακίστηκαν πολλοί Αριστεροί ακτιβιστές. Η άρνησή τους να παραχωρήσουν αρκετό βάρος στους συντρόφους τους μέσα στη χώρα. κι ύστερα το 24% στις εκλογές του 1958. κι έτσι είχε μεγάλα πλεονεκτήματα απέναντι στα άλλα κόμματα σε θέματα προπαγάνδας και εκλογικής δράσης. αν συλλογιστούμε την ένταση των επίσημων διακρίσεων σε βάρος της. η ΕΔΑ κατόρθωσε να κερδίσει αρκετή δύναμη στα δημοτικά και κοινοτικά συμβούλια των περισσότερων μικρών πόλεων. του 1961. κάτω από τη σθεναρή ηγεσία του Γεωργίου Παπανδρέου-και όχι η Αριστερά.τι στην περίπτωση του ΕΑΜ 17. και που υιοθέτησε Ευρωκομμουνιστικές θέσεις 18. το Κέντρο -συνενωμένο με το όνομα Ένωση Κέντρου. ήταν εκείνο που εκμεταλλεύτηκε περισσότερο τη δημόσια δυσαρέσκεια για την εκλογική βία. Στις επόμενες εκλογές. πραγματικά. το ΚΚΕ αυτό καθαυτό το διοικούσαν εξόριστοι που γίνονταν όλο και πιο συντηρητικοί. όταν οι τιτοϊκοί εκκαθαρίζονταν από πολλά κόμματα της ανατολικής Ευρώπης. και ιδίως οι εργάτες των αστικών κέντρων. και του παρείχε το μοναδικό αποτελεσματικό μέσο δράσης στο εσωτερικό της χώρας. Λειτουργούσε σαν βιτρίνα για το ΚΚΕ. ο Digitized by 10uk1s .εμφύλιο. Διέθετε το μονοπώλιο της μαζικής εκλογικής οργάνωσης. Γενικά. που διέφεραν από τους αγρότες στο ότι είχαν περισσότερες ευκαιρίες για συλλογική δράση και περισσότερα μέσα πληροφόρησης 16. ο Ζαχαριάδης παρέμεινε αφοσιωμένα σταλινικός. σύμφωνα με τα δεδομένα των Κομμουνιστικών Κομμάτων του σοβιετικού μοντέλου. ένα πρόγραμμα εκλογικής τρομοκρατίας που οδήγησε στο φόνο δυο ακτιβιστών της ΕΔΑ. φαίνεται πως ήταν μικρότερη απ' ό. η επίδραση του ΚΚΕ δεν ήταν ίδια σε όλα τα θέματα. επενέβαιναν έντονα και συχνά άκριτα στις υποθέσεις της ΕΔΑ. Εκδιώχθηκε απ' την ηγεσία του ΚΚΕ το 1956. Αυτές οι μέθοδοι βοήθησαν την Εθνική Ριζοσπαστική Ένωση που κυβερνούσε έχοντας διαδεχτεί το κόμμα του Παπάγου. ήταν ο ουσιαστικός λόγος της διάσπασης που συνέβη το 1968 και της απομάκρυνσης της ομάδας που από καιρό ήταν γνωστή ως ΚΚΕ-Εσωτερικού. Η ΕΔΑ έμοιαζε στο ΕΑΜ και κατ' άλλους τρόπους. ούτε όλες τις ώρες. βάζοντας σ' εφαρμογή το Σχέδιο Περικλής. αλλά κι ο διάδοχός του. χρησιμοποιώντας ως κύριο μέσο επικοινωνίας το ραδιοφωνικό σταθμό της Ελεύθερης Ελλάδας. Μέσα στις συνθήκες της μαζικής φτώχειας και της εκτεταμένης καταπίεσης που ακολούθησαν τον εμφύλιο πόλεμο. δεδομένου ότι έπλητταν και το Κέντρο. 1963-74 Και. Ωστόσο. Κι ωστόσο. έγινε Αξιωματική Αντιπολίτευση -επίτευγμα εντυπωσιακό. ΦΙΛΕΛΕΥΘΕΡΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΤΙΔΡΑΣΗ. και ξεκαθαριζόταν με τη μαρξιστική φρασεολογία του προγράμματος της ΕΔΑ κι από το ότι πολλά μέλη της ηγεσίας της ήταν και μέλη του ΚΚΕ. Με τον «ανένδοτο αγώνα» που ανέλαβε προκειμένου να ανατρέψει το αποτέλεσμα των εκλογών. Στα τέλη του εμφυλίου. μαζί με την Αριστερά 19. Στο μεταξύ. στις εκλογές τοπικής αυτοδιοίκησης του 1954. η ΕΔΑ ασκούσε δυνατή έλξη στους ψηφοφόρους. οι εξόριστοι έχασαν κάθε σχεδόν επαφή με τις συνθήκες που επικρατούσαν στην Ελλάδα. να κερδίσει τις εκλογές. το παρακράτος φρόντισε να μην επαναληφθεί αυτό το πάθημα. Το κόμμα αυτό έγινε ακόμα πιο ισχυρό. βοηθημένη από τη διάσπαση των πολιτικών του Κέντρου. Η σχέση της με τους κομμουνιστές ήταν κοινό μυστικό. Ήταν όμως επικίνδυνα προκλητικές. ο Κώστας Κολιγιάννης. Μαζί με διάφορες αριστερές ομάδες που είχαν αποσκιρτήσει από το ΚΚΕ κέρδισε το 11 % περίπου των ψήφων στις κοινοβουλευτικές εκλογές του 1951 και του 1952. Αποκομμένοι όπως ήταν από την Ελλάδα εξαιτίας των μέτρων της αστυνομίας. Κι έτσι.

Ανάμεσα στις πολιτικές συνέπειες αυτών των εξελίξεων. Την ΕΔΑ την βάραινε ο έλεγχος του ΚΚΕ. αλλά προώθησε την αύξηση του κατά κεφαλή εισοδήματος μ' ένα ρυθμό (6% κατά μέσο όρο στα τριάντα χρόνια μετά τον εμφύλιο) υψηλό. παρουσιαζόταν και κάτι άλλο. και τα δύο άκρα εξασθένισαν από τους αυξανόμενους δεσμούς στο εμπόριο και τις επενδύσεις της χώρας με την ΕΟΚ. που η ύπαρξή τους κρατούσε χαμηλά τα ημερομίσθια σ' ολόκληρη τη χώρα. Έτσι. η οικονομική ανάπτυξη οδηγούσε στη διεύρυνση διαφόρων επαγγελματικών ομάδων -όπως ήταν οι λογιστές. και την αντίστοιχη μείωση των ανάλογων δεσμών με τις ΗΠΑ. και όλο και λιγότεροι υπόκεινταν σε οικονομικές πιέσεις και εκβιασμούς. Παρόλο που τα οφέλη της οικονομικής ανάπτυξης κατανέμονταν άνισα. Όσο για την παλιά Αριστερά. ενώ η ΕΔΑ απέσπασε ένα 12%.που ως τότε ήταν μικρές και εκπροσωπούνταν ανεπαρκώς στα μεγάλα κόμματα. Ένα αποτέλεσμα αυτής της ανάπτυξης. έγιναν στην οικονομία δομικές αλλαγές που ήταν πολιτικά σημαντικές. Ταυτοχρόνως. Οι διευρυνόμενες επαγγελματικές ομάδες θα έπαιζαν σημαντικό ρόλο στα αριστερά και κεντροαριστερά κόμματα. κεντρώες και στρατιωτικές. καθώς όλο και λιγότεροι άνθρωποι ζούσαν στην ύπαιθρο όπου μπορούσε να χειραγωγηθεί η ψήφος τους. καλύτερα πληροφορημένους και δυτικοποιημένους σε υλικές και ηθικές αξίες 20. ακόμα και οι χωρικοί και οι μεροκαματιάρηδες ζούσαν πολύ καλύτερα όταν ήρθε η δεκαετία του '60. από τη μείωση του φόβου του κόσμου για την επιθετικότητα του Σοβιετικού Μπλοκ κι από τη βαθμιαία αντίδραση κατά της επιρροής των ΗΠΑ 21. Ο αριθμός των χειρωνακτών και των υπαλλήλων γραφείου που εργάζονταν σε μεγάλες επιχειρήσεις όπου η συνδικαλιστική τους οργάνωση ήταν πιο εύκολη. που μείωνε την έλξη της παλιάς Αριστεράς. Τέλος. ήταν η μεταμόρφωση στη δεκαετία του '60 των κοινωνικών συνθηκών της δεκαετίας του '40. Οι άνεργοι αγρότες. Επίσης. παρά τις εξαγγελίες της. αυξανόταν διαρκώς. βρίσκεται κατά ένα μέρος στις μακροπρόθεσμες κοινωνικές αλλαγές. σημαντικό ρόλο έπαιξε η εξυπνάδα του Παπανδρέου να κλέψει αρκετά από τα συνθήματα της ΕΔΑ κατά τη διάρκεια του «ανένδοτου αγώνα» του και ύστερα από την Digitized by 10uk1s . ήταν κι η μείωση της δύναμης της Δεξιάς και των δυνάμεων ασφαλείας. Στις πόλεις. δεν τα κατάφερνε να προσαρμόσει το λόγο της σε ψηφοφόρους όλο και περισσότερο εξασφαλισμένους οικονομικά. οι δάσκαλοι. Επίσης. Όμως. έβρισκαν τώρα εργασία και καλύτερο επίπεδο ζωής στις πόλεις ή στη Δυτική Γερμανία και την Αυστραλία. Σημαντικές εξάλλου ήταν και οι διεθνείς εξελίξεις που συνέβησαν από τα μέσα της δεκαετίας του '50 και μετά. η ανεργία μειωνόταν. οι φαρμακοποιοί. Η ερμηνεία αυτών των γεγονότων. Η ευρύτερη στρατηγική οικονομικής ανάπτυξης που ακολούθησαν όλες οι κυβερνήσεις -δεξιές.Παπανδρέου ξαναπήρε τους κεντρώους ψηφοφόρους από την ΕΔΑ και. τα ορεινά χωριά που είχαν υποστηρίξει το Αντάρτικο έχαναν τους νέους τους. Αυτά τα γεγονότα κι οι υποθέσεις δείχνουν να εξηγούν γιατί η Αριστερά απέκτησε την τάση για κατάτμηση από τις αρχές της δεκαετίας του '60. εν μέρει γι' αυτό το λόγο. οι μηχανικοί. Η Δεξιά εξασθένισε κι άλλο. Περισσότεροι άνθρωποι ζούσαν τώρα στις πόλεις. όπου μπορούσαν να συμμετέχουν σε συλλογικές δραστηριότητες για να προωθήσουν κι άλλο τα συμφέροντα και τις απόψεις τους. πάλι. ανατολικής και δυτικής.σ' όλη την περίοδο 1949-74 ήταν κατακριτέα για πολλά πράγματα. κέρδισε στις εκλογές του Φεβρουαρίου του 1964 το 53% των ψήφων. δεν είχε δημοφιλείς ηγέτες και. αυτή επλήγη από τη μείωση της έλξης που ασκούσε έξω από το Σοβιετικό Μπλοκ το σοβιετικό μοντέλο του Κομμουνισμού. ανάλογα με τα πρότυπα της υπόλοιπης Ευρώπης. και γιατί οι κοινωνικές αλλαγές ωφέλησαν το Κέντρο περισσότερο από την Αριστερά.

που συνέχιζαν να τους επηρεάζουν στον κλειστό και απομονωμένο κόσμο μέσα στον οποίο ζούσαν. Η ύπαρξή του αναζωογονήθηκε από την άνοδο της ΕΔΑ το 1958. Από τον καιρό του πολέμου και μετά. η ηγετική φυσιογνωμία της Χούντας του 1967. Καθώς όμως ο Παπανδρέου είχε μια καθαρή κοινοβουλευτική πλειοψηφία. Ο θρυλούμενος κομμουνιστικός κίνδυνος προεξείχε ανάμεσα στις δικαιολογίες που πρόβαλαν για το πραξικόπημά τους οι αξιωματικοί. που τις ενθάρρυνε ως ένα βαθμό η CIA. τον αψηφούσαν. από ορισμένους αξιωματικούς που. Όπως είπε κι ένας αξιωματικός. Κι ύστερα. από τους δώδεκα βασικούς συνωμότες του 1967. ήταν το ότι προσπάθησε να πάρει στα χέρια του τον κεντρικό μοχλό δύναμης του πολιτικού συστήματος: τον έλεγχο των διορισμών στις ένοπλες δυνάμεις. αν δε μεσολαβούσε το στρατιωτικό πραξικόπημα. με την ενθάρρυνση των Αμερικάνων και τη συνεργασία της ΕΡΕ. Τον Ιούλιο του 1965 ο νέος βασιλιάς Κωνσταντίνος Β'. Οι ηγέτες της συνωμοσίας είχαν όλοι πάρει μέρος στον εμφύλιο. ενώ είχαν εισαχθεί στις στρατιωτικές σχολές κατά τη δικτατορία του Μεταξά. το πραξικόπημα αυτό ήταν αποτέλεσμα του εμφυλίου. κι εξασφάλισε στον Τύπο μεγαλύτερη ελευθερία από τις κυβερνητικές πιέσεις. Digitized by 10uk1s . Κατά πολλούς τρόπους. έμμεσους