,------..

200b-
2JS
TÜBiTAK
TÜRKiYE BiLiMSEL VE TEKNOLOJiK Ş KURUMU
THE SCIENTIFIC AND TECHNOLOGICAL RESEARCH COUNCIL OF TURKEY
ı ı ve Veterinerlik ş ı Grubu
Agriculture, Forestry & Veterinary Sciences Research Grant Group
... __
MOLEKÜLER VE MiKROSKOBiK TEKNiKLERLE
APis MELLiFERA L.' DE ACARAPis WOODi'NiN
TARANMASI
PROJE NO: VHAG-1972
PROF.DR. NEVIN KESKiN
DR. ASLI ÖZKIRIM
A R Ş . GÖR. HASAN ÇiÇEK
EKIM 2006
ANKARA
ÖNSÖZ
"Moleküler ve Mikroskobik Tekniklerle Apis me/lifera L.'de Acarapis woodihin
ı ş ı ı proje ı tüm Türkiye ı özellikle ı ı bölgeleri
dikkate ı suretiyle, tehlikeli bir bal ı ı paraziti olan Acarapis woodi ı
ı Türkiye'deki ı ğ ı saptanmaya ı ş ı ı ş ı Proje, Türkiye Bilimsel ve
Teknolojik ş ı Kurumu ı ı ı ve Veterinerlik ş ı
Grubu(TOVAG)'nca VHAG-1972 proje koduyla ş
Proje ı ş ı ı tespiti için iki ı yöntem birbiriyle kontrollü olarak
ı ı ş ve yöntem ı ı ş ı Buna göre ı trakesine
ş ı ş Acarapis woodihin ı ı arazi
ı ş ı sonucunda toplanan ı örneklerinin önce Klasik Disseksiyon yöntemi
ı trakeleri ı ı ı ş ve mikroskop ı ş ğ ı ı ı
ğ ise moleküler yöntemle homojenize edilerek, ı nitrojen ı
sonucu ş ı Guanin metabolitinin ı ğ ı ı ı ince Tabak ğ ı
Kromotografisi ı Guanin izlerine ı ı ş ı iki yöntemden elde edilen
sonuçlar ş ı ş ı ı olarak ş Böylelikle, Acarapis woodihin
Türkiye'deki ı ğ ı da ilk kez bu proje ile ı ş ı iki yöntemin ı
ı uyumluluk ğ X
2
testi uygulanarak istatistikselolarak da
ğ ş
içiNDEKiLER
Özet .................................................................................................... 1
Abstract. ............................................................................................... 2
1. ş ................................................................................................ 3
2. Genel Bilgi. ....................................................................................... 3
3. Gereç-yöntem ................................................................................... 5
3.1. Arazi ı ş ı ......................................................................... 5
3.2. Yöntem ..................................................................................... 6
3.2.1. Toraks Kesitlerinin ı ı (Mikroskobik inceleme) .......... 7
3.2.2. Guanin Lekesi ğ ı ı (Moleküler inceleme) ........ 7
4. Bulgular ............................................................................................ 8
5. ı ş ................................................................................ 39
6. Referanslar ...................................................................................... 42
TABLO VE Ş LisTESi
Tablo 1. Edirne iline Ait Klasik Disseksiyon Yöntemi ı ......................... 9
Tablo 2. ı iline Ait Klasik Disseksiyon Yöntemi ı ......................... 10
Tablo 3. ğ iline Ait Klasik Disseksiyon Yöntemi ı ....................... 11
Tablo 4. Bursa iline Ait Klasik Disseksiyon Yöntemi ı ......................... 13
Tablo 5. Antalya iline Ait Klasik Disseksiyon Yöntemi ı ...................... 14
Tablo 6. Ordu Iline Ait Klasik Disseksiyon Yöntemi ı ......................... 15
Tablo 7. Artvin iline Ait Klasik Disseksiyon Yöntemi ı ......................... 17
Tablo 8. Trabzon iline Ait Klasik Disseksiyon Yöntemi ı ..................... 20
Tablo 9. Edirne ili Moleküler Yöntem-Disseksiyon Yöntemi ş ı ş ı ı
Laboratuvar Deney ı ........................ " . " ............ , .... " .......... '" ...... 23
Tablo 10. ı ili Moleküler Yöntem-Disseksiyon Yöntemi ş ı ş ı ı
Laboratuvar Deney ı .................................................................. .24
Tablo 11. ğ ili Moleküler Yöntem-Disseksiyon Yöntemi ş ı ş ı ı
Laboratuvar Deney ı .................................................................. 25
Tablo 12. Bursa ili MolekülerYöntem-Disseksiyon Yöntemi ş ı ş ı ı
Laboratuvar Deney ı .................................................................. 28
Tablo 13. Antalya ili Moleküler Yöntem-Disseksiyon Yöntemi ş ı ş ı ı
Laboratuvar Deney ı .. '" .............................................................. 29
Tablo 14. Ordu ili Moleküler Yöntem-Disseksiyon Yöntemi ş ı ş ı ı
Laboratuvar Deney ı ................................................................... 31
Tablo 15. Artvin ili Moleküler Yöntem-Disseksiyon Yöntemi ş ı ş ı ı
Laboratuvar Deney ı ................................................................... 32
Tablo 16. Trabzon ili Moleküler Yöntem-Disseksiyon Yöntemi ş ı ş ı ı
Laboratuvar Deney ı ................................................................... 36
Tablo 17. iller ı Her iki Yöntemin ı Göre Yüzde Enfestasyon
ı .............................................................................................. 38
Tablo 18. iki ı Yöntem ı Elde Edilen Enfeste ı ı ve
ı ..... " .. , .. , . " ............................. " .............. , .................. , ............. 38
Resim 1. Hafif Derecede Kirlilik Gösteren Ana ve Yan trake ı ...................
8
Resim 2. UV ı ş ı ğ ı ı ş Örnekler ve Guanin ı ı
Görünümü ............................................................................................ 22
Grafik 1. Disseksiyon Metodu ve Guanin Lekesi Metoduna Göre Bal ı ı ı ı
Enfestasyon ı ................................... ·.········································ .39
Grafik 2. ı iki ı Metoda Göre Elde Edilen ı
ş ı ş ı ı ı ................................................................................... 41
1
ÖZET
Apis mellifera'da trake ı olan (Honey Bee Tracheal Mite) Acarapis woodi ergin
bal ı ı trakeleri içinde ş HBTM ilk olarak bu ı ı ş ı
ş ş T rakeal ı tespiti için birçok metod ileri ş ve ş ş
Bu metodlar genelolarak direkt ve indirekt metodlar olarak ı ı ı Direkt
metodlar ı disseksiyonu, homojenizasyonu ve trakenin ı ı
kendisinin görülmesini içerir. Indirekt Metod olarak ise ELlSA ğ Guanin Lekesi
Kromotografi Metodu ı ı EL/SA ğ kesin ve ı bir Metod
ı ğ özel prosedürlere ve ı teknik ekipmanlara ihtiyaç ı
ı zamanda ı Acarapis türlerini de pozitif sonuç olarak gösterebilir.
Bu ı ş Moleküler ve Mikroskobik (Direkt ve indirekt Metod) tekniklerle Apis
melfifera'da Acarapis woodi ı ı ı ş ı ı zamanda bu ı ş
Türkiye'de ilk defa ğ rapor ş
Anahtar kelimeler: Apis mellifera, Acarapis trake ı akar
ABSTRACT
The honeybee tracheal mite (HBTM) Acarapis woodilives in the trachea of adult
bees. Several methods have been proposed and implemented for positive tracheal
mite. These methods roughly fall into either direct or indirect categories. The direct
methods include bee dissection and homogenisation and stainning of tracheae by
which the mites are actually seen. The indirect methods use the ELlSA techniques
and Guanine Visualization Chromotography Methods. The Elisa technique while
accurate and sensitive, it requires special procedures some technical expertise and
may react to other species of Acarapis for positive results.
In this study, Acarapis woodi was investigated in Apis mellifera L. by molecular and
microscobic techniques (Direct and Indirect Methods) and it is f ı r s t observed in
Turkey.
Keywords: Apis mellifera, Acarapis woodi, tracheal mite, mite
2
i
i
J
i
i
i
ABSTRACT
The honeybee tracheal mite (HBTM) Acarapis woodilives in the trachea of adult
bees. Several methods have been proposed and implemented for positive tracheal
mite. These methods roughly fall into either direct or indirect categories. The direct
methods include bee dissection and homogenisation and stainning of tracheae by
which the mites are actually seen. The indirect methods use the ELlSA techniques
and Guanine Visualization Chromotography Methods. The Elisa technique while
accurate and sensitive, it requires special procedures some technical expertise and
may react to other species of Acarapis for positive results.
i n this study, Acarapis woodi was investigated in Apis mellifera L. by molecular and
microscobic techniques (Direct and Indirect Methods) and it is f ı r s t observed in
Turkey.
Keywords: Apis mellifera, Acarapis woodi, tracheal mite, mite
2
3
1. ş
ş ı ı konusunu dünyadaki ı ı ı ı ş ı ve ş ülkelerdeki ı ğ ı
göz önünde bulundurularak, ergin bal ı ı ı trakelerinde ı etkeni olan,
A.woodlnin Türkiye'ye ait verilerinin elde edilmesi ş ı ı ı ı ı
dünya ı üzerinde önemle durulan ve bu konuda oldukça ş ş ı
ı bir konu ı ğ ülkemizde halen çok az ı ş ı ı ş ğ
ı ş ı (Keskin et aL, 1996 ). Son birkaç ı ı ı görülen ı ı ı ı
ı daha fazla ve somut verilere ı ı ı ş ı ş ı
(Keskin ve ı ı 2001). Ancak dünyada ı ı ı ı ı sürdüren ve en tehlikeli
ı ı ı olan trake ı Acarapis woodlnin Türkiye'de ğ dair
bilimsel bir ı ı ş ı Oysa ki Pelekassis (1983), ı Trakya'da
(Selanik ve çevresinde) ı ş ğ ı ş Acarapis ı ğ ı ı rapor ş
Kafkas bölgesi de parazit akarla tamamen ş ı durumda ı ğ
(Caideron et al.,1991), Türkiye temiz bir bölge olarak görünmektedir. ı ve ğ
ı en önemli ş yolu olan Türkiye'de ı ğ ı ı henüz bu
konuda ciddi bir ş ı ı ı ş ı ı
2. GENEL BiLGiLER
ilk kez 1918 ı ı iskoçya'da ş A. woodi ı ı ingiltere'de
"Wight ı ı ğ ı olarak bilinmekteydi. Ergin bal ı ı görülen bu ı
ı "Acarapiasis" ya da "HBTM (Honey Bee Tracheal Mite)" olarak
ı ı ı (Bailey, 1999; Loper, 1999). ı etkeni olan A. woodi ergin
bal ı ı ı protorasik trakesinde ş internal bir parazittir. Vücudu oval ve
ş parlak ı ı renktedir. Vücudunda ve ı az ı uzun tüyler
mevcuttur (Erickson et aL, 1999). Ergin bal ı ı ı trakeal sisteminde ş
parazit akar, daha çok erkek ı ı tercih eder. Hem ı ğ duvar
harabiyeti ile, hem de biriken ı ş ı ı ı ı solunum sisteminde ı neden
olur (Clark, 1991). 4-6 günlük genç ergin ı ı terk ederek yeni ş ı yol açan
akar, ş ı ı ı ı ı ı ş ı pek ı Bu nedenle ı ı kanat
dibindeki trakeal dallara ğ ilerleyerek uçma ğ yok ğ ortaya
ı ı ı ş ı ı ş sonunda kovan dibinde çok ı ş ve uçamayan, yerde
4
sürünerek gezen ı ı ğ ı ş ı ı bir kovanda ı ş sonunda
15000 ergin ı A. woodi enfestasyonu sonucu ölebilmektedir (Thoenes, 1990).
Yüksek ğ ş ı koloninin ı ı ı terk etmesi de,
enfestasyona ş ı ş içgüdüsel bir ı ş ı ı ş mevsimi sonunda çok
ı ı ı ı terk ğ bir o ı ı da ğ tespit ş Bu
ı ş ı sebebi henüz tam olarak ı ı ş ğ (Buehmann ve Thoenes,
1993). A. woodlnin ı ı kovanda ş ı ı da ı koloninin
tamamen ş neden olabilmektedir (Peng ve Nasr, 1999). Tedavide akarisit
özellikteki ilaçlar ş ve bir akarisit olan bromopropylate (Folbex) ş
Ancak tam bir ş ı ı ş ı (Garza ve Dustmann, 1991). Günümüzde en
etkili ilaç olarak uygulanan madde ise Menthol (Menlha arvensis bitkisinden elde
edilir)'dür. Ancak dikkatli ı ı ğ ı takdirde, solunum zehiri olarak birçok ergin
ı ı ölümüne neden ğ rapor ş (Caiderone et aL., 1991; Clark, 1991).
Kimyasal tedavilerin ı ı endemik bir bitki olan Azadirachla indica (Neem ğ ı f
dan elde edilen Neem ğ ı da etkili bir bitkisel ilaç olarak ş
(Melathopoulos et aL., 2000). Amerika ş Devletleri'nde ilk kez 1984 ı ı
ğ rapor edilen ı dünya ı ı ı ı ş ve 48 ülkede ı ğ ı
tespit ş Afrika, Asya, Amerika, Avustralya ve Avrupa'da ı ş
görülmektedir (Bailey 1999). Ancak, ı ğ ı Türkiye'ye ait herhangi bir literatür
ı ı ş ı
ı ş ı ı ş anda ı ı ı sektöründe büyük bir problem olan ı
ı bir yenisini ekleyerek, problemi daha da büyütmek ğ belirtileri
henüz görülmeye ş tehlikeli bir ı ğ ş ı erken ş konularak gerekli
önlemlerin bir an önce ı ı ı ğ ı Böylelikle ı ı kolonilerin tespiti
halinde, tedavi yoluna gidilirken, kolonilerin ğ bölgeler, önlem almada veri
ğ ı ı ı zamanda Türkiye'ye ait ilk A. woodi ı literatüre ş
ı
ı ş ı ğ ı ş ülkelerdeki ı ğ ı sebebiyle Trakya Bölgesi ve
ğ Karadeniz Bölgesi'nden ş ı ş ı Bölgelerde ı ı ğ ı ğ olarak
ı ı ğ ı ve ekonomik ı bal üretiminde etkili olan illere ğ ı ilçe ve köylerdeki
ı ı ı ş ı ı ş ı istasyon ilçe ve köyler, ı ı Müdürlükleri'nden ı ı
5
ı ı göre ş ş ı ve maddi imkanlar dahilinde, arazi ı ş ı
ı hat üzerinde iç bölgelere ğ ş
3. GEREÇ-YÖNTEM
3.1 Arazi ı ş
Arazi ı ş ı A. woodlnin ş ı ı üzerinde daha çok miktarda
ğ bilgisi ğ ı ş ve erken ilkbahar mevsimlerinde ı ı ş ı
Erken ilkbahar'da ı ı ş ı ş ı ı ı ı bol
miktarda polen ş ı ı ı ş ı ı tercih ş Ergin ı toplama
ş aspiratör ı ı ş ı Bu sayede, aspirasyon ı ı da, erkek ı
tercihi daha fazla ı ş Her örnek ı kovandan ort. 30 ergin ı ı
ikiye bölünerek, ı ı torasik disk metodu olan ve direkt olarak trake kesitlerinin
incelenmesini içeren mikroskobik yolla (Delfinado-Baker, 1985); ğ ı ı ise
sadece akarlara ait nitrojen ı sonucu ş Guanin ı ı
belirlenmesini ğ Guanin ince Tabaka Kromotografisi ile indirekt olarak
moleküler yolla (Koch ve Gerson, 1997) ş
Bal ı ı ı ı için efektif süreç olan ilkbahar ve sonbahar mevsimlerinin
ğ ve deneylerde ı örneklerin temini ı Türkiye'nin
ı bölgelerindeki istasyon iller ve köylerine birbirini izleyen bir seri arazi ı ş ı
ş Buna göre ilk arazi ı ş ı Edirne, ğ ı ve Bursa iIIeri-
köylerine ı ı ş ı ı ş sonunda 4 ildeki ı Edirne-21, ğ
Bursa-18) 117 ı ı toplanan 3510 adet ı ergin ı ğ laboratuvara
ş ve -20
o
C'de ı ş ı ı ortamda ı ş ı Zaman ı ı önlenmesi
ı 2. dönem arazi ı ş ı ilk arazi ı ş ı ı hemen ı ı ş
ve bu amaçla Trabzon, Ordu, Artvin ve Erzincan illerine ş böylelikle
Karadeniz ve ğ Anadolu bölgelerinin de ı ş ı ı girmesi
ğ ı ş ı ı ş ı sonunda (Ordu-23, Artvin-40, Trabzon-20, Erzincan-8)
toplam 91 ı ı 2730 adet ı ergin ı ğ elde ş Laboratuvara
getirilen örnekler ilk arazi ı ş ı ğ gibi -20
o
C'de ı ş ı Akdeniz
bölgesini kapsayacak olan üçüncü arazi ı ş ı ı ı ı Antalya-
Kemer-Alanya arazi ı ş ı ş Toplam 27 ı ı 1350 ı ergin
i
ı
i
i
;
6
ı ğ toplanarak laboratuvara ş ı Trabzon, Ordu, Artvin
yörelerine arazi ı ş ı ı ı ş istasyonlardan daha önce toplanan ı örnekleri,
bölgenin Acarapiasis ı ı hassas bir bölge ı nedeniyle tekrar toplanarak
deneylerin kontrollü olarak ilerlemesi ğ ı ş ı Son arazi ı ş ı sadece Artvin
yöresine yönelik olarak ı ı ş ı Bu ş laboratuvarda ı ş ı ve pozitif sonuç
veren Artvin örnekleri de kontrollü hale ş Böylelikle arazi ı ş ı ı
ı sona ş Tüm arazi ı ş ı sonucu toplanan ergin ı ğ 10290
adettir.
Örnek ı ı Acarapis woodlnin biyolojisi ğ erkek ı ı tercih etmesi
gözönünde bulundurulursa da, örnek ı ı ı fazla ı ı bol miktarda
ş ı ğ de ı ı ş ı Toplanan örnekler ı ve besin ş ı ı
ğ ı (delikli kapak ve lokum ı ı ı halde laboratuvara
ş ı ı direkt -20
a
e'de dondurulmak suretiyle, ı parazitin ğ ı ı
terketmesi ş Örnekler üzerinde gerekli etiketleme ve ı ş
ı sonra, her istasyona ait ı ğ ı ı ikiye bölünerek, ı ı
Acarapis woodi klasik disseksiyon yöntemi için, ğ ı ı ise moleküler bir metod
olan Guanin lekesi kromotografi metodu için ı ı ş ı
3.2. Yöntem
Yöntem ı ı incelenmek üzere seçilen parametreler:
1. Ergin ı ı toraks kesitlerinden elde ş trakelerin ş solüsyonlarla
ş tabi tutulup boyanmak suretiyle mikroskobik olarak incelenmesi,
2. Guanin lekesi kromotografisi metoduyla, ergin ı ı ı ı
homojenize edilerek parazit akar ı ı moleküler tekniklerle incelenmesi,
3. Mikroskobik ve Moleküler olan bu iki metodun ı ı Acarapis woodi
ı ı ş ve ı bir taramaya imkan verilmesi; ı zamanda iki
metodun birbirinin kontrolü olarak ı ş ı ı irdelenmesi ve
istatistiksel ı sonuçlar ı herhangi bir korelasyonun ı ğ ı ı
ş ı ı ı
7
3.2.1.Toraks Kesitlerinin ı ı (Mikroskobik inceleme)
Torasik kesitlerin ı ı Delfinado-Baker'in ı ı ğ ı kesit alma
metodu ı ş ı (Delfinado-Baker, 1985). Bu yönteme göre ı ı üstü
ı ı birinci çift ğ ı ve ş ı ı birlikte ı ortaya ı torakstan
ş ı 1.5 mm ı ı ğ ı kesitler ı ı ş ı ı torasik kesitler öncelikle
ğ ı ı ı ı önlemek için delikli bir kapsül içine ı ı ş ve tüm ş
bu kapsül içinde ş ş Disk ş kesitler daha sonra %8'lik
potasyum hidroksit (KOH) içinde ı kadar ı ı ı ı ş ı Böylelikle KOH ile
ş dokular ve ğ ı ortamdan ş ı ı ı sonra KOH'in
ı ı için kesitler ş suyuna ş ı ş ı
ı yönteme göre boyama ş ş Boyama ş ı
trake ile parazit akar ı ı boyanma ğ kullanarak kontrast
ş ve yöntemin ı ı ğ ı ı ı ı ı ş ı katyonik boyalardan
metilen mavisi ı ı ş ı %1'lik metilen mavisi, 40 ml distile su içinde 1 gr metiten
mavisi eritilip, üzerine 0.85gr sodyum klorür (NaCl) bulunan 60ml distile su eklenerek
ı ı ş ı Boya içersinde 5dk süre ile bulundurulan kesitler daha sonra
ı ş ı solüsyonuna ı 2-5dk ş Son olarak kesitler boyadan
ı ı ı ı %70'lik etanol içine ı ı ş ı ı kesitlerdeki trakeler
ı ı bir damla lugol içinde preparat olarak ı ı ş ı Örnekler lam-Iamel
ı mikroskop ı gerekli ölçümler ı ve trakedeki ş ve
kirlenme ı trake renginin anormalitesi ı O: temiz 1: hafif 2: orta 3:
yüksek olmak üzere, ş ı ş istatistiksel ğ verilerek analiz ş
3.2.2. Guanin Lekesi ğ ı Kromotografisi (Moleküler inceleme)
Moleküler incelemede torakslar, doku homojenizatörü ile homojenize edilerek
santrifüje tabi ş (1200 rpm, 20dk, 4
0
C) , süpernatant ı ı TLC için iki ı
ekstraksiyon olan asidik ve bazik solüsyonla ı ş ı ı ı ş ı Asidik ekstraksiyonda
%95 ethanoll asetik asidi su 70:25:5 ı ı ş ı ı ı ş ı Bazik ekstraksiyonda
ise %5 amonyumsülfat! 13 M amonyuml 1-propanol 60:30:10 ı
ı ı ş ı Elde edilen ı ş ı 2 cm ı kromatografi ı Hamilton
ş ı ı ı ile yüklenerek, Guanin ı (Sigma-Ultra 0,4 ı ı ş
8
ş guanin lekeleri UV ı 200-300nm'de ı marker olarak
ı ı ğ ş Pozitif sonuç veren örnekler Guanin (+) (G+)
olarak ifade ş
4. BULGULAR
Elde edilen örnekler moleküler yöntemlerdeki ğ ğ ı ı
trake kirliliklerinin belirlenmesi için mikroskobik incelemeye ı ı ş ı Mikroskobik
yöntemde trake kesitlerinin her bir ergin ı ş ı tek tek ı ı incelenmesi,
ı ş ı çok ş ı yürütülmesini ğ beraber, tüm illerden
toplanan 10290 ergin ı ğ sözkonusu ğ oldukça uzun zaman ı ş ı
Örnekler lam-Iamel ı ı ş ı mikroskobu ı 25'lik ve ı büyütmelerde
incelenerek, trakelerin kirlilik derecelendirilmesi ı ı ş temiz olarak görülen
trakeler ise ı ı ş ı Kirlilik tayininde, Acarapis woodlnin gerek kendi ı ğ ı
gerekse ı ürünleri ile trake içinde ş ğ siyah-kahverengi lekeler ile trake'
ı ğ harabiyet gözönünde ş (Resim 1).
Resim 1. Hafif derecede ( trake ğ 1) kirlilik gösteren ana ve yan trake ı
Buna göre, tüm illere ait ergin ı örneklerinin ş disseksiyon yöntemi ile
elde edilen inceleme ı ı arazi ı ş ı ı ı göre
ı ı ı ı suretiyle tablolar halinde ş (Tablo 1,2,3, ... ).
Tablo 1. Edirne iline Ait Klasik Disseksiyon Yöntemi ı
ı ı No* Mevkii ş Kirlilik Derecesi
22-01 ş Acarapis ş 3
22-02 ş Temiz O
22-03 ş Acarapis ş 3
22-04 Enez-Çelebi Acarapis ş 3
22-05 Yeniceköy Temiz O
22-06 Yeniceköy Temiz O
22-07 Yeniceköy Acarapis ş 2
22-08 Yeniceköy Temiz O
22-09 Merkez Temiz O
22-10 Yeniceköy Temiz O
22-11 Yeniceköy Acarapis ş 1
22-12 ı Temiz O
22-13 ipsala Acarapis ş 2
22-14 Musabeyli Temiz O
22-15 ı Temiz O
22-16 Demirhanh Acarapis ş 3
22-17 ı Acarapis ş 1
22-18 Karayusuf Temiz O
22-19 Küçükdönük Acarapis ş 2
22-20 ğ Acarapis ş 2
9
Tablo 1 'in ı
ı No*
22-21
o: ı
1: Hafif
Mevkii ş
ş Acarapis ş
2. Orta
3: Yüksek *. ı no: ı trafik kodu ile ön ı ş ı
Tablo 2. ı iline Ait Klasik Disseksiyon Yöntemi ı
ı No*
09-01
09-02
09-03
09-04
09-05
09-06
09-07
09-08
09-09
09-10
09-11
09-12
09-13
09-14
o: ı
1: Hafif
Mevkii ş
Sultanhisar Temiz
Sultanhisar Temiz
Atça Acarapis ş
Atça Acarapis ş
Atça Acarapis ş
Atça Acarapis ş
Sultanhisar Acarapis ş
ı Merkez Acarapis ş
Sultanhisar Acarapis ş
Kuyulu Acarapis ş
ğ Temiz
Karina Temiz
Tuzburgazl/Söke Temiz
ğ ı Acarapis ş
2: Orta
3: Yüksek *: ı ı no: ı trafik kodu ile ön ı ş ı
10
Kirlilik Derecesi
1
Kirlilik Derecesi
O
O
3
2
3
3
1
3
1
3
O
O
O
1
11
Tablo 3. ğ iline Ait Klasik Disseksiyon Yöntemi ı
ı No· Mevkii ş Kirlilik Derecesi
48-01 Fethiye Acarapis ş 2
48-02 Fethiye Temiz O
48-03 Fethiye Acarapis ş 3
48-04 Fethiye Acarapis ş 3
48-05 Fethiye Acarapis ş 1
48-06 Fethiye Temiz O
48-07 Fethiye Acarapis ş 2
48-08 Fethiye Temiz O
48-09 Fethiye Temiz O
48-10 Fethiye Acarapis ş 1
48-11 Fethiye Temiz O
48-12 Fethiye Temiz O
48-13 Milas Temiz O
48-14 Milas Acarapis ş 1
48-15 Milas Acarapis ş 1
48-16 Milas Temiz O
48-17 Milas Temiz O
48-18 Milas Acarapis ş 2
48-19 Milas Temiz O
48-20 Milas Acarapis ş 3
48-21 Milas Temiz O
48-22 Marmaris Acarapis ş 1
48-23 Marmaris Temiz O
48-24 Marmaris Temiz O
48-25 Marmaris Temiz O
48-26 Marmaris Acarapis ş 1
48-27 Marmaris Acarapis ş 3
48-28 Marmaris Acarapis ş 2
12
Tablo 3'ün ı
ı ı ı No· Mevkii ş Kirlilik Derecesi
48-29 Marmaris Acarapis ş 2
48-30 Marmaris Acarapis ş 2
48-31 Marmaris Temiz O
48-32 ğ n Acarapis ş 1
48-33 ğ Temiz O
48-34 ğ Acarapis ş 3
48-35 ğ Acarapis ş 1
48-36 ğ Acarapis ş 3
48-37 ğ Temiz O
48-38 ğ Temiz O
48-39 Karabörtlen Acarapis ş 2
48-40 Karabörtlen Temiz O
48-41 Karabörtlen Acarapis ş 3
48-42 Karabörtlen Acarapis ş 3
48-43 Karabörtlen Temiz O
48-44 Dalaman-Dereköy Temiz O
48-45 Gürköy Acarapis ş 1
48-46 ğ Acarapis ş 1
48-47 Ortaca-Dereköy Temiz O
48-48 ğ Temiz O
48-49 ğ Acarapis ş 2
48-50 Ula Temiz O
48-51 Oyru Acarapis ş 2
48-52 Dereköy Temiz O
Tablo 3'ün devam i
ı No* Mevkii ş
48-53 Dereköy Temiz
48-54 Karadonlar Acarapis ş
48-55
48-56
48-57
48-58
48-59
48-60
48-61
48-62
48-63
48-64
o: ı
1: Hafif
ı ı
Yerbeleni
Yerbeleni
Merkez
Merkez
Merkez
Merkez
Merkez
Merkez
Merkez
2: Orta
3: Yüksek
Acarapis ş
Acarapis ş
Temiz
Acarapis ş
Temiz
Temiz
Acarapis ş
Temiz
Acarapis ş
Acarapis ş
*: ı no: ı trafik kodu ile on ı ş
Tablo 4. Bursa iline Ait Klasik Disseksiyon Yöntemi ı
ı No* Mevkii ş
16-01 Merkez Temiz
16-02 Merkez Temiz
16-03 inegöl Temiz
16-04 inegöl Temiz
16-05 inegöl Temiz
16-06 ı ı Temiz
16-07 ı ı Acarapis ş
16-08 ı ı Temiz
13
Kirlilik Derecesi
O
2
2
1
O
1
O
O
3
O
2
1
Kirlilik Derecesi
O
O
O
O
O
O
1
O
Tablo 4'ün ı
ı No* Mevkii ş
16-09 ı ı Temiz
16-10 ı ı ı Temiz
16-11 ı ı ı Acarapis ş
16-12 ı ı ı Temiz
16-13 ı ı ı Temiz
16-14 Orhaniye Temiz
16-15 Orhaniye Temiz
16-16 Osmaniye Temiz
16-17 Osmaniye Acarapis ş
16-18 Osmaniye Temiz
2: Orta o: ı
1: Hafif 3: Yüksek *: ı ı no: ı trafik kodu ile on ı ş ı
Tablo 5. Antalya iline Ait Klasik Disseksiyon Yöntemi ı
ı No* Mevkii ş
07-01 Merkez Temiz
07-02 Merkez Temiz
07-03 Fenike Acarapis ş
07-04 ş ğ ı Karamanh Temiz
07-05 Fenike Temiz
07-06 ş ğ ı ı Temiz
07-07 ş ğ ı Karamanh Temiz
07-08 Merkez Temiz
07-09 Fenike Acarapis ş
14
Kirlilik Derecesi
O
O
1
O
O
O
O
O
1
O
Kirlilik Derecesi
O
O
3
O
O
O
O
O
2
ı
i
i
i
i
!
i
i
i
Tablo 5'in ı
ı No* Mevkii ş
07-10 Fenike Temiz
07-11 Merkez Acarapis ş
07-12 Merkez Temiz
07-13 ı Temiz
07-14 Merkez Temiz
07-15 Serik Temiz
07-16 Merkez Acarapis ş
07-17 Serik Acarapis ş
07-18 Merkez Temiz
07-19 Merkez Temiz
07-20 Kumluca Temiz
07-21 Manavgat Temiz
07-22 Manavgat Acarapis ş
07-23 Merkez Temiz
07-24 Merkez Temiz
07-25 ı Temiz
07-26 Tekirova Temiz
07-27 ş Temiz
2: Orta o: ı
1: Hafif 3: Yüksek *. ı no: ı trafik kodu ile 6n ı ş ı
Tablo 6. Ordu iline Ait Klasik Disseksiyon Yöntemi ı
ı No· Mevkii ş
52-01 Karacaömer Temiz
52-02 ş Temiz
52-03 ş Temiz
52-04 ş Temiz
52-05 ş Temiz
52-06 ş Temiz
15
Kirlilik Derecesi
O
3
O
O
O
O
2
3
O
O
O
O
3
O
O
O
O
O
Kirlilik Derecesi
O
O
O
O
O
O
Tablo ı ı
ı No· Mevkii ş Kirlilik Derecesi
52-07 ş Temiz O
52-08 Kökenli Temiz O
52-09 Kökenli Temiz O
52-10 Kökenli Acarapis ş 2
52-11 Delikkaya Acarapis ş 1
52-12 Delikkaya Temiz O
52-13 Kökenli Temiz O
52-14 Teyneli Temiz O
52-15 Merkez Temiz O
52-16 Merkez Temiz O
52-17 Nizametlin Mah. Temiz O
52-18 Nizametlin Mah. Temiz O
52-19 ş Temiz O
52-20 ş ı Temiz O
52-21 Ş Acarapis ş 2
52-22 Ş Temiz O
52-23 ğ ı ş ı Temiz O
2: Orta o: Temiz
1: Hafif 3: YOksek *: ı no: ı trafik kodu ile ön ı ı ş ı
16
17
Tablo 7. Artvin iline Ait Klasik Disseksiyon Yöntemi ı
ı No· Mevkii ş Kirlilik Derecesi
08-01 Merkez Temiz O
08-02 Merkez Acarapis ş 1
08-03 Merkez Acarapis ş 1
08-04 Merkez Temiz O
08-05 Hopa Acarapis ş 3
08-06 Hopa Acarapis ş 1
08-07 Hopa Temiz O
08-08 Hopa Acarapis ş 1
08-09 Hopa Temiz O
08-10 Hopa Temiz O
08-11 Hopa Acarapis ş 1
08-12 Hopa Acarapis ş 1
08-13 Hopa Acarapis ş 1
08-14 Hopa Temiz O
08-15 Hopa Acarapis ş 3
08-16 Borçka Acarapis ş 3
08-17 Borçka Acarapis ş 3
08-18 Borçka Acarapis ş 3
08-19 Borçka Temiz O
08-20 Borçka Acarapis ş 1
08-21 Borçka Acarapis ş 1
08-22 Borçka Temiz O
08-23 Borçka Temiz O
18
Tablo Tnin ı
i
i ı No* Mevkii ş Kirlilik Derecesi
08-24 Borçka Acarapis ş 3
08-25 Borçka Temiz O
08-26 Arhavi Acarapis ş 3
08-27 Arhavi Acarapis ş 3
08-28 Arhavi Temiz O
08-29 Yusufeli Temiz O
08-30 Yusufeli Temiz O
08-31 Yusufeli Temiz O
08-32 Yusufeli Temiz O
08-33 Ş ş Temiz O
08-34 Ş ş Temiz O
08-35 Ş ş Temiz O
08-36 Ş ş Temiz O
08-37 Ş ş Temiz O
08-38 Ş ş Acarapis ş 3
08-39 Ş ş Temiz O
08-40 Ardanuç Temiz O
08-41 Merkez Acarapis ş 2
08-42 Merkez Acarapis ş 1
08-43 Merkez Acarapis ş 1
08-44 Merkez Temiz O
08-45 Hopa Acarapis ş 2
08-46 Hopa Acarapis ş 3
08-47 Hopa Acarapis ş 2
08-48 Hopa Temiz O
08-49 Hopa Acarapis ş 1
19
Tablo Tnin ı
ı No* Mevkii ş Kirlilik Derecesi
08-50 Hopa Acarapis ş 2
08-51 Hopa Acarapis ş 1
08-52 Hopa Acarapis ş 2
08-53 Hopa Temiz O
08-54 Hopa Temiz O
08-55 Hopa Acarapis ş 1
08-56 Borçka Acarapis ş 2
08-57 Borçka Acarapis ş 1
08-58 Borçka Temiz O
08-59 Borçka Temiz O
08-60 Borçka Temiz O
08-61 Borçka Temiz O
08-62 Borçka Temiz O
08-63 Borçka Temiz O
08-64 Borçka Temiz O
08-65 Borçka Acarapis ş 1
08-66 Arhavi Temiz O
08-67 Arhavi Temiz O
08-68 Arhavi Acarapis ş 1
08-69 Yusufeli Temiz O
08-70 Yusufeli Acarapis ş 1
08-71 Yusufeli Temiz O
08-72 Yusufeli Acarapis ş 1
08-73 Ş ş Temiz O
08-74 Ş ş Temiz O
08-75 Ş ş Acarapis ş 1
08-76 Ş ş Acarapis ş 1
08-77 Ş ş Temiz O
08-78 Ş ş Acarapis ş 3
08-79 Ş ş Acarapis ş 2
Tablo Tnin ı
ı No*
08-80
08-81
08-82
08-83
08-84
08-85
08-86
08-87
08-88
08-89
08-90
08-91
08-92
08-93
08-94
o: ı
1: Hafif
Ş ş
Ardanuç
Merkez
Merkez
Merkez
Merkez
Hopa
Hopa
Hopa
Hopa
Hopa
Hopa
Hopa
Hopa
Borçka
2: Orta
3: Yüksek
Mevkii ş
Temiz
Acarapis ş
Temiz
Temiz
Temiz
Temiz
Acarapis ş
Acarapis ş
Temiz
Temiz
Temiz
Temiz
Temiz
Acarapis ş
Temiz
*: ı ı ı no: il trafik kodu ile ön ı ı ş
Tablo 8. Trabzon iline Ait Klasik Disseksiyon Yöntemi ı
ı ı No* Mevkii ş
61-01 Merkez Temiz
61-02 Merkez Acarapis ş
61-03 Merkez Acarapis ş
61-04 Merkez Acarapis ş
61-05 Merkez Temiz
61-06 Merkez Acarapis ş
20
Kirlilik Derecesi
O
2
O
O
O
O
1
3
O
O
O
O
O
1
O
Kirlilik Derecesi
O
2
2
1
O
1
Tablo 8'in devam i
ı ı No*
61-07
61-08
61-09
61-10
61-11
61-12
61-13
61-14
61-15
61-16
61-17
61-18
61-19
61-20
o: ı
1. Hafif
Of
Of
Of
Of
Merkez
Merkez
Merkez
Merkez
Of
Of
Of
Of
Akçaabat
Akçaabat
2: Orta
3: Yüksek
Mevkii ş Kirlilik Derecesi
Temiz O
Temiz O
Acarapis ş 3
Temiz O
Acarapis ş 2
Acarapis ş 1
Temiz O
Temiz O
Temiz O
Temiz O
Temiz O
Temiz O
Acarapis ş 1
Acarapis ş 2
*: ı no: ı trafik kodu ile ön ı ş ı
Moleküler Yöntem: Tüm örnekler klasik disseksiyon yöntemiyle ı sonra,
sonuçlar ı ş ve ı ikiye bölünerek Guanin Lekesi ince Tabaka
ğ ı ı için ı ı ş ğ ı ı ı ş devam ş
21
Moleküler incelemede bal ı ı ı doku homojenizatörü ile homojenize
edilerek santrifüje tabi ş (1200 rpm, 20dk, 4
0
C) , süpernatant ı ı TLC için iki
ı ekstraksiyon olan asidik ve bazik solüsyonla ı ş ı ı ı ş ı Asidik
ekstraksiyonda tamponlar %95 ethanoll asetik asit! su 70:25:5 ı bazik
ekstraksiyonda ise %5 amonyumsülfat! 13 M amonyum/1-propanoI60:30:10
ı ı ı ş ı
22
Elde edilen ı ş ı 2 cm ı kromotografi ı Hamilton
ş ı ı ı ile yüklenerek, Guanin ı (Sigma-Ultra 0,4 IJg/IJI) ş
ş guanin lekeleri UV ı 200-300nm'de ı marker olarak
ı ı ğ ş (Resim 2).
Resim 2. UV ı Ş ı ğ ı ı ş örnekler ve Guanin ı ı görünümü
Resim incelenecek olursa soldan ğ ğ olmak üzere ı ı ile yüklenen 9
adet örnek ve üçüncü ı yer alan Guanin ı (marker) görülmektedir.
Örnekler tampon içindeki TLC üzerinde ğ Guanin ı ile hemen
hemen ı hizada ş leke ı ı 2'dir. Bu iki lekeyi ş toraks ı
Guanin ı kadar saf halde ı ğ ı net bir bant ş ı
Ancak Guaninle ı hizada yer ı ve yürütme ı ı ı noktada ğ ı
göstermeleri, iki ğ Acarapis ı ı pozitif ğ göstermektedir. Bu
örnekler, 2 ve 7 no 'lu örneklerdir. Yükleme ı ı örnek ı ı ş ı ı
il trafik kodunu içeren laboratuvar ı da ı ı ş ğ pozitif ı
ğ hangi ile ait ğ ve klasik disseksiyon ı sonucu trakenin kirlilik
durumu hemen gözden ş
23
Sonuçlar ğ moleküler yöntemle ş dek taranan örneklerin
ğ ğ klasik disseksiyon yöntemiyle de trakelerinin yüksek derecede (3) kirli
ğ ş Ancak, klasik disseksiyon yönteminde kirlilik derecesi temiz (O)
olarak görülen trakeler de bile G(+) sonuç ı moleküler yöntemin
hassasiyetini ı Belki de ş dek Acarapis bulgusuna
ı ı nedeni, sadece tek bir yönteme ı ve disseksiyondaki kesit
alma kabiliyetine ğ ı ı ı ı Bu da deneylerde
kontrollü ı ş ı iki yöntemin ş ı ş ı ı ı ı ne kadar ı ğ bir kez
daha gözler önüne ş Moleküler yöntemle incelenen örneklere ait sonuçlar,
klasik yöntem ı ş ı ş ı ı olarak tablolar halinde ş (Tablo
9,10,11, .... ).
Tablo 9. Edirne ili Moleküler Yöntem- Disseksiyon Yöntemi ş ı ş ı ı
Laboratuvar Deney ı
ı ı ı No* Mevkii ş Kirlilik Guanin
Derecesi Lekesi
22-01 ş Acarapis ş 3 G(+)
22-02 ş Temiz O G(+)
22-03 ş Acarapis ş 3 G(+)
22-04 Enez-Çelebi Acarapis ş 3 G(+)
22-05 Yeniceköy Temiz O -
22-06 Yeniceköy Temiz O G(+)
22-07 Yeniceköy Acarapis ş 2 -
22-08 Yeniceköy Temiz O -
22-09 Merkez Temiz O G(+)
22-10 Yeniceköy Temiz O -
22-11 Yeniceköy Acarapis ş 1 -
Tablo 9'un devam i
ı No* Mevkii ş Kirlilik
Derecesi
22-12 ipsala Temiz O
22-13 ipsala Acarapis ş 2
22-14 Musabeyli Temiz O
22-15 ı Temiz O
22-16 ı Acarapis ş 3
22-17 ı Acarapis ş 1
22-18 Karayusuf Temiz O
22-19 Küçükdö!lük Acarapis ş 2
22-20 ğ Acarapis ş 2
22-21 ş Acarapis ş 1
2: orta o: ı
1: Hafif 3: Yüksek *.- Artltk no: ı trafik kodu ile ön ı ş ı
24
Guanin
Lekesi
-
-
-
-
G(+)
-
-
-
-
-
Tablo 10. ı ili Moleküler Yöntem- Disseksiyon Yöntemi ş ı ş ı ı
Laboratuvar Deney ı
ı No* Mevkii ş Kirlilik Guanin
Derecesi Lekesi
09-01 Sultanhisar Temiz O -
09-02 Sultanhisar Temiz O -
09-03 Atça Acarapis ş 3 -
09-04 Atça Acarapis ş 2
-
09-05 Atça Acarapis ş 3 -
09-06 Atça Acarapis ş 3 G(+)
Tablo 10'un ı
ı No* Mevkii ş Kirlilik
Derecesi
09-07 Sultanhisar Acarapis ş 1
09-08 ı Merkez Acarapis ş 3
09-09 Sultanhisar Acarapis ş 1
09-10 Kuyulu Acarapis ş 3
09-11 ğ Temiz O
09-12 Karina Temiz O
09-13 Tuzburgazl/Söke Temiz O
09-14 ğ ı Acarapis ş 1
2: Orta o: ı
1: Hafif 3: Yüksek * .. ı no: ı trafik kodu ife ön ı ı ş ı
25
Guanin
Lekesi
-
-
-
G(+)
-
-
-
-
Tablo 11. ğ ili Moleküler Yöntem- Disseksiyon Yöntemi ş ı ş ı ı
Laboratuvar Deney ı
ı No* Mevkii ş Kirlilik Guanin
Derecesi Lekesi
48-01 Fethiye Acarapis ş 2 -
48-02 Fethiye Temiz O -
48-03 Fethiye Acarapis ş 3 G(+)
48-04 Fethiye Acarapis ş 3 G(+)
48-05 Fethiye Acarapis ş 1 -
48-06 Fethiye Temiz O -
48-07 Fethiye Acarapis ş 2 -
48-08 Fethiye Temiz O -
48-09 Fethiye Temiz O -
48-10 Fethiye Acarapis ş 1 -
48-11 Fethiye Temiz O -
26
Tablo 11'in ı
ı No* Mevkii ş Kirlilik Guanin
Derecesi Lekesi
48-12 Fethiye Temiz O -
48-13 Milas Temiz O -
48-14 Milas Acarapis ş 1 -
48-15 Milas Acarapis ş 1 -
48-16 Milas Temiz O -
48-17 Milas Temiz O -
48-18 Milas Acarapis ş 2 -
48-19 Milas Temiz O -
48-20 Mi/as Acarapis ş 3 -
48-21 Milas Temiz O -
48-22 Marmaris Acarapis ş 1 -
48-23 Marmaris Temiz O -
48-24 Marmaris Temiz O -
48-25 Marmaris Temiz O -
48-26 Marmaris Acarapis ş 1 -
48-27 Marmaris Acarapis ş 3 G(+)
48-28 Marmaris Acarapis ş 2 -
48-29 Marmaris Acarapis ş 2 -
48-30 Marmaris Acarapis ş 2 G(+)
48-31 Marmaris Temiz O -
48-32 ğ Acarapis ş 1 -
48-33 ğ Temiz O -
48-34 ğ Acarapis ş 3 -
48-35 ğ Acarapis ş 1 -
48-36 ğ Acarapis ş 3 G(+)
48-37 ğ Temiz O -
48-38 ğ Temiz O -
48-39 Karabörtlen Acarapis ş 2 -
48-40 Karabörtlen Temiz O -
27
Tablo 11 'in ı
ı No· MevkU ş Kirlilik Guanin
Derecesi Lekesi
48-41 Karabörtlen Acarapis ş 3 G(+)
48-42 Karabörtlen Acarapis ş 3 -
48-43 Karabörtlen Temiz O -
48-44 Dalaman-Dereköy Temiz O -
48-45 Gürköy Acarapis ş 1 -
48-46 ğ Acarapis ş 1
-
48-47 Ortaca-Dereköy Temiz O -
48-48 ğ Temiz O -
48-49 ğ Acarapis ş 2 -
48-50 Ula Temiz O
-
48-51 Oyru Acarapis ş 2 G(+)
48-52 Dereköy Temiz O -
48-53 Dereköy Temiz O -
48-54 Karadonlar Acarapis ş 2 -
48-55 Ak ı i Aearapis ş 2 -
48-56 Yerbeleni Aearapis ş 1 -
48-57 Yerbeleni Temiz O -
48-58 Merkez Acarapis ş 1 -
48-59 Merkez Temiz O -
48-60 Merkez Temiz O -
Tablo 11'in ı
ı No'"
48-61
48-62
48-63
48-64
o: ı
1: Hafif
Merkez
Merkez
Merkez
Merkez
2: Orta
3: Yüksek
28
Mevkii ş Kirlilik Guanin
Derecesi Lekesi
Acarapis ş 3 G(+)
Temiz O -
Acarapis ş 2 -
Acarapis ş 1 -
*: ı ı no: ı trafik kodu ile ön ı ş ı
Tablo 12. Bursa ili Moleküler Yöntem- Disseksiyon Yöntemi ş ı ş ı ı
Laboratuvar Deney ı
ı No'" Mevkii ş Kirlilik Guanin
Derecesi Lekesi
16-01 Merkez Temiz O -
16-02 Merkez Temiz O -
16-03 inegöl Temiz O -
16-04 inegöl Temiz O
16-05 inegöl Temiz O -
16-06 ı ı Temiz O G(+)
16-07 ı ı Acarapis ş 1 -
16-08 ı ı Temiz O -
16-09 ı ı ı Temiz O -
16-10 ı ı ı Temiz O -
16-11 ı ı ı Acarapis ş 1 -
16-12 ı ı Temiz O -
Tablo 12'nin ı
ı No"" Mevkii ş Kirlilik
Derecesi
16-13 ı ı ı Temiz O
16-14
16-15
16-16
16-17
16-18
o: ı
1: Hafif
Orhaniye
Orhaniye
Osmaniye
Osmaniye
Osmaniye
2: Orta
3: YOksek
Temiz O
Temiz O
Temiz O
Acarapis ş 1
Temiz O
*; ı no: ı trafik kodu ile ön ı ı ş ı
29
Guanin
Lekesi
-
-
-
-
-
-
Tablo 13. Antalya ili Moleküler Yöntem- Disseksiyon Yöntemi ş ı ş ı ı
Laboratuvar Deney ı
ı No"" Mevkii ş Kirlilik Guanin
Derecesi Lekesi
07-01 Merkez Temiz O -
07-02 Merkez Temiz O -
07-03 Fenike Acarapis ş 3 G(+)
07-04 ş ğ ı ı Temiz O -
07-05 Fenike Temiz O -
07-06 ş ğ ı Karamanh Temiz O -
07-07 ş ğ ı ı Temiz O -
07-08 Merkez Temiz O -
07-09 Fenike Acarapis ş 2 G(+)
07-10 Fenike Temiz O -
07-11 Merkez Acarapis ş 3 G(+)
Tablo 13'ün ı
ı No'" Mevkii ş Kirlilik
Derecesi
07-12 Merkez Temiz O
07-13 ı Temiz O
07-14 Merkez Temiz O
07-15 Serik Temiz O
07-16 Merkez Acarapis ş 2
07-17 Serik Acarapis ş 3
07-18 Merkez Temiz O
07-19 Merkez Temiz O
07-20 Kumluca Temiz O
07-21 Manavgat Temiz O
07-22 Manavgat Acarapis ş 3
07-23 Merkez Temiz O
07-24 Merkez Temiz O
07-25 ı -Kemer Temiz O
07-26 Tekirova Temiz O
07-27 ş Temiz O
2: Orta o: ı
1: Hafif 3: Yüksek *; ı ı no: ı trafik kodu ile 6n ı ş ı
30
Guanin
Lekesi
-
-
-
-
-
-
-
-
-,
-
G(+)
-
-
-
-
-
_____________________ _
31
Tablo 14. Ordu ili Moleküler Yöntem- Disseksiyon Yöntemi ş ı ş ı ı
Laboratuvar Deney ı
ı No* Mevkii ş Kirlilik Guanin
Derecesi Lekesi
52-01 Karacaömer Temiz O -
52-02 ş Temiz O -
52-03 ş Temiz O -
52-04 ş Temiz O -
52-05 ş Temiz O -
52-06 ş Temiz O -
52-07 ş Temiz O -
52-08 Kökenli Temiz O -
52-09 Kökenli Temiz O -
52-10 Kökenli Acarapis ş 2 G(+)
52-11 Delikkaya Acarapis ş 1 -
52-12 Delikkaya Temiz O -
52-13 Kökenli Temiz O -
52-14 Teyneli Temiz O -
52-15 Merkez Temiz O -
52-16 Merkez Temiz O -
52-17 Nizamettin Mah. Temiz O -
52-18 Nizamettin Mah. Temiz O -
52-19 ş ı Temiz O -
52-20 ş ı Temiz O -
52-21 Ş Acarapis ş 2 G(+)
52-22 Ş Temiz O -
Tablo 14'ün devam i
ı No·
52-23 ğ ı ş ı
o: Temiz
1: Hafif
2: Orta
3: Yüksek
Mevkii ş Kirlilik
Derecesi
Temiz o
*: ı no: ı trafik kodu ile ön ı ş
Guanin
Lekesi
32
Tablo 15. Artvin ili Moleküler Yöntem- Disseksiyon Yöntemi ş ı ş ı ı
Laboratuvar Deney ı
ı ı No· Mevkii ş Kirlilik Guanin
Derecesi Lekesi
08-01 Merkez Temiz O -
08-02 Merkez Acarapis ş 1 -
08-03 Merkez Acarapis ş 1 -
08-04 Merkez Temiz O -
08-05 Hopa Acarapis ş 3 G(+)
08-06 Hopa Acarapis ş 1 -
08-07 Hopa Temiz O -
08-08 Hopa Acarapis ş 1 -
08-09 Hopa Temiz O -
08-10 Hopa Temiz O -
08-11 Hopa Acarapis ş 1 -
08-12 Hopa Acarapis ş 1 -
08-13 Hopa Acarapis ş 1 -
08-14 Hopa Temiz O -
08-15 Hopa Acarapis ş 3 -
08-16 Borçka Acarapis ş 3 G(+)
33
Tablo 15'in ı
ı No* Mevkii ş Kirlilik Guanin
Derecesi Lekesi
08-17 Borçka Acarapis ş 3 -
08-18 Borçka Acarapis ş 3 G(+)
08-19 Borçka Temiz O -
08-20 Borçka Acarapis ş 1 -
08-21 Borçka Acarapis ş 1 -
08-22 Borçka Temiz O -
08-23 Borçka Temiz O -
08-24 Borçka Acarapis ş 3 -
08-25 Borçka Temiz O -
08-26 Arhavi Acarapis ş 3 -
08-27 Arhavi Acarapis ş 3 -
08-28 Arhavi Temiz O -
08-29 Yusufeli Temiz O -
08-30 Yusufeli Temiz O -
08-31 Yusufeli Temiz O -
08-32 Yusufeli Temiz O -
08-33 Ş ş Temiz O -
08-34 Ş ş Temiz O -
08-35 Ş ş Temiz O -
08-36 Ş ş Temiz O -
08-37 Ş ş Temiz O -
08-38 Ş ş Acarapis ş 3 G(+)
08-39 Ş ş Temiz O -
08-40 Ardanuç Temiz O -
34
Tablo 15'in ı
ı No* Mevkii ş Kirlilik Guanin
Derecesi Lekesi
08-41 Merkez Acarapis ş 2 -
08-42 Merkez Acarapis ş 1 -
08-43 Merkez Acarapis ş 1 -
08-44 Merkez Temiz O -
08-45 Hopa Acarapis ş 2 -
08-46 Hopa Acarapis ş 3 G(+)
08-47 Hopa Acarapis ş 2 -
08-48 Hopa Temiz O -
08-49 Hopa Acarapis ş 1 -
08-50 Hopa Acarapis ş 2 -
08-51 Hopa Acarapis ş 1 -
08-52 Hopa Acarapis ş 2 -
08-53 Hopa Temiz O -
08-54 Hopa Temiz O -
08-55 Hopa Acarapis ş 1 -
08-56 Borçka Acarapis ş 2 G(+)
08-57 Borçka Acarapis ş 1 -
08-58 Borçka Temiz O -
08-59 Borçka Temiz O -
08-60 Borçka Temiz O -
08-61 Borçka Temiz O -
08-62 Borçka Temiz O -
08-63 Borçka Temiz O -
08-64 Borçka Temiz O -
35
Tablo 15'in ı
ı No· Mevkii ş Kirlilik Guanin
Derecesi Lekesi
08-65 Borçka Acarapis ş 1 -
08-66 Arhavi Temiz O -
08-67 Arhavi Temiz O -
08-68 Arhavi Acarapis ş 1 -
08-69 Yusufeli Temiz O -
08-70 Yusufeli Acarapis ş 1 -
08-71 Yusufeli Temiz O -
08-72 Yusufeli Acarapis ş 1 -
08-73 Ş ş Temiz O -
08-74 Ş ş Temiz O -
08-75 Ş ş Acarapis ş 1 -
08-76 Ş ş Acarapis ş 1 -
08-77 Ş ş Temiz O -
08-78 Ş ş Acarapis ş 3 -
08-79 Ş ş Acarapis ş 2 -
08-80 Ş ş Temiz O -
08-81 Ardanuç Acarapis ş 2 -
08-82 Merkez Temiz O -
08-83 Merkez Temiz O -
08-84 Merkez Temiz O -
08-85 Merkez Temiz O -
08-86 Hopa Acarapis ş 1 -
08-87 Hopa Acarapis ş 3 G(+)
08-88 Hopa Temiz O -
Tablo 15'in ı
ı No·
08-89
08-90
08-91
08-92
08-93
08-94
o: ı
1: Hafif
Hopa
Hopa
Hopa
Hopa
Hopa
Borçka
2: Orta
3: Yüksek
36
Mevkii ş Kirlilik Guanin
Derecesi Lekesi
Temiz O -
Temiz O -
Temiz O -
Temiz O -
Acarapis ş 1 -
Temiz O -
*: ı no: "trafik kodu ile ön ı ı ş
Tablo 16. Trabzon ili Moleküler Yöntem- Disseksiyon Yöntemi ş ı ş ı ı
Laboratuvar Deney ı
ı No· Mevkii ş Kirlilik Guanin
Derecesi Lekesi
61-01 Merkez Temiz O -
61-02 Merkez Acarapis ş 2 -
61-03 Merkez Acarapis ş 2 -
61-04 Merkez Acarapis ş 1 -
61-05 Merkez Temiz O -
61-06 Merkez Acarapis ş 1 -
61-07 of Temiz O -
61-08 of Temiz O -
61-09 of Acarapis ş 3 G(+)
61-10 of Temiz O -
61-11 Merkez Acarapis ş 2 -
i
Tablo ı devam i
ı No*
61-12
61-13
61-14
61-15
61-16
61-17
61-18
61-19
61-20
o: ı
1: Hafif
Merkez
Merkez
Merkez
Of
Of
Of
Of
Akçaabat
Akçaabat
2: Orta
3: Yüksek
37
Mevkii ş Kirlilik Guanin
Derecesi Lekesi
Acarapis ş 1 -
Temiz O -
Temiz O -
Temiz O -
Temiz O -
Temiz O -
Temiz O -
Acarapis ş 1 -
Acarapis ş 2 -
*: ı ı ı no: il trafik kodu ile ön ı ş ı
Çizelgelerden elde edilen bulgular ğ Acarapiasis'in illere ait
enfestasyon ı klasik Disseksiyon yöntemine göre, , Edirne'de % 19.05, ı
%35.71 ve ğ % 14.06, Bursa'da %0, Antalya'da %14.81, Ordu'da %0,
Artvin'de % 12.76 ve Trabzon'da % 5'dir. Guanin Lekesi Metoduna göre ise,
Edirne'de % 33.3, ı % 14.2 ve ğ % 12.5, Bursa'da % 5.55, Antalya'da
%14.82, Ordu'da % 8.6, Artvin'de %7.45 ve Trabzon'da % 5'dir(Tablo 17). Sonuçlar
tüm Türkiye ı ğ ğ klasik disseksiyon yöntemi ı
incelenen örneklerin %12.8'i Acarapis woodi ile enfestasyon ı ı pozitif
bulunurken; ince Tabaka ğ ı ı ı ı ğ ı Guanin lekesi moleküler
yönteminde % 16.3'ü pozitif sonuç ş (Tablo 18.- Grafik 1).
------------------------------
38
Tablo 17. iller ı Her iki Yöntemin ı Göre Yüzde Enfestasyon
ı
iLLER Enfestasyon ı (%)
--------1
Klasik Disseksiyon Metodu Guanin Lekesi Metodu
Edirne 19.05 33.3
ı 35.71 14.2
ğ 14.06 12.5
Bursa O 5.55
Antalya 14.81 14.82
Ordu O 8.6
Artvin 12.76 7.45
Trabzon 5 5
Tahmin ğ üzere ı ı ı bölgelerde (Edirne gibi) bu oran daha da
ı Yüzdelik ı henüz bu seviyede ı ı ğ ı ülkemize
yeni ğ izlenimini verse de en ı zamanda gerekli önlemlerin ı ı ve
ı ı ı ı engellenmesi ş ı
Tablo 18. iki ı yöntem ı elde edilen enfeste ı ı ve ı
Klasik Örnek Yüzde ı Guanin Yüzde ı
Disseksiyon ı (n= (%) Testine gore (%)
Metoduna gore 281) Enfeste An
Trakeal Kirlilik ı ı (n=46)
Derecesi
O 162 57.6 9 19.5
1 50 17.8 3 6.5
2 33 11.8 8 17.3
3 (Enfeste ı 36 12.8 26 56.5
20
c 15

o
ciL 10
"c
N
5
0+-----
Bal Anlann Enfestasyon Oranlan
16,3
12,8
Disseksiyon Metodu Guanin Lekesi Metodu
n=281
Grafik 1. Disseksiyon Metodu ve Guanin Lekesi Metoduna Göre Bal ı ı ı ı
Enfestasyon ı
39
ı istatistiksel analizinde x2testi ı ş ve iki yönteme ait
sonuçlar ı iyi bir korelasyon ğ (P:SO.OS) ve ı birbirini destekler
yönde ğ ş (Grafik 2).
5. Ş SONUÇ
Önemli bir an ı ğ ı olan Acarapiasis sonucunda enfekte ş bireylerin
ömür ğ ı buna ğ ı olarak da larva ı ı ve bal üretimi önemli
ölçüde ı (Peng ve Nasr, 1999). ı ğ ı ı metodlarla ş
yöntemleri mevcuttur. 1985 ı ı ı disseksiyon metoduyla
trakeleri ı ş ğ yöntem, ş ş modifiye edilerek günümüzde
de ı ı (Shimanuki ve Knox, 1991). Son ı ise daha çok moleküler
düzeyde ş önem verilmektedir. Serolojik olarak da ı bu tekniklerden
en ş ş ı ı (Fichter, 1988; Grant et aL, 1993). Fakat bu teknik hem
özel prosedürü olan bir yöntemdir, hem de laboratuvar ş ı teknik
ı ı yeterli ı ı gerekli antijen ve antikorlann ı ı gerektirir.
ı ortaya ı bir Acarapis ı ğ ı daima A. woodlyi ifade etmeyip ş bir
türün göstergesi olabilir (Ragsdale ve Furgala, 1997; Koch ve Gerson, 1997;
ı
ii:
•.
,.1
1
,
40
Ragsdale ve Kjer, 1999). Literatürde güçlü bir ş desteklenen moleküler bir
teknikse Guanin Lekesi ince Tabaka ğ ı ı Özel ı metodu
ı ve immünolojik ğ metodlar gibi ş preperasyonlara gereksinim
ı ı ı ELlSA'ya göre daha kolay bir metoddur. Direkt olarak toraks
homojenizasyonu ı ı ğ ı ı ğ Acarapis türlerinin ı ğ ı
ı ş ı ı ğ ı çok ı Bu metodda marker olarak ı Guanin (2-amino 6-
oksipurin) örümcek ve ı da içine alan birçok arachnid'in nitrojen ı
sonucu temel ı ı maddesi olan pürin'dir. Bal ı ı ı hiçbir sekresyonunda bu
maddenin ı nedeniyle, Guanin'in ı ı ğ ı ı herhangi bir
akarla ş ı ğ göstermektedir. Ancak bu metodda özellikle torasik disklerin
homojenizasyonu ı ı ğ ı bulunan akar A. woodi olarak kesinlikle
ı (Koch ve Gerson, 1997; Sammataro et aL., 2000). ş
üzerinde önemle ı gereken ğ konu ise, ı ı alkol içinde muhafaza
edilmeyip, ı ş aniden ı ı Çünkü ş ı önlenmesi
ı ı alkol, çevre ı ı ş ı ı ğ ı için ı görülmesini
engellemektedir (Tomasko et aL, 1993; Sammataro et aL, 2000).
Ülke genelinde bal ı ı ı olarak görülen ı son ı
ı bölgesel ı ş sayesinde , genel bir tablo ş ş hemen
hemen bilinmektedir (Keskin ve ı ı 2001; ı ı ve Keskin, 2001; Kolonkaya
et aL, 2001). ı bu ı ş ı ı ı ı ı ı ş sonu nedensiz koloni
ı ı konusundaki artan ş ve elde edilen gözlemler, yeni görülmeye
ş ş bir ı ş ortaya ı ı ş ı Semptomatik özellikler
ğ ı etkeninin Acarapis woodi ı ş ş
Dünyadaki ı ı ı ı ş ı ı da, ı ğ ı Türkiye'nin ı çevresine
kadar ş ı ğ ı ı rapor etmesi, bu ş ğ niteliktedir. Bu amaçla planlanan
ve uygulamaya konulan proje ı elde edilen sonuçlar ğ
Acarapis woodihin ş iki yöntemin de güvenle ı ğ ortaya
ı ı ancak moleküler yöntem, mikroskobik yöntemin ı biri
olan gözden ı ya da trake kesitindeki ı ı ı ı
sebebiyle daha fazla ı ı göstermektedir. ı zamanda klasik mikroskobik
yöntemin ş ı ş ı örneklerin alkol içinde ı ı deneyleri ve
deney ı ı alkolün trake dokusunu ş ı ı ve trakeleri ı ı
ı ı parazit akann görülme ı ı ğ ı ı ortadan ı ı yönünden olumsuz
41
ğ ı ş ı iki yöntemin de sahip ğ avantaj ve dezavantajlar
birbirleri ile ş ı ş ı ı ı ğ ı parazit etkenin bizzat kendisinin görülmesi ı ı
klasik yöntemin; ı ı ve ş güvenlilik yüzdesinin yüksek oranda ı
sebebiyle de moleküler yöntemin önemi gözler önüne serilmektedir. Bu nedenle, iki
ı yöntemin birbirinin kontrolü ı ı anda ı ş yoluna
gidilmesi en ğ ı ı ı elde edilmesini ğ ı ilerleyen dönemdeki
ı ş da bu amaçla iki yöntemin ğ kesinlikle önerilmektedir.
70,0
60,0
50,0
ı
O 40,0
.g 30,0
N
20,0
10,0
iki Metodun ş ı ş ı ı ı
i
i
--- Disseksiyon Metodu
- Guanin Lekesi Metodu
0,0 ı
3 (Enfeste
Anlar»
2 1
Trakeal Kirlilik Derecesi
Temiz
Grafik 2. ı iki ı metoda göre elde edilen ı ş ı ş ı ı ı
Proje ı SONUÇ OLARAK; daha önce Türkiye'de ı ğ ı henüz
ı ş olan Acarapis woodihin ülke genelindeki istasyon ı
Türkiye'ye ş ı ğ ı ortaya ı ı ı ş ı Enfestasyon ı ı ş ı
sevindirici bir durumdur; fakat gerekli önlemlerin ı ı ve bilinçli bir ş en ı
zamanda ı ı önerilmektedir. ı zamanda gerekli birimlerin ı ğ ı ülkeye
ş ile ilgili olarak bilgilendirilmesi ve ı ı ı kontrol ı ı ı
her ı düzenli olarak kontrol edilmesi gerekmektedir. Bunun ı ı ğ ı
Türkiye'de mevcut ı ı ı listesine ı devlet ı da genel bir
kontrol stratejisinin izlenmesi önerilmektedir.
42
6. REFERANSLAR
BAlLEY, L., 1999, The century of Acarapis woodi, American Bee Journal, 12, 541-
542 p.
BUCHMANN, S.L., Thoenes, S.C., 1993, Colony abandonment by adult honey bees:
a behavioural response to high tracheal mite infestation, Journal of Agricultural
Research, 31(3/4),167-168 p.
CALDERONE, N.W., Bruce, W.A, Allen-Wardell, G., Shimanuki, H., 1991, Evaluation
of botanical compounds for central of the Honeybee tracheal mite, Acarapis
woodi, American Bee Journal, 131 (9), 589-591 p.
CLARK, K.J., 1991, ı survival times of colonies infested at various levels by
tracheal mites (Acarapis American Bee Journal, 131(12),773-773 p.
DELFINADO-BAKER, M., 1985, An Acarologist's view: The spread of the tracheal
mite of Honeybees in United States, American Bee ı 125, 689-690 p.
ERICKSON, E.H., Stanley, Jr. D., Martin, C., Garment, B., 1999, Bee Book, 1 .. 326
pp., Jawa University Press, USA
FICHTER, B.L., 1988, ELlSA Detection of Acarapis woodi, Honeybees and Bee
Mites, 526-29 pp., Chichester UK: Ellis Horwood.
GARZA, Q., Dustmann, J.H., 1991, Formic acid against the tracheal mite (Acarapis
woodi) , American Bee ı 131 (10): 643-645 p.
GRANT, G.M., Nelson, D.L., Olsen, P.E., Rice, W.A, 1993, The ELlSA Detection of
Tracheal Mites in whole Honeybee Samples, American Bee Journal, 133: 652-
655 p.
KESKIN, N., ş E., 1996, Investigation of Acarapis woodiRennie in Honey Bees
from some regions in Turkey. Hacettepe Bulletin of NaL. Scien. and Engineer,
25,15-25p.
KESKIN, N., ı ı A, 2001, Ankara ili ve çevresindeki Bal ı ı ı ı (Apis
mellifera L.) Paraziter ı Yönünden incelenmesi. Teknik ı ı ı
Dergisi, Türkiye ı ı 71, 15-18 p.
KOCH, R., Gerson, I. J., 1997, Guanine Visualization: A New Method for Diagnosing
Tracheal Mite Infestation of Honeybees, Apidologie, 28, 3-9 p.
KOLANKAYA D, Sorkun K, ı ı A, Erkmen B, 2001, Impact on Honey Bees of
Insecticides used in ı against Hazelnut Pests, Mellitera, 2:
43
62-63 p.
LOPER, G.M., 1999, Honey Bee Keeping and Tracheal Mite, American Bee Journal,
132,603-606 p.
MELATHOPOULOS, A. P., Winston, M. L., Whittingon, R., Smith, T., Lindberg, C.,
Mukai, A., Moore, M., 2000, Comparative Laboratory Toxicity of Neem
Pesticides to Honey Bees (Hymenoptera: Apidae), Their Mite Parasites Varroa
jacobsoni and Acarapis woodi and Brood Pathogens Paenibacillus larvae and
Ascosphaera apis, Apiculture and Social i nsects , 93:199-209 p.
ÖZKIRIM A, Keskin N, 2001, A Survey of Nosema apis of Honey Bees (Apis mel/ifera
L.) Producing the Famous Anzer Honey in Turkey, Zeitschrift tür Natuforsch
Verlag der Zeitschrift tür Naturforschung Tübingen, 56c: 918-919 p.
PENG, V.S., Nasr, M.E., 1999, Detection of honey bee tracheal mites (A. w o o d ~ by
simple staining techniques, Journallnvertebrate Pathology, 46, 325-331 p.
PELEKASSiS, C. D: The Acarofauna of Honey Bees and Bee Lives in Greece.
Apimondia Congress of Agricultural Programme and Abstracts of Reports.
Budapest, Hungary. 1983.154: 25-31 p.
RAGSDALE, D., Furgala, B., 1997, A serological approach to the detection of
Acarapis woodi parasitism in honeybees using an enzyme-linked
immunosorbent assay, Apidologie 18:1-10 p.
RAGSDALE, D., Kjer, K.M., 1999, Diagnosis of tracheal mite (Acarapis woodi R.)
parasitism of honey bees using monoclonal enzyme-linked immunosorbent
assay, Am. Bee J., 129:550-53 p.
SAMMATARO, D., Gerson, U., Needham, G., 2000, Parasitic Mites of Honey Bees:
History, Implications, and Impact, Annu. Rev. Entomol., 45: 519-548 p.
SHIMANUKI, H., Knox, D., 1991, Diagnosis of Honey Bee Diseases, USDA Agric.
Handb. AH-690, 53 pp.
THOENES, S.C., 1990, Tracheal mite induced colony mortality monitored by an
electronic scale, Am. Bee J., 130(12),816-816 p.
TQMASKO, M., Finley, J., Harkness, W., Rajotte, E., 1993, A sequential sampling
scheme for detecting the presence of tracheal mite (Acarapis woodi)
infestationsin honey bee colonies, Pa. Agric. Exp. Stn. Bull. 871 p.
TÜBiTAK
PROJE ÖZET BiLGi FORMU
Proje No: VHAG-1972 (102V112)
Proje ş ı ğ ı
Moleküler ve Mikroskobik Tekniklerle Apis me/lifera L.'de Acarapis woodi'nin ı
Proje Yürütücüsü ve ş ı ı
Port. Dr. Nevin KESKiN ş Gör. ı ÖZKIRIM ş Gör. Hasan ÇiÇEK
Projenin ğ ş ve Adresi: Hacettepe Üniversitesi
Hacettepe Üniversitesi Fen Fakültesi Biyoloji Bölümü Beytepe-ANKARA
Destekleyen ş ı ı ve Adresi:
Projenin ş ı ve ş Tarihleri: 01.02.2003-01.08.2005
Öz (en çok 70 kelime)
Apis me//ifera' da trake ı olan (Honey Bee Tracheal Mite) Acarapis woodi ergin bal ı ı ı
trakeleri içinde ş HBTM ilk olarak bu ı ı ş ı ş ş Trakeal ı tespiti
için birçok metod ileri ş ve ş ş Bu metodlar genelolarak direkt ve indirekt
metodlar olarak ı ı ı ı Direkt metodlar ı disseksiyonu, homojenizasyonu ve trakenin
ı ı kendisinin görülmesini içerir. Indirekt Metod olarak ise ELlSA ğ Guanin
Lekesi Kromotografi Metodu ı ı ELlSA ğ kesin ve ı bir Metod ı
ğ özel prosedürlere ve ı teknik ekipmanlara ihtiyaç ı ı zamanda ı
Acarapis turlerini de pozitif sonuç olarak gösterebilir.
Bu ı ş Moleküler ve Mikroskobik (Direkt ve indirekt Metod) tekniklerle Apis me/lifera' da
Acarapis woodi ı ı ı ş ı ı zamanda bu ı ş Türkiye'de ilk defa ğ
rapor ş
Anahtar Kelimeler: Apis me/Mera, Acarapis woodi, trake ı akar
Projeden ı ı
ı ı A., Keskin, N., The Determination of Tracheal Mite Acarapis woodi Incidence in
The Republic of Turkey, 39th Apimondia International Apicultural Congress, 21-26 August
2005, Dublin IRELAND (Oral Presentation)
-

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful