MATEMATIČKI FAKULTET BEOGRAD

SEMINARSKI RAD IZ METODIKE NASTAVE MATEMATIKE II

TEMA: VEKTORI I PRIMENA

Student: Ivana Vučković Profesor: Zoran Lučić Beograd Maj 2004.

Sadržaj: 1 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7
Uvod Vektor i skalar Podela vektora prema prirodi fizičke veličine Proizvod i količnik vektora i skalara Jedinični vektor ili ort vektora Vektor položaja ili radijus vektor Sabiranje i oduzimanje vektora Razlaganje vektora na komponente Kolinearni i komplanarni vektori Projekcija vektora Proučavanje vektora u koordinatnom sistemu. Koordinate vektora Linearna zavisnost Skalarni ili unutrašnji proizvod vektora Vektorski ili spoljašnji proizvod dva vektora Orjentacija površine i predstavljanje površine vektorom Proizvod tri vektora Literatura
3 4 6 6 7 7 8 8 9 10 10 12 15 17 19 20

2

godine u Parizu. primenjujući na njih obične zakone algebre i analize beskonačno malih veličina. godine. U ovom delu nema crteža. koji su sadržali odnose vektorskih veličina. posmatrali u celini. Descartes uvodi koordinatni sistem. koja je objavljena 1788. Njen deo statika je prva nauka u kojoj je nastao vektor. 1637. Analitički metod vektorske veličine nije predstavljao niti nazivao vektorima. Mnogi naučnici su te geometriske veličine. Sto godina nakon Stevinovog dela. po prvi put od svih naučnika. tj. Time dobijamo novi metod računanja sa vektorskim veličinama. pominje vektore u svojim delima 1585. Jednom rečju fizičari I matematičari su pronašli mnogo važnih odnosa mežu vektorima I negovoreći o njima. Uvod Holanđanin Simon stevin. Ali to nije zadovoljavalo komplikovane zadatke mehanike I to naročito u prostornom prikazivanju. uzima se po tri broja koji predstavljaju komponente na koordinatnim osama). Ovaj metod je počeo uvoditi Parent 1700-te godine ali ga je u stvari razvio Klero tek 1731. Razvojem mehanike fizičari su dolazili do novih otkrića I zaključaka. pomoću kojeg je vektor uziman kao celina I predstava jedne fizičke veličine. analitički metod. Njutn izlaže svoj drugi zakon gde dokazuje da su ubrzanje I sila uvek jednako usmereni. 3 .1. On je preko usmerenih duži dao princip paralelograma sila. godine. Mehanika. te je s njima računao kao sa običnim matematičkim funkcijama. U svom delu “Recherches sur les courbes a double courbure”. Prve operacije sa vektorima predstavljao je elementarni geometriski metod. a sila je predstavljala konkretni obrazac vektorske veličine. pa su geometriske kao i mehaničke veličine podvrgnute algebarskom računu analitičkim metodom (za svaku geometrisku veličinu koja je postavljala neku fizičku veličinu. dakle i vektorske veličine. kinetici I dinamici). odnosno svi zakoni mehanike su se odnosili na usmerene fizičke veličine (I u statici. Analitički metod u tom dobu dostiže kulminaciju baš u delu Lagranžea “Analitička mehanika”. U XVII i XVIII veku Deskartesov sistem je postao univerzalan pa su ga koristili i veliki matematičari tog doba. nego je vektor razlagao na tri komponente po koordinatnim osama u prostoru i smatrao ih skalarima. Nešto kasnije kad je uveden koordinatni sistem sa tri koordinate mnogo je bilo lakše računanje u prostoru pomoću istog. nego je sve svedeno na matematičke algebarske operacije.

istina je da vektorska veličina. “Učenje o liniskom istezanju” Herman Grasman (1844) 2. nego što je sam vektor. tj. a da se i ne govori o fizičkoj stvarnosti. jasan i pristupačan metod operisanja sa tim veličinama. Razvojem fizike i mehanike u drugoj polovini 19-tog veka ponovo se prišlo posmatranju.. Neosporno je to da simbolika u teoriji vektora ne osvaja na blizinu i zbog vraćanja na komponente prilikom definitivnog izračunavanja i rešavanja pojedinih zadataka i pitanja. analize i uopšte teorija vektora. hidromehanika itd. godine. “Lekcije o kvaternionima” Vilia Roman Hamilton (1853) Ova dela nisu bila odmah širom prihvaćena jer su bila matematički vrlo komplikovana i teško dostupna. Opet svaki prigovor se obara prirodnošću. Savremenici ih jednostavno moraju znati. tako i za proučavanje i prikazivanje. Ali. Abraham i u XX veku Max Planck. I pored pozitivnih strana analitičkog metoda. John Willard Gibbs. elektrodinamika. Hamilton je dao pojam polja i nekih diferencijalnih operacija u polju. Prvi radovi iz teorije vektora: 1. Danas. pa je vrlo velik broj analitičkih jednačina a često je i složenost veća pod uticajem izabranog koordinatnog sistema. predstavlja neku fizičku veličinu u celini i kao celina. Ali i pored toga dati su izvesni pojmovi i operacije iz vektorskog načina. se jednostavno ne mogu zamisliti bez vektora. a Grasman nezavisno od njega 1844. čak i elegantnošću vektora. Gde se vektori tek počinju primenjivati. koju taj metod razlaže na tri komponente. ne vodi računa o fizičkoj stvarnosti koju vektor odražava i prikazuje. Znači. pravca i smera u analitičkom metodu izgubi svoje kvalitete i razlaže se na svoje delove. 2. analitički metod je rastavlja pa te delove analizira bez veze sa celinom.Posmatrali su ih izolovano.. godine. Fizičar Gibbs je uglavnom dao i formu vektorskog računa još 1881. praktičnošću i kratkoćom. Pronađeni su i novi metodi vektorske algebre. To je opet upotreba ranijeg geometriskog metoda ali ipak na višem stepenu. Tek u drugoj polovini 19-tog veka je razgrađena teorija vektora. pa i pored svojih vanrednih genijalnosti nisu uspeli dati prost. Ogovarajući brojevi određenih jedinica ne zahtevaju nove dopunske komponente za karakterisanje veličine koju prikazuju. Tada se pojavljuje plejada fizičara koji razvijaju vektorski račun. kod analitičkog metoda se umesto jednog broja upotrebljavaju tri.ipak postoje još neka pitanja iz oblasti matematičke fizike isl. Te veličine koje se mogu prikazivati jednim brojem nazivaju 4 . Vektor kao konkretno jedinstvo brojne veličine. Do proizvoda vektora Hamilton je došao 1843. kao što su: James Maxwell (“Traktat o elektricitetu i magnetizmu”). Zato teorija vektora predstavlja najelegantniji metod u fizici. Savremena fizika je usvojila vektorski račun u svim važnim oblastima.Vektor i skalar Poznato je da se neke fizičke veličine mogu prikazivati jednim brojem. Heaveside. Uzimajući vektor kao celinu stvori se novi aparat kako za obeležavanje. koji su drugačijeg karaktera.

njena brojna vrednost nije njena jedina karakteristika.. Znači karakteristike vektora su. mernim brojem vektoraitd. veličinom vektora. ali i pravac ima dva smera. jedna njena karakteristika je odgovarajući broj jedinica ali ona je i mera za inerciju tela. a dužina duži predstavlja veličinu vektora. a = b ako su sve tri karakteristike vektora jednake. B-krajnja tačka vektora  Vektori se obeležavaju malim slovima latinice sa strelicom iznad ( a ) ili velikim slovima latinice sa strelicama ( AB ). smer. Vrlo su važne veličine koje se ne mogu baš najbolje prikazati jednim brojem. Ali. Na primer masa. Smer vektora označava se strelicom na kraju duži. ali oni su i fizičke i matematičke veličine. pravac 3. Broj koji tu veličinu kvantitativno prikazuje naziva se brojna vrednost skalarne veličine. ako i vektora uopšte. 1. Priroda skalarnih fizičkih veličina ne iscrpljuje se jednim brojem koji predstavlja njenu vrednost. Brojna vrednost vektora ili modul vektora označavamo istim slivom kao i vektor. 5 . Ako uzmemo. ako su istog pravca i istog smera. m (masa). Vektor ima početnu tačku ili početak i naravno krajnju tačku ili kraj. Vektor se predstavlja usmerenom duži. skalari potiču iz fizike. pa je utoliko veća i njihova važnost. Za vektorske veličine važi slično kao i za skalarne veličine (da imaju različita svojstva prema svojoj prirodi) pa se ne može reći da ih navedena tri svojstva vektora potpuno karakterišu. što znači. Zato se obična algebra može smatrati kao skalarna algebra.se skalarne veličine ili skalari. Skalarne veličine se označavaju običnim slovima kao t (vreme).Ovakve veličine su orjentisane i nazivaju se vektorske velićine ili vektori. Intezitet vektora se može nazvati i dužinom vektora. npr. Odmah se postavlja pitanje u kom pravcu deluje ta sila.. V (zapremina) itd. Modul vektora a označavamo sa | a |. za kvantitativno fizičko prikazivanje. tj. ali  bez strelice. Dva jednaka vektora ne moraju biti prestavljeni jednom istom usmerenom duži već to mogu biti i paralelne duži. a mogu biti pozitivni i negativni. Na neko telo može delovati manja ili veća sila pa to predstavlja intezitet. na primer silu. A-početak vektora. intezitet (jačina) 2. ispostavlja se da su ta tri elementa vektora vrlo efikasni. Brojevi moraju biti realni. Apsolutna vrednost (intezitet) vektora je skalarna veličina koja ne može biti negativna. Ali intezitet nije ništa drugo nego apsolutna vrednost vektora. Prirodno. Dva vektora su međusobno jednaka ako su jednaki njihovi inteziteti (apsolutne vrednosti).

a proizvod običnog i nultog vektora je jednak nuli. III VEZANI VEKTORI – ovom vektoru određena je početna tačka pa se on ne može pomerati.Podela vektora prema prirodi fizičke veličine Početak vektora posmatran kao “napadna” tačka vektora može biti proizvoljno uzet. Svi nulti vektori su međusobno jednaki. ako nulti vektor predstavlja limes vektora konačne dužine koja opada prema nuli onda se smatra da nulti vektor uzima pravac tog vektora. To znači da je proizvod vektora a i skalara k novi 6 . onda se vektor b . a0 = 0 Početak i kraj nulti vektora se nalaze u jednoj tački. pravac i smer vektora ostaju nepromenjeni. Nulti vektor se smatra bez orjentacije i to tako da se obični vektor ne menja sabiranjem sa nultim vektorom. a može biti određen u izvesnom domenu ili potpino u čitavom prostoru pa prema tome vektori se dele na: I SLOBODNI VEKTORI – kod ovog vektora napadna tačka se može proizvoljno izabrati u prostoru pri čemu modul. a  suprotnog ako je negativan. kao početne i tačke B i D kao završne. Proizvod i količnik vektora i skalara Proizvod vektora i skalara je vektor istog pravca i onoliko puta veće apsolutne vrednosti koliko taj skalar ima jedinica. II LINISKI VEKTORI – kod ovog vektora se početna tačka može pomerati po liniji koja se poklapa sa pravcem vektora.Ako je vektor a nepokretan. Pomeranje napadne tačke sile duž prave koja se poklapa sa pravcem sile ne remeti prvobitno kretanje. Slobodni vektor se može paralelno pomerati. Ali. Primer vezanog vektora je vektor polja gde je u svakoj tački polja različiti vektor kao predstavnik fizičke veličine u dotičnom polju. Istog smera ako je skalar pozitivan. koji mu je jednak. Svaka tačka tela ima istu brzinu pri translatornom kretanju pa zato možemo odabrati bilo koju za napadnu tačku našeg slobodnog vektora. Tačke A i C će se pokolopiti. 4. a = AB = b = CD | a |= a = AB = b |= b = CD | AB || CD Nulti vektor je onaj vektor čija je dužina jednaka nuli. Kao primer slobodnog vektora uzimamo brzinu translatornog kretanja tela. Primer klizećeg vektora je vektor sile koja deluje na čvrsto telo. Oni mogu biti bez pravca pa se predstavljaju kao geometriska tačka. 3. a da ne dođe do ikakve promene. može paralelnim pomeranjem poklopiti sa vektorom a tj. jer će u različitim tačkama biti drugačiji.

a samim tim znači da su paralelni (da imaju iste brojne vrednosti) ali su suprotnog smera. onda je b = −a pa se za takva dva vektora kaže da su međusobno suprotni. Novi vektor ima isti smer kao i prvobitni ako je skalar pozitivan. a ako se taj vektor označi sa c njegova apsolutna vrednost biće: | c |= c = |a| |m| 5. a suprotan smer ako je k<0. a apsolutne veličine onoliko puta manje koliko jedinica ima ta skalarna veličina. Apsolutna vrednost vektora b je: b =| a | k Ako je k=1. Iz ovoga sledi: k ⋅a =a ⋅k  k. k Kao količnik dobija se vektor istog pravca kao i prvobitni vektor. Ako je k=-1. a to znači da su jednaki vektori paralelni i istog smera. a suprotan smer ako je negativan. 6.vektor b .Jedinični vektor koji ima isti pravac i smer kao dati vektor naziva se jedinični vektor ili ort datog vektora.Jedinični vektor se obično označava isto kao i njegov vektor ali sa indeksom nula. a = a ⋅ a0 a0 = a a | a 0 |=1 Svaki vektor je jednak proizvodu svoje apsolutne vrednosti i svoga orta. Svaki vektor se može prikazati kao proizvod svojeg inteziteta i jediničnog vektora koji je orentisan kao taj dati vektor. onda je b = a . Vektor položaja ili radijus vektor 7 . koji ima isti pavac kao i vektor a i isti smer ako je k>0. ako  se neki vektor a podeli skalarnom veličinom dobija se vektor. Takvi vektori se nazivaju antiparalelni. a ort jednog vektora jednak je količniku tog vektora i apsolutne vrednosti istog vektora. Uopšte. Jedinični vektor ili ort vektora Vektor čija je apsolutna vrednost jednaka jedinici naziva se jedinični vektor.m – skalarne veličine k ( m ⋅ a ) =( k ⋅ m) a =m( k ⋅ a ) ( k +m) a =k a +m a  Vektor a se može dobiti ako se vektor b podeli skalarom k a = b .

To znači da za sabiranje vektora važi pravilo poligona koje važi i za proizvoljan broj vektora. Ort vektora položaja se označava kao r0 . a završava se u završetku vektora c . distributivnost k ⋅ (a + b + c) = k ⋅ a + k ⋅ b + k ⋅ c Oduzimanje vektora vrši se na taj način što se razlika dva vektora dobija kao zbir prvog vektora i vektora koji je suprotan drugom vektoru. Zbir ta dva vektora se dobija kada na vrh vektora a stavi početak vektora b koji se paralelno samom sebi prenese. pa sa  tim zbirom sabere vektor c ili kada se na taj a nanese b . b.  8. Usvojeno je i to da se vektor položaja neke tačke završava u toj tački. odnosno da je orjentisan ka toj tački. odnosno a −b = a + (−b) . Razlaganje vektora na komponente 8 .Položaj neke tačke se određuje vektorom.   Zbir tri vektora ( a. a završava se na završetku tako prenesenog vektora b . asocijativnost 3. Pravilo sabiranja vektora poznato je u fizici kod paralelograma sila. Sabiranje i oduzimanje vektora Imamo vektor a i vektor b . Zbir a + b = c je  takođe vektor koji počinje u početku vektora a . a na kraj b nanese c  .a usvojeno je da to bude vektor položaja ili radijus vektor. Za zbir vektora važe sledeća svojstva : 1. a zbir ova tri vektora je vektor koji polazi iz početka vektora a . r = r ⋅ r0 = r | ⋅r0 | r0 = r r = r |r| 7. c ) nalazi se kada se sa vektorom a sabere vektor b . komutativnost a + b = b + a ( a + b) + c = a + (b + c) 2.

brzine. onda i k1 + k 2 + .. onda važi relacija : c Na isti način se može izraziti i veći broj komponenata vektora c1 = k1 a + l1 b c2 = k 2 a + l 2 b . + l n ) ⋅ b ako je c =0 . b i c 9 . Neka su data tri vektora a . Pošto je proizvod vektora i skalara takođe vektor onda kažemo da je vektor b = k a  kolinearan vektorom a .. npr. ogromna većina problema zahteva razlaganje na dve komponente u ravni. + k n ) ⋅ a + (l1 + l 2 + .) razlažu uglavnom na dve ili tri komponente..Iz pravila o sabiranju vektora proizilazi da se jedan vektor prema potrebi može razložiti na dva ili više vektora tako da dati vektor bude njihov vektorski zbir. na dve komponente i to na jednu horizontalnu i drugu vertikalnu. Kolinearni i komplanarni vektori Dva vektora su kolinearna kada su paralelna jednoj pravoj ili se nalaze na jednoj pravoj... Ali. Uzmimo. Znači. + c n = ( k1 + k 2 + . kojom se telo baci. Pravci komponenata mahom zavise od prirode i zahteva problema koji se tretira. i to skoro redovno na dve komponente koje su međusobno normalne.. U fizici se vektori ( sile. kosi hitac. kolinearni vektori mogu biti vektori različite brojne vrednosti i smera. Vektori na koje se dati vektor razlaže nazivaju se komponente vektora.. + l n = 0 .. Uslov kolinearnosti dva vektora može se prikazivati i ovako: −k a +b = 0 −kλ =η ηa +λ =0 b Tri ili više vektora su komplanarni kada su  paralelni jednoj ravni ili se nalaze u jednoj ravni. Ako se neki vektor c = k a +lb c može razložiti na dve komponente.. Za nalaženje potrebnih veličina odmah se na početku razlaže brzina... 9. + k n = 0 i l1 + l 2 + .. ____________ c = c + c 2 +. a glavno je samo da budu paralelni.

Kao projekcija vektora na nekoj osi uzima se rastojanje među pravama provučenim kroz krajnje tačke vektora normalno na datu osu. Projekcija vektora na osi se smatra skalarnom veličinom.u jednoj ravni. a projekcija vektora na pravoj vektorskom veličinom. 11. Orijentisane prave OX. OY i OZ se nazivaju koordinatne ose i to x-oca. zosa. Ovim elementima je određen Dekardov pravougli koordinantni sistem u prostoru. Projekcija vektora a = AB na osi XX predstavljena je sa A1 B1 . Dat je vektor OP = a u koordinantnom sistemu. y-osa . Koordinate vektora Neka su OX. c1 i c2 koje c = k a +l b −k a −l b +c = 0 ηa +λb +µc = 0 −kµ =η −lµ = λ 10. Dati vektor možemo razložiti na tri vektora duž koordinantnih osa. a tačka O je koordinantni početak. Ako sa α označimo ugao između  vektora a i ose x onda će projekcija iznositi a x = a cos α . Proučavanje vektora u koordinatnom sistemu. OY i OZ tri uzajamno normalne orijentisane prave koje se seku u tački O. OP = a = OA + OB + OC 10 . Veličina te projekcije je rastojanje među dvema navedenim pravama. Onda je moguće vektor razložiti na dve komponente  su paralelne vektorima a i b . Projekcija vektora Poznato je da se projekcija neke tačke na datoj osi dobija kada se iz te tačke povuče normala na tu osu. Presečna tačka normale iz te tačke i ose biće projekcija tačke na osi.

2. pa prema tome : jedinični vektori ) komponenata vektora OA = a x i. Sabiranjem ova dva vektora dobijamo : a + b = ( x1 i + y1 j + z k ) + ( x i + y 2 j + z 2 k ) = ( x1 + x 2 )i + ( y1 + y 2 ) j + ( z1 + z 2 )k tj.− 1 ) 4.−y 2 . z1 ) pa sledi −a =( − 1 . pa sledi 2 2 2 | a |= a x + a y + a z . . y1 . O . OB = a y . z 2 ) proizvoljni vektori. O predstavljaju komponente vektora a . 1. a = ( x1 . z1 ) + (−x 2 . OC = a z To su koordinate vektora OP = a . z1 − z 2 ) 12. Tada je a = x1 i + y1 j + z1 k i b = x 2 i + y 2 j + z 2 k . y1 − y 2 . λy1 . a − b = a + ( −b) = ( x1 . z1 ) a + b = ( x1 + x 2 .  Tako se vektor a može napisati u obliku zbira njegovih komponenata koje su paralelne sa koordinantnim osama tj. a − b = ( x1 − x 2 . y1 + y 2 . y1 . z1 + z 2 ). Koordinantni ortovi i. y 2 . Linearna zavisnost 11 .A B C Vektori. a = x1 i + y1 j + z1 k λa = λ( x1 i + y1 j + z1 k ) = (λx1 )i + (λy1 ) j + (λz1 )k λa = (λx1 . Projekcije vektora a na ose su algebarske veličine: OA = a x .−y1 . OC = a z k . a y = a cos α2 . Neka su dati i b = ( x 2 . OB = a y j . y1 .   a = ax i + a j + az k a x = a cos α1 . λz1 ) x z 3. a z = a cos α3 2 2 2 2 Po Pitagori a = a x + a y + a z .−z 2 )  tj.a je suprotan vektoru a = ( x1 . j i k isto tako su ortovi (  a . O .

. Rešenje: uslov kolinearnosti : p =k ⋅ q α a +αb = ( a x +α x )i + (a y +α y ) j = (2 +α)i + (3 −3α) j b b a + 2c = ( a x + 2c x )i + (a y + 2c y ) j = ( 2 − 2)i + (3 + 6) j = 0 ⋅ i + 9 ⋅ j ⇒ a +αb = k ⋅ (a + 2c ) (2 +α)i + (3 −3α) j = k ⋅ (0i + 9 j ) 2 +α = 0 ⇒α = −2 3 −3α = k ⋅ 9 3 + 6 = 9 ⇒k = 1 Zadatak 2.. Odrediti realan broj tako da vektori p = a +αb i q =a +2c budu kolinearni. c = (− . a) ako je α1 = α 2 = .  2.. onda kažemo 2 2 2 da su vektori linearno zavisni tj... αn koji nisu svi jednaki nuli..ν2 . a α .3).. = α n onda su vektori linearno nezavisni b) ako postoje realni brojevi α1 . α 1 + α 2 + .vektori . b =(1... +αnνn naziva linearna kombinacija. α 2 . α n realni brojevi tada se izraz α1ν1 +α2ν +. Naći koeficijente te linearne nezavisnosti.. Dati su vektori a = (2. Ne-nula vektori a . b i c su linearno zavisni ako i samo ako su međusobno komplanarni.. α2 .. Rešenje p1 p2 k a + nb + m c = 0 k ( p1 + p 2 ) + n( p1 − 2 p 2 ) + m(−p1 + 4 p 2 ) = 0 k p1 + k p 2 + n p1 − 2 p 2 − m p1 + 4m p 2 = 0 p1 (k + n − m) + p 2 (k − 2n + 4m) = 0 k + n −m = 0 k − 2n + 4 m = 0 Neka su vektori i 12 .. νn 1 3 1 Zadatak 1. Ako su ν . + α n > 0  1... proizvoljni..3) . Ne-nula vektori a i b su linearno zavisni ako i samo ako su kolinearni. Dokazati da su vektori a = p1 + p 2 ∧ b = p1 − 2 p 2 ∧ c = − p1 + 4 p 2 linearno zavisni...− ).

Rešenje: 13 .B. pri čemu su tačke A.c da je OD =αOA + βOB +γOC gde je O proizvoljna tačka. tada postoje takvi realni brojevi a. Ako su četri tačke A.B.k +n = m − k + 2n = 4 m 3n = 5m ⇒ n = 5 m 3 5 2 k =m− m =− m 3 3 2 5 3 − m ⋅ a + m ⋅ b + mc = 0 / ⋅ 3 3 m − 2a + 5b + 3c = 0 k = −2 ∧ n = 5 ∧ m = 3 Zadatak 3.C nekolinearne.b.C i D komplanarne.

BS : SD = q : p BS = q SD p q (OD − OS ) p q q OS − OB = OD − OS p p q q OS (1 + ) = OD + OB p p q+p q OS ( ) = OD + OB p p q p p OS = ⋅ OD + OB p q+p q+p q =π p pπ p OS = OD + OB p + pπ p + pπ π 1 OS = OD + OB 1 +π 1 +π OS − OB = AS : SB = m : n m AS = SC n m OS − OA = (OC − OS ) n m m OS = OC − OS + OA n n m m OS (1 + ) = OC + OA n n n +m m OS ( ) = OC + OA m n m n n OS = ⋅ OC + OA n n +m n +m m n OS = OC + OA n +m n +m m:n =λ λn n OS = OC + OA λn + m n + λn λ 1 OS = OC + OA λ +1 λ +1 λ 1 π 1 OC + OA = OD + OB λ +1 λ +1 π +1 π +1 π λ 1 1 OD = OC + OA − OB π +1 λ +1 λ +1 π +1 λ 1+π 1 π +1 1 π +1 OD = ⋅ OC + ⋅ OA − ⋅ OB λ +1 π λ +1 π π +1 π λ (1 + π ) =α π (λ + 1) π +1 β= π ⋅ (λ + 1) 1 − =γ π λ (π + 1) π +1 1 + − =1 π (λ + 1) π (λ + 1) π λ + λ π+ 1 + π − λ − 1 π (λ + 1) = =1 π (λ + 1) π (λ + 1) 14 .

Ako na njega deluje drugo telo silom F . komutativni zakon cos( a. Prema tome rad vrši samo ona komponenta tih sila koja je u pravcu kretanja tela. onda je iz elementarne fizike poznato da se rad vrši samo ako se telo pomerilo za izvesno rastojanje. a ) ⇒a ⋅ b = b ⋅ a 2. 1. b) = cos( b. tako da aktivna sila koja vrši rad nije celokupna sila F . Znamo da je pri tom izvesni rad A=Fs. Skalarni ili unutrašnji proizvod dva vektora je proizvod apsolutne vrednosti ( intenziteta ) jednog vektora i projekcije drugog vektora. Odmah se vidi da je ta skalarna veličina u ovom slučaju jadnaka proizvodu intenziteta vektora sile i vektora puta. Prva je definisana kao pomeraj tela. pa ne vrši ni rad. s ) ⇒ A = F ⋅ s ⋅ cos θ = F ⋅ s ⋅ cos( F . nego sa tim pravcem zahvata neki ugao q. b) Iz ovoga se može videti da skalarni proizvod dva međusobno normalna vektora je jednak nuli.13. s ) Ovo je skalarani proizvod dva vektora. Skalarni ili unutrašnji proizvod vektora Dato je telo koje se moše kretati po horizontalnoj podlozi. nego samo njena komponenta F1 . Skalarni proizvod : vektor-tačka-vektor a ⋅ b =| a | ⋅ | b | ⋅cos( a. Taj proizvod je skalarna veličina pa se zato naziva skalarnim. Rad je prema svojoj prirodi tipično skalarna veličina. 2. a druga je nmormalna na nju. A = F1 ⋅ s F1 = F cos θ = F cos( F . Sila F2 ne izaziva nikakvo pomeranje tela. Zato se sila F razlaže na komponente F1 i F2 . 1. Uzmimo najpre slučaj da sila F deluje paralelno podlozi i neka je taj određeni put s. U opštem slučaju sila ne deluje baš u pravcu kretanja tela. Skalarni proizvod dva vektora je proizvod njihovih apsolutnih vrednosti ( intenziteta ) i kosinusa ugla između tih vektora. distributivni zakon 15 .

. | c |= 8 .. asocijativni zakon ( k ⋅ a)b = k (a ⋅ b) = k ⋅ a ⋅ b = ( k b) a Skalarni proizvod dva vektora u analitičkom obliku : a = ax i +a y j +az k b = b x i +b y j + bz k a ⋅ b = (a x i + a y j + a z k ) ⋅ (b x i + b y j + bz k ) a ⋅ b = a x bx + a y b y + a z bz i ⋅ j = j ⋅i = j ⋅ k = k ⋅ j = k ⋅i =i ⋅ k = 0 i ⋅i = j ⋅ j = k ⋅ k =i 2 = j 2 = k 2 Zadatak 4. ( a + b ) ⋅ (c + d ) = a ⋅ c + b ⋅ c + a ⋅ d + b ⋅ d a ⋅ a = a ⋅ a cos 0 = a 2 ( a ± b ) = a ⋅ a ± 2a ⋅ b + b ⋅ b ( a + b)( a − b) = a ⋅ a − b ⋅ b = a 2 − b 2 3. naći: 3 gradi sa njima uglove a) (3a − 2b)(b + 3c) = 3ab + 9a c − 2b 2 − 6bc = π π 1 1 9 | a || c | cos − 2 | b | 2 cos 0 − 6 | b || c | cos = 9 ⋅ 3 ⋅ 8 ⋅ − 2 ⋅ 5 ⋅ 5 − 6 ⋅ 5 ⋅ 8 ⋅ = −62 3 3 2 2 b) (a + b + c) 2 = a + b + c + 2ab + 2ac + 2bc = π π π | a | 2 + | b | 2 + | c | 2 +2 | a || b | cos + 2 | a || c | cos + 2 | b || c | cos = 2 3 3 9 + 25 + 64 + 24 + 40 = 162 2 2 2 c) 16 . Ako je | a |= 3. n) ( b ⋅ b = m | 2 + | n | 2 −2 | m || n | cos θ | cos θ = a ⋅b | a || b | = | m |2 − | n |2 ( m x + n x ) 2 + ( m y + n y ) 2 + ( m z + n z ) 2 ⋅ ( m x − n x ) 2 + ( m y − n y ) 2 + (m z − n z ) 2 c =0 Zadatak 5. Naći ugao između vektora a = n + m ∧ b = m − n ako je Rešenje: a ⋅ a = a | 2 cos 0 = a | 2 | | ( m + n)( m + n) = m ⋅ m + 2m ⋅ n + n ⋅ n = m | + | n | +2 | m || n | cos θ | | m |= n |≠0 .. | b |= 5. Vektori a i b su uzajamno ortogonalni .a ⋅ (b + c ) = a ⋅ b + a ⋅ c a (b + c + d +. | θ = ∠ m. Ovo se može proširiti i na proizvod vektorskih polinoma.. a vektor π od .) = a ⋅ b + a ⋅ c + a ⋅ d +..

To znači da b za vektorski proitvod ne važi komutativni zakon nego umesto njega važi antikomutativni ili alterativni zakon. b ) menja se znak proizvoda tj. Ako je q ugao između a i b .Vektori a . b2 . čije su stranice dati vektori i koji je normalan na tu povrsinu.( a + 2b − 3c) 2 = a + 4b + 9c + 4ab + −6a c −12 bc = | a | 2 +4 | b | 2 +9 | c | 2 −6 | a || c | cos 9 + 100 + 576 − 72 − 240 = 373 2 2 2 π 3 −12 | b || c | cos π 3 = 14.Kao znak vektorskog mnozenja usvojeno je x. a takvog je smera da za posmatrača. Vektorski ili spoljasnji proizvod dva vektora Vektorski proizvod dva vektora a i b je vektor c čiji je intezitet jednak povrsini paralelograma. b i c čine desni koordinatni sistem. Posmatranjem paralelograma stranice a i b zaključujemo da se vektorski proizvod ne menja kada se jednom faktoru doda vektor paralelan sa drugim faktorom. koji stoji uz vektor c rotacija najkraćim putem od a vektora do b vektora bude pozitivna (suprotno smeru kazaljke na satu ). što znači da su paralelni. Vektorski proizvod nekog vektora samim sobom je jednak nuli: a ×a = 0 . 17 . axb1 = axb 2 = axb 3 Vrhovi b1 . dobija se − pa zbog c toga se uzima: axb =− x a . a c 0 ort vektora c biće: c = a xb = c 0 ⋅ c Apsolutna vrednost vektorskog proizvoda : c = c |= axb |= ab sin θ | | Promenom reda faktora ( a. Uslov kolinearnosti vektora: k a × a + λa × b = 0 ⇒ a × b = 0 . b3 su na pravoj koja je paralelna sa a Za vektorski proizvod vazi distributivni zakon: a ×(b + c ) = a ×b + a ×c Pri množenju vektorskog proizvoda skalarom važi asocijativni zakon: m ⋅ ( a ×b) = ( ma ) ×b = m a ×b Uslov paralelnosti vektora je: a ×b = 0 tj. ugao između njih je nula stepeni.

To znači da. Vektorski proizvod koordinatnih ortova: i × j = k . j ×k = i. Zadatak 7.Izračunati: a) i × j × i × i = ( k × i) × i = j × i = −k [( ) ] i ×( j +k ) − j ×(i +k ) + k ×(i + j + k ) = b) i × j +i ×k − j ×i − j ×k +k ×i +k × j +k ×k = k +( − j ) −( − ) −i + j +( − ) = 2k −2i = 2( k −i ) k i 18 . c z = a x b y − a y bx i a ×b = a x bx j ay by k az bz Vektorski proizvod se može prikayati i determinantom: a možemo koristiti i šemu: Zadatak 6. Koji uslov treba da ispunjavaju vektori 2a + b ∧ 2a − b bili kolinearni. ako se zna vektorski proizvod i jedan faktor. Neka su i. c y = a z bx − a x bz .Kod vektorskog proizvoda ne postoji deljenje kao obrnuta operacija množenju. k ortovi koordinatnih osa dekartovog pravouglog koordinatnog sistema u prostoru. j . Ako označimo a ×b = c vidi se da su projekcije vektora c na koordinatnim osama vezane sa projekcijama vektora – faktora sledećim relacijama: c x = a y bz − a z b y . pošto su ova dva vektora kolinearna onda su a i b kolinearni. onda je: a ×b = ( a y bz − a z b y )i + ( a z bx − a x bz ) j + (a x b y − a y bx )k . Rešenje: = b ×2a +b ×2a = 2(b ×2a ) = 4b ×a = 0 a i b da bi vektori ( 2a +b) ×( 2a −b ) = 2a ×( 2a −b) +b ×( 2a −b) = 2a ×2a −2a ×b +b ×2a −b ×b = sledi. k ×i = j . ne može se tek tako odrediti drugi faktor. Vektorski proizvod dva vektora u analitičkom obliku Data su dva vektora: a = a x i + a y j + a z k i b = bx i + b y j + bz k .

Strana površine prema normali n naziva se pozitivnom stranom. DCA kao 2S 4 = c × a i ABC kao 2 S 1 = (c − a) × (b − a) ∨ 2 S 1 = ( a − b) × (c − b) . onda je vektor koji predstavlja tu orijentisanu površinu : S = S ⋅ n gde je n jedinični vektor vektora S .dvostruka površina DAB je predstavljena kao 2S 3 = a × b . a suprotna strana je negativna strana. Kada se usvoji desni koordinatni sistem onda je pozitivna strana površine orijentisana tako da osobi koja bi išla po konturi u ravni u smeru orijentacije pozitivna strana površine u ravni ostaje stalno na levoj strani.15. Kada bi se usvojio levi koordinantni sistem onda bi pozitivna strana površine bila ona strana koja je negativna. Brojna vrednost te površine neka je S. Kada je površini dat smer cirkulacije onda je pozitivni smer normale. Na primer. c i to su ivice piramide. druga kao negativna. trostrana piramida : iz jednog temena idu 3 vektora a. Proizvod tri vektora 19 . cirkulacija teče u pozitivnom smeru ( pravilo desnog zavrtnja ). Konvencijalno je uzeto da se orijentisana površina predstavlja vektorom. Kada se radi o orijentaciji površina nekog tela. Poznato je da između struje i magnetnog polja jednog provodnika nije isti na obe strane površine strujnog kola. onda treba da se zna da su površinski vektori orijentisani u smeru izvan tela. b. 16. Tu se radi o zatvorenoj ravnoj orijentisanoj površini. .glavno je da vektorski zbir stranica trougla bude jednak nuli . DBC kao 2 S 2 = b × c . koji ima brojnu vrednost jednaku brojnoj vrednosti te površine a smer vektora je smer pozitivne normale na površini ( pravilo desne šake ). Napadna ( početna ) tačka M tog vektora je bilo koja tačka te površine. Orijentacija površine i predstavljanje površine vektorom U raznim oblastima fizike i matematike obe strane jedne površi ne igraju istu ulogu. Tako su spoljašnje strane ravnih površina poliedara pozitivne. odnosno normalni ort n te površine takav da posmatraču koji stoji uz normalni ort. a ostale ivice predstavljaju razlike odgovarajućih vektora. Pojavila se potreba za orijentaciju površine a to znači da se jedna strana površine usvoji kao pozitivna.

a sa negativnim ako je redosled obrnut. c su komplanarni Mešoviti proizvod koordinatnih ortova je jednak jedinici: i ⋅ ( j ×k ) =1 = i ⋅ i . Vektorsko-skalarni proizvod je skalar ako se sluzimo desnim koordinatnim sistemom i ako uzmemo da vektori a. sa pozitivnim znakom ispred ako je redosled vektora isti kao kod osa usvojenog sistema. Skalarni proizvod dva vektora se pomnoži trećim vektorom 2. b. Prema definiciji ovaj proizvod je (a ×b) ⋅ c . c onda je njihov proizvod : ( a ⋅ b) ⋅ c = c ⋅ ( a ⋅ b) = (b ⋅ a ) ⋅ c = a ⋅ b ⋅ c ⋅ cos( a. Cikličnom permutacijom tri vektora se ne menja njihov mešoviti proizvod: (a × b) ⋅ c = (b × c ) ⋅ a = (c × a ) ⋅ b . čije su ivice dati vektori.S ⋅ c = S ⋅ c ⋅ cos θ = S ⋅ h = V gde je V zapremina paralelopipeda. b) Ovakvi proizvodi su različitog pravca i smera. Proizvod tog skalara sa trećim vektorom je vektor kolinearan sa trećim vektorom. Ako su u mešovitom proizvodu tri vektora dva vektora međusobno identična ili ako su data tri vektora komplanarna onda je taj proizvod jednak nuli. pa je (a ⋅ b) ⋅ c ≠ a ⋅ (b ⋅ c ) ≠ b ⋅ (a ⋅ c) 2. a u obrnutom redosledu je: i ⋅ (k × j ) = i ⋅ ( −i ) = −1 20 . Mešoviti proizvod vektora se ne menja kada se međusobno zamene znaci vektorskog i skalarnog množenja ali samo ako se ne menja redosled faktora: (a ×b) ⋅ c = a ⋅ (b ×c ) .Tri vektora se međusobno mogu množiti na osnovu skalarnog i vektorskog proizvoda tako da se dobija jedna od tri kombinacije proizvoda. Vektorski proizvod dva vektora se vektorski pomnoži trećim ( dvostruki vektorski proizvod ) 1.Vektorski proizvod a ×b brojno je jednak površini paralelograma ( stranica a i b) i predstavljen je vektorom S = a ×b ( koji je normalan na ravan vektora a i b . . b. Vektorski proizvod dva vektora se skalarno pomnoži trećim ( mešoviti proizvod ) 3. c polaze iz iste tačke ali da nisu komplanarni onda: . 1. a ⋅ ( a ×c ) = 0 ∧ a ⋅ (b ×c ) = 0 ⇔a. b. Ako imamo tri vektora a. a svakom drugom permutacijom se menja znak proizvoda kao na primer (a ×b) ⋅ c = −(b ×a ) ⋅ c . Skalarni proizvod dva vektora je skalar. -pošto ugao θ može biti i tup: ( a ×b) ⋅ c = ± V Mešoviti proizvod tri vektora brojno je jednak zapremini paralelopipeda.

Napokon se dobija: a ×(b ×c ) = k ⋅ b + m ⋅ c Da bi dobili m relaciju a ×(b ×c) = − a ⋅ c) ⋅ b − mc ( a ×(b ×c) = b( a ⋅ c ) −c ( a ⋅ b) 21 . Množenjem se dobija: [a ×(b ×c)] ⋅ d = k ⋅ (b ⋅ d ) [(b ×c) × d ] ⋅ a = k ⋅ (b ⋅ d ) Sa slike vidimo da je vektor (b ×c ) ×d usmeren po vektoru c i : π (b × c) × d = bcd sin( b. c. Ove skalarne faktore nije lako odrediti pa se uvodi pomoćni vektor d koji je u ravni sa b ∧c i normalan je na vektor c . Iz uslova komplanarnosti se dobija: a ×(b ×c ) = k b + mc gde su k i m skalarni faktori. b budu redosleda desnog sistema. on je komplanaran sa njima.Analitički oblik mešovitog proizvoda: a = ax i + a y j + az k b = bx i + b y j + bz k c = cx i + c y j + cz k a (b × c ) = ( a x i + a y j + a z k ) ⋅ (b y c z − b z c y ) ⋅ i + (bz c x − bx c z ) ⋅ j + (b x c y − b y c x ) ⋅ k = b x cx [ ] ax ay by cy az bz cz 3. Prema definiciji ovaj proizvod je a ×(b ×c) . Smer vektora d tako da vektori d . To znači da se konačni vektor nalazi u ravni b ∧c tj. c) sin = cbd cos( b. d ) = c(b ⋅ d ) ⇒ (b × c) × d = c(b ⋅ d ) 2 zamenom se dobija k = a ⋅c [(b ×c) ×d ] ⋅ a = (a ⋅ c)( b ⋅ d ) = k ⋅ (b ⋅ d ) ćemo da napišemo u obliku odakle je m = −(a ⋅ b) . On je normalan i na vektor proizvoda b ×c i na vektor a . Vektorsko-vektorski proizvod je vektor.

Vektori a.1. od kojih je prvi proizvod srednjih vektora i skalarnog proizvoda krajnjih vektora. b. Izračunati zapreminu paralelopipeda koga određuju vektori: a) c) a = (1. b =( 2. c =(1. a =4i b =2 j c =3k 4 0 0 0 2 0 0 0 =8 ⋅ 3 = 24 3 c b) | a |= 6. a ×(b × c ) = b ⋅ ( a ⋅ c ) − c (a ⋅ b) b × (c × a ) = c ⋅(b ⋅ a ) − a ⋅ (b ⋅ c ) c × ( a × b ) = a ⋅ ( c ⋅ b ) − b ⋅ (c ⋅ a ) Promena mesta zagrade izaziva promenu: a ×(b ×c ) ≠ ( a ×b) ×c Analitičko izvođenje -ako je [a ×(b ×c)] p = (b ×c ) onda je koordinata na x-osi sledi x = a y p z − a z p y = a y (bx c y − b y c x ) − a z (bz c x − b x c z ) -ako [a ×(b ×c)] = b (a c x x dodamo identitet x a x bx c x − a x b x c x = 0 2 matematički + a y c y + a z c z ) − c x ( a x b x + a y b y + a z b z ) = b x ( a × c ) − c x ( a ×b ) . | b |= 2.− ). c = (3.2). c su međusobno ortogonalni.0) 1 V = a ⋅ (b ×c ) |= 0 | 3 0 1 4 3 2 = − |=17 | 17 0 a =(1. | b |= 3. | c |= 3 i vektori a. b.1). c obrazuju desni triedar.4. Ciklična permutacija dovodi do tri potpuno različita vektora. a drugi proizvod drugog vektora iz zagrade i skalarnog proizvoda ostala dva vektora.− . | c |= 3 . Vektor 30 stepeni.1) 3 3 1 V = a ⋅ (b ×c ) |= 2 | 1 −3 1 2 1 −3 =2 5 1 b) d) 22 .ako je a =c matematički sledi a × (b × a ) = a ⋅ b − a ⋅ ( a ⋅ b) Zadatak 8.2.1.3). c ⋅ (a × b) =| c | ⋅ | a | ⋅ | b | ⋅ sin je ortogonalan na a i b i ugao između a i b je π 1 ⋅ cos 0 = 3 ⋅ 6 ⋅ 3 ⋅ ⋅ 1 = 27 6 2 Zadatak 9. b = (0. Izračunati mešoviti proizvod ovih vektora ako je: a) | a |= 4.0.Vektorsko-vektorski proizvod tri vektora transformira se u razliku dva vektora.

Dr inž.1) 3 2 4 V = a ⋅ (b ×c ) |= 1 | 1 a =(0.0) 0 V = a ⋅ (b ×c ) |= 1 | 1 1 0 1 1 1 =2 0 5 −2 1 −3 1 1 = − |= 2 | 21 1 Literatura: 1.1.1). Živorad Ivanović Zbirka rešenih zadataka za treći razred gimnazija i tehničkih škola 23 .a = ( 4.0.− .− ).1. Srđan Ognjanović.5.1).1. c = (1. b = (1. Jovan D. Kečkić Matematika za III razred srednje škole 3. Ivanović Vektorska analiza 2.1). b =(1. c =(1. Dragiša M.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful