AUTORIZOVANA PREDAVANJA dr MIOMIR JOVANOVIĆ: ANALIZA NOSEĆIH STRUKTURA

1

TRANSPORT I LOGISTIKA 2006/2007

Predavanje br. 2

ČELIK - MATERIJAL ZA NOSEĆE KONSTRUKCIJE
Među brojnim materijalima za različite konstrukcije, čelične konstrukcije imaju baznu primenu u konstruktivnom mašinstvu. Naziv čelične konstrukcije potiče iz klasifikacije konstrukcija prema materijalima od kojih su izradjene. Metalne konstrukcije formiraju osnovni gabarit mašina, vozila, procesne opreme. Pri tome one prenose osnovne statičke i radne uticaje (težine, radne sile, spoljašnju pobudu). Zato se istovremeno ovakve konstrukcije svrstavaju u noseće konstrukcije. Obzirom na važnost i funkcionalnost nosećih struktura mašina i opreme, često se nazivaju i odgovorne konstrukcije. Čelik je legura gvožđa dobijen iz ruda magnetit (Fe3O4), hematit (Fe2O3), ili limonit. Početak industrijske proizvodnje se vezuje za pronalazak tehnologije topljenja rude pomoću koksa 1735. Osobina da su odlivci masivni, uticala je da se traže lakše konstrukcije. 1855. englez Bessemer je razvio tehnologiju masovne proizvodnje neumirenog čelika topljenjem. Tako dobijeni topljeni čelici u Americi su zbog ruda sa manje fosfora bili bolji od evropskih čelika pa su zato u Evropi razvijene tehnologije topljenja, poznate kao Simens-Martinov postupak 1865. i Tompsonov postupak 1880. Proizvodnja čelika u konvertorima odvija se produvavanjem vrelog vazduha kroz tečno sirovo gvoždje usled čega sagorevaju ugljenik i fosfor. Ova tehnologija zadržava fosfor (0.10 %) i azot (0.012 %) što povećava krtost čelika. Zato su razvijene savršenije konvertorske tehnologije uduvavanja obogaćenog vazduha kiseonikom ili čistog kiseonika u sirovo gvoždje (Linz-Donawitz - LD postupak). Dobija se kvalitet čelika sa manje od 0.010 % azota, fosfora ispod 0.06 % i sumpora ispod 0.05 %, što je blisko kvalitetu Simens-Martinovog čelika. Danas se čelik dobija iz sivog sirovog gvožđa koje je dobijeno topljenjem rude u visokim pećima na oko 1600 °C. Gvožđe se zbog velikog sadržaja ugljenika i drugih nečistoća odlikuje krtošću. Etapa prerade gvožđa u čelik obavlja se u konvertorima ili u plamenim pećima u kojima se oslobadja od ugljenika i drugih nečistoća a dodaju se potrebni legirajući hemijski elementi. Poslednjih pedesetak godina se primenjuje konvertorski LD postupak za proizvodnju kvalitetnih umirenih čelika pogodnih za zavarivanje. Proizvodnja visokokvalitetnih legiranih čelika se odvija u električnim pećima. Tehnološki dalje, čelik se izliva u manje livačke forme, mase 2÷10 t (ingoti) ili u velike forme, mase veće od 25 t (brame). Ingoti i brame su polazni materijal valjaonica limova i valjaonica profila gde se ponovnim zagrevanjem dovode u testasto stanje i valjaju u finalne polu-proizvode. Posebna grupa čelika dobijena valjanjem, namenjena nosećim strukturama su konstrukcioni čelici. Niskougljenični čelik JUS C.B0.500 iz 1970 i 1972. i najnoviji JUS C.B0.500, iz 1989. definiše više kategorija opštih konstrukcionih čelika:
Č0130, Č0361, Č0362, Č0363, Č0370, Č0371, Č0451, Č0452, Č0453, Č0561, Č0562, Č0563, Č0545, Č0645, Č0745.

Mehaničke i tehnološke karakteristike čelika definisane su navedenim JUS-om. Tako Č0361 (grupa I-opšte konstruktivne namene) ima zateznu čvrstoću Rm =34÷47 kN/cm2 (debljine 3÷100 mm), čvrstoću na granici plastičnosti ReH=23.5÷19.5 kN/cm2, najmanje izduženje posle prekida u procentima A≥ 22% (lo=5⋅do) i sadržaj ugljenika C ≤0.20 %. Čelici za posebne namene (grupa II), su veće čvrstoće. Čelik Č0561 ima maksimalnu zateznu čvrstoću Rm =49÷63 kN/cm2 (debljine 3÷100 mm), ReH=35.5÷30.5 kN/cm2, A≥ 20% (lo=5⋅do), ugljenik C ≤0.23 %. Postoje i jači konstrukcioni čelici koji pripadaju kategoriji finozrnih konstrukcionih čelika, JUS C.B0.502, 1979. To su čelici pogodni za zavarivanje koji se koriste za sudove pod pritiskom, elemente drumskih vozila, mostove, različite zavarene noseće čelične konstrukcije, posebne namene. Umirenog su sastava. Imaju poseban sistem označavanja. Mogu biti kvalitetni i plemeniti: Kvalitetni FINOZRNI čelici čine tri grupe: • • • Osnovni čelici (Č RO250, Č RO280, Č RO310, Č RO350), Čelici za upotrebu na povišenim temperaturama (Č RV 250, Č RV280, Č RV310, Č RV350), Čelici pogodni za upotrebu na niskim temp. garantovane otpornosti prema starenju (Č RN250, Č RN280, Č RN310, Č RN350). Plemeniti FINOZRNI čelici svrstani su prema nameni u tri grupe: • • • Osnovni čelici (Č RO380, Č RO420, Č RO460, Č RO500), Čelici za upotrebu na povišenim temperaturama (Č RV 380, Č RV420, Č RV460, Č RV500), Čelici pogodni za upotrebu na niskim temp. garantovane otpornosti prema starenju (Č RN380, Č RN420, Č RN480, Č RN500). Osnovne mehaničke karakteristike ovih čelika su: Č RO250 Č RO350 Č RO380 Č RO500 Rm=36÷48 kN/cm2, Re=24-25 kN/cm2, A=25 %, (kategorija kvalitetnih čelika), Rm=49÷63 kN/cm2, Re=34-35 kN/cm2, A=22 %, (kategorija kvalitetnih čelika), Rm=50÷65 kN/cm2, Re=36-38 kN/cm2, A=20 %, (kategorija plemenitih čelika), Rm=61÷77 kN/cm2, Re=47-50 kN/cm2, A=16 %, (kategorija plemenitih čelika),

Savremena proizvodnja čelika najviših mehaničkih osobina daje granicu razvlačenja σ02=75÷80 kN/cm2, maksimalno σ02=350 kN/cm2, [Debeljković,M., ČELIČNE KONSTRUKCIJE U INDUSTRIJSKIM OBJEKTIMA, Gradjevinska knjiga Beograd, 1995.].

99 801 .002/1986.. Pojam uticajnosti ne podrazumeva najveće procentualno učešće u hemijskom sastavu već specifičnu uticajnost hemijskog elementa (za Si je 1. Recimo 0.6 M n 0. Čelik se označava oznakom koja ima najviše 4 dela: Č ( ). Drugu grupu čelika po osobinama. za Cr je 4.08 V 0. Tabela II-4 Simbol na prvom mestu Legirajući element 1 C 2 Si 3 Mn 4 Cr 5 Ni 6 W 7 Mo 8 V 9 ostali Simbol na drugom mestu označava kod ugljeničnih čelika desetostruku vrednost ugljenika zaokruženu na desetine.799 80 . Prva grupa su čelici sa utvrdjenim mehaničkim osobinama. Ugljenik kod ugljeničnih čelika ima odlučujući uticaj na mehaničke osobine.449 45 . vanadijum (V). za Co 20. Grupa simbola na drugom mestu . titan (Ti).79 451 . za W je 7. dva ili više brojčanih ili slovnih simbola. Oznaka na četvrtom mestu je dopunska oznaka čelika koja se definiše sa jednim. Simbol na drugom mestu simbolički definiše minimalnu zateznu čvrstoću utvrdjenu u toplo-oblikovanom (normalizovanom) stanju prema tabeli: Tabela II-2 Simbol 0 1 2 3 4 5 6 na drugom 490 590 390 360 330 Nazivna do zatezna 480 580 680 380 350 čvrstoća 320 N/mm2 Grupa simbola na trećem.05 Cu 0.. za Mo 14. ( .( .01 Co 0. To su po hemijskom sastavu ugljenični i legirani čelici.3 W 0. Druga grupa su čelici sa utvrdjenim mehaničkim osobinama i hemijskim sastavom.).25% C u čeliku ima oznaku 3. Osnovna klasifikacija čelika izvedena je prema hemijskom sadržaju elemenata.44 101 . delimično ograničenim sadržajem C. četvrtom i petom mestu oznake. dva ili više brojčanih simbola koji označavaju po potrebi namenu odnosno stanje čelika. Shodno tome postoje ugljenični (nelegirani) čelici.3 Ni 0. kojim su definisana pravila za označavanje stanja i osobina čelika. Mikrolegirani čelici se označavaju po istom načinu kao i ugljenični čelici. Simboli na trećem. Kod legiranih čelika simbol na drugom mestu se odredjuje prema prisustvu drugog uticajnog legirajućeg elementa.AUTORIZOVANA PREDAVANJA dr MIOMIR JOVANOVIĆ: ANALIZA NOSEĆIH STRUKTURA 2 OZNAČAVANJE I OSOBINE ČELIKA Označavanje čelika i čeličnog liva je izvedeno standardom JUS C.Mn i dodatkom legirajućih el.8 Cr 0. Mikrolegirani čelici sadrže neke dodatne hemijske elemente kao niobijum (Nb). Pri tome su prisustva ostalih hemijskih elemenata ograničena i kreću se do vrednosti datih narednom tabelom: Tabela II-1 Hemijski element Sadržaj u % maksimalno Si 0.10 Ti 0. čine čelici sa utvrdjenim hemijskim sastavom i utvrdjenim mehaničkim osobinama.) Simbol na prvom mestu označava materijal. Kod jednostruko legiranih čelika simbol na drugom mestu je 1. za Ti je 30) pomnoženu procentualnim sadržajem u čeliku. kojima se dobijaju bolje mehaničke osobine. Za ugljenične čelike to je simbol 1.Si.Mn Podgrupa čelika sa ograničenim sadržajem P i S.Si. Oznaka na trećem mestu ima jedan. Sastoji se od 4 odnosno 5 brojčanih simbola i definiše vrstu čelika. Oznaka na drugom mestu je osnovna oznaka.10 Prisustva hemijskih elemenata u čelicima preko ovih granica definišu legirane čelike. .B0.40 Al 0.999 7 690 – 780 8 790 880 9 890 i više Podgrupa čelika Podgrupa ugljeničnih čelika bez utvrdjenog sadržaja P i S Slobodno Podgrupa čelika sa ograničenim sadržajem P i S. legirani čelici i mikrolegirani čelici.. Simbol na prvom mestu u osnovnoj oznaci definiše najuticajniji hemijski element.1 Mo 0. četvrtom i petom mestu definisani su prema tabeli: Tabela II-3 Simbol 00 . Oznake čelika po ovom standardu koriste se u svim domaćim standardima koji se odnose na čelik i proizvode od čelika.osnovna oznaka definiše dve osnovne grupe čelika.. Takodje delimično ograničen sadržaj C. imaju značenje prema nameni. Prva grupa čelika . za legirane čelike to je simbol prema tabeli II-4. dakle čelik.čelici sa utvrdjenim mehaničkim osobinama imaju na prvom mestu simbol 0.

H. godine.AUTORIZOVANA PREDAVANJA dr MIOMIR JOVANOVIĆ: ANALIZA NOSEĆIH STRUKTURA 3 Opšte konstrukcione čelike definiše JUS C. isporuku žice.021 do JUS C. Čelici posebno pogodni za zavarivanje su označeni brojem 3 na zadnjem mestu u osnovnoj oznaci (Č 0363). otkovaka i drugih formi poluproizvoda od konstrukcionih čelika. Č 0545. Slovna oznaka na kraju (K.A4. i ISO 1052 iz 1982. Čelici Č 0545. Standard EN 10045 izrađen je prema ISO 83 i ISO 148 i odnosi se na ispitivanje čelika udarom po metodi Sharpy (epruvete sa U i V zarezom). Primarno svojstvo opšteg konstrukcionog čelika je zatezna čvrstoća i granica razvlačenja. Oblik i mere proizvoda od ovog čelika definisane su standardima: JUS C. Opšti konstrukcioni čelici su pogodni za zavarivanje. S-hladno presavijanje. Standard je usvojio CEN novembra 1989.250. Uporedne oznake vrsta čelika sa medjunarodnim i nacionalnim standardima daje tabela II-7. 1972.B2. Konstrukcioni čelici se ispituju i na utrošenu energiju udara prema JUS EN 10045-11 iz 1993. okruglih. Č 0745. Osim osnovne oznake (recimo Č 0361) uz oznaku može da ide i dopunska oznaka: 0 ili 1. Č 0745 se posle zavarivanja termički obradjuju.B5. godine.B0.005. Ispitivanje na savijanje vrši se prema JUS C.500/1989 kome su predhodile verzije iz 1970.500: Tabela II-7 JUS C. kvadratnih i pravougaonih cevi. pljosnatog. Opšti konstrukcioni čelici nisu predvidjeni za termičku obradu osim za normalizaciju i žarenje sa ciljem otklanjanja unutrašnjih napona. i on je zamenio evropske standarde EU 7-55 i EU 45-63. širokopljosnatog čelika. H-hladno oblikovanje valjanjem. Konstrukcioni čelici se primenjuju za izradu zavarenih konstrukcija. Osnovne mehaničke osobine konstrukcionih čelika date su tabelom II-8 prema JUS C. Za gasno i elektrolučno zavarivanje su nepogodni čelici Č 0130. V-vučenje i Z izrada zavarenih cevi). Standard je delimično uskladjen sa ISO 630 iz 1980.B0.Z) označava čelike namenjene za dalju preradu (K-vruće kovanje ili presovanje.V.S. konstrukcija za spajanje zakivcima i zavrtnjima. Standard utvrdjuje uslove za izradu. šipkastog. profila.B0.500 Č 0130 Č 0370 Č 0371 Č 0361 Č 0362 Č 0363 Č 0451 Č 0452 Č 0453 Č 0561 Č 0562 Č 0563 Č 0545 Č 0645 Č 0745 ISO 630 Fe 310-0 Fe 360-A Fe 360-A Fe 360-A Fe 360-C Fe 360-D Fe 430-A Fe 430-B Fe 430-C Fe 430-D Fe 510-B Fe 510-C Fe 510-D Oznaka vrste čelika ISO 1052 EURONORM 25 Fe 310-0 Fe 360-BFU Fe 360-BFN Fe 360-C Fe 360-D Fe 430-A Fe 430-B Fe 430-C Fe 430-D Fe 510-B Fe 510-C Fe 510-D Fe 490 Fe 490-2 Fe 590 Fe 590-2 Fe 690 Fe 690-2 DIN 17100 St 33 St 33-2 USt 37-2 Rst 37-2 St 37-3 U St 37-3 N St 44-2 St 44-3 U St 44-3 N St 52-3 U St 52-3 N St 50-2 St 60-2 St 70-2 Tabela II-8 VRSTA ČELIKA Č 0130 Č 0370 Č 0371 Č 0361 Č 0362 Č 0363 Č 0451 Č 0452 Č 0453 Č 0561 Č 0562 Č 0563 Č 0545 Č 0645 Č 0745 Rm (N/mm ) Debljine 3 ÷100 mm 290 ÷ 510 < 16 185 135 340 ÷ 470 2 Za debljine materijala (mm) 16 ÷ 40 40 ÷ 63 63 ÷ 80 175 205 225 215 215 235 245 315 325 265 305 335 ReH (N/mm ) 80 ÷ 100 195 215 225 235 305 315 255 295 325 2 235 275 275 410 ÷ 540 490 ÷ 630 470 ÷ 610 570 ÷ 710 670 ÷ 830 265 255 355 295 335 365 345 285 325 355 335 275 315 345 1 Predlog ovog evropskog standarda pripremio je Tehnički komitet ECISS/TC po ovlašćenju sekretarijata francuske Asocijacije za standardizaciju AFNOR. limova. Č 0645. . Mehaničko ispitivanje zatezanjem se vrši na proporcionalnim epruvetama prema JUS EN 10002-1 iz 1996. Nula označava čelike bez odredjene termičke obrade a 1 definiše normalizovano stanje. Č 0645.

B3.B3. na zahtev do 8 m.101 Č xxxx L (b × b × lT ) mm .B3.B3. Dezoksidacija je proces u proizvodnji čelika kojim se sirovom gvoždju dodaju hemijski elementi afini prema kiseoniku.B3.030.AUTORIZOVANA PREDAVANJA dr MIOMIR JOVANOVIĆ: ANALIZA NOSEĆIH STRUKTURA 4 Osim ugljeničnih čelika koriste se u konstrukcijama i nisko-legirani čelici. Profili do dimenzija od 80 mm se nazivaju štapovi a preko 80 mm “profili”.B3. Ravnokraki ugaonici su debljina 3÷18 mm pri čemu se valjaju za središnu kategoriju u familiji.B3.JUS C.030 Č xxxx Okrugli čelici valjaju se u opsegu d = 6 ÷ 120 (300) mm.JUS C. koncentracija fosfora se može i tri puta uvećati na mestu segregacije i dostići koncentraciju od 0. To je titan.021 Č xxxx ø (d x lT ) mm . Označava se za nabavku: Okrugli čelik ø (d x lT ) mm .B3.025. profilisani nosači i limovi. Štapove čine pljošti čelik. dužina 3 ÷ 15 m. aluminijum.024 Č xxxx Ravnokraki ugaonici sa zaobljenim ivicama izradjeni su po JUS C.101 Č ×××× .026.024.B3. Opravdano se primenjuju za konstrukcije koje su izuzetno opterećenje pri čemu je važno smanjenje ukupne težine.B3. Ravnokraki ugaonici se isporučuju u dužinama 3÷15 m sa tolerancijom T==±5÷100 mm.B3.B3.JUS C. silicijum. Isporuka može biti i u koturovima za prečnike manje od 16 mm.B3.026 Č xxxx Kvadratni čelici su izradjeni po JUS C. Šipke su dužina 3 ÷ 15 m sa tolerancijom izrade T= ± 5÷100 mm.B3. Rast dimenzija profila ide od 20÷80 mm sa priraštajem od po 5 mm a preko 80 mm priraštaj je po 10 mm. To su čelici kvaliteta ReH > 36 kN/cm2 sa Rm > 52 kN/cm2 .025 Č xxxx –(b x d x lT) mm JUS C. Ovako dobijeni čelici odlikuju se homogenim rasporedom uključaka i elemenata pa se nazivaju umirenim čelicima. Osnovna dimenzija preseka je S-otvor ključa odnosno prečnik upisanog kruga u šestougaonik. i tolerancijom T= ± 5÷100 mm.101 u granicama 20×20 ÷ 200×200 mm.JUS C.B3. Karakteriše ga izduženi poprečni presek. Posle izlivanja čelika. Takav čelik naziva se neumiren čelik. kalcijum.JUS C. okrugli. dužinama l = 3÷15 m.026 Č xxxx ( s x lT ) mm . Označavaju se: Ravnokraki ugaonik (b × b × lT ) mm . sklona izdvajanju ugljenika (segregacija). i širine 8÷150 mm.JUS C.JUS C. sklona ubrzanom starenju i koncentraciji fosfora u pojedinim zonama profilisanih poluproizvoda. OBLICI ČELIČNIH POLUFABRIKATA Noseće konstrukcije izradjuju se od valjanih elemenata kao što su štapovi.B3.JUS C.025 Č xxxx Univerzalni (široki) pljosnati čelik definisan je JUS C. univerzalni (široki pljošti) čelik. Oznaka pri zahtevu za isporuku je: Šestougaoni čelik ( s x lT ) mm . Debljine je od 5 ÷ 40 mm i širine 150 ÷ 640 (1100) mm. Geometriju ovog profila definiše JUS C. ugaonici.030 Č xxxx – (b x d x lT ) mm . Poprečni presek je kvadratnog oblika sa zaobljenim ivicama. Označava se za nabavku: Pljosnati čelik (b x d x lT ) mm . Valjane štapove karakterišu male dimenzije preseka u odnosu na dužinu valjanja.JUS C. dobija se šupljikava struktura sa gasnim mehurima. Tolerancija izrade je T= ± 5÷100 mm.B3. T i Z profili kao i mali I i U profili visine do 80 mm.101 Č xxxx ( d x lT ) mm .021 Č xxxx a b b d d s b b Slika I1-2 Oblici šipkastih polufabrikata Šestougaoni čelici su izradjeni po JUS C. Oznaka pri zahtevu za isporuku navodi se: Kvadratni čelik ( b x b x lT ) mm .JUS C. Primera radi. kvadratni i šestougaoni čelik. Ovi čelici se isporučuju u dužinama l = 3 ÷ 4 m. Dimenzije za izradu su S=10÷80 mm. Oni sprečavaju pojavu gasnih mehurića vezivanjem kiseonika. Označava se za nabavku: Široki pljosnati čelik (b x d x lT ) mm . Ovi čelici se isporučuju sa dimenzijama d= 8÷125 mm. ŠTAPOVI Pljosnati čelici izradjuje se valjanjem u debljinama 3÷100 mm. Posebnu grupu čine mikrolegirani (finolegirani) čelici koje karakteriše finija mikrostruktura čija je posledica kompaktniji materijal i veća čvrstoća.JUS C.20 %.

111 Č xxxx Z .3 .8. t = R = 7. Nabavlja se oznakom: Z ( h x lT ) mm .111.B3.131 Č xxxx Potreba za nosačima većih nosivosti dovela je do pojave I profila sa širokom paralelnom nožicom pod nazivom Peiner-ov profil. T = ± 5 ÷ 100 mm Slika 1I-4 Geometrija valjanog I profila I nosač se označava za narudžbinu navodom: I nosač (h cm x l T mm ) . d = 4 ÷ 10 mm.DIN 1024 Č ×××× PROFILISANI NOSAČI Nosači (visina većih od geometrija štapova) predstavljaju osnovni konstruktivni element velikih mašina kao što su dizalice.5 ÷ 16. dužina je 3÷10 m.ugaonici izradjuju se prema DIN 1027.14. Raznokraki ugaonici se takodje isporučuju u dužinama 3 ÷ 15 m sa tolerancijama T= ± 5 ÷100 mm. U nosač je geometrije koja je zadata u opsegu: h x b = (65 x 42) mm ¸(300 x 100) mm. Isporučuje se u dužinama l=3÷12 m.4 mm. Njegova najveća dimenzija H x B = 1000 x 300 mm. U tehničkoj dokumentaciji i za porudžbinu navode se: Raznokraki ugaonik ( h x b x d x lT ) mm . i debljina t = 4. godine. t = 5. Dimenzije profila su: hxb = 30×38 ÷ 200×80 mm. vozila itd. d = 5.5÷ 10.6 mm R=d R1 = 2. mm R1 = 4 ÷ 8 mm Isporuka: l = 4 ÷ 15 m.B3.9 .0 mm. d = 3. Dimenzije ugaonika se kreću u granicama: h x b = 30 x 20 ÷ 200 x 100 i debljine ivica: d = 3 ÷ 14 mm.5÷16.JUS C. Konstrukciju valjanog I profila uveo je francuski inženjer Zores 1845. Izradjuje se dimenzija: b×h=60×30 ÷ 200×100 mm i debljinom d=t=5. Dimenzije nosača su u granicama: h x b = 80 x 42 mm ÷ 400 x 155 mm.DIN 1027 Č xxxx T profil sa širokim nožicama definisan je standardom DIN 1024 i karakterišu ga 2 puta šire nožice od visine h profila.B3.JUS C.21.111 Č xxxx L ( h x b x d x lT ) mm .6 mm Isporuka: l = 4 ÷ 15 m.JUS C. bageri.6 ± 13 mm. I nosač je u čestoj upotrebi za konstrukcije. mm.AUTORIZOVANA PREDAVANJA dr MIOMIR JOVANOVIĆ: ANALIZA NOSEĆIH STRUKTURA 5 Slika 1I-3 Oblici profilisanih polufabrikata Raznokraki ugaonici sa zaobljenim ivicama izradjuju se prema JUS C.9 . T = ± (5 ¸100) mm Slika 1I-5 Geometrija valjanog U profila .B3. U tehničkoj dokumentaciji se označava: T ( h × b ) cm × lT mm .

B4. odnosno: Na zahtev naručioca za debljine d = 4. 5.0. ∆b=50 mm.141 Č xxxx LIMOVI Treću grupu finalnih valjaoničkih proizvoda predstavljaju tri vrste limova: III/1 Tanki čelični limovi debljina 0. mm Na zahtev naručioca za debljine d = 3 ÷ 3.B4. 9.Površina sa čvrsto prionulom kovarinom (ljuskom).111 Č xxxx Px Px Debeli čelični limovi su debljina od 5 ÷ 30 (60) mm.JUS C.JUS C.B4.5. Tanki čelični limovi izradjeni su po JUS C. Rebro može biti u obliku romba i suze. III/3 Debeli čelični limovi debljina 5. rebraste i talasaste.AUTORIZOVANA PREDAVANJA dr MIOMIR JOVANOVIĆ: ANALIZA NOSEĆIH STRUKTURA 6 U nosač se označava za narudžbinu navodom: U nosač (h cm × l T mm ) . U konstrukcijama su u najširoj upotrebi glatki limovi. P3 . 10 mm. 4. Talasasti limovi se uglavnom koriste kao materijal za krovne i zidne površine čeličnih konstrukcija. Ostala geometrija rebrastih limova određena je sledećim podacima: Rebrasti limovi su debljina (osnove) od 2.JUS C. Visine rebara iznad površine su 1 ÷ 2.0 mm se isporučuju u širini b = 800 ÷1250 (1350) mm. 4.2) ÷ 2. 3.0. U tehničkoj dokumentaciji srednji limovi se navode: Čelični lim (d x b x l ) mm . godine) se koriste za sklopove kod kojih se zahteva otpor trenja bilo u sklopu sa nekim drugim elementima ili posebnu funkciju.B4. i većom hrapavošću usled otpale kovarine.Površina lima bez kovarine. prolazi. pokazuje rebraste limove sa površinskim rebrima u obliku romba i suze. Dužine ovih limova su l = 2000.0. Dužine toplovaljanih rebrastih limova su l = 2000 do 10000 mm sa korakom 500 mm.114 iz 1974.B3.5 i 4.75 mm.0 mm se isporučuju u širini b = 1000 ÷1400 mm. mm. Za b>700 mm.B4.0. Površine talasastih limova su u obliku parabole sa talasom koraka b>2h (h visina).110 Č xxxx Px Limovi se prema obliku obrade površina dele na: glatke.0 ÷ 4.75 mm. Na zahtev se mogu isporučiti i u drugim geometrijama: l × b = 1500 × 550 mm.75 mm mogu biti dimenzija: b × l = 1200 ÷ 1700 × 5000 ÷7000 mm. b = 60 ÷150. 8. l × b = 3000 x 1200 mm U tehničkoj dokumentaciji tanki limovi se navode: Tanki lim (d × b × l ) mm . 6. sa priračtajem ∆b = 20 mm. Limovi debljine d = 5. P2 . P4 .0 ÷10. Limovi debljine d = 2.5 ÷ 4. Limovi obuhvaćeni ovim standardom imaju u isporuci pravougaoni oblik obrezanih stranica i geometrije l x b = 2000 x 1000 mm.JUS C.5 mm.Površina lima bez kovarine sa neznatnom hrapavošću Srednji čelični limovi izradjuju se u dimenzijama: b x l = 1000 x 2000.0.112 Č xxxx Gde Px označava vrstu površine lima: P1 .Površina sa labavo prionulom kovarinom (ljuskom). Dimenzije limova u isporuci su: b= 400 ÷ 700 mm.0. Slika 1-3.4 (0. Slika 1I-6 Forma valjanih površina rebrastih limova . Konstrukcije: gazišta. III/2 Srednji čelični limovi debljina 3. Rebrasti limovi (JUS C.112. 7.0 ÷ 30. U tehničkoj dokumentaciji debeli limovi se navode: Čelični lim (d x b x l ) mm . platforme stepeništa.0. (i više) mm.5 mm mogu biti dimenzija: b × l = 1200 ÷ 1700 × 4000 ÷ 6000 mm. mm.

definisane su metode za ispitivanje hemijskog sastava gvožđa i čelika. volumetrijsko određivanje mangana po Volhardt-u. To su proporcionalna okrugla i prizmatična epruveta. Izgled epruveta za ispitivanje na utrošenu energiju udara prema metodi Sharpy-ja date su na slici II-10. gravimetrijsko određivanje silicijuma.040. Ispitni presek S0 je površina nazivnog prečnika epruvete. Rastojanje između zaobljenja leve i desne strane tela epruvete predstavlja ispitnu dužinu epruvete. procentualno suženje poprečnog preseka Z. Proporcionalnost se odnosi na odnos površine poprečnog preseka epruvete i početne merne dužine epruvete. bakra. Nazivni prečnik i početna merna dužina su tolerisane mere epruvete. maksimalnu silu Fm.A1. Iza ove oznake stoji brojčana oznaka jačine materijala na utrošenu energiju u džulima (J). Ova dužina je na narednim slikama označena dimenzijama 50 i 62 mm. Standard JUS EN 10002-1 (1996. Ispitivanje tvrdoće po Knoop-u definisano je standardom JUS ISO 10250 iz 1996.AUTORIZOVANA PREDAVANJA dr MIOMIR JOVANOVIĆ: ANALIZA NOSEĆIH STRUKTURA 7 ISPITIVANJE MATERIJALA ČELIČNIH KONSTRUKCIJA Standardom JUS C. Ispitivanje tvrdoće po Rokvel-u definisano je standardom JUS ISO 6508 (1994). fosfora.65) izrađenih prema JUS EN 10002-1 za ispitivanje zatezanjem. Epruvete mogu biti sa “U” zarezom dubine 5 mm i “V” zarezom dubine 2 mm. fotometrijsko određivanje mangana. Knoop). potenciometrijsko određivanje hroma i vanadijuma. Pojedinačne metode za ispitivanja su: gasno volumetrijsko određivanje grafitnog ugljenika. Ovaj standard definiše postupke merenja zatezne čvrstoće Rm. Na crtežima su to dimenzije 55 i 75 mm. JUS EN 10045-1 (1993). Tretman uzoraka može biti vrlo složen. Naredne slike pokazuje procese ispitivanja: Slika 1I-7 Skice osnovnih mehaničkih ispitivanja čelika Slike II-8. JUS ISO 8491-8496 definiše ispitivanje cevi.A4. Ovo znači da je standardna V epruveta utrošila 120 J za prelom Sharpy-jevim klatnom nazivne energije udara klatna 300 J.) definiše mehaničko ispitivanje zatezanjem. procentualno izduženje A. na primer KV 120.005 definiše ispitivanje metala savijanjem. gornji i donji napon tečenja ReH i ReL. Ispitivanje tvrdoće vrši se različitim metodama (Brinel. Slika II-8 Geometrija proporcionalno-okrugle epruvete za ispitivanja čelika kidanjem Slika II-9 Geometrija proporcionalno-prizmatične epruvete za ispitivanje kidanjem Slika II-10 Geometrija epruveea za ispitivanje udarom po metodi Sharpy . fotometrijsko određivanje nikla i hroma. JUS C. Oznaka jačine na udar definiše se simbolom KU ili KV zavisno od primenjene kategorije zareza. To je rastojanje na glatkom delu epruvete. po Vikers-u standardom JUS ISO 6507-3 (1995). obeleženo i predviđeno da se njime prati deformacija pri kidanju. L0 je početna merna dužina. Rokvel. Rezultat ovih ispitivanja definiše utrošenu energiju udara za prelom epruvete. definiše ispitivanje metala udarom po Sharpy-ju. II-9 pokazuju geometriju proporcionalnih epruveta (k=5. Proporcionalnost se iskazuje relacijom L 0 = k ⋅ S 0 . godine. Ispitivanje definiše standard JUS EN 10045-1(1993).

Dodirne površine nosećih spojeva se premazuju frikcionim materijalima. Kao premaz za čelične konstrukcije koristi se i alkidna lak boja.100 prevlake se označavaju prema sledećoj šemi: Aa / A (Aa NNN AA) n AA Simbol na prvom mestu (Aa) je hemijska oznaka metala na koji se nanosi prevlaka. Prevlake se dele na nemetalne i prevlake sa metalima.7. punioce maksimalno 10 %. osnovnom materijalu nosećih struktura mašina. Četvrti simbol po redu (Aa) je hemijski simbol metala prevlake. Ostatak su dodaci i rastvarači. Zaštita od korozije regulisana je propisima JUS C. oksid gvožđa maksimalno 12 %. Korozija je po njoj posledica hemijskih ili elektrohemijskih reakcija izazvanih reakcijom sa okolinom. Čelici se štite od korozije prekrivanjem premazima. Poslednja i opšte prihvaćena teorija je elektro-hemijska teorija. koristi se za ocenu stepena razvoja korozije JUS C. Posebno su koroziji izloženie konstrukcije pod dejstvom atmosferskih uticaja.7.) koji omogućava klasifikaciju u 10 (Re0-Re9) stepena. označava galvansku dvoslojnu prevlaku hroma na gvožđu ili čeliku čija je debljina prvog sloja (ML-mlečnog hroma) 20 µm. olovni minijum 65 % a ostatak su dodaci i rastvarači. Posebno su razdvojeni prvi I i drugi premaz II. prisustvo hemijskih sastojaka značajnih za otpornost na oksidaciju. brzinu suženja.111 (1991. nestaje godišnje. zauljenost i druge osobine. koji se obrazuju prema postupcima navedenim u tabeli II-10: Tabela II-10 Postupak obrazovanja prevlake: Anodna oksidacija. NNN je debljina prevlake u mikronima. vibracijama. peskarenjem ili gasnim plamenom. definiše metalne prevlake cinka na gvožđu i čeliku. često korišćenog za zaštitu čeličnih konstrukcija. Premazi su ograničenog trajanja.T.7.7. Ovi propisi daju obilje podataka: Definicije. Primera radi Fe/G Cr20MLCr50T.375. stepene razvoja korozije na metalnim konstrukcijama. Premazi se izvode u više slojeva.302 (1977. dodaci za zgrušavanje i dodaci za ubrzanje sušenja.326 -1979). olovni minijum najmanje 33 %. Osnovni premaz od olovnog minijuma nanosi se u dva sloja. i čija je debljina drugog (T-tvrdog) sloja od hroma 50 µm. klasifikuju i propisuju vrste prevlaka na elementima za spajanje. Kosa crta (/) je znak razdvajanja. Kada se nanosi drugi premaz.7.361 -1968). Suve površine u zagrejanim prostorijama traju 30 godina. Galvanotehnički postupak. Izbor sredstva i njegovo trajanje zavisi i od radnog ambijenta. zatim oznaka broja slojeva prevlake (n) i na kraju (AA) dopunski simbol prevlake za dodatnu obradu.328 -1979). Toplotni postupak Oznaka-Simbol A D G H K M T Shodno JUS C.100 . . firnis lanenog ulja 11÷16 % a ostatak su dodaci i rastvarači. Standardi definišu debljine prevlaka (masu po jedinici površine).7. olovni minijum najmanje 78 %. način ispitivanja. Osnovni premaz štiti od korozije. Najefikasnije nanošenje je premazivanjem. Sve površine se ne premazuju zaštitnim sredstvima. Hemijski postupak. Kod tretmana površina metanih struktura. on sadrži. Bojenje se izvodi pri dovoljnim klimatskim uslovima. Iza toga sledi oznaka sjajnosti prevlake. Površine izložene atmosferskim uticajima premazuju se na 10 godina.T.Calvert-ova teorija postavljena je 1871. U primeni alkidnog minijuma (I-premaz JUS C.T7. Kada se koristi uljani minijum (JUS C. Treći simbol po redu (A) je simbol tehnološkog postupka nanošenja prevlake. Difuzni postupak. Sredstva . temperaturom.T. dodatni štite osnovni premaz od mehaničkog oštećenja. Pokrivene površine u spoljašnjoj atmosferi štite se na 20 godina.AUTORIZOVANA PREDAVANJA dr MIOMIR JOVANOVIĆ: ANALIZA NOSEĆIH STRUKTURA 8 ZAŠTITA ČELIČNIH KONSTRUKCIJA OD KOROZIJE Čelična konstrukcija je podložna oksidaciji i smatra se da značajan procenat mase objekata i mašina u svetu.premazi se sastoje od suvog pigmenta (siva boja).T.T. premazna sredstva sa bitumenom (JUS C. Nanošenje prevlaka se vrši premazivanjem. Priprema površina ostvaruje se čišćenjem koje se izvodi mehaničkim postupcima čišćenja.7. Konverzioni postupak. Zaštitni premazi imaju trajanje. koristi se 13÷18 % alkidna smola. vezivnog sredstva (lanenog ulja).T.T. a on može biti oksidacioni. sa visokom vlažnošću. od alkidnog minijuma (JUS C. JUS C. Prva teorija o koroziji .) definisan prema ISO 2081 iz 1985. Zaštita prskanjem se izvodi kada se štite velike površine i nepristupačni prostori.327-1979) on sadrži 18÷23 % alkidne smole. Metalizacioni postupak. prskanjem i umakanjem. grafita i aluminijuma. Zaštitni sloj je od olovnog ili cinkovog belila.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful