Prva polovina dvadesetog veka je od naro~itog zna~aja za razvoj arhitekture na na{em podneblju.

Prve dve decenije on je najintezivniji u Srbiji, jedinoj nezavisnoj jugoslovenskoj dr`avi, a u naporima da savlada veliku potrebu za izgradnjom {kola, bolnica i upravnih i drugih zgrada. Razdoblje prve polovine veka nema jo{ uvek zajedni~ke karakteristike. Mederna arhitektura }e se u posebnoj svetlosti pojaviti u pojedinim sredi{tima dru{tvenog, ekonomskog i kulturnog `ivota na{ih naroda. Istovremeno }e, me|utim, zaostala zvani~na arhitektura, na bazi pre`ivelog akademizma jo{ uvek vladati ovim prostorima. Akademska zvani~na arhitektura podrazumevala je vladavinu doktrine kulta antike. Njenih jasno utvr|enih proncipa oblikovanja (veli~ina, pravilnost, simetrija i anti~ka jednostavnost), ali i vladavinu izvesne izve{ta~enosti u dekoraciji, kao i nedostatak organske veze sa funkcionalnim i konstruktivnim oblicima gra|evine. Pored klasicizma postojala je i reakcija protiv anti~kog paganizma, koja je tra`ila izvore u hri{}anstvu i njegovim umetnostima u vidu borbe za slobodno, individualisti~ko izra`avanje. Romantizam je dakle poku{avao da povede umetnost putem nacionalne tradicije, oslanjaju}i se na srednji vek i renesansu. Tako je i kod nas nastao jedan akademski dr`avni stil, iako nikada nije progla{en zvani~nim, nazvan srpsko-vizantijski stil. Pretstavnici ovog stila bili su: A. Deroko, M. Krsti}, M. Korunovi} itd. Dakle, mnogo du`e od jednog veka u arhitekturi je preovla|ivao niz “stilova obnove”, koji su se, me| utim, pokazali kao nedovoljni da odgovore potrebama dana{njice. Industrijska era tra`ila je novi istinski savremeni stil, koji je trebalo da sru{i

autoritet istorijskih stilova. Potraga za ovakvim stilom po~ela je jo{ oko 1880. godine i to komercijalnom arhitekturom. Prve godine dvadesetog veka obele`ila je pojava secesije u Be~u i jugendstila u Minhenu. Ovaj pravac u arhitekturi bi}e prvi koji }e dobiti masovni karakter, i uspeti da okupi sve napredne arhitekte, koji su ujedno bili i izraziti mislioci, u ~ijoj je svesti nova arhitektonska teorija bila ~vrsto vezana sa idejom o dru{tvenoj reformi. I u Beogradu }e, po~etkom dvadesetog veka, biti polo`eni temelji moderne arhitekture. Koreni novih tendencija su uticaji stranih centara, kao i {kolovanje beogradskih arhitekata u inostranstvu. Secesija }e postati prete~a funkcionalizma u arhitekturi shvativ{i su{tinu funkcije u oblikovanju gra|evina, kao i ulogu nove konstrukcije i mogu}nosti novih materijala (iako }e i sama zavr{iti kao jedan od eklekti~nih stilova). Predstavnici secesije kod nas bili su: V. Azrijel, S. Titelbah, J. Ilki} itd. Dakle, arhitekturu kako Evrope, tako u same Srbije obele`i}e u ovom periodu dve me|usobno opre~ne tendencije. Na{i arhitekti stvara}e podjednako pod uticajem pre`ivelih istorijskih stilova i novih shvatanja u arhitekturi, koje je sa sobom doneo dvadeseti vek.

Prva nastava arhitekture u Srbiji počinje na Liceju 1841. godine, i to predmetom Građanska arhitektura. Pet godina kasnije, biće osnovana i prva Inžinjerska škola u Srbiji, koja je bila u rangu fakulteta i koja će vrlo brzo prestati sa radom. Licej će, međutim, 1863. godine postati Tehnički fakultet, iako interesovanje studenata neće naročito porasti. Za prvih pet godina, diplomiraće svega osamnaest studenata. Konačno, 1896. Godine, Beograd će dobiti i Arhitektonski odsek na Tehničkom fakultetu, a početkom dvadesetog veka -- i prve arhitekte školovane u Srbiji. Jedna od njih biće i prva žena arhitekta – Jelisaveta Načić. Jelisaveta Načić je rodjena 31. decembra 1878. godine u porodici beogradskog trgovca, kao jedno od najmlađe dece. Nakon položene mature, kao odličan đak, Jelisaveta će se 1896. godine upisati na tek otvoreni Arhitektonski odsek Tehničkog fakulteta. Ovakva odluka bila je pravi podvig za ženu u maloj Srbiji krajem devetnaestog veka, kada je preovladavalo mišljenje da žena ne bi trebalo da radi ili bi se u najboljem slučaju mogla školovati isključivo za učiteljski ili nastavnički poziv. No, odlučivši se za ovu vrstu studija, Jelisaveta Načić će, kao izuzetno vredan đak, već 1900. godine, u svojoj dvadeset i drugoj godini, diplomirati. Iste godine biće postavljena na mesto crtača u Ministarstvu Građevina. Položaj ukaznog činovnika bio joj je nedostupan. Naime, prema ondašnjim zakonima, ukazni činovnik mogao je postati samo onaj ko bi odslužio vojni rok. Zato će Jelisaveta 1902. godine položiti stručni ispit i postati jedan od arhitekata Beogradske opštine, gde će vredno raditi sve do izbijanja Prvog svetskog rata. Beograd je na prelazu devetnaestog u dvadeseti vek, zahvaljujući povoljnim političkim i ekonomskim prilikama, menjao svoje obličje. 1887. i 1897. godine doneti su stroži zakoni u vezi sa izgradnjom prestonice. Donet je i Građevinski pravilnik za varoš Beograd i ustanovljena arhiva Građevinskog odbora Opštine grada Beograda, delimično sačuvana i do danas.

Ova arhiva će nam pružiti dragocenije podatke o arhitekturi prestonice do 1914. Godine, kao i o njenim tvorcima. Prve generacije školovanih arhitekata donose sa sobom i nove tendencije u stilskom shvatanju arhitekture. 1900. godina sa sobom donosi francusku dekorativističku arhitekturu kao direktan uticaj poslednje Pariske izložbe, jugendstil Minhena, bečku secesiju… Pored toga, dolazi i do obnove srpsko-vizantijskog stila u arhitekturi i njegove šire primene. Armirani beton, kao novi građevinski materijal, poput Evropske arhitekture, zagospodariće i arhitekturom Beograda dvadesetog veka. Jedan od nosilaca novih tendencija u arhitekturi, na prelazu dva veka bila je i Jelisaveta Načić. Njen prvi rad u Beogradskoj opštini bilo je izvođenje radova na uređenju Malog Kalemegdana, i to prema projektu tada čuvenog arhitekte Dimitrija T. Leka. Velike, dekorativne, kamene, barokne stepenice kojima se sa Savske Aleje silazilo u Parisku ulicu, kao i ograda Savske aleje sa vazama na kamenim postamentima, stilizovanim pod uticajem secesije – koja će biti porušena u Prvom svetskom ratu, delovi su projekta uređenja Velikog Kalemegdana što je, pored projekta za uređenje Terazija, još jedan od prvih arhitektonskih poduhvata Jelisavete Načić. Međutim, kao njeno najveće delo za četrnaest godina stručnog rada u Beogradu, ostaje školska zgrada u Ulici 7. jula broj 7, iz 1906. godine, u kojoj se danas nalazi Osnovna škola “Kralj Petar I”. Na tom mestu se nekada nalazila čitaonica i stara zgrada Osnovne škole. Zdanje je urbanistički dobro postavljeno i veoma dobro proporcionisano. Sastoji se od prizemlja i jednog sprata, sa prilično visokom atikom sa balustradama. Zastupljeni su renesansni i barokni motivi – a čitava građevina je rešena akademski, u eklektičnoj arhitekturi. Osnovni motiv građevine je bogato dekorisan ugaoni deo, duboko zasečen, u kome je smeštena svečana sala sa glavnim ulazom. Na fasadi se nalaze i portreti Vuka Karadzića i Dositeja Obradovića. 1923. godine, u ovoj zgradi biće održana i prva košarkaška utakmica u Beogradu. Eklektična arhitektura na klasičnim osnovama,

akademski koncipirana, i dalje se nalazila na vlasti i ovo delo Jelisavete Načić je u potpunosti u duhu toga vremena. Jedan od njenih većih radova jeste i jedno delo iz oblasti sakralne arhitekture. Pored osvojene treće nagrade na konkursu raspisanom za crkvu u Topoli, Jelisaveta Načić će izgraditi za Beograd i projekat crkve Aleksandra Nevskog. Izgradnja ovog objekta je započeta pred sam Balkanski rat. Međutim, rat je prekinuo izgradnju crkve kod sokla i nakon rata, planove će prepraviti drugi arhitekta, te će crkva u izmenjenom obliku biti dovršena tek 1930. godine. Delo iz opusa sakralnih objekata prve žene arhitekte jeste i mala crkva u Štimlju na Kosovu. Od javnih građevina , tačnije građevina iz oblasti bolničke arhitekture, Jelisaveta Načić je projektovala i bolničku zgadu Prve bolnice za tuberkulozne bolesnike u Srbiji. Bolnica je projektovana u okviru kompleksa bolnica na Zapadnom Vračaru . Nažalost, oštećena u Prvom svetskom ratu, zgrada je odmah nakon rata i porušena. Jelisaveta Načić se oprobala i u oblasti projektovanja stambene arhitekture. Oprobala se, kako u projektovanju kolektivnih zgrada, tako i u projektovanju malih porodičnih kuća. 1911. godine Opština je, prema njenim projektima, izgradila i prve radničke stanove u dvospratnoj zgradi, u tada novoprosečenoj, a danas ulici Đure Đakovića. Stanovi su, prema tadašnjim modernim principima, rešeni vrlo komforno i funkcionalno, sa savremenim uslovima higijenskog stanovanja. Jednostavne fasade, oživljene su naizmenično postavljenim trouglastim zabatima u visini krova. Ova građevina postoji i danas. Pored ovog zdanja, poznat je i još jedan projekat kolektivne stambene zgrade koji je načinila Jelisaveta Načić. Reč je o kući Arse Drenovca, na uglu Kosovske i Kondine ulice, koja je projektovana 1907. godine. Sastojala se od prizemlja i jednog sprata, sa stanovima veoma spretno rešenim - sa dva glavna i dva sporedna stepeništa. Motiv koji se nekoliko puta ponavlja na fasadi je zaobljeni ugao, iznad koga se nalazi dekorativni nadzidak u ravni krova, sa okruglim prozorom,

lučno završen. Fasada je jednostavna, i,poput projekta “Škole kod Saborne crkve”, eklektična sa dekoracijom pod uticajem renesanse i baroka. Pored svoje službe, Jelisaveta Načić se bavila i poslovima privatnog projektanta za individualne stambene zgrade. Od porodičnih zgrada, trebalo bi naročito istaći kuću Marka Markovića u Gospodar Jovanovoj 45a, iz 1904, i kuću Božidara Krstića u ulici Đure Daničića 3, takođe iz 1904. godine. Obe građevine su prizemne, sa bogatom plastičnom dekoracijom sa motivima renesanse. Što se kuće Zorke Arsenijević tiče, u Lominoj 46, na ovom zdanju iz 1907. godine oseća se uticaj kasnijih vremena – uglavnom secesije, sa floralnom dekorativnom plastikom. Period od 1914. do 1916. godine, Jelisaveta Načić je posvetila radu na obnovi oštećenih zgrada. No, jedna će dekorativna građevina projektovana 1913. godine, Jelisavetu Načić koštati karijere. U pitanju je slavoluk, postavljen na Terazijama u čast dočeka pobednika iz Balkanskih ratova, na čijem se jednom delu nalazio natpis “Još ima neoslobođenih Srba”. Prema predanju, zbog ove rečenice, Načićevu će okupatori iz Prvog svetskog rata internirati u logor Nežider u Mađarskoj. U logoru će upoznati internirca, velikog patriotu i intelektualca, profesora Luku Lukaija. Njena aktivnost kao arhitekte zauvek je prekinuta. Nakon udaje za Lukaija, odlazi u Skadar, gde mu pomaže u organizaciji gerilske oružane borbe za slobodnu Albaniju. Posle propasti ove akcije, ona će sa Lukaijem otići u Dubrovnik, gde će se 1923. trajno nastaniti. Kao politički emigrant, već vrlo slabog zdravlja, Lukai ubrzo umire. Ostatak života, Jelisaveta Načić posvetiće vaspitanju deteta. Do 1955. godine uživala je penziju koja joj je nakon Drugog svetskog rata dodeljena na predlog Saveza Arhitekata Jugoslavije, kao znak priznanja za njen rad kao arhitekte i rodoljuba. Umrla je 6. maja 1955. godine u Dubrovniku. Glavne podatke o njenom životu sačuvao je Milan Minić, čuveni Beogradski arhitekta, koji je lično poznavao.

Jelisaveta Načić, sama po sebi, predstavlja osobenost beogradske istorije arhitekture. Bila je to prva žena koja je, diplomiravši na Tehničkom fakultetu, prokrčila put mnogim kasnijim generacijama žena graditelja. Ona je ujedno i prva žena graditelj starog Beograda koja je radila na ulepšavanju, tada još malog grada, prestonice Srpske države. Put afirmacije arhitekture kao profesije u kojoj svoje mesto mogu pronaći i žene, bio je težak i trnovit, a sve zahvaljujući mnogobrojnim predrasudama jednog konzervativnog društva sa početka dvadesetog veka, u kome je živela. Ipak, Jelisaveta Načić će uspeti da izvojuje sebi mesto priznatog i cenjenog stručnjaka i svojim delima utisne snažan autorski pečat i prepoznatljiv osobeni izraz. Jelisaveta Načić, pionir ženske arhitekture bila je i učesnik stručnih udruženja i manifestacija, kakva je, recimo, bila izložba umetnica Male Antante u paviljonu “Cvijete Zuzorić” 1938. godine. Ova izložba naići će na veliki odjek i u Ljubljani i Zagrebu, ali i u Bukureštu, Klužu, Pragu, Bratislavi i Brnu. Od toga vremena žene će u sve većem broju dolaziti na značajne dužnosti u mnogim stručnim institucijama, ministarstvima, opštinama, tehničkim službama, projektantskim biroima, ili će asistirati čuvenim srpskim graditeljima toga doba. Sve to bila je zasluga velikog arhitekte i jednog od graditelja Beograda – Jelisavete Načić.

Seminarski rad iz istorije arhitekture

JELISAVETA NAČIĆ – ŽIVOT I DELO

Profesor Aleksandar Kadijević

Katarina Marković IU 940067

LITERATURA :

1.

Dr Divna Đurić-Zamolo, Graditelji Beograda Beograd 1981.

1815-1914,

2.

Dr Divna Đurić-Zamolo, Građa za proučavanje dela žena arhitekata sa Beogradskog Univerziteta,generacije 18961940. godine;Načić Jelisaveta, PINUS Zapisi 5/1996, Beograd 1996, 43-47

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful