You are on page 1of 354

ΟΥΙΛΙΑΜ τ.

ΦΟΙΤΕΡ

Ι Σ Τ Ο Ρ Ι Α
ΤΩΝ
Τ Ρ Ι Ω Ν Δ Ι Ε Θ Ν Ω Ν
ΑΘΗΝΑ

1975
ΜΕΡΟΣ I

Ή 1η Δ ι ε θ ν ή ς
1 8 64 — 1 8 7 6
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1

Η ΓΕΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ
ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ

^ ^ τ ά 1864 ιδρύθηκε στό Λονδίνο ή Διεθνή; "Ενωση των Ε ρ -


γατών, ή 1η Διεθνής. Ή Διεθνής ιδρύθηκε στις συνθήκες της
γοργής άνάπτυξης τοϋ καπιταλισμού. 01 μεγάλες γεωγραφικές
ανακαλύψεις τοϋ 15ου καί τοϋ 16ου αίώνα ίδοσαν ισχυρή ώθηση
στόν καπιταλισμό μέ την δλο καί μεγαλύτερη έπέκταση τοΰ έμπορίου,
με τήν άνάπτυξη και τήν τελειοποίηση χής βιοτεχνίας. Ή γενική
αύτή άνοδος έντάθηκε κατοπινά, ιδιαίτερα στήν Αγγλία, σάν συνέ-
πεια της βιομηχανικής επανάστασης. Ή βιομηχανική έπανάσταση
άρχισε στά μέσα τοΰ 18ου αιώνα καί, δπως άναφέρει 6 Φρείντριχ
"Ενγκελς, τερματίσθηκε γύρω στά 1830. Άλλά ή γοργή άνάπτυξη
τοΰ καπιταλισμού συνεχίστηκε. "Η γενική αύτή άνάπτυξη έγκαινίασε
τήν άρχή τοΰ περάσματος της κοινωνίας άπό τήν άγροτικο-έμπορι-
'κή βάση τοΰ φεουδαλισμού στή βιομηχανική βάση τοΰ καπιταλισμού.

Ή βιομηχανική. έπανάοταοτ)

Τή βιομηχανική επανάσταση, πού κέντρο της ήταν ή Αγγλία,


τή χαρακτήριζε ή γοργή άνάπτυξη της άνθρακοβιομηχανίας, τής
μεταλλουργικής καί υφαντουργικής βιομηχανίας καί ή έπέχταση
των σιδηροδρομικών μεταφορών. Βασίστηκε σέ όλόκληρη σειρά
έφευρέσεις πού άποτέλεσαν έπανάσταση στους άντίστοιχους τομείς.
*Από τις έφευρ^σεις αυτές οί πιό σημαντικές ήταν οΐ έφευρέσεις
τοΰ Χένρυ Κόρτ στή βιομηχανία έπεξεργασίας τοΰ σίδερου, τοΰ
Τζών Καίυ, τοϋ Τζαίημς Χαίργκρηβς χοΰ Ρίτσαρντ Άρκράϊτ καί
Σάμουελ Κρόμπτον στήν υφαντουργική βιομηχανία καί των Θωμά
Νιουκάμεν Ρίτσαρντ Οΰάτ καί Τζώρτζ Στήφενσον στόν τομέα τής
κατασκευής καί χρησιμοποίησης της Ατμομηχανή; στή βιομηχανία

7
καί χίς μεταφορές. Στή σειρά αύτών των μεγάλων έφευρέσεων Εξαι-
ρετική Φέση κατέλαβε ή έκκοκιστική μηχανή γιά τό βαμβάκι, πού
κατασκευάστηκε στά 1793 άπό τόν άμερικάνο "Ελι Οΰΐτνεϋ. Ή
μηχανή αυτή τροφοδοτούσε με άφθονο βαμβάκι τή νεαρή και άχόρ-
ταγη υφαντουργική βιομηχανία της Αγγλίας.
Ανάμεσα στά θεμελιώδη οικονομικά άποτελέσματα της βιομη-
χανικής ίπανάστασης πρέπει νά Αναφέρουμε τό πέρασμα άπό τή
μανουφακίούρα στή μηχανοποιημένη παραγωγή, τή μετατροπή των
μικρών έργαστηρίων σέ τεράστιες φάμπρικες, τήν άντικατόσταση
της κινητήριας δύναμης τοΰ άνεμου καί τοϋ νεροΰ άπό τή δύναμη
τοΰ άτμοϋ, τήν έπαναστατικοποίηση τοϋ συστήματος μεταφορών μέ
τήν κάλυψη της χώρας άπό ίνα δίχτυ σιδηροδρομικών γραμμών,
καναλιών καί άμαξιτών δρόμων, καί τών -θαλασσών άπό στόλους
πλοίων (πού στήν άρχή κινούνταν μέ τή δύναμη τοΰ άνέμου καί
κατοπινά τοΰ άτμοϋ) καί τήν άνάπτυξη τοΰ έμπορίου, πού Εχασε
τόν τοπικό του χαρακτήρα καί Αναπτυσσόταν σέ παγκόσμιο έμπόριο.
Ή Αγγλία Ιγινε τό κυριότερο κέντρο της νέας έκβιομηχάνι-
σης Ιδιαίτερα χάρη στά τεράστια Αποθέματά της σέ φτηνό κάρ-
βουνο καί τή στρατηγική οικονομική τής θέση. Ά π ό τό 1720 ώς
τό 1839 ή παραγωγή χυτοσίδερου αυξήθηκε στήν Α γ γ λ ί α άπό
25 000 τόννους <τέ 1 347 000 καί ένώ στά 1764 ή Α γ γ λ ί α εΙσήγαγε
4 000 000 φούντια βαμβάκι, στά 1833 εισήγαγε 300 000 000 φούν-
τια. 1 Πρός τά μέσα τοϋ 19ου αΐώ.να ή Αγγλία, πού παρήγε τόν
μεγαλύτερο δγκο βιομηχανικών Ιμπορετφιάτων, Εγινε τό «Εργαστήρι
τοΰ κόσμου*.
Ή βιομηχανική έπανάσταση πέρασε σέ λίγο άπό τήν Αγγλία
στήν ήπειρωτική Ευρώπη. Στήν άρχή ή Γαλλία, πού περηφανευόταν
γιά πολλές άξιόλογε; άνακαλύψεις, συμβάδιζε σχεδόν μέ τήν "Αγ-
γλία. Περί τά μέσα δμως τοΰ 19ου αιώνα ή Γαλλία, άπό Ελλειψη
κυρίως κάρβουνου, ?;ιεινε πολύ πίσω. Οί Κάτω Χώρες Εγιναν άπό
νωρίς σοβαρά βιομηχανικά κέντρα καί γύρω στά 1850 μπήκε κι ή
Γερμανία στό δρόμο τής Εκβιομηχάνισης. Άλλά ή Γερμανία συνάν-
τησε δυσκολίες Εξαιτίας τής δχι εύνοΐκής Εμπορικής της θέσης.
Εξαιτίας τών πολλών φεουδαρχικών ύπολειμμάτων καί τών πολέμων
πού τή μάστιζαν κατά περιόδους. ΟΙ Ενωμένες Πολιτείες, πού
Εμελλε νά ξεπεράσουν πολύ τήν Αγγλία, γνώρισαν σέ λίγο τήν
όρμή της βιομηχανικής έπανάσταση;. Στά 1790 δρχισε νά Αναπτύσ-
σεται ή ύφαντουργική βιομηχανία στή Νέα Αγγλία. Έ ν ώ στά 1805

1
«Βρετανική Εγκυκλοπαίδεια», τόιιο; 12, Νέα Υόρκη 1550
σελ. 304.

δ
λειτουργούσαν έκεί 4500 Αδράχτια, σχά 1860 ό Αριθμός τους Εφθασε
τά 5 235 000 περίπου Στό μεταξύ στίς πολιτείες τής βόρειας Ακτής
τοϋ "Ατλαντικοί Αναπτύσσονταν σειρά σοβαροί βιομηχανικοί κλάδοι:
ή σιδηρουργική βιομηχανία, ή βιομηχανία κατασκευής υποδημάτων,
επεξεργασίας ξύλου, ή ναυπηγική κλπ. Α λ λ ά ή μαζική έκβιομηχά-
νιση Αρχισε νά Αναπτύσσεται πλέρια στίς Ενωμένες Πολιτείες μό-
λις γύρω στά 1850. "Οσον Αφορά τήν Ανατολική Ευρώπη αυτή
είχε κατά τήν ίδρυση της 1ης Διεθνούς πολύ Αδύνατη βιομηχανία,
καί στήν Ασία, τήν Αφρική, τήν Αυστραλία καί τή Νότια Α μ ε -
ρική δέν -υπήρχε σχεδόν κανενός είδους βιομηχανία.

Ή πολιτική σταθεροποίηση τον καπιταλισμού

Μαζί μέ τή γρήγορη Ανάπτυξη τής βιομηχανίας καί τοϋ έμπο-


ρίου ή βιομηχανική έπανάσταση δημιούργησε μιά τάξη πλούσιων
κεφαλαιοκρατών — τήν Αστική τάξη — πού ξεχώρισε βαθμιαία Από
τή μικροαστική τάξη. Αύτή ή νέα καί ισχυρή τάξη, δυνάμωσε τό
σκληρό Αγώνα, πού διεξήγε ό καπιταλισμός Από τή γέννησή τον
ενάντια στό κυρίαρχο φεουδαρχικό σύστημα. Οί καπιταλιστές πολε-
μούσαν στό φιλοσοφικό, τόν οικονομικό, τόν πολιτικό καί τό στρα-
τιωτικό τομέα ένάντια στούς μεγάλους φεουδάρχες Ιδιοχτητες :
βασιλιάδες, πάπες, έπισκόπους καί ευγενείς. Αυτός ό Αγώνας κορυ-
φώθηκε μέ πολλές Αστικές έπαναστάσεις πού πήραν τή μορφή
εξαιρετικά σφοδρών έμφύλιων πολέμων.
Ή μακρά σειρά των Αστικών επαναστάσεων Αγκάλιασε τελικά
δλο τόν κόσμο κι οί έπαναστάσεις αυτές συνεχίζονται ως τίς μέρες
μας. Ά λ λ ά οί πιό σημαντικές Αστικές Επαναστάσεις πού ϊγιναν ώς
τήν ίδρυση τής 1ης Διεθνούς είναι οί έπαναστάσεις πού Ιγιναν
στήν Α γ γ λ ί α (1649), στίς Ενωμένες Πολιτείες (1776), στή Γαλ-
λία (1789), στήν Α ϊ τ ή (1790), στίς ισπανικές Αποικίες της Α μ ε -
ρική; (1810), στή Βραζιλία (1822), στή Γαλλία (1830), στή Γαλ-
λία, Γερμανία, Αυστρία, "Ιταλία καί Ουγγαρία (1848), στήν Ι τ α λ ί α
(1859) καί στίς Ενωμένες Πολιτείες (1861). Τό γενικό Αποτέλεσμα
τ ων έ π αναστάσεων αύτών, πού εμελλε νά όδηγήσουν τελικά στήν
εγκαθίδρυση τής παγκόσμιας κιιριαρχίας τοϋ καπιταλισμού ήταν,
ώ ; τήν ήμέρα έκείνη, ό έρχομός στήν έξουσία, σέ μεγαλύτερο ή

1
Ούΐτ Μπάουντεν: «Ή βιομηχανική έπανάσταση», Νέα "Υόρκη
1928, σελ. 217.

9
μικρότερο βαθμό, τών κεφαλαιοκρατών τόσο στην Αγγλία, δσο καί
στη Δυτική Ευρώπη καί τή Βόρεια Αμερική.
Παράλληλα με τίς άστικες αύτές έπαναστάσεις καί σέ στενή
σύνδεση μαζί τους ξετυλίχτηκε έπίσης, κάτω άπό τήν ήγεσία τών
κεφαλαιοκρατών, τό προτσές τοΰ σχηματισμού τών σύγχρονων άση-
κών κρατών: στή Μεγάλη Βρετανία, τίς Ενωμένες Πολιτείες,
τή Γαλλία, τή Γερμανία, τήν Ιταλία, τό Βέλγιο καί σέ άλλε;
χώρες. 01 κεφαλαιοκράτες γιά νά κρατήσουν τήν έργατική τάξη
κάτω άπό τό ζυγό της καταπίεσης καί της έκμετάλλευσης, γιά νά
εξασφαλίσουν τήν κυριαρχία του; στίς αντίστοιχες έθνικές άγορέ;
καί γιά νά κινητοποιήσουν τίς στρατιωτικές δυνάμεις πού χρειά-
ζονταν γιά τούς πολεμικούς του; σκοπούς, ένοιωθαν τήν έπιτα-
χτική άνάγκη της ύπαρξης εθνικών κρατών, με μεγαλύτερη άκρί-
βεια καθορισμένων καί καλύτερα όργανωμένων. μέ τή μορφή δη-
μοκρατιών ή συνταγματικών μοναρχιών, άντί τών σαπισμένων
άσταθών πολιτικών καθεστώτων καί (στήν περίπτωση της Γερμα-
νίας καί της Ιταλίας) κατατεμαχισμένων, πού χαρακτήριζαν τό
φεουδαρχικό σύστημα. Ή συγκρότηση τών νέων άστικών κρατών
όδήγησε στήν υποδούλωση μέ τή βία πολλών μικρότερων λαών
(πχ. τών Σκωτων, τών Ούαλών καί τών Ιρλανδών στή Μεγάλη
Βρετανία) καί σέ πλήθος πεισματώδικων έθνικών πολέμων. Τέτιοι.
άνάμεσα στούς άλλους, ήταν οί γαλλο-αγγλικοί πόλεμοι τοΰ ΙΒον
αιώνα, οί άμερικανο-αγγλικοί πόλεμοι τοΰ 1776 καί 1812, οί ναπο-
λεόντειοι πόλεμοι τοΰ 1799 — 1815, μερικοί πόλεμοι άνάμεσα στί;
χώρες της Λατινικής Αμερικής ΰστερα άπό τό 1826, ό πόλεμο;
μεταξύ τών Ενωμένων Πολιτειών καί τοΰ Μεξικού <ττά 1846. ό
Κριμαϊκός πόλεμος στά 1853, ό γαλλο-αυστριακό; πόλεμος σ τ ά
1859, ό εμφύλιος πόλεμος στ(ς Ενωμένες Πολιτείες στά 1861 καί,
στά πρώτα χρόνια υστέρα άπό τήν ίδρυση της 1ης Διεθνούς, οί
πόλεμοι τή; Πρωσσίας ένάντια στή Δανία στά 1864. τήν Αίατρίΐ'
στά 1866 καί τή Γαλλία στά 1870. Παντοΰ τό καπιταλιστικό
σύστημα άναπτύχθηκε μέ τό αίμα καί τή λάσπη τοΰ πολέμου καί
τών Επαναστάσεων.

'/ί βιομηχανική Ιπανάσταση καί οί Ιργάτες

Ή γρήγορη άνάπτνξη τον καπιταλισμού είχε σύντομα ισχυ-


ρότατο άντίχτυπο στήν τύχη τών εργαζόμενων μαζών πρώτα-πρώ-
τα στήν Αγγλία. Πολλοί άγρότε;, πού στό παρελθόν ήταν άνε-

10
ξάρτητοι παραγωγοί καί υστέρα διώχτηκαν Από τά χωράφια τους
γιά νά εξευρεθούν εκτάσεις γιά τήν Ανάπτυξη τής προβαιοτρο-
φίας, στριμώχτηκαν στίς νέες φάμπρικες κι Ιγιναν μισθωτοί Ερ-
γάτες. Πολλοί βιοτέχνες, πού ώς τότε δούλευαν είτε στό σπίτι,
είτε σέ μικρά Εργαστήρια, -συγκεντρώθηκαν βαθμιαία σέ δλο καί
μεγαλύτερες μανουφακτσύρες. Γεννιόταν ή σύγχρονη έργατική τάξη.
Αυτό τό προτσές διαμόρφωσης τοϋ προλεταριάτου, σάν συνέπεια
τής Ανάπτυξης τής βιομηχανίας, συντελέστηκε δλες τίς χώρες,
δπου Αναπτύχθηκε ό καπιταλισμός.
Οί κεφαλαιοκράτες μέ τήν Απεριόριστη Απληστία πού χαρα-
κτηρίζει τό κοινωνικό τους σύστημα Ανάγκαζαν Αντρες, γυναίκες
καί παιδιά νά δουλεύουν ώς τήν εξουθένωση. ΟΙ συνθήκες δον-
λιάς καί ζωής των προλετάριων διέφεραν πολύ λίγο άπό τίς συν-
θήκες των δούλων. Ή έργάσιμη μέρα ήταν 12 ώς 16 ώρες καί
τά μεροκάματα μόλις ϊφθαναν γιά νά μήν πεθαίνουν τής πείνας.
Τά παιδιά Αρχιζαν νά δουλεύουν στίς φάμπρικες άπό 6 χρονών
καί οί εργοδότες κάναν κάθε λογής αυθαιρεσίες σέ βάρος των
Ανοργάνωτων Εργατών. Σέ μιά κοινοβουλευτική έκθεση τού 1833
διαβάζουμε πώς «ή φτώχεια των Αγγλων έργατών ξεπερνάει σχε-
δόν τίς φρικαλεότητες τής δουλείας στήν Αμερική, τής κυριαρ-
χίας των Αγγλων τσιφλικάδων στήν Ιρλανδία καί τής βρετανικής
κυριαρχίας στίς Ινδίες;». 1 Στό περίφημο ϊργο του « Ή κατάσταση
της Εργατικής τάξης στήν Α γ γ λ ί α στά 1844» ό "Ενγκελς εδοσε
2να Αξέχαστο πίνακα τών τρομακτικών συνθηκών διαβίωσης τών
Εργατών τήν περίοδο αύτη. Στήν ήπειρωτική Ευρώπη, Έκεί οπού
είχε ριζώσει ό καπιταλισμός, ή κατάσταση ήταν Ακόμα χειρότερη
Από δ,τι στήν Α γ γ λ ί α . Οί νέες φάμπρικες στή Γαλλία καί τή
Δντική Γερμανία ήταν Αθλιες μάντρες δούλων, τό δέ Βέλγιο ό
Μάρξ τό όνόμασε «παράδεισο τών καπιταλιστών». Στίς Ενωμένες
Πολιτείες, τή «χώρα τών Ελεύθερων Ανθρώπων», οί συνθήκες ήταν
τό ίδιο Αθλιες γιά τούς βιομηχανικούς έργάτες καί ήταν δύσκολο
νά πει κανένας ποιοί ζούσαν χειρότερα, οί δούλοι ή οί μισθωτοί
Εργάτες. Ό Φόουνερ, ό Κόμμονς καί Αλλοι ιστορικοί τού έργατι-
κού κινήματος εδοσαν μιά ζωντανή εικόνα τών μεροκαμάτων πεί-
νας, τών Ατελείωτων ώρών δουλιας, της τυραννίας τών Εργοδοτών
στά Εργαστήρια, τής Εγκληματικής Εκμετάλλευσης τών άνδρών.
τών γυναικών καί τών παιδιών. Εκμετάλλευσης πού χαρακτηρίζει
τή νεαρή Αμερικανική βιομηχανία, ιδιαίτερα τήν υφαντουργική.

1
Θ. Ρότ<»ταΤν («Άπό τό Χαρτισιιό στό Λεϋαπορι<ηιό>) Νέα
Υόρκη. 1929 σελ. 9.

11
στίς πρώτες δεκαετίες τοϋ 19ου αιώνα. Ή φτώχεια καί ή Εξαθλί-
ωση τών μαζών τών άνέργων στίς χώρες αύτές κατά τή διάρκεια
τών κυκλικών οίκονομικών κρίσεων ήταν άπερίγραφτη.
0 1 Εργάτες τών καπιταλιστικών χωρών πάλαιβαν μέ κάβε
τρόπο Ενάντια στήν οίκονομική καί πολιτική δουλεία, πού με τίς
άλυσίδες της είχαν δεθεί. Σήκωσαν στούς ώμους τον; τό βάρος
τής πάλη; στίς διάφορες άστικές Επαναστάσεις τ ή ; Ευρώπης καί
τής "Αμερική; μέ τήν Ελπίδα, π ώ ; θά πραγματοποιηθούν, σάν
άποτέλεσμα αύτής τής πάλης, μερικές άπό τ ί ; λαμπρές υποσχέσεις
τών άστικών προγραμμάτων. "Ενα ζωντανό παράδειγμα τέτιου
προγράμματος ήταν ή διακήρυξη τών δικαιωμάτων τοϋ άνθρώπου
καί τοΰ πολίτη στό Σύνταγμα τών Ενωμένων Πολιτειών. Ή πείρα
δμως Απόδειξε σύντομα πώς τέτια δικαιώματα πού Αναγράφονται
•στά χαρτιά μπορούν νά γίνουν πραγματικά γιά τού; Εργάτες μο-
νάχα Αν αύτοί οί ίδιοι παλαίψουν άποφασιστικά γιά νά τά κά-
νουν πράξη.
0 1 Εργάτες γιά νά μποροΰν νά παλαίβουν Ενάντια στίς άνυ-
πόφορες συνθήκες δουλιάς καί ζωής, πού τούς Επέβαλαν βάρβαρα,
ήταν άναγκασμένοι νά στηρίζονται μονάχα στή δικιά τους ταξική
δύναμη, πού τήν Εκδήλωναν μέ διάφορους τρόπους. Στήν Α γ γ λ ί α
οί λουδίτες κατέστρεψαν τις μηχανές καί ρήμαξαν τίς φάμπρικες,
σ° δλλες χώρες οί Εργάτες Εξεγέρθηκαν, δπως στό Μάντσεστερ
στά 1819, 1 στή Λυών τής Γαλλία; στά 1831 — 1 8 3 4 , καθώς καί
στή Σιλεσία καί τή Βοημία στά 1844. Μέ τήν επίδραση τών φιλε-
λεύθερων ρευμάτων, πού Εκδηλώνονταν στού; κόλπου; τή; άστική;
τάξη;, οί Εργάτε; Επεδίωκαν Επίσης πολιτικές μεταρυΟμίσεις, δπως
Ιγινε λχ. στήν Α γ γ λ ί α στά 1832, στή διάρκεια τοΰ προεκλογικού
άγώνα. "Ιδρυαν σωματεία άλληλοβοήθειας καί συνεταιρισμούς. Οί
Εργάτες δμως προσανατολίζονταν Ιδιαίτερα πρός τό συνδικαλιστικό
άγώνα. Παντοΰ δπου Εγκαθιδρύθηκε ό καπιταλισμό;, οί Εργάτες
διδάχτηκαν γρήγορα δτι διέθεταν ί ν α δπλο μεγάλης σημασίας,
τήν άπεργία πού μ' αυτό μπορούσαν νά σταματήσουν τήν παρα-
γωγή καί νά Ελαττώσουν Ετσι προσωρινά τά κέρδη τών Εκμεταλ-
λευτών τους.

1
Στίς 16 Αύγούστου 1819 οί Εργάτες τοΰ Μάντσεστερ διαδή-
λωσαν είρηνιχά γιά τά δικαιώματα του;. Τά κυβερνητικά στρατεύ-
ματα ίπετέβηκαν Ενάντια στό πλήθος σκοτώνοντας καί τραυματίζον-
τας πολλού;.

12
01 άρχέζ τοΰ συνδικαλιστικού κινήματος

Στήν Αγγλία, τό λίκνο αυτό τοΰ καπιταλισμού, τό συνδικα-


λιστικό κίνημα άρχισε νά διαμορφώνεται άπό τό 1752 κιόλα;. 1 Τά
πρώτα συνδικάτα Εκπροσωπούσαν όμάδε; ειδικευμένων εργατών,
πού ήταν αναγκασμένοι νά παλαίβουν τίς περισσότερε; φορές πα-
ράνομα ένάντια στούς δρακόντειους νόμους πού άπαγόρευαν τό
συνεταιρίζεσθαι. Ή μερική άκύρωση αύτών τών νόμων στήν Α γ -
γλία στά 1824 έπέτρεψε σέ πολλά συνδικάτα, πού ώς τότε καλύ-
πτονταν μέ τήν όνομασία «έταιρεϊες φίλων», νά βγοΰν στό φώ;.
Τό κίνη|μα Αναπτύχθηκε μέ ταχύ ρυθμό καί στά 18*30, μαζί μέ
τή δημιουργία τής Ε θ ν ι κ ή ; "Ενωσης γιά τήν προστασία τής έργα-
σίας, μετατράπηκε σέ πανεθνικό κίνημα. Ή οργάνωση αύτή ήταν
ό πρόδρομο; τ ή ; μεγάλη; Ε θ ν ι κ ή ; "Ενωσης τών Συνδικάτων τοΰ
1833 — 1 8 3 4 . Ό άριθμός τών μελών αυτής τής ίνωσης ξφθασε
τί; 500 000 περίπου.
Στά 1837, μέ πρωτοβουλία τής "Ενωσης τών έργατών τοΰ
Λονδίνου, πού είχε δημιουργηθεί Ινα χρόνο πρωτύτερα, άρχισε
τό μεγάλο χαρτιστικό κίνημα. Ό χαρτισμό; ήταν ί ν α μαζικό πο-
λιτικό κίνημα τή; έργαηκης τάξης καί βρήκε πλατιά, άν καί δχι
όλοκληρωτική, υποστήριξη στά τραιίντγιούνιονς καί όρισμένα ση-
μαντικά μικροαστικά στρώματα. 0 1 πιό σημαίνοντες ηγέτες τοΰ
χαρτιστικοΰ κινήματος ήταν : ό Τζέΐμς Μπρόντερ Ο' Μπράϊεν, ό
Φέργκυς Ο' Κόννορ, ό Γκ. Τζ. Χάρνεϋ, ό "Ερνεστ Τζόνς καί ό
Ουΐλλιαμ Λόβετ. Τό κυριότερο δημοσιογραφικό του δργανο ήταν
«ό Αστέρας τοΰ Βορρά». Στά 1841 τό κίνημα πήρε τή μορφή
τής Ε θ ν ι κ ή ς Χαρτιστικής "Ενωσης.
Τό πρόγραμμα τοΰ χαρτισμοΰ— τά περίφημα «Ιξη σημεία»
ή « Ό Χάρτης τοΰ λαοΰ» —υποβλήθηκε στή βουλή στις άρχές τοΰ
1837 καί έπεδίωκε νά έξασφαλιστοΰν στούς έργάτες πολιτικά δι-
καιώματα. Τότε στήν Αγγλία, άπό τά 6 000 000 άντρες, μονάχα
οί 850 000 είχαν δικαίωμα ψήφου. Μέ τά «Ιξη σημεία» οΐ χαρτι-
στές ζητούσαν τό δικαίωμα ναθολικής ψηφοφορίας γιά τούς άντρες,
ίσες έκλογικές περιφέρειες, έτήσια έπανεκλογή τσΰ κοινοβουλίου,
χορήγηση άποζημιώσεων στά μέλη τοΰ κοινοβουλίου, μυστική ψη-
φοφορία, κατάργηση τοΰ περιουσιακοΰ τιμήματος γιά τά μέλη τσΰ
κοινοβουλίου.

1
Γ. Ντ. Χ. Κόουλ καί Ρέϋμοντ Ποστγκαίητ : «01 βρεταννοί άπλοί
Ανθρωποι» (1748 — 1938), Νέα Υόρκη, 1939, οελ. 156.

13
Οί χαρτιστές γιά νά υποστηρίξουν τό βασικό αύτό πρόγραμμα
Ικαναν τεράστια ζύμωση σ' δλη τή χώρα. Σέ μερικέ; άπό τί;
συγκεντρώσει; τους πήραν μέρος ώς 350 000 άνθρωποι. Οί χαρτι-
στέ; υπέβαλαν έπίσης ατό κοινοβούλιο πολλές μαζικές αναφορές.
Μιά άπ' αύτές τήν υπόγραφαν 5 000 000 άνθρωποι, τή στιγμή
πού δλόκληρος ό πληθυσμός της "Αγγλία; ήταν 19 000 000. "Οταν
τό άντιδραστικό κοινοβούλιο άπόριψε κννικά τί; μαζικέ; άναφορές
τών χαρτιστών, οί χαρτιστές άποφάσισαν νά καταφύγουν σι ή
μέθοδο της γενικής άπεργίας γιά νά πετύχουν τήν ικανοποίηση
τών αιτημάτων τους.
Ή πρώτη μεγάλη σύγκρουση έγινε στά 1842, άφοϋ τό κοινο-
βούλιο είχε άπορίψει περιφρονητικά μιά άναφορά γιά τήν υιοθέ-
τηση τών «Ιξη σημείων», πού εφερνε 3 317 000 ΰπογραφέ;. Σέ
πολλά μέρη οί έργάτε; κατέβηκαν σέ άπεργίες καί εξεγέρθηκαν.
Τό κίνημα δμως καταπνίχτηκε καί πιάστηκαν κάπου 1500 ήγέτε;
καί στελέχη. Στά 1848 μέ τήν έπίδραση τής έπαναστατική; κα-
τάσταση; πού Επικρατούσε στή Δυτική Ευρώπη, ξαναζωντανεύει τό
χαρτιστικό κίνημα, άλλά οί δυνάμεις του είχαν Εξαντληθεί. "Οταν
τό κοινοβούλιο άπόριψε ξανά μιά άναφορά τών χαρτιστών, εγινε
άπόπειρα έξέγερσης, πού ΰμως άπότυχε ιδιαίτερα λόγω τών δι-
σταγμών τών μικροαστικών στοιχείων, πού βρίσκονταν μέσα στό
κίνημα, καί γιατί ό δούκας τοΰ Ούέλλιγκτων είχε κινητοποιήσει
250 000 στρατιώτες καί άστυνομικούς γιά νά τήν πνίξει. Τό κί-
νημα Ισβυσε κατά τό 1850. Ωστόσο, στή διάρκεια μιά; γενιάς,
οί έργάτ«ς, κατόρθωσαν νά μετατρέψουν στήν πραγματικότητα σέ
νόμους τά περίφημα «εξη σημεία». Τό χαρτιστικό κίνημα όντα;
ή πρώτη προσπάθεια γιά τήν όργάνωση ένός πλατιού Εργατικού
κόμματος τής Εργατικής τάξης σ' δλη τή χώρα, προσπάθεια πού
στή διάρκειά της οί έργάτες ένιωσαν τή μεγάλη του; πολιτική
δύναμη, άποτέλεσε μιά άπό τ ί ; πιό σημαντικές καί δοξασμένε;
σελίδες της διεθνούς ιστορίας τή; εργατιάς.
Στήν ταραγμένη αυτή Εποχή εγινε, στίς άρχές τοΰ 1844, Ενα
σημαντικό γεγονός, πού δμως πέρασε τότε σχεδόν άπαρατήρητυ :
ή σύσταση ένός καταναλωτικού συνεταιρισμού άπό μιά χούφτα
υφαντουργούς τοΰ Τόντ-Λαίΐν, τοΰ Ροτσνταίϊλ, καί της Αγγλίας.
Ή μικρή αύτή όργάνωση, πού στηρίζονταν στήν άρχή <τών με-
ρισμάτων στίς άγορές», θεωρείται γενικά ώ; ή άρχή τοΰ σύγχρο-
νου πλατιού συνεταιριστικού κινήματος.

14
Τήν εποχή πού ιδρύθηκε ή 1η Διεθνής, στή Γαλλία, τό Βέλ-
γιο, τήν Ελβετία, τήν "Ισπανία, τή Γερμανία καί σέ άλλες ευρω-
παϊκές χώρες, οπου Ισχυαν αυστηροί άντμσυνδικαλιστικοί νόμοι,
υπήρχαν λίγες τοπικές συνδικαλιστικές όργανώσεις. Στίς χώρες
μέ Αντιδραστικές κυβερνήσεις υπήρχαν πολλοί παράνομοι επανα-
στατικοί πολιτικοί κύκλοι, σωματεία αλληλοβοήθειας («Εταιρίες
φιλικές») καί συνεταιρισμοί. Ή τ α ν οί μόνες σχεδόν λίγο-πολύ
Ανεκτές έργατικές οργανώσεις.
Σ ι ί ς Ενωμένες Πολιτείες, δπου οί νέγροι, πού θεωρούνταν
αγέλη ζώων, ζούσαν σέ συνθήκες βάρβαρης δουλείας, οί λευκοί
εργάτες ε[χαν περισσότερες δημοκρατικές έλευθερίες καί τό συνδι-
καλιστικό κίνημα, όργανωμένο κατά τό πρότυπο τών συντεχνιακών
ένώσεων τών ειδικευμένων Εργατών, σημείωσε σημαντική άνάπτυ*
ξη. Στά 1786 είχε γίνει κιόλας στή Φιλαδέλφεια όργανωμίνη
Απεργία τών τυπογράφων. Κατά τό τέλος τής 3ης δεκαετίας τοϋ
19ου αιώνα στήν περίοδο τής διακυβέρνησης τοΰ Τζάκσον δυνά-
μωσε τό συνδικαλιστικό κίνημα καί ξέσπαγαν πολλές Απεργίες.
Στά 1827, 15 συνδικάτα τής Φιλαδέλφειας σχημάτισαν τήν "Ενω-
ση τών Επαγγελματικών σωματείων τών μηχανουργών. Στά 1831
δημιουργήθηκε ή "Ενωση τών φάρμερς, τών μηχανουργών καί Αλ-
λων Επαγγελματιών τής Νέας Α γ γ λ ί α ς . 1 Σ τ ά κατοπινά χρόνια
δημιουργήθηκαν σέ πολλές Ανατολικές πόλεις τοπικές Ενώσεις τών
«ννδικάτων. "Ολο τό κίνημα συνοδευόταν Από τήν όργάνωση Εργα-
τικών κομμάτων σέ διάφορα μέρη — ήταν οί πρώτες όργανώσεις
τοϋ είδους αύτοΰ στόν κόσμο. Οί Εργάτες πάλαιιβαν ιδιαίτερα γιά
τήν αύξηση τοΰ μεροκάματου, γιά ΙΟωρη Εργάσιμη μέρα, Ενάντια
στίς φυλακίσεις γιά χρέη, γιά τήν Αναγνώριση τοϋ δικαιώματος
στή μόρφωση, γιά τό δικαίωμα ίδιοχτησίας στή γη, γιά τόν Εκδη-
μοκρατισμό τοΰ Εκλογικού συστήματος. Γιά Ινα διάστημα τό συνδι-
καλιστικό κίνημα εχασε σέ ένταση, Αλλά οί συνδικαλιστικές όργα-
νώσεις. χωριστά, Εξακολούθησαν νά δυναμώνουν. "Από τό 1834
&ς τό 1837 κέντρο τοΰ νεαροΰ Εργατικού κινήματος ήταν ή Ε θ ν ι -
κή "Ενωση τών Συνδικόΐτων, καί άπό τό 1845 ως τό 1856 τό
εργο «ύτό τό Εκπλήροχτε τό βιομηχανικό Κογκρέσο, πού είχε παραρ-
τήματα σέ δλα τά σοβαρά βιομηχανικά κέντρα. Τ ό Εργατικό κίνημα
διτνό(μωσε γρήγορα ταυτόχρονα μέ τό πέρασμα τής βιομηχανίας
στό σύστημα της φάμπρικας. Στίς άρχές τοϋ Εμφύλιου πολέμου
υπήρχαν Εθνικά συνδικάτα κατά κλάδους παραγωγής.

1
Φ. Σ. Φόουνερ : «Ιστορία τοϋ έργατικοϋ κινήματος «πίς Ενω-
μένες Πολιτείες», τόμος I, Νέα Υόρκη, 1947 σελ. 101 — 115.

15
' Α ντιχαπιταλιοτικές τάεεις

0 1 άγγλοι Εργάτες δεν πάλαιβαν μονάχα γιά νά μετριάσουν


τίς συνέπειες τής σκληρής Εκμετάλλευσης στήν όποία υποβάλλον-
ταν, άλλά καί Αρχισαν νά Επιτίθενται κατά τοϋ ίδιου τοϋ καπιτα-
λιστικού συστήματος. Πολύ πρίν αρχίσει ό Μάρξ νά γράφει, ό διά-
σημος χαρτιστής ήγέτης Τζέϊμς Μπρόντερ 0° Μπράϊεν Απέδειξε,
δτι είχε Αρκετά σαφή Αντίληψη τής ταξικής πάλης καί τής φύσης
τού καπιταλιστικού κράτους. Στά 1832 είχε πει : < Ή κιφέρνηση
Αποτελείται Από μιά χούφτα κερδοσκόπους καί προστατεύει τά κέρ-
δη τους, τά είσοδήματά τους καί τούς ύπερβολικούς φόρους, πού
Απομυζούν Από τούς Εργαζόμενους. Οί νόμοι γίνονται Αραγε Από
τήν κυβέρνηση ή μήπως, Αντίθετα, οί μεγάλοι κερδοσκόποι είναι
έκεϊνοι πού τούς κάνουν γιά νά θησαυρίζουν καί ζητούν υστέρα
Από τήν κυβέρνηση νά τούς Εφαρμόσει; Παντού οί κερδοσκόποι
είναι Εκείνοι πού κ α τ α π ι έ ζ ο υ ν . Ή κυβέρνηση είναι ό φ ύ λ α-
κ ά ς τους καί Α έργαζόμενος λαός Αποτελεί τή μ ά ζ α 'τ ώ ν κ α -
τ α π ι ε ζ ο μ έ ν ω ν » . Ό Ο' Μπράϊεν πάλαιψε ένάντια στούς κατα-
στροφείς ·τών μηχανών καί πρότεινε νά γίνουν οί Μηχανές ίδιο-
χτησία τοϋ λαού καί νά χρησιμοποιηθούν γιά τό καλό του. 1
Ό Ρότστάΐν λέγει δτι τά γραφτά τοϋ Ο' Μπράϊεν περιείχαν
πολλές συγκεχυμένες καί ουτοπικές Ιδέες, άλλά Απορεί πώς ό
Ο' Μπράϊεν «πλησίασε τόσο πολύ τό σύγχρονο μαρξισμό». Ό Ρότ-
στάϊν Αναφερόμενος στόν Ο' Μπράϊεν γράφει δτι «15 χρόνια πρίν
άπό τή δημοσίευση τού «Κομμουνιστικού Μανιφέστου», ή θεωρία
τών ταξικών Ανταγωνισμών καί τής ταξικής πάλης στήν καπιταλι-
στική κοινωνία έκτέθηκε Από δ λες τίς πλευρές της καί δχι σέ
Αποσπασματική μορφή, Αλλά μέ τόσο συστηματικό καί πλήρη τρό-
πο, πού μπορεί νά μας προκαλέσει καί σήμερα Ακόμα τήν Ικπληξη
καί τό θαυμασμό» 2 .
0 1 γερμανοί Εργάτες πρόσφυγες στό Παρίσι σχημάτισαν τό
Σύνδεσμο τών Προγραμμένων (1834) καί τό Σύνδεσμο τών Δι-
καίων (1836). "Ενας ήγέτης τής όργάνωσης αυτής ό κάλφας ρα-
φείου Βίλελμ Βάΐτλιγκ Επετέθηκε κατά τών βάσεων τού καπιτα-
λισμού καί έπεξεργάστηκε ί ν α κομμουνιστικό σύστημα πού τό Ανέ-
λυσε σέ δυό -τόμους (1838 καί 1842). Σχετικά μέ τόν τελευταίο
τόμο ό Μάρξ Ιγραφε στά 1844 : «Μπορεί Αραγε ή Αστική τάξη,
φιέ δλους τούς φιλόσοφους καί τούς λογίους της, νά καυχηθεί γιά
1
Θ. Ρότσταϊν : «Άπό τό Χαρτισιιό στό Λεϋμπορισαό» σελ. 107.
1
Στό ίδιο Εργο σελ. 123.

16
ε\α εργο σχετικά μέ τήν απελευθέρωση της άστικής τάξης — τήν
π ο λ ι τ ι κ ή της Απελευθέρωση — πού νά μπορεί νά συγκριθεί μέ
τό Εργο τοϋ Βάϊτλινγκ «01 έγγυήαεις τής άρμονίας καί τής ελευ-
θερίας».
Καί στίς Ενωμένες Πολιτείες οΐ έργάτες είχαν άρχίσει τόν
άγώνα ένάντια στό καπιταλιστικό σύστημα καί τήν εκμετάλλευση
πού είναι συνυφασμένη μ' αύτό. Στά 1829 ό προικισμένος μηχα-
νουργός Θαψάς Σκίντμουρ άπό τή Νέα Υόρκη, κάλεσε τούς ερ-
γάτες νά παλαίψουν ένάντια «στή φύση τοϋ δικαίου, πού έπαρέππ
στούς άνθρώπους τήν ίδιοχτησία». Ό Σκίντμουρ πρότεινε τήν ίση
διανομή δλων τών ίδιοχτησιών πού ύπήρχαν : χωράφια, σπίτια,
φάμπρικες, πλοία κλπ. '. Ό Σκίντμουρ, δπως καί ό Τζώρτζ Χένρΐ'
"Ηβανς καί πολλοί άλλοι ηγέτες τών έργατών τή; εποχής εκείνη:
πρότεινε, στό πνεύμα τή; θεωρία; τοΰ Τζέφφερσον, τό Αμερικάνικο
μικροαστικό φάρμακο, τυπικό γιά τήν έποχή εκείνη, δτι δηλ. οί
έργάτες μπορούν νά γλυτώσουν άπό τήν καπιταλιστική έκμετάλλει·-
ση άποχτώντας κλήρους καλλιεργήσιμης γης άπό τις μεγάλε; εκ-
τάσεις πού κατείχε τό κράτος. Αύτό ήταν ?να είδος Εθνικοποίηση;
τή; γη;, Ενα προτσέ; στό όποιο δμω; άντιτάχθηκαν οί άγγλοι κολ-
λεχτιβιστές χαρτιστές Σέπερ καί Χάρνεϋ θεωρώντας το, έσφαλ-
μένα, Αντιδραστικό. 2
Ή ωμή καπιταλιστική εκμετάλλευση, πού δυνάμωσε εξαιρε-
τικά μέ τή βιομηχανική έπανάσταση, προκάλεσε δυσαρέσκειες, άκό-
μα καί στίς γραμμές τής τάξης τών κεφαλαιοκρατών καί τή; με-
σαίας τάξης. Οί διαμαρτυρίες βρήκαν τήν έκφρασή τους στίς διά-
φορε; ποικιλίες τοΰ ουτοπικού σοσιαλισμού, πού άποτελοϋσαν ποο
σπάθειε; νά άντικατασταθεί ό βάρβαρος καπιταλισμός μέ πιό Αν-
θρώπινα καί πιό φωτισμένα συστήματα. Οί πιό σημαντικοί ουτο-
πιστές σοσιαλιστές ήταν ό Ροβέρτος "Οουεν (1771 —1858) στή
Μεγάλη Βρετανία καί ό Σαίν Σιμόν (1760 — 1825), ό Φουριέ
(1772 — 1837) καί ό Καμπέ (1788— 1856) στή Γαλλία. Κοινό
χαρακτηριστικό γνώρισμα τών ούτοπιστών ήταν, δτι άντί νά στη-
ριχθούν στούς πραγματικούς νόμους τής κοινωνικής άνάπτυξη;
Επεξεργάζονταν μέ τή φαντασία τους σχέδια όργάνωσης μιας ιδανι-
κής κοινωνίας. Οι ουτοπιστές Ελπιζαν δτι ό κόσμος, καί οί κεφα-
λαιοκράτε; μαζί, θά υιοθετήσει τά σχέδιά τους κρίνοντάς τα έξώ-

1
Θ. Σκίντμουρ: «Τά δικαιώματα τοΰ άνθρωπου στήν Ιδιοχτη-
σία·, «Νέα Υόρκη 1829.
2
Θ. Ρότσταΐν : Άπό τό Χαρτισμό στό Λεϋμπορισιιό σελ. 140.

2—880 17
φθαλμα ανώτερα άπό τό κοινωνικό σύστημα πού υπήρχε. Ό Φρει-
δερίκος "Ενγκελς στό άξιομνημόνευτο εργο του « Ή εξέλιξη τοΰ
σοσιαλισμού άπό τήν ούτοπία στήν Επιστήμη» κάνει μιά βαθιά
άνάλυση δλου αΰτοϋ τοΰ κινήματος.
Ό Ροβέρτος "Οουεν, εύπορος σκώτος βιομήχανος, ίδιοχτή-
της ένός ύφαντουργείου, ίδρυσε στό Νιού Λάναρκ της Σκωτίας.
στά 1800, μιά πρότυπη Επιχείρηση, δπου οί συνθήκες όουλιάς γιά
τους εργάτες ήταν πολύ καλύτερες καί πού είχε μεγάλη άπόδοση.
Αργότερα επεξεργάστηκε Ινα σύστημα ίδιοχτησίας τών Εργατών
στή βιομηχανία. Ό "Οουεν ελπιζε νά κάνει δχι μονάχα τούς Εργά-
τες, άλλά καί τούς κεφαλαιοκράτες νά επιδοκιμάσουν αύτό τό γε-
νικό σχέδιο. Μά οί κεφαλαιοκράτες, φυσικά, δέ θέλησαν νά έχουν
καμιά σχέση μέ τό σχέδιο τοΰ "Οουεν καί περιορίσθηκαν μονάχα
νά τό καταδικάσουν. Ό "Οουεν δμως άπόχτησε πολλούς όπαδούς
στίς γραμμές τής Εργατικής τάξης. "Εγινε πρόεδρος τής μεγά-
λης Εθνικής "Ενωσης τών Συνδικάτων, πού άναφέραμε προη-
γούμενα. Ό Σαίν Σιμόν, ό Φουριέ καί ό Καμπέ Επεξεργάστηκαν
καί αυτοί συστήματα όργάνωσης ιδανικών κοινωνιών. Τά όξυδερ-
καί μεγαλόψυχα αύτό πνεύματα τ ο ύ τέλους τοΰ 18ου αιώνα
καί τής άρχής τοΰ 19ου, άπογοητευμένα καί άνήσυχα γιά τό γε-
γονός, δτι οί μάζες δέν κατόρθωσαν νά πραγματοποιήσουν τίς
λαμπρές δτμοκρατικές υποσχέσεις τής μεγάλης γαλλικής Επανά-
στασης, Επέκριναν μέ δριμύτητα τόν καπιταλισμό καί έβαλαν σκοπό
τους νά δημιουργήσουν ?να νέο κοινωνικό σύστημα, πού νά στηρί-
ζεται στή δικαιοσύνη καί τή λογική. Προσπάθησαν νά Επινοήσουν
• "Ενα νέο, πιό τελειοποιημένο κοινωνικό σύστημα, πού νά Επιβληθεί
στήν κοινωνία άπ° ϊξω, μέ τήν προπαγάνδα καί, δσο είναι δυνατό,
με τό παράδειγμα υποδειγματικών πειραμάτων».
"Αν καί τά γραφτά τών μεγάλων ουτοπιστών τράβηξαν πολύ
τήν προσοχή στή Γαλλία, ωστόσο έδωσαν λίγα συγκεκριμένα άπο-
τελέσματα στή χώρα αυτή.
Οί ευρωπαίοι ουτοπιστές πρόσεξαν πολύ τίς Ενωμένες Πο-
λιτείες. δπου τό έδαφος ήταν πρόσφορο γιά τέτιους πειραματι-
σμούς, δπου υπήρχαν μεγαλύτερες δημοκρατικές Ελευθερίες καί
οποί» τό πνεύμα τών μαζών ήταν γενικά προοδευτικό. Ό ίδιος ό
"Οουεν πήγε στίς Ένιομένες Πολιτείες στά 1824 <<αί, όργάνωσε
συνεταιριστικές παροικίες στό Νιού Χάρμονι στήν Ινδιάνα καί
σέ μερικά άλλα μέρη. Οί όπαδοί τού Φουριέ, άνάμεσα στού;
οποίους υπήρχαν διακεκριμένες προσωπικότητες δπως ό "Οράτιο;
Γκρήλη, ό Ναθαναήλ Χώουθορν, ό Τζέΐμς Ράσσελ Λόουελ καί πολλά
«/.λα ένδοξα ονόματα, οργάνωσαν σέ 40 περίπου μέρη άπό τό 1840

18
Λ; τό 1850. τά «φαλανστήρια» δηλαδή συνεργατικές παροικίες. Τό
π ιό γνωστό ήταν τό Μπρούκ Φάρμ <ττή Μασσαχουσέτη. Τήν ίδια
δεκαετία τό ίκαριανό κίνημα τοΰ Καμπέ όργάνωσε κι αύτό μιά
σειρά παροικίες στό Τέξας, στήν 'Αιόβα καί στό Μισσουρί
'Αλλά οί περιορισμένες αυτές Ιδεαλιστικές προσπάθειες δέν Απο-
τ ε λ ο ύ σ α ν παρά σταγόνες πού γρήγορα τίς κατάπιε ό ώκεανός τοΰ
καπιταλισμού. "Οταν Εμφανίστηκε στή σκηνή τής Ιστορίας ή 1η
Διεβνής, τά ούτοπιστικά κινήματα άνηκαν 'κιόλας στό παρελθόν.
Στίς δεκαετίες πριν άπό τήν ίδρυση της 1ης Διεθνοΰς άνα-
πτύχΟηκαν καί άλλα πιό σημαντικά κοινωνικά ρεύματα δπως πχ.
ό καθαρός συνδικαλισμός, ό μπλανκισμός, ό προυντονισμός, ό λασ-
σαλισμός καί ό μπακουνινισμός. Τά ρεύματα αύτά Επαιξαν σημαν-
τικό ρόλο στή ζωή τής Διεθνοΰς καί γι' αύτό θά μιλήσουμε γι'
αύτά λίγο πιό κάτω.
Είναι δμως άναμφισβήτητο, δτι τό μεγαλύτερο βήμα πρός
τά μπρός καί ή πιό σημαντική Επαναστατική κατάχτηση τής Εργα-
τικής τάξης -σ' αύτές τίς δεκαετίες τής διαμόρφωσής της ήταν
ή επεξεργασία τοϋ Επιστημονικού σοσιαλισμού άπό τόν Κάρλ Μάρξ
*αί τό Φρείντριχ "Ενγκελς.

1
Μόρρις Χίλχουϊτ : < Ιστορία τοΰ Σοσιαλισιιοΰ στίς Ένωαένε;
Πολιτεϊςε» 1903 σελ. 48—131.
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2

Ο ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΣ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΣ

Κήρλ Μαρξ γεννήθηκε στί; 5 τοϋ Μάη 1818 στό Τρίρ


τή; Πρωσίας τοϋ Ρήνου. Ό πατέρας του, ό Χάινριχ, ήταν έβραϊος,
αλλά άργότερα Ασπάσθηκε τό χριστιανισμό. Ό γιός τον, δ Κάρλ.
σπούδασε στά πανεπιστήμια τής Βόννης, τοϋ Βερολίνου καί τής
Ίένας. Ό πατέρας ήθελε ό γιός του νά γίνει δικηγόρος, δπως
ήταν ό Ιδιος, Αλλά ό Κάρλ Μάρξ Εστρεψε δλη τήν προσοχή του
πρό; τή φιλοσοφία, τήν {στορία, καί τήν Επιστήμη. Τό 1841 πή-
ρε τόν τίτλο τοϋ διδάκτορα τής φιλοσοφίας. Στά φοιτητικά τον
χρόνια μελέτησε βαθιά τά Εργα τοΰ μεγάλου γερμανοΰ φιλόσοφοι·
Χέγκελ καί Επηρεάσθηκε Επίσης πολύ Από τόν ΰλιστή φιλόσοφο
Λοΰντβιχ Φόϋερμπαχ. Άφοΰ τέλειοκε τό πανεπιστήμιο ό Μάρξ
ρίχτηκε στή δίνη της πολιτική; ζωή; της περιόδου της προγενέ-
στερης άπό τήν Αστική έπανάσταση τοΰ 1848 στή Γερμανία. Στά
1842, σέ ήλικία μόλις 24 χρονών. Εγινε Αρχισυντάχτης τής <; Ε φ η -
μερίδας τοϋ Ρήνου», μιας ριζοσπαστικής δημοκρατικής Εφημερί-
δας. Στό μεταξύ παντρεύτηκε μέ τή Τζένυ φόν Βεοτφάλεν, κόρη
πρώτου ευγενή. Τήν .περίοδο «ΐ'τή 6 Μάρξ γνωρίστηκε μέ τό Φρείν-
τριχ "Ενγκελς πού Εγινε <(ίλο; καί συνεργάτης του σέ δλη τήν
νπόλοιπη ζωή του.
Ό "Ενγκελς γεννήθηκε στό Μπάρμεν τής Πρωσίας στίς 28
τοϋ Σεπτέμβρη 1820. τ Ηταν γιός Ενός πλούσιου Εργοστασιάρχη
υφασμάτων καί ό πατέρας του τόν προόριζε γιά τό Εμπορικό στά-
διο. Άλλά, δπως 6 Μάρξ, κι ό "Ενγκελς μπήκε στό Επαναστα-
τικό κίνημα, πού βρισκόταν τότε σέ άνάπτυξη. Στά 1842 ό 'Έν-
-/•κελς Εφυγε γιά τήν Αγγλία δπον ό πατέρας τον είχε μιά φάμ-
πρικα κοντά στό Μάντσεστερ. Έκεϊ σννδέθηκε μέ τό χαρτιστικό
κίνημα καί μέ τό κίνημα τον "Οονεν κι Εγινε Επαναστάτης. Στά
1844, στή διάρκεια μιάς Επίσκεψης στό Παρίσι, δ "Ενγκελς
συνάντησε ξανά τό Μάρξ. Ό Μάρξ. Εξορισμένος άπό τήν Πρ<«ιία

20
υστέρα άπό τήν Απαγόρευση της εφημερίδα; του άπό τήν κυβέρ-
νηση, ήταν άρχισυντάχτη; τών «Ντόυτσε Φραντσόζισε Γιαρμπον-
χερ» (Γαλλογερμανικών χρονικών).
Οί δυό νεαροί έπαναστάτες τήν έποχή αΰιή έγιναν Αληθινοί
κομμουνιστές. Ό Μάρξ Αρχισε νά γράφει σά σοσιαλιστής καί
ΰλιστής καί υπέβαλε σέ κριτική άπό σοσιαλιστική σκοπιά τίς Αντι-
λήψεις τοϋ Χέγκελ γιά τό κράτος καί δίκαιο. Ό "Ενγκελς είχε
τίς ίδιες πεποιθήσεις μέ τόν Μάρξ. "Ετσι Αρχισε ή γόνιμη συ-
νεργασία αυτών τών δυό λαμπρών άγωνιστών τής ύπόθεσης τής
έργατικής τάξης.

Ή ένωση τών κομμουνιστών


καί τό * Μανιφέστο τον Κομμοινιοτιχον Κόμματος»

Ό Μάρξ τό Γενάρη τοϋ 1845 Απελάθηκε άπό τή Γαλλία καί


κατέφι»γε στίς Βρυξέλες, δπου ανάπτυξε έντατική πολιτική δράση
στίς Επαναστατικές όργανώσεις, Δημοκρατικός Σύνδεσμος καί Γετ
νική "Ενωση τών Έργατών. Τό Φλεβάρη τοϋ 1846, μαζί μέ τόν
"Ενγκελς, πού βρίσκονταν τότε στήν Αγγλία, ό Μάρξ Αρχισε
νά συγκροτεί κομμουνιστικές έπιτροπές Αλληλογραφίας, όνομασία
πού θυμίζει τήν Αμερικανική Επαναστατική πείρα. Οί Επιτροπές
αυτές έκαναν κομμουνιστική προπαγάνδα στίς γειτονικές χώρε;.
Στό μεταξύ Αποκαταστάθηκαν σχέσεις μέ τά υπολείμματα τοϋ Συν-
δέσμου τών Δικαίων, όργάνωσης πού είχε διαλυθεί επειτα άπό τήν
Αποτυχημένη Εξέγερση τών μπλανκιστών στό Παρίσι στά 1839. 1
"Υστερα άπό διαπραγματεύσεις οί διάφορες όμάδες συγκεντρώθη-
καν στό Λονδίνο τό καλοκαίρι τοϋ 1847. Σ τ ή συγκέντρωση αύτη
πήρε μέρος ό "Ενγκελς. 'Εκεΐ ιδρύθηκε ή "Ενωση τών Κομμου-
νιστών. Αύνή ήταν ή πρώτη διεθνής κομμουνιστική όργάνωση,
πρόδρομος τής «Διεβνοΰς "Ενωσης τών Έργατών» πού Ιδρύθηκε
δεκαπέντε χρόνια Αργότερα.

1
"Υστερα από τήν ήττα πού υπέστη στίς 12 τοϋ Μάη 18:50
ό Σύνδεσμος τών Δικαίων μετέφερε τό κέντρο τοϋ βάρους του άπό
τό Παρίσι στό Λονδίνο. Μετά τήν ανασύσταση του ό Σύνδεσμος έπεκτά-
βηκε κι Εγινε Από γερμανική διεθνή; όργάνωση. Στά 1847 ό Κ. Μάο;
καί ό Φ. "Ενγκίλς προσχώρησαν στό Σύνδεσμο, πού με τήν Επίδραση
του: αναδιοργανώθηκε στό συνέδριο που Εγινε στό Λονδίνο τό καλοκαίρι
τή,; ίδιας χρονιάς καί μετατράπηκε σέ "Ενωση τών Κομμουνιστών. Σ. Μ.

21
Ή "Ενωση ιών Κομμουνιστών αποτελούνταν κυρίως άπό
γερμανούς, γάλλους, έλβετούς, ιταλούς, ρώσους κλπ. εργάτες καί
διανοούμενους, πού βρίσκονταν στό Λονδίνο, τό ΙΙαρίσι καί τίς
Βρυξέλες. Ά π ό τίς 29 τοΰ Νοέμβρη ως τίς 8 τοΰ Δεκέμβρη 1847
συνήλθε στό Λονδίνο τό δεύτερο συνέδριο τής "Ενωσης, δπου
πήραν μέρος τόσο ό Μάρξ δσο καί ό "Ενγκελς. Στό συνέδριο
αύτό ή "Ενωση οργανώθηκε όριστικά, ενέκρινε ιό καταστατικό
καί πήρε τήν άπόφαση νά Επεξεργασθεί ίνα πρόγραμμα. Τό κα-
θήκον τής επεξεργασίας τοΰ προγράμματος άνατέθηκε στόν Μάρξ,
πού ήταν γνωστός σά σταθερός καί γερά καταρτισμένος κομμου-
νιστής. Στή διάρκεια τοΰ Δεκέμβρη 1847 και τοΰ Γενάρη 1848
ό Μάρξ καί ό "Ενγκελς δούλεψαν τό σχέδιο αυτού τοΰ προγράμ-
ματος. Στό τέλος τοΰ δεύτερου μήνα τό πρόγραμμα τελείωσε καί
στάλθηκε στό Λονδίνο, δπου δημοσιεύθηκε τό Φλεβάρη. "Ετσι
εμφανίστηκε τό «Μανιφέστο τού Κομμουνιστικού Κόμματος» πού
συνήθως όνομάζεται «Κομμουνιστικό Μανιφέστο» καί είναι τό πιο
σημαντικό ντοκουμέντο στήν Ιστορία της άνθρωπότητας.
Τό «Μανιφέστο τοΰ Κομμουνιστικού Κόμματος» υπήρξε τό
πρώτο Επαναστατικό πρόγραμμα τών Εργατών δλου τοΰ κόσμου.
Τό Κομμουνιστικό Μανιφέστο, ίθεσε τίς στέρεες βάσεις τής κο-
σμοθεωρίας τού προλεταριάτου καί φώτισε τό δρόμο τών Εργατών
πρός τό σοσιαλισμό. "Εδειξε στούς ίργάτες πώς πρέπει νά άμύ-
νονται στίς συνθήκες τοΰ καπιταλισμού, πώς μπορούν νά καταρ-
γήσουν τό καπιταλιστικό σύστημα καί νά οίκοδομήσουν τή νέα,
σοσιαλιστική κοινωνία. Στίς κατοπινές δεκαετίες ό Μάρξ, ό "Εν-
γν.ελς, ό Β. I. Λένιν καί άλλοι Ιγραψαν πολλά εργα, δπου άνά-
πτυξαν καί βάθυναν τίς θεμελιώδεις θέσεις τοΰ «Μανιφέστου τοΰ
Κομμουνιστικού Κόμματος». Σήμερα, έκατό καί περισσότερα χρό-
νια άπό τότε πού γράφτηκε τό μεγαλειώδες αύτό ντοκουμέντο,
τό "Μανιφέστο τοΰ Κομμουνιστικού Κόμματος» στέκει άκλόνητυ
σά βράχος καί είναι φωτεινός όδηγός τής Εργατικής τάξης σ' δλο
τόν κόσμο. Επαληθεύτηκε άπό τήν Επαναστατική πείρα κάμποσων
γενεών καί άποδείχτηκε Εντελώς άτρωτο άπό τίς Επιθέσεις τών
καπιταλιστών Εχθρών.

Οί βασικές άοχες τον μαρξιστικού σοσιαλισμού

Πρίν άπό τό 1848 τό σοσιαλιστικό κίνημα τό χαρακτήριζε


πλήρης σύγχιση δσον άφορά τήν άνάλυση τού καπιταλισμού, τίς
όργανωτικές μορφές, τίς μέθοδες πάλης καί τόν τελικό σκοπό.

22
Ή τ α ν Ενα ανακάτωμα πρωτόγονων ουτοπικών, τυχοδιωχτικών καί
όπορτουνιστικών Ιδεών. Μέ τό «Μανιφέστο τοΰ Κομμουνιστικού
Κόμματο;» δμω;, ό Μάρξ, μέ τή δραστήρια βοήθεια τοΰ "Ενγκελς,
σάρωσε μ9 Ινα μονάχα χτύπημα δλον τόν ιδεαλισμό, τ^ν άγνοια
καί τόν Εκλεκτικισμό πού κυριαρχούσαν Εδώ καί τοποθετησε γιά
πρώτη φορά τό σοσιαλιστικό κίνημα πάνω σέ Επιστημονική βάση.
"Οπως είπε ό "Ενγκελ; 35 χρόνια Αργότερα στόν περίφημο λό-
γο του πού Εκφώνησε στόν τάφο τοΰ Μάρξ : «δπως ό Δαρβίνο;
ανακάλυψε τό νόμο τή; Εξέλιξη; τ ή ; όργανική; φύση;, Ετσι ό
Μάρξ ανακάλυψε Χό νόμο τ ή ; Εξέλιξη; τ ή ; Ανθρώπινης Ιστορίας». 1
Σ τ ή διάρκεια τής ύπερεκατοντάχρονης ΰπαρξής του ό μαρξισμός
θριάμβευσε άκαταμάχητα πάνω στίς Αναρίθμητες συγχύσεις καί
αυταπάτες, πού δημιούργησε ό καπιταλισμός καί πού άποτελοϋσαν
Εμπόδιο στό δρόμο της Εργατικής τάξης πρός τήν άπελευθέρωση.
«Κάθε άλλη θεωρία καί κάθε άλλη κοσμοαντίληψη—λέγει ό
Ντάττ — κείται σέ Ερείπια, συντριμμένη καί άδύναμη μπροστά στήν
πορεία τών γεγονότα>ν» 2 . Ό μαρξισμός, πού γιά πρώτη φορά
διατυπώθηκε σέ γενικές γραμμές στό «Μανιφέστο τοΰ Κομμουνι-
στικού Κόμματος» μέ τό πέρασμα τών δεκαετιών, διαδίδεται δλο
καί πιό πολύ, καί γίνεται πιό Ισχυρός.
Ό Λένιν Εκθέτει ώς έξής τά θεμελιακά συστατικά μέρη
τού μαρξισμού : « Ό Μάρξ ήταν ό συνεχιστής τών τριών κύριων
Ιδεολογικών ρευμάτων τοϋ 19ου αΙώνα, ρευμάτων πού Ανήκαν
στίς τρεις πιό προχωρημένες χώρες τής Ανθρωπότητας : τής κλα-
στικής γερμανικής φιλοσοφίας, τής κλασικής Αγγλικής πολιτικής
οικονομίας καί τοϋ γαλλικού σοσιαλισμού σέ σύνδεση μέ τίς Επα-
ναστατικές γαλλικές διδασκαλίες γενικά. Τά ρεύματα αύτά τά όλο-
κλήρωσε μέ τρόπο μεγαλοφυή.
Καί ό Στάλιν όρίζει Ετσι τό μαρξισμό : « Ό μαρξισμός είναι
ή Επιστήμη τών νόμων Εξέλιξης της φύσης καί τ ή ; κοινωνίας,
ή Επιστήμη τής Επανάστασης τών καταπιεζόμενων καί Εκμεταλ-
λευόμενων μαζών, ή Επιστήμη τής νίκη; τοΰ σοσιαλισμού σ* δλες
τίς χώρες, ή Επιστήμη τής οικοδόμησης της Κομμουνιστή·*, κοι-
νωνίας».
Ά π ό τά θεμελιακά στοιχεία τοΰ μαρξισμού τά πιό σημαν-
τικά είναι τά Εξής :

1
Κ. Μάρξ καί Φ. Ένγκελς, Διαλεχτά Εργα ϊκδ. ΚΕ τοΰ ΚΚΕ
τόμ. II σελ. 187
2
Ρ. Πάλα Ντάττ: «Ό μαρξισμός Οστερα άπό πενήντα χρό-
νια», Λονδίνο 1933 σελ. 2.

23
1. Ό φ ι λ ο σ ο φ ι κ ό ς υ λ ι σ μ ό ς . Σέ αντίθεση μέ τίς με-
ταφυσικές φαντασιώσεις τών Ιδεαλιστών φιλοσόφων — τοΰ Τζώρτζ
Μπέρκλεϋ, τοΰ Δαβίδ Χιούμ, τοΰ Εμμανουήλ Κάντ, τοΰ Γκέοργκ
Β. Φ. Χέγκελ καί πολλών άλλων — πού δλα τους -τά συστήματα
οδηγούσαν, άπό τόν Ινα ή τόν άλλο δρόμο, στήν άποδοχή τή;
θρησκείας καί στήν άντίληψη, δτι ό κόσμος δημιουργήθηκε καί
κυβερνιέται άπό κάποια εξωτερική δύναμη, ό Μάρξ ξεκίνησε άπό
τό γεγονός, δτι ό κόσμος υπάρχει πραγματικά. Στή μεταφυσική
άστική άντίληψη δτι ό κόσμος κυβερνιέται αυθαίρετα άπό μιά ύπερ-
βατική θεότητα, ό Μάρξ άντέταξε τήν άντίληψη δτι ό κόσμος
κυβερνιέται άπό άντικειμενικούς νόμους. Γι* αυτόν ή ΰλιχότητα
τοΰ κόσμου είναι θεμελιώδης καί κάθε ιδέα καί γνώση άπορέει
άπ° αύτήν.
Ό "Ενγκελς λέγει : «Τό μεγάλο βασικό ζήτημα κάθε φιλο-
σοφίας ν.αί ιδιαίτερα τής νεότερης φιλοσοφίας είναι ιό ζήτημα
τή; "χέσης τής νόησης μέ τό ε ί ν α ι . . . τοΰ πνεύματος μέ τή
φ ύ σ η . . . ποιό είναι τό πρωταρχικό στοιχείο, ιό πνεΰμα ή ή φύ-
" η ; . . . Οί φιλόσοφοι άνάλογα μέ τόν τρόπο πού άπαντοΰσαν
στό έρώτημα αύτό, χωρίζονταν σέ δυό μεγάλα στρατόπεδα. Ε κ ε ί -
νοι πού βεβαίωναν δτι τό πνεΰμα ύπήρχε πρίν άπό τή φύση καί
πού παραδέχονταν ετσι, σέ τελευταία άνάλυση, τή δημιουργία τοΰ
κόσμου μέ εναν όποιονδήποτε τ ρ ό π ο . . . αποτελούσαν τό στρατό-
πεδο τοΰ ιδεαλισμού. Οί άλλοι, πού θεωρούσαν τή φύση σάν ποοι-
ταρχικό άνηκαν «Ρτίς διάφορες .σχολές τοΰ ύλισμοΰ».
"Ο Μάρξ υπήρξε ό πιό έπιφανή; φιλόσοφο; τοΰ δεύτερου
στρατοπέδου καί έφάρμοζε τήν υλιστική αντίληψη σέ δλους τούς
τομείς τής σκέψης καί τής δράσης. Τό πραχτικό άποτέλεσμα τή;
υλιστικής φιλοσοφίας είναι δτι άπαλλάσσει τούς μαρξιστές καί μέ-
σω αυτών καί τήν εργατική τάξη, ά.-τό τήν παραλυτική επίδραση
τών αναρίθμητων άπαρχαιωμένων καί άντιδραστικών άντιλήψεων
στή φιλοσοφία, τήν επιστήμη, τήν πολιτειολογία, τή θρησκεία,
τήν οικονομία, τήν ήθική, τήν τέχνη κλπ., άντιλήψεων πού άπο-
τελοΰν τό ιδεολογικό στήριγμα τοΰ καπιταλιστικού συστήματος.
Ό φιλοσοφικό; υλισμός είναι τό πιό όξύ ιδεολογικό δπλο τοΰ
προλεταριάτου στόν άγώνα του ενάντια στόν καπιταλισμό, γιά
τό σοσιαλισμό.
2. Ή Δ ι α λ ε χ τ ι κ ή . Ό Μάρξ καί ό "Ενγκελς παρέλαβαν
τή διαλεχτική τοΰ Χέγκελ (1770 — 1 8 3 1 ) . πού. δπως λέγει ό Λέ-

1
Κ. Μάρξ καί Φ. "ΕνγκΓ/.:. Λια/,ε/,τιι ίογα ?κδ. ΚΕ ΚΙ<Κ τόιι.
II σελ. 426 — 428.

24
νιν, είναι <-ή πιό ιπλατιά, ή πιό πλούσια σέ περιεχόμενο και ή πιό
βαθιά θεωρία τής Εξέλιξης». Ή διαλεχτική, λέγει ό Μάρξ, «είναι
ή επιστήμη τών γενικών νόμων τής κίνησης τόσο τοϋ εξωτερικού
κόσμου, δσο καί ιής Ανθρώπινης σκέψης». Ά λ λ ά ό Μάρξ καί ό
Ένγκελς παραλαμβάνοντας τή διαλεχτική τού Χέγκελ, τήν κα-
θάρισαν άπό τόν ιδεαλισμό καί τήν Ανάπτυξαν πάνω σέ υλιστική
βάση. Γιά τή διαλεχτική φιλοσοφία, λέγει ό "Ενγκελς, «δέν υπάρ-
χει τίποτε όριστικό, απόλυτο, Ιερό. Γιά δλα καί σέ δλα άποκαλύ-
πτει τόν εφήμερο χαρακτήρα. ΐΙΥ αίπήν) δέν υπάρχει τίποτε
αλλο άπό τό άδιάκοπο προτσές εμφάνισης καί εξαφάνισης, συνε-
χές άνέβασμα Από τό κατώτερο στό ανώτερο». 1
Ή διαλεχτική Ανάπτυξη, λέγει ό Λένιν, είναι «μιά Ανάπτυξη
πού έπαναλαβαίνει κάπως τίς βαθμίδες πού ήδη πέρασε. Αλλά τίς
έπαναλαβαίνει διαφορετικά, σέ ανώτερη βάση («Αρνηση τής άρνη-
σης»), μιά ΑνΑπτυξη, θά λέγαμε, σπειροειδής καί δχι σέ ευθεία
γραμμή· — μιά Ανάπτυξη μέ Αλματα, καταστροφές καί επαναστά-
σεις «διακοπές τής συνέχειας- μετατροπή τή; ποσότητα;
σέ ποιότητα-—Εσωτερικές ώθήσει; πρός άνάπτυξη. πού δίνονται
Από τόν Ανταγωνισμό, τή σύγκρουση διαφορετικών δυνάμεων καί
τάσεων, πού δρουν πάνω σ' ϊ ν α σώμα, στά πλαίσια ενός φαινο-
μένου ή στούς κόλπους μιΑς κοινωνίας Αλληλεξάρτηση καί σύν-
δεση πολύ στενή δλων τών πλευρών κάθε φαινομένου . . . ».
3. Ή υλιστική Αντίληψη τής ιστορίας. Ό
Μάρξ καί ό "Ενγκελς ήταν οί πρώτοι πού έδωσαν στήν ιστορική
ερευνά Επιστημονική βάση Απαλλάσσοντάς την Από τή μεγάλη
δόση μεταφυσικής, υποκειμενισμού, ήρωολατρείας, ταξικών προκα-
ταλήψεων καί Από τήν έΛιφανειακότητα πού χαρακτηρίζει τά Εργα
τής Αοτικής ιστοριογραφίας. Ή ούσία τής μαρξιστικής υλιστικής
Αντίληψης τής ιστορίας βρίσκεται στόν οικονομικό παράγοντα,
στόν τρόπο παραγωγής. Ό Μάρξ Εκθέ.τει τήν ούσία αυτή ώ ; έξή; :
«Στήν κοινωνική παραγωγή τή; ζωή; τους οί Ανθρωποι έρχονται
σέ καθορισμένες, Αναγκαίες, Ανεξάρτητες Από τή θέλησή του;
σχέσεις, σέ παραγωγικές σχέσεις, πού Αντιστοιχούν σέ μιά όρισα ε -
νη βαθμίδα .Ανάπτυξης τών υλικών παραγωγικών δυνάμεων. Τό
σύνολο αϋτών τών παραγωγικών σχέσεων άίποτελεΐ τήν οικονομική
διάρθρωση τής κοινωνίας, τήν πραγματική βάση, πού πάνω τη;
υψώνεται Ινα νομικό καί πολιτικό Εποικοδόμημα καί στήν όποία άντι-
στοιχούν όρισμένες μορφές κοινωνική;, συνείδηση;. Ό τρόπο;
παραγωγή; τής υλικής ζωής καθορίζει τήν κοινωνική, πολιτική

1
Κ. Μάρξ καί Φ. "Ενγκελς, Διαλεχτά Εργα τόμ. II σελ. 393.
καί πνευματική πορεία (προτσές) τής ζωής γενικά. Δέν είναι ή
συνείδηση τών άνθρώπων πού καθορίζει τό είναι τους, άντίβετα
τό κοινωνικό τους είναι καθορίζει τή αυνείδησή τους». 1
Τούς μαρξιστές τούς κατηγόρησαν συχνά, 8τι τονίζουν μο-
νάχα τόν οικονομικό παράγοντα χ α ί παραγνωρίζουν τούς άλλους
παράγοντες δπως πχ. τίς Εθνικές παραδόσεις, τήν ιστορία, τόν
πολιτισμό κλπ. Αύτό, δμως, είναι παραλογισμός. Σχετικά μ' αύτό
ό "Ενγκελς καταπολεμάει τό χυδαίο οικονομικό ντετερμινισμό.
«Σύμφωνα μέ τήν υλιστική άντίληψη τής ιστορίας ό καθοριστι-
κός παράγοντας σ τ ή ν ιστορία είναι σ έ τ ε λ ε υ τ α ί α άνάλυση
ή παραγωγή καί άναπαραγωγή τής πραγματικής ζωής. Οντε ό
Μάρξ ούτε εγώ ισχυριστήκαμε ποτέ τίποτε περισσότερο. "Αν κά-
ποιος τώρα τό διαστρεβλώνει αύτό εται πού νά βγαίνει πώς ό
οικονομικός παράγοντα; είναι ό μόνος καθορισττκός, μετατρέπει
τήν παραπάνω θέση σέ άφηρημένη, παράλογη φράση, πού δέ λέει
τίποτα* 2 .
0 1 άστοί, πού γράφουν ιδεαλιστικά, Εκλεκτικά τά ιστορικά
Ιργα, άρνούμενοι τήν άρχή τής αΐτιότητας καί τονίζοντας κάβε
είδους δευτερεύοντα καί Επιφανειακά στοιχεία, δέν Εχουν σαφή
ιδέα γιά τό ιστορικό παρελθόν καί ούτε γιά τό τί συμβαίνει
στό παρόν. Ό Ιστορικός ύλισμός, δηλ. ή μαρξιστική μέθοδος,
τονίζοντας τόν οίκονομικό παράγοντα, δίνει στούς μαρξιστές Απο-
φασιστική υπεροχή δσον άφορα τή δυνατότητα νά βγάλουν βασικά
συμπεράσματα άπό τό Ιστορικό (παρελθόν καί νά καταλάβουν τήν
ούσιαστική σημασία τών πολύπλοκων οικονομικών καί πολιτικών
προτσές τού παρόντος. Αύτό άκριβώς Επιτρέπει στούς μαρξιστές
νά προβλέψουν τό Αναπόφευκτο τής κοινωνικής Επανάστασης καί
τοΰ σοσιαλισμού, πράγμα πού οί άστοί οικονομολόγοι καί ιστορικοί
δέν μπορούν καί δέν τολμούν νά κάνουν.
4. Ή ταξική πάλη. Ή θεμελειώδης μαρξιστική θέση
στό πρόβλημα τής Ταξικής πάλης διατυπώνεται στό «Μανιφέστο
τοϋ Κομμουνιστικού Κόμματος» ώς Εξής : « Ή ιστορία δλων τών
ώς τά τώρα κοινωνιών 3 είναι ιστορία ταξικών άγώνων. Ελεύθε-
ρος καί δούλος, πατρίκιος καί πληβείος, ευγενής καί δουλοπάροι-
κος, μάστορας καί κάλφας, μέ μιά λέξη καταπιεστές καί καταπιε-

1
Κ. Μάρξ, Κριτική τής πολιτικής οίκονομίας στά διαλεχτά
Εργα τόμ. II σελ. 424.
1
Κ. Μάρξ καί Φ. "Ενγκελς, Διαλεχτά Ιργα τόμ. II σελ. 572.
3
Ό "Ενγκελς προσθέτει εδώ : «μέ εξαίρεση τήν προϊστορία
τής κοινωνίας».

26
ζόμενοι, βρίσκονταν σέ συνεχή Ανταγωνισμό μεταξύ τους, έκαναν
Αδιάκοπο Αγώνα, πότε καλυμμένο, πότε Ανοιχτό, Εναν άγώνα, πού
τελείωνε κάθε φορά μέ τόν Επαναστατικό μετασχηματισμό όλό-
κληρης τής κοινωνίας ή μέ τό χαμό τών τάξεων πού πάλαιβαν.
Στίς πιό μακρινές έποχές Ίής ιστορίας βρίσκουμε σχεδόν παντοϋ
μιά πλήρη διαίρεση τής κοινωνίας σέ διάφορα στρώματα, μιά πο-
λύτροπη κλιμάκα>ση τών κοινωνικών θέσεων. Στήν άρχαία Ρώμη
βρίσκουμε πατρικίους, Ιππείς, πληβείους, δούλους. Στό μεσαίωνα :
φεουδάρχες, ύποτελεϊς, μαστόρους, καλφάδες, δουλοπάροικους καί
σέ κάθε Ενα άπ' αύτά τά στρώματα βρίσκουμε έπίσης διάφορες
βαθμίδες. Ή σύγχρονη Αστική κοινωνία πού πρόβαλε άπ' τά Ερεί-
πια τής φεουδαρχικής κοινωνίας, δέν κατάργησε τίς ταξικέ; άντι-
θέσεις, έβαλε μόνο στή θέση τών παλιών νέες τάξεις . . . νέες
μορφές πάλης»
Ή σύγχρονη καπιταλιστική κοινωνία άποτελεϊ Ινα χάο; Από
όμάδες πού έχθρεύονται ή μιά τήν άλλη. « Ό μαρξισμός — λέγει
ό Λένιν — μας Εδοσε τό όδηγητικό νήμα πού μας έπιτρέπει νά
Ανακαλύψουμε τή νομοτέλεια μέσα σ' αυτόν τό φαινομενικό λαβί'-
ρυνθο καί χάος. Τό νήμα αυτό είναι ή θεωρία τής ταξικής πάλης > 2 .
Ή άστική τάξη, Ιδιαίτερα τά τελευταία χρόνια, προσπαθεί νά
Αμβλύνει τόν ταξικό χαρακτήρα τών κοινωνικών άγώνων καί νά
Αποσπάσει έτσι τίς μάζες Από τά πραγματικά τους ταξικά συμφέ-
ροντα. Ή Ανάλυση, δμως, πού κάνει δ μαρξισμός άπ' τή σκοπιά
τής έργατικής τάξης άποκαλύπτει δλόκληρο τό προτσές καί ή βα-
σική του άπασχόληση είναι δχι μονάχα ή κατανόηση τοΰ Ιστορικού
παρελθόντο;, Αλλά καί ή Επεξεργασία τής προλεταριακή; πολιτι-
κ ή ; σέ κάθε δοσμένη κατάσταση.
Πρίν άπ' τό Μάρξ πολλοί Αστοί Ιστορικοί καί οικονομολόγοι
(συμπεριλαμβανομένου τοΰ Τζέΐμς Μέντισον στίς Ενωμένες Πο-
λιτείες) κατόρθωσαν νά διαπιστώσουν τήν ταξική πάλη. Ό Μάρξ.
δμως καί ό "Ενγκελς, ήταν Εκείνοι πού διευκρίνισαν πλέρια αυτό
τό ζωτικής σημασίας πρόβλημα. Σ ' Ινα του γράμμα στόν Γιόζεφ
Βαϊντεμέγερ (5 τοΰ Μάρτη 1852) ό Μάρξ άναφερόμενος σ' αΰτό
τό πρόβλημα Ελεγε : «"Οσο γιά μένα, δέ μοϋ άνήκει ή τιμή οίτε
δτι Εγώ Ανακάλυψα τήν δπαρξη τών τάξεων στή σύγχονη κοινω-
νία, ούτε δτι άνακάλυψα τήν πάλη Ανάμεσά τους. Πολύ πρίν άπό
μένα άστοί ιστορικοί είχαν περιγράψει τήν ιστορική Εξέλιξη αύ-

1
ΜάρΕ-Ένγκελς, Διαλεχτά ϊργα σέ δύο τόμους, τόα. I, ίκδο-
τικό τή; ΚΕ τοϋ ΚΚΕ σελ. 20 — 21.
2
Β. I. Λένιν, "Απαντα, τόμ. 21 σελ. 4β.

27
της τής πάλης τών τάξεων καί άστοί οικονομολόγοι τήν οικονο-
μική άνατομία τών τάξεων. Τό καινούργιο πού έκανα £γώ ήταν
ν' άποδείξω: 1) δτι ή ύ π α ρ ξ η τών τάξεων συνδέεται
άπλώς μ έ ό ρ ι σ μ έ ν ε ς ιστορικές φάσεις άνάπτυ-
ξ η ? Τ ή ? π α ρ α γ ω γ ή ς , 2) οτι ή ταξική πάλη όδηγεϊ άναγ-
καστικά στή δ ι χ τ α τ ο ρ ί α τ ο ϋ π ρ ο λ ε τ α ρ ι ά τ ο υ , 3) δτι
ή ίδια αύτή ή διχτατορία άποτελεϊ μανάχα τό πέραομα στήν
κ α τ ά ρ γ η σ η δ λ ω ν τ ώ ν τ ά ξ ε ω ν καί σέ μιάν ά τ α ξ ι-
κ ή κ ο ι ν ω ν ί α » '. Αύτή είναι μιά πολύ μετριόφρονη συγκεφα-
λαίωση τής συμβολής τοΰ Μάρξ στό κεντρικό αύτό πρόβλημα.
5. Ό επαναστατικός ρόλος τής Εργατικής
τ ά ξ η ς . Στήν άνάλυση τής ταξικής πάλης πού κάνει, ό Μάρξ διευ-
κρίνισε τόν επαναστατικό ρόλο τού προλεταριάτου. Αύτό άποτελεϊ
μιά άπό τίς μεγαλύτερες προσφορές του. Στό «Μανιφέστο τού Κομ-
μουνιστικού Κόμμϊιτος» ό Μάρξ είπε : «'Απ' δλες τίς τάξεις πού στίς
μέρες μας βρίσκονται άντιμέτωπες μέ τήν άστική τάξη, μόνο τό
προλεταριάτο είναι τάξη άληΟινά επαναστατική. Οί άλλες τάξεις
χάνονται κι εξαφανίζονται μέ τήν άνάπτυξη τής μεγάλης βιομη-
χανίας, ένώ τό προλεταριάτο είναι τό πιό χαρακτηριστικό προϊόν
της. Τά μεσαία στρώματα, ό μικροβιομήχανος, ό μικρέμπορας. ό
βιοτέχνης, ό άγρότης, δλοι αύτοί καταπολεμούν τήν άστική τάξη
γιά νά σώσουν άπό τό χαμό τήν ΰπαρξή τους σά μεσαία στρώ-
ματα. Δηλαδή δέν είναι στρώματα επαναστατικά άλλά συντηρη-
τικά. Κάτι περισσότερο, είναι άντιδραστικά.. . -. Ό Μάρξ επαιρνε
ύπόψη του Εδώ τήν περίοδο τοΰ καπιταλισμού πού στηρίζεται στόν
ελεύθερο άνταγωνισμό. Στήν περίοδο δμως τοΰ ιμπεριαλισμού, της
γενικής κρίσης τοΰ καπιταλισμού, τό προλεταριάτο μπορεί νά κι-
νητοποιήσει κάτω άπό τήν καΟοδήγησή του τή φτωχή άγροτιά καί
άλλα μικροαστικά στοιχεία. Ή επεξεργασία τής θεωρίας τής συμ-
μαχίας τής Εργατικής τάξης καί τή; άγροτιάς άποτέλεσε μιά άπό
τίς μεγαλύτερες Επιτεύξεις τοΰ Λένιν.
"Ο Λένιν λέγει: «Τό ούσιώδες στή διδασκαλία τοΰ Κάρλ Μάρξ
είναι ή διευκρίνιση τοϋ κοσμοϊστορικού ρόλου τοϋ προλεταριάτου
σά δημιουργού τής σοσιαλιστικής κοινωνίας». Ή συνεπής μαρξι-
στική θέση πού ύπογραμμίζει τόν ήγετικό ρόλο τοϋ προλεταριάτου
Εχει θεμελειώδη σημασία στήν Επαναστατική πολιτική τής Εργα-

1
Μάρξ, "Ενγκελ;, Διαλεχτά ίργα σέ δύο τόιιου;, Εκδοτική
τής ΚΕ τοΰ ΚΚΕ, τόμος II σελ. 530.
2
Μάρξ, "Ενγχελ;, Διαλεχτά Ιργα σέ δύο τόμους, τόιι. I Εκδο-
τικό τής ΚΕ τοΰ ΚΚΕ σελ. 31 — 32.

28
τικής τάξης. Ή διασάφιση τοϋ προβλήματος αύτοϋ άπό τόν Μάρξ
Ιδοσε τή δυνατότητα νά άποκρουσθοΰν μέ έπιτυχία οί Επανειλημ-
μένες άπάπειρες τών διάφορων όπορτουνιστικών ρευμάτων νά πα-
ρουσιάσουν τήν άστική τάξη, τήν άγροτιά ή τήν μικροαστική τάξη
τής πόλης σάν Επαναστατική τάξη τΙς όποιες θάπρεπε τάχα ν' Ακο-
λουθήσουν οί Εργαζόμενες μάζες. Ό ήγετικός ρόλος τής Εργατι-
κής τάξης ύπήρξε τό κλειδί γιά τό κέρδισμα τών μεγάλων Επανα-
στάσεων στή Ρωσία, τήν Κίνα καί τήν Ανατολική Ευρώπη.
Στό «Κομμουνιστικό Μανιφέστο» άκόμα είχε Αρχίσει ό Μάρξ
νά σχεδιάζει τό νέο τύπο κόμματος — συνειδητού, μαχητικού καί
πειθαρχημένου — πού χρειαζόταν ή Εργατική τάξη γιά νά πετύ-
χει τήν τελική νίκη πάνω στήν τάξη τών καπιταλιστών. «Στήι
πράξη λοιπόν οί κομμουνιστές είναι τό πιό άποφασιστικό τμήμα
τών Εργατικών κομμάτων δλων τών χωρών, τό τμήμα πού σπρώ-
χνει πάντα πρός τά μπρός. Θεωρητικά, Εχουν τό πλεονέχτημα,
σέ σύγκριση μέ τήν υπόλοιπη μάζα τοΰ προλεταριάτου, νά άντι-
λαμβάνονται σωστά τίς συνθήκες, τήν πορεία καί τά γενικά Αποτε-
λέσματα τοϋ προλεταριακού κινήματος»
6. Ή ύ π ε ρ α ξ ί α. Στό Αρχικό, προοδευτικό στάδιο τον
καπιταλισμού οί Αστοί οικονομολόγοι — ό "Ανταμ Σμίθ, ό Ντά-
βιντ Ρικάρντο, ό Τζών Στούαρτ Μίλλ καί πολλοί άλλοι — Εκαναν
μιά άρκετά θεμελιακή Ανάλυση αύτού τοΰ συστήματος. Δέν μπό-
ρεσαν δμως νά δοϋν τούς Επαναστατικούς μετασχηματισμούς πρός
τούς όποιους όδηγούσε ή άνάπτυξη τού καπιταλισμού, καί οί κατο-
πινές γενεές τών άστών οίκονομολόγων Εκφυλίστηκαν σέ Ενα είδος
Επιπόλαιων Απολογητών τοϋ καπιταλισμού. Χρειάστηκε νά Ερθει
ό Μάρξ, ό γίγαντας αυτός τής οικονομικής σκέψης, γιά νά όδηγή-
σει τήν οίκονομική άνάλυση ώς τίς Επαναστατικές της συνέπειες.
Στό «Κεφάλαιο», τό μεγάλο του τρίτομο Εργο, ό Μάρξ Εκανε
μιά βαθιά άνάλυση τοϋ καπιταλιστικού συστήματος. Μιά άπό τί;
άναρίθμητες καί θεμελιώδους σημασίας προσφορές του είναι δτι
Εξήγησε τά ώς τά τότε άλυτα προβλήματα τής πρωταρχικής συσ-
σώρευσης τοΰ κεφαλαίου, τίς αίτιες τών κυκλικών κρίσεων, τή
συγκέντρωση τοΰ κεφαλαίου καί πολλές άλλες πλευρές τοϋ καπι-
ταλισμού, πού είχαν παραμείνει άνεξέταστες ή είχαν παρασιωπηθεί
άπό τούς άστούς οικονομολόγους. "Αλλά ή πιό σημαντική του συμ-
βολή στόν τομέα τής οικονομίας ήταν δτι Εξήγησε πώε παράγουν
οί Εργάτες τήν ύπεραξία καί πώς τήν Ιδιοποιούνται οί καπιταλι-

1
Κ. Μάρξ, Φ. "Ενγκελ; : Διαλεκτά ίργα σέ δύο τόαους, τόα.
I έκδοτικό τή; ΚΕ τοΰ ΚΚΕ σελ. 35.

29
οτές. Ή άνάλυση αυτή άποκάλυψε δλο τό προτσές τής καπιταλι-
στικής Εκμετάλλευσης καί εδειξε τίς οικονομικές αιτίες τής προλε-
ταριακής Επανάστασης. 'Από τότε άναρίθμητοι άσ'οί οικονομολόγοι
μάταια προσπάθησαν νά αρνηθούν τήν ιστορική του αύτή ανα-
κάλυψη. Ό Μέρινγκ συγκεφαλαιώνει ώς έξης τήν ούσία τής μαρ-
ξιστικής θεωρίας :
« Ή άληθινή πηγή τού πλουτισμού τών καπιταλιστών άποκα-
λύφθηκε άπό τόν Μάρξ στόν πρώτο τόμο τού -Κεφαλαίου" . . .
Ό Μάρξ άπόδειξε, γιά πρώτη φορά, πώς γεννιέται τό κέρδος κάί
πώς πάει στίς τσέπες τών καπιταλιστών. Τό Εξηγεί αύτό μέ δυό
αποφασιστικά οικονομικά γεγονότα: πρώτο : μέ τό γεγονός, δτι
ή μάζα τών Εργατών άποτελεϊται άπό προλετάριους, πού είναι
αναγκασμένοι νά πουλούν τήν Εργατική τους δύναμη σάν Εμπό-
ρευμα, δεύτερο μέ τό γεγονός δτι τό Εμπόρευμα αύτό, ή Εργατική
δύναμη, διαθέτει στίς μέρες μας μιά τόσο υψηλή παραγωγικότητα,
πού είναι σέ θέση νά παράγει σ' Ινα όρισμένο χρονικό διάστημα
μιά ποσότητα Εμπορευμάτων πολύ μεγαλύτερη άπό δ, τι χρειάζεται
γιά τή συντήρησή της στό ίδιο χρονικό διάστημα . Μέ βάση τά
δυό αύτά καθαρά οικονομικά γεγονότα — προϊόντα τής άντικει-
μενικής ιστορικής άνάπτυξης — τά άγαθά πού δημιουργεί ή Εργα-
σία τού προλεταριάτου περνούν αυτόματα στά χέρια τοΰ καπιτα-
λιστή καί, δταν ύπάρχει τό σύστημα τής μισθωτής Εργασίας, συσ-
σωρεύονται σχηματίζοντας δλο καί μεγαλύτερα κεφάλαια» '.
7. Ό ρ ό λ ο ς τ ο ΰ κ ρ ά τ ο υ ς . "Ενα άπό τά θεμελιώδη
στοιχεία τοΰ μαρξισμού είναι ή άνάλυση άπό τόν Μάρξ τοΰ κρά-
τους σάν δργανου βίας, πού μέ τή βοήθειά του ή άστική τάξη
άναγκάζει τόν Εργάτη νά ύποταχθεΐ στήν κυριαρχία της. Τό «Μα-
νιφέστο τοΰ Κομμουνιστικού Κόμματος» λέγει: « Ή σύγχρονη κρα-
τική Εξουσία δέν είναι παρά μιά Επιτροπή, πού διαχειρίζεται τίς
κοινές υποθέσεις όλόκληρης τής άστικής τάξης» 2 . Ό Μάρξ κρι-
τικάρισε μέ δριμύτητα τούς κονφουζιονιστές καί τούς όπορτουνι-
στές πού υποστήριζαν δτι τό καπιταλιστικό κράτος είναι τάχα ένας
θεσμός Εχτός καί πάνω άπό όποιεσδήποτε οικονομικές τάξεις καί
σκοπός του είναι νά Εξασφαλίσει τήν ευημερία δλου τοΰ λαοΰ.
Ό Μάρξ καί 6 "Ενγκελς Ικαναν τό διάγραμμα της Ιστορικής Εξέ-
λιξης τοΰ κράτους καί άπόδειξαν, δτι άπό τήν έμφάνισή του
κιόλας μαζί μέ τίς τάξεις, τό κράτος Εξυπηρέτησε πάντα τά συμ-

1
Φράντς Μέρινγκ : «Κάρλ Μάρξ», κεφ 12, III.
2
Κ. Μάρξ Φ. "Ενγκελς: Διαλεχτά Εργα σέ δυό τόμους, τόμ.
I Εκδοτικό τής ΚΕ τοΰ ΚΚΕ σελ. 22.

ί')
φέροντα τών κυρίαρχων τάξεων. Ό "Ενγκελς απόδειξε ιδιαίτερα
στήν «Καταγωγή της οικογένειας, τής Ατομικής ίδιοχτησίας καί
τοϋ κράτους» καί στό «Άντι-Ντιούρινγκ», δτι τό νικηφόρο προλε-
ταριάτο θά καταργήσει όριστικά τό κράτος καί θά τό βάλει στό
«άρχαιολογικό μουσείο».
8. Ή σ τ ρ α τ η γ ι κ ή κ α ί ή τ α χ τ ι κ ή τ ή ς ταξι-
κής πάλης τής Εργατικής τάξης. Ό Μάρξ καί
ό "Ενγκελς Επεξεργάσθηκαν όχι μόνο τίς γενικές αρχές άλλά καί
τίς μέθοδες πάλης τοϋ προλεταριάτου. Στά βιβλία τους καί ιδιαί-
τερα στήν πλο'ύσια Αλληλογραφία τους άπάντησαν στά περισσό-
τερα πολύπλοκα Ερωτήματα τής στρατηγικής καί τής ταχτικής,
πού τόν τελευταίο αιώνα Αποτέλεσαν σοβαρά προβλήματα τοϋ
Αναπτυσσόμενου Εργατικού κινήματος. Οί πιό πολλές Από τίς Αδυ-
ναμίες πού παρουσίασε Αργότερα τό εργατικό κίνημα στά προβλή-
ματα αυτά όφείλονταν στήν Αδυναμία ή τήν Αρνηση νά διδαχθεί
Από τά Ιργα τοΰ Μάρξ. Επειδή σέ έπόμενα κεφάλαια θά δούμε
τόν τρόπο μέ τόν όποιο οί τρεις διαδοχικές διεθνείς όργανώσει;
τής Εργατικής τάξης Ασχολήθηκαν μ' αυτά τά προβλήματα, έδώ
μπορούμε νά Αναλύσουμε μονάχα μερικά Απ" αυτά.
Ό Μάρξ καί ό "Ενγκελς κατάλαβαν πολύ καλά, δτι στόν
άγώνα Ενάντια στίς κυβερνώσες τάξεις, πού είναι έτοιμες νά
χρησιμοποιήσουν κάθε μορφή βίας γιά νά διατηρήσουν τήν Εξου-
σία στά χέρια τους, ή Εργατική τάξη πρέπει νά προετοιμάζεται
καί αύτή γιά νά άπαντήσει στή βία μέ τή βία. Ό Μάρξ είπε : « Ή
βία είναι ή μαμή κάθε παλιάς κοινωνίας πού κυοφορεί μιά και-
νούργια» Στίς συνθήκες τής Εποχής Εκείνης (ό Λένιν τόνισε
Αργότερα, δτι πρόκειται γιΑ τήν περίοδο πρίν Από τήν Εμφάνιση
τοΰ ιμπεριαλισμού), θεωρούσε πώς μονάχα στή Μεγάλη Βρετανία
καί στίς Ενωμένες Πολιτείες ή άστική δημοκρατία ήταν Αρκετά
προχωρημένη ώστε νά δόσει τή δυνατότητα στούς Εργάτες νά
πραγματοποιήσουν ειρηνικά τό πέρασμα στό σοσιαλισμό.
Ό Μάρξ καί ό "Ενγκελς κατάλαβαν τήν Ανάγκη πού Ιχει ή
Εργατική τΑξη νά συνάπτει προσωρινές συμμαχίες μέ Αλλες τά-
ξεις, Αν τά συμφέροντά της συμπίπτουν στιγμιαία μέ τά δικά τους
(Ακόμα καί μέ τήν Αστική τάξη στήν πάλη Ενάντια στή φεουδαρ-
χία). Υπογράμμισαν δμως ταυτόχρονα Εντονα δτι γιά τούς Εργά-
τες είναι Εξαιρετικά άναγκαΐο νά Ιχουν τίς δικές τους όργανώσεις
καί τή δική τους ταξική πολιτική. Αύτό Αποτελεί μιά βασική ΰπό-

1
Κάολ Μάοξ : «Τό Κεφάλαιο* τόιι. I, Εκδοτικό τή: ΚΕ τοΰ
ΚΚΕ σελ. 776.

31
δειξη πού ιό εργατικό κίνημα πολλών χωρών, ιδιαίτερα τών Ε ν ω -
μένων Πολιτειών, δέν τήν κατάλαβε πλέρια ούτε μέχρι σήμερα.
"Ενα άλλο πρόβλημα πού άπασχόλησε τό έργατικό κίνημα έπί
ενα αίώνα ήταν ό σωστός συνδυασμός τοΰ άγώνα γιά τήν Ικανο-
ποίηση τών άμεσων διεκδικήσεων τής εργατικής τάξης μέ τόν
άγώνα γιά τήν οικοδόμηση τοϋ σοσιαλισμού. Στό «Κομμουνιστικό
Μανιφέστο- ό Μάρξ έκανε μιά σαφή ύπόδειξη σχετικά μ' αΰτό
τό πρόβλημα : «Οί Κομμουνιστές άγωνίζονται νά πετύχουν τούς
άμεσους σκοπούς γιά τά άμεσα συμφέροντα τής Εργατικής τάξης,
άλλά στό σημερινό κίνημα έκπροσωπούν ταυτόχρονα καί τό μέλλον
τού κινήματος» '.
Ό Μάρξ κατάλαβε πολύ καλά (άν καί στά Εργα του δέν τό
άνάπτυξε πλατιά) τό ζωτικό πρόβλημα τοΰ ρόλου τής άγροτιάς
σάν δυνάμει συμμάχου τής επαναστατικής έργατικής τάξης. Δεί-
χνοντας πώς άντιλαμβάνετι^ι τό πρόβλημα αΰτό ό Μάρξ είπε σχε-
τικά μέ τήν έπανάσταση τού 1848 : «"Ολο τό ζήτημα στή Γερμα-
νία θά έξαρτηθεί άπό τή δυνατότητα νά υποστηριχθεί ή προλε-
ταριακή έπανάσταση μέ μιά κάποια δεύτερη Ικδοση τοϋ πολέμου
τών χωρικών» 2 . Μιά άπό τίς κύριες αιτίες τής τελικής άποτυχίας
τής 2ης Διεθνούς ήταν άκριβώς ή άνικανότητά της νά άντιληφΰεϊ
τή θεμελιώδη αύτή θέση, πού οί βάσεις της μπήκαν άπό τόν Μάρξ.
Ό Μάρξ καί ό "Ενγκελς Επεξεργάσθηκαν έπίσης πολλά άλλα
θεμελειώδη προβλήματα της στρατηγικής καί τής ταχτικής. Καθό-
ρισαν τό ρόλο τών συνδικάτων καί τοΰ συνεταιριστικού κινήματος
στήν ταξική πάλη. Ό Μάρξ καί ό "Ενγκελς διατύπωσαν τήν πολι-
τική τοϋ προλεταριάτου στό πρόβλημα τοϋ πολέμου καί καθόρισαν
τό ρόλο τής γενικής άπεργίας στόν άγώνα κατά' τοΰ μιλιταρισμού.
"Επεξεργάστηκαν τά στοιχεία τής πολιτικής τοϋ προλεταριάτου
στό έθνικό πρόβλημα δπως έμπαινε τότε μπροστά στό έργατικό
κίνημα τής Εύρώπης. Τόνισαν τό διεθνή χαρακτήρα τοΰ άπελεν-
θερωτικοϋ άγώνα τών έργατών ρίχνοντας τό πιό μεγαλειώδες άπ"
δλα τά Εργατικά συνθήματα: τό σύνθημα «Προλετάριοι δλων τών
χωρών, ένωθεϊτε !», πού ιμ' αύτό κλείνει τό «Μανιφέστο τοΰ Κομ-
μουνιστικοΰ Κόμματος».
01 δυό μεγάλοι σκαπανείς τοΰ Κομμουνισμού, ό Μάρξ καί
ό "Ενγκελς, Εκμηδένισαν Επίσης δλες τίς ουτοπικές θεωρίες καί

1
Κ. Μάρξ, Φ. "Ενγκελ; : Διαλεχτά Εργα σέ δύο τόμου;,
τόμ. I Εκδοτικό της ΚΕ τοϋ ΚΚΕ σελ. 56.
1
Κ. Μάρξ, Φ. "Ενγκελς : Διαλεχτά Εργα σέ δύο τόμους, τόμ.
II έχδοτικό τής ΚΕ τοΰ ΚΚΕ σελ. 532.

32
τίς συγχύσεις πού υπήρχαν σχετικά μέ τό σοσιαλισμό, δίνοντας
σ' αύτόν Επιστημονική βάση. Αποκάλυψαν τόν οικονομικό μηχα-
νισμό τοΰ καπιταλιστικού συστήματος, πού Εκμεταλλεύεται τίς Ερ-
γαζόμενες μάζες, πού δημιουργεί τίς συνθήκες γιά τήν όργάνωση
τής Εργατικής τάξης καί κάνει τό σοσιαλισμό άναπόφευχτο. Α π ό -
δειξαν δτι, άπό ιστορική άποψη οί Εργάτες είναι <οί νεκροθάφτες
τού καπιταλισμού», δτι μονάχα τό προλεταριάτο μπορεί νά όδη-
γήσει τούς λαούς στό σοσιαλισμό. Χωρίς νά προσπαθήσουν, οπως
έκαναν οί ούταπιστές, νά χαράξουν δλες τίς λεπτομέρειες τής μελ-
λοντικής κοινωνίας, ό Μάρξ καί ό "Ενγκελς άπόδειξαν δτι ή κοι-
νωνία αύτή θά είναι ή διχτατορία τού προλεταριάτου καί δτι ό
σοσιαλισμός μέ τήν άρχή του «άπό τόν καθένα άνάλογα μέ τ|ς
ίκανότητές του, στόν καθένα άνάλογα μέ τή δουλιά του» θά άπο-
τελέσει τό μεταβατικό στάδιο πρός μιά άνώτερη βαθμίδα οργά-
νωσης της κοινωνίας, τόν κομμουνισμό, δπου θά πραγματοποιηθεί
ή άρχή, «άπό ιόν -καθένα άνάλογα μέ τίς ίκανότητές του, στόν
καθένα άνάλογα μέ τίς άνάγκες του». Ή θεμελειώδης αύτή μαρ-
ξιστική πρόβλεψη Επιβεβαιώθηκε πλέρια γιά τό Ινα τρίτο τής
άνθρωπότητας, πού βαδίζει τώρα άποφασιστικά πρός τό σοσιαλισμό
καί τόν κομμουνισμό. •
Ό Μάρξ καί ό "Ενγκελς έβαλαν μαζί τίς θεωρητικές καί
πρακτικές βάσεις τού σύγχρονου σοσιαλιστικού κινήματος. Ά π ό
τούς δυό τους ό Μάρξ ήταν άνώτερος σάν μεγαλοφυία άλλά καί
ό "Ενγκελς ήταν Εξαιρετικός θεωρητικός. Ή συνεργασία τους
ήταν τόσο στενή πού είναι άδύνατο νά καθορίσουμε μέ άκρίβεια
ποιός άπ' τούς δυό είναι ό συγγραφέας πολλών θέσεων τού μαρ-
ξισμού. Ό "Ενγκελς φάνηκε πολύ μεγαλόψυχος δταν άπέδοσε δλη
τήν τιμή στό Μάρξ. Μιά άπό τίς πολλές σχετικές δηλώσεις του
είναι καί αύτή : «Οί βασικές ιδέες τοΰ «Μανιφέστου" . . . άνήκουν
όλοκληρωτικά καί άποκλειστικά στό Μάρξ» Σέ άλλο μέρος λέγει:
< Αυτές τίς δυό μεγάλες άνακαλύψεις : τήν ύλιστική άντίληψη της
ιστορίας καί τήν άποκάλυψη τού μυστικού της κεφαλαιοκρατικής
παραγωγής μέ τήν υπεραξία, τίς χρωστούμε στό Μάρξ. Μ' αύτές
ό σοσιαλισμός Ιγινε Επιστήμη» 2 .
Έχτός άπό τή συνεργασία του μέ τόν Μάρξ ό "Ενγκελς
προσωπικά δημοσίευσε μερικά Εξαιρετικά πολύτιμα βιιβλία, πού

1
Κ. Μάρξ, Φ. "Ενγκελς : Διαλεχτά Εργα σέ δύο τόμους, τόμ.
I Ικδ. τή; ΚΕ τοΰ ΚΚΕ σελ. 15.
2
Κ. Μάρξ, Φ. "Ενγκελς: Διαλεχτά 6ργα σέ δύο τόμους,
τόμ. II σελ. 148.

3—880 33
θεωρούνται κλασικά Εργα τοΰ σοσιαλισμού. Επίσης ύστερα Από τό
θάνατο τοΰ Μάρξ πραγματοποίησε τό τεράστιο Ιργο τής συστη-
ματοποίησης τοΰ 2 καί 3 τόμου τοΰ «Κεφαλαίου» μέ βάση τίς
άπειρες σημειώσεις πού Αφησε ό Μάρξ. Ό Λένιν διατύπωσε τήν
έξής γνώμη γιά τόν "Ενγκελς : «"Υστερα Από ι ό φίλο του Κάρλ
Μάρξ (πού πέθανε στά 1883) ό "Ενγκελς ήταν ό πιό Επιφανής
Επιστήμονας καί δάσκαλος τοΰ σύγχρονου προλεταριάτου ά" δλον
ιόν πολιτισμένο κόσμο»

' Β. I. Λένιν, "Απαντα, τόμος 2 σελ. 3.


ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1

Η ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ 1848

| I Επανάσταση τοΰ 1848 υπήρξε μία Απ* τίς άνατραπές μέ


τίς όποίες ή κεφαλαιοκρατία στερέωσε βαθμιαία τήν κυριαρχία
της στή Δυτική Ευρώπη καί, τελικά, ο' δλον ιόν κόσμο. Τό κί-
νημα πού ό Μάρξ όνόμασε «ήπειρωτική Επανάσταση» Αρχισε στή
Γαλλία καί γρήγορα Αγκάλιασε τή Γερμανία, τήν Αυστρία, τήν
Ιταλία, την Ούγγαρία, τό Βέλγιο, τήν Πορτογαλία καί Αλλες
ευρωπαϊκές χώρες. Ή "Αγγλία καί ή "Ιρλανδία τό ϊνιωσαν κι
αύτές καλά. Ή Επίδρασή του έπεκτάθηκε πρός τήν "Ανατολή ώς
τήν Πολωνία καί τή Ρωσία. Ή Επανάσταση είχε Αντανάκλαση
Ακόμα καί στίς "Ενωμένες Πολιτείες καί τή Λατινική "Αμερική.
Ή έπανάσταση αύτή ήταν Ινα Από τά πιό δυνατά χτυπήματα πού
Ιδοσε ό Ανερχόμενος καπιταλισμός στό φεουδαρχικό σύστημα πσύ
παρήκμαζε.
Ή βασική αίτία τής Αστικής αύτή ς Επανάστασης πού Αγκά-
λιασε τόσες χώρες ήταν ή πίεση πού Ασκησαν ή γοργή καπιταλι-
στική Εκβιομηχάνιση καί ή έξ ίσου γοργή Ανάπτυξη τής έργατικής
τάξης στίς Ενοχλητικές οίκονομικές καί πολιτικές τροχοπέδες τοΰ
ξεπερασμένου φεουδαλισμού. "Αμεση αίτία τής Επανάστασης ήταν
ή βαθιά καί γενική οικονομική κρίση τοΰ 1847 πού προκάλεσε τό
μαζικό κλείσιμο τών βιομηχανικών Επιχειρήσεων, τεράστια Ανερ-
γία καί γενική Εξαθλίωση τών μαζών. Ή Επανάσταση ήταν Ανά-
μεσα στ'Αλλα καί μιΑ σοβαρή Επαλήθευση της Ένωσης τών Κομ-
μουνιστών, πού είχε πρίν Από λίγο όργανωθεϊ καί τοΰ περίφημου
πρσγράμματός της — τοΰ «Μανιφέστου τοΰ Κομμουνιστικού Κόμ-
ματος» — δπου προβλεπόταν ή Επανάσταση αύτή. Ή έπανάσταση
τοϋ 1848 Αποτέλεσε Αποφασιστικό παράγοντα στή διαμόρφωση της
γενικής κατάστασης στήν Ευρώπη πού στίς συνθήκες της γεννή-
θηκε λίγα χρόνια Αργότερα ή 1η Διεθνής.

35
Ή Ιπανάσταοη ατή Γαλλία

Στή Γαλλία ή έπανάσταση άρχιζε στίς 24 τοϋ Φλεβάρη τοΰ


1848. "Αρχισε στήν κλασική αύτή χώρα τών Επαναστάσεων γιατί
Εκεί ή βιομηχανία ήταν πιό Αναπτυγμένη άπό άποιαδήποτε άλλη
χώρα τής ήπείρου, γιατί ή γαλλική άστιχή τάξη ήταν ή πιό ισχυρή
καί ή πιό επαναστατική, ή γαλλική Εργατική τάξη ή πιό ώριμη
πολιτικά καί συνηθισμένη μέ τίς μέθοδες, τών Εξεγέρσεων καί τό
<1 εουδαρχικό γαλλικό σύστημα ήταν τό πιό άδύνατο στήν Εύρώπη
ί'ϊαπίας τών αλλεπάλληλων Επαναστατικών χτυπημάτων πού δέ-
χτηκε άπό τό 1789 κι Εδώ. Στό Εργο του «Οί ταξικοί άγώνες στή
Γαλλία. 1848 — 1850» ό Μάρξ ΕξέΟκσΓ Επιοτημυνικα τήν ιστορία
ιής γαλλικής φάσης τής Επανάστασης.
Οί παρισινοί Εργάτες πού ξεσηκώθηκαν στόν Ενοπλο άγώνα
κάτω άπό τήν κόκκινη σημαία, Εκθρόνισαν τό βασιλιά Λουδοβίκο
Φίλιππο, προϊόν τής Επανάστασης τού 1830 πού είχε ήττηθεΐ.
Στόν άγώνα Ενάντια στούς τραπεζίτες καί τούς μεγάλους χρημα-
τιστές, πού ήταν σύμμαχοι τών μοναρχικών, οί εργάτες είχαν σά
«συμμάχους» τή μικρή καί τή μεσαία άστική τάξη. Ή προσωρινή
κυβέρνηση δίσταζε ν* άνακηρύξει τή δημοκρατία. Μπροστά στήν
κατάσταση αύτή ό Ρασπάγι, ήγέτης τών Εργατών, προειδοποίησε
τήν κυβέρνηση δτι πρέπει νά τό κάμει μέσα σέ δυό ώρες· σέ άντί-
ΰετη περίπτωση θά πολιορκήσει τό δημαρχείο 1 μέ στρατό άπό
200 000 Εργάτες. Πρίν Εκπνεύσει ή προθεσμία τών δυό ώρών ή
κυβέρνηση τρομαγμένη γέμισε τούς τοίχους τής πόλης μέ προκη-
ρύξεις πού Εγραφαν : ,,Κέρυ,ύΙίςιιβ ^ταηςαϊεβ ! Ι,ίύβιΐέ, Εςα-
ΙϊΙέ, ΡταΙβτηϊίέ !" 2. Οί Εργάτες άνάγκασαν τή\ κυβέρνηση πού
ταλαντεύονταν, νά θεσπίσει τό δικαίωμα καθολικής ψηφοφορίας
γιά τοίις άντρες, νά δεχθεί τούς Εργάτες στήν Εθνοφρουρά (προ-
νόμιο πού ιος τότε είχε μονάχα ή μεσαία τάξη), νά όργανώσει με-
γάλα,, εθνικά Εργαστήρια" (δπου θά δούλευαν 100 000 Εργάτες,
εργαστήρια πού ύποτίθονταν πώς θά Εξαφάνιζαν κάθε ίχνος φτώ-
χειας) καί νά σχηματίσει μιά Επιτροπή γιά νά μελετήσει τό γενικό
πρόβλημα τών κοινωνικών μεταρυθμίσεων.
ΦοβισμΕνη άπό τό Επαναστατικό πνεύμα τών Εργατών ή άστι-
κή τάξη όργάνωσε τίς δυνάμεις της γιά νά συντρίψει τούς πρώην

' - - δ π ο υ είχε Εγκατασταθεί ή προσωρινή κυβέρνηση — Σημ Μετ.


2
Γαλλική Δημοκρατία I Ελευθερία, Ισότητα, Άδερφοσύνη.
Σημ Μετ.

36
συμμάχους της, τούς έργάτες. Ή νέα Εθνοσυνέλευση, πού ίκλί
χτηκε κυρίως χάρη στίς ψήφους τών άγροτών, ήταν συντη-
ρητική. 0 1 Αντιδραστικοί κινητοποίησαν 24 000 άνθρωπου;, ίδιαί
τερα κλέφτες καί άλλα ξεπεσμένα ταξικά στοιχεία σέ κινη-
τές φρουρές. Τά στοιχεία αύτά Επετέθηκαν Ενάντια στά έθνικά
Εργαστήρια, Επέβαλαν τό σύστημα δουλιάς μέ τό κομμάτι καί τά
Αποδιοργάνωσαν καί μέ Αλλους τρόπους. Στίς 15 τοΰ Μάη μιά
Εξέγερση περιορισμένης, Εκτασης, πού τήν καθοδηγούσαν ό Ρα-
σπάγι, ό Μπλανκί καί ό Μπαρμπές, μάταια προσπάθησε νά Ανατρέψει
τήν Αντιδραστική κυβέρνηση. Τελικά στίς 21 τού Ι ο ύ ν η διαλύ-
θηκαν όλοκληρωτικά τά μεγάλα Εργαστήρια. "Ολες αυτές οί προ-
κλήσεις τής κυβέρνησης Αποτελοΰσαν μέρος ένός προμελετημένοι·
σχεδίου πού Επεδίωκε νά σπρώξει τούς Εργάτες σέ μιά γενική εξέ-
γερση καταδικασμένης σέ Αποτυχία. Μπροστά στίς Επιθέσεις αΰτέ;
οί Εργάτες τοϋ Παρισιοΰ Αρχισαν στίς 22 τοϋ Ι ο ύ ν η μιά πεισμονή
Εξέγερση πού ό Μάρξ τή χαρακτήρισε σάν τήν «πρώτη μεγάλη
μάχη Ανάαεσα στις δυό ιάξει; πού χωρίζουν ι ή σύγχρονη /.ηιν<.>·
νια» Στούς τοίχους Εμφανίστηκαν τά σύνθημα· α • Ανατροπή
τής άστικής τήξης», «Διχταιορία της ίργ<·'τ.;<ή; τά'ίης !». -Είναι
γνωστό δτι οί Εργάτες μέ πρωτοφανέρωτη γενναιότητα καί με-
γαλοφυία,. χωρίς Αρχηγούς, χωρίς κοινό σχέδιο, χωρίς μέσα καί
στό μεγαλύτερο μέρος τους χωρίς δπλα, πέντε όλόκληρες μέρες
κρατούσαν Επιτόπου τό στρατό, τήν κινητή φρουρΑ, τήν παρισινή
Εθνοφρουρά καί τήν Εθνοφρουρά πού ήρθε βιαστικά Από τίς Επαρ-
χίες» 2 Ή ύπόθεση δμως ήταν χαμένη. ΤελικΑ οί Εργάτες νική-
θηκαν καί ό δήμιος ΚαβαινιΑκ κατάσφαξε 3000 Ανθρώπου;. Χι-
λιάδες Αλλοι ΕργΑτες ρίχτηκαν στίς φυλακές.
Ή ήττα τών γάλλα>ν Εργατών τόν Ι ο ύ ν η τοΰ 1848 είχε βα-
θιά Αντιδραστική Επίδραση στήν κατάσταση της Επανάσταση-
σ* δλη τήν Ευρώπη. Ή Αστική τάξη πού στήν άρχή ήταν Επανα-
στατική ρίχτηκε, στήν Αγκαλιά ιή; Αντίδρασης--τούς φεουδάρχες
καί τούς μοναρχικούς — καί συμμάχισε μ' αυτούς Ενάντια στή ρι-
ζοσπαστική Εργατική τάξη. Τό κύριο πολιτικό άποτέλεσμα δλων
αυτών τών γεγονότων ήταν δτι αί πολλές χώρες τής ήπείρου Επι-
βραδύνθηκε ή πορεία τής Αστικής τάξης πρός τήν Εξουσία, άλλά
δέ σταμάτησε τελείως.

1
Κ. Μάρξ, Φ. "Ενγκελς : Διαλεχτά Εργα σέ δύο τόμου;, τόμ. I
Μ . τήζ ΚΕ τοϋ ΚΚΕ σελ. 175 — 176.
* Στό ϊ δ » σελ. 176.

37
Στίς 10 τοΰ Δεκέμβρη 1848 ή συντηρητική γαλλική Εθνοσυ-
νέλευση Εξέλεξε πρόεδρο τό Λουδοβίκο Βοναπάρτη. Στίς 2 τσΰ
Δεκέμβρη 1851 ό Λουδοβίκος άρπαξε δλη τήν έξουσία καί Εγινε
διχτάτορας. Έ ν α χρόνο Αργότερα άνακηρύχτηκε αυτοκράτορας μέ
τ* δνομα Ναπολέων ό Γ* Ό πολιτικός αύτός τυχοδιώχτης ήταν
ό άνθρωπος πού τελικά όδήγησε τό γαλλικό λαό στή μεγάλη πα-
νωλεθρία τοΰ γαλλογερμανικού πολέμου τοΰ 1870 — 1871.

Ή ΙπηνΑοταοη αιη Γΐρ μανία

Ή έπανάσταση πού άρχισε στό Παρίσι στίς 24 τοΰ Φλεβάρη


1848 άπλώθηκε μέ ταχύτητα στή Γερμανία, τήν Αύστρία, τήν
"Ιταλία, τήν Ουγγαρία καί άλλες χώρες. "Οπως ή Γαλλία καί γιά
τίς ίδιες γενικές αίτιες οί χώρες αυτές ήταν ώριμες γιά τήν άστι-
κοδημοκρατική έπανάσταση. Στίς 4 τοϋ Μάρτη, μιά μονάχα βδο-
μάδα ΰστερα άπό τήν Εναρξη τής έπανάστασης στό Παρίσι έξε-
γέρθηκαν οί έργάτες καί οί σύμμαχοι τους στήν Κολωνία τής
Γερμανίας καί κατέλαβαν τήν πόλη. Στίς 13 τοΰ Μάρτη οί κά-
τοικοι τής Βιέννης Εδιωχναν τόν πρίγκηπα Μέττερνιχ καί τήν κν-
βέρνησή του καί κυριαρχοΰσαν στήν πόλη. «Στίς 18 τοϋ Μάρτη
έξεγέρθηκαν καί οί βερολινέζοι. "Υστερα άπό πεισμονή μάχη, πού
κράτησε 18 ώρες, είχαν τήν Ικανοποίηση νά δοΰν τό βασιλιά νά
παραδίνεται στά χέρια τους» 2 . Παρόμοιες Εξεγέρσεις Εγιναν καί
σέ πολλές άλλες πόλεις. Εκλέχθηκε μιά Εθνοσυνέλευση καί διορί-
στηκε μιά «φιλελεύθερη» κυβέρνηση. Μέ μιά άποφασιστική Ενέρ-
γεια ή άστική τάξη θά μπορούσε νά κυριαρχήσει σ' δλη τή Γερ-
μανία καί τήν Αύστρία.
"Οπως δλοι οί μεγάλοι κομμουνιστές ήγέτες, ό Μάρξ καί ό
Έ ν γ κ ε λ ς ήταν δχι μόνο θεωρητικοί, άλλά καί άνθρωποι της δρά-
σης. Δέν περιορίστηκαν μονάχα στό νά Ερμηνεύσουν τόν κόσμο,
άλλά κα( πάλαιψαν δραστήρια γιά νά τόν Αλλάξουν. "Οταν ή
Επανάσταση άγκάλιασε τή Γαλλία καί τή Γερμανία διάλεξαν σάν
πεδίο δράσης τή Γερμανία δπου είχαν τίς πιό βαθιές ρίζες. Γι* αΰ-
τό βιάστηκαν νά πάν άπό τό Βέλγιο στήν Πρωσία κι Εγκαταστά-

1
Κ. Μάρξ. Φ. "Ενγκελς : Διαλεχτά Εργα σέ δύο τόμους,
τόμ. I1 1x6. τί|ς ΚΕ τοϋ ΚΚΕ σελ. 275 — 400.
Φ. "Ενγχελς: «Επανάσταση καί άντεπανάσταση στή Γερμα-
νία».

38
θηκαν στήν Επαναστατημένη Κολωνία, στήν περιοχή τής Ρηνα-
νίας. Ά π ό τούς συνεργάτες τους οί πιό δραστήριοι ήταν ό Στέφαν
Μπόρν, ό Γιώζεφ Μόλλ, ό Κάρλ Σάπερ, ό Γιόχαν Μπέκερ καί ό
Βίλχελμ Βόλφ. Ό Μάρξ εξήγησε άργότερα γιατί πήγαν στήν
Κολωνία καί όχι στό Βερολίνο : Στήν Κολωνία πού ήταν ή πιό
βιομηχανική πόλη καί είχε τό πιό δημοκρατικό καθεστώς μπο-
ρούσαν νά έχουν μεγαλύτερη Ελευθερία δράσης. Ή "Ενωση τών
Κομμουνιστών δέν είχε παρά μιά χούφτα μέλη στή Γερμανία Ιτσι
πού ό Μάρξ καί ό "Ενγκελς χρειάστηκε νά δουλέψουν μέσα στίς
πλατιές δημοκρατικές όργανώσεις πού υπήρχαν. Ό Μάρξ Εγινε
άρχισυντάχτης της «Νέας Εφημερίδας τοΰ Ρήνου» πού στήν άρχή
ήταν όργανο τής φιλελεύθερης άστικής τάξης, άλλά τή μετέβαλε
σέ Εφημερίδα πού υποστήριζε τούς Εργάτες.
Στίς παραμονές τής Επανάστασης τά δημοκρατικά κόμματα
συγκεντρώθηκαν στό "Οφενμπούργκ, δπου Επεξεργάστηκαν «·ό
πρόγραμμα τής φιλελεύθερης άστικής τάξης. Αύτό πρόβλεπε τήν
Ελευθερία τής σκέψης καί τών συγκεντρώσεων, τό δικαίωμα καθο-
λικής καί ίσης ψηφοφορίας γιά τούς άντρες, τήν άντικατάσταση
τού μόνιμου στρατού μέ τήν Εθνοφυλακή, τήν προοδευτική φορολογία
στό εισόδημα, τήν -Εκδίκαση τών ποινικών υποθέσεων άπό όρκωτά
δικαστήρια, τόν Εκδημοκρατισμό τής Εκπαίδευσης, Εργατικές με-
ταρυθμίσεις καί κοινοβουλευτική διακυβέρνηση, δλα αύτά στά
πλαίσια μιάς ένωμένης γερμανικής δημοκρατίας.
Γιά τήν άστική τάξη τό κυριότερο στό πρόγραμμα αύτό ήταν
νά ένώσει τήν κατακερματισμένη Γερμανία σ* Ινα ένιαΐο κράτος.
Στά 1834, μαζί μέ τή δημιουργία τής τελωνειακής "Ενωσης, είχε
γίνει Ινα μεγάλο βήμα πρός τήν κατεύθυνση αύτή, άλλά μπροστά
στούς καπιταλιστές ίμπαινε κι Ινα άλλο Επείγον πρόβλημα, τό νά
βάλουν δηλ. τέρμα στό χάος πού προκαλούσε ό κατατεμαχισμός
τής Γερμανίας, μέ τήν Ινωση τών κρατιδίων κάτω άπό τήν κα-
θοδήγηση μιάς μονάχα κεντρικής κυβέρνησης. "Οταν Επί τέλους
πραγματοποιήθηκε στά 1871, ή Ενοποίηση τής Γερμανίας άνη-
καν σ' αύτήν συνολικά 25 κράτη, τέσσερα βασίλεια, πέντε μεγάλα
δουκάτα, 13 δουκάτα καί πριγκηπάτα καί τρεις Ελεύθερες πόλεις.
"Ολα αύτά προηγούμενα ήταν άνεξάρτητα *ράτη.
Εφόσον καί τό προλεταριάτο καί ή άστική τάξη Ενδιαφέ-
ρονται Εξ" ίσου γιά τήν άνατροπή τής φεουδαρχικής μοναρχίας
κα£ γιά τή δημιουργία μιάς ένωμένης καί δημοκρατικής Γερμα-
νίας, ό Μάρξ, ό "Ενγκελς καί οί όπαδοί τους ύποστήριξαν Ενεργά
τό γενικό αύτό πρόγραμμα. Κατάλαβαν δμως δτι ή άστική Επα-
νάσταση δέ θά είναι παρά Ινα πρώτο βήμα πρός μιά πολύ πιό

59
βαθιά προλεταριακή Επανάσταση. Ό "Ενγκελς Εξήγησε αργότερα
ώς έξης τήν πολιτική τους. «Γιά μας ό Φλεβάρης καί ό Μάρτης
(ή πρώτη φάση τής Επανάστασης) μπορούσαν νά έχουν τή σημα-
σία μιας πραγματικής Επανάστασης μονάχα άν οί μήνες αυτοί
ήταν δχι τό τέρμα, άλλά άντίθετα ή άφετηρία ένός παρατετα-
μένου Επαναστατικού κινήματος πού . . . ό λαός θά τό μετέτρεπε
παραπέρα μέ τή δική του π ά λ η . . . καί δπου τό προλεταριάτο
θά κέρδιζε βαθμιαία τή μιά θέση υστέρα άπό τήν άλλη σέ μιά
σειρά άπό μάχες». Σύμφωνα μ' αυτά ό Μάρξ καί ό "Ενγκελς πά-
λαιψαν δραστήρια γιά μιά λαϊκή δημοκρατία, γιά μιά ένο>μένη
Γερμανία, (πού νά περιλαβαίνει ;ίς γερμανικές περιοχές τής Αυ-
στρίας), γιά τά ειδικά αΐτήματα τής Εργατικής τάξης καί γιά τήν
παροχή πολύπλευρης βοήθειας στήν Επανάσταση τής Γαλλίας, τής
Ούγγαρίας καί άλλων χωρών.
Ή γενική αυτή πολιτική γραμμή προσανατολισμού πρός τή
«διαρκή Επανάσταση» διαστρεβλώθηκε άργότερα άπό τόν Τρότσκι
καί Εμελλε ΰστερα άπό δυό γενεές, νά παίξει τόσο σημαντικό ρό-
λο στή μεγάλη διαφωνία άνάμεσα στόν Στάλιν καί τόν Τρότσκι
σχετικά μέ τή ρωσική Επανάσταση. Ή πολιτική αύτή ήταν σύμφω-
ν η μέ τό πνεΰμα τοΰ «Μανιφέστου τοΰ Κομμουνιστικού Κόμματος»
πού Ελεγε δτι «ή γερμανική άστική Επανάσταση μπορεί νά είναι
μονάχα τό άμεσο προοίμιο μιάς προλεταριακής Επανάστασης»
Άργότερα ό "Ενγκελς άναγνώρισε δτι αυτός καί ό Μάρξ γελά-
στηκαν περιμένοντας πολύ νωρίς μιά σοσιαλιστική Επανάσταση 2 .
Γϊαρ' 8λα αύτά είχαν σέ γενικές γραμμές δίκιο βλέποντας μιά σο-
σιαλιστική προοπτική στήν Επανάσταση τοΰ 1848 στή Γερμανία.
"Αν πάρουμε υπόψη τό Επαναστατικό πνεΰμα τής γερμανικής Εργα-
τικής τάξης καί Ιδιαίτερα τήν Εξέγερση τών παρισινών Εργατών
τό Φλεβάρη καί τήν άνοιχτή Ενοπλη σύγκρουσή τους μέ τήν άστι-
κή τάξη στή διάρκεια της άντεπανάστασης τοΰ "Ιούνη, τό πρό-
βλημα τοΰ σοσιαλισμού είχε άναγραφεϊ στήν ήμερήσια διάταξη
τής Ιστορίας τής Εύρώπης. Δέ θά περάσει πολύς καιρός δ ς ' τή
στιγμή πού, στίς μέρες τής ήρωικής Κομμούνας τοΰ Παρισιού
στά 1871, ή γαλλική Εργατική τάξη θά άποδείξει τή μεγάλη αύτή
άλήθεια μέ τρόπο άναμφκψήτητο.

• Κ. Μάρξ, Φ. "Ενγκελς «Διαλεχτά Εργα σέ δύο τήμουε,


τόμ. I ϊκδ. τής ΚΕ τοΰ ΚΚΕ σελ. 57.
2
Κ. Μάρξ, Φ. "Ενγκελς στό ίδιο Εργο σελ. 131.

40
Ή προδοσία τής τάξης των χεφαλαιοχρατών

Στά 1848 ή γερμανική αστική τάξη, άντί νά Επωφεληθεί


άπό τίς άρχικές επαναστατικές της έπιτυχίες καί νά συντρίψει
τά φεουδαρχικά κράτη, ταλαντεύθηκε καί έπεδίωξε νά κερδίσει
καιρό. « Ή λεγόμενη νέα κεντρική έξουσία τής Γερμανίας — λέγει
ό "Ενγκελς — τ' άφησε δλα δπως τά'βρήκε». Οί κι^ερνήτες φο-
βούνταν περισσότερο τούς Επαναστάτες έργάτες παρά τή φεου-
δαρχική ντίδραση. Φοβούνταν μήπως ή άστική έπανάσταση «με-
τατραπεί» πραγματικά σέ σοσιαλιστική έπανάσταση. Γι* αΰτό δπω;
εκανε καί ή γαλλική άστική τάξη, άστερα άπό τήν έπανάσταση
τού Φλεβάρη, ή γερμανική άστική τάξη συμμάχησε μέ τήν άντί-
δραση ένάντια στήν έργατική τάξη. Ή Εθνοσυνέλευση, πού συ-
στήθηκε άπό τή φιλελέύθερη άστική τάξη, φοβόταν νά τά χα-
λάσει μέ τή μοναρχία κι έξακολούθησε νά βαδίζει στό δρόμο τοϋ
συμβιβασμού ώσπου διαλύθηκε άπό τήν έπιθετική άντίδραση.
Ή άστική τάξη παραιτήθηκε άκόμα κι άπό τήν κύρια διεκδί-
κηση της — τήν ένοποίηση τής Γερμανίας, γιά νά μή μιλήσουμε
γιά τήν Εγκαθίδρυση τής δημοκρατίας. Ό Μάρξ στιγμάτισε τήν
τάξη τών κεφαλαιοκρατών κατηγορώντας την δτι είναι «χωρίς
πρωτοβουλία. . . χωρίς κοσμοϊστορική άποστολή — Ινας άναθε-
ματισμένος γέρος» Ό Μάρξ καί ό Ένγκελς χωρίς νά ξεκό-
ψουν άπό τά στοιχεία τής μεσαίας τάξης πού ήθελαν άκόμα νά
παλαίψουν, συγκέντρωσαν τήν προσοχή τους στή δράση τών Εργα-
τών. Άλλά, δπως άποδείχιηκε άρνότεοα, τό προλεταριάτο ήταν
πολύ άδύνατο καί '/ωι>ίς πολιτική ωριμότητα γιά νά Αναλάβει *ήν
ήγεσία καί νά ό) οκληοώσει μέ επιτυχία ιήν άστικοδημοκρατική
Επανάσταση. ποΓ ή Ιδια ή άστική τάξη τήν πρόδινε τόσο ποταπά.
Στ{ς δοσμένες συνθήκες δέν ήταν δυνατή μιά προλεταριακή Επα-
νάσταση.
Ή συντριπτική ήττα τών Εργατών στό Παρίσι, τόν Ι ο ύ ν η
τον 1848, ζωογόνησε τήν άντίδραση σ' δλη τή Γερμανία καί τήν
Ανατολική Ευρώπη. Τό Νοέμβρη της ίδιας χρονιάς οί άντεπα-
ναστάτες Επανακατέλαβαν τή Βιέννη καί τόν ίδιο μήνα διέλυ-
σαν τήν Εθνοσυνέλευση τής Πρωσίας στό Βερολίνο. Σ τ ή Δρέσδη
ό λαός άρπαξε τά δπλα (ό Μπακούνιν πήρε κι αυτός μέρος στήν
Εξέγερση). Τό ίδιο Ιγινε καί σ* άλλα μέρη. Οί μάζες περίμεναν

1
Κ. Μάρξ, Φ. "Ενγκελς : Διαλεχτά ίργα σέ δύο τόμους, τόμ.
I, Εκδ. τής ΚΕ τοϋ ΚΚΕ σελ. 63.

41
άπό τήν Εθνοσυνέλευση τής Φραγκφούρτης πρόσκληση γιά γενική
δράση, άλλά ή πρόσκληση αύτή δέν ήρθε ποτέ. Ή άστική τάξη
πού είχε τήν πλειοψηφία στή Συνέλευση ήταν Απασχολημένη νά
ξεπουλάει στήν άντεπανάσταση τό λαό χάρη τών μικρών τα-
ξικών της συμφερόντων. Τόν Ιούλη τοΰ 1849 ή γερμανική έπα-
νάσταση, πού είχε άρχίσει μέ τόσες ύποσχέσεις 16 μήνες νωρί-
τερα, είχε τελείως καταπνιγεί καί ή άντεπανάσταση ξανάρθε στήν
έξουσία.
Ή άστική τάξη δέ σημείωσε Αποφασιστική νίκη στήν έπα-
νάσταση, πράγμα πού μπορούσε νά Επιτύχει, κατόρθωσε ώστόσο
νά διανοίξει άρκετούς δρόμους γιά τή γρήγορη μελλοντική Εκ-
βιομηχάνιση τής Γερμανίας. Αύτός ήταν καί δ σκοπός πού Επε-
δίωκε ή άστική τάξη καί άφοΰ τόν πέτυχε πρόδοσε άμέσως τούς
συμμάχους της : τούς Εργάτες, τούς άγρότες καί τή μεσαία τάξη.
Ή προδοσία αύτή βρισκόταν στήν ίδια τή φύση τοΰ καπιταλι-
στικού θηρίου. τ Ηταν Ενα σοβαρό μάθημα πού ή Εργατική τάξη
καί οί νέγροι τών Ενωμένων Πολιτειών Επρόκειτο νά τό ξανα-
θυμηθούν στή δεύτερη άμερικανική Επανάσταση (1861 — 1865),
δπως Επρόκειτο νά τό θυμηθούν καί οί Εργάτες καί οί άλλες δη-
μοκρατικές δυνάμεις σέ πολλές άλλες μελλοντικές άστικές Επα-
ναστάσεις. "Ενα δλλο σημαντικό μάθημα τής Επανάστασης τοΰ
1848 ήταν ή ίπιταχτική άνάγκη γιά τούς Εργάτες νά Εχουν Ενα
δικό τους άνεξάρτητο κόμμα.
Ύστερα Από τή νίκη τής Αντεπανάστασης στή Γερμανία πολ-
λοί Επαναστάτες άναγκάσηκαν νά Εγκαταλείψουν τή χώρα. Μάζες
Επαναστατών μετανάστευαν στίς Ενωμένες Πολιτείες, δπου Επαι-
ξαν σημαντικό ρόλο στόν άγώνα Ενάντια στή δουλεία καί στή
δημιουργία τοΰ νεαρού Εργατικοΰ κινήματος. Ό Μάρξ, ό "Ενγκελ:
καί Αλλοι Αγωνιστές ξαναγύρισαν στό Λονδίνο.

Χθόνια πολιτικής άντίδρααης

Ή δεκαετία πού πέρασε Από τήν ήττα τής Επανάστασης τοΰ


1848 ώς τήν ίδρυση τής 1ης Διεθνοΰς ήταν γενικά μιά περίοδος
πολιτικής άντίδρασης, γρήγορης Εκβιομηχάνισης, Ισχυρής άνά-
πτυξης τής Εργατικής τάξης καί Εξασθένισης τής Επαναστατικής
πάλης. Στή Γαλλία, τή Γερμανία καί σ' άλλα μέρη οί Επαναστάτες
καταδιώκονταν. Ζωντανό παράδειγμα άποτελεϊ ή δίκη τής Κολω-
νίας στά 1852, δπου οί κομμουνιστές ήγέτες κατηγορήθηκαν γιά

42
έσχάτη προδοσία. Ή δίκη πού στηρίχθηκε στίς μαρτυρίες πρακτό-
ρων-προβοκατόρων Εληξε μέ τήν καταδίκη έπτά άπό τούς ήγέτες
αυτούς σέ μακρόχρονη φυλάκιση.
Ή γρήγορη άνάπτυξη τής ευρωπαϊκής· βιομηχανίας ήταν
Εξαιρετικά έκδηλη στή Μεγάλη Βρετανία, τήν κυριότερη καπιταλι-
στική χώρα. Στά χρόνια αύτά είχαν βελτιωθεί σέ κάποιο βαθμό
οί συνθήκες ζωής τών δγγλων έργατών. Ό Μπήρ λέγει δτι «στήν
περίοδο άπό τό 1846 & τό 1866 τ ά μεροκάματα καί ή Αγορα-
στική δύναμη είχαν αυξηθεί σάν συνέπεια τής έπέχτασης τοϋ
Εμπορίου καί τής κατάργησης τών νόμων γιά τά σιτηρά» "Ολα
αύτά Αμβλυναν σημαντικά τό έπαναστατικό πνεύμα τών έργατών.
ΟΙ Γουέμπ παρατηρούν δτι στήν περίοδο αύτή «μέ τήν Επίδραση
τή; γρήγορης βελτίωσης τών συνθηκών ζωής καί μιΑς σχετικής
ε ύ η μ ε ρ ί α ς . . . Εσβυνε τό χαρτιστικό κίνημα» 2 . Παρ* δλα αύτά
σημειώθηκε μιά σοβαρή Ανοδος τοΰ βρετανικού συνδικαλιστικού
κινήματος, καί στΑ τέλη τής 6ης δεκαετίας Ιδρύθηκαν σέ πολλές
ττόλει: συνδικαλιστικά συμβούλια. Στή Γερμανία, δπου οί πολιτικές
συνθήκες ήταν πολύ πιό δύσκολες, μόλις είχαν Αρχίσει νά Εμφα-
νίζονται τά συνδικάτα.
"Οταν {>στερα Από τήν έπανάσταση Επέστρεψαν στό Λονδίνο
άπό τή Γερμανία, ό Μάρξ καί ό "Ενγκελς ΑναδιοργΑνωσαν τήν
"Ενωση τών Κομμουνιστών. Άλλά στήν όργάνωση κυριάρχησαν
οί φραξιονιστικές τάσεις. Ό Μάρξ καί ό "Ενγκελς πήραν στάση
ενάντια στήν τυχοδιωχπκή πολιτική τής φράξιας Βίλλιχ-Σάπερ
πού ήθελε νά όργανώσει στή Γερμανία πραξικόπημα, χωρίς καμιά
πιθανότητα Επιτυχίας. Ό Μάρξ προειδοποίησε γιά τόν κίνδυνο
••νά παίζει κανείς μέ τήν έπανάσταση». Καταπολέμησε Επίσης
τούς ούτοπιστικούς παραλογισμούς τοϋ Βίλχελμ Βάΐτλινγκ. Στά
1852 ή "Ενωση χωρίστηκε στά δύο.
Τήν περίοδο αύτή, πού όδήγησε στό σχηματισμό τής Διεθνούς
"Ενωσης τών Έργατών, ό Μάρξ Εζησε σέ μεγάλη φτώχεια σ* Ινα
σπιτάκι στό Σόουχο τοΰ Λονδίνου. Ό "Ενγκελς Εμενε στό Μάν-
τσεστερ σέ πολύ καλύτερες συνθήκες. Βοήθησε συχνά τό Μάρξ
οίκονομικΑ γιά νά τοΰ δώσει τή δυνατότητα νά συνεχίσει τίς
μελέτες του καί τή συγγραφή. Ό Μάρξ καί ό "Ενγκελς ήταν ο!

1
Μ. Μπήρ : • "Ιστορία τοΰ βρετανικού σοσιαλισμού», τόιι.
2, Λονδίνο 1929, σελ. 221.
1
Βεβίτίοο 3Π(1 δίίίπεγ ^ ε β ί ) : «Ιστορία τοΰ Τρεΐντγιονιονισμοϋ»,
Νέα Υόρκη 1920, σελ. 181.

43
πιό στενοί φίλοι καί συνεργάτες δχι μόνο πολιτικά, άλλά καί προ-
σωπικά.
Τό παρακάτω γράμμα πού εγραψε ό Μάρξ μερικές βδομά-
δες πρίν άπό τή δίκη τής Κολωνίας δείχνει τίς άθλιες συνθήκε:
δπου ζούσε καί εργαζόταν ό μεγάλος αυτός σοφός καί Επανα-
στάτης : « Ή γυναίκα μου είναι άρρωστη, ή Τζένυ (τό μεγαλύ-
τερο κορίτσι τοΰ Μάρξ — σημ. Σύντ.) είναι άρρωστο. Ή Λένα
(ή γυναίκα τής υπηρεσίας στό σπίτι τής οικογένειας Μάρξ) είναι
κι αύτή άρρωστη άπό ενα είδος νευρικού πυρετού. Δέ μπορώ νά
καλέσω γιατρό, γιατί δέν Ιχω χρήματα γιά φάρμακα. Όχιώ-δέκα
μέρες ή οίκογένειά μου τράφηκε μέ ψωμί καί πατάτες καί δέν
είμαι βέβαιος άν αύριο θά μπορεί νά τ' άγοράσει κι αύτά. Θά
ήταν καλά καί Ισως θά επρεπε νά τό εύχομαι, νά μέ πετάξει-
ή -σπιτονοικοκυρά μου εξω άπό τό διαμέρισμα πού κατέχω. Στήν
περίπτωση αύτή θ' άπαλλασσόμουν τουλάχιστο άπό χρέος 22 λι-
ρών στερλινών. "Υστερα είναι καί οί λογαριασμοί τού φούρναρη,
τού γαλατά, τοΰ χασάπη κλπ. . .. πού Επίσης δέ μ* άφήνουν
ήσυχο».
Παρά τί; μεγάλε; δνσκολίε: ή περίοδος αύτή ήταν γιά τόν
Μάρξ Εξαιρετικά γόνιμη. Στά 1852 δημοσίευσε στήν Εφημερίδα
- Επανάσταση» πού τήν εβγαζε στίς Ενωμένες Πολιτείες ό Γιόζεφ
Βάϊνιεμέγερ, τό Ιργο του « Ή 18η Μπρυμαίρ τοΰ Λουδοβίκου
Βοναπάρτη» πού άποτελεϊ μιά άξιόλογη άνάλυση τής Επανάστα-
ση; καί της άντεπανάσταση; στή Γαλλία στήν περίοδο 1848—1852.
Ά π ό τό 1852 ώς τό 1862 ό Μάρξ πού είχε γίνει ταχτικός άντα-
ποκρίτής ιής Εφημερίδα; τοΰ Όράτιου Γκρήλυ «Νιού Γιόρκ Τρί-
μπιονν-, εγραψε γιά τήν Εφημερίδα αύτή λαμπρά άρθρα γιά τά προ-
βλήματα τή; Ευρώπη; καί τής "Ασία; καθώς καί άρθρα δπου άνέλυε
Αριστοτεχνικά τόν άγώνα Ενάντια στή δουλεία στήν Αμερική καί
τίς πρώτες φάσεις τοΰ άμερικάνικου Εμφυλίου πολέμου. Στά 1859
δημοσίευσε τήν -Κριτική τή: Πολιτικής Οικονομίας», πού είναι
Ινα άπό τά βασικά του εργα στόν οικονομικό τομέα. Άλλά ή κυ-
ριότερη δράση του ήταν ή Επεξεργασία τοΰ μνημειώδους Ιργου
του «Τό Κεφάλαιο> πού ό πρώτοε του τόμος Εκδόθηκε στά 1867.
ΚΒΦ ΑΛ Α IΟ 4

Η ΙΔΡΥΣΗ ΤΗΣ 1ης ΔΙΕΘΝΟΥΣ (ί864)

πως τό καπιταλιστικό σύστημα, τό Εργατικό κίνημα είναι


βαθύτατα διεθνές. "Οπως ή βιομηχανία, οί μεταφορές καί οί συγ-
κοινωνίες ξεπερνούν κάθε Εθνικό δριο, Ετσι καί ή ταξική συνεί-
δηση τοΰ προλεταριάτου δέν γνωρίζει σύνορα. Ή έπέχταση τού
καπιταλισμού σέ διάφορες χώρες καί ή άνάπτυξη τής παγκόσμιας
άγοράς δημιουργούν άναπόφευχτα στίς γραμμές τών Εργατών τό
αίσθημα τού διεθνισμού. Αύτό συμβαίνει ιδιαίτερα δταν οί έργά-
τες άρχίζουν νά άπαλλάσσονται άπό τίς Αστικές Αντιλήψεις καί
νά στρέφουν τήν προσοχή τους πρός τήν πολιτική καί τίς σοσια-
λιστικές προοπτικές. Ή πολιτική ωριμότητα ένός όρισμένου Εργα-
τικού κινήματος μπορεί νά έκτιμηθεί Ανάλογα μέ τό βαθμό στόν
όποιο είναι διαποτισμένο Από τό διεθνιστικό πνεύμα.
Στίς Αρχές τού 19ου αιώνα τό νεαρό προλεταριάτο αίσθανό-
ταν κι δλας Ιντονα τήν Ανάγκη τής Αλληλεγγύης σέ διεθνή κλί-
μακα. Οί Εργάτες Ενοιωθαν τήν Ανάγκη νά γνωριστούν μεταξύ
τους καί νά άλληλοϋποστηριχθούν στούς δλο καί πιό πλατεϊς οικο-
νομικούς καί πολιτικούς Αγώνες Ενάντια στούς άχόρταγους καπι-
ταλιστές, πού Αν καί Εχθρεύονταν πεισματικά οί μέν τούς δέ σέ
Εθνικό πεδίο, Εδειχναν ώστόσο ισχυρή διεθνή ένότητα Ενάντια
στίς είδικές διεκδικήσεις της Εργατικής τάξης. Πιό συγκεκριμε·*.»
οί Εργάτες Επρεπε νά παλαίβουν Ιδιαίτερα .Ενάντια στούς Απεργο-
σπάστες σέ διεθνή κλίμακα χαί, έχτός Απ' αύτό, Αποχτούσαν δλο
καί μεγαλύτερη συνείδηση τής Ανάγκης τοϋ άγώνα κατά τοΰ πο-
λέμου. "Οσο οί Αντιλήψεις τους γίνονταν πιό σοσιαλιστικές, τόσο
δυνάμωνε τό διεθνιστικό τους πνεύμα.
Τό διεθνιστικό πνεύμα πού είναι Εμφυτο στούς Εργάτες, το-
νώθηκε καί άπό τίς Ισχυρές διεθνιστικές τάσεις στίς γραμμές
τών ριζοσπαστικών στρωμάτων τής άστικής καί τής μικροαστι-
κής τάξης. Στό προτσές τής Εγκαθίδρυσης μέ Επαναστατικό τρό-

45
ΛΟ τής καπιταλιστικής κυριαρχίας, Ιδιαίτερα στή διάρκεια τών διά-
φορων Επαναστάσεων της Ιστορικής αυτής περιόδου, οί τάξεις
αύτές συνεργάστηκαν, βέβαια, πάνω άπό έθνικά σύνορα. "Ενα
σχετικό παράδειγμα άποτελεί ή βοήθεια πού έδωσε ή διεθνής άστι-
κή τάξη στήν άμερικανικη έπανάσταση τοΰ 1776, στή γαλλική έπα
νάσταση τοΰ 1789, στή γαλλική έπανάσταση τοΰ 1848, στίς άστι-
κές Επαναστάσεις τής Γερμανίας, τής Ιταλίας, τής Ουγγαρίας, τής
Πολωνίας καί άλλων χωρών. Τά ριζοσπαστικά αυτά άστικά στοι-
χεία, σέ μεγάλο μέρος διανοούμενοι, είσχώρησάν στά περισσότερα
Εργατικά κινήματα Εκείνης τής Εποχής καί προσπάθησαν νά τά
χρησιμοποιήσουν γιά τά δικά τους ταξικά συμφέροντα.

ΟΙ πρόδρομοι της 1 Διε&νοϊν

Ή Αγγλία, χώρα δπου ό καπιταλισμός γνώρισε στήν πρώ-


τη του περίοδο τήν πιό πλατιά Ανάπτυξη, ή χώρα πού είχε τήν
πιό πολυάριθμη καί τήν πιό άναπτυγμένη έργατική τάξη, ή χώ-
ρα δπου γεννήθηκε τό συνδικαλιστικό κίνημα, Εγινε κατά φυσικό
τρόπο τό πεδίο τών περισσότερων άπό τίς πρώτες προσπάθειες
τοΰ προλεταριάτου, γιά τή δημιουργία τής διεθνοΰς άλληλεγγύης
καί δργάνωσης. Ά π ό τίς πρώτες άκόμα ρωμαλέες Εκδηλώσει;
τοΰ Εργατικοΰ κινήματος στήν τέταρτη δεκαετία τοΰ περασμένου
αΙώνα υπήρχαν πολλές ένδείξεις Ανάπτυξης τοΰ έργατικοΰ διεθνι-
σμού. Τό χαρτιστικό κίνημα Εκδήλωσε ισχυρές διεθνιστικές τά-
σεις. Ό ΛόργουΧν όνομάζει τόν Γουΐλλιαμ Λόβεττ, Εναν άπό τούς
θεμελιωτές τοϋ κινήματος ιπρώτο Εργάτη μέ διεθνιστικές άντι-
λήψεις τής σύγχρονης Εποχής» Ή " Ε ν ω σ η τών Προγραμ-
μένων (1834— 1836), ή Έ ν ω σ η τών Δικαίων (1836 — 1839), 2
καί ή "Ενωση τών Κομμουνιστών (1847 — 1 8 5 2 ) , γιά τήν δποία
μιλήσαμε στό δεύτερο κεφάλαιο, ήταν κατηγορηματικά διεθνιστι-
κές όργανώσεις καί είχαν κατ 5 Εξοχήν προλεταριακές άντιλήψεις
καί σύνθεση. 0 1 όργανώσεις αύτές άνάπτυσσαν τήν κύρια δράση
τους καί είχαν τά κυριότερα κέντρα τους στήν Α γ γ λ ί α .
Μιά πολύ σημαντική όργάνωση στήν περίοδο αύτή ήταν οί
«Άδελφωμένοι Δημοκράτες», πού Ιδρύθηκε στό Λονδίνο τ ό . Σε-

1
Λιούΐς Λ. Λόργουϊν: «Εργασία καί Διεθνισμός», Βάσιγκτον
ϋ. 0. 1929, σελ. 17.
1
Δές τή σημ. τής σελ. 21. Σημ. Μετ.

46
πτέμβρη τοΰ 1845 άπό όμάδες Αγγλων Αγωνιστών χαΐ ευρωπαίων
έξορίστων. Ή όργάνωση αυτή διακήρυχνε δτι τό «Εδαφος μέ
δλα τά φυσικά του πλούτη είναι κοινή Ιδιοχτησία δλων» Ό Στέ-
κλοφ Εχει τή γνώμη πώς ή όργάνωση αύτή «Από τήν Αποψη τών
ιδεών πού τήν έμψύχωναν, ήταν ή πρώτη διεθνής όργάνωση
τής έργατικής τάξης καί μέ τήν Εννοια αύτή μπορεί νά θεωρη-
θεί πρόδρομος τής Διεθνούς» 2 . Ό Χάρνεϋ, ό Τζώνς, ό Ο' Μπράϊεν
καί Αλλοι διακεκριμένοι ήγέτες τοϋ χαρτιστικοϋ κινήματος Επαι-
ξαν δραστήριο ρόλο στήν Αξιόλογη αύτή όργάνωση. Ό Μάρξ καί
ό "Ενγκελς είχαν σχέσεις μέ τό κίνημα αυτό. Οί «Άδελφωμένοι
Δημοκράτες» ήταν διεθνιστική όργάνωση καί Επαιρνε ένεργό μέ-
ρος στούς άγώνες τών έργατών καί α" Αλλα έπαναστατικά κινή-
ματα τής ήπείρου. Συνέβαλε στήν προετοιμασία τοϋ δρόμου πρός
τήν 1η Διεθνή. Σημαντικό γνώρισμά της ήταν δτι έφάρμοσε
μιά μορφή όργάνωσης πού Αργότερα υΙοθετήθηκε Από τήν 1η
Διεθνή, δηλ. τό διορισμό ένός γραμματέα γιΑ κάθε χώρα. "Ετσι
υπήρχαν γραμματείς γιά τήν "Αγγλία, τή Γαλλία, τή Γερμανία,
τήν Ιταλία, τήν Πολωνία καί τήν Ισπανία. Ή όργάνωση στα-
μάτησε τή δράση της στην περίοδο τ ή ς . άντίδρασης, πού Ακο-
λούθησε τήν έπανάσταση τοϋ 1848 στήν Ευρώπη.
"Ενα Αλλο σημαντικό διεθνές κίνημα μέ κέντρο τήν Αγγλία
ήταν ή «Επιτροπή καλωσορίσματος καί διαμαρτυρίας» 3 πού με-
τατράπηκε Αργότερα σέ Διεθνή Ε π ι τ ρ ο π ή (Διεθνή "Ενωση), κι
όργανώθηκε στό Λονδίνο στά τέλη τοΰ 1855. Καί ή όργάνωση
αύτή διόρισε γραμματείς γιά μερικές χώρες μέ τίς όποιες είχε
σύνδεση. Ό "Ερνεστ Τζώνς καί Αλλοι χαρτιστές ήταν καί στό
κίνημα αύτό Εξέχουσες φυσιογνωμίες. Ή Διεθνής 'Επιτροπή όργά-
νωσε μερικά μεγάλα συλλαλητήρια ύπέρ όρισμένων ευρωπαϊκών
Επαναστάσεων καί διαμαρτυρήθηκε ένάντια στίς βιαιότητες πού
διέπραξε ή Αντίδραση στήν ήπειρωτική Εύρώπη. Ά λ λ ά κατά τά
τέλη τοΰ 1859 ή Διεθνής Ε π ι τ ρ ο π ή δέν υπάρχει πιά.
Καί στή Γαλλία έκδηλώθηκαν Εντονα διεθνιστικές τάσεις στίς
γραμμές τών έργατών. 01 γάλλοι είχαν παλιές διεθνιστικές παρα-
δόσεις πού ξεκινοΰσαν άκόμα άπό τόν Μπαμπέφ, τό δοξασμένο

1
Θ. Ρόσταΐν : «'Από τό Χαρτισμό στό Λεϋμπορισμό», σελ. 131.
* Γκ. Μ. Στέκλοφ: «Ιστορία τής 1ης Διεθνούς», Νέα "Υόρκη
1928, σελ. 21.
* Ή «Επιτροπή καλωσορίσματος καί διαμαρτυρίας» σχηματί-
στηκε άπό τόν "Ερνεστ Τζών; γιά νά διαμαρτυρηθεί ένάντια στήν
έπίσκεψη στήν Αγγλία τοΰ Ναπολέοντα τοΟ Γ" καί γιά νά ύργανώ-
σει τήν ύποβοχή τοϋ Μπαρμπές Σημ. Μετ.

47
κομμουνιστή τής έποχής τής μεγάλης γαλλικής Επανάστασης καί
άπό τούς άγωνιστές τών Επαναστάσεων τοΰ 1830 καί 1848, καθώς
καί άπό πολλές άλλες Εξεγέρσεις τοΰ γαλλικοί λαοΰ. Στά 1843
ή Φλώρα Τριστάν Εγραψε στό Παρίσι, μιά μπροσούρα, μέ τήν
όποία καλούσε νά δημιουργηθεί μιά πλατιά διεθνής όργάνωση.
« Ή "Ενωση τών Ε ρ γ α τ ώ ν » — ά γ ρ α φ ε — θά επρεπε νά δημιουρ-
γήσει Επιτροπές άνταπόκρισης στίς κυριότερες πόλεις τής Α γ -
γλίας, τής Γερμανίας, τής Ιταλίας, μέ μιά λέξη σ' δλες τίς πρω-
τεύουσες τής Ευρώπης» Τόν Απρίλη τού 1856 μιά άντιπροσω-
πεία άπό γάλλους Εργάτες πήγε στό Λονδίνο καί πρότεινε νά δη-
μιουργηθεί μιά «Παγκόσμια "Ενωση τών Εργατών» γιά τήν κα-
θοδήγηση τοΰ άγώνα σέ διεθνή κλίμακα.
Ά π ό τίς πιό σημαντικές Ενέργειες τών διεθνών αύτών όμά-
δων ήταν ή Ενεργή ύποστήριξη άπό μέρους τους τού κινήματος
γιά τήν κατάργηση τής δουλείας στή βρετανική αύτοκρατορία,
στίς Ενωμένες Πολιτείες καί σ' δλον τόν κόσμο. Έ π ί δεκαετίες
ίιπήρχε Ινα ισχυρό κίνημα γιά τήν κατάργηση τής δουλείας, δπου
τά χαρτιστικά Τραίϊντ-Γιούνιονς καί οί όπαδοί τοΰ "Οουεν Επαι-
ξαν πολύ σημαντικό ρόλο. Τά κινήματα τής Μεγάλης Βρετανίας
καί τής Αμερικής γιά τήν κατάργηση τής δουλείας εργάστηκαν
σέ στενή συνεργασία. Ά π ό τό 1833 ώς τό 1860 ό Γουΐλλιαμ Λόϋντ
Γκάρισσον, ό Φρέντερικ Ντάγκλας καί πολλοί άλλοι διακεκριμένοι
άμερικανοί όπαδοί τού κινήματος γιά τήν κατάργηση τής δου-
λείας Επισκέφθηκαν τήν Αγγλία, δπου Εγιναν δεχτοί άπό τερά-
στιες μάζες άνθώπων. Ό Τζώρτζ Θόμπσον, άγγλος συνδικαλιστής
όπαδός τής κατάργησης τής δουλείας, πήγε στίς Ενωμένες Πολι-
τείες καί πήρε Ενεργό μέρος στόν άγώνα Ενάντια στή δουλεία.
Πρίν καί στή διάρκεια τοΰ Εμφυλίου πολέμου οί άγγλοι τραίϊντ-
γιουνιονιστές όργάνοχσαν Επανειλημμένα μεγάλες διαδηλώσεις Ενάν-
τια στή δουλεία. Καί στή Γαλλία ή Εργατική τάξη Εδειξε τήν ίδιο
άλληλεγγύη στόν άγώνα γιά τήν κατάργηση τής δουλείας, στήν
πάλη Ενάντια στίς προσπάθειες τοΰ Ναπολέοντα τοΰ Γ' νά παρα-
σύρει τή Μεγάλη Βρετανία καί τή Γαλλία στόν πόλεμο μέ τό μέ-
ρος τής Συνομοσπονδίας.
Ή δράση αύτή Ενάντια στή δουλεία καί ύπέρ της ειρήνης
πού άνάπτυξαν οί άγγλοι Εργάτες Εκανε τόν πρόεδρο Λίνκολν νά
στείλει Ινα γράμμα στούς ύφαντουργούς τοΰ Μάντσεστερ, πού
είχαν φθάσει στό κατώφλι τής πείνας λόγω τής διακοπής τής
εισαγωγής βαμβακιού. Ό Λίνκολν Εγραφε δτι ή ύποστήριξή τους

1
Λιούϊς Λόργουϊν: «Εργασία καί Διεθνισμός», σελ. 23.

48
ήταν «παράδειγμα ύπέροχου χριστιανικού ήρωϊσμοΰ, τέτιου πού
Μν ιίδε κανένας πστέ στό πέρασμα τών αΙώνων σέ καμμιά Αλλη
χώρα» Στίς 2 τοΰ Μάρτη 1863 ή Αμερικανική γερουσία Εξέ-
φρασε τήν εύγνωμοσύνη τ η ; στούς Αγγλους έργάτες γιά τή βοή-
θεια πού δώσανε. "Αλλά καί πρίν Από αύτό ό Μάρξ δήλωνε στή
«Νιοΰ Γιόρκ Τρίμπιουν» : <Δέ θάπρεπε νά ξεχαστεί ποτέ στίς
Ενωμένες Πολιτείες δτι τουλάχιστο ή Αγγλική Ε ρ γ α τ ι κ ή τ ά ξ η
δέν τίς Εγκατέλειψε Από τήν ό^χή ώς τό τέλος τών δυσκολιών» 2 .
Ή ίδρυση της 1ης Διεθνούς Ιγινε σέ στιγμή Ανόδου τής
Επαναστατικής πάλης τού προλεταριάτου, καί τοΰ Εθνικού κινήμα-
τος τής άστικής τάξης ύστερα άπό τή μακρόχρονη περίοδο Αντί-
δρασης πού Ακολούθησε τήν εύρωπαϊκή Επανάσταση τοϋ 1848. Ό
καπιταλισμός άναπτυσσόταν γοργά σ° δλη τή Δυτική Εύρώπη, τό
ίδιο καί ή Εργατική τάξη τόσο άπό Αποψη όργάνωσης δσο καί άπό
άποψη μαχητικότητας. Τό Εργατικό κίνημα δυνάμωνε, Ιδιαίτερα
στήν Α γ γ λ ί α . Στά 1860 δημιουργήθηκε τό Συμβούλιο τών Τραίϊντ-
γιούνιονς τού Λονδίνου. Παρόμοια δργανα δημιουργήθηκαν σέ
σειρά χώρες. Στή Γερμανία Εμφανίζονταν άκριβώς οί πρώτες συν-
δικαλιστικές όργανώσεις. Στά 1863 ό Φερντινάντ Λασσάλ όργά-
νωσε τή Γενική "Ενωση τών γερμανών Εργατών, πού ήταν μιά
πολιτική όργάνωση καί Α "Αουγκουστ Μπέμπελ μαζί μέ τό Βίλ-
χελμ Λίμπκνεχτ άνάπτυσσαν ζωηρή κομμουνιστική δράση πού Εμελλε
νά όδηγήσει στό σχηματισμό τού σοσιαλδημοκρατικού Εργατικού
κόμματος τής Γερμανίας στά 1869. Καί στίς Ενωμένες Πολιτείες
οί Εργατικές δργανώσεις Αρχισαν νά Αναπτύσσονται γοργά. Ή με-
γάλη οικονομική κρίση τοΰ 1857, ή πρώτη κρίση παγκόσμιας ϊκτα-
σης, Επληξε βαρειά τούς Εργάτες καί προκάλεσε Ινα Ισχυρό Απερ-
γιακό κίνημα Από τό 1860 ώς τό 1862, τόσο στήν Α γ γ λ ί α , δσο
καί σέ Αλλες χώρες μαζί καί στίς Ενωμένες Πολιτείες.
'ΑπΑ τίς πολυάριθμες Εκδηλώσεις τής μεγάλης Ανόδου τών
Εθνικών Αστικοδημσκρατικών κινημάτων στήν περίοδο πρίν Από τήν
ίδρυση τής 1ης Διεθνούς ήταν μερικές πού άφύπνησαν Ιδιαίτερα τούς
έργάτες δλων τών χωρών καί δυνάμωσαν τήν τάση τους γιά διεθνή
Αλληλεγγύη. "Ενα τέτοιο σημαντικό γεγονός ήταν ό άπελευθε-
ροιτικός Αγώνας τοΰ Ιρλανδικού λαοΰ Ενάντια στούς Αγγλους κατα-
χτητές. "Ενα Αλλο γεγονός ήταν τό καινούργιο δυνάμωμα τοϋ μα-

1
Κάρλ Ζάντμπουργκ: «Αβραάμ Λ'νκολν, „Τά χρόνια τοί πο-
λέμου"», τόμ. 2, Ν. «Υόρκη 1939, σελ. 24.
1
Μάρξ καί "Ενγχελς: « Ό Εμφύλιο; πόλεμο; στίς Ενωμένες
Πολιτείες», Ν. Ύόρχη, 1937, σελ. 47 — 48.

4-&Θ0 49
ζικού κινήματος γιά τήν Ενοποίηση καί τόν Εκδημοκρατισμό τής
Γερμανίας. Στά 1859 οί ιταλοί άρχισαν τόν Εθνικό Επαναστατικό
πόλεμο κατά τής Αυστρίας. Ό πόλεμος αυτός, πού τόν καθοδη-
γούσε ό Γαριβάλδης στεφανώθηκε μέ τήν άπελευθέρωση καί τήν
Ενοποίηση τής Ι τ α λ ί α ς καί μέ τήν εισαγωγή μιάς σειράς δημοκρα-
τικών μεταρυθμίσεων. Προκάλεσε τόν Ενθουσιασμό τών Εργατών
ο* δλο τόν καπιταλιστικό κόσμο. "Υστερα εγινε ή ήρωΐκή Εξέγερ-
ση τής Πολωνίας στά 1863. Ή Εξέγερση αύτή πού τήν έπνιξε
στό αίμα ό τσάρος, είχε τήν πλατειά συμπάθεια καί ύποστήριξη
τών πλατειών προλεταριακών μαζών. Τέλος, Ινα άλλο γεγονός
ήταν ό Επαναστατικός έμφύλιος πόλεμος στίς Ενωμένες Πολιτείες
πού συνεχιζόταν τή στιγμή τής ίδρυσης τής 1ης Διεθνούς. 01
δργανωμένοι Εργάτες στήν Αγγλία, τή Γερμανία, τή Γαλλία καί
σ' άλλες χώρες κατάλαβαν καθαρά άπό τήν άρχή κι δλα; τοΰ με-
γάλου αύτοΰ πολέμου, δτι τά ταξικά τους συμφέροντα βρίσκονταν
άποφασιστικά μέ τό μέρος τοΰ Βορρά ένάντια στό δουλοχτητικό
Νότο καί Εξέφρασαν Επανειλημμένα τά Εντονα αίσθήματά τους κα-
τά τής δουλείας.

Ή ίδρυση τής Διε&νονς Ένωσης ιών Εργατών1

Ή 1η Διεθνής Ιδρύθηκε στίς 28 τοΰ Σεπτέμβρη 1864 σιό


Λονδίνο στήν αίθουσα άγιος Μαρτίνος. Πρίν άπό τή συγκέντρω-
ση αύτή πάνω άπό 300 Εργάτες τής Γαλλίας καί 12 της Γερμα-
νίας είχαν Επισκεφτεί τή διεθνή Εκθεση τοΰ Λονδίνου στά 1862 2
καί στή διάρκεια τής παραμονής τους Εκεί είχαν συζητήσει μέ τούς
άγγλους τραιϊ»τγιουνιονιστές γιά τή δυνατότητα δημιουργίας μιάς
Εργατικής διεθνούς. Έ χ τ ό ς άπ' αύτό στίς 22 τοΰ "Ιούλη 1863 οί
άγγλοι καί γάλλοι Εργάτες είχαν όργανώσει μαζί Ινα συλλαλη-
τήριο στό Λονδίνο γιά νά διαμαρτυρηθούν Ενάντια στήν κατά-
πνιξη τής Εξέγερσης τής Κρακοβίας καί γιά νά ζητήσουν νά χο-
ρηγηθεί άνεξαρτησία στήν Πολωνία. Αΰτό προκάλεσε νέες συζητή-
σεις σχετικά μέ τό σχέδιο όργάνωσης μιάς Εργατικής Διεθνούς. Τέσ-
σερες μήνες όργότερα ό Τζώρζ "Οτζερ, διακεκριμένος άγγλος συν-

1
"Υστερα άπό τήν ίδρυση τ<|ς 2ης Διεθνοΰς, στά 1889 ή «Διε-
θνής "Ενωση τών Εργατών» όνομάστηκε 1η Διεθνής. Πρίν άπ* αθτό
ήταν γνωστή μονάχα σάν «Διεθνής».
1
Λιούΐς Λ. Λόργουϊν: «Εργασία καί Διεθνισμός», σελ. 32.

ΒΟ
δικαλιστής ήγέτης, Εχανε «Εκκληση» πρός τούς γάλλους Εργάτες,
τονίζοντας τήν άνάγκη τής χοινής δράσης τής διεθνούς Εργα-
τιάς. 0 1 γάλλοι άπάντησαν μόλις ΰστερα άπό Ενα χρόνο κι Εστει-
λαν τήν άπάντησή τους στό Λονδίνο μέ τούς Ιδιους έργάτες πού
είχαν πάρει μέρος στό κοινό συλλαλητήριο τού Λονδίνου στά 1863.
Ή ξακουστή συγκέντρωση τής 28 τού Σεπτέμβρη στήν αί-
θουσα άγιος Μαρτίνος συγκλήθηκε γιά ν' άκούσει τό λόγο τών
γάλλων έργατών. Στή συγκέντρωση δπου πήραν μέρος πάρα πολλοί
έργάτες καί ξένοι εξόριστοι, προήδρευσε ό καθηγητής Ε. Σ. Μπή-
ολυ. Άνάμεσα στούς παρόντες ήταν καί ό Μάρξ. Ό "Οτζερ διά-
βασε τήν Εκκληση πού είχε σταλεί Ενα χρόνο νωρίτερα στούς
γάλλους έργάτες. Ή έκκληση πρότεινε : «Νά συγκληθεί μιά συ-
νέλευση τών άντιπροσώπων τής Γαλλίας, Ιταλίας, Γερμανίας, Πο-
λωνίας, Αγγλίας καί δλων τών χωρών δπου υπάρχει Επιθυμία
συνεργασίας γιά τό καλό τής άνθρωπότητας. Νά όργανώνουμε τά
συνέδριά μας* νά συζητούμε τά μεγάλα προβλήματα άπό τά όποια
Εξαρτάται ή εΙρήνη τών Εθνών» Ό Μ. Τολαίν, Ενας άπό τούς γάλ-
λους άντιπροσώπους, πού Εγινε δεχτός μέ ζωηρά χειροκροτήματα,
διάβασε τήν άπάντηση τής γαλλικής άντιπροσωπείας. Α φ ο ύ πε-
ριέγραφε τά βάσανα πού ύπέφεραν οί Εργάτες, ή Εκκληση καλούσε
τούς έργάτες δλων τών χωρών νά Ενωθούν 2 . 01 γάλλοι πρότειναν
ΰστερα σάν Εδρα τής Λιεθνοΰς τό Λονδίνο. Επίσης πρότειναν νά
γίνει Επίσημο δργανό της ή αγγλική Εργατική Εφημερίδα «Ββε-
Μ ν θ » , νά καθοριστεί προσωρινά ενα σύστημα συνδρομών καί ή
νέα όργάνωση νά καθοδηγείται προσωρινά άπό μιά Κεντρική "Επι-
τροπή μέ ύποεπιτροπές σ' δλες τίς εύρωπαΐκές πρωτεύουσες. Ή
πρόταση Εγινε δεχτή με επευφημίες. Εκλέχτηκε Ενα Γενικό Συμ-
βούλιο πού άποτελέσθηκε άπό 21 μέλη γιά τήν Εκτέλεση τών άπο-
φάσεων. Τό Συμβουλίο Εξουσιοδοτήθηκε νά προσλάβει νέα μέλη
κατά τήν κρίση του.
Στίς άρχές τοΰ Ό χ τ ώ β ρ η τό Γενικό Συμβούλιο Εκανε με-
ρικές συνεδριάσεις πού στή διάρκειά τους Εγκρίθηκε ή όνομασία
-Διεθνής "Ενωση τών έργατών» καί Εκλέχτηκαν τά μέλη τής κα-
θοδήγησης. Ό Τζώρτζ "Οτζερ Εκλέχτηκε πρόεδρος καί ό Γουΐλ-
λιαμ Ρ. Κρήμερ — Επίτιμος γενικός γραμματέας. Εκλέχτηκαν
Επίσης γραμματείς γιά τή Γερμανία (ό Μάρξ) τήν Αμερική (δ Π.

' Ή ίδρυση τής πρώτης ΔιεθνοΟς, Ν. Υόρκη 1937, σελ. 4.


-· Στό Ιδιο ϊργο σελ. 7.

51
φόξ) ι, την Ιταλία, την Πολωνία, τήν Ελβετία κα( τή Γαλλία.
Μέλη τοΰ προσωρινοί Κεντρικοί Συμβουλίου, δπως συγκροτήθηκε
Αργότερα, ή τ α ν : οί Α γ γ λ ο ι Λόνγκμαιΐντ, Γουώρλεϋ, Λήνο, Χου-
ΐτλοκ, Φόξ, Μπλάκμορ, Χάρτουελ, Πίτζον, Λούκραφτ, Γουέστον,
Ντέλλ, Σήρμαν, Νάϊες, Σώου, Λαίϊκ, ΜπΑκλεϋ, "Οτζερ, Χόουελ.
"Οσμπορν, Κάρτελ, Γκραίϋ, Χουήλερ, Στέίνσμπυ, Μόργκαν,
Γκρόσμιθ, Κρήμερ, Ντίκ. Οί γ ά λ λ ο ι Ντενουάλ, Λέ Λιουμπέζ.
Ζούρνταίη, Μαρίζο, Λερού, Μπορντάζ, Μποκέ, Ταλαντιέ, Ντυ-
πόν. Οί ί τ 'α λ ο ί Βόλφ, Φοντάνα, Σετάτσι, 'Αλντροβάντι, Λάμα,
Σολοΰστρι. Οί έ λ β ε τ ο ί Νιουπερλύ, Γιούνγκ. Οί γ ε ρ μ α ν ο ί
Έκκάους, Βόλφ, "Οττο, Λέσνερ, Πφάντερ, Λόχνερ, Μάρξ, Κάντ,
Μπόλετερ. Οί π ο λ ω ν ο ί Χόλτορπ, Ρυμπζίνσκι. Τό πρώτο συνέ-
δριο τής Διεθνούς "Ενωσης τών Έργατών όρίστηκε γιά τό 1865
στίς Βρυξέλλες.
Τό Γενικό Συμβούλιο Αρχισε Αμέσως νά διατυπώνει τό πολι-
τικό πρόγραμμα καί τό καταστατικό τής Διεθνούς "Ενωσης τών
Έργατών. Ό Λ. Βόλφ, Απεσταλμένος τοΰ Ματσίνι Από τήν Ι τ α -
λία διάβασε τό σχέδιο τοΰ προγράμματος πού θά μετέτρεπε τήν
"Ενωση σέ μυστική όργάνωση. Τό σχέδιο αύτό Απορίφθηκε χάρη
στήν άντίθεση τοϋ Μάρξ. Ό Γουέστον, παλιός όπαδός τοΰ "Οουεν,
πρότεινε κι αυτός Ινα πρόγραμμα γεμάτο συγκεχυμένες ΙΛέες,
πού έπίσης Απορίφθηκε. Τελικά υιοθετήθηκε τό πρόγραμμα τοϋ
Λέ Λιουμπέζ, Ινα ντοκουμέντο Επηρεασμένο έντονα άπό τίς ιδέες
τοΰ Ματσίνι. Ό Μάρξ βρισκόταν στήν υποεπιτροπή πού θά συ-
νέτασσε τό συγκεχυμένο αύτό ντοκουμέντο, καί, δπως λέγει ό ίδιος,
«τροποποίησα όλόκληρο τό προοοίμιο, Εξάλειψα τή δήλωση Αρχών
καί τελικΑ Αντί τών 40 σημείων τοΰ Καταστατικοί Αφησα μόνο
10» 2 . "Οταν τελικΑ υιοθετήθηκε όμόφωνα τό ντοκουμέντο ήταν
όλοκληρωτικά Εργο τοΰ Κάρλ Μάρξ έχτός μερικών μικροαστικών
Εκφράσεων γιά «Αλήθεια» «δικαιοσύνη» καί «ήθικότητα», πού κα-
ταχωρήθηκαν δστερα Από τήν Επιμονή τοΰ Γενικοί Συμβουλίου,
δπως παραπονέθηκε Αργότερα ό Μάρξ. Τό γεγονός δτι ό Μάρξ
κλήθηκε τελικά νά γράψει τό Ιστορικό αύτό ντοκουμέντο Αποτελεί
Απόδειξη τής μεγάλης Επίδρασης τοΰ ξακουστοί προηγούμενού του
Εργου — τοΰ «Μανιφέστου τοϋ Κομμουνιστικού Κόμματος». «'Από

1
Ό Πήτερ Α. Φόξ Ανταποκριτής γιά τήν "Αμερική στήν πε-
ρίοδο 1866 —1867, ήταν Αγγλος δημοσιογράφος πού προσχώρησε στή
Διεθνή στή διάρκεια τής συγκέντρωσης στήν αίθουσα Αγιος Μαρτίνος.
• Μάρξ καί "Ενγκελς: «Επιλογή Αλληλογραφίας», σελ. 162.

32
τήν πρώτη μέρα τής ΰπαρξης τής Διεθνοΰς ό Κάρλ Μάρξ ήταν
Α πνευματικός της καθοδηγητής, 6 λαμπρός της θεωρητικός χαί
δ πρακτικός της ήγέτης»

Τό ηοόγραμμα καί τό καταστατικό


της Διε&νοϋς Ένωσης τών Εργατών

Ή «Ιδρυτική διακήρυξη» 2 τής Διεθνοΰς "Ενωσης των Ε ρ γ α -


τών — ή πρώτη της προγραμματική δήλωση — είναι Ενα άπό τά
πιό σημαντικά ντοκουμέντα στήν Ιστορία τής Εργατικής τάξης
δλσυ τοΰ κόσμου. Είναι ί ν α λαμπρό παράδειγμα Εφαρμογής τών
όρχών τοΰ Κομμουνισμού στούς καθημερινούς άγώνες καί στίς
γενικές προοπτικές τής Εργατικής τάξης. Ή «Ιδρυτική Διακήρυξη»
λέγει: «Είναι Αναμφισβήτητο γεγονός δτι στήν περίοδο άπό τό
1848 — 1 8 6 4 δέ λιγόστεψε ή άθλιότητα τών Εργαζομένων μαζών
κι δμως ή περίοδος αύτή δσον άφορα ίήν πρόοδο πού σημείωσε
στήν Ανάπτυξη τής βιομηχανίας καί τοΰ Εμπορίου είναι μοναδική
στά χρόνια τής Ιστορίας» 3 . Εκείνοι πού πρίν άπό χρόνια πρόλεγαν
δτι μαζί μέ τήν άνάπτυξη της βιομηχανίας στή Μεγάλη Βρετανία
θά Εξαλειφθεί αύτόματα ή φτώχεια διαψεύσθηκαν πέρα γιά πέρα
άπό τήν πραγματικότητα. Οί κυβερνητικές Εκθέσεις τόνιζαν δτι
γιά κάθε Εργάτη ή ζωή «στίς Εννιά περιπτώσεις άπ' τίς δέκα
δέν είναι παρά Ινας Αγώνας γιά τήν ύπαρξη» 4 : 0 1 Επίσημοι άριθ-
μοί Εδειχναν Ατι «οί χειρότεροι άπό τούς κατάδικους Εγκληματίες,
οί σκλάβοι τών κατέργων της Α γ γ λ ί α ς καί τής Σκωτίας, μοχθού-
σαν πολύ λιγότερο καί περνούσαν πολύ καλύτερα Από τούς γεωρ-
γούς τής Αγγλίας καί τής Σκωτίας» 5 . Πολλές όμάδες βιομηχα-
νικών Εργατών στερούνταν καί τά Ελάχιστα μέσα ΰπαρξης, τή
στιγμή πού μεγάλωναν μέ γρηγοράδα τά πλούτη τών τσιφλικάδων
καί τών καπιταλιστών.
Στήν «Ιδρυτική Διακήρυξη» Αναλύονταν ή περίοδο τής άντί-
δρασης πού είχε Αρχίσει σ* δλη τήν Εύρώπη ύστερα άπό τήν ήττα

54 1
Π. Ντένγκελ . στήν «Κομμουνιστική Διεθνή» τοϋ Σεπτέμ-
βρη 1930.
' Κάρλ Μάρξ, Φ. "Ενγκελς : Διαλεχτά Εργα σέ δυό τόμους,
τόμ. I, Ε*δ. τής ΚΕ τοΰ ΚΚΕ σελ. 440 — 451.
• Στό Ιδιο Εργο σελ. 440.
• Στό Ιδιο Εργο σελ. 440.
• Στό Ιδιο Εργο σελ. 441.
τής έπανάσταση; τοϋ 1848. Ή «Ιδρυτική Διακήρυξη» χαιρέτιζε
τή μεγάλη νίκη πού σημείωσαν οί άγγλοι έργάτες στά 1847 ϋστερα
άπό τριαντάχρονο άγώνα : τό νόμο γιά τή δεκάωρή Εργάσιμη μέρα.
«Τό νομοσχέδ'.ο γιά τό δεκάωρο —άναφέρονταν στήν € "Ιδρυτική
Διακήρυξη —-δέν ήταν μόνο μιά μεγάλη πραχτική έπιτυχία, ήταν
ή νίκη μιάς άρχής. Γιά πρώτη φορά ή πολιτική οικονομία τή;
άστικής τάξης νικήθηκε μπροστά στά μάτια δλων άπό τήν πολιτική
οικονομία τής Εργατικής τάξης» '. Σ ' δλη τή Δυτική Ευρώπη οί
κυβερνήσεις άναγκάσθηκαν νά υΙοθετήσουν παρόμοιους νόμους.
Ή «Ιδρυτική Διακήρυξη» έπεδοκίμαζε είλικρινά τό συνεται-
ριστικό κίνημα πού προόδευε τότε, άλλά ταυτόχρονα δήλωνε δτι
μόνο αύτό «δέ θά μπορέσει ποτέ νά σταματήσει τήν άνάπτυξη τοΰ
μονοπωλίου μέ γεωμετρική πρόοδο καί ν' άπελευθερώσει τίς μά-
ζες, είτε Ακόμα καί νά έλαφρύνει αισθητά τό βάρος τής άθλιό-
τητάς τους» 2 . Ή «Ιδρυτική Διακήρυξη» Εριχνε κυρίως τό βάρος
στόν πολιτικό άγώνα. «Γι* αύτό τό μεγάλο καθήκον τής Εργατικής
τάξης είναι σήμερα ή κατάχτηση τής πολιτικής έξουσίας» 3 . 01
Εργάτες κατέχουν μιά Εγγύηση τής έπιτυχίας, τόν άριθμό τους, άλ-
λά «οί άριθμοί βαραίνουν στή ζυγαριά μόνον δν τούς ένώνει ή δρ-
γάνωση καί άν τούς καθοδηγεί ή γνώση» 4 . 0 1 έργάτες της Εύ-
ρώπης πλήρωσαν άκριβά τήν ίλλειψη δργάνωσης.
Ή «Ιδρυτική Διακήρυξη» υπογράμμιζε έπίσης τήν άνάγκη
νά Ιχουν οί έργάτες δική τους έξωτερική πολιτική. «"Αν ή χειρα-
φέτηση τής έργατικής τάξης άπαιτεϊ τήν άδελφική συνεργασία
τών έργατών διαφόρων έθνών, πώς θά μπορέσουν νά Εκπληρώσουν
αύτή τή μεγάλη άποστολή μέ μιά έξωτερική πολιτική πού έπιδιώ-
κει Εγκληματικά σχέδια, πού Εκμεταλλεύεται τίς Εθνικές προκατα-
λήψεις καί πού κατασπαταλά σέ ληστρικούς πολέμους τό αίμα καί
τόν πλοΰτο τοΰ λαοΰ ;» 5 . Συνέχαιρε τήν Εργατική τάξη τής "Αγ-
γλίας πού γλύτωσε τή δυτική Ευρώπη άπό τήν άνάμιξη στόν Αμε-
ρικανικό Εμφύλιο πόλεμο. Ή «Ιδρυτική Διακήρυξη» τάσσονταν
κατηγορηματικά γιά μιά δημοκρατική καί φιλειρηνική έξωτερική πο-
λιτική. « Ό άγώνας γιά μιά τέτοια Εξωτερική πολιτική — Ελεγε —
άποτελεΐ μέρος τοϋ γενικοΰ άγώνα γιά τήν Απελευθέρωση της Εργα-
τικής τάξης. Τό ντοκουμέντο κατέληγε μέ τό μεγαλειώδες Ιστορικό

1
. Στό ίδιο Εργο σελ. 448.
' Στό Ιδιο Εργο σελ. 449.
5
Στό Ιδιο Εργο 449 — 430.
* Στό Ιδιο Εργο σελ. 450.
9
Στό Ιδιο Εργο. σελ. 400.

94
σύνθημα χοϊ» «Κομμουνιστικού Μανιφέστου» : «Προλετάριοι δλατν
τών χωρών, ένωθεΐτε !».
Τό προσωρινό καταστατικό τής "Ενωσης Εξασφάλιζε τά όρ-
γανωτικά μέτρα πού περιγράψαμε πιό πάνω. Αρχίζει μ* ί ν α προοί-
μιο πού καλεί στήν όργάνωση μέ τά παρακάτω λόγια : « Ή Απελευ-
θέρωση τής εργατικής τάξης πρέπει νά καταχτηθεί άπό τήν ίδια
τήν Εργατική τάξη.
Ό άγώνας γιά τήν απελευθέρωση τής Εργατικής τάξης δέν
είναι άγώνας γιά ταξικά προνόμια καί μονοπώλια, άλλά γιά Ισα
δικαιώματα καί καθήκοντα καί γιά τήν κατάργηση κάθε ταξικής
κυριαρχίας.
Ή οικονομική υποδούλωση τού Εργάτη στό μονοπωλητή ι ώ ν
μέσων Εργασίας, δηλ. τών πηγών τής ζωής, άποτελεΐ τή βάση
ολων τών μορφών τής δουλείας, τή βάση τής κοινωνικής άθλιό-
τητας, τοΰ διανοητικού μαρασμού καί τής πολιτικής Εξάρτησης.
Ή οικονομική άπελευθέρωση τής Εργατικής τάξης είναι, Επο-
μένως, ό μεγάλος τελικός σκοπός, στόν όποιο πρέπει νά ύπο-
ταχθεί σά μέσο κάθε πολιτικό κίνημα.
"Ολες οί προσπάθειες πού τείνουν σ' αύτό τό μεγάλο σκο-
πό άπότυχαν ώς τώρα άπό ελλειψη άλληλεγγύης άνάμεσα στούς
Εργατικούς κλάδους κάθε χώρας καί άπό τήν άπουσία Ενός άδελ-
φικού δεσμού άνάμεσα στούς έργάτες τών διαφόρων χωρών.
Ή άπελευθέρωση τής Εργατικής τάξης δέν είναι ούτε τοπικό,
ούτε Εθνικό, άλλά Ινα κοινωνικό καθήκον πού άγκαλιάζει 8λες
τίς χώρες στίς όποιες υπάρχει ή σύγχρονη Κοινωνία καί πού ή
λύση του Εξαρτάται άπό τήν πραχτική καί θεωρητική συνεργασία
τών πιό προχωρημένων χωρών.
Τό σημερινό ξαναζωντάνεμα τοΰ κινήματος της Εργατικής
τάξης στίς πιό προχωρημένες βιομηχανικές χώρες τής Εύρώπης,
Ενώ γεννά νέες Ελπίδες, άπευθύνει ταυτόχρονα μιά πανηγυρική
προειδοποίηση νά μήν Επαναληφθούν' τά παλιά λάθη καί άπαιτεί
τήν άμεση συνένωση τών άσύνδετων άκόμα κινημάτων»

1
Στό ίδιο Ιργο, σελ 452 - 459.
Ο ΤΡΕ 1-ΝΤΓ10Υ ΝΙΟΝΙΣΜΟΣ,
Ο ΠΡΟΥΝΤΟΝ, Ο ΑΑΣΣΑΑ
ΚΑΙ Ο ΜΠΑΚΟΥΝΙΝ

57
«Αγώνας της έργατίκής τάξης γιά τήν υπεράσπιση τών
συμφερόντων της στίς συνθήκες τοΰ καπιταλισμοί, γιά τήν κα-
τάργηση τοΰ καπιταλιστικού συστήματος καί γιά τήν όίκοδόμηση
τοΰ σοσιαλισμού είναι Ενας άγώνας πολύ πολύπλοκος. Ή Επανα-
στατική Επιστήμη αυτού τοΰ Αγώνα είναι ό μαρξισμός ή, στίς μέ-
ρες μας, ό μαρξισμός-λενινισμός. Αύτός συμπυκνώνει βλη τήν πεί-
ρα που Απόχτησαν τό προλεταριάτο καί οί σύμμαχοι του στή διΑρ-
ρκεια ένός αΙώνα πάλης σέ παγκόσμια κλίμακα Ενάντια στίς έκμε-
ταλλεύτριες τάξεις. Ή Ιστορική πρόοδος ένός δρισμένου έργατικοΰ
κινήματος μπορεί νά Εκτιμηθεί Ανάλογα μέ τό βαθμό στόν όποιο
Αφομοίωσε τίς Αρχές τοΰ μαρξισμού.
Στό προτσές τής ταξικής πΑλης καί τής Απόχτησης μαρξι-
στικής συνείδησης ή Εργατική τάξη δημιουργεί αύτόματα ή παίρνει
άπό τΙς Εχθρικές τάξεις πολλές σφαλερές Αντιλήψεις σχετικά μέ
τή θέση της στήν κοινωνία καί μέ τόν τρόπο πού πρέπει νά Απε-
λευθερωθεί. "Ετσι δημιουργούνται στίς γραμμές τής Εργατικής
τάξης διάφορα ρεύματα, πού Α Μάρξ τά όνόμασε «αΙρέσεις καί πού
σήμερα είναι γνωστά γενικά στή μαρξιστική όρολογία σάν «δε-
ξιές» ή «Αριστερές» «παρεκκλίσεις». Στήν Αρχή μερικές Απ' αύτές
τίς αΙρέσεις π.χ. οί ούτοπιστές σοσιαλιστές, Επαιξαν Εποικοδομητικό
ρόλο, Αλλά στό βαθμό πού ώρίμαζε καί Αναπτυσσόταν τό Εργα-
τικό κίνημα, γινόταν Αντιδραστικές. Συνήθως οί «αΙρέσεις» αθτές
ή «παρεκκλίσεις» περιείχαν ίνα κόκκο Αλήθειας. Μέ Αλλα λόγια
στηρίζονταν σέ Ιδέες, σέ όργανωτικές μορφές ή σέ μιά ταχτική
Αναγκαία γιά τήν Εργατική τάξη, άλλά πού λόγω τής διαστρέ-
βλωσης, της υπερβολής καί της λαθεμένης Εφαρμογής χάνουν
πέρα γιΑ πέρα τήν πραγματική τους σημασία. Συχνά οί αιρέσεις
διαμορφώνουν Ιδιότυπες Αντιλήψεις γιΑ τόν τρόπο πού πρέπει νΑ
Ανατραπεί ό καπιταλισμός καί νΑ οίκοδομηθεϊ Α σοσιαλισμός. Αύ-
τές οί αΙρέσεις πού πάντα βοηθούν τούς καπιταλιστές καί ζημιώ-
νουν τήν Αλληλεγγύη καί τήν πάλη τοϋ έργατικού κινήματος, μπο-
ρούν νά γίνουν στόν καιρό τής Επανάστασης άντεπαναστατικές,
πράγμα πού Εμελλε νά τό μάθουν οί έργάτες άπό τήν πικρή
τους πείρα στίς δεκαετίες μετά άπό τό θάνατο τοΰ Μάρξ.
Καλό εΤναι νά διακόψουμε τή χρονολογική Ιστορία τής 1ης
διεθνούς καί νά Αναλύσουμε σ' αύτό τό κεφάλαιο μερικά Από τά
πιό σημαντικά Ιδεολογικά ρεύματα πού ύπήρξαν στά πλαίσια αύτής
τής δργάνωσης.
Κύρια Απασχόληση τών μαρξιστών ήταν πάντα ή καταπολέ-
μηση τών Επιβλαβών αύτών αΙρέσεων καί ή προβολή τών Αλη-
θινών Αρχών τής Επαναστατικής προλεταριακής Επιστήμης. Αύτό
ήταν καί Απασχόληση τοΰ Μάρξ καί τοΰ "Ενγκελς στίς μέρες της
1ης Διεθνοΰς. ΣΤ ίνα του γράμμα άπό τό Νοέμβρη τοΰ 1871 πρός
τό ΦρΙντριχ Μπόλτε, άμερικανό διακεκριμένη μέλος τής Διεθνοΰς
"Ενωσης τών Εργατών, δ Μάρξ Ιγραφε : « Ή διεθνής Ιδρύθηκε
γιά νά άντικαταστήσει τίς σοσιαλιστικές ή μισοσοσιαλιστικές αίρέ-
σεις μέ μιά πραγματική δργάνωση πάλης της Εργατικής τάξης.
Τό Αρχικό καταστατικό καί ή «Ιδρυτική Διακήρυξη» τό δείχνουν
αύτό μέ τήν πρώτη ματιά»
Τήν Εποχή τής ίδρυσης της 1ης Διεθνούς ύπήρχαν λίγοι
σχετικά μαρξιστές, δηλ. λίγοι Ανθρωποι πού καταλάβαιναν πλέρια
τή σημασία τών Επαναστατικών Εργων τοϋ Μάρξ καί τοΰ "Εν-
γκελς. Κάθε λογής αίρετικοί κυριαρχούσαν στά νεαρά κι Αδύνατα
κινήματα τών διαφόρων χωρών καί Αποτελούσαν τή μεγάλη πλειο-
ψηφία στά συνέδρια. Κι δν τό Συνέδριο τής Γενεύης καί Αλλα
συνέδρια στ(ς Αρχές τής περιόδου αύτής κατόρθωσαν ώστόσο νά
Επεξεργαστούν μιά τόσο σωστή πολιτική, αΰτό χρωστιέται στό
γεγονός ί τ ι τό μεγαλύτερο μέρος τών ντοκουμέντων πού Εγκρί-
θηκαν είχαν συνταχθεί άπό τόν Ιδιο τόν Μάρξ. Τότε οί πρώτοι
αίρετικοί — οί ούτοπιστές σοσιαλιστές είχαν σχεδόν Εξαφανιστεί
καί τό Εργατικό κίνημα, παρά τίς πολλΕς δυσκολίες, άρχιζε Επί
τέλους νά άσχολεϊται μέ τά πραγματικά οικονομικά, καί κοινωνικά
προβλήματα. Υπήρχαν ώστόσο μερικοί τύποι αΙρέσεων καί ή κα-
τοπινή Ιστορία τοΰ έργατικού κινήματος θά δημιουργούσε πολλούς
Αλλους.

1
Κάρλ Μάρξ, Φ. "Ενγκελς: Διαλεχτά Εργα σέ δύο τόμους,
τόμ. I, Εκδ. ΚΕ τοΰ ΚΚΕ σελ. 545.

57
Ο χα&ααόί Τρεϊντγιοννιονιομός

1" δλη τή διάρκεια τής δπαρξης τής 1ης Διεθνούς τά Αγγλικά


τρεΐντγιούνιονς ήταν οί πιό Ισχυρές μαζικές όργανώσεις της. Ή
βοήθεια πού Εδωσαν στήν 1η Διεθνή φαίνεται άνάμεσα σ' άλλα
κι άπό τό γεγονός, δτι δ Τζώρτζ "Οτζερ καί δ Γ. Ρ . Κρήμερ,
μέλη τοΰ περίφημου τρεϊνγιούνιον «Χούντα», πού ήταν άνεπίσημη
καθοδηγητική έπιτροπή τοΰ Αγγλικού έργατικοΰ κινήματος, Εκλέ-
χτηκαν, πρόεδρος δ πρώτος, καί έπίτιμος γενικός γραμματέας
δ δεύτερος, τής Διεθνούς "Ενωσης τών "Εργατών. Έ χ τ ό ς άπ' αύτό
πολλοί άλλοι Επιφανείς τρέΐντγιουνιονιστές ήταν μέλη τοϋ Γενικοΰ
Συμβουλίου. Ή πλειοψηφία τών άγγλικών τρέΐντγιουνιονς προσχώ-
ρησε σέ μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό, στή Διεθνή "Ενωση τών
Ε ρ γ α τ ώ ν . "Επί μιά δεκαετία ή Διεθνής Επαιξε σημαντικό ρόλο
στή ζωή τής Αγγλικής Εργατικής τάξης
Στήν περίοδο τή; Διεθνούς "Ενωσης ιών "Εργατών τό πνεύ-
μα πού Επικρατούσε στό άγγλικό Εργατικό κίνημα ήταν πέρα γιά
πέρα διαφορετικό άπό τό πνεΰμα πού Επικρατούσε στή θυελλώδη
περίοδο τοΰ χαρτισμοΰ τής 5 η ; δεκαετίας τοΰ περασμένου αΐώνη.
Στή νέα περίοδο παραβρισκόμαστε σέ μιά γρήγορη Ανάπτυξη τοΰ
καπιταλισμού καί στίς άρχές τοΰ άγγλικοϋ Ιμπεριαλισμού. Ή κα-
τάσταση τής Εργατικής τάξης καλυτέρευσε κάπως. Ιδιαίτερα ή κα-
τάσταση τών είδικευμένων έργατών, καί τό Εργατικό κίνημα Εχασε
πολύ άπό τό παλιό έπαναστατικό του πνεΰμα. "Αργότείκι ό Αένιν
συγκέντρωσε πολλά Αποσπάσματα τοΰ Μάρξ καί τοΰ "Ενγκελς
άπό τά όποια φαίνεται δτι τήν Εποχή Εκείνη Ελειπε άπό τό άγγλικό
Εργατικό κίνημα «ή φλόγα τώνχαρτιστών», δτι ο ΐ ή γ έ τ ε ς τ ώ ν άγγλων
Εργατών διαμορφώνονται σύμφωνα μ" Εναν τύπο Ενδιάμεσο «άνά-
μεσα σέ ριζοσπάστη Αστό καί Εργάτη» καί οί καπιταλιστές προ-
σπαθούσαν νά «άσταποιήσουν» τούς Εργάτες. 2 .
Γύρω στά 1866 τά βρετανικά τρέΐντγιούνιονς βρίσκονταν στήν
περίοδο πού ό "Ενγκελς όνόμασε «σαραντάχρονη χειμέρια νάρκη»
τοΰ προλεταριάτου. Αύτή ήταν ή περίοδος τής Εμφάνισης τοΰ βρε-
τανικού Ιμπεριαλισμού. Ό Ρότσταΐν γιά τήν Εποχή αύτή γράφει :
«"Εμφανίστηκαν νέοι ήγέτΓς'Ινέε; .μέθοδες, νέα συμφέροντα^Τνέοι

59 1
Είναι περίεργο ωστόσο, δτι στό βιβλίο τους «Ιστορία τοϋ
ΤρέΐντγιουνιονισμοΟ» οί Μπ. καί Σ. Γουέμπ^δέν Αφιέρωσαν στή Διε-
θνή παρά μιά μόνο υποσημείωση στή σελ. 235.
* Β. Τ. Λένιν, Εργα τόμ. 21ος. σελ. 65.
σκοποί καί Εξαλείφθηκαν τόσο γρήγορα τά ίχνη τοΰ παλιοί Ιχαρ-
ιισμοϋΐ πού ή Επόμενη γενεά δέ διατηρούσε πιά οΰτε τήν άνά-
μνησή του. ένώ οί όλίγοι πού έπέζησαν άπό τήν Εποχή έκείνη.
δπως πχ. ό Ο'ΜπράΤεν, ό Χάρνεϋ καί ό "Ερνεστ Τζώνς, φαίνον-
ταν σά ζωντανοί άναχρονισμοί, σχεδόν σάν άξιοπερίεργα φαινό-
μενα»
Αυτή ήταν ή έποχή τού πιό χτυπητού «καθαρού τρείντγιουνιο-
νισμοΰ», τότε πού τά τρέϊντγιουνιονς (πού τά περισσότερα είχαν
στενό συντεχνιακό χαρακτήρα) Εδειχναν πολύ λίγη άλληλεγγύη.
δέν Εβλεπαν πέρα άπό τά πλαίσια τή; καπιταλιστικής κοινωνία;
καί περιορίζονταν σέ άμεσες οικονομικές διεκδικήσεις. Κατάφευ-
γαν εύκολα σέ άπεργίες καί δημιουργούσαν πλατειές άλληλοβοή-
ΰητικές όργανώσεις στά πλαίσια τών συνδικάτων. Τά Συνδικάτα
Εδειχναν γενικά πολύ μικρό ένδιαφέρον γιά τήν πολιτική καί δταν
τό Εδειχναν (πχ. στό πρόβλημα τού δικαιώματος ψήφου, Ενάντια
σέ όρισμένους κατασταλτικούς νόμους) τό Εκαναν μέ τήν καθοδή-
γηση τού φιλελεύθερου κόμματος καί συνήθως μονάχα μέ τόν πε-
ριορισμένο σκοπό νά άπαλλάξουν τίς συνδικαλιστικές ένώσεις άπό
τούς περιορισμούς πού Επιβάλλονταν άπό τούς νόμους.
Ό "Οτζερ, ό Κρήμερ καί άλλοι τρέΐντγιουνιονιστές ήγέτιες
πού άνήκαν στή Λιεθνή "Ενωση τών Έργατών ήταν οί Εκφραστές
αύτών τών όπσρτουνιστικών τάσεων. Ό προσανατολισμός τους
Εξέφραζε τήν Επίδραση τής άστικής τάξης στό Εργατικό κίνημα.
Λέν Εβλεπαν στή Διεθνή Ινα δργανο άπελευθέρωση; τών έργα-
τών, άλλά μάλλον Ενα μέσο γιά νά βοηθήσουν τά άγγλικά τρέΐντ-
γιούνιονς Ιδιαίτερα Ενάντια στήν είσαγωγή άπεργοσπαστών άπό
τήν ήπειρωτική Εύρώπη. Σέ διάκριση άπό τούς προυντονιστιές
καί τούς μπακουνινιστές, δέν πάλαιψαν ποτέ γιά νά πάρουν στά
χέρια τους τήν καθοδήγηση τής Διεθνούς "Ενωσης τών 'Εργατών,
άλλά ή όπορτουνιστική Ιδεολογία τους άνέκοπτε συνεχώς τήν άνά-
πτυξη τής Διεθνούς καί τελικά, δπως θά δούμε, όδήγησε στήν
όριστική ρήξη μέ τήν όργάνωση. Ό Μάρξ καί ό "Ενγκελς διε-
ξήγαγαν άδιάκοπο άγώνα Ενάντια σ* αύτόν τόν καθαρό τρέϊντ-
γιουνιονισμό δηλ. τόν οικονομισμό μέσα στίς γραμμές τής Διεθνούς,
μιά παρέκκλιση πού Εμελλε νά παίξει άργότερα (καί παίζει Ακόμα
καί σήμερα) πολύ σοβαρό ρόλο στό άμερικανικό Εργατικό κίνημα.
1
Θ. Ρότοταΐν : «Άπό τό Χαρτισμό στό Λεϋμπορισμό». σελ. 195.

59
Ό μπϋανχισμός

Ό Λουΐ Ήγκύστ ΜπλανκΙ (1805 — 1881) ήταν Ενας σημαν-


τικός ήγέτης τών γάλλων Εργατών, Ιδιαίτερα άπό τά μέσα τής
4ης. δεκαετίας τοΰ περασμένου αΙώνα ώς τήν Κομμούνα τοΰ Πα-
ρισιού στά 1871. Ό Μπλανκί είχε σπουδάσει νομικά καί Ιατρική,
άλλά γρήγορα άρχισε νά Ενδιαφέρεται γιά τήν πολιτική. "Υστερα
άπό τήν Επανάσταση τοΰ 1830, πού Εφερε στό θρόνο τό Λουδοβίκο
Φίλιππο, ό Μπλανκί συνέδεσε τήν τύχη του μέ τό Εργατικό κί-
νημα. Προπαγάνδιζε άόριστες Ιδέες γιά κομμουνισμό καί διχτα-
τορία τοΰ προλεταριάτου. Ό Μπλανκί στήριζε τήν πολιτική του
στήν Ενοπλη Εξέγερση καί σέ συνωμοτικές όμάδες καί πήρε Ενεργό
μέρος σέ πολλές γαλλικές Επαναστάσεις αύτής τής περιόδου. Στά
1839 βρέθηκε έπικεφαλής μιάς άποτυχημένης άπόπειρας γιά άνα-
τροπή τής Αντιδραστικής κυβέρνησης τοΰ Παρισιού. Ό ΜπλανκΙ
Εδειξε μεγάλη δραστηριότητα καί στήν Επανάσταση τοΰ 1848.
Τ
Ηταν Επίσης, δπως θά δούμε, κεντρική φυσιογνωμία στήν Κομ-
μούνα τοΰ Παρισιού. Φυλακίστηκε κάμποσες φορές καί καταδικά-
στηκε μιά φορά σέ θάνατο, πέθανε τελικά άπό φυσικό θάνατο.
Ό Μπλανκί ήταν όπαδός τοΰ Μπαμπέφ, Ενός άπό τούς πρώ-
τους γάλλους κομμουνιστές. Δέν Ενδιαφερόταν γιά κανενός είδους
οίκονομικές ή πολιτικές μεταρυθμίσεις. Ό μπλανκισμός πού άπέ-
διδε σημασία μόνο στήν Ενοπλη Εξέγερση, ήταν Ενα χαρακτηρι-
στικό προϊόν τών άρχών τοΰ γαλλικού Εργατικού κινήματος, κι-
νήματος πού ζούσε κάτω άπό δύσκολες συνθήκες καταπίεσης, στη-
ριζόταν στίς μαχητικές Επαναστατικές παραδόσεις καί άναπτυσσό-
ταν σέ μεγάλο βαθμό κάτω άπό τήν Επιροή τής Επαναστατικής
μικροαστικής τάξης. "Ο Μπλανκί δέν καταλάβαινε τήν άνάγκη
ένός Ισχυρού πολιτικού κόμματος ή μερικών μαζικών συνδικάτων
καί συνεταιρισμών καί ούτε τήν άνάγκη τής Ενεργού συμμετοχής
βτούς καθημερινούς Αγώνες τής Εργατικής τάξης γιά τίς Αμεσες
διεκδικήσεις της. Ό μπλανκισμός, πού ήταν περιορισμένος στή
Γαλλία, δέν μπορούμε νά πούμε πώς Απείλησε νά πάρει στά χέρια
του τή Διεθνή. "Ασκησε ώστόσο μιά «άρκττερίστικη» Επίδραση
στήν όργάνωση αύτή, βν καί πολλοί Από τούς καλύτερους Αγα>-
νκττές του Εγιναν τελικά μαρξιστές. "Ο Μάρξ είχε πολύ καλή
γνώμη γιά τό Επαναστατικό πνεύμα τοΰ ΜπλανκΙ, άλλά δέν Επι-
δοκίμαζε τις συνωμοτικές του μ έ θ ο δ ε ς Σ ά ν Ενεργός πολιτική
' Σααουήλ Μπερνστάϊν : στό «"Επιστήμη καί ζωή», Αρ. 2 τοϋ
1954, Νεν ΥοτΙί.

60
δύναμη 6 μπλανκισμός Εξαφανίστηκε μαζί μέ τήν Κομμούνα τοΟ
Παρισιού, Αλλά τΑ ύπολείμματά τ ο υ ' Εξακολούθησαν νά ύπάρχουν
&ς τά 1904 — 1905, δταν τό μπλανκιστικό κόμμα συγχωνεύθηκε
μέ τό Ενωμένο γαλλικό σοσιαλιστικό κόμμα.

Ό προυηονιομός

Ό ΓΙιέρ Ζοζέφ Προυντόν 11809 — 1 8 6 5 ] τυπογράφος ιό Επάγ-


γελμα ήταν ίνας αύτοδίδαχτος καί πολύ έξυπνος Ανθρωπος. Ό
Προυντόν υπήρξε ό πατέρας τοΰ σύγχρονου Αναρχισμοΰ. Στή
διάρκεια της 7ης δεκαετίας τού 19ου αΙώνα ή έπίδρασή του άνά-
μεσα στούς γάλλους Εργάτες, ιδιαίτερα Ανάμεσα στούς ειδικευμέ-
νους έργάτες τών παρισινών επιχειρήσεων πού κατασκεύαζαν είδη
πολυτελείας, ήταν πολύ ισχυρή. Είχε Επίσης πολλούς όπαδούς στό
Βέλγιο. Σ τ ά πρώτα χρόνια τής ύπαρξης τής Διεθνούς ή όμάδα
του Ασκησε Ισχυρή. Επίδραση ο' αύτήν τήν όργάνωση. Τό πιό ση-
μαντικό του βιβλίο, ή «Φιλοσοφία τής άθλιότητας» δημοσιεύθηκε
στά 1864 καί δπως λίέγει ό Μάρξ, «εκανε μεγάλη Εντύπωση». Οί
προυντονιστές προσπάθησαν Επίμονα νά πάρουν στά χέρια τους τή
Διεθνή καί νά τή χρησιμοποιήσουν γιά τούς δικούς τους σκοπούς.
Τό πρόγραμμα τοΰ Προυντόν πρόβλεπε τή δημιουργία ένός
πλατιοϋ συστήματος παραγωγικών καί καταναλωτικών συνεταιρι-
σ μ ώ ν — «Εταιρείες άλληλοβοήθειας», δπως τίς ελεγε, πού ανα-
πτυσσόμενες πιό πέρα θά άντικαθιστοΰσαν τελικά τό καπιταλιστικό
σύστημα. Σημαντικό χαρακτηριστικό τού προγράμματος τών προυν-
τονιστών ήταν ή δωρεάν χορήγηση πιστώσεων στούς συνεταιρι-
σμούς άπό τίς λαϊκές τράπεζες. ΣΤ Ινα του γράμμα πρός τόν Μάρξ
τό 1846 ό "Ενγκελς συνόψιζε ώς έξής τήν οίκονομική πλευρά τον
σχεδίου αΰτοϋ : «Γιά τήν ώρα οί Ανθρωποι σκέφτονται, οΡτε λίγο
οΰτε πολύ, νΑ Α γ ο ρ ά σ ο υ ν όλόκληρη τή Γαλλία.
Αργότερα ίσως κι δλο τόν κόσμο μέ τίς οικονομίες πού θά πραγ-
ματοποιήσουν οί προλετάριοι καί μέ τήν παραίτησή τους Από τά
κέρδη καί τούς τόκους τών κεφαλαίων τους» Στό περίφημη
άπόφθεγμά του : « Ή ίδιοχτησία είναι κλοπή» ό Προυντόν άνα-
φερόταν στήν Ιδιοχτησία τής Αστικής τάξης καί δχι στήν Ιδιο-
χτησία της μικροαστικής τάξης. Ό Προυντόν Ισχυριζόταν, δτι
μέ τούς συνεταιρισμούς του θά Εξαφανίσει δχι μόνο τήν οίκονο-

1
Κ. Μάρξ καί Φ. "Ενγκελς, Γράμματα γιά τό «Κεφάλαιο».

61
μική βάση τοΰ καπιταλισμού, άλλά χαί τό Ιδιο τδ κράτος. Ή
μελλοντική κοινωνία θά κυβερνιέται άπό «Ελτ.ύθερες ένώοεις άλλη-
λοροήθιια;». Τό σύστημα αύτό τό ονόμαζε «Αναρχία».
Ό Μάρξ καί ό "Ενγκελς άπόδειξαν καθαρά δτι αύτό ήταν
μιά μικροαστική Αντίληψη. Κάτι παραπάνω, ήταν άντίληψη τών
συντηρητικών στρωμάτων τής μικροαστικής τάξης, πού επειδή
καταστρέφονταν άπό τόν άνερχόμενο καπιταλισμό υπολόγιζαν νά
άποφύγουν Ετσι τόν άγώνα, τή στιγμή πού τά ριζοσπαστικά στρώ-
ματα τής μικροαστικής τάξης άνέβαιναν στά όδοφράγματα γιά νά
πολεμήσουν ένάντια στούς έχθρούς τους, ιούς μεγάλους καπιταλι-
στές καί τούς φεουδάρχες γαιοχτήμονες. Ή βασική ίδέα τοΰ
Προυντόν ήταν πώς οί έργάτες καί οί Αγρότες δέν μποροΰν ν' άπε-
λευθερωΰοΰν μέ ιόν άγώνα ένάντια στούς καπιταλιστές καί τά
φεουδαρχικά υπολείμματα, άλλά μόνο βαθμιαία μέ τούς συνεται-
ρισμούς τους γινόμενοι ϊδιοχτήτες τής γης καί τών Εργαλείων
μέ τά όποια δουλεύουν. "Οσον άφορα τ ή γυναίκα, ή θέση τη;
δέν είναι στά εργαστήρια ή στήν πολιτική, άλλά στό σπίτι. Ό
Προυντόν δανείστηκε Ενα μεγάλο μέρος τών άπόψεών του άπό
τόν Φούρϊέ καί τούς άλλους πρίν άπΓ αυτόν μεγάλους γάλλους
ουτοπιστές. Οί συνθήκες πολιτικής τρομοκρατίας πού έπικρατοΰσαν
τότε στή Γαλλία Εκαναν πολλού; γάλλους έργάτες καί άγρότες νά
στραφούν πρός τό δρόμο πού πρόσφερε ό Προυντόν, Εναν εΰκολο
Επιφανειακά δρόμο άπαλλαγής άπό τή βάρβαρη κατάσταση δπου
ζοΰσαν.
Ό Προυντόν άρνιόταν τήν ταξική πάλη τόσο στή θεωρία
δσο καί στήν πράξη. Τ Ηταν ένάντια στά συνδικάτα, τίς άπεργίες,
τήν αΰξηση τών μεροκάματων καί τήν Εργατική νομοθεσία. Μο-
νάχα πρός τό τέλος τής ζωής του άλλαξε κάπως αύτήν τήν κα-
θαρά άντεργατική του στάση. Ή τ α ν Επίσης Ενάντια στά πολι-
τικά κόμματα κι Ελεγε πώς «τό κόμμα γεννιέται άπό τήν τυραν-
νία». Ό Προυντόν Ισχυριζόταν δτι πέρασε ή έποχή τών Επανα-
στάσεων, Αλλά, δυστυχώς γι* αύτόν, Εκανε τή δήλωση αύτή δυό
βδομάδες μονάχα πρίν άπό τήν Επανάσταση τοΰ 1848, πού ό Μάρξ
καί ό "Ενγκελς τήν είχαν προβλέψει. Ό Προυντόν ύποστήριζε
πώς τό κράτος πού καταπιέζει τούς Εργάτες καί βοηθάει τούς
καπιταλιστές δέν μπορεί ούτε νά Εκδημοκρατισθεί οΰτε νά κατα-
στραφεί μέ κατά μέτωπο Επίθεση, Αλλά πρέπει νά παραμερισθεί
βαθμιαία μέ τό σύστημα τής «Αμοιβαίας βοήθειας» πού δια-
κήρυχνε ό ίδιος.
'ΕπΙ 20 χρόνια ό Μάρξ καί ό "Ενγκελς διεξήγαγαν άδιάκοπο
άγώνα Ενάντια στόν πρσυντονισμό καί τελικά, μαζί μέ τήν άνά-

62
πτύξη τοΰ Εργατικού κινήματος, τόν σύντριψαν. "Ενα χρόνο δστε-
ρα άπό τήν Εκδοση τοΰ διαβόητου Εργου του Προυντόν «Φιλοσο-
φία τής άθλιότητας» (1846) ό Μάρξ άπάντησε μέ ι ό περίφημο
Εργο του « Ή άθλιότητα τής φιλοσοφίας», δπου κονιορτοποιήθηκε
ή άντιδραστική φιλοσοφία τοΰ Προυντόν. Ή άμείλιχτη αύτή Επί-
θεση Εβαλε γιά πάντα τέρμα στήν προσωπική φιλία πού συνέδεε
ώς τότε τούς δυό άντρες. Στό «Κομμουνιστικό Μανιφέστο» ό
προυντονισμός χαρακτηρίστηκε σάν «άστικός σοσιαλισμός» πού
θέλει «μιά άστική τάξη χωρίς προλεταριάτο».
Ό Τολαίν, ό Φριμπούρ καί γιά λίγο καιρό ό Βαρλέν ήταν
οί κυριότεροι ήγέτες τών Ισχυρών προυντονικών όμάδων στή
Γαλλία καί στή διάρκεια τών πρώτων συνεδρίων τής Διεθνούς.
Ό Μάρξ καί ό "Ενγκελς βρίσκονταν πάντα σέ σύγκρουση μ* αύτή
τήν όμάδα έξαιτίας τών πολλών προτάσεών της πού Επεδίωκαν
ν* άπομακρύνουν τή Διεθνή άπό τή θεωρία καί πράξη τής ταξι-
κής πάλης, ν* άποσπάσουν τήν όργανωμένη Εργατιά 8λου τοΰ
κόσμου άπό τήν προοπτική μιάς σοσιαλιστικής Επανάστασης χαί νά
•τήν κάνουν νά δεχθεί τό μικροαστικό καπιταλισμό τοΰ Προυντόν.

Ό λαασαλιαμός

Μερικές άπό τίς κλασικές παρεκκλίσεις, πού φρέναραν τό Εργα-


τικό κίνημα στήν προχωρητική πορεία του, άναφέρονταν στό ρόλο
τοΰ συνεταιριστικοΰ κινήματος. 01 συνεταιρισμοί, δπως τόνισε δ
Μάρξ σιήν "Ιδρυτική Διακήρυξη «τής Διεθνούς "Ενωσης τών
Έργατών» είναι μιά χρήσιμη μορφή προλεταριακού άγώνα χαί
όργάνωσης, άλλά μόνοι τους δέ μπορούν νά φέρουν τήν άπελευ-
θέρωση τής Εργατικής τάξης. Ή Ιδέα ώστόσο δτι οί συνεταιρισμοί
μποροΰν ν' άπελευθερώσουν τούς έργάτες Εμφανίστηκε αύτόματα
καί συντέλεσε στό νά ύποφέρει πολύ καιρό τό συνεταιριστικό κί-
νημα. Είδαμε πώς Εκδηλώνονταν αύτή ή αύταπάτη στούς προυντο-
νιστές τής Γαλλίας. Στούς άγγλικούς συνεταιρισμούς Εμφανίστη-
καν Επίσης παρόμοιες ψευτοεπαναστατικές Ιδέες, άλλά δχι στήν
Ιδια Εκταση. Ό Λασσαλισμός πού ήταν μιά είδική μορφή τοΰ
συνεταιριστικοΰ κινήματος, μολύνθηκε κι αύτός άπ' αύτού τοΰ
είδους τίς αύταπάτες.
Ό Φερδινάνδος Λασσάλ (1825 — 1864) γεννήθηκε άπό Εβραί-
ους γονείς στό Μπρεσλάου, σπούδασε στό πανεπιστήμιο τοΰ Βερο-
λίνου κι Εγινε Εγελιανός. Δημιούργησε φιλικές σχέσεις μέ τόν

63
Μάρξ χι Εδειξε άπό νωρίς Ενδιαφέρο γιά τόν άγώνα πού Επε-
δίωκε τήν Εθνική άνεξαρτησία καί δημοκρατική διακυβέρνηση της
Γερμανίας. Ό Λασσάλ Εγινε σοσιαλιστής κι Εστρεψε τήν προσοχή
του στήν άπελευθέρωση τής Εργατικής τάξης. Ό δρόμος πού
νόμιζε πώς μπορεί νά χάνει δυνατή τήν πραγματοποίηση αύτοϋ
τοϋ καθήκοντος ήταν ή δημιουργία διχτύων συνεταιριστικών, πού
νά τά Επιχορηγεί ή κυβέρνηση καί πού θ ' Αντικαθιστούσαν βαθμι-
αία τόν καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής. Γιά νά Εξασφαλίσει τίς
κυβερνητικές Επιχορηγήσεις ό Λασσάλ ζητούσε τό Εκλογικό δι-
καίωμα γιά τούς έργάτες προϋποθέτοντας, Εσφαλμένα, δτι τό
δικαίωμα τής καθολικής ψηφοφορίας θά δόσει στούς Εργάτες τά
90% τών θέσεων στή βουλή. Ό Λασσάλ τίς Ιδέες του τίς Εξέ-
θεσε κυρίιος στό «Πρόγραμμα τοΰ Εργάτη» (1862) καί στό «Ανοι-
χτό γράμμα» (1863). Γιά νά προωθήσει τό πρόγραμμά του ίδρυσε
στά 1863 μιά πολιτική όργάνωση : τή Γενική "Ενωση τών Γερ-
μανών Εργατών. Ό Λασσάλ Εγινε Ετσι Ενας άπό τούς πρώτου;
πολιτικούς όργανωτές τής γερμανικής Εργατικής τάξης, άν καί
σέ διάκριση άπό τόν Λίμπκνεχτ καί τόν Μπέμπελ δέν ύπήρξε ποτέ
άληθινός μ α ρ ξ ι σ τ ή ς Ό Μάρξ Εκτιμούσε πολύ τίς ύπηρεσίες τοΰ
Λασσάλ λέγοντας δτι άφύπνισε τό έργατικό κίνημα τής Γερμανίας
ύστερα άπό μιά δεκαπεντάχρονη νάρκη. 2
Ή όπορτουνιστική γραμμή τοϋ Λασσάλ βρισκόταν σέ άμεση
άντίθεση μέ τή δημιουργία ίνό; πλατιοΰ συνδικαλιστικού καί πο-
λιτικού κινήματος τών Εργατών πού νά μπορεί νά χρησιμοποιεί
Ελεύθερα δλα τά δπλα πού διαθέτει. Ό Μάρξ καταπολέμησε άπο-
φασιστικά αύτή τή γραμμή σάν μικροαστική τάση. Ό Μάρξ είπε
δτι τό κίνημα τοΰ Λασσάλ δέν ήταν παρά μιά αΙρετική όργάνωση
καί σάν τέτοια Εχθρική στήν όργάνωση ένός πραγματικού Εργα-
τικού κινήματος, πού γι' αύτό πάλαιβε ή Διεθνής. Ό Λασσάλ
ή*ταν Ενας άπό τούς πρώτους μαθητές τοΰ Μάρξ καί μαζί μέ τόν
Μάρξ καί τόν "Ενγκελς άγωνίστηκε γιά μιά Ενωμένη καί δημο-
κρατική Γερμανία. Ό Λασσάλ κάνοντας Ελιγμούς γιά τήν πραγ-
ματοποίηση τοΰ προσφιλοΰς του σχεδίου γιά τήν παροχή κρατικών
Επιχορηγήσεων στούς συνεταιρισμούς δημιούργησε ύποπτες σχέσεις
μέ τόν πανούργο πρώσο καγκελλάριο Βίσμαργκ πού ήταν πάντα
Ετοιμος νά διαφθείρει τό Εργατικό κίνημα. Γιά τίς σχέσεις του

1
Ή σταδιοδρομία τοΰ Λασσάλ τερματίσθηκε Απότομα στά 1864,
6ταν σκοτώθηκε σέ μονομαχία.
» Κ. Μάρξ καί Φ. Ένγκελς: Εκλογή Αλληλογραφίας, ϋίβΐζ
νβτΙαΚ ΒετΙίη 1953, σελ. 246.

όν
αύτές μέ τόν Βίσμαρκ, πού αργότερα Αποδείχτηκαν πέρα γιά
πέρα, ό Μάρξ καταδίκασε τό Λασσάλ σάν προδότη τής έργατικής
υπόθεσης
"Οπως ό Προυντόν ετσι καί ό Λασσάλ ήταν ένάντια στά συν-
δικάτα καί τίς Απεργίες γιατί είχε τή γνώμη πώς είναι αχρησία
καί σπαταλούν τή δραστηριότητα καί τίς δυνατότητες τών έργα-
τών. Στήν εποχή του μόλις είχαν γεννηθεί τά συνδικάτα τής Γερ-
μανίας. Ό Λασσάλ προσπάθησε νά δικαιολογήσει τήν Αντισυν-
δικαλιστική του στάση μέ βάση τό λεγόμενο «σιδερένιο νόμο τοϋ
μεροκαμΑτου», σύμφωνα μέ τόν όποιο τά μεροκάματα τών έργα-
τών διατηρούνταν αύστηρά στό επίπεδο τοΰ μίνιμουμ ύπαρξης καί
κάθε αύξηση τών μεροκάματων πού πετυχαίνουν τά συνδικάτα
Αναιρείται αυτόματα Από τήν αύξηση τοΰ κόστους ζωής. Ό Μάρξ
καταπολέμησε άποφασιστικά τή μικροαστική αύτή θεωρία τοΰ Λασ-
σάλ. Ανέλυσε αύτό τό γενικό πρόβλημα στή γνωστή του μπρο-
σούρα «Μισθός, τιμή, καί κέρδος» πού είναι τό κείμενο τής έκθε-
σης τοΰ Μάρξ στό Γενικό Συμβούλιο τ ή ; Διεθνούς "Ενωσης τών
Έργατών τόν Ι ο ύ ν η τοΰ 1865.
Ή ούσία τής θέσης τοΰ Μάρξ είναι, δτι οί Εργάτες μπορούν
νά καλυτερέψουν τίς συνθήκες τής ζωή; τους μέ τήν όργανω-
μένη οικονομική καί πολιτική πάλη. Στίς μέρες μας πού οί συν-
δικαλιστικές όργανώσεις έχουν δεκάδες έκατομμύρια εργάτες αύτό
Εγινε όλοφάνερο, άλλά τήν εποχή ί κείνη ή άνάλυση τοϋ Μάρξ
είχε πολύ μεγάλη σημασία. Ό Μάρξ άπόδειξε δτι «μιά συνδικα-
λιστική δράση είναι σέ θέση νά άνεβάσει τό μεροκάματο πάνω
άπό τό Ελάχιστο επίπεδο ζωής, ετσι δπως οί συνδυασμένες ή μονο-
πωλιακές ένέργειες τών Εργοδοτών μπορούν νά κατεβάσουν τά
μεροκάματα κάτω άπό τό Επίπεδο αύτό> 2 . Ό Μάρξ εθεσε ετσι τίς
θεωρητικές βάσεις τοΰ συνδικαλιστικού κινήματος. Σχετικά μέ τό
πρόβλημα τών συνεπειών τής ύψωσης τών μεροκάματων ό Μάρξ
ελεγε στήν έκθεσή του : «Μιά γενική άνοδος τοϋ επιπέδου τών
μισθών θά είχε σάν άποτέλεσμα τήν πτώση τού γενικού ποσοστού
τού κέρδους, χωρίς δμως νά Επηρεάσει σέ γενικές γραμμές τί;
τιμές τών Εμπορευμάτων· 3.» Ό Μάρξ προειδοποίησε ώστόσο δτι

1
Κ. Μάρξ, Φ. "Ενγκελς, Λιαλεχτά έργα σί δύο τόμου:, τόιι.
I. Ικδ. τής ΚΕ τοϋ ΚΚΕ, σελ. 533.
* Τό Αναφέρει ό Μωρίς Ντόμπ στό <Ό Μάρξ σάν οικονομο-
λόγο;», Ν. Υόρκη 1945, σελ. 16.
' Κ. Μάρξ, Φ. "Ενγκελο, Διαλεχτά Εργα σέ δύο τόμου:, τόμ.
I, σελ. 530 — 531.

5-880 65
ή γενική τάση ιή; καπιταλιστικής παραγωγής δέν είναι νά ανεβά-
ζει τό επίπεδο τοΰ μεροκάματου, άλλά νά τό κατεβάζει. Ή ΰψωση
τών μεροκάματων δέν αποτελεί μέοο άπελευθέρωση;. "Οσον άφορα
τά συνδικάτα ό Μάρξ τά επέκρινε γιατί άσχολοϋνταν μόνο μέ
τ' άποτελέ-σματα καί όχι μέ τί; αίτιες. "Αντί τό σ υ ν τ η ρ η τ ι κ ό
σύνθημα : „"Ενα δίκαιο μεροκάματο γιά μιά δίκαιη εργάσιμη
μέρα !", θά πρέπει (ή εργατική τ ά ξ η — Σ η μ . Μετ.) νά γράψει στή
σημαία τη; τό ε π α ν α σ τ α τ ι κ ό σύνθημα : -Κατάργηση τοΰ συ-
στήιιατο; τή; μισθωτή; εργασία; !"-
Οί λασσαλικοί ά.τό τού; όποιου; υστέρα άπό τό θάνατο τοΰ
αρχηγού τους ΰ πιό επιφανή; ήταν ό Σ. Μπ. Σβάϊτσερ δεν έπαι-
ξαν σημαντικό ρόλο στά συνέδρια τή; Λιεθνοϋ; άπό τήν όποια
ίστεκαν μακρυά γιά νά αποφύγουν τού; πολιτικούς διωγμοί·;. "Απο-
τέλεσαν ωστόσο άποφασιστική δύναμη στό γερμανικό εργατικό κί-
νημα ΰπω; θά δούμε πιό πέρα. Οί όπαδοί τοΰ. Λασσάλ άσκησαν
σημαντική επίδραση καί στού; έργάτε; τή; Βοημία; ν.αί τή; Αυ-
στρία; καθώς καί σέ πολλού; γερμανού; εργάτες πού εί/αν μετα-
ναστεύσει στί; Ενωμένε; Πολιτείες.

Ό Μπακοι-νινιαιιός

Ό Μιχαήλ Μπακούνιν 11814 — 18761 γεννήθηκε στό Τβέρ


τή; Ρωσία; από οικογένεια ευγενών. Υπηρέτησε στήν Πολωνία
σάν τσαρικό; αξιωματικός, άλλά παραιτήθηκε σ' ενδειξη διαμαρ-
τυρία; ενάντια στήν τσαρική τυραννία. Στήν εξορία ί> Μπακούνιν
εγινε Επαναστάτη; κι επαιξε μεγάλο ρόλο στήν υπεράσπιση τής
Λρέσδη; στά 1849. Γιά τό λόγο αύτό καταδικάστηκε σέ θάνατι»
άλλά παραδόθηκε αργότερα στήν τσαρική κυβέρνηση πού τόν εξό-
ρισε σιή Σιβηρία στά 1855. Ό Μπακούνιν δραπέτευσε καί ξανα-
γύρισε στήν Εύοώπη στά 1861 δπου άνάπτυξε Εντατική δράση
άνάμεσα στού; άναρχικού;. Πέθανε στήν Ελβετία στά 1876.
Ό Μπακούνιν ήταν μαθητή; τοΰ Προυντόν πού τόν γνώριζε
προσωπικά. Λέχτηκε τήν άποψη τοί? Προυντόν γιά τό κράτος καί
τή μελλοντική κοινωνία πού θά στηρίζεται στού; Ελεύθερους συ-
νεταιρισμού; τών παραγωγών, άλλά άντικατάστησε μερικέ; άπό
τί; ιδέες τού Προυντόν μέ δικέ; του πρωτότυπε; ΐδέε;. Ό Μπα-
κούνιν Εγκατέλειψε τήν ιδέα τή; βαθμιαία; κατάργηση; τοΰ κρό-
του; μέ τήν αύξηση καί τήν άνάπτυξη τών άλληλοβοηθητικών

1
Στό Ιδιο ?ργο σελ. 530.

66
εταιριών χαί πρότεινε, αντίθετα, νά εκμηδενιστεί τό χράτος μέ
εξέγερση. Ό Μπακούνιν κράτησε έπίσης συμφιλιωτική στάση άπέ-
ναντι στά συνδικάτα. Βεβαίωνε δτι έφόσον δέ γίνεται έξέγερση,
ό συνδικαλιστικός άγώνας ήταν ό μόνος άγώνας πού είχε πραχτική
άξια. Άλλά τά συνδικάτα έπρεπε τελικά νά προσανατολισθούν πρός
τήν έξέγερση καί στό μελλοντικό καθεστώς θά ήταν οί κύριοι
παραγωγικοί όργανισμοί. Ό Μπακούνιν εγινε έτσι ουσιαστικά ενας
άπό τούς ιδρυτές τοΰ κατοπινού Ισχυρού άναρχοσυνδικαλιστικοϋ
κινήματος.
Ό Μπακούνιν δριζε τό πρόγραμμά τον λέγοντας δτι είναι
«τό ά ν α ρ χ ι κ ό σ ύ σ τ η μ α τον Π ρ ο υ ν τ ό ν εύρυμέ-
νο, ά ν α π τ υ γ μ έ ν ο κ α ί π ο ύ τ ό ά π α λ λ ά ξ α μ ε εμείς
(ό Μπακούνιν—Σημ. Μετ.) ά π ' ο λ α τ ά μ ε τ α φ υ σ ι κ ά ι δ ε α -
λιστικά καί δογματικά μπιχλιμπίδια» Οί κύ-
ριες ιδέες τοΰ Μπακούνιν άναπτύσσονταν στό βιβλίο του «Θεός καί
κράτος» πού έκδόθηκε στά 1882. Ό Μπακούνιν σ* αύτό τό βιβλίο
έγραφε δτι τό κράτος καί ή θρησκεία άποτελοϋν τίς κύριε; πηγέ;
τής αύθαίρετης καταπίεση; καί δτι καί τά δνό πρέπει νά εκμηδε-
νιστούν μέ τή βία. Οί πιά σημαντικέ; άρχε; αυτού τού προγράμ-
ματο; ήταν α) ή διάδοση τοΰ άθεϊσμοΰ β) ή καταστροφή τού κρό-
του; γ) ή άρνηση κάβε πολιτικής δράσης γιατί τό κράτος μπορεί
νά καταστραφεί μονάχα μέ έξέγερση. Ό Μπακούνιν έδινε ϊξαιρίτική
σημασία στήν κατάργηση τού κληρονομικού δικαιώματο;.
Ό Μπακούνιν ήταν ουσιαστικά εκπρόσωπο; τή; μικροαστική;
τ ά ξ η ; καί τ ή ; ξεπεσμένη; άγροτιά;, τών έργατών τών πιό καθυ-
στερημένων βιομηχανικά ευρωπαϊκών χωρών. Ό άναρχιομό;. δηλ:
τόσο ό μπάκουνινισμός δσο καί οί άλλες άποχρώσει; του, διαδόθηκε
ιδιαίτερα στί; φεουδαρχικές καθολικέ; 1 χώρε;, δπου ή προτεσταν-
τική μεταρύθμιση (άστικο-έπαναστατική) δέν όδηγήθηκε ώ ; τό
τέρμα καί δπου δλη ή οικονομική, πολιτική καί κοινωνική ζο)ή
ξετυλίγονταν κάτω άπό τήν καταθλιπτική έξουσία τ ή ; καθολικής
έκκλησίας. Αύτή ή κατάσταση εξηγεί ιδιαίτερα τό μαχητικό άντι-
κληρικαλισμό τοΰ άναρχισμού. Ό Μπακούνιν δέν εδινε τήν κύρια
σημασία στίς κοινωνικές τάξεις καί δέν καταλάβαινε τήν ταξική
πάλη. "Εγραφε γιά «φτωχούς» καί γιά «φτωχά στρώματα τού
πληθυσμού» καί άντιπαράθετε τό «έπαναστατικό πνεΰμα» τοΰ
κουρελοπρολεταριάτου στό «άντιδραστικό πνεύμα» τ ή ;
έργατικής άριστοκρατίας δπου περιλάβαινε τήν πλειοψηφία τής

' Α. Λοζόφσκυ : «Ό Μάρξ καί τά συνδικάτα», Ν. Υόρκη 1953,


σελ. 34.

67
νργατική; τ ά ξ η ς θ ε ο ι ρ ο ϋ σ ε , εσφαλμένα, πώς τά εξαθλιωμένα
στρώματα ρέπουν πάντα πρός τήν έξέγερση.
Ό Μπακοΰνιν πού ήταν προικισμένος μέ μεγάλη ενεργητικό-
τητα καί μαχητικότητα δημιούργησε πολλούς όπαδούς στήν Ι τ α -
λία, τήν "Ισπανία, τή Νότια Γαλλία, τή γαλλική Ελβετία, τή
Ρωσία καί άργότερα άνάμεσα στούς έργάτες ξένης καταγωγή;
στίς Ε ν ω μ έ ν ε ; Πολιτεϊε;. Ό Μπακούνιν προσχώρησε στήν 1η
ΛιεΘνή τό 1868 καί άπό τότε διεξήγε ολο καί πιό Επίμονο άγώνα
γιά νά θέσει κάτω άπό τόν ελεγχό του αύτήν τήν όργάνωση. Ή
άμεση σύγκρουση μέ τόν Μάρξ καί τού; κομμουνιστές ήταν άνα-
πόφευχτη. Ά π ό τή στιγμή εκείνη ή σφοδρή διαμάχη άνάμεσα στί;
άσνμφιλίωτες αύτέ; όμάδε; εβαλε τή σφραγίδα τη; σ' δλη τή ζωή
τή;. Διεθνούς καί προκάλεσε, τελικά, τή διάσπασή τη;.
Οί μαρξιστί; ήταν σέ γενικέ; γραμμέ; σύμφωνοι μέ τού;
αναρχικού; δτι πρέπει νά καταργηθεί τό καπιταλιστικό κράτος,
άλλά διαφωνούσαν ριζικά, γιά τ ί ; μέθοδες μέ τίς όποιες θάπρεπε
νά καταργηθεί τό καπιταλιστικό σύστημα καθώς καί σχετικά μέ
τό κοινωνικό σύστημα πού θά τό άντικαθιστοϋσε. Ό Μάρξ συγ-
κρούστηκε μέ τόν Μπακούνιν σέ τρία κύρια προβλήματα : α) τόν
πολιτικό άγώνα τη- εργατική; τάξη; β) τή διχτατορία τοϋ τυολε-
τ<<ΐ!ΐάτοΐ' γ) τό προλεταριακό κόμμα. Ό Μάοξ ν.α'·α:ιο^|ΐησε μέ
εεχίιίριοτή άπος Γίσιπτικότητα τή συνωμοτική καί τρομοκρατική γραμ-
μή τού Μπακούνιν. "Οπως λέγει δ Μπερνστάϊν γιά τόν Μπακού-
νιν : ' ή θέληση καί δχι οί οικονομικές συνθήκες, ήταν ό άποφα-
σιστικό: :<υ<>ύ·;ο\ τι»; τή; μόνιμη; αλλαγή; τον πραγμάτων. Ό
τρό.κι; αύτό; σκέψης όδηγοϋσε κατ' ευθείαν στόν πραξιν.οπημα-
τισμό "Ολα αύτά αποδείχτηκε δτι ήταν προβλήματα ζωής καί
θανάτου γιά τή ΛιεΘνή καί σέ συνέχεια καί γιά τό εργατικό κί-
νημα γενικά.
Ό Μπακούνιν περιφρονούσε τήν πάλη γιά πολιτικέ; μετα-
ρνθμίσει;. Καταδίκαζε ιδιαίτερα τήν πολιτική δράση πού άπό-
βλεπε στόν εκδημοκρατισμό τοΰ άστικοϋ κράτους καί επιδοκίμαζε
τ ί ; άπεργίε; μονάχα μέ τήν Ιννοια δτι Αποτελούσαν μικρέ; έξε-
γερσει; μέ μερικότερου; στόχου; εν άναμονή τ ή ; γενική; εξέγερ-
ση; πού Λάβαζε τέριια στόν καπιταλισμό στό σύνολο του. Ά π ό
τήν άλλη μεριά ό Μάρξ Εκτιμούσε πολύ τήν πραχτιχή σημασία
πιιί> είχαν οί πολιτικέ; καί οικονομικέ; μεταρυθμίσει; (αύξηση τών

1
Στό ίδιο ίργο σε/.. 33.
• 'Γό αναφέρει ό Σαμουήλ Μπερνστάϊν στό -Επιστήμη καί κοι-
νιονία», άο. 2 τοϋ 1954.
69
μεροκαμάτων, Ελάττωση τής Εργάσιμης μέρας, ρύθμιση τής Εργα-
σίας τών παιδιών, Εργατική νομοθεσία στά εργοστάσια, Επέχταση
τοΰ δικαιώματος ψήφου κλπ.). Αύτό μπορούμε νά τό δούμε στή
μεγάλη προσοχή πού Εδοσαν τό Γενικό Συμβούλιο καί τά συνέ-
δρια τής Διεθνούς "Ενωσης τών Έργατών, μέ τή συγκατάθεση
τού Μάρξ, στίς άπεργίες, στή δημιουργία συνδικάτων καί στή
διεξαγωγή κάθε είδους πολιτικής καμπάνιας γιά τήν ικανοποίηση
όρισμένων μερικών διεκδικήσεων παράλληλα μέ τή συζήτηση τών
κύριων πολιτικών προβλημάτων. Κανένας δέν κατάλαβε καλύτερα
άπό τόν Μάρξ δτι ή Απελευθέρωση τής έργατικής τάξης δέν μπο-
ρούσε ποτέ νά πραγματοποιηθεί μέ τέτιες μερικές διεκδικήσεις.
Ή άπελευθέρωση τών έργατών είναι εργο τής προλεταριακής
Επανάστασης. Άλλά αύτό τό Ιργο πρέπει, νά τό Επιτελέσουν δχι
μερικοί συνωμότες δπως φανταζόταν ό Μπακούνιν, άλλά ή κύρια
μάζα τών δρώντων έργατών. "Οπως Επανειλημμένα τόνισε ό Μάρξ
τό κυριότερο κέρδος τών Εργατών άπό τούς καθημερινούς τους
άγώνες είναι ή διαμόρφωση ταξικής συνείδησης καί ή όργάνωση.
Οί μαρξιστές, δπως φαίνεται κι άπό τό «Κομμουνιστικό Μανι-
φέστο* είχαν Ινα πρόγραμμα μίνιμουμ κι Ενα πρόγραμμα μάξι-
μουμ. Οί μπακουνινιστές είχαν μονάχα Ενα πρόγραμμα μάξιμουμ.
Αύτή ήταν ή διαφορά άνάμεσα στά δυό κινήματα : ενα πλατύ μα-
ζικό Επαναστατικό κίνημα άπ' τή μιά μεριά καί μιά στενή ψευτοε-
παναστατική αίρεση άπό τήν Αλλη.
Ό Μπακούνιν νόμιζε δτι δταν οί μάζες θά δόσουν τό θανά-
σιμο χτύπημα στό καπιταλιστικό σύστημα, αύτό θά σημάνει αυτό-
ματα καί τό τέλος τοΰ κράτους καί δτι τό κράτος θ' άντικατα-
σταθεί άμέσως άπό τήν «έλεύθερη όμοσπονδία τών προσώπων, τών
κοινοτήτων, τών περιοχών καί τών Εθνών» πού διακήρυχνε. Ό
Μάρξ καί οί κομμουνιστές πάλαιβαν κι αύτοί γιά τήν Εγκαθίδρυση
ένός κοινωνικού συστήματος, δπου δέ θά υπάρχει καμιά κατα-
σταλτική κρατική διακυβέρνηση, άλλά κορόιδευαν τήν Αντίληψη
τοΰ Μπακούνιν δτι αύτό θΑ γίνει σέ μιά νύχτα ταυτόχρονα μέ
τήν πτώση τοΰ καπιταλισμού. Ά π ό τό 1848 άκόμα ό Μάρξ διευ-
κρίνησε στό «Κομμουνιστικό Μανιφέστο» δτι θά υπάρξει μιά εν-
διάμεση περίοδος, ή διχτατορία τού προλεταριάτου. Αύτή θά είναι
ταξική διχτατορία τών Εργατών, γιατί μονάχα πάνω σ' αύτή τή
βάση θά γίνει δυνατό νά κατασταλεΐ ή άντεπανάσταση. νά κατα-
στραφεί τό καπιταλιστικό κράτος καί νά Εγκαθιδρυθεί τελικά ή
σοσιαλιστική κοινωνία χωρίς τάξεις καί κράτος. Λύτός ό Αμεσος
σκοπός είναι ή διχτατορία τοΰ προλεταριάτου. Ό τελικός σκοπός
είναι μιά κοινωνία δπου δέν θά υπάρχει κράτος. 01 μπακουνινι-

69
στέ; άντι τάσσονταν πεισματικά σ' όλόκληρη τ ή θεωρία γιά τήν
ίιιχτατορία τοϋ προλεταριάτου. Αγωνίζονταν αποκλειστικά γιά τήν
καταστροφή τοϋ κράτους. Οί μαρξιστές πάλαιβαν γιά τήν κατά-
χτηση τής εξουσίας άπύ τήν εργατική τάξη. Σέ τελευταία άνά-
λυση τό μίνιμουμ καί μάξιμουμ πρόγραμμα τών μαρξιστών αντι-
τάσσονταν σιό σχηματισμό μάξιμουμ πρόγραμμα τών μπακοι·-
νινιστών.
Ό Μπακούνιν εφάρμοσε καί στόν τομέα της τοπική; οργά-
νωση; τί; εξτρεμιστικέ; του ΐδέε; πού δέν αναγνώριζαν καμιά
έξουσία. Κατά τή γνώμη του μιά πολιτική οργάνωση θάπρεπε νά
είναι ενα πολύ άποκεντρωμένο κίνημα πού νά δρα αυτόματα καί
πού τά ίIIνικά του τμήματα νά είναι τελείως αυτόνομα. ή δε
Λιεθνή; νά μήν είναι τίποτε περισσότερο άπό ενα κέντρο Αλλη-
λογραφίας. Ό Μάρξ άπό τήν άλλη μεριά άντι/.αμβάνονταν τή
ΛιεΟνή σά μιά ισχυρή παγκόσμια πολιτική οργάνωση τών εργατών
καί τό Γενικό Συμβούλιο σάν τό σπόρο μιά; άποτελεσματική;
παγκόσμια; καθοδήγηση;. Ανάμεσα στούς μαρξιστές καί τού;
μπακουνινιστέ; προέκυψαν Ατελείωτε; καί πεισματώδεις διαφο>-
νίε; σχετικά μ' αύτό τό συγκεκριμένο οργανωτικό πρόβλημα, σχε-
τικά μέ τό πρόβλημα τή; πολιτική; ταχτική; καί τών τελικών
σκοπών τοϋ εργατικού κινήματο;.
Ό μπακουνινισμό; διέπραξε βασικά λάθη. Απλοποίησε στό
έπακρο τήν επανάσταση, δέν κατόρθωσε νά καταλάβει τήν άνάγκη
τής διχτατορία; τού προλεταριάτου κι οϋτε τόν επαναστατικό ρόλο
τή; έργαιική; τάξη;, υποτίμησε σέ μεγάλο βαθμό τή σημασία
τή; άκαταμάχητη; τάση; τών εργατών γιά άμεσε; μεταρυθμίαει;,
προσπάθησε νά κάνει τόν άθεϊσμό προϋπόθεση τή; ένότητας τή;
έργατική; τάξη; στόν άγώνα τη; καί υποτίμησε τή βασική άνάγκη
τής δημιουργίας ένός ισχυρού πολιτικού κόμματο;. Γιά τό λόγο
αύτό ό μπακουνινισμό; έπρεπε νά συντριβεί άπό τό μαρξισμό
πού ήι θέση του ήταν άσύγκριτα πιό ρεαλιστική σ' ολα αϋτά τά
προβλήματα.
ΚΕΦΑΛΑΙΟ ί

Η ΣΤΑΘΕΡΟΠΟΙΗΣΗ .
ΤΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΤΗΣ ΓΕΝ ΕΥ ΗΣ (1866)

( | σύνοδος τή; Λιεθνοϋ; "Ενωση; των Έργατών στή Γε-


νεύη ήταν τό πρώτο παγκόσμιο Εργατικό συνέδριο τής Ιστορίας.
Μπροστά στούς άντιπροσώπους τοΰ συνεδρίου μπήκαν πλήθος
προβλήματα, πού τή δυσκολία τους δέ μπορούμε νά τήν άντιλη-
φθούμε εύκολα στήν έποχή μας, πού συνέρχονται όναρίθμητα' έρ-
γατικά συνέδρια. Αρχικά είχε καθοριστεί τό συνέδριο νά συγκλη-
θεί στίς Βρυξέλλες στά 1865, άλλά ή προθεσμία ήταν πολύ μικρή
καί έχτός άπ' αύτό ή Αντιδραστική βελγική κυβέρνηση είχε άρ-
νηθεϊ νά' Επιτρέψει τόν έρχομό τών άντιπροσώπων στίς Βρυξέλ-
λες. Ά ν τ ί γι' αύτό στά 1865 Ιγινε στό Λονδίνο μιά προπαρασκευα-
στική συνδιάσκεψη, δπου άποφασίστηκε τελικά τό συνέδριο νά
γίνει στίς 3 τοϋ Σεπτέμβρη 1866, δηλ. δυό χρόνια υστέρα άπό
τή συνάντηση στήν αίθουσα άγιος Μαρτΐνος.
Ή κύρια ιδεολογική δυσκολία πού άντιμετώπιζε ή νέα Διεθνής
"Ενωση τών Έργατών ήταν ή πληθώρα «αιρέσεων» στούς κόλπους
τη; καί ή μεγαλύτερη οργανωτική δυσκολία ήταν ή άνυπαρξία
εργατικού κινήματο; στί; άντίστοιχες χώρες. Στίς περισσότερες
χώρες μόλις γεννιόταν τό έργατικό κίνημα. Τό κ α τ α σ τ α τ ι κ ό
τή; όργάνωση;, προέβλεπε τήν προσχώρηση τών «έργατικών έται-
ρειών> πράγμα πού έρμηνευόταν δτι ή Διεθνής "Ενωση τών Έ ρ -
γατών επρεπε νά συμπεριλαβαίνει κάθε λογής Εργατικές όργανώ-
σεις. Κατά συνέπεια στό πρώτο συνέδριο πήραν μέρος άντιπρό-
σωποι τών συνδικάτων, τών πολιτικών όργανώσεων (πού στήν
πλειοψηφία του; ήταν μικρές μυστικές όμάδες στήν ήπειρωτική
Ευρώπη), τών έταιρειών άλληλοβοήθειας, τών καταναλωτικών
συνεταιρισμών, τών όμάδων διάδοσης τοϋ πολιτισμού κλπ. Έχτός
άπό τήν όργάνωση τοϋ Λασσάλ στή Γερμανία, στίς διάφορε;
χώρες δέν υπήρχαν άκόμα έργατικά κόμματα ή έθνικά σοσιαλι-
στικά κόμματα. Σ* δλη τή διάρκεια της δπαρξής της ή Διεθνής

71
"Ενωση τών Ε ρ γ α τ ώ ν έδρασε πάνω σ' αύτήν τήν πλατιά, τήν
ευρύτατη βάση.
Τή σύγκληση τυϋ συνεδρίου τή χαιρέτισαν μέ Ενθουσιασμό
οί προχωρημένοι έργάτες καί τούς όργανωτές (έθελοντές) τούς
υποδέχονταν καλά οπου κι άν πήγαιναν. Τήν πιό ισχυρή απήχηση
ή σύγκληση τοΰ συνεδρίου είχε στούς τρέΐνχγιουνιονιστές έργάτες
τ ή ; Αγγλίας. Τό συνέδριο τών βρετανών τρέΐντγιούνιον; πού
εγινε στά 1866 στό Σέφιλντ τ ή ; Αγγλίας ενέκρινε τήν ίδρυση
τ ή ; ΛιεΟνοϋς "Ενωσης τών Έργατών καί συνέστησε στά τοπικά
τρέϊνιγιούνιονς νά προσχωρήσουν σ' αύτήν. Τό συνδικαλιστικό Συμ-
βούλιο τοΰ Λονδίνο»" πήρε κι αύτό στάση ευνοϊκή γιά συνεργασία,
άλλά δέν προσχώρησε στή Διεθνή. ""Οταν άρχισε τό Συνέδριο τής
Γενεύης άντιπροσωπεύονταν ο 5 αύτό 15 άγγλικά τρέϊντγιούνιονς
πού είχαν επίσημα 25 173 μέλη 1 .
Οί προυντονιστικές όμάδες άλληλοβοήθειας τής Γαλλίας καί
τοΰ Βελγίου προσχώρησαν χι αυτέ; μέ ένθουσιασμό στό συνέδριο.
Τά έργατικά στελέχη δούλεψαν μέ τήν ψυχή τους γιά νά τραβή-
ξουν τίς κάθε λογής σκόρπιες έργατικές όμάδες πού υπήρχαν
τότε στή Γερμανία, τήν Αυστρία, τήν Ι τ α λ ί α , τήν Ι σ π α ν ί α καί
τήν Ελβετία. «Κάθε κλάδο: αΰτοΰ τοΰ κινήμα τ ο: πού έμπαινε
στίς γραμμέ; τ ή : ΛιείΙνοΓ·; κουβαλούσε μαζί του δλόκληρρ. βουνά
άπό μικροαστικούς παραλογισμούς, παιδιάστικες αυταπάτες, δογ-
ματικέ; φαντασιοπληξιΥ;. σεχταριστικές ύδυναμίε;, καί εθνικές
προκαταλήψεις '. Ό δέ Μάρξ, ό Έ ν γ κ ε λ ς καί μιά χούφτα προ-
χωρημένοι κομμουνιστές επρεπε νά παλαίψουν ένάντα σ' δλους
αυτούς. Ή έκκληση γιά τή σύγκληση τοΰ συνεδρίου είχε ευνοϊκή
άπήχηση καί στίς Ενωμένες Πολιτείες. Ό Στέκλοφ γράφει πώς
ένα έργατικό συνέδριο πού είχε γίνει στό Σικάγο στίς 20 τοΰ
Αύγούστου 1866 άποφάσισε νά προσχωρήσει στή νέα Διεθνή 3 .
Ή Ε θ ν ι κ ή "Ενωση τών "Εργατών οργάνωσε τό ιδρυτικό συνέδριο
της στή Βαλτιμόρη, οπου άντιπροσωπεύθηκαν 60 000 έργάτες, δυό
βδομάδες άκριβώς πριν άπό τήν έναρξη τοΰ Συνεδρίου. τής Διε-
θνούς "Ενωσης τών Έργατών στή Γενεύη. Οί μαρξιστές πήραν

1
Ρ. Γ. Πόστγκίϊτ : - Ή ΛιεΟνή; τΛν Εργατών-, Λονδίνο 1920,
σελ. 26.
- Μ. Ζόρκι, στήν · Κυιιιιοιινιστική ΛιεΟνή· τή; 5 τοΰ Νοέαβρη
1934.
::
Γκ. Μ. Στέκλοφ : Ιστορία τή; 1η; Διεθνούς», σελ. 59.

Τ>
ενεργό μέρος στήν ίδρυση τής Εθνικής "Ενωσης τών Ε ρ γ α τ ώ ν \
Υπήρχε ισχυρό ρεΰμα υπέρ τής Διεθνοΰς "Ενωσης τών Εργατών,
άλλά τό ιδρυτικό συνέδριο δήλωσε δτι ό χρόνος ήταν πολύ σύν-
τομο; γιά νά μπορέσει νά στείλει άντιπροσώπους στή Γενεύη.
Στό Μάρξ έκανε εντύπωση ή μεγάλη όμοιότητα άνάμεσα στίς
εργατικές διεκδικήσεις πού διατυπώθηκαν άπό τό συνέδριο τής
Εθνικής "Ενωσης τών Ε ρ γ α τ ώ ν τών Ενωμένων Πολιτειών καί
τίς διεκδικήσεις πού προτάθηκαν άπό τόν ίδιο γιά τό Συνέδριο
τής Γενεύη; 2 . Ή ομοιότητα αύτή άνάμεσα στά δυό συνέδρια
εξηγείται άπό τή μεγάλη δουλιά πού κατέβαλαν οί άμερικανοί
μαρξιστές.
Τό πρώτο συνέδριο τ ή ; Διεθνοΰς "Ενωσης τών Ε ρ γ α τ ώ ν
άσκησε έπίση; ισχυρή Ελξη στά μικροαστικά επαναστατικά στοι-
χεία μέ δημοκρατικά αισθήματα πού Επαιξαν Αποφασιστικό ρόλο
στί; συχνέ; άστικέ; Επαναστάσεις. Ό Στέκλοφ άναφέρει δτι στίς
διάφορε; χώρε; αύτά τά στοιχεία, στήν πλειοψηφία του; διανοούμε-
νοι, προσχώρησαν σέ μεγάλο άριθμό στήν όργάνωση. Στή Γαλλία,
λέγει ό Στέκλοφ. τή Διεθνή τήν υποστήριξαν γιατροί, δημοσιο-
γράφοι, Εργοστασιάρχες καί άξιωματικοί. . . "Ορισμένε; διακε-
κριμένες προσωπικότητες τής πολιτικής ζωής Εβαλαν έπίσημα τήν
υπογραφή τους ατό καταστατικό τής Διεθνούς 3 . Αύτά τά στοι-
χεία δέν άντιλήφθηκαν ώς φαίνεται τόν προλεταριακό χαρακτήρα
τής νέας όργάνωσης καί τούς Επαναστατικούς της σκοπούς. Δέν
τό κατάλαβε αύτό ούτε ό άστικός τύπος ούτε οί κυβερνήσεις τής
Εποχής Εκείνης, πού δέν Εδοσαν πολύ μεγάλη προσοχή στό Συνέ-
δριο τής Γενεύης.

Ή ΙΙοίιτιχή δράση
τής Διε&νονς Ενωσης τών ' Εργατών

"Οπως φάνηκε στά κατοπινά χρόνια ή Διεθνής "Ενωση τών


Ε ρ γ α τ ώ ν ύποστήριξε δλους τούς Αγώνες τής Εργατικής τάξης
καί βοήθησε στό νά δημιουργηθούν διάφορες προλεταριακΕς όργα-
1
Ό Γιόζεφ Βάϊντεμέγιερ διακεκριμένος άμερικανός μαρξιστής
πέθανε άπό χολέρα τή μέρα τής Εναρξης τοΰ Ιδρυτικοΰ συνεδρίου
τής Εθνικής "Ενωσης τών Εργατών.
'' Κ. Μάρξ, Φ. "Ενγκίλο, Διαλεχτά ιργα σέ δυό τόμους, τόμ.
II, σελ. 540.
3
Γκ. Μ. Στέκλοφ : «Ιστορία τής 1ης Διεθνοΰς», σελ. 52.

Τί
νώσεις — οικονομικέ;, πολιτικές καί μορφωτικέ;. Στά δυό χρόνια
πού πέρασαν άπό τήν Ιδρυση τή; Διεθνοϋς "Ενωσης τών "Εργα-
τών, άπό τό Σεπτέμβρη τοΰ 1864, ώς τό πρώτο της συνέδριο τό
Σεπτέμβρη" τοΰ 1866 έγινε φανερό δτι ή όργάνωση είχε πρίν άπ'
δλα πολιτικό χαρακτήρα. Μέ τήν καθοδήγηση τής Διεθνοϋς "Ενω-
σης τών Εργατών τό προλεταριάτο άρχισε, γιά πρώτη φορά νά
παίζει σημαντικό ρόλο στή διεθνή πολιτική, πού ώς τότε ήταν
Ιερό προνόμιο τών κυβερνουσών τάξεων. Αύτό σήμαινε Ενα νέο
όρόσημο στήν κοινωνική πρόοδο.
Σ" αυτήν τήν ένδιάμεση περίοδο τό Γενικό Συμβούλιο τής
Διεθνούς πρόσεξε ιδιαίτερα τόν έθνικοαπελευθερωτικό άγώνα πού
διεξαγόταν τότε στήν Πολωνία. Σέ διάφορες πόλεις όργανώθηκαν
συγκεντρώσεις καί πλατιές συνδιασκέψεις γιά νά έκφράσουν τή
συμπάθεια τής έργατικής τάξης καί τής κοινής γνώμη; γενικά
πρό; τού; πολωνούς άγωνιστές τής έλευθερίας πού καταδιώκον-
ταν. "Ενας άλλος άγώνας πού τόν βοήθησε άμεσα τό Συμβούλιο
ήταν ό άγώνας τής άγγλικής έργατικής τάξης γιά τή μυστική
ψηφοφορία. Μιά γενιά έργάτες πάλαιψαν γιά τό δικαίωμα ψήφου,
άλλά μόλις στά 1867 κατόρθωσαν νά τό πετύχουν. Αύτό πού οί
καπιταλιστές μπόρεσαν ν' άρνηθοϋν ατό χαρτιστικό κίνημα στά
1842 καί στά 1848 άναγκάσθηκαν νά τό παραχωρήσουν στήν έρ-
γατική τάξη δυό δεκαετίες αργότερα. Μιά άλλη αίτια, λιγότερο
σημαντική, αυτής τής παραχώρησης ήταν τό γεγονός δτι οί άγ-
γλοι έργοδότες βλέποντας πώς ό αυτοκράτορας Βοναπάρτης χρη-
σιμοποιούσε πρός τό" συμφέρον του τά πλατιά έκλογικά δικαιώ-
ματα πού ύπήρχαν στή Γαλλία, δέ φοβούνταν πιά τόσο πολύ άπ° αύ-
τή τή μεταρύθμιση δπως στά χρόνια τοΰ χαρτιστικοΰ κινήματος.
Στήν προηγούμενη άπό τό Συνέδριο τής Γενεύης περίοδο, τό
Γενικό Συμβούλιο έκδήλωσε άδιάκσπο ένδιαφέρον γιά τόν έμφύλιο
πόλεμο πού διεξαγόταν τότε στίς Ενωμένες Πολιτείες. Πήρε
ένεργό μέρος στήν κινητοποίηση τής κοινής γνώμης ένάντια στή
δουλεία καί τή ματαία>ση τών διάφορων μηχανοραφιών τής άγγλι-
κής καί γαλλικής κυβέρνησης πού σκόπευαν νά βοηθήσουν τό
Νότο. "Οταν Α Λίνκολν έκλέχτηκε γιά δεύτερη φορά, τό Συμβού-
λιο τοΰ έστειλε, στίς 29 Νοέμβρη 1864, συγχαρητήριο καί ευχε-
τήριο γράμμα ή «Εγγραφο» γραμμένο Από τόν Μάρξ. Ό Λίνκολν
Εστειλε σάν άπάντηση μιά φιλική διακοίνωση μέσω τοϋ πρεσβευτή
στό Λονδίνο Τσάρλς Φράνσις " Α ν τ α μ ς Τ ό Γράμμα τής Διε-

1
Κ. Μάρξ καί Φ. "Ενγκελς : «Ό έμφύλιος πόλεμος στίς Ενω-
μένες Πολιτείες», σ. 280.

74
θνοϋς "Ενωση; τών Εργατών Επαινούσε τόν Λίνκολν σάν «Αφο-
σιωμένο γιά τή; Εργατικής τάξης» καί βεβαίωνε δτι^Από τήν Αρχή
τοΰ Εμφύλιου πολέμου οί Εργάτες τής Ευρώπης Ενοιωθαν ένστι-
χτώδικα πώς ή Αστερόεσσα συνδεόταν μέ τήν τύχη τής "τάξης
τους» "Επίσης στίς 13 τοΰ Μάη 1865 τό Γενικό Συμβούλιο
«στείλε στόν πρόεδρο Τζόνσον Ινα «Εγγραφο» γραμμένο *ι αύτό
άπό τόν Μάρξ, πού έξέφραζε τή βαθιά λύπη καί άγανάχτηση γιά
τή δολρφονία τοΰ προέδρου Λίνκολν. Τό γράμμα άπέτιε βαθύτατο
φόρο τιμής στό Λίνκολν καί έπέ'συρε τήν προσοχή τοΰ Τζόνσον
πάνω στό τεράστιο Εργο «πολιτικής Ανασυγκρότησης καί κοινω-
νικής Αναγέννησης πού Εστεκε μπροστά στήν κυβέρνησή του» 2 .
Γιά τή σύνθεση τοΰ Γενικοΰ Συμβουλίου πού άνέπτυσσε αύ-
τήν τήν Εντονη δραστηριότητα ό Μάρξ σέ γράμμα πρός τό Γιό-
ζεφ Βαϊν.τεμέγερ (1818 — 1866) στίς "Ενωμένες Πολιτείες Εγρα-
φε : «Τά ΑγγλικΑ μέλη τοΰ Γενικοΰ Συμβουλίου είναι κυρίως
ήγέτες τών τοπικών τρέΐντγιούνιονς, δηλ. Αληθινοί βασιλιάδες Τή;
εργασίας στό Λονδίνο, οί ίδιοι Ανθρωποι πού προετοίμασαν τή
μεγαλειώδη υποδοχή στό ΓαριβΑλδι, καί πού μέ τήν τερΑστια
ουγκέντρωσή τους στό Σαίντ Τζέΐμς Χώλλ (ύπό τήν προεδρεία
τοΰ Μπράϊτ) Εμπόδισαν τόν Πάλμερστον νά κηρύξει τόν π ό λ ε μ ο
ενάντια στίς "Ενωμένες Πολιτείες, πράγμα πού ήταν Ετοιμος
νά κάμει» 3 .
Στήν Αποφασιστική κινητοποίηση Ενάντια στήν πολιτική τής
Αγγλικής κυβέρνησης πού εύνοοΰσε τή δουλεία, κινητοποίηση πού
Αρχισαν τά τρέϊντγιούνιονς καί οί όπαδοί τής κατάργησης της
δουλείας καί συνεχίστηκε ΰστερα άπό τήν 1η Διεθνή, μέ τήν προ-
σωπική καθοδήγηση τοΰ ΜΑρξ καί τοΰ "Ενγκελς, οί ΕργΑτες
Εθεσαν τίς βάσεις ένός Από τούς πιό σημαντικούς Αγώνες τής
Παγκόσμιας Εργατιάς, τοΰ πιό σημαντικού καί σήμερα Ακόμα
Από κάθε Αλλον : τοΰ Αγώνα Ενάντια στόν πόλεμο. Καί — γεγονός
χαρακτηριστικό καί Εξαιρετικά σημαντικό — ό άγώνας τους στέ-
φθηκε μέ Επιτυχία. Δέν ύπάρχει Αμφιβολία πώς ή Αντίσταση της
Αγγλικής Εργατικής τάξης ήταν Ενας Αποφασιστικός παράγοντας
πού Εμπόδισε τήν Αγγλική κυβέρνηση νΑ "ταχθεί στόν έμφύλιο
ΐόλεμο μέ τό μέρος τοΰ Νότου, Ενδεχόμενο πού θά μπορούμε
εύκολα ν* Αποβεί μοιραίο γιά τήν ύπόθεση τοΰ Βορρά.

1
Κ. Μάρξ καί "Ενγκελς : «Γράμματα στους Αμερικάνους»,
σελ. 09, 66.
» Στό Ιδιο Εργο σελ. 72.
* Στό ίδιο Εργο σελ. 65.

75
Ή «Ιδρυτική Διακήρυξη» τής Διεθνούς "Ενωση; τών Έ ρ -
γατών (1864) περιείχε τήν ίδια ιδέα, πού ό Μάρξ εξέφρασε στό
γράμμα του πρός τόν Βάϊντεμέγερ : «Δέν είναι ή σοφία τών κυ-
ρίαρχων τάξεων, άλλά ή ήρωική άντίσταση τής εργατικής τάξης
τής Α γ γ λ ί α ς ενάντια στήν εγκληματική τους παραφροσύνη πού
προφύλαξε τή Δυτική Ευρώπη άπό μιά υπερατλαντική σταυρο-
φορία γιά τή δια;ιόνιοη καί ιήν επέκταση τής δουλείας». Στά
1879, στή διάρκεια συζητήσεων στό Κογκρέσο, δ γερουσιαστής
Χόαρ άπό τή Μασαχουσέτη έπιβεβαίωσε τήν ορθότητα αυτής τής
ιστορικής δήλωσης βεβαιώνοντας δτι « Ό όργισμένος μυκηθμός
τών έργατών τοΰ Δανκασάϊρ» έμπόδισε τήν άγγλική κυβέρνηση
νά μπει στόν πόλεμο ένάντια στίς Ενωμένες Πολιτείες στή .διάρ-
κεια τοΰ εμφυλίου πολέμου

Οί ίαγαοίες τοΰ συνεδρίου

Στο συνέδριο τής Γενεύης (3 — 8 τοΰ Σεπτέμβρη 1866) πήραν


μέρος 60 άντιπρόσωποι, άντιπροσωπεύοντας 22 τμήματα τής Διε-
θνούς "Ενωσης τών Έ ρ γ α τ ώ ν . Ά π ό τήν Ελβετία ήταν 20 άντι-
πρόσωποι πού Εκπροσωπούσαν 13 τμήματα, έπί πλέον 14 άντι-
πρόσωποι τών συνδικάτων καί διάφορων άλλων όργανώσεων. Ά π ό
τή Γαλλία ήταν 17 άντιπρόσωποι πού έκπροσωπούσαν 4 τμήματα
καί άπό τή Γερμανία 3 άντιοτρόσωποι (πού κατοικούσαν στό Λον-
δίνο) καί εκπροσωπούσαν 4 τμήματα. τ Η τ α ν παρόντες ό "Οτζερ,
ό Κάρτερ, ό Γιούνγκ, ό Έκάριους, ό Κρήμερ καί ό· Ντυπόν Εκ,
μέρους τοΰ Γενικού Συμβουλίου, δχι δμως ό Μάρξ. Οί άντιπρό-
σωποι άνήκαν σέ διάφορα πολιτικά ρεύματα πού τά χαρακτηρίσαμε
στό προηγούμενο κεφάλαιο. Ή ιδεολογική αύτή ποικιλία δυσκό-
λευε τή δουλιά τοΰ συνεδρίου Ιδιαίτερα άν πάρουμε ύιπόψη δτι
τ ά προβλήματα πού έπρόκειτο νά συζητηθούν άποτελοΰσαν γιά
τούς άντιπροσώπους Ιναν τελείως καινούργιο τομέα. "Εβαναν τίς
πρώτες βάσεις μιάς μαζικής διεθνούς όργάνωσης τής Εργατικής
τάξης καί τής ταχτικής της.
Παρά τά έμπόδια αύτά τό συνέδριο έπετέλεσε Εποικοδομητικό
εργο. Τό Ιργο αύτό άντεξε στή δοκιμασία στήν όποία τό ύπέβαλε
ή πείρα πού άπόχτησε άργότερα ή παγκόσμια Εργατική τάξη.

1
Φίλιπ Σ. Φόουνερ : «Ιστορία τοΰ έργατικοΰ Κινήματος», τό)
1, σελ. 317.

76
"Όλες οί Αποφάσεις τοϋ συνεδρίου, πού διατύπωσε τίς βασικές
διεκδικήσεις τοϋ προλεταριάτου καί πού γράφτηκαν σχεδόν άπο-
κλειστικά Από τόν Μάρξ, αναγράφηκαν Αργότερα στά μίνιμουμ
προγράμματα δλων τών έργατικών κομμάτων.
Τά κύρια σημεία τής ημερήσιας διάταξης ήταν : «1) νά στα-
θεροποιηθούν μέ τή βοήθεια τής "Ενοχιη; οί προσπάθειες πού
έγιναν στίς διάφορες χώρες στόν άγώνα μεταξύ εργασίας καί
κεφαλαίου* 2) τά συνδικάτα· τό παρελθόν, τό παρόν καί τό μέλ-
λον τους· 3) οί έργατικοί συνεταιρισμοί· 4) οί Αμεσοι καί Εμμεσοι
φόροι* 5) ή έλάττωση τής εργάσιμης μέρα;· 6) ή εργασία τών
γυναικών καί τών παιδιών 7) ή ρωσική επέχταση στήν Εύρώπη
καί ή άνασυγκρότηση μιας ανεξάρτητη; καί ενωμένης Πολωνία;*
8) οί μόνιμοι στρατοί, ή έπίδρασή του; στά συμφέροντα τή; έργατι-
κή; τάξη;-
Ό Μάρξ καί ό "Ενγκελ; Εβλεπαν τή Λιεθνή "Ενωση τών
Ε ρ γ α τ ώ ν σάν τήν άρχή ένό; πολιτικού κόμματο; τή; εργατική;
τάξη; καί πάνω σ' αύτήν άκριβώ; τή βάση ιδρύθηκε ή Διενθής.
Τό Συνέδριο εθεσε τ ί ; βάσει; τοΰ γενικού πολιτικού τ η ; προγράμ-
ματο;, υίοθετώντα; Επίσημα, μέ μικρέ; μονάχα τροποποιήσεις,
τήν «Ιδρυτική Διακήρυξη» πού είχε Εκδόσει πρίν άπό δυό χρόνια
τό Γενικό Συμβούλιο. Αύτό έδινε στή Διεθνή "Ενωση τών Ε ρ γ α -
τών διεθνή χαρακτήρα, Επαναστατική προοπτική, ενα μέσο νά συμ-
μετέχει ενεργά στού; καθημερινού; άγώνε; τ ή ; Εργατική; τάξη;.
Τό συνέδριο Ενέκρινε Επίση; τό κ α τ α σ τ α τ ι κ ό ετσι δπω;
είχε συνταχθεί προηγούμενα άπό τόν Μάρξ. Ή Λιεθνή; στηριζό-
ταν σέ τοπικέ; διακλαδώσει;, πού ενώνονταν σέ ομοσπονδιακά
συμβούλια στί; αντίστοιχε; χώρε;. Επιτράπηκε Επίση; ή προσχώ-
ρηση τών συνδικάτων, τών Εταιριών διάδοση; τοΰ πολιτισμού κλπ.
Κάθε μεγάλη ή μικρή όργάνωση θά Εστελνε Εναν Αντιπρόσωπο στό
συνέδριο. Τό Συμβούλιο είχε Εκλεγεί Από τό συνέδριο ναί ήταν
ύπεύθυνο μπροστά σ' αύτό. Τό Συμβούλιο Επρεπε νά Εχτελεϊ τί;
άποφάσει; τοϋ συνεδρίου καί νά καθοδηγεί πολιτικά δλο τό κίνηιια.
Οί συνδρομέ; είχαν· όριστίτι! σέ 30 σεντίμια (3 πένε; ,πό χρόνο
(τό οικονομικό πρόβλημα ήταν σοβαρό κι εγινε αισθητό μέ οξύ-
τητα Από τήν άρχή κιόλα;. Στά 1865 — 1866 ή Λιεθνή; είχε έσο-
δα μονάχα 285 δολάρια). Ή γαλλική άντιπροσωπεία στό συνέ-
δριο προσπάθησε νά περιορίσει τό δικαίωμα προσχώρηση; στή
Διεθνή "Ενωση τών Ε ρ γ α τ ώ ν προτείνοντα; νά γίνονται δεχτοί
σ' αύτήν μόνο προλετάριοι (πράγμα πού θά όδηγούσε στόν άπο-

1
Α. Λοζόφσκυ : «Ό Μάρξ καί τά συνδικάτα» σελ. 112.

77
κλεισμό τοΰ Μάρξ καί τών άλλων εμπείρων πολιτικών ηγετών),
άλλά ή πρόταση αύτή άπορίφθηκε χάρη στήν πρωτοβουλία, ιδιαί-
τερα, τών άγγλων Αντιπροσώπων.
Μιά άπό τίς σημαντικές έπιτεύξεις τοΰ συνεδρίου ήταν ή
επεξεργασία καθαρής γραμμής στό πρόβλημα τών συνδικάτων.
Στίς διάφορες χώρες ύπήρχε μεγάλη σύγχιση σ' αύτό τό πρόβλημα
πού άρχιζε άπό τήν άποψη τών συντηρητικών τρέϊντγιουνιονιστών
τής Αγγλίας, πού έβλεπαν στά συνδικάτα μόνο ενα δργανο γιά
κήν έπιτυχία άσήμαντων οικονομικών παραχωρήσεων, ώς ιήν
άποψη τών προυντονιστών τής Γαλλίας πού θεωρούσαν τά συνδι-
κάτα γενικά σάν άχρηστο βάρος καί κίνδυνο γιά τήν εργατική
τάξη. Τό συνέδριο άναγνώρισε τή μεγάλη αξία τών συνδικάτων
στήν καθημερινή πάλη. Είδε στά συνδικάτα μιά ισχυρή δύναμη
γιά τή διαπαιδαγώγηση τή; εργατικής τάξης καί εκτίμησε τή
ζωτική τους σημασία στόν άγώνα γιά τήν άπελευθέρωση τοϋ προ-
λεταριάτου. Ό Μάρξ θεωρούσε άπό πολύ καιρό τά συνδικάτα σάν
τούς «βασικούς πυρήνες τής έργατικής τάξης». Στήν άπόφαση
γιά τά συνδικάτα, πού έγραψε ό ίδιος, τονίζονταν: --Άν τά συν-
δικάτα έγιναν άπαραίτητα γιά τόν άνταρτοπόλεμο ανάμεσα στό
κεφάλαιο καί τήν εργασία, ε ί ν α ι άκόμα πιό σημαντι-
κά σάν ό ρ γ α ν ω μ έ ν ο μ έ σ ο γιά τήν κατάργηση
τοΰ ίδιου τού συστήματος τής μ ι σ θ ω τ ή ς ερ-
γ α σ ί α ς » 1 . Ή άπόφαση καλούσε τά συνδικάτα νά δώσουν με-
γαλύτερη προσοχή στήν πολιτική πάλη καί νά τραβήξουν στίς γραμ-
μές τους τίς μάζες τών άνειδίκευτων έργατών καί τών εργατών γής.
Ή άντίληψη γιά τό συνδικαλιστικό κίνημα πού επεξεργάστηκε
τό πρώτο συνέδριο στή Γενεύη έμεινε σ έ γενικές γραμμές ή άντί-
ληψη -τών μαρξιστών σ' δλο τόν καπιταλιστικό κόσμο.
Σέ συνδυασμό μέ τό συνδικαλιστικό πρόβλημα μεγάλη προ-
σοχή δόθηκε καί στό πρόβλημα τών άπεργοσπαστών σέ διεθνή
κλίμακα. Ή άπεργοσπαστική πολιτική έθιγε ιδιαίτερα τά αγγλικά
συνδικάτα καθώς καί τά συνδικάτα τών Ενωμένων Πολιτειών.
Στή διάρκεια τών άπεργιών οί άγγλοι άπεργοί συγκρούσθηκαν
ιιί τού; έργάτες πού έφεραν γιά νά τούς άντικαταστύσ^υν άπό
τό Βέλγιο, τήν Όλλανδία καί τή Γαλλία. Τό συνέδριο προειδοποί-
ησε τούς έργάτες ένάντια σ' αύτό τόν κίνδυνο καί προσπάθησε
ν' άναπτύξει μιά Ισχυρή διεθνή άλληλεγγύη γιά νά τόν ματαιώσει.
"Ενα άλλο σημαντικό έργο τοΰ συνεδρίου ήταν τό ξεκαθά-
ρισμα τής πολιτικής τής έργατικής τάξης άπέναντι στούς συνε-

1
Στό ίδιο Εργο σελ. 16.

78
ταιρισμούς. Αΰτός ό τύπος, όργάνωσης ήταν τότε σχετικά νέος
καί ύπήρχε μεγάλη σύγχιοη στό ζήτημα τών δυνατοτήτων τών
συνεταιρισμών, ιδιαίτερα ανάμεσα στούς όπαδούς τοΰ Προυντόν
καί τοϋ Λασσάλ, πού τούς θεωρούσαν σάν τό μοναδικό δρόμο γιά
ιήν Απελευθέρωση τού προλεταριάτου. Ή άπόφαση πού Ακολου-
θούσε γενικά τήν πολιτική πού Αναπτύχθηκε προηγούμενα στήν
«Ιδρυτική Διακήρυξη» αν καί υπογράμμιζε τή σημασία τών συνε-
ταιρισμών ιδιαίτερα τών παραγωγικών, βεβαίωνε δτι μόνοι τους
δέν μπορούν νά οδηγήσουν στήν Απελευθέρωση τών έργατών. Οί
προυντονιστές, πού διαφήμιζαν σέ κάθε περίσταση τήν καθολική
πανάκεια τών συνεταιρισμών κατόρθωσαν ώστόσο νά πείθουν τό
συνέδριο νά ψηφίσει τήν ίδρυση άπό τή Διεθνή μιας τράπεζα;
αμοιβαία; πίστωση;, σχέδιο πού γι* "ϊ'τύ λίγο; Εγινε λόγο; ή μά-
λιστα καθόλου υστέρα άπό τόν τερματισμό τών εργασιών τοΰ συ-
νεδρίου.
Μεγάλη σημασία είχε ή άπύφαση τού συνεδρίου νά ανακη-
ρύξει τό όχτάωρο σάν άμεση πολιτική διεκδίκηση. Οί έργάτε;
τών καπιταλιστικών χωρών πάλαιβαν τότε κυρίως γιά τό δεκάωρο
καί ή απόφαση τοϋ συνεδρίου Εβανε μπροστά του; ε να υψηλότερο
σκοπό. 'Από τό 1836 κιόλας ό εργατικό; τύπο; τών Ενωμένων
Πολιτειών διατύπωσε τό αίτημα τοΰ όχτάωρου 1 καί στά 1842
τό εφάρμοσαν οί ναυπηγοί τ η ; Βοστώνη;. Τό ιδρυτικό συνέδριο
τή; Ε θ ν ι κ ή ; "Ενωση; τών Ε ρ γ α τ ώ ν στά 1866 Εκανε τό όχτάωρο
μιά άπό τίς πιό σημαντικέ; διεκδικήσει; του. Τό σύνθημα αύτό
Εχει τήν Ιστορία του καί στήν Α γ γ λ ί α . Ή Απόφαση τοϋ συνε-
δρίου τή; Γενεύη; Ικανέ τή διεκδίκηση τοΰ όχτάωρου βασική διεθνή
διεκδίκηση τ ή ; εργατική; τάξη;. Σ τ ί ; επόμενε; δεκαετίες ή διεκδί-
κηση αύτη Απόχτησε πρωταρχική σημασία.
Τό συνέδριο ζήτησε τήν κατάργηση τή; νυχτερινή; ίΐουλιά;
γιά τί; γυναίκες, καί τή ρύθμιση τ ή ; δουλιάς τών γυναικών καί
τών παιδιών στή βιομηχανία. Οί γάλλοι προυντονιστέ; καταδί-
κασαν άπό τήν άρχή τή δουλιά τών γυναικών στή βιομηχανία δη-
λώνοντας πώ; ή θέση τ ή ; γυναίκα; είναι στό σπίτι 2 . Τό συνέ-
δριο δέ ζήτησε τήν πλέρια κατάργηση τή; δουλιά; τών παιδιών,
άλλά τή ρύθμιση της. Οί νέοι έργάτε; χωρίσθηκαν σέ τρεϊ; κα-
τηγορίες : Από 9 ώς 12 χρονών. Από 12 ώς 15 χρονών καί Από
15 ώξ 18 χρονών καί γιά κάθε ομάδα καθορίστηκε διαφορετική

1
Φίλιπ Σ. Φόουνερ : «Ιστορία τοϋ "Εργατικού Κινήματος» τόμ. 1,
σελ. 363.
» Φράντς Μέρινγκ : «Κάρλ Μάρξ» κεφ. XI, 6.

79
διάρκεια τής εργάσιμης μέρας Ή βασική ιδέα ήταν νά συνδυα-
στεί ή έιιαγγελματική εΙδίκευση μέ τή γενική μόρφωση. Στό πρό-
βλημα τών φόρων πού είχε άναγραφεϊ στήν ήμερησία διάταξη
τό συνέδριο υποστήριξε τό σύστημα τών άμεσων φόρων καί όχι
τών Εμμεσων.
Αποκρούοντας τή θέση εκείνων πού άντιτάσσονταν στήν κοι-
νοβουλευτική πάλη (καί πού είχαν σάν ' διάδοχους πολλές γενιές
πολιτικών σεχταριστών) τό συνέδριο δήλωσε σχετικά μέ τό πρό-
βλημα τής έργατικής νομοθεσίας, γενικά δτι «επιβάλλοντας τήν
ψήφιση παρόμοιων νόμων ή έργατική τάξη δέ θά· σταθεροποιήσει
τή θέση τών κυβερνητικών δυνάμεων, άλλά -αντίθετα θά μετα-
τρέψει σέ δικό της δργανο τήν εξουσία πού τώρα χρησιμοποιείται
.ένάντιά της ι- 2 .
Μέ έπιμονή τής γαλλικής άντιπροσωπείας τό συνέδριο συζή-
τησε καί τό πρόβλημα τής στάσης τών έργατών άπέναντι στή θρη-
σκεία. 'Αλλ' αύτό τό πρόβλημα άγνοήθηκε άπό τούς άντιπροσώ-
πους κι έτσι δέν πάρθηκε καμιά συγκεκριμένη άπόφαση. Καί άπό
τήν άποψη αύτή τό συνέδριο έδωσε στίς μελλοντικές γενιές τών
άγωνιστών τής έργατικής τάξης σωστή κατεύθυνση σ' Ενα βασικό
πρόβλημα τής έργατικής πολιτικής. Τό πρόβλημα τής θρησκείας
σάν τέτιο παρουσιάζει, βέβαια, Ενδιαφέρον γιά ένα μαρξιστικό
κομμουνιστικό κόμμα, άλλά σέ μιά πλατιά μαζική οργάνωση, δπως
ήταν ή Διεθνής "Ενωση τών Έργατών, δέ μπορούσε παρά νά
προκαλέσει διαφωνίες. Γιά τό λόγο αύτό τά συνδικάτα καί οί
άλλες μαζικές οικονομικές καί πολιτικές όργανώσεις, άν καί πά-
λαιβαν Ενάντια στήν άντιδραστική πολιτική τής εκκλησίας άπεϊχαν
άπό παράδοση, δπως έκαμε καί τό Συνέδριο τής Γενεύης, άπό
κάθε άνάμιξη στά φιλοσοφικά καί δογματικά ζητήματα τής θρη-
σκείας. Ή Εκκλησία θά χαίρονταν πολύ νά διασπάσει τήν εργα-
τική τάξη χρησιμοποιώντας τίς διαφωνίες γιά τή θρησκεία.
Στό πρόβλημα τών Ενόπλων δυνάμεων τών διαφόρων κρατών,
τό συνέδριο πήρε τήν θέση τής κατάργησης τών μόνιμων στρα-
τών καί τής δημιουργίας λαϊκής πολιτοφυλακής. "Ετσι δόθηκε
μιά άλλη βασική πολιτική υπόδειξη στό άναπτυσσόμενο διεθνές
Εργατικό κίνημα. Τό συνέδριο καταδίκασε αυστηρά τήν άπειλή
πού άποτελοϋσε ό τσαρισμός στήν Εύρώπη καί ζήτησε τήν «άνα-
συγκρότηση τής Πολωνίας σέ σωστές δημοκρατικές καί κοινωνι-
κές βάσεις», «μέ τήν άσκηση τού δικαιο'ιματο; τής αυτοδιάθεσης».

1
Γκ. Μ. Στέκλοφ : «Ιστορία τή; 1η; Διεθνούς*, σελ. 82.
* Φράντς Μέρινγκ: «Κάρλ Μάρξ. κεφ. XI, 6.
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7

Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ.
ΛΩΖΑΝΗ ΚΑΙ ΒΓΥΞΕΑΑΕΣ
( 1 8 6 7 — 1868)

I | περίοδο; πού Ακολούθησε χό Συνέδριο τής Γενεύης τοϋ


1866 ήταν περίοδος Ανάπτυξης καί πολιτικής προόδου γιά τήν 1η
Διεθνή. τ Η τ α ν μιά περίοδο; ένταση; τή; πάλη; τής εργατική;
τάξης ιδιαίτερα στόν οικονομικό τομέα. Ή οξεία οικονομική κρίση
τού 1866 καί οί συνέπειές της προκάλεσαν, τά κατοπινά χρόνια
ενα κύμα άπεργιών στήν Αγγλία, τή Γαλλία, τό Βέλγιο τήν Ε λ -
βετία κι Αλλες χώρες. "Οπως φαίνεται Από τά πραχτικά τών συ-
νεδριάσεων τού Γενικού Συμβουλίου τά μέλη τής Διεθνούς πήραν
πολύ δραστήρια μέρος σ' αύτέ; τί; άπεργίε;.

Ή Διεϋνης Ενωση τών Εργατών


Τά συνδικάτα καί οί άπεργίες

Ή πιό γνωστή άπό τί; πολλές άπεργίε; πού έγιναν σ" αύτή
τήν περίοδο ήταν ή άπεργία τών εργατών τή; βιομηχανία; ορει-
χάλκου στό Παρίσι τό Φλεβάρη τοϋ 1867. Αύτοί οί έργάτε; είχαν
ιδρύσει ενα συνδικάτο μέ 1500 μέλη καί γι' αύτό οί έργοδότε:
κήρυξαν λόκ-αουτ. Ή Διεθνή; εσπευσε νά βοηθήσει τού; έργάτε;.
Μέ πρωτοβουλία τοϋ Γενικού Συμβουλίου τά άγγλικά συνδικάτα
Εστειλαν στού; Απεργούς βοήθημα χίλιες καί πάνω λίρες στερλί-
νες. «Μόλις είδαν αύτό τό βοήθημα — γράφει δ Μάρξ — οί εργο-
Τ
δότες ύποχώρησαν» Ηταν μιά Αληθινή νίκη τών εργατών τής
βιομηχανίας όρειχάλκου καί ό Αριθμός τών μελών τοϋ συνδικάτου
τους άνέβηκε σύντομα στίς 4000. «Τό άποτέλεσμα αύτή; τή; νί-

1
Τό Αναφέρει ό Α. Λοζόφσκν στό βιβλίο του <Ό Μάρξ καί
τά συνδικάτα», σελ. 125.

6-880 81
κ η ; ήταν τεράστιο — παρατηρεί ό Πόστγκέϊτ. Σ* φλόκληρη τή
Γαλλία άρχισαν νά Εμφανίζονται συνδικάτα καί νά δυναμώνει ό
οικονομικός άγώνα;». Μεγάλωσε τό κύρος τής Διεθνούς σ* δλη τή
Δυτική Ευρώπη. Αύτό τό Εξέφρασε πετυχημένα ό 'Ασύ άρχηγός
τών άπεργών τών έργοστασίων «Κρεζό» τής Γαλλίας, πού μπροστά
στό δικαστήριο, δπου παραπέμφθηκε άπάντησε ώς έξής στήν ερώ-
τηση άν είναι μέλος τής Διεθνοϋς : "Οχι, άλλά έλπίζω πώς θά
μοϋ Επιτραπεί νά γίνω»
"Αλλες σοβαρές άπεργίες πού έγιναν στήν Ευρώπη ήταν ή
άπεργία τών ραφτάδων στό ^ονδίνο, ή απεργία τών οικοδόμων
στή Γενεύη, τών γάλλων Εργατών τής μεταξουργίας καί τών άν-
θρακορύχων τοϋ Σαρλερουά. Σ ' δλες αύτές τίς περιπτώσεις ή Διε-
θνής βοήθησε. 01 πιό παλιές άπεργίες έληξαν μέ νίκη τών Εργα-
τών. Ή άλληλεγγύη έδωσε έξαιρετικά καλά άποτελέσματα στήν
περίπτωση τών άγγλων άπεργών. Ό Πόστγκέϊτ λέγει πώς «ή
προσπάθεια νά στρατολογήσουν άπεργοσπάστες άπότυχε άπό την
άρχή άκόμα κι Εκείνοι πού είχαν κουβαληθεί άναγκάστηκαν νά
Εγκαταλείψουν τ ή δουλιά» 2 .
Ή άπεργία τών οίκοδόμο>ν τής Γενεύης, πού έληξε μέ μερική
νίκη, τράβηξε τήν προσοχή τής διεθνοϋς κοινής γνώμης. Καί στή
μακρυνή Αμερική ή Ε θ ν ι κ ή "Ενωση τών "Εργατών οργάνωσε
πολλές σοβαρές άπεργίες στίς συνθήκες τής έντασης τού συνδι-
καλιστικού κινήματος αμέσως νστερα άπό τόν Εμφύλιο πόλεμο.

Ή Ιιε&νής στόν πολιτιχό άγώνα

Ή Διεθνή; "Ενωση τών "Εργατών δχι μόνο καθοδήγησε δρα-


στήρια τίς άπεργίε;, άλλά πρόσεξε επίσης ιδιαίτερα τό πολιτικό
κίνημα στίς διάφορες χώρες. Καί στόν τομέα αύτό δυνάμωσε ή
πάλη, ιδιαίτερα ή πάλη γιά άμεσες νομοθετικές μεταρυθμίσει;.
Στή Βόρεια Γερμανία δπου οί έργάτε; είχαν πετύχει τό δικαίωμα
ψήφου υστέρα άπό τόν αΰστροπρωσικό πόλεμο τού 1866, οί δυνά-
μει; πού καθοδηγούσαν ό Λίμπκνεχτ καί ό Μπέμπελ, πήραν μέρο;
γιά πρώτη φορά στίς Εθνικέ; Εκλογέ; γιά τή βουλή. Τό Εκλογικό
δικαίωμα ήταν γενικά ενα νέο δπλο στά χέρια τών ευρωπαίων
Εργατών καί τή δύναμή του μόλι; άρχιζαν νά τήν κατανοούν.

1
Ρ. Γ. Πόστγκέϊτ : «Ή Λιεβνής τών Εργατών», σελ. 31.
* Στό ίδιο εργο, σελ. 32.

82
Στή Γαλλία, δπου στά 1868 ό αυτοκράτορα; Ναπολέων ό Γ" δη-
μοσίευσε νόμου; που παραχωρούσαν δικαίωμα ψήφου στους άν-
τρες καί ελευθερία τού τύπου, οί εργάτες αξιοποιούσαν Εντατικά
τίς νέες έλευθερίες πού είχαν αποχτήσει. Οί παρισινοί έργάτες
Εκδήλωσαν τήν δλο καί μεγαλύτερη μαχητικότητά τους Ιδιαίτερα
στίς μεγάλες πολιτικές διαδηλώσεις του Νοέμβρη τού 1867. Στίς
χώρες μέ πιό δημοκρατικό καθεστώς σημειώθηκαν μερικές Επι-
τεύξεις. Στήν Α γ γ λ ί α πχ. ή ψήφιση τού νόμου γιά τή μεταρύθ-
μιση τού 1867 πού, (άφοϋ έπεχτάθηκε κατοπινά στή Σκωτία καί
τήν "Ιρλανδία), παραχωρούσε τό δικαίωμα ψήφου στούς άγγλους
έργάτες τών πόλεων, άλλά άφηνε τό άγροτικό προλεταριάτο καί
τίς γυναίκες χωρίς δικαίωμα ψήφου. Καί στί; Ενωμένες Πολι-
τείες οί Εργάτες πέτυχαν μιά νίκη δταν ό πρόεδρος Γκράντ Εξέ-
δωκε στά 1869 διάταγμα μέ τό όποιο εισάγονταν στήν πράξη
τό οκτάωρο στά κρατικά ιδρύματα. Λύτό τό διάταγμα μετατράπηκε
άπό τό Κογκρέσο σέ νόμο στά 1872
Ά λ λ ά ή πιό σημαντική πολιτική καμπάνια τής Διεθνούς "Ένω-
σης τών Έ ρ γ α τ ώ ν στήν περίοδο 1866 — 1869 ήταν ή πάλη
Ενάντια στήν απειλή τού πολέμου. Στά 1866 ξέσπασε ό πόλεμος
τών εξη βδομάδων μεταξύ Πρωσίας καί Λύστρίας, πού τέλεκοσε
μέ όλοκληρωτική ήττα τής Αύστρίας. Τό Γενικό Συμβούλιο ξεσκέ-
πασε αυτόν τόν πόλεμο σάν άντιδραστικό πόλεμο καί πήρε από-
φαση «τι κανένα άπό τά δυό μέρη δέν πρέπει νά υποστηριχτεί
άπό τού; Εργάτε;. Ταυτόχρονα δυνάμωνε γρήγορα ή ένταση άνά-
μεσα στή Γαλλία καί τή Γερμανία. "Υστερα άπό τόν Εμφύλιο πό-
λεμο άπειλητικά σύννεφα προάγγελναν Ενα πόλεμο άνάμεσα στίς
Ενωμένες Πολιτείες καί τή Μεγάλη Βρεττανία. Τό Γενικό Συμ-
βούλιο κάλεσε τήν εργατιά τής Α μ ε ρ ι κ ή ; νά διαμαρτυρηθεί Ενάν-
τια στόν κίνδυνο πολέμου.
Ά π ό τήν ϊδρυσή τ η ; άκόμα ή Διεθνής τάχθηκε σταθερά
Ενάντια στούς καπιταλιστικού; πολέμου;. "Οπω; είδαμε τό Γενικό
Συμβούλιο πάλαιψε αποφασιστικά Ενάντια στή συμμετοχή τής
Α γ γ λ ί α ; -στόν αμερικάνικο Εμφύλιο πόλεμο καί καταδίκασε τόν
αύστροπρωσικό πόλεμο. Τό συνέδριο τ ή ; Γενεύη; άσχολήθηκε κι
αύτό μέ τό ζήτημα τού πολέμου μέ τήν ευκαιρία τής συζήτησης
τού προβλήματος Τ οΰ μόνιμου στρατού καί άργότερα τόσο τό συνέ-
δριο τής Λωζάνης δσο καί τό συνέδριο τών Βρυξελλών πήραν
άποφάσεις ένάντια στόν πόλεμο.

1
Φίλιπ Σ. Φόουνερ : ι Ιστορία τοΰ Εργατικού Κινήματος» τόμ. 1,
σελ. 378.

83
Ή άπόφαση τοϋ συνεδρίου τών Βρυξελλών ήταν πιό συγκε-
κριμένη. Άφού διακήρυχνε δτι ό πόλεμος άποτελεϊ μεγάλη άπειλή
γιά τούς έργάτες Ελεγε: «Τό συνέδριο τής Διεθνούς "Ενωσης
τών Έ ρ γ α τ ώ ν πού συνήλθε στίς Βρυξέλλες διαμαρτύρεται μέ τόν
πιό κατηγορηματικό τρόπο ένάντια στόν πόλεμο. Καλεί δλα τά
τμήματα τής "Ενωσης άπό τίς διάφορες χώρες καθώς καί δλες
τΙς ένώσεις τής έργατικής τάξης καί δλες τίς κάθε είδους έργα-
τικές όμάδες νά προβούν στίς πιό Αποφασιστικές ένέργειες γιά
νά προλάβουν Ε ν α ν π ό λ ε μ ο Α ν ά μ ε σ α στούς λαούς,
π ο ύ δέ θ ά μ π ο ρ ο ύ σ ε ν ά θ ε ω ρ η θ ε ί ; ά λ λ ο τίπο-
τ ε π α ρ ά Ε μ φ ύ λ ι ο ς π ό λ ε μ ο ς . Εφόσον θ ά διεξαχθεί με-
ταξύ παραγωγών δέ θά είναι άλλο τίποτε Από μ ά χ η μεταξύ Αδελ-
φών καί πολιτών. Τ ό συνέδριο κ α λ ε ί τ ο ύ ς έ ρ γ ά τ ε ς ν ά
σ τ α μ α τ ή σ ο υ ν τ ή δ ο υ λ ι ά σέ π ε ρ ί π τ α > · σ η π ο ύ ή
χώρα τους θά Εμπλεκόταν σέ πόλεμο»1.
Αύτή ή Απόφαση Αποτέλεσε τήν Αρχή μιάς μακρόχρονης δια-
φωνίας στούς κόλπους τοΰ διεθνούς έργαηκοϋ κινήματος σχετικά
μέ τό ζήτημα Αν ή γενική Απεργία μπορεί νά χρησιμοποιηθεί άπο-
τελεσματικά γιά τήν πρόληψη τοϋ πολέμου. "Αργότερα αύτό τό
ζήτημα θά Ανακινείται συνεχώς στά διεθνή συνέδρια. Ό Μάρξ,
πού ήταν Ενάντια σ' αύτή τήν Ιδέα χαρακτήρισε σάν «παραλογι-
σμό» τή διατύπωση αύτή τής Απόφασης τών Βρυξελλών» 2 .
Ή συζήτηση Ενάντια στόν πόλεμο άνακίνησε τό πρόβλημα
τών σχέσεων Ανάμεσα στή Διεθνή "Ενωση τών Έργατών καί τό
Σύνδεσμο τής Ειρήνης καί τής Ελευθερίας, μιά μικροαστική. ει-
ρηνιστική όργάνωση. Ό Σύνδεσμος είχε όρίσει Ινα συνέδριο ειρήνης
γιά τίς 9 τοΰ Σεπτέμβρη 1867 στή Γενεύη Αμέσως ύστερα άπό
τόν τερματισμό τών Εργασιών τοΰ συνεδρίου -.τής Διεθνούς "Ενω-
σης τών Έ ρ γ α τ ώ ν στή Λωζάνη. ΣΤ Ινα του γράμμα στόν "Εν-
γκελς μέ ήμερομηνία 4 τοϋ Σεπτέμβρη 1867 ό Μάρξ καταδίκασε
αύστηρά τούς «παλαβρατζήδες» τού Συνδέσμου. Παρ' δλα αύιά
τό σίΓνέδριο τής Λιοζάνης δέχτηκε τήν πρόσκληση τού Συνδέσμου
καί Εστειλε τρεις Αντιπροσώπους — τόν Γκιγιώμ, τόν Ντέ Παέπε
καί τόν ΤολΑΐν — γιΑ νά πάρουν μέρος στό συνέδριο καί νά δια-
βάσουν Εκεί τήν άπόφαση τής Λωζάνης Ενάντια στόν πόλεμο. Τήν
Ερχόμενη χρονιά στίς Βρυξέλλες, ή Διεθνής "Ενωση τών Έ ρ γ α -
τών πήρε πάλι παρόμοια πρόσκληση άπό τό Σύνδεσμο, άλλά τήν
Απέριψε καί παρακάλεσε τά μέλη του νά προσχωρήσουν στή Διε-

1
Γ*. Μ. Στέχλοφ : «Ιστορία τής 1ης Διεθνούς», σελ. 122.
» Στό Ιδιο Εργο, σελ. 125 — 12β.

84
θνή. Ό Σύνδεσμο; δμω; αρνήθηκε καί συνέχισε τήν ΰπαρξή του
ώσπου κατάληξε στό άδοξο τέλος του.
ΣΤ αυτούς τούς οικονομικούς καί πολιτικούς άγώνες ή Διε-
θνής έβαζε τίς ίδιες τίς βάσεις τοΰ σύγχρονου εργατικού κινήμα-
τος. Τήν εποχή εκείνη, στά 1867, οί έργάτες δλου τοΰ κόσμου
έκαναν ένα σοβαρό βήμα πρός τά μπρός καί στόν ιδεολογικό τομέα.
Αύτό τό βήμα ήταν ή δημοσίευση τοΰ ιστορικού 1ου τόμου τοΰ
• Κεφαλαίου·*. Σ° αύτή τή βαθιά άνάλυση τοΰ καπιταλιστικού
συστήματος αναπτύχθηκε πλατιά, ιδιαίτερα, ή μαρξιστική έπα-
ναστατική θεωρία τή; υπεραξίας. "Ενα χρόνο άργότερα ή Διεθνής
"Ενωση τών Εργατών έκανε έπίσημη έχτίμηση τοΰ μεγάλου έργου
τοΰ Μάρξ, τό ενέκρινε καί ζήτησε άπόλα τά μέλη της νά τό
μελετήσουν.

Τό Συνέδριο τής Λωζάνΐ]ς

Στό Συνέδριο πού συνήλθε στή Λωζάνη άπό τί: 2 Ο >υΰ


Σεπτέμβρη 1867 καί πού ήταν τό δεύτερο συνέδριο τής Διεθνούς
"Ενωσης τών Εργατών πήραν μέρος 71 άντιπρόυωποι άπό τούς
όποιους 38 έλβετοί, 18 γάλλοι, 6 γερμανοί, 2 άγγλοι, 2 ιταλοί,
1 βέλγος καί τέσσερα μέλη τοϋ Γενικού Συμβουλίου (ό Κάρτελ,
ό Ντυπόν, ό 'Εκάριους καί ό Λέσνερ). °Από έλλειψη χρημάτων
πολλά τμήματα δέν μπόρεσαν νά στείλουν άντιπροσώπους. Ή πλειο-
ψηφία άπό τούς «καθαρούς» άγγλους τρέΐντγιουνιονιστές δέν
ήρθε. Κάθε τμήμα τής Διεθνούς "Ενωσης τών Εργατών είχε δι-
καίωμα μιάς ψήφου. Ό Μάρξ άν καί παρακολουθούσε άπό κον-
τά τί; έργασίες τοΰ συνεδρίου δέν πήρε μέρος σ' αΰτό. Γιά τόν
ΜΊρξ τά χρόνια αυτά ήταν χρόνια ύπερεντατικής δουλιας, άρρώ-
>τιας. φτώχειας καί ύποσιτισμοΰ.
Οί γάλλοι καί έλβετοί «μονΛουαλιστές» (αλληλοβοηθούμενοι)
ή προυνιονιστές (βλ. τό 5ο κεφάλαιο) ήταν πολύ δραστήριοι στό
συνέδριο. "Οτ'ως παρατηρεί ό Μέρινγκ «ήρθαν καλά προετοιμα-
σμένοι» κι οί όπορ/τουνιστικές καί συγχεχυμένες ιδέες τους έγιναν
αισθητέ , σ' δλη τή διάρκεια τών έργασιών τοΰ συνεδρίου. Κα-
τόρθωσαν ιδιαίτερα νά έπιβάλουν τήν ψήφιση μερικών άποφά-
σεπν ένάντια στίς άπεργίες καί ύπέρ τής μικροαστικής τους πα-
νάκειας : λαϊκές τράπεζες καί άτοκες εργατικές πιστώσεις.
Σπουδαία έποικοδομητική πράξη τοΰ συνεδρίου ήταν ή λήψη
|αά; άπόφοκιη; πού ελεγε πώς δλα τά μέσα μεταφοράς καί άνταλ-

85
λαγών πρέπει νά γίνουν ίδιοχτησία τοΰ κράτους. Αύτή ή άπό-
φαση, λέγει ό Στέκλοφ «ήΥαν ή πρώτη συγκεκριμένη διατύπωση
τής Ιδέας τ ή ς συλλογικής ί δ ι ο χ τ η σ ί α ς πάνω στά
μέσα παραγωγής καί άνταλλαγής καί προανάγγελνε τόν πεισμα-
τικό άγώνα πού Εμελλε νά διεξαχθεί άργότερα στή Διεθνή γύρω
άιί αύτό τό πρόβλημα» '. Μιά πρόταση σχετικά μέ τήν Εθνικο-
ποίηση τής γης, πού δέν ύποστηρί^ιηκε, άφέθηκε νά έξετασιεϊ
στό έπόμενο συνέδριο.
Μιά άλλη σοβαρή άπόφαση, πού έπίσης Εμελλε νά όδηγήσει
οέ ζωηρές συζητήσεις μέσα στή Διεθνή, (Αναφέρονταν στόν άγώνα
γιά πολιτικές μεταρυθμίσεις στά πλαίσια τού καπιταλιστικού συ-
στήματος. Αύτό τό σημείο τής ήμερησίας διάταξης ήταν δκίτυ-
πωμένο Ετσι: «Μήπως ή στέρηση τών πολιτικών Ελευθεριών άπο-
τελεϊ έμπόδιο στό δρόμο τής κοινωνικής άπελευθέρωσης τών Εργα-
τών καί μιά άπό τίς κύριες αίτίες τών κοινωνικών ταραχών ; ΙΊώς
μπορούμε νά Επιταχύνουμε τήν Αποκατάσταση τών πολιτικών ελευ-
θεριών;». Τό συνέδριο Αποφάσισε τελικά παμψηφεί δτι: «Επειδή
τό συνέδριο θεωρεί τή στέρηση τών πολιτικών Ελευθεριών Εμπό-
διο στό δρόμο τής κοινωνικής προόδου τών άνθρώπων καί τή;
άπελευθέροίσης τοΰ προλεταριάτου, δηλώνει: 1) δτι ή κοινωνική
Απελευθέρωση τών Εργατών δέ μπορεί νά .πραγματοποιηθεί χωρίς
τήν πολιτική του; άπελευθέριοση, 2) δτι ή Εγκαθίδρυση τών πο-
λιτικών Ελευθεριών είναι άπόλι/τα Αναγκαία σάν προκαταρκτικό
βήμα». Αύτό τό μέρο; τή; Απόφαση;, πού Από Αλλε; Απόψεις
ήταν κάπως συγκεχυμένη. Αντιστοιχούσε μέ τή γενική θέση πού
είχε Επεξεργαστεί προηγούμενα ό Μάρξ.
"Ενπ Αλλο σοβαρό ζήτημα πού συζητήθηκε Επίση; Από τό
συνέδριο ήταν, δπω; είδαμε, ό κίνδυνο; πολέμου. "Υστερα Από
τή Λωζάνη αύτό τό θεμελιακό πρόβλημα Επρεπε νά γίνει μόνιμο
θέμα στήν /ήμερήσια διάταξη δλων τών παγκόσμιων συνεδρίων
της Εργατικής τάξης.

Τό Συνέδριο τών Βρυξελλών

Τό III Συνέδριο τής Διεθνοΰς συνήλθε στίς Βρυξέλλες άπό


τίς 8 ώς τίς 15 τοϋ Σεπτέμβρη 1868. Ή ίδια ή διεξαγωγή τοϋ
συνεδρίου στήν πόλη α#τή άποτελονσε πολιτικό γεγονός μεγάλη;
1
Στό ίδιο Εργο, σελ. 101.

86
σημασία;, πού εδειχνε τήν αυξανόμενη δύναμη τής Διεθνούς, γιατί
τό Βέλγιο ήταν μιά άπό τίς πιό άντιδραστικές χώρες τής Δυτικής
Ευρώπη;. Σ ' αύτό τό συνέδριο, πού ήταν τό μεγαλύ'τερο συνέδριο
τής Διεθνούς, πήραν μέρο; 99 αντιπρόσωποι, άπό τούς όποιους
55 βέλγοι, 18 γάλλοι, 7 έλβετοί, 5 άγγλοι, 5 γερμανοί, 2 ιταλοί,
1 ισπανό; καί 6 μέλη τοΰ Γενικού Συμβουλίου (Έκάριους, Γιούνγκ,
Λέσνερ Γιούκροφτ, Σώ καί Στέπνεϋ). Ό Μάρξ δέν πήρε μέρος. 0 1
άγγλοι άποτελοϋσαν άκόμα τήν πλειοψηφία ατό Γενικό Συμβούλιο,
άλλά δέν πολυσκοτιζονταν νά φέρουν περισσότερο πολυάριθμη άντι-
προσωπεία <ίτά άντίστοιχα συνέδρια.
Τό κυριώτερο πολιτικό πρόβλημα, πού συζητήθηκε στό Συ-
νέδριο τ ον Βρυξελλών, ήταν ή άπόφαση ένάντια στόν πόλεμο,
πού γι' αύτήν μιλήσαμε προηγούμενα. Ανάμεσα σ'τ' άλλα σοβαρά
προβλήματα μέ τά όποια άσχολήθηκε τό συνέδριο ήταν καί τό
πρόβλημα τών απεργιών. "Υστερα άπό μακρές συζητήσεις άναγνω-
ρίστηκε ή απεργία ώς νόμιμο καί άναπόφευχτο δπλο τών έργατών.
Οί συνεταιρισμοί άναγνωρίστηκαν πάλι, ύστερα δμως άπό δριμύ-
τατη κριτική τού εμπορικού μικροαστικού πνεύματος πού Εκδηλώ-
θηκε συχνά <^τή δράση τους.
Σχετικά μέ τήν εισαγωγή τών μηχανών στή βιομηχανία τό
συνέδριο, άν καί δήλωσε πώς οί εργάτες πρέπει νά ποΰν τή
γνώμη τους σ' αύτό τό ζήτημα, εκανε μιά παραχώρηση στούς
μουτουαλι»τές βεβαιώνοντας δτι «μονάχα μέ συνεταιριστικές ένώ-
σεις καί μέ τήν όργάνωση τής άμοιβαία; πίστης, θά μπορέσει
ό παραγωγό; νά γίνει κύριος τών μηχανών·. Οί προυντονιστέ:
σημείο>σαν επιτυχία καί στό ζήτημα της άμοιβαίας πίστης γιά
τούς έργάτε;. ΙΙαρά τήν ισχυρή άντιπολίτευση κατόρθωσαν πάλη
νά χάνουν τή Διεθνή νά ψηφϋαει ύπέρ τ ή ; ίδρυσης έργατικών
τραπεζών άνταλλαγή; πού εμελλαν ^ νά απελευθερώσουν τήν Εργα-
σία άπό τήν κυριαρχία τού κεφαλαίου». «Οί προυντονιστές — λέγει
ό Στέκλοφ — πέτυχαν στό ζήτημα αύτό τήν τελευταία τους νίκη
στή Διεθνή-
Οί προυντονιστές έπαθαν ώστόσο μεγάλη ήττα στό συνέδριο
γύρω στό πρόβλημα τής στάΐιης τής Διεθνούς "Ενωσης τών
Έ ρ γ α τ ώ ν άαέναντι στήν Ιδιοχτησία γενικά καί άπέναντι στήν
εγγεια ιδιοχτησία ειδικά. 01 μουτουαλιστές, πού Εκπροσωπούσαν
κυρίως τά συμφέροντα τών μικρεμπρόρων καί τών άγροτών, Αντι-
τάσσονταν αποφασιστικά στήν Εθνικοποίηση της γ ή ; — πρόβλημα
πού δέ συζητήθηκε στό Συνέδριο τής Λωζάνη;. Στίς Βρυξέλλε;

' Στό ίδιο Ρργο, σελ. 123.

Η7
υιοθετήθηκε μέ 130 ψήφους υπέρ, 4 κατά καί 15 άποχές, μιά άπό-
φαση γιά τήν Εθνικοποίηση δχι μονάχα τών σιδηροδρόμιον, άλλά καί
της καλλιεργήσιμης γης, τών δασών, τών καναλιών, τών δρόμων, τοϋ
τηλέγραφου κλπ. Αύτή ύπήρξε μιά καθοριστική ήττα σέ βάρος
τών μοντουαλΗπών. Παρά τίς διάφορες παρεκκλίσεις πρός τόν
πρσυντονισμό στά πρώτα τρία συνέδρια, ή Διεθνής "Ενωση τών
Έργατών ήταν ουσιαστικά δίιως ^παρατηρεί ό Στέκλοφ, πάντοτέ
μιά κολλεχτιβίστικη όργάνωση. Αύτό όφείλσνταν κυρίως στήν
καθαρή γραμμή πού χάραξε ό Μάρξ στήν «Ιδρυτική Διακήρυξη»,
σέ .πολλές άποφάσεις καί στήν καθημερινή πολιτική της Διεθνούς.
Τό κομμουνιστικό ή κολλεχτιβίστικο πνεύμα δυνάμωσε ύστερα άϊτό
τό πρώτο Συνέδριο τής Γενεύης καί έκδηλώθηκε πολύ έντονα
στίς Βρυξέλλες. 'Από έδώ καί πέρα οί προυντονιστές θά παίξουν
τελείως άσήμαντο ρόλο στή Διεθνή "Ενωση τών Έργατών. Ή
πρώτη Ι σ ^ ρ ή διεθνής Αντιπολίτευση άπέναντι στό μαρξισμό μέ-
σα ,στό Εργατικό κίνημα είχεν Αποτύχει.

Τό δυνάμωμα τής καπιταλιστικής Ιπί&εαης

Ό τ α ν Ιδρύθηκε ή Διεθνής, τό Σεπτέμβρη τοΰ 1864, οί κα-


πιταλιστές τής Εύρώκης δέν ίδοσαν Ιδιαίτερη σημασία στήν όρ-
γάνωση. Είναι ζήτημα Αν ό Αστικός τύπος μνημόνευσε τήν ΐδρυ-
σή της. Ή Ιδέα μιας διεθνούς όργάνωσης τών έργατών ήταν
τόσο καινούργια πού εύκολα μπορούσαν νά υποτιμηθούν οί δυνα-
τό^ίητές της. Μερικά μάλιστα μετριοπαθή άσττικά στοιχεία δπως
οί φιλελεύθεροι στήν "Αγγλία καί οί όπαδοί τοΰ Ματσίνι στήν
Ιταλία καθώς καί οί Αντιδραστικοί βοναπαρτιο'τές' στή Γαλλία,
πίστευαν πώς θά μπορέσουν νά χρησιμοποιήσουν τή Διεθνή "Ενω-
ση τών Έργατών γιά τούς δικούς τους πολιτικούς σκοπούς.
Άλλά μόλις ή Διεθνής Αρχισε τή δράση της τά ΑστικΑ στοι-
χεία κατΑλαβαν τό λάθος τους. Ή Απογοήτευση ήταν πολύ μεγάλη
δσον άφορα τούς βιομηχανικούς έργάτες. Στά πρά/τα χρΑνια τής
ύπαρξης τής Διεθνούς κηρύχτηκαν, δπως τονίστηκε, πολλές Απερ-
γίες καί ή Διεθνής τίς καθοδήγησε καί τίς ΕνθΑρρυνε. Λυτό τρό-
μαξε τούς Εργοδότες πού γιά πρώτη φορά βρίσκονται μπροστά
σέ μιά άληθινή διεθνή Αλληλεγγύη τών έργατών τών διαφόρων
χωρών. Ανησύχησαν Εξαιρετικά, δταν είδαν πώς μπήκε τέρμα
στήν ταχτική τους νά χρησιμοποιούν άπεργοσπάστες «είσαγμέ-

88
νου; =, ταχτική πού δέν μπόρεσαν πιό ποτέ νά τή* ξαναεφαρμό-
σουν σέ πλατιά κλίμακα.
Ό άντιδραστικός τύπος δέν άργησε ,νά ρίξει τήν εύθυνη
στή Λιεθνή γιά δλες τίς απεργίες καί τούς πολιτικούς Αγώνες.
"Λρχιοι· νά τήν παρουσιάζει σάν πολιτικό φόβητρο. Ό Γαίκ λέγει:
•••Στά χρόνια μεταξύ -τών συνεδρίων τής Γενεύης καί τής Βασι-
λείας ή Λιεθνή; Αναπτύχθηκε στά ,μάτια της αστικής τάξης σάν
τρομερή μυστική δύναμη, καί στά μάτια τού προλεταριάτου, πού
αφυπνίζονταν, σάν φορέα; τής επανάστασης πού έπέρχονταν» 1
Ά π ό τότε ύ τύπος διεξήγαγε πλατιά δυσφημιστική καί συκοφαν-
τική ί*κστρατεία ενάντια στή Διεθνή ."Ενωση >τών Ε ρ γ α τ ώ ν δια-
στρεβλώνοντας κάθε τ η ; ενέργεια.
Στή .Γαλλία ή άΐστυνυμία τού Ναπολέοντα τού Γ' άρχισε νά
καταδιώκει τά μέλη τή; Διεθνούς, πού στήν πλειοψηφία του; ήταν
προυντονιστέ;. Ή κυβέρνηση ισχυρίζονταν π ώ ; ή Διεθνή;, άνα-
μιγνυόμενη στήν πολιτική ζο»ή τ ή ; Γαλλίας, έξέθεσε τά μέλη της
σέ δικαστικές διώξει;. Κατά συνέπεια άπό τό Μάρτη τοϋ .1868
ώ ; τόν Ι ο ύ ν η τοϋ 1870 εκδόθηκαν στό Παρίσι -τρεις καταδικα-
στικές άποφάσει; σέ βάρο; μελών τή; Διεθνούς "Ενωσης τών
Εργατών. Ανάμεσα στού; καταδικασμένου; ήταν πολλοί γνωστοί
ήγέτες όπως" ό Ταλαίν, ό Βαρλέν, ό Φράνκελ, ό Σεμαλέ, ό Μαλόν,
ό Λαντρέν καί ,πολλοί άλλοι. Τιμωρήθηκαν μέ διάφορες ποινές πού
έφθαναν ώς Ενα χρόνο φυλάκιση 2 . Στή Γαλλία ή Διεθνής κηρύ-
χτηκε έ-κτσς νόμου. Διττή ήταν ή άρχή τής Αντιδραστικής Επίθε-
σης, πού λίγα χρόνια άργότερα εθεσε τή Διεθνή "Ενωση τών Ε ρ -
γατών εκτός νόμου σ" δλη τήν Εύρώπη.

Ή &*άπτυξη τής Λιε&νονς

Συνέπεια τ ή ; οίκονομική; καί πολιτικής δράσης τής Διεθνοΰς


ήταν ή γρήγορη άνάπτυξή η η ; σέ πολλές χώρε;. ΟΙ δλο καί πιό
μεγάλε; άστυνομικέ; διώξει; δέν μπόρεσαν νά σταματήσουν τήν
προχωρητική της πορεία. Πολύ σημαντικό στοιχείο ρτήν άνάπτυξή
αύτή ήταν ή καθοδήγηση τών Απεργιών πού Εξασφάλισε ή Διε-
θνής "Ενωση τών Ε ρ γ α τ ώ ν . Στήν Α γ γ λ ί α τό συνέδριο ,τών

1
Γκούσταβ Γαίκ : «Ή Διεθνής», Λειψία, 1904, σελ. 44.
* Ένταόν Βιλλετάρ : «Ιστορία τής Διεθνούς», Νιού Χάβεν,
1874, σελ. 182 — 209.

69
Τρεϊντγιούνιονς πού Εγινε στά 1869 κάλεσε δλες τίς ένώσει; νώ
προσχωρήσουν σ ι ή Διεθνή "Ένωση 'τών "Εργατών καί πολλά
τρεϊντγιούνιονς πού έκτιμοΰσαν τή δράση τής Διεθνούς προσχώ-
ρησαν σ' αότήν. Σ τ ή Γαλλία ή Διεθνής είχε Ότά 1869 περίπου
200 000 μέλη 1 . Ό Λοζόφσκυ λέγει: <•Σ3 δλες τίς γωνιές τής
Γαλλίας τοπικά συνδικάτα, ένώ&εις Αντίστασης, εταιρείες αλληλο-
βοήθειας, πολιτικές δμάδες, Απεργοί έργώτες — άντρες καί γυναί-
κες, — προσχωρούσαν στή Διεθνή "Ενωση τών Ε ρ γ α τ ώ ν » 2 . Στά
βιομηχανικά κέντρα τοϋ Βελγίου υστέρα Από ι ί ς άπεργίε; τών
έργατών .τής άνθρακοβιομηχανίας καί τής βιομηχανία; έξόρυξη;
σίδερου σχηματίστηκαν «πάνω άπό είκοσι* παραρτήματα τή; Διε-
θνοϋ; "Ενωση; τών Ε ρ γ α τ ώ ν , «άπό τά όποια μερικά είχαν κάμπο-
σε; έκατοντάδε; μέλη/·. Καί ό Στέκλοφ τονίζει, δτι υστέρα άπό
τίς νικηφόρες άπεργίες στήν Ελβετία δυνάμωσε πολύ ή έπιροή
Της Διεθνούς "Ενωσης τών Ε ρ γ α τ ώ ν . Μονάχα στή Γενεύη ό
άριθμός τών μελών τής Διεθνοϋς αυξήθηκε κατά μερικές χιλιά-
δες. — Ε κ τ ό ς άπ' αύτό ο*τή Διεθνή προσχιόρησαν μερικά νέα
συνδικάτα» 3 . Δέν ύπάρχουν δμως συγκεκριμένα στοιχεία σχετικά
μέ τό .συνολικό άριθμό τών μελών τής Διεθνοϋς τήν έποχή εκείνη.
Στίς Ενωμένες Πολιτείες ή Διεθνής είχε πολλούς οπαδούς
στό νεαρό συνδικαλιστικό Λνημα. Ή Ε θ ν ι κ ή "Ενωση τών Έ ρ γ α -
τών συμπαθούσε, άπό τήν ΐδρυσή της, άκόμα, στά 1866 τή Διε-
θνή "Ενωση τών Ε ρ γ α τ ώ ν . Ό Σάϊλβι; (1828 — 1869), ό Τρέβε-
λικ, ό Τζέσεπ, ό Καίμερον καί άλλοι ήγέτε; τών Αμερικάνων ερ-
γατών Ανησυχούσαν έξαιρετικά γιά τόν κίνδυνο εισαγωγή; άπερ-
γοσϊχαστών Από τήν Ευρώπη καί ζήτησαν βοήθεια Από τή Διεθνή
"Ενωση τών Έργατών. Ό κίνδυνο; αΰτό; μεγάλωνε μέ τήν ψή-
φιση άπό τό Κογκρέσο, στά 1864, ένό; νόμου πού έπέ*τρεπε στού;
«έργοδό*τες νά β>έρνουν έπί συμβάσει έργάτες άπό τό εξωτερικό
καί νά κρατούν τά Εξοδα τής μεταφοράς άπό τά ήμερομίσθια» 4 .
Σ τ ά 1867 τό συνέδριο ,τής Ε θ ν ι κ ή ς "Ενωσης τών Έ ρ γ α τ ώ ν 'έξέ-
λεξε τόν Ρ. Φ. Τρέβελικ Αντιπρόσωπο .του γιά τό Συνέδριο τή;
Διεθνοϋς "Ενωσης τών Έργατών, πού έγινε στή Λωζάνη, άλλά
άπό Ελλειψη χρημάτων δέν μπόρεσε νά πάρει μέρος σ' αύτό. Στά
1868 ό γενικός γραμματέας τής Διεθνούς "Ενωσης τών Έργατών
I. Γκ. Έκάριους προσκάλεσε τήν Έ ν θ ι κ ή Έ ν ω σ η τών άμερικά-

1
Λιούϊς Λ. Λόργουϊν : «Εργασία καί Διεθνισμός», σελ. 46.
' Α. Λοίόφσκυ: «Ό Μάρξ χαί τά συνδικάτα», σελ. 72.
* Γκ. Μ. Στέκλοφ: «"Ιστορία της 1ης Διεθνοϋς», π λ 119.
* Λιούϊς Λ. Λόργουϊν: «Εργασία καί Διεθνισμός», σελ. 44.

9-)
νων Ε ρ γ α τ ώ ν νά στείλει εναν αντιπρόσωπο στό Συνέδριο τών
Βρυξελλών άλλά ή "Ενωση άπάνχησε, ,πώ; δέν είχε οικονομικά
μέσα. Σ τ ά 1869 δμως ή Ε θ ν ι κ ή "Ενωση τών Έ ρ γ α π ώ ν Εστειλε
τελικά Εναν άντιπρόσωπο στή Διεθνή "Ενωση τών Έ ρ γ α τ ώ ν . Τήν
έποχή έχείνη ήταν πολύ περιορισμένα τά οικονομικά μέσα καί ·τής
ίδιας τής Διεθνούς. Συχνά Εμειναν άπλήρωτα ό φτωχός μισθός
τοΰ γενικού γραμματέα καί τό νοίκι τών γραφείων. Ή παγκόσμια
εργατιά επρεπε νά διδαχτεί τή σοβαρή πειθαρχία τή; παροχής
γερή; οικονομική; υποστήριξη; <ττό κίνημα τη; καταβάλλοντα;
κανονικά τίς συνδρομές.
Τήν έποχή αύτή δχι μόνο αύξήθηκε ό άριθμό; τών συνδικά-
των μελών τής Διεθνοΰς "Ενωσης ι ώ ν Έργατών, άλλά άνέβηκε
καί τό όργανωτικό-πολιτικό της επίπεδο. Οί έργάτες έκαναν γε-
νικά τά πρώτα άβέβαια βήματα γιά μιά ανεξάρτητη πολιτική
δράση, αποτινάζοντας τήν κηδεμονία τών αριστερών στρωμάτων
τής άστικής τάξης. Σέ πολλές χώρε; τή; δυτικής Ευρώπης αυξή-
θηκε ό άριθμός τών τμημάτων τής Διεθνοΰς πού άπστελοΰνταν
άπό άτομικά μέλη (σέ διάκριση άπό τά συλλογικά μέλη — τ ά συν-
δικάτα— πού προσχωρούσαν μαζικά). Μιά άρχή άπό τήν άποψη
αύτή, είχε γίνει καί στίς Ε ν ω μ έ ν ε ; Πολιτείες. Τόν Ό χ τ ώ β ρ η
τού 1897 εγινε τμήμα τής Διεθνούς ή κομμουνιστική Λέσχη της
Νέας Υόρκης, πού είχε ιδρυθεί στά 1857 άπό τόν Ε. Α. Ζόργκε
καί άλλους καί στά 1869 προσχώρησε στή Διεθνή καί ή Γενική
'Ένοίση τών γερμανών (πού είχε λασσαλικές τάσεις)
Στό μεταξύ άρχισαν νά έκδηλώνονται συγκεκριμένες τάσεις
γιά τ ή δημιουργία εθνικών εργατικών κομμάτων, πού στά κατο-
πινά χρόνια Εμελλαν νά γίνουν ή βάση τοΰ πολιτικού έργατικοΰ
διεθνισμού. Τό πιό σημαντικό ήταν άπό τήν άποψη αυτή τό πολι-
τικό κίνημα πού υπήρχε τότε στή Γερμανία μέ τήν καθοδήγηση
τοΰ Βίλχελμ Λίμπκνεχτ καί τοΰ "Αουγκουστ Μπέμπελ. Τό κίνημα
αύτό Εφθασε στό κατακόρυφο του στά 1869, δταν σχηματίστηκε
'τό πρώτο μαζικό σοσιαλδημοκρατικό κόμμα. Καί στίς Ενωμένες
Πολιτείες έκδηλώνονταν ισχυρές τάσεις γιά μιά άνεξάρτητη πολι-
τική δράση τής Εργατικής τάξης. Ή Ε θ ν ι κ ή "Ενωση τών Έ ρ γ α -

1
Τζών Ι \ Κόμμον; : «Ιστορία τή; αμερικανική; βιομηχανική;
κοινωνίας, τόμ. 9, Κλήβελαντ, 1910, σελ. 337.
1
Ψίλιπ Σ. Φόουνερ : < Ιστορία τοΰ έργατικοΰ κινήματος», τόμ.
1ος, σελ. 413—414.

91
τών άποφάσισε στά συνέδρια της τοΰ 1866 καί 1867 νά σχημα-
τίσει Ινα έθνικό έργαΓπκό κόμμα καί στά 1868 Ιδρύθηκε τό Εθνικό
Εργατικό κόμμα τών μεταρυθμίσεων, πού ή ζωή του ήταν σύντομη.
ΣΚήν Αγγλία δμως οί έργάτες, δν καί έπαιρναν ένεργό μέρος
στούς συνδικαλιστικούς άγώνες, Εκδήλωναν ώστόσο λίγο Ενδιαφέ-
ρον γιά τό σχηματισμό ένός σοσιαλδημοκρατικού ή Εργατικού κόμ-
ματος. Εξακολουθούσαν νά διατηρούν τή συμμαχία μέ τό φιλε-
λεύθερο κόμμα, μιά λαθεμένη συμμαχία πού στηριζόταν στή γρή-
γορη άνάπτυξη τήν έποχή έκείνη τοϋ άγγλικοϋ καπιταλισμού.
ΚΕΦΑΛΑΙΟ »

Ο ΜΠΑΚ0ΥΝ1Ν1ΣΜ0Σ .
ΤΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΤΗΣ ΒΑΣΙΛΕΙΑΣ (1869)

Τ , 4° Συνέδριο τής 1ης Διεθνούς συνήλθε στή Βασιλεία Απ'


τίς 6 ώς τίς 12 τού Σεπτέμβρη 18691 Τό κίνημα βρίσκονταν σέ
Αποφασιστική' Ανοδο. Τό χύμα τών Απεργιών συνεχιζόταν Αγκα-
λιάζοντας τούς Ανθρακωρύχους τής Ούαλίας, τούς ύφαντουργούς
της Νορμανδίας, τούς έργάτες τής μεταξοβιομηχανίας τής Λυών,
τούς οικοδόμους τής Γενεύης καί πολλές Αλλες όμάδες έργατών
στήν Αγγλία, τό Βέλγιο, τή Γαλλία, τήν "Ολλανδία, τήν Ελβετία
καί τίς Ενωμένες Πολιτείες. Σ° δλους αύτούς τούς Αγώνες τ ά
μέλη της Διεθνοΰς Επαιζαν ήγετικό ρόλο. Αύτό είχε σάν συνέπεια
ή Διεθνής "Ενωση τών Ε ρ γ α τ ώ ν νά Εξακολουθεί, νά Αναπτύσ-
σεται γρήγορα. Ή γαλλική Αστυνομία στά 1870 ύπολόγιζε τόν
Αριθμό τών μελών τής Διεθνοΰς ώς έξης : Γαλλία 433 785, Ε λ β ε -
τία, 45 000, Γερμανία 150 000, Αύστρο-ούγγαρία 100 000, Μεγάλη
Βρετανία (250 παραρτήματα) 80 000, Ι σ π α ν ί α 2728 Στίς έφη-
μερίδες δημοσιεύονταν φανταστικοί Αριθμοί γιά τόν άριθμό τών
μελών τής Διεθνοΰς, πού Εφτανε, σύμφωνα μέ όρισμένα στοιχεία,
τά 7 000 000. Ό πραγματικός Αριθμός τών μελών ήταν πολύ μι-
κρότερος, Αλλά, δυστυχώς, λείπουν Ακριβή Επίσημα στοιχεία. Σέ
πολλά μέρη ό Εργατικός τύπος άναπτυσσάταν γρήγορα. Στά 1870
ύπήρχαν σ' δλη τήν ήπειρο 29 περίπου Εντυπα πού ύποστήριζαν
τή Διεθνή 2 .
Σ)τό συνέδριο πήραν μέρος 76 Αντιπρόσωποι: Γαλλία 26,
Ελβετία 22. Γερμανία 10, Βέλγιο 5, Αύστρία 2, Ι σ π α ν ί α 2, Ι τ α -
λία 1, Ενωμένες Πολιτείες 1, καί 7 μέλη τοΰ Γενικού Συμβουλίου.
Ό Μάρξ δέν παραβρέθηκε ούτε αύτή τή φορά. Ό Αμερικάνος
Αντιπρόσωπος ήταν ό Γ. 'Κ. Κάμερον, πού Εκπροσωπούσε τήν

1
Γκ. Μ. Στέκλοφ : «Ιστορία τής 1ης ΔιεΟνοΰ;», σελ. 148.
* Έντμόν Βιλλετάρ : «Ιστορία τής Διεβνοΰ;·, σελ. 126.

93
Ε θ ν ι κ ή "Ενωση τών Έργατών. Υπερβάλλοντα; σημαντικά τή
δύναμη της όργάνοισή; του όταν Ισχυρίστηκε πώς Εκπροσωπεί
800 000 μέλη, ό Κάμερον δήλωσε στό συνέδριο: <=οί φίλοι σας
Από τό νέο κόσμο Αναγνωρίζουν τό κοινό συμφέρον τών παιδιών
τής εργασίας δλου τοΰ κόσμου καί είναι βέβαιοι δτι πλησιάζει ό
καιρό; πού θά σχηματίσουν κι αύτοί ένιαίο μέτωπο» Ό Κάμερον
ννδιαφερόταν νά άρχίσει ή Διεθνής "Ενωση τών Έργατών μιά
κινητοποίηση γιά νά εμποδίσει τήν «εισαγωγή» άπεργοσπαστών
στίς Ενωμένες Πολιτείες. "Υστερα άπό επιμονή του ή Λιεθνής
"ίδρυσε ενα γραφείο μετανάστευση;, άλλά τό γραφείο αύτό δέν
Ρ.ταΐϊε σημαντικό ρόλο.
"Ολα αύτά Εδειχναν τήν ισχυρή τάάη, πού υπήρχε στήν έθνί-
κη ένωση τών έργατών γιά προσχώρηση στή Διεθνή. 'Αφοΰ
άκουσε τόν Κάμερον τό Σΐ'ΐίδριο τ ή ; Ε θ ν ι κ ή ; "Ενωση; τών Έ ρ -
γατών τοϋ 1870 ^διακήρυξε δτι Αποδέχεται τίς Αρχές τής Διε-
θνούς "Ενωσης τών Έργατών καί πώς ελπίζει νά προσχωρήσει
σ' αύτήν σέ μιά δχι πολύ μακρυνή μέρα» 2 . 'Λλλά αύτό δέν Εγινε.
Ό Σάΐλβις δοκιμασμένο; διεθνιστή;, είχε πεθάνει τόν Ιούλη τοΰ
1869 καί αύτό αποτέλεσε γερό χτύπημα γιά ιούς όπαδούς τής
προσχώρηση; τής Ε θ ν ι κ ή ; "Ενωση; τών Έργατών στή Διεθνή.
—τί; 18 Αύγουστου 1869 τό Γενικό Συμβούλιο τ ή ; Διεθνοΰ; "Ενω-
σης τών Έργατών Εστειλε ατή ν Ε θ ν ι κ ή "Ενωση τών Έργατών
συλλυπητήριο γράμμα, υπογραμμένο ανάμεσα σ' Αλλους καί άπό
τόν Μάρξ, δπου γινόταν μιά ύψηλή εκτίμηση τοΰ Σάίλβις σάν
αγωνιστή τ ή ; υπόθεσης τής εργατικής τάξη;, καί εκφράζονταν
ή λύπη γιά τήν απώλειά του 3 . Τό Δεκέμβρη τοϋ 1869 ή εθνική
"Ενωση τών έγχρωμων έργατών ψήφισε άπόφαση σχετικά μέ τήν
άποστολή άντιπροσώπου στό συνέδριο τ ή ; Διεθνοΰ; "Ενωσης τών
Έ ρ γ α τ ώ ν πού θά συνερχόταν στά 1870, Αλλά, δπω; θά δοϋμε, τό
συνέδριο αύτό δεν συνήλθε

1
Τό αναφέρει ό Μπερνστάϊν στό «Επιστήμη καί Κοινωνία»,
αρ. 1 τοϋ 1951.
3
'Γ'ζών Ι>. Κόμιιενς: Ιστορία τής Αμερικανικής βιομηχανικής
κοινωνίας», τόμ. 9, σελ. 339.
3
Φιλι.τ Σ. Φόουνερ : «Ιστορία τοΰ Έργατικοΰ Κινήματος·, τόμ. 1,
σελ. 412.
» «Ρτοοεβίΐίπβί οΓ ΟΊΕ ΟοΙοΓβά ΝβΙίοπβΙ Ι.31>ΟΓ ΟοπνβπΙίοη»,
Δεκέμβριος 1869, ΜβϊΗΐηβΙοη, ϋ . Ο., 1870.
94
01 ' Αϊζεναχιχοί

Έ ν α σημαντικό γεγονός τοϋ Συνεδρίου τής Διεθνούς πού


συνήλθε στή Βασιλεία ήταν ή Εμφάνιση μιάς ισχυρής γερμανικής
άντιπροσωπείας, πού άποτελοϋνταν άπό δέκα μέλη, άνάμεσα στά
όποια ήταν ό Λίμπκνεχτ, ό Ρίτινγκχάουζεν, ό Μπέκερ καί ό Χές.
Αύτοί Εκπροσωπούσαν τό έργατικό σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα, τό
πρώτο, άληθινό σοσιαλιστικό κόμμα πού προσχώρησε στή Διεθνή.
Ή όργάνωση αύτή πού τήν καθοδηγούσαν κυρίως ό Λίμπκνεχτ
καί ό Μπέμπελ είχε συστηθεί στό "Αϊζεναχ τής Γερμανίας ένα
μήνα νωρίτερα, τόν Αύγουστο τοϋ 1869 υστέρα άπό προπαρα-
σκευαστική Εργασία κάμποσων χρόνων. Τό νέο κόμμα ονομαζόταν
συνήθως «άϊζεναχικοί».
Ό Βίλχελμ Λίμπκνεχτ — 1826 — 1900 — γεννήθηκε στό Γκίσ-
σεν τής Γερμανίας καί ήταν καθηγητής. "Από τά νεανικά του
άκόμα χρόνια έγινε ρεπουμπλικάνος καί πήρε ένεργό μέρος στήν
Επανάσταση τοϋ 1848 στή Γερμανία. °Αφοϋ φυλακίστηκε καί εξο-
ρίστηκε κάμποσες φορές άπό τή Γερμανία ό Λίμπκνεχτ δούλεψε
13 χρόνια στό Λονδίνο μαζί μέ τόν Μάρξ καί διαμορφώθηκε σέ
κομμουνιστή. Ό Λίμπκνεχτ επέστρεψε στή Γερμανία στά 1861
καί άρχισε άμέσως νά δουλεύει στό νεαρό εργατικό κίνημα. "Ανα-
δείχτηκε σέ Επιφανή ήγέτη τής γερμανικής Εργατικής τάξης. Ό
Λίμπκνεχτ πού ήταν συνεργάτη; τοΰ Λασσάλ καί πατέρας τοϋ
Κάρλ Λίμπκνεχτ, έγραψε πολλές μπροσούρες καί βιβλία καί ήταν
γιά πολύν καιρό βουλευτής στό Ράϊχσταγ.
Ό Αύγουστος Μπέμπελ (1840 — 1913) γεννήθηκε κοντά στήν
Κολωνία τής Γερμανίας άπό οικογένεια ύπαξιωματικοΰ τοΰ πρωσι-
κοΰ στρατού. "Εγινε τορναδόρος καί μπήκε στήν όργάνοιση τοΰ
Λασσάλ. Μέ τήν Επίδραση τοΰ Λίμπκνεχτ, ό Μπέμπελ έγινε μαρ-
ξισνής. Καί οί δυό Αντιτάχθηκαν Ενεργά στόν αύστροπρωσικό
πόλεμο τού 1866. Λαμπρός ρήτορας ό Μπέμπελ άπόχτησε πολλούς
οπαδούς. Τό πιό γνωστό του βιβλίο είναι « Ή γυναίκα καί ό σο-
σιαλισμός». Ό Μπέμπελ κα\όρθο>σε μαζί μέ τόν Λίμπκνεχτ νά
ενώσει τί; Εργατικέ; όργανώσει; στό "Αϊζεναχ, πράγμα πού Απο-
τέλεσε τήν άρχή τή; γερμανική; σοσιαλδημοκρατία;. Πάνω άπό
40 χρόνια ό Μπέμπελ βρίσκονταν Επικεφαλή; τοϋ Γερμανικού
Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματος.
Τό Επαναστατικό πνεΰμα τοΰ νεαροΰ σοσιαλιστικού κόμματος
βρήκε τήν εκφρασή του σ* ένα λόγο πού Εκφώνησε ό Λίμπκνεχτ
στά 1869 καί γιά τόν ύποϊο στάλθηκε στή φυλακή. Ό Λίμπκνεχτ

95
είπε : ' Ό σοσιαλισμός δέν αποτελεί πιά θεωρητικό πρόβλημα,
άλλά πρόβλημα εξουσίας. Δέ μπορεί νά λυθεί στή Βουλή, άλλά
μονάχα στό δρόμο, στό πεδίο τοΰ άγώνα, δπως καί κάθε άλλο
πρόβλημα εξουσίας»
Ή ίδρυση, δμως, τοΰ σοσιαλδημοκρατικού Εργατικού κόμμα-
τος στό "Αίζεναχ δέν Ενωσε τή γερμανική εργατική τάξη. Ή
όργάνωση τοΰ Λασσάλ, ή Γενική "Ενωση τών Γερμανών Έργατών,
μέ τή θεωρία της γιά τούς έπιχορηγούμενου; άπό τό κράτος συνε-
ταιρισμούς, εξακολουθούσε άκόμα νά υπάρχει ύπό τήν καθοδήγηση
τοΰ Σβάϊτσερ. πού έγινε άρχηγός τής όργάνωση; ύστερα άπό τό
θάνατο τού Λασσάλ. Άνάμεσα στί; δυό όμάδε; γίνονταν σφοδρές
συζητήσεις καί ό Μάρξ επενέβηκε πολλέ; φορές ενάντια στόν
Σβάϊτσερ, πού τόν όνόμαζε -αιρετικό-. Οί λασσαλικοί πού είχαν
πολλού; οπαδού; στή Γερμανία, τήν Αυστρία, τή Βοημία καί τίς
Ε ν ω μ έ ν ε ; Πολιτείες, κάθονταν παράμερα άπό τή Διεθνή 2 .

Ο Μηακονην μπαίνει ατι) Ιι/ιΊνΓ/


Ενωαη τών ' Κβγατών

"Ενα άλλο εξαιρετικά σημαντικό γεγονός τοΰ Συνεδρίου τή;


Βασιλείας ήταν ό ερχομό; τού Μπακούνιν σάν άντιπροσώπου. Ό
Μπακούνιν συνάντησε γιά πρώτη φορά τόν Μάρξ στά 1864 καί
υποσχέθηκε δτι θά ύποστηρίξει τή Διεθνή. Άλλά άντί νά τήν
υποστηρίξει άρχισε νά σχηματίζει μιά χωριστή όργάνο>ση στήν
'Ιταλία. Άργότερα πήγε στήν Ελβετία, δπου προσχώρησε στό
Σύνδεσμο γιά τήν Ειρήνη καί τή Λευτεριά, πού ήταν μιά άστική
όργάνιοση καί εκλέχτηκε μέλο; τής κεντρική; εκτελεστική; τη; επι-
τροπής. Στά 1868 ό Μπακούνιν αποχώρησε άπό τό Σύνδεσμο,
άλλά άντί νά μπει στή Διεθνή αύτό; καί οί όμοϊδεάτες του ίδρυ-
σαν 'τή Συμμαχία τής κοινωνική; δημοκρατία;, πού είναι γνωστή
σέ συντομία σά Σ υ μ μ α χ ί α · 3 .
Σ ' αύτήν τήν όργάνωση ό Μπακούνιν άνάπτυξε τό ύπερεπανα-
στατικό του πρόγραμμα. Κήρυξε άμέσοις άμείλιχτο πόλεμο ένάντια
στό θεό καί τό κράτος. Ζήτησε νά καταργηθούν άμέσω; δλες οί
θρησκευτικέ; λατρεϊε; καί νά εγκαθιδρυθεί ή κυριαρχία τής έπι-
1
Βίλχελμ Λίμπκνεχτ : «Γιά τήν πολιτική θέση τής Σοσιαλδημο-
κρατίας», Βερολίνο, 1893, σελ. 14.
* Φράντ; Μέρινγκ : <Κάρλ Μάρξ».
•1 Δ. Ριαζάνω<( : «Κάρλ Μάρξ καί Φοίντριχ "Ενγκελς». σελ. 182.

96
στήμης. Τάχθηκε ύπέρ της «πολιτικής, οικονομικής καί κοινωνι-
κής ισότητας τών τάξεων» (όχι γιά τήν κατάργηαή τους). Ζήπησε
ιήν κατάργηση τοΰ κληρονομικού δικαιώματος. Ισχυρίστηκε πώς
είναι άνάγκη νά άποριφθεί «κάθε είδους πολιτική δράση έχτός
άπό Εκείνες πού άμεσος σκοπός τους είναι ό θρίαμβος τής ύπό-
θεσης τών Εργατών στόν άγώνα τους ένάντια στό κεφάλαιο» καί
νά Εξασφαλιστεί « Ή έκούσια γενική Ενωση δλα>ν ι ώ ν τοπικών
Ενώσεων» Γιά τήν πραγματοποίηση αύιυύ τού προγράμματός
του ό Μπακούνιν ύπολόγιζε κυρίως στούς διανοούμενους, τούς
φοιτητές καί τό <κουρελοπρολεταριάτο ( ί υ Γ η ρ 6 Π ρ Γ θ 1 ε ΐ 3 Π 3 ΐ ) . Κα-
ταδίκαζε όλόκληρη σχεδόν τήν Εργατική τάξη όνομάζοντάς την
συντηρητική Εργατική άριστοκρατία.
Χωρίς νά φειδωλεύεται τά λόγια ό Μάρξ Επιτέθηκε άποφα-
σιοΊκκά Ενάντια στό πρόγραμμα τοϋ Μπακούνιν. Ό Μάρξ όνό-
μασε τό πρόγραμμα αύτό «συνονθύλευμα» Απαρχαιωμένων κοινο-
τυπιών, κενής φλυαρίας, κομπολόι Επιτηδευμένων Εννοιών πού
προκαλούν άνατριχίλα, χυδαίο αυτοσχεδιασμό πού δέν Επιδιώκει
άλλο τίποτε άπό τήν πρ.>σκαιοη ε ν τ ύ π ω σ η . . . » 2 καί συνεχίζει με
άκόμα μεγαλύτερη όρμή : «Τό πρόγραμμά του ήταν Ινα Επι
π ό λ α ι ο σ τ ά β ι α σ τ ι κ ά ά π ό δω καί κ ε ι μαζεμέ-
νο ά ν α κ ά . τ ω μ α : Ι σ ό τ η τ α τ ώ ν τ ά ξ ε ω ν ( ! ) κατάρ-
γ η σ η τοΰ κ λ η ρ ο ν ο μ ι κ ο ύ δικαιώματος σάν ά φ ε -
τηρία τοΰ κοινωνικού κινήματος (σαίν-αιμονι«ή άνοησία),
άθείσμός πού έπιβάλλεπαι στά μέλη σά δόγμα κλπ.».
Γενικά ή «Συμμαχία» δυνάμωσε στίς χώρες μέ λιγότερο άνα-
χτνγμένη βιομηχανία, — Ιταλία, Ισπανία, Γαλλία, γαλλική Ε λ β ε -
τία κλπ. — δπου Ισχυρός πρόδρομός της ήταν τό προυντονικό κί-
νημα. Ή «Συμμαχία» τού Μπακούνιν δημιούργησε Επίσης διακλα-
δώσεις στή Ρωσία καί τίς Ενωμένες Πολιτείες. Ή στιγμή ήταν
ευνοϊκή γιά Ενα κίνημα σάν τοΰ Μπακούνιν. Ή γενική πολιτική
κατάσταση στήν Εύρώπη ήταν δσο δέ γίνεται άβέβαιη. Ή τάξη
τών καπιταλιστών Απομάκρυνε βαθμιαία, στό δρόμο της πρός την
Εξουσία, τά πολιτικά ύπολείμματα τοΰ φεουδαρχισμοΰ καί ή Εργα-
τική τάξη πού άναπτυσσόταν γρήγορα Εκανε τά πρώτα άβέβαια
βήματα πρός Ενα ταξικό πρόγραμμα καί μία ταξική όργάνωση.
Ε π ε ι δ ή οί Εργάτες, ήταν άκόμα πολύ καθυστερημένοι ιδεολογικά
καί χο:^ίς πείρα στήν ταχτική τής ταξι/κής πάλης, πολλοί άπ' αύ-

1
Γκ. Μ. Στέκλοφ : «Ιστορία τής 1ης Διεθνούς», σελ. 154 — 155.
?
Τό Αναφέρει ό Φράντς Μέρινγκ στό Εργο το» «Κάρλ Μάρξ».

7—880 97
τούς πίστευαν εύκολα στό «σύντομο δρόμο» απελευθέρωσης πού
κήρυχνε ό Μπακούνιν.
Ό Μπακούνιν καί οί συνεργάτες του, πού Εβλεπαν τό γρήγορο
άνέβασμα τοΰ κύρους τής Διεθνούς άνάμεσα στίς μάζες καί κα-
ταλάβαιναν δτι θά τούς προσφέρει γόνιμο Εδαφος γιά τή ζύμω-
ση τους, ζήτησαν τό Σεπτέμβρη τού 1868 νά γίνει δεχτή ή «Συμμα-
χία» τους α.ά συλλογικό μέλος στή Διεθνή. Άλλά τό Γενικό Συμ-
βούλιο άρνήθηκε. Προτείνοντας νά μποΰν τά μέλη τής <• Συμμα-
χίας», στή Διεθνή "Ενωση τών Έργατών κατά τομείς, ό Μπα-
κούνιν δέχθηκε νά διαλύσει τήν όργάνωσή τον. Στήν πραγματι-
κότητα δμως έξακολούθησε νά υπάρχει καί νά λειτουργεί σέ διά-
φορες χώρες. Ή τ α ν μιά μισομνστική όργάνωση μέ Ενα μηχανισμό
έσωτερικοΰ έλέγχον πού Αποτελούνταν άπό στελέχη μέ ειδική εξου-
σιοδότηση.

01 μαρξιστές καί οί μττακοννινιοτίς οτή ΒαπιΧεία

Ό Μπακούνιν πήγε στό Συνέδριο τής Βασιλείας σάν μέλος


τής γαλλικής άντιπροσωπείας, καί ειδικά σάν άντπρόσωπος τών
έργατών τής μεταξουργίας τή; Λυών. Ό Μπακούνιν οντα; απο-
φασιστικός καί πολύ ικανός άγωνιστή; δέν άργησε νά κάνει αισθη-
τή τήν παρουσία του. Ωστόσο βρέθηκε νά ψηφίζει μαζί μέ τούς
μαρξιστές στό πρόβλημα τού δικαιώματος τή; κοινωνία; νά κοι-
νωνικοποιήσει τή γή. Τά ύπολείμματα τών προυντονιστών ι:*χαν
Ανακινήσει πάλι τό στοιχειώδε; αΰτό πρόβλημα, τόσο σημαντικό
γι* αύτού;, άλλά ή συντριπτική πλειοψηφία τού συνεδρίου τάχθηκε
ένάντια στη συζήτησή του. "Ενα άλλο σπουδαίο πρόβλημα δπου τό
συνέδριο δε χωρίστηκε σέ φράξιε; ήταν τό πρόβλημα τών συνδικά-
των. Τό συνέδριο πήρε όμόφωνα άπόφαση πού υπογράμμιζε έντονα
τήν άνάγκη τών συνδικάτων καί τή; Αποκατάστασης διεθνών σχέ-
σεων μεταξύ του;. Ή άπόφαση άνέθεσε στό Γενικό Συμβούλιο νά
Εργαστεί γιά τή δημιουργία £ μιά; διεθνοϋ; όργάνοισης τών συνδι-
κάτων», σκοπός πού δέ θά έπιτευχθεί παρά μισό αιώνα αργότερα
Αναπτύσσοντας τήν είσήγηση τής ίπιτροπής ό γάλλος άντιπρό-
σωπος Πεντύ χάραξε τήν εικόνα τής κοινωνίας πού θά άντικατα-
στήσει τόν -καπιταλισμό καί πού τή διάρθροισή της θ' άποτελέ-
σουν, κατά τή γνώμη του, τά συνδικάτο.- Μέ τήν είσήγηση αυτή

1
Α. Λοζόφσκυ : «Ό Μάρξ καί τά συνδικάτα», σελ. 182.

98
γεννήθηκε στούς κόλπους τής Διεθνούς μιά άλλη αίρεση ή Ιδεολο-
γική παρέκκλιση πού μέλλονταν νά δημιουργήσει μεγάλες δυσκο-
λίες : ό άναρχοσυνδυκαλισμός.
Σοβαρότερες συγκρούσεις άνάμεσα στούς μαρξιστές καί τούς
μπακουνινιστές προηγήθηκαν στό συνέδριο γύρω άπό δύο σημεία.
"Η πρώτη σύγκρουση Εγινε δταν οί έλβετοί άντιπρόσωποι, υποστη-
ριζόμενοι άπό τόν Λίμπκνεχτ καί άλλους γερμανούς Αντιπροσώ-
πους, πρότειναν νά ψηφίσει τό συνέδριο ύπέρ τής άμεσης άσκησης
τής νομοθετικής Εξουσίας άπό τό λαό (πρωτοβουλία καί δημοψή-
φισμα). Αύτή ή πρόταση έρχονταν σέ άντίθεση μέ μιά άπό τίς βα-
σικές άρχές τών μπακουνινισιών—τό Απαράδεχτο όποιουδήποτε
είδους μερικών πολιτικών μεταρυθμίσεων — καί τής έπιτέθηκαν
σφοδρά. Ή συζήτηση τοϋ προβλήματος άναβλήθηκε γιά άργότερα,
άλλά λόγω τής βιασύνης του τό συνέδριο δέν Ασχολήθηκε πιά
μ' αύτό. Τό έπεισόδιο προκάλεσε μεγάλη ένταση Ανάμεσα στίς
φράξιες στό συνέδριο.
' Ή δεύτερη μεγάλη σύγκρουση Εγινε στό πρόβλημα τοϋ κλη-
ρονομικού δικαιώματος. Αύτό ήταν Ενα άπό τά προσφιλή θέματα
τοΰ Μπακούνιν. Παρουσίασε στό συνέδριο Ενα σχέδιο άπόφασης
καί ζήτησε άπό τούς άντιπροσώπους νά ψηφίσουν ύπέρ -τής Αμε-
σης καί όλοκληρωτικής κατάργησης τοϋ κληρονομικού δικαιώματος.
Ή κατάργηση τού δικαιώματος αύτοϋ παρουσιαζόταν στήν πραγ-
ματικότητα σάν νά άπστελοϋσε τόν ίδιο τό σκοπό τής Επανάστασης.
Στό «Κομμουνιστικό Μανιφέστο» πού είχε γραφεί 20 χρόνια πρω-
τύτερα, ό Μάρξ είχε βάλει τό ζήτημα μέ τήν Εννοια, δτι τό προ-
λεταριάτο άφοΰ πάρει τήν Εξουσία «θά χρησιμοποιήσει τήν πολι-
τική του κυριαρχία γιά ν* Αποσπάσει βαθμιαία Από τήν Αστική
τάξη δλα τά κεφάλαια, γιά νά συγκεντρώσει δλα τά Εργαλεία πα-
ραγωγής στά χέρια τοΰ κράτους, δηλ. τοΰ προλεταριάτου, πού είναι
όργανωμένο σάν κυρίαρχη τάξη» Σ ά μέσο γιά τήν πραγματο-
ποίηση αύτή; τής άπαλλοτρίωσης καί της κοινωνικής άναδιοργά-
νωσης, τό «Μανιφέστο» πρότεινε Επειτα δέκα μεταβατικά μέτρα
άπό τά όποια τό τρίτο στόν κατάλογο ήταν « Ή κατάργηση τοΰ
κληρονομικού δικαιώματος» 2 . Αύτή ήταν ή γενική, γραμμή τής
είσήγησης πού. Εκανε τό Γενικό Συμβούλιο στό συνέδριο. Τόνιζε
δτι τό κληρονομικό δικαίωμα δντας Αποτέλεσμα καί δχι αίτία
τοΰ καπιταλιστικού συστήματος δέν μπορούσε νά γίνει άφετηρία

1
Μάρξ, "Ενγκελς, Διαλεχτά Εργα σέ δυό τόμους, τόμ. 1ος, Γκδ.
τής ΚΕ τοΰ ΚΚΕ, σελ. 42 — 43.
* Στό Ιδιο Εργο, σελ. 43.

99
γιά τήν κατάργηση τοΰ καπιταλισμού καί δτι κάθε παρόμοια από-
πειρα θά ήταν οχι μονάχα λανθασμένη θεωρητικά, άλλά καί πρα-
χτικά άντιδραστική. "Υστερα άπό μακρές καί πεισματώδεις συζη-
τήσεις μπήκε σέ ψηφοφορία ή απόφαση τοΰ Γενικού Συμβουλίου
μέ άποτέλεσμα : 19 ψήφοι υπέρ, 37 κατά, 6 άποχές, καί 13 άπόν-
τες. Ή ψηφοφορία γιά τήν άπόφαση τοΰ Μπακούνιν έδωσε : 32
ψήφους υπέρ, 23 κατά, άποχές 13, 7 άπόντες Αύτή ή νίκη τοΰ
Μπακούνιν μετάτρεψε τή «Συμμαχία» του σέ «έντρο ένωσης δλων
τών άντιπολιτευόμενων στοιχείων τής Διεθνοΰς.

7ο ιρλανδικό πρόβλημα

Τό ιρλανδικό πρόβλημα άν καί δέν τέθηκε επίσημα στό Συνέδριο


τής Βασιλείας επαιξε σπουδαίο ρόλο -στή ζωή τής Διεθνοΰς. "Εδο-
σε τή δυνατότητα νά γίνει ή Επεξεργασία τής πολιτικής σχετικά μέ
τίς σχέσεις άνάμεσα στίς άποικιακές χώρες καί τίς δυνάμεις πού
τίς καταδυναστεύουν, σχέσεις πού ώς τίς μέρες μας είχαν τήν
πιό μεγάλη σημασία γιά τό παγκόσμιο εργατικό κίνημα.
Εφτακόσια χρόνια ό ιρλανδικός λαός διεξήγαγε ίνα γεμάιο
αυταπάρνηση άγώνα Ενάντια στήν προσπάθεια τής κυβερνώσας άγ-
γλικης τάξης νά ύποδουλώσει πέρα γιά πέρα τήν Ιρλανδία. Ό
άγώνας αύτός στό πέρασμα τών αιώνων όδήγησε σέ πολλές εξε-
γέρσεις, άπό τίς όποιες οί πιό σημαντικές ήταν οί Εξεγέρσεις τοΰ
1641, 1798, 1848 καί 1867. Άργότερα ή Ιρλανδία έμελλε νά
γνωρίσει οα άλλες Εξεγέρσεις, συμπεριλαμβανομένων καί τών Εξε-
γέρσεων του 1916 καί 1921 Ιως δτου μπορέσει, τελικά νά πετύ-
χει, στά 1923 μιά μερική καί κολοβωμένη άνεξαρτησία \ Τό Ιρλαν-
δικό πρόβλημα Επιβλήθηκε μέ Ιδιαίτερη δύναμη στό πολιτικό πεδίο
στήν περίοδο μέ τήν όποία άσχολούμαστε, &στερα άπό τό φόνο
ένός άστυνομικοΰ στό Μάντσεστερ «ατά τή διάρκεια μιάς άπόπει-
ρας τής όργάνωσης τών φαβιανών γιά τήν άπελευθέρωση μερικών
ιρλανδικών πολιτικών κρατουμένων. "Υστερα άπ' αύτό έχτελέ-
στηκαν στίς 23 τοΰ Νοέμβρη 1867 τρεις ηγέτες τής όργάνο»ης
τών φαβιανών : Ό Ά λ λ ε ν , ό Λάρκιν καί ό Ο' Μπράϊεν.
Ά π ό τήν έποχή άκόμα τοΰ χαρτιστικοΰ κινήματος ό Μάρξ
ύποστήριξε τό αίτημα τής παραχώρησης άνεξαρτησίας στήν Ίρλαν-
1
Γκ. Μ. Στέκλοφ : «Ιστορία τής πρώτης Λιεθνοϋς», σελ. 144.
2
Τ. Α . ,ΐ3<:Ιί5οη : ΊΓΘΙ»Π(1 : ΗΘΓ Ο Ν Η » , Νέα Ύόρν.η, 1 9 4 7 .

ιοη
Αία. Μέ πρωτοβουλία του στά 1866 τό Γενικό Συμβούλιο ξστειλε
στόν ύπουργό τών Εσωτερικών Σερ Τζώρτζ Γκρέϋ, μιά Αντιπρο-
σωπεία γιά νά διαμαρτυρηθεί ένάντια στίς βιαιότητες πού δια-
πράττονταν κατά τοΰ Ιρλανδικού λαού. Ή άντιπροσωπεία δμως
δέν Εγινε δεχτή "Επίσης μέ πρωτοβουλία τοϋ Μάρξ στά 1869 τό
Γενικό Συμβούλιο ύποστήριξε Ενεργά τό- κίνημα γιά τήν άμνή-
στευση τών Ιρλανδών πολιπικών κρατουμένων 2 . Ό "Οτζερ, ό
"Απλγκάρθ κάί άλλοι άγγλοι συντηρητικοί συνδικαλιστές ήγέτες
ύποστήριξαν μέ πολύ διφορούμενο τρόπο τή γενική γραμμή τοϋ
Μάρξ στό Ιρλανδικό πρόβλημα. "Υστερα άπό συζητήσεις στά τέλη
τοϋ 1869 ό Μάρξ είπε, δτι «καθήκον τής Διεθνοΰς είναι νά το-
ποθετήσει παντού τή σύγκρουση μεταξύ Α γ γ λ ί α ς καί "Ιρλανδίας
σέ πρώτο έπίπεδο καί νά πάρει παντού άνοιχτή θέση ύπέρ τής
Ιρλανδίας» 3 .
Μελετώντας πολύν καιρό τό Ιρλανδικό πρόβλημα ό Μάρξ πεί-
στηκε, δτι «ή Ιρλανδία είναι τό φρούριο τών άγγλων άριστοκρα-
τών γαιοκτημόνων» καί δπι «ή Ιρλανδία είναι, έπομένως τό μέσο
πού μ" αύτό ή άγγλική Αριστοκρατία διατηρεί τήν κ υ ρ ι α ρ χ ί α
της στήν ίδια τήν Α γ γ λ ί α » . Υπόδειξε δτι ή διάσπαση μεταξύ
τών Ιρλανδών καί τών Αγγλων έργατών έξασθενεΐ Επικίνδυνα τό
Εργατικό κίνημα καί βεβαίωσε πώς ό Αγγλος Εργάτης «Εχει θρη-
σκευτικές, κοινωνικές καί Εθνικές προκαταλήψεις Ενάντια στόν
ιρλανδό Εργάτη» καί πώς «ό Ιρλανδός Εργάτης τόν πληρώνει μέ
τό ίδιο νόμισμα καί μέ τόκο». Ό Μάρξ Εφθασε στό συμπέρασμα
(καί τό Γενικό Συμβούλιο τό δέχτηκε) δτι «ιδιαίτερη καθήκον
τοϋ Κεντρικοί* Σ'.<μβουλίου τοΰ Λονδίνου είναι νά ν.ΐ'.νει τοί>; Αγ-
γλους Εργι': ιες νά καταλάβουν πώς γι* α ύ τ ο ύ ς ή έ θ ν ; κ ή
Α π ε λ ε ι: Φ Γ ρ <· σ ι; τ ή ς Ι ρ λ α ν δ ί α ς δεν .-[ναι Ενα Αφηρη-
μένο πρόβλημα δι*<«ι(κ?υνης ή Ανθρωπιστικών αισθημάτων άλλά
πρωταρχική προϋπόθεση τής δικής τους Απελευθέρωση;» 4 .
Ή βασική πολιτική γραμμή πού Επεξεργάστηκε ό Μάρξ στό
ιρλανδικό πρόβλημα Ισχύει όλοφάνερα καί στήν Εποχή μας γιά τόν
Αγώνα τών Αποικιακών λαών, πού ύποστηρίζονται Από τούς έργά-
τες τών καπιταλιστικών χωρών, Ενάντια στόν ιμπεριαλισμό (βλέπε
τό κεφάλαιο 34). Μισό αΙώνα άργότερα ό Λένιν Εκτίμησε πολύ
τήν πολιτική αύτή. Σ ' Ενα του Αρθρο γιά τό δικαίωμα τών λαών

1
Γκούσταβ Γαίκ : « Ή Διεθνής», σελ. 65.
5
Μάρξ καί "Ενγκελς, Εκλογή Αλληλογραφίας, σελ. 265.
3
Μάρξ καί "Ενγκελς : «Γράμματα στούς Αμερικάνους», σελ. 79.
• Στό ίδιο Εργο, σελ. 77, 79.

101
γιά αυτοδιάθεση ό Λένιν τόνισε δτι ή πολιτική τοϋ Μάρξ καί τοΰ
"Ενγκελς στό ιρλανδικό πρόβλημα Αποτελεί πειστικό παράδειγμα
πού διατηρεί ώς σήμερα τή μεγάλη του πραχτική σημασία, σχε-
τικά μέ τή στάση πού πρέπει νά υΙοθετήσει άπέναντι στό έθνικοα-
πελευθερωτικό κίνημα τό προλεταριάτο τών έθνών πού καταδυ-
ναστεύουν Αλλους λαούς.

"Εκρηξη τον γαλλοπρωσιχον πολέμου

01 δέκα μήνες πού πέρασαν Αίιό τό Συνέδριο τής Βασιλείας


ώς τήν Εναρξη τοΰ γαλλοπρωσικοΰ πολέμου ήταν μιά περίοδος με-
γάλων έλπίδων καί συνεχούς Ανάπτυξης τής Διεθνούς. Στά διά-
φορα ντοκουμέντα καί Αποφάσεις της ή όργάνωση κατόρθωσε νά
βάλει τίς βάσεις ένός γενικού προγράμματος. Δυνάμωσε τίς θέσεις
σέ δλες σχεδόν τίς χώρες τής δυτικής καί κεντρικής Ευρώπης :
άναπτύχτηκαν τά έργατικά κινήματα στίς διάφορες χώρες. Σέ
τρεις τουλάχιστο χ ώ ρ ε ς — τ ή Μεγάλη Βρετανία, τή Γερμανία καί
τίς Ενωμένες Πολιτείες — Εφθασαν στό στάδιο έθνικών όργανώ-
σεων. "Υστερα άπό τή σύγκρουση στό Συνέδριο της Βασιλείας ό
Αγώνας μεταξύ μπακουνινισιών καί μαρξιστών Αναψε καί στήν
Ελβετία, Αλλά δέν ήταν Ακόμα Αρκετά σοβαρός ώστε νά παρα-
λύσει τή Διεθνή "Ενωση τών Έργατών.
Αύτή ήταν μιά περίοδος μεγάλων έλπίδων καί Επαναστατικών
προσδοκιών στίς γραμμές τής Διεθνούς. Στήν "Ιταλία, τήν Ισπα-
νία, τή Γαλλία καί σ* Αλλες ευρωπαϊκές χώρες γίνονταν έπανα-
στατικές Αστικές ζυμώσεις καί δυνάμωνε τό Αγωνιστικό πνεύμα
τών έργατών. 01 μπακουνινιστές πίστευαν πώς χτυπούσε στήν
πόρτα ή κοινωνική έπανάσταση καί έκδήλωναν τήν πιό μεγάλη
περιφρόνηση γιά καθετί πού θά μπορούσε νάχει τό χαραχτήρα
μεταρύθμισης. Τήν έποχή αύτή, Ιδιαίτερα τό δεύτερο μισό της
7ης δεκαετίας, ό Μάρξ έπίσης πρόβλεπε σπουδαία Επαναστατικά
γεγονότα, ΑλλΑ Επειδή ήταν νηφΑλιος ρεαλιστής, αύτό δέν τόν Εμπό-
δισε νά Ενθαρρύνει κάθε Αγώνα τών Εργατών γιά Αμεσες διεκδι-
κήσεις τόσο στό· οικονομικό δσο καί στό πολιτικό πεδίο. Τό ση-
μαντικό δυνάμωμα τής Διεθνούς Ενθάρρυνε σέ μεγάλο βαθμό τίς
έλπίδες, πού ήταν πλατιά διαδομένες γιά μιά Επανάσταση πού νά
καθοδηγείται άπό τούς Εργάτες.
"Υστερα Από τό Συνέδριο της Βασιλείας Αρχισαν νά μαζεύον-
ται σύννεφα πού προμηνοΰσαν πόλεμο μεταξύ Γαλλίας καί Πρω-

102
οίας. Τόσο ό Ναπολέοντας δοο ·καί ό Βίομαρκ ήθελαν τόν πόλεμο
καί μηχανοραφοΰσαν καί οί δυό γιά νά τόν έξαπολύσουν. Ό τυ-
χοδιώχτης Βοναπάρτης πού καταλάβαινε τή σαθρή κατάσταση τής
δεύτερης αύιοκρατορίας, σκέφτονταν χωρίς άμφιβολία πώς τό
μέσο γιά νά τήν άναζωογονήσει ήταν ένας νικηφόρος έπιθετικός
πόλεμος στήν Ανατολή, ένάντια στή Γερμανία, καί δτι έτσι θά
μπορέσει νά βάλει χέρι στή δυτική δχθη τοϋ Ρήνου. Ό πονηρός
πρώσος καγκελάριος Βίσμαρκ σχεδίαζε καί προετοίμαζε κι αύτός
Ιναν πόλεμο. Σύμφωνα μέ τήν πολιτική του «τοϋ αίματος καί τού
σιδήρου» σχεδίαζε νά άρπάξει τό έδαφος τής Γαλλίας ξέροντας
πολύ καλά δτι μέ ένα πόλεμο ένάντια σ' αύτή τή χώρα θά μπορού-
σε νά ένώσει τά μικρά καί σκόρπια γερμανικά κρατίδια σ' Ινα
μόνο μεγάλο γερμανικό κράτος. Ή ένοποίηση τής Γερμανίας άπο-
τελοϋσε, Ιστορικά προοδευτικό καθήκον τής άστικής τάξης, πού
οί γερμανοί καπιταλιστές θά μποροϋσαν νά τό έκπληρώσουν, άλλά
δέν τό έκπλήρωσαν στήν έπανάσταση τοϋ 1848.
Ή στρατηγική τοΰ Βίσμαρκ ήταν νά ρίξει στό Βοναπάρτη
τήν ευθύνη γιά τήν έναρξη τοΰ πολέμου, πράγμα πού κατάφερε
κιόλας νά κάνει ό γερμανός καγκελάριος. Ό Βίσμαρκ πλαστογρα-
φώντας ένα συμφιλιωτικό τηλεγράφημα πού έστειλε στό Βονα-
πάρτη ό Γουλιέλμος ό 1ος άνάγκασε τή Γαλλία νά κηρύξει τόν
πόλεμο. Στίς 19 τοϋ Ιούλη 1870 οί δυό κυβερνήσεις είδαν νά
πραγματοποιείται ή έπιθυμία τους καί ό πόλεμος άρχισε. Ό πό-
λεμος αύτός Επρόκειτο νά έχει βαθύτατες πολιτικές συνέπειες. Μέ
τήν ένοποίηση τής Γερμανίας μετέβαλε τή χώρα αύτή σέ ήγετική
δύναμη στήν Εύρώπη, πού έμελλε έπειτα άπό λίγον καιρό νά
ξεπεράσει τήν Αγγλία στόν τομέα τής βιομηχανικής παραγωγής.
"Υστερα άπό τόν πόλεμο παρατηρήθηκε μιά ρωμαλέα άνάπτυξη
τοϋ γερμανικού προλεταριάτου πού γιά μισό αίώνα έφερε τούς
όργανωμένους γερμανούς έργάτες Επικεφαλής τοΰ διεθνοΰς έργα-
τικοϋ κινήματος. "Αμεση συνέπεια τοΰ πολέμου ήταν ή Επίσπευση
σειράς γεγονότων πού συνδέονταν μέ τήν Κομμούνα τοϋ Παρισιοΰ
καί πού όδήγησαν τελικά στή διάλυση τής 1ης Διεθνοΰς.
I Χ*ΛΛΛ 1Ο »

Η ΚΟΜΜΟΥΝΑ ΤΟΥ ΠΑΡΙΣΙΟΥ


(1871)

Τ * Γενικό Συμβούλιο τής Διεθνούς "Ενωσης τών Έργατών είχε


προειδοποιήσει άπό πολύν καιρό τσύς έργάτες γιά τόν κίνδυνο
ένός γαλλογερμανικού πολέμου, κι δταν ξέσπασε άπότομα ή σύρ-
ραξη, τό Γενικό Συμβούλιο δημοσίευσε τέσσερες μέρες άργότερα,
στίς 29 τού Ι ο ύ λ η 1870, προκήρυξη μέ τήν όποία Ικανέ έκκληση
στή διεθνή άλληλεγγύη τών έργατών. Ή προκήρυξη γραμμένη άπό
τόν Μάρξ, τόνιζε δτι τήν εύθύνη γιά τήν έξαπόλυση τοΰ πολέμου
τή φέρνουν οί ήγέτες τής Γαλλίας καί τής Γερμανίας. Στήν προ-
κήρυξη άναφέρονταν δτι ή Γερμανία τέθηκε σέ άμυντική κατά-
σταση στόν πόλεμο καί δτι πάνω στ' άνατολικά της σύνορα πλα-
νιόταν ή άπειλή μυας έπίθεσης άπό μέρους τής άντιδραστικής
Ρωσίας. Ταυτόχρονα ή προκήρυξη προειδοποιούσε τούς γερμανούς
έργάτες γιά τόν κίνδυνο νά μετατραπεί ό πόλεμος αυτός σ* ένα
πόλεμο προσάρτησης. Ό Μάρξ βεβαίατνε πώς, όποιοδήποτε κι άν
ήταν τό άποτέλεσμα τοΰ πολέμου, θά σημάνει τό τέλος τής δεύ-
τερης αύτσκρατορίας στή Γαλλία, πράγμα πού συνέβηκε.
Οί έργάτες τών διαφόρων χωρών Εδειξαν άνώτερη διεθνιστική
συνείδηση. Ό Λίμπκνεχτ καί ό Μπέμπελ στή Γερμανία ψήφισαν
στή Βουλή ένάντια στίς πολεμικές πιστώσεις καί γι' αύτό κατα-
δικάστηκαν σέ φυλάκιση (οί Λασσαλικοί ψήφισαν. ύπέρ τών πι-
στώσειον). Σέ μεγάλες συγκεντρώσεις οί γερμανοί έργάτες δήλω-
ναν : «Σφίγγουμε μέ χαρά τό άδελφικό χέρι πού μάς άπλάινουν
οί γάλλοι έργάτες» Παρόμοιο διεθνιστικό πνεύμα κυριαρχούσε
καί στή Γαλλία, δπου οί έργάτες έξέφραζαν τήν «άκατάλυτη άλλη-
λεγγύη» τους μέ τούς έργάτες τής Γερμανίας 2 . Ή προκήρυξη

1
Κ. Μάρξ, Φ. "Ενγκελς. Διαλεχτά Εργα σέ δυό τόμους, τόμ. I,
Εκδ. ΚΕ-τοϋ ΚΚΕ, σελ. 582.
3
Στό ίδιο Εργο, σελ. 580.

104
ενάντια στόν πόλεμο, πού Εβγαλε τό Γενικό Συμβούλιο, κυκλοφό-
ρησε άπό χέρι σέ χέρι καί άνάμεσα στούς μετανάστες έργάτες
στίς Ενωμένες Πολιτείες, καί στίς κοινές συνελεύσεις τών έργα-
τών γαλλικής καί γερμανικής καταγωγής άκούονταν φωνές δια-
μαρτυρίας ένάντια στόν πόλεμο
Στό μεταξύ ό πόλεμος διατάραξε τήν κανονική πορεία της
όργανωτικής ζωής τής Διεθνούς. Τό έπόμενο συνέδριο Επρεπε νά
γίνει στό Παρίσι στίς 5 τού Σεπτέμβρη 1870. Λόγω δμως τών
πολιτικών διώξεων στή Γαλλία Αποφασίστηκε Αργότερα νά γίνει
στό Μάϊντς τής Γερμανίας. Ή Εκρηξη τοΰ πολέμου Επέβαλε τήν
άκύρωση αύτής τής Απόφασης.
Οί ένοπλες γερμανικές δυνάμεις, πού ήταν καλύτερα προε-
τοιμαΐφένες, έπέβαλαν μιά γρήγορη έξέλιξη τοΰ πολέμου. Τά
γαλλικά στρατεύματα δοκίμαζαν τή μιά καταστροφική ήττα ϋστερα
άπό τήν άλλη. Μέσα σέ Εξη βδομάδες τέλειοισαν οί στρατιωτικές
έπιχειρήσεις. Στίς 2 τοΰ Σεπτέμβρη 1870 6 Βοναπάρτης καί &
στρατός του συνθηκολόγησαν χωρίς δρους στό Σεντάν.

Ή Ανακήρυξη τής γαλλικής δημοκρατίας

"Οταν Εφθασε στό Παρίσι ή είδηση τής καταστροφής τοΰ·


Σεντάν δ λαός Εξεγέρθηκε καί στίς 4 τοΰ Σεπτέμβρη 1870 άνά-,
τρεψε τό καθεστώς τοΰ Βοναπάρτη καί άνακήρυξε τή Δημοκρατία.
Ή νέα δμως Εθνοσυνέλευση πού έκλέχτηκε στις 8 τοΰ Φλεβάρη
1871 Αποτελούνταν κατά τά δύο τρίτα άπό βασιλόφρονες καί κατά
τ ό Ενα τρίτο άπό άστούς δημοκρατικούς, στούς δποίους προστί-
θονταν μερικοί μικροαστοί ριζοσπάστες γιά νά είναι τά πράγματα
τής άρεσκείας τής έργατικής τάξης. Ή πορεία αύτή τών γεγο-
νότων παρακίνησε τούς μπακουνινιστές σέ δράση καί τίς κατο-
πινές βδομάδες προσπάθησαν μάταια νά έξαπολύσουν μιά έξέ-
γερση ένάντια στή νέα κυβέρνηση στό Παρίσι, τή Λυών, τή Μασ-
σαλία, τή Βρέστη καί άλλες πόλεις. Οί μπλανκιστές έπέμεναν κι
αύτοί γιά Εξέγερση. Στίς 31 τοΰ Ό χ τ ώ β ρ η 1870 ό Μπλανκί κα-
τόρθωσε νά πάρει στά χέρια του τόν Ελεγχο τοΰ Παρισιού άλλά
ϋστερα άπό λίγες ώρες άναγκάστηκε νά ύποχωρήσει.

1
Σααουήλ Μπερνστάΐν στό «Επιστήμη καί Κοινωνία», άρ. 1
τον 1951.

105
Στίς 9 τοΰ Σεπτέμβρη 1870 τό Γενικό Συμβούλιο της Διε-
θνοΰς "Ενωσης τών Ε ρ γ α τ ώ ν κυκλοφόρησε μιά δλλη προκήρυξη,
γραμμένη έπίσης άπό τόν Μάρξ Στήν προκήρυξη αύτή ό Μάρξ
τόνιζε πώς ό λεγόμενος Αμυντικός πόλεμος τής Γερμανίας είχε
μετατραπεί όλοκληρωτικά σέ πόλεμο προσάρτησης καί δτι είχε
γίνει φανερή ή Απόφαση τοΰ Βί<σμαρκ νά καταχτήσει τίς γαλλι-
κές έπαρχίες "Αλσατία καί Λωρραίνη. Ό Μάρξ, προειδοποιούσε
πώς Αν συμβεί αύτό τό πράγμα θά όδηγήσει τελικά μέ βεβαιό-
τητα σέ Ινα Αλλο «άμυντικό πόλεμο» δπως δλλωστε καί όδήγησε
μέ τήν Ικρηξη τής τρομερής σύρραξης τοΰ 1914. Ή προκήρυξη
καλούσε τούς γερμανούς έργάτες νά Αντιταχθούν στήν προσάρτηση
καί νά ζητήσουν Εντιμη ειρήνη μέ τή Γαλλία. Προειδοποιούσε
τούς γάλλους έργάτες νά είναι δγρυπνοι ΑπένανΤι στήν προδοτική
γαλλική Αστική τάξη καί νά χρησιμοποιήσουν κάθε ευκαιρία γιά
νά ένισχύσουν τίς δικές τους ταξικές δυνάμεις. Γενικά, ό Μάρξ
καί ό "Ενγκελς καταλάβαιναν δτι δέν είχε φθάσει Ακόμα ό καιρός
γιΑ τήν έπαναστατική Ανατροπή τής Αντιδραστικής δημοκρατικής
κυβέρνησης, πράγμα πρός τό όποιο Ιτειναν ό Μπακούνιν καί ό
Μπλανκί 2 .
Ό γερμανικός στρατός βρίσκονταν μπροστά στά τείχη τοΰ
Παρισιού καί πολιορκούσε τήν πόλη. Ό Βίσμαρκ δμως δίστασε
νά έπιτεθεΐ κατά τοΰ Παρισιού γιατί λέγονταν πώς μέσα στήν
πόλη υπήρχαν περίπου 200 000 στρατιώτες καλά Εξοπλισμένοι
(πράγμα πού, έννοεΐται, ήταν ύπερβολή) καί έχτός Απ5 αύτό ήξερε
πολύ καλά τό μαχητικό πνεύμα τοΰ γαλλικοΰ προλεταριάτου. Τά
στρατεύματα τού Παρισιού πού στήν πλειοψηφία τους προέρχον-
ταν Από τήν Εθνοφρουρά, Αποτελούμενη Ιδιαίτερα Από Εργάτες,
Εξέλεξαν στίς 15 τοΰ Φλεβάρη μιά Κεντρική Ε π ι τ ρ ο π ή Από 25
μέλη 3 , πού ελεγχε κατά μεγάλο μέρος τό πολιορκημένο Παρίσι.
Ή έθνοφρουρά είχε τά μάτια της δεκατέσσερα γιά νά προλάβει
πραξικόπημα Από μέρους τής κυβέρνησης Θιέρσου (ΤΗίεΓδ) πού,

1
Στά 1869 ό "Ενγκελς Αφησε τίς δουλιές του στό Μάντσεστερ
τής Αγγλίας, δπου βρίσκονταν Από τό 1864, καί άπό τή στιγμή έκείνη
δούλεψε σέ στενή συνεργασία μέ τό Μάρξ, τόν όποιο βοηθούσε οίκο-
νομικά.
2
Βλ. Κ. Μάρξ, Φ. Ένγκελς, Διαλεχτά Εργα σέ δυό τόμους, έλλ.
ίκδ., τόμ. I, σελ. 562 — 655.
* Π. Ο.. Λιβσαγκαρέ : «Ιστορία τής Κομμούνας τοϋ 1871», Πα-
ρίσι 1929, σελ. 85.

106
φοβούμενη τό Επαναστατικό προλεταριάτο, ήταν Ετοιμη νά πα-
ραδώσει τήν πόλη στούς γερμανούς. Ή κυβέρνηση υπόγραψε στίς
26 τού Φλεβάρη άνακωχή (συνθηκολόγηση) μέ τήν όποια συναι-
νούσε νά παραδόσει τό Παρίσι.

' / / γέννηση της Κομμούνας

Ό Θιέρσος, γιά νά Αναγκάσει τό Εξεγερμένο Παρίσι νά πα-


ραδοθεί, διέταξε στίς τρεις ή ώρα τό πρωί τής 18 τοΰ Μάρτη
τά στρατεύματά του, πού διοικούσε ό στρατηγός Βινουά νά προ-
σπαθήσουν ν* άρπάξουν τά 250 κανόνια τής έθνοφρουράς. Ή
πραγματοποίηση τοΰ σχεδίου Εξελίσσονταν μέ Επιτυχία ώς τή
στιγμή πού ξύπνησε τό πολιορκημένο καί πεινασμένο Παρίσι καί
Αρχισε τή δράση. Ό λαός μέ Επικεφαλής τίς γυναίκες καί συ-
ναδερφωμένος μέ τ ούς στρατιώτες ή μέ Αμεσες Επιθέσεις ματαίωσε
τήν Απόπειρα. Στίς 11 ή ώρα τά στρατεύματα τοΰ Θιέρσου είχαν
συντριβεί τελείως καί ή πόλη βρίσκονταν στά χέρια τοΰ λαοΰ.
Δυό στρατηγοί τής κυβέρνησης είχαν σκοτωθεί στή διάρκεια τών
μαχών. Ή κόκκινη σημαία κυμάτιζε πάνω άπό τή Δημαρχία καί
ή Κεντρική Επιτροπή τής Εθνοφρουράς Εχτελοΰσε χρέη προσω-
ρινής κυβέρνησης «Οί προλετάριοι τοΰ Παρισιοΰ — Ελεγε ή Κεν-
τρική Επιτροπή — μέσα Από Αποτυχίες καί τίς προδοσίες τών
κυρίαρχων τάξεων κατάλαβαν πώς Εφτασε ή ώρα νά σώσουν τήν
κατάσταση, παίρνοντας στά χέρια τους τή διεύθυνση τών δημό-
σιων ύποθέσεων» 2.
Ή κύρια όργανωμένη δύναμη, πού βρίσκονταν Επικεφαλής
τής Εξέγερσης ήταν οί μπλανκιστές. Λέγονταν πώς ό Αριθμός τους
Ιφτανε στίς 4000 όργανωμένους καί Εξοπλισμένους Αντρες καί σέ
μεγάλη μάζα συμπαθούντων 3 . Ό Ιδιος ό Μπλανκί είχε πιαστεί
Από τήν κυβέρνηση τή νύχτα πρίν Από τήν Εξέγερση, στίς 17
τοΰ Μάρτη καί κρατήθηκε στή φυλακή σ' δλη τή διάρκεια τής
Κομμούνας. Οί διεθνιστές μαρξιστές, πού δ Αριθμός τους ήταν
πολύ μικρός στό Παρίσι, δέν είχαν σχεδιάσει Εξέγερση, Αλλά δταν
ξέσπασε πήραν Ενεργό μέρος σ' αύτήν.

1
Στό ίδιο Εργο σελ. 95— 107.
1
Κ. Μάρξ, Φ. "Ενγκελς, Διαλεχτά Εργα σέ δυό τόμους, τόμ.
I, σελ. 617.
* «Βρεττανική Εγκυκλοπαίδεια», τόμ. 3, σελ. 700.

ΙΟΙ
Ή Κομμούνα πού στηρίζονταν στό καθολικό δικαίωμα ψήφου
γιά τούς άντρες, ήταν, νομοθετικό καί Εχτελεστικό δργανο. "Ολα
τά μέλη της ήταν Ανακλητά. Τό σχέδιο τής Επανάστασης ήταν
νά σχηματίσει, σύμφωνα μέ τό πρότυπο τού Παρισιού, τέτιες κομ-
μούνες σ" δλες τίς πόλεις, τά χωριά καί τούς συνοικισμούς τής
Γαλλίας. "Ολες οί κοινότητες Επρεπε νά στείλουν άντιπροσώπσυς
στήν Εθνική Αντιπροσωπεία τοΰ Παρισιού. Ό Μάρξ Ιλεγε πώς τό
καθεστώς (τής Κομμούνας) «θά Εθετε τούς Αγρότες παραγωγούς
κάτω άπό τήν πνευματική καθοδήγηση τών πρωτευουσών τών νό-
μων καί έκεϊ, στίς πόλεις αύτές, θά τούς έξασφάλιζε στό πρόσωπο
τών έργατών τών πόλεατν, τούς πραγματικούς Εκπροσώπους τών
συμφερόντων τους» Αύτό ήταν καθαρή άναγνώριση τού καθο-
δηγητικού ρόλου τοΰ προλεταριάτου στήν έπανάσταση.
Ή βασική άδυναμία τής Κομμούνας βρίσκονταν στό γεγονός,
δτι οί Εργάτες δέν είχαν δικό τους κόμμα καί πρόγραμμα. Τόσο
ή Επανάσταση δσο καί ή κυβέρνηση πού γεννήθηκε άπό τόν άγώ-
να αύτό" είχαν αύτοσχεδιαστεΐ. Αύτό πού θάπρεπε Από τίς 18
Ακόμα τοϋ Μάρτη νά κάνει ή Κεντρική "Επιτροπή, πού Ενεργούσε
στό δνομα τοϋ λαοΰ, ήταν νά συλλάβει τούς ήγέτες τής κυβέρ-
νησης Θιέρσου πού τή μέρα Εκείνη βρίσκονταν στό Παρίσι καί
ύστερα νά βαδίσει Ενάντια στίς Βερσαλλίες, πού ήταν δδρα τής
άντιδραστικής κυβέρνησης. Τά στρατεύματα τής κυβέρνησης είχαν
χάσει πολύ τό ήθικό τους, λόγω τής Εξέγερσης, καί ό Θιέρσος
άναγνώρισε άργότερα πώς άν γίνονταν Εγκαιρα Επίθεση δέν θά
μπορούσαν νά άντισταθοϋν. Δυστυχώς δόθηκε στήν κυβέρνηση
πολύς πολύτιμος χρόνος, γιά νά άναδιοργανώσει τίς δυνάμεις της,
πράγμα πού άργότερα άποδείχτηκε μοιραίο γιά τήν Κομμούνα.
Ή Κεντρική Ε π ι τ ρ ο π ή χρονοτριβούσε καί δίστασε νά Αρχίσει
Εναν Εμφύλιο πόλεμο 2 , δταν στήν ούσία τόν είχαν Αρχίσει κιό-
λας οί Αντιδραστικοί τοΰ Θιέρσου μέ τήν Επίθεση τους Ενάντια
στό Παρίσι. Ή Κεντρική Ε π ι τ ρ ο π ή Αβέβαιη, γιά τό ίδιο της τό
κύρος Ετοιμάζονταν νά κάνει τοπικές Εκλογές. Στό μεταξύ ξεσπού-
σαν Εξεγέρσεις μικρής διάρκειας σ' άλλες γαλλικές πόλεις: τή
Λυών, τό Σαίντ-Έτιέν, τήν Κρεζό, τή Μασσαλία, τήν Τουλούζη

1
Κ. Μάρξ, Φ. "Ενγκελς, Διαλεχτά Εργα σέ δυό τόμους, τόμ. I,
σελ. 623 — 624.
5
Κ. Μάρξ, Φ. "Ενγκελς, Διαλεχτά ϊργα σέ δυό τόμους, τόμ. I,
σελ. 567.
2
ΜΒΓΧ 3π(1 Ειΐββίδ : «δοΐοίίβά ΟΟΓΓΟΪΡΟΠΆΕΙΙΚ» σελ. 306.

108
χαί τήν Ναρμπόν. Ό Μπακούνιν πήρε μέρος στήν Εξέγερση, τής
Λυών καί τήν Ικανέ ν' άποτύχει.
Στίς έκλογές τής 26 τοΰ Μάρτη καί τής 15 τοΰ * Απρίλη
Εκλέχτηκαν 92 σύμβουλοι, πού άπστελοΰσαν τήν Κομμούνα τοΰ
Παρισιού. Εκλέχτηκε μιά "Εκτελεστική "Επιτροπή άπό έννιά άτο-
μα — άρχηγούς τών διαφόρων υπουργείων : τοΰ πολέμου, τών οικο-
νομικών, τοΰ Επισιτισμού, τών Εξωτερικών, τής έργασίας, τής
δικαιοσύνης, τής κοινωνικής προνοίας, τών πληροφοριών νχύ τής
γενικής άσφάλειας". Τήν πλειοψηφία στήν Κομμούνα τήν είχαν οί
μπλανκιστές καί οί νεογιακωβίνοι. Υπήρχε Επίσης μιά πολυάριθμη
ομάδα άπό προυντονιστές, κάπου 18 διεθνιστές μαρξιστές, καί με-
ρικοί μέ διάφορες άπόψεις. Ή Κομμούνα στηριζόταν στήν Επα-
ναστατική συμμαχία -ιοΰ προλεταριάτου καί τής μικροαστικής τά-
ξης τών πόλειον ύπό τήν καθοδήγ>{ση τών έργατών. Τό μεγαλύ-
τερο μέρος τής μεγαλοαστικής τάξης είχε φύγει κι ,δλας άπό τήν
πόλη. Τά έργοστάσια δέν λειτουργούσαν καί 300 000 Εργάτες έμε-
ναν χωρίς δουλιά.
Στίς 19 τοΰ "Απρίλη ή Κομμούνα δημοσιεύει τήν πρώτη της
προγραμματική διακήρυξη. Ή διακήρυξη δέν ξεπερνούσε τά πλαί-
σια τής άστικοδημοκρατικής Επανάστασης. Τό πρόγραμμα ζητοΰσε
«νά άναγνωριστεΐ καί νά σταθεροποιηθεί ή δημοκρατία, νά Επε-
χταθεί ή άπόλυτη αυτονομία τής Κομμούνας, σ' δλα τά μέρη τής
Γαλλίας, καί να Εξασφαλιστεί έτσι σέ κάθε περιοχή τό άπαρα-
βίαστο τών δικαιωμάτων Χ ης καί σέ κάθε γάλλο ή πλέρια έλευ-
θερία νά άνάπτύσσει τίς ικανότητες καί κλίσεις του σάν άν,θρω-
πος, πολίτης καί παραγωγός». Σέ συνέχεια στήν προκήρυξη καθο-
ρίζονταν είδικά τά πολιτικά δικαιώματα. "Αναφέρονταν Επίσης δτι
«ή πολιτική Ενότητα, δπως τή θέλει τό Παρίσι, είναι μιά έκού-
σια Ινοχτη δλιον τών τοπικών πρωτοβουλιών, έλεύθερή καί αυθόρ-
μητη συνεργασία δλων τών άτομικών Ενεργειών πού κοινό σκοπό
Ιχονν τήν εύημερία, τήν Ελευθερία καί τήν άσφάλεια τοΰ λαού» '.
Ή σημασία πού δίνονταν στήν τοπική αυτονομία άποτελοΰσε ώς
Ινα βαθμό άντίδραση Ενάντια στή χονδροειδή διχτατορία τών Ετών
τής δεύτερης αυτοκρατορίας καί Εν μέρει ά,ντανάκλαση τών άναρ-
χικών Ιδεών (Προυντόν καί Μπακούνιν) πού ήταν τότε πλατιά
διαδομένες στήν Εργατική τάξη τής Γαλλίας.

1
Γ. Π. Φέττριτί : «Ή Κομαοΰνα ν>ϋ Παρισιού», Ν.< "Υόρκη 1871,
σελ. 150:

109
Ή Λΐΐ&νης καί ή Κομμούνα

Τό Γενικό Συμβούλιο της Διεθνοϋς "Ενωσης τών "Εργατών


στή διακήρυξη του τής 9 τοΰ Σεπτέμβρη 1870, γραμμένη άπό τόν
Μάρξ προειδοποιούσε τούς γάλλους έργάτες, δτι κάθε προσπάθεια
άνατροπής τής νέας άστικής δημοκρατίας άπστελοΰσε έκείνη τή
στιγμή «Απελπισμένη πράξη παραφροσύνης». Ά λ λ ά δταν ξέσπασε
ή έξέγερση ό Μάρξ, σάν πραγματικός έπαναστάτης πού ήταν,
τή βοήθησε όλόψυχα. Σ" Ινα του γράμμα στόν Κούγκελμαν, τρεις
βδομάδες υστέρα άπό την έναρξη τής έπανάστασης, ό Μάρξ έλεγε
πώς «ή τωρινή έξέγερση τοΰ Παρισιού — άκόμα κι άν υποκύψει
στούς λύκους, τά γουρούνια καί τά παλιόσκυλα τής παλιάς κοι-
νωνίας — είναι, τό πιό ένδοξο κατόρθωμα τοΰ κόμματος μας υστέ-
ρα άπό τήν παρισινή έξέγερση τοΰ "Ιούνη» Διακήρυχνε δτι οί
παρισινοί «έπαιρναν μέ έφοδο τόν ούρανό».
Πολύ καιρό Βστερα άπ' αύτό ό Λένιν συνέκρινε τή στάση
τοΰ Μάρξ μέ τή στάση τοϋ Πλεχάνοφ, σέ μιά παρόμοια κατά-
σταση. Ό Πλεχάνοφ πού ήταν ένάντια στήν έπανάσταση. τοΰ
1905 στή Ρωσία, δήλο>σε έπαίσχυντα ΰστερ' άπό τίς ήρωικές
•Επαναστατικές μάχες : «δέν έπρεπε νά πάρουμε τά δπλα». Ό
Μάρξ δμως άν καί στήν άρχή ήταν ένάντια στήν έξέγερση, μόλις
ξέσπασε τήν υποστήριξε ένεργά. Στίς 30 τοΰ Μάη 1871 δυό μέρες
•δστερα άπό τήν πτώση τής Κομμούνας ό Μάρξ δημοσίευσε γιά
•τήν ύπεράσπιση τής κομμούνας — έξ όνόματος τοΰ Γενικοΰ Συμ-
βουλίου τόν«Έμφύλιο πόλεμο στή Γαλλία», Ινα άπό τά πιό άξιό-
•λογα μαρξιστικά έργα. Τό Ιστορικό αύτό ντοκουμέντο έγκρίθηκε
άπ' δλα τά μέλη τοΰ Συμβουλίου, έχτός άπό τόν "Οτζερ καί Λιού-
κραφτ, ήγέτες τών άγγλων έργατών, πού προτίμησαν νά παραιτη-
•θοΰν παρά νά τό υπογράψουν. Ό Μάρξ τό υπόγραψε μέ τήν ιδιό-
τητα τού άντεπιστέλλοντα γραμματέα γιά τή Γερμανία καί τήν
"Ολλανδία καί ό "Ενγκελς γιά τό Βέλγιο καί τήν Ισπανία.
Μέ πρωτοβουλία καί μέ τήν άμεση καθοδήγηση τοΰ Μάρξ
καί τοΰ "Ενγκελς τά διάφορα τμήματα τής Διεθνοΰς βοήθησαν
μέ δλα τά μέσα την Κομμούνα πού μάχονταν. Οί διεθνιστές ήταν
•πολύ δραστήριοι στό Παρίσι. Ό Στέκλοφ Απαριθμεί άνάμεσα στά
έκλεχτά μέλη τής Κομμούνας τούς Βαρλέν, Μαλόν, Ζούρντ,
Άβλάϊγ, Πεντύ, Άσσύ, Ντυβάλ, Τές Λεφρανσαί, Φρανκελ, Λον-

1
Κ. Μάρξ, Φ. "Ενγκελς, Διαλεχτά ίργα σέ δυό τόμους, τόμ. II,
σελ. 543.

110
γκέ, Σεράΐλ καί Ζοανάρ Αυτοί Ανάπτυσσαν έντονη δράση δχι
•μόνο στίς έπιτροπές τής Κομμούνας, άλλά καί στόν έμφύλιο πό-
λεμο πού άναβε. Σ° αυτούς όφείλονται πολλοί άπό τούς νόμους
καί τά έποικοδομητικά μέτρα τής κομμούνας. 0 1 πολυάριθμοι ευ-
ρωπαίοι Επαναστάτες πολιτικοί πρόσφυγες στό Παρίσι πήραν
κι αύτοί ένεργό μέρος στόν άγώνα τής Κομμούνας καί κατέλαβαν
άνώτερες θέσεις. Ό πολωνός Ντομπρόφσκυ έγινε στρατιωτικός
διοικητής ιοΰ Παρισιού 2 .
Στήν Α γ γ λ ί α οί άπλοί έργάτες χαιρέτισαν τήν Κομμούνα
Αν καί οί όπορτουνιστές συνδικαλιστές ήγέτες τους, πού συμμε-
τείχαν στό Γενικό Συμβούλιο έχτός άπό τόν "Απλγκαρτ, γύρισαν
τίς πλάτες στό μεγάλο Επαναστατικό άγώνα. Στή Γερμανία τόσο
οί ΆΙζεναχικοί δσο καί οί Λασσαλικοί ύποστήριζαν τήν Κομμούνα
παρά τήν Ισχυρή άντιδραστική άντίσταση τών καπιταλιστών. Καί
στίς Ενωμένες Πολιτείες ή Κομμούνα προκάλεσε αισθήματα
συμπάθειας άνάμεσα στίς πλατιές εργαζόμενες μάζες, παρά τήν
πέρα γιά πέρα διαστρεβλωμένη παρουσίασή της άπό τόν άστικό
τύπο καί τίς συνεχείς προσπάθειες τού Αμερικάνου πρεσβευτή στή
Γαλλία Ουώσμπορν νά τήν έκμηδενίσει 3 . Ό «Υπερασπιστής τών
έργατών» καί Αλλες εργατικές έφημερίδες δημοσίευαν τίς δηλώ-
σεις τοΰ Γενικού Συμβουλίου. Άνάμεσα στίς διακεκριμένες άμε-
ρικανικές προσωπικότητες, πού υπεράσπισαν τήν Κομμούνα ήταν
ό στρατηγός Μπέν Μπάτλερ. Στίς 15 Αύγούστου 1871 ό Μάρξ
πληροφόρησε τό Γενικό Συμβούλιο, δτι 6 Ούέντελ Φίλιπς όπαδός
της κατάργησης τής δουλείας καί φίλος τών έργαζόμενων, Εγινε
μέλος τής Διεθνοΰς. Πολλά χρόνια άργότερα ή άνάμνηση τής
ήρωικής Κομμούνας τού Παρισιού διατηρούνταν ζωντανή στή συνεί-
δηση τής άμερικάνικης έργατικής τάξης 4 .

Ή δράση τής Κομμούνας

Ή Κομμούνα τού Παρισιού είχε πολλές άδυναμίες καί έλλεί-


ψεις άνάμεσα στίς όποιες οί διαφωνίες μεταξύ τών διαφόρων φρα-
ξιονιστικών όμάδων καί ή Απομόνωσή της Από τήν ύπόλοιπη Γαλλία.
Ή Ελλειψη ένός καλά καθορισμένου προγράμματος καί ένός καλά
1
Γκ. Μ. Στεκλόφ : «Ιστορία τής πρώτης Διεθνοΰς», σελ. 194.
* Γκούσταβ Γαίκ: «Ή Διεθνής», σελ. 130.
1
Γ. Π. Φέττριτζ : Ή Κομμούνα τοΰ Παρισσιοϋ», σελ. 51>2—515.
* Σαμουήλ Μπερνστάϊν : στό «Επιστήμη καί Κοινωνία», άρ. 1
τοϋ 1951.

///
Οργανωμένου κόμματος κρεμόταν επίσης σάν βράχος άπό τό λαιμό
της Κομμούνας άπό τήν άρχή ώς τό τέλος της ύπαρξής της. Κάτι
περισσότερο : Ή Κομμούνα πού κράτησε 72 μόνο μέρες Επρεπε
νά λειτουργήσει στίς συνθήκες τής όξυνσης τοΰ έμφύλιου πολέμου.
"Αν καί μπλεγμένη σέ Ενα άγώνα ζωής καί θανάτου ή Κομμούνα
Εχει ώστόσο στό ένεργητικό της πολλές Εποικοδομητικές πραγμα-
τοποιήσεις, άρκετές γιά νά Αποθανατίσουν τό δνομά της στήν Επα-
ναστατική Ιστορία τής παγκόσμιας Εργατικής τάξης καί νά τήν
κάνουν άληθινό φάρο, πού φωτίζει τό δρόμο τών Εργατών πρός
τό σοσιαλισμό.
0 1 πιό σημαντικές πολιτικές Αποφάσεις τής Κομμούνας ήταν
Οί παρακάτω : διακήρυξε τό χωρισμό τής Εκκλησίας άπό τό κρά-
τος. Κατάργησε τίς Επιχορηγήσεις στήν Εκκλησία. Κατάργησε τό
μόνιμο στρατό άντικατασταίνοντάς τον μέ τή λαϊκή πολιτοφυλακή.
Αφαίρεσε άπό τήν άστυνομία δλες τίς πολιτικές της άρμοδιότητες.
Αποφάσισε νά είναι ύπεύθυνοι δλοι οί Εκλεγόμενοι Απέναντι στούς
Εκλογείς. Περιόρισε τόν Ανώτατο μισθό σέ 6000 φράγκα τό χρόνο.
Εξέλεξε καί Ελεγξε δλους τούς δικαστές καί τούς άξιωματικούς.
Εισήγαγε τήν δωρεάν καί γενική Εκπαίδευση. "Εκαψε τή λαιμη-
τόμο καί κατεδάφισε τή στήλη τοΰ Βαντόμ — σύμβολο τοΰ μιλι-
ταρισμού. Πάρθηκαν Επίσης πολλά κοινωνικοοικονομικά μέτρα:
κατάργηση τής νυχτερινής Εργασίας τών άρτεργατών, κατάργηση
τών προστίμων πού Επέβαλλαν οί Εργοδότες στά Εργαστήρια, κλεί-
σιμο τών Ενεχυροδανειστηρίων, κατάσχεση τών Εργοστασίων πού
τά Εκλειναν οί Εργοδότες καί Επαναλειτουργία μέ τή διεύθυνση
τών Εργατικών συνεταιρισμών, όργάνωση βοηθήματος γιά τήν
τεράστια μάζα τών άνέργων, ίδρυση γραφείου στατιστικής τής
Εργασίας. Ε π ί σ η ς ή Κομμούνα ρύθμισε τόν κατοικήσιμο χώρο καί
βοήθησε τούς όφειλέτες. "Ολο αύτό τό Εργο ήταν διαποτισμένο
Από Εντονο διεθνιστικό πνεύμα. Ή "Επιτροπή είχε σά φλάμπουρο
τήν κόκκινη σημαία τοΰ παγκόσμιου Επαναστατικού κινήματος.
Πλάι δμως στίς πραγματοποιήσεις της ή Κομμούνα Εκανε
κολλά λάθη καί είχε πολλές Ελλείψεις. Μιά Από αύτές τίς σοβαρές
Ελλείψεις, πού Αναφέραμε ήδη, ήταν δτι 6 πόλεμος Ενάντια στήν
άντιδραστική κυβέρνηση τών Βερσαλλιών δέ διεξήχθηκε άπό τήν
άρχή άρκετά δραστήρια. Μιά Αλ^η, Ελλειψη ήταν ή πολύ άνεκτική
στάση της άπέναντι στόν έσωτερικό έχθρό, πράγμα πού Εμπόδισε
τή δίωξη τών άστών κατασκόπων καί προδοτών, πού Εβριθαν στό
Παρίσι, καί άφησε μιά άνοιχτή πόρτα γιά προδοτικές καί ύπονο-
μεύτικές Ενέργειες άνάμεσα στούς Αξιωματικούς. Ε π ί σ η ς ή Κομ-
μούνα δέν προσπάθησε μέ άρκετή Αποφασιστικότητα νά άποκα-

112
ταστήσει τή σύνδεση μέ τά άλλο μέρη τής Γαλλίας καί ιδιαίτερα
νά κερδίσει μέ τό μέρος της τήν άγροτιά- αύτή ήταν μιά πολύ
σοβαρή άδυναμία της. "Ενα άλλο λάθος συνίστατο στό γεγονός,
δτι δέν έδοσε στή δημοσιότητα τά μυστικά άρχεϊα τοϋ κράτους
χρονολογούμενα άπό τό 1789, πού έπεσαν στά χέρια τής Κομμού-
νας καί ήταν γεμάτα άπό άποδείξεις γιά τή διαφθορά καί τή σαπίλα
τής μυστικής άστυνομίας, τών διπλωματών, τών καπιταλιστών καί
τών πολιτικών τους. Ή δημοσίευσή τους θά άποτελοϋσε ισχυρό
πλήγμα γιά τήν άντίδραση καί άνεκτίμητο ντοκουμέντο
Ά λ λ ά τό πιό περίεργο λάθος τής Κομμούνας ήταν τό γεγο-
νός, δτι δέν κατάσχεσε τά 3 000 000 000 φράγκα πού βρίσκονταν
στήν τράπεζα τής Γαλλίας. Ά ν τ ί γι* αύτό οί μπλανκιστές καί
προυντονιστές ήγέτες, ξεχνώντας τούς παλιούς τους δρκους καί
τασσόμενοι ένάντια σέ έκείνους πού ήθελαν νά κατασχέσουν τήν
τράπεζα, διεξήγαγαν διπλωματικές διαπραγματεύσεις μέ τούς υπαλ-
λήλους τής τράπεζας γιά νά πάρουν δάνεια. Συνολικά οί ήγέτες
τής Κομμούνας πήραν μονάχα κάπου 16 700 000 φράγκα, άπό τά
όποια 9 400 000 άνήκαν όπωσδήποτε στό Παρίσι καί τά υπόλοιπα
άποτελοϋσαν δάνειο 7 290 000 φράγκων, πού ό διευθυντής τής
τράπεζας τό έδοσε μονάχα άφοΰ πήρε τήν έγκριση τοΰ Θιέρσου 2 .
Ή κατάσχεση τής τράπεζας θά έδινε γερό χτύπημα στό καθεστώς
τών Βερσαλλιών πού κλονίζονταν.

Ή ηΐίυοη τής Κομμούνας

Στίς άρχές τοΰ Α π ρ ί λ η ό έμφύλιος πόλεμος βρίσκονταν στό


άποκορύφωμά του. 0 1 κομμουνάροι ή οί φεντεραλιστές έδιναν
μιά ήρωική, άλλά μάταιη μάχη. 0 1 δυνάμεις τοϋ Θιέρσου κατα-
φεύγοντας στά ψεύδη καί σέ τερατώδεις διαστρεβλώσεις, κατόρ-
θωσαν νά κινητοποιήσουν ένάντια στήν Κομμούνα τήν πλειοψηφία
τής γαλλικής άγροτιάς. Ό Βίσμαρκ άφησε κι αύτός έλεύθερους
100 000 γάλλους άγρότες αίχμαλώτους πολέμου γιά νά βοηθήσουν
τήν κυβέρνηση τών Βερσαλλιών 3 . Στίς 21 τοΰ Μάη τά στρατεύ-
ματα τής κυβέρνησης τών Βερσαλλιών μπήκαν στό Παρίσι, δπου
έπί 8 μέρες έγιναν αίματηρές μάχες. 0 1 κομμουνάροι υπεράσπισαν
τόν κάθε δρόμο μαχόμενοι ένάντια σέ πολύ ύπέρτερο άριθμητικά

1
Γκούσταβ Γαίκ: «Ή Διεθνής», σελ. 133.
' Π. Ο. Λισαγκαραί: «Ιστορία τής Κομμούνας τοΰ 1871».
» Τοπι Ββ|| στό «ΟοπιιηυηίϊΙ Κβνίβν» τοΰ Μάρτη τοΰ 1930.

8-880 113
Εχθρό. Στίς 28 τοΰ Μάη συντρίφτηκε ή τελευταία άντίσταση στό
νεκροταφείο ΙΙέρ Λασαίζ, στή Μπελβίλ καί σέ διάφορα άλλα Ερ-
γατικά διαμερίσματα. Ή Κομμούνα είχε νικηθεί.
Ακολούθησαν μερικές μέρες τρομερών σφαγών. Ό στρατηγός
Γκαλιφέ καί οί δολοφόνοι πού βρίσκονταν ύπό τίς διαταγές του
τουφέκισαν μέ άπάθεια τουλάχιστο 30 000 άντρες, γυναίκες καί
παιδιά τής έργατικής τάξης. "Αλλα 45 000 περίπου άτομα συνε-
λήφθηκαν. 'Απ' αύτά 15 000 περίπου έχτελέστηκαν ή φυλακίστη-
καν καί έκατοντάδες άλλοι έκτοπίστηκαν στή Νέα Καληδονία.
Τό μακελιό ήταν πολύ πιό τρομερό άκόμα κι άπό έκείνο πού
άκολούθησε τήν ήττα τής Εξέγερσης τοΰ Ι ο ύ ν η τοΰ 1848 στό Πα-
ρίσι. Δεκάδες χιλιάδες κομμουνάροι άναγκάστηκαν νά φύγουν άπό
τ
ή χώρα τους στήν Ελβετία, τήν "Αγγλία καί ιδιαίτερα τίς Ε ν ω -
μένες Πολιτείες. Γιά τή Διεθνή "Ενωση τών Έ ρ γ α τ ώ ν ή βοήθεια
στούς Εξόριστους ήταν ένα δύσκολο καθήκον. "Ενας άπό τούς
Εξόριστους κομμουνάρους, ό Ευγένιος Ποτιέ έγραψε τόν Ι ο ύ ν η
τοΰ 1871 τά άθάνατα λόγια τοΰ μεγαλειώδικου άγωνιστικοΰ τρα-
γουδιοΰ τής παγκόσμιας έργατιάς — τή «Διεθνή».
Στά όδοφράγματα, στίς αιματηρές μάχες καί στίς μεγά-
λες πολιτικές δίκες πού άκολούθησαν, δοξάστηκαν οί γυναίκες
κομμουνάρες. Ή Λουΐζα Μισέλ καί ή Έλισσάβετ Ντιμιτρίεβνα δέν
υπήρξαν παρά δυό μονάχα γνωστές άγωνίστριες άνάμεσα σέ χι-
λιάδες ήρωίδες. Ή Λουΐζα Μισέλ δήλωσε περήφανα μπροστά στό
Δικαστήριο. «Ανήκω όλόκληρη στήν Επανάσταση καί είμαι έτοιμη
νά δόσω λόγο γιά δλες τίς πράξεις μου» Καταδικάστηκε καί
έκανε δέκα χρόνια έξορία.
Οί άντιδραστικοί ηγέτες τής Ευρώπης στή διάρκεια τών μα-
ζικών σφαγών τοΰ Παρισιοΰ πανηγύριζαν. Γέμισαν συγχαρητήρια
τό τέρας τό Θιέρσο καί πήραν κατασταλτικά μέτρα γιά νά ξερι-
ζώσουν κάθε σοσιαλιστική ιδέα στίς χώρες τους. Στή Γαλλία
ειδικά, λέγει ό Λένιν, « Ή άστική τάξη ικανοποιήθηκε. ..Μέ τό
σοσιαλισμό ξοφλήσαμε τώρα γιά πο?.ύν καιρό !" έλεγε ό άρχηγός
της, ό αίμοσταγής νάνος, ό Θιέρσος, υστέρα άπό τό αίματηρό
λουτρό πού έκανε με τους στρατηγούς του στο-·προλεταριάτο. Τοΰ
κάκου δμως έκρωζαν τά άστικά αύτά κοράκια. "Υστερα άπό έξι
περίπου χρόνια, μετά τήν καταστολή τής Κομμούνας, δταν πολλοί
μαχητές της έλυωναν άκόμα στά κάτεργα καί τίς Εξορίες, στή
Γαλλία άρχιζε κιόλας ένα νέο Εργατικό κίνημα» 2 .
1
Σαμουήλ Μπερνστάϊν : στό «Έπιστήαη καί Κοινωνία», άρ. 1,
τοΰ 1951.
' Λένιν, "Απαντα, τόμ. 17, σελ. 121 — 122.

114
Ό ίοτοριχός ρόλος τής Κομμούνας

Ή Κομμούνα τοϋ Παρισιού Ιδοσε στούς έργάτες δλου τοϋ


κόσμου πολλά πολύτιμα διδάγματα, πού Ισχύουν καί σήμερα. Ό
Λένιν κατάλαβε αύτά τά διδάγματα καλύτερα καί πληρέστερα άπό
κάθε άλλον. "Ενα άπό τά πιό σπουδαία διδάγματα είναι ή από-
λυτη Ανάγκη γιά τούς έργάτες δλων τών χωρών νά δημιουργή-
σουν, πράγμα γιά τό όποιο τόσο πολύ έπέμενε ό Μάρξ, Ενα ισχυρό
κομμουνιστικό κόμμα, διορατικό καί πειθαρχημένο, πού νά τούς
όδηγήσει στό μακρύ καί δύσκολο δρόμο τοϋ σοσιαλισμού. Ακόμα
καί σέ μιά κατάσταση δπου ή καπιταλιστική κυβέρνηση ήταν τόσο
σαθρή, πού ή έξουσία Επεσε στά χέρια τών έργατών σχεδόν χω-
ρίς πάλη, δπως συνέβηκε στό Παρίσι στίς 18 τοΰ Μάρτη 1871,
οί έργάτες δέ μπόρεσαν νά τραβήξουν πιό πέρα γιατί δέ διέθεταν
μιά ισχυρή πολιτική όργάνωση. Αύτό ήταν Ινα άπό τά άποφασι-,
στικά μαθήματα τής Κομμούνας καί άναίρεσε όλοκληρωτικά τόν
Ισχυρισμό τοϋ Μπακούνιν πώς δέν είναι άναγκαΐο Ινα πολιτικό
κόμμα καί πώς άρκεϊ τάχα τό αύθόρμητο τών μαζών.
"Ενα άλλο στοιχειώδες δίδαγμα της Κομμούνας είναι δτι
δημιούργησε τή βασική μορφή τής νέας κοινωνίας, πού πρέπει
νά άντικαταστήσει τόν καπιταλισμό. Αύτό τό τόνισε καί ό Μάρξ.
Είναι άναμφίβολη ή μεγάλη όμοιότητα Ανάμεσα στίς όργανωτικές
μορφές τής Κομμούνας καί τών μελλοντικών Σοβιέτ στή Ρωσία.
Ωστόσο έπί μισό περίπου αίώνα τήν Αληθινή σημασία τής Κομ-
μούνας δέν τήν Εβλεπαν Ακόμα καί οί μαρξιστές μέχρις δτσυ ό
Λένιν τούς τήν Εδειξε πάλι.
Τεράστια σημασία είχε καί τό γεγονός, πού μέ σαφήνεια άπέ-
δειξε ή πείρα τής Κομμούνας τοΰ Παρισιού, δτι, οί έργάτες Αφοΰ
νικήσουν τούς καπιταλιστές καί καταχτήσουν τήν πολιτική έξουσία,
πρέπει Απαραίτητα νά δημιουργήσουν Ινα δικό τους κράτος, Επο-
μένως Ινα κράτος νέου τύπου, γιά νά καταστείλουν μέ τήν Ενοπλη
δύναμη τίς άντεπαναστατικές δυνάμεις τοΰ καπιταλισμοΰ καί γιά
νά βάλουν τίς βάσεις τής νέας κοινωνίας. Ή.Κομμούνα άπόδειξε
έπίσης, δτι ή «Εξαφάνιση τοΰ κράτους» θά είναι πιό μακρόχρονο
προτσές άπό δ,τι πρόβλεπαν γενικά οί μαρξιστές, παρόλο πού καί
αύτό τό δίδαγμα έπί πολλές δεκαετίες δέν κατανοήθηκε. "Ολα
•αύτά βρίσκονταν σέ κατάφωρη άντίφαση Ιδιαίτερα μέ τόν Αναρχικό
•παραλογισμό τοϋ Μπακούνιν, πού ισχυρίζονταν πώς τό Απλό αυ-
θόρμητο θά Εξασφαλίσει Επαρκή όργάνωση ύστερα Από τήν Ανα-
τροπή ' τοϋ καπιταλισμοΰ.

115
Ή Κομμούνα άπόδειξε έπίσης καθαρά, δτι στίς ύπάρχουσες
συνθήκες ό δρόμος πρός τήν Εξουσία γιά τούς εύρωπαίους εργάτες
συνίστατο στήν άνατροπή (ιέ τή βία τών κυριαρχούντων ύπεραντι-
δραστικών καθεστώτων, ποι) Αρνούνταν στούς έργάτες τά πιό στοι-
χειώδη δημοκρατικά δικαιώματα καί Ελευθερίες. Ό Μάρξ δμως
δέν άνήγαγε σέ δόγμα τό σπουδαίο αύτό γεγονός. "Αναγνώρισε,
δπως τονίζεται στό 2ο κεφάλαιο, δτι στή Μεγάλη Βρετανία Καί
•τίς Ενωμένες Πολιτείες, δπου ήταν πιό Αναπτυγμένη ή άστική
δημοκρατία, ύπήρχε τότε ή δυνατότητα (στήν περίοδο πού προη-
γήθηκε άπό τόν ιμπεριαλισμό) νά προχωρήσουν οί έργάτες ειρηνικά
πρός ιό σοσιαλισμό.
Ή Κομμούνα άπόδειξε έπίσης, δτι ή άστική τάξη δέ θά δι-
στάσει νά προδώσει τό Εθνος στό δνομα τών δικών της ταξικών
συμφερόντων. "Οπως στή διάρκεια τής Μεγάλης Γαλλικής "Επα-
νάστασης τού 1789 οί άντιδραστικοί φεουδάρχες Ενώθηκαν μέ
τούς ξένους έχθρούς γιά νά πολεμήσουν ένάντια στήν Επαναστα-
τική Γαλλία, Ετσι καί στά 1871 οί Αντιδραστικοί Εδοσαν τό χέρι
στό Βίσμαρκ ένάντια στήν Κομμούνα.
"Ενα άλλο δίδαγμα τής Κομμούνας πάνω στό όποιο σταμά-
τησαν Επίμονα δ Μάρξ καί άργότερα ό Λένιν, ήταν τό γεγονός,
δτι οί Εργάτες, μόλις φθάσουν στήν Εξουσία, δέ μπορούν νά προσαρ-
μόσουν τό Αστικό κράτος στίς Επαναστατικές τους άνάγκες. Στό
γράμμα του στόν Κούγκελμαν άπό τίς 12 τού "Απρίλη 1871 ό
Μάρξ λέγει : «"Αν θά κοιτάξεις τό τελευταίο κεφάλαιο τοΰ Εργου
μου » Ή 18η Μπρυμαίρ" θά δεις δτι σάν κατοπινή προσπάθεια
τής Γαλλικής Επανάστασης κηρύχνω : νά μήν περάσει τή γρα-
φειοκρατική-στρατιωτική μηχανή άπ' τό Ενα χέρι στό άλλο, δπως
γίνονταν ώς τώρα, άλλά νά τήν τσακίσει,.καί τέτιος άκριβώς είναι
ό προκαταρκτικός δρος κάθε πραγματικής λαϊκής έπανάστασης
στήν ήπειρο» "Ετσι Ακριβώς Ενήργησε καί ή Κομμούνα δταν
Αρχισε νά Ιδρύει τό δικό της Εργατικό κράτος νέου τύπου. Α ρ γ ό -
τερα αύτό τό γενικό συμπέρασμα θά Εχει μεγάλη σημασία στόν
άγώνα Ενάντια στούς όπορτουνιστές, πού πίστευαν δτι οί Εργάτες
μπορούν νά μετατρέψουν βαθμιαία τό καπιταλιστικό καθεστώς σέ
σοσιαλισμό.
"Ενα άπό τά πιό ούσιαστικά διδάγματα τής Κομμούνας τοϋ
Παρισιοΰ ήταν τό ζωντανό παράδειγμα πραγματοποίησης τής δι-
χτατορίας τοΰ προλεταριάτου. Σχετικά μ ' αύτό ή Κομμούνα άπό-

1
Κ. Μάρξ. Φ. "Ενγκελς, Διαλεχτά Εργα σέ δυό τόμου;, τόμ.
II σελ. 542 — 543.

116
δείξε λαμπρά τήν όρθότητα τής θέσης τοϋ Μάρξ, πού 24 κιόλας
χρόνια πρωτύτερα, στό «Μανιφέστο τοϋ Κομμουνιστικού Κόμμα-
τος» διέγραφε μέ -σαφήνεια τή διχτατορία τοϋ προλεταριάτου. "Ετσι
ή Κομμούνα, άναίρεσε τήν άντίληψη τών άναρχικών, τών άδιόρ-
θωτων αύτών έχθρών τής άσκησης κάθε έξουσίας άπό τήν έργα-
τική τάξη, δηλ. τής διχτατορίας τοϋ προλεταριάτου.
Ή Κομμούνα δέν Αποτελούνταν μονάχα άπό έργάτες. Πραγ-
ματικά— δπως υπογράμμισαν ό Λισαγκαραί καί ό Γαίκ — καί ό
Λένιν ήταν σύμφωνος μαζί τους — «ή κυβέρνηση άποτελοϋνταν
στήν πλειοψηφία άπό άντιπροσώπους τής μικροαστικής δημοκρα-
τίας». Πολλοί άπ' αυτούς ήταν διανοούμενοι μέ Επαναστατική διά-
θεση. Ά π ό τά 92 μέλη τής Κομμούνας μονάχα 25 ήταν έργάτες
κι αύτοί δέν ήταν δλοι μέλη τής Διεθνοϋς. Παρ' δλα αύτά, δταν
ή έργατική τάξη τοΰ Παρισιού πέρασε σέ άποφασιστικές Ενέρ-
γειες, ή Επιροή τοΰ προλεταριάτου έγινε ή Επικρατούσα. Ό Μάρξ
περιέγραψε τήν κατάσταση ώς έξής : « Ή πλειοψηφία τους (τών
μελών τής Κομμούνας — Σημ. Μετ.) άποτελοϋνταν φυσικά άπό έρ-
γάτες ή άπό άναγνωρισμένους Εκπροσώπους τής Εργατικής τάξης»
"Οπως είπαμε πιό πάνω ή Κομμούνα δέν είχε συγκεκριμένο
σοσιαλιστικό πρόγραμμα. Παρ' δλα αύτά της ήταν σύμφυτε; οί
σοσιαλιστικές τάσει;. Ό Μάρξ λέγει: «Μάλιστα, κύριοι, ή Κομ-
μούνα ήθελε νά καταργήσει έκείνη τήν ταξική Ιδιοχτησία πού τήν
Εργασία πολλών τή μετατρέπει σέ πλοΰτο τών όλίγων. Ή Κομ-
μούνα σκόπευε νά άπαλλοτριώσει τού; άπαλλοτριωτέ;» 2 . Ό Μάρξ
πρόσθεσε Επίση; δτι οί άποφάσεις τής Κομμούνας είχαν «καθαρά
προλεταριακό χαρακτήρα». Ό Λένιν χαρακτήρισε τήν Κομμούνα
σάν «Εργατική λαϊκή κυβέρνηση» καί δήλωσε : « Ή Κομμούνα
προσπάθησε νά πραγματοποιήσει αύτό πού όνομάζουμε τώρα Ελά-
χιστο πρόγραμμα τοϋ σοσιαλισμού».
Ή Κομμούνα άποτελοϋσε, πραγματικά, διχτατορία τοϋ προ-
λεταριάτου. Ό Μάρξ είπε : «ήταν ουσιαστικά μ ι ά κυβέρνη-
ση τής έργατικής τάξης, τό άποτέλεσμα τής πάλη;
τής παραγωγικής τάξης ένάντια στήν τάξη τών σφετεριστών, ή
άνοιχτή τελικά πολιτική μορφή μέ τήν όποία μπορούσε νά συντε-
λεστεί ή οικονομική άπελευθέρωοη τής έργασίας». Επίσης είπε :
« Ή ένδοξη έργατική έπανάσταση τής 18 τοϋ Μάρτη κατάχτησε

1
Κ. Μάρξ, Φ. "Ενγκελς, Διαλεχτά Εργα σέ δυό τόαους, τόιι I,
σελ. 620 — 621.
' Κ. Μάρξ, Φ. "Ένγκελς, Διαλεχτά Εργα σέ δυό τόμους, τόμ. I,
σελ. 625.

117
άδιαφιλονίκητα τό Παρίσι» Αργότερα Απευθυνόμενος στούς γερ-
μανούς «σοσιαλδημοκράτες φιλισταίους» ό "Ενγκελς ε ί π ε : «"Ε,
λοιπόν κύριοι, θέλετε νά μάθετε τί λογής είναι αύτή ή διχτατορία ;
Κοιτάχτε τήν Παρισινή Κομμούνα. Αύτή ήταν ή διχτατορία τοΰ
προλεταριάτου» 2 .
Παρά τήν ήττα της ή Παρισινή Κομμούνα ήταν ή πρώτη
πραγματική έπαναστατική Επιτυχία τής παγκόοηιιας έργατικής
τάξης. Προξένησε τήν πρώτη ρωγμή στό καπιταλιστικό σύστημα
πού, μισό αιώνα άργότερα, ή μεγάλη Σοσιαλιστική Επανάσταση
τοΰ Ό χ τ ώ β ρ η θά τό μεταβάλλει, μ' Ενα χτύπημα, σέ πλατύ Ανε-
πανόρθωτο ρήγμα στά τείχη τοΰ παγκόσμιου καπιταλισμού. Ό
Λένιν είπε δτι, παρ* δλα τά λάθη της, ή Κομμούνα «άποτελεϊ
υψηλό παράδειγμα τοΰ πιό περίλαμπρου προλεταριακού κινήματος
τοΰ 19ου αιώνα» 3 .

1
Κ. Μάρξ, Φ. "Ενγκελς, Διαλεχτά Εργα σέ δυό τόμους, τόμ. I,
σελ. 610.
' Κ. Μάρξ, Φ. "Ενγκελς, Διαλεχτά έργα σέ δυό τόμους, τόμ. I,
σελ. 577.
3
Β. I. Λένιν, "Απαντα, τόμ. 13, σελ. 486.
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 10

Η ΔΙΑΣΠΑΣΗ ΣΤΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ


ΤΗΣ ΧΑΓΗΣ
(1872)

^ ^ σ τ ε ρ α άπό τήν πτώση τ ή ; Κομμούνα; τοΰ Παρισιού, σέ


μιά σειρά εύρωπαϊκές χώρες, δυνάμωσαν οί διώξεις ένάντια στά
μέλη ιής Διεθνούς. Ή Κομμούνα γέμισε μέ τρόμο τίς κυρίαρχες
τάξει;, πού ήταν άποφασισμένε; νά έμποδίσουν, δσο ήταν δυνατό,
τήν επανάληψη παρόμοιων γεγονότων. Ό άστικός τύπος έπιτίθεται
παντοΰ μέ πείσμα ένάντια στή Διεθνή. Στό Συνέδριο τής Διε-
θνοΰ; "Ενωσης τών Έργατών πού συνήλθε στή Χάγη, ό Μάρξ
είπε : «"Ολα τά φράγματα τής συκοφαντίας πού διέθετε ό μίσθαρ-
νος τύπος τής άστικής τάξης άνοίχτηκαν άπότσμα καί άφησαν νά
ξεχυθεί Ινας χείμαρρος άπό συκοφαντίες γιά νά πνίξουν τό μι-
σητό έχθρό. Αύτή ή συκοφαντική έκστρατεία δέν Ιχει τό ταίρι
της στήν ί σ τ ο ρ ί α . . . "Υστερα άπό τή μεγάλη πυρκαγιά τ°ΰ Σικά-
γου ό τηλέγραφος διέδωσε ο' δλον τόν κόσμο δτι αύτή ή πυρκαγιά
είναι διαβολικό εργο τής Διεθνοΰς»
Στά 1870 ψηφίστηκε στή Γαλλία Ενας νόμος πού θεωρούσε
έγκλημα τό νά άνήκει κανένας στή Διεθνή. Ή Γαλλία ζητούσε
άπ' δλες τίς χώρες νά παραδώσουν στή γαλλική κυβέρνηση, σάν
Εγκληματίες κοινοΰ ποινικοΰ δικαίου, τούς κομμουνάρους πρόσφυ-
γε;. Τήν Ιδια χρονιά στήν Όλλανδία διατέθηκε ί ν α ποσό άπό
3 000 000 γκοΰλντεν γιά νά Εμποδιστεί ή διάδοση τοΰ κομμου-
νισμού. Στή Γερμανία ό Μπέμπελ καί ό Λίμπκνεχτ πού διαμαρ-
τυρήθηκαν Ενάντια στήν προσάρτηση τής Αλσατίας καί τής Λωρ-
ραίνης καί έξέφρασαν τήν άλληλεγγύη τους μέ τήν Κομμούνα,
συνελήφθηκαν καί καταδικάστηκαν σέ δυό χρόνια φυλάκιση σ' Ινα
φρούριο. Στήν "Ισπανία, τήν Ι τ α λ ί α , τό Βέλγιο καί σ' άλλες
χώρες οί διεθνιστές ύποβλήθηκαν σέ λυσσασμένες άστυνσμικές

1
Τό αναφέρει ό Λοζόφσκυ στό «Ό Μάρξ καί τά Συνδικάτα»,
οελ. 130.

119
διώξεις. Στίς άρχές τοΰ 1872 ή ισπανική κυβέρνηση κάλεσε τί;
άλλες κυβερνήσεις νά συνεργαστούν γιά τήν έξόντωση τής Διε-
θνοΰς Ό Πάπας Ινωσε τή φωνή του μέ τίς κραυγές έκείνων
πού ζητούσαν έκδίκηση. Σ τ ά 1873 ή Ροισία, ή Γερμανία καί ή
Αύστροουγγαρία υπόγραψαν συμφωνία μέ τήν δποία άναλάβαιναν
τήν ύποχρέωση νά διεξάγουν κοινό άγώνα ένάντια στή Διεθνή.
Προσπάθησαν νά παρασύρουν καί τήν Α γ γ λ ί α άλλά δέν τό κα-
τόρθωσαν 2

Ή Ιαωτεριχή χρίση

Πιό Επικίνδυνη, δμως, γιά .τή Διεθνή, άπό τίς άστυνομικές


αύτές διώξεις ήταν ή Εσωτερική κρίση, πού Επιδεινωνόταν δλο
καί περισσότερο στήν όργάνωση. ΰστερα άπό τό τέλος τής Κομ-
μούνας. Ή κρίση αυτή συνίστατο στήν δλο καί πιό πεισματώδη
πάλη άνάμεσα σ"τούς μαρξιστές καί τούς μπακουνινιστές — άνάμε-
σα στή /^Συμμαχία», πού Επικεφαλής της βρισκόταν ό Μπακούνιν
καί στίς δυνάμεις πού ήταν μέ τό μέρος τοΰ Γενικού Συμβουλίου,
πού καθοδηγούσε ό Μάρξ. "Οπως είδαμε στό προηγούμενο κεφά-
λαιο, οί μαρξιστές είχαν κάθε λόγο νά ύποστηρίζουν δτι ή Κομ-
μούνα Επιβεβαίωσε τή γενική τους πολιτική γραμμή, άλλά οί
μπακουνινιστές υποστήριζαν μέ πείσμα τό άντίθετο. Υποστήριζαν
μέ κάθε «τρόπο πώς ή αυθόρμητη Εξέγερση τών Εργατών τοΰ
Παρισιού καί τών άλλων γαλλικών πόλεων άναιρεί τίς άντιλήψεις
τοΰ Μάρξ καί Επιβεβαιώνει γενικά τή θεωρία τοΰ αυθόρμητου,
πού προπαγάνδιζε ό Μπακούνιν. Οί μπακουνινιστές έπαιρναν θάρ-
ρος γιά νά δυναμώσουν τή φραξιονιστική δράση καί κατόρθωσαν
πραγματικά νά σταθεροποιήσουν τίς θέσεις τους σέ μιά σειρά
χώρες. Τ Ηταν Εξαιρετικά Ισχυροί στίς λατινικές χώρες : Ισπανία,
"Ιταλία. Πορτογαλία, Γαλλικό Βέλγιο, γαλλική καί Ιταλική Ε λ β ε -
τία. Τό κύριο κέντρο τους ήταν ή Γενεύη καί ό Μπακούνιν κατά-
φευγε σέ διάφορες μηχανορραφίες γιά νά πετύχει τή μετάθεση
«ής Εδρας τής Διεθνοΰς σ' αύτή τήν πόλη. Ή πείρα τής Κομμού-
νας Εξαφάνισε σχεδόν κάθε πολιτική Επιροή τών προυντονιστών
καί τών μπλανκιστών στή Γαλλία, άλλά παρέτεινε παντοΰ τήν
δπαρξη τών μπακουνινιστών.

1
Λιούΐς Λ. Δόργουϊν: «Εργασία καί διεθνισμός», σελ. 52.
' «Ή Κομμουνιστική Διεθνής» τής 14 τοΰ Μάρτη 1933.

120
Ή Εσωτερική χρίση όξύνθηκε στίς μεγαλύτερες χώρες, πού
ηταν φρούρια τής Διεθνούς. Στή Γαλλία ύστερα άπό τήν πτώση
ιής Κομμούνας είχε Εξασθενίσει πολύ δλο τό έργατιχό κίνημα.
Ετη Γερμανία οί κ α ρ ά δ ε ς άνάμεσα στούς μαρξιστές καί τούς
λασσαλικούς, στούς όποιους προστίθονταν καί οί διώξεις τής κυ-
βέρνησης, Εσπειραν τή σύγχυση στό Εργατικό κίνημα. Στίς Ε ν ω -
μένες Πολιτείες ή Ε θ ν ι κ ή "Ενωση τών Ε ρ γ α τ ώ ν , πού κρατούσε
φιλική στάση άπέναντι στή Διεθνή ξέπεφτε γοργά. Καί στήν
•Αγγλία, πού ήταν τό κύριο στήριγμα τοϋ Μάρξ στή Διεθνή,
ύπήρχαν Εσωτερικές δυσκολίες. "Ολοι οί τρεΐντγιουνιονιστές ήγέ-
τες, έχτός άπό Ιναν μονάχα παρατήθηκαν άπό τό Γενικό Στ)μ-
βούλιο σ' Ενδειξη διαμαρτυρίας Ενάντια στή βοήθεια πού Εδοσε
ό Μάρξ στήν Κομμούνα. "Αλλοι όπορτουνιστές συνδικαλιστές ήγέ-
τες, υιοθετώντας τήν Αντιπολιτευτική μέθοδο πού χαρακτήριζε
τήν πάλη ενάντια στό Γενικό Συμβούλιο ίδρυσαν τή Βρετανική
Όμοσπονδία τής Διεθνούς "Ενωσης τών Ε ρ γ α τ ώ ν γιά νά δια-
κόψουν τήν άμεση έπαφή τοΰ Γενικού Συμβουλίου μέ τά τρέΐντ-
γιούνιονς. Αύτή ή άσχημη κατάσταση επιδεινώθηκε δταν ό Έ κ ά -
ριους καί ό Χαίιλς, πού κατείχαν διαδοχικά τή θέση τοΰ Γενικού
Γραμματέα τής Διεθνοΰς "Ενωσης τών Ε ρ γ α τ ώ ν , διέκοψαν τίς
σχέσεις μέ τόν Μάρξ.

ΊΙ Συνδιάσκεψη τοΰ Λονδίνου

Σ ' αύτές τίς δύσκολες καί Επικίνδυνες συνθήκες ή Διεθνής


όργάνωσε ειδική Γενική Συνδιάσκεψη στό Λονδίνο (17 — 23 τοΰ
Σεπτέμβρη 1871) άντί τοΰ συνεδρίου πού θά Επρεπε νά συνέλθει
στό Μάϊντς τής Γερμανίας, δπως είχε καθοριστεί πρίν άπό Ενα
χρόνο. Γιά νά μήν Εκτεθούν σέ διώξεις οί γάλλοι άντιπρόσωποι
ή συνδιάσκεψη δέν ήταν δημόσια. Στή Συνδιάσκεψη πήραν μέ-
ρος 23 πρόσωπα άπό τά όποια τά 17 ήταν μέλη τοΰ Γενικοΰ
Συμβουλίου. Ό Μάρξ άντιπροσώπευε τή Γερμανία, ό "Ενγκελς
τήν Ι τ α λ ί α , ό Ν. Ούτιν τή Ρωσία καί ό Έκάριους τίς Ενωμένες
Πολιτείες 1 . Σύμφωνα μέ τόν Πόστγκέϊτ ή Διεθνής είχε τότε,
άν υπολογίσουμε δλες τίς παρατάξεις 58 Εφημερίδες, άπό τίς
όποιες 3 στίς Ενωμένες Πολιτείες.

1
Ρ. Γ. Πόστγκέϊτ ' «Ή Διεθνής τών Εργατών», σελ. 114.

121
Τό κύριο πρόβλημα πού μπήκε μπροστά στή Συνδιάσκεψη
τοΰ Λονδίνου ήταν ή Επικείμενη διάσπαση στούς κόλπους τής
Διεθνοΰς. Τά πράγματα έφτασαν στό σημείο ώστε μέ τή δημιουρ-
γία τής όμοσπονδίας τοΰ Γιούρα (.ΙιΐΓόΐ) στήν Ελβετία (πού
ήταν τό γενικό Επιτελείο τοΰ Μπακούνιν) νά υπάρχουν στό πολι-
τικό πεδίο δυό άντίπαλες όργανώσεις. Ό Γαίκ λέγει τά Εξής γιά
τή φραξιονιστική κατάσταση στήν "Ισπανία : «Στίς περισσότερες
πόλεις ύπήρχαν Εχτός άπό τά τιμήματα τής ..Συμμαχίας" καί τμή-
ματα τής Διεθνοΰς χωρίς νά υπάρχει καμιά σύνδεση μεταξύ τους».
Ό ίδιος συγγραφέας περιγράφει τήν όργάνωση τοΰ Μπακούνιν
στήν "Ιταλία, δπου υπήρχε μεγάλος άριθμός ρεπουμπλικάνων όπα-
δών τοΰ Ματσίνι: «"Ολα τά λεγόμενα τμήματα τής Λιεθνοΰς
καθοδηγούνταν άπό δικηγόρους χωρίς πελατεία, άπό άμαθεΐς καί
χωρίς άρρώστους γιατρούς, άπό φοιτητές πού παίζανε μπιλιάρδο,
άπό περιοδεύοντες δμπορικούς υπαλλήλους, άπό άλλους ύπαλλή-
λους καί ιδιαίτερα άπό δημοσιογραφίσκους μέ περισσότερο ή λιγό-
τερο άμφίβολο ταλέντο» Ή Συνδιάσκεψη τοΰ Λονδίνου δέν
μπορούσε νά κάνει πάρα πολλά γιά τή βελτίωση αύτής τής δύ-
σκολης κατάστασης. Δέ μπόρεσε παρά μόνο νά ύποστηρίξει τή
γραμμή τοΰ Γενικοΰ Συμβουλίου.
Ή συνδιάσκεψη βγάζοντας ένα άπό τά πιό σημαντικά διδάγ-
ματα τής πείρας τής Κομμούνας, ύπογράμμισε τή μεγάλη άνάγκη
γιά τούς Εργάτες τών διαφόρων χωρών νά δημιουργήσουν δικά
τους πολιτικά κόμματα καί νά άρχίσουν πολιτική δράση. Ή Συν-
διάσκεψη συγχάρηκε Επίσης τό σοσιαλδημοκρατικό Εργατικό κόμμα
τής Γερμανίας γιά τίς τελευταίες Εκλογικές έπιτυχίες του. "Ολα
αύτά ισοδυναμούσαν, φυσικά μέ θανάσιμο χτύπημα γιά τούς μπα-
κουνινιστές. Ή Συνδιάσκεψη άποφάσισε τό έπόμενο συνέδριο τής
Διεθνούς "Ενωσης τών "Εργατών νά συνέλθει τόν έρχόμενο χρόνο.
0 1 μπακουνινιστές δμως άρνήθηκαν νά συμμορφωθούν μέ τίς
Αποφάσεις τής Συνδιάσκεψης τοΰ Λονδίνου. Στίς 12 τοΰ Νοέμβρη
1871 έκαναν Επίσημο συνέδριο στό Σονβιλιέ τής Ελβετίας. "Ενας
•άπό τούς Αντιπροσώπους ήταν ό Ζιούλ Γκέντ πού άργότερα έπαιξε
βασικό ρόλο στήν άνάπτυξη τοΰ γαλλικού σοσιαλιστικού κόμμα-
τος. Τό συνέδριο αύτό, πού άποτελοϋνταν άπό όπαδούς τής «Συμ-
μαχίας» ήταν μιά άμεση πρόκληση κ<?τά τοΰ Γενικοΰ Συμβουλίου.
Τό συνέδριο μέ δήλωσή του πού Απευθύνονταν πρός δλα τά τμή-

1
Γκούσταβ Γαίκ : « Ή Διεθνής», σελ. 168, 173.

122
ματα τής Λιεΰνοϋς κατάγγελνε τό Συμβούλιο σά διεφθαρμένο καί
διχτατορικό, καταδίκαζε τό πρόγραμμα τ ή ; πολιτικής του δράσης
καί ζητούσε νά συγκληθεί άμέσως Ινα νέο συνέδριο 0 1 Ιδεολογικές
διαφωνίες μετατράπηκαν σέ όργανωτική διάσπαση.

Τό Συνέδριο τής Χάγης

Τό 5ο Συνέδριο τ η ; Διεθνούς "Ενωσης τών Έργατών συνήλ-


θε στή Χάγη. "Αρχισε τίς εργασίες του στίς 2 τοΰ Σεπτέμβρη
1872. Γιά πρώτη φορά παραβρίσκονταν προσωπικά ό Μάρξ καί
ό "Ενγκελς. Ό Μάρξ είχε γράψει στόν Ζόργκε καί τόν Κούγκελ-
μαν δτι θεωρούσε τό συνέδριο «ζήτημα ζωής ή θανάτου γιά τή
Διεθνή». Καί ετσι ήταν. Ό Μπακούνιν δέν παραβρίσκονταν προ-
σωπικά, ά^λά οί άνθρωποι του μέ έπικεφαλής τόν Ζ. Γκιλιώμ
ήταν πολυάριθμοι καί δλοι τους Ετοιμοι νά παίξουν μέ άνοιχτά
χαρτιά.
Ή διάσπαση Εκδηλώθηκε άπό τήν άρχή κιόλας τοΰ συνεδρίου
καί χρειάστηκαν τρεις μέρες γιά τόν έλεγχο τών πληρεξουσιο-
τήτων. Ά π ό τούς 65 άντιπροσώπους πού τελικά Επικυρώθηκαν τά
πληρεξούσιά τους οί 40 περίπου υποστήριζαν τήν .κύρια γραμμή
τοΰ Γενικοΰ Συμβουλίου καί 25 περίπου ήταν μέ τό μέρος τής
άντιπολίτευσης. Υποστηριχτές τού μαρξισμού ή τ α ν : τά μέλη τοΰ
Γενικοΰ Συμβουλίου — 16, Γερμανία—10, Γ α λ λ ί α — 6 , Ελβετία —
3, Ενωμένες Πολιτείες — 2 (ό Ζόργκε — μαρξιστής καί ό Ντεριούρ
μπλανκιστής), Ισπανία, Βοημία, Δανία καί Σουηδία — κάθε μιά άπό
1. Οί υποστηριχτές τοΰ Μπακούνιν ήταν Βέλγιο — 7, Α γ γ λ ί α — 5 ,
Όλλανδία — 4, Ι σ π α ν ί α —.4, Ελβετία — 2 , Γαλλία 1. Οί ιτα-
λοί μπακουνινιστές μποϋκοτάρησαν τό συνέδριο.
Ό ξεχωρισμός μεταξύ τών παρατάξεων δέν άκολουθούσε μιά
πέρα γιά πέρα σαφή Ιδεολογική γραμμή, γιατί μερικοί άπό τούς
υποστηριχτές τών δύο μερίδων ένεργοΰσαν άπό άλλους λόγους πού
δέ συνδέονταν μέ τά κύρια προβλήματα τοΰ συνεδρίου. Τέτια ήταν
ή περίπτωση τών άγγλων άντ ι προσώπων, συμπεριλαμβανομένου
τοΰ Έκάριους καί τριών άλλων μελών τοΰ Γενικού Συμβουλίου.
"Οντας πρίν άπ' δλα όπαδοί τού καθαρού τρέϊντγιουνιονισμοΰ δέν
συμμερίζονταν τίς άναρχικές άπόψεις τοΰ Μπακούνιν, άλλά, παρ*
δλα αύτά, ψήφισαν ένάντια στούς μαρξιστές.

1
Γκ. Μ. Στέκλοφ : «Ιστορία τής Διεθνοΰς», σελ. 211 — 212.

123
Τό συνέδριο άσχολήθηκε στίς άποφάσεις του μέ τέσσερα κυ-
ρίως προβλήματα : τό ρόλο καί τά δικαιώματα τοΰ Γενικού Συμ-
βουλίου, τήν Εδρα τής Διεθνοΰς "Ενωσης τών Ε ρ γ α τ ώ ν , τήν
πολιτική γραμμή τής Διεθνοΰς καί τήν κατάσταση τής «Συμμα-
χίας» τοΰ Μπακούνιν. "Ας Εξετάσουμε χωριστά τό καθένα άπ'
αύτά τά σημεία.

Τα δικαιώματα τον Γενικού Συμβουλίου

0 1 μπακουνινιστές άνήγαγαν τό σημείο αύτό σέ κεντρικό πρό-


βλημα. Φανατικοί όπαδοί τοΰ αυθόρμητου καί μιάς άκρας τοπικής
αυτονομίας, πρότειναν τό Γενικό Συμβούλιο νά μήν είναι τίποτε
άλλο άπό γραφείο Αλληλογραφίας καί συλλογέας στατιστικών στοι-
χείων. Αντιτάσσονταν πεισματικά στήν ιδέα δτι τό Γενικό Συμ-
βούλιο Επρεπε νά Εφαρμόζει τίς άποφάσεις τών συνεδρίων καί νά
δρά σάν καθοδηγητικό πολιτικό όργανο τής Διεθνοΰς. Μερικοί ήθε-
λαν νά καταργήσουν τελείως τό Γενικό Συμβούλιο '. Οί μαρξιστές,
άπό τήν άλλη μεριά, Επέμεναν πάνω στήν άνάγκη μιάς πολιτικής
γραμμής καί μιάς γενικής διεθνοΰς πειθαρχίας. Παίρνοντας ύπόψη
τή σοβαρή Εσωτερική κρίση, τό συνέδριο υποστήριξε τήν τελευταία
αύτή άποψη άποφασίζοντας μέ 40 ψήφους υπέρ, 4 κατά καί 11
άποχές νά παραχωρηθούν μεγαλύτερα δικαιώματα στό Συμβούλιο
γιά νά μπορεί νά Εφαρμόζει πιό άπστελεσματικά τίς άποφάσεις
τών συνεδρίων καί νά Επιβάλει τήν πειθαρχία. Αΰτές οί άποφά-
σεις Εδιναν στό Γενικό Συμβούλιο τό δικαίωμα «νά άποκλείει προ-
σωρινά άπό τή Διεθνή ώς τό Επόμενο συνέδριο κάθε κλάδο, τμήμα,
όμοσπονδιακό συμβούλιο, Επιτροπή καί όμοσπονδία» 2 πού θά άρ-
νοΰνταν νά συμμορφωθεί μέ τίς άποφάσεις τής Διεθνοΰς "Ενωσης
τών Έργατών.
Οί κατηγορίες τών μπακουνινιστών Ενάντια στό Γενικό Συμ-
βούλιο, δτι τάχα Ενεργοΰσε διχτατορικά ήταν άβάσιμες. Στήν πραγ-
ματικότητα, άπό τήν ίδρυση κιόλας τής Διεθνοΰς, τό Συμβούλιο
ήταν μάλλον θεωρητικό κέντρο, παρά άμεσο πολιτικό καί όργανω-
τικό κέντρο. Σ ' Ινα του γράμμα στόν Κούγκελμαν ό Μάρξ Εξηγεί
ώς Εξής τίς άρμοδιότητες τοΰ Συμβουλίου στό θεωρητικό τομέα :
«Δέν είναι άρμοδιότητά του νά κρίνει άπό θεωρητική άποψη τά

1
Ρ. Γ. Ποστγκέϊτ : « Ή Διεθνής τών Έργατών», σελ. 79.
2
«ΤΙ* Η3£ΐιβ 0οη£Γ6£$ ρπχε€<1ίπ£$», σελ. 79.

124
προγράμματα τών διαφόρων τμημάτων. Πρέπει μονάχα νά φρον-
τίζει ώστε νά μην περιέχουν τίποτε άντίβετο άπό τό καταστατικό
τής Διεθνούς καί τό πνεϋμα του» Οί μεγάλες πραγματοποιήσεις
τοϋ Συμβουλίου (δηλ. τοϋ Μάρξ) άνήκαν στό θεωρητικό καί πολι-
τικό τομέα. Τό Συμβούλιο δέν πήρε τήν πρωτοβουλία γιά άπεργίες
ή πολιτικά κινήματα στίς διάφορες χώρες, άλλά μάλλον τίς ύπο-
στήριξε άφοΰ όργανώβηκαν άπό τά έθνικά τμήματα. Ά λ λ ά κι
αύτή άκόμα ή περιορισμένη κεντρική καθοδήγηση ήταν πάρα πολύ
γιά τούς άναρχικούς μπακουνινιστές μέ τίς παρατραβηγμένες άντι-
λήψεις τους γιά τό αύθόρμητο. Μονάχα δταν κινδύνεψε ή ίδια ή
ύπαρξη τής Διεθνοΰς "Ενωσης τών Ε ρ γ α τ ώ ν Εφαρμόσθηκε Ενας
Ισχυρός συγκεντρωτισμός.

Τό πρόβλημα τον πολιτικού άγώνα

Στήν περίοδο πού άκολούθησε Αμέσως ύστερα άπό τήν Κομ-


μούνα τοΰ Παρισιοΰ Εκδηλώθηκε στίς διάφορες χώρες μιά Ισχυρή
τάση, γιά πολιτική πάλη. Οί Εργάτες Επεδίωκαν μέ τόν τρόπο
αύιό νά μετατρέψουν σέ πραγματικότητα Ινα άπό τά πιό στοιχειώδη
διδάγματα τοϋ Ιστορικού αύτού άγώνα. Σύμφωνα μέ τήν τάση
αύτή οί μαρξιστές πρότειναν στό Συνέδριο τής Χάγης σχέδιο άπό-
φασης πού περιλάβαινε ουσιαστικά τό μεγαλύτερο μέρος τής άπό-
φασης πού είχεν ύποβληθεί γιά Εγκριση στή Συνδιάσκεψη τοΰ
Λονδίνου τοΰ 1871. Τό σχέδιο άπόφασης Ελεγε: «Στόν Αγώνα
του Ενάντια στίς ένωμένες δυνάμεις τών κατεχουσών τάξεων, τό
προλεταριάτο δέν μπορεί νά δράσει παρά σάν τάξη καί νά όργα-
νώσει τίς δυνάμεις του σ' Ενα άνεξάρτητο πολιτικό κόμμα, πού νά
Αντιπολιτεύεται δλα τά παλιά κόμματα, τά δημιουργημένα άπό τίς
κατέχουσες τάξεις. Τό πολιτικό κόμμα σάν όργάνωση τοϋ προλε-
ταριάτου χρειάζεται γιά τό θρίαμβο τής κοινωνικής Επανάστασης
καί πρώτα-πρώτα γιά τήν Επίτευξη τοΰ τελικοΰ της σκοπού — τήν
κατάργηση τών τάξεων» 2
Αύτή ή άπόφαση προκάλεσε ζωηρές συζητήσεις. Οί μπλανκι-
στές μέ κύριο έκπρόσωπό τους τό γάλλο Βαγιάν ύποστήριζαν τά
έξης : «"Αν ή Απεργία είναι Ενα δπλο στόν Επαναστατικό μας
Αγώνα, Ενα άλλο δπλο καί τό πιό σημαντικό Απ* δλα είναι τά

1
Κ. Μάρξ : «Γράμματα στόν Κούγκελμαν».
• Γκ. Μ. Στέκλοφ: «Ιστορία της 1ης Διεθνοΰς», σελ. 235 — 230.

125
όδοφράγματα». "Ηθελαν νά τροποποιήσουν μέ τήν έννοια αύτή
τό όχέδιο άπόφασης. Οί μπακουνινιστές μέ έπικεφαλής τόν Γκι-
γιώμ Επιτέθηκαν μέ πείσμα ένάντια στό σχέδιο άπόφασης καί μαζί
μ* αΰτό κι ένάγτια στό «Κομμουνιστικό Μανιφέστο», υποστηρί-
ζοντας δτι αύτό είναι έκφραστής τής άστικής πολιτικής." « Ή δια-
φορά άνάμεσα στή θετική πολιτική τής παράταξης τής πλειοψη-
φίας καί τήν Αρνητική πολιτική τής παράταξης τής μειοψηφίας
έκτέθηκε στά έξής δυό Αξιώματα: ή πλειοψηφία έπιδιώκει τήν
κατάχτηση τής πολιτικής έ ξ ο υ σ ί α ς. Ή μειοψη-
φία Επιδιώκει τήν κ α τ α σ τ ρ ο φ ή τ ή ς π ο λ ι τ ι κ ή ς έξου-
σ ί α ς » 1 . Τό Συνέδριο Ενέκρινε μέ 29 ψήφους ύπέρ, 5 κατά καί
9 άποχές τή μαρξιστική άπόφαση.

ΊΙ Διε&νης μεταφέρεται ατή Νέα ' Υόρκη

Ή πρόταση τοΰ "Ενγκελς νά μεταφερθεί ή Ιδρα τής Διεθνοϋς


στίς Ενωμένες Πολιτείες, στή Νέα Υόρκη, έκανε αίσθηση σ,τό
συνέδριο. Ή άπόφαση, γραμμένη στά γαλλικά έλεγε :
«Προτείνουμε γιά τά έτη 1872 — 1 8 7 3 ή έδρα τοΰ Γενικοΰ
Σι^ιβουλίου νά μεταφερθεί στή Νέα "Υόρκη καί τό Τενικό Συμ-
βούλιο νά άποτελείται άπό τά παρακάτω μέλη τοΰ όμοσπονδιακοϋ
Συμβουλίου τής Βόρειας Αμερικής : 0 3 Ν 3 Π 3 § Η , 51. Θ 3 Ϊ Γ , ΟβίΙΪ,
03Γ1, ί β ι ι τ ε ί , Ρ . Ί . Β6ΓΙΓ3Π(1, Ρ. ΒοΙΙε, καί Ο . 03Γ1. Αύτοί
θά έχουν δικαίωμα νά προσλαμβάνουν νέα μέλη, άλλά ό συνολικός
άριθμός τών μελών δέν πρέπει νά ξεπερνάει τά 15». "Ακολουθού-
σαν οί ύπογραφές τών Μάρξ, "Ενγκελς, Σέξτον, Λονγκέ, Ντυπόν,
Σερραλιέ, Βρομπλέφσκι, Μπαρύ, Μάκ Ντόνελ, Λίσνερ, Λε Μουσισύ.
Χάγη, 6 τοΰ Σεπτέμβρη 1872 2 .
Τό σχέδιο άπόφασης προκάλεσε πεισματώδη πάλη στό συνέ-
δριο. 01 μπακουνινιστές όρθώθηκαν ένάντιά του. Τό ίδιο έκαναν
καί οί μπλανκιστές πού στό συνέδριο αύτό ύποστήριξαν γενικά
τούς μαρξιστές. Ό Ζόργκε, τό πιό διακεκριμένο στέλεχος τής
Διεθνοΰς "Ενωσης στίς Ενωμένες Πολιτείες, άντιτάχθηκε κι αύ-
τός σ' αύτήν τήν πρόταση, άλλά τελικά τάχθηκε ύπέρ. "Υστερα
άπό μιά πολύπλοκη πάλη — έγιναν καί άλλες προτάσεις γιά τή

1
Στό ίδιο έργο σελ. 236 — 237.
' Χ. Σλύτερ: « Ή Διεθνής στήν Αμερική», Νέα Υόρκη, 1860,
σελ. 137.

126
Βαρχελώνα καί τίς Βρυξέλλες — υιοθετήθηκε τελικά τό σχέδιο
απόφασης τοϋ "Ενγκελς μέ 30 ψήφους υπέρ, 14 κατά καί 13
άποχές. Δηλώνοντας δτι ή Διεθνής Ιχει χαθεί οί μπλανκιστές
έγκατέλειψαν έπιδειχτικά τό συνέδριο καί δέν ξαναπήραν μέρος
στίς έργασίες του. Τό Νέο Γενικό Συμβούλιο Εκλέχτηκε άφοί· πάρ-
θηκε υπόψη τό γεγονός, δτι τά μέλη του Επρεπε νά κατοικούν
στίς Ενωμένες Πολιτείες. Τό Συμβούλιο άποτελοϋνταν άπό τούς
0 3 ν 3 Π 3 £ Η , 51. ΟΙ 3ΪΓ, ίβΙΙΓθΙ, ΡθΓη3θίθΓΪ, ί ο ν ϊ β ΐ β , ϋΡΙΙ-
ΓΙΙΓΘ, Ο Η Γ Ι , ΒοΙΙβ,. ΒΟΓ1Ϊ3Π<3, Δ Ρ Ρ Γ Ε Γ καί \ Ν 3 Γ ( 1 . Ό Ζόργκε
εκλέχτηκε γενικός γραμματέας.
Σύμφωνα μέ τίς Εξηγήσεις πού εδοσε ό "Ενγκελς στό' λόγο
του δταν πρότεινε τό σχέδιο άπόφασης, ή μεταφορά τής Διεθνούς
στή Νέα Υόρκη ύπαγορευόταν άπό τίς δύσκολες συνθήκες. Ή
κατάσταση, τόσο στά πλαίσια τής όργάνωσης δσο καί Εξω άπ*
αύτήν, ήταν τέτια πού είχε γίνει πραγματικά άδύνατο νά λειτουρ-
γεί πιά ή Διεθνής στήν Εύρώπη. Ό μεγαλύτερος κίνδυνος ήταν
δτι οί άναρχικοί τοΰ Μπακούνιν μπορούσαν νά κυριαρχήσουν σ' αύ-
τήν καί νά τή χρησιμοποιήσουν γιά τήν αιρετική τους ύπόθεση,
πράγμα πού θά σήμαινε καταστροφή, γιά νό νεαρό παγκόσμιο
Εργατικό κίνημα. Υπήρχε άκόμα τό Ενδεχόμενο νά πέσει τό Γε-
νικό Συμβούλιο στά χέρια τών μπλανκιστών, άπό τούς όποιους
πολλοί πρόσφυγες ύστερα άπό τή συντριβή τής Κομμούνας, έγκα-
ταστάθηκαν στό Λονδίνο. Σ ' αύτές τίς δύσκολες συνθήκες δέν
Εμενε τίποτε δλλο νά γίνει άπό τοϋ νά μεταφερθεί ή Εδρα τής
Διεθνούς στήν Αμερική, δπου ιμπορούσε νά βρει μιά ισχυρή βάση
στό νεαρό άμερικάνικο Εργατικό κίνημα.

Ή όιαγραφ?ι τών

Τή στιγμή άκριβώς πού συνήλθε τό Συνέδριο τής Χάγης, ή


διάσπαση στούς κόλπους τής Διεθνοΰς ήταν μιά πραγματικότητα.
Αύτό τό Εδειχναν ή όργάνωση τοΰ συνεδρίου των άναρχικών στό
Σονβιλιέ τό νέο κίνημα πού όργανώθηκε άπό τήν άντιπολίτευση
αύτή σέ μερικές λατινικές χώρες, τό τρομερό πείσμα μέ τό όποιο
διεξάγονταν ή φραξιονιστική πάλη καί ή φανερή πρόθεση τοΰ
Μπακούνιν νά κυριαρχήσει μέ κάθε θυσία στό κίνημα. Ό τυπικός
άποκλεισμός τής μπακουνινικής ήγεσίας στό Συνέδριο τής Χάγης

127
δέν Εκανε τίποτε άλλο άπό τοΰ νά κυρώσει έπίσημα τή διάσπαση,
πού ήταν ήδη τετελεσμένο γεγονός στή Διεθνή.
Γιά τήν προετοιμασία τής συζήτησης αύτοΰ τοΰ προβλήματος
τό συνέδριο συνέστησε άπό τήν άρχή κιόλας μιά πενταμελή έπι-
τροπή, δπου συμμετείχαν ό Μάρξ, ό "Ενγκελς 1 καί άλλοι ήγέτες
τών δύο παρατάξεων γιά νά έρευνήσει τήν κατάσταση τής «Συμ-
μαχίας», πού άνάπτυσσε τή δράση της στούς Ιδιους τούς κόλπους
τής Διεθνούς καθώς καί γιά νά σταθμίσει τίς κατηγορίες πού
διατύπωσαν ένάντια στό Γενικό Συμβούλιο διάφορες μπακουνινικές
όμοσπονδίες. 0 1 διαγραφές πού Ενεργήθηκαν στό τέλος τοΰ συνε-
δρίου Εγιναν σύμφωνα μέ τήν εισήγηση τής πλειοψηφίας τής έπι-
τροπής (4 μέ 1).
Στή συνεδρίαση τοΰ Γενικοΰ Συμβουλίου στίς 5 τοΰ Μάρτη
1872 ό Μάρξ Εκανε μιά μακρά είσήγηση, δπου άνασκοποϋσε δλη
τήν έξέλιξη τής πάλης ένάντιά στήν μπακουνινική όμάδα. Ή είσή-
γηση αύτή δημοσιεύτηκε άργότερα σέ μπροσούρα ύπό τόν τίτλο
«01 δήθεν διαφωνίες στή Διεθνή» 2 . Μέ βάση τήν είσήγηση αύτή
καί ΰστερα άπό Εμπεριστατωμένη Ερευνα, πού στή διάρκειά της
Ακούστηκε ή γνώμη πολλών στελεχών ή Επιτροπή δήλωσε δτι ή
«Συμμαχία» υπήρξε μιά μεγάλη φραξιονιστική όμάδα στούς κόλ-
πους τής διεθνούς όργάνωσης μέ κανόνες καί σκοπούς άντίθετους
άπό τούς σκοπούς τής Διεθνοΰς. Αποκαλύφτηκε δτι οί μπακουνινιστι-
κές όμοσπονδίες κυριαρχούνταν άπό μυστικές κλίκες τών «Εθνικών
άδελφών» καί δτι ή «Συμμαχία» βρισκόταν γενικά στά χέρια 100
«διεθνών άδελφών». Ή Επιτροπή άποφάσισε δτι, δ Μπακούνιν
καί οί άλλοι μέ δλη τους τή στάση, Εφτασαν σέ κατάσταση πού
δέν μπορούν πιά νά είναι μέλη τής όργάνωσης.
Ή πλειοψηφία τής Επιτροπής συνιστούσε Επομένως νά διαγρα-
φούν οί Μπακούνιν, Γκιγιώμ, Σβίτσγκέμπελ, Μαλόν, Μποσκέ καί
Μαρσάν. Οί κατηγορίες Ενάντια στούς άλλους μπακουνινιστές ήγέ-
τες άποσύρθηκαν ΰστερα άπ' τίς διαβεβαιώσεις τους δτι Εγκατέ-
λειψαν τή «Συμμαχία». Ή είσήγηση τής μειοψηφίας Επαναλάβαινε
τή μπακουνινιστική γραμμή Επιμένοντας πάνω στό δικαίωμα τών
Εθνικών όμοσπονδιών στήν πλέρια αύτονομία καί Αμφισβητώντας
τό δικαίωμα τοΰ Γενικοΰ Συμβουλίου νά άναμιγνύεται μέ Οποιαδήποτε

1
Στήν Επιτροπή συμμετείχαν & Οαηο, ό 5ρΙίΠ£3Γ<1, Α νΜΙβτ,
ό ίυο3ΐ'η καί ό νίοΗβπΙ Ό Μάρξ καί ό "Ενγκελς συνεργάστηκαν μέ
τήν ίπιτροπή σάν μάρτυρες (Σημ. Μετ.).
1
Κ. Μάρξ —Φ. "Ενγκελς. Άπαντα, τόμ. ΧΙΠ μέρος II τής
ρωσικής Εκδοσης.

128
μορφή σιίς υποθέσεις τους. Τό συνέδριο, πού τή στιγμή εκείνη
είχε περιοριστεί σέ 43 Αντιπροσώπους ψήφισε τή διαγραφή τών
Μπακούνιν καί Γκιγιώμ. Ό Σβίτσγκέμπελ δέ διαγράφτηκε γιατί
μετανόησε.

01 συνέπειες τής διάσπασης

"Υστερα άπό τό συνέδριο εγινε μιά μεγάλη συγκέντρωση στό


"Αμστερνταμ, δπου μίλησαν ό Μάρξ, ό Ζόργκε καί άλλοι. Ό
Μάρξ άνασκόπησε μέ αισιοδοξία τίς έργασίες τοΰ συνεδρίου Υπο-
γράμμισε ιδιαίτερα τό γεγονός δτι τό συνέδριο, άποκρούοντας τήν
άπολίτικη γραμμή τών% Αναρχικών «διακήρυξε τήν άνάγκη δπως
ή έργατική τάξη έπιτεθεΐ κατά τής παλιάς κοινωνίας, πού κατέρ-
ρεε τόσο στόν πολιτικό, δσο καί στόν κοινωνικό τομέα». Προειδο-
ποίησε δμως «δτι πρέπει νά δοθεί Ιδιαίτερη προσοχή στούς θεσμούς,
τά έθιμα καί τίς παραδόσεις τών διαφόρων χωρών. Καί έμεϊς
δέν άρνούμαστε δτι ύπάρχουν μερικές χώρες, δπως οί Ενωμένες
Πολιτείες καί ή Α γ γ λ ί α δπου οί έργάτες μπορούν νά πετύχουν
τούς σκοπούς τους μέ ειρηνικά μέσα. "Αν δέ γελιέμαι ή "Ολλαν-
δία Ανήκει σ' αύτήν τήν κατηγορία. "Ακόμα κι Ετσι Αν έχουν τά
πράγματα πρέπει νά άναγνωρίσουμε δτι στήν π λ ε ι ο ψ η φ ί α τ ώ ν
χ ω ρ ώ ν τ ή ς ή π ε ί ρ ο υ ή βία θά πρέπει νά είναι ό μοχλό;
τής επανάστασης». Ό Μάρξ χαιρέτησε τό μεγαλειώδες παράδειγμα
τής Παρσινής Κομμούνας καί είπε : « Ή Κομμούνα Επεσε γιατί
ο" δλες τίς πρωτεύουσες, — τό Βερολίνο, τή Μαδρίτη καί τίς άλ-
λ ε ς — δέν εγινε ταυτόχρονα Ενα μεγάλο έπαναστατικό κίνημα, πού
νά συνδέεται μέ τή ρωμαλέα έξόρμηση τοΰ παρισινοΰ προλετα-
ριάτου».
Γιά τό βασικό πρόβλημα τής μεταφορά; τή; Εδρα; τής Διεθνούς
στή Νέα "Υόρκη ό Μόοξ είπε : «Τό Συνέδριο τή; Χάγη; μετέ-
φερε τήν Εδρα τοΰ Γενικού Συμβουλίου Από τό Λονδίνο στή Νέα
"Υόρκη. Πολλοί, Ακόμα καί μερικοί φίλοι μα;, δέν είναι ευχα-
ριστημένοι Από τήν Απόφαση αύτή. Ξεχνούν π ώ ; οί Ε ν ω μ έ ν ε ; Πο-
λιτεϊε; γίνονταν κατ" έξοχήν χώρα τών έργατών, π ώ ; κάθε χρόνο
μισό Εκατομμύριο έργάτε; μεταναστεύουν στό Νέο Κόσμο, καί π ώ ;
ή Διεθνής πρέπει Από τήν Ανάγκη τών πραγμάτων νά βάλει βα-
θιές ρίζες σ' αύτή τή γή δπου έπικρατοΰν οί έργάτες.
1
Γκ. Μ. Στέκλοφ : «"Ιστορία τής 1ης Λιεθνοΰς», σελ. 239 — 242.

ί—880 129
"Ενα χρόνο άργότερα οέ γράμμα του στό Ζόργκε ό Μάρξ
Ελεγε: «Σύμφωνα με ι ή γνώμη πού σχημάτισα γιά τήν κατά-
σταση στήν Εύρώπη, θά είναι Εξαιρετικά χρήσιμο V άποσυρθεϊ
ή Επίσημη όργάνωση τής Διεθνοΰς γιά λίγο καιρό σέ δεύτερο
πεδίο, συνεχίζοντας άν είναι δυνατό, ν* άσκεί μονάχα Ελεγχο πάνω
στό κέντρο τής Νέας Υόρκης γιά νά Εμποδίσει ήλίθιους τοΰ φυ-
ράματος τοΰ Περέ καί τυχοδιώχτες σάν τόν Κλυζερέ νά άρπά-
ξουν τήν καθοδήγηση καί νά θέσουν σέ κίνδυνο τήν υπόθεση.
Τά ίδια τά γεγονότα καί ή άναπόφευχτη πολύπλοκη Εξέλιξη τής
κατάστασης θά Εξασφαλίσουν τήν άναγέννηση τής Διεθνοΰς σέ
βελτιωμένη μορφή»
Ό Μάρξ καί ό "Ενγκελς δέν είχαν, άσφαλώς, μεγάλες αύ-
ταπάτες σχετικά μέ τή σημασία τής μεταφοράς τής Εδρας στήν
Αμερική. Καί ό Ριαζάνοφ παρατηρεί: «Πιστεύονταν, δτι ή με-
ταφορά τής Διεθνούς θά είναι μόνο προσωρινή» 2 . Δέ συνέβη
δμως έτσι. Ή Εδρα τής Διεθνοϋς "Ενωσης τών Έργατών δέν ξα-
ναμεταφέρθηκε ποτέ πιά στήν Εύρώπη καί ή συγκέντρωση τής
Χάγης ή^αν τό τελευταίο της πραγματικά διεθνές συνέδριο. "Εγι-
νε μιά προσπάθεια νά συγκληθεί Ενα συνέδριο τής Διεθνοϋς "Ενω-
σης τών "Εργατών, τό 6ο, στή Γενεύη στά 1877, άλλά άπέτυχε.
Δέν ήρθαν παρά μερικοί μόνο άντιπρόσωποι καί αυτοί Αντιπρο-
σώπευαν Ενα κίνημα πού ξέφτιζε. Υπήρχε ή γενική πεποίθηση,
δτι ή μεταφορά στή Νέα Υόρκη σήμαινε ούσιαστικά τή διάλυση
τής Διεθνοΰς σάν παγκόσμιας όργάνωσης. Αύτή ήταν καί ή άλή-
θεια. Στά τέσσερα χρόνια ΰπαρξής της στίς Ενωμένες Πολιτείες,
ή Διεθνής "Ένωση τών Έργατών λειτούργησε περισσότερο σάν
Εθνική παρά σά διεθνής όργάνωση. Στό μεταξύ οί άναρχικές
δυνάμεις .στήν Ευρώπη συνέχιζαν τή δράση τους προσπαθώντας
μάταια νά ζωογονήσουν μιά Διεθνή κατ* εικόνα κάί όμοίω-σή τους.

1
Μάρξ καί "Ενγκελς : «Εκλογή άλληλογραφίας» ΏίβΙζ νεΓίβρ,
Βερολίνο 1953 σελ. 339.
5
Λ. Ριαϊάνοφ : «Ό Κάρλ Μάρξ καί ό Φ. "Ενγκελς», σελ. 198.
ΚΕΦΑΛΑΙΟ II

Η ΑΝΑΡΧΙΚΗ ΔΙΕΘΝΗΣ
(18 72 — 1877)

Ο I μπακουνινιστές άρνοΰνταν νά Αναγνωρίσουν χί; αποφάσεις


τοΰ Συνεδρίου τής Χάγης μέ τίς όποιες διαγράφτηκαν ό Μπακούνιν
καί οί άλλοι άναρχικοί ήγέτες γιά τήν άποσυνθετική τους δράση
στή Διεθνή. Δηλώνοντας δτι μέ τίς άποφάσεις αύτές καί μέ τή
μεταφορά τής ϊδρας στή Νέα "Υόρκη ουσιαστικά αυτοδιαλυόταν
ή Διεθνής "Ενωση τών Έργατών, οί μπακουνινιστές συνέχιζαν
τή δράση τους μέσω τής όργάνωσής τους, Ισχυριζόμενοι δτι αυτή
ήταν πραγματικά ή Διεθνής "Ενωση τών Έργατών. Κατά συνέ-
πεια στά έπόμενα λίγα χρόνια υπήρχαν δύο διεθνείς πού καί οί
δυό τους έφερναν τό ίδιο δνομα καί πού ή καθεμιά τούς ισχυ-
ριζόταν, δτι άντιπροσωπεύει τούς έργάτες δλου τοΰ κόσμου.
01 δυό όργανώσεις διεξάγανε σκληρό άγώνα μεταξύ τους. Ή
μαρξιστική θέση άναπτύχτηκε στήν μπροσούρα « Ή Συμμαχία τής
σοσιαλιστικής ^Δημοκρατίας καί ή Διεθνής "Ενωση τών Έ ρ γ α -
τών» γραμμένη άπό τόν "Ενγκελς καί τόν Πώλ Λαφάργκ καί ή
άναρχική θέση έκτέθηκε στήν μπροσούρα «Μιά συνωμοσία ένάν-
τια στή Διεθνή "Ενωση τών Έργατών», γραμμένη άπό τόν Μπα-
κούνιν.

Τό Συνέδριο τοϋ Σαίντ—Ίμιέ

Λίγες μέρες ΰστερα άπό τόν τερματισμό τών έργασιών τοϋ


5ου Συνεδρίου τής Διεθνοΰς "Ενωσης τών Έργατών πού συνήλθε
στή Χάγη οί άντιπολιτευόμενες αναρχικές δυνάμεις όργάνωσαν Ινα
συνέδριο στό Σαίντ Ίμιέ τής Ελβετίας. Αύτό ήταν στήν πραγ-
ματικότητα συνέχιση καί έπέχταση τής συνδιάσκεψης τής "Ομο-
σπονδίας τοΰ ,ΙιΐΓ3 τής Ελβετίας, πού είχε συνέλθει στήν πόλη αύτή.
Τό διεθνές Συνέδριο τών άναρχικών συνήλθε άπό τίς 15 ώς τίς

131
17 τον Σεπτέμβρη. Ό Στέκλοφ απαριθμεί ώς έξης τίς Αντιπρο-
σωπείες πού πήραν μέρος : "Ισπανία — 4, "Ιταλία — 6, Ε λ β ε -
τία — 2. Γ α λ λ ί ί — 2 . Ενωμένες Πολιτείες — 1. Ό Αντιπρόσωπος
Λεφρανσαί Εκπροσωπούσε τά άμερικανικά τμήματα άρ. 3 καί 22.
πού είχαν αποσπαστεί άπό τήν καθοδήγηση τών μαρξιστών 1 . Ή
όμάδα αύτή συνήλθε σέ συνέδριο καί ισχυριζόταν, δτι άντιπροσω-
πεύει τή Διεθνή καί δρά στό δνομά της. Τ Ηταν ή παλιά «συμμα-
χία» μέ καινούργιο κοστούμι.
Στό συνέδριο τοΰ Σαίντ Ί μ ι έ οί άναρχικοί, πού τή φορά αύτή
δέν Ενοχλούνταν άπό τήν παρουσία τών μαρξιστών άπέριψαν Επί-
σημα τίς άποφάσεις τοΰ Συνεδρίου τής Χάγης καί άρχισαν νά
σκαρώνουν τή νέα Διεθνή καθ* όμοίωση τού Μπακούνιν. Τό συνέ-
δριο «άρνήθηκε κατηγορηματικά τό δικαίωμα τών γενικών ή
περιοχικών συνεδρίο>ν νά θεσμοθετούν καί άποφάσισε δτι τά συ-
νέδρια αύτά δέν έχουν άλλο καθήκον άπό τοΰ νά Εκφράζουν τούς
πόθους, τίς άνάγκες καί τίς Ιδέες τοΰ προλεταριάτου σέ διάφορες
περιοχές ή χώρες, Ετσι πού οί Ιδέες αύτές νά (ΐποροΰν νά Εναρ-
μονιστούν καί Ενοποιηθούν... Σέ καμιά περίπτωση ή πλειοψηφία
ένός συνεδρίου δέν μ π ο ρ ε ί . . . νά Επιβάλει τή θέλησή της στή
μειοψηφία». Αύτή ήταν ή θεωρία τοΰ «κέντρου άλληλογραφίας χαί
στατιστικής», πού τόσο Ενθερμα προπαγάνδιζαν οί άναρχικοί άντι-
πρόσωποι στό συνέδριο τής Διεθνοΰς, θεωρίας πού μεταβαλλόταν
σέ πραγματικότητα. Σ ' Ενα κατοπινό συνέδριο οί άναρχικοί κατάρ-
γησαν γιά κάμποσο καιρό καί τό ίδιο τό Γενικό Συμβούλιο.
Τό Συνέδριο τοΰ Σαίντ Ί μ ι έ διακήρυξε δτι «ή αυτονομία καί
ή Ανεξαρτησία τών τμημάτων καί τών δμοσπονδιών τής Εργατι-
κής τάξης άποτελεί τήν ουσιαστική προϋπόθεση τής άπελευθέρω-
σης τών έργατών». Ε π ί σ η ς διακήρυξε δτι «ή κατάργηση κάθε
είδους πολιτικής Εξουσίας είναι τό πρωταρχικό καθήκον τοΰ προ-
λεταριάτου». Άπέριψε δλες τίς μορφές όργάνωσης καί πολιτικής
δράση; διακηρύχνοντας δτι «οί προλετάριοι δλων τών χωρών
βλέποντας μέ περιφρόνηση κάθε συμβιβασμό στήν πραγματοποίη-
ση τής κοινωνικής Επανάσταση;, πρέπει, άνεξάρτητα άπό τήν πο-
λιτική τής άστικής τάξης, νά δημιουργήσο\»ν τήν άλληλεγγύη του;
στήν Επαναστατική τους πάλη 2 .
Οί έργάτες Επρεπε τώρα νά Εκλέξουν άνάμεσα στίς δυό άντί-
παλες Διεθνείς. Αμέσως ΰστερα άπ' αύτό προσχώρησε στούς άναρ-
χικούς ή βελγική όμοσπονδία. Τό παράδειγμά της τό άκολούθησε

1
Γκ. Μ. Στέκλοφ : «Ιστορία χής 1ης Διεθνούς», σελ. 258.
* Στό Ιδιο Εργο σελ. 258 — 260.

132
•και ή όλανδική όμοσπονδία. "Ενα μέρος άπό τούς άγγλους πήραν
παρόμοια θέση. "Αν καί ήταν ούσιαστικά όπορτουνιστές τρέιντγιου-
νιονιοτές καθοδηγούνταν μάλλον άπό τόν πόθο τους νά συνεχί-
σουν τό φραξιονιστικό άγώνα ένάντια στόν Μάρξ παρά άπό όποια-
δήποτε συμπάθεια γιά τίς θέσεις τών άναρχικών σχετικά μέ τήν
άποκέντρωση, τήν αύτονομία καί τό αύθόρμητο. 0 1 όμοσπονδίες
πού γενικά τάχθηκαν ύπέρ· τής μαρξιστικής Διεθνοΰς ήταν οί γαλ-
λικές, γερμανικές, αύστριακές, πολωνικές, δανικές, ούγγρικές καί
άμερικανικές, πράγμα πού Ικανέ τόν Γαίκ νά βγάλει τό συμπέ-
ρασμα : «"Ετσι ή πλειοψηφία τών όμοσπονδιών Εμεινε μέ τήν πα-
λιά Διεθνή»
Αύτές δμμις οί προσχωρήσεις πού παρέμειναν ήταν μάλλον
τυπικές παρά πραγματικές. Ή μεταφορά τής Διεθνοΰς στή Νέα
Υόρκη Επεισε τούς μαρξιστές τής Εύρώπης δτι οί μέρες της εί-
χαν τελειώσει. Κατά συνέπεια οί γερμανοί καί άλλοι μαρξιστές, χά-
νοντας σύντομα τό ένδιαφέρον τους γιά τή Διεθνή, άρχισαν νά
στρέφουν τήν πρόσοχή τους πρός τή δημιουργία Εργατικών κινη-
μάτων καί πολιτικών κομμάτων στίς Ιδιες τους τίς χώρες. Αύτός
είναι ό λόγος πού άπότυχε ή άπόπειρα τών μαρξιστών νά συγκα-
λέσουν Ενα συνέδριο τής Διεθνοΰς στή Γερμανία, τό Σεπτέμβρη
τοΰ 1873.

Ή παρακμή τών άναρχικών

Ή μπακουνινική Διεθνής Εζησε στήν περίοδο 1872 — 1 8 7 7 . Οί


ένέργειες στίς όποιες προέβηκαν οί μπακουνινιστές σέ διεθνή κλί-
μακα ύστερα άπό τό 1877 δέν ήταν άλλο τίποτε παρά έπιθανάτιοι
σπασμοί. Στά 5 αύτά χρόνια οί μπακουνινικοί όργάνωσαν μερικά
διεθνή συνέδρια τής λεγόμενης Διεθνούς τους "Ενωσης τών Ε ρ -
γατών. Άνάμεσα σ' αύτά ήταν οί συνελεύσεις τής Γενεύης, στά
1873, τών Βρυξελλών στά 1874, τής Βέρνης στά 1876 καί τοΰ
Βερβιέ (Βέλγιο) στά 1877. Τό τελευταίο φύλλο τού Επίσημου ύρ-
γάνου τους «Δελτίο τής "Ομοσπονδίας τοΰ ,ΙιΐΓ3> Εκδόθηκε στίς
15 τοΰ Μάρτη 1878.
Σ° Ενα συνέδριο πού συνήλθε στό Λονδίνο τόν "Ιούλη τοΰ
1881 οί άναρχικοί Εκαναν μιά άπεγνωσμένη άπόπειρα νά ξανα-
ζωογονήσσυν τή διεθνή τους Επιροή. Τό άποτέλβσμα ήταν ή λε-
1
Γκούσταβ Γαίκ : «Ή Διεθνής», σελ. 204.

133
γόμενη «Μούρη Διεθνής». "Ολα δμως έμοιαζαν μέ πυροβολισμού;
στόν άέρα, γιατί τό κίνημα δέν μπόρεσε πιά νά κερδίσει έδαφος
στήν Εύρώπη. Είχε δμως σοβαρό άντίχτυπο στίς Ενωμένες Πολι-
τείες. Στήν άρχή ή Διεθνής τών άναρχικών είχε λίγους όπαδούς,
άν καί ό Φόουνερ ύποστηρίζει δτι «στά 1875 κιόλας μιά όμάδα άπό
γερμανούς σοσιαλιστές σχημάτισε στό Σικάγο ένα ένοπλο δμιλο πού
έγινε γνωστός μέ τήν όνομασία «"Ενωση γιά μόρφωση καί άμυνα»
Σοβαρές συνέπειες είχε στίς Ενωμένες Πολιτείες ή σύσταση
στό Λονδίνο, στά 1881, τής «Διεθνοΰς "Ενωσης τών Εργαζομέ-
νων». Αύτή ή «Μαύρη Διεθνής» βρήκε σοβαρή υποστήριξη στούς
ξένους έργάτες, ιδιαίτερα στήν περιοχή τοΰ Σικάγου. 0 1 έργάτες
αύτοί, στήν πλειοψηφία τους χωρίς άμερικανική υπηκοότητα, πού
χρησιμοποιούνταν στίς πιό άσχημα πληρωνόμενες δουλιές, ύφί-
σταντο τήν τρομοκρατία στά έργοστάσια καί πλήττονταν πιό βαριά
άπό τίς κυκλικές οικονομικές κρίσεις, Επηρεάζονταν άπό τήν προ-
παγάνδα τών άναρχικών 2 . Σ ' αύτό συνέβαλε καί ή όπορτουνιστική
πολιτική πού έφάρμοζε τότε τό σοσιαλιστικό κόμμα έργασίας, πού
άρνοΰνταν νά όργανώσει τούς έργάτες γιά οικονομική πάλη. Κα-
τακόρυφο αύτοΰ τοΰ κινήματος άποτέλεσαν τά τραγικά γεγονότα τής
περιόδου τής μεγάλης καμπάνιας τού 1886 γιά τό όχτάωρο, δταν
στό συλλαλητήριο τής 4 τοΰ Μάη στήν πλατεία «Η3γΐτΐ3Γΐϊ6ί>»
τοΰ Σικάγου έγινε μιά μυστηριώδης έκρηξη βόμβας ΰστερα άπό
τήν δποία τέσσερες ήγέτες τών έργατών — ό Ά λ μ π ε ρ τ Ρ. Πάρσονς,
ό Α. Σπάΐες, ό "Αντολφ Φίσερ καί ό Τζώρτζ "Ενγκελ — έπεσαν
θύματα μιάς δικαστικής σκηνοθεσίας καί Εκτελέστηκαν βάρβαρα.
"Ενα άλλο στέλεχος, ό Λ. Λίνγκ «αυτοκτόνησε» κατά τά λεγόμενα
τής άστυνομίας καί μερικοί άλλοι καταδικάστηκαν σέ πολύχρονη
φυλάκιση.
Διεθνή συνέδρια τών άναρχικών, μέ μικρό άριθμό άντιπροσιό-
πων έγιναν Επίσης στά 1891, 1893 καί 1896, άλλά δέν Αποτελούσαν
παρά μικρές συγκεντρώσεις αιρετικών. Στά λίγα χρόνια τής ΰπαρ-
ξήζ της (πού χαρακτηρίζονταν άπό συνεχή παρακμή) ή Διεθνής
τών άναρχικών έκανε πολύ λίγες μαζικές κινητοποιήσεις. 0 1 πιό
σημαντικές άπ' αυτές ήταν οί έπαναστατικές άπόπειρες στήν Ι σ π α -
νία καί τήν Ι τ α λ ί α στά 1873 καί 1874. Οί άναρχικοί Ισχυρίζον-
ταν δτι είχαν στή Βαρκελώνη, τό κυριότερο τους προπύργιο, κάπου

1
Φίλιπ Σ. Φόουνερ : «Ιστορία τοΰ έργατικοϋ κινήματος», τόμ. I
σελ. 495.
2
.ΙοΙιη Κ. 0)ΓΤΙΓΤΙΟΠ5 «ΗίδΙοτν οί ίβδοτ !η ΙΗε υπίίεά 51»Ιο5»,
τόμ. 2, «Νέα Υόρκη 1918, σελ. 290 — 300

134
50 000 μέλη 1 . Ή χώρα βρίσκονταν σέ Επαναστατικό άναβρασμό
πού τελικά όδήγησε στην Εγκαθίδρυση τής ισπανικής δημοκρατίας
στά 1873. Λόγω τών άπολίτικων προκαταλήψεων τους οί Αναρχικοί
δέν έπαιξαν όργανωμένο ρόλο σ' αύτό τό λαϊκό κίνημα. Κατόρθω-
σαν ώστόσο, στίς συνθήκες τής δυσαρέσκειας πού Επικρατούσε στίς
μάζες, νά κηρύξουν γενική άπεργία σέ μερικές πόλεις, πού δμως
Απότυχε 2 . Στήν Ιταλία, πού, τήν Εποχή της άσταθοΰς πολιτικής
κατάστασης στίς άρχές τής 8ης δεκαετίας τοΰ 19ου αιώνα ήταν
κι αύτή μπακουνινικό προπύργιο, οί Αναρχικοί όργάνωσαν μέσα
σέ δυό χρόνια δχι λιγότερα Από 60 τοπικά πραξικοπήματα. Ή πιό
σημαντική πράξη τών άναρχικών ήταν ή Απόπειρα Εξέγερσης στή
Βολωνία τόν Ι ο ύ λ η τοΰ 1874, πού Απέτυχε δμως πέρα γιά πέρα.

Ό Κηοπότχιν παίρνει τή θέση τον Μπαχούην

Μέ κλονισμένη τήν υγεία του καί Αποθαρρυμένος Από τίς Απο-


τυχίες πού είχε στά μεγαλειώδη Επαναστατικά του σχέδια ό Μπα-
κούνιν, στά μέσα τής 8ης δεκαετίας άποσύρεται άπό τή δράση.
Ό Μπακούνιν έμεινε ώς τό τέλος τής ζωής του άσυμφιλίωτος
Εχθρός τοϋ μαρξισμού. Στό άποχαιρετιστήριο γράμμα πρός τούς
Εργάτες τοϋ ^υ^3 διακήρυχνε δτι ό σοσιαλισμός τοϋ Μάρξ, δχι λιγό-
τερο άπό τή διπλωματία τοΰ Μπίσμαρκ, Αποτελούσε Ινα κέντρο τής
Αντίδρασης, πού ένΑντιά τους οί ΕργΑτες πρέπει νά συνεχίσουν νά
διεξάγουν Ινα άκούραστο άγώνα. Ό Μάρξ Από τήν Αλλη μεριά,
άμφισβήτησε τήν ειλικρίνεια τοϋ Μπακούνιν καί τόν χαρακτήρισε
Εχθρό τής Εργατικής τάξης. Στά 1919 βρέθηκαν στά άρχεΐα της
ρωσικής τσαρικής άστυνομίας έγγραφα πού Ιριχναν Ασχημο φώς
πάνω στό Μπακούνιν. Ά π ό τά έγγραφα αύτά άποδείχτηκε δτι 6
Μπακούνιν είχε στείλει στά 1851 άπό τή φυλακή Ινα γράμμα στόν
τσάρο, μέ σκοπό νά πετύχει, μείωση τής ποινής του 3 δπου όνόμαζε
τόν έαυτό του «άμαρτωλό πού μετανοεί». Ό Μπακούνιν πέθανε
τήν 1 τοΰ Ι ο ύ λ η 1876 σέ ήλικία 62 χρονών.
Στό Αναρχικό κίνημα ύπηρχαν τότε μιά σειρά Αξιόλογες φυσιο-
γνωμίες ΑνΑμεσα στίς δποίες οί ΆντμενΑρ Σβίτσγκύμπελ Από τήν
Ελβετία ό Ένρίκο Μαλατέστα Από τήν Ιταλία, ό ϋ θ Π ΐ ε ΐ 3 Νΐβΐΐ-
1
Χ. Γκάνς καί Τ. Ρύιαρντ «Ή Εξεγερμένη Ισπανία», Νέα
"Υόρκη 1936, σελ. 209.
1
ΜΒΓΧ ^ ΕΠ£«Ι& : «3ο6τε β! ΑΗ3ΓΣΥΊ$ιΤιθ» Μόσχα 1941.
> Φράνς Μέριγκ : «Κάρλ Μάρξ».

135
\νβηΙΐυΪ5 άπό τήν Όλλανδία. δ Ζάκ Γκιγιόμ κοί ή Έλιζέ Ρεκλύς
άπό τή Γαλλία, ό Σεζάρ ντέ Παέπε άπό τό Βέλγιο, ό Γιόχαν
Μόστ άπό τή Γερμανία καί διάφοροι άλλοι. Ά λ λ ά τή χλαμύδα
τοΰ ήγέτη τοΰ άναρχικοΰ κινήματος τήν περιβλήθηκε Ενας άν-
θρωπος οχετικά νέος στό διεθνή άγώνα, ό ρώσος Κροπότκιν.
Ό Πιότρ Κροπότκιν (1842 — 1 9 2 1 ) ήταν πρίγκηπας, μέλος
μιας πολύ γνωστής οικογένειας ευγενών τής τσαρικής Ρωσίας. "Αν-
θρωπος μέ πολλαπλά Ενδιαφέροντα ήταν άνάμεσα στ' άλλα καί διά-
σημος γεωγράφος. Εκδήλωνε Ενδιαφέρον γιά τό Επαναστατικό κί-
νημα καί στά 1872 προσχώρησε στή Διεθνή στήν Ελβετία, δημιουρ-
γώντας σχέσεις μέ τήν πτέρυγα τού Μπακούνιν. Λόγω τής δράσης
του ό Κροπότκιν Εμεινε μερικά χρόνια φυλακή, ιδιαίτερα στή Ρω-
σία καί τή Γαλλία. Πέθανε στή Σοβιετική "Ενωση σάν τιμημένος
πολίτης, άλλά σά δηλωμένος έχθρός τοΰ μπολσεβίκικου συστήματος.
Ά π ό τά πολλά του βιβλία τό πιό άξιόλογο είναι « Ή Αλληλοβοήθεια
— παράγοντας τής Εξέλιξης».
Ό Κροπότκιν τιτλοφορούνταν κομμουνιστής-άναρχικός. Ά ν έ -
ιττυξε τίς άντιλήψεις τοΰ Μπακούνιν γιά τήν αύθόρμητη έπανάσταση
καί γιά τήν αύτόματη Εγκαθίδρυση μιας κοινωνίας πού νά στηρί-
ζεται όλοκληρωτικά στήν αύτονομία. Τ Ηταν Εχθρός τών προλετα-
ριακών πολιτικών κομμάτων, τής πολιτικής δράσης καί τής διχτα-
τορίας τοΰ προλεταριάτου. Γι' αύτόν ό κύριος Εχθρός ήταν τό κρά-
τος, δχι ή τάξη τών καπιταλιστών. Σύμφωνα μέ τόν Κροπότκιν,
στήν Επαναστατική τους περίοδο οί καπιταλιστές πάλαιψαν κι αύτοί
Ενάντια στό φεουδαρχικό σύστημα καί τό κράτος. *0 Κροπότκιν
είπε : «Σκεφθείτε τούς άγώνες πού ή Ιδια ή άστική τάξη χρειά-
στηκε νά διεξαγάγει Ενάντια στό κράτος γιά νά πετύχει τό δικαίω-
μα νά όργανωθεϊ σέ Εμπορικές Εταιρίες» '. Ό Μπακούνιν ήταν άν-
θρωπος τής δράσης καί πήρε μέρος σέ Εξεγέρσεις, Ενώ ό Κροπότκιν,
πού Εδρασε σέ περίοδο μεγαλύτερης σταθερότητας τού καπιταλισμού,
άφοσιώθηκε σχεδόν όλοκληρωτικά στίς Ερευνες, στή θεωρία καί τήν
προπαγάνδα.

Γιατί ξέπεσε τό κίνημα τών άναρχικών

Ή κύρια αιτία τής άποτυχίας καί τής Εξαφάνισης τής Διε-


θνοΰς τών άναρχικών, σέ μιά περίοδο πού ή Εργατική τάξη Εκανε
1
Π. Κροπότκιν : «Τό κράτος καί ό Ιστορικός του ρόλος», Λον-
δίνο 1908, σελ. 37.

136
σέ πολλές χώρες μεγάλες προόδους, ήταν ή θεωρητική της άδυνα-
μία : ή άθεράπευτη σχηματοποίηση τής προοπτικής τής Επανάστα-
σης. Ή λαθεμένη άντίληψή της γιά τήν ταξική πάλη. Ή Εσφαλ-
μένη έρμηνεία τοΰ ρόλου τοΰ κράτους. Ή μή κατανόηση τής πραγ-
ματικότητας τής διχτατορίας τοΰ προλεταριάτου. Ή υποτίμηση τή*ς
σημασίας τής όργάνωσης καί ή ύπερεχτίμηση τοΰ αυθόρμητου κι-
νήματος τών μαζών. Ή μή κατανόηση της άνάγκης τοΰ Ιμπραχτου
καθημερινού ταξικοΰ άγώνα στίς συνθήκες τοΰ καπιταλιστικοΰ συ-
στήματος. Κάτω άπό τό βάρος αυτών τών συγχύσεων καί αύτα-
πατών δέν μπορούσε σέ καμιά περίπτωση τό άναρχικό κίνημα νά
σημειώσει Επιτυχία.
Τό άναρχικό κίνημα μέ τήν άναρχική του Διεθνή, πού στήριζε
δλες τίς Ελπίδες της στήν Εξέγερση καί' σχεδόν παραμελούσε τούς
καθημερινούς άγώνες τών έργατών, ήταν καταδικασμένο νά μετα-
τραπεί σέ μιά στενή αίρεση στό περιθώριο τοΰ ταξικοΰ άγώνα. Οί
Εργάτες τών διαφόρων χωρών πού ό άριθμός τους καί ή ταξική
τους συνείδηση μεγάλωναν συνεχώς άρχιζαν νά δημιουργούν μαζικά
συνδικάτα, πολιτικά κόμματα καί συνεταιρισμούς καί νά διεξάγουν
άγώνες γιά τήν Ικανοποίηση τών διάφορων μερικών αΐτημάτων
τους : δικαίωμα ψήφου, καλύτερους μισθούς, πιό μικρή Εργάσιμη
μέρα, Εργατική νομοθεσία κλπ. Οί άναρχικοί δμως μέ τό βλέμμα
καρφωμένο στήν πανάκειά τους — τήν Εξέγερση — καί περιφρο-
νώντας τά μερικά αίτήματα πού τά θεωρούσαν σάν Εξαπάτηση τών
έργατών, έμειναν στίς περισσότερες περιπτώσεις Ιξω ή καί παίρναν
Εχθρική στάση πρός τό ρωμαλέο ρεύμα τής ζωής, τοΰ άγώνα καί
τής άνάπτυξης τής έργατικής τάξης. Δέ συμμετείχαν παρά σέ μικρό
βαθμό στίς άπεργίες καί σαμπότάριζαν τόν άγώνα τών έργατών γιά
εκλογικά δικαιώματα, πού συνεχώς δυνάμωνε. Στόν προσανατολισμό
αύτό Εκδηλώνονταν καθαρά ό αιρετικός χαρακτήρας τοΰ άναρχικοΰ
κινήματος.
Ό φυσικός πόθος τών ευρωπαϊκών μαζών γιά πολιτική δράση
τά χρόνια αύτά, σέ μιά στιγμή πού τό προλεταριάτο δυνάμωνε
γρήγορα καί κέρδιζε βαθμιαία τό δικαίωμα ψήφου, ήταν Εξαιρετικά
όλέθριος γιά τούς άναρχικούς. Ό πόθος αύτός υπόσκαψε τίς ίδιες
τίς βάσεις τοΰ «άντίπολιτικισμοΰ» τοΰ Μπακούνιν, πού στηριζόταν
στό γεγονός, δτι γενικά στίς λατινικές χώρες οί Εργάτες δΕν είχαν
δικαίωμα ψήφου καί τό προλεταριάτο τών χωρών αυτών ήταν σχε-
τικά όλιγάριθμο καί δέν μπορούσε νά Ελπίζει πώς θά πετύχει τήν
πλειοψηφία στίς Εκλογές. Αύτό ίσχυε καί γιά τή Ρωσία, δπου τήν
8η δεκαετία άνάπτυξε τή δράση της ή τρομοκρατική ναρόντνικη.

137
όμάδα «Ναρόντναγια Βόλια», πού ήταν έντονα Επηρεασμένη άπό
τ ί ; άναρχικές Ιδέες.
Ή αιρετική άπομόνωση τών άναρχικών έντάΰηκε σάν συνέπεια
τοΰ γεγονότος, δτι τό καπιταλιστικό σύστημα στήν Εύρώπη καί τίς
Ενωμένες Πολιτείες κατόρθωσε σχεδόν νά σταθεροποιηθεί στά
τέλη τής 7ης δεκαετίας καί στά κατοπινά λίγα χρόνια, στήν περίοδο
τής γρήγορης άνάπτυξής του ό καπιταλισμός άπειλοΰνταν λιγότερο
άπό τίς Εξεγέρσεις τής έργατικής τάξης. Ή καπιταλιστική άνά-
πτυξη έδοσε γερό χτύπημα στό κίνημα τών άναρχικών, πού στηρί-
ζονταν μονάχα στήν προοπτική μιάς κοντινής Εξέγερσης. "Ολα αύτά
Επιδείνωσαν πάρα πολύ τίς καταστροφικές συνέπειες τοΰ άναρχικοΰ
σεχταρισμοΰ. Ή κατάπτωση τής Διεθνοΰς τών άναρχικών ήταν
άναπόφευχτη.
Ό άναρχισμός, λέγει ό Στάλιν, προβάλλει ιδιαίτερα τό άτομο
πού «ή άπελευθέρωση άποτελεΐ, κατά τήν άποψη τοΰ άναρχισμοΰ,
τό βασικό δρο γιά τήν άπελευθέρωση τών μαζών» Ή άντίληψη
αύτη άντέταξε τούς άναρχικούς στό ρεΰμα τής ταξικής πάλης. Ά π ό
τήν άλλη μεριά άκρογωνιαϊος λίθος τοΰ μαρξισμού «είναι οί μάζες,
καί ή άπελευθέρωση τους άποτελεΐ, κατά τήν άποψη του, τό βασικό
δρο γιά τήν άπελευθέρωση τοΰ άτομου» 2 . Χάρη σ' αύτή ν τήν άντί-
ληι|η οί μαρξιστές άκολουθοΰσαν τό ρεύμα τού ταξικού άγώνα.
«Διακηρύχνοντας τήν άτομική τρομοκρατία (ό άναρχισμός) άποσπά
τήν προσοχή τοΰ προλεταριάτου άπό τίς μέθοδες τής όργάνωσης
καί τής πάλης τών μαζών. Αποκρούοντας τή διχτατορία τοΰ προ-
λεταριάτου στό ονομα |Αΐ€ΐζ »» άφηρημένης έλευθερίας", ό άναρχισμός
στερεί τό προλεταριάτο άπό τό σοβαρό καί όξυμένο δπλο του Ενάντια
στήν άστική τάξη, Ενάντια στούς στρατούς καί δλα τά κατασταλ-
τικά της όργανα» 3 .
Ή θέληση τών μαζών νά όργανωθοΰν καί νά παλαίψουν γιά
τήν ικανοποίηση τών άμεσων διεκδικήσεών τους άσκησε τήν Επί-
δρασή της πάνω στό άναρχικό κίνημα δχι μονάχα άπ' έξω, άλλά
καί άπό μέσα. Γι* αύτό τό λόγο τά συνέδρια τών άναρχικών έγιναν
πεδίο μόνιμων διαμαχών γύρω άπό πραχτικά καί θεωρητικά προβλή-
ματα. Μιά άπό τίς πιό γνωστές διαμάχες τοΰ είδους αύτοΰ ήταν.
ή διαμάχη γύρω άπό τήν πρόταση τοΰ Παέπε στό Συνέδριο τών
Βρυξελλών τοΰ 1874 νά έγκριθεί Ινα σχέδιο σχετικά μέ τό λεγόμενο

1
I. Στάλιν: "Απαντα, τόμ. I, σελ. 324.
2
Στό ίδιο Εργο σελ. 324.
3
«ΙΙρόγραιιαα τής Κομαουνιστιχής Διεθνοϋς», Νέα Υόρκη 1929,
σελ. 75.

138
λαϊκό κράτος. "Ολα αύτά προκάλεσαν σύγχυση καί παρέλυσαν τήν
όργάνωση καί Επιδείνωσαν τή θεωρητική χρεωκοπία τών Αναρχι-
κών. Ά π ό τήν άλλη μεριά διακεκριμένες προσωπικότητες τοΰ κινή-
ματος δπως ό Ζύλ Γκέντ (Γαλλία), ό Κάρλο Καφιέρο (Ιταλία), ό
Σεζάρ ντε Παέπε (Βέλγιο), ό Γ. Πλεχάνωφ καί ό Πάβελ Άξελρόντ
(Ρωσία) καί πολλοί άλλοι περνοΰσαν συνεχώς στό στρατόπεδο τοΰ
μαρξισμού.
Ή άμεση αιτία τής κατάρευσης τής Λιεθνοΰς τών Αναρχικών
ήταν ή άδιόρθωτη πίστη της στό Επικείμενο τής προλεταριακής
έπανάστασης. Οί μαρξιστές, δπως Αναγνώρισαν είλικρινά άργότερα
ό Μάρξ καί ό "Ενγκελς, έσφαλαν κι αυτοί σοβαρά σχετικά μΟ αύτό.
Τ
Ηταν Ι ν α φυσικό λάθος σέ μιά Επαναστατική περίοδο δπου, άνά-
μεσα στά 1859 καί 1871, είχαν γίνει ό αύστρογαλλικός πόλεμος,
ό αΰστροπρωσικός, ό γαλλογερμανικός, ό έμφύλιος πόλεμος στήν
Αμερική καί μερικοί άλλοι πόλεμοι λιγότερο σοβαροί. Αύτή ήταν
ή περίοδος τής άνατροπής τοΰ αύστριακοΰ άπολυταρχισμοΰ, τής Ενο-
ποίησης τής Ιταλίας, μιάς μακρόχρονης Επανάστασης στήν Ι σ π α -
νία, τής Κομμούνας τοΰ Παρισιού, τής κατάργησής τής δουλοπαροι-
κίας στή Ρωσία καί τής γρήγορης άνάπτυξης ένός πλατιού Εργα-
τικού κινήματος ό δλη τήν Εύρώπη Ή διαφορά δμως άνάμεσα
στούς μαρξιστές καί τούς άναρχικούς συνίστατο στό γεγονός, δτι
οί μαρξιστές χάρη στήν Επιστημονική τους θεωρία," μπόρεσαν νά
διορθώσουν γρήγορα τό λάθος πού Εκαναν σχετικά μ/ αύτό, ενώ
οί άναρχικοί, πού τούς βάραινε ό άστικός Ιδεαλισμός, δέν ήταν σέ
θέση νά προσαρμοστούν στή νέα κατάσταση. Γι' αύτό, τό άναρχικό
κίνημα έκφυλίστηκε σέ μιά άπομονωμένη αίρεση, Ενώ ό μαρξισμό;
προχώρησε καί Εγινε ή κυριαρχούσα Ιδεολογία τής παγκόσμιας έργα-
τικής τάξη;.

'II ιι.τοσύνβεοη τοΰ άναρχιομον

Ά π ό τό 1870 δ ς τό 1889 τό άναρχικό κίνημα δχι μόνο ξέπεσε


άπό όργανωτική άποψη καί άπό τήν άποψη τής Επίδρασής του στίς
Εργαζόμενες μάζες, άλλά, σάν συνέπεια τής πραχτικής του άποτυ-
χίας, άποσυντέθηκε καί άπό θεωρητική άποψη. Φθάνοντας σέ'πολι-
τικό άδιέξοδο, τό κίνημα άρχισε νά άποσυντίθεται σέ μερικές θεω-
ρητικές τάσεις καί όμάδες, πού βρίσκονταν περισσότερο ή λιγότερο
1
Γκ. Μ. Στέκλοφ : «Ιστορία τής 1ης Διεθνοΰς·, σελ. 304.

139
σέ σύγκρουση μεταξύ τους. Μιά τέτια έσωτερική αίρεση ήταν ή
λεγόμενη αίρεση τών «φιλοσοφικών» Αναρχικών ή «άτομικιστών».
Αυτοί δανείστηκαν τίς πολιτικές τους Αντιλήψεις άπό τή θεωρία
τοϋ άρχαίου Ελληνα φιλόσοφου Ζήνωνα (400 π.χ.) καί ιερά τους
βίβλος ήταν τό Εργο τοΰ Μάξ Στίρνερ {Γκάσπαρ Σμίτ 1806 — 1856)
«Τό άτομο καί ή ίδιοχτησία του». Οί «φιλοσοφικοί» άναρχικοί με-
ταβλήθηκαν σέ μικροαστούς έπαναστάτες τοΰ καφενείου, σέ ριζο··
σπάστες μποέμ πού φλυαροΰν γιά τήν έπανάσταση, πόύ δέν Εκαναν
τίποτε Αλλο παρά νά τήν Εμποδίζουν. Ή τάση αύτή έξοκολουΟεί
νά ύπάρχει καί σήμερα.
Γιά λίγο καιρό Εκδηλώθηκαν άνάμεσα στούς άναρχικούς Ισχυ-
ρές τρομοκρατικές τάσεις. 0 1 τρομοκράτες ήταν άπελπισμενα στοι-
χεία, πού βλέποντας πώς οί Ελπίδες μιας μαζικής Εξέγερσης χά-
νονται, προσπαθούσαν μέ δολοφονίες τών ήγετών τών κρατών νά
Εφαρμόσουν τή θεωρία τής «εμπραχτης προπαγάνδας» καί Ετσι νά
βάλουν τίς μάζες σέ κίνηση μέ τολμηρές πράξεις πού κάνουν
Ατομικοί ήρωες. Γιά τό λόγο αύτό οί Αναρχικοί κατηγορήθηκαν,
δικαιολογημένα ή Αδικαιολόγητα, γιά διάφορες άπόπειρες μέ βόμβες
καί γιά τή δολοφονία προσωπικοτήτων πρίν καί ύστερα Από τό
1900. ΡΑνάμεσα στίς πράξεις αύτές ήταν ή Απόπειρα δολοφονίας
τοΰ γερμανοΰ ΚΑΐζερ στά 1878, ή Εκρηξη τής βόμβας στήν πλατεία
«Η3ΓΐΤ13ΓΐΊΘΊ» στά 1886 (πού είναι σχεδόν βέβαιο δτι ήταν σκη-
νοθεσία τής άστυνομίας),. ή Απόπειρα ένάντια στό Φρίκ στή διάρ-
κεια τής Απεργίας τών έργατών έξόρυξης σιδήρου στό Χόουμστήντ
στά 1892, ή Απόπειρα μέ βόμβε; στη γαλλική Βουλή στά 1893,
ή δολοφονία τοΰ τσάρου "Αλεξάνδρου τοΰ 2ου στή Ρωσία (1881).
τοΰ προέδρου τής Γαλλίας Καρνό (1894), τής αύτοκράτειρας "Ελισ-
σάβετ τής Αύστρίας (1898), τοΰ βασιλιά τής Ιταλίας Ούμβέρτου
(1900) καί τοΰ προέδρου Μάκ Κίνλεϋ τών "Ενωμένων Πολιτειών
(1901). Τό τρομοκρατικό πνεΰμα άνάμεσα στούς άναρχικούς κατα-
πνίγηκε Εξαιτίας τής τρέλας τών ίδιων τους τών πράξεων·
"Αναπτύχθηκε καί μιά τρίτη άναρχική τάση, πού είναι ή πιό
σοβαρή άπό τήν άποψη τής γενικής φιλοσοφίας τοΰ Αναρχισμοϋ.
Ή τάση αύτή ήταν τών άναρχικών έργατών, πού πολύ πιό πρα-
χτικοί άπό τούς μικροαστούς διανοούμενους άναρχικούς, προσΑρμοσαν
τόν Αναρχισμό στό συνδικαλιστικό κίνημα. Ή προσαρμογή δμως αύ-
τή είχε σάν Επακόλουθο μιά σημαντική άτόνιση τών άναρχικών
άρχών, γιατί ή συνδικαλιστική πειθαρχία, άκόμα καί στίς αυτόνομες
άναρχοσυνδικαλιστικές Ενώσεις, Ερχεται σέ άντίφαση μέ τίς Αναρχι-
κές Ιδέες γιά Ατομικισμό, καί ή Αναρχοσυνδικαλιστική Αντίληψη γιά

140
τή μελλοντική κοινωνία, που ουσιαστικά θά ισοδυναμούσε μέ Ενα
είδος συνδικαλιστικού κράτους, είναι διαμετρικά άντίθετη μέ τίς
άντικρατικές Αντιλήψεις τού άναρχισμού. 01 έργάτες δημιούργησαν
Ετσι τό ισχυρό άναρχοσυνδικαλιστικό ρεύμα, πού άργότερα θά παί-
ξει σημαντικό ρόλο σέ πολλές χώρες καί πού μ' αύτό θά άσχο-
ληθοϋμε πλατύτερα σέ άλλο κεφάλαιο. Οί άρχές αύτής τής τάσης
στό συνδικαλιστικό κίνημα, τοΰ άναρχοσυνδικαλιστικοΰ αύτοΰ τρέΐντ-
γιουνιονισμοΰ, παρατηρήθηκαν άπό τά πρώτα κιόλας' συνέδρια τής
1ης Διεθνοΰς κι ή τάση αύτή Εγινε πιό Εκδηλη μέ τήν άνοδο τού
διεθνοΰς έργατικού κινήματος, γιά νά άποβεΐ τό κυριότερο ρεύμα
τοΰ άποσυντιθέμενου άναρχισμού.
ΚΕΦΑΛΑΙΟ η

Η 1η ΔΙΕΘΝΗΣ
ΣΤΙΣ ΕΝΩΜΕΝΕΣ ΠΟΛΙΤΕΙΕΣ
(1872 — 1876)

^ ύμφωνα μέ τήν άπόφαση ποΐ' πάρθηκε στό Συνέδριο τή;


Χάγη; τό Σεπτέμβρη τοΰ 1872 ή Εδρα τοΰ Γενικού Συμβουλίου
τή; Διεθνοΰ; "Ενωση; Εργατών μεταφέρθηκε τόν Όχτώβρη τή;
Ιδια; χρονιά; άπό τό Λονδίνο στή Νέα "Υόρκη. Ό Γκ. Α. Ζόργκε
ήταν γενικό; γραμματέα; καί ό Φρέντερικ Μπόλτε γραμματέα; τοΰ
"Ομοσπονδιακού Συμβουλίου (Κεντρική Επιτροπή τοϋ τμήματο;
τή; Βόρεια; Αμερική;) πού όργανώΟηκε στά 1870. Επίσημο δργα-
νο τοΰ Γενικού Συμβουλίου ήταν ή «Άρμπάιτερ Τσάΐτουνγκ («Εφη-
μερίδα τών Εργατών»), πού τό πρώτο τη; φύλλο κυκλοφόρησε
στίς 8 τοΰ Φλεβάρη 1873.

Ή κατάσταση στήν Αμερική

Στά τέλη τοΰ 1872 οί Ενωμένε; Πολιτείες βρίσκονταν στήν


τελική φάση τής βιομηχανικής Εξόρμηση; πού άκολούθησε τόν Εμ-
φύλιο πόλεμο. Οί νικητές καπιταλιστέ;, πού τώρα. λήστευαν Εντα-
τικά τό φυσικό πλούτο τή; χώρα;, επέκτειναν τά εργοστάσια του;,
δημιουργούσαν βιομηχανικά μονοπώλια καί ύπέβαλαν τού; έργάτε;
σέ μιά χωρίς προηγούμενο εκμετάλλευση. Άφοΰ σύντριψαν τ ή ν δύ-
ναμη τών δουλοχτητών τοϋ Νότου, οί βιομήχανοι τοϋ Βορά στα-
θεροποίησαν πέρα γιά πέρα τόν ελεγχό του; πάνω στήν κυβέρνηση.
Ή Επιθετικότητα τών καπιταλιστών δημιούργησε άνάμεσα
στού; έργάτε; ίνα μαχητικό πνεύμα, πού δυνάμωσε άκόμα περισσό-
τερο υστέρα άπό τό ξέσπασμα τή; όξύτατη; οικονομική; κρίση;
τού 1873. Ή Εθνική "Ενωση τών ίργατών άκριβώ; τύχε είχε
έξαφανισθεϊ άπό τήν έθνική σ κηνή γιά τού; λόγου; πού αναφέρ-
θηκαν προηγούμενα. Ή όργάνωση «Οί Ίππότε; τή; εργασία;» άν

142
καί υπήρχε άπό τό 1869, ήταν άκόμα μικρή καί άδύνατη, καί ή
Αμερικανική "Ομοσπονδία Ε ρ γ α σ ί α ; ((Α.Ρ.ί) θά ιδρυθεί μόλις
υστέρα άπό εννιά χρόνια, στά 1881. Συνεχιζόταν δμω; ή όργάνωση
συνδικάτων σέ τοπική καί εθνική κλίμακα. "Ιδρύθηκαν διάφορα
κόμματα τών έργατών καί τών φάρμερ;, ή χώρα έτοιμαζόταν γιά
'τή μεγάλη άπεργία τών σιδηροδρομικών τοΰ 1877 — πού ήταν μιά
άπό τ ί ; πιό πεισματώδει; εκδηλώσει; τή; ταξική; πάλη; στήν
ιστορία τών "Ενωμένων Πολιτειών.
Ό ΡΟΠΟΓ γράφει, δτι -στις παραμονές τοΰ 1872 «υπήρχαν
στί; "Ενωμένε; ΙΙολιτεϊε; τ ή ; Α μ ε ρ ι κ ή ; 30 περίπου τμήματα καί
5000 μέλη τ ή ; 1η; Διεθνούς» 1 μέ τοπικέ; οργανώσει; στή Νέα
"Υόρκη, στό Σικάγο, στόν Ά γ ι ο Φραγκίσκο, στό Νο\λ'3Γΐ<, στό
5 ρ π Π β Π ο Ι ( Ι , στή Νέα Όρλεάνη καί στήν Οΰάσιγκτων. "Οπως
είδαμε οί "Ενωμένες Πολιτείες έπαιξαν σοβαρό ρόλο στή ζωή τής
Διεθνοΰς. Οί Αμερικάνοι άντιπρόσωποι πήραν μέρος στά συνέδρια
τ ή ; Διεθνοΰ; καί τό άμερικανικό πρόβλημα άναγραφόϊαν συχνά
στήν ήμερήσια διάταξη τής Διεθνοΰς "Ενωσης τών Έργατών.
Αποδείξεις γι' αΰτό είναι οί επιστολές πού είχαν ανταλλαγεί μεταξύ
τοΰ Γενικοΰ Συμβουλίου καί τών προέδρων Λίνκολν καί Τζόνσον,
ό άγώνας πού διεξήγαγαν οί ευρωπαίοι έργάτες μέ τήν καθοδή-
γηση τών μαρξιστών γιά νά εμποδίσουν τί; χώρε; του; νά ταχθοΰν
στό πλευρό τή; "Ομοσπονδία; στόν εμφύλιο πόλεμο, οί στενέ; σχέ-
σει; τής Διεθνοΰ; μέ τήν Ε θ ν ι κ ή "Ένωση τών Έργατών. Στήν
πραγματικότητα τό άμερικάνικο τμήμα δέν ήταν καθόλου ή πιό
άσήμαντη όργάνωση τή; 1η; Διεθνοΰ;.

'// ΑαΟνήζ "/·'}Ό)θΐ) τών Εργατών


χαί η ταξική πάλη ατήν 'Λμεριχή

Ά ν καί τή μεταφορά τοΰ Γενικοΰ Συμβουλίου στή Νέα


"Υόρκη δέν τήν έβλεπαν μέ καλό μάτι οί άμερικάνοι μαρξιστές
ήγέτες, ώστόσο γιά κάμποσο καιρό ζωογόνησε τό κίνημα στίς "Ενω-
μένες Πολιτείες. Αυξήθηκε ό άριθμός τών τμημάτων καί τών με-
λών τη;. Ό ήγέτης τής Διεθνοΰς "Ενωσης τών Έ ρ γ α τ ώ ν στίς
"Ενωμένες Πολιτείες Φ. Α. Ζόργκε (1827 — 1906), ήταν καθηγη-

1
Φίλιπ Φόουνερ : «Ιστορία τοΰ έργατικοΰ κινήματος» τόμ. 1,
σελ. 413.

143
τής |1ουσικής, γεννημένος στή Σαξωνία, είχε πάρει μέρος στήν
Επανάσταση τοΰ 1848 στήν Γερμανία, ήταν συνεργάτης τοΰ Μάρξ,
νηφάλιος καί Ακούραστος άγωνιστής.
01 άμερικάνοι μαρξιστές πιστοί στή γραμμή τής Λιεθνοΰς
"Ενωσης τών Έργατών πήραν ένεργό μέρος στούς καθημερινούς
άγώνες τών έργατών, στήν ίδρυση τών συνδικάτων καί στήν όργά-
νωση τών άπεργιών. Ή δραστηριότητα αύτή δυνάμωνε περισσό-
τερο μέ τή μεταφορά τοΰ Γενικοΰ Συμβουλίου στίς Ενωμένες Πο-
λιτείες. 01 μαρξιστές καθοδήγησαν τή μεγάλη διαδήλωση τής 1ης
τοΰ "Οκτώβρη 1871 στή Νέα Υόρκη, στήν όποία οί Εργάτες ζή-
τησαν όχτάωρη Εργάσιμη μέρα. Ό Κόμπερς λέγει δτι οί διαδηλω-
τές Εφεραν πανώ μέ τό σύνθημα : .Ειρηνικά άν μπορεί, μέ τή
βία άν χρειάζεται». Καί ύ Κόμονς άναφέρει μια τοπική έργα-'
τική Εφημερίδα πού Εγραφε : «Εξαιρετικά έγκάρδια ήταν ή ύπο-
δοχή πού έγινε στούς διεθνιστές, πού άκολουθοΰσαν τούς συνδικα-
λιστές ήγέτες κατά τήν τελική παρέλαση. Ή Εμφάνιση τής ση-
μαίας τους (κόκκινης σημαίας) στήν Εξέδρα τής μαζικής διαδή-
λ(ι»σης χαιρετίστηκε μέ Εκκωφαντικές Επευφημίες... Τό ίδιο χα-
ρακτηριστική ήταν καί ή συμμετοχή τής όργάνωσης τών Εγχρω-
μων Εργατών (νέγρων) πού γιά πρώτη φορά γίνονταν δεχτοί σέ
διαδήλωση τών συνδικάτων τών άγγλόφωνων Εργατών (τά συνδι-
κάτα τών γερμανόφωνων Εργατών μεταχειρίζονταν άπό πολλά χρό-
νια τούς νέγρους σάν ίσους)» '.
Οί μαρξιστές ήταν έπίσης δραστήριοι καθοδηγητές τής με-
γάλης διαδήλωσης τών άπεργών στήν πλατεία Τόμκινς τής Νέας
"Υόρκης στίς 13 τοΰ Γενάρη 1874. Αύτή ή διαδήλωση διαμαρτυ-
ρίας Ενάντια στίς συνθήκες πείνας κάτω άπό τίς όποιες ζοΰσαν
οί άνεργοι, ήταν ή πιό μεγάλη ώς τότε Εργατική διαδήλωση στίς
Ενωμένες Πολιτείες. Ή άστυνομία διέλυσε μέ τή βία τούς δια-
δηλωτές τραυματίζοντας πολλούς Εργάτες. Παρόμοιες διαδηλώσεις
Εγιναν στό Σικάγο καί σ' άλλες μεγάλες πόλεις.
Σ" αύτά τά χρόνια πολλοί ήγέτες τοΰ Εργατικού κινήματος
ήταν μέλη τής Διεθνούς "Ενωσης τών Έργατών ή τήν υποστήρι-
ζαν. Άνάμεσα σ' αυτούς ήταν ό Τζ. Π. Μάκ Ντόνελ συντάχτης
τοΰ «Υπερασπιστή τών έργατών» καί οί Ά ν τ ο λ φ Στράσερ καί
Ρ . ,1. ΜεΟϋΪΓθ, πού Εγιναν άργότερα γνωστοί σά θεμελιωτές τής
Αμερικάνικης "Ομοσπονδίας Εργασίας. Ό Σαμουήλ Κόμπερς,
πού χρόνια όλόκληρα ήταν πρόεδρος τής Αμερικάνικης Όμοσπον-
1
.Ιοίιπ Κ Ο)πιιποη$: «Ηϊίίοτχ οί 4ίκ Αιτεποβη ΙηάυείπβΙ
5θθίθ4γ» τόμ. 9, σελ. 352.

ΙΦΙ
δίας Εργασίας, είχε καί αυτός στενές σχέσεις μέ τή Διεθνή, Αν
καί δέν ήταν μέλος της. Στήν αυτοβιογραφία του Αναφέρει πολ-
λούς συνδικαλιστές ήγέτες τής έποχής έκείνης, πού ήταν μέλη
τής Διεθνούς "Ένωσης τών Έργατών καί λέγει · «Είναι Αναμφι-
σβήτητο δτι τήν 8η δεκαετία ή Διεθνής κυριαρχούσε στό έφγατικό
κίνημα στή Νέα Υόρκη» καί προσθέσει δτι « Ή Νέα "Υόρκη
ήταν τό λίκνο τοΰ Αμερικάνικου έργατιχοΰ κινήματος» '· Ό Κό-
μπερς βεβαιώνει, δτι Εμαθε τά γερμανικά γιά νά μπορέσει νά
διαβάσει τό «Κομμουνιστικό Μανιφέστο» καί Αλλα Εργα τοΰ Μάρς.

Ή πάλη ένάντια ατίς *αίβίαεις»

"Οπως στήν Ευρώπη Ετσι καί στίς "Ενωμένες Πολιτείες, ή


Διεθνής χρειάστηκε νά παλαίβει συνεχώς ένάντια στίς Εσωτερικές
τάσεις, πού έμπόδιζαν τήν Ανάπτυξη Ενός πλατιοΰ κινήματος τής
Εργατικής τάξης. Ό άγώνας αύτός όξύνθηκε Εξαιρετικά ύστερα
Από τή μεταφορΑ τοΰ Γενικοΰ Συμβουλίου στη Νέα Υόρκη. 01
Επιβλαβείς αύτές καί παραλυτικές έπιδράσεις είχαν, Ασφαλώς, τίς
ΑμερικΑνικες Ιδιομορφίες τους. Ή πιό Επίμονη, πιό σταθερή καί
πιό Επιβλαβής άπ' δλες αύτές ήταν ή τΑση τών Εργατών πού γεν-
νήθηκαν στό Εξωτερικό καί πρώτα-πρώτα τών γερμανών έργα-
τών, πού στέκουν αιρετικά, παράμερα, Από τή ζωή καί τόν Αγώνα
τών πλατιών μαζών τών Αμερικάνων Εργατών. Αύτό Εκδηλώνον-
ταν στήν προθυμία τους νά μάθουν ΑγγλικΑ, νΑ Αποχτήσουν τήν
Αμερικανική ιθαγένεια, νΑ γίνουν μέλη καί ήγέτες στίς τοπικές
Εργατικές όργανώσεις. Αύτή ή Επιβλαβής τάση, πού Ενάντιά Γης
τό Γενικό Συμβούλιο δέν μπόρεσε νά κάνει μεγάλα πράγματα, δια-
τηρήθηκε σέ πιό διαλαχτικές μορφές, δυό γενεές, ώς τίς άρχίς
τοΰ σύγχρονου κομμουνιστικού κόμματος. Ό "Ενγκελς πάλαιψε πολύ
δραστήρια -Ενάντια στή στενή αύτή νοοτροπία.
Μιά άπό τίς χειρότερες συνέπειες αύτοΰ τοΰ σεχταρισμοΰ ήταν
καί ή σοβαρή παραμέληση τοϋ προβλήματος τών νέγρων. Οί μαρ-
ξιστές πού κατοικοΰσαν κυρίως στίς μεγάλες πόλεις τοΰ Βορρά,
ήταν γενικά γνωστοί γιά τή φιλική τους στάση Απέναντι στούς
νέγρους, γιατί ύποστήριζαν τό δικαίωμα τους νά Εργάζονται καί
νΑ Ανήκουν στά συνδικάτα. Ή Διεθνής δμως "Ενωση τών Έργα-
1
$3πιιΐ6ΐ ΟοιπροΓ$ : «5ενεηΙγ γεαΓ$ ϋ ί ε απά ίβ&ρτ» τόμ». I, Νέα
Υόρκη, 1925, σελ. 60.

10-880 145
τών πρόσεξε πολύ λίγο ή καί καθόλου τόν Επίμονο άγώνα πού
διεξήγαγαν ό νεγρικός λαός καί οί λευκοί σύμμαχοι του, ύστερα
άπό τόν Εμφύλιο πόλεμο στήν περίοδο τής Ανοικοδόμησης τοΰ Νό-
του Ενάντια στή στρατευμένη άντεπανάσταση.
Οί μαρξιστές τής Διεθνοΰς "Ενωσης τών Ε ρ γ α τ ώ ν κράτησαν
σεχταριστική στάση καί άπέναντι στό τοτινό ισχυρό φεμινιστικό
κίνημα γιά τήν παραχώρηση δικαιώματος ψήφου. Στήν πραγματι-
κότητα ή άδυναμία αύτή χαραχτήριζε τή δράόη τής 1 Διεθνούς
β* δλη τή διάρκεια >τής ύπαρξης της. 0 1 άμερικάνοι μαρξιστές,
δν καί άγωνίζονταν γιά τά δικαιώματα τών γυναικών στή βιομη-
χανία, γιά τήν ίσότητά τους μπροστά στούς νόμους, δέν επέμειναν
νά χορηγηθεί δικαίωμα ψήφου στίς γυναίκες. Ή τοτινή άντίληψη,
πού έκφράστηκε στήν πλαπφόρμα τοΰ Εργατικού Κόμματος τών
Ενωμένων Πολιτειών (1876) ήταν δτι «τό λεγόμενο γυναικείο
πρόβλημα θά λυθεί μαζί μέ τό Εργατικό πρόβλημα». Αύτό άπο-
τελοΰσε σεχταριστική διατύπωση πού Απομόνωσε σέ μεγάλο βαθμό
τούς μαρξιστές άπό αό ρωμαλέο κίνημα τών γυναικών τής Επο-
χής Εκείνης. "Ενας παρόμοιος στενός σεχταρισμός άπομόνωσε τή
Διεθνή "Ενωση τών Ε ρ γ α τ ώ ν καί άπό τ ά κινήματα πού άρχιζαν
νά Αναπτύσσονται τήν Εποχή Εκείνη άνάμεσα στούς φάρμερς τών
μέσων δυτικών περιοχών.
Ή Διεθνής "Ενωσης τών Ε ρ γ α τ ώ ν χρειάστηκε νά παλαίψει
στίς Ενωμένες Πολιτείες καί Ενάντια στούς φιλελεύθερους άστούς,
πού προσπάθησαν νά βάλουν χέρι στήν όργάνωση καί νά τής
άλλάξουν τό πρόγραμμα. Τά ξένα αύτά στοιχεία καθοδηγούνταν
άπό δύο πολύ γνωστές άδερφές : τή ν ΐ ο ΐ ο π » \νοοάΗυ11 καί τήν
ΤΒΠΠΘ5©€ Ο ΐ β ί ΐ ϊ π - Αύτές στήν άρχή είχαν μιά δική τους όργά-
νωση, τή «Νέα Δημοκρατία», πού ζητούσε δικαίωμα ψήφου γιά τίς
γυναίκες, Ισότητα τών φύλων, πνευματική άνάπτυξή καί Ενιαία
καθολική γλώσσα. Πρότειναν έπίσης «Ενα προαιρετικό σοσιαλισμό»,
πού νά Εγκαθιδρυθεί μέ γενικό δημοψήφισμα. Στά 1870 οί δνό
άδερφές διέλυσαν τήν όργάνωσή τους καί προσχώρησαν στή Διεθνή.
Φύση· μαχητική καί λαμπρός ρήτορας ή Μ Γ 5 Μ ο ο ί ΐ ΐ ΐ ΐ ΐ ΐ ΐ όργάνω-
σε γρήγορα τά τμήματα άριθ. 9 καί 12 στή Νέα "Υόρκη, πού άπο-
τελοΰνταν άπό ντόπιους Αμερικάνους κι Εγινε άρχηγός τους. Οί δυό
άδελφές Εβγαζαν έπίσης τή δική τους Επιθεώρηση « Ή Εβδομαδιαία
τών άδερφών \νοο<1Ηυ11 καί Ο ΐ β ί ΐ ϊ η »

1
Τζών Ρ. Κόμονς : «Ιστορία τής Εργασία; στίς Ενωμένε; Πο-
λιτείες», τόα. 2, σελ. 210, 213.

146
ΟΙ μαρξιστές Εργάτες, ήρθαν σύντομα σέ σύγκρουση μ' αύτές
τίς μικροαστές διανοούμενες. Τό ζήτημα μπήκε γιά έξέταση στό
Γενικό Συμβούλιο στό Λονδίνο. "Οταν οί όπαδοί τής ΜοοάΗιιΙΙ
Ιμαθαν πώς τό συμβούλιο άπόριψε τήν αΐτησή τους νά περάσει
ή καθοδήγηση άπό τό ύπ άριθ. 1 τμήμα στό ύπ άριθ. 2, προκά-
λεσαν διάσπαση τό Νοέμβρη τοΰ 1871. Ά π ό τότε υπήρχαν δυό "Ομο-
σπονδιακά Συμβούλια.
Τό Γενικό Συμβούλιο τοΰ Λονδίνου άποφάσισε τό Μάρτη τοΰ
1872 νά διαγραφεί τό τμήμα άρ. 2, καί νά όργανωθεΐ νέο έθνικό
συνέδριο. Ή όμάδα δμως τής \ν<κ>(1Ηιΐ11 άπόριψε τήν άπόφαση,
συγκάλεσε στίς 9 τοΰ Ι ο ύ λ η 1872 συνέλευση στή Φιλαδέλφεια,
δπου πήραν μέρος 13 τμήματα τών έργατών τών γεννημένων στήν
Αμερική καί όργάνωσε τήν Αμερικάνικη Συνομοσπονδία τής Διε-
θνούς, γνωστή μέ τόνομα «Συμβούλιο τής 5 ρ π η £ 5ΐΓ€βΙ». Ή
Διεθνής "Ενωση τών Ε ρ γ α τ ώ ν συνήλθε ΰστερα άπό λίγες μέρες
έπίσης στή Φιλαδέλφεια. Πήραν μέρος 25 άντιπρόσωποι, πού
Εκπροσωπούσαν 22 τμήματα μέ 900 μέλη. Στό Συνέδριο τής Χάγης
ήττήθηκε πάλι ή όμάδα τής ΜοίχΙΗΐΐΙΙ άλλά καί αύτή τή φορά
άρνήθηκε νά όναγνωρίσει τήν άπόφαση τής Διεθνοΰς "Ενωσης
τών ' Ε ρ γ α τ ώ ν Τ ή ν έποχή πού τό Γενικό Συμβούλιο μεταφέρ-
θηκε στίς "Ενωμένες Πολιτείες τό κίνημα βάδιζε πρός τήν έξα-
φάνισή του.
Ή νΐθΙθΓΪ3 \νοο<1Ηιι1Ι ήταν μιά άξιόλογη προσωπικότητα
τοΰ κινήματος τής έποχής εκείνης γιά τήν άναγνώριση δικαιω-
μάτιον στίς γυναίκες, άλλά ήταν όλοφάνερο πώς δέν είχε θέσει
στήν έργατική Διεθνή. Τ Ηταν μιά άγωνίστρια καί δήλωνε με τόν
χαρακτηριστικό της τρόπο: « Ά ν τό Κογκρέσο 2 πού θά έκλεγε!
άρνηθεί στίς γυναίκες δλα τά νόμιμα πολιτικά δικαιώματα, θά
συγκαλέσουμε Ινα άλλο Κογκρέσο γιά νά καταρτίσει ενα νέο Σύν-
ταγμα καί νά σχηματίσει μιά νέα κυβέρνηση. "Ετοιμάζουμε Επανά-
σταση. Θά άνατρέψουμε αύτό τό όμοίωμα δημοκρατίας. Ή Ε1Ϊ-
53&θ11ΐ 0 3 ( ] γ 5ΐ3Πίοη, Επαινώντας τούς λόγους καί τά γραπτά
τής κυρίας \\/<χκΙΙΐΐΐΙΙ τήν όνόμασε «άρχηγό τοΰ κινήματος γιά
τήν άναγνώριση τού δικαιώματος ψήφου στίς γυναίκες τών "Ενω-
μένων Πολιτειών 3 . Στά 1872 ή ΨοοίΙΗΐΐΙΙ εβαλε υποψηφιότητα

1
Χ. Σλύτερ : *«Η Διεθνή; στήν Αμερική», σελ. 167.
5
Τό Κογκρέσο τών ΕΙΙΑ (σημ. ιιετ.).
1
ΛΙιιια ί ι ι ί ζ «ΟΓΟ31Ο(Ι Γ.ηιιαΙ» Νέα "Υόρκη, 1940, σελ. 211.

147
γιά τή θέση τοΰ προέδρου στό ψηφοδέλτιο τοϋ Κόμματος τών Ισων
δικαιωμάτων. Ή άπόπειρά της νά βάλει χέρι στήν έθνική "Ενωση
γιά τά δικαιώματα τών γυναικών δέν πέτυχε, δπως δέν πέτυχε
ούτε ή άπόπειρά της νά Επιβληθεί στή Διεθνή "Ενωση τών Έ ρ -
γατών.

Οί μαρξιστές χαί οί ΛασσαΙιχοί

Μιά άπό τίς πιό σοβαρές μάχες τών μαρξιστών ένάντια στό
σεχταρισμό στή Διεθνή "Ενωση τών Έργατών ήταν ό άγώνας
τους κατά τοΰ λασσαλισμοϋ. Ό ουτοπικός σοσιαλισμός (μέ έξαίρεση
τό κίνημα τοϋ Μπελαμί στήν τελευταία δεκαετία τοΰ περασμένου
αΙώνα) είχε σχεδόν Εξαφανιστεί δταν Εμφανίστηκε στή σκηνή ή
Διεθνής "Ενωση τών Έργατών. Ό Προυντονισμός καί ό μπλανκι-
σμός είχαν λίγους όπαδούς άνάμεσα στούς Εργάτες τών Ενωμέ-
νων Πολιτειών, γιατί ώς τήν Εποχή Εκείνη υπήρχαν λίγοι μετα-
νάστες άπό τίς λατινικές καί σλαβικές χώρες. Ό μπακουνινισμός
Εκτός άπό τήν κατοπινή περίοδο (9η δεκαετία) ήταν κι αύτός άμε-
λητέος παράγοντας. Άλλά πολλοί άπό τούς πολυάριθμους μετανά-
στες γερμανούς Εργάτες πίστευαν στό λασσαλισμό, πού φέρανε μα-
ζί τους άπό τή Γερμανία.
Κάμποσα χρόνια ή λασσαλική παρέκκλιση Αποτέλεσε σοβαρό
πρόβλημα καί αίτία γιά σοβαρές συγχρούσεις στό άμερικάνικο τμή-
μα τής διεθνοΰς. Τό Ιο τμήμα της Διεθνοΰς "Ενωσης τών Έργα-
τών,— ή γενική "Ενωση τών γερμανών έργατών τής Νέας Υόρ-
κ η ς — είχε όργανωθεί στίς άρχές άπό λασσαλικούς. Ή όμάδα αύτή
κήρυχνε άνωφελή τά συνδικάτα παίρνοντας ύπόψη τό^ «χάλκινο
νόμο τοϋ ήμερομισθίου», πού διατύπωσε ό Λασσάλ. Άλλά οί λασ-
σαλικοί ύπογράμμιζαν τήν άνάγχη τοΰ πολιτικοΰ άγώνα καί Ισχυ-
ρίζονταν δτι ό σκοπός ήταν νά βροϋν οί έργάτες τό δρόμο τους
πρός τήν άπελευθέρωση μέσω τών παραγωγικών συνεταιρισμών,
πού Επιχορηγούνται άπό τήν κυβέρνηση. Ή πάλη μεταξύ τών μαρ-
ξιστών καί τών λασσαλικών στίς Ενωμένες Πολιτείες άντικαθρέ-
φτιζε τήν άδιάλλαχτη πάλη πού διεξαγόταν άνάμεσα στά ίδια ρεύ-
ματα στή Γερμανία.
Στίς Ενωμένες Πολιτείες ή πόλη μεταξύ τών δύο όμάδοιν
διεξαγόταν κυρίως γύρω άπό τό πρόβλημα τών συνδικάτων καί
της συμμετοχής στίς Εκλογές. Άνάμεσα στ* δλλα ό Κόμπερς ύπο-
στήριζε, μαζύ μέ τούς μαρξιστές, τή σημασία τών συνδικάτων καί

148
τασσόταν ένάντια στήν περιφρονητική στάση τών λασσαλιστών
άπέναντι σ' αύτά. Τό έθνικό Κογκρέσο τής Διεθνοΰς "Ενωσης τών
"Εργατών τοΰ 1874 — υποστήριξε έπίμονα τήν Ιδέα τών πολιτικών
ένεργειών τής έργατικής τάξης καί υιοθέτησε δήλωση άρχων, δπου
«άπόρριπτε κάθε συνεργασία καί σύνδεση μέ τά πολιτικά κόμματα
πού συγκροτήθηκαν άπό τίς κατέχουσες τάξεις» καί δήλωνε πώς
«ή "Ομοσπονδία δέν θά ριχτεί σέ μιά άληθινή πολιτική ή Εκλο-
γική καμπάνια πρίν γίνει άρκετά Ισχυρή γιά ν' άσκήσει μιά τέτια
έπίδραση» '. Ή άπόφαση αύτή στρεφόταν ένάντια στίς όπορτου-
νιστικές πολιτικές άντιλήψεις καί τή δράση τών λασσαλικών. "Υστε-
ρα άπό τό 1872 τό Γενικό Συμβούλιο Εγινε πεδίο αύτής τής πάλης,
»α>ύ όξυνόταν δλο καί περισσότερο καί παρέλυε τήν όργάνωση στό
σύνολο της.

Ή ίσωτερική χρίω; χαί ή πολιτική πρόοδος

Κατά τό 1874 ή Διεθνής "Ενωση τών Έργατών πού σπαρα-


ζόταν άπό τίς διαμάχες, περνούσε βαθιά κρίση. Τό Γενικό Συμβού-
λιο είχε σχεδόν χάσει τήν έπαφή του μέ τά υπολείμματα τών εύρω-
παΐκών τμημάτων, γιατί μονάχα οί Ενωμένες Πολιτείες, ή Γερμα-
νία καί ή Αύστρία πλήρωναν συνδρομές. Στήν άμερικάνικη όργά-
νωση πού λιγόστευε ό άριθμός τών μελών της, παρουσιάστηκε διάτ
σπαση στή Νέα "Υόρκη καί τό Σικάγο. Ά π ό τή διάσπαση αύτή
προέκυψαν δύο νέες όργανώσεις. Τό Γενάρη τοΰ 1874 σχηματί-
στηκε στό Σικάγο τής πολιτείας 'Ιλινόϊς, τό Έργατικό Κόμμα, καί
τό Μάη τοΰ 1874 δημιουργήθηκε στή Νέα Υόρκη τό Σοσιαλδημο-
κρατικό Έργατικό Κόμμα τής Βόρειας Αμερικής. Αύτά τά κόμμα-
τα βρίσκονταν κυρίως κάτω άπό τήν έπίδραση τοΰ λασσαλισμοΰ καί
είχαν μικρή Επιτυχία.
Τό δεύτερο έθνικό συνέδριο τοΰ Αμερικάνικου τμήματος τής
Διεθνοΰς "Ενωσης τών Έργατών, πού άρχισε στή Φιλαδέλφεια στίς
11 τοΰ Α π ρ ί λ η 1874 μάταια προσπάθησε νά θεραπεύσει τήν Εσω-
τερική κρίση. Μεταβίβασε τίς άρμοδιότητες τοΰ "Ομοσπονδιακού
Συμβουλίου πάνω στό Γενικό Συμβούλιο καί έξέλεξε νέο Γενικό
Συμβούλιο, μετατρέποντας ουσιαστικά τό δργανο αύτό σέ άμερι-
κάνικη Επιτροπή. Τό Συνέδριο Ενέκρινε τή γενική πολιτική δήλωση,

1
Μόρις Χίλκουϊτ : «Ιστορία τοΰ σοσιαλισμοΰ στίς Ενωμένες
Πολιτείες», σελ. 185.

149
γιά τήν όποία μιλήσαμε πιό πάνω μέ σκοπό ν ά διορθώσει τά προ-
γραμματικά λάθη τών λασσαλικών. Μέλη τοϋ νέου Γενικοΰ Συμ-
βουλίου ήταν οί Ζόργκε,Σπάϋερ, Χένινγκερ,. Χούς, Νόβακ, Φός καί
Πρέσταχάϊτς. Ό Ζόργκε ήταν γενικός γραμματέας
Οί Εσωτερικές δμως διαμάχες όξύνθηκαν ύστερα άπό τό Συνέ-
δριο τής Φιλαδέλφειας. "Ενας σκληρός άγώνας ξέσπασε γύρω άπό
τήν «Άρμπαϊτερ Τσάίτουνγκ» «Εφημερίδα τών Εργατών», πού
κατέληξε σέ δίκη καί στή διακοπή τής Εκδοσης τής Εφημερίδας τό
Μάρτη τού 1875. Λίγο ύστερα άπό τό Συνέδριο τής Φιλαδέλφειας
τό Γενικό Συμβούλιο διαλύει τό πρώτο τμήμα τής Νέας 'Ϋόρκης,
πού ήταν τό πιό ισχυρό τμήμα τής όργάνωσης. Σ ' αυτόν τόν άγώνα
τά τμήματα 5,6 καί 8 τής Νέας Υόρκης Εγκατέλειψαν τή Διεθνή
καί ό Μπόλτε καί ό Κάρλ διαγράφτηκαν άπό τό Γενικό Συμβούλιο.
Στίς 12 τοΰ Αύγούστου 1874 ό Ζόργκε Εκανε πρόταση νά διακόψει
τό Γενικό Συμβούλιο τή δράση του γιά Ενα χρόνο. Γι' αύτό δέν
ξανασυνήλθε τό Γενικό Συμβούλιο ώς τήν 1η τοΰ Ι ο ύ ν η 1875.
Ά λ λ ά ή έσωτερική διαπάλη ξανάρχισε καί ύστερα άπ' αύτό καί
στίς 25 τοϋ Σεπτέμβρη ό Ζόργκε κουρασμένος άπό τίς αιώνιες
φραξιονιστικές Ενέργειες, παραιτήθηκε άπό τή θέση τοΰ γενικού
γραμματέα τής Διεθνούς. Στή θέση του Εκλέχτηκε ό Κάρλ Σπάϋερ 2 .
Στή διάρκεια τοΰ 1875 ή Διεθνής "Ενωση τών Ε ρ γ α τ ώ ν γνώρισε
κάποια άλλαγή. Αύξήθηκε ό άριθμός τών μελών καί τών τμημάτων
Ιδιαίτερα ύστερα άπό τήν προσχώρηση τής όργάνακτης τών Ε ν ω μ έ -
νων Ε ρ γ α τ ώ ν τής Αμερικής (^Ιρλανδοί), πού καθοδηγούσε ό
Τζ. Π. Μάκ Ντόνελ. Άλλ* αύτό τό πράγμα δέν άνέκοψε τή γενική
τάση παρακμής τής όργάνωσης. Τό Φεβρουάριο τοΰ 1876 τό Γε-
νικό Συμβούλιο άποφάσισε νά συγκαλέσει Ενα συνέδριο τής Διε-
θνοΰς στή Φιλαδέλφεια τόν Ι ο ύ λ η μέ τήν πρόθεση νά διαλύσει τήν
όργάνωση.
Τά πράγματα δμως δέν ήταν καί τόσο άσχημα δπως φαίνονταν
κρίνοντας άπό τίς τάσεις διαμελισμού τής Διεθνοΰς. Αύτό πού στήν
πραγματικότητα συνέβαινε ήταν, δτι τό άμερικάνικο τμήμα τής
Διεθνοΰς "Ενωσης τών Ε ρ γ α τ ώ ν , δπως καί τά εύρωπαΐκά τμή-
ματα, ήταν Ετοιμο νά δημιουργήσει Ενα Εθνικό μαρξιστικό κόμμα.
Αύτή ή Εξέλιξη ήταν σύμφωνη μέ δλη τήν άνάπτυξή τής Διεθνούς
τήν Εποχή Εκείνη. Τό κίνημα δέν χάνονταν άλλά περνούσε άπό ενα
1
Χ. Σλύτερ : «Ή Διεθνής στήν Αμερική», σελ. 295.
* Γενικοί γραμματείς τής I Διεθνοΰς ήταν : Γ. Ρ. Κρήμερ 1864—
1866), Ρί Σώ (1866 — 1867), Πήτερ Φόξ (1866), Χ. Γκ. Έκάριους
(1867 — 1870), Τζών Χαίηλς (1870— 1872), Φ. Α. Ζόργκε 1872 —
1874) καί Κάρλ Σπάϋερ (1875 — 1876).

150
όδυνηρό προτσές σέ μιάν Ανώτερη φάση. "Οσο γιά τή Διεθνή
"Ενωση τών Έργατών, αύτή είχε πάψει σχεδόν νά υπάρχει σά
διεθνής όργάνωση.
Στό βαθμό πού ή Διεθνής Εξασθενούσε όργανωτικά στίς Ε ν ω -
μένες Πολιτείες, Ανάμεσα στούς σοσιαλιστές καί στά κοντινά πρός
αυτούς σώματα Εμφανίζονταν νέες τάσεις γιά ένότητα. Οί μαρξιστές
είχαν Αποκαταστήσει τήν πολιτική τους καθοδήγηση στά δυό κόμ-
ματα πού πρίν ήταν διασπασμένα, τό Εργατικό Κόμμα τοΰ "Ιλινόΐς
καί τό Σοσιαλδημοκρατικό "Εργατικό Κόμμα τής Βόρειας "Αμερι-
κής καί έπαιξαν έπίσης σημαντικό ρόλο στό γενικό Εργατικό συνέ-
δριο τοΰ Πίτσμπουργκ (17 — 18 Απρίλη 1876). Ό πόθος γιά ένό-
τητα Εγινε γενικός Ανάμεσα στούς σοσιαλιστές. Αυτός ό πόθος
δυνάμωσε πολύ υστέρα άπό τή συγχώνευση τοΰ μαρξιστικού καί
λασσαλικοΰ κόμματος στό Συνέδριο τής Γκότα τής Γερμανίας, τό
Μάη τοΰ 1875, γεγονός πού είχε βαθιά Επίδραση στούς γερμανούς
Εργάτες τών Ενωμένων Πολιτειών. Ό Κόμονς συνοψίζει ώς έξης
τήν κατάσταση τοΰ σοσιαλιστικού κινήματος στήν "Αμερική : «Στά
μέσα του 1875 τόσο στό Σικάγο, δσο καί στήν άνατολή τό χωρι-
στικό κίνημα είχε διατρέξει μιά σημαντική άπόσταση πρός τά πίσω,
πρός τίς άρχικές ιδέες τής Διεθνοΰς. Ωρίμαζε ή στιγμή γιά μιά
Ενωση τών παρατάξεων τοΰ σοσιαλιστικού κινήματος» '.

Ή διάλυση τής Γης Αιε&νονς

"Αν καί τό Γενικό Συμβούλιο είχε γνωστοποιήσει, δπως μπο-


ρούσε, στά εύρωπαΐκά τμήματα τή σύγκληση τού Συνεδρίου της
Φιλαδέλφειας καί τά είχε" καλέσει νά στείλουν άντιπροσώπους, δταν
τό 7ο καί ταυτόχρονα τελευταίο συνέδριο τής Διεθνοΰς "Ενωσης
τών Έργατών συνήλθε στήν αίθουσα «Γερμανία» τής Φιλαδέλ-
φειας στίς 15 τοΰ "Ιούλη 1876, έμφανίστηκε μονάχα Ενας ξένος
άντιπρόσωπος, Εκ μέρους τοϋ Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματος τής
Γερμανίας. Οί Αλλοι δέκα Αντιπρόσωποι στό συνέδριο, Ανάμεσα
στούς όποιους ό Ζόργκε καί ό Βάϊντεμέγιερ ήταν άμερικάνοι. Χω-
ρίς πολλές συζητήσεις ή συνέλευση άποφάσισε τή διάλυση τής Διε-
θνοΰς. Στήν άπόφαση πού πάρθηκε δηλωνόταν δτι τό «Γενικό Συμ-
βούλιο τής Διεθνοΰς "Ενωσης τών Έργατών διαλύεται», δτι τό

1
ΙοΗη Ο3ΓΠΠ10Π5 : «Ηίϊίοτ^ οΓ ίί&οτ ϊπ (Ιιε υπίΐεά 5(3(«5» τόμι.
2, σελ. 233.

151
"Ομοσπονδιακό Συμβούλιο τοΰ τμήματος γιά τή Βόρεια "Αμερική
Επιφορτίζεται νά διατηρήσει καί νά άναπτύξει τίς ύπάρχουσες διε-
θνείς σχέσεις καί δτι άνατίθέται στό "Ομοσπονδιακό Συμβούλιο νά
συγκαλέσει Ινα διεθνές συνέδριο δταν δημιουργηθούν οί άναγκαϊες
συνθήκες '. Ό Ζόργκε καί ό Σπάϋερ Εξουσιοδοτήθηκαν νά σχημα-
τίσουν τήν Επιτροπή πού θά διαφύλατε τά ντοκουμέντα τής Διε-
θνοΰς καί θά δημοσίευε τή δήλωση, γιά τή διάλυση τής Διεθνοΰς
"Ενιοσης τών Έργατών, πού ήταν προσαρτημένη στήν άπόφαση.
"Υστερα άπό τό συνέδριο τής Διεθνοΰς "Ενωσης τών Έ ρ γ α τ ώ ν
συνήλθε τό συνέδριο τής βορειοαμερικανικής όμοσπονδίας τής Διε-
θνοΰς "Ενωσης τών Έργατών στίς 16 μέ 19 τοΰ Ι ο ύ λ η 2 . Παρα-
βρέθηκαν 13 άντιπρόσωποι, που Εκπροσωπούσαν 17 τμήματα καί
635 μέλη πού πλήρωναν συνδρομές. "Αφού Εκλέχτηκαν άντιπρόσω-
ποι στό Συνέδριο τής σοσιαλιστικής ένότητας, πού Επρεπε νά άρχί-
σει λίγες μέρες άργότερα, ή βορειοαμερικανική όμοσπονδία τής
Διεθνοΰς "Ενωσης τών Έ ρ γ α τ ώ ν αυτοδιαλύθηκε.
"Αμέσως ΰστερα άπΓ αύτό στίς 19 μέ 22 τοΰ "Ιούνη καί στήν
ίδια αίθουσα τής Φιλαδέλφειας, δπως είχε προκαθοριστεί, συγκεν-
τρώθηκαν οί διάφορες σοσιαλιστικές όμάδες καί σχημάτισαν τή νέα
μαρξιστική όργάνωση, τό Αμερικάνικο Ε ρ γ α τ ι κ ό Κόμμα. Αύτό τό
Κόμμα στηρίζονταν κυρίως στήν όργανωτική Ενότητα τών δυνά-
μεατν τής Διεθνούς "Ενωσης τών Έργατών, πού είχε διαλυθεί, μέ
Επικεφαλής τό Ζόργκε καί τόν "Οτο Βάϊντεμέγιερ καί τών λασσαλι-
κών δυνάμεων πού καθοδηγούσαν ό "Αντολφ Στράσερ καί ό Ρ . I.
ΜοΟυΪΓβ. Ό ΡΗΪΙΐρ ν 3 Π Ρ β Ι Ι β η Εκλέχτηκε γενικός γραμμα-
τέας καί δ Τζ. Π. Μάκ Ντόνελ όρίστηκε «υντάχτης τοΰ όργάνου
τοΰ κόμματος, πού Εβγαινε στά άγγλικά τοΰ «ΤΗβ ί 3 β θ Γ 513Π-
(1βΓ(]> («Εργατική Σημαία»). Μέ αύτά τά μέτρα συγκροτήθηκε
όριστικά άπό όργανωτική άποψη τό άμερικάνικο μαρξιστικό κόμμα,
πού μέσω τοΰ Σοσιαλιστικού "Εργατικού Κόμματος καί τοΰ Σοσιαλι-
στικού Κόμματος, Εξακολούθησε νά υπάρχει δ ς τίς μέρες μας, δηλ.
δ ς τό τωρινό Κομμουνιστικό Κόμμα.
"Ετσι μέ αύτά τά τρία συνέδρια στίς ΕΠΑ, πού συνδέονται
μεταξύ τους, όλοκληρώθηκε μέσα σέ μιά βδομάδα τό έξελιχτικό
Ιστορικό προτσές πού συντελέστηκε στίς γραμμές τών σοσιαλιστών
δλου τού κόσμου : ή διάλυση τής 1ης Διεθνοΰς καί ή Ιδρυση μαρ-
ξιστικών πολιτικών όργανώσεατν σέ Εθνική βάση.
1
Χ. Σλύτερ : «Ή Διεθνής στήν "Αμερική», σελ. 356 — 361.
2
Τό τμήμα γιά τή .Βόρεια "Αμερική Εκανε συνολικά 3 έθνικά
συνέδρια : στίς 6 τοΰ "Ιούλη 1872 στή Νέα Υόρκη, στίς 11 τοΰ "Απρί-
λη 1874 καί στίς 16 τοΰ "Ιούλη 1876 στή Φιλαδέλφεια.

152
Ή Ιστορική δήλωση γιά τή διάλυση τής 1ης Διεθνοΰς, Ετοι-
μασμένη άπό τούς Ζόργκε καί Σπάϋερ λέγει:
«ΣΥΝΤΡΟΦΟΙ Ε Ρ Γ Α Τ Ε Σ ,
Τό Συνέδριο τής Διεθνοΰς, πού συνήλθε στή Φιλαδέλφεια διέ-
λυσε τό Γενικό Συμβούλιο τής Διεθνοΰς Έ ν ω σ η ς τών Έργατών.
Έξωτερική σύνδεση τής όργάνωσης δέν ύπάρχει πιά.
« Ή Διεθνής πέθανε I" — θά άναφωνήσει ή άστική τάξη δλων
τών χωρών καί μέ ειρωνεία ή χαρά θά άναφερθεϊ στίς έργασίες
αύτοΰ τοΰ συνεδρίου σά σέ μιά άναμφισβήτητη άπόδειξη τής ήττας
τοΰ έργατικοΰ κινήματος δλου τοΰ κόσμου. "Ας μήν Επηρεαστούμε
άπό τίς κραυγές τών Εχθρών μας I Εγκαταλείψαμε τήν όργάνωση
τής Διεθνοΰς γιά λόγους πού έχουν σχέση μέ τήν χωρινή πολιτική
κατάσταση στήν Εύρώπη, άλλά σέ άντάλλαγμα βλέπουμε δτι ή άρχή
της όργάνωσης άναγνωρίζεται καί υπερασπίζεται άπό τούς προοδευ-
τικούς έργάτες δλου τοΰ πολιτισμένου κόσμου. "Ας δόσουμε στούς
συντρόφους μας έργάτες τής Εύρώπης μιά άνάπαυλα γιά νά στα-
θεροποιήσουν τίς θέσεις τους στίς Ιδιες τους τίς χώρες, καί θά είναι
μέ βεβαιότητα σέ θέση νά παραμερίσουν τά έμπόδια πού τούς χω-
ρίζουν άπό τούς έργάτες άλλων περιοχών τοΰ κόσμου.
Σύντροφοι, άσπασθήκατε μέ Ενθουσιασμό καί άγάπη τήν άρχή
τής Διεθνοΰς. Θά βρείτε τά μέσα γιά νά εύρύνετε τόν κύκλο τών
Απαδών της καί χωρίς τήν ΰπαρξη μιας όργάνωσης. Θά βρείτε
νέους άγωνιστές πού θά Εργαστούν γιά τήν πραγματοποίηση τών
σκοπών τής Ινωσής μας. 0 1 σύντροφοι τής Αμερικής σας ύπόσχον-
ται πώς θά υπερασπίσουν καί θά διαφυλάξουν μέ πίστη τίς κατα-
χτήσεις τής Διεθνοΰς σ' αύτή τή χώρα ώς δτου πιό ευνοϊκές συν-
θήκες θά ένώσουν πάλι τούς Εργάτες δλων τών χωρών στόν κοινό
άγώνα καί έως δτου άντηχήσει πάλι, πιό δυνατά άπό κάθε άλλη
φορά, ή έκκληση :
•.Προλετάριοι δλων τών χωρών, Ενωθείτε I"»

1
Γκ. Μ. Στέκλοφ : «Ιστορία τής 1ης Διεθνοΰς», σελ. 285.
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 13

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ 1ης ΔΙΕΘΝΟΥΣ


(1864 — 1876)

^ ^ έ τήν καθοδήγηση τοΰ Κάρλ Μάρξ 1 καί άκολουθώντας τό


δρόμο της .προκάτοχης της, τής "Ενωσης τών Κομμουνιστών, ή 1η
Διεθνής εθεσε τίς βάσεις τοϋ σύγχρονου έργατικού κινήματος τόσο
άπό θεωρητική δσο καί άπό όργανωτική άποψη (βλέπε κεφ. 2).
Ή κύρια πραγματοποίηση τής Διεθνούς άπό τήν άποψη αύτή ήταν
ή Εκλαΐκευση καί ή Εφαρμογή στήν πράξη τής φιλοσοφίας, τής
προλεταριακής κοσμοαντίληψης — τού Επιστημονικού σοσιαλισμού —
δπως τήν Επεξεργάστηκαν ό Μάρξ καί ό "Ενγκελς. Συγκεκριμένα
ή 1η Διεθνής διατύπωσε τήν πολιτική τής Εργατικής τάξης άπέ-
ναντι στό καπιταλιστικό κράτος καί άπέναντι στό κράτος γενικά,
καθορίζοντας τό ρόλο τοΰ συνδικαλιστικού κινήματος τών συνεται-
ρισμών, τοΰ άγώνα γιά δημοκρατικές Ελευθερίες, καί άνάλυσε βα-
θιά τήν κατάσταση τών γυναικών. Ή 1η Διεθνής προσδιόρισε τίς
κύριες λειτουργίες τοΰ Εργατικού πολιτικού κόμματος καί καθόρισε
τή στάση τοΰ προλεταριάτου άπέναντι στήν άγροτιά, άπέναντι στό
πρόβλημα τοΰ πολέμου καί τό Εθνικό πρόβλημα. Καθόρισε τήν τε-
χνική τής ένοπλης έξέγερσης, διευκρίνισε τή σχέση άνάμεσα στίς
άμεσες διεκδικήσεις καί τήν προλεταριακή έπανάσταση, καθώς καί
τίς προοπτικές τής διχτατορίας τοΰ προλεταριάτου, καί άρχισε τή
διαπαιδαγώγηση στίς διάφορες χώρες ένός πυρήνα εμπείρων μαρ-
ξιστών ήγετών.
Ή 1η Διεθνής θεμελιώνοντας αύτή τήν πολιτική Επεξεργά-
στηκε σειρά άθάνατα ντοκουμέντα τοΰ Εργατικού κινήματος γραμ-
μένα στίς περισσότερες περιπτώσεις άπό τόν Μάρξ. Άνάμεσα σ° αύ-
τά ε ί ν α ι : ή «Ιδρυτική Διακήρυξη» τής Διεθνοΰς "Ενωσης τών
Ε ρ γ α τ ώ ν καί τό «Καταστατικό τής "Ενωσης» καθώς καί ή άξιό-

1
Ό "Ενγκελς δέ δούλεψε Αμεσα στήν 1η Διεθνή παρά κατά τό
τέλος τής δράσης της στήν Εύρώπη.

154
λογη άνάλυση της κομμούνας, « Ό έμφύλιος πόλεμος στή Γαλλία».
Τήν περίοδο αύτή δ Μάρξ Εγραψε έπίσης τόν Ιο τόμο τοΰ Κεφα-
λαίου καί άλλα σοβαρά εργα.
Ε κ τ ό ς άπό τήν Επιτυχία πού σημείωσε μέ τά θεωρητικά αύτά
έργα, ή 1η Διεθνής προπέδοσε συγκεκριμένες μορφές στούς διεθνι-
στικούς πόθους τών έργατών δλου τοΰ κόσμου. Γιά πρώτη φορά καί
μέ τά πιό μεγάλα Αποτελέσματα ή 1η Διεθνής δίδαξε τούς έργά-
τες τί είναι διεθνής άλληλεγγύη. Συσπείρωσε τά άρχόμενα, σκόρ-
πια καί τεμαχισμένα έργατικά κινήματα τής έποχής έκείνης καί
τά ενωσε σέ μιά όργανωμένη παγκόσμια δύναμη, πού Εσπειρε τρό-
μο καί κακές προαισθήσεις -στις ψυχές τών έκμεταλλευτών δλων
τών χωρών. Ή Διεθνής υπήρξε ό σκαπανέας τοΰ έργατικοΰ διε-
θνισμοί. Στό ιδρυτικό Συνέδριο τής 2ης Διεθνοΰς, στά 1889, ό
Λίμπκνεχτ δήλωσε, δτι ή «Διεθνής "Ενωση τών Έ ρ γ α τ ώ ν δέν πέ-
θανε. Συνεχίζεται άπό τά ισχυρά έργατικά κινήματα τών διαφόρων
χωρών καί ζει σ' αύτά. Ζει καί σέ μάς. Αύτό τό συνέδριο είναι
Εργο τής Διεθνοΰς "Ενωσης τών Έργατών»
Ή Διεθνής "Ενωση τών Έ ρ γ α τ ώ ν καθοδήγησε πολλές άπερ-
γίες καί σοβαρούς πολιτικούς άγώνες τής έποχής της. Πήρε ένεργό
μέρος στήν ίδρυση συνδικάτων καί έργάστηκε σάν σκαπανέας θέ-
τοντας τίς βάσεις τών όργανώσεων πού άργότερα Εγιναν σέ πολ-
λές χώρες πλατιά σοσιαλιστικά κόμματα. Ά λ λ ά πάνω άπ' δλα,
σ* αύτή τή μαζική δουλιά της, ή Διεθνής "Ενωση τών Ε ρ γ α τ ώ ν
ήταν ή δύναμη πού Εμψύχωσε τήν Κομμούνα τοΰ Παρισιοΰ. Ό
Έ ν γ κ ε λ ς είχε δίκαιο άπό ίστορική άποψη, δταν όνόμασε ' αύτό τό
σημαντικό γεγονός, «παιδί τής 1ης Διεθνοΰς». Καί — πράγμα πού
δέν είναι τό λιγότερο σημαντικό — μέ τήν υποστήριξη πού Εδοσε
στούς ιρλανδούς, τούς πολωνούς καί άλλους καταπιεζόμενους λαούς,
ή Διεθνής Εθεσε τίς βάσεις τών μεγάλων μελλοντικών Εθνικοαπε-
λευθερωτικών άϊώνων.

'// Ιδεολογική συντριβή τών αίρέοεχον

'^ί μαρξιστική ήγεσία τής 1ης Διεθνοΰς πάλαιψε άκούραστα


καί μέ καλά άποτελέσματα Ενάντια στίς πολυάριθμες φραξιονιστι-
κές τάσεις τής έποχής έκείνης, πού έπιδίωκαν νά παρασύρουν τούς
Εργάτες σέ δρόμους ξένους πρός τά ταξικά τους συμφέροντα. Ό

1
Γκοΰσταβ Γαίκ : «Ή Διεθνής», σελ. 218.

155
Μάρξ κονιορτοποίησε τίς αυταπάτες πού συνδέονταν μέ τίς διά-
φορες ποικιλίες τοΰ ούτοπικοΰ σοσιαλισμού, τοΰ ριζοσπαστικού
άστικοΰ ρεπουμπλικανισμοΰ τοΰ Ματσίνι, τοΰ μικροαστικού σοσια-
λισμού τοΰ Προυντόν, τήν άριστερίστικη φρασεολογία καί τή συνω-
μοτική ταχτική τοΰ Μπακούνιν, καθώς καί μέ τόν καθαρό τρέιντ-
γιουνιονισμό τών Ό λ τ ζ ε ρ ς καί τών Άπλγκάρθ. Τή στιγμή πού
ή 1η Διεθνής Εξαφανίστηκε άπό τή διεθνή σκηνή, ή πλειοψηφία
αυτών τών «αιρέσεων» είχε ήττηθεϊ άπό θεωρητική άποψη. "Αρχι-
ζαν δμως νά συγκροτούνται νέες καί. πιό Επικίνδυνες αιρέσεις, πού
ένάντιά τους πρέπει άκόμα νά παλαίβουμε καί στίς μέρες μας :
Ό όπορτουνιστικός τρεΐντγιουνιονισμός, ό πολιτικός ρεβιζιονισμός
καί ό συνδικαλισμός. Ή 1η Διεθνής Εθεσε τίς στέρεες βάσεις γιά
τό θρίαμβο τοΰ μαρξισμού, τοϋ Επιστημονικού σοσιαλισμού στή
σκέψη, τήν όργάνωση καί τήν πολιτική τοΰ παγκόσμιου έργατικοϋ
κινήματος.
Φυσικά, στήν υπερνίκηση τών τεράστιων δυσκολιών πού συν-
δέονται μέ τό Εργο τοΰ σκαπανέα γιά τήν έπεξεργασία τής θεωρία;
καί της πολιτικής πράξης τής έργατικής τάξης, ό Μάρξ καί ό
"Ενγκελς Εκαναν λάθη. °Απ* αύτά τά λάθη πιάστηκαν δχι μονάχα
οί Εχθροί τών έργατών, άλλά Εγινε άργότερα μόδα γιά πολλούς
συγγραφείς πού άνηκαν στή 2η Διεθνή — Κάουτσκι, Μέρινγκ καί
άλλους — νά τά τονίζουν μέ Αηδιαστικό τρόπο. Σχετικά μ' αύτές
τίς έπιθέσεις ό Λένιν λέγει: «Ναί, ό Μάρξ καί ό "Ενγκελς Εσφα-
λαν πολύ καί Εσφαλαν συχνά στίς έχτιμήσεις τους σχετικά μέ ,ήν
προσέγγιση τής Επανάστασης...» Ιδιαίτερα δσον άφορα τήν έπα-
νάσταση τοΰ 1848 στή Γερμανία καί τή Γαλλία. "Αλλά, καταλήγει
ό Λένιν, καί αύτό είναι τό κυριότερο πού πρέπει νά συγκρατή-
σουμε : «Τέτια δμως λάθη τών γιγάντων τής Επαναστατικής σκέ-
ψης, οί όποιοι προσπάθησαν νά υψώσουν καί ύψωσαν τό προλετα-
ριάτο δλου τοΰ κόσμου πάνω άπό τό Επίπεδο τών άσήμαντων, τών
μικροκαθηκόντων τής ήμέρας είναι χίλιες φορές πιό ευγενικά, πιό
μεγαλειώδικα καί Ιστορικά πιό πολύτιμα, πιό άληθινά άπό τήν εν-
τελή σοφία τοΰ έπίσημου φιλελευθερισμοΰ πού ψάλλει, κραυγάζει,
Επικαλείται καί φωνασκεί γιά τή ματαιότητα τών Επαναστατικών
ματαιοτήτων, γιά τό μάταιο τής Επαναστατικής πάλης, γιά τή γοη-
τεία τών Επαναστατικών ..συνταγματικών" παραληρημάτων»

1
Β. I. Λένιν, "Απαντα, τόμ. 12, σελ. 306.

156
01 αιτίες της διήλνοης
τής Διε&νονς 'Ενωοης τών Ιργατών

Ή κύρια αΙτία της διάλυσης τής 1ης Διεθνοΰς άπό τήν παγ-
κόσμια πολιτική σκηνή ήταν τό γεγονός, δτι τήν έποχή έκείνη ό
καπιταλισμός εμπαινε σέ μιά νέα φάση άνάπτυξης, βάζοντας νέα
καθήκοντα στήν έργατική τάξη, καθήκοντα πού ή 1η Διεθνής, στίς
δοσμένες συνθήκες, δέν ήταν σέ θέση νά τά έκπληρώσει. Ή κυριό-
τερη περίοδος δράσης τής Διεθνούς "Ενωσης τών έργατών
(1864—1872) «βρισκόταν στό μ ε τ α ί χ μ ι ο δύο έποχών.
Ή Διεθνής δημιουργήθηκε Ακριβώς στά τέλη τής πρώτης έποχής.
πού άρχισε με τή μεγάλη άστική έπανάσταση τής Γαλλίας σιά
1789 καί τερματίστηκε μέ τό γαλλοπρωσικό πόλεμο τοϋ 1870. Αύ-
τή — λέγει ό Λένιν ήταν έποχή εύημερίας τής άστικής τάξης, έπο-
χή τής πλέριας της νίκης. Τ Ηταν ή έποχή Ανόδου τής Αστικής τά-
ξης, ή έποχή τών Αστικοδημοκρατικών κινημάτων γενικά, τών έθνι-
χοαστικών κινημάτων ιδιαίτερα, ή έποχή δπου οί άπολυταρχικοί
φεουδαρχικοί θεσμοί, πού είχαν επιζήσει καταστρέφονταν γρήγο-
Τ
ρα» ΙΙταν μιά περίοδος δπου ό Αναπτυσσόμενος καπιταλισμός στα-
θεροποιούνταν πάνω στά έρείπια τοΰ άπολυταρχικοϋ φεουδαρχισμοϋ.
Ή νέα έποχή πού άρχιζε χαρακτηριζόταν άπό τήν έπέχταση
τοϋ καπιταλισμού, πού μετατρεπόταν σέ ιμπεριαλισμό. Ή έποχή
αύτή άρχισε μέ τήν «ήρωική έξέγερση τών κομμουνάρων τού Πα-
ρισιού καί Ιληξε μέ τή μεγάλη νίκη τής Όχτωβριανής Σοσιαλιστι-
κής Επανάστασης τής Ρωσίας, στά 1917. Ά π ό τήν άλλη μεριά
αύτή ήταν ή έποχή τής κυριαρχίας καί τής κατάπτωσης τής άστι-
κής τάξης, τοΰ περάσματος άπό τήν προοδευτική άστική τάξη ·σιό
χρηματιστικό άντιδραστικό καί ύπεραντιδραστικό κεφάλαιο, ή έποχή
τοϋ περάσματος τοΰ καπιταλισμοΰ στό Ιμπεριαλιστικό του στάδιο
καί τής κυριαρχίας πού άσκεϊ αύτός ό Ιμπεριαλισμός . . . ήταν ή
έποχή δπου τό προλεταριάτο Αρχιζε νά συσπειρώνει σιγά-σιγά τίς
δυνάμεις του καί άργότερα νά περάσει νικηφόρα στήν παγκόσμια
προλεταριακή έπανάσταση» 2 . Τά κύρια καθήκοντα τής έργατικής
τάξης τών βιομηχανικών χωρών στίς πρώτες δεκαετίες αύτής τής
περιόδου ήταν δχι τόσο νά πραγματοποιήσει τήν έπανάσταση ίαο
νά δημιουργήσει μαζικά συνδικάτα, νά όργανώσει σέ έθνική κλί-

1
« Ή Κομμουνιστική Διεθνής· τής 20 τοΟ 'Οχτώβρη 1934.
1
Στό ίδιο.

157
μακα σοσιαλιστικά καί έργατικά κόμματα, καί νά άναπτύξει μιά
πλατιά μαρξιστική διαπαιδαγωγητική δράση.
Ό Λένιν λέγει: « Ή 1η Διεθνής τελείωσε την ιστορική τη;
άποστολή άνοίγοντας μιά έποχή άπροσμέτρητα μεγαλύτερης άνά-
πτυξης τοΰ έργατικοΰ κινήματος σ' δλες τίς χώρες τοΰ κόσμου,
τήν έποχή, της άνάπυξης τοΰ έργατικοΰ κινήματος σ έ πλάτος,
την έποχή δπου Ιδρύθηκαν μ α ζ ι κ ά σοσιαλιστικά κόμματα στά
πλαίσια κάθε εθνικού κράτους»

Νέοι καιροί καί νέα κα&ηχοντα


"Οπως ήταν συγκροτημένη ή 1η Διεθνής δέν μπορούσε νά
έκπληρώσει τά Ιδιόμορφα καθήκοντα τής νέας έποχής. Αύτά τ ά
καθήκοντα θά Επεφταν κυρίως στά νέα κινήματα πού άναπτύσσον-
ταν στίς διάφορες χώρες. Ή πείρα τής Διεθνοΰς "Ενωσης ιών
Έ ρ γ α τ ώ ν άπόδειξε, δτι τά συστατικά της μέρη δέν ήταν άκόμα
Αρκετά Αναπτυγμένα γιά νά έξασφαλίσουν μιά Ισχυρή διεθνή μαρ-
ξιστική καθοδήγηση. "Αν καί σέ μερικές «αίρέσεις» είχε δοθεί
θανάσιμο χτύπημα, ήταν άκόμα άρκετά Ισχυρές γιά νά προξενή-
σουν πολύ κακό. Ή Διεθνής Ένα>ση τών Ε ρ γ α τ ώ ν ήταν συγκρο-
τημένη κατ* ευθείαν πάνω στή βάση τών μαζικών έργατικών κινη-
μάτων καί δχι τών σοσιαλιστικών κομμάτων σάν τέτιων καί σ' αύτά
τά μαζικά κινήματα τών διάφορων χο>ρών οί μαρξιστές άπηχαν
πολύ Ακόμα γιά νά ύπερισχύσουν. Στήν Α γ γ λ ί α τό κίνημα κυριαρ-
χούνταν άπό τόν όπορτουνιστικό τρεΐντγιουνιονισμό. Στίς Ενωμένες
Πολιτείες άκολουθοΰσε τόν ίδιο δρόμο. Στή Γερμανία καί τήν Αυ-
στρία ήταν διαποτισμένο άκόμα άπό τό λασσαλισμό καί στίς λατι-
νικές καί σλαβικές χώρες οί μπακουνινιστικές, μπλανκιστικές καί
προυντονιστικές τάσεις ήταν άκόμα Ισχυρές. Πραγματικά, δπως
είδαμε, αύτές άκριβώς οί σεχταριστικές τάσεις έπέσπευσαν τή διά-
λυση τής 1ης Διεθνοΰς.
Στίς διάφορες χώρες ύπήρχαν άκόμα πολύ λίγοι μορφωμένοι
μαρξιστές. Γιά τό γερμανικό σοσιαλιστικό κίνημα τής έποχής έκεί-
νης — τό πιό προχωρημένο άπ' δλα — ό Ριαζάνωφ λέγει: «Τά
γραφτά τών γερμανών σοσιαλιστών στό πρώτο μισό τής 8ης δε-
καετίας, άκόμα καί οί μπροσούρες πού Εγραψε ό Βίλχελμ Λίμ;τκ-
νεχτ, μαθητής τοΰ Μάρξ, δείχνουν τήν άξιοθρήνητη κατάσταση
στήν όποία βρισκόταν τότε ή μελέτη της μαρξιστικής θεωρίας» 3,

1
Β. I. Λένιν, "Απαντα τόμ. 21, σελ. 36.
2
Ντ. Ριαζάνωφ : «Κάρλ Μάρξ καί Φρ. "Ενγκελς», σελ. 206—207.

158
Καί δν, παρά τίς δυσμενείς αυτές συνθήκες ή 1η Διεθνής κατόρ-
θωσε έπί τόσα χρόνια νά εξασφαλίσει στούς έργάτες τόσο Αξιόλογη
καθοδήγηση αύτό οφειλόταν κυρίως στή μεγαλοφυία τοΰ Μάρξ,
πού έγραψε δλα τά Αποφασιστικά πολιτικά ντοκουμέντα τής όρ-
γάνωσης.
Κατά συνέπεια ή νέα περίοδος, πού άνοιγόταν γιά τό παγκό-
σμιο σοσιαλιστικό κίνημα άπαιτοϋσε νέες μέθοδες καί όργανώσεις.
Τά κινήματα προχωρούσαν στίς διάφορες χώρες, διασαφηνίζοντας
τίς θέσεις τους κμί συγκροτούμενα σύμφωνα μέ τίς συμβουλές τοΰ
Μάρξ καί τοΰ "Ενγκελς. °Αλλ' αύτοί, άντί νά είναι οί έπίσημοι
ήγέτες τοΰ παγκόσμιου έργατικοΰ κινήματος, δπως στίς μέρες τής
1ης Διεθνοΰς, ήταν τώρα οί άνεπίσημοι δάσκαλοι καί καθοδηγητές
του. "Ο καθοδηγητικός τους, δμως, ρόλος παρέμεινε έξ ίσου σοβα-
ρός. Έ π ί πολλά χρόνια διατήρησαν πολύ στενή έπαφή μέ τά κινή-
ματα πού άναπτύσσονταν στή Γερμανία, τήν Αγγλία, τή Γαλλία,
τίς Ενωμένες Πολιτείες καί διάφορες άλλες χώρες, δπως άποδείχνε-
ται πειστικά άπό τήν όγκώδη διεθνή άλληλογραφία τους. "Ολα
αύτά έθεταν τίς βάσεις ένός νέου όργανωμένου διεθνοΰς κινήματος,
πού δέν άργησε νά έμφανιστεί.
Οί έχθροί τοΰ σοσιαλισμοΰ άνεξάρτητα άν ναυσιπλοοΰν άνοι-
χτά κάτω άπό τήν πειρατική σημαία τοϋ καπιταλισμού ή κρυφά,
κάτω άπό τή βρώμικη σημαία τής όπορτουνιστικής σοσιαλδημοκρα-
τίας, έπαναλαβαίνουν συνεχώς στήν έργατική τάξη πώς ή 1η Διε-
θνής ήταν μιά άπστυχία καί κατάρρευσε λόγω τής λαθεμένης Ιδεο-
λογίας τοϋ Μάρξ. Αΰτό δμως είναι άναίσχυντο ψέμμα. Ή 1η
Διεθνής ήταν μιά τεράστια Εποικοδομητική δύναμη. "Εβαλε ιίς
Ιδιες τίς βάσεις τοΰ παγκόσμιου έργατικοΰ κινήματος. Μιά άναμφι-
σβήτητη άπόδειξη τής όρθότητας τοΰ γενικοΰ της προγράμματος
είναι τό γεγονός, δτι δταν ή έργατική τάξη τής Ρωσίας καί άργό-
τερα καί τής Κίνας, τής Τσεχοσλοβακίας, τής Πολωνίας, τής Βουλ-
γαρίας, τής Ουγγαρίας, τής Ρουμανίας καί τής Αλβανίας άρχισε
νά οικοδομεί τό σοσιαλισμό σ* αύτές τίς χώρες, έστρεψε τά βλέμ-
ματα της πρός τή διδασκαλία τοΰ Μάρξ καί τήν πείρα τής 1ης
Διεθνοΰς, άπό τήν όποια είχαν παραιτηθεί άπό καιρό οί άντιδρα-
στικοί ήγέτες τής 2ης Διεθνοΰς. Τό γεγονός, δτι τό ένα τρίτο τής
άνθρωπότητας, βαδίζει άμεσα στό δρόμο τοΰ σοσιαλισμοΰ καί τοΰ
κομμουνισμού είναι ή καλύτερη άπάντηση στούς συκοφάντες ιοΰ
Μάρξ καί τής 1ης Διεθνούς.

159
Μ Ε Ρ Ο Σ II

Ή 2η Δ ι ε θ ν ή ς
1 889 — 1 9 14

11 - 8 6 0
ΚΕΦΑΛΑΙΟ Μ

Η ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΑΝΑΜΕΣΑ ΣΤΙΣ


ΔΥΟ ΔΙΕΘΝΕΙΣ (1876— 1889)

I ά 13 χρόνι'α πού πέρασαν άπό τή διάλυση τής 1ης Διεθνοΰς


στά 1876 ώς τήν ίδρυση τής 2ης Διεθνοΰς στά 1889 άποτέλεσαν,
γενικά, μιά περίοδο Ανάπτυξης καί γρήγορης έπέχτασης τοΰ παγκό-
σμιου καπιταλισμοΰ. Τό καπιταλιστικό σύστημα Εξελίχτηκε άπό
τή φάση τοΰ Ελεύθερου συναγωνισμού στήν άρχική φάση τοΰ Ιμπε-
ριαλισμού. Παρά τίς περιοδικές κρίσεις (σχεδόν κάθε δεκαετία) πού
παρέλυαν προσωρινά τήν καπιταλιστική οίκονομία καί καταδίκαζαν
Εκατομμύρια έργάτες στήν άνεργία καί τήν Εξαθλίωση, τό προτσές
τής έκβιομηχάνισης προχωρούσε στή Δυτική Εύρώπη καί τή Βό-
ρεια Αμερική μέ τεράστια βήματα. Στήν Ασία αύτό τό προτσές
βρισκόταν άκόμα στίς άρχές του. Αύτή ή άνάπτυξη τής βιομηχα-
νίας δέν πραγματοποιούνταν μέ τούς Ιδιους άλλά μέ πολύ ποικίλους
ρυθμούς στίς διάφορες χώρες. Ή βιομηχανία άναπτυσσόταν δχι
μονάχα στίς πατροπαράδοτες καπιταλιστικές χώρες — Αγγλία,
Γαλλία, Γερμανία, Ενωμένες Πολιτείες κλπ. άλλά καί σέ πολλές
άλλες χώρες. Ή Ιαπωνία βρισκόταν στίς άρχές τής γρήγορης βιο-
μηχανικής της άνάπτυξης καί στή Ροκτία ή αύξηση τοΰ άριθμοΰ
τών έργατών πού χρησιμοποιούνταν στά μεγάλα Εργοστάσια -ιαί
φάμπρικες καθώς καί στούς σιδηροδρόμους άπό 706 000 στά 1865
στά 1 433 000 στά 1890, έδειχνε τή σημαντική άνάπτυξη τής ρω-
σικής βιομηχανίας. Τ Ηταν ή περίοδος της Εμφάνισης καί της άνά-
πτυξης τών βιομηχανικών καί χρηματιστικών τράστ σ° δλες τίς
καπιταλιστικές χώρες, ή περίοδος τών άρχών τοΰ μονοπωλιακού
καπιταλισμοΰ καί τοΰ ιμπεριαλισμού. Γιά τά προβλήματα αύτά θά
μιλήσουμε πλατύτερα στό 18ο κεφάλαιο.
Γενικά ήταν μιά περίοδος σχετικής σταθεροποίησης στίς διε-
θνείς σχέσεις, ή περίοδος τής πιό μακρόχρονης καί πιό πλέριας
σταθερότητας πού γνώρισε ό καπιταλιστικός κόσμος. ΟΙ μεγάλες
καπιταλιστικές δονάμεις είχαν τελειώσει, μαζί μέ τό γαλλογερμα-

163
νιχ6 πόλεμο τοΰ 1870 - 1871, τή μακριά σειρά τών Εθνικών πο-
λέμων πού είχαν γεμίσει μέ ερείπια τόν καπιταλιστικό κόσμο στή
διάρκεια τών προηγούμενων δεκαετιών καί δέν είχαν άκόμα άπο-
δυθεΐ στούς μεγάλους ιμπεριαλιστικούς πολέμους, πού θά άκολου-
θοΰσαν. Είχαν σταθεροποιήσει μέ τή δύναμη καί τή βία τά Εθνικά
σύνορα πού, έχτός άπό μερικές σημαντικές άλλαγές στήν Εύρώπη,
θά Εμεναν τά ίδια έπί 35 σχεδόν χρόνια ή μέ άλλα λόγια ώς τήν
Εκρηξη τοΰ ρωσοίαπωνικοΰ πολέμου τοϋ 1904, πού τόν Ακολού-
θησαν ό βαλκανικός πόλεμος τοΰ 1912 καί δ πρώτος παγκόσμιος
πόλεμος τοΰ 1914. Γιά τίς ίδιες αιτίες οί διάφορες καπιταλιστικές
δυνάμεις χάρηκαν ώς τά 1905 μιά σχετική έοωτερική σταθερότητα.
Εξαφανίστηκαν σχεδόν τελείως τά μεγάλα έπαναστατικά κινήματα
καί οί Εξεγέρσεις, πού χαρακτήριζαν τήν περίοδο τών άρχών τοΰ
ευρωπαϊκού καπιταλισμού άπό τά 1789 ώς τό 1871, δπως ήταν ή
έπανάσταση τού 1830 στή Γαλλία, ή έπανάσταση τοΰ 1848 στή
Γαλλία, Γερμανία, Ιταλία, Αύστρία, Ούγγαρία καί άλλες χώρες, δ
Εμφύλιος πόλεμος στήν Αμερική στά 1861 καί ή Παρισινή Κομ-
μούνα στά 1871.

Ή Ανάπτυξη τοϋ έργατιχοϋ κινήματος

Στίς κυριότερες καπιταλιστικές χώρες τήν περίοδο αύτή τή


χαρακτήριζε μιά τεράστια αύξηση τοϋ άριθμοΰ τών μισθωτών Ερ-
γατών. Τή χαρακτήριζε έπίσης μιά περιορισμένη άνοδος τοΰ βιο-
τικού Επιπέδου τής Εργατικής τάξης, ιδιαίτερα τών είδικευμένων
Εργατών. Οί μεγάλοι καπιταλιστές τών μεγαλύτερων χωρών, Ιδιαί-
τερα τής Αγγλίας, είχαν περάσει κιόλας στήν πολιτική διαφθορά;
τής Εργατικής άριστοκρατίας μέ μικρές παραχωρήσεις, διαιρώντας
Ετσι καί παραλύοντας τήν άγωνιστική άλληλεγγύη τών Εργατών.
"Αν καί ή περίοδος αύτή δέν ήταν περίοδος Εξεγέρσεων τής
Εργατικής τάξης καί άστικών Επαναστάσεων, ώστόσο Εγιναν πολλές
άπεργίες, μέ μιά χωρίς προηγούμενο Εχταση, πειθαρχία, όργάνωση
καί διάρκεια. Αύτή ήταν ή κατάσταση στή Γαλλία, τή Γερμανία
καί τό Βέλγιο, άλλά ιδιαίτερα στίς Ενωμένες Πολιτείες, δπου ξέ-
σπασε ή θυελλώδης γενική άπεργία τών σιδηροδρομικών τοΰ 1877
καί ή ιστορική πανεθνική άπεργία τοΰ 1886 γιά τήν κατάχτηση
τοΰ Λχτάωρου. Ά π ό τίς πολλές άπεργίες στήν Αγγλία άναφέρουμε
τήν Ιστορική άπεργία τών λιμενεργατών στά 1889. Στή Ρωσία οί
Εργάτες άρχιζαν Επίσης νά όργανώνονται καί νά άπεργοΰν. Μέσα

164
σέ πέντε χρόνια (1881 —1886) ξέσπασαν στή Ρωσία 48 άπεργίες,
στίς όποιες πήραν μέρος 80 000 έργάτες. Ό λ ε ς αυτές οί άπεργίες
πνίγηκαν μέ τή βία. Τό ρωσικό Επαναστατικό προλεταριάτο Εμπαινε
στή σκηνή τοΰ διεθνοΰς έργατικοΰ κινήματος.
Στά χρόνια μεταξύ τής 1ης καί τής 2ης Διεθνοΰς παρατηρή-
θηκε άντίστοιχα, καί μιά μεγάλη άνοδος του συνδικαλιστικού κινή-
ματος σ' δλες τίς ^καπιταλιστικές χώρες. Στά 1889 τά άγγλικά
τρέϊντγιούνιονς είχαν φθάσει νά Εχουν Ενα πρωτοφανέρωτο άριθμό
μελών : 1 500 000. Στίς Ενωμένες Πολιτείες οί «ιππότες τής Ερ-
γασίας» πού ό άριθμός τους Εφτανε τήν Εποχή Εκείνη τίς 600 000,
είχαν ξεπεραστεί καί στή θέση τους ιδρύθηκε, 8 χρόνια πριν, ή
Αμερικάνικη "Ομοσπονδία της Εργασίας. Τό συνδικαλιστικό κίνημα
άπλωνε ρίζες σ* δλες τίς βιομηχανικές χώρες. Είχε φθάσει ή έποχή
τής μεγάλης Ανάπτυξης τοΰ έργατικοΰ συνδικαλιστικού κινήματος.
Χαρακτηριστική γιά τήν περίοδο μεταξύ τών δύο Διεθνών
ήταν Επίσης καί ή ίδρυση σοσιαλιστικών κομμάτων σέ διάφορες
χώρες. Τό πρώτο σοσιαλιστικό κόμμα Ιδρύθηκε στά 1869 στή Γερ-
μανία. Τό άκολούθησε ή γρήγορη όργάνωση σοσιαλιστικών κομμά-
των στήν "Ολλανδία (1870), Δανία (1871), Βοημία (1872), "Ενωμέ-
νες Πολιτείες (1876), Γαλλία (1879), Ισπανία (1879), Αγγλία
(όμάδα στά 1880), Ρωσία (όμάδα στά 1883), Νορβηγία (1887),
Αύστρία, Ελβετία καί Σουηδία (1889), Αύστραλία καί Φιλλανδία
(1890), Πολωνία καί Ιταλία (1892), Βουλγαρία, Ουγγαρία χαί
Χιλή (1894), "Αργεντινή (1896), Ιαπωνία (1901), Σερβία (1903),
Καναδά (1904), Κίνα (1911) καί Βραζιλία (1916).
Στίς περισσότερες περιπτώσεις τά πρώτα σοσιαλιστικά κόμμα-
τα γεννήθηκαν άπό τίς παλιές όμοσπονδίες καί όμάδες τής 1ης
Διεθνοΰς. Άλλά αύτό τό νέο διεθνές κίνημα άγκάλιασε πολύ περισ-
σότερες χώρες άπ' δ,τι ή Διεθνής "Ενωση τών Έργατών.
"Οπως τά Συνδικάτα, Ετσι καί πολλά άπό τά νέα κόμματα
ύπέστησαν διώξεις διάφορων μορφών έκμέρους τών κυβερνήσεων.
Σημαντική άπό τήν άποψη αύτή ήταν ή πείρα τοΰ γερμανικού, σο-
σιαλδημοκρατικού κόμματος. Ό καγκελάριος Βίσμαρκ Εκμεταλλευό-
μενος τίς δυό άπόπειρες Ενάντια στό γερμανό Κάιζερ (μέ τίς όποιες
οί σοσιαλιστές δέν είχαν καμιά σχέση), προσπάθησε νά Εξοντώσει
τό κόμμα, θέτσντάς το έχτός νόμου μέ βάση τούς περίφημους
Εκτακτους νόμους Ενάντια στούς σοσιαλιστές. Ή περίοδος παρανο-
μίας διάρκεσε άπό τόν Όχτώβρη τοΰ 1878 ώς τό τέλος τοΰ 1890.
Στό διάστημα αύτό άπαγορεύθηκαν οί σοσιαλιστικές όργανώσεις
καί συγκεντρώσεις, πολλοί ήγέτες φυλακίστηκαν ή Εκτοπίστηκαν
καί άπαγορεύτηκε ή Εκδοση τοΰ κομματικού τύπου. Παράλληλα μέ

165
τίς διώξεις δ Βίσμαρκ προσπάθησε νά καθησυχάσει τούς εργάτες
μέ τήν εισαγωγή ένός κολοβωμένου συστήματος κοινωνικών Ασφα-
λίσεων. Τό κόμμα έκανε τά συνέδριά του στό έξωτερικό, έκεί έπί-
σης τύπωνε καί τίς παράνομες έφημερίδες του. Παρά τίς πονηριές
τοϋ Βίσμαρκ καί τίς διώξεις, τό κόμμα άναπτύχθηκε, ό άριθμός
τών ψήφων πού δινόταν σ' αύτό αυξήθηκε άπό 493 000 στά 1878
σέ 1427 000 στά 1890. Ό άριθμός τών μελών τών συνδικάτων
αύξήθηκε κι αύτός άπό 50 000 σέ 280 000. 0 1 έπιτυχίες αύτές δχι
μονάχα άνάγκασαν τόν Βίσμαρκ νά παραιτηθεί, άλλά υποχρέωσαν
τή γερμανική κυβέρνηση νά καταργήσει τό νόμο ένάντια στούς
σοσιαλιστές. Ή μεγάλη αύτή νίκη έμψύχωσε όλόκληρο τό διεθνές
κίνημα. Αναφερόμενος στόν Βίσμαρκ καί στόν άντιδραστικό του
νόμο δ Έ ν γ κ ε λ ς είπε : «Άκόμα κι άν πληρώναμε τό γέρο, δέ θά
μπορούσε νά μάς κάνει καλύτερη δουλιά» '.

Ό συμβιβασμός στή Ι'κόια

"Ενα γεγονός μεγάλης Ιδεολογικής σημασίας, πού έγινε στήν


άρχή τής περιόδου μεταξύ τών δύο Διεθνών ήταν ή συγχώνευση
τοϋ μαρξιστικού κόμματος καί τοΰ λασσαλικοΰ στό Συνέδριο τής
Γκότα, στίς 25 τοϋ Μάη 1875. Έ π ί κάμποσα χρόνια ώς τήν ήμερα
αύτή, οί δυό όμάδες βρίσκονταν στά μαχαίρια, καί τό γερμανικό
έργατικό κίνημα δέν μπόρεσε γιά τό λόγο αύτό σχεδόν καθόλου νά
προοδεύσει. Στό Συνέδριο τής Γκότα, οί λασσαλικοί είχαν τήν
πλειοψηφία : 71 άντιπροσώπους, πού έκπροσωποϋσαν 16 538 μέλη,
άπέναντι στούς μαρξιστές πού είχαν 56 άντιπροσώπους, οί όποιοι
έκπροσωποϋσαν 9121 μέλη. Παρ' δλη τήν έλλειψη σταθερότητας
πού Ιδειξαν οί μαρξιστές στή διάρκεια τών διαπραγματεύσεων,
αύτή ή ένοποίηση σήμανε τήν άρχή τοΰ τέλους τοΰ λασσαλικοΰ
ρεύματος στό διεθνές έργατικό κίνημα.
"Υστερα άπό τή διάλυση τής 1ης Λιεθνοΰς ό Μάρξ καί δ
"Ενγκελς έξακολούθησαν νά καθοδηγούν άμεσα πολιτικά τό έργα-
τικό κίνημα πού άναπτύσσονταν. Διεθέτοντας τεράστια πείρα, ικα-
νότητα κατανόησης καί πολυμάθεια καί γνωρίζοντας θαυμάσια τίς
κυριότερες ευρωπαϊκές γλώσσες (έμαθαν άκόμα καί τά ρωσικά πρός
τό τέλος τής ζωής τους) ήταν λαμπρά προετοιμασμένοι γι* αύτή

1
Γκούσταβ Μάγιερ : Φρίντριχ "Ενγκελς·, Νέα Υόρκη, 1936,
σελ. 246.

166
τήν καθοδήγηση. Τά έπόμενα χρόνια χαρακτηρίζονται άπό Ατε-
λείωτη σειρά γράμματα πού Εστειλαν οί δυό μεγάλοι ήγέτες στά
νεαρά κόμματα, πού Αναπτύσσονταν, καθώς καί Από τίς Επισκέψεις
πολλών σοσιαλιστών ήγετών, πού πήγαιναν νά τούς συμβουλευθούν.
Φυσικά, ό Μάρξ καί ό "Ενγκελς δέν παραμέλησαν Ενα γεγονός
τόσο σημαντικό, δπως ή συγχώνευση τών μαρξιστών καί τών λασ-
σαλικών στή Γερμανία. "Αντίθετα. "Αν καί τό πρόγραμμα τής Γκό-
τα, Ετσι δπως έγκρίθηκε, ήταν λιγοσέλιδο ό Μάρξ, άναλύοντάς το,
Εγραψε μιά περιεχτική μπροσούρα. Ή μπροσούρα αύτή είναι Ενα
Από τά πιό Αξιόλογα Αναλυτικά καί προγραμματικά Εργα τοϋ Μάρξ.
Ό Μάρξ έπέκρινε άμείλιχτα τή συμφωνία τής Γκότα, πού
ήταν Ενα πρώτο παράδειγμα, πού Εδειχνε τήν τάση τών γερμανών
σοσιαλδημοκρατών νά Αποσιωπήσουν τά κύρια προβλήματα έν όνό-
ματι τής ένότητας τοΰ κόμματος. Ό Μάρξ καυτηρίασε σχεδόν κάθε
φράση τής συμφωνίας αύτής. Στήν περίφημη μπροσούρα του «Κρι-
τική τοΰ προγράμματος τής Γκότα» ό Μάρξ καταδίκασε τίς λαθε-
μένες οικονομικές Αντιλήψεις, τήν έσφαλμένη θέση γιά τό ρόλο
τοΰ κράτους, τή συνθηκολόγηση μπροστά στή λασσαλική (μαλθου-
σιανή) Αντίληψη γιΑ τό «χάλκινο νόμο τοΰ ήμεριμισθίου», τήν υίο-
θέτηση τής καθολικής πανάκειας τών Επιχορηγήσεων τοΰ κράτους
στούς συνεταιρισμούς, τήν Ελλειψη συγκεκριμένου αίτήματος σχε-
τικά μέ τό όχτάωρο, τήν υποτίμηση τοΰ διεθνισμού κλπ. Ό "Ενγκελς
Ελεγε δτι « . . . σ' αύτό τό πρόγραμμα θά μποροΰσε νά κριτικαρι-
στεΐ σχεδόν κάθε λέξη . . . » '.
"Ενα άλλο λαμπρό παράδειγμα διεθνοΰς καθοδήγησης, ήταν ή
απάντηση πού εδοσε ό "Ενγκελς μερικούς μήνες άργότερα στό στενο-
κέφαλο καθηγητή τοΰ Πανεπιστημίου τοϋ Βερολίνου, Ευγένιο Ντύ-
ριγκ. Ό Ντύριγκ είχε γραφτεί λίγο πρωτύτερα στό σοσιαλδημο-
κρατικό κόμμα κι Αρχισε νά άναθεωρεϊ πέρα γιά πέρα μέ άστική
Εννοια τό πρόγραμμα τοΰ κόμματος. Ή άπάντη'ση τοΰ "Ενγκελς
ήταν μιά βαθιά Εκθεση τής μαρξιστικής θέσης στή φιλοσοφία καί
τήν Επιστήμη. Ή Εκθεση αύτή άποτελεί Ενα άπό τά κλασικά Εργα
τοΰ μαρξισμού 2 .
Ά π ό τόν τρόπο μέ τόν όποίο ή ήγεσία τοΰ κόμματος στή
Γερμανία Αντέδρασε στά δυό αύτά Ιστορικά Εργα μέ τά -όποια ό
Μάρξ καί ό "Ενγκελς τή βοηθούσαν, Εγινε σαφές δτι άκόμα καί
στήν περίοδο αύτή υπήρχαν ισχυρές όπορτοννιστικές τάσεις μέσα
στό κόμμα αύτό. Ό Μέρινγκ λέγει δτι ό Μάρξ Εστειλε τήν «Κρι-

1
Μάρξ — "Ενγκελς, Διαλεχτά Εργα τόμ. II, σελ. 36, έλλ. ίκδ.
2
Φ. "Ενγκελς : «Άντι-Ντύριγκ».

167
τική τοϋ προγράμματος τής Γκότα» στόν Λίμπκνεχτ, άλλά τά μόνο
άποτέλεσμα αύτής τής περίφημης Επιστολής ήταν μερικές μικρές
καί σχετικά άσήμαντες τροποποιήσεις πού Ικαναν στό σχέδιο έκεϊνοι
πρός τούς όποιους άπευθυνόταν Στήν'πραγματικότητα ό Μπέμπελ,
πού βρίσκονταν τότε στή φυλακή, δέν Εμαθε γι* αύτό τό ντοκου-
μέντο παρά ύστερα άπό πολλά χρόνια. Τό γράμμα τοϋ Μάρξ κρα-
τήθηκε κρυφό 16 χρόνια καί δέ δημοσιεύτηκε παρά στά 1891
Τό. δέ βαθύ κριτικό Εργο τοΰ "Ενγκελς «Άντι-Ντύριγκ», πού δη-
μοσιεύτηε γιά πρώτη φορά στά 1877 στό κεντρικό δργανο τοΰ κόμ-
ματος «Φόρβερτς» («Εμπρός»), προκάλεσε έπίσης θύελλα Επικρί-
σεων άπό μέρους τών Επίσημων κύκλων, Ετσι πού ό "Ενγκελς μόλις
γλύτωσε τή δικαστική δίωξη.

Διε&νεϊς τάσεις πού συνεχίζονται


Στήν περίοδο μεταξύ τών δύο Διεθνών ύπήρχε στίς γραμμές
τών Εργατικών κομμάτων χρχ τών συνδικάτων μιά συνεχής καί
διαρκώς αύξανόμενη τάση γιά διεθνή συνεργασία καί όργάνωση.
Ή πρώτη γενική Εκδήλωση αύτής τής τάσης ήταν τό παγκόσμιο
σοσιαλιστικό συνέδριο τής Γάνδης τού Βελγίου, τό Σεπτέμβρη τοΰ
1877. Στό συνέδριο πήραν μέρος 42 άντιπρόσωποι, άνάμεσα στούς
όποιους ό Λίμπκνεχτ καί ό Κροπότκιν. Ό Ντέ Παέπε άντιπροσώ-
πευε τήν ούτοπιστική Ενωση «ΟηβϊάΗ» τής Νέας Υόρκης. Οί μαρ-
ξιστές καί οί μπακουνινιστές άρχισαν νά διαφωνούν γιά τό πρό-
βλημα τοΰ Κράτους, τού κολεχτιβισμού, της πολιτικής πάλης, τής
Εξέγερσης καί γιά διάφορα άλλα προβλήματα. Μιά σημαντική πρό-
ταση, πού Εγινε στό συνέδριο, ήταν ή πρόταση νά συγκληθεί Ενα
εύρύ διεθνές συνέδριο τών συνδικάτων. Οί άναρχικοί άντιπροσώ-
πευαν μονάχα μιά άσήμαντη μειονότητα καί γενικά Επικράτησε ή
μαρξιστική άποψη. Οί Ελπίδες πού Ετρεφαν μερικοί πώς θ ά συγ-
χωνευθούν οί δύο τάσεις, ήταν μάταιες. Στή διάρκεια τοΰ συνε-
δρίου οί μαρξιστές άντιπρόσωποι συσκέφθηκαν χωριστά καί Αποφά-
σισαν νά δργανώσουν Ενα διεθνές γραφείο στό Βέλγιο, άλλά αύτό
τό σχέδιο δέν πραγματοποιήθηκε ποτέ.
"Ενα άλλο σοσιαλιστικό συνέδριο συνήλθε τόν 'Οχτώβρη τοΰ
1881 στήν πολιτειούλα ΟΗΙΙΓ κοντά στή Ζυρίχη. Οί άναρχικοί δέν

1
Φράντς Μέρινγκ : «Κάρλ Μάρξ», κεφ. XV, 2.'
2
Ρ. Πάλμ Ντάτ : « Ό μαρξισμός ύστερα άπό πενήντα χρόνια»,
σελ. 11. ·


πήραν μέρος. Ό Λίμπκνεχτ ήταν παρών. Αντιπρόσωπος τοΰ άμερι-
κανικοΰ έργατικοΰ σοσιαλιστικού κόμματος ήταν ό Ρ . 3. Μ Ο Ο Ι Π Γ Ο ,
πρόεδρος τής ένωμένης Αδελφότητας τών ξυλουργών καί Επιπλο-
ποιών. Τό πρόβλημα τοΰ σχηματισμοΰ μιάς νέας Διεθνοΰς τράβηξε
πολύ τήν προσοχή τών άντιπροσώπων, χωρίς, δμως, θετικά άποτε-
λέσματα. Ό Στέκλοφ λέγει: «Τό συνέδριο τής Ο Η ΐ Ι Γ κατέληξε στό
συμπέρασμα, δτι ή σύγκληση μιάς όμοσπονδίας τών σοσιαλιστικών
δυνάμεων δέν ήταν άκόμα πραχτικά πραγματοποιήσιμη»
Δέ μπορούσε νά θεμελιωθεί ούτε Ινα διεθνές έντυπο δργανο.
Τά νεαρά σοσιαλιστικά κόμματα ήταν άκόμα άρκετά άδύνατα γιά νά
σχηματίσουν μιά άληθινή διεθνή όργάνωση.
Στά τέλη τής 8ης δεκαετίας καί στίς άρχές τής Εννατης, Εγι-
ναν Επανειλημμένες προτάσεις γιά νά έπανιδρυθεΐ ή Διεθνής, άλλά
τόσο ό Μάρξ δσο καί ό "Ενγκελς είχαν τή γνώμη πώς ήταν πρόωρο
Ενα τέτιο μέτρο. Διεθνείς έργατικές συνδιασκέψεις Εγιναν στά
1883 καί στά 1886 στό Παρίσι καί στά 1888 στό Λονδίνο. 0 1 ει-
σηγήσεις σ' αυτές τίς συνδιασκέψεις Εδειχναν μιά γρήγορη Ανά-
πτυξη τών σοσιαλιστικών κομμάτων καί τών συνδικάτων σ* δλη τή
δυτική Ευρώπη. Τό Εργατικό κίνημα τών Ενωμένων Πολιτειών
βρίσκονταν στίς πρώτες γραμμές τοΰ μαχητικού κινήματος τών Ερ-
γατιών δλου τοΰ κόσμου. Τ Ηταν έπιταχτική ή άνάγκη τής διεθνοΰς
άλληλεγγύης τών Εργατών. Είχε φθάσει Επιτέλους ή στιγμή γιά
τήν Επανίδρυση τής Διεθνοΰς πάνω σέ νέα βάση. Αυτό πραγματο-
ποιήθηκε στό ιστορικό συνέδριο τού Παρισιού στά 1889.

Ό ΰόνατος τον Κόρλ Μάρξ

Στίς 14 τοΰ Μάρτη 1883 τό προλεταριάτο δλου τού κόσμου


Εχασε τό μεγαλύτερο άρχηγό του. Ό Κάρλ Μάρξ πέθανε σί ήλικία
65 χρονών. "Εσβυσε ήσυχα Ενώ Επαιρνε τόν άπογευματινό του
δπνο στήν πολυθρόνα του, στό σπίτι του στό Λονδίνο, δπου κατοι-
κοΰσε τά τελευταία χρόνια. "Αμεση αιτία τοΰ θανάτου του ήταν
Εσωτερική αιμορραγία, πού προκλήθηκε, δπως φαίνεται, άπό δγκο
στό Ενα πνευμόνι. Χρόνια όλόκληρα χειροτέρευε συνεχώς ή ύγεία
του, ιδιαίτερα λόγω τής ύπερβολικής Εργασίας καί τής φτώχειας.
Ή κλονισμένη του ζωτικότητα έξασθένισε άκόμα περισσότερο υστέ-
ρα άπό τό πλήγμα τοΰ θανάτου τής Αφοσιωμένης του γυναίκας.

1
Γκ. Μ. Στέκλοφ : «Ιστορία τής 1η; Διεθνούς», σελ. 366.

169
Τζένυ τό Δεκέμβρη τοϋ 1881 καί τή; κόρη; του, πού τή λέγανε
Επίσης Τζένυ τό Γενάρη τοϋ 1883. "Ετσι έσβυσε ό μεγαλύτερο;
πολιτικό; στοχαστή;, ό άνθρωπο; πού προέβλεψε τήν εξαφάνιση
τοϋ παγκόσμιου καπιταλιστικού συστήματο;.
Γνωστό; στού; στενούς του φίλου; σάν «ό Μαύρο;», λόγω τοί
βαθύχρωμου δέρματος του, ό Μάρξ έζησε σεμνά καί τάφηκε έπίση;
σεμνά. Στήν κηδεία του παρεβρέθηκαν μονάχα μερικοί άπό τούς
πιό στενούς συγγενείς καί φίλους του, ανάμεσα στούς όποιους,
έχτός άπό τόν "Ενγκελ;, οί σύντροφοι του τής έποχής τής "Ενωσης
τών Κομμουνιστών, ό Φρίντριχ Λέσνερ καί ό Λόχνερ οί δυό γαμπροί
του Πώλ Λαφάργκ καί ό Σάρλ Λονγκέ, ό Λίμπκνεχτ, ό γνωστός
χημικός Κάρλ Σόρλεμερ καί ό διαπρεπής βιολόγος Σέρ "Εντβι.ν
Ρέΐ Λάνκεστερ. Ό Μάρξ ενταφιάστηκε στίς 17 τοϋ Μάρτη στό
νεκροταφεο Η ΐ ^ Η ^ β Ι ε τοΰ Λονδίνου, δπου υψώνεται σήμερα πάνω
άπό τόν τάφο του ένα μικρό πέτρινο μνημείο. Ό παλιό; του φίλο;
καί συναγωνιστής Φρειδερίκος "Ενγκελς έξεφώνησε τόν παρακάτω
έπικήδειο λόγο στόν τάφο τοΰ άθάνατου άγωνιστή τής ελευθερίας
τής άνθρωπότητας.
«"Οπως ό Δαρβίνος άνακάλυψε τό νόμο έξέλιξης τής όργανι-
κής φύσης, έτσι δ Μάρξ άνακάλυψε τό νόμο έξέλιξης τής άνθρώ-
πινης ιστορίας, τό σκεπασμένο ίσαμε τώρα μέ ιδεολογικά επιστρώ-
ματα άπλό γεγονός, δτι οί άνθρωποι, πρίν άπ' δλα, πρέπει νά τρώ-
νε, νά πίνουν, νά έχουν κατοικία καί νά ντύνονται προτού αρχί-
σουν νά άσχολοΰνται μέ τήν πολιτική, τήν επιστήμη, τήν τέχνη, τή
θρησκεία κλπ. "Οτι έπομένως ή παραγωγή τών άμεσων υλικών
μέσων συντήρησης καί κατά συνέπεια ή κάθε φορά βαθμίδα
τής οικονομικής άνάπτυξης ένός λαού, ή μιάς χρονική; περιόδου,
άποτελεΐ τή βάση, άπ' δπου Εξελίχθηκαν οΐ κρατικοί θεσμοί, οί
άντιλήψεις γιά τό δίκαιο, τήν τέχνη, άκόμα καί οί θρησκευτικέ;
παραστάσεις τών άνθρώπων αυτής τής έποχής, τή βάση, Επομένω;,
μέ τήν όποία πρέπει νά έξηγηθοΰν καί δχι άντίθετα—δπω; συ-
νέβαινε ίσαμε τώρα.
Μά δχι μόνο αΰτό. "Ο Μάρξ άνακάλυψε έπίση; τόν ειδικό
νόμο τής κίνησης τοϋ σημερινού κεφαλαιοκρατικοϋ τρόπου παραγω-
γής καί τής άστικής κοινωνίας πού προέρχεται άπ' αύτόν. Μέ τήν
άνακάλυψη τής υπεραξίας, φωτίστηκαν μέ μιάς δλα, ενώ ΰλες οί
προηγούμενες έρευνες, τόσο τών άστών οικονομολόγων, δσο καί τών
σοσιαλιστών κριτικών πλανοϋνταν στό σκοτάδι.
Δυό τέτιες άνακαλύψεις θάταν άρκετές γιά μιά ζωή, καί θά-
ταν ευτυχής έκεϊνος πού θά άξιωνόταν νά κάνει έστω καί μιά τέ-
τια άνακάλυψη. Ό Μάρξ δμως σέ κάθε τομέα πού Ερεύνησε — καί

170
τέτιοι τομείς υπήρξαν παρά πολλοί καί δέν υπάρχει οΰτε Ενα; πού
νά ερευνήθηκε Επιφανειακά — άκόμα καί στόν τομέα τών μαθημα-
τικών, Εκανε πρωτότυπε; Ανακαλύψει;.
Τέτιο; ήταν ό Μάρξ, ό Ανθρωπο; τή; έπιατήμης. Αύτό δμως
δέν ήταν τό βασικό στό Εργο του. Ή έπιστήμη ήταν γιά τόν Μάοξ
μιά Ιστορικά κινητήρια, Επαναστατική δύναμη. "Οσο μεγάλη χαρά
κι άν αισθανόταν γιά κάθε. νέα άνακάλυψη σέ όποιαδήπστε θεωρη-
τική επιστήμη, πού δέν ιιποροΰσε νά προβλεφθεί άκόμα καθόλου ή
πραχτική της Εφαρμογή, αισθανόταν μιά Εντελώς άλλιώτικη χαρά,
δταν Επρόκειτο γιά μιάν άνακάλυψη πού Επιδρούσε άμέσως Επα-
ναστατικά στή βιομηχανία καί γενικά στήν ίστορτκή Εξέλιξη. "Ετσι
παρακολούθησε επισταμένα τήν πορεία τών άνακαλύψεων στόν το-
μέα τοΰ ήλεκτρισμοΰ καί τελευταία τίς άνακαλύψεις τοΰ Μάο·/.
Ντεπρέ.
Ό Μάρξ ήταν προπάντων επαναστάτης. Ό πραγματικός σκο-
πός τής ζωής του ήταν νά βοηθήσει μέ τόν Ενα ή τόν Αλλο τρόπο
στήν Ανατροπή τής κεφαλαιοκρατικής κοινωνία; καί τών κρατι-
κών θεσμών πού εχει δημιουργήσει, νά πάρει μέρος στήν άπελευθέ-
ρωση τοΰ σύγχρονου προλεταριάτου, πού αυτός τοΰ Εδοσε γιά πρώτη
φορά τή συνείδηση τής θέσης του καί τών άναγκών του, τή συνεί-
δηση τών δρων τής χειραφέτηοής του. Ό Αγώνας ήταν τό στοιχείο
του. Καί άγωνίσιηκε μέ πάθος, μέ Επιμονή, μέ Επιτυχία δσο λίγοι.
Ή πρώτη «Εφημερίδα τοΰ Ρήνου» 1842, τό παρισινό «Φόρβερτς»
1844, « Ή Γερμανική Εφημερίδα τών Βρυξελλών» 1847, « Ή Νέα
Εφημερίδα τοΰ Ρήνου» 1848 — 49, «Τό Βήμα της Νέας Υόρ-
κης» Από τό 1852 ώς τό 1861 —καί χώρια Ενα πλήθος Από μαχη-
τικά βιβλιαράκια, δουλιά σέ συλλόγους στό Παρίσι, στίς Βρυξέλ-
λες καί στό Λονδίνο ώς δτου ήρθε τελικά σάν στεφάνωμα τοΰ συνό-
λου, ή μεγάλη ή «Διεθνής "Ενωση τών Εργατών»—Εργο πού
γι* αύτό μποροΰσε μέ τό δίκιο του νά περηφανεύεται ό δημιουργός
του — κι άν άκόμα δέν είχε κάνει τίποτα Αλλο.
Νά γιατί είχαν μισήσει καί συκοφαντήσει τόν Μάρξ περισσό-
τερο άπό κάθε Αλλον άνθρωπο τής εποχής του. Τόν Εδιωχναν κυ-
βερνήσεις Απολυταρχικές καί δημοκρατικές. Αύτοί — συντηρητικοί
ή άκροι δημοκράτες συναγαινίζονταν Αναμεταξύ τους ποιός θά τόν
δυσφημήσει περισσότερο. "Ολα αύτά τά παραμέριζε σάν νάταν ιστός
άράχνης, δέν τούς Εδινε σημασία καί δέν άπαντοΰσε παρά μόνο
δταν υπήρχε Εξαιρετική άνάγκη. Καί πέθανε τιμημένος, άγαπημέ-

171
νος, θρηνημένος άπό Εκατομμύρια Επαναστάτες συνεργάτες του, πού
κατοικούν σ' δλη τήν Εύρώπη καί τήν Άμεριχή, άπό τά όρυχεία
τής Σιβηρίας, ως τήν Καλιφόρνια. Καί τολμώ νά πώ : δτι ό Μάρξ
μπορεί ν ά είχε πολλούς άντιπάλους, δμως δύσκολο είναι νά πούαε
πώς είχε Εσιω καί Εναν προσωπικό Εχθρό.
Τό δνομα,καί τό Εργο του θ ά ζήσουν στούς αιώνες !»

1
Κάρλ Μάρξ, Φ. "Ενγκελς, Διαλεχτά Εργα τόμ. II, σελ. 187—189.
Κ Β * Λ Λ Λ 10 II

Η ΙΔΡΥΣΗ
ΤΗΣ 2ης ΔΙΕΘΝΟΥΣ (ί889)

| ό Ιδρυτικό συνέδριο της 2ης Διεθνοΰς άρχισε στό Παρίσι,


στίς 14 τοΰ Ι ο ύ λ η 1889, τήν ήμέρα πού συμπληρώνονταν 100
χρόνια άπό τήν πτώση τής Βαστίλλης τήν έποχή τής μεγάλης γαλ-
λικής "Επανάστασης. Σ* αύτό τό συνέδριο πού συγκλήθηκε άπό
γερμανούς καί όργανώθηκε άπό γάλλους μαρξιστές πήραν μέρος
391 άντιπρόσωποι άπό 20 χώρες. Τέσσερες άντιπρόσωποι ήταν
αμερικάνοι. Αύτή ήταν ή μεγαλύτερη διεθνής συγκέντρωση στήν
ώς τότε Ιστορία τοΰ παγκόσμιου έργατικοΰ κινήματος. 0 1 έργασίες
τοΰ συνεδρίου διεξήχθηκαν σέ άτμόσφαιρα μεγάλου Ενθουσιασμού
Στήν αίθουσα είχαν άναπεταστεϊ σημαίες, δπου ήταν γραμμένα :
«Στό δνομα τοΰ Παρισιού τού 1848 καί τού Μάρτη, Α π ρ ί λ η καί
Μάη τού 1871, στό δνομα τής Γαλλίας, τού Μπαμπέφ, τού Μπλανκί
καί τοΰ Βαρλέν χαιρετούμε τούς σοσιαλιστές έργάτες τών δύο
κόσμων» '.
Ταυτόχρονα δμως συνήλθε στό Παρίσι Ινα δεύτερο «διεθνές»
έργατικό συνέδριο. Ή τ α ν ή συγκέντρωση τών «ποσιμπιλιστών» ή
όπορτουνιστών (πού έπεδίωκαν τήν οικοδόμηση τοΰ σοσιαλισμού
στά πλαίσια τής άστικής νομιμότητας), όργανωμένη άπό τούς βρετ-
τανούς τρεϊντγιουνιονισχές ήγέτες καί τήν όμάδα τού ΙΙώλ Μπρούς
τής Γαλλίας. Καί στά δυό συνέδρια έγιναν μεγάλες προσπάθειες
γιά σνγχώνευση, άλλά οί προσπάθειες αύτές άπότυχαν τόσο πριν
δσο καί στή διάρκεια τοΰ συνεδρίου. Ό Χένρυ Μ. Χάΐντμαν καί
άλλοι κατέβαλαν Εξαιρετικά σύντονες προσπάθειες γιά νά Ενοποιή-
σουν τίς δυό δυνάμεις. Ό "Ενγκελς ήταν ένάντια σ' αύτό. Δυό
χρόνια άργότερα, στό συνέδριο τών Βρυξελλών ένώθηκαν οί δυό
όμάδες.

1
ΙΛΜΙΖ ; «ΤΙιο ΚΙΪΟ αιιϋ Ι'θΙΙ οί ΙΙιο ϋιχοικί ΙηΙβπΐ3ΐίοη3ΐ» Νέα
Υόρκη 1932, σελ. 13.

173
Τό μαρξιστικό συνέδριο συγκέντρωσε πολλές άπό τίς πιό γνω-
στές προσωπικότητες — άντρες καί γυναίκες — τοΰ παγκόσμιου Εργα-
τικοΰ κινήματος, έκείνονς πού θά καθοδηγούσαν τό παγκόσμιο Εργα-
τικό κίνημα στή διάρκεια τής έρχόμενης γενιάς καί θά καλύπτονταν
μέ δόξα ή μέ ντροπή στή διάρκεια τής ιστορικής περιόδου τής
2ης Διεθνούς. Άνάμεσα σ' αυτούς ήταν ό ΚοΪΓ Η3Γ<ϋε άπό τήν
Αγγλία, οί Λίμπκνεχτ, Μπέμπελ, "Εντουαρντ Μπερνστάΐν, Γκεόργκ
φόν Φόλμαρ καί Κλάρα Τσέτκιν άπό τή Γερμανία, οί Ζύλ Γκέντ,
Λαφάργκ Βαγιάν καί Λονγκέ άπό τή Γαλλία, οί Άνσέελε καί Βάν-
τερβέλντε άπό τό Βέλγιο, οί Αντρέας Κόστα καί Τσιπριόνο άπό
τήν Ιταλία, ό Βίκτωρ Ά ν τ λ ε ρ άπό τήν Αύστρία, ή ΟΟΠΘΙΗ ΝΪ611-
λνεηΗΐΠΚ άπό τήν Όλλανδία, ό ΓΙάμπλο Ίγγλέσια άπό τήν Ι σ π α -
νία, ό Γκιόργκι Πλεχάνοφ άπό τή Ρωσία '. Ό Κόμπερς άπό τίς
"Ενωμένες Πολιτείες, πού είχε προσκληθεί νά πάρει μέρος στό συνέ-
δριο, Εστειλε χαιρετιστήρια καί στά δυό συνέδρια προτρέποντάς τα
νά ένώσουν τίς δυνάμεις τους. Οί ΑΪ5Θ 03Η&Π καί Μ3Χ Ρ ί π ο
ήταν άντιπρόσωποι τοΰ ένωμένου εβραϊκού συνδικάτου τής Νέας
"Υόρκης. Καί στά δυό συνέδρια πήρε μέρος καί Ινας μικρός άριθ-
μός άναρχικών.
Τό μαρξιστικό συνέδριο τοΰ Παρισιοΰ τράβηξε τήν προσοχή
δλου τού κόσμου καί προκάλεσε ενθουσιασμό στούς έργάτες δλων
τών χωρών. Οί έργάτες θά άποχτοΰσαν Επιτέλους μιά όργάνωση
Ικανή νά διεξαγάγει μέ επιτυχία τόν άγώνα ένάντια στόν καπιτα-
λισμό ώς τήν όριστική του κατάργηση. "Επρεπε νά είναι μιά Επα-
νίδρυση της 1ης Διεθνούς, άλλά πάνω σέ μιά πιό πλατιά καί γερή
βάση. Στό ίδιο τό συνέδριο τό νέο παγκόσμιο κίνημα χαιρετίστηκε
σά συνέχιση τής παλιά; Διεθνούς "Ενωσης τών Εργατών, μέ τί;
Ινδοξες άναμνήσεις. Στήν έναρξη τοΰ συνεδρίου έκλέχτηκαν προί-
δροι ό κομμουνάρος Βαγιάν καί ό βετεράνος τοΰ σοσιαλιστικού
κινήματος Λίμπκνεχτ.

Οί ίργααίες τοΰ συνέδρων

Πολύς χρόνος διατέθηκε γιά τίς εισηγήσεις τών διαφόρων


χωρών, πού άντιπροσωπεύονταν στό συνέδριο. Ή γενική εικόνα
ήταν ή εικόνα ένός νεαρού, ρωμαλέου, άναπτυσσόμενου καί αισιό-
δοξου παγκόσμιου Εργατικού κινήματος. Τά συνδικάτα άναπτύσσον-
ταν στήν Ευρώπη καί τήν Αμερική, κάθε σχεδόν σημαντική χώρα
είχε τώρα τό δικό της σοσιαλιστικό κόμμα καί οί σοσιαλιστές άρχι-
1
Λιούϊς Λ. Λόργουΐν : «Εργασία καί Διεθνισμός». σελ. 70.

174
ζαν νά Εκλέγονται στή Βουλή στή Γερμανία, τή Δανία καί άλλες
χώρες. Ή κατάσταση γενικά ύπόσχονταν πολλά.
Λόγω τών πολλών εισηγήσεων τών άντιπροσώπων τών κομμά-
των δέν διατέθηκε πολύς καιρός γιά τή συζήτηση τών λίγων άπο-
φάσεων πού πάρθηκαν. Ά π ' αύτές άναφέρουμε τήν άπόφαση γιά
τήν κατάργηση τών μόνιμων στρατών καί τόν έξοπλισμό τών λαών.
Μιά άλλη άπόφαση ζητούσε τήν εισαγωγή τοϋ όχτάωρου — αίτημα
πού γιά πρώτη φορά μπήκε μπροστά στήν παγκόσμια έργατιά στό
συνέδριο τής 1ης Λιεθνοϋς στά 1866. Μιά άλλη άπόφαση άσχολοϋν-
ταν μέ τό πρόβλημα τής πολιτικής δράσης πού νά διεξάγεται «μέ
τή βοήθεια τής κάλπης» καί μέ βάση τήν άρνηση συμβιβασμών
ή σύναψης συμμαχιών μέ άλλα κόμματα. Αύτό προκάλεσε τήν
άντίδραση τών ομάδων τών άναρχικών. πού άντιτάσσονταν στούς
πολιτικούς άγώνες γενικά καί πού γι' αΰτό τό λόγο διαγράφτηκαν
άπό τό συνέδριο. Πάρθηκε άπόφαση πού υποστήριζε τήν πρόταση
τής ελβετικής κυβέρνησης νά δημιουργηθεί μιά διεθνής έργατική
νομοθεσία. Μιά πρόταση τής γαλλική; άντιπροσο).τεία; νά έγκριθεί
ή γενική άπεργία σάν "άρχή τή; σοσιαλιστική; έπανάσταση;» συ-
νάντησε τήν ισχυρή άντίθεση τών γερμανών άντιπροσώπων καί
άπορίφθηκε- Ή πιό σημαντική δμω; άπόφαση τοΰ συνεδρίου ήταν
ό καθορισμός τής πρωτομαγιάς σάν μέρα διαδήλωσης τοΰ διεθνοΰς
έργατικοΰ κινήματος. Αύτή ή πρόταση, πού έγινε άπό τό γάλλο
άντιπρόσωπο Λαβίν έρχονταν νά υποστηρίξει τήν πρόταση τής άμε-
ρικάνικης "Ομοσπονδίας εργασίας νά κηρυχτεί τήν Πρωτομαγιά
τοΰ 1890 γενική άπεργία γιά τό οχτάωρο. Ή άπόφαση τοϋ συνε-
δρίου έλεγε τά έξή; : «Τό Συνέδριο άποφασίζει νά όργανώσει μιά
μεγάλη διεθνή διαδήλωση, έτσι πού σ' ολε; τ ί ; χώρε; καί σ' δλε;
τί; πόλει; καί σέ μιά, άπό πρίν καθορισμένη, μέρα οί έργατικές
μάζες νά ζητήσουν άπό τά κρατικά δργανα τήν έλάττωση μέ νόμο
τής Εργάσιμη; μέρα; σέ 8 δ ρ ε ; καί τήν Εκπλήρωση τών άποφά-
σεων τού συνεδρίου τοΰ Παρισιού. 'Εφ' δσον ή Αμερικάνικη "Ομο-
σπονδία Εργασία; καθόρισε κι αύτή στό συνέδριο της τοΰ Άγιου
Λουδοβίκου μιά παρόμοια διαδήλωση γιά τήν πρωτομαγιά τοΰ 1890,
ή μέρα άύτή όρίστηκε σά μέρα τής διεθνοΰς διαδήλωσης. 01 έργά-
τες τών διαφόρων χωρών πρέπει νά όργανώσουν τή ,διαδήλωσή
τους σύμφωνα μέ τις υπάρχουσες σέ κάθε χώρα συνθήκες. Αυτή
ή άπόφαση άνανεώθηκε στά κατοπινά συνέδρια καί ή πρωτομαγιά
έγινε ή μεγάλη μαχητική γιορτή τών Εργατών δλου τοΰ κόσμου '.

1
ΛΙΟΧ.ΊΙΚΙΟΓ ΤΠΚΓΙΙΙΙΊΙΙΗΤΡ «ΙΙί&ΙοΓν οί ΙΗΗΝ Γ),ΙΝ» — Νέα Ύόοκη.
1947

175
' Ο μαρξιστικός προσανατολισμός τοϋ συνεδρίου

Τό συνέδριο τοΰ Παρισιού Απόδειξε, δτι ό μαρξισμός είχε


γίνει τό κυρίαρχο ρεύμα στό παγκόσμιο Εργατικό κίνημα, ιδιαίτερα
στήν πολιτική του όργάνωση. Στή διάρκεια τών 13 χρόνων πού
είχαν περάσει άπό τή διάλυση τής 1ης Διεθνοΰς, είχαν άναπτυχθεϊ
Αναρίθμητες νέες Εργατικές όργανώσεις, πού γιά τήν καθοδήγηση
τους γενικά στηρίζονταν έλπίδες στούς όπαδούς τοΰ Μάρξ. Μέ τήν
καθοδήγηση τοΰ Μάρξ καί τοΰ "Ενγκελς αύξήθηκε αίσθηιά ό Αριθ-
μός τών μαρξιστών καί πολλαπλασιάσθηκαν τά περιοδικά δημοσιο-
γραφικά τους δργανα. Αύτό Αποτελούσε σημαντική πρόοδο σέ σύγ-
κριση μέ τήν κατΑσταση στήν περίοδο της 1ης Διεθνοΰς, τότε πού
οί μαρξιστές, μιΑ χούφτα Ανθρωποι, χρειαζόταν νΑ παλαίβουν Αδια-
χοπα γιά τήν πολιτική τους γραμμή Ενάντια στίς διάφορες αίρέ-
σεις καί παρεκκλίσεις. Αύτή δμως ή ήγεμονία τοΰ μαρξισμού δέ
σήμαινε δτι οί λίγες αίρέσεις πού διατάραξαν τή ζωή τής 1ης
Διεθνοΰς είχαν τελείως Εκμηδενιστεί. Ή πλειοψηφία τους δμως
είχε χάσει τή πρωτινή της δύναμη. Οί προυντονιστές ήταν τώρα
σέ μεγάλο βαθμό μιά άνάμνηση, οί μπλανκιστές δέν έκπροσωπού-
σαν παρά μιά άσήμαντη παράταξη στή Γαλλία, οί λασσαλιχοί ζού-
σαν τίς τελευταίες μέρες τους στή Γερμανία καί τήν Αύστρία
καί οί μπακουνινικοί Αναρχικοί — Εκείνοι πού δέν είχαν άκόμα γίνει
συνδικαλιστές — άπο λοΰσαν μιά σχεδόν άπομονωμένη αίρεση.
01 περισσότεροι μαρξιστές ήταν στή Γερμανία καί τό σοσιαλ-
δημοκρατικό κόμμα τής χώρας αύτής είχε στερεώσει κι δλας τήν
πολιτική του καθοδήγηση στή 2η Διεθνή, καθοδήγηση πού διάρκεσε
χωρίς νά άμφισβητηθεί άπό κανένα ώς τήν ίδρυση τής Κομμουνι-
στικής Διεθνούς στά 1919. "Οπως παρατήρησε άργότερα ό Λένιν, ή
γερμανική Εργατική τάξη ήταν γιά μισό περίπου αΙώνα τό «πρό-
τυπο σοσιαλιστικής όργάνοίσης γιά δλον τόν κόσμο»· Ό γερμανι-
κός καπιταλισμός άναπτύχθηκε μέ ταχύτητα Τό κόμμα καί τά συν-
δικάτα δυνάμωναν κι αύτά γρήγορα. 'Από τόν καιρό άκόμα τής
1ης Διεθνούς είχαν Εμφανιστεί στίς διάφορες χώρες πολλοί νέοι
μαρξιστές δημοσιολόγοι (συνήθως δχι χωρίς σοβαρές θεωρητικές
έλλείψεις). Ό πιό διακεκριμένος άπ1 αύτούς ήταν ό Κάρλ Κάουτσκι
άπό τή Γερμανία (1854 —1938). Ό Κάουτσκι, πού ήταν τσέχος
άπό τόν πατέρα του καί γερμανός Από τή μητέρα του, γεννήθηκε
στήν Αύστρία. "Υστερα Από τό θάνατο τοΰ "Ενγκελς Ιγινε ό πιό
έπιφανής θεωρητικός άρχηγός της 2ης Διεθνοΰς. "Αμέσως ύστερα
Από τό συνέδριο τοΰ Παρισιού στ Α 1889, ό Κάουτσκι έγραψε τό

176
περίφημο πρόγραμμα της Έρφούρτης τοΰ γερμανικού σοσιαλδημο-
κρατικού κόμματος, πού γιά πολλά χρόνια χρησίμευσε σάν πρό-
τυπο στά άλλα σοσιαλιστικά κόμματα. Αυτό τό πρόγραμμα, άν καί
δέν άνάφερνε τό βασικό αίτημα νά Εγκαθιδρυθεί μιά λαοκρατική
γερμανική δημοκρατία καί παρέβλεπε τό ζωτικής σημασίας πρό-
βλημα τής διχτατορίας τοΰ προλεταριάτου καί τών μέσων γιά τήν
κατάργηση τοΰ καπιταλιστικού1 συστήματος, άκολουθοΰσε άπ' δλες
τίς άλλες άπόψεις τή γενική γραμμή, πού Επεξεργάστηκαν στά με-
γάλα τους θεωρητικά Εργα ό Μάρξ καί ό "Ενγκελς.
Ή διεθνής πού είχε δημιουργηθεί σέ μιά πιό έπαναστατική
έποχή άναγκάστηκε πάντα ν' άσχοληθεΐ στά συνέδριά της με τό
πρόβλημα τής επανάστασης, είτε λόγω τών καθαρά πολιτικών γε-
γονότων, είτε λόγω τής πίεσης, πού άσκοΰσαν οί ισχυρές ύπεραρι-
στερές αιρέσεις τής έποχής έκείνης. Άλλά ή 2η Διεθνής τοΰ 1889,
άναπτύσσοντας τή δράση της σέ μιά περίοδο σχετικά πιό ήσυχης
άνάπτυξης τοΰ καπιταλισμού, δέν ένιωσε δτι ή προλεταριακή έπα-
νάσταση χτυποΰσε τόσο βιαστικά τήν πόρτα της, άν καί πολλοί
μαρξιστές (δπως ό Χάΐντμαν στήν Αγγλία, αιρετικός τότε) ·ιί-
στευαν πώς ή εύρωπαϊκή Επανάσταση θά πραγματοποιηθεί πρίν
άπό τό τέλος τοΰ 19ου αιώνα! Τό συνέδριο τοΰ 1889 άν καί υίο-
θέτησε πέρα γιά πέρα τούς έπαναστατικούς σκοπούς τής 1ης Διε-'
θνοΰς, άσχολήθηκε κυρίως μέ τή λύση μερικών άμεσων καθηκόν-
των τής ταξικής πάλης, δπως ή πάλη Ενάντια στό μιλιταρισμό,
ή πάλη γιά τό όχτάωρο, γιά τήν εύρυνση τών έκλογικών δικαιω-
μάτων τών έργατών, γιά τήν έργατική νομοθεσία καί, βέβαια, γιά
τήν ίδρυση συνδικάτων, συνεταιρισμών καί σοσιαλιστικών έργατι-
κών κομμάτων.

Ό δεξιός κίνδυνος

Μάστιγα γιά τή Διεθνή ήταν οί ισχυρές, άνυπόταχτες, ψευτοε-


παναστατικές, ύπεραριστερές αιρέσεις, πού προσπάθησαν νά σπρώ-
ξουν πρόωρα τούς Εργάτες σ' ένα άγώνα ζιοής καί θανάτου μέ τήν
καπιταλιστική τάξη. Ή συμφορά δμως γιά τή 2η Διεθνή προήλθε,
δπως έδειξαν τά πράγματα, άπό τήν άντίθετη κατεύθυνση άπό
τούς δεξιούς όπορτουνιστές, πού, παραλύοντας τήν άγωνιστική
πρωτοβουλία τών έργατών, θελαν νά κάνουν τό έργατικό κίνημα
Ενα μικροαστικό Εξάρτημα τοΰ καπιταλιστικού συστήματος. Οί ύπε-
ραριστεροί ήταν Ινας παράγοντας μικρής σημασίας. Τό δεξιό ρεΰ-

12-880 177
μα, πού τελικά θά γίνει τό Επικρατέστερο καί θά όδηγήσει. στό
χαμό τή νέα Διεθνή, Εκδηλώθηκε σέ δυό τουλάχιστο ξεχωριστέ;
κατευθύνσει;, άπό τό ιδρυτικό άκόμα συνέδριο.
Ή πρώτη άπό τί; δεξιέ; αύτέ; έκδηλώσει; ήταν τό γεγονό;,
δτι οί «ποσιμπιλιστέ;» ήταν άρκετά ισχυροί καί τόλμησαν νά όργα-
νώσουν τό χωριστό συνέδριο του; καί νά άμφισβητήσουν Ετσι τόν
ήγετικό ρόλο τών Επαναστατών μαρξιστών στό διεθνέ; Εργατικό
κίνημα- Τήν Εποχή τή; 1η; Διεθνού; υπήρχε έν σπέρματι μιά δε-
ξιά πτέρυγα (καθώς καί ισχυρέ; άριστερίστικε; όμάδε;), πού άντι-
προσωπεύονταν άπό τούς όπορτουνιστές ήγέτες τών άγγλικών τρέ-
ΐντγιούνιονς — "Οτζερ, 'Κρήμερ, "Απλγκαρθ καί άλλους — καί άπό
τό λασσαλικό κίνημα στή Γερμανία, πού δέν είχε προσχωρήσει στή
Διεθνή. Λύτό τό ρεύμα προξένησε οπω; είδαμε άρκετή ζημιά στή
Διεθνή. Ή άλλαζονική πρόκληση τού Συνεδρίου τών <ποσιμπ:λι·
στών» στό ΙΙαρίσι, στά 1889, Εδειξε πόσο πολύ είχε στό μεταξύ
άναπτυχθεΐ αύτό τό έπικίνδυνο δεξιό ρεύμα. Τό συνέδριο τών <πο-
σιμπιλιστών» δέν κατόρθωσε νά έπιτύχει τού; άμεσου; σκοπού;
του, άλλά ή ίδια ή σύγκληση του ήταν μιά άπαίσια προειδοποίηση
γιά τού; σοβαρού; μελλοντικού; κινδύνου; πού έπικρέμονταν.
Ή δεύτερη Εκδήλιοση τού δεξιού ρεύματο; εγινε στό ίδιο τό
μαρξιστικό συνέδριο. "Αν καί πέρασε σχεδόν άπαρατήρητη δέν
ήταν λιγότερο άπειλητική. Πρόκειται γιά τό γεγονό;, δτι οί άντι-
πρόσωποι δέν κατόρθωσαν νά δημιουργήσουν Ενα διεθνέ; κέντρο,
πού νά ενεργεί στό χρονικό διάστημα μεταξύ τών συνεδρίων.
"Οπω; δείξαν τά κατοπινά γεγονότα ή νέα Διεθνή; δέν είχε επί
δώδεκα χρόνια μιά διεθνή καθοδηγητική έπιτροπή, Ενα παγκόσμιο
Επιτελείο, Ενα διεθνέ; δημοσιογραφικό δργανο, δέν είχε Ενα δικό
τη; καταστατικό, οΓ·τε Ενα συγκεκριμένο πολιτικό πρόγραμμα, δέν
ήξαιρε τί σημαίνει πειθαρχημένη εκπλήρωση τών άποφάσεων καί
δέν είχε ούτε επίσημη ονομασία.
'Απ' δλε; αυτέ; τί; άπόψει; ή 2η Διεθνή; βρίσκονταν πολύ
πίσω άπό τήν 1η Λιεθνή, πού δπω; είπαμε στά προηγούμενα κε-
φάλαια, είχε μιά καλά άναπτυγμένη διεθνή όργάνωση : Ενα Γενικό
Συμβούλιο, Ενα καταστατικό, Ενα δημοσιογραφικό δργανο, Ενα πρό-
γραμμα καί μιά ονομασία. Στήν πραγματικότητα ή 2η Λιεθνή;
είχε μείνει πολύ πίσω άκόμα κι άπό τήν άναρχιν.ή άντίληψη γιά
μιά διεθνή δργάνα>ση. Οί προυντονιστέ; καί οί μπακουνινιστέ; είχαν
ζητήσει μέ επιμονή νά είναι τό κέντρο τή; Διεθνού; Ενα γραφείο
αλληλογραφία; καί στατιστική;, άλλά ή 2η Λιεθνή; τόσο κατά τήν
ίδρυσή τη;, δσο καί μιά δεκαετία ύστερα άπ' αύτήν, δέν Εφθασε

178
ούτε Εστω σ' αύτόν τήν Ελάχιστον βαθμό όργάνωσης σέ παγκόσμια
κλίμακα.
Θά ήταν, βέβαια, άφύσικο νά δημιουργήσει ή 2η Διεθνής Ενα
τόσο Ισχυρό παγκόσμιο κέντρο, δπως δημιούργησε ή 1η Διεθνής
στό Συνέδριο τής Χάγης τοΰ 1872 στόν άγώνα ζωή; καί θανάτου
πού διεξήγε ένάντια στού; μπακουνινιστέ;. Άλλά τό νά μή δη-
μιουργείς γενικά κανένα κέντρο σήμαινε δτι υποτιμάς σημαντικά
τό διεθνισμό καί δίνεις πολύ μεγάλη σημασία στίς έθνικές όργανώ-
σεις καί στήν έθνική πολιτική δράση. "Οπως φάνηκε άπό τή με-
γάλη καταστροφή τοΰ 1914 αύτό ήταν τόσο πιό έπικίνδυνο, 3σο
είχε άρχίσει νά γίνεται κι δλας αισθητή ή δυνατότητα μιας Ενο-
πλης σύγκρουσης, άνάμεσα στίς μεγάλες δυνάμεις τοΰ κόσμιου. Ό
μεγαλύτερος κίνδυνος γιά τούς έργάτες στά κατοπινά χρόνια ήταν
ό κίνδυνος νά υποχωρήσει τό έργατικό κίνημα τών διαφόρων χωρών
στήν αύξανόμενη πίεση τής άντίστοιχης άστικής τάξης.

'// προέλευση τον δεξιοΰ 6πορτοννιομον

Ή δεξιά όπορτουνιστική τάση ·ρτή 2η Διεθνή. πού άργότερα


θά προκαλέσει μιά τόσο μεγάλη ήττα τοΰ παγκόσμιου έργατικοΰ
κινήματος, είχε δυό κύριες πηγές. Ή πρώτη καί πιό Επικίνδυνη
άπ' αύτές βρίσκονταν στί; γραμμές τών ειδικευμένων έργατών καί
τής συνδικαλιστική; γραφειοκρατίας, πού, οί Εργοδότες πληρώνον-
τας του; μεγαλύτερους μισθού;, τούς χρησιμοποίησαν Ενάντια σιίς
πλατιές μάζες τή; έργατική; τάξης γιά νά ματαιώσουν τίς άπερ-
γίες, γιά νά Εμποδίσουν .τήν άνάπτυξη καί τήν ένοποίηση τών συν-
δικάτων καί γιά νά παλαίψουν ενάντια στήν ταξική συνείδηση καί
τίς άνεξάρτητες πολιτικέ; Ενέργειες τών Εργατών. Ή δεύτερη πη ν ή
τοΰ δεξιοΰ όποριουνισμοΰ ήταν ό μεγάλος άριθμός· μικροαστών
διανοουμένων πού προσπαθούσαν νά κάνουν καριέρα καθοδηγών-
τας τίς πολιτικές οργανώσεις τών ίργατών καί κατέχοντας σάν
αντιπρόσωποι τών έργατών διάφορες θέσεις στούς δήμους, στόν
κρατικό μηχανισμό ή στην κυβέρνηση. Προσπαθούσαν άδιάκοπα
νά περιορίσουν τήν πολιτική τής έργατικής τάξης σαή διεκδίκηση,
όρισμένων μετριοπαθών μεταρυθμίσεων, παραδεχτών γιά τή μικροα-
στική τάξη καί τούς καπιταλιστές. Γενικά, στή διάρκεια τής ύπαρ-
ξης τής 2ης Διεθνοΰς, αύτά τά δυό όπορτουνιστικά ρεύματα συ-
νεργάστηκαν πλέρια. Οί όπορτουνιστέ; πού προέρχονταν άπό τούς
κόλπους τή; έργατικής τάξης δρούσαν κατά προτίμηση — άλλά

179
δχι Αποκλειστικά — στά συνδικάτα, καί οί μικροαστοί διανοούμενοι
Εκδηλώνονταν κυρίως στόν πολιτικό τομέα. Καί οί δυό δμάδε;
στηρίζονταν κυρίως στήν Εργατική Αριστοκρατία καί έτειναν στό
νά. υποτάξουν :ιά συμφέροντα τής Εργατικής τάξης, στό σύνολό
της, στά συμφέροντα τής τάξης τών καπιταλιστών.
Τήν .Εποχή τής ίδρυσης τής 2ης Λιεθνοΰς 6 δεξιός όπορτου-
νισμός είχε φθάσει τό Ανώτατο στάδιο άνάπτυξης στό άγγλικό Εργα-
τικό κίνημα. Αύτό οφείλονταν, κυρίως, στό γεγονός δτι τήν περίοδο
Εκείνη ή Μεγάλη Βρετανία ήταν ή κυριότερη ιμπεριαλιστική δύ-
ναμη. Στή χώρα αύτή οί Εργοδότες Εφάρμοζαν σέ πολύ πλατιά κλί-
μακα τήν Εσωτερική ιμπεριαλιστική γραμμή διαφθοράς τής Εργα-
τικής άριστοκρατίας καί τών ήγετών της, χρησιμοποιώντας ιδιαί-
τερα τά ύπερκέρδη πού έβγαζαν άπό τίς άποικίες. Τ ά Επιζήμια γιά
τήν Εργατική τάξη αποτελέσματα αυτής τής υλικής καί ιδεολογι-
κής διαφθοράς ήταν πολύ οφθαλμοφανή, δποις είχαν τονίσει πολύ
πρίν ό Μάρξ, ό "Ενγκελς καί άλλοι. Ό Ρότστάϊν λέγει: « Ή έν-
νατη καί ή τελευταία δεκαετία τοϋ περασμένου αιώνα άποτελοΰν
τό πιό χαμηλό Επίπεδο δπου κατρακύλησε ή ταξική συνείδηση τών
άγγλων Εργατών. "Οπως καί στά μέσα τής 8ης δεκαετίας οί πολι-
τικές ένέργειες, άκόμα καί μέ τή μορφή άΟώων έργατικών ύπο-
ψηφιοτήτων, είχαν Εγκαταλειφθεί τελείως. ΟΙ Εργάτες ψήφιζαν
είτε ύπέρ τών φιλελευθέρων είτε ύπέρ τών συντηρητικών καί ή
ίδια ή λέξη «Επανάσταση" προκαλούσε μιά περιφρονητική ΰψωση
τών ώμων άν δχι άνοιχτές βρισιές» "Από τό 1879 άκόμα ό
"Ενγκελς έγραφε στόν Μπερνστάιν: «Πρέπει νά άναγνωρίσουμε
πώς τη. στιγμή αύτή δέν υπάρχει στή Μεγάλη Βρεπτανία Ινα άλη-
θινό κίνημα τής Εργατικής τάξης μέ τήν έννοια πού δίνεται στόν
δρο αύτό στήν ήπειρωτική Εύρώπη» 2 . Καί αύτό στή χώρα δπου,
μιά γενεά προηγούμενα γεννήθηκε τό μεγαλειώδες χαρτιστικό
κίνημα.
Ή πολιτική γραμμή τών Εργοδοτών καί τών πραχτόρων
τους — τών συντηρητικών γραφειοκρατών στούς κόλπους τοϋ Εργα-
τικού κινήματος — Επεδίωκε νά κρατήσει τήν Εργατική τάξη κάτω
άπό τήν κηδεμονία τοϋ φιλελεύθερου κόμματος. Ά λ λ ά δταν στά
1880 οί μαρξιστΕς, μέ τήν καθοδήγηση τοΰ Χένρυ Μ. Χάϊντμαν.
σχημάτισαν μιά δμάδα, πού στά 1889 μετατράπηκε στή σοσιαλδη-
μοκρατική "Ομοσπονδία, ή άστική τάξη άναγκάστηκε νά άλλάξει
λίγο τήν πολιτική της γραμμή· Ή άλλαγή αύτή Εκδηλώθηκε καθα-

1
Θ. Ρότστάϊν : «Άπό τό χαρτισμό στό λεΐμπορισμό», σελ. 255.
1
Γκούσταβ Μάγιερ : Φρίντοιχ "Ενγκελς», σελ. 268.

180
ρά μέ τή δημιουργία στά 1884 τοΰ Συνδέσμδυ τών Φαβιανών πού
καθοδηγούσαν οί Σίντηϋ Γουέμπ, Τζώρτζ Μπέρναρντ Σ ώ καί άλλοι
ριζοσπάστες μικροαστοί διανοούμενοι. Ό κύριος σκοπός αύτής τής
όργάνωσης ήταν νά άφαιρέοει άπό τ ό μαρξισμό τό έπαναστατι:'.ό
του περιεχόμενο καί νά κάνει άκίνδυνο τόν άνεξάρτητο πολιτικό
άγώνα τή; έργατικής τάξης. "Ολα αύτά ώφελοΰσαν πολύ τούς κα-
πιταλιστές. Οί φαβιανοί κηρύχνοντας έναν άόριστο έξελικτικό σο-
σιαλισμό, επιτίθονταν ένάντια σ' δλες τίς άρχές τοΰ έπανασπί-
τικοΰ μαρξισμοΰ. Οί φαβιανοί παίρνοντας υπόψη τή μή μαρξιστική
ϊδεολογία τών έργατών τής Μεγάλης Βρετανίας ήταν άνοιχιά
άνπμαρξιστές. Ό ιστορικός τοΰ φαβιανισμού Πήρς λέγει δτι ή
πρώτη επίτευξη τής έταιρίας τών φαβιανών ήταν νά ξεφτίσει τή
γοητεία τού μαρξισμοΰ στήν Α γ γ λ ί α
Ό Σίντνεϋ Γουέμπ καί οί συνεργάτες του καταπιάστηκαν
νά κάνουν «άπό τό σοσιαλισμό ένα πράγμα τό ίδιο συνηθισμένο,
προσιτό στόν κοινό άγγλο καί σεβαστό, δπως καί ή ιδιότητα τοΰ
μέλους τοΰ φιλελεύθερου ή τοΰ συντηρητικού κόμματος» 2 . Ό Γουέμπ
παρατηρεί : «Στήν "Αγγλία ήταν άνάγκη νά βρίσκεται ό σοσιαλι-
σμός σέ άρμονία μέ τίς τέσσερε; άριθμητικέ; πράξεις, μέ τίς
δέκα ένχολές καί μέ τήν , , υ η ϊ ο η ,ΐ3θ1ί", (άγγλική σ η μ α ί α ^ Σημ.
Μετ.). Δέν πρέπει νά ύπάρχει κανενός είδους κατάσχεση» 3 . Ό Γου-
έμπ είπε έπίσης : «Θεμελιωτής τοΰ άγγλικοΰ σοσιαλισμού δέν ήταν ό
Κάρλ Μάρξ, άλλά δ Ρόμπερτ "Οουεν καί ό Ρόμπερτ "Οουεν δέν
κήρυξε τήν ,,ταξική πάλη", άλλά τή θεωρία τής συναδέλφωσης ιών
Ανθρώπων» 4 . Ό φαβιανισμός μέ τούς άόριστους σοσιαλιστικούς
του σκοπούς, ήταν ένα μεταρυθμιστικό μικροαστικό κίνημα, άνώ-
δυνο γιά τό καπιταλιστικό σύστημα. Ή έπιροή του άπλώθηκε γρή-
γορα άνάμεσα στούς συντηρητικούς τρεΐντγιουνιονιστές ήγέτες τής
περιόδου 1880 — 1890 καί ούσιαστικά Εξακολουθεί άκόμα νά κα-
τέχει κυρίαρχη θέση στήν ιδεολογία τοΰ άγγλικοΰ έργατικοΰ κόμ-
ματος.
Καί στίς Ε ν ω μ έ ν ε ; Πολιτείες ό όπορτουνισμός ρίζωνε στό ίο-
γατικό κίνημα. Τυπικά παραδείγματα άντιδραστικών γραφειοκρα-
τών (πά πλαίσια τοΰ έργατικοΰ κινήματος τής περιόδου αύτή;
ήταν ό Τέρεν; Γ. Πάουντέρμπυ καί ό Π. Μ. "Αρθουρ, ήγέτες
1
"Εντουαρτ Ρ. Πήρς : «Ιστορία της φαβιανής έταιρίας», Νέα
Υόρκη 1916.
2
«ΡαΙ)ΐ3Π Πβδθνκ» πρόλογος στήν Εκδοση τοΰ 1908.
3
Τό άναφέρει 0 Πάλμ Ντάτ στήν «Κομμουνιστική Διεθνή» τής
14 τοΰ Μάρτη 1933.
* «Ντοκουμέντα τής συνδιάσκεψης τοΰ έργατικοΰ κόμματος», 1923.

181
τοΰ συνδικάτου τών σιδηροδρομικών καί οί όπαδοί τοΰ Κόμπερς,
πού βρίσκονταν Επικεφαλής τής Αμερικάνικης "Ομοσπονδίας Ε ρ -
γασίας καί είχαν γίνει πιά φανεροί άντισοσιαλιστές, Εβαναν τίς
βάσεις τής ύπερδιεφθαρμένης γραφειοκρατίας τους τών έπόμενων
δεκαετιών. Ή ύπαρξη στή Γαλλία τοΰ κινήματος τών «ποσιμπιλι-
στών» Εδειχνε δτι καί σ' αύτή τή χώρα είχε άρχίσει νά Εκδη-
λώνεται ό δεξιός όπορτουνισμός. Θά χρειαστεί νά περάσουν άκόμα
λίγα χρόνια ωσότου οΐ άναίσχυντες προσπάθειες τής γαλλικής άστι-
κής τάξης γιά νά διαφθείρει τούς σοσιαλιστές ήγέτες τής Γαλλίας
συγκλονίσουν συθέμελα τή 2η Διεθνή.
'Απ' δλα τά μεγάλα καπιταλιστικά κράτη ό όπορτουνισμός
ήταν τότε λιγότερο άναπτυγμένος στή Γερμανία. Ε κ ε ί οί μαρξι-
στές . Ελεγχαν μέ τόν πιό σταθερό τρόπο τό Εργατικό κίνημα τόσο
στόν τομέα τών συνδικάτων, δσο καί στόν τομέα τής πολιτικής
δράσης καί τό κόμμα είχε τήν πιό γερή προλεταριακή σύνθεση
Ή δεξιά πτέρυγα ήταν άκόμα σχετικά όλιγάριθμη καί δέν είχε
Επιροή. Αύτό όφείλονταν κυρίως στό γεγονός, δπι ή Γερμανία μέ
τήν αύταρχική, μισοφεουδαρχική κυβέρνησή της μόλις είχε μπει
στό δρόμο γιά νά γίνει μιά μεγάλη καπιταλιστική δύναμη, καί
ή ήγετική γερμανική τάξη δέν είχε υίοθετήσει άκόμα πλέρια τή
χαραχτηριστική πολιτική τής διαφθοράς τής Εργατικής άριστο-
κρατίας καί τών συνδικαλιστών καί πολιτικών γραφειοκρατών.
Λόγο) τών άντισοσιαλιστικών νόμων τό γερμανικό σοσιαλδη-
μοκρατικό κόμμα βρίσκονταν άκόμα στήν παρανομία. Αύτή ή κα-
τάσταση διαφύλαξε τό άγωνιστικό πνεύμα τοΰ κόμματος καί Εκανε
πολλούς μικροαστούς όπορτουνιστές καριερίστες νά Εγκαταλείψουν
τό κόμμα. Τά συνδικάτα δρούσαν καί αύτά σέ συνθήκες αύστηρών
νομικών περιορισμών. Στίς Επόμενες δεκαετίες μαζί μέ τήν Εμφά-
νιση τοΰ γερμανικοΰ ιμπεριαλισμού, τό γερμανικό Εργατικό κίνημα
βιαφθάρθηκε βαθιά καί Εγινε κύρια πηγή μόλυνσης μέ τό δηλη-
τήριο τού δεξιού όπορτοννισμοΰ στή 2η Διεθνή. Στά 1889 δμως ήταν
άκόμα τό πιό γερό μαρξιστικό κέντρο τοΰ κόσμου καί ή Διεθνής
άιναζητοϋσε σ' αύτό τήν ήγεσία πού χρειάζονταν.

1
Ρόμπερτ Μάικλς : «Πολιτικά κόμματα», Νέα Υόρκη 1915,
σελ: 270.
ΚΕΦΑΛΑΙΟ Κ

ΒΡΥΞΕΛΛΕΣ, ΖΥΡΙΧΗ, ΚΑΙ ΛΟΝΔΙΝΟ


(1891 — 1896)

| ό 2ο, τό 3ο καί τό 4ο -συνέδρια της 2ης Διεθνούς Ιγιναν


Αντίστοιχα στίς Βρυξέλλες (Αύγουστος 1891), στή Ζυρίχη (Αύγου-
στος 1893), καί στό Λονδίνο ("Ιούλης 1896). Γενικά αύτή ήταν μιά
περίοδος γρήγορης Ανάπτυξης τοΰ καπιταλισμού στήν Εύρώπη καί
στίς "Ενωμένες Πολιτείες. Ή Εκβιομηχάνιση προχωρούσε μέ ταχύ-
τητα, ό μονοπωλιακός καπιταλισμός καί δ Ιμπεριαλισμός Εγκαθί-
δρυαν γρήγορα τήν κυριαρχία τους, οί μεγάλες δυνάμεις μοιρά-
ζονταν τήν Αφρική. Ή Αγγλία Εξήγε Εντατικά κεφάλαια- Τ Ηταν
μιά περίοδος όξυνσης τής διεθνοΰς έντασης Ανάμεσα στά μεγάλα
κράτη καί δυναμώματος τής ταξικής πάλης στίς καπιταλιστικές
χώρες.
Ή τ α ν Επίσης μιά περίοδος γρήγορης άνάιττυξης τής 2ης
Διεθνούς καί τών κομμάτων της, τών εργατικών συνδικάτων καί
τών συνεταιρισμών. "Ολο τό διεθνές έργατικό κίνημα δέχτηκε μιά
ισχυρή ώθηση ύστερα Από τήν κατάργηση τών Αντισοσιαλιστικών
νόμο>ν στή Γερμανία μέ διΑταγμα πού ψήφισε τό ΡΑΐχσταγκ στίς
19 τοΰ Γενάρη 1890 μέ 169 ψήφους ύπέρ καί "98 κατά. 'Από τίς
πιό σοβαρές άπεργίες τής Εποχής Εκείνης ήταν ή Απεργία τών
200 000 Ανθρακωρύχων τής "Αγγλίας στΑ 1893. Στίς "Ενωμένες
Πολιτείες ό ταξικός Αγώνας ήταν έξαιρετικά όξύς. Τήν περίοδο
αύτή έγιναν πεισματώδεις Απεργίες, δπως ή Απεργία τών μεταλ-
λουργών τοΰ Χόουμστήντ στΑ 1892, ή γενική Απεργία τής Νέας
Όρλεάνης στά 1892, ή μεγάλη άπεργία τών Ανθρακωρύχων στά
1893, ή γενική άπεργία τών σιδηροδρομικών στά 1894 καί μερι-
κές άπεργίες στά δυτικά άνθρακωρυχεϊα στίς άρχές τής τελευ-
ταίας δεκαετίας τοΰ περασμένου αιώνα. "Ολες αύτές οί μεγάλες
άπεργίες στήν Αμερική έμοιαζαν ώς πρός τό πείσμα μέ τό δποίο
διεξάγονταν μέ μερικούς τοπικούς Εμφυλίους πολέμους.

183
Τό δυνάμωμα τοϋ δεξιοϋ οπορτουνισμού

Τήν περίοδο αύτή ή 2η Διεθνής κρατήθηκε γενικά σέ μαρξιστι-


κές θέσεις, άλλά πολύ χαρακτηριστικό καί θλιβερό γνώρισμα τών
τριών ρυνεδρίων μέ τά όποια άσχολούμαστε ήταν τό συνεχές δυ-
νάμωμα τών δεξιών τάσεων πού έκδηλώθηκαν σ' αντά. Ή τάση
αύτή, πού άργότερα — υστέρα άπό δυό δεκαετίες — θά έχει κα-
ταστροφικές συνέπειες γιά τή Διεθνή καί, γενικά, γιά δλον τόν
κόσμο, έκδηλώθηκε δλο καί πιό έκδηλα σ' δλες τίς φάσεις τών
τριών συνεδρίων. Πρός τό τέλος τοΰ Συνεδρίου τοΰ Λονδίνου δια-
γράφηκε καθαρά μέσα στή Διεθνή μιά δεξιά πτέρυγα, άν καί τό
πρόγραμμα καί ή όργάνωσή της δέν ήταν άκόμα έπεξεργασμένα.'
Δέν υπήρξε σοβαρή συζήτηση στά συνέδρια, στήν όποια νά μή
γίνει έντονα αίσθητό Ενα δυνάμωμα τής δεξιάς τάσης.
Αρκετά καθαρά έκδηλώθηκε ή έπίδραση τής δεξιάς στό
πρόβλημα τής διεθνοΰς μέρας τής πρωτομαγιάς, πρόβλημα πρω-
ταρχικής σημασίας γιά τούς έργάτες δλου τοΰ κόσμου. Οί γερμα-
νοί καί άγγλοι όπορτουνιστές άντιτάχθηκαν τόσο στό Συνέδριο
τών Βρυξελλών δσο καί στό Συνέδριο τής Ζυρίχης, στήν ιδέα
τής καθιέρωσης μιάς διεθνοΰς έργατικής γιορτής, δπου μέ τό στα-
μάτημα τής δουλιάς οί έργάπες νά δείχνουν τήν αύξανόμενη δύ-
ναμή τους καί νά έπιμένουν γιά τό όχτάωρο καί τήν Ικανοποίηση
τών άλλων άμεσων διεκδικήσεών τους. 01 όπορτουνιστές Επεδίωκαν
νά όρίσουν τήν πρωτομαγιάτικη διαδήλωση γιά τήν πρώτη Κυριακή
τοΰ Μάη, πράγμα πού θά άμβλυνε έντελώς τό μαχητικό χαραχτήρα
αυτής τής γιορτής. Ό Λέντς λέγει: «Ανάλογα μέ τίς δυνάμεις
πού διέθεταν οί γερμανοί Εκαναν λιγότερα άπό κάθε άλλο κόμμα
γιά νά κάνουν πράξη τήν άπόφαση τοΰ Συνεδρίου τοΰ Παρισιοΰ
σχετικά μέ τήν πρωτομαγιά» Τελικά στό Συνέδριο τής Ζυρίχης
στά 1893 οί γερμανοί άφησαν τό πρόβλημα τής πρωτομαγιάς στήν
Εκτίμηση τών άντίστοιχων κομμάτων, πράγμα πού σήμαινε πώς αύτοί
είχαν τήν Ελευθερία νά Εφαρμόσουν τή δική τους όπορτουνιστική
γραμμή. Ή γαλλική καί άλλες άντιπροσωπεϊες πάλαιψαν άποφα-
σιστικά Ενάντια στό μηδενισμό τής σημασίας τής Πρωτομαγιάς.
Στά πλαίσια αυτών καί άλλων συζητήσεων οί γερμανοί' ήγέτες
άφησαν νά Εννοηθεί καθαρά πώς στά προβλήματα πολιτικής δεν
θά Επιτρέψουν στή Διεθνή «νά τούς ύπαγορεύει».

1
1 ίεπζ : «Πιε ΚΙΪΘ 3Π<1 ΡαΙΙ οί ΙΗο δοοοΓΚί ΙηΙθΓΠ3ΐίοπ3ΐ» σελ. 29.

184
Μιά άλλη έκδήλωση τ ή ; δύναμη; τοΰ δεξιού όπορτουνισμοΰ
σ' αύτά τά τρία συνέδρια ήταν ή στάση άπέναντι στήν πάλη
κατά τών άναρχικών. Οί άναρχικοί ήταν τό μήλο τ ή ; έριδα; στά
συνέδρια τών Βρυξελλών καί τή; Ζυρίχη;, άλλά στό Λονδίνο οί
μαρξιστέ; τού; διέγραψαν τελικά παίρνοντα; μιάν άπόφαση πού
άπαιτούσε νά άποτελεϊ ή άναγνώριση τ ή ; άνάγκη; τού πολιτικού
άγώνα προϋπόθεση γιά τήν εισδοχή στή Λιεθνή. Οί άναρχικοί δέ
θέλησαν νά δεχτούν ιόν δρο αυτό καί γι' αύτό άποσύρθηκαν γιά
πάντα. Ή ξεκαθαρισμένη ορολογία μέ τήν όποια ό Μπέμπελ δια-
τύπωσε τήν απόφαση θά μπορούσε νά άπομακρύνει καί τ ί ; άναρ-
χοσονδικαλιστικέ; ένώσει;, τό συνέδριο δμω; ψήφισε ενάντια στή
διαγραφή του; μέ 57 ψήφοΓ; κατά 56 Ή ΛιεΟνή; ϋψωνε έτσι,
δίκαια, ένα φραγμό ένάντια στή μικροαστική άκρα δεξιά, άλλά
άφηνε — πράγμα χαρακτηριστικό — διάπλατα άνοιχτέ; τίς πόριε;
τ ή ; όργάνωση; γιά τά δεξιά στοιχεία. Μιά άπό τ ί ; πιό σοβαρέ;
συνέπειες τού προσανατολισμού αύτοϋ ήταν ή εισδοχή σά μελών
στή Γαλλία, στά 1894, (παρά τή συμβουλή τού "Ενγκελ;) τ ή ; όμά-
δας Ζωρές-Μιλλεράν-Βιβιανί πού περιλάβαινε 30 άστούς ριζοσπά-
στες βουλευτές. Τό άντιδραστικό αύτό βήμα θά έχει στά ερχό-
μενα λίγα χρόνια σοβαρέ; συνέπειες γιά δλη τή Λιεθνή.

Ό άγώνας ίνάντια στόν κίνδυνο πολέμου

Τό πρόβλημα τού πολέμου ήταν ένα άπό τά προβλήματα μέ τά


όποια τό παγκόσμιο έργατικό κίνημα χρειάστηκε νά άσχοληθεί άπό
τά συνέδρια άκόμα τής 1ης Διεθνούς- Άλλά τόν καιρό έκείνο ό
κίνδυνος συνίστατο μάλλον στούς έθνιΛούς πολέμους δπως π.χ. ή
άνάμιξη τής Α γ γ λ ί α ς στόν έμφύλιο πόλεμο τής Αμερικής στά
1861, ό πρωσοαυστριακός πόλεμος τοΰ 1866, ό γαλλογερμανικός
πόλεμος τοΰ 1870. Τά συνέδρια δμως τής 2ης Διεθνούς χρειά-
στηκε, άπό τήν άρχή κιόλας, νά άντιμετωπίσουν ένα μεγαλύτερο
κίνδυνο πολέμου : τή δυνατότητα ένός γενικοΰ ευρωπαϊκού ιμπερια-
λιστικού πολέμου. Οί μεγάλες ευρωπαϊκές δυνάμεις, πού άποχτοΰ-
σαν έναν δλο καί πιό έκδηλο ιμπεριαλιστικό χαρακτήρα καί πού ή
άπληστία τους γίνονταν δλο καί πιό μεγάλη, συγκροτοΰσαν κι δλας
στρατιωτικές συμμαχίες, πού τελικά θά κατέληγαν σέ σύγκρουση,

1
Μ. Κρίτσκυ: «Ή έξέλιξη τοΰ συνδικαλισμού στή Γαλλία»,
Παρίσι 1908, σελ. 237.

185
στον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο τοϋ 1914, σύγκρουση πού πρόβλεψε
πολύ πρίν ό "Ενγκελς
Στάι 1882 ή Γερμανία, ή Αύστρία καί ή Ιταλία σχημάτισαν
τήν Τριπλή Συμμαχία καί άπό τό 1894 ή Γαλλία, ή Ρακτία καί
ή "Αγγλία άρχισαν τή συγκρότηση τή; τριπλή; Συνεννόηση; ("Αν-
τάντ) πού σχηματίστηκε τελικά στά 1907. Γι' αύτό τά διεθνή σο-
σιαλιστικά συνέδρια τών Βρυξελλών, τή; Ζυρίχη; καί τοϋ Λονδί-
νου άσχολήθηκαν πλατιά μέ τό μεγάλωμα τού κινδύνου πολέμου.
Έδώ, στό καίριο αύτό πρόβλημα φάνηκε μέ ιδιαίτερη οξύτητα, τό
δυνάμωμα τοϋ δεξιού οπορτουνισμού στή 2η Λιεθνή.
Γιά νά προληφθεί ή αυξανόμενη άπειλή ένό; ευρωπαϊκού πο-
λέμου οί άποφάσει; τοΰ συνεδρίου τών Βρεξελλών (1891) πρότει-
ναν, μέ Επαναστατικέ; φράσει;, οί έργάτε; νά διαμαρτυρηθούν έντο-
να ενάντια στό κίνδυνο πολέμου καί νά δυναμώσουν τή διεθνή
του; όργάνωση. Τό συνέδριο τή; Ζυρίχη; (1893) αποφάσισε, δτι
οί έργάτε; πρέπει νά παλαίψουν γιά ενα γενικό άφοπλιομό καί οί
βουλευτέ; του; στό κοινοβούλιο νά ψηφίσουν ένάντια στί; πολεμι-
κέ; πιστώσει;. Τό συνέδριο τοϋ Λονδίνου (1896) ζήτησε τήν κατάρ-
γηση τών μόνιμιον στρατών, τόν εξοπλισμό τοΰ λαοϋ, τή δημιουργία
διαιτητικών δικαστηρίων, δημοψήφισμα γιά τό πρόβλημα τοΰ πο-
λέμου κλπ.
Σ' αύτά τά προληπτικά μέτρα οί άναρχικοί καί οί άναρχοσυν-
δικαλιστέ; άντέταξαν, καί στά τρία συνέδρια, σχέδια άπόφαση;
πού πρότειναν γενική άπεργία σέ περίπτωση πολέμου· Κύριος ύπο-
στηριχτή; αΰτοϋ τοΰ σχεδίου ήταν ή ΟθΓΓ1θΐ3 ΝΐθΙΙ\νι.*ηΗαΪ5 άπό
τήν Όλλανδία. Ή ΝϊοιιννρηΗυίδ (1846 - 1919) ήταν σοσιαλδη-
μοκράτισα βουλευτίνα ώς τό 1894, ώς τότε πού πέρασε στούς άναρ-
χικούς. Οί προτάσεις σχετικά μέ τή γενική άπεργία άκολουθοΰσαν,
γενικά, τή γραμμή τή; άπόφαση; πού πάρθηκε άπό τό συνέδριο τής
1ης Διεθνούς στίς Βρυξέλλες (1868) (καί επικρίθηκε άπό τόν Μάρξ
σάν ουτοπική στίς τοτινές συνθήκες). Μέ τήν άπόφαση αύτή κα-
λούνταν οί έργάτες νά σταματήσουν τή δουλιά σέ περίπτωση Ιχ-
κρηξης ένό; πολέμου στίς χώρες τους.
Ή πρόταση γιά τή γενική άπεργία σάν δπλο ένάντια στόν
πόλεμο άπορίφθηκε μέ μεγάλη πλειοψηφία καί στά τρία συνέδρια
(1891, 1893 καί 1896), συναντώντας μιά έξαιρετικά ισχυρή άντί-
δραση άπό τούς γερμανούς. Οί σοσιαλιστές ήγέτες χρησιμοποίησαν
κάθε εύκαιρία γιά νά έπιτεθοϋν σφοδρά ένάντια στή γενική άπερ-
γία. Στό Συνέδριο της Ζυρίχης ό Πλεχάνοφ διατύπωσε ώς έξης τή
1
Μάρξ καί "Ενγκελς : «Εκλογή Αλληλογραφίας», σελ. 436.

186
θέση τής επιτροπής πού μελέτησε τό πρόβλημα: < Στή σημερινή
κοινωνία μιά γενική άπεργία είναι αδύνατη, γιατί τό προλεταριάτο
δέν κατέχει τά μέσα γιά νά τή φέρει σέ αίσιο τέρμα. Ά π ό τήν
άλλη μεριά άν είμαστε σέ θέση νά φέρουμε σέ αίσιο τέρμα μιά
γενική άπεργία, τό προλεταριάτο θά ήταν άπό τώρα κύριο; της
οικονομικής δύναμη; καί μιά γενική άπεργία θά ήταν άπλοΰστατα
πιαράληγη· '.
Είναι φανερό δτι. ίίπως υποστήριξε ό Μάρξ καί δπω; θά τόνιζε
άργότερα μέ πολύ σαφήνεια ό Λένιν, οί αναρχικοί καί οί συνδικα-
λιστές είχαν αυταπάτες δταν πίστευαν πώς μέ μιά γενική άπεργία
θά μπορούσαν νά εμποδίσουν τόν πόλεμο πού πλησίαζε. Ωστόσο
ή άπόριψη κατ' αρχήν άπό τή 2η Λιεθνή τ ή ; γενική; απεργίας,
πού εγινε κατόπι γραμμή τών δεξιών σοσιαλδημοκρατών, ήταν
μιά ώμή εκδήλωση οπορτουνισμού. Ή εργατική τάξη δέν ήταν, προ-
φανώς. διατεθειμένη νά Εγκαταλείψει τό ισχυρό αύτό δπλο πού είχε
δοκιμαστεί άπό τού; άγγλου; έργάτες στόν χαρτιστικό άγώνα τοΰ
1842, άπό τού; Αμερικάνους έργάτε; στήν άπεργία τοΰ 1886 γιά
τό όχτάωρο, Από τού; βέλγου; έργάτε; στήν άπεργία τοϋ 1892 γιά
τό δικαίωμα ψήφου, - καί πού τήν άποτελεσματικότητά τη; θά τή
δείξουν στά Ερχόμενα χρόνια οί Εργάτε; σέ πολλά μέρη τ ή ; γ η ; .
Ή Αντίληψη τή; «υπεράσπιση; τή; πατρίδας», πού θά χρησί-
μευε σάν ιδεολογική βάση τ ή ; μεγάλη; προδοσία; τοϋ 1914, άρχισε
νά διαγράφεται στή διάρκεια άκόμα αύτών τών συζητήσεων ένάν-
τια στόν πόλεμο. "Επικρατούσε σιγά-σιγά ή Ιδέα δτι ή Γερμανία
θά χρειαστεί νά αμυνθεί ενάντια ·σ° Επίθεση τής ύπεραντιδραστικής
Ρωσίας, πιθανού συμμάχου τή; Γαλλίας. Στά 1893 ό "Ενγκελ;
τάχθηκε ύπέρ μιας Εθνικής υπεράσπισης τής Γερμανίας Ενάντια
στόν τσαρισμό. Δέν υπάρχει άμφιβολία πώς σ' ενα τέτιο πόλεμο
αναφερόταν ό Μπέμπελ δταν είπε πώς «θά εζωνε τό σπαθί» καί ό
ΙΙλεχάνοφ δταν βεβαίωνε πώς ό ρωσικός λαός θά υποδεχθεί τά
γερμανικά στρατεύματα σάν Απελευθερωτικά στρατεύματα. Άλλά,
όπως τόνισε ό Στάλιν, ή άποψη τού "Ενγκελ; στηρίζονταν σέ μιά
αυταπάτη. Ό πόλεμος πού διαγράφονταν χήν τελευταία δεκαετία
τοΰ αιώνα θά Απέβαινε ένας μεγάλο; Ιμπεριαλιστικός πόλεμος καί
ό τρόπος μέ τόν όποιο οί γερμανοί σοσιαλδημοκράτες της δεξιάς
Ετοιμάζονταν νά πάρουν μέρος σ' αυτόν τόν πόλεμο δέ • σήμαινε

1
Τό Αναφέρει 6.1. ίοπζ : «ΤΗε Κί$ε 3Π<1 ΓαΙΙ ο[ ΙΗε ΙπΙεπιβΙίοπβΙ»
σελ. 26.
1
\νίΙΙί.Ίΐπ II. Ο χ * : «ΤΗε βεηεΓΒΐ 5ίπΙ«ε». ΟΙκιροΙ ΗίΙΙ, 1931
σελ. 58.

187
συμμετοχή σ' έναν επαναστατικό πόλεμο 71(1 άπελευθέρωση τή;
Ρωσία;, άλλά σωβινιστική υπεράσπιση τ ή; άστική; Γερμανία;·

Ό ρεφοημισμό; ίνάννα στήν ίπαιαοτατιχή ΐδ?ο/.'·γία

Τήν τελευταία δεκαετία τοΰ 19ου αιώνα τότε .-τοϋ ό καπιταλι-


σμό; αναπτύσσονταν μέ ταχύτητα καί δυνάμωναν 'ύ'/.ιζ οί εργατικέ:
οργανώσει;, τότε πού στόν ορίζοντα τή: πολιτική; ζωή; δέ φαίνον-
ταν τά .σημάδια μιά; κοντινή; προλεταριακή; επανάσταση;, τά κυ-
ριότερα καθήκοντα ήταν. άσφαλώ;. ή ικανοποίηση τών άιιεοων διεκ-
δικήσεων τή; καθημερινή; πάλη;, Ή 2η Διεθνή; ίίμι»; προσανα-
τολίστηκε καθαρά προ: τά δεξιά, ύπεοεκτιμώντα; αΰτέ; τί: μεηικί;
διεκδικήσει; καί υποτιμώντας τήν ανάπτυξη τή; μαρξιστική; ιδεο-
λογία;. Αΰτό ισοδυναμούσε άιλούστατα μέ άρνηση τών επαναστατι-
κών σκοπών τοΰ σοσιαλισμού. Τό διαιρλονικούμενο πρόβλημα, πού
άνακίνησε τότε ή αριστερή πτέρυγα, ήταν < μεΤαρυΟμίσπ; ή έπανά-
σταση» ;:αί οί ήγέτε; τή: ΛιεΟνοΰ; υποστήριζαν δλο καί περισσό-
τερο μονάχα τί; άμεσε; διεκδικήσει; τών έργατών σέ βάρο; τή;
Επαναστατική; ιδεολογία;.
Στά συνέδρια τή; ΧιεΟνού; τή; περιόδου αί·τή; ή συζήτηση
τού γενικού πολιτικού προγράμματος διεξαγόταν μέ τήν ετικέτα τη;
«ταχτική;!·. Ή γερμανική δμω; άντιπροσοπεία άντιτασσόταν γενικά
σέ μιά λεπτομερειακή συζήτηση μέ τό πρόσχημα πώς τά προβλή-
ματα «ταχτική;» ήταν τή; αρμοδιότητας τών διαφόρων ϊ Ο νικώ ν
κομμάτων. ΙΙρό; τά πού βάδιζε ή Διεθνή; αναφορικά μ' αύτό ιό
ζωτικό πρόβλημα, μπορούμε νά δούμε πολύ καλά άπό τήν άπόφαση
γιά τά προβλήματα «ταχτική;» πού πάρθηκε άπό τό Συνέδριο τή;
Ζυρίχη; (18931. Ρίχνοντας δλο τό βάρος στόν άγώνα γιά τήν ικα-
νοποίηση τών άμεσων διεκδικήσεων ή άπόφαση άγνοοϋσε χαρακτη-
ριστικά σχεδόν πέρα γιά πέρα τούς επαναστατικούς σκοπούς τοΰ
σοσιαλισμού. Ό Λέντ; συνοψίζει ώ ; έξή; τήν κατάσταση : «Αύτή
ή άπόφαση, πού άποτελοΰσε προειδοποίηση ενάντια στόν χωρί;
άρχε; συμβιβασμό καί συνιστούσε ατού; έργάτε; νά μή χάσουν ποτέ
άπό τό όπτικό του; πεδίο τού; επαναστατικού; του; σκοπού;, πε-
ριείχε ώστόσο μιά άντίληψη γιά τό κράτο;, πέρα γιά πέρα ρεφορμι-
στική. "Οχι καταστροφή τοΰ άστικοϋ κράτου; καί δημιουργία ένός
προλεταριακού κράτου;, άλλά μετατροπή τών όργάνων τή; καπιτα-
λιστική; έξουσία;, δηλ. τοΰ άστικού κράτου; μέ τή γραφειοκρατία

188
του χαί τίς ένοπλες δυνάμεις του, σέ μέσο μέ τό όποιο νά άπελευ-
θερωθεΐ τό προλεταριάτο»
Στό σοσιαλδημοκρατικό γερμανικό κόμμα, κόμμα, ήγετικό τής
2ης Διεθνοΰς, ή τάση γιά τό δεξιό οπορτουνισμό καί τό ρεφορμι-
σμό ήταν πιό φανερή άπό δτι στά συνέδρια τής Διεθνοΰς. Ντοκου-
μέντα δπως τό «Κομμουνιστικό Μανιφέστο» π&ραμερίζονταν δ'.ο
καί περισότερο σέ δεύτερο πεδίο, γιατί θεωρούνταν σάν αντικείμενα
γιά τό μουσείο. Ή τάση αύτή Εγινε φανερή σέ μιά σειρά περιπτώ-
σεις. Πρώτα-πρώτα στό πρόβλημα τοΰ προγράμματος τής Έρφούρ-
της τοΰ 1891, πού είχε γραφεί άπό τόν Κάουτσκι κι Εγινε τό πρό-
τυπο γιά τά σοσιαλιστικά κόμματα δλου τοΰ κόσμου. Τό πρόγραμ-
μα αύτό, άν καί ήταν γεμάτο άπό Επαναστατικές άναλύσεις, προσ-
περνούσε εύκολα τό βασικό πρόβλημα — τήν Επανάσταση καί τή
διχτατορία τοΰ προλεταριάτου — είτε τό άγνοοΰσε τελείως 2 . Τό
πρόγραμμα αύτό δέ ζητοΰσε' τήν Εγκαθίδρυση τής γερμανικής δη-
μοκρατίας. "Ενα Εξαιρετικά καθαρό σήμα τοΰ κινδύνου ήταν τό
όπορτουνιστικό πρόγραμμα πού άνέπτυξε τήν περίοδο αύτή ό Γχέ-
οργκ Φόν Φόλμαρ. Παίρνοντας μιά θέση παρόμοια μέ τή θέση τών
άγγλων φαβιανών, πού ήταν οί κυριότεροι ρεφορμιστές στά πλαί-
σια τής Διεθνοΰς, ό φόν Φόλμαρ κήρυχνε τή βαθμιαία ικανοποίηση
τών μερικών διεκδικήσεων σάν τό δρόμο πρός τό σοσιαλισμό, πρότεινε
μιά συμμαχία άνάμεσα στό κόμμα καί τήν εύπορη άγροτιά, χαιρέτισε
τήν τριπλή συμμαχία σάν έγγύηση τής ειρήνης καί ύποστήριξε
τήν πολιτική τής συνεργασίας μέ τά άστικά κόμματα. Τό γερμανικό
κόμμα άνέχθηκε στίς γραμμές του αύτόν τό μικροαστό ρεφορμιστή.
Μιά έξαιρετικά εύγλωττη Εκφραση τής ρεφορμιστικής τάσης
πού δυνάμωνε στό γερμανικό κίνημα ήταν ό τρόπος μέ τόν όποιο
οί έπίσημοι ήγέτες Χού κόμματος κολόβωσαν τόν πρόλογο πού Εγρα-
ψε ό "Ενγκελς τό Μάρτη τού 1895 στό Εργο ·μ>ΰ Μάρξ «01 ταξικοί
άγώνες στή Γαλλία».
Σ ' αύτό τόν πρόλογο ό "Ενγκελς ύπογράμμιζε τίς αυξανόμενες
δυσκολίες πού ή πρόοδος τής σύγχρονης στρατιωτικής τεχνικής
όρθάητι στό δρόμο τού άγώνα όδοφραγμάτων στίς πόλεις — κατά
παράδοση μέθοδο γιά τό κέδρισμα τών Επαναστάσεων. Δημοσιεύον-
τας αύτό τό υλικό ή Εφημερίδα «Φόρβερτς» πού συντάχτης ιης
ήταν ό Λίμπκνεχτ, παράλειψε μερικά Εδάφια-κλειδιά, άφήνοντας
Ετσι νά Εννοηθεί δτι ό "Ενγκελς (συμφωνώντας μέ τή δεξιά πτέ-

1
1 Ι ο ι ζ : «ΤΗο ΡΪ56 3ΐκ1 ΡβΙΙ οί Ιίιε 5οοοπά ΙηΙβΓΠβϋοηβΙ»,
σελ. 33.
* Βλέπε Β. Πίκ : «Λόγοι χαί άρθρα», σελ. 318.

189
ρυγα) Εγκατάλειψε χήν προοπτική τοΰ ένοπλου άγώνα στήν επανά-
σταση. Πρέπει νά υπενθυμίσουμε, δτι ή ήγεσία τοΰ γερμανικού
κόμματο; άπόκρυψε τήν κριτική πού Εκανε ό Μάρξ στό πρόγραμμα
τής Γκότα στά 1875, ένώ ή κριτική πού εκανε ό "Ενγκελς γιά τό
πρόγραμμα τής Έρφούρτης, στά 1891, δέ δημοσιεύτηκε παρά δέκα
χρόνια άργότερα ι .
Τό πιό σημαντικό άπόσπασμα πού παραλείφθηκε άπό τόν πρό-
λογο τοΰ "Ενγκελ; λέγει τά Εξής : «Μήπως αύτό σημαίνει δτι στό
μέλλον ό άγώνας στούς δρόμους δέν πρόκειται νά παίξει πιά κα-
νένα ρόλο ; Καθόλου. Αύτό σημαίνει μονάχα δτι άπό τό 1848 καί
δώ οί δροι Εγιναν άκόμα πιό δυσμενείς γιά τούς πολίτες μαχητές
καί άκόμα πιό εύνοΐκοί γιά τό στρατό. Στό μέλλον, Ενας άγώνας
στούς δρόμους μπορεί λοιπόν νά νικήσει μονάχα άν ή δυσμενή;
αύτή κατάσταση άντισταΟμιστεϊ άπό άλλους παράγοντες. Γι' αύτό,
ό άγώνας στούς δρόμους θά γίνεται σπανιότερα στίς άρχές μιά;
μεγάλης Επανάστασης παρά στήν κατοπινή πορεία της καί θά πρέ-
πει νά έπιχειρεΐται μέ μεγαλύτερες δυνάμεις. "Ομω;, οί δυνάμε·.;
αύτέ; δπω; συνέβαινε σ' δλη τή διάρκεια τή; μεγάλη; γαλλική;
Επανάστασης, στίς 4 τοΰ Σεπτέμβρη καί στίς 31 τοΰ "Οχτώβρη τοΰ
1870 στό Παρίσι, θά προτιμήσουν βέβαια τήν άνοιχτή Επίθεση άπό
τήν παθητική ταχτική τού οδοφράγματος» 2 .
Πολλά χρόνια ύστερα άπ' αύτό, ή χονδροειδής διαστρέβλωση
τού προλόγου τοΰ "Ενγκελς χρησιμοποιήθηκε άποτελεσματικά άπό
τούς ρεφορμιστές στήν πάλη τους ενάντια στήν άριστερή πτέρυγα.
Ά λ λ ά οί πολλές Επαναστάσεις πού άκολούΟησαν Εδειξαν δτι, σέ
άντίθεση μέ δσα υποστήριζαν οί όπορτουνιστές σοσιαλδημοκράτες,
ή προχωρημένη στρατιωτική τεχνική της άστικής τάξης άποδεί-
χτηκε πώς δέν είναι σίγουρο μέσο άμυνας ενάντια στούς Εξεγερ-
μένου; λαούς, πού κατόρθωσαν σχεδόν πάντοτε νά πάρουν μέ τό
μέρος τους Ενα μεγάλο μέρος τών Ενόπλων δυνάμεων.

Ό &γώνας τής άριοτερας

Στ\ούς κόλπους τής Διεθνοΰς, δπου δυνάμωνε ή μαχητικότητα


τής δεξιάς καί διαγράφονταν δλο καί πιό συγκεκριμένα τό πρό-
γραμμα καί ή οργάνωαή της, ό άγώνας τής άριστεράς δέν εδοσε
1
Κ. Μάρξ καί Φ. "Ενγκελ; : «Εκλογή άλληλογραφία;» ϋίοΙ/-
νβΓΐ3|. 1953, σ ε λ . 586 — 587.
* Κ. Μάρξ, Φ. "Ενγκελ;, Διαλεχτά εργα σέ δυό τόιιου;, τόιι. I,
Εκδ., ΚΕ τοΰ ΚΚΕ, σελ. 142."

190
παρά μερικά μόνο αποτελέσματα- Τότε ή άριστερά, πού -σέ πολλές
περιπτώσει; έτεινε νά ξεχάσει τά πιό σημαντικά διδάγματα τοΰ
Μάρξ καί τή: 1η; Λιεθνοϋ;. δέν είχε συγκεκριμένο δικό της πρό-
γραμμα. Έπίση; δέν Ξεχώριζε καθαρά άπό τί; κεντρώε; τάσεις,
πού είχαν άρχίσει κιόλα; νά άναπτύσσονται. Ό διαφορισμός αύτός
Τ ή; επαναστατικής άριστερά; άπό τό ταλαντευύμενο κέντρο — προ-
τσές πού απαιτούσε τό πιό υψηλό επίπεδο πολιτική; εύθυκρισίας —
δέν εγινε καί δέ μπορούσε νά γίνει ώς τή στιγμή πού ή ταξική
πάλη δέ θά έφθανε σέ μιά βαθμίδα άνάπτυξης, πολύ άνώτερη άπό
εκείνη, δπου βρίσκονταν τότε. δηλ. ώς τόν πρώτο παγκόσμιο πό-
λεμο καί τή ρωσική επανάσταση.
Στήν περίοδο αύτή ό Μπέμπελ, ό Κάουτσκι, ό Πλεχάνοφ και
άλλοι, πού θά γίνονταν τελικά τό κέντρο, έκδήλωναν κιόλας μερι-
κές δεξιές τάσεις. Παραδέχονταν δμως άκόμα καί μερικές βασικές
θέσεις τού μαρξισμού. Πραγματικά, καυχόνταν πώς είναι μαρξι-
στές «όρθόδοξοι». Λέν είχαν άντιμετωπίσει άκόμα τά δύσκολα έπα-
ναστατικά καθήκοντα, τούς άγώνες πού θά άποκρυστάλλωναν τήν
κεντρώα τους θέση καί, τελικά, θά έσπρωχναν ιούς οπαδούς τού
ρεύματος αύτοΰ σέ συμμαχία μέ τή δεξιά. Δέν ύπάρχει δμως άμφι-
βολχα. δτι άπό τότε άκόμα οί δλο καί μεγαλύτεροι δισταγμοί ιών
«ορθόδοξων» μαρξιστών—τών ήγετών τού καουτσκιστικού ρεύμα-
τος — χρησίμευσαν, σέ ένα όρισμένο βαθμό, σάν προπέτασμα γιά
τή δεξιά πτέρυγα.
Ή διεθνή; «άριστερά» πτέρυγα τ ή ; έποχής έκείνης άποτελού-
σε έπομένω; μιά πλατιά άμορφη όμάδα πού άγκάλιαζε πολλούς
μελλοντικού; μισοοπορτουνιστέ; καί ρεφορμιστέ; καθώς καί θαρρα-
λέους άγωνιστές δπως ή Ρόζα Λούξεμπουργκ, ή Κλάρα Τσέτκιν
καί ό Φράνι; Μέρινγκ. Άλλά ό Κάουτσκι, ό Γκέντ καί ό Πλεχά-
νοφ, οί πιό έξέχοντε; «ορθόδοξοι» ήγέτες τής 2ης Διεθνούς τής
έποχής εκείνης δέ θά γίνονταν ποτέ κομμουνιστές. Αύτή ή πλατιά
όμάδα προσπαθούσε νά χτυπήσει τόν κύριο κίνδυνο : τήν δλο καί
πιό ισχυρή όμάδα τής άκρας δεξιάς, πού έκπροσιοποΰσαν δυνάμεις
δπως οί φαβιανοί στήν Αγγλία καί οί όπαδοί τοΰ Φόλμαρ στή
Γερμανία. Άλλά καί στούς κόλπους τής άριστεράς γίνονταν άνεκτά
πολλά λάθη καί παρεκκλίσεις.
' Ό ν Ενγκελς, πού ήταν τότε σέ πολύ προχωρημένη ήλικία,
καθοδήγησε αύτόν τόν γενικό άγώνα τή; άριστεράς· Άλλά ή βοή-
θεια πού πήρε άπό τούς «όρθόδοξους» μαρξιστές ήγέτες, ιδιαίτερα
άπό τούς ήγέτες στή Γερμανία, ήταν συχνά άμφίβολη. Ό Κάουτσκι
μέ τίς Αμφίβολες του διατυπώσεις στό πρόγραμμα τής Έρφούριης

191
καί οί Μπεμπελ καί Λίμπκνεχτ αού υπεράσπιζαν επίμονα καί χωρίς
•κριτικό πνεϋμα τήν πολιτική γραμμή τοΰ γερμανικού κόμματος,
υπόσκαψαν συχνά τόν άγώνα Ενάντια στή δεξιά πτέρυγα, πού δλο
καί περισσότερο ισχυροποιούνταν στή Γερμανία καί τή Λιεθνή.
Ό Μάρξ σ" ενα του γράμμα στό 5 Θ Γ Β Β τόν "Οχτώβρη .οϋ
1877, επέκρινε τόν οπορτουνισμό πού εμφανίστηκε στό γερμανικό
σοσιαλδημοκρατικό κόμμα. Ό Μάρξ εγραφε : «"Ενα μή ύγιέ;
πνεϋμα άρχισε νά γίνεται αισθητό στό κόμμα μας στή Γερμανία,
β/ι τοιιο στίς μάζες, οσο άνάμεσα στους ήγέτες (τίς κορυφές καί
τον; έργάτε;»! Κοί ό .Μάρξ σέ συνέχεια περιέγραιρε μ:ά ολόκλη-
ρη σειρά άπό επικίνδυνε; τάσεις μέσα στό κόμμα. Σ' ενα του
γράμμα στόν Μπερνστάϊν, τό Μάτρη τοΰ 1883, ό "Ενγκελς έλεγε :
«Άπό τήν άρχή άκόμα κάναμε πάντα ενα πεισματώδη άγώνα Ενάν-
τια στό φιλισταϊκό μικροαστικό πνεύμα μέσα στό κόμμα» 2 . Ή άνε-
λι'ητη κριτική τού προγράμματος τ ή ; Γκότα άπό τόν Μάρξ καί
άργότερα ή τσουχτερή κριτική τού προγράμματος τ ή ; Έρφούρτη;
Λπό τόν "Ενγκελ; άποτελοϋν δυό μονάχα στιγμές στό μακρόχρονο
διμέτωπο άγώνα πού διεξήγαγαν οί δυό μεγάλοι αύτοί ηγέτες — ί-
νάνιια στή δεξιά καί ενάντια στήν άκρα αριστερά — ενάντια στούς
άγγλους όπορτουνιστές σοσιαλιστές καί τού; γερμανούς μικροαστούς
'ίοσιαλιστές, καθώς καί ενάντια στούς μπακουνινιστές. -Άλλά παρ'
δλη τή μακρόχρονη αύτή πάλη ενάντια στήν ολο καί πιό ισχυρή
δεξιά πτέρυγα, ό "Ενγκελ; δέν κατάλαβε πλέρια δτι ό όπορτουνι-
σμό; μπορούσε νά κυριαρχήσει μοιραία στό γερμανικό κόμμα. Τόν
Ι ο ύ ν η τοΰ 1885 εγραφε στό Μπέκερ : «Σέ μιά Μικροαστική χώρα
δπω; είναι ή Γερμανία είναι άναπόφευχτο νά εχει τό κόμμα μιά
•μορφωμένη" μικροαστική δεξιά πτέρυγα άπό
τ ή ν όποια ίΓ απαλλαχτεί στήν άποι, ισιστική στιγμή» 3 . Λυστυχώς
ίίμω;, ί ν καί αργότερα σέ πολλού; εσωτερικούς άγώνες τό κόμμα
κατόρθωσε νά άναχαιτίσει ή νά νικήσει τή δεξιά πτέρυγα, στήν
Αποφασιστική στιγμή τής υπέρτατης κρίσης, τής επιταχτικής άνάγ-
κης μιά; άποφασισικής Επαναστατικής δράση; στά 1914, δέ (ΐπό-
ρεσε ν' απαλλαχτεί» άπό τή διεφθαρμένη δεξιά πτέρυγα.

1
Κ. Μάοξ καϊ Φ. "Ενγκελ; : Εκλογή αλληλογραφία;», ϋίι:1/-
νοΓίοβ. 1953, σελ. 364.
^ Στό ϊόιυ έργο σελ. 429.
3
Μάρξ καί "Ενγκελ;. ΟοΓΓΟδροπϋεηεε·, σελ. 439.

192
Ο ΰάνατος τον Φρειδερίκου "Ενγχελς

Στίς 5 Αύγουστου τού 1895 ή παγκόσμια εργατιά συγκλονί-


στηκε άπό τό θάνατο τοΰ Φρειδερίκου "Ενγκελς. Ό "Ενγκελς πέ-
θανε στήν Α γ γ λ ί α , άπό καρκίνο τοΰ λάρυγγα σέ ήλικία 75 χρο-
νών. Τό σώμα του άποτεφρώθηκε καί σύμφωνα μέ τήν έπιθυμία
του, ή στάχτη του σκορπίστηκε στή θάλασσα. Μέ τό θάνατο ιού
μεγάλου αύτοΰ μαρξιστή ήγέτη, ή παγκόσμια έργατιά Εχασε Ενα
Εξοχο πνεύμα κι Ενα γενναίο συναγωνιστή τού Μάρξ ·.
Ό "Ενγκελς συνέχισε τήν πολιτική του δράση σχεδόν ώς τήν
ήμέρα τού θανάτου του. "Υστερα άπό τό θάνατο τοΰ Μάρξ, στά
1883, ό "Ενγκελς παραιτούμενος άπό τά Επιστημονικά Εργα πού
σχεδίαζε άκόμα νά γράψει, άφιέρωσε τά έπόμενα 11 χρόνια τής
ζωής του στήν τελική σύνταξη τοΰ 2 καί 3 τόμου τοΰ Κεφαλαίου-
Ό Μάρξ δέν μπόρεσε νά τελειώσει παρά Ενα μέρος άπό τό μεγάλο
του Εργο, τόν πρώτο τόμο, άφήνοντας τό ύπόλοιπο σέ μεγάλο μέ-
ρος μέ τή μορφή ένός τεράστιου άριθμσύ σημειώσεων, πού ήταν
έν μέρει μονάχα συστηματοποιημένες. Ό "Ενγκελς άνταποκρίθηκε
λαμπρά στό καθήκον νά δόσει συγκροτημένη μορφή σ' αύτό τό
ύλικό. Στίς παραμονές τοΰ θανάτου του ό "Ενγκελς Ετοιμάζον-
ταν νά γράψει μιά Ιστορία τής 1ης Διεθνοΰς, άλλά, δυστυχώς, δ
θάνατος τόν άρπαξε πρίν μπορέσει νά καταπιαστεί μ' αύτήν.
Ό "Ενγκελς άπασχολοϋνταν Επίσης πολύ μέ τήν ·καθημερινή
συγκεκριμένη πολιτική καθοδήγηση τοΰ διεθνοΰς έργατικού κινή-
ματος. Στήν περίοδο μεταξύ τών δύο Διεθνών ό "Ενγκελς καί ό
Μάρξ (ώς τό θάνατό του) Εξακολούθησαν νά Εκπληρώνουν τό ρόλο
ήγετών χθϋ πρώην Γενικού Συμβουλίου τής Διεθνοΰς "Ενωσης τών
"Εργατών. Άκόμα κι ύστερα άπό τή δημιουργία τής 2ης Διεθνούς
ό "Ενγκελς Εξακολούθησε τή δράση του Επειδή, δπως είπαμε πιό
πάνω, ή νέα Διεθνής πάνω άπό δέκα χρόνια δέν είχε Επίσημη παγ-
κόσμια όργάνωση, Εφημερίδα, καί διεθνή Εδρα. Ό "Ενγκελς θεω-
ρούνταν άπ* δλους σάν ό άρχηγός τοΰ παγκόσμιου σοσιαλιστικού
κινήματος καί Εξακολουθούσε νά βρίσκεται χρόνια όλόκληρα σέ
στενή σύνδεση μέ τά σοσιαλιστικά κόμματα δλου τού κόσμου. Ε π ι -
σκέφθηκε τ ίς Ενωμένες Πολιτείες καί Επί πολλά χρόνια ήταν στε-
νός φίλος καί σύμβουλος τοΰ άμερικάνικου σοσιαλιστικού κινήματος.
Άνάμεσα στά κλασικά Εργα τού μαρξισμού είναι καί οί άναρίθμη-
τες Επιστολές του στά κόμματα τής Γαλλίας, Γερμανίας, Πολω-

1
Ριαζάνωφ : «Κάρλ Μάρξ καί Φ. "Ενγκελ;», σελ. 220.

13-980 193
νίας, Ισπανίας, Ρωσίας, Ενωμένων Πολιτειών καί πολλών άλ-
λων χωρών.
Ό Φρειδερίκος Ένγκελς, πού ήταν λαμπρό πνεΰμα, σεμνός
καί όκσύραστος συνέβαλε πολύ στή διαμόρφωση τής κοσμοθεωρίας
τής παγκόσμιας Εργατιάς καί στόν άγώνα της. Τό όνομά του θά
παραμείνει αιώνια στή μνήμη τοΰ διεθνοΰς προλεταριάτου πλάι
στό δνομα τοΰ μεγάλου του συναγωνιστή Κάρλ Μάρξ. Ό "Ενγκελς
υπήρξε Ενας άπό τούς θεμελιωτές τοΰ σοσιαλισμού.
Α' Ε Φ Α .1 .1 1 υ π

ΤΟ ΔΙΕΘΝΕΣ ΕΡΓΑΤΙΚΟ
ΚΙ ΝIIΜ Λ

| ά συνδικάτα είναι οί κύριες μαζικές όργανώσεις τής έργα-


τικής τάξης. Τά συνδικάτα μπορούν νά Εκπληρώσουν αύτό τό ρόλο
χ]άρη στό· γεγονός δτι ή μάζα τιους Αποτελείται άπό έργάτες, είναι
όργανιομένα στά Εργοστάσια, κατ5 ευθείαν στόν τόπο παραγωγής,
περιλαβαίνουν τή μεγάλη πλειοψηφία τών έργατών καί άσχολοΰνται
κυρίως μέ τά προβλήματα πού παρουσιάζουν τό πιό άμεσο Ενδια-
φέρον γιά τίς Εργατικές μάζες : τά ήμερομίσθια, τήν Εργάσιμη
μέρα, τίς συνθήκες δουλιάς. Τά συνδικάτα είναι συνήθως (άλλ' ?.χι
πάντα) ή πρώτη μορφή όργάνωσης τής έργατικής τάξης σέ μιά
δοσμένη χώρα. Εμφανίζονται είτε σάν έργατικές όργανώσεις πλέρια
συγκροτημένες, είτε σάν προκαταρχτικές «συντροφικές Εταιρείες»·
"Οταν τά συνδικάτα φθάσουν σέ κατάσταση πού νά μπορούν
νά επιχειρούν πολιτικές πράξεις, δημιουργούν πολιτικές όργανώ-
σεις ή υποστηρίζουν τίς υπάρχουσες : κοινοβουλευτικές Επιτροπές,
εργατικά ή μαρξιστικά κόμματα. Τά συνδικάτα αύτά καθαυτά δέν
είναι σέ θέση νά διεξάγουν μέ Επιτυχία πολιτικές καμπάνιες. Κατά
τά .1900 τά συνδικάτα, πού δυνάμωναν συνεχώς, κατόρθοκταν νά
πετύχουν, ΰστερα άπό δεκαετηρίδες άγώνων, σέ μερικές χώρες τής
Δυτικής Εύρώπης καί στίς Ενωμένες Πολιτείες, τήν τυπική άνα-
γνώριση τοΰ δικαιώματος νά όργανώνανται, άλλά στήν πράξη τό
άμφισβητοϋσαν άκόμα μέ πείσμα οί έργοδότες, Ιδιαίτερα στίς Ε ν ω -
μένες Πολιτείες. Στή Ρωσία καί γενικά στήν "Ανατολική Εύρώπη
τά συνδικάτα λειτουργούσαν τήν περίοδο αύτή σέ συνθήκες τρομο-
κρατίας καί έπομένως δέν είχαν νόμιμη ΰπαρξη, άν καί οί έργάτες
έκαναν ήρωικές προσπάθειες γιά νά δημιουργήσουν τέτιες όρ-
γανώσεις.
Γενέτειρα τοΰ συνδικαλιστικού κινήματος ήταν ή Αγγλία, δπου
ό καπιταλισμός είχε κάνει τό πρώτο άλμα πρός τά μπρός. Έκεϊ
υπήρχαν συνδικάτα άπό τά μέσα κιόλας τοΰ 18ου αίώνα. Οί Εργά-

195
τες ιών άλλων χωρών είχαν νά διδαχτούν πολλά άπό τήν άγγλική
έργατική τάξη, δταν χρειάστηκε νά δημιουργήσουν τίς δικές τους
συνδικαλιστικές όργανώσεις. Άλλά τά συνδικάτα τους Επηρεάσθη-
καν έπίσης Εντονα άπό' τίς Ιδιόμορφες Εθνικές συνθήκες. Άπό τίς
άρχές άκόμα τοϋ 20σΰ αίώνα τά συνδικάτα χωρίζονταν, σέ γενικές
γραμμές, σέ τρεις μεγάλες κατηγορίες : καθαρά συνδικάτα, σοσιαλ-
δημοκρατικά συνδικάτα καί άναρχοσυνδικαλιστιχές όργανώσεις. Σέ
μερικές ευρωπαϊκές χώρες υπήρχαν καί μερικά μικρά καθολικά
συνδικάτα όργανωμένα κατ' άρχήν πάνω στή βάση τής Εγκυκλίου
τοϋ Πάπα Λέοντα τοΰ 13ου «άβτθτυηι ηονβΓυπι» άπό τό 1891.

Ό χα&αρός ουνδιχαλιομός

Τό καθαρό -συνδικαλιστικό κίνημα ή, δπως τό όνόμαζε ό Λένιν,


ό «οίκονομισμός» —κίνημα πού στήν κλασική του μορφή δέν υπάρ-
χει πιά σχεδόν σήμερα — τό χαραχτήριζε μιά σιωπηρή ή άνοιχτή
παραδοχή τοΰ καπιταλισμού, μιά χαμηλή ταξική συνείδηση κι Ενα
άδύνατο διεθνιστικό πνεύμα. Στηριζόταν στήν άρχή τής προστα-
σίας τών ειδικευμένων έργατών σέ βάρος τής πλατιάς μάζας τής
Εργατικής τάξης, άρχή πού βρισκόταν σέ πλέρια συμφωνία μέ τήν
Εργοδοτική πολιτική τής διαφθοράς τής Εργατικής άριστοκρατίας
καί τής συνδικαλιστικής γραφειοκρατίας. Τά καθαρά συνδικάτα
περιλαβαίναν συνήθως ειδικευμένους έργάτες καί ήταν γενικά συγ-
κροτημένα πάνω σέ καθαρά έπαγγελματική βάση, Εχοντας χαμηλό
Επίπεδο ταξικής άλληλεγγύης. Σέ περίπτωση άπεργίας ενεργούσαν
γενικά σύμφωνα μέ τήν άρχή : « Ό καθένας γιά τόν Εαυτό του καί
ό διάβολος νά πάρει τούς άλλους». Ή δράση τους περιοριζόταν
μονάχα στά στοιχειώδη οικονομικά προβλήματα. Στόν πολιτικό
τομέα άκολουθούσαν άπό κοντά τά φιλελεύθερα στρώματα τής άστι-
κής τάξης καί σύνθημα τών ήγετών τους ήταν : «Καμιά πολιτική
στά συνδικάτα», δηλ. κανένα είδος πολιτικής γραμμής τής Εργα-
τικής τάξης.
Τό καθαρό συνδικαλιστικό κίνημα άποδεχόμενο τό άστικό οι-
κονομικό σύστημα, ζούσε τή ζωή του μέρα μέ τή μέρα περιφρο-
νώντας τή μαρξιστική θεωρία καί μήν Εχοντας κανένα συγκεκρι-
μένο σκοπό. Ά π ό τό 1883 άκόμα ό Στράσερ (πρώην σοσιαλιστής)
στενός συνεργάτης τοΰ Σαμουήλ Κόμπερς διατύπωσε μπροστά σέ
Επιτροπή τής άμερικάνικης γερουσίας αύτήν τήν πρωτόγονη πολι-
τική τοΰ τρεϊντγιουνιονισμοΰ ώς έξής : «Δέν Εχουμε τελικούς σκο-

196
,-ιούς. Ζοΰμε άπό τή μιά μέρα στήν άλλη. ΙΙαλαίβουμε μονάχα γιά
άμεσε; επιδιώξει;, πού μπορούν νά πραγατοποιηθοΰν σέ μερικά
χ ρ ό ν ι α . . . Θέλουμε νά ντυνόμαστε καλύτερα, νά ζούμε καλύτερα
καί νά γίνουμε, γενικά, καλύτεροι πολίτες» '.
ΙΙατρίδα τού καθαρού τρεϊντγιουνιονισμοΰ ήταν ή Μεγάλη
Βρετανία καί οί κτήσεις τη; — Καναδάς, Αύστραλία, Νέα Ζηλαν-
δία καί Νότια Α φ ρ ι κ ή — ν . α θ ώ ; καί οί Ενωμένες Πολιτείες. Τό
συνδικαλιστικό κίνημα αύτοΰ τοΰ τύπου ήταν χαραχτηριστικό τής
περιόδου άνοδοι· τοΰ καπιταλισμού, πού στηριζόταν στόν έλεύθερο
συναγωνισμό καί τών πρώτων σταδίων τοΰ ιμπεριαλισμού, τότε πού
παρατηρήθηκε μιά ασήμαντη βελτίωση τού πραγματικοΰ ήμερο-
μισΟίου. ιδιαίτερα τών ειδικευμένων εργατών. 'Από τήν άλλη μεριά,
στί; πρώτε; φάσεις τοΰ καπιταλισμού, στή Μεγάλη Βρετανία καί
τί; Ένοιμένε; Πολιτείες ίίταν διαμορφωνόταν άκόμα ή εργατική
τάξη. τά συνδικάτα ήταν ριζοσπαστικά άν δχι καί επαναστατικό,
δπω; τό δείχνουν τά αμερικάνικα μαχητικά συνδικάτα τή; περιόδου
1830 — 1840 καί τό μεγάλο χαρτιστικό κίνημα τής Μεγάλης Βρε-
τανία; στήν πέμπτη δεκαετία τού περασμένου αιώνα. Στά 1900 ό
συνολικός αριθμό; τών μελών τών άγγλικών συνδικάτων εφτανε τό
1 972 000 2 καί τών αμερικανικών συνδικάτων τίς 800 000 περίπου,
άπό τί; όποίε; 580 000 άνηκαν στήν άμερικάνικη Όμοσπονδία
Εργασία;
Κατά τό 1900 ή εργατική τάξη τής Αγγλίας είχε ξεπεράσει
πολύ τή φάση τού καθαροί τρεϊντγιουνιονισμοΰ. Αύτό όφείλονταν
κυρίω; ο ι ί ; αυξανόμενες οικονομικές δυσκολίες τού βρετανικοΰ
ιμπεριαλισμού, μέσα σ' ενα κόσμο δπου οί άνταγωνιζόμενοι καπιτα-
λιστές ήταν πολύ ισχυροί. Τήν πρόοδο τοΰ εργατικού κινήματος τή;
Αγγλίας τή χαραχτήριζε μιά αυξανόμενη πολιτικοποίηση πού Εκδη-
λώνονταν μέ τήν ίδρυση τή; σοσιαλδημοκρατική; Όμοσπονδία;
(Χάιντμαν) στά 1881 καί τού σοσιαλιστικού Συνδέσμου στά 1882
(καί τά δυό μαρξιστικά), μέ τήν ίδρυση τοΰ άνεξάρτητου έργατικοΰ
Κόμματο; (ΚίΜΓ Η3ΓίΙΪΟ) (σοσιαλδημοκρατικό ρεβιζιονιστικό κόμ-
μα) στά 1893 καί μέ τή δημιουργία άπό τά συνδικάτα τής εργα-
τική; «ντιπροσοιπί-υτική; επιτροπή; στά 1899. Ά π ό τίς δυό τελευ-
ταίε; οργανώσει; γεννήθηκε άργότερα τό Εργατικό Κόμμα, μέ μιά
ηγεσία καθαρά φαβιανή-όπορτουνιστική : Μάκ Ντόναλντ, Χάρντι,
1
Λ. Λοϊό<(σκυ : Ό Μάρξ καί τά σ υ ν δ ι κ ά τ α σ ε λ . 104.
- Π. Γ). II. ΟΪΙΡ. Κ. Ι'οϊΙβηΙο : «ΤΜο ΒηϋκΙι ΟΗΙΙΙΙΙΟΜ Ι'οσρΙβ» σελ.
531.
' <"ΛΙΙΚΊΊΙ·.ΊΙΙ Κΐ'άιτίΐΙιοιι οί Ι.;ΙΙ)ΟΓ I ΙίίΙυι Ν Πικ-νΗηροίΙο.Ί ΚοΙιτοιιορ
Ιίιχ.Κ Οί·άοιγκτι·ιν. 1919 σελ. 63.

197
Μπέρνς, Σνόουντέν καί Σία Γενικά ό καθαρό; τρείντγιουνιονι-
σμός προηγείται πολύ άπό τήν έμφάνιση τών μαρξιστικών κομμά-
των, γιατί γιά τού; έργάτες όρισμένων χωρών δέν μπήκε μέ τόση
όξύτητα τό πρόβλημα τοΰ πολιτικού άγώνα γιά τά δικαιώματά του;.
"Οταν φθάσουν στή θέση νά μποροΰν νά προβαίνοι>ν σέ πολιτικέ;
ενέργειες δημιουργοΰν πλατιά έργατικά κόμματα άντί νά υποστηρί-
ζουν τά κόμματα σοσιαλιστικού τύπου.
Στις Ενωμένε; ΙΊολιτεϊε; ομο>; τό στάδιο τού καθαρού τρεϊντ-
γιουνιονισμού ξεπεράστηκε πολύ πιό άργά. Αύτό όφειλόταν κυρίω;
στήν πιό ισχυρή θέση τού άμερικάνικου ίμπεριαλισμοΰ στήν παγ-
κόσμια καπιταλιστική οικονομία. Σέ καμιά άλλη χώρα δέν Εκδηλιό-
θηκαν πιό έντονα τά χαρακτηριστικά τού συνδικαλιστικού προ)-
τογονισμοΰ άπό τ ί ; Ε ν ω μ έ ν ε ; Πολιτείες. Στά 1900 ό ΒίΐιπιίεΙ
ΟοπΐρθΓ5 (1850 — 1924) δηλωμένος έχθρός τοΰ σοσιαλισμοΰ βρι-
σκόταν στήν ήγεσία τής "Αμερικάνικης "Ομοσπονδίας Εργασίας.
Πολλοί συνδικαλιστές ήγέτες συνδεμένοι φανερά μέ τό δημοκρατικό
καί ρεπουμπλικάνικο κόμμα, ήταν διεφθαρμένοι σέ πρωτοφανή,
γιά τό παγκόσμιο έργατικό κίνημα, βαθμό ! Οί ήγέτες αύτοί
έκλεβαν φανερά χρήματα άπό τά συνδικάτα τους, πωλούσαν στού;
έργοδότες «Εγγυήσεις Ενάντια στίς άπεργίες», άπαγόρευαν στούς
νέγρους καί τίς γυναίκες νά μποΰν στά συνδικάτα καί νά δουλέ-
ψουν στίς βιομηχανικές Επιχειρήσεις, συνεννοούνταν μέ τά σωμα-
τεία γιά νά Εμποδίσουν τούς άνειδίκευτους έργάτες νά όργανοίθοϋν,
καί διοικούσαν τά συνδικάτα μέ τό πιστόλι στό χέρι. Ή συνεργα-
σία τών τάξεων ήταν ή άρχή τους, ό σοσιαλισμό; ό μεγάλος
τους Εχθρός, καί ή ιερότητα τών συμβάσεων πού ενέκριναν τά συν-
δικάτα — τό άγιό τους σύνθημα. Μέ τήν προδοτική τ ·Γ' «λ.τική
ματαίίοσαν άναρίθμητες άπεργίες καί διατήρησαν συστηματικά τό
Εργατικό κίνημα σέ κατάστσση πολιτικής άδυναμία;. Πολλοί απ*
αύτού; πλούτισαν μέ διάφορους τρόπους δωροδοκίας καί διαφθορά;.
Μεταξύ 1900 καί 1901, οί άμερικάνοι σοσιαλιστέ; χώρισαν
άπό τό σεχταριστικό έργατικό σοσιαλιστικό κόμμα τοΰ Ντε Λεόν
ίδρυσαν τό σοσιαλιστικό κόμμα μέ έπικεφαλή; τόν Ντέμπ; καί τόν
Χίλκουϊτ. "Αλλά οί σοσιαλιστές δέν είχαν τήν τύχη νά άποσπά-
σουν τήν πολιτική ήγεσία τών συνδικάτιον άπό τά χέρια τ ή ; διε-
φθαρμένης κλίκας τοΰ Κόμπερς. Σήμερα ή μεγάλη πλειοψηφία τών
άμερικάνικων συνδικάτων, πού Επεξεργάστηκαν τουλάχιστο στοι-
χειώδη πολιτικά προγράμματα μέ άμεσες πολιτικές διεκδικήσεις καί

1
Μ- Μπήρ: «Ιστορία τοΰ βρετανικού σοσιαλισιιοΰ», τόιι. 2,
σελ. 320.

198
αναπτύσσουν έντονη πολιτική δράση, δέ μπορούν πιά νά θεωρηθούν
καθαρά τρεΐντγιούνιον;. Άλλά οί ήγετικές τους κορυφές, πού Ακο-
λουθούν μιά άκαμπτη άντ(.μαρξιστική γραμμή παραμένουν γενικά
εχθροί τών άνεξάρτητων πολιτικών ένεργειών τής έργατικής τά-
ξης καί είναι άνοιχτοί καί φανατικοί ύπερασπιστές τού άμερικάνι-
κου καπιταλισμού.

Τό μιρξιατιχό οΐ'νδιχαλιατιχό χΐνιμια

Στά 1900 τό σοσιαλδημοκρατικό συνδικαλιστικό κίνημα επικρα-


τούσε σχεδόν σ' δλες τίς χώρες της ηπειρωτικής Εύρώπης άπό ιό
Στενό τής Μάγχης ώς τή Ροκτία συμπεριλαμβανόμενη, μέ εξαίρεση
τίς λατινικές χώρες καί μερικές εθνικέ; διαφορές. Ά π ό τήν άποψη
αύτή τά ρωσικά συνδικάτα Αποτελούσαν αξιόλογο παράδειγμα, για-
τί ήταν πολύ πιό Επαναστατικά άπό δ,τι οί εργατικές όργανώσεις
στή Λυτική Εύρώπη. Άλλά γι* αύτά θά μιλήσουμε πιό κάτω.
Τά σοσιαλδημοκρατικά συνδικάτα της Ευρώπης, πού διέφεραν
γενικά άπό τά συνδικάτα τών "Ενωμένων Πολιτειών, Επιδοκίμαζαν
τήν προοπτική τού σοσιαλισμού, καί, Επίσημα·ή άνεπίσημα, δέχον-
ταν τήν πολιτική ήγεσία τών σοσιαλδημοκρατικών κομμάτων. "Οργα-
νωμένα πάνω στήν άρχή τού τόπου παραγωγής καί έχοντας συγκεν-
τρωτική καθοδήγηση, τά συνδικάτα είχαν μιά καθαρά πολιτική
φυσιογνωμία. Ό πιό έκδηλο; πολιτικό; του; χαρακτήρα; οφεί-
λονταν έν μέρει στήν Επίδραση τών μαρξιστικών κομμάτων, άλλά
καί στό γεγονό;, δτι σ' αύτέ; τί; χώρε; τά φεουδαρχικά υπολείμ-
ματα ήταν πολύ πιό ισχυρά καί γι' αύτό χρειάζονταν νά άφιερώ-
νουν οί έργάτε; ένα μέρος τής δράσης τους. πολύ μεγαλύτερο άπό
τού; Εργάτες τής Αγγλίας ή τών Ενωμένοι ν Πολιτειών, γιά :ήν
κατάχτηση τών στοιχειωδών πολιτικών τους δικαιωμάτων : τό δι-
καίωμα ψήφου, όργάνωση;, απεργίας κλπ. Τά συνδικάτα αύτά δη-
μιουργούνταν γενικά μέ τήν καθοδήγηση τών · σοσιαλιστικών
κομμάτων.
Τά γερμανικά συνδικάτα ήταν πρότυπα άπό τήν άποψη αύτή
καί τά αυστριακά συνδικάτα τά άκολουθούσαν άπό κοντά. Τά πρώτα
γερμανικά συνδικάτα άρχισαν νά σχηματίζονται στίς περισσότερε;
περιπτώσεις μέ βάση τά διάφορα έπαγγέλματα, στήν έποχή άκόμα
τής έπανάσταση; τοΰ 1848. "Ύστερα άπό τήν άποτυχία τή; επα-
νάστασης ή άντίδραση τά σάρωσε. Στά μέσα δμω; τής 7η; δεκαε-

199
-ιίας τά συνδικάτα άρχισαν πάλι νά άναπτύσσονται άν καί άργά,
ωσότου τά έπληξε ό άντισοσιαλιστικός νόμος τοϋ 1878, πού διέ-
λυσε τά περισσότερα άπΓ αύτά καί άπαγόρευσε δλο τό συνδικαλι-
στικό τύπο Άλλά δπως καί τό σοσιαλδημοκρατικό κόμμα Ετσι καί
τά συνδικάτα ύστερα άπό τό πρώτο χτύπημα άρχισαν πάλι νά δυ-
ναμώνουν βαθμιαία. "Οταν αύτός ό κατασταλτικός νόμος καταργή-
θηκε (1890), τά γερμανικά συνδικάτα ήταν πιό ισχυρά άπό κάθε
άλλη φορά Εχοντας συνολικά 280 000 μέλη, όργανωμένα σέ 58 Εθνι-
κές ένώσεις. Στά 1900 τά γερμανικά συνδικάτα είχαν 680 000 μέ-
λη καί Εμπαιναν σέ μιά περίοδο γρήγορης άνάπτυξης. "Οταν στά
1890 δημιουργήθηκε ή Γενική Συνδικαλιστική "Ομοσπονδία, ό Κάρλ
ί β ^ ί θ Π (1861 — 1 9 2 0 ) έκλέχτηκε γενικός γραμματέας κι ήταν
Επικεφαλής τοΰ γερμανικού συνδικαλιστικού κινήματος ώς τό θά-
νατο του, δηλ. έπί 30 χρόνια.
Ή άνώτατη ήγεσία τών γερμανικών συνδικάτων Εγινε σύντομα
όπορτουνιστική καί τελικά μετατράπηκε (άπό όργανωτική, άν δχι
καί άπό θεωρητική άποψη) στό πιό ισχυρό κέντρο τοΰ ρεβιζιο·
νισμοΰ — πολιτικού καί οικονομικού — σ' δλο τό γερμανικό Εργα-
τικό κίνημα· Οί ήγέτες Εγκαθίδρυσαν Ενα αύστηρό συγκεντρωτικό
Ελεγχο στά συνδικάτα, περιόρισαν τή συνδικαλιστική δημοκρατία
στό Ελάχιστο καί κατέπνιξαν συστηματικά κάθε Εκδήλωση τής μαχη-
τικότητας τών άπλών μελών. Ό μηδενισμός τής σημασίας τής πρω-
τομαγιάτικης διαδήλωσης ήταν μονάχα Ενα άπό τά πολλά παραδείγ-
ματα αύτής τής πολιτικής. Οί σοσιαλδημοκράτες συνδικαλιστές
ήγέτες, άν καί δήλωναν πώς είναι πιστοί στό Κόμμα. Ενέκριναν
ούσιαστικά τήν άρχή τής «ούδετερότητας» τών συνδικάτων καί
προσπαθούσαν νά τά -συγκροτήσουν κάτω άπό τό διαρκή γραφειο-
κρατικό τους Ελεγχο, τάση πού, δπως θά δούμε, προξένησε πολλές
ζημές στό γερμανικό Εργατικό κίνημα. Ή άριστερή πτέρυγα πά-
λα ιψε Ενάντια στή χωριστική αύτή τάση καί Επέμενε γιά στενές
σχέσεις μέ τό κόμμα.

Ό όναρχοσννδιχαίΙισμός

Οί άναρχοσυνδικαλιστικές Ενώσεις, πού στά 1900 άποτελοΰσαν


έπίσης μιά καλά καθορισμένη τάση στό έργατικό κίνημα, άναπτύχ-
θηκαν πάνω στή βάση τού προυντονισμοΰ καί τοΰ μπακουνινισμοΰ
1
Κάρλ ΖβΙνγκ: «Ιστορία τών έλεύθερων γερμανικών συνδι-
κάτων·, 'Ιίνα. 1922, σελ. 26.

200
τ
Ηταν ή κυριαρχούσα μορφή τών εργατικών συνδικαλιστικών ένώ-
σεων στή Γαλλία, Ιταλία, "Ισπανία καί Πορτογαλία, άν καί σέ
δλες αύτές τίς χώρες ήταν άρκετά Ισχυρά τά μαρξιστικά συνδι-
κάτα. Στή Λατινική Αμερική, Χιλή, "Αργεντινή, Μεξικό κλπ. — οί
άναρχοσυνδικαλιστές άσκησαν ισχυρή έπίδραση στό συνδικαλιστικό-
κίνημα καί άπό τό 1905 κι έδώ Εμφανίστηκαν άναρχοσυνδικαλι-
στικές τάσεις καί στίς "Ενωμένες Πολιτείες, τήν Αγγλία, τήν Αυ-
στραλία καί τόν Καναδά, ιδιαίτερα άνάμεσα στούς «Βιομηχανικούς
έργάτες τοϋ κόσμου». Οί κύριοι παράγοντες πού συντέλεσαν στήν
εμφάνιση μερικών ισχυρών άναρχοσυνδικαλιστικών ένώσεων ήταν-
σέ μεγάλο βαθμό οί Ιδιοι πού γέννησαν τόν άναρχοσυνδικαλισμό
γενικά : ή βιομηχανική καθυστέρηση, ή μικρή βιοτεχνική παρα-
γωγή, οί περιορισμοί τοϋ δικαιώματος ψήφου, ή έσχατη πολιτική,
διαφθορά τής κυβέρνησης, ό σοσιαλδημοκρατισμός, ό όπορτουνισμός
καί οί αυταρχικές μέθοδες της καθολικής έξουσίας.
Τίς άναρχοσυνδικαλιστικές ένώσεις τής περιόδου αύτής τίς
χαραχτήριζαν οί επαναστατικοί τους σκοποί, πού άπόβλεπαν σέ μιά.
μελλοντική κοινωνία διευθυνόμενη άπό τά συνδικάτα. "Επαναστατικό·
τους δπλο ήταν ή γενική άπεργία, πού έπρεπε νά μεταβληθεί σέ
έξέγερση. Οί άναρχοσυνδικαλιστές ήταν φλογεροί όπαδοί τής «άμε-
σης δράσης» καί ένάντια στήν πολιτική δράση. Απόφευγαν κάθε
συμμετοχή στίς εκλογές ή στήν κοινοβουλευτική δράση. Κατέφευγαν
στό σαμποτάζ στή διάρκεια τών άπεργιών, άλλά ιδιαίτερα μέ τή
μορφή Επιβράδυνσης τοΰ ρυθμού της δουλιάς στίς φάμπρικες. Άπό·
όργανο)τική άποψη οί άναρχοσυνδικαλιστικές ένώσεις ήταν άπο-
κεντρωμένες καί πέρα γιά πέρα αυτόνομες. Γιά τή διεξαγωγή τών
κοινών κινητοποιήσεων στηρίζονταν σέ μεγάλο βαθμό στό αυθόρ-
μητο κίνημα τών μαζών καί στήν όργανωμένη δράση μιας «μαχη-
τικής μειοψηφίας». "Αν καί παραδέχονταν σέ χοντρές γραμμές τίς
μαρξιστικές άρχές τής ταξικής πάλης, ή ιδεολογία τους ήταν γε-
νικά διαποτισμένη άπό άναρχικές καί μισοαναρχικές άντιλήψεις.
Ό Λένιν Επέκρινε τόν άναρχοσυνδικαλισμό γιατί άρνοΰνταν ν' άσχο-
ληθεί μέ τίς «μικροδουλιές», περίμενε «μεγάλες μέρες» καί έδειχνε
• άνικανότητα νά κυριαρχήσει πάνω στίς δυνάμεις πού δημιουργούν
τά μεγάλα γεγονότα».
Ή Γαλλία ήταν τό κύριο προπύργιο τοΰ άναρχοσυνδικαλισμοϋ.
"Εκεί τά συνδικάτα γεννήθηκαν μέ τίς παραδόσεις τοΰ προυντονι-
σμοΰ, τοΰ μπλανκισμοΰ καί τοΰ μπακουνινισμοΰ καί είχαν στό Ενερ-
γητικό τους μακρά σειρά Επαναστατικών άγώνων. Στή Γαλλία τά
πρώτα σημαντικά συνδικάτα Εμφανίσθηκαν άμέσως βστερα άπό τήν
Παρισινή Κομμούνα τοΰ 1871. Ό νόμος τοΰ 1884 άναγνώριζε στούς

201
εργάτες, αν καί μέ μερικού; περιορισμού;, τύ νόμιμο δικαίωμα νά
οργανώνονται σέ συνδικάτα. Ά λ λ ά αύτό, λέγει ό Λεφράν «δέν
εκανε παρά νά νομιμοποιεί ενα γεγονός =· γιατί οί έργάτες συγκρο-
τούσαν συνδικάτα χο>ρίς νά περιμένουν νόμιμη έγκριση. ΙΙρίν άκό-
μα άπό τύ 1884 υπήρχαν στό Παρίσι πέντε εθνικές εργατικές όμο-
σπονδίες. Τό γαλλικό συνδικαλιστικό κίνημα άναπτύχθηκε πάνω σέ
δυό κύριες οργανωτικέ; γραμμές, δηλ. δημιούργησε δυό ξεχωρι-
στούς εθνικούς τομεΐ; : τά τοπικά συνδικαλιστικά συμβούλια, (ΒοΐΐΓ-
56$ (1υ ΐΓ3ν3Ϊΐ) καί τίς εθνικέ; όμοσπονδίες κατά βιομηχανίες καί
επαγγέλματα, Στά 1895 τό συνδικαλιστικό κίνημα ένώθηκε σιή
Γενική Συνομοσπονδία Εργασίας (Ο. Ο. Τ.).
Ό άναγνωρισμένο; θεμελιωτή; τού άναρχοσυνδικαλιοτικοΰ ή
συνδικαλοεπαναστατικοϋ κινήματος στή Γαλλία ήταν ό Φερνάν ΙΙε-
λουτιέ, «άναρχικός κομμουνιστής», πού διατύπωσε τίς γενικέ; του
άρχές. Ό Ζώρζ Σορέλ. γάλλος διανοούμενο;, καταπιάστηκε νά
δόσει θεωρητική βάση στόν άναρχοσυνδικαλισμό καί ή κύρια συνει-
σφορά του είναι ή εξύμνηση τ ή ; βίας σάν αύτοσκοποϋ καί ή μετα-
φυσική άντίληψη τής γενική; άπεργίας σάν κοινωνικού μύθου'-'.
Άργότερα οί ίδέε; τού Σορέλ έπαιξαν σοβαρό ρόλο στήν ιδεολογική
θεμελίωση τοΰ ιταλικού φασισμού. Τό γαλλικό συνδικαλιστικό κίνη-
μα διατύπωσε τό πρόγραμμά του στό συνέδριο τής Α ΐ Τ Π Β Η Δ (Δε-
κέμβρης 1906), πού επεξεργάστηκε τόν περίφημο «Χάρτη τής
Άμιένης» ( Ο Ι Ι 3 Γ Ι Ρ ( Γ Α Γ Π Ϊ Ο Π 5 ) . Σ' αύτό τό ντοκουμέντο τονί-
ζεται δτι ή Γενική Συνομοσπονδία τής Εργασίας «προετοιμάζει
τήν πλέρια άπελευθέρωση χρησιμοποιώντας τή γενική άπεργία σά
μέσο δράσης καί θεωρεί, δτι τά συνδικάτα, πού σήμερα είναι όργά-
Άοση άντίσταση;, θά είναι «.τ•*» μέλλον ή όργάνωση παραγωγή;
καί διανομή;, ή βάση τ ν ν'ικ'ΐχή; αναδιοργάνωση;· 3 . Οί αυνδι-
καλιστικέ; τάσεις στήν Τ α λ ί α καί τήν Ισπανία ακολούθησαν σέ
γενικές γραμμές τό γαλλικό πρότυπο.

Πρός μιά πννΑιχη/.ιοτιχή . ίιεΟνη

Ά π ό τήν άρχή κιόλας τής ΰπαρξής τους τά συνδικάτα τών


διαφόρων χωρών εκδήλωσαν ισχυρέ; διεθνιστικέ; τάσεις. Συνδικα-
1
Ζώρζ Λεφράν : <Ιστορία 'τοΰ γαλλικού συνδικαλιστικού κινή-
ματος», Παρίσι 1937, σελ. 174.
2
Ζώρζ Σορέλ : «Σκέψεις γιά τή Βία», Παρίσι 1915.
* Ζώρζ Λεφράν: "«Ιστορία τοΰ γαλλικού συνδικαλιστικού κινή-
ματος», σελ. 256 — 257.

202
λιττές ήγέτε; στή Γαλλία καί τήν Α γ γ λ ί α ήταν άκριβώς εκείνοι
πού θεμελίωσαν στά 1864 τήν 1η Διεθνή καί έπαιξαν πάντα σοβαρό
ρόλο στά συνέδρια καί στήν άλλη δράση αύτή; χής όργάνωσης. Ή
1η Διεθνής άσχολήθηκε πολύ μέ τά προβλήματα τής συνδικαλιστι-
κής πάλης καί αύτή άκριβώς ή δράση της τράβηξε τήν Ε θ ν ι κ ή
Ινωση τών έργατών τών Ενωμένων Πολιτειών. Κατοπινά ιτό
βαθμό πού άναπτύσσονταν καί πολλαπλασιάζονταν τά συνδικάτα
καί ή 1η Διεθνής άσχολούνταν δλο καί περισσότερο μέ τά πολιτικά
προβλήματα, δυνάμωσε ό πόθος γιά ίδρυση μιάς νέας Διεθνοΰς,
πού ν° άποτελεϊται μονάχα άπό συνδικάτα.
Τό πρόβλημα αύτό συζητήθηκε στά συνέδρια τής Διεθνοΰς
"Ενωσης τών Έργατών καί ή Ιδέα υίοθετήθηκε στό παγκόσμιο «ο-
σιαλιστικό συνέδριο τής Γάνδης, τό Σεπτέμβρη τού 1877 (κεφ. 14),
άλλά δέν πραγματοποιήθηκε τίποτε τό συγκεκριμένο. Σέ δλη τή
διάρκεια τής ϋπαρξής της ή 1η Διεθνής δέχθηκε τήν προσχώρηση
τών συνδικάτων. Ή 2η Διεθνής συνέχισε κι αύτή τήν ίδια πρα-
κτική καί τό πρόβλημα τής δημιουργίας μιάς χωριστής συνδικαλι-
στικής διεθνοΰς συζητήθηκε άκόμα άπό τό 1893 καί 1896, στά
συνέδρια τής 2ης Διεθνοΰς στή Ζυρίχη καί τό Λονδίνο. Στό με-
ταξύ ό προσανατολισμός πρός μιά διεθνή συνδικαλιστική όργάνωση
έκδηλώθηκε συγκεκριμένα μέ τή σύγκληση όρισμένων διασκέψεων
καί τό σχηματισμό διεθνών συνδικαλιστικών γραμματειών. Τήν
άρχή τήν έκαναν οί έργάτες τής καπνοβιομηχανίας στά 1871 οί
τυπογράφοι στά 1889, οί άνθρακωρύχοι στά 1890. Στά 1900 ύπήρ-
χαν 17 τέτιες γραμματείες 2 , πού άγκάλιαζαν τά κυριότερα Επαγ-
γέλματα καί βιομηχανικούς κλάδους. "Ολα αύτά Εξασφάλισαν στά
συνδικάτα μιά όριαμένη διεθνή συνεργασία, πού οί έργάτες τή
θεωρούσαν άπαραίτητη.
Ή πίεση γιά τήν ίδρυση μιάς πλατιάς συνδικαλιστικής διεθνούς
Εξακολούθησε νά δυναμώνει. Ό Λόργουΐν λέγει: «ΟΙ συνδικαλιστές
τής Μεγάλης Βρετανίας καί τής Γαλλίας ήταν δυσαρεστημένοι λό-
γω τής κυριαρχίας τών σοσιαλιστών στή 2η Διεθνή» 3 . Ή Α μ ε -
ρικάνικη "Ομοσπονδία "Εργασίας, πού κι αύτή δέ βάδιζε στό δρόμο
πού είχε χαράξει ή εύρωπαϊκή σοσιαλδημοκρατία, τάχθηκε έπίσης
γιά μιά στενότερη διεθνή συνδικαλιστική συνεργασία. Γιά τό σκοπό
αύτό ή Αμερικάνικη "Ομοσπονδία Εργασίας πρότεινε νά όργανω-

1
Πάουλ Ούμπράϊτ : <25 χρόνια γερμανικού συνδικαλιστικού κι-
νήματος», 1890 — 1915, Βερολίνο 1915, σελ. 133.
2
Λιούϊς Λ. Λόργουΐν : «Λεϊμπορισμός καί διεθνισιιός», σελ. 98.
3
Στό ίδιο Εργο σελ. 100.

203
θεϊ παγκόσμιο συνδικαλιστικό συνέδριο στό Σικάγο, ταυτόχρονα μέ
τ'ή διεβνη έκθεση τοϋ 1893. Τό σχέδιο αύτό ματαιώθηκε ϋστερα
άπό τήν άρνηση τοΰ Συνεδρίου τής 2η; Διεθνούς, πού συνήλθϊ
στίς Βρυξέλλες στά 1891, νά τό υποστηρίξει.
ΟΙ κύριοι Αντίπαλοι τής ιδέας μιάς συνδικαλιστικής διεθνοΰ;
ήταν οί συντηρητικοί σοσιαλδημοκράτες, πού βρίσκονταν επικεφαλής
τοΰ έργατικοΰ κινήματος τής Γερμανίας — δλο καί πιό ισχυρό όρ-
γανο τοΰ Λέγκιν. Βλέποντα; τόν άντισοσιαλδημοκρατικό προσανα-
τολισμό τοΰ συνδικαλιστικού κινήματος στή Μεγάλη Βρετανία, τή
Γαλλία καί τήν Αμερική, οί σοσιαλδημοκράτες φοβοΰνταν πώ; ίνα.
άνεξάρτητο διεθνές κίνημα θά ξέφευγε άπό τόν Ιλεγχό του;. "Αν
καί οί γερμανοί συνδικαλιστές ήγέτες σπρώχνονταν άπό τό άνα-
πτυσσόμενο κίνημα γιά μιά διεθνή εργατική συνεργασία, δμως κα-
τόρθωσαν, τουλάχιστο γιά τή στιγμή, νά Εμποδίσουν τήν άποκρυ-
στάλλωσή τη;, σέ μιά χωριστή συνδικαλιστική διεθνή.
Σέ μιά μεγάλη συνδικαλιστική συνδιάσκεψη, πού συγκλήθηκε,
στήν Κοπεγχάγη στί; 21 Αύγουστου 1901 γιά νά συζητήσει τό
πρόβλημα τής όργάνωση; περιοδικών διεθνών συνδικαλιστικών συνε-
δρίων, οί γερμανοί ήγέτες μπήκαν Επικεφαλή; Εκείνων, πού άνιι-
τάσσονταν στή δημιουργία μιά; συνδικαλιστικής διεθνοΰς. « Ό
ίΡ^ΪΘΤΙ καί ή πλειοψηφία τών παρόντιον είχαν τή γνώμη δτι ή
2η Διεθνής, ήταν τό κατάλληλο σώμα, γιά τή συζήτηση τών με-
γάλων Εργατικών προβλημάτων καί δτι δέν ήταν άναγκαϊα τά διε-
θνή συνδικαλιστικά συνέδρια» "Υστερα δμως άπό τίς συνδιασκέ-
ψεις τής Στουτγάρδη; στά 1902 καί τοΰ Δουβλίνου στά 1903, σά
συνέπεια τών δλο καί πιό Επίμονων αιτήσεων νά δημιουργηθεί μιά
συνδικαλιστική διεθνής, υιοθετήθηκε ή συμβιβαστική πρόταση νά σχη-
ματισθεί μιά διεθνής γραμματεία τών Εθνικών συνδικαλιστικών
κέντρων. Τόν έπόμενο χρόνο αύτό τό νέο δργανο περιλάβαινε 14
Εθνικά κέντρα μέ 2 378 955 μέλη 2 .
Ή γραμματεία αύτή, πού άποτελοΰνταν άπό δυό άντιπροσώ-
πους κάθε Εθνικού κέντρου, θά συνέρχονταν μιά φορά στά δυό
χρόνια. Ή γραμματεία αύτή Εμπόδισε τή συγκρότηση μιάς πλατιάς
όργάνωσης ώς ύστερα άπό τόν πρώτο παγκόσμιο πόλεμο 3 . Γενικός

1
Στό ίδιο Εργο σελ. 101.
1
Κάρλ Ζβίνγκ : <Ιστορία τών ελεύθερων γερμανικών συνδι-
κάτων», σελ. 119.
3
Τόν ΑΓιγουστο τοϋ 1911, στή Βουδαπέστη, τό Αμερικάνικο συν-
δικάτο «Βιομηχανικοί έργάτε; τοΰ κόσμου» («ΙΓΗ1ΙΙ&ΙΠ31 \νοιΊ<ΘΓ5 οί
ΙΉΒ ν/οτΙά»)—πού άντιπρόσωπός του ήταν ό \λ'ίΙ>3ΓΗ Ζ . Ρ Ο Ϊ Ι Ο Γ
Εκανε τήν προσπάθεια νά πάρει μέρος σάν Αντιπρόσωπος τοϋ ίργα-

204
γραμματέα; τής διεθνοΰς Γραμματείας ήταν ό Κάρλ Λέγκιν Αρχη-
γός (τύπου Κόμπερς) τοΰ γερμανικού συνδικαλιστικού κινήματος.
Ε π ί σ η ς δ πανταχοΰ παρών αύτός κύριος έγινε γενικός γραμματέας
τής Λιεθνοΰς "Ομοσπονδίας τών συνδικάτων, πού χάρη στήν αυξα-
νόμενη γαλλική, άγγλική καί άμερικάνικη πίεση, δημιουργήθηκε
τελικά στά 1913, πού δμως δέν έγινε άντιπροσωπευτικό δργανο το»
Παγκόσμιου συνδικαλιστικοΰ κινήματος παρά στά 1919, δταν Ανα-
διοργανώθηκε. Κατά τό ξέσπασμα τοΰ πρώτου παγκόσμιου πολέμου,
ή διεθνής "Ομοσπονδία τών συνδικάτων είχε 20 έθνικά κέντρα μέ
περίπου 7 500 000 μέλη. Τά μόνα σοβαρά έργατικά κινήματα πού
δέν άνήκαν σ' αύτήν ήταν της Ιαπωνίας, τής Αργεντινής, τής
Βουλγαρίας καί τής Αυστραλίας.

τικοϋ κινήματος τών Ενωμένων Πολιτειών, άλλά ή πρόταση άπορίφΟη-


κε. Ύπέρ ψηφιοαν μοναχα οί δυο άντιποόίοτϊοι τή^ Γίνιχή; Συνο-
μοσπονδίας Εργασία; τής Γαλλία:.
I Ε ΦΛ Λ Λ / Ο ι<

Ο 1Μ11ΕΓ1ΑΑ1ΣΜ ΟΣ
ΚΑΙ Ο ΜΙΑΑΕΙΆΝ . ΠΑΡΙΣΙ (1900)

| ό 5ο συνέδριο τή; 2η; Λιεθνοϋ; συνήλθε, -στό Παρίσι τό Σε-


πτέμβρη τοϋ 1900. Ό καπιταλισμό; είχε μπεϊ γιά" καλά στή φάση
τοΰ ιμπεριαλισμού. "Οπω; είχε τονίσει πολύ πρίν ό Μάρξ, ό παγκό-
σμιο; καπιταλισμό; περνώντα; άπό τήν άρχική φάση τού έλεύθερου
συναγωνισμού γινόταν ολο καί πιό μονοπωλιακό; καί τελικά ιμπε-
ριαλιστικό;. Ό Λένιν λέγει : «Γιά τήν Εύρώπη μπορεί νά καθο-
ρίσει κανεί; μέ αρκετή άκρίβεια τό χρόνο τ ή ; ό ρ ι σ τ ι κ ή ; άντι-
κατάσταση; τοϋ παλιού καπιταλισμού άπό τόν καινούργιο : είναι
άκριβώ; οί άρχέ; τού 20ού αιώνα» Στό μεγάλο του Εργο « Ό
ιμπεριαλισμό;, τελευταίο στάδιο τοϋ καπιταλισμού», γραμμένο στά
1916, ό Λένιν ονομάζει τόν ιμπεριαλισμό «μονοπωλιακό στάδιο τοϋ
καπιταλισμού5. «έποχή τού χρηματιστικού κεφαλαίου». Τόν άναλύει
καί καθορίζει τά πέντε χαρακτηριστικά του γνωρίσματα :
1) Συγκέντρωση τ ή ; παραγωγή; καί ιού κεφαλαίου, πού Εχει
φτάσει σέ τέτια ύψηλή βαθμίδα ανάπτυξη;, ώστε νά δημιουργεί
μονοπώλια πού παίζουν άποφασιστικό ρόλο στήν οικονομική ζωή-
2) συγχώνευση τού τραπεζιτικού κεφαλαίου μέ τό βιομηχανικό καί
δημιουργία μια; χρηματιστική; ολιγαρχία; πάνω στή βάση αύτοϋ
τοΰ «χρηματιστικού κεφαλαίου^· 3) έξαιρετικά σπουδαία σημασία
άποχτά ή έξαγωγή κεφαλαίου, σέ διάκριση άπό τήν έξαγωγή έμπο-
ρευμάτων 4) συγκροτούνται διεθνεΐ; μονοπωλιακέ; ένώσει; τών
κεφαλαιοκρατών, πού μοιράζουν τόν κόσμο καί 5) τέλειωσε τό έδα-
φ0(ό μοίρασμα τ ή ; γ ή ; άνάμεσα στίς μεγαλύτερε; κεφαλαιοκρα-
Τ»κέ; Δυνάμεις» 2 .
Τό δυνάμα>μα τού μονοπωλιακού καπιταλισμού, δηλ. τοΰ ιμπε-
ριαλισμού στό τελευταίο τέταρτο τού 19ου αιώνα, χαρακτηρίζεται
άπ" τήν άνάπτυξή ένός μεγάλου άριθμοΰ καρτέλ, συνδικάτων, βιο-
1
Β. I. Λένιν, "Απαντα, τόμ. 22, σελ. 203.
2
Στό ίδιο Εργο, σελ. 272.

206
μηχανικών καί τραπεζιτικών τράστ ο' δλες τίς μεγάλες καπιταλι-
στικές χώρες. Στίς Ενωμένες Πολιτείες, πού στά 1900 είχαν ξε-
περάσει πολύ τήν Α γ γ λ ί α άπό βιομηχανική άποψη, ύπήρχαν 440
τράστ μέ κεφάλαιο 20 δισεκατομμύρια δ ο λ ά ρ ι α Σ τ ά κατοπινά
χρόνια Εμφανίστηκαν πολλά άλλα παρόμοια τράστ. Στά 1896 ύπήρ-
χαν στή Γερμανία 250 μονοπωλιακά καρτέλ. Ό άριθμός αύτός άνέ-
βηκε στά 385 τό 1905 καί Εξακολούθησε άνεβαίνει γοργά. Στά
1870 οί τρεις μεγάλες τράπεζες τής Γαλλίας είχαν 64 ύποκατα-
στήματα μέ καταθέσεις συνολικοί ποσού 427 000 000 φράγκων καί-
στά 1909 οί Ιδιες τράπεζες είχαν 1229 υποκαταστήματα μέ κατα-
θέσεις αξίας 4 363 000 000 φράγκων. Στήν Αγγλία, άν καί ό ρυθ-
μός άνάπτυξης καθυστέρησε άπό τό ρυθμό άνάπτυξης τών Ε ν ω -
μένων Πολιτειών καί τής Γερμανίας, παρατηρήθηκε έπίσης μεγάλη
έπέχταση καί σταθεροποίηση τής βιομηχανίας καί τών τραπεζών.
Είναι χαρακτηριστικό τό γεγονός δτι κατά τό 1900 οί μεγάλοι
τραπεζίτες-βιομήχανοι είχαν γίνει δχι μονάχα άληθινοί άφέντες
τής βιομηχανίας, άλλά καί άφέντες τών κυβερνήσεων τών μεγάλων
καπιταλιστικών δυνάμεων.
Ή Εποχή τοΰ ιμπεριαλισμού, πού χαρακτηρίζεται άπό αύξηση,
καί έντατική μονοπώληση τής βιομηχανίας καί κυριαρχία τών χρη-
ματιστικών όλιγαρχιών στίς κυριότερες καπιταλιστικές χώρες, έφε-
ρε έπίσης μαζί της, άπό διάφορους δρόμους τήν όργανωμένη οικο-
νομική καί πολιτική διείσδυση τών μεγάλων δυνάμεων στίς λιγό-
τερο άναπτυγμένες χώρες καί τήν υποδούλωση τους άπ' αύτές τΙς
δυνάμεις. Εντάθηκε ή έξαγωγή κεφαλαίου. Αύτό έδινε τή δυνα-
τότητα στήν έξαγωγική δύναμη νά καταλάβει ήγεπκές θέσεις πάνω
στήν είσάγουσα χώρα. Ά π ό τήν άποψη αύτή ή Μεγάλη Βρετανία
κατείχε τήν πρώτη θέση, γιατί τό σύνολο τών Επενδύσεών της στό
Εξωτερικό άπό 200 000 000 στερλ&νες περίπου στά 1850, έφθασε
στά 2 περίπου δισεκατομμύρια λίρες στερλίνες στά 1905 2 καί στά
4 δισεκατομμύρια λίρες στερλίνες στά 1913. Έ χ τ ό ς ά ι ί αύτό, τό-
δίχτυ τών καρτέλ άγκάλιασε τίς ΰποανάπτυχτες χώρες, πού τίς
άγορές τους καί τά φυσικά τους πλούτη τά μοίρασαν μεταξύ τους
τά ιμπεριαλιστικά μονοπώλια.
Τό πιό σοβαρό δμως άπΓ δλα αύτά ήταν τό γεγονός δτι οί
ιμπεριαλιστικές δυνάμεις άρχισαν νά μοιράζουν μεταξύ τους τά
διάφορα ύποαναπτυγμένα Εδάφη τοΰ κόσμου, πού οί λαοί τους δέν

1
Τζ. Μοΰντυ : «Ή άλήθεια γιά τά τράστ», Νέα Υόρκη, 1904,
σελ. 477.
1
Τζών Ή τ ο ν : «Πολιτική ΟΙκονομΙα», Νέα Υόρκη 1949, σελ. 147.

207
μπορούσαν νά τά υ π ε ρ α σ π ι σ τ ο ύ ν . Τό τελευταίο τέταρτο τοΰ 19ΟΓ
•αίώνα ή Αφρική καί ή Πολυνησία περιήλθαν σχεδόν όλοκληρω-
τικά στήν κυριαρχία τών άπληστων ιμπεριαλιστικών κρατών. Σύμ-
-φωνα μέ τόν Χόμπσον ή Α γ γ λ ί α άρπαξε άπό τό 1884 ώς τό 1900
έδάφη 3 700 000 τετραγωνικών μιλίων μέ πληθυσμό 57 000 000.
Ή Γαλλία άρπαξε 3 600 000 τετραγωνικά μίλια μέ 36 500 000 πλη-
θυσμό. Ή Γερμανία 1 000 000 τετραγωνικά μίλια μέ 17 000 000
πληθυσμό. Τό Βέλγιο -900 000 τετραγωνικά μίλια μέ 30 000 000
πληθυσμό καί ή Πορτογαλία 800 000 τετραγωνικά μίλια μέ
9 000 000 πληθυσμό
Μιά άπό τίς πιό δυναμικές πλευρές αύτής τής άνάπτυξης καί
έξέλιξης τοΰ καπιταλιστικού συστήματος ήταν δη, δπως πάντα,
τό καπιταλιστικό σύστημα άναπτύχθηκε μέ πολύ διαφορετικό ρυθμό
στίς διάφορες χώρες. Αύτή ή διαφορά ήταν σύμφωνη μέ τό νόμο
της άνισόμετρης άνάπτυξης τοΰ καπιταλισμού, πού άνακάλΐϊψε δ
Λένιν στά 1915 : « . . . "Ορισμένες χώρες, πού κατείχαν άλλοτε τήν
πρώτη θέση, άναπτύσσουν τή βιομηχανία τους σχετικά άργά. Ά λ -
λες πού πρώτα ήταν καθυστερημένες φτάνουν καί ξεπερνούν τί;
πρώτες μέ γρήγορα άί,.κχια^ ·'.
Στά 1880 — λέγει ό Ή τ ο ν — ή παραγωγή χυτοσίδερου στή
Μεγάλη Βρετανία ήταν 7 700 000 τόννοι έναντι 2 500 000 τόννων
στή Γερμανία καί 3 800 000 τόννων στίς ΕΠΑ. Στά 1913 ή παρα-
γωγή χυτοσίδερου Ιφθασε στή Μεγάλη Βρετανία τά 10 300 000
τόννους, στή Γερμανία τά 19 300 000 καί στίς "Ενωμένες Πολιτείες
τά 31 000 0 0 0 3 . «Τό χρηματιστικό κεφάλαιο καί τά τράστ δέν
άδυνατίζονν, μά δυναμώνουν τίς διαφορές στήν ταχύτητα μέ τήν
όποία άναπτύσσονται τά διάφορα τμήματα τής παγκόσμιας οίκονο-
μίας» 4 . Αύτή ή άνισότητα τής καπιταλιστικής άνάπτυξης έπιδει-
νώνει πάρα πολύ τίς όξεϊες συγκρούσεις άνάμεσα στίς ιμπεριαλι-
στικές δννάμεις καί είναι μιά άπό τίς κύριες αίτιες τών Ιμπεριαλι-
στικών πολέμων στή σύγχρονη έποχή. Γιατί, δπως λέγει ό Λένιν,
«Καί μιά καί άλλαξαν οί συσχετισμοί τών δυνάμεων, πώς μπορούν
στίς συνθήκες τοΰ κ α π ι τ α λ ι σ μ ο ύ νά λυθούν δια-
φορετικά οί άντιθέσεις, άν δχι μέ τή β ί α » 5 . Οί πρώτες ένοπλες
συγκρούσεις τής μακράς αύτής περιόδου, πού προανάγγελναν τήν

1
Β. I. Λένιν, "Απαντα, τόμ. 22, σελ. 261.
2
"Ιστορία τοΰ Κομμουνιστικού Κόμματος (μπολσεβίκων) τή; Σο-
βιετικής "Ενωσης (έπιτομή) σελ. 168 — 169.
* Τζών τ ΙΙτον : «Πολιτική ΟΙκονομία·. σελ. 151.
4
Β. I. Λένιν, "Απαντα, τόμ. 22, σελ. 280.
4
Στό ίδιο Εργο, σελ. 280.

208
άρχή τών ύπερληστρικών ιμπεριαλιστικών πολέμων γενικά, ήταν
ό ΐσπανοαμερικανικός πόλεμος τοϋ 1898, ό πόλεμος τών άγγλων μέ
τούς Μπόερς στά 1899, ό Επεμβατικός πόλεμος τών μεγάλων δυνά-
μεων στήν Κίνα στά 1900 καί ό ρωσοϊαπωνικός πόλεμος τοϋ 1904.
Εξαιρετική σημασία γιά τό παγκόσμιο έργατικό κίνημα στήν
περίοδο τής εμφάνισης τοϋ ιμπεριαλισμού Ιχει καί τό γεγονός, δτι
τότε πρόβαλαν τάσεις αύξησης τής άνισότητας άνάμεσα στούς μι-
σθούς τών είδικευμένων καί τ ούς μισθούς τών άνεώίκευτων έργα-
τών στίς κυριότερες καπιταλιστικές χώρες. Στό τελευταίο τέταρτο
τοΰ 19ου αιώνα — περίοδος μεγάλης βιομηχανικής έπέχτασης καί
δλο πιό Εντατικής Εκμετάλλευσης χών Εργατών — οί πραγματικοί
μισθοί αύξήθηκαν σιγά-σιγά στίς κυριότερες καπιταλιστικές χώρες.
Ακολουθώντας τό παράδειγμα τών άγγλων Εργοδοτών, οί καπιτα-
λιστές χρησιμοποιούσαν Ινα μέρος άπό τά ύπΐρκέρδη πού έβγαζαν
άπό τίς άποικίες γιά νά εύνοήσουν τούς ειδικευμένους έργάτες της
μητρόπολης καί νά έξασθενίσουν ετσι τή μαχητικότητα καί ιήν
άλληλεγγύη τής Εργατικής τάξης, στό σύνολο της. Παντοϋ δμως ή
μεγάλη μάζα τών Εργατών μοχθούσε μέσα στήν άθλιότητα. "Ετσι
Ενώ στή Γερμανία τά πραγματικά ήμερομίσθια τής έργατικής τά-
ξης (ήμερομίσθια, γενικά, Εξαθλίωσης) αύξήθηκαν άπό 100 πού
ήταν στά 1887 σέ 105 στά 1905, τά ήμερομίσθια τής Εργατικής
άριστοκρατίας Εφθασαν στά 113 τήν ίδια περίοδο 1 . Παρόμοια ήταν
ή κατάσταση καί στίς άλλες καπιταλιστικές χώρες. Ή κατάσταση
αύτή είχε βαθύτατες συνέπειες γιά τήν Εργατική πολιτική, γιατί
οί όπορτουνιστές σοσιαλδημοκράτες τής δεξιάς στήριζαν ιίς ρεβι-
ζιονιστικέ; τους θεωρίες καί τήν πολιτική τους τής συνεργασίας
τών τάξεων στή σχετικά πιό άνθηρή κατάσταση τής Εργατικής άρι-
στοκρατίας καί σέ βάρος τοΰ μαζικού Εργατικού κινήιιατος. Α ρ γ ό -
τερα δμως θά Εγκαταλειφθεί ή τάση αύτή στό σύστημα μισθοδοσία;.

Ή περίπτωση ΜιΙλεράν

Σ* αύτή τήν περίοδο, περίοδο άνόδου τοΰ καπιταλισμού καί


άνάπτυξης τοΰ Ιμπεριαλισμού, ό δεξιός όπορτουνισμός δυνάμωσε
τόσο στά σοσιαλιστικά κόμματα τών κυριότερων καπιταλιστικών
χωρών, δσο καί σέ όλόκληρη τή 2η Διεθνή. Αύτό τό προτσές έφθα-

1
II. ΜΟΓΙΚ στό «ΤΗε ·ΙουΓΠ3ί οί ΐΓοάοτη ΗίϊΙοη» τοϋ Σεπτέαβρη
1939.

14—880 209
σε στό άποκορύφωμά του στό Συνέδριο τοϋ Παρισιού στά 1900,
πού άσχολήθηκε μέ τή συμπεριφορά τοΰ "Αλέξανδρου Μιλλεράν
στή Γαλλία καί τοΰ "Εδουάρδου Μπερνστάίν στή Γερμανία. 0 1 άγω
νες πού διεξήχθηκαν γύρω άπό τούς δυό αύτούς όπορτουνιστές, οί
πρώτοι πραγματικά διεθνείς άγώνες άνάμεσα στή δεξιά καί τήν
άριστερά μέσα στή 2η Διεθνή, συγκλόνισαν τήν όργάνωση συθέ-
μελα καί άπείλησαν νά διασπάσουν τό κίνημα.
Στήν άρχή ό μαρξισμός συνάντησε δυσκολίες στή Γαλλία λό-
γω τών ισχυρών προυντονικών, μπλανκιστικών, μπακουνινικών,
μπρουσικών, άναρχοσυνδικαλιστικών καί άλλων ρευμάτων. Στά
1898 υπήρχαν στή Γαλλία δχι λιγότερα άπό 5 σοσιαλιστικά κόμ-
ματα, πού άντιπροσώπευαν διάφορες όμάδες. Τά κόμματα αύτά
τά καθοδηγούσαν προσωπικότητες δπως ό Γκέντ, ό Βαγιάν, ό 'Αλε-
μάν, ό Μπρούς καί ό Ζωρές. Μόλις στά 1905 ένώθηκαν μερικές
όμάδες καί σχημάτισαν τό ένωμένο γαλλικό σοσιαλιστικό Κόμμα.
Ό Ζύλ Γκέντ καί ό Ζάν Ζωρές ήταν οί διακεκριμένοι κομ-
ματικοί ήγέτες πού στάθηκαν στό κέντρο τοΰ άγώνα γύρω άπό τό
πρόβλημα τοΰ μιλλερανισμοΰ. Ό Γκέντ (1845 —1922), πού ύπο-
στήριξε τήν κομμούνα, έγινε μαρξισσής στά 1878 καί μπήκε στό
κόμμα στίς άρχές τής 9ης δεκαετίας, δντας Ινας άπό τούς Ιδρυτές
του. Ό Γκέντ ήταν δογματιστής καί σεχταριστής — Ινας άπό τούς
«όρθόδοξους» μαρξιστές. Ό Ζωρές (1859 — 1914) πού ήταν κα-
θηγητής τής φιλοσοφίας στό Πανεπιστήμιο τής Τουλούζης ϊγινε
σοσιαλιστής ·στά 1890 καί άργότερα ήταν Ινας άπό τούς Ιδρυτές
τοϋ κομματικού δημοσιογραφικού όργάνου «Λ* Ούμανιτέ». "Ανήκε
στήν άκρα δεξιά πτέρυγα τού κόμματος, καί ό σοσιαλισμός του είχε
μιά έκδηλη άπόχρωση μικροαστικού ρεπουμπλικανισμοΰ.
Ή βάση. πάνω στήν όποία ξετυλίχτηκε ή περίπτωση Μιλλεράν
ήταν ή περίφημη ύπόθεση Ντρέϋφους. Σέ βάρος τού "Αλφρέδου
Ντρέϋφους. έβραίου άξιωματικοϋ τοΰ γαλλικού στρατού, οί άντι-
δραστικοί στρατιωτικοί σκηνοθέτησαν μιά δίκη γιά έσχατη προ-
δοσία. Ό Ντρέϋφους καταδικάστηκε καί εξορίστηκε στό νησί τοΰ
Διαβόλου. Αύτή ή περίπτωση άντισημιτισμοΰ προκάλεσε Εντονη άντί-
δραση στή Γαλλία καί σ' δλον τόν κόσμο. Σάν συνέπεια τής μεγάλης
Αγανάχτησης πού ή σκανδαλώδης αύτή ύπόθεση προκάλεσε στή Γαλ-
λία καί τό έξωτερικό, ό Ντρέϋφους απελευθερώθηκε τελικά καί
στά 1906 άποκαταστάθηκε τελείως.
Στήν άρχή ό Γκέντ πιστός στίς άριστερές σεχταριστικές άντι-
λήψεις του, πήρε τή θέση δτι ή ύπόθεση Ντρέϋφους δέν Επρεπε νά
άπασχολήσει τό προλεταριάτο καί δέν άναμίχτηκε. Ό Ζωρές καί
ή όμάδα του τής δεξιάς — τό άνεξάρτητο σοσιαλιστικό κ ό μ μ α - -

210
παίρνοντας μι» διαμετρικά αντίθετη θέση δήλωσαν, δτι παίζονταν
ή τύχη τή; γαλλική; δημοκρατίας καί στά 1899, χωρίς μάλιστα
νά συμβουλευτούν τό κόμμα, Επέτρεψαν στόν όμοΐδεάτη τους Μιλ-
λεράν νά δεχτεί τή θέση υπουργού τού έμπορίου στήν κυβέρνηση
Βαλντέκ-Ρουσσώ. Στήν ίδια κυβέρνηση μπήκε καί ό Γκαλιφέ ό
δήμιος τών κομμουνάρων. Αμέσως ΰστερα άπό τήν είσοδο τοΰ
Μιλλεράν ή κυβέρνηση άποκάλυψε τόν άντιδραστικό της χαραχτήρα
δίνοντας εντολή στήν άστννομία νά πυροβολήσει τούς άπεργούς
έργάτες τής Μαρτινίκας καί τού Σαλόν.

// 'ήττα τής άριστεράς ατό Συνέδριο τον Παρισιού

Ή περίπτωση Μιλλεράν στάθηκε στό κέντρο τής προσοχής,


τοΰ Συνεδρίου τής 2ης Διεθνούς στά 1900. Τό συνέδριο υίοθέτησε
άκριβώς μιά άπόφαση μέ τήν όποία περιορίζονταν οί δυνατότητες
σύμπραξης μέ τά άστικά κόμματα. Στή διάρκεια τών συζητήσεων
γύρω άπό τήν περίπτωση Μιλλεράν διαγράφηκαν συγκεκριμένα
τρεις θέσεις. Ή πρώτη θέση, πού άναπτύχθηκε στήν άπόφαση τοΰ
Γκέντ, καταδίκαζε κατ' άρχήν τήν Ενέργεια τοΰ Μιλλεράν, δηλώ-
νοντας, δτι τό συνέδριο «έπιτρέπει σχό προλεταριάτο νά συμμε-
τέχει στίς άστικές κυβερνήσεις μονάχα άν έξασφαλίζει βουλευτικές
θέσεις μέ τίς ίδιες του δυνάμεις καί μέ βάση. τήν ταξική πάλη,
καί άπαγορεύει κάθε συμμετοχή τών σοσιαλιστών στίς άστικές
κυβερνήσεις, άπέναντι στίς όποιες οί σοσιαλιστές πρέπει νά υίο-
θετήσουν στάση άκαμπτης άντιπολίτευσης». Τή θέση τοΰ Γκέντ
τήν υποστήριξαν ισχυρά ό Βαγιάν καί ή Ρόζα Λούξεμπουργκ. Ή
Λούξεμπουργκ δήλωσε : <Ή σοσιαλδημοκρατία, άπό τήν Ιδια της
τή φύση, πρέπει νά παίξει στήν άστική κοινωνία τό ρόλο ένός
κόμματος άντιπολίτευσης. Μπορεί νά φθάσει στό πρώτο Επίπεδο
σάν κυβερνητικό κόμμα μονάχα πάνω στά Ερείπια τοΰ άστικοϋ
κράτους· '.
Τή δεύτερη άποψη, τήν άποψη τής άκρας δεξιάς τήν άνάπτυςε
ό Ζωρές μέ τή συνηθισμένη του εύγλωττία. "Οπως καί δ Γκέντ,
ετσι καί ό Ζωρές έθεσε αύτό τό πρόβλημα σά ζήτημα άρχής, άλλά
άπό άντίθετη θέση. Ό Ζωρές υπεράσπισε άποφασιστικά τίς συμ-
μαχίες τοΰ σοσιαλιστικού κόμματος μέ τά άστικά κόμματα καί Επι-

1
Τό αναφέρει ό ί. Ιειιζ στό «ΤΙιε Κίί.0 αικί ΡαΙΙ οί ΙΜε ϊεεοπιΐ
ΙιιΙεπυΙιυπϋΙ» σελ. 44.

211
δοκίμασε τήν είσοδο τοϋ Μιλλεράν στή γαλλική κυβέρνηση. Ό
Ζωρές δήλωσε δτι μέ τήν πράξη του αύτή δ Μιλλεράν καί οί όπαδοί
του Εσωσαν τή δημοκρατία καί βεβαίωσε πώς μιά τέτια συμμετοχή
σέ μιά καπιταλιστική κυβέρνηση άποτελεϊ τήν άρχή της σοσιαλιστι-
κής Επανάστασης.
Τήν τρίτη άποψη — κεντρώα — Εκπροσωπούσε ό Καούτσκι. Αυ-
τός ύπέβαλε Ενα σχέδιο άπόφασης (γνωστό σάν άπόφαση κ ά ο υ-
τ σ ο ύ κ) δπου υποστήριζε πώς τό συζητούμενο πρόβλημα δέν ήταν
πρόβλημα άρχής, άλλά ταχτικής. Ό Καούτσκι είπε : «Τό συνέδριο
δέν είναι ύποχρεωμένο νά πάρει άπόφαση στό πρόβλημα αύτό».
'Αφοΰ άφηνε Ετσι διάπλατα άνοιχτές τίς πόρτες γιά όπορτουνισπ-
κές μανούβρες, σάν έκείνη τοΰ Μιλλεράν, ή άπόφαση τοϋ Καούτσκι
τάσσονταν ένάντια σέ κάθε σοσιαλιστή πού «γίνεται υπουργός άνε-
ξάρτιητα άπό τό κόμμα του ή δταν παύει πιά νά είναι Εκπρόσωπος
τοΰ κόμματος·. Σέ μιά τέτια περίπτωση Επρεπε νά παραιτηθεί.
Έ ν ώ ή άριστερά Επιτέθηκε μέ πείσμα Ενάντια στό σχέδιο άπό-
φασης τοϋ Καούτσκι, ή δεξιά, συμπεριλαμβανομένου καί τοϋ Ζωρέ;,
τάχθηκε ύπέρ αύτού. Τελικά Εγκρίθηκε μέ 29 ψήφους ύπέρ καί 9
κατά. Κάθε χώρα είχε δικαίωμα διπλής ψήφου. Ή Βουλγαρία καί
ή Ιρλανδία χρησιμοποίησαν καί τίς δυό ψήφους ένάντια στήν άπό-
φαση, Ενώ ή Γαλλία, ή Πολωνία, ή Ρωσία, ή Ι τ α λ ί α καί οί Ενω-
μένες Πολιτείες 1 χρησιμοποίησαν κάθε μιά μονάχα άπό μιά τ|»ήφο
Ενάντιά της 2 .
Αύτή ήταν μιά όδυνηρή ήττα τής Αριστεράς καί άνοιξε τό
δρόμο ·σέ άλλους όπορτουνιστές προδότες τύπου Μιλλεράν. "Οπω;
παρατηρεί ό Λέντς «αύτή ήταν ή πρώτη μεγάλη ήττα τής επανα-
στατικής πτέρυγας τής Διεθνούς». Ή ιστορική αύτή πάλη Αποκά-
λυψε τήν αύξηση τοΰ δεξιού καί κεντρώου κιδύνου. Ό Καούτσκι.
πού πρίν ήταν στίς περισσότερες περιπτώσεις μέ τό μέρος τ ή ;
άριστεράς Ενάντια στό δεξιό όπορτουνισμό. Εφερνε τήν άμεση εύ-
θύνη γιά τήν ήττα τής άριστεράς, γιατί συνθηκολόγησε άπό άποψη
άρχών μπροστά στή δεξιά, προσπαθώντας ταυτόχρονα νά δικαιο-
λογήσει τή στάση του μέ μιάν άριστερή φρασεολογία. Αύτή ήταν
μιά προειδοποίηση γιά τόν όλέθριο κεντρώο ρόλο πού θάπαιζε ό
Καούτσκι στά Επόμενα χρόνια. "Οσο γιά τό Μιλλεράν, Επειδή άρνή-
θηκε νά παραιτηθεί άΛό τήν κυβέρνηση διαγράφτηκε άπό τό κόμμα

1
Τό Εργατικό σοσιαλιστικό κόμμα ψήφισε ένάντια στό σχέδιο
Απόφασης τοΰ Καούτσκι, καί τό σοσιαλιστικό κόμμα ύπέρ.
' .1. ίεηζ : «ΤΗβ Κί$ο ογκΙ ΡαΜ οί (Ηο 8<χοπ<1 1ι>ΙβΓπαίιοπα1».
σελ. 50.

212
κρί γιά πολλά χρόνια Εξυπηρέτησε τοΰ; καπιταλιστές σάν προδό-
της, πού παρέδοσε τήν έργατική τάξη στά χέρια τών ταξικών της
εχθρών. Πέθανε στά 1943, τιμημένος άπό τήν άστική τάξη καί
άφήνοντας πίσω του Ενα δνομα πού θά παραμείνει γιά τή διεθνή
έργατική τάξη σύμβολο τής προδοσία; τοΰ έργατικοΰ κινήματος.

'// πάλη ένάντια οτό μιλιταρισμό χαί τόν πόλεμο

"Οπως δλα τά άλλα συνέδρια τή; 1η; καί τή; 2η; Διεθνοΰ;
καί τό συνέδριο τοΰ 1900 Ασχολήθηκε μέ τό μεγάλωμα τοϋ κινδύ-
νου τοΰ μιλιταρισμού καί τοΰ πολέμου. Αύτή ή αύξανόμενη άπειλή
ήταν Ενα ιδιότυπο φαινόμενο τών άρχών τής περιόδου τοΰ ιμπερια-
λισμού. Ή Ρόζα Λούξεμπουργκ παρουσίασε τό κύριο σχέδιο άπόφα-
σης γιά τό πρόβλημα αύτό. Στό σχέδιο άναλύονταν οί λόγοι πού
εξαιτίας τους ό καπιταλισμός γεννάει πολέμους καί προτείνονταν
τρία βασικά μέτρα πάλης ένάντιά τους : διαπαιδαγώγηση καί όργά-
νωση τής νεολαίας, ύποχρέωση τών σοσιαλιστών βουλευτών νά ψη-
φίζουν στή Βουλή ένάντια στίς στρατιωτικές πιστώσεις καί όργά-
νωση ένωμένων διαδηλώσεων ένάντια στόν πόλεμο στή διάρκεια
τών διεθνών κρίσεων. Ή άπόφαση εγκρίθηκε όμόφατνα.
"Οπως συνήθως μιά μικρή όμάδα άντιπροσώπων, ιδιαίτερα άπό
τίς λατινικές χώρες, πρότειναν σάν κύρια μέθοδο άντιπολεμικής
πάλης τή γενική άπεργία. Ή πρόταση αύτή άπορίφθηκε. Ό
όπορτουνιστής γερμανός συνδικαλιστής ήγέτης Κάρλ Λέγκιν έκφώ-
νησε λόγο, δπου τάχθηκε κατ' άρχήν ένάντια στή γενική άπερ-
γία. Ή πάλη γιά τήν υιοθέτηση τής γενικής άπεργίας σάν κύριου
δπλου ένάντια στόν πόλεμο καθοδηγούνταν άπό τό γάλλο 'Αρι-
στίντ Μπριάν, θορυβώδη τότε φρασεολόγο, πού γρήγορα θά γί-
νονταν άποστάτης.
Παρ' δλη τήν άποτυχία'πού ύπέστη ή άριστερά στήν περίπτωση
Μιλλεράν (έξαιτίας τής προδοσίας τού Καούτσκι) στό συνέδριο έπι-
κράτησαν οί άριστερές τάσεις. Αύτό φάνηκε· στίς άποφάσεις που
πάρθηκαν γιά τό πρόβλημα τοΰ μιλιταρισμού καθώς καί στήν άπό-
φαση γιά τήν Αποικιοκρατία. Στό τελευταίο αύτό πρόβλημα τό
συνέδριο πήρε τή θέση, δτι οί έργάτες πρέπει νά παλαίβουν δρα-
στήρια ένάντια στήν άποικιοκρατική πολιτική τών ιμπεριαλιστικών
κρατών καί δτι πρέπει νά δημιουργηθούν στίς άποικιακές χώρε;
σοσιαλιστικά κόμματα. "Ως τότε ή 2η Διεθνής είχε παρα-

213
μελήσει Αδικαιολόγητα τήν κατάσταση τών άποικιακών λαών. Στήν
πραγματικότητα ή όργάνωση 'αύτή δέ θά μπορέσει ποτέ νά έπεξερ-
γαστεΐ ένα Αποτελεσματικό πρόγραμμα άγώνα γιά τήν άπελευθέ-
ρωση τών έχμεταλλευόμενων λαών · τών άποικιών, στόν όποιο νά
συμμετέχουν καί αυτοί οί Ιδιοι οί λαοί

Τό Λιε&νές Σοσιαλιστικό Γραφείο

"Ενα σοβαρό μέτρο πού πήρε τό συνέδριο τοϋ 1900 ήταν ή


Ιδρυση τοΰ Διεθνοϋς Σοσιαλιστικού Γραφείου (ΔΣΓ). Έ π ί μία
δεκαετία άπό τήν ΐδρϋσή της άκόμα στά 1889, ή 2η Διεθνής έζησε
χωρίς κανένα όργανωμένο παγκόσμιο κέντρο. Αύτό ήταν βασική
άδυναμία καί διαρκώς διατυπώνονταν αίτήσεις νά καλυφθεί αύτή
ή πολιτική καί όργανωτική έλλειψη. Τελικά ιδρύθηκε τό Διεθνές
Σοσιαλιστικό Γραφείο 2 .
Τό Δ Σ Γ έγκατέστησε τήν έδρα του στίς Βρυξέλλες. Ε π ι -
κεφαλής του είχε Ινα έμμισθο γραμματέα καί διέθετε έτήσιο προϋ-
πολογισμό 10 000 φράγκα. Στό γραφείο συμμετείχαν άπό δυό άντι-
πρόσωποι κάθε έθνικής Αντιπροσωπείας πού έπαιρνε μέρος στό
συνέδριο, δηλ. περίπου 50 — 70 πρόσωπα. Τό Γραφείο θά συνερ-
χόταν χέσσερες φορές τό χρόνο καί στά ένδιάμεσα θά καθοδηγούνταν
άπό τήν'έχτελεστική έπιτροπή τοΰ Βελγικοϋ Έργατικοΰ Κόμματος.
Πρόεδρος ήταν ό Βαντερβέλντε καί γραμματέας ό Ούΐσμάν καί οί
δυό τους βέλγοι. Μαζί μέ την Ιδρυση τοΰ Δ Σ Γ άποφασίστηκε δτι
στή Διεθνή μποροΰσαν νά προσχωρήσουν μονάχα έκεϊνες οί όργα-
νώσεις — κόμματα, συνδικάτα, συνεταιρισμοί κλπ. — πού άναγνώ-
ριζαν τίς γενικές άρχές τοϋ σοσιαλισμοΰ. "Αποφασίστηκε έπίσης
δλα τά συνέδρια πού ήταν γνωστά στό παρελθόν μέ διάφορες όνο-
μασίες, νά όνομάζονται στό μέλλον διεθνή σοσιαλιστικά συνέδρια.
Τό Διεθνές Σοσιαλιστικό Γραφείο άποτελοΰσε Ινα βήμα
πρός τά μπρός, ώστόσο δέ μπορούσε νά συγκριθεί οΰτε άπό μακρυά
μέ τό Γενικό Συμβούλιο τής 1ης Διεθνοϋς. Αύτό ήταν ένα πραγμα-
τικό καθοδηγητικό δργανο, πού καλλιεργούσε ένα διεθνιστικό καί
άγωνιστικό πνεΰμα, ένώ τό νεοδημιουργούμενο Γραφείο δέν μπο-
ρούσε νά χαραχτηριστεί άλλιώς παρά σάν κέντρο άλληλογραφίας
καί στατιστικής. "Αν καί στά έπόμενα χρόνια εύρύνθηκε κάπω:

1
1
Στό Ιδιο Εργο σελ. 51.
Λιονϊς Λ. Λόργουϊν: «Εργασία καί διεθνισμός», σελ. 83 — 88.

214
τό Διεθνές Σοσιαλιστικό Γραφεϊρ καί δροΰσε σά διαιτητής στίς δια-
φορές μεταξύ τών διαφόρων έθνικών κομμάτων, οί άρμοδιότητές
του παρέμειναν πολύ περιορισμένες. Τά καθήκοντα τοΰ γραμματέα
ήταν νά συγκαλεί τά συνέδρια, νά δημοσιεύει τίς άποφάσεις, τίς
εισηγήσεις καί τά πραχτικά, νά συγκεντρώνει πληροφορίες κλπ.
Τό Γραφείο δέν ήταν δργανο πού νά μπορεί νά έφαρμόζει ή νά
έρμηνεύει τίς άποφάσεις τών συνεδρίων. Ά π ό τήν άποψη αύτή είχαν
Φιλέρια έλευθερία δράσης τά έθνικά κόμματα καί οί άλλες όργα-
νώσεις, πού είχαν προσχωρήσει στή Διεθνή.
Ό σωβινισμός ήταν ό βράχος δπου συντρίφτηκε τελικά ή 2η
Διεθνής. Ά π ό τήν ίδρυση άκόμα τής 2ης Διεθνοΰς ό διεθνισμός
βρισκόταν σέ πολύ χαμηλό έπίπεδο. Τό γερμανικό Κόμμα καί άλλα
μεγάλα κόμματα έπέμεναν γιά μιά σχεδόν πλέρια αυτονομία στη
δράση τους. Ή άνισότητα τής Διεθνούς νά δημιουργήσει έπί 11
χρόνια ίνα διεθνές κέντρο καί τό γεγονός δτι δταν δημιουργήθηκε
τό Γραφείο άρνήθηκαν νά τοϋ παραχωρήσουν έξουσίες καθοδηγη-
τικού όργάνου, ήταν συνέπειες τοΰ λανθάνοντος κινδύνου τού άστι-
κοΰ έθνικισμοΰ στά διάφορα κόμματα καί συνέβαλαν στήν αύξησή
του. Ή χρεωκοπία τής 2ης Διεθνοΰς στά 1914 ήταν τό τελικ·
άποτέλεσμα αυτής τής γενικής τάσης.
Α Κ Ί> .1 .1 Α 1 Ο ΙΙ

Ο Α ΧΑ ΘΕΩ Π! 'ΓΙΣΜΟΣ
ΤΟΥ ΜΙ1ΕΓΧΣΤΑ Ι Λ' .
ΛΜΣΤΕΡΧΤΑΜ (1904)

| ό κεντρικό πρόβλημα πού μπήκε μπροστά στό Συνέδριο τή;


2η; ΛιεΟνοϋ; στό "Αμστερνταμ, στά 1904, ήταν τό πρόβλημα ιού
όναθεωρητισμοΰ τοΰ Μπερνστάϊν. Αύτή ή ποικιλία τοΰ όπορτου-
νισμοΰ, πού συγγένευε όργανωτικά μέ τόν όπορτουνισμό τοΰ Μιλ-
λεράν. ήταν άμεσο προϊόν τής έμφάνισης τοΰ ιμπεριαλισμού γενικά
καί τοΰ γερμανικού ιμπεριαλισμού είδικά. Ή τ α ν έπίσης ό καρπό;
τών δεξιών τάσεων πού είχαν έκδηλωθεϊ άπό τήν ίδρυση άκόμα
τής 2ης Διεθνούς.
Ό "Εντουαρντ Μπερνστάϊν (1850 — 1932), τραπεζιτικός υπάλ-
ληλος καί γυιός ένός μηχανικοΰ τών σιδηροδρόμων, γεννήθηκε στή
Γερμανία. "Οσον καιρό ήταν σέ ισχύ ό άντισοσιαλιστικός νόμος
ό Μπερνστάϊν εζησε έξόριστος στήν "Αγγλία, δπου συνεργάστηκε
μέ τόν "Ενγκελς καί εβγαλε τήν Επιθεώρηση «5θΖΐ3ΐ<1θΠΐθθΓ3ί».
Ξεκινώντας άπό όρισμένα χαρακτηριστικά γνωρίσματα τής πρώιμης
περιόδου τοΰ ιμπεριαλισμού, ό Μπερνστάϊν εβγαλε τό συμπέρασμα
πώς ό μαρξισμό; ήταν πέρα γιά πέρα λαθεμένος. "Ανάμεσα σ' αύ-
τά τά χαρακτηριστικά πού έπεσήμανε ό Μπερνστάϊν ήταν ή γρή-
γορη έπέχταση καί ή σχετική σταθερότητα τοΰ καπιταλιστικού συ-
(Γΐήματος, ή γρήγορη άνάπτυξη τών μεγάλο>ν τράστ, ή μικρή αύ-
ξηση τοΰ πραγματικού μισθού τών έργατών, ιδιαίτερα τών .ειδι-
κευμένων έργατών, ή μεγάλη άνάπτυξη τών οικονομικών καί πολι-
τικών όργανώσεων τής έργατικής τάξης, ή κατάχτηση άπό τούς
έργάτες όρισμένων δημοκρατικών δικαιωμάτων, Ιδιαίτερα τοΰ δι-
καιώματος ψήφου, καί ή άνάπτυξη τής «νέας μεσαίας τάξης» (δια-
νοούμενοι, τεχνικοί κλπ). Μέ βάση τά νέα αύτά χαρακτηριστικά
ό Μπερνστάϊν, πού στό Λονδίνο βρίσκονταν κάτω άπό τήν ισχυρή
επίδραση τών άγγλων φαβιανών, διατύπωσε τή θεωρία, σύμφωνα
μέ τήν όποία ό καπιταλισμός, άντί νά γίνει ξεπερασμένος καί άντι-
δραστικός, θά μετατραπεί βαθμιαία σέ -σοσιαλισμό.

216
Ό Μπερνστάϊν προχωρώντας πολύ πιό πέρα άπό δ,τι ό προ-
γενέστερος όπορτουνισμός τοϋ Φόλμαρ καί ισχυριζόμενος ταυτό-
χρονα πώς είναι μαρξιστής (λόγω τής πλατιάς δημοτικότητας τοϋ
μαρξισμού άνάμεσα στή γερμανική έργατική τάξη), καταπιάστηκε
μέ τό <νά αναθεωρήσει» (δηλ. νά έκμηδενίσει) τό μαρξισμό άπό
τίς ρίζες του τόσο στόν τομέα τής θεωρίας δσο καί στόν τομέα
τής πραχτικής Γιά πρώτη φορά έξέθεσε έπίσημα τίς Ιδέες του
τόν Ό χ τ ώ β ρ η τοΰ 1898 σ' Ενα γράμμα πού έστειλε στό Συνέ-
δριο τοϋ Γερμανικοΰ Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματος, πού συνήλθε
•στό Ανόβερο. Στά 1889 Εγραψε Ενα βιβλίο μέ τίτλο : «01 προϋ-
ποθέσεις τοΰ σοσιαλισμού», δπου εξέθεσε την άναθεωρητική του
θεωρία,
Ό Μπερνστάϊν καταπολεμούσε τή μαρξισττκή θεωρία τής υπε-
ραξίας, άπόριπτε τή θεωρία τής ταξικής πάλης καί τήν υλιστική
ά^πίληψη τής ιστορίας, άρνούνταν τό νόμο τής συγκέντρωσης τοΰ
κεφαλαίου καί ισχυριζόταν πώς ή μεσαία τάξη, άντί νά ξεπέφτει,
δυναμώνει. Υποστήριζε ιόν αστικό πατριωτισμό, Επιδοκίμαζε τόν
οπορτουνισμό τοΰ Μιλλεράν καί εύλογοΰσε τόν ιμπεριαλισμό καί τήν
άποικιοκρατία. Πολεμούσε ιδιαίτερα τή μαρξιστική θεωρία τής σχε-
τικής καί άπόλυτης Εξαθλίωσης τής έργατικής τάξης, Ερμηνεύοντας
σά θειικές καί προοδευτικές Επιτεύξεις τίς προσωρινές καί άσή-
μαντες βελτιώσει; τού πραγματικού μισθού στήν περίοδο άνόδου
τού γερμανικού ιμπεριαλισμού. Ό Μπερνστάϊν, πού τασσόταν Ενάν-
τια στόν δρο «διχτατορία τού προλεταριάτου» δήλωνε πώς ή Επα-
νάσταση ήταν τόσο άνώφελη, δσο καί άδύνατη. Χρησιμοποιούσε
ιδιαίτερα τή διαστρεβλωμένη μορφή τού άρθρου τοΰ "Ενγκελς
Ιβλ. κεφ. 16) δπου ή υπογράμμιση τών μεγαλύτερων έμποδίων, που
όρθώνονταν τότε στό δρόμο τού άγώνα όδοφραγμάτων, παρουσια-
ζόταν σάν Εγκατάλειψη τής ιδέας κάθε Επανάστασης.
Ό Μπερνστάϊν Εκπροσωπούσε μιά «γκραντουαλιστική» (βαθ-
μιαία) τάση στό πρόβλημα τοΰ περάσματος στό «σοσιαλισμό», ποΰ
συγγένευε πολύ μέ τήν τάση τών φαβιανών τής Μεγάλης Βρετα-
νίας. "Ελεγε : « Ή βαθμιαία προώθηση παρουσιάζει μεγαλύτερες
Εγγυήσεις γιά μιά σταθερή Επιτυχία, άπ' δ,τι μιά καταστροφική
σύγκρουση» Ό Μπερνστάϊν Ελεγε πώς γι' αυτόν δ τελικός σκο-
πός, ό σοσιαλισμός, δέ σημαίνει τίποτε άλλά τό καθημερινό κίνημα
σημαίνει τό πάν. ( Ό Κόμπερς Ελεγε ούσιαστικά τά Ιδια). 0 1 άκαμ-
πτοι θεσμοί τής φεουδαρχίας χρειάστηκε νά καταστραφούν μέ τή

1
"Εντουαρντ Μπερνστάϊν: «Εξελικτικός σοσιαλισμός», Νέα
Υόρκη 1909 σελ. XIV.

217
βίο, δπως χαί εγινε πραγματικά, άλλά οί «Ελαστικοί θεσμοί» το€
καπιταλισμού δέν πρέπει «παρά νά Αναπτυχθούν πιό πέρα». Αρνού-
μενος τήν πραγματικότητα της ταξικής πάλης, ό Μπερνστάϊν έβανε
στή βάση τού προγράμματός του τή συνεργασία τών ιτάξεων, βε-
βαιώνοντας δτι «σέ μιά δημοκρατία :τό δικαίωμα ψήφου κάνει ώστε
τά μέλη της νά συμμετέχουν στήν κοινότητα καί αύτό πρέπει νά
οδηγήσει τελικά σ' Ενα άληθινό συνεταιρισμό» '.
Ή Ρόζα Λούξεμπουργκ, πού κριτικάρισε τόν Μπερνστάϊν συ-
νοψίζει ώς έξής τό σύστημά τον : < Σύμφωνα μέ τή σημερινή άντί-
ληψη τοϋ κόμματος ή δράση στά συνδικάτα καί στις βουλές είναι
•σοβαρή γιά τό σοσιαλιστικό κίνημα, γιατί προετοιμάζεται τό προλε-
ταριάτο, δηλ. δημιουργεί τόν υ π ο κ ε ι μ ε ν ι κ ό παράγοντα τοΰ σο-
σιαλιστικού μετασχηματισμού, γιά τό εργο τής πραγματοποίησης
τού σοσιαλισμού. Σύμφατνα δμως μέ τόν Μπερνστάϊν ιά συνδικάτα
καί ή κοινοβουλευτική δράση περιορίζουν βαθμιαία τήν ίδια τήν
καπιταλιστική Εκμετάλλευση. Κάνουν ώστε ή καπιταλιστική κοινωνία
νά χάσει τόν καπιταλιστικό της χαρακτήρα. Πραγματοποιούν ά ν τ ι-
κ ε ι μ ε ν ι κ ά τήν έπιθυμητή κοινωνική αλλαγή» 2 .
Ό Μπερνστάϊν άνάπτυξε, Επομένως τό άντιμαρξιστικό πρό-
γραμμα τής δεξιάς σοσιαλδημοκρατίας. Οί άντιλήψεις του άνάγον-
ται ούσιαστικά στήν άποδοχή τού καπιταλισμοΰ, στήν προσπάθεια
νά Επιτευχθεί τό μέγιστο δφελος -στά πλαίσια αύτοϋ τοΰ συστήματος.
Τό πρόγραμμά του παρέμεινε ώς σήμερα πρόγραμμα τοΰ όπορτουνι-
στικοΰ σοσιαλισμού. Κατοπινά συμπληρώθηκε άπό τήν άντεπανά-
σταση τοΰ "Εμπερτ Νόσκε, άπό τή χιτλερική άντισοβιετική υστερία
καί άπό τίς άντιλήψεις τοϋ Κέϋνς γιά «προοδευτικό καπιταλισμό»
μέσω τής Επιχορηγούμενης άπό τό κράτος βιομηχανίας.

*Η πάλη μέσα ατό γερμανικό κόμμα

Τό γράμμα τού Μπερνστάϊν τράβηξε τήν προσοχή. Αναγρά-


φηκε στήν ήμερησία διάταξη τού Εθνικού Συνεδρίου τής Στουτ-
γάρδης τοΰ γερμανικού κόμματος στά 1898 καί ύστερα άπό τριή-
μερη ζωηρή συζήτηση άπορίφτηκε. Ή θεωρία τοΰ Μπερνστάϊν
άπορίφθηκε καί στό Συνέδριο τοΰ Ανοβέρου, στά 1899, άλλά τή
μεγαλύτερη ήττα ύπέστη στό Εθνικό Συνέδριο τής Δρέσδης, στά

1
Στό ίδιο Εργο, σελ. 144.
1
Κο53 Ι,ΥΧΕΣΙ&ΥΓΒ : «ΚΘΙΟΓΠΪ ΚενοΙιιϋοιι». Παρίσι 1937. σελ. 25.

218
1903, δταν άπορίφθηκε μέ 288 ψήφους, κατά 11. Ό Μπέμπελ
•καί ό Καούτσκι, ειδικά ό Μπέμπελ, καθοδήγησαν δραστήρια τήν
πάλη ένάντια στόν ΜπερνοτάΙν. "Αν καί οί ίδιοι γλιστρούσαν βαθ-
μιαία πρός μιά κεντρώα θέση, ό Μπέμπελ καί ό Καούτσκι δέν ήταν
ωστόσο έτοιμοι νά δεχθούν τήν δλοκληρωτική συνθηκολόγηση τοϋ
σοσιαλισμού, στήν όποια συνοψιζόταν τό πρόγραμμα τοϋ Μπερν-
στάϊν. Ό Καούτσκι καταδίκασε τόν άναβεωρητισμό τοΰ Μπερνστάϊν
σάν «έγκατάλειψη τών θεμελιακών άρχών καί τής θεωρίας τοϋ
έπιστημονικού σοσιαλισμού». Καί ή πάλη διεξήχθηκε ακριβώς πάνω
σ' αύτή τή βάση.
Ξεχωριστό ρόλο στόν άγώνα αύτό ένάντια στόν Μπερνστάϊν
Επαιξε ή νεαρή ήγέτιδα τής άριστεράς πτέρυγας στή Γερμανία.
Ρόζα Λούξεμπουργκ (1870— 1919). Ή Ρόζα Λούξεμπουργκ γεν-
νήθηκε στήν Πολωνία καί άπό τό 1883 δούλεψε δραστήρια στό
εκεί σοσιαλιστικό κόμμα. "Υστερα άπό τό 1897 έστρεψε τήν προ-
σοχή της Ιδιαίτερα πρός τό Γερμανικό Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα.
Ή Ρόζα Λούξεμπουργκ έλεγε, δτι ή θεωρία τοϋ Μπερνστάϊν σή-
μαινε «νά εγκαταλειφθεί ό σοσιαλιστικός μετασχηματισμός — τελι-
κός σκοπός τής σοσιαλδημοκρατίας — καί νά μετατραπούν οί κοι-
νωνικές μεταρυθμίσεις άπό μέθοδες τής ταξικής πάλης σέ σκοπό
της . . . Αύτό «ιού άμφισβητεϊ ό Μπερνστάϊν δέν είναι ή ταχύτητα
τής άνάπτυξη; τής καπιταλιστικής κοινωνίας, άλλά αύτή ή ίδια
ή άνάπτυξη καί κατά συνέπεια ή Ιδια ή δυνατότητα περάσματος
στό σοσιαλισμό» Ή Ρόζα Λούξεμπουργκ έδοσε μιά ρωμαλέα
άπάντίηση στή θεωρία τοΰ Μπερνστάϊν άποδείχνοντας τό όλοκλη-
ρωτικά άσυμβίβαστο τοΰ όπορτουνισμοΰ μέ τό μαρξισμό.
Ό άναθεωρητισμός τοΰ Μπερνστάϊν έφθασε στό άπόγειά του
στό Συνέδριο της Αρεστής, στά 1903, σάν άμεσο άποτέλεσμα τοΥν
σοβαρών έπιτυχιών τοΰ Γερμανικού Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματος
στίς έκλογές έκείνης τής χρονιάς. «Σέ σύγκριση μέ τό 1898 ο! ψήφοι
πού δόθηκαν σ' αύτό αύξήθηκαν άπό 2 100 000 σέ 3 000 000, τό πο-
οοστό τού συνολικού άριθμοΰ τών ψήφων πού πάρθηκαν αύξήθηκε
άπό 18,4% στά 24%, καί ό ά'ριθμός τών έδρών στή Βουλή έφτασε
άπό τίς 32 στίς 55» 2. Μέ βάση τήν αυξημένη αύτή δύναμη ή δεξιά
πτέρυγα θεώρησε δτι έφθασε ό καιρός νά έπιμείνει γιά συμμετοχή
στήν κυβέρνηση σύμφωνα μέ τό παράδειγμα τοΰ Μιλλεράν, τή φορά
δμως αύτή μέ σκοπό νά Εξασφαλίσει τή θέση τοΰ άντιπροέδρου

' Στό ϊίΐιο σελ. 3, 8.


' Ι Ι.ΜΙΖ : «ΤΙΙΡ ΚΊ50 ;ιιΐ(Ι Ρ.ΊΙΙ οί ΙΙΙΟ χοίοηίΐ ΙπΙοπΐίΐΙίοη;ιΙ», σελ. 54

219
τοϋ ΡάΤχσταγκ. Ό Φόλμαρ καί μεγάλο μέρος της κοινοβουλευτικής
όμάδας τοϋ κόμματος υποστήριζαν αυτήν τήν αίτηση τοΰ Μπερν-
στάϊν.
Στίς τοτινές συνθήκες αυτή ή Ενέργεια θά Εφερνε τό κόμμα
σέ κατάσταση νά συνεργάζεται μέ τήν Αστική τάξη καί τήν κυ-
βέρνησή της, πράγμα πού θέλανε καί οί άναθεωρητές. Γι αύτό τό
Συνέδριο άπέριψε μέ συντριφτική πλειοψηφία τίς προτάσεις τοϋ
Μπερνστάϊν %αι με άττίχροοή του καταδίκασε κατηγορηματικά τη
συμμετοχή τή; έργατικής τάξη; στίς καπιταλιστικές κυβερνήσεις.
Ό Καούτσκι μισοαναγνώρισε κατά τίς συζητήσεις πώς Εκανε λάθος
στό Συνέδριο τής Διεθνοΰς, τό 1900, πού μεταχειρίσθηκε μέ Επιεί-
κεια τήν προδοσία τοΰ Μιλλεράν. Ό Μπερνστάϊν καί οί όπαδοί του
Αν καί ήττημένοι στό συνέδριο συμμάχησαν μέ τήν όπορτουνιατική
ήγεσία τών συνδικάτων. Ή Ενωση τών δύο αυτών τάσεων θά Εχει.
σύντομα καταστροφικές συνέπειες γιά τό γερμανικό κόμμα καί γιά
όλόκληρη τή Διεθνή.

Ή διε&νής πάλη ένάντια στόν όναδεωρητισμό

Ή πάλη άνάμεσα στούς οπαδούς καί τούς άντίπαλους τοϋ


Αναθεωρητισμοϋ τοΰ Μπερνστάϊν έπεχτάθηκε γοργά σ ' ' 8λη τήν
Διεθνή καί δλα τά σπουδαία κόμματα μπλέχτηκαν κυριολεχτικά
σ' αύτήν, σέ μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό. Μέ ξεχωριστή όξύ-
τητα μπήκε τό πρόβλημα τή; συμμετοχή; τών σοσιαλιστών στίς
καπιταλιστικέ; κυβερνήσει;. Άσφαλώ; οί εύρωπαϊοι Εργοδότες
βλέποντα; τήν άνάπτυξη τοΰ σοσιαλιστικοΰ κινήματος κατάλαβαν
πώς Ενα ισχυρό μέσο γιά νά τό υπονομεύσουν καί νά τό έξασθε-
νίσουν ήταν τό τράβηγμα τών ηγετών του σέ κυβερνήσεις, δπου
μπορούσαν νά τούς έλέγχουν καί νά τούς διαφθείρουν.
'Από τήν άποψη αύτή ό Μιλλεράν δέν ήταν παρά ό πρώτος
άπό όλόκληρη σειρά προδοτών. Δέν ύπάρχει άμφιβολία πώς πίσω
άπό τήν προσπάθεια τοϋ Μπερνστάϊν νά συνδέσει στενά τό γερμα-
νικό σοσιαλδημοκρατικό κίνημα μέ τήν κυβέρνηση τοΰ Κάιζερ,
βρίσκονταν οί έργοδότες. Σ' αύτήν άκριβώς τήν περίοδο, 1905 —
1906, ό Επιφανής άρχηγός τοΰ άγγλικοΰ Εργατικού κινήματος καί
πρώην μέλος τής σοσιαλδημοκρατικής "Ομοσπονδίας τής "Αγγλίας
Τζών Μπέρνς μπήκε στήν κυβέρνηση τοΰ Χένρυ Καμπέλ-Μπάννερ-
μαν, καί ό Α. Μπριάν καί Ρενέ Βιβιανί γάλλοι σοσιαλιστές, πήραν μέ-
ρος στήν κυβέρνηση Σεριάν καί Κλεμανσώ. Οί τρεις αύτοί άποστάτες

220
•εξυπηρέτησαν πιστά τους Εργοδότες, έξαπατώντας τούς έργάτες.
Ό Μπριάν καί ό Βιβιανί έγιναν τελικά προωθυπουργοί τής Γαλ-
λίας. "Υστερα άπό λίγο καιρό τούς άκολούθησαν στίς καπιταλιστι-
κές κυβερνήσεις πολλοί άλλοι ήγέτες τής δεξιάς, προδότες τής Εργα-
τικής τάξης.
Ή πάλη Ενάντια στόν μπερνσταϊνισμό στό διεθνές πεδίο διε-
ξήχθηκε άπό τήν πλατιά άριστερή πτέρυγα, πού περιλάβαινε καί
πολλούς άνθρώπους μέ κεντρώο προσανατολισμό. Στήν πάλη αύτή
πήραν μέρος στίς διάφορες χώρες, ιδιαίτερα οί παρακάτω Εξέ-
χουσες προσωπικότητες : στή Γερμανία — οί Μπέμπελ, Καούτσκι
καί Λούξεμπουργκ Ενάντια στούς Μπερνστάϊν, Λέγκιν καί Φόλμαρ.
Στή Γαλλία — ό Γκέντ ένάντια στό Ζωρές. Στή Ρωσία — οί Πλε-
χάνωφ καί Λένιν Ενάντια στό Μάρτωφ. Στήν Α γ γ λ ί α — ό Χά-
ΐντμαν Ενάντια στό Χέντερσον καί Μάκντόναλντ. Στίς Ενωμένες
Πολιτείες — οί Ντέ Λεόν, Χίλκουΐτ καί Ντέμπς Ενάντια στούς
Μπέργκερ, Ούντερμαν καί Κόμπερς. Ή πάλη διεξήχθηκε καί
σ ' δλες τίς άλ),ες χώρες, δπου ύπήρχαν πιό σοβαρά σοσιαλιστικά
•καί συνδικαλιστικά κινήματα.
Μιά άπό τίς μεγαλύτε(}ες άδυναμίες τής άριστεράς σ' αύτήν
τήν Αποφασιστική πάλη ήταν τό δτι είχε μετατρέψει τήν Ενό-
τητα τού κόμματος σέ φετίχ χοιοίς νά καταλαβαίνει πως ή Ενό-
τητα μέ τού; μπερνσταϊνικούς ήταν μάλλον πηγή άδυναμίας παρά
ί ύ ν α ι ι η ; γιά τά σοσιαλιστικά κόμματα. Ό Λένιν ήταν ό πρώτος
πού κατάλαβε αυτόν τόν κίνδυνο. Στή διάρκεια άκριβώς αύτή;
τ ή ; πάλη; στά 1903 Εγινε ή διάσπαση άνάμεσα στού; ρώσους μπολ-
σεβίκους καί μενσεβίκους. Ή Ρόζα Λούξεμπουργκ προαισθάνθηκε
•κι αύτή αύτόν τόν κίνδυνο καί στό συνέδριο τοΰ γερμανικού κόμμα-
τος στή Δρέσδη πρότεινε νά διαγραφούν δλοι Εκείνοι πού είχαν
ψηφίσει ύπέρ τής πρότασης τοΰ Μπερνστάϊν, άλλά ό Μπέμπελ καί
ό Καούτσκι δέν τήν ύποστήριξαν. Ό Πλεχάνωφ πού τότε ήταν
άκόμα μαρξιστής, τάχθηκε καί αύτός ύπέρ τής διαγραφής τοΰ
Μπερνστάϊν
Γενικά ή δεξιά πτέρυγα, Ιδιαίτερα -στά πιό σημαντικά κόμ-
ματα — τής Γερμανίας καί τής Αύστρίας — προσπάθησε νά άποφύ-
•γει τή διάσπαση. Τά δεξιά στοιχεία Εφθασαν μάλιστα ώς τό ση-
μείο νά ψηφίζουν άκόμα καί άποφάσεις δπου καταδικαζόταν ή
ή στάση τους, προσπαθώντας μέ μέθοδες χωρίς άρχές, νά άπο-
φύγουν άμεση σύγκρουση μέ τήν πανίσχυρη άριστερά. "Ηθελαν
νά παραμείνουν μέ κάθε θυσία μέσα στά μαζικά κόμματα. Στίς
1
«Κομμουνιστική Διεθνή;» τή; 1 τοΰ Φλεβάρη 1932.

221
Ενωμένες Πολιτείες δημιουργήθηκε στά 1901 τό σοσιαλιστικό
κόμμα μέ Επικεφαλής τους Ντέμπς, Χίλκουΐτ καί Μπέργκερ ΰστερα
άπό τή διάσπαση μέ τό σεχταριστικό έργατικό σοσιαλιστικό κόμμα,
πού ήγέτης του ήταν ό Ντε Λεόν. Άλλά ή άριστερά στό σοσια-
λιστικό Κόμμα δέν ήταν άκόμα άρκετά ώριμη γιά νά μπορέσει
νά ταχθεί σταθερά ένάντια στούς θορυβώδεις μπερνσταίνικούς,
πού κυριότερος Εκπρόσωπος τους ήταν ό Βίκτωρ Μπέργκερ.

Ό λενχός σωβινισμός ατό άμεριχάνιχο Σοσιαλιστικό Κόμμα

Μιά άπό τίς πιό σοβαρές μορφές όπορτουνισμοΰ στή 2η Διε-


θνή ήταν ό λευκός σοβινισμός άπέναντι στό νέγρικο πληθυσμό
πού διαδόθηκε στό άβερικάνικο Σοσιαλιστικό Κόμμα. Πολλές δε-
καετίες μετά τήν άπελευθέρωσή τους άπό τή δουλεία ΰστερα άπό
τόν Εμφύλιο πόλεμο τοΰ 1861 — 1865, οί μάζες τών νέγρων δο-
κίμασαν τίς πιό βάρβαρες διώξεις. Δέν είχαν δικαίωμα στή μόρφω-
ση, δικαίωμα νά δουλεύουν στή βιομηχανία, δικαίωμα νά ψηφί-
ζουν σάν πολίτες τής χώρας, νά ύπηρετοΰν στίς ένοπλες δυνάμεις,
δέν είχαν τά συνηθισμένα δικαιώματα τών ταξιδιωτών στά ξε-
νοδοχεία, στά τραίνα κλπ. Κάθε σχεδόν βδομάδα ή άνθρωπότητα
συγκλονιζόταν άπό ειδήσεις.. . γιά περιπτώσεις βάρβαρου λιντσαρί-
σματος τών νέγρων, πού τούς σκότωναν στό ξύλο, τούς τουφέκιζαν,
τούς κρεμούσαν ή τούς έκαιγαν ζωντανούς.
Τό Σοσιαλιστικό δμως Κόμμα άγνοοΰσε μέ μεγάλη άταραξία
αύτή τή φοβερή κατάσταση. Δέ ζητούσε τήν κατάργηση τοΰ λιντσα-
ρίσματος καί τής φυλετικής διάκρισης. Σχολιάζοντας αυτόν τόν
Εγκληματικό λήθαργο ή Κίπνις λέγει: «Δέν ύπάρχει καμιά άπό-
δειξη, δτι τό κόμμα άντιτάχθηκε κάποτε γιά μιά στιγμή στή φυλε-
τική διάκριση σέ βάρος τών νέγρων στήν περίοδο 1911 — 1912»
(περίοδος μέ Την όποία άσχολείται στή μελέτη της) Πραγματικά
ό κομματικός τύπος ήταν γεμάτος άπό σωβινισηκές συκοφαντίες
Ενάντια στούς νέγρους. Άνάμεσα στούς πιό γνωστούς πού έπαιρ-
ναν μέρος σ' αυτήν τήν συκοφαντική Εκστρατεία βρίσκονταν δια-
κεκριμένοι μπερνσταϊνικοί, δπως οί Μπέργκερ καί Οΰντερμαν. Τό
κόμμα προσπάθησε νά δόσει μιά θεωρητική αιτιολόγηση τής άδια-
φορίας του γιά τήν τραγική κατάσταση τών νέγρων, δηλώνοντας

1
"Ηρα Κίπνις «Τό Αμερικάνικο σοσιαλιστικό κίνημα», 1897 —
1912)», Νέα "Υόρκη, 1952. σελ. 133.

222
Επανειλημμένα πώς οντάς κόμμα όλόκληρης τής έργατικής τάξης
δέν μπορούσε νά διατυπώνει ειδικές διεκδικήσεις γιά όρισμενες
όμάδες τοΰ πληθυσμού. Ή μόνη παρηγοριά πού έδινε τό κόμμα
στούς άξιολύπητους, έκμεταλλευόμενους καί ώμά καταπιεζόμενους
νέγρους, ήταν πώς μία καλή μέρα θά έγκαθιδρυθεΐ ό σοσιαλισμός
καί τότε αύτοί θά άπελευθερωθοϋν.
Στά 1903, πρίν άπό τό Συνέδριο τοΰ "Αμστερνταμ, τό διε-
θνές σοσιαλιστικό Γραφείο άγαναχτισμένο άπό τίς τρομαχτικές
διηγήσεις γιά διώξεις ένάντια στούς νέγρους στίς Ενωμένες Πο-
λιτείες έστειλε ένα γράμμα στό Αμερικανικό Σοσιαλιστικό Κόμμα,
μέ τό όποιο ζητσΰσε διευκρινίσεις σχετικά μέ τή στάση του Απέ-
ναντι στό πρόβλημα τοΰ λιντσαρίσματος. Τό γράμμα αύτό έδοσε
άφορμή στήν έξής άναίσχυντη σωβινιστική άπάντηση: «Τό Σο-
σιαλιστικό Κόμμα υπογραμμίζει τό γεγονός, δτι μονάχα ή κατάργηση
τοΰ καπιταλιστικού συστήματος καί ή άντικατάστασή του άπό
τό σοσιαλιστικό σύστημα μπορεί νά έξασφαλίσει τίς συνθήκες
δπου οί πάσχοντες άπό βουλιμία, οί κλεπτομανείς, οί σεξουαλικά
διαστραμμένοι καί δλοι οί άλλοι Εκφυλισμένοι, μερικές φορές
άποκρουστικοί καί άξιοι λυντσαρίσματος, θά πάψουν πιά νά γε-
νιούνται ή νά δημιουργούνται» Αύτή ή άναίσχυντη δικαιολογία
τοΰ λυντσαρίσματος δέν άγανάχτησε, δπως φαίνεται τό ΔΣΓ γιατί
δέν ξανακούστηκε τίποτε γι* αύτό τό ζήτημα.

Ή νίκη τής άριοχεράς ατό Συνέδριο τον "Αμστερνταμ

"Ενα πολύ σοβαρό πρόβλημα μέ τό όποιο χρειάστηκε νά


άσχοληθεί τό Συνέδριο τού "Αμστερνταμ ήταν ό ρωσοϊαπωνικός
πόλεμος πού τότε άκριβώς είχε άρχίσει. Ή τ α ν ό πρώτος πόλεμος
μεγάλων διαστάσεων στήν Εποχή τού ιμπεριαλισμού. Τά δυό άμεσα
Ενδιαφερόμενα σοσιαλιστικά κόμματα — τό ρωσικό καί τό γιαπω-
νέζικο — πήραν σωστή έπαναστατική θέση καί άντιτάχθηκαν άπο-
φασιστικά στόν πόλεμο. Ή πιό συγκινητική στιγμή τοΰ Συνε-
δρίου ήταν δταν ό ρώσος άντιπρόσωπος ΙΙλεχάνωφ έσφιξε θερμά
τό χέρι τοΰ ιάπωνα άνιιπροσώπου Σέν Καταγιάμα καί δταν καί
οί δυό τους δήλωσαν, δτι τά κόμματά τους θά είναι Ενωμένα στήν
πάλη κατά τοΰ πολέμου "Ομως, δπως συνήθως, τό σχέδιο άπό-
φασης σχετικά μέ τή γενική άπεργία σέ περίπτωση πολέμου άπο-
1
-τι> Ιδιο εργο σελ. 132.
4
Κο!)<τ1 ΗυηΙετ: «δοφΙϊίΙ^αΙΜοΓΚ», Νέα Υόρκη. 1908, σελ. 318.

223
ρίφθηκε άπό τό συνέδριο. ΟΙ γενικέ; άπεργίες πού είχατ γίνει λίγο
καιρό πρίν στό Βέλγιο στά 1902, στή Σουηδία στά 1902 καί στήν
"Ολλανδία στά 1903, έβαλαν μέ όξύτητα αύτό τό πρόβλημα γιά
δλη τή Διεθνή.
Τό Συνέδριο τοΰ "Αμστερνταμ συγκέντρωσε τήν προσοχή
του στό φλέγον ζήτημα τοΰ μπερνσταΐνισμοΰ. Οί σφοδρέ; συζητή-
σεις γύρω άπ' αύτό τό πρόβλημα άπασχόλησαν τό μεγαλύτερο μέ-
ρος τών συνεδριάσεων. Τήν πάλη τήν καθοδηγούσε τό γερμανικό
κόμμα. "Οπω; λέγει ό ί β Π ζ «αύτό Εμφανίστηκε στό Συνέδριο
τοΰ "Αμστερνταμ σάν φύλακας τοΰ μαρξισμοΰ ένάνιια στόν άνα-
θεωρητισμό» Επικεφαλής τή; πάλη; ενάντια στόν άναθεωρητι-
σμό βρίσκονταν ό Μπέμπελ, ό Καούτσκι, ό Πλεχάνοφ, ό Λένιν, ή
Λούξεμπουργκ, ό Γκέντ καί ό Ντέ Λεόν. Ό Ζωρές, βοηθούμε-
νο; άπό τούς Βαντερβέλντε, Άουερ καί άλλους καθοδηγούσε τόν
άγώνα τής δεξιά;.
Ή τελική μάχη δόθηκε γύρω άπό τήν υιοθέτηση μιάς άπό-
φασης πού σέ γενικές γραμμές έπαναλάβαινε τήν άπόφαση πού
•ψηφίστηκε στό συνέδριο τοΰ Γερμανικού Σοσιαλδημοκρατικού
Κόμματος πού είχε συνέλθει στή Δρέσδη, τό 1903, γιά τό πρό-
βλημα αύτό καί πού τήν είχαν παρουσιάσει οί όπαδοί τοΰ Γκέντ.
Ή άπόφαση αύτή καταδίκαζε μέ δριμύτητα τόν άναθεωρητισμό
καί τή συμμετοχή τών σοσιαλδημοκρατών στίς άστικές κυβερνήσεις
καί ένέκρινε άποφασιστικά τήν πολιτική τής ταξικής πάλης. Ή
όμάδα τοΰ Ζωρές θά ήταν ευχαριστημένη άν υιοθετούνταν καί
πάλι «ή άπόφαση καουτσούκ· τού Καούτσκι τού 1900. Ό
"Αντλερ καί ό Βάντερβέλντε έσπευσαν σέ βοήθεια τών άναθεω-
ρητών μέ μιά άπόφαση έπιτήδεια σκαρωμένη, πού έπαιζε μέ τίς
φράσεις γιά ταξική πάλη, άλλά πού πραγματικά δέν καταδίκαζε
τόν άναθεωρητισμό σάν τέτιο. Ό Ντέ Λεόν παρουσίασε κι αυτός
Ινα σχέδιο άπόφασης, δπου άπόριπτε όλοκληρωτικά τήν άπόφαση
πού ύποστήριξε ό Καούτσκι πρίν άπό τέσσερα χρόνια.
Στήν ψηφοφορία τό σχέδιο άπόφασης τοΰ Ντέ Λεόν πήρε
τή δική του μονάχα ψήφο, ένώ τό σχέδιο άπόφασης τοΰ Α(11ΟΓ
Βάντερβέλντε παρ* όλίγο νά έγκρινόταν. Τό άποτέλεσμα τής ψη-
φοφορίας ήταν 21 μέ 21, άλλά σύμφωνα μέ τόν κανονισμό τό
σχέδιο άπόφασης δέν υιοθετήθηκε. Ή άπόφαση Δρέσδης — "Αμ-
στερνταμ είχε παρθεί μέ 25 ψήφους κατά 5, γιατί 6 κόμματα,
πού είχαν δικαίωμα σέ 12 ψήφους άπέσχον άπό τήν ψηφοφορία.

1
1 ί,οηζ : «ΤΙιο Ρί$ο αη<1 ΡβΙΙ οί ίΐτβ $εοοη<1 Ιπίετπβΐίοπβίβ,σελ. 54.

224
01 χώρες πού ψήφισαν κατά ήταν: Αύστραλία — δύο ψήφοι,
"Αγγλία — 1, Γαλλία—1, Νορβηγία—1. 01 χώρες πού άπέ-
σχον ήταν : "Αργεντινή 2 ψήφοι, Βέλγιο — 2, Δανία —: 2, "Ολ-
λανδία—2, Ελβετία — 2, καί Σουηδία—2. Τό κείμενο τής Από-
φασης λέγει:

* Απόφαση Ιρέοδης —Άμστερνταμ

«Τό Συνέδριο Απορρίπτει μέ τόν πιό Αποφασιστικό τρόπο τίς


προσπάθειες τών άναθεωρητών, πού Επιδιώκουν νά τροποποιήσουν
τή δοκιμασμένη καί νικηφόρα μας πολιτική, πού στηρίζεται στήν
ταξική πάλη, καί νά άντικαταστήσουν τόν άγώνα γιά τήν κατά-
χτηση τής πολιτικής έξουσίας μέσω τής μεθόδου τής άδιάκοπης
Επίθεσης κατά της άστιχής τάξης, μέ μιά πολιτική βασισμένη σέ
παραχωρήσεις άπέναντι στό καθιερωμένο κοινωνικό σύστημα.
Συνέπεια μιας τέτιας Αναθεωρητικής ταχτικής θά ήταν ή
μετατροπή ένός κόμματος, πού παλαίβει γιά Ενα δσο τό δυνατό
πιό γρήγορο μετασχηματισμό τής άστικής κοινωνίας σέ σοσιαλι-
στική κοινωνία, κατ3 άκολουθία ένός Επαναστατικού κόμματος
στήν καλύτερη σημασία τής λέξης, σέ Ενα κόμμα πού ικανοποιείται
μέ τή μεταρύθμιση τής άστικής κοινωνίας.
Γι' αύτό τό λόγο τό συνέδριο, πεισμένο, σέ άντίθεση μέ
τίς άναθεωρητικές τάσεις, δτι οί ταξικές άντιθέσεις, μακρυά άπό
τού νά Αμβλύνονται, δυναμώνουν καί όξύνονται άδιάκοπα, δη-
λώνει :
1. "Οτι στίς πολιτικές καί οικονομικές συνθήκες τής καπι-
ταλιστικής παραγωγής, τό κόμμα άρνεΐται κάθε είδους εύθύνη
καί κατά συνέπεια δέ θά υποστηρίξει, σέ καμιά περίπτωση, όποιο-
δήποτε μέτρο πού Αποβλέπει στό νά διατηρήσει στήν Εξουσία τήν
κυρίαρχη τάξη.
2. Ή σοσιαλδημοκρατία δΕν μπορεί νά τείνει πρός συμμετοχή
στήν κυβέρνηση στήν άστική κοινωνία καί ή άπόφαση αύτή είναι
σύμφωνη μέ τήν άπόφαση Καούτσκι πού πάρθηκε στό διεθνές
Συνέδριο τού Παρισιού, στά 1900.
Τό Συνέδριο άπορίπτει ταυτόχρονα κάθε προσπάθεια άμβλυν-
σης τών συνεχώς αύξανόμενων ταξικών άντιθέσεων μέ σκοπό
νά Επιτευχθεί συμφωνία μέ τά άστικά κόμματα.

15-880 225
Τό Σι>νέδριο είναι πεισμένο, δτι οί σοσιαλιστικές κοινοβου-
λευτικές όμάδες θά χρησιμοποιήσουν τή δύναμη πού έχουν, δύ-
ναμη πού μεγάλωσε ΰστερα άπό τήν αύξηση τοΰ άριθμού τών
μελών τους καί τοΰ άριθμοϋ ιών έκλογέων πού τά υποστηρίζουν,
γιά νά δυναμώσουν τήν προώθηση τοΰ τελικού σκοπού, τού σο-
σιαλισμού καί νά υπερασπίσουν μέ τόν πιό άποφασιστικό τρόπο,
σύμφωνα μέ τό πρόγραμμά μας, τά συμφέροντα τής έργατικής
τάξης, τήν διεύρυνση καί τή σταθεροποίηση τών πολιτικών Ελευ-
θεριών, μέ σκοπό νά Επιτύχουν ίσα δικαιώματα γιά δλους. "Οτι
θά διεξαγάγουν άποφασκττικόιτερα άπό κάθε άλλη φορά τήν πάλη
ενάντια στό μιλιταρισμό, Ενάντια στήν άποικιοκρατική καί Ιμπε-
ριαλιστική πολιτική, Ενάντια στήν κάθε είδους άδικία, καταπίεση
καί έκμετάλλευση. Καί, τέλος, δτι θά καταβάλουν δραστήριες
προσπάθειες γιά νά βελτιώσουν τήν κοινωνική νομοθεσία καί γιά
νά πραγματοποιήσουν τήν πολιτική καί Εκπολιτιστική άποστολή
τής έργατικής τάξης»
Οί ένωμένες δυνάμεις τής άριστεράς καί τού κέντρου ση-
μείωσαν νίκη στό συνέδριο, άλλά ήταν φανερό, δτι ή δεξιά πτέ-
ρυγα δέν είχε ήττηθεϊ όριστικά. Ή δύναμη τών άναθεωρητών
φάνηκε πλέρια μέ τήν εύκαιρία τής ψήφισης τού αισχρού δεξιού
σχεδίου άπόφασης "Αντλερ—Βανχερβέλντε πού παρ* όλίγο νά υιοθε-
τηθεί. Ό μεγάλος άριθμός άποχών κατά τήν ψήφιση τής κύριας
άπόφασης ήταν μιά Εκδήλωση τής δύναμης τών άπορτουνιστών.
Ί Ι διτθνής έμελλε νά έχει άκόμα πολλές σκοτούρες μέ τούς μπερν-
συαϊνικούς άναθεωρητές ώς τή στιγμή τον χαμού της.

' Ι)3ΠΪΘΙ ΌΟ ΊΟΟΗ : «ΡΙΫΧΙΙΙΙΡΙΙΙ^ ο! ίΛβ Απκίοπίαιη ΟΟΗΟΤΑ$», Νέα


Υόρκη. 1906, σελ. 152 — 153.
ΚΒΦΛ Λ Λ 1Ο »

Ο ΛΕΝΙΝ : ΤΟ ΚΟΜΜΑ ΝΕΟΥ ΤΥΠΟΥ

^ τίς άρχές τοϋ 20οΰ αιώνα ή ιστορική άνάπτυξη της 2ης


Διεθνούς παρεξέκλινε τελείως άπό τό μαρξισμό, καί πήρε τό δρόμο
τοϋ δεξιού όπορτουνισμού. Τά πιό μεγάλα κόμματα τής Διε-
θνούς Επεφταν δλο καί περισσότερο θύματα τών μικροαστικών
•ύταπατών, πού γεννούσε ή »ευημερία» τής περιόδου άνόδου τοΰ
Ιμπεριαλισμού. Πραγματικά ή δεξιά πτέρϋγα είχε ήττηθεϊ στό
Συνέδριο τού "Αμστερνταμ, στά 1904, καί στά κατοπινά λίγα
χρόνια θά δοκίμαζε πολλές άκόμα ήττες, ιδιαίτερα στό γερμανικό
κόμμα, πού λίγο άργότερα Εγινε τό προπύργιο τοΰ άναθεωρητι-
ομοΰ. Παρ' δλα αύτά ή δεξιά γίνονταν βαθμιαία δλο καί πιό
ισχυρή καί μέ τό άναθεωρητικό της πρόγραμμα, δυνάμωνε δλο
καί περισσότερο τίς θέσεις της στήν ήγεσία τών διάφορων σο-
σιαλιστικών κομμάτων. Έχτός άπ' αύτό ή ταλαντευόμενη κεντρώα
όμάδα πού δυνάμωνε, άποδειχνόταν δλο καί πιό άνίκανη ν' άν-
θέξει στήν έπίθεση της δεξιάς καί έκδήλωνε βαθμιαία τήν τάση
νά υποκύψει μπροστά της. "Οσο γιά τήν άδύνατη άριστερή πτέ-
ρυγα, στό μεγαλύτερο μέρος τής Ευρώπης ήταν συγκεχυμένη, άνώ-
ριμη καί πέρα γιά πέρα άδύναμη νά Εμποδίσει τό προτσές πολιτι-
κού Εκφυλισμού, πού άγκάλιαζε σιγά-σιγά τή Διεθνή.
"Ωστόσο Ενάντια στόν Αποπνιχτικό άναθεωρητισμό τής 2ης
Λιεθνοϋς άναπτύχθηκε μιά ισχυρή Αντιπολίτευση άπό τά Αριστε-
ρά, πού στά 1904 πήρε συγκεκριμένη μορφή. Τό κέντρο της βρι-
σκόταν στή Ρωσία, χώρα καθυστερημένη οικονομικά, πού ώς τότε
είχε παίξει μονάχα Εναν Ασήμαντο ρόλο στή Διεθνή. "Αρχηγός της
Αντιπολίτευσης ήταν ό Λένιν, πού τήν Εποχή Εκείνη ήταν γενικά
λίγο γνωστός στούς διεθνείς Εργατικούς κύκλους. Τό Εργατικό
σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα τής Ρωσίας μπορούσε νΑ Επιβληθεί καί
πραγματικά Επιβλήθηκε σάν ήγετική μαρξιστική Αντιαναθεωρη-
τική δύναμη στή 2η Διεθνή. Αύτό όφειλόταν κυρίως στό γεγονός

227
δτι Ενώ στίς δυτικές καπιταλιστικές χώρες ή σοσιαλιστική έπανά-
σταση διαγραφόταν σάν κάτι άόρκπο καί μακρινό, στή Ρωσία,
έπειδή Επρεπε νά Ακολουθήσει άπό κοντά τήν έπικείμενη άστική
έπανάσταση, χτυποΰσε άνυπόμονα τήν πόρτα καί τραβούσε τήν
προσοχή τών άνθρώπων. Τό νέο έππναστατικό πρόγραμμα, πού
Επεξεργάστηκε κυρίως δ Λένιν, ήταν ό μπολσιβικισμός ή δπο>ς
Εγινε γναχπός άργότερα ό μαρξισμός-λενινισ|ΐός.
«'Ο Λενινισμός — λέγει δ Στάλιν — είναι ό μαρξισμός τής
Εποχής τοΰ Ιμπεριαλισμού καί τών προλεταριακών Επαναστάσεων»1.
Ό μαρξισμός-λενινισμός ήταν προϊόν της άνάπτυξης τοΰ παγκό-
σμιου Ιμπεριαλισμού καί τής ρωσικής Επανάστασης. Ή τ α ν φυσικό
νά Εμφανισθεί στή Ρωσία, δπου οί άντιθέσεις τοΰ Ιμπεριαλισμού
ήταν οί πιό όξεΐες καί δπου ώρίμαξαν γρήγορα οί προϋποθέσεις
γιά τήν προλεταριακή Επανάσταση. Ή μεγάλη άξία τοΰ Λένιν
βρίσκεται στό δτι, μέ τό ύπέροχο μυαλό -του καί τό θαρραλέο έπα-
ναστατικό του πνεΰμα, μπόρεσε νά γενικεύσει θεωρητικά τίς θε-
μελιακές οίκονομικές καί πολιτικές τάσεις τής Ιμπεριαλιστικής
περιόδου καί νά στηρίξει πάνω σ' αύτές τήν Επαναστατική του
δράση, πού στέφθηκε μέ Επιτυχία.

Ό Λένιν χαί ή δβάοη τον

Ό Λένιν (1870 — 1924) γεννήθηκε στίς 22 (10) τοΰ Απρί-


λη 1870 στό Σιμπίρσκ τής Ρωσίας. Ό πατέρας του, γιός άγρότη,
Εγινε κατοπινά καθηγητής. Ή μάνα του έπίσης ήταν ταπεινής
καταγωγής. Τόν μεγαλύτερο άδερφό του, τόν Αλέξανδρο, Εναν
άπό τούς πιό δραστήριους όργανωτές τής τρομοκρατικής όργάνω-
σης «Ναρόντναγια Βόλια» (Λαϊκή Θέληση) τόν κρέμασε ή τσα-
ρική κυβέρνηση στά 1887. Τήν ίδια χρονιά ό Λένιν μπήκε στό
Πανεπιστήμιο τοϋ Καζάν, γιατί τά πανεπιστήμια τής Πετρούπολης
καί τής Μόσχας τοΰ ήταν κλειστά έπειδή ήταν ώελφός Επανα-
στάτη, πού Εκτελέστηκε. Ό Λένιν άρχισε άμέσως νά Αναπτύσσει
ζωηρή δράση στή φοιτητικό Επαναστατικό κίνημα καί διαγράφτηκε
Ενα μήνα ΰστερα άπό τήν Εγγραφή του στό Πανεπιστήμιο. Τελικά
δμως κατόρθωσε, χάρη Ιδιαίτερα στήν άτομική μελέτη, νά πάρει
τό πτυχίο της νομικής, στήν Πετρούπολη, άλλά δέν άσκησε ποτέ

1
I. Β. Στάλιν, «Ζητήματα λενινισμοΰ».

228
τό δικηγορικό Επάγγελμα. Ό Λένιν πήρε δραστήρια μέρος στό
επαναστατικό έργατικό κίνημα κα γι' αύτό Εξορίσθηκε στή Σιβηρία
γιά τρία χρόνια. "Από τότε, μέ Εξαίρεση μιά μικρή περίοδο στή
διάρκεια της επανάστασης τοΰ 1905, ό Λένιν έζησε στό Εξωτερικό
ώς τίς αρχές τοΰ 1917.
"Οπως ό Μάρξ καί ό "Ενγκελς Ετσι καί ό Λένιν ήταν άν-
θρωπος τόσο της θεωρίας δσο καί τής δράσης. "Οχι μόνο άνα-
στύλωσε τίς κυριότερες θεωρίες τοΰ Μάρξ, πού οί άναθεωρητές
πίστευαν πώς τίς είχαν θάψει γιά καλά καί γιά πάντα, άλλά άνά-
πτυξε τό μαρξισμό, Ετσι πού νά περιλάβει τά πολλά προβλή-
ματα 'τής Εποχής τοΰ Ιμπεριαλισμού σ' δλες τίς χώρες. Σ* δλη τή
ζωή του ό Λένιν πήρε Ενεργό μέρος στούς άγώνες τών Εργατών.
Ή σύνθεση τής τεράστιας θεωρητικής καί πραχτικής δουλιας του
ήταν ή νικηφόρα καθοδήγηση άπό μέρος του τών εργατών καί
άγροτών στή Μεγάλη Σοσιαλιστική Επανάσταση τού "Οχτώ-
βρή 1917.
Ό Λένιν, πού συγκρούστηκε μέ τούς άναθεωρητές σ® δλα τά
κύρια σημεία, καταπολέμησε ιδιαίτερα τή βασικά λαθεμένη άνά-
λυση τού Ιμπεριαλισμού άπΓ αύτούς. Στά φαινόμενα τοΰ ιμπερια-
λισμού πού Επαιρναν διαστάσεις, οί άναθεωρητές Εβλεπαν μιά άμ-
βλυνση τών ταξικών άνταγωνισμών, τήν άνάγκη τής συνεργα-
σίας τών τάξεων, τή μετατροπή τοΰ κράτους σέ ουδέτερο όργα-
νισμό άπέναντι στίς τάξεις, τό δυνάμωμα τής σταθερότητας τοΰ
καπιταλισμού, τήν άνάπτυξή ένός «δργανωμένου καπιταλισμού»
καί, γενικά, τό τέλος τής Εποχής τών Επαναστάσεων καί τήν Εμφά-
νιση τής δυνατότητας γιά τούς Εργάτες νά προχωρήσουν βαθμιαία
καί ειρηνικά πρός τό σοσιαλισμό. Θεωρούσαν ξεπερασμένα τά Εργα
τοΰ Μάρξ καί τοΰ "Ενγκελς ύποστηρίζοντας πώς αύτά Εχουν Ισχή
μονάχα γιά τό προηγούμενο στάδιο τοΰ καπιταλισμού, πού στη-
ρίζεται στόν Ελεύθερο συναγωνισμό. Ό ΛΕνιν, άπό τήν άλλη με-
ριά, εΓ6ε στόν ιμπεριαλισμό τήν δξυνση τών ταξικών καί τών
Εθνικών άντιθέσεων, τήν άρχή τής παρακμής τού καπιταλισμού,
τήν Εναρξη μιάς νέας Εποχής μεγάλων πολέμων καί Επαναστά-
σεων. Υπεράσπισε τά Εργα τοΰ Μάρξ καί τοΰ "Ενγκελς ύποστη-
ρίζοντας, .δτι αύτά ίσχύσυν πέρα γιά πέρα καί γι' αύτήν τήν Επο-
χή. Ό Λένιν χρησιμοποίησε τά Εργα αύτά σάν βάση δλων τών
κατοπινών άναλύσεών του καί δλης τής Επαναστατικής του δράσης»

229
Ή Ιηεξίφγαοία ένός ίπαναατατιχον πηογράμ/ιητος

Πάνω σ' αύτή τή βάση, στήν πραχτική δράση καί στά πολυά-
ριθμα μεγάλης σημασίας έργα του, ό Λένιν καταπιάστηκε ν* Απο-
καταστήσει όλόκληρη τή μαρξιστική θεωρία, πού οί άναθεωρη-
τικές κορυφές τής 2ης Διεθνούς είχαν έγκαιαλείψει πρό πολλοϋ.
Ενάντια στήν παραδοχή άπό τούς άναθεωρητές τής άστικής δη-
μοκρατίας καί τοΰ άστικοΰ κράτους ό Λένιν άπόδειξε μέ συν-
τριφηική δύναμη δτι τό καπιταλιστικό κράτος είναι όργανο τής
τάξης τών καπιταλιστών, χρησιμοποιούμενο γιά τήν καταπίεση
τής έργατικής τάξης καί δτι οί έργάιες γιά νά άπελευθερω-
θοΰν θά χρειαστεί νά τό καταστρέψουν καί νά οικοδομήσουν Εν·
νέο σύστημα. Σέ συνέχεια Απόδειξε θεωρητικά, δπως ε!χεν άπο-
δείξει στήν πράξη ή κομμούνα τοΰ Παρισιοΰ καί άργότερα ή ρω-
σική Επανάσταση, δτι ή μορφή κοινωνικής όργάνωσης πού οί νι-
κητές έργάτες θά Εγκαθιδρύσουν ΰστερα άπό τήν άνατροπή τοΰ
καπιταλισμού δέ θά είναι άλλη παρά ή διχτατορία τοΰ προλε-
ταριάτου, πού τόσο λαμπρά πρόβλεψαν ό Μάρξ καί ό "Ενγκελς.
Πάνω στό στέρεο βάθρο τών μαρξιστικών άρχών, ό Λένιν
άνάπτυξε έπίσης πλατιά τήν Επαναστατική στρατηγική καί τα-
χτική τού προλεταριάτου στήν περίοδο τού ιμπεριαλισμού καί δια-
παιδαγώγησε άμεσα τίς μαρξιστικές δυνάμεις πολλών χωρών.
Ανάμεσα στίς θεμελιακές θέσεις καί τά προβλήματα πού έπεξερ-
γάσθηκε ό Λένιν' είναι: ό ήγετικός ρόλος τοΰ προλεταριάτου
σ' δλες τίς σύγχρονες Επαναστάσεις, άστικές ή σοσιαλιστικές. Ή
συμμαχία άνάμεσα στούς Εργάτες καί τούς άγρότες, ή συμμαχία
άνάμεσα στούς Εργάτες τών ιμπεριαλιστικών χωρών καί τούς λαούς
τών άποικιακών λαών. Ή ταξική διαφοροποίηση στό χωριό. Τό
πρόβλημα τής αύτοδιάθεσης τών καταπιεζόμενων λαών. Ή σύν-
δεση άνάμεσα στίς άμεσες διεκδικήσεις καί τόν άγώνα γιά τ ·
σοσιαλισμό. Ό ρόλος τών συνδικάτων καί ή σχέση τους Απέναντι
στό κόμμα. Οί άρχές καί ή ταχτική τής προλεταριακής Εξέγερσης.
Τό γενικό σχέδιο τής οικοδόμησης τού σοσιαλισμού. Ή δυνατό-
τητα τής προλεταριακής έπανάστασης σέ μιά μονάχα χώρα. Ό
μετασχηματισμός τής άστικής Επανάστασης σέ προλεταριακή Επα-
νάσταση καί πολλά άλλα. "Ολα αύτά βρίσκονταν σέ θεμελιακή
άντίθεση μέ τήν τοτινή πολιτική τής δεξιάς πτέρυγας, πού κατα-
δίκαζε τήν έργατική τάξη νά σέρνεται στήν ούρά της άστικής
τάξης, άπομάκρυνε τήν άγροτιά σάν άντιδραστική μάζα, κρα-
τούσε περιφρονητική στάση στό πρόβλημα τής αύτοδιάθεσης τών

230
Αποικιακών λαών καί τόν άγώνα τους, συγκέντρωνε τήν προσοχή
μονάχα στίς άμεσες διεκδικήσεις καί, γενικά, οΓιτε σκεφτόταν κάν
τό σοσιαλισμό, καί τόν άγώνα γι* αυτόν.
"Ενα άπό τά πιό σοβαρά έργα τοϋ Λένιν ήταν ή Επεξεργασία
τής θεωρίας τοϋ κόμματος καί ή δημιουργία τοϋ ίδιου τοΰ κομ-
μουνιστικού κόμματος, πού χωρίς αύτό ^άθε συζήτηση γιά άπε-
λευθέρωση τής έργατικής τάξης καί γιά σοσιαλισμό δέν είναι
παρά κούφια φλυαρία. Σέ άντίθεση μέ τίς άστικές άντιλήψεις
τής δεξιάς πτέρυγας, πού έξεθείαζε ίνα άμορφο κόμμα, χωρίς
άληθινό πρόγραμμα, Ινα κόμμα δπου νά μπαίνουν κάθε είδους
όπορτουνιστικά στοιχεία καί νά μήν εχει καμιά πειθαρχία, ό Λένιν
οίκοδόμησε τό κόμμα μέ βάση τίς άρχές τοΰ Μάρξ καί τοΰ "Εν-
γκελς. Μέ άλλα λόγια ό Λένιν δημιούργησε μιά πρωταπορεία τοΰ
προλεταριάτου. Τό κόμμα τοΰ Λένιν είναι Ινα κόμμα τών έπανα-
στατών πού στηρίζεται στήν έργατική τάξη καί τούς συμμάχους
της. Ινα κόμμα πού άποτελείται άπό τούς πιό Αποφασιστικούς
άγωνιστές καί τά πιό άφοσιωμένα στελέχη τοΰ έργατικοΰ κινή-
ματος, τών διάφορων λαϊκών όργανώσεων, τών συνεταιρισμών
κτλ. Τό κόμμα τοΰ Λένιν είναι Ινα κόμμα τής αύτοκριτικής,
μέ ισχυρά Αναπτυγμένη μαρξιστική Ιδεολογία, Ινα κόμμα πού σ'
δλες τίς συνθήκες — στό πεδίο τοΰ Αγώνα, στίς φάμπρικες, στά
χωράφια, στά σχολεία, στά νομοθετικά δργανα — βρίσκεται πραγ-
ματικά έπικεφαλής τής έργατικής τάξης καί όλόκληρου τοΰ λαοΰ.
Τό Κομμουνιστικό Κόμμα, δπως τό συνέλαβε καί τό δημιούργησε
ό μεγάλος Λένιν, είναι ό άνώτατος τύπος πολιτικής όργάνωσης
πού δημιούργησε ποτέ ή Ανθρωπότητα, είναι Απαραίτητος δρος
γιά τήν πραγματοποίηση τοΰ σοσιαλισμοϋ.
Μέ τό μεγαλειώδες πολιτικό καί όργανωτικό του πρόγραμμα,
ό Λένιν εβαλε τίς βάσεις τής έπιστήμης τής έπαναστατικής πά-
λης στήν έποχή τοΰ Ιμπεριαλισμού καί μ' αύτό, τίς θεωρητικές
βάσεις γιά τίς κατοπινές έπαναστάσεις τής Ρωσίας, τής Κίνας,
τής Τσεχοσλοβακίας, της Πολωνίας, τής Ούγγαρίας, τής Βουλγα-
ρίας, τής Ανατολικής Γερμανίας, τής Ρουμανίας, τής Αλβανίας,
της Ινδοκίνας, ιιής Κορέας καί γιά πιολλές Αλλες πού θ* Ακολου-
θήσουν. Τή στιγμή τής έκρηξης της ρωσικής έπανάστασης τοΰ
1905 ό Λένιν είχε έπεξεργαστεϊ ·τίς περισσότερες θεμελιακές θέ-
σεις τοΰ Επαναστατικού του προγράμματος, τό κυριότερο δπλο
ένάντια στόν άναθεωρητισμό, πού δυνάμωνε δλο καί περισσότερο
στή 2η Διεθνή.

231
Οί άρχές τής Ανάπτυξης τοΰ χόμματος ατή Ρωαία

Ή πρώτη ό ρ γ α ν ω μ έ ν η μαρξιστική δύναμη στή Ρωσία ήταν


ή όμάδα «Άπελευθέροιση τής Εργασίας», πού δργάνωσε στά 1883
δ Γ. Β. Πλεχάνοφ μαζί μέ τούς Μάρτοφ, Πάβελ "Αξελροντ, Βέρα
Ζασούλιτς χα» Λέο Ντόΐτς. Ό Πλεχάνοφ (1856 — 1918) ήταν
προηγούμενα ναρόντνικος, άλλά Εγινε μαρξιστής. "Από τά νεα-
νικά του άκόμα χρόνια ήταν Ινας άπό τούς πιό λαμπρούς μαρξι-
στές θεωρητικούς σ' δλη τή 2η Διεθνή. Κατοπινά δμως άπομα-
κρύνθηκε άπό τό μαρξισμό καί περνώντας άπό τόν κεντρισμό
προσανατολίστηκε πρός τόν άναθεωρητισμό. Φθάνοντας στά 1893
στήν Πετρούπολη, ό Λένιν Εντάχθηκε Ενεργά στίς γραμμές τών
μαρξιστών καί όργάνωσε τήν «"Ένωση άγώνα γιά τήν άπελευθέ-
ρωση της έργατικής τάξης». Ή όμάδα τοΰ Λένιν πήρε Ενεργό
μέρος στό άπεργιακό κίνημα πού δυνάμωνε καί στήν πάλη γιά
τό ξεκαθάρισμα τής γραμμής τών ρώσων μαρξιστών, προετοιμά-
ζονιτιας Ετσι τό δρόμο γιά τή θεμελίωση μιάς νέας Εθνικής μαρ-
ξιστικής πολιτικής όργάνωσης.
"Οπως πρέπει νά γίνεται μέ κάθε μαρξιστικό κόμμα, τό κόμ-
μα στήν τσαρική Ρωσία μεγάλωσε στήν πάλη δχι μονάχα Ενάν-
τια στούς άντιδραστικούς Εργοδότες κ α ί . τσιφλικάδες, άλλά καί
Ενάντια στίς διάφορες ξένες πολιτικές τάσεις, πού Εκδηλώθηκαν
στίς γραμμές τής Εργατικής τάξης καί τών συμμάχων της. Ό
πρώτος Εχθρός στό Ιδεολογικό μέτωπο, τόν όποιο Επρεπε νά νι-
κήσει ήταν ό ναροντνικισμός. Οί ναρόντνικοι άν καί μιλούσαν γιά
μιά άόριστη σοσιαλιστική προοπτινή, «νόμιζαν πώς ή κυριότερη
Επαναστατική δύναμη δέν είναι ή Εργατική τάξη, μά ή άγροτιά,
πώς ή Εξουσία τοϋ τσάρου καί τών τσιφλικάδων μπορεί νά άνα-
τραπεΐ μονάχα μέ τίς ..Εξεγέρσεις" τών άγροτών» Οί ναρόντνι-
κοι μηδένιζαν τή μελλοντική άνάπτυξή τοΰ καπιταλισμού καί τοϋ
προλεταριάτου στή Ρωσία.
Ό Πλεχάνοφ καί ύστερα ό Λένιν διεξήγαγαν λαμπρή πάλη
Ενάντια στούς μικροαστούς ναρόντνικους. "Υπογράμμισαν τή γρή-
γορη άνάπτυξή τοΰ καπιταλισμοΰ πού παρατηρούνταν στή Ρωσία
καί ύπόδειξαν τούς παράγοντες πού συνέβαλαν στή συνεχή άνοδό
του. Απόδειξαν δπι τό προλεταριάτο είναι ή ήγετική Επαναστα-
τική τάξη καί τάχθηκαν γιά Ενα πρόγραμμα όργανωμένης πολι-
τικής δράσης πού νά στηρίζεται στό προλεταριάτο. Καταδίκασαν

1
"Ιστορία τοΰ ΚΚΣΕ ίιιπ.) αι).. 14.

232
τή μέθοδο τή; Ατομική; τρομοκρατίας, πού κήρυχναν οί ναρόντνι-
κοι (όμάδα «Ναρόντναγιο Βόλια»), Τό γενικό Αποτέλεσμα αύτή;
τής ιστορική; ιδεολογικής πάλης ήταν ή σταθεροποίηση τής ήγε-
μονίας τοϋ μαρξισμού στίς γραμμές της έργατικής τάξης. Ά λ λ ά
οΐ ναρόντνικοι διατήρησαν τήν έπιρροή τους στήν άγροτιά, καί
άργότερα σάν σοσιαλεπαναστάτες έπαιξαν σημαντικό ρόλο στίς
επαναστάσεις πού άκολούθησαν.
"Υστερα άπό τή σύλληψη τοΰ Λένιν καί στό κορύφωμα τοΰ
συνδικαλιστικού άγώνα πού δυνάμωνε, πιό συγκεκριμένα «Πά 1899,
εμφανίστηκε ανάμεσα στσύς ρώσους έργάτες ένα ρεύμα μιάς νέας
παρέκκλισης : οί λεγόμενοι «οίκονομιστές». «Οί ..οίκονομιστές"·
Ισχυρίζονταν πώς οί έργάτες .πρέπει νά κάνουν μονάχα οίκονομί-
κόν άγώνα καΓ 8σο γιά τόν πολιτικό άγώνα αύτόν άς τόν κάνει
ή φιλελεύθερη άστική τάξη πού πρέπει νά τήν υποστηρίζουν οί
έ ρ γ ά τ ε ς . . . Οί ,,οίκονομιστές" ήταν ή πρώτη όμάδα άπό όπορ-
τουνιστές καί συμφιλιωτές μέσα στίς έργατικές όργανώσεις. τής
Ρωσίας» ι . Ό Λένιν έξομοίωσε αύτή τήν όπορτουνιστική όμάδα
μέ τούς μπερνσταΐνικούς άναθεωρητές καί μετά τό γυρισμό τον
άπό τή Σιβηρία στά 1900, τή σύντριψε δίνοντας της ένα έξον-
τωτικό χτύπημα. Στή διάρκεια αύτή- τής ιστορικής πάλης ό Λένιν
στό έργο του ..Τί νά κάνουμε ;" έδοσε τήν πιό βαθιά άνάλυση
τού τρε'ίντγιουνιονισμοΰ, πού γράφτηκε ποτέ.
Μιά άλλη σοβαρή παρέκκλιση στις γραμμές τών ρώσων μαρ-
ξιστών στά Αποφασιστικά αύτά χρόνια διαμόρφωσης, είχε σάν
έκφραστές τούς ..νόμιμους μαρξιστές" μέ έπικεφαλής τόν Πέτ
Στροΰβε καί άλλους. «Άπό τή διδασκαλία τοΰ Μάρξ άπόριπΠαν
τό πιό βασικό στοιχείο, τή διδασκαλία ιτής προλεταριακή; έπανά-
σταση;, τής διχτατορία; τού προλεταριάτου». Προσπαθούσαν «νά
υποτάξουν καί νά προσαρμόσουν τό έργατικό κίνημα στά συμφέ-
ροντα τής άστικής κοινωνίας, στά συμφέροντα τής άστικής τά-
ξης» Ό Λένιν ξεσκέπαζε άδιάκοπα αύτό τό μικροαστικό ρεύμα
καί συνέτριψε τούς όπαδούς του, δσοι ύπηρχαν άνάμεσα στούς
έργάτες. Τά υπολείμματα τών «νόμιμων μαρξιστών» πέρασαν ι ιέ
τήν καιρό ανοιχτά μέ τό μέρος τών όχτωβριανών καί τών καντέ,
πού ήταν τά κυριότερα κόμματα τών καπιταλιστών στήν έπανά-
σταση τοΰ 1917.
Στή διάρκεια αύτής τ ή ; έντονης καί όξυμένης Ιδεολογικής
πάλης, ό Λένιν επιβλήθηκε γρήγορα σάν ό κύριος Εκπρόσωπος

1
"Ιστορία τοϋ ΚΚΣΕ ίμπ.) σελ. 27.
2
Στό ίδιο ?ργο, σελ. 25.

233
τοΰ μαρξισμοί στή Ρωσία ξεπερνώντας ενωρίς τόν ΙΙλεχάνοφ.
Σ ' αύτήν άκριβώς τήν περίοδο ό Λένιν έγραψε μερικά άπό τά
περίφημα έργα του καί μπροσούρες πού έβαλαν τίς βάσεις τού
Επιστημονικού κομμουνισμού στή Ρωσία. Σ' αύτά τά βιβλία άνή-
κουν: « Ή άνάπτυξη τού καπιταλισμού στή Ρωσία», «Τί είναι
>.οί φίλοι τοΰ λαού" καί πώς παλαίβουν ένάντια στούς σοσιαλδη-
μοκράτες ;», «Τί νά κάνουμε ;» καί «Τά καθήκοντα τών ρώσων σο-
σιαλδημοκρατών ».
Ή πρώτη προσπάθεια γιά συγκρότηση τού κόμματος σέ εθνι-
κή κλίμακα έγινε στά 1898, δταν ό Λένιν ήταν Εξόριστος, στή
Σιβηρία. Τό Μάρτη της ίδιας χρονιάς έννέα μαρξιστές συγκεντρώ-
θηκαν στό Μίνσκ καί ίδρυσαν στή διάρκεια ένός παράνομου συνε-
δρίου, τό έργατικό σοσιαλδημοκρατικό κόμμα της Ρωσίας. Λόγιο
δμως τής τσαρικής τρομοκρατίας τής έποχής Εκείνης ή πρωτο-
βουλία αύτή δέν μπόρεσε νά δόσει σταθερά άποτελέσματα. Αμέ-
σως υστέρα άπό τό συνέδριο δλα τά μέλη τής Κεντρικής Ε π ι -
τροπής πιάστηκαν. Ή νέα όργάνωση, πού δέν είχε συγκεκριμένο
πρόγραμμα ή καταστατικό καί είχε μονάχα λίγα μέλη δέν μπόρεσε
νά άποκαταστήσει όργανωμένες σχέσεις άνάμεσα στίς -σκορπισμέ-
νες σέ πολλά μέρη μαρξιστικές όμάδες. Τό κόμμα δέν ιδρύθηκε
πραγματικά παρά ΰστερα άπό πέντε χρόνια.

Ή γέννηση τοΰ μπολσίβιχιομον: Λονδίνο 1903

Τό Συνέδριο τοΰ Λονδίνου, δπου Ιδρύθηκε τό μπολσεβίκικο


Κόμμα, συνήλθε σέ συνθήκες μεγάλης δυσαρέσκειας τών μαζών
στή Ρα>σία. "Από τό 1901 ώς τό 1903 ξέσπασε κρίση στή βιομη-
χανία πού τήν παρέλυσε σέ μεγάλο βαθμό καί σέ πολλά μέρη τής
χώρας ξέσπασαν μεγάλες άπεργίες. Ή τσαρική κυβέρνηση έπνιξ;:
κτηνώδικα τίς άπεργίες αύτές, πού άγκάλιαζαν δλο καί μεγαλύ-
τερο άριθμό Εργατών κι έπαιρναν δλο καί πιό έπαναστατικό χα-
ρακτήρα. Στή διάρκεια τοΰ 1902 τό κίνημα άπλώθηκε στά χωριά,
δπου οί άγρότες έκαιγαν τίς Επαύλεις τών τσιφλικάδων κι έπαιρ-
ναν τά χωράφια τους. Στήν πάλη άναμίχθηκαν Επίσης καί οί
φοιτητές καί σέ πολλά πανεπιστήμια έγιναν μεγάλες φοιτητικές
διαδηλώσεις. Ή Ρωσία πλησίαζε στήν Επανάσταση τοΰ 1905.
Ό Λένιν έκανε σύντονες προετοιμασίες γιά τήν ίδρυση τοΰ κόμ-
ματος, γεγονός πού έγινε στό Λονδίνο. Ό Λένιν άρχισε μέ τήν
έκδοση τής Εφημερίδας «Ίσκρα». "Υστερα δημοσίευσε τό περί-

234
φημο έργο του Τί νά κάνουμε ;> κι έκανε μιά πλατιά μορφωτική
καμπάνια άνάμεοα στίς διάφορε; μαρξιστικές όμάδες. Στό βιβλίο
του «Τί νά κάνουμε ;» ό Λένιν έδοσε μιά σαφή εικόνα τοϋ μελ-
λοντικού κόμματος τοϋ προλεταριάτου, ένός πειθαρχημένου καί
πρωτοπόρου κόμματος.
Τό Συνέδριο άρχισε στίς Βρυξέλλες στίς 30 τοΰ "Ιούλη 1903.
άλλά λόγω τών άστυνομικών διώξεων άναγκάστηκε νά μεταφερθεί
στό Λονδίνο. Στό Συνέδριο παραβρέθηκαν 43 άντιπρόσωποι. πού
εκπροσωπούσαν 26 όργανώσεις. Οί «ίσκριστέ;» είχαν 24 σταθε-
ρούς υπερασπιστές. Στό Συνέδριο ήταν παρόντες ό Λένιν, ό Πλε-
χάνοφ, ό Μάρτοφ, ό Άξελροντ, ή Ζασούλιτς καί ό Τρότσκι. Ή
Αντιπολίτευση άντιτάχθηκε στήν άποψη δτι πρέπει νά είσαχθεϊ
στό πρόγραμμα τοΰ κόμματος ή διχτατορία τού *προλεταριάτου.
σημείο πού δέν προβλεπόταν στό πρόγραμμα κανενός άλλου κόμμα-
το; τή; 2η; ΛιεΘνοΰς. Ή άντιπολίτευση άντιτάχθηκε έπίσης στό
νά συμπεριληφθούν στό πρόγραμμα τό δικαίωμα αύτοδιάθεσης τών
εθνοτήτων καί ή διατύπωση τών διεκδικήσεων γιά τήν άγροτιά.
Τό πρόγραμμα περιλάβαινε τόσο τις έλάχιστες (άμεσε;) · διεκδική-
σεις, δσο καί τίς μέγιστες (τελικές). Ό Λένιν σύντριψε, μέ τή
βοήθεια τού Πλεχάνοφ, τήν άντιπολίτευση καί τό Επαναστατικό
πρόγραμμα τών ίσκριστών ψηφίστηκε.
Ή αποφασιστική μάχη δόθηκε στό πρόβλημα τοΰ καταστα-
τικού τοΰ κόμματος. Γύρω άπό αύτό τό όργανωτικό πρόβλημα
πολώθηκαν, στή διάρκεια τού συνεδρίου, τά δυό άντίθετα πολι-
τικά ρεύματα. Τό σχέδιο τοΰ Λένιν (πού τό υποστήριξε τότε ό Πλε-
χάνοφ) πρόβλεπε δτι «μέλος τού κόμματο; μπορεί νά είναι δποιο;
παραδέχεται τό πρόγραμμά του, υποστηρίζει υλικά τό κόμμα καί
άνήκει σέ μιά άπό τί; οργανώσεις του» ένώ ό Μάρτοφ, πού τόν
υποστήριζε άνάμεσα σ* άλλου; ό Τρότσκι ήθελε μιά πλατιά άμορ-
φη όργάνωση. Εκείνο πού κατά τή γνώμη του άπαιτοΰνταν γιά
νά είναι κανένα; μέλος τοΰ κόμματος ήταν δλο-δλο τό νά παρα-
δέχεται τό πρόγραμμα τοΰ κόμματο; καί νά υποστηρίζει οικονομικά
τό κόμμα, χωρίς νά είναι άνάγκη νά άνήκει πραγματικά σέ μιά
όργάνωση καί νά δουλεύει. Ή διαφορά ήταν δτι ό Λένιν ήθελ;·:
έ'να επαναστατικό, μαχητικό κόμμα, ενα ισχυρό πρωτοπορειακό
κόμμα. Ή άντιπολίτευση έτεινε πρός μιά χαλαρή καί Απειθάρχητη
όργάνωση, σύμφωνα μέ τό πρότυπο τών όπορτουνιστικών σοσιαλ-
δημοκρατικών κομμάτων τ ή ; Λύση;.

1
Ιστορία τοϋ ΚΚΣΕ (μπ.ι έλλην. μετα((. σελ. 46.

2Ί)
Ό Λένιν δέ μπόρεσε νά επιβάλει πλέρια τήν άποψη του ατό
συνέδριο άλλά ίίταν ε φθάσε στήν εκλογή τή; Κεντρική; Επιτρο-
πής καί τών μελών τής σύνταξης τής «"Ισκρα>, ή όμάδα τοϋ
Λένιν πέτυχε τή νίκη. "Υστερα άκριβώς άπ' αύτή τήν ψηφοφορία
οί δυό παρατάξεις πήραν τί; ιστορικέ; του; όνομασίε; τών μπολ-
σεβίκων (πλειοψηφία) καί μενσεβίκων (μειοψηφία). Μετά τό συνέ-
δριο δυνάμωσε ή φραξιονιστική πάλη καί τό Γενάρη τοΰ 1905
διασπάστηκε τό κόμμα. Κάθε όμάδα είχε τό δικό τη; κεντρικό
όργανο καί τό δικό τη; δημοσιογραφικό δργανο. Στή διάρκεια
αυτής τη; πάλης ό Λένιν εγραψε τό περίφημο βιβλίο του γιά τό
πρόγραμμα καί τήν όργάνωση τοΰ κόμματος : «"Ενα βήμα ιιπρός,
δυό βήματα πίσω». '() Λένιν βρισκόταν Επικεφαλή; τών μπολσε-
βίκων καί ό Μάρτοφ, υποστηριζόμενο; δλο καί πιό πολύ άπό τόν
Πλεχάνοφ καί τόν Τρότσκι, ήταν ό άρχηγό; τών μενσεβίκων.

Ή Λιεϋνης Ιπ εμ βαίνει

Σύμφωνα μέ τήν άπόφαση τού Συνεδρίου τή; 2η; Λιεθνοϋς


τοΰ "Αμστερνταμ στά 1904. δτι Ενα μονάχα κόμμα σέ κάθε χώρα
μπορεί νά είναι μέλος της. τό διεθνές σοσιαλιστικό Γραφείο Επε-
νέβηκε στή διάσπαση τοϋ ρωσικού κόμματος μέ σκοπό νά άποκα-
ταστήσει τήν ένόιητα. Τό Φλεβάρη τοΰ 1905 τό ΛΣΓ υιοθέτησε
τήν πρόταση νά σχηματιστεί μιά διαιτητική επιτροπή μέ έπικε-
φαλής τόν Μπέμπελ, πού νά επιφορτισθεί μέ τήν ανάλυση (ής
κατάστασης στό ρωσικό κόμμα. Αύτό σήμαινε πώς ή λύση τής
φραξιονιστική; πάλης μέσα στό ρωσικό κόμμα άφέθηκε στό γερ-
μανικό κόμμα. Οί μενσεβίκοι δέχθηκαν τήν πρόταση καί όρισαν
άντιπροσώπους τόν Καούτσκι καί τήν Κλάρα Τσέτκιν. Ό Λένιν
δμως άρνήθηκε νά δεχτεί αύτή τήν άνάμιξη δηλώνοντας, δτι
Επρόκειτο γιά πρόβλημα άρχή; καί συνεπώ; ήταν. μάλλον τή;
άρμοδιότητα; τοΰ συνεδρίου τού κόμματο; παρά μιά; «διαιτητι-
κής Επιτροπής».
"Ολο τό Επεισόδιο ήταν σοβαρό κυρίως γιατί Εδειξε πόσο
λίγο κατανοούσαν ή παραδέχονταν τότε στή Διεθνή τή θέση τοϋ
Λένιν οί «άριστεροί» : Μπέμπελ, Καούτσκι καί άλλοι. Ή Ρόζα
Λούξεμπουργκ δημοσίευσε στό «Ντί Νόϊε Τσάϊτ», τό κυριότερο
Εβδομαδιαίο δημοσιογραφικό δργανο τού γερμανικού σοσιαλδημο-
κρατικού Κόμματος, Ενα δυσμενές άρθρο γιά τ