You are on page 1of 5

Mulleres da contorna

LUNS, 8 DE MARZO 2021 | Número 1 | EDICIÓN VERÍN

Joseba Muruzábal e o mural da superavoa nunha das medianeiras de Verín. /FOTO: Martiño Pinal (La Región).

Isabel Alonso “Superavoa’’


homenaxeada nun mural de Verín
O artista Yoseba inmortaliza á primeira muller viticultora da
rexión de Monterrei nunha fachada de Verín
Feli Romero (COPE)
xurdiu da asociación Monteval, o rurais ”. que como di o artista de Cambre,
Traducido por Carolina Lorenzo,
grupo de desenvolvemento rural A elixida foi Isabel Alonso o mandil representa a unha mu-
1º FPB Ser. Adm.
que engloba aos concellos da Pardo, veciña de Oimbra, que Isabel Alonso foi ller moi traballadora.

O artista galego Joseba Mu-


ruzábal, coñecido como
Yoseba MP, coincidindo co Día
rexión de Monterrei.
O seu presidente, José Luis
Suárez Martínez, explica que
foi a primeira muller inscrita no
consello regulador da denomi-
nación de orixe Monterrei. Yo-
a primeira muller
É a primeira vez que o artista,
Yoseba, realiza un gran mural na
provincia de Ourense. Antes dos
Internacional contra a violencia “nun ano no que debido ao Co- seba MP é un artista galego que inscrita no Consello grandes murais feitos en San-
de xénero que se celebrou o 25
de novembro realizou un gran
vid-19 non puidemos realizar ac-
tos co público, quixemos captar
leva varios anos homenaxeando
ás avoas galegas, ás que inmorta-
Regulador da tiago de Compostela, Ordes, As
Pontes, Muxía, Cambre, Sigüei-
mural na fachada dun edificio de o espírito do empoderamento fe- liza nas fachadas de edificios de Denominación de ro ou Carballo retratara ás mu-
Verín situado na rúa Hermanos minino. E que mellor xeito de fa- ata 15 metros de altura. Mulleres lleres en obras máis pequenas,
Moreno. celo que cun mural grande cun- loitadoras, ás que o artista retra- Orixe Monterrei. que conforman a exposición iti-
O obxectivo foi facer unha ho- ha traballadora que representa o ta como as “superavoas galegas”, nerante “Fenómenos do rural”.
menaxe ás mulleres rurais. A idea gran valor que teñen as mulleres sempre levando un mandil, por- Unha homenaxe ás mulleres ru-
rais galegas. n

Papel da muller rural de Verín


Iris Justo Rodríguez, filma en- ral verinense e ourensán. «Trá- detállanse: «Como era o con- ás protagonistas do documental
Sindo Martínez (La Voz de Galicia)
Traducido por Andrea Rocha, trevistas con mulleres anciás tase de dar visibilidade a unhas cepto e a realización da mater- arroupadas por outras mulleres
1º FPB Ser. Adm. dos concellos da comarca, como mulleres que viviron nas aldeas. nidade, o traballo no campo, as como as que forman parte da
Consuelo Sánchez e Tomasa Queremos que elas sexan as pro- relacións de parella, ou incluso a asociación de Medeiros ou das
Empoderar á muller, previr a García. Trátase de avoas nacidas tagonistas do relato dende unha violencia contra as mulleres, xa compañeiras do CDR Portas
violencia de xénero e reivindicar cara 1933 cunha longa traxec- perspectiva de xénero. Diriximos que naquela época o concepto Abertas», relata Álvarez. Está
a memoria cultural e colectiva toria vital. Féminas que viviron cuestións como a narración das desa violencia non era semellan- previsto que o videodocumental
do rural ourensán. Ese é o triplo a guerra e a posguerra. As que súas vivencias, que é incríble en te ao actual. Trátase, en xeral, de estea listo a finais de año. Será
obxectivo dunha iniciativa pio- padeceron as dificultades do día moitos casos», comenta a psi- lembrar e plasmar a súa forma de amosado sobre todo en Verín,
neira do Centro de Información a día nunha Galiza devastada, as cóloga do CIM, Lorena Álvarez. vida», remarca Álvarez. A inicia- Monterrei, Oímbra, Cualedro,
á Muller (CIM) da Mancomu- que lavaban a roupa nos lavadoi- «Elas apórtannos auténticas tiva é posible grazas aos fondos Castrelo do Val e Vilardevós, os
nidade de municipios de Verín. ros públicos, coidaban dos seus leccións vitais que son de enor- do Pacto de Estado do Ministerio municipios integrados no ente
O medio de conseguir esas tres fillos e, por suposto, non paraban me relevancia para o sentido do de Presidencia para favorecer a mancomunado. n
finalidades é o audiovisual. O de traballar de sol a sol. Eran os documental que queremos ulti- igualdade. Ese diñeiro, aportado
seu nome é Arraigadas na Terra. tempos da fame, do comezo da mar», destaca. neste caso a Mancomunidade,
Desde fai meses unha licenciada masiva emigración dos anos 50 Nesas historias do segundo e foi cedido ao CIM para esta ini-
en comunicación audiovisual, e 60 que marcou o futuro do ru- terceiro terzo do século pasado ciativa comunitaria. «Chegamos

Modelo de xornal realizada por Santi Folch (maquetador-online.net). Licenza Creative Commons de Recoñecemento 3.0
2 MULLERES DA CONTORNA, LUNS, 8 DE MARZO, 2021 MULLERES DA CONTORNA, LUNS, 8 DE MARZO, 2021 3

NOTICIAS Mulleres de Verín e contorna Mulleres de Verín e contorna ENTREVISTA / BREVES

Raquel Queizás,
Contacontos “A carreira non ten moito que ver coa
Raquel Queizás
Recopilado por Alexandre M Lopes,
1º FPB Ser. Adm.
realidade que atopas cando traballas”
N acín en Queirugás, unha
pequena aldea preto de Ve-
rín (Ourense). Das historias que
Antón Fernández,
1º Bacharelato
na rúa xogando coas amigas da
miña aldea.
Ten que ver o que estuda-
ches co traballo que desen-
de preocupación e atención so-
cial polo que nunca foi valorado
non había ninguén; eu dicíalles
que si, que estaba eu, e entón
escoitei aos meus avós xorde a Muller casada e con dous fi- volves? o suficiente a nivel de remune- preguntaban polo xefe cando,
miña paixón pola narración oral, llos, con está descrición podería Que estudaches e por A carreira non ten moito que ración. Co paso dos anos pro- en realidade, non existía ningún
a linguaxe, a lectura e o teatro. identificarse medio mundo. Pero que? ver coa realidade que atopas can- fesionalizouse moito máis con xefe só era un compañeiro co
Naquel momento, sabía a hora se ampliamos a descrición e dici- Non sabía que estudar des- do traballas, é unha base pero normativas e plans da Adminis- meu mesmo posto de traballo.
exacta polo sol, xogaba con bo- mos que leva 25 anos exercendo pois do bacharelato. Meus pais hai que estar constantemente re- tración que recoñeceron o Tra-
necas de mazorcas de millo e a profesión da carreira universi- querían que fixera Enfermería ciclándose a nivel formativo. Tes ballo Social como unha profe- Recomendarías a túa ca-
hipnotizaba ás galiñas. A pesar taria que estudou, xa non é tan pero a min non me gustaba, en- que aprender continuamente sión esencial. O exemplo recente rreira?
da miña timidez, no patio do co- común. tón subín á biblioteca do insti- pero a maior aprendizaxe é coa foi coa crise sanitaria. Na actua- Si, antes era unha diploma-
lexio reproduciría para os meus tuto e collín un libro sobre ca- xente coa que intervés: familias, lidade, si que sinto a valoración tura estudábase en tres anos.
compañeiros aquelas historias Que me podes contar so- rreiras universitarias con saídas minorías étnicas, inmigrantes, polo meu traballo. Cando estudei loitei porque se
escoitadas ao amor do lume. bre a túa infancia? laborais, daquela non había nin persoas con diversidade funcio- convertera nunha licenciatura.
Nacín en Alemaña. Son filla ordenadores nin Internet. Cando nal, mulleres, maiores, persoas Sufriu algunha vez un Eu fixen recentemente un curso
de emigrantes que volveron para lin a descrición do que era Tra- dependentes, toxicómanos, etc., caso de machismo no seu ponte para ter o recoñecemento
Vilardevós, a súa terra, nos anos ballo Social non tiven dúbidas. que teñen vidas e historias de su- traballo? actual de Grao en Traballo So-
oitenta. Estudei no colexio pú- Quería coñecer xente e axudala. peración fascinantes. Na nosa profesión, se hai al- cial. É unha carreira que che en-
Saray Suárez Montoya o seu obxectivo é ser mestra de Infantil no futuro. /MIGUEL VILLAR (La Voz de Galicia) blico de Vilardevós onde eramos Cando viron meus pais que tiña gún home, a xente entendía que sina a traballar en equipo e ten
máis de setecentos rapaces; hoxe claro o que quería facer respecta- Sénteste valorada no teu este tiña que ser o xefe. bastantes saídas laborais. n
non quedan nin trinta. Recordo ron a miña decisión. traballo? En máis dunha ocasión peta-

A Xunta recoñeceu hai dous anos a Saray que estaba case todo o tempo É un traballo moi feminizado, ban na porta e preguntaban se

Suárez cun premio ao esforzo académico Andrea Carbajal, Ana Carolina Oliveira,
1º FPB Ser. Adm.
Delfina Manso Josefina García Teresa Fernández
M. Cobas /X.M.R. (LaVoz de Galicia) primeira muller xitana en che- me deron moi ben e dedicarme relación cas Matemáticas por Sara Álvarez
Traducido por David Suárez, gar a Bacharelato e rematalo. A a dar clases é o que me gustaría incompatibilidade de caracte- Nada en 1895 e finada en Nada en 1927 e finada en Nada en 1899 e finada en
1º FPB Ser. Adm. estudante recoñecida pola Con- de cara ao futuro», precisa Sa- res”; o seu son as Humanida- Modesta Vivián 1949, tamén foi modista, neste 1978, era mestra en Laza e pre- 1976, era sacristana en Maside, Nada en 1906 e finada en
sellería de Educación ten claro ray Suárez Montoya. des e precisamente cursou dita caso de Castrelo do Val, e ensi- sentouse aos exames mentres un oficio daquela para homes, 1999, de Santa Uxía de Lobás
que o seu futuro pasa polo cami- Os pais de Saray, que ten rama do Bacharelato no IES Xe- Naceu en 1894 e morreu en nou o oficio a moitas mulleres.n estaba embarazada, cando xa ademais de dedicarse a ensinar.n (Carballiño), transmitiu o seu

A Saray Suárez Montoya non


lle parece que o seu caso
debera converterse nalgo des-
ño da formación: «O máis im-
portante na vida, a base de todo,
é a educación. Se non tes unha
catro irmás, apóiana para que
siga os seus estudos e ela reco-
ñece que non é un caso habitual,
sús Taboada Chivite.
«A educación ten que estar
normalizada, sexas da etnia xi-
1971. Era de Vilardevós, foi co-
ñecida como a curandeira do
goxo, porque curaba o veleno
tiña tres dos seus nove fillos. É
recordada como unha profesora
innovadora.n
coñecemento de ‘tecedeira’.n

Josefa Varela
tacable. «Non debería ser así, boa base, non podes logo desen- mentres reitera que si debería tana ou non xitana, e que non das cobras,píntegas, toupas e María González
o lóxico sería que se dese unha volverte e conseguir cousas no selo. sexa algo fóra do común que sapos poñendo nas picaduras María Josefa Blanco Nada en 1901 e finada en
normalización na educación e futuro». Isto foi o que lle dixo «Os xitanos, di, pensan que unha xitana aprobe a ESO e o unha pedra herdada da súa fa- Obdulia Pérez Naceu en 1898 e morreu en 1988, foi costureira en Albarellos
non que fose noticia que unha no seu momento un profesor, e estudar non é para eles...Os ne- Bacharelato». milia que procedía de Cuba. No Nada en 1948 e finada en 1969. Era de Sarreaus e exercía (Monterrei). Ía casa por casa,
Comecei a miña carreira na muller xitana consiga aprobar ela repíteo coma o seu mantra nos é algo que non contemplan n pobo cóntase que nunha ocasión, 2005, de Matamá (Laza), que Naceu en 1884 e morreu en de comadroa. Nunca fallaba nun converténdose nunha integrante
narración oral profesional ao a ESO e pase a Bacharelato», particular. É consciente de que e estudamos máis as xitanas. A un incrédulo acudiu a ela e dixo fundou a primeira asociación de 1974. Era de Tamaguelos (Ve- parto e acudía andando ou en máis das familias coas que com-
tempo que me licenciei en Filo- apunta. No instituto cursan os o seu caso non é habitual e a súa miña experiencia demostra que que xamais crera no seu traballo mulleres da vila, ‘O Cruceiro’.n rín), Que ademais era rosconeira burro sorteando toda a distancia. partiu tempo mentres durou o
loxía Hispánica na Universidade seus estudios escolares alumnos meta está perfectamente perfi- se queres podes e que somos ca- de non ser porque o viu cos seus (vendía roscóns).n O mesmo Oficio desinteresado traballo. Unha das anécdotas
de Santiago de Compostela. Era xitanos, que soen fracasar na lada. «Quero facer Maxisterio paces». Nunca se sentiu discri- propios ollos. facía.n que deixou é que permaneceu
1999 e a miña paixón pola litera- ESO. Sen embargo, Saray foi a por Infantil. Os nenos sempre se minada e confesa que “rompeu Mais Modesta tamén deixou solteira, a pesar de ter preten-
tura e a narración oral levoume o seu legado ensinando ás mu- dentes, porque, dixo que non se
a bibliotecas e escolas de toda lleres do pobo a tecer en teares.n quería casar, xa que vía o que ha-
Galicia. Seguín narrando histo- bía en cada casa.n
rias en Villa-Real (Castellón) e
máis tarde en Madrid, onde co-

Ana Cid, cantante mezzosoprano de Verín


laborei coa compañía Akántaros
en diversos proxectos de pro-
moción da lectura, realizando
sesións de contos e talleres para
fomentar a lectura. Participei na
Conferencia Iberoamericana de Maribel Outeiriño (La Región) aos 17 anos entrou nunha crise
Animación á Lectura «Entre lite- Traducido por Ainara Mosquera, e deixouno. Pero a súa nai, con-
raturas coas costas», na Casa de 1º FPB Ser. Adm. vencida das calidades da súa
América, no programa “Vallecas filla, inscribiuna nun curso de
Todo Cultura”, na “XXI Mostra
do Libro Infantil de Madrid”, no
sesións de relatos no parque do
P ara contar a súa historia de
mezzosoprano, Ana Cid ten
que referirse á súa avoa ma-
canto no “Palacio de Metaus”
de Vila Real (Portugal). Alí co-
ñeceu á profesora e fundadora
Retiro «Para domar ás bestas», terna Jannette, unha francesa da Escola de Canto de Madrid,
nos teatros Lagrada e Artépo- que estudou canto nos Estados Lola Rodríguez Aragón, que a
lis con diversos espectáculos de Unidos onde coñeceu ao seu animou a entrar na súa escola.
historias de creación propia. marido de Verín e co que se Máis tarde chegarían xiras por
Despois viaxei cara ao sur, onde mudou para vivir aquí. “Ela foi China e Europa, a súa tran-
contei en moitas bibliotecas para a causa de que se escoitase mú- sición de soprano a mezzo, o
o Centro andaluz das Letras. Ta- sica na miña casa a todas horas seu matrimonio cun barítono
mén realicei varias actividades e de que todos os meus irmáns, baixo, cursos internacionais,
de promoción da lectura na Fun- nove en total, cantasen desde dous nenos e a súa entrada no
dación Leer León.n nenos e tocásemos un instru- coro do teatro Zarzuela onde
mento”. Esta afección familiar aínda continúa. Ana cre que,
á música levouna a estudar ademais dunha boa voz e moito
teoría musical con Doña Lolita traballo, a súa gran calidade é o
en Verín e máis tarde, con só seu gusto e paixón por subir ao
14 anos, cantou no conservato- escenario, a súa afección ao es-
rio da rúa Capitán Eloy, onde o cenario para actuar. “Creo que
seu pai a traía un día á semana, o gusto e a sensibilidade que
coa profesora. Sra. Ana Deza leva cantar herdeino da miña
Bonet. A súa primeira actua- avoa. Ademais, encántame can-
ción lírica foi no Liceo con ‘La tar ‘. Case tanto como camiñar
Paloma’ de ‘Barberillo de Lava- por Verín a onde vén con fre-
pies’. E así continuou ata que cuencia. n

Modelo de xornal realizada por Santi Folch (maquetador-online.net). Licenza Creative Commons de Recoñecemento 3.0 Modelo de xornal realizada por Santi Folch (maquetador-online.net). Licenza Creative Commons de Recoñecemento 3.0
4 MULLERES DA CONTORNA, LUNS, 8 DE MARZO, 2021 MULLERES DA CONTORNA, LUNS, 8 DE MARZO, 2021 5

ENTREVISTAS Mulleres de Verín e contorna Mulleres de Verín e contorna ENTREVISTAS

Antón Fernández,
1º Bacharelato

Recordemos a entrevista feita


Carmen Martínez “Que sería do mundo sen as mulleres?”
a Carmen Martínez polo día da Cando eu nacín, fai 38 anos, das dificultades que tiven á hora eran maltratadas e non as trata- teño queixa nin do meu xefe nin Candela Cid, no día a día facelo eu todo, ás como din as miñas fillas: “son a na que traballei maioritariamen- pero non foi ata que comecei a
muller emprendedora . non se esperaba que unha muller de explicárllelo aos meus pais , ban en condicións de igualdade dos meus compañeiros. Iso si, 2º Bacharelato veces, complícase. Con isto non mamá máxica”, non sei de onde te había homes que non estaban traballar cando me dei conta de
Como todos sabemos, o día da vila, como son eu, terminase que terminaron apoiándome , e en relación aos homes, xa ven penso que a día de hoxe xa exis- quero dicir que estar coas miñas saco as horas do día, pero fágoo, moi acostumados á presenza que é unha realidade aínda pre-
8 de marzo celébrase o “Día In- nun traballo digno. Na miña grazas a eles conseguino. con soldos máis baixos .Eu neste te unha igualdade neste ámbito, Este 8 de marzo recoñécese fillas me supoña un traballo non queda outra . dunha muller na mesma zona de sente.
ternacional da Muller”, no cal época moza amigos e coñecidos Ao terminar a carreira esti- tema tiven moita sorte. O meu e se nalgún lugar segue a haber o papel tan importante e funda- nin moito menos, de feito son as traballo.
se conmemora a loita da muller homes preguntábanme para ven buscando traballo ata que xefe Roberto non era como ou- unha desigualdade laboral polo mental que desempeñamos as dúas a miña vía de escape e estou Dixeches que anterior- Ao principio é verdade que Ligado a este tema, cal
pola súa participación na socie- que estudiaba, se o meu único aos 28 anos a empresa na que tros empresarios, senón que nos sexo, considero que este proble- mulleres en todos os ámbitos, a desexando sempre chegar do mente traballaches nunha non tiñan moi en conta as miñas cres que é o cambio máis ur-
dade, a loita pola igualdade. obxectivo na vida era casar e dar estou a traballar agora me con- trataba a todos por igual, inde- ma debe que ser resolto.n destacando o laboral . traballo para estar con elas . empresa , crees que é mais ideas pero conforme ía pasando xente, Sabela ?
Falamos con Carmen Mar- a luz a uns meniños. Eu pasei de tratou. Nun principio tiña medo, pendentemente do noso sexo. Esta entrevista é o manifes- E tamén os diferentes hora- difícil alcanzar un posto im- o tempo, comezaron a ver a miña É difícil escoller, xa que creo
tinez, traballadora e secretaria todo iso e propúxenme sacar a xa que lera nalgúns xornais que Ao día de hoxe son a secretaria to dunha muller traballadora, rios, o cansazo ao final do día… porante en España que no valía e todo foi moi ben. Tamén que hai moitas cousas por cam-
dunha empresa de transportes: carreira de Secretariado, a pesar as mulleres no ámbito laboral máis antiga desta empresa e non loitadora, e emprendedora que pásanme factura moitas veces. E resto do mundo civilizado? teño que dicir que pensei moitas biar .
reivindicará os seus dereitos este por iso creo que é tan importante Creo que ten que haber pos- veces en deixar a empresa, xa que Como nai, penso que é fun-
luns no seu nome e no de miles este día, que se recoñeza tamén tos de responsabilidade ocupa- percibía que había un ambiente damental educar en valores de

“Era o branco fácil: non tiña pais”


de mulleres. o mérito que supón isto, xa que, dos tanto por homes como por estraño e que os meus compañei- igualdade. Aínda que nós pode-
coma min, hai moitísimas mulle- mulleres, en función da súa va- ros me vían como unha ameaza mos loitar por cambiar o noso
Sabela, que che parece res nesta situación ou desgracia- lía; hai que recoñecer os méritos en vez de como unha axuda. entorno (familia, amigos…), non
que se celebre o Día Inter- damente, peor . independentemente do sexo . serve de nada se non hai un cam-
nacional da muller ? Algo moi positivo do que me Neste tipo de situacións bio estrutural e iso so conségue-
Ana Guerra, rei, tiña cinco anos. Só me acor- pero sempre que viñan a por min Os profesores da época eran tarias, se entregabas traballos a A min emocióname moito e A que te dedicas ? din conta neses anos traballan- daríaste conta da desigual- se mediante as leis .
1º Bacharelato do de que miña nai me dixo que eu non me quedaba quieta e res- moi estritos, por calquera cousa ordenador, sumábanche puntos, paréceme moi bonito que todas Eu traballo nunha academia do na empresa é que a maioría dade que segue a haber Ademais disto, vexo moi im-
ía ir vivir cunha muller que era pondía. Nesa escola había o mes- xa che pegaban. Por outro lado, ela pedíame se lle podía pasar os as mulleres sexan recoñecidas que montei fai moitos anos dan- de mulleres, á hora de traballar, hoxe en día no ámbito labo- portante o tema de facilitar a
miña tía. Máis adiante, cando mo número de rapaces e rapazas, unha rapaza ca que estudiara no seus traballos. Eu facíao sen nin- por un día; e que todo o mundo do clases de inglés a rapaces den- non queren impoñer as súas ral. Que sentiches canto te conciliación e a igualdade de
R.M. é unha muller nada na medrei, foi mais difícil porque pero os nenos mandaban moito que agora é primeiro de bachare- gún problema, pero un venres recorde algunha gran muller que de os 6 anos ata os cursos máis ideas, son conciliadoras, e creo enfrontaches a esta realida- condicións e oportunidades no
Alemaña nos anos setenta, pero non sabía que fixera mal para máis. Despois estiven en Castre- lato dixérame que non ía chegar tiña billetes para volver a Galicia sexa capaz de conciliar a vida la- altos da ESO. que isto ás futuras xeracións de de ? ámbito laboral, como comentei
criada en Galicia. Nai de dúas que miña irmá vivira na Alema- lo, que foi moi diferente. a nada. E cando saquei a oposi- e non os rematei. O luns seguinte boral coa familiar e ocuparse á Pero estiven catro anos tra- mulleres beneficiaralles moito, Totalmente. Eu son unha per- ao comezo da entrevista .
fillas, vainos comentar diversas ña con meus pais e eu, non. ción sentinme moi ben porque estaba esperando para pedirme vez da casa, como é o meu caso, e ballando nunha empresa ata que pois estou segura que cada vez se soa que está moi concienciada
experiencias. Que estudos realizaches? sabía que lle molestara. Tamén explicacións. Despois dese día que non é nada doado. decidín deixalo e dedicarme ao buscarán máis este tipo de perfís co movemento feminista. Non Que consello lle darías ás
Que recordas da túa eta- Realicei unha oposición para cando estiven traballando en foi un horror traballar aí, o tra- que realmente me gustaba . nas empresas. podemos permitir este tipo de mulleres que se van a intro-
pa escolar? Estudaban máis a Administración do Estado. Madrid tiña unha xefa bastante ballo que ninguén quería dába- Dis que non é fácil conci- A ensinanza foi a miña voca- comportamentos e actitudes por ducir no mundo laboral?
Foi difícil adaptarse á rapaces que rapazas? “cabrona”. Ó principio caíame mo a min.n liar a túa vida como nai coa ción dende sempre e dixen, e por Como era a percepción moi interiorizadas que estean na O consello que lles daría sería
vida en España despois de Estiven en dúas escolas, “o Sufriches algún momen- ben. Como nesa época estaban túa vida laboral, por que ? que non? E unha amiga e máis dos teus compañeiros can- sociedade. que confíen nelas e na súa valía,
estar na Alemaña? Princesa”, onde o pasei moi mal. to de discriminación ao lon- empezando a usarse os ordena- Si, no meu caso son nai sol- eu decidimos montar dende cero do vían a unha muller pre- Supoño que como toda mu- que con moito esforzo e dedica-
Sinceramente, non me ente- Era o branco fácil: non tiña pais, go de túa vida? dores e nas carreiras universi- teira de dúas fillas preciosas, e este proxecto, que tivemos a sentar un produto nunha ller nalgún momento da súa vida ción pódese conseguir todo .
tiven a sorte de que, a pesar de sorte de que saíra moi ben. Aín- reunión ou aportar as súas tivo que lidar con calquera tipo Que loiten polo que lles faga
ser tan pequenas, non me dan da que polas mañás axudo aos ideas? de comportamento inadecuado, felices, e que non se deixen pisar

“Non querían que traballasemos “Cada vez hai máis mulleres


apenas traballo. Pero é certo que meus pais no negocio familiar, Na empresa de publicidade machista ou discriminatorio, nunca por ninguén. n

no campo” interesadas nas novas tecnoloxías”


Federica, xogadora promesa
Alexander Djau, to non sabía ben o que estaban Tamén é certo que cada vez hai fundamentalmente dun sistema
Antía Agustiño,
1º Bacharelato a pensar pero, como xa dixen máis mulleres interesadas no no que se ensinara e se educara
1º Bacharelato
antes, eu era una muller libre campo das novas tecnoloxías e evitando facer distinción entre
Algunha vez tiveches al- e facía o que me gustaba. Fi- que son grandes profesionais homes e mulleres. Deste xeito,
gún problema por ser mu- nalmente, eu creo que se foron Durante a súa etapa for- que destacan notablemente den- sería máis doado para máis ho-
ller para traballar? adaptando á miña situación, eu mativa e experiencia pro- tro do sector. mes entrar en profesións erro- ano. moi ben”. fesional, posto que os xogadores que ten o fútbol masculino e así
Jôao C. Costa,
Si, antigamente os homes ía traballar do que me gustaba e fesional atopou problemas neamente clasificadas como “de Na entrevista que lle fixemos A segunda pregunta foi se gañan millonadas mentres que ter un equilibrio e gozar deste
1º Bacharelato
non querían que as mulleres o fórono aceptando. Logo diso ó relacionados coa desigual- E en xeral, consideras muller”, e viceversa. É o princi- preguntámoslle numerosas cou- participara nalgunha mani- as mulleres non gañan case nada bonito deporte”.
traballaran na horta ou no cam- meu mozo tamén lle empezou a dade? que existe no mundo labo- pal obstáculo que se adoita ato- sas, pero neste artigo do periódi- festación relacionada con este comparado con eles. A súa res- Estas foron as palabras da xo-
po porque que dicían que eran parecer ben e empezou a levar- Actualmente e durante a ral igualdade entre os pro- par e teremos que esquivalo. O mundo do fútbol está moi co quixemos centrarnos nunhas movemento do 8 de marzo e a posta foi a seguinte: “O que eu gadora, que desexa unha igual-
traballos moi forzosos e que as me ó mar a pescar con el. miña etapa profesional tiven a fesores e as profesoras de masculinizado. Inda que o sabe, preguntas sobre o 8M. resposta foi: “Non participei di- cambiaría é intentar vender o dade entre homes e mulleres.
mulleres debiamos estar na casa sorte de non ter problemas deste materias relacionadas coas Que consello darías aos Federica, segue querendo xogar O primeiro que quixemos sa- rectamente, porque na situación fútbol feminino da mesma forma Amais destas tres preguntas ta-
facendo tarefas do fogar, como Que sentiches o facer o tipo. Non obstante, lembro como novas tecnoloxías? futuros estudantes de pro- a este deporte para facerse máis ber foi a súa opinión sobre este sanitaria na que estamos non me que se vende o fútbol masculino; mén se falou da excelente tem-
por exemplo a comida; pero eu, que realmente a ti che gus- no instituto sentín discrimina- En realidade a tendencia é gramación ou videoxogo? profesional. Esta chica empezou movemento das mulleres e esta parecía ben, pero saín un anaco recordemos que neste deporte, pada que está a facer e do seu
no meu caso, como era una mu- taba? ción cos compañeiros dalgúns que os profesores sexan predo- A clave é que estuden e apren- a xogar ao fútbol dende pequena foi a súa resposta: “ O 8M é un á ventá e puxen un cartel do 8M por moi bonito que sexa, o que desexo de gañar a liga.n
ller libre, entón traballei no que a Pois a verdade é que te sentes profesores. minantes sobre as profesoras. dan todo o posible para conver- e formouse en varias canteiras movemento das mulleres para para apoiar”. xera diñeiro é a publicidade e a
mi me gustaba: a horta. ben contigo mesma e animas a No noso sector hai actualmente terse en grandes profesionais. É de equipos profesionais. Agora reivindicar os seus dereitos como E na última pregunta que venda de todo o que rodea o fút-
que outras mulleres tamén cum- Desde o punto de vista unha equiparación salarial pero, unha área en constante cambio mesmo está xogando en segunda mulleres traballadoras, para min quixemos saber que faría para bol, xa sexa a ropa, o marketing...
Que pensou a túa familia pran o soño de traballar do que da túa experiencia, en que ao mesmo tempo, ese gran factor e crecemento, polo que o máis división nun equipo bastante bo este movemento é un avance moi cambiar esta situación de des- Todo. Entón o que faría sería iso,
sobre iso? realmente lles gusta, eu iso a un momento está o grao de co- ideolóxico por cuestión de sexo importante é que aproveiten os con esperanza de ascender este grande na sociedade e paréceme igualdade salarial no fútbol pro- intentar vender a mesma imaxe
A miña familia nese momen- mesmo faino moi feliz.n ñecemento profesional das segue presente no campo da con- coñecementos que de cada ma-
mulleres dentro do sector tratación. teria require. Respecto ao factor

“A cociña sempre me
das novas tecnoloxías? sexista, recomendaría sobre todo
Por desgraza, neste eido Que cambios se deben que ignore as críticas baseadas

gustou”
aínda hai pouco confianza nas
mulleres, pero creo que as cou-
aplicar para acadar unha
educación máis igualitaria?
no seu sexo e que en ningún caso
dubide de si mesma.n
“O campo paréceme un entorno tranquilo” Laura, bombeira
sas van cambiando aos poucos. Creo que a base debería partir
Gabriel González, Óscar Cruz,

“Levo dez anos ensinando”


Alberto Capelas, 1º Bacharelato 1º Bacharelato
Si, desde pequena xa o tiña na Gústalle traballar no Cales son as túas princi- Cando chegou o día das pro-
1º Bacharelato cabeza. campo? pais afeccións? bas físicas para acceder ao pos-
Si, a verdade é que é unha das Principalmente gústame moi- Hoxe entrevistaremos a Lau- to de traballo as demais persoas
Que é o 8 de marzo? Que riscos vives no teu Anxo Barja, Todo comezou a custar moi- todo o que tiveches que pa- Boas tardes, Carmen. Grazas cousas que máis me apaixonan. to ir pasear moi cedo, sobre as ra Soto López, que nos contará a miraban estrañadas, xa que non
É o Día Internacional da Mu- traballo? 1º Bacharelato to pero co esforzo de cada día e sar? por dedicarme o seu tempo para Paréceme un entorno do máis oito ou nove da mañá, ou se non súa experiencia laboral e se a si- era habitual ver a mulleres soli-
ller e concédese porque, aparte Se falamos sobre a cociña, coa axuda de meus pais acabeino Si, sempre recordo que iso facer esta entrevista. tranquilo e relaxante. Ademais, despois de comer, polas tres da tuación foi cambiando ao longo citando ese traballo. Este pensa-
de ser un día importante, a mu- pois que hai veces que me quei- conseguindo. fai que teña ganas de seguir en- non teño a ninguén que mande tarde. A parte disto, tamén me do tempo. mento hoxe en día cambiou bas-
ller reivindícase e fai manifesta- mo e fago algunha ferida, pero Hoxe entrevistarei a Manuela sinando para ver se algún día os De onde é, en que ano na- en min á hora de realizar o meu gusta moito ver a televisión. tante, polo que estou bastante
cións para loitar polos seus de- non moita cousa máis; e como Blanco Rivas, unha moi boa ami- Pensas que todo o mundo meus alumnos chegan máis alá ceu e que fai no día a día? traballo, polo que son totalmen- “Teño 44 anos e dous fillos. contenta no meu traballo; teño
reitos e conseguir a igualdade na muller atopo algún que outro co- ga da miña nai. o pode conseguir? ca min. Bos días. Chámome Carmen. te libre para traballar da maneira Que pensa facer no seu Debido á miña experiencia na moi boa relación cos meus com-
sociedade. mentario machista. Cando era pequena non tiña Si, e todo o que podemos con- Nacín no hospital de Verín no que queira. futuro, vai seguir así? vida, creo que podo aportar algo pañeiros e os meus xefes trátante
as saídas laborais coas que con- seguir para lograr que o queiras Como te describen os ano 1969. Principalmente dedí- A verdade é que nunca o pen- e ser un exemplo de superación con respecto.”n
Que te chamou a atención Que consello lle darías a tamos hoxe e sempre axudou na é poder e inflúe en ti mesmo e na teus amigos? come ao traballo no campo e a Cantas horas dedica a sara pero agora que o dis espero para moitas mulleres.
da cociña? todas as mozas novas que casa aos seus pais. Hoxe téñoa túa dedicación. Descríbenme como unha per- agricultura. traballar no campo e na seguir traballando nisto sempre,
A cociña sempre me gustou. queiran ser cociñeiras? aquí, ao meu lado, como profeso- soa decidida e dedicada a todo o agricultura? e seguir gañando a vida desta Moita xente non cre que as
De pequena adoitaba facer recei- Pois que se introduzan neste ra de matemáticas para entrevis- Canto tempo levas traba- que fai, que nunca se rende, tei- Ten algún tipo de estu- Pois iso depende do día; hai maneira. mulleres podamos desenvolver-
tas e sobremesas cos meus cur- precioso mundo, que aínda que tala e coñecer así os seus retos, llando? muda, e iso é o que máis me gus- dos? días que ao mellor estou toda a nos ben nos traballos de forza,
máns, e fai dez anos tiven esta haxa máis cociñeiros ca cociñei- obxectivos e todo o que sufriu Levo dez anos ensinando a ta de todo: o que pensan de min. Si, pero soamente teño estu- mañá e outros que só estou un Moitas grazas por todas as como poder ser o de policía ou
oportunidade e non a puiden ras, non pode ser un impedimen- para facer realidade o soño de todo tipo de estudantes, dende dos primarios. Isto estudeino no anaco. Incluso tamén nalgúns só respostas e perdoe polo tempo bombeiro, como é o meu caso.
rexeitar. to; temos que demostrar e gozar ser profesora. os que queren e os que non que- Moitas grazas aos lectores que colexio do concello de Vilarde- vou un pouco pola tarde. En xe- perdido.n Son bombeira desde hai case 20
da igualdade neste traballo.n ren estudar. poderán ler este artigo. E aquí un vós. ral, teño un horario moi variado. anos. Ao rematar os meus estu-
Entón, sempre quixeches Canto tempo dedicaches caso de superación. Xa sabe que dos presenteime a unhas oposi-
ser cociñeira? a conseguir todo isto? Moitas veces pensas en todo é posible. n ción e aprobei.

Modelo de xornal realizada por Santi Folch (maquetador-online.net). Licenza Creative Commons de Recoñecemento 3.0 Modelo de xornal realizada por Santi Folch (maquetador-online.net). Licenza Creative Commons de Recoñecemento 3.0
6 MULLERES DA CONTORNA, LUNS, 8 DE MARZO, 2021 MULLERES DA CONTORNA, LUNS, 8 DE MARZO, 2021 7

ENTREVISTAS Mulleres de Verín e contorna Mulleres de Verín e contorna ENTREVISTAS

“A vida xa non está para tantos trotes” “É unha pena moi grande ter que marchar ao
Tatiana Barja,
1º Bacharelato
Na escola ensinábannos o
máis sinxelo: ler, escribir, su-
De que maneira che afec-
tou a emigración?
lianos, pois o seu era o idioma
que máis se parecía ao noso e, a
Cando chegamos miña nai xa
comezaba a precisar máis axuda,
estranxeiro para traballar”
mar e restar. Cando xa nos ma- Por desgraza, tiven que vivila duras penas, nos iamos enten- a miña filla era toda unha moza Cristina Rivero, 26 anos. Xuntos deciden emigrar Tiven que marchar porque pre tiven boa man para o pelo. ría tan pouca xente. O traballo do
Tras entrevistar a Carmen nexabamos ben, pasabamos ao en primeira persoa. dendo. e o resto, simplemente deixaran 1º Bacharelato de novo a Suíza onde, nesta oca- aquí non había de que traballar. En min, nas miñas fillas… A ver- campo é duro, é un traballo que
Salgado, de 89 anos e natural de relixioso: as oracións, a historia Dez anos despois de casar Aínda que as racións de co- pasar o tempo. O único que non sión, traballan na hostalaría. Só había traballo na terra e era dade é que en contadas ocasións precisa de todas as horas posi-
Nocedo do Val, coñecemos algo sagrada e, os sábados, evanxeo. xa estaba buscando un contrato mida non eran moi grandes e cambiara fora a forma de vivir. Estrella Martínez Castro nace De volta a Galicia deciden máis ben pouco. As colleitas non fomos a un salón de peiteado. bles, case sen descanso. Iso tam-
máis do que foi o seu esforzo en A cartilla tocábanos dúas ve- para marchar traballar fóra. non tiñamos días de descanso, Utilizamos o diñeiro aforrado o 18 de agosto de 1963 en Medei- formar a súa familia e anos máis eran moi boas e o xabaril sempre pouco pode ser, a vida para algo
tempos de pobreza. Marcada de ces na semana: os sacramentos, Aos que emigrabamos prepa- fixemos grandes amizades. Lém- en Suíza para comezar a facer a ros, unha vila de Ourense. É a tarde ten dúas fillas, a maior aos as empeoraba. Había o xusto e A que dedicas o teu tem- está, para gozar e traballar.
lonxe pola Guerra Civil, exemplo as benaventuranzas, os noví- rábannos en Ourense a viaxe cos brome moito do que traballaba nosa casa, e cando esta rematou menor dunha familia humilde de 38 anos e a máis pequena aos 40. necesario para comer. Así que po actualmente polo día?
en primeira persoa da emigra- simos...abofé que o sabiamos gastos pagados e só tiñamos que de cociñeiro, pois era o único, a de prepararse, tivémonos que catro membros do rural. Dende entón non volve ter un decidín ir a Suíza uns meses e Pola maña estou na casa fa- Tivo repercusión a pan-
ción e traballadora no contexto todo! cumprir traballando o tempo parte do patrón, que sabía falar adaptar ao ritmo de vida que le- Estuda a primaria no colexio traballo fixo, polo tanto, dedicase logo volvín. O meu marido dedi- cendo sempre algo, especial- demia no teu día a día?
da España ditatorial, cóntanos acordado. español. Sempre estaba estudan- vabamos antes. de Medeiros, comezando aos 6 a as tarefas do fogar, do monte e couse a diferentes oficios e eu de- mente o xantar ou limpando un Indirectamente, pero si. Co
un pouco do que foi a súa vida. Cando deixabades a esco- Máximo e mais eu marcha- do...estudaba incluso mentres Para min foi todo un cambio. anos e rematando aos 15. en algúns traballos puntuais. diqueime a coidar as miñas fillas, pouco. Algunhas veces vou ao grupo de Mulleres Rurais facia-
la, que faciades logo? mos a Suíza o 20 de decembro traballaba: cociñaba e lía, todo Despois de ver a realidade do Dende pequena sempre tivo Actualmente forma parte dun a horta, as galiñas, o porco… monte se é necesario regar. Pola mos excursións, ximnasia… Coa
Como foi, en xeral, a túa Aos catorce botábannos fóra. do 1968. á vez! mundo, descubrir novos lugares que combinar os seus estudos grupo de mulleres do rural cha- tarde vou darlles de comer ás ga- Cruz Vermella tiñamos talleres,
infancia? A maioría quedabamos na casa, Era a primeira vez que subía Cando rematamos o ano de e persoas, foi coma unha xerra co traballo do monte axudando mado Asociación San Salvador, Dedicácheste ao traballo liñas e dar un paseo. cursos… E o que doe máis é o
Nacín no 1931 e, coma os da e os que estudaron mandáronos en avión. Aínda recordo a alegría contrato, marchamos a Zurich, de auga fría. a súa familia, co rol de ser una onde se lles intenta dar visibilida- de casa pero, se puideses non poder ir os martes e xoves a
miña quinta, tiven unha infancia á cidade para que continuasen. de lle escoitar dicir á azafata que e alí estivemos os últimos catro A partir de entón o meu tra- nena. Non puido seguir cursan- de as mulleres que viven no en- volver atrás e ter a oportu- Que opinas sobre o tema tomar café e xogar todas xuntas
dura. Na vila os rapaces traballaban estabamos pasando por riba da anos. Ao comezo non cobraba- ballo foi sempre na terra. Pasaba do os seus estudos. torno do rural. Xa sexa facendo nidade de desempeñarte de ter que marchar fóra as cartas.n
Comecei no colexio aos seis na terra e as rapazas ocupabá- fronteira francesa... Que dife- mos moito, pero se estaban con- xornadas traballando en distin- Marcha a Suíza con 22 anos excursións, actividades, cursos... nun oficio, cal sería? para atopar traballo?
anos. Ás nenas levábannos á es- monos das tarefas do fogar. Ás rentes semellaba todo dende alí tentos poñíanche bos informes tas leiras, cultivando e coidando onde desempeña o oficio de Au Gustaríame ser perruqueira. É unha pena, é unha pena moi
cola do barrio e aos rapaces, á da veces tamén axudabamos a ro- arriba! Se me fan xurar, diría que e, pouco a pouco, as condicións da horta ou vixiando ao rabaño, pair durante uns meses. Por que decidiches ir tra- Nunca cursei ningúns estudios grande porque se houbese traba-
ponte. Eles tiñan mestre e nós zar monte e recoller leña para o cando estabamos a piques de foron mellorando. No segundo pois aquilo era do que viviamos. Volta a súa vila onde casa aos ballar a Suíza? relacionados con iso pero sem- llo aquí nas vilas, xa non queda-
mestra, por suposto. inverno. Ás mulleres sempre nos aterrar fun quen de ver un pastor establecemento tiñamos dous Traballei de sol a sol practica-
Ás veces iamos á casa do cura, trataban distinto pero, cando se coas súas ovellas, nada menos. días libres cada semana, e eu mente ata o día de hoxe.
onde tiñamos clase pola tarde. trataba de rematar algo con pré- aproveitaba para ir traballar a Pouco a pouco o corpo pe-
Lémbrome que había unha bi-
blioteca. Dicían que era das máis
sa, entón querían que axudara-
mos, fose a tarefa que fose.
Como foi a vida alí?
Chegamos a Xinebra nas vés-
unha casa privada onde podían
pagarme a parte. Limpaba, lava-
diume ir parando e, aos meus
89 anos, doume conta de que a Alumna IES García Barbón
grandes da contorna pero, cando Na miña casa eramos catro peras do Nadal, tardando entre ba e colocaba a roupa, cociñaba vida xa non está para tantos tro-

Acoso e intimidación
comezou a guerra, viñeron e le- rapazas e un rapaz. Naturalmen- esperas e retrasos case dous días. e controlaba aos fillos da parella. tes. Ao longo dela haberá sem-
várono todo. Era da Igrexa, e sei- te, meu irmán foi o único ao que Dende alí leváronnos ata o res- Nunca aceptamos coller va- pre que esforzarse por conseguir Rida Mekaoui, se quere; de feito, ela conseguiu
ca foi trasladada a Ourense por lle chegou a carta do servizo mi- taurante onde tiñamos o contra- cacións para volver uns días, e aquilo que se queira, pero paga 1º Bacharelato incorporarse e conseguir todas
orde do bispo. litar, e foi destinado a África. Po- to e déronnos algo de comer (eu cando decidimos volver foi para a pena se ao final alcanzas eses as súas metas ata o momento de
Daquelas tamén era habitual rén, Pai morreu naquelas datas levaba sen probar bocado dende quedar. pequenos obxectivos e, ademais, cambiar esta situación? Chega mobilizáronse e manifestáronse agora. O seu soño é poder obter
Xavier Estévez,
que viñesen por comida. Leva- e tivo que quedar na casa para que marcharamos de España). a xente é quen de recoñecer o teu só con establecer normas e leis buscando xustiza para esa mu- Unha alumna menor de idade un traballo digno e ben remune-
2º Bacharelato
ban camións cargados de millo axudar. Quedaba en Berna, e alí pasamos Que sucedeu tras a volta labor.n de protección ás mulleres ou é ller que podería ser a miña irmá, que estuda no IES García Barbón rado para sentirse ben con ela
e patacas para os que estaban na Foron tempos duros... o noso primeiro ano de contrato. á vila? preciso un cambio na sociedade? a túa moza, ou a súa nai. de Verín afirma que hai homes e mesma. A frase que caracteriza a
fronte e os que quedaban sen ela Para comunicarnos coa xen- Volvemos en febreiro do Hoxe teremos o testemuño Este debe ser un cambio gradual, mulleres que menosprezan a esta rapaza é “ás veces as cousas
non daban un chío. te, adoitaban axudarnos os ita- 1973, tras estar fóra cinco anos. dunha rapaza de 17 anos que, as novas xeracións teñen que unha parte de poboación polo poden complicarse ao ser muller
por desgraza, coma moitas ou- criarse e convivir en completa É moi importante educar e feito de ser muller. A pesar das e algunhas persoas poden estar

“Tiven que intervir nalgúns casos de violación”


tras mulleres, sufriu episodios igualdade de condición e, sobre coñecer os riscos, saber que facer dificultades que lle impuxo a so- na túa contra co obxectivo de que
de acoso e de intimidación. De todo, en equidade. Co novo cam- e, inda máis importante, sentirte ciedade e os comentarios fóra de non sexas mellor que eles ou que
forma especial recorda na época bio xeracional os nenos do futuro protexida; non ter que depender lugar, algún de moi mal gusto, consigas o teu soño. Pero non se
Miriam Dameá, Cres que cobrades moi- ca me rendín e agora estou aquí. Que foi o que máis che sión, si, unhas veces. pre-pandemia a volta dunha lon- están crecendo cun sentimento de nada nin de ninguén para saír ela sostén que todos os que es- lle pode facer caso a esas persoas
1º Bacharelato to menos que os homes por custou para conseguir a túa ga noite de festa. de liberdade e progreso do que á rúa. Se non te sentes segura nas tean pasando polo mesmo, debe- que limitan a unha muller”.n
exercer a mesma profesión? Que lle dirías ás mozas praza? Se non é moito pregun- Relata a situación con medo moitos dos nosos avós non go- túas rúas, onde debes estalo? n rían facer como ela e non deixar-
Hoxe entrevistamos a Laura, É verdade que cobramos moi- de agora en dia se quixeran Pois foron as probas físicas tar, que idade tes? no corpo, coa inseguridade de zaron. E coa chegada da globali- se afectar por eses comentarios,
unha muller que loitou moito. to menos por facer o mesmo tra- exercer dita profesión? que tes que pasar. Pois teño 56 anos dos cales non saber se o home que ía de- zación descóbrense moito antes sexan de homes ou de mulleres.
ballo. Diríalles que seguisen os seus levo exercidos 32 anos de servi- trás dela ía facerlle dano; se esa os casos de abusos, como o que Débese seguir loitando polo que
Cando soubeches que soños e que todo, con esforzo e Quen foi o teu apoio en zo. última mensaxe que enviou pe- cometeu hai uns días un policía
querías dedicarte a iso? Que opinas respecto empeño, se consegue. todo este percorrido? dindo axuda, terá destinatario retirado ao atacar a unha moza
Sóubeno cando tiña 16 anos, diso? Foi o meu marido, o cal é al- Ti cres que a situación da ou será en van... que ía soa pola rúa de noite, e
souben que quería axudar a xen- Na miña opinión deberiamos Que outra profesión exer- banel agora. muller mudará? que rematou coa morte da ra-
te a que se sentise máis segura. cobrar o mesmo, que non haxa cerías? Eu creo que a igualdade aca- Que será necesario facer para paza. Tras isto miles de persoas “Compañeiras eran discriminadas”
unha desigualdade de soldo. Pois, en principio, profesora Quen sempre foi o teu barase conseguindo.
Cres que está ben visto pero volvinme atrás. exemplo a seguir?
Marcos Danta,
que as mulleres sexan poli- Custouche chegar ata Pois foi Frida Calo mais miña Ben, moitas grazas por per- ninguén me discriminou a min
1º Bacharelato
cías? aquí? E que che fixo cambiar de nai, o meu apoio. mitirme esta incrible entrevista. por iso e despois en Barcelona,
Antigamente non, pero ago- A verdade é que si. Meu pai opinión? Grazas por todo.n non, pero si que coñecín com-
ra hai máis mulleres ca min que
exercen esta profesión.
dicía que unha muller non podía
ser policía, porque eramos máis
Ver que se me daba ben axu-
dar aos demais.
Tiveches que intervir
nalgún caso de violación?
“Non comía nin co resto dos compañeiros” E.R.P. é unha muller que
naceu en Verín, vila onde ac-
pañeiras que eran discriminadas
dentro dos seus traballos ante-
débiles cós homes. Pero eu nun- En todo o que levo de profe- tualmente reside. Fai dous anos riores polo mero feito de seren
traballaba en Barcelona nun mulleres.

“Facía longas viaxes no camión” “Todos deberiamos ser feministas” María Álvarez,
1º Bacharelato En que especialidade te
Grazas á academia á que fun
estudar, coñecín ao que hoxe en
laboratorio químico. Hoxe faré-
moslle unhas preguntas. Sénteste cómoda no teu
atopas? día é o meu marido. Temos unha actual emprego?
Rodrigo Gago, Un ano despois xa tiña toda a Paula Fidalgo, Si, aínda que me gustaría ter milia e asistir a clases de baile, Nas especialidades de policías filla chamada Uxía. E traballa- Cóntanos un pouco sobre Pois si, por sorte actualmen-
1º Bacharelato formación necesaria para poder 1º Bacharelato traballado de mestra. zumba...Non teño máis afec- Como te chamas? En que para oficiais: orde público e se- mos os dous, eu de policía e o a túa vida. te non está mal visto que una
conducir adecuadamente aquel cións. ano naciches? Onde? guridade. meu marido de administrativo. Pois fixen toda a primaria muller traballe nun laboratorio
Bos días, voulle facer un- camión. Nesta ocasión decidín entre- Cal foi a túa peor expe- Chámome Xulia. Nacín no no colexio de Castrelo do Val e e non tiven ningún problema á
has preguntas. Está de acor- vistar a miña nai, María, unha riencia traballando? Xa que estamos cerca do ano 1980 en Ourense, onde vivo Como foi a túa experien- O traballo policial pode comecei a traballar nun bar aos hora de facer amizades cos meus
do en participar nunha en- Que transportaba no ca- muller traballadora e moi impor- Non sabería dicir en si día da muller, considéraste actualmente. cia na academia de policías? afectar á túa vida persoal? 17 anos. Xa que non tiña moitas compañeiros de traballo.
trevista? mión? tante na miña vida. mesma...Pero ao traballar cara o feminista? Ao principio choraba moito. Cada traballo pode afectar opcións para seguir estudando,
Bos días. Si, estou de acordo. Eu facía longas viaxes no ca- público tes que aguantar a moita Si, creo que todos deberiamos Cales son as túas cualifi- Entrei con 16 anos e era case a á vida persoal dunha maneira aos 21 anos comecei una relación Nalgún momento sufri-
Podo facelo, xa que participei en mión transportando todo tipo de Cantos anos levas traba- xente maleducada, e obviamente selo, xa que o feminismo busca a cacións académicas? única muller. Sentíame discrimi- ou de outra, e o traballo policial coa que hoxe é a miña parella ac- ches machismo tanto no
varios xornais. alimentos. llando? non podes dicirlles nada. igualdade entre todos; deberia- Estudei primaria e secundaria nada, de feito os tres primeiros é o mesmo. A miúdo, os axente tual e decidimos ir vivir a Barce- traballo como fóra?
21 anos, dos cales levo nove mos de loitar todos os días por en Ourense; posteriormente, fun meses só ía da academia á ha- de policías traballamos moitas lona, onde estudiei química. Por sorte a min nunca me to-
E iso a que se debe? Cal era a reacción da xen- na mesma empresa. Cambiou moito a túa vida iso e non só o día oito de marzo. facer bacharelato a Santiago por bitación e ao revés, nin sequera horas en horarios inusuais, por cou vivir ningún tipo de machis-
Eu fun a primeira muller en te ao vela naquel vehículo co coronavirus? cuestións de traballo de meus comía no comedor cos demais! exemplo, quendas nocturnas. Como foi a túa época de mo.
Ourense que conduciu un ca- tan grande? Algunha vez tiveches difi- Si, como a de todos, aínda Cal é ese soño que non pais, onde alí tamén realicei a Ata que un día me decatei de que Tamén se require traballar en estudos?
mión. A xente sempre quedaba cultade para que te contra- que seguín traballando en todo puideches realizar? miña carreira de policía. non podía seguir así, que escolle- festivos. Algúns días témolos que Pois na miña época de estu- No teu fogar as responsa-
abraiada mais non lle daba im- tasen por ser muller? momento e a ninguén próximo a Dende cativa me chamou a ra ese traballo porque me gusta- perder, por exemplo os aniver- dos non sufrín ningún tipo de bilidades compártense?
Cando foi iso? portancia ningunha. No meu caso, non; aínda que min lle pasou nada. atención ser mestra pero o vivir Pódesme comentar cales ba e quería gozalo; entón decidín sarios dos nosos fillos, debido a machismo, foi una época bastan- Si, maiormente sempre divi-
Cando tiña 22 anos tiven a sei que sucede a diario. lonxe do colexio e a situación son as especialidades que erguer a cabeza e empezar a so- unha quenda laboral. A pesar te boa. dimos as tarefas da casa, e cada
oportunidade de poder conducir Doulle as grazas por con- Estás contenta ca túa vida económica non axudaban.n ofrece a policía? cializar cos meus compañeiros e de todos estes inconvenientes un fai a súa parte.
un camión que comprara me pai tarme todo isto e axudarme No teu traballo cobrades actualmente? Criminalística, Administra- a vida cambioume moito grazas o lado bo é que exercín o traba- Atopácheste con algunha
para traballar nos transportes. con esta tarefa. igual homes e mulleres? Si, aínda que a COVID-19 non ción, Intelixencia, Investigación a iso. llo que sempre me gustou; do dificultade despois de aca- Como te sentes tras vol-
Eu quería saber como era iso, Nada, eu a ti.n Si, o único que, segundo a sexa fácil, agora mesmo son feliz. criminal. Había máis pero no an- salario non me podo queixar; e bar os estudos ou nos teus ver a Verín?
entón montei e comecei a con- sección na que traballes, podes dar na que estaba eu situada só Actualmente, como é a teño vacacións coma todos os traballos posteriores? Moi cómoda, a verdade. Sín-
ducir. Aquilo gustoume moito e cobrar máis ou menos. Cales son as túas afec- se ofrecían esas. túa vida persoal? funcionarios.n Pois cando comecei a traba- tome mellor nun lugar como Ve-
decidín dedicarme ao transporte cións favoritas? llar en Verín no bar só querían rín que nas cidades.n
axudando ao meu pai, e así foi. Gústache o teu traballo? Principalmente estar coa fa- mulleres como camareiras, pero

Modelo de xornal realizada por Santi Folch (maquetador-online.net). Licenza Creative Commons de Recoñecemento 3.0 Modelo de xornal realizada por Santi Folch (maquetador-online.net). Licenza Creative Commons de Recoñecemento 3.0
8 MULLERES DA CONTORNA, LUNS, 8 DE MARZO, 2021 MULLERES DA CONTORNA, LUNS, 8 DE MARZO, 2021 9

ENTREVISTAS Mulleres de Verín e contorna Mulleres de Verín e contorna ENTREVISTAS

“Na miña carreira a maioría eramos mulleres” “As mozas e mozos


Laura Fernández, mulleres a conciliar a súa vida fa- Sendo muller atopáches- bolsa de horas, etc., que permi- seguir adiante nesta loita. Aín-
deberían gozar da vida”
Teresa Sousa Feijóo
2º Bacharelato miliar a cambio de desconciliar a te con dificultades á hora de te compaxinar a vida laboral cas da que a igualdade ten que estar
súa vida propia. chegar ao teu posto de tra- responsabilidades familiares presente todos os días, non só
ballo? máis facilmente. nun día específico. Lucas Pardo, vidas?
O día 8 de marzo é un día En que consiste o teu tra- Como a miña carreira era do Antes da COVID-19 como 1º Bacharelato T: O meu maior logro son as tiña vinte cinco anos e era fillo Tivo tres fillas e grazas a o es-
Lucas Pardo,
importante para facer mención ballo? ámbito social, a maioría eramos facías? Como colaboras ti nesta tres marabillosas fillas que criei e dunha familia de clase media, forzo que levou a cabo durante
1º Bacharelato
a todas esas mulleres que loita- En desenvolver proxectos so- mulleres e seguimos séndoo, Tiven que delegar o coidado causa? Nesta entrevista breve, pre- os meus netiños, que me son uns que para Teresa destacou pola toda a súa vida, conseguiu que
ron, e loitan, pola igualdade en ciais, no meu caso, no ámbito ru- polo que para optar ó meu pos- dos meus fillos noutras mulleres, A nivel persoal, con peque- guntámoslles a dúas mulleres de soles. súa forma de pensar diferente todas elas tivesen bos estudos e
todos os ámbitos da vida. Así que ral para favorecer a calidade de to de traballo tiven que competir neste caso as avoas . Sen a súa nas accións cotiás: inculcando Oímbra sobre como ven as súas J: Quitáchesmo da boca. As Teresa Sousa Feijóo naceu á dos demais rapaces da época. nunca estivesen retidas polas ne-
o hoxe vou aproveitar para facer vida de persoas e familias en si- con outras mulleres. axuda non tería máis opción que nos meus fillos/as a importan- vidas e que recomendarían a xu- miñas fillas e a miña neta, que en Oímbra no ano 1936. A súa Pouco despois disto, o médico cesidades económicas. Casual-
unha entrevista a un exemplo tuación de vulnerabilidade. Gra- escoller ou continuar coa miña cia de valorarse, respectar e tra- ventude de hoxe. me é “hermosísima”. familia era de clase baixa, os eu de Oímbra, amigo de seu pai, mente, a maior das tres traballa
de muller traballadora que teño zas ó meu traballo colaboro con O teu traballo favorece a vida familiar ou co meu traballo. tarse sempre por igual. A nivel Teresa Sousa e Josefina Sán- pai era un portugués que tiña ofreceulle comezar a traballar en Correos en Madrid, e a menor
presente na miña vida: a miña outras profesionais deste sector conciliación da vida fami- profesional realizamos accións chez de 85 anos e 75 respec- Se puidésedes cambiar emigrado a España e que se ca- como o seu axudante. Así, ela foi das tres fíxose enfermeira.
nai. na atención de diferentes colec- liar e laboral? Que che parece que se ce- de sensibilización en diferentes tivamente, responden a cinco algo das vosas vidas, que se- sara cunha galega dunha familia aprendendo certos coñecemen-
Natalia Blanco Álvarez, con tivos: infancia, muller, discapa- Neste sentido, no meu tra- lebre un Día Internacional ámbitos: escola, asociacións, ac- preguntas sobre como foron as ría? labrega. Ademais dos seus pais, tos sobre medicina que aínda A día de hoxe vive tranquila
43 anos, é educadora social e cidade, persoas maiores, etc. . ballo teño certa flexibilidade e da Muller? tividades nas rúas... . E apoiando súas vidas, que cambiarían e que T: Gozaría máis da vida sa- vivía cos seus tres irmáns e a súa que hoxe se considerarían bási- e feliz, acompañada das súas fi-
traballa na Cruz Vermella dende Destacar que a maior parte das dende o 2020, coa chegada da Mentres a igualdade non sexa a outras mulleres a mellorar as pensan sobre os mozos e mozas bendo o que sei hoxe… Eu que irmá. cos, daquela eran moi destaca- llas, dous netos, dúas netas, a súa
fai vinte e un anos, case a me- persoas usuarias destes proxec- COVID-19, implantáronse no- real é unha data que hai que ce- súas condicións de vida e fomen- de hoxe en día. botei dez anos namorando co bles para unha rapaza de deza- amiga e veciña Josefina e o seu
tade da súa vida. Debido ó seu tos sociais son mulleres. vas modalidades de traballo: lebrar para recordar os logros tar a súa participación social.n meu Manoliño e nin o collín da A súa infancia e a súa xuven- seis anos. A miúdo viaxaba con can, Café.n
traballo axudou a moitas outras xornada intensiva, teletraballo, obtidos e motivar a poboación a Cal é a cousa que máis man ata casar... Se chega a ser tude foron as normais para unha el polas aldeas visitando as casas
botades en falta das vosas hoxe, déixoo sen folgos! familia pobre da época. Ela e os dos pacientes realizando venda-
infancias? J: Eu tamén intentaría gozar seus irmáns sempre tiveron que xes, recoñecendo que medica-
T: Da miña infancia o que máis da vida, pasei moito estrés traballar no campo para axu- mentos eran máis apropiados
máis boto de menos é pasar tem- por cousas que no fondo nin im- dar os seus pais, polo que a súa para certos síntomas e axudán-
“Sentinme menosprezada ao practicar artes marciais” po xogando cas amigas e diver-
tíndonos. Tamén a ilusión e a di-
portaban. escolaridade foi moi limitada.
Como consecuencia da situación
doo a realizar moito do traballo
escrito do oficio. A relación entre
versión coas que vives cando un Se tivésedes 16 anos ago- económica, a súa irmá, a maior os dous medrou e o médico cada
é pequeno. Daquela parecía todo ra, cal sería a primeira cou- dos cinco, tivo que emigrar a vez a vía máis como herdeira da
Uxía Vilaboa,
Algunha vez te sentiches cos cascos, necesito estar alerta de que non. Nalgúns aspectos quixen dar a entender a impor- máis fácil e sinxelo. sa que fariades? Brasil. Os catro que quedaron ti- súa posición. De feito, anos máis
1º Bacharelato
menosprezada por ser mu- polo que poida pasar. considero que igual si pero non tancia de que todos teñamos os J: Eu o que máis boto de me- T: Eu viaxaría, que é unha veron que axudar tamén doutras tarde ata lle ofreceu venderlle a
Bos días. Neste pequeno ller ? de maneira tan acentuada como mesmos dereitos e as mesmas nos é crer nos Reis Magos e no cousa que tiña que ter feito máis formas, por exemplo, pasando súa casa e pagarlle os estudos
apartado atopamos a declara- Si, por exemplo, á hora de Cres que só hai comen- todos estes anos atrás. condicións, e que tanto mulleres Nadal, aínda me acordo do moi- cando podía. contrabando dun lado ao outro para poder ser a seguinte médica
ción dunha das miles de mulle- practicar un deporte ou unha tarios obscenos ou de mal como homes sigamos loitando to que me enfadei cando me di- J: Eu o primeiro que faría se- da fronteira. Fóra da situación da aldea. A única condición que
res que viven nesta vila pero, sen arte marcial, no meu caso, clasi- gusto por parte dos homes Que é o que opinas, como para conseguir ese equilibrio; xeron que os que traen os regalos ría ir meterme co cura, que non económica, a súa vida non varia- lle esixiu foi a de deixar de namo-
temor a equivocarnos, podemos fícante como alguén máis débil ou tamén existen por parte muller, do que está a pasar pero tamén para saber que se eran os meus pais. Nunca máis me cae nada ben e debe ser ben ba moito da norma da socieda- rar, pois pensou que iso prexudi-
afirmar que ela non é a única que que o home. da mulleres? coa loita polos dereitos das debe conseguir a igualdade e non me gustaron esas festas. divertido tirarlle das orellas. de da posguerra. Pasaba os días caría os seus estudos. Finalmen-
se sinte deste xeito. Tanto por parte de homes mulleres? volver a un punto inicial no cal traballando e axudando na casa, te, acabou tomando a opción
Expuxen unha serie de pre- Sénteste desprotexida ao como de mulleres, algunhas de- Creo que está moi ben que si- un xénero é considerado supe- Cal pensades que foi o Por último, que lle diria- dando paseos cas amigas e indo á do amor no que hoxe considera
guntas, moi sinxelas, que ela res- ir camiñando soa? las fan comentarios para nada gamos loitando por conseguir a rior ao outro, xa que todos somos mellor momento das vosas des aos mozos e mozas de escola. Aínda que as veces pasase que foi a decisión máis dura da
pondeu con sinceridade e con co- Por suposto, por iso foi polo agradables. igualdade que tanta falta fai pero iguais.n vidas? agora? fame ou frío, no verán ía as festas súa vida; e tendo ela vinte cinco
modidade. Ditas cuestións están que empecei a practicar artes hai un límite. Non me mal inter- T: A ver, e que un só momen- T: Eu diríalles que gocen da das parroquias próximas e no in- anos, casou con el.
orientadas cara aos pensamentos marciais, para ser capaz de de- Cres que na sociedade pretes, o que quero dicir é que to é moi difícil dicir… Eu penso vida mentres poidan, sempre verno celebrábase unha humilde
que xorden nunha muller, no seu fenderme por se me chega a oco- actual os teus soños futuros moitas veces se leva ao extremo e que a miña mellor época foi en- con moderación claro, pero que Noiteboa. A relixión tamén era Anos despois comezou a axu-
día a día, polo feito de ser muller rrer algo. Aínda así, todos os días poderíanse ver afectados creo que o que se busca é a igual- tre os 15 e os 20 anos. Nesa época o pasen ben. unha parte importante da súa dar ao seu home no traballo de
e tamén para entender diferen- cando saio á rúa sinto medo. E polo feito de ser muller? dade, non a superioridade. eu estaba chea de ganas de facer J: Eu insistiríalles máis na vida, igual ca de todos os rapaces carteiro do concello, sendo a pri-
tes puntos de vista. Estas son: se é de noite, peor aínda; por iso Nunca se sabe o que pode oco- cousas e de esforzarme. parte da moderación, que boa naqueles anos. meira muller de Oímbra en ter
non son capaz de escoitar música rrer nun futuro, teño esperanzas Con esta serie de preguntas J: Os 15 anos. Eu era unha ra- fala lles fai. Pero si, sobre todo vehículo propio, unha motocicle-
paza moi presumida, moi coque- que se divirtan agora que poden Con tan só quince anos come- ta coa que repartía o correo polas
ta e chea de noivos. e teñen tempo, que cando tes 70 zou a namorar cun mozo que no aldeas.
anos é máis difícil vivir experien- seu futuro sería o seu home. El
Mamá A miña nai “Estivemos varios anos pola nosa conta
Cal pensades que foron
os maiores logros das vosas
cias novas.n

Santiago Pérez, Gabriel González,


1º Bacharelato 1º Bacharelato
e despois traballamos para Zara”
A miña nai naceu o 9 de xa- A miña nai chámase Dorita.
neiro de 1971, pero por un des-
coido do meu avó, xa que el
Naceu no ano 1972 en Verín.
Cando era pequena, estudou pri-
Lucía Barbosa,
2º Bacharelato
tel e para xente que vivía cerca de
nós, ata que empezou a crecer o E unha vez que te xubila- A miña nai, Natalia
apuntou que naceu o día 19, ten maria no colexio de Vilardevós. negocio, e cando xa tiña algúns ches, que pasou co taller?
dous aniversarios, e como tamén
ten dos nomes, ten dous santos;
Máis tarde, tamén fixo sétimo e
oitavo de EXB na mesma escola. Esta conversa é coa miña tía
clientes fixos e bastante popula-
ridade montei o taller para cre-
Despois quedou a miña filla
ao cargo de todo e incluso a miña
María Álvarez,
1º Bacharelato
tico para loitar polos dereitos
dos traballadores e dos galegos Nova biblioteca IES García Barbón
ademais, como me tivo a min e á Ata que cumpriu os dezaseis anos de 87 anos. Á idade de 30 anos cer algo máis. nora tamén entrou a traballar en xeral. Traballou na banca, no
miña irmá á vez, sempre nos me- traballou no campo e axudou nas creou o seu taller de costura con ela pero por poucos anos, xa Sergas, en Correos e na oficina
temos con ela con que lle gusta ir tarefas domésticas. Pero non como unha muller emprendedo- Contrataches xente? que ó pouco tempo de eu xubilar Natalia, miña nai, naceu o 13 dunha empresa de camións onde
de dous en dous. todo era traballar, tamén queda- ra, tendo en conta cal era o pa- Si cheguei a ter 10 emprega- decidiron vender o taller; a miña de setembro de 1978, nun pobo as mulleres non eran moi acep-
A miña nai nunca tivo unha ba cos amigos do pobo e cos seus pel da muller naqueles anos. Ela das, e anos máis tarde a miña nora inda segue traballando chamado Flariz na provincia de tadas, pero ela logrou ser unha
vida fácil. Un exemplo de iso é irmáns para xogar. Cando xa tiña conseguiu ter moito éxito grazas filla tamén se introduciu no ne- agora nun taller de confeccións Ourense, no corazón rural gale- máis. No 2004 casou e tivo a súa
que con só oito anos disparáron- dezaseis anos tivo que ir traba- ao seu esforzo e ás súas ganas de gocio comigo e entre as dúas como o noso. go. Foi filla de dous emigrantes única filla, María, que foi quen
lle cunha escopeta, e aínda hoxe llar a Madrid para gañar diñeiro traballar. pois fomos modernizándonos galegos que a deixaron ao coi- de retirala por uns anos da vida
en día segue tendo os perdigóns e así poder manterse economica- un pouco máis. Estivemos varios E ti segues cosendo ou xa dado durante un ano da súa avoa laboral, xa que lle dedicou todo o
nas pernas, e iso só é unha das mente. Ela traballaba nun fogar Cóntame, a que te dedica- anos pola nosa conta e despois estas totalmente retirada? Elisa e retornaron a buscala para tempo a educación e coidado da
moitas cousas que tivo que su- rico, pero estes non eran como ches? traballabamos para Zara e en xe- Home! Coser, coso pero para levala con eles. filla.
perar. calquera rico que se cría superior Ben, pois eu cando era moza ral para outras marcas famosas. os meus fillos ou para as miñas Dende ben pequeniña sempre Actualmente, é a xerente da
Por iso defendo que a miña aos outros, senón que eran moi traballei no campo e nas labores netas. Se hai que meterlle a un foi moi loitadora e amou a súa te- empresa familiar da súa parella,
nai é a mellor do mundo, porque boas persoas. Despois duns anos da casa ata que casei e vin vivir E que facías exactamente pantalón ou cambiar calquera rra como boa galega, pasou a súa na cal non se lle impón desenvol-
a pesar de todo o que pasou sem- regresou para Galicia. para A Coruña. coa roupa de Zara? cousas dunha camisa sempre re- infancia e adolescencia en Cata- ver tanto tarefas de oficina coma
pre ten un sorriso, é amable con Cando xa levaba aquí un tem- Pois a nos mandábannos o corren a min pero non fago moi- luña onde non era moi aceptada traballar a pé de obra. Continúa
todos, e sempre axuda a quen o po, coñeceu ao meu pai e máis Cando chegaches á Coru- material, os botóns, as cremallei- to máis, xa vou vella para traba- por ser galega. Mentres estudia- ca súa loita persoal de vivir no
necesita. tarde casáronse. Despois tive- ña, por que decidiches tra- ras, etc. e nós faciamos de todo, llar e agora as mans xa non me ba Economía, regresou á súa rural, falar galego e tratar de
Ela fai ata o imposible para ron dous fillos, a miña irmá e eu. ballar na costura? pero maioritariamente chegá- axudan a nada.n aldea natal para coidar do seu equiparar o seu traballo co dos
facernos felices á miña irmá e a Agora meu pai é camioneiro e Unha vez aquí...O meu mari- banos a roupa por partes e nós avó paterno, e daquela cursou un homes que a rodean.
min, como por exemplo cousas miña nai fai as tarefas domésti- do era garda civil e eu pois esti- tiñamos que coselas para termi- ciclo superior de Administración Muller loitadora, muller tra-
tan simples como interesarse cas e coida de meus avós. ven no cuartel algúns anos sen nalas. Por exemplo unha cha- e Finanzas para afianzar os seus balladora , as horas do día fán-
polo que nos gusta e xogar con- Por último, dicir que estou facer nada e coidando dos fillos. queta, podía chegar xa cortada coñecementos. selle pouco para poder atender a
nosco. moi orgulloso dela e todo o tra- A min dábaseme ben coser e fa- nas distintas pezas que tiña e nós Loitou sempre para que o seu familia e mailo seu traballo.n
Ela é un gran exemplo para ballo que realizou. n cer pantalóns ou cousas desas. só tiñamos que coselas e poñer- pobo tivera todos os servizos dos
min, non só por ser a miña nai, Entón empecei aos poucos, co- lle os botóns ou os adornos que que carecía e incluso chegou a
senón tamén por ser unha per- sendo cousas para xente do cuar- cumprisen. formar parte dun partido polí-
soa impresionante da que estou
moi orgulloso.n

Modelo de xornal realizada por Santi Folch (maquetador-online.net). Licenza Creative Commons de Recoñecemento 3.0 Modelo de xornal realizada por Santi Folch (maquetador-online.net). Licenza Creative Commons de Recoñecemento 3.0