You are on page 1of 16

τα σαρακατσάνικα

Αφιέρωμα στα 200 χρόνια 21o Έτος ΑΡ. ΦΥΛ.85


IANOYAΡΙΟΣ -

από την Επανάσταση του 1821


ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ - ΜΑΡΤΙΟΣ
4419
2021
ENTYΠO KΛEIΣTO AP. AΔEIAΣ 1943 KEMΠ. AΘ
ΤΡΙMHNIAIA ΕΚΔOΣΗ ΤΗΣ “ΑΔΕΛΦOΤΗΤΑΣ ΤΩΝ ΕΝ ΑΘΗΝΑΙΣ ΣΑΡΑΚΑΤΣΑΝΑΙΩΝ ΗΠΕΙΡOΥ”, Zήνωνος 30 - 3ος Όροφος, 104 37, ΑΘΗΝΑ, τηλ.: 210 5240777, φαξ: 210 5240109

Απ’ τα κόκκαλα βγαλμένη…


Οι Σαρακατσαναίοι στην Επανάσταση του 1821
Όπως είχαμε αναφέρει στα αμέσως προηγούμενα Η ημέρα της 25ης Μαρτίου είναι μία λαμπρή δηλώνει τον σημαντικό ρόλο που διαδραμάτισε η
και ξεχωριστή ημέρα για τον ελληνισμό σε ολό- εκκλησία, κατά την πολύχρονη περίοδο της δου-
φύλλα θα αφιερώναμε το παρόν φύλλο της εφημερί-
κληρη την οικουμένη, καθώς συμπληρώνονται λείας, αναφορικά με τη θρησκευτική και πνευμα-
δας στον απελευθερωτικό αγώνα του 1821 και στην 200 χρόνια από την έναρξη της ελληνικής επα- τική εγρήγορση των υπόδουλων Ελλήνων, αλλά
προσφορά όσων έδωσαν τη ζωή τους και την περιουσία νάστασης του 1821 και την αποτίναξη του τουρ- και σε σχέση με την ίδια την ουσιαστική συμμε-
τους στον αγώνα αυτόν. Είναι το ελάχιστο, αλλά προφα- κικού ζυγού, ύστερα από τετρακόσια ολόκλη- τοχή της στον απελευθερωτικό αγώνα.
νώς είμαστε υποχρεωμένοι να μην σταθούμε αμέτοχοι ρα χρόνια σκλαβιάς. Μία επανάσταση αυτής Κυρίες και κύριοι, υπάρχουν μια σειρά από
σε αυτήν την πανεθνική γιορτή. Με τον δικό μας τρόπο της μορφής, όπως είναι η επανάσταση της 25ης σημαντικές παραμέτρους, που πρέπει να λάβει
θέλουμε να πιαστούμε στο γιορταστικό χορό που σε Μαρτίου 1821, προϋποθέτει την προετοιμασία, υπόψη του ο κάθε μελετητής, ο οποίος θα ασχο-
αταίριαστες συνθήκες στήθηκε. την αφύπνιση και τη συμμετοχή ενός λαού σε ληθεί με ένα τέτοιο θέμα, όπως είναι η προσφο-
Καλέσαμε, πέρα από τους βασικούς συντάκτες της πολλαπλά επίπεδα. ρά των Σαρακατσαναίων στους αγώνες για την
του Γεώργιου Δ. Καψάλη,
απελευθέρωση της Ελλάδας, κατά την επανά-
εφημερίδας, και όποιον άλλον ήθελε να συμβάλλει με
Καθηγητή, πρ. Πρύτανη σταση του 1821.
ένα άρθρο σχετικό με την επανάσταση του 21 και ιδι- Ένα πρώτο καθοριστικό ζήτημα έχει να κάνει
αίτερα με την προσφορά των Σαρακατσαναίων στην Ο μεγάλος αριθμός των κινημάτων και των με το γεγονός ότι οι Σαρακατσαναίοι αγωνιστές
πανεθνική προσπάθεια. Ευχαριστούμε όλους όσοι αντα- τοπικών εξεγέρσεων εναντίον του κατακτητή, του έθνους δεν είχαν γράψει και δεν έχουν αφή-
ποκρίθηκαν στο κάλεσμα αυτό. Λόγω όμως των επι- καθ’ όλη τη μακραίωνη περίοδο της σκλαβιάς, σει οι ίδιοι Απομνημονεύματα. Είναι αλήθεια πως
κρατουσών συνθηκών, που προξενούν δυσχέρειες στην δήλωνε αφενός την αντίσταση στην τυραννία οι Σαρακατσαναίοι τιμούσαν πάντα τα γράμ-
πρόσβαση πληροφοριών, θα είναι ευπρόσδεκτο και θα και αφετέρου την πίστη στην ελευθερία, καθώς ματα και ήθελαν τα παιδιά τους, τουλάχιστον
τεθεί υπόψη της Συντακτικής επιτροπής, όποιο άρθρο παρέμειναν και τα δύο ένας ολοζώντανος διαχρο- τα αγόρια, στην αρχή, να μαθαίνουν γράμματα.
νικός πόθος. Ωστόσο, εκείνες οι εποχές ήταν ακόμη δύσκολες
μας έρθει για τα επόμενα φύλλα της εφημερίδας. Και
εμείς θα συνεχίσουμε να προβάλλουμε βιβλιογραφικές
και άλλες πηγές του 19ου αιώνα για την συμβολή των
Σαρακατσαναίων στην απελευθερωτική προσπάθεια.
Προφανώς δεν αγνοούμε και δεν υποτιμούμε τη
συμβολή των άλλων τοπικών και εθνοτικών ομάδων
αλλά προσπαθούμε να προβάλλουμε περισσότερο τα
του οίκου μας.
Άλλωστε, και τα περισσότερα από τα δημοσιευόμε-
να στο επετειακό παρόν φύλλο άρθρα δεν εστιάζουν
αποκλειστικά στην προσφορά των Σαρακατσαναίων. Τοιχογραφία της Αίθουσας Ελευθερίου Βενιζέλου - Τοιχογραφία της Αίθουσας Ελευθερίου Βενιζέλου -
Προσωποποίηση της Ελλάδας Επανάσταση των Ελλήνων εναντίον των Τούρκων
Κατά καιρούς επίσης στα προηγούμενα φύλλα της ει-
κοσάχρονης εκδοτικής πορείας της εφημερίδας έχουμε Ο Νεοελληνικός Διαφωτισμός και οι Μεγάλες και υπήρχαν διαφορετικές προτεραιότητες και
παραθέσει άρθρα σχετικά με τον αγώνα του 21 και στην του Γένους Σχολές διαδραμάτισαν έναν καθορι- υποχρεώσεις.
απελευθέρωση του τόπου μας από τον τούρκικο ζυγό. στικό ρόλο στην πνευματική αφύπνιση των υπό- Είναι, επίσης, γνωστό ότι αυτοτελείς μελέτες
Με το επετειακό αυτό φύλλο συμπληρώνονται 20 δουλων Ελλήνων, καθώς και στην προετοιμασία Σαρακατσαναίων συγγραφέων έχουμε, στην ουσία,
χρόνια αδιάκοπης έκδοσης της εφημερίδας και για τού- και την ενίσχυση του αγώνα, κυρίως μέσα από μετά τη δεκαετία του 1960, ενώ στις στάνες,
την πνευματική και υλική δράση και υποστήρι- τα καλοκαίρια, τα παιδιά των Σαρακατσαναίων
το θα αφιερώσουμε το επόμενο φύλλο στο γεγονός
ξη των ευεργετών, οι οποίοι λάμπρυναν την ιστο- μάθαιναν γράμματα από τον καλυβοδάσκαλο, που
αυτό. Όσοι θέλουν να γράψουν κάποιο σχετικό κείμενο ρία της πατρίδας και συνέβαλαν τα μέγιστα, κατά ερχόταν στη στάνη και ξεκαλοκαίριαζε μαζί τους.
και ιδίως για την προσφορά της έκδοσης και της κυκλο- την προεπαναστατική και επαναστατική περίοδο. Ένα άλλο παρεμφερές ζήτημα είναι το γεγονός
φορίας της εφημερίδας στη διάσωση και διάδοση της Η ίδρυση της Φιλικής Εταιρείας στην Οδησσό ότι ο όρος Σαρακατσάνος δεν χρησιμοποιούνταν,
παράδοσης καλοδεχούμενο. στις 14 Σεπτεμβρίου του 1814 από τους Νικόλαο με αυτή τη μορφή, κατεξοχήν, κατά την προε-
Σκουφά από το Κομπότι της Άρτας, Αθανάσιο παναστατική περίοδο, που έχουμε ενεργό δράση
ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Τσακάλωφ από τα Ιωάννινα, Εμμανουήλ Ξάνθο και συμμετοχή των Σαρακατσαναίων στα τοπικά
Οι Σαρακατσαναίοι στην Επανάσταση του 1821 από την Πάτμο, χρησιμοποιώντας ως σύνθημα το απελευθερωτικά κινήματα. Θα χρησιμοποιηθούν,
του Γεώργιου ∆. Καψάλη............................................................ 1 & 3 Ελευθερία ή Θάνατος, θέτει ως βασικό στόχο την ωστόσο, όροι, όπως «νομάδες», «σκηνίτες», ακό-
Κοινωνικά................................................................................................. 2 αποτίναξη του τουρκικού ζυγού από την Ελλάδα μη και «βλαχοποιμένες», που αναφέρονται στους
Αφανείς ήρωες της Επανάστασης του 1821 και γενικότερα την απελευθέρωση των χριστιανι- Σαρακατσαναίους και που αναδεικνύουν την
του Γεώργιου K. Τσουµάνη...........................................................4 &5 κών βαλκανικών πληθυσμών. προσφορά των Σαρακατσαναίων στη δημιουργία,
Σαρακατσαναίοι Αγωνιστές: Νάσιος Κουµπόπουλος Ο Θούριος του Ρήγα, ως πατριωτικός προε- την ενίσχυση και το φούντωμα του κλεφταρματο-
του Γεώργιου Aθ. Κουµπή................................................................... 5 παναστατικός ύμνος για την ελευθερία, αποτέλε- λισμού, κατά την προεπαναστατική περίοδο και
Αλεξάκης Βλαχόπουλος ή Συκάς του Ιωάν. ∆. Ακρίβη .. 6 & 7 σε προσκλητήριο εξέγερσης για τους Έλληνες και κατά την Εθνική Παλιγγενεσία του 1821.
Τα απομνημονεύματα του Μακρυγιάννη και η Ελληνική τους βαλκανικούς λαούς. Στην ίδια κατεύθυνση κινείται ένα ακόμη
Επανάσταση του Θ. Γ. Γόγολου .............................................. 8 & 9 Σε όλο αυτό το διαχρονικό προεπαναστατικό ζήτημα, που έχει να κάνει με το κατά πόσον ο
Βιογραφικό ολόγραµµα του γένους των Ελλήνων πλαίσιο πρέπει να εντάξει κανείς, ήδη από την ποιμενικός βίος των Σαρακατσαναίων βρισκό-
του ∆ηµήτρη Κ. Μπάκα......................................................................10 προεπαναστατική περίοδο, τη δράση των κλε- ταν κοντά στη ζωή και τη δράση των κλεφταρ-
Σαρακατσάνοι και το ηρωικό πνεύµα του 21 φτών και των αρματολών, η οποία με την πάρο- ματολών. Κατά πόσο, δηλαδή, οι Σαρακατσάνοι
του Γιώργου Κ. Καπρινιώτη .............................................................11 δο του χρόνου λάμβανε μια πιο οργανωμένη μορ- θα μπορούσαν να αποτελέσουν σώμα και ψυχή
Οι Σαρακατσαναίοι στις πολιορκίες και στην ηρωική Έξοδο του φή και αποτελούσε τον φόβο και τον τρόμο για αυτής της μεγάλης, κοινής και ηρωικής προσπά-
Μεσολογγίου του Ιωάν. Θ. Κουτσοκώστα ........................ 12 & 13 κάθε τοπική εξουσία του κατακτητή. θειας. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η συνεισφο-
Τα Επαναστατικά Συντάγµατα και η σχέση τους µε την Βεβαίως, όταν αναφέρεται κάποιος στους ρά των Σαρακατσαναίων και των άλλων ορεσί-
Γαλλική επανάσταση του Παναγιώτη Ι. Γόγολου ......................14 Σαρακατσαναίους, δεν μπορεί να μην αναφερ- βιων κτηνοτρόφων υπήρξε καθοριστική στο να
Τ' αντρειωμένου ο θάνατος, θάνατος δε λογιέται του θεί και στην άλλη μεγάλη αυριανή Γιορτή τον μείνουν απάτητα και ανυπότακτα τα βουνά της
Θόδωρου Μ. Γιαννακού ...................................................................125 Ευαγγελισμό της Θεοτόκου, τη χαρμόσυνη είδη- Πίνδου, από τα Άγραφα μέχρι τα Τζουμέρκα και
Μέριασε βράχε να διαβώ… του ∆ηµ. Λ. Τάγκα............................16 ση για τη Γέννηση του Θεανθρώπου. Ο εορτα- τον Γράμμο, κατά την περίοδο του Αλή Πασά.
σμός της Παλιγγενεσίας του 21 από κοινού με τον
Ευαγγελισμό της Θεοτόκου εμφανίζεται σαν να συνεχίζεται στη σελίδα 3
τα
2 σαρακατσανικα
φ. 85

ΘΑΝΑΤΟΙ
ΚΟΙΝΩΝΙΚΑ • Κατσαρός Θανάσης, από Αρχάγγελο Πρεβέζης, 41 ετών, Έχω να λάβω γράμμα σου
στις 05/04/2021
ΓΕΝΝΗΣΕΙΣ • Βαλάκου Βασιλική του Κώστα, 48 ετών, στα Γιάννενα, Αγαπητέ Βασίλη
στις 28-2-2021
• Ο Χρήστος Μάστορας και η Αγλαΐα Γεωργοκίτσιου, από
• Φερεντίνος Γρ. Θανάσης, από Φιλιάτες, 52 ετών, στις Συγχαρητήρια για την παρουσία σου στην
Ιωάννινα και απέκτησαν κόρη στις 27/2/2021 03/03/2021
• Η Ευτυχία Αλ. Τσουμάνη και ο Χαρίσης Καλώνης απέ- εκπομπή "Το αλάτι της γης" με τα κλέφτικα
• Βασιλική συζ. Π. Γόγολου το γένος Ν. Κάτσενου, από Κό-
κτησαν κόρη στις 25/01/2021 στην Αθήνα τραγούδια. Και δεν αναφέρομαι για την άριστη
κλιζα ετών 64 στις 25/01/2021
• Ο Γόγολος Δημήτριος και η Σύλβια Κάλλη απόκτησαν • Γιαννακός Χρήστος, από Πέρδικα στις 23/03/2021, μουσική σου παρουσία, αυτή ήταν αναμενόμε-
αγόρι στις 05/03/2021. ετών 84 νη, αλλά στο ότι άρπαξες την ευκαιρία να προ-
• Ο Άγγελος Διαμάντης και η Βαλεντίνα Τσουμάνη από- • Θεοδωράκη Σοφία, από Νέα Σελεύκεια, ετών 90, στις βάλεις με τον καλύτερο τρόπο τη συμβολή των
κτησαν αγόρι στις 17/02/2021. 12/03/2021. Σαρακατσαναίων και ιδιαίτερα του Κατσαντώνη
• Ο Μυριούνης Δημήτριος και η Μαρία Πολιώνη απόκτη- • Χρυσάνθη χα Χρ. Μπαλατσού, 83 ετών, από Πέρδικα στην απελευθέρωση της πατρίδας μας.
σαν κόρη στις 14/01/2021. στις 01/03/2021 Μπράβο, και ελπίζουμε να σου δοθούν και
• Η Βικτωρία Ευαγόρα Τσουμάνη και ο Αλέξης Κλεισού- • Καρβούνης Θωμάς από Σύβοτα ετών 95 στις 29/01/2021
άλλες ευκαιρίες φέτος να συνεχίσεις να προ-
ρας απέκτησαν κόρη στις 24/02/2021 στα Ιωάννινα. • Λαδιάς Αχιλλέας, 83 ετών, από Βίτσα Ζαγορίου, στις
2/03/2021
βάλλεις το σινάφι μας.
• Η Μαρία Γιαννακού και ο Θόδωρος Μπέης απέκτησαν Δημήτρης Τάγκας
• Καλλές Θωμάς, 87 ετών, στις 25/03/2021, στα Γιάννενα
αγόρι την 8/03/2021 στην Αθήνα. Πρόεδρος της Αδελφότητας
• Τάγκας Σπ. Αριστείδης, στις 5/04/2021, στο Σμέρτο Φι-
• Ο Καλαμπόκης  Θεόδωρος του Δημητρίου και της Γεωρ-
λιατών, 88 ετών Ηπειρωτών Σαρ. Αθήνας
γίας Ζήγου από Κληματιά, και η Άννα Λ. Ντέτσικα, απέ-
• Αθηνά σύζυγος Κων. Γατσέλου το γένος Κάκκου, 85  -----------------
κτησαν αγόρι την 13/12/20, στα Γιάννενα. ετών στις 29/3/21, στα Ηλιοβούνια Πρέβεζας Αγαπητέ μου Δημήτρη
• Ο Γεώργιος Γρ. Κάτσανος και η σύζυγός του απέκτησαν • Κάκκος Δημ. Σπύρος 76 ετών, στις  25/1/21, στο Λού-
αγόρι στις 22/1/21 στη Ν. Υόρκη. ρο Πρέβεζας
• Η Αριστέα Παν. Τσουμάνη και ο Κων/νος Τσιουμάνης Ευχαριστώ θερμά κι εσένα και τους εξαιρετι-
• Δέσποινα συζ. Κ. Παπιγκιώτη, το γένος Γιαννούλη Γιαν-
απέκτησαν κόρη στις 26/3/2021 στην Κύπρο νάκη, 87 ετών, την 1/2/21, στο Λούρο Πρέβεζας κούς συνεργάτες σου στο Διοικητικό Συμβούλιο
• Η Εύα Βασ. Γόγολου και ο Σπύρος Λάμπουρας απέκτη- • Τσουμάνης Παύλος του Θεόδωρου ( Κουτσοθόδωρος), της Αδελφότητας με το τόσο σπουδαίο έργο
σαν αγόρι, στις 19-3-2021, στην Κέρκυρα. 73 ετών, στα Γιάννενα στις 26/2/21 στα πολιτιστικά δρώμενα του συναφιού και του
• Η Ειρήνη Μπούγια του Κων/νου και της Κασσιανής Γιαν- • Ράπτης Σπύρ. Χρήστος, 87 ετών Καμαρίνα Πρέβεζας, τόπου μας. Για τον λόγο αυτό, αποτελεί ιδιαίτε-
νακού κι ο Γρηγόρης Ζαχαριάκης κόρη στις 21/1/2021. 16/3/2021. ρη τιμή για μένα η άποψη που καταθέτετε για
• Η Χρύσα Κάτσινου του Κων/νου από Λούρο, και Λου- • Αφροδίτη χήρα Γεωργίου Θιαμέγκου το γένος Καψάλη, την παρουσία μου στην εκπομπή - αφιέρωμα
ετών 94 από το Κανάλι Πρέβεζας, στις 23/01/2021
κάς Ανάγνου, απέκτησαν αγόρι την 11/4/21, στην Αθήνα για το '21 της περασμένης Κυριακής. Αισθάνο-
• Σοφία συζ. Αδάμ Μήτση το γένος Κ. Γιαννακού, στο Φα-
ΒΑΦΤΙΣΕΙΣ νάρι, 87 ετών, στις 15/01/2021 μαι ότι δεν έπραξα τίποτα διαφορετικό απ' το
• O Κωνσταντίνος Ν. Ακρίβης και Βάγια Ζάγκα βάπτισαν • Καζούκας Ευαγγ. Ηλίας, 97 ετών, στη Στεφάνη Πρέβεζα καθήκον μου, απ' ότι θα έκανε ο οποιοσδήποτε
στην Πρέβεζα τον γιο τους Νικόλαο στις 6/3/21. στις 20/3/2021. άλλος στη θέση μου.
Φαίνεται ότι η συγκυρία, ίσως και η τύχη να
ΚΩΣΤΑΣ Σ. ΚΑΤΣΑΔΗΜΑΣ Χαιρετήματα». Πάντα επαινούσε για τη δουλειά που
γίνεται στην εφημερίδα, γιατί όπως έλεγε, διασώζουμε
συνεργάζομαι αυτό το διάστημα με εξαιρετικούς
Ένας ευπατρίδης του τόπου μας, ο Κώστας Κατσαδήμας, μουσικούς πρώτου επιπέδου, με ευνόησαν ώστε
έτσι στοιχεία της παράδοσης και κυρίως γιατί τιμάμε
έφυγε από τη ζωή, ύστερα από μια μεγάλη περιπέτεια τους προγόνους μας.
να συμμετάσχω σ' αυτό το σημαντικό αφιέρωμα.
με την υγεία του. Δεν θα αναφερθώ στις πάμπολλες καθημερινές στιγ- Με μια πολύτιμη πολιτισμική περιουσία για
Τον Κώστα Κατσαδήμα τον γνώρισα αφότου εγκα- μές της προσφοράς του για το κοινό καλό. Πάντα πρώ- κληρονομιά, όπως η δική μας, είχα την ευκαιρία
ταστάθηκε στο χωριό μου το Κουκούλι, ως μόνιμος πια τος στην εθελοντική εργασία ακούραστος και μαχητής. να παρουσιάσω κάποια στοιχεία από την πλού-
κάτοικος. Πολύ λίγα λόγια από καρδιάς, θα ήθελα να Το γνωρίζουν θαρρώ πολύ καλά όσοι έτυχε έστω και για σια μουσικοχορευτική μας παράδοση. Αυτός ο
γράψω, για τον αγαπητό Κώστα. λίγο να συναναστραφούν μαζί του. Προσωπικά έχω να προαιώνιος άγραφος πολιτισμός είναι που δίνει
Ευγενής, γεμάτος καλοσύνη, άνθρωπος της προσφο- θυμηθώ πολλές και σημαντικές. Ήταν για αυτόν τρόπος την όποια υπόσταση και σε μας. Αυτός προϋ-
ράς ήταν ο Κώστας. Βαθιά δημοκράτης, γεγονός που το ζωής, το πρώτο μέλημα, να βλέπει τα κοινά προβλήματα πήρχε και θα συνεχίσει, παρά τις μεταλλάξεις,
έβλεπες στη καθημερινή του ζωή, με τις πράξεις του και σαν δικά του. να υπάρχει στο μέλλον. Εμείς είμαστε, απλώς,
τη διάθεσή του για προσφορά. Πάντα ακούραστος για Θα σταθώ ακόμα για να τονίσω την εγκαρδιότητα, την περαστικοί.
το κοινό καλό. Ήταν ένας άνθρωπος που εκτιμήθηκε και πραότητα του χαρακτήρα του, την χαρακτηριστική του Θα ήθελα να σε παρακαλέσω να μεταφέρεις
αγαπήθηκε πραγματικά από όλους που τον γνώρισαν. ευγένεια και καλοσύνη που είχε ως άνθρωπος, την
τις ευχές μου, στα μέλη του Διοικητικού Συμ-
Με τους Σαρακατσαναίους, όσο και αν φαίνεται πα- πνευματική του καλλιέργεια. Τα έβλεπες στο χαμόγελό
ράξενο, είχε κάτι κοινό να μοιραστεί. Την κτηνοτροφική βουλίου και τα μέλη σας,  για προσωπική και
του, τον τρόπο που μιλούσε σε μικρούς και μεγάλους,
του καταγωγή από τη μητέρα του, η οποία ήταν από με- οικογενειακή υγεία, πρωτοπόρο, παραγωγική
στην περίσσια προθυμία και ενδιαφέρον για προσφορά,
γάλη οικογένεια κτηνοτρόφων από τη Βίτσα Ζαγορίου. στις καθημερινές του πρακτικές όπου μοίραζε απλόχερα και ποιοτική δραστηριότητα στην Αδελφότητα
Ποιος ξέρει, μου έλεγε συχνά στις συζητήσεις μας για την αγάπη του σε όλους με σεβασμό, στην όλη του και κάθε καλό σε όλες και όλους σας!
τους κτηνοτρόφους, αναγνωρίζοντας και επαινώντας το συμπεριφορά. Ένα μεγάλο ΕΥΧΑΡΙΣΤΩ και πάλι και
σκληρό τους αγώνα, μπορεί και οι γονείς της μητέρας Ένας άνθρωπος, γεμάτος αρετές ήταν ο Κώστας. Ένας ΧΡΟΝΙΑ ΠΟΛΛΑ για την Ημέρα!
μου να ήταν κάποτε Σαρακατσαναίοι. Τακτικός ανα- πραγματικός ευπατρίδης. Αιωνία του η μνήμη. Με αδερφικούς χαιρετισμούς
γνώστης και χορηγός της εφημερίδας “Σαρακατσάνικα Ένας συντοπίτης του Βασίλης Σερμπέζης

Ενισχύστε την συνέχιση της Θανάσης Κατσαρός: Προσφορά στη μνήμη


έκδοσης των «Χαιρετημάτων» Έφυγε ένας πραγματικός υπηρέτης Δέσποινας Κ. Παπιγκιώτη
Στη μνήμη της Δέσποινας Κων. Παπιγκιώτη, που πέθανε
Η πανδημία, όπως ήταν αναμενόμενο, χτύπησε και την εφη- της Σαρακατσάνικης παράδοσης πρόσφατα, τα παιδιά της και τα εγγόνια της προσέφερα
μερίδα μας. Οι εισφορές καταβάλλονταν από τους συνδρομη-
στην εφημερίδα το ποσό των 50 €.
τές κυρίως στο αντάμωμα στο Γυφτόκαμπο και στην Πρέβεζα. Έφυγε στις 5 Απριλίου 2021, από τη ζωή, σε
Φέτος η ματαίωση των εκδηλώσεων αυτών είχε ως αποτέ- ηλικία μόλις 41 χρονών, ο Θανάσης Κατσαρός
λεσμα την κάθετη μείωση των εισπράξεων. Κάποιοι σιναφλή- από τον Αρχάγγελο Πρεβέζης, ένας ακούραστος Προσφορά στη μνήμη πατέρα και αδερφού
δες κατέβαλαν την συνδρομή τους ηλεκτρονικά στο διάστημα υπηρέτης της Σαρακατσάνικης παράδοσης. Με
που πέρασε και τους ευχαριστούμε. μοναδικό εφόδιο το μεράκι και την περισσή αγά- Η Ευτυχία Μπάρκα προσέφερε στην εφημερίδα το ποσό
Όμως, με αυτές τις εισπράξεις, μπαίνουμε μέσα ή βγαίνου- πη του για την παράδοση, χωρίς καμιά βοήθεια των 100 Ευρώ στη μνήμη του πατέρα της Παναγιώτη και
με οριακά. Θα συνεχίσουμε όμως να εκδίδουμε την εφημε- από την πολιτεία ή άλλο φορέα δημιούργησε του αδερφού της Θανάση που πέθαναν και οι δύο τον Νο-
ρίδα. Όσοι θέλετε να βοηθήσετε κάντε το μέσω Τραπέζης μια αξιόλογη συλλογή ειδών της λαϊκής και της έμβριο στην Πρέβεζα. Ο πατέρας, 96 χρονών, είχε ασθε-
(υπάρχουν στο φύλλο οι λογαριασμοί) ή μέσω κάποιου μέ- Σαρακατσάνικης παράδοσης στον Αρχάγγελο νήσει και μπήκε στο νοσοκομείο, και ο γιος του Θανάσης,
λους του ΔΣ. Πρεβέζης. Παλαιότερα είχαμε αναφερθεί στην παραστέκονταν στις δύσκολες στιγμές δίπλα του. Αποτέ-
Οι αποδείξεις για όσους καταβάλλουν συνδρομές θα είναι εφημερίδα για τη συλλογή του Θανάση. Μπρο- λεσμα, και οι δύο να κολλήσουν κορωνοϊό μέσα στο νο-
διαθέσιμες το καλοκαίρι στις εκδηλώσεις στην Ήπειρο. στά, πάντοτε στις εκδηλώσεις και τις δραστηριό- σοκομείο και να καταλήξουν με διαφορά μιας εβδομάδας.
Αν κάποιος επιθυμεί να του σταλεί με e-mail παράκληση να τητες του Συλλόγου Σαρακατσαναίων Πρεβέζης. Ουσιαστικά, ο Θανάσης θυσιάστηκε από την αγάπη του
μας ενημερώσει. Επίσης όσοι θέλετε μόνο να λαμβάνετε ηλε- Δεν έλειψε ποτέ!! Στην Αδελφότητά μας είχε προς τον πατέρα, παρότι 66 ετών, υγιέστατος και χωρίς
κτρονικά τα «χαιρετήματα» και όχι σε έντυπη μορφή, ενημε- δώσει αρκετές παλαιές ασπρόμαυρες φωτο- κανένα υποκείμενο νόσημα. Τραγική ιστορία που θυμίζει
ρώστε μας. Και φυσικά και όσοι δεν θέλετε να σας στέλνουμε γραφίες που βρήκε στην προσπάθεια συλλογής την αρχαία ιστορία, σύμφωνα με την οποία τα αδέρφια
«Χαιρετήματα», κι εσείς ενημερώστε μας. παραδοσιακού υλικού. Κλέοβις και ο Βίτων έσυραν την άμαξα με την άρρωστη
Με το ζόρι δεν παίρνεις χαιρετήματα. Κρίμα, θα μας λείψει πολύ, και φυσικά πε- μάνα τους και ύστερα πέθαναν. Σε όλες τις εποχές υπάρ-
ρισσότερο στην οικογένειά του. Ελπίζουμε να χουν άνθρωποι που μας διδάσκουν με τη συμπεριφορά
Παρακαλούνται οι συνδρομητές που κάνουν ηλεκτρονική
βρεθεί τρόπος να αξιοποιηθεί, όπως αυτός ονει- τους. Ευτυχία, σε ευχαριστούμε πάρα πολύ. Και όσοι,
κατάθεση να γράφουν μαζί με το όνομά τους και τον τόπο κα-
ρευόταν, η πλούσια συλλογή του. ελπίζουμε ελάχιστοι, υποτιμάτε τον φονικό ιό συνετιστείτε.
τοικίας τους για διευκόλυνση ενημέρωσης του αρχείου
τα
φ. 85 σαρακατσανικα 3

Κώστα Λεπενιώτη.
Οι Σαρακατσαναίοι στην Επανάσταση του 1821 Ο διακαής και συνεχής πόθος του Καραϊσκάκη
ήταν να γίνει καπετάνιος των Αγράφων, εκεί που είναι
οι ρίζες και το καμάρι των Σαρακατσαναίων. Η μάνα
συνέχεια από την 1η σελίδα που ο χιλίαρχος Αντώνης Κατσαντώνης ανακηρύχτη-
του Γεωργίου Καραϊσκάκη η Ζωή Διμισκή ή Ντιμισκή,
Οι Σαρακατσαναίοι ήταν πάντοτε ένα με τα βουνά. κε Γενικός Αρχηγός κλεφτών και αρματολών απάσης
της Ελλάδος, με σκοπόν την γενικήν αφύπνισιν του που, όταν έχασε πρόωρα τον άντρα της, έγινε καλό-
Γεννημένοι και μεγαλωμένοι στα βουνά δεν ήταν μόνο γρια, ήταν πρώτη ξαδέρφη του Σαρακατσάνου οπλαρ-
ότι τα γνώριζαν καλά, ότι τα τιμούσαν και τα σέβο- γένους, της προαιωνίας μας φυλής την έγερσιν και
την τελικήν νίκην. Αναδεικνύονται, επίσης, από τη χηγού Γώγου Μπακόλα, Σαρακατσάνα και η ίδια.
νταν, ήταν ακόμη ότι ήθελαν να τα κρατήσουν ελεύ- Ακόμη λέγεται πως έδωσε το γιο της Γιώργο, σε νεαρή
θερα, όπως τα παρέλαβαν από τους μακρινούς προ- Βιογραφία, ο σεβασμός, η αναγνώριση και η σεμνότητα
που χαρακτήριζαν τον Κατσαντώνη, πρωτίστως απέ- ηλικία, σε ένα ζευγάρι Σαρακατσαναίων να τον μεγα-
γόνους τους. Θεωρούσαν, επίσης, χρέος τους να στα- λώσουν, μακριά από την προσωπική της δυστυχία και
ναντι στους συντρόφους του, αλλά ακόμη και απένα-
του Γεώργιου Δ. Καψάλη ντι σε γενναίους εχθρούς. Το ήθος και ο χαρακτήρας τον κατατρεγμό που περνούσε.
του Κατσαντώνη συνάδουν με τη βαθιά χριστιανική Χωρίς να υπάρχει απόλυτη βεβαιότητα για την
θούν στο πλάι όλων εκείνων που αγωνίζονταν για τα ταυτότητα του πατέρα του Καραϊσκάκη θεωρείται
λεύτερα βουνά και τη λεύτερη πατρίδα. Γι’ αυτό και πίστη του ήρωα, έχοντας από μικρό παιδί την ευλογία
του Πατρο-Κοσμά του Αιτωλού. το πλέον πιθανό να είναι ο αρματολός του Βάλτου
τους πρόσφεραν αφειδώλευτα τη φιλοξενία τους, την Δημήτριος Ίσκος ή Καραΐσκος από γνωστή και ξακου-
εμπιστοσύνη τους, την υποστήριξή τους, σε έναν κοι- Η αιφνίδια αρρώστια του Κατσαντώνη και οι γενι-
κότερες εξελίξεις στο διεθνές περιβάλλον ανατρέπουν στή σαρακατσάνικη οικογένεια.
νό αγώνα ελευθερίας και απαλλαγής από τον ξενικό
τον σχεδιασμό για την ελληνική παλιγγενεσία, με αρχη- Ακόμη όλοι όσοι είμαστε Σαρακατσάνοι ανα-
τουρκικό ζυγό.
γό τον Κατσαντώνη, που θα είχε ως πρώτο στόχο να γνωρίζουμε συχνά έναν Σαρακατσάνο από λέξεις
Αυτός ο κοινός αγώνας των Σαρακατσαναίων με
χτυπηθούν τα Γιάννενα. Οδηγούν, μάλιστα, σε δρα- και φράσεις που χρησιμοποιεί. Αυτό, για παράδειγ-
όλους τους υπόλοιπους υποστηρικτές και αγωνιστές
ματικές εξελίξεις, που καταλήγουν στη σύλληψη του μα, γίνεται σαφές και από προσωπικές αναφορές
της ελευθερίας δεν ήταν μόνο ένας αγώνας κοινής συμ-
βαριά άρρωστου Κατσαντώνη και του αδερφού του του Καραϊσκάκη, όπως τις παρουσιάζουν, εκτός των
μετοχής και δράσης, αλλά και αγώνας πρωταγωνιστι-
Χασιώτη από τους κατακτητές και στην ηρωική θυσία άλλων, ο Νίκος Κατσαρός στο ενημερωμένο και διαφω-
κός, αγώνας που ταίριαζε στη φύση και τον τρόπο
των πέντε παλικαριών του Κατσαντώνη. τιστικό άρθρο του με τίτλο «Η καταγωγή του Γεωργίου
ζωής των Σαρακατσαναίων, αγώνας που ταίριαζε στη
Η σύλληψη του Κατσαντώνη αποτέλεσε μεγά- Καραϊσκάκη», καθώς και ο, επίσης, Σαρακατσάνος
φιλοπατρία και την πίστη τους στον Θεό. Γιατί η πίστη
λο κατόρθωμα για τους Οθωμανούς, ενώ η μετα- Γιάννης Κουτσοκώστας, στο εξαιρετικό και πολύτιμο
στον Θεό, καθώς και η αγάπη προς την πατρίδα, την
φορά του, από κοινού με τον αδερφό του Χασιώτη βιβλίο του με τίτλο «Οι Σαρακατσαναίοι στους αγώ-
οικογένεια, τις παραδόσεις και το βιο τους αποτελού-
στα Ιωάννινα, είχε θριαμβευτικό χαρακτήρα για τους νες του Έθνους», το οποίο είχα την τιμή και τη χαρά
σαν τις διαχρονικές αξίες των Σαρακατσαναίων, που
νικητές, σκορπίζοντας χαρά και ικανοποίηση στους να προλογίσω. Λέξεις και φράσεις, όπως γεροκούσια-
τους συντρόφευαν σε ολόκληρη τη ζωή τους.
Οθωμανούς και από την άλλη ανείπωτη θλίψη και λα, δεν θα ματαφάμι, θα σι βγάλου στου μεϊντάνι, κιο-
Μία παράμετρος ακόμη που θα μπορούσε να εξε-
πόνο στους Χριστιανούς. Η εντυπωσιακή φράση του τής κ.λπ. παραπέμπουν πραγματικά σε Σαρακατσάνο
ταστεί και να ληφθεί υπόψη είναι τα τραγούδια, γενι-
Αλή Πασά για τον Κατσαντώνη ότι «εἶναι κρῖμα νὰ ομιλητή.
κότερα, αλλά και τα σαρακατσάνικα τραγούδια, ειδι-
φονευθῆ τέτοιο Παλικάρι» δεν άλλαξε τα δεδομένα, Ο Καραϊσκάκης μπορεί να ήταν νευρικός, απότο-
κότερα, που αναφέρονται σε ηρωικές και επιβλητικές
εξαιτίας των αντιδράσεων από τους Οθωμανούς. Έτσι, μος και κυρίως αθυρόστομος, ωστόσο, ήταν γρήγορος
μορφές αυτού του αγώνα. Τα τραγούδια, τα αθάνατα
Χασιώτης και Κατσαντώνης οδηγούνται σε μαρτυρικό στις αποφάσεις του, μελετούσε και λάμβανε υπόψη
ελληνικά δημοτικά τραγούδια, τα κλέφτικα σαρακα-
θάνατο, προσφέροντας τη ζωή τους για την ελευθερία του όλες τις παραμέτρους, ακούραστος, πραγματικός
τσάνικα τραγούδια, δεν μπορούν παρά να εκφράζουν
της πατρίδας, ήδη από την προεπαναστατική περίο- ρήτορας και πραγματικός ηγέτης στα δύσκολα. Η φρά-
αλήθειες της ζωής, να υμνούν πρόσωπα και γεγονό-
δο. Τα μαρτύρια και τη θυσία του ήρωα Κατσαντώνη ση του «Εγώ πεθαίνω, σεις να είστε μονιασμένοι και
τα που αγωνίστηκαν, που θυσιάστηκαν, που αποτέ-
περιγράφει σε ποίημά του ο Αριστοτέλης Βαλαωρίτης. να βαστάξετε την πατρίδα» έχει αποκτήσει διαχρονικό
λεσαν θρύλο και παράδειγμα για τις επόμενες γενιές. Τα περισσότερα κλέφτικα σαρακατσάνικα τρα-
Είναι τόσα πολλά τα σαρακατσάνικα κλέφτικα τρα- περιεχόμενο και διαχρονική σημασία.
γούδια υμνούν την ανδρεία του Κατσαντώνη, ενώ Κυρίες και κύριοι! Ο χρόνος που έχω στη διάθεσή
γούδια, συνήθως της τάβλας, που εντυπωσιάζεται τα χορεύουν με λεβεντιά, καμάρι και περηφάνια οι
κανείς από την έμπνευση της λαϊκής μούσας και δημι- μου δεν μου επιτρέπει να αναφερθώ σε όλους τους
Σαρακατσαναίοι σε όλα τα γλέντια τους. Σαρακατσαναίους ήρωες αυτού του αγώνα. Επιτρέψτε
ουργίας, καθώς αισθάνθηκε την ανάγκη να υμνήσει Επισημάναμε προηγουμένως ότι αυτός ο αγώνας
και να τραγουδήσει τους Σαρακατσάνους αγωνιστές μου να αναφερθώ ενδεικτικά σε ακόμη κάποιους
δεν ήταν μόνο ένας προσωπικός αγώνας, αλλά ένας από αυτούς, όπως ο
της ελευθερίας. αγώνας, στον οποίο συμμετείχαν πατεράδες, μανάδες,
Πριν αναφερθούμε, αντιπροσωπευτικά, σε κάποιες Βασίλης Δίπλας, ο Γρηγόρης
αδέρφια και ξαδέρφια. Ο Κώστας Λεπενιώτης, δευτε-
από τις ηρωικές μορφές των Σαρακατσαναίων αγωνι- Λιακατάς, ο Γιωργάκης
ρότοκος γιος του Σαρακατσάνου αρχιτσέλιγκα Γιάννη
στών του 21 πρέπει να επισημανθεί ότι, συνήθως, στον Τσιόγκας, ο Γεροδήμος, οι
Μακρυγιάννη και αδερφός του Κατσαντώνη, επιβλητι-
αγώνα αυτό, εναντίον του κατακτητή, δεν συμμετείχε Μακραίοι, οι Μπακολαίοι,
κός και θηριώδης, θα θυσιαστεί και αυτός στον βωμό
ένας Σαρακατσάνος, μεμονωμένα, αλλά σύσσωμο το οι Συκαίοι-Βλαχοπουλαίοι, οι
της ελευθερίας. Ο Γιώργος Χασιώτης, ο τρίτος αδερ-
συγγενολόι, ολόκληρη η φάρα, συμβάλλοντας ο καθέ- Ισκαίοι και οι Καραϊσκαίοι,
φός του Κατσαντώνη, στάθηκε και αυτός γενναία στο
νας με τον δικό του τρόπο και τη δική του αξιοσύνη. ίσοι και το ίδιο τιμημένοι,
πλευρό του ήρωα σε όλες τις μάχες και συμπλοκές,
Είναι επόμενο να αρχίσουμε με τον ήρωα των ηρώ- όπως και όλοι οι υπόλοιποι.
χωρίς να εγκαταλείψει ποτέ τον αδερφό του, μέχρι τον
ων, το διαχρονικό σύμβολο και το διαχρονικό καμά- μαρτυρικό του θάνατο. Πιστός σύντροφος και συνα- Για κάποιος από αυτούς,
ρι των Σαρακατσαναίων, γωνιστής των Κατσαντωναίων ήταν και ο πρώτος εξά- θα ακολουθήσουν μαρτυρίες
τον πρωτοκλέφτη δελφός τους Κώστας Λεπενιώτης ή Λεπενιωτάκης, από τους απογόνους τους,
Αντώνη Κατσαντώνη. που έδρασε, κατά την προεπαναστατική περίοδο σε που μας τιμούν ιδιαίτερα με Γρηγόρης Λιακατάς
Είναι ευτύχημα, για- Άγραφα, Καρπενήσι, Ξηρόμερο και Βάλτο. την παρουσία και τη συμ-
τί έχουμε στη διάθε- Κυρίες και κύριοι, οι Σαρακατσαναίοι δεν χρειάζε- μετοχή τους στην εκδήλωση.
σή μας τη Βιογραφία ται να δημιουργήσουν ήρωες, γιατί έχουν ήδη πολλούς Στον ίδιο αγώνα της
του Κατσαντώνη, όπως ήρωες και αγωνιστές, που θυσιάστηκαν για την πατρί- πατρίδας έδωσαν την ψυχή
αυτή παρουσιάζεται δα. Άλλωστε τιμούν, κατά τον ίδιο τρόπο, τη θυσία τους και οι Σαρακατσάνες
από τον Επαμεινώνδα του κάθε πατριώτη, που έπεσε για την ελευθερία της γυναίκες και μανάδες,
Γιάννης Φραγγίστας Φραγγίστα, σύμφωνα με πατρίδας. όπως η πολυτραγουδισμέ-
όσα εξιστόρησε σε αυτόν, Ωστόσο, όσο περισσότερο διαβάζει και ερευνά νη Λιάκαινα, η Αικατερίνη
λεπτομερώς, ο πατέρας του Γιάννης Φραγγίστας, πρω- κανείς για τον Στρατάρχη της ελληνικής Επανάστασης Μακρυγιάννη, κόρη του
Γιωργάκης Τσόγκας
τοπαλίκαρο και συμπολεμιστής του Κατσαντώνη. τον Γεώργιο Καραϊσκάκη τόσο πιο κοντά έρχεται στη Σαρακατσάνου αρχιτσέλιγκα
Η συγκεκριμένη Βιογραφία εμφανίζει εξαιρετικό σαρακατσάνικη καταγωγή του. Από τον τόπο γέννη- Γιάννη Μακρυγιάννη και αδελφή του Κατσαντώντη,
ιστορικό ενδιαφέρον, γιατί παρουσιάζονται και αναδει- σής του, από το ποιοι ήταν οι γονείς του, μέχρι τον του Λεπενιώτη και του Χασιώτη, η Μαρία Πανουργιά,
κνύονται ο χαρακτήρας και η σημασία των στρατιωτι- τρόπο που τραυματίστηκε και έχασε τη ζωή του, όλα η Δέσπω Λιακατά, η ηλιοπερίχυτη και μονάκριβη κόρη
κών σχεδίων και επιχειρήσεων του Κατσαντώνη, η γεν- εμφανίζονται με περισσότερες εκδοχές, σαν να θέλει, του Σαρακατσάνου Αρχιστράτηγου Θύμιου Λιακατά
ναιότητα, η ανδρεία και η αποφασιστικότητα του ιδίου δικαιολογημένα, ο καθένας να νιώσει πως βρίσκεται και πολλές άλλες.
και των συντρόφων του, καθώς και οι μεγάλες νίκες, κοντά του και σαν να θέλει να τιμήσει τον ήρωα χωρι- Κυρίες και κύριοι! Αδυνατώ να βρω λόγια, για να
που αυτοί κατήγαγαν εναντίον του εχθρού. στά και προσωπικά για τα επιτεύγματά του, για την εκφράσω την αιώνια ευγνωμοσύνη μας προς όλους
Σε ανάλογο πλαίσιο παρουσιάζονται οι κίνδυνοι ανεκτίμητη προσφορά του στην απελευθέρωση της τους Σαρακατσαναίους, που αγωνίστηκαν και προσέ-
που διέτρεξαν, αλλά και η μεγάλη αγάπη τους για τη πατρίδας. φεραν τη ζωή τους για τη λευτεριά της πατρίδας. Σε
σκλαβωμένη πατρίδα και την πολυπόθητη ελευθερία. Παρόλο που χρειαζόμαστε ως Σαρακατσαναίοι και αυτήν την ξεχωριστή ημέρα της 25ης Μαρτίου, ας ανα-
Παράλληλα εξιστορείται η έλευση του Κατσαντώνη ασφαλώς θα το πράξουμε να αποδώσουμε έναν ξεχω- λογιστούμε όλοι με σεβασμό και με δέος την προσφορά
και των συντρόφων του στην τοποθεσία «Ακτή ριστό και μεγάλο έπαινο στον Γεώργιο Καραϊσκάκη, των ηρώων μας και ας τους αποδώσουμε εγκάρδια τον
Μαγεμένου» της Λευκάδας, η συνάντησή του με τον εντούτοις, θα παρουσιάσουμε, συνοπτικά, απόψεις οφειλόμενο σεβασμό και το οφειλόμενο αιώνιο χρέος.
Ιωάννη Καποδίστρια, τον Μητροπολίτη Ναυπάκτου- και επιχειρήματα που φέρνουν τον Καραϊσκάκη σε Σημείωση: Το κείμενο του Γ. Καψάλη είναι η ομι-
Άρτας Ιγνάτιο, καθώς και τους ενδοξότερους αρμα- σαρακατσάνικες ρίζες. Βρέθηκε κοντά και ακολούθησε λία του στην διαδικτυακή εκδήλωση που οργάνωσε η
τολούς και αρχηγούς εκείνης της εποχής, όπως Ο τον πρωτοκλέφτη Σαρακατσάνο Αντώνη Κατσαντώνη, Πανελλήνια Ομοσπονδία Συλλόγων Σαρακατσαναίων
Θεόδωρος Κολοκοτρώνης, ο Γεώργιος Καραϊσκάκης, συνάντησε μαζί του στο Μεγανήσι της Λευκάδας τον (Π.Ο.Σ.Σ) με θέμα: «Οι Σαρακατσαναίοι στην
ο Γεώργιος Βαρνακιώτης, ο Μπουκουβάλας, ο Ιωάννη Καποδίστρια, συνέχισε τον αγώνα, ύστερα Επανάσταση του 21’» την Τετάρτη 24 Μαρτίου στην
Μπότσαρης και άλλοι. Ήταν στη συνέλευση αυτή από τον θάνατο του Κατσαντώνη, με τον αδελφό του οποία ήταν ο κύριος ομιλητής
τα
4 σαρακατσανικα
φ. 85

παραδόσεις. Κάτι που εμείς οι νεότεροι το προσλά-


Αφανείς ήρωες της Επανάστασης του 1821 βαμε, όπως άλλωστε όλοι οι άνθρωποι της ελληνικής
υπαίθρου, στη μετέπειτα πορεία μας και στον αγώνα

Γ
που κάναμε να ενταχθούμε στον κόσμο της σύγχρονης
ράφοντας για την επανάσταση του 1821 ή για για την ελευθερία. Και αυτοί δεν ήταν άλλοι από τον Ελλάδας. Οι γονείς μας στο σύνολό τους αγράμματοι.
άλλα μεγάλα ιστορικά γεγονότα ο νους, κατά απλό λαό της υπαίθρου. Η κατάσταση στην Οθωμανι- Έφεραν όμως όλα εκείνα τα στοιχεία που χαρακτήριζαν
κύριο λόγο, πηγαίνει στις πολεμικές συγκρούσεις κή Αυτοκρατορία έδειχνε ότι το πλήρωμα του χρόνου τους έλληνες της επανάστασης. Πρωτίστως τη γλώσσα
και στους αγωνιστές της πρώτης γραμμής του πολέ- για την επανάσταση είχε φτάσει. τους. Αυτή που μιλούσαν οι έλληνες προεπαναστατικά
μου. Στην προκειμένη περίπτωση, στους μεγάλους Γυρίζοντας το χρόνο πίσω θα πρέπει να φαντα- και στα χρόνια της επανάστασης. Τη γλώσσα που έγρα-
οπλαρχηγούς και καπεταναίους που ξεχώρισαν και στούμε την κοινωνία της εποχής εκείνης στις διάφο- ψε ο Μακρυγιάννης τα απομνημονεύματά του, τα τρα-
πήραν στις πλάτες τους τις πρωτοβουλίες κα τα ρίσκα ρές περιοχές της Ελλάδας. Μια κοινωνία κατακερματι- γούδια τους, τον αυθορμητισμό τους, την έντονη συνά-
των μαχών. Αυτούς που διακρίθηκαν μέσα από το πλή- σμένη από περιοχή σε περιοχή, χωρίς συνοχή για κάτι φεια με τους ανθρώπους της ελληνικής υπαίθρου των
θος για την ανδρεία τους, την τόλμη για την υπεράσπι- κοινό στην αρχή του αγώνα, με κύριο κορμό την οικο- χρόνων της επανάστασης.
ση των περιοχών τους, αλλά πρωτίστως το πείσμα για γένεια σε μια ευρύτερη μορφή, με τους συγγενείς και Είναι γνωστό πως οι αγράμματοι Σαρακατσαναί-
ανεξαρτησία, έστω και σε επίπεδο τοπικό. τις φάρες. Ανταγωνισμοί και εγωισμοί καπεταναίων οι γνώριζαν ένα πλήθος τραγουδιών (κλέφτικα, παρα-
στα διάφορες αρματολίκια. Η υπεράσπιση των μικρών λογές, ακριτικά κ.λ.π.) που πολλά από αυτά δημιουρ-
του Γεώργιου K. Τσουμάνη, εκπαιδευτικού συμφερόντων ήταν κυρίαρχη, μέχρι που οι λογικές να γήθηκαν από τα Βυζαντινά ακόμα χρόνια και τα οποία
αλλάξουν με το πέρασμα των χρόνων αξιολογώντας οι κράτησαν από γενιά σε γενιά και τα μετέφεραν ως τις
Συνήθως όμως παραμελούμε να κάνουμε αναφορά επικεφαλής οπλαρχηγοί και προύχοντες ότι ο αγώνας μέρες μας. Τραγούδια που τραγουδιόνταν στους γάμους
σε όλους εκείνους που βρίσκονται στο παρασκήνιο και πρέπει να είναι κοινός για όλους. Ότι τα συμφέροντα και στις χαρές, λέγονταν σαν παραμύθια και ιστορί-
συντελούν με το δικό τους ξεχωριστό και αθέατο τρό- παραδείγματος χάρη, των Στερεοελλαδιτών δεν ήταν ες στα παιδιά. Τραγούδια όπως του νεκρού αδελφού,
πο στην τροπή των γεγονότων και στην πορεία τους. διαφορετικά από αυτά των Πελοποννησίων, των Θεσ- του γεφυριού της Άρτας, του μικρού Βλαχόπουλου, του
Πρωτίστως παραμελούμε όλους και όλες εκείνους και σαλών, των νησιωτών και των λοιπών ελλήνων. Τρα-
Διγενή και τόσα άλλα, παρέμειναν ζωντανά στην προ-
εκείνες που με τον τρόπο της ζωής τους διαμόρφω- νταχτό παράδειγμα των μικροσυμφερόντων και των
φορική μνήμη των Σαρακατσαναίων και κράτησαν την
σαν την πορεία προς την επανάσταση. Σε αυτούς που εγωισμών αποτελεί ο εμφύλιος του 1823 μεταξύ Στε-
παράδοση από το Βυζάντιο μέχρι την απελευθέρωση.
μέσα από την καθημερινή τους ζωή όρισαν τις σταθε- ρεοελλαδιτών και Πελοποννησίων δύο μόνο χρόνια
Ακόμα κρατήθηκαν στοιχεία της παράδοσης από την
ρές, κράτησαν τις δικές τους αξίες που τους έκαναν μετά την έναρξη του αγώνα.
άλωση της Πόλης (το κλειδί της πόλης πάνω στα κεντή-
να ξεχωρίζουν από τον κατακτητή και να μην αλλο- Για να έλθω τώρα στο θέμα που είναι οι Σαρακα-
ματα η αποφράδα ημέρα Τρίτη). Επίσης και άλλα στοι-
τριώνονται με το πέρασμα των χρόνων. Στους απλούς τσαναίοι και η προσφορά τους στον αγώνα της εθνι-
χεία όπως ο φλάμπουρας στους γάμους, που εξελίχθη-
ανθρώπους της ελληνικής υπαίθρου, που έμειναν στον κής παλιγγενεσίας. Είναι αλήθεια ότι οποιαδήποτε προ-
κε να είναι η ελληνική σημαία. Αλλά και στη συνέχεια, τα
τόπο τους υπόδουλοι για πολλές γενιές, που κράτησαν σέγγιση ενέχει κινδύνους για πολλούς και διαφόρους
προεπαναστατικά και επαναστατικά χρόνια οι Σαρακα-
αναλλοίωτα, τη γλώσσα, τη θρησκεία, τα ήθη και έθι- λόγους. Πρώτον, η έλλειψη ικανών γραπτών πηγών,
τσαναίοι τραγούδησαν όσο κανένας άλλος τον Κατσα-
μα και κατ’ επέκταση την ξεχωριστή τους ταυτότητα. εγγράφων, μαρτυριών, αφηγήσεων, που αποτελούν και
ντώνη, τον Μάρκο Μπότσαρη, τον Οδυσσέα Ανδρούτσο,
Πώς όμως μπορεί να προσεγγίσει κανείς τα ιστορι- τις ιστορικές πηγές αναφοράς. Πώς αλήθεια θα ανα-
τους κλέφτες γενικότερα. Αυτό αποδεικνύει περίτρανα
κά γεγονότα μιας τόσο μακρινής εποχής και να βγάλει φερθούμε στους Σαρακατσαναίους και στον τρόπο
ότι η ζωή και η δράση τους αποτελούσε αναπόσπαστο
κάποια συμπεράσματα; H ιστορία και το παρελθόν είναι που αυτοί συνέβαλαν στην επανάσταση; Υπήρχαν τότε
κομμάτι και της δικής τους ζωής. Αυτή είναι η δύναμη
δύο διαφορετικά πράγματα. Το παρελθόν έχει περά- οι Σαρακατσαναίοι με τον τρόπο ζωής που εμείς τους
της προφορικής παράδοσης.
σει, έχει διαβεί και δεν μπορούμε να το γνωρίσουμε. Η ζήσαμε; Να αποτελούν δηλαδή τη δική τους εθνοτι-
Η επανάσταση ως ιδέα, μπορεί να εμπνεύστηκε από
ιστορία είναι κάτι πολύ διαφορετικό. Είναι η θέαση του κή ομάδα και τα μετακινούνται με τα κοπάδια τους σε
τους εγγράμματους ανθρώπους, έλληνες της Ελλά-
παρελθόντος με τη δική μας ματιά και ερμηνεία. Είναι η βουνά και χειμαδιά;
δική μας οπτική στα γεγονότα μιας άλλης εποχής. Υπό δας και του εξωτερικού. Οι αγράμματοι Σαρακατσαναί-
Ασφαλώς και υπήρχαν. Η παράδοσή μας είναι ακό-
αυτήν την έννοια, βλέπουμε το παρελθόν με τα μάτια μα νωπή. Αλλά και γραπτά στοιχεία μαρτυρούν την οι δεν γνώριζαν τι μπορεί να σημαίνει το έθνος και το
του παρόντος. Έτσι ο καθένας μας ενδέχεται να κάνει ύπαρξη των ελληνόφωνων μετακινούμενων ποιμέ- κράτος και πόσο μεγάλη μπορεί να είναι η Ελλάδα που
και διαφορετική ερμηνεία, εφόσον αυτό που επιζητά να αξιώνουν να ελευθερώσουν. Ήξεραν όμως πολύ καλά
καταγράψει έχει παρέλθει προ πολλού. να υπερασπίζονται την ελευθερία τους να επιζητούν
Για την ελληνική επανάσταση έχουν γραφτεί πολλά. την ανεξαρτησία τους. Ήταν για αυτούς τρόπος ζωής.
Είναι αδιαμφισβήτητα το μεγαλύτερο γεγονός της σύγ- Ο απλός λαός αποτέλεσε το στρατό της επανάστασης,
χρονης ιστορίας μας. Είναι η επανάσταση που είχε ως τους ανθρώπους που πειθάρχησαν στους καπεταναί-
αποτέλεσμα τη δημιουργία του σύγχρονου ελληνικού ους και οπλαρχηγούς που τράβηξαν μπροστά, ακολου-
κράτους. Ένας συνεχής αγώνας ανθρώπων πολλών θώντας τα κελεύσματα των εγγράμματων της εποχής
γενεών. Ωστόσο, μια εμβάθυνση των ιστορικών γεγο- για ελευθερία και δημιουργία δικού τους κράτους.
νότων της εποχής εκείνης ανήκει στους ιστορικούς. Οι Οι Σαρακατσαναίοι είχαν τη δική τους προσφο-
δικές μας απλές σκέψεις θα εστιαστούν στους Σαρα- ρά στην ελληνική επανάσταση γιατί αποτέλεσαν έναν
κατσαναίους και στη δική τους συμβολή στον αγώνα. πληθυσμό με ομοιογένεια και χαρακτηριστικά καθαρά
Μια συμβολή που δεν είναι ξεχωριστή και μεγαλύτερη ελληνικά που ζούσαν στις περιοχές όπου ήταν κυρίαρ-
από αυτή άλλων ελλήνων αλλά καθόλου υποδεέστερη. χο το ελληνικό στοιχείο.
Ο πληθυσμός των περιοχών στον κορμό της σημε- Ακόμα και εκείνοι που μετακινήθηκαν αργότερα με
ρινής Ελλάδας, πριν την επανάσταση, που ήταν κυρί- τα ποίμνιά τους στη Μακεδονία, τη Θράκη, περιοχές
αρχη η ελληνική γλώσσα και θεωρούνταν έλληνες, που ελευθερώθηκαν αργότερα, ενίσχυσαν κατά πολύ
ήταν στην πλειονότητά του αγράμματος. Χωρίς γνώση νων με την ονομασία Σαρακατσαναίοι. Κατά την ταπει- τον ελληνικό πληθυσμό των περιοχών αυτών. Δεν είναι
για τα επαναστατικά κινήματα της Ευρώπης και ακό- νή μου άποψη, πέρα από τους επικεφαλής Σαρακα- τυχαίο ότι οι ντόπιοι κάτοικοι τους Μακεδονίας και της
μα χωρίς γνώση και προοπτική για το ποια θα είναι η τσαναίους, (Κατσαντώνης, Λιακατάς, Λεπενιώτης, Τσό- Θράκης τους έλεγαν γραικούς.
Ελλάδα που έχουν στο μυαλό τους να ελευθερώσουν. γκας, Συκάδες, κ.α.) πολλών είναι αλήθεια επαναστατι- Η προσφορά τους στην ελληνική επανάσταση δεν
Εξάλλου δεν υπήρχε και πρότερη εμπειρία μιας ενιαίας κών και προεπαναστατικών κινημάτων που έγιναν στον είναι απλά οι οπλαρχηγοί που ξεπήδησαν από τις φάρες
Ελλάδας που όμοιά της θα ήθελαν να ελευθερώσουν. κορμό της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας που ήταν κυρί- τους. Δεν ήταν οι κλέφτες και αρματολοί που κατέφευ-
Στους αγράμματους ανθρώπους της εποχής εκείνης η αρχο το ελληνικό στοιχείο (Στερεά Ελλάδα, Θεσσαλία, γαν στις στάνες τους για να προφυλαχτούν κυνηγημέ-
έννοια της πατρίδας και της ανεξαρτησίας της ήταν νότια Ήπειρο) θα πρέπει να δούμε και άλλα στοιχεία νοι από τους Τούρκους. Ήταν η όλη τους κουλτούρα.
πολύ σχετική. Τα όριά της, ενδεχομένως έφταναν μέχρι που χαρακτήριζαν τους Σαρακατσαναίους. Ήταν το γεγονός ότι μετέφεραν από γενιά σε γενιά τις
εκεί που έβλεπαν τα μάτια τους, έως εκεί που οι ίδιοι Η ελληνική επανάσταση έγινε γιατί υπήρχαν άνθρω- ελληνικές παραδόσεις. Οι γυναίκες Σαρακατσάνες, ως
γνώριζαν και κινούνταν και έως εκεί που ήταν οι συγ- ποι, μόνιμοι κάτοικοι περιοχών, είτε μετακινούμενοι θεματοφύλακες της παράδοσης, κράτησαν μέσα από τις
γενείς και γνωστοί τους. Ένα όμως φαίνεται ότι ήταν στις περιπτώσεις των κτηνοτρόφων, που είχαν τη δική αφηγήσεις, τα τραγούδια, τα ήθη και έθιμα, τα κεντήμα-
κυρίαρχο στη σκέψη τους. Η αποτίναξη του ζυγού και τους κουλτούρα, τα δικά τους πολιτισμικά χαρακτη- τα, τα υφαντά άσβεστη την φυσιογνωμία του έλληνα. Οι
η ελευθέρωση, έστω και σε τοπικό επίπεδο. Στο χώρο ριστικά που τους διαφοροποιούσαν από τους Οθω- ταπεινοί αγράμματοι βοσκοί που έμειναν πιστοί ολάκε-
που όριζαν τα συμφέροντά τους, οι καπεταναίοι του μανούς κατακτητές. Οι Σαρακατσαναίοι, όπως και οι ρες γενιές κοντά στα κοπάδια τους, υπομένοντας καρ-
τόπου και της εποχής τους, οι φάρες τους και οι πρό- άλλοι έλληνες κράτησαν στο πέρασμα των χρόνων τα τερικά, βοήθησαν στον ένοπλο αγώνα ακολουθώντας
κριτοι της περιοχής. δικά τους χαρακτηριστικά με κυρίαρχη την ελληνική τους δικούς τους καπεταναίους σε πολλές φάσεις της
Η επανάσταση του 1821, εκδηλώθηκε ύστερα από τους γλώσσα και την χριστιανική θρησκεία. Δεν «τούρ- επανάστασης, προσδοκώντας σε ένα καλύτερο μέλλον.
μια τεράστια σε χρονική διάρκεια υπόδουλης πορεί- κεψαν» όπως συχνά οι ίδιοι έλεγαν, όταν ήθελαν να Έστω αρχικά όπως προανέφερα σε επίπεδο περιορισμέ-
ας των Ελλήνων. Τετρακόσια ολόκληρα χρόνια. Σε όλη πουν για κάτι που διαφοροποιούνταν από τα πιστεύω νης εμβέλειας που στηρίζονταν σε μικρά οφέλη, στις
αυτή τη μακρόχρονη διαδρομή κάποιοι κράτησαν άσβε- τους και τις αρχές τους. Έτσι στην ταπεινή ταλαιπωρη- απαιτήσεις της υπεράσπισης των τοπικών συμφερόντων
στη τη φλόγα της επανάστασης με τον τρόπο της ζωής μένη, αλλά σκληροτράχηλη αυτή εθνοτική ομάδα, που των περιοχών τους .
τους, περιμένοντας καρτερικά με την ελπίδα ότι κάπο- ενδεχομένως οι ίδιοι οι Τούρκοι να τους έδωσαν και το Η ελληνική επανάσταση έγινε χάρη στις μικρές
τε θα ελευθερωθούν. Οι διανοούμενοι έλληνες κυρίως όνομα Σαρακατσαναίοι, δηλαδή φυγάδες, πολλά στοι- αυτές εστίες του ελληνισμού που κρατήθηκαν για
του εξωτερικού που ονειρεύτηκαν τη δημιουργία ενός χεία της ζωής τους έμειναν αναλλοίωτα στο πέρασμα τετρακόσια ολόκληρα χρόνια υπομένοντας το ζυγό,
ελληνικού κράτους ήξεραν ότι υπήρχαν οι προϋποθέ- των χρόνων. χωρίς να αλλαξοπιστήσουν. Οι Σαρακατσαναίοι απο-
σεις για αυτό. Πίσω ήταν ένας λαός, καπεταναίοι και Απομονωμένοι καθώς ήταν, κάνοντας ένα ξεχωρι- τέλεσαν κάποια στιγμή ξεχωριστή ομάδα που ανή-
οπλαρχηγοί, που θα αποτελέσουν το στρατό της επα- στό αγώνα επιβίωσης, σε συνθήκες αβεβαιότητας και κε όμως στον κύριο κορμό της Ελλάδας. Επέλεξαν να
νάστασης. Υπήρχαν όλοι εκείνοι που θα θυσιάζονταν συνεχούς αστάθειας, κράτησαν σθεναρά τις δικές τους ζήσουν σκληρά και όσο μπορούσαν ελεύθερα για πολ-
τα
φ. 85 σαρακατσανικα 5

λές γενιές. Στον τόπο όπου ο ελληνικός


πληθυσμός ήταν κυρίαρχος. Στη Στερεά
Ελλάδα, στη Θεσσαλία, στη Ήπειρο.
Σαρακατσαναίοι Αγωνιστές:
Στα χρόνια αυτά, στη μεγάλη Οθω-
μανική Αυτοκρατορία, η γλώσσα ήταν το
Νάσιος Κουμπόπουλος
Η
κυρίαρχο στοιχείο που με βάση το οποίο συμμετοχή των Σαρακατσαναίων στον αγώνα για απάντησαν ότι παρακινήθηκαν από τα κατορθώματα των
ξεχώριζαν οι λαοί. Οι Σαρακατσαναί- την αποτίναξη του τουρκικού ζυγού, τόσο κατά την προγόνων τους, και ο πρόεδρος, που γνώριζε τη δράση
οι ως ελληνόφωνοι ανήκαν στους Έλλη- προεπαναστατική περίοδο όσο και στη διάρκεια των Κουμπαίων, τους επέπληξε επισημαίνοντάς τους ότι
νες του κύριου κορμού της χώρας και όχι του επαναστατικού αγώνα του 1821, ήταν, πέραν κάθε οι πρόγονοί τους πολεμούσαν τους Τούρκους. Ακόμη και
της διασποράς. Ήταν όμως μια ομάδα με αμφισβήτησης, καθοριστική για την αίσια έκβαση τής σήμερα μάλιστα οι Κουμπαίοι, τόσο της Ηπείρου όσο και
όλα εκείνα τα χαρακτηριστικά που κράτη- εθνικής προσπάθειας, που οδήγησε στη συγκρότηση του της Αιτωλοακαρνανίας, διατηρούν μνήμες για την κλέφτι-
σαν όρθια την Ελλάδα, ολάκερες γενιές, πρώτου ανεξάρτητου ελληνι- κη δράση των προγόνων τους με το όνομα «Ζαρναβέλης».
ώστε να διεκδικήσει την ανεξαρτησία της. του Γεώργιου Aθ. Κουμπή, κού κράτους (3 Φεβρουαρίου Επίσης στη συλλογή του Παναγιώτη Αραβαντινού
Ήταν η εθνοτική ομάδα που έφερε όλα φιλόλογου 1830). Οι σπουδαιότεροι κλέ- «Δημοτικά Τραγούδια της Ηπείρου» περιλαμβάνεται το
τα χαρακτηριστικά του έλληνα που θα φτες και ήρωες της εθνεγερσίας γεννήθηκαν στις στάνες κάτωθι:
στηρίζονταν το νεοσύστατο νεοελληνικό και τα τσελιγκάτα των Σαρακατσαναίων, στα βουνά ή στα Το λέν’ οι κούκοι στα βουνά κι οι πέρδικες στα πλάγια
κράτος. Αποτέλεσαν μια γνήσια έκφραση χειμαδιά αυτών των φερέοικων Ελλήνων: ο Κατσαντώ- Το λέει κι ο πετροκότσυφας, το λέει το μοιρολόι.
του νεοέλληνα, με όλα τα υπέρ και κατά νης, ο Καραϊσκάκης, ο Λιακατάς, ο Δίπλας, ο Τσόγκας και Οι κλέφτες εμοιράστηκαν και γίνηκαν μπουλούκια.
που τον χαρακτήριζαν. Ήταν οι Σαρακα- τόσοι άλλοι. Λιγότερο γνωστός ανάμεσά τους ο Νάσιος Ο Δίπλας πάει στ’ Άγραφα κι Αντώνης πάει στο Βάλτο
Κουμπόπουλος, τη σαρακατσάνικη καταγωγή του οποίου Κι ο Νάσιος πέρα πέρασε, πέρ’ από τα ποτάμια.
τσαναίοι, όπως και οι λοιποί έλληνες της
υιοθετούν η Αγγελική Χατζιμιχάλη στο έργο της «Σαρακα- Πάει να μάσει πρόβατα, πάει να μάσει γίδια,
στεριανής Ελλάδας, οι γνήσιοι εκφραστές
τσάνοι», τόμος Ι, σελ. 121, ο Ευριπίδης Μακρής στο βιβλίο Να κάμει ο μαύρος μια χαρά, χαρά στον ανιψιό του,
της διεκδίκησης και της δημιουργίας ενός
του «Ζωή και Παράδοση των Σαρακατσαναίων», σελ. 70 Και να καλέσει στη χαρά τους γκαρδιακούς του φίλους.
δικού τους κράτους μέσα στην Οθωμα-
καθώς και οι Γιάννης Βλαχογιάννης, Γιάννης Μποτός, Πολλά ντουφέκια πέφτουνε από πικρό καρτέρι,
νική Αυτοκρατορία. Αποτέλεσαν έτσι μια Γιώργος Αγραφιώτης και Θεόδωρος Γιαννιώτης. Με απιστιά σκοτώσανε με παγανιά τον Νάσο.
σημαντική ομάδα με όλα εκείνα τα στοι- Ο Νάσιος Κουμπόπουλος, γιος, πιθανότατα, του περί- Το προηγούμενο δημοτικό τραγούδι μαρτυρεί τη δράση
χεία που θα στηρίζονταν η επανάστα- φημου αρματολού και πρωταγωνιστή της Επανάστασης του Νάσιου Κουμπόπουλου στα κλέφτικα λημέρια με τον
ση. Με γλώσσα καθαρά ελληνική, όπως του 1770 Μήτρου Βλαχοθανάση, γεννήθηκε περίπου Δίπλα και τον Κατσαντώνη και τον σημαντικό ρόλο του.
αυτή είχε διαμορφωθεί στο πέρασμα των στα μέσα του 18ου αιώνα και υπηρέτησε ως κλέφτης και Προς επίρρωση της δράσης του, ο Ιωάννης Καραχρήστος,
χρόνων, με θρησκεία χριστιανική, με ήθη αρματολός στα Άγραφα και στα Τζουμέρκα («…λεροφοράν ερευνητής του Κέντρου Ερεύνης της Ελληνικής Λαογρα-
έθιμα, παραδόσεις, τραγούδια που ήταν τον πρώτο τους τον καπετάν Θανάση, που ήταν στο Λού- φίας της Ακαδημίας Αθηνών, σημειώνει ότι οι αναφορές
κοινά με αυτά των άλλων ελλήνων. Μια ρο αρματολός, στο Καρπενήσι κλέφτης…»). Σύμφωνα με για τον Νάσιο Κουμπόπουλο στα δημοτικά τραγούδια των
ομάδα ποιμένων που ζούσε και κινούνταν τον Νικόλαο Κασομούλη, στα «Ενθυμήματα Στρατιωτικά Αγράφων είναι πυκνές. Στην πρώτη θέση, και με διαφο-
τότε στην κοιτίδα του νεοσύστατου ελλη- της Επαναστάσεως των Ελλήνων (1821-1833)», τόμος Α’: ρά από τους υπόλοιπους εμφανίζεται ο Κατσαντώνης με
νικού κράτους. «στον Δίπλα, τον Νάσιο Κουμπόπουλο, τον Τζιάκαλο κατέ- ποσοστό 18,21% και ακολουθείται από τον Μάρκο Μπό-
Αξίζει τιμή και δόξα στους Σαρακατσα- φυγεν ο Κατζιαντώνης ληστής και έπειτα από εξ μήνας τσαρη, τον Οδυσσέα Ανδρούτσο, τον Κώστα Λεπενιώτη,
ναίους οπλαρχηγούς της επανάστασης. οι άνωθεν προσκυνήσαντες εις τους Κοντογιανναίους ο τον Θεοδωράκη Γρίβα, τον Νάσιο Κουμπόπουλο, τον Γιάν-
Τιμή όμως και δόξα αξίζει και σε όλες τις Κατζιαντώνης έμεινε ληστής». νη Μπουκουβάλα, τον Γεώργιο Καραϊσκάκη κ.α.
γενιές των Σαρακατσαναίων που προηγή- Την έλλειψη ιστορικών αναφορών για τον Νάσιο Δημοτικό τραγούδι με αντίστοιχο περιεχόμενο περι-
θηκαν και κράτησαν όλα εκείνα τα πολι- Κουμπόπουλο καλύπτει, ως έναν βαθμό βέβαια, η δημο- λαμβάνεται και στο έργο του Θωμά Λ. Τσέτσου «Τραγούδια
τισμικά στοιχεία του έλληνα μέχρι την τική ποίηση και η προφορική παράδοση. Συγκεκριμένα ο από τ’ Άγραφα» (Αθήνα 1981). Στις σελίδες 21-22 παρατί-
επανάσταση. Σε όλους αυτούς που έμει- Claude Fauriel στο έργο του «Ελληνικά Δημοτικά Τραγού- θεται το ακόλουθοι:
δια», τόμος Β’ (Παρίσι 1824-1826) δημοσιεύει το ακόλου- «Το λέν, Νάσιο μ’ οι κούκοι στα βουνά
ναν όρθιοι σε όλη τους τη ζωή, απομο-
θο δημοτικό τραγούδι: κι οι πέρδικες στα πλάγια,
νωμένοι στο περιθώριο αλλά όσο μπο-
ρούσαν ελεύθεροι και ανυπότακτοι, κρα- ΤΟΥ ΖΑΡΝΑΒΕΛΗ -Νάσιο, καημένε Νάσιο-
τώντας όμως τις δικές τους αξίες. Αυτοί Πουλάκι πόθεν έρχεσαι και πόθεν κατεβαίνεις; το λέει κι ο πετροκότσιφας, στα κλέφτικα λημέρια.
Οι κλέφτες εσκορπίσανε και γίνανε μπουλούκια
είναι οι αφανείς ήρωες της επανάστασης. Μην έρχεσ’ από τ’ Άγραφα, από το Τιβοστάνι
ο Γιώργης πάει κατ’ τ’ Αρτινό, κι Αντώνης πάει το Βάλτο,
Οι απλοί ξωμάχοι της ζωής, οι ανώνυμοι μην είδες κλέφτες πουθενά, μην είδες χαραμήδες,
κι ο Νάσιος πέρα πέρασε, πέρα κα’ τις κουμπάρες.
άνδρες και γυναίκες που κράτησαν ολάκε- μην είδες τα Κομπόπουλα, τον Γεώργο Ζαρναβέλη;
Κουμπάρες τον καρτέρησαν με τα παιδιά στα χέρια.
ρες γενιές το δικό τους αξιακό υπόβαθρο Εψές-προψές διαβαίναμε τς Τατάρνας το γεφύρι, Φλουριά πετάει στα παιδιά, μαντήλια στις κουμπάρες,
μέχρι που ήλθε το πλήρωμα του χρόνου. κι ακούσαμε τον πόλεμο, τα κλέφτικα ντουφέκια, άλλη του παίρνει τ’ άρματα, και άλλη το ντουφέκι,
Μέχρι που με την επανάσταση του 1821 κι άκουσε μια ψιλή φωνή, του Γεώργου Ζαρναβέλη και μια κουμπάρα Γιώργαινα τον παίρνει από το χέρι.
δημιουργήθηκε ένα νέο κράτος. «Το πού ‘σαι Νάσιο μ’ αδελφέ και πολυαγαπημένε! -Κόπιασε απάνω κυρ’ νουνέ να φάμε και να πιούμε»
Αυτό που όλοι εμείς σήμερα πρέπει Γυρίστε πίσω, πάρτε με, πάρτε μου το κεφάλι, Πέραν τούτων, οι ίδιοι οι Σαρακατσαναίοι στη Μακε-
να γνωρίζουμε είναι ότι μέχρι να δημι- να μην το παρ’ η παγανιά, κι ο πούστης ο Γεωργούσης, δονία και τη Θράκη τραγουδούν και χορεύουν για τον
ουργηθούν οι κατάλληλες συνθήκες και να μην το παγ’ στα Γιάννινα, στην πόρτα του βεζίρη Νάσιο Κουμπόπουλο το γνωστό τραγούδι «τα μαύρα τα
να αρχίσει η επανάσταση, θυσιάστηκαν το βλεπ’ εχθροί και χαίρουνται, και φίλοι και λυπούνται, κλεφτόπουλα»
πολλές γενιές. Οι επικεφαλής ήρωες το βλέπει κι η μανούλα μου και χύνει μαύρα δάκρυα» «Τα μαύρα τα κλεφτόπουλα, τι στέκουν λερωμένα;
των πολέμων μπορεί να είναι στην πλει- Λεροφοράν τον πρώτο τους, τον Καπετάν Θανάση,
ονότητά τους γνωστοί. Το πλήθος όμως που ήταν στον Λούρο αρματολός, στο Καρπενήσι κλέφτης
είναι εκείνοι που δεν αναφέρονται- φυσι- κι όλα τα κάστρα τα πατεί, κι όλα τα βιλαέτια»
κό άλλωστε- και συνήθως αγνοούμε. Οι Σύμφωνα με προφορικές πληροφορίες, που όμως δεν
άνθρωποι του καθημερινού μόχθου. Οι κατέστη εφικτό να διασταυρώσω, παλαιότερα οι Σαρα-
ανώνυμοι αγωνιστές της ζωής γυναίκες κατσαναίοι τραγουδούσαν «τα μαύρα τα Κουμπόπουλα»
και άνδρες. Οι θεματοφύλακες της παρά- και όχι «τα μαύρα τα κλεφτόπουλα». Στον ήρωα Νάσιο
δοσης. Κουμπόπουλο αναφέρονται και τα επόμενα δημοτικά
Ας είμαστε λοιπόν οι Σαρακατσαναί- τραγούδια: «Νάσιο μ’ δεν είχες πρόβατα», «Του Νάσου το
οι περήφανοι για τους προγόνους μας. κεφάλι», «Δε στο ‘πα εγώ Θανάση μου» και, ενδεχομένως,
Για το δικό τους δύσκολο αγώνα έως και το «Ανάρια-ανάρια τα ‘ριχναν».
Για το τέλος του Νάσιου Κουμπόπουλου, ο ιστοριο-
κατά τη διάρκεια της επανάσταση του
δίφης Ιωάννης Κουτσοκώστας στο έργο του «οι Σαρα-
1821, αλλά και αργότερα και για τη δική
κατσαναίοι στους Αγώνες του Έθνους», αξιοποιώντας
τους συμβολή στη δημιουργία του νεο-
αγραφιώτικη παράδοση, γράφει ότι: «..σκοτώθηκε σε μια
ελληνικού κράτους. Σε εμάς απομένει να
μάχη με τους Τούρκους κοντά στο μοναστήρι Τατάρνας.
σεβόμαστε και πρωτίστως να μην ξεχνά-
Οι κλέφτες, κυνηγημένοι από τους Τούρκους πέρασαν τον
με και να τιμάμε τις θυσίες, τους αγώ- Συνάγεται από το παραπάνω δημοτικό τραγούδι ότι Άσπρο ποταμό και στάθηκαν στην θέση «Τούμπανο» όπου
νες τους, για να ατενίζουμε το μέλλον με ο Νάσιος Κουμπόπουλος είχε συγκροτήσει με μέλη της ταμπουρώθηκαν. Ένα τουρκάκι, χωρίς να γίνει αντιληπτό
υπερηφάνεια, αυτοπεποίθηση και προο- οικογένειάς του κλέφτικη ομάδα, η οποία δρούσε στην από τους κλέφτες, πήγε από το πίσω μέρος και άρχισε
πτική. Ο σεβασμός και η τιμή των αγώ- περιοχή των Αγράφων. Την ύπαρξή της βεβαιώνει και η να πυροβολεί. Οι κλέφτες ακούνε από πίσω τα βόλια να
νων των δικών μας ανθρώπων και η ακόλουθη εξιστόρηση του πατέρα μου, Αθανασίου Γρηγο- σφυρίζουν και νόμισαν ότι τους πήραν από τις πλάτες και
γνώση της ιστορίας τους, αποτελεί θεμέ- ρίου Κουμπή: στη δίκη των λήσταρχων Κουμπαίων στην έκαναν τον ανήφορο. Ο Νάσος, πρωτοπαλίκαρο του Κατσα-
λιο, αναστοχασμού, προοπτικής, ευημε- Κέρκυρα τον Μάιο του 1929, ο πρόεδρος του δικαστηρίου ντώνη, δεν άφησε το ταμπούρι του και σηκώθηκε όρθιος.
ρίας, προόδου και δημοκρατικής πορείας ζήτησε να μάθει από τον Τάκη και τον Κώστα Κουμπή Τότε το τουρκάκι του έριξε από πίσω και τον σκότωσε. Και
της πατρίδας. τους λόγους που τους οδήγησαν στην παρανομία. Εκείνοι η τοποθεσία λέγεται «στον Νάσο»».
τα
6 σαρακατσανικα
φ. 85

τέσσερις χιλιάδες.
Αλεξάκης Βλαχόπουλος ή Συκάς Επανήλθαν οι Τούρκοι και Αλβα-
νοί, ζητώντας νέες διαπραγματεύσεις,
με σκοπό να τους επιτραπεί να φύγουν,
Ο oπλαρχηγός (Νικόπολη,1 1778 ή 1780–Αθήνα, 1865) πρόταση την οποία δέχθηκαν οι οπλαρ-
χηγοί, στους οποίους ήταν γνωστοί οι
του Ιωάννη Δ. Ακρίβη, δικηγόρου επικεφαλής των εχθρών τους.
Α' ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ: ΠΡΕΒΕΖΑΝΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ με την σύζυγό του Αναστα- Πολλοί από τους Έλληνες, μη ελεγ-
σία, με την οποία αποκτά χόμενοι από τους οπλαρχηγούς, προέ-

Σ
τη δυτική έξοδο της πόλεώς μας, έναν γιο - υπογράφει την βησαν σε λαφυραγωγίες και εκτελέσεις,
κάθετα προς την οδό Επτανήσου, από 14-6-1865 χειρόγραφη αίτηση της τόσο Τούρκων όσο και Εβραίων (κατα-
σχεδόν απέναντι από την συμβολή μητέρας του, προς την επί των εκδου- λογίζοντας στους τελευταίους ευθύνες,
της τελευταίας, με την οδό Κίτσου Τζα- λεύσεων και των θυσιών του αγώνος διότι Εβραίοι περιέφεραν το σκήνωμα
βέλα, προφανώς όχι τυχαία, με κατεύ- Επιτροπήν, ως «ΠΑΒλαχόπουλος» - και του Γρηγορίου του Ε΄, στους δρόμους
θυνση προς Παντοκράτορα, υπάρχει η δύο θυγατέρες. της Κωνσταντινουπόλεως).
οδός Αλεξάκη Βλαχοπούλου. Ο Αλεξάκης είναι «μορφωμένος και Οι οπλαρχηγοί παρέλαβαν κάποιους,
Όλοι μας γνωρίζουμε τον ήρωα του αγγλομαθής» και καταλαμβάνει σημα- υπό την προστασία τους, μεταξύ των
αγώνα, Κίτσο Τζαβέλα, όπως και όλους ντικά αξιώματα κατά την Επανάσταση, οποίων ο Βλαχόπουλος τους Αλάμπεη
τους Σουλιώτες αγωνιστές. αλλά και στο νεοελληνικό κράτος. και Ταχήρ Παπούλια, τους οποίους
Πολλές φορές όμως αναρωτήθηκα, Διδάχθηκε τα πρώτα γράμματα στα αντάλλαξε αργότερα, με την οικογένειά
πόσοι από μας γνωρίζουμε τον Αλε- Ιωάννινα, ενώ μετά ταύτα, αφού ετρά- του, που κρατούνταν αιχμάλωτη, στην
ξάκη; πη στην αρματωλική ζωή, αναγκάσθηκε, Πρέβεζα.
Με την ευκαιρία, λοιπόν, των δια- από τις απηνείς διώξεις του Αλή Πασά, Η επιτυχία στο Αγρίνιο έκαμε μεγάλη
κοσίων ετών, από την Επανάσταση του να καταφύγει στην Κέρκυρα, με τον Πορτραίτο του Αλεξάκη Βλαχόπουλου, εντύπωση, «κρότον», σ’ όλη την Ελλά-
1821, θεωρώ ότι πρέπει να αναφερ- αδερφό του Κωνσταντίνο3 και άλλους, έργο αγνώστου ζωγράφου
δα.
θούν σχετικά, λίγα λόγια, όπως αυτά όπου κατατάχθηκε, όπως και ο αδερ- ταν από διπλό ή τριπλό περιτείχισμα, Μετά την κατάληψη του Αγρινίου
προκύπτουν από ιστορικά κείμενα, είτε φός του, ως βαθμοφόρος, στο πρώτο σαν μικρό φρούριο, χωρίς επαφή μετα- και την εγκατάσταση Αρχής, οι Έλληνες
της εποχής εκείνης, είτε και μεταγενέ- αγγλικό σύνταγμα των Ελλήνων εθελο- ξύ τους, με δύο και τρεις αυλόθυρες κατευθύνθηκαν προς Ζαπάντι (Μεγά-
στερα, ντών, με το οποίο έλαβε μέρος σε διά- και μία στο εσωτερικό του περιτειχίσμα- λη Χώρα), κωμόπολη, βορειοδυτικά του
Δεν είμαι ιστορικός, «κάνω μια δου- φορες πολεμικές επιχειρήσεις, παραμέ- τος, μοναδικό φαινόμενο σε όλη την Αγρινίου, όπου κατοικούσαν μόνο Τούρ-
λειά, που δεν μαθαίνεται ποτέ», έμα- νοντας και μετά το τέλος των ναπολε- Ελλάδα, που φανέρωνε την αγριώτε- κοι, με σκοπό να την καταλάβουν, στις
θα όμως να αποφεύγω την πλάνη και οντείων πολέμων, επί τετραετία, ενώ ρη τυραννική κατάσταση, αλλά και τους 16 Ιουνίου 1821.
την υπερβολή, και, ως εξ αυτών, όσα επιστρέφοντας στην Πρέβεζα, μυήθηκε, φόβους των Τούρκων, ως περικυκλωμέ- Παρά το ολιγάριθμο των εκεί πολε-
περιέχονται σε τούτο το σημείωμα, όσο το 1819, από τον αδελφό του, Δήμο4, νων από λαό που δεν είχε χάσει εντε- μιστών, οι Τούρκοι προέβαλαν σθενα-
πιο συνοπτικά, ώστε να δοθεί, κατά ο οποίος είχε μυηθεί το προηγούμενο λώς ούτε την προσωπικότητά του, ούτε ρή αντίσταση και φάνηκε ότι νικούσαν
το δυνατόν αδρά, η φυσιογνωμία του έτος στο Καρπενήσι, στα της Φιλικής τον έρωτα προς την ελευθερία, ούτε τη τους περισσοτέρους, ώσπου ο Βλαχό-
ανδρός, προέρχονται, όπως προανα- Εταιρείας και έγινε «σπουδαίος απόστο- γενναιότητα της καρδιάς και την οπλο- πουλος, στοχεύοντας εύστοχα, σκότωσε
φέρθηκε, από έγκυρες ιστορικές πηγές, λος» αυτής. φορία – είναι γνωστοί, ως σιδηροφόροι, τον αρχηγό τους, Ιουσούφ Σουλεϋκάρα-
στις οποίες και παραπέμπω.. Επανήλθε στην ιδιαίτερή του πατρί- από την αρχαιότητα, οι Ακαρνάνες. γα, με αποτέλεσμα να προκληθεί σύγχυ-
Αρκετά των στοιχείων αυτών δια- δα, το 1820, όπου ανακηρύχθηκε καπε- Το κέντρο αυτό υπερασπίζονταν ση μεταξύ των ανδρών του και να μετα-
σταυρώνονται από περισσότερες από τάνιος και αρματωλός της επαρχίας Τούρκοι και Αλβανοί μαχητές, εντόπιοι βληθεί η κατάσταση υπέρ των Ελλήνων,
αυτές. Βλοχού και το επόμενο έτος, 1821, και ξένοι, με δερβέναγα και μουτεσελί- οπότε οι Τούρκοι ζήτησαν συμβιβασμό,
Η πανδημία με το γενικό απαγορευ- ύψωσε την σημαία της Επαναστάσε- μη (με στρατιωτική και πολιτική δικαιο- «με ασφάλεια τιμής και ζωής» και παρέ-
τικό, μου εξασφάλισε τον χρόνο, για ως, προσφέροντας, κατά την διάρκεια δοσία) τον Τουρκαλβανό Νούρκα Σερ- δωσαν τα όπλα.
την προκειμένη έρευνα, με αφετηρία του Αγώνα, πολλές και σπουδαίες υπη- βάνη, ενώ ήδη είχε προσέλθει και ο Πολλά εξαρτώνται από την αξιότη-
την τετράτομη Ιστορία του Σπ. Τρικού- ρεσίες, ως στρατιωτικός και πολιτικός δερβέναγας Ταχήρ Παπούλιας. τα του αρχηγού, και μάλιστα σε περι-
πη (ουδέν κακόν αμιγές καλού). Άλλω- άνδρας των επαναστατικών αγώνων Συνεννοημένος με τους εγκριτώτε- στάσεις πολέμου. Δεν είναι το μοναδικό
στε η ενασχόληση με την Ιστορία απο- και της περιόδου της Α΄ δυναστείας. ρους των Ελλήνων της πόλεως, με τους παράδειγμα στην Ιστορία. Από λέοντες
τελεί πάντα ευχαρίστηση. «Όλβιος όστις Κατά το 1821, ως οπλαρχηγός της οποίους διατηρούσε μυστική αλληλο- που ήταν οι Τούρκοι του Ζαπαντίου,
Ιστορίης έσχεν μάθησιν». επαρχίας του Βλοχού, δεν έπαυε, αφ’ γραφία, ο Βλαχόπουλος, με δύναμη όσο ζούσε ο Σουλεϋκάραγας, μεταβλή-
Ο Αλέξιος, γνωστότερος ως Αλεξά- ότου εξερράγη η Επανάσταση στην 500 ανδρών, από την επαρχία του και θηκαν αμέσως σε «λαγούς», μόλις εξέ-
κης, Βλαχόπουλος, γεννήθηκε στην Πρέ- Πελοπόννησο, να ερεθίζει, μυστικά, με άλλους υπό τον Τσόγκα (με τον οποί- λειπε ο αρχηγός τους.
βεζα, το 1780 (ή το 1778), από αρματω- αδιάκοπες «υπενέργειες», τους οπλαρ- ον είχαν κοινές ρίζες), πριν ξημερώσει, Για τα δυο αυτά πολεμικά γεγονότα,
λική οικογένεια, η οποία κυριαρχεί, από χηγούς και προεστούς της περιοχής, να εισήλθε πρώτος στο Αγρίνιο, από το η δημοτική μούσα τραγούδησε:
τα μέσα του ΙΗ΄ αιώνα, στο αρματω- «σχίσουν το προσωπείο» και να αρχί- παλαιοφρούριο, πάνω από την πόλη.
σουν τον αγώνα. Ταυτόχρονα, από άλλο σημείο εισήλ- Σ’ όλον τον κόσμο ξαστεριά,
λίκι του Καρπενησίου, υπό το επώνυμο σ’ όλον τον κόσμο ήλιος,
Συκάδες, ενώ αργότερα μετονομάζονται Όταν είδε ότι δεν μπορούσε να θε ο Μακρής, οπλαρχηγός του Ζυγού,
παραλάβει την οικογένειά του από την με τους δικούς του άνδρες. και στο Ζαπαντοβράχωρο,
Βλαχόπουλοι, με πρώτον τον αδελφό μαύρος καπνός κι αντάρα.
του πατέρα του Αλεξάκη, Γεώργιο Βλά- Πρέβεζα, έκρινε ότι δεν έπρεπε να βρα- Τα δύο σώματα εισήλθαν κραυγάζο-
δύνει πλέον και ύψωσε την σημαία της ντας και αλαλάζοντας, για να προκαλέ- Καπεταναίοι το ’καιγαν,
χο ή Βλαχογιώργο.
ανεξαρτησίας της Πατρίδας, «θυσιά- σουν τρόμο στους Τούρκους και Αλβα- Τσόγκας κι Αλεξάκης.
Είναι Σαρακατσαναίοι τσελιγκάδες,
από τα «Βλαχοχώρια»2 της περιοχής ζοντας» και την οικογένειά του και το νούς πολεμιστές, οι οποίοι, υπό τους Ο Βλαχόπουλος, ένα χρόνο αργό-
Καρπενησίου, συγγενείς των Κατσα- αρματωλίκι. Νούρκα Σερβάνη και Ταχήρ Παπούλια, τερα, μετέχει και στη μάχη του Πέτα,
ντωναίων. Μετά την είσοδο του Μακρή στο υπερέβαιναν τους χίλιους και οι οποίοι όπου, ως γνωστόν, μάχονται και πολλοί
Οι Συκάδες μεταπηδούν από την Μεσολόγγι και το Αιτωλικό (με τον επέδειξαν τόσο θάρρος, ώστε ετοιμά- φιλέλληνες.
θέση του αρματωλού στην αντίστοιχη οποίον φαίνεται να συνεργάζεται στε- σθηκαν για έξοδο. Γνωρίζοντας καλά και την τακτική
των κλεφτών, όπως κατά κανόνα συνέ- νά), αποφασίσθηκε από τους οπλαρχη- Μάλιστα, επειδή οι Τούρκοι γιόρτα- του τακτικού στρατού και των ατάκτων,
βαινε στη Στερεά, οπότε η φυγή από γούς η είσοδος στο Αγρίνιο και ορίσθη- ζαν το ραμαζάνι, με την είσοδό τους στο απευθύνθηκε προς αυτούς, δια του Ιτα-
την περιοχή, προς τις εκτός Οθωμα- κε ημέρα της εκστρατείας η 28η Μαΐου Αγρίνιο, οι Έλληνες βρήκαν στρωμένα λού αξιωματικού Ταρέλλα, προτρέπο-
νικής κυριαρχίας περιοχές, όπως είναι 1821. τα τραπέζια, με τα έτοιμα τα φαγητά ντάς τους να οργανώσουν προμαχώνες,
τότε η Πρέβεζα, έρχεται ως αναγκαία Το Αγρίνιο είχε για την Δυτική Ελλά- τους, τα οποία «ετίμησαν» δεόντως. από τον οποίον παίρνει την απάντηση,
συνέπεια. δα, όποια θέση και η Τρίπολη για την Δεν άργησαν να ακουσθούν και τα «Ηξεύρομεν και ημείς να πολεμώμεν».
Γενάρχης της οικογένειας, ήταν ο Πελοπόννησο. Διέφεραν τα δύο αυτά όπλα των υπό τους οπλαρχηγούς Σαδή- Επίσης μετείχε, με πολλούς άλλους
γέρο - Συκάς, αρματωλός του Καρπενη- κέντρα, της Πελοποννήσου και της μα και Γρίβα, οπότε οι Τούρκοι εζήτη- οπλαρχηγούς, στην επίθεση κατά των
σίου, ο οποίος είχε πέντε γιους, μεταξύ Δυτικής Στερεάς, καθ’ όσον το πρώτο σαν συνεννοήσεις, με σκοπό να πείσουν Τούρκων της Άρτας.
των οποίων και ο Δήμος (ο μόνος από ήταν ενισχυμένο με τείχισμα και τηλε- τους επιτιθεμένους να αποχωρήσουν, Εκλέχτηκε και ονομάστηκε χιλίαρ-
τα πέντε αδέρφια, που παντρεύεται και βόλα και πολύ στρατό, ενώ το δεύτερο πρόταση η οποία βεβαίως δεν έγινε χος, το 1822, ενώ στις 16-6-1823,
αποκτά οικογένεια, ενώ οι λοιποί αφο- δεν είχε τέτοια μέσα. δεκτή, με συνέπεια την συνέχιση της στρατηγός.
σιώνονται στο αρματωλίκι), γιος του Ανάμεσα στον Αχελώο και τον Εύη- μάχης και μάλιστα με μεγαλύτερη σφο- Ο ίδιος, ως στρατηγός και ο αδερ-
οποίου ήταν και ο Νίκος Συκάς, αρμα- νο, το Αγρίνιο κατοικείτο από πλούσι- δρότητα, επί τετραήμερο. φός του Κωνσταντίνος, ως χιλίαρχος,
τωλός και ο ίδιος του Βλοχού (περιο- ους Τούρκους, περί τις εξακόσιες τριά- Κατά τις ημέρες εκείνες προσήλθαν μετέχουν, ως πρόκριτοι του Στρατιωτι-
χής της Αιτωλίας, η οποία παλαιότερα ντα οικογένειες, ενώ ήδη προσέφυγαν στο Αγρίνιο και άλλοι οπλαρχηγοί με τις κού, στη συνέλευση της Δυτικής Χέρσου
ανήκε στο αρματωλίκι του Καρπενησί- εκεί οι Τούρκοι του Μεσολογγίου και δυνάμεις τους, τόσο από το Ξηρόμερο, Ελλάδος, στο Αιτωλικό, το 1824.
ου) και γιος αυτού ο Αλεξάκης, γνωστός του Αιτωλικού. μεταξύ των οποίων οι Γιώτης και Γιωρ- Η εξέλιξη, βέβαια, στην στρατιωτι-
πλέον ως Βλαχόπουλος Κάθε διώροφη και τριώροφη τουρ- γάκης Βαρνακιώτης, όσο και από τον κή ιεραρχία, κατά την περίοδο των ατά-
Ο Αλεξάκης δημιουργεί οικογένεια, κική κατοικία της πόλεως περιβαλλό- Βάλτο, ώστε στις 3 Ιουνίου έφτασαν τις κτων, του αγώνα, κατά την οποία το
τα
φ. 85 σαρακατσανικα 7

δος, εις την υποταγήν του σουλτάνου. βε τις υψηλότερες στρατιωτικές θέσεις
Αλλά και κατά τα μεσοδιαστήματα του Έθνους, ο δε Κώστας και λοιποί,
της κυβερνητικής του θητείας, ο Βλα- στις διάφορες εκστρατείες, φάνηκαν, με
χόπουλος δεν εγκαταλείπει τον Αγώνα. τον σταθερό χαρακτήρα τους, όχι μόνο
Το 1824, με τους εμφυλίους πολέ- ανώτεροι της σφαίρας των προγόνων
μους στην Πελοπόννησο, βρίσκεται στο (της οικογενείας) τους, αλλά μεταξύ
Αιτωλικό και είναι ο ένας από τους τέσ- των συναγωνιστών, αξιέπαινοι.
σερις στρατηγούς, που εγγυήθηκαν την Απεβίωσε, έχοντας τον βαθμό του
ασφάλεια των Ζαΐμη, Λόντου και λοι- Αντιστρατήγου, το έτος 1865. Αριθ. Πρωτ: 3995
πών, σε μια προσπάθεια κατασιγάσε- Δεν έλειψαν, βέβαια και οι αιτιά- Αθήνα, 01 Μαρτίου 2021
ως του αδελφοκτόνου αυτού πολέμου, σεις εις βάρος του, τόσο για συμμετοχή
θέτοντας αυτούς υπό την επαγρύπνηση του στις βιαιοπραγίες κατά των Τούρ- Προς την
του Τσόγκα, συμπολεμιστή του Βλαχό- κων και Εβραίων, κατά την είσοδο στο Αδελφότητα
πουλου, στο Αγρίνιο. Αγρίνιο (από μεταγενέστερους), όσο και των εν Αθήναις Σαρακατσαναίων
Κατά τη δεύτερη πολιορκία, από για ιδιοτέλεια, εκ της φιλίας του με τον ΕΝΤΑΥΘΑ
τον Κιουταχή, εισέρχεται στο Μεσολόγ- Μαυροκορδάτο.
γι, προς ενίσχυση των πολιορκημένων, Είναι όμως γνωστοί οι ανταγωνι- Αξιότιμοι και λίαν αγαπητοί μας,
όπως και αρκετοί άλλοι οπλαρχηγοί, σμοί και οι αντιπαλότητες, μεταξύ των Νιώθουμε αναγκαία την έκφραση ευ-
οπότε αρχίζουν και εξορμήσεις, κατά πρωταγωνιστών της Επαναστάσεως. γνωμοσύνης μας προς τον Σύλλογό σας
των πολιορκητών. Αυτός, με λίγα λόγια, υπήρξε ο για την χειρονομία αγάπης προς τον Φο-
Το 1827, με την άφιξη του στρατη- άνδρας, αυτός ο «διακρινόμενος πάντο- ρέα μας και την απόδοση τιμής προς την
γού Τσώρτση και του λόρδου Κόχραν, τε διά τον πατριωτισμόν και την φρό- μακαριστή Ευγενία Τσουμάνη.
Κωνσταντίνος Βλαχόπουλος οι οποίοι διορίσθηκαν αρχιστράτηγος νησήν του, μεταξύ των συναγωνιστών Η έκφραση της αγάπης σας, μας έδωσε
πλείστον των οπλαρχηγών κατέλαβε τις και στολάρχης, αντίστοιχα, κατατάχθη- συντρόφων, οπλαρχηγών», του οποίου την δυνατότητα να μεταδώσουμε κι εμείς
υψηλότερες βαθμίδες, ήταν διαφορετι- κε μαζί με άλλους οπλαρχηγούς, μετα- το όνομα φέρει ο «ασήμαντος δρόμος» λίγη αγάπη προς τους πάσχοντες συναν-
κή, έναντι εκείνης της οργανώσεως του ξύ των οποίων ο Κολοκοτρώνης, ο Ανα- του ποιητή, στην πόλη μας.1 θρώπους μας, η φροντίδα των οποίων
Κράτους, με τον τακτικό στρατό. γνωσταράς, ο Πλαπούτας, ο Νικηταράς, είχε γίνει αυτοσκοπός από την αείμνηστη
Έγινε υπουργός του Πολέμου το στο υπό του πρώτου (Τσώρτση) συστα- Σημειώσεις Ευγενία η οποία φρόντισε γι αυτούς ακό-
1823 και το 1825, το δε 1827 γενι- 1 Η περιοχή της αρχαίας Νικοπόλεως απο- μη και με την κοίμησή της.
θέν, στη Ζάκυνθο, σώμα, δύο ελαφρών
τελούσε, παραδοσιακά, λιβάδια των Σαρακα-
κός επιθεωρητής του Στρατού. Μετά ταγμάτων, διαπρέποντας και κατ’ αυτήν τσαναίων, μεταξύ των οποίων και οι Ακριβαί-
Ευχόμαστε και προσευχόμαστε για την
την άφιξη του Καποδίστρια, διωρίσθηκε τηνδιάρκεια της Επαναστάσεως. οι, έως τις απαλλοτριώσεις του Μεσοπολέ- ανάπαυση της ψυχής της φιλτάτης μας
υπουργός Στρατιωτικών. Το ίδιο υπουρ- μου, μετά την εγκατάσταση των προσφύγων Ευγενίας.
γείο κατείχε και επί Όθωνος, από το της Μικρασιατικής καταστροφής, οπότε και Το φωτεινό παράδειγμα της ζωής της,
δημιουργήθηκε ο σημερινός οικισμός Νικό- που δεν ήταν άλλο από την πλήρη ανά-
1841, έως το 1843, μετά δε την κατά- πολη.
λυση της απολύτου μοναρχίας, έγινε 2 Τα «Βλαχοχώρια» βρίσκονται ανατολικά λωσή της προς το όφελος του τόπου τον
υπουργός των Ναυτικών. του Καρπενησιώτη ποταμού (περιλαμβανο- οποίο αγάπησε αλλά και της κοινωνίας
Το 1850 διωρίσθηκε γερουσιαστής μένου του Καρπενησίου), με κύρια, τότε, ευρύτερα, θα μείνει για πάντα στις καρ-
παραγωγική δραστηριότητα την κτηνοτροφία διές.
και το 1854 οργάνωσε, μαζί με τον – με συγκροτημένα τσελιγκάτα. Ο Γάλλος
Σπυρομήλιο, την Επανάσταση της Θεσ- Για το ΚΕ.Σ.Ο.
λόγιος, περιηγητής Εντμόντ Αμπού αναφέρει
σαλίας. ότι «στα Ελληνικά, ο Βλάχος και ο βοσκός Ο Αναπληρωτής Πρόεδρός του
Επί της Β΄ δυναστείας έγινε υπασπι- δηλώνονται με την ίδια λέξη». Ο Μητροπολίτης Φαναρίου Αγαθάγγελος
3 Ο Κωνσταντίνος Βλαχόπουλος γεννήθηκε
στής του Γεωργίου Α΄ (1864).
στη Νικόπολη, το 1789, έγινε αρματωλός και Γ΄ σελ. 130, σημ, 1
Ο Καποδίστριας – με την άφιξή του οπλαρχηγός της επαναστάσεως του 1821, Βλαχογιάννης Γιάννης, εις: Ν. Κασομούλη,
και με σκοπό να οργανώσει το Κράτος συμπολεμιστής του αδελφού του. Μετά τη Ενθυμήματα Στρατιωτικά, σελ. 109, σημ. 1˙
με νόμους, πειθαρχία, με δέσμευση των δημιουργία του Ελληνικού Κράτους, προή- σελ. 110, σημ. 5˙ σελ. 112, σημ. 1, 2.
χθη το 1825 εις τον βαθμό της «Στρατηγίας». Βουρλιώτης Μανόλης & Πετρονώτης Αργύρης
προσωπικών, στρατιωτικών και πολιτι- Π.Π., Απογραφικός κατάλογος επαρχίας Αγίου
Μετέχει της Φρουράς του Μεσολογγίου,
κών επιρροών και των συμφερόντων κατά τη δεύτερη πολιορκία, ως ένας εκ των
Πέτρου Κυνουρίας 1828, Χρονικά των Τσακώ-
νων, Πρακτικά ΣΤ΄ Τσακώνικου Συνεδρίου, τόμ.
των ομάδων και των κομμάτων– κάλε- σωματαρχών αυτής. Το 1826-1827 είναι κα΄ (2), Αθήνα 2010, σελ. 94-171.
σε τους υπουργούς του να του εκθέ- πληρεξούσιος της Εθνοσυνελεύσεως, εν Γκιόλιας Μάρκος, Ιστορία της Ευρυτανίας στους
σουν, καθ’ ένας στον τομέα του, την συνεχεία δε, ως στρατιωτικός, έφθασε μέχρι Νεωτέρους Χρόνους, εκδ. «Πορεία», Αθήνα,
τον βαθμό του αντιστρατήγου και απετέλεσε 1999, σελ. 107, 108, 250, 251, 252Γ
κατάσταση της χώρας, η οποία βρισκό- τον πρώτο Έλληνα αρχηγό της Ελληνικής Κασομούλης Νικόλαος, Ενθυμήματα Στρατιωτι-
ταν σε πραγματική αναρχία. Χωροφυλακής. κά, εκδ. Αρχείων της Νεωτέρας Ελληνικής Ιστο-
Αλέξης Βλαχόπουλος, ακόλουθος του Όθωνα. ρίας, Αθήνα, 1939, τ. Α΄, σελ. 29, 109, 112-115
Από τις εκθέσεις αυτές προέκυπτε 4 Ο αδερφός τους Δήμος, ακολουθώντας Μάγερ Ιάακωβος, Ελληνικά Χρονικά, επανέκδ.
Φωτ.: Franz Neumayer, Μόναχο (Γερμανία), τις ίδιες διαδρομές, προήχθη το 1824 εις
ότι οι δυνάμεις που κυβερνούσαν την 1865 c. Χ. Σπανός - Ν. Νίκας, Αθήνα, 1958, τ. Α΄, φ.
Υποχιλίαρχον και το 1825, εις τον βαθμό της 104, 24-12-1824)
χώρα, δεν ήταν παρά η αυθαιρεσία και
Αντιστρατηγίας. Μακρυγιάννης Ιωάννης, Απομνημονεύματα,
η βία. Μετά την πτώση του Μεσολογγίου, 5 Το μήκος του περιορίσθηκε, τα προηγούμε- τυπ. Βλαστού, Αθήνα, 1907, τ. Β΄ σελ. 37, επ.
Την τραγική αυτήν εικόνα συμπλή- και όταν οι επισημότεροι καπεταναίοι να χρόνια, για να γίνει πιο «ασήμαντος», εις Μίχος Αρτέμιος, Απομνημονεύματα της Δεύτε-
επιβεβαίωση του Ποιητή. ρης Πολιορκίας του Μεσολογγίου, εκδ. υπό Σ.
ρωσε η έκθεση του Βλαχόπουλου, ο της Στερεάς Ελλάδος επροσκύνησαν, Π. Αραβαντινού, Αθήνα, 1883, σελ. 93.
οποίος ανέφερε ότι όλα τα φρούρια ο Αλεξάκης, οι αδελφοί του και οι εξά- Τρικούπης Σπυρίδων., Ιστορία της Ελληνικής
Βιβλιογραφία Επαναστάσεως, εκδ. Χρ. Γιοβάνη, Αθήνα, 1968,
στερούνταν πολεμοφοδίων, εκ των δελφοί του, σύμφωνοι με τον Μακρή Αρχεία της Ελληνικής Παλιγγενεσίας, επανέκδ.
τ. Α΄, σελ. 261-268˙ τ. Β΄, σελ. 254, 260, 263,
οποίων εκείνο του Ναυπλίου κατεχόταν τον Ζυγιώτη, τον Καραϊσκάκη και με το Βιβλιοθ. Βουλής, 1971-1981, τ. Α΄, σελ. 471, τ.
τ. Γ΄, σελ. 179, 278, τ. Δ., σελ. 117.
Β΄ σελ. 340, τ. Γ΄, σελ. 287, 376, τ. Ζ΄, σελ. 286,
από στρατεύματα και αρχηγούς αδιά- μεγαλύτερο μέρος των Στερεοελλαδι- τ. Ι, σελ. 128, τ. ΙΔ΄, σελ. 210.
Φιλήμων Ιωάννης, Δοκίμιον Ιστορικόν, περί της
φορους, χωρίς να σέβωνται ούτε την τών, Ηπειρωτών, Μακεδόνων, Θεσσα- Ελληνικής Επαναστάσεως, Αθήνα, 1859, τ. Α΄,
Αμπού Εντμόντ, Η Ελλάδα του Όθωνα (1854,
σελ. 389˙ 1860, τ. Γ΄, σελ. 330, 338, 339, 342,
Κυβέρνηση, ότι η χώρα μαστιζόταν από λών, απεφάσισαν να συναγωνισθούν 1855), εκδ. «Μεταίχμιο», Αθήνα, 2017, σελ.77
343, 344, 455
Ασπρέας Γ., Εγκυκλοπαίδεια Ελευθερουδάκη,
τα πλανώμενα και πειναλέα στίφη και μέχρι θανάτου και να μείνουν αμέτο- έκδ. Γ΄, τ. Γ΄, σελ. 332: Πολιτική Ιστορία της
Φραντζή Αμβροσίου, Επιτομή της Ιστορίας της
Αναγεννηθείσης Ελλάδος, εκδ. Κ. Ράλλη, Αθήνα,
ότι ήταν εντελώς αδύνατο να ευρεθεί χοι πάσης συνεννοήσεως δι’ ιδιαίτερα Νεωτέρας Ελλάδος, 1821-1921, εκδ. Β΄, εκδ.
1841, τ. Γ΄, σελ. 57.
ποιος ήταν ο αριθμός των στρατιωτών, συμφέροντα, με τους ανέκαθεν αδιάλ- Οίκ. Γ. Βασιλείου, Αθήνα, 1924, τ. Α΄ σελ. 72, τ.
διότι ουδέποτε είχε συνταχθεί κατάλο-
γος αυτών και ουδέποτε η Κυβέρνηση
λακτους εχθρούς των Ελλήνων, Οθω-
μανούς.
Διαδικτυακές εκδηλώσεις
είχε καταστεί δυνατόν να πληροφορη- Με την προσπάθειά της η Αντιβασι- Οι απαγορευτικές διατάξεις εξαιτίας του φονικού ιού έφεραν καινούριες
θεί από τους οπλαρχηγούς την κατά- λεία, το 1833, να συγκροτήσει τακτικό συνήθειες και αξιοποίηση της τεχνολογίας. Έτσι οι άνθρωποι βρήκαν τρόπους
σταση των στρατευμάτων. στρατό, διέλυσε τους ατάκτους. εκτός από το να παρέχουν τηλεργασία, να ανταμώνουν διαδικτυακά, να παρου-
Μετά ταύτα, ο Καποδίστριας, εν Ο Αλεξάκης, συμβάλλοντας στην σιάζουν βιβλία, να οργανώνουν συνέδρια κ.λπ.
όψει της γιγαντιαίας προσπάθειας την προσπάθεια αυτήν, παρά το γεγονός Σημειώνουμε ορισμένα που σχετίζονται με τα ενδιαφέροντά μας:
οποίαν αναλάμβανε, απηύθυνε προς ότι, ως οπλαρχηγός, κατείχε υψηλό- Η Πανελλήνια Ομοσπονδία Συλλόγων Σαρακατσαναίων (Π.Ο.Σ.Σ) διοργάνωσε
τον λαό την πρώτη του «προκήρυξη», βαθμη θέση, όπως και πολλοί άλλοι, διαδικτυακή εκδήλωση με θέμα: «Οι Σαρακατσαναίοι στην Επανάσταση του '21»
η οποία άρχιζε με την φράση: «Εάν ο αποδέχθηκε, προφανώς λόγω και της την Τετάρτη 24 Μαρτίου 2021 και ώρα 8:00 μ.μ.
Θεός μεθ’ ημών, ουδείς καθ’ ημών». εξοικειώσεώς του, από την προηγού- H Πανηπειρωτική Συνομοσπονδία Ελλάδας, διοργάνωσε διαδικτυακή εκδή-
Ως έκτακτος επίτροπος Αρκαδίας, ο μενη θητεία του στον αγγλικό στρατό, λωση με θέμα: «ΗΜΕΡΑ ΤΟΥ ΗΠΕΙΡΩΤΗ», το Κυριακή 4 Aπριλίου
Αλ. Βλαχόπουλος, τον Μάιο του 1828, τον διορισμό του, ως ταγματάρχης, του Tην Πέμπτη 25 Μαρτίου και ώρα 18:30 έγινε διαδικτυακή παρουσίαση του
απαγόρευσε την είσοδο στην Τρίπο- ενός από τα συσταθέντα δέκα τάγματα βιβλίου του Γεωργίου Ι. Σούρλα "Η Μαγνησία στους απελευθερωτικούς αγώνες
λη, των δια προσταγής του σουλτάνου, ακροβολιστών, όπως και άλλοι, μεταξύ του έθνους. 200 χρόνια από την Επανάσταση του 1821".
παρά του πατριάρχου και της Ιεράς των οποίων και ο Μακρυγιάννης. Κάθε Κυριακή ο Δημήτρης Σαμουρέλης από τη Λάρισα διοργανώνει διαδικτυ-
Συνόδου απεσταλμένων τεσσάρων Διαπρέποντας, μεταξύ των οπλαρ- ακή εκδήλωση έχοντας κάθε φορά καλεσμένο έναν Σύλλογο Σαρακατσαναίων ή
αρχιερέων, οι οποίοι είχαν σκοπό να χηγών του Έθνους, ο Αλεξάκης, για τις άλλο φορέα, συνήθως έναν τραγουδιστή ή άλλο πρόσωπο. Πολύ ενδιαφέροντα
καθοδηγήσουν τους λαούς της Ελλά- γνώσεις και την φρόνησή του, κατέλα- τα θέματα που καταπιάνεται.
τα
8 σαρακατσανικα
φ. 85

αυθαιρεσιών της εξουσίας. Στηλιτεύει ανηλεώς την


αδικία και γράφει: «Κατοικίσαμε (στείλαμε) τους
Τα απομνημονεύματα του Μακρυγιάννη κατοίκους μέσα στα σπήλαια να ζούνε με τα θερία
και ρημώσαμε τους τόπους και γίναμε η παραλυσία

και η Ελληνική Επανάσταση του κόσμου». Εισάγει το θέμα της διανομής των
απελευθερωμένων εθνικών γαιών: «Να δώσετε εις

Ε
τους απλούς πατριώτες πενήντα στρέμματα γης
ίναι γνωστές σε όλους, πιστεύω, οι δυσκολίες οπού ‘ναι μιλλιούνια κι από πεντακόσια έως χίλια
του αρθρογράφου που αναλαμβάνει να γρόσια και κατ’ αναλογίαν να πάτε από τον απλό
αναφερθεί στο κορυφαίο γεγονός του πατριώτη ως το βαθμό του χιλίαρχου. Μ’ αυτό τον
Νέου Ελληνισμού, την Επανάσταση του 1821. τρόπο να γίνουν οι Έλληνες νοικοκυραίγοι και
Ιδιαίτερα, όταν ο διαθέσιμος χώρος στο έντυπο να πλουτίσει και το ταμείο». Τελικά το δίλημμα,
είναι περιορισμένος. Ο κίνδυνος να ξεστρατίσει εθνοαπελευθερωτική ή κοινωνική επανάσταση,
και να εξαντλήσει το θέμα του, καταφεύγοντας είναι ψευτοδίλημμα, Μια Ελλάδα ανεξάρτητη,
σε πομπώδεις εκφράσεις, σε μεγαληγορίες και ελεύθερη και κοινωνικά δίκαιη ονειρεύτηκε ο
γενικόλογες υπερβολές, είναι πάντα υπαρκτός. Μακρυγιάννης. Μια τέτοια Ελλάδα οραματίστηκαν
Ο φόβος αυτός με οι γνήσιοι αγωνιστές του ’21. Οτιδήποτε άλλο
του Θ.Γ. Γόγολου,
αναγκάζει να παρακάμψω πάνω σ’ αυτό το θέμα αποτελεί σκόπιμη ή αφελή
φιλόλογου
την «πεπατημένην» και μονομέρεια. Απλοϊκή θεώρηση της ιστορίας.
να καταφύγω στην μαρτυρία του στρατηγού Ερχόμαστε τώρα στο δεύτερο θέμα: πώς αφηγείται
Μακρυγιάννη, τη στιγμή μάλιστα που αυτός και περιγράφει τα γεγονότα της Επανάστασης.
υπόσχεται να μου πει «γυμνή την αλήθεια, χωρίς Μιλάμε για έναν αγωνιστή που πήρε μέρος στις
φόβο και χωρίς πάθος». Η επιλογή μου δεν περισσότερες μάχες του Αγώνα, ξεκινώντας από
είναι τυχαία. Πρώτα πρώτα, τον επέλεξα γιατί, την Ήπειρο (Άρτα, Λαγκάδα, Μακρυνόρος, Πέτα
διαβάζοντας τα «Απομνημονεύματά» του, έχω την κ.α), προχωρώντας στη Ρούμελη (Υπάτη, Στυλίδα,
αίσθηση πως μου μιλά, πληγωμένη και περήφανη, Αθήνα, Φάληρο κ.α) και καταλήγοντας στο Μοριά
η Ελλάδα εκείνης της μεγάλης περιόδου που (Παλιόκαστρο, Νιόκαστρο, Μύλοι κ.α). Θέλει να
γέννησε τη σημερινή Ελλάδα. Ύστερα, γιατί ο είναι απόλυτα ακριβής στην εξιστόρησή του, δεν
ατόφυος λόγος του, λόγος αυτόπτη και αυτήκοου τον ικανοποιεί η αφηγηματική του άνεση και
μάρτυρα, σε συναρπάζει και σε κάνει, με τη καταφεύγει στη βοήθεια της ζωγραφικής. Καλεί
δύναμή του, να «βιώσεις» πλήρως τα γεγονότα. Τα τον λαϊκό ζωγράφο, Παναγιώτη Ζωγράφο, από
«Απομνημονεύματα» του Μακρυγιάννη δεν είναι τη Σπάρτη, τον ξεναγεί στους τόπους των μαχών,
απλή καταγραφή γεγονότων . είναι η περηφάνεια, Ιωάννης Μακρυγιάννης σε σκίτσο
του δείχνει καταλεπτώς τις θέσεις και τις κινήσεις
του Βέλγου πρέσβυ Benjamin Mary.
ο θυμός, η πίκρα, ο καημός ενός αγωνιστή που των αντιπάλων, να παραστήσει με το πινέλο
ταυτίζεται με ό,τι θα ονομάζαμε γνήσια λαϊκό. Ευρωπαίων. Χίλια τάλαρα γύρευαν... Πήρα τους του τις μάχες. Παρόλα αυτά, δεν αρκείται στην
Ευθύς και τίμιος στις πράξεις και στα λόγια, στρατιώτες και τους μίλησα: «Αυτά και δέκα χιλιά- ακριβή καταγραφή των γεγονότων˙ προβαίνει σε
βαθύτατα λυρικός στο υπόστρωμα του λόγου του, δες τάλαρα να σας δώσουν, να μη καταδεχτείτε να μια συστηματική κριτική γεγονότων, προσώπων
σκάλισε με το «απελέκητο γράψιμό του» πάνω στο βγουν απ’ την πατρίδα μας. Γι’ αυτά πολεμήσαμε». και καταστάσεων. Σταματά με καημό στα δυο
χαρτί την ενέργεια μιας ζωής το ίδιο πολυτάραχης, Τι να πρωτοθαυμάσει κάποιος: Τη λεπτή αισθητική πρώτα χρόνια της Επανάστασης. Ήταν τα πιο
όσο κι ενάρετης. παρατήρηση σχετικά με τα αρχαία αγάλματα, που δημιουργικά χρόνια. Η ομόνοια, η ανιδιοτέλεια
Ξέρω πως είναι δύσκολο, στο πλαίσιο μιας μόνο ένας άριστος τεχνοκριτικός θα μπορούσε να και αυταπάρνηση χαρακτήριζαν τους αγωνιστές.
σύντομης αναφοράς,να δώσω ακαίριο, ό,τι μια ολό- κάμει ή τον συμβολισμό που προσδίδει στα δυο Γράφει χαρακτηριστικά: «Από ‘κείνους παλε
κληρη ζωή κατάφερε να προσφέρει στον Αγώνα του έργα της αρχαιοελληνικής τέχνης! Τα αγάλματα στα όποιος είχε τον τρόπο του, τους έδινε το βιος του
Έθνους μας,. Θα προσπαθήσω να επικεντρωθώ σε μάτια του αγράμματου, αλλα ευαίσθητου αγωνιστή και πολέμαγε δια την λευτεριάν του˙ πολιτικός και
δυο, κυρίως, σημεία του έργου του: α) Πώς βλέπει γίνονται σύμβολα όχι μόνο του αρχαιοελληνικού στρατιωτικός, ήταν το ίδιον. Και το σύστημα αυτό
ο Μακρυγιάννης το χαρακτήρα και τα αίτια της πολιτισμού, αλλά κι ολάκαιρης της ελληνικής ήταν σ’ όλη την πατρίδα, και μ’ αυτό το σύστημα
Επανάστασης και β) Πώς αφηγείται και περιγράφει ιστορίας. πορέψαμε δυο χρόνια. Τηράτε το ιστορικόν εκείνου
τα επαναστατικά γεγονότα. Οι λιγοστές αυτές περικοπές φανερώνουν του καιρού πόσο προβοδέψαμε, πόση αρμονίαν
Συχνά γίνεται λόγος για το χαρακτήρα της αβίαστα τον εθνικοαπελευθερωτικό χαρακτήρα είχαμε, πόση ομόνοια κι αδερφωσύνη». Θα σταθεί
Ελληνικής Επανάστασης. Ιστορικοί, κοινωνιολό- της Επανάστασης. Οι αγωνιστές του ’21 πολέμησαν με συγκίνηση στους πρωταγωνιστές των γεγονότων
γοι, διανοούμενοι διασταυρώνουν πολλές φορές ν’ αναστήσουν την πατρίδα «οπού ’ταν ξεγραμμένη αυτών. Θα γράψει για τον Αθ. Διάκο και τη θυσία
τα «ξίφη τους» για το αν η Επανάσταση ήταν από τον κατάλογο των εθνών». Προξενεί ζωηρή του στην Αλαμάνα: «Ο περίφημος και γενναίος
εθνικοαπελευθερωτική ή κοινωνική. Άλλοι εντύπωση το γεγονός ότι ο Μακρυγιάννης γνωρίζει Διάκος καταπληγωμένον και μισοσκοτωμένον το
υπερτονίζουν τον εθνικοαπελευθερωτικό χαρακτήρα καλά το περιεχόμενο των «Διακηρύξεων για τα έλαβαν ζωντανό οι Τούρκοι και τον παλούκωσαν.
της, χωρίς να προσδιορίζουν με σαφήνεια τον όρο φυσικά δίκαια του ανθρώπου», διακηρύξεις, Στην θέσιν οπού πέθανες, εσύ, Λεωνίδα, με τους
απελευθέρωση κι άλλοι τονίζουν το κοινωνικό οι οποίες ήταν δημιουργήματα του Ευρωπαϊκού τριακόσιους σου».
της περιεχόμενο, χωρίς να δικαιολογούν πειστικά Διαφωτισμού και των μεγάλων επαναστάσεων Αναφέρεται συχνά στις λέξεις πατριωτισμός κι
την άποψή τους. Δεν ήρθα να προσθέσω την που προηγήθηκαν της Ελληνικής (Αμερικανική, αρετή. Πατριωτισμός για τον Μακρυγιάννη είναι η
αδύναμή μου φωνή σε τούτη τη διαμάχη. Απλώς Γαλλική). Μιλά για ελευθερία (για αυτοδιάθεση), βαθειά αγάπη για τον τόπο, την ιστορία του και
να τονίσω: καιρός να σκύψουμε στα χαρτιά μας. μιλά για βιος (δικαίωμα της περιουσίας), μιλά το λαό του. Είναι συναίσθημα που πλαισιώνεται
Γράφει ο Μακρυγιάννης, βάζοντας στο στόμα ενός για τιμή (το δικαίωμα της τιμής, του σεβασμού από την αρετή και αρετή, κατά την αντίληψή
αντιπάλου ετούτα τα λόγια: και της αξιοπρέπειας), μιλά για ζωή (το δικαίωμα του, είναι συμπύκνωση καθαρά ελληνικών αξιών.
«Πασάδες και μπέηδες, θα χαθούμε. Θα της ζωής και της ασφάλειας), μιλά για θρησκεία Σημαίνει ανδρεία,τιμιότητα, φιλοτιμία, δικαιοσύνη,
χαθούμε! Ο μπέγης τους λέει, ότι ετούτος ο (ελευθερία πίστης, ανεξιθρησκία). Η ελευθερία, σύνεση. Είναι στάση ζωής. Δεν έχει τις ιδεαλιστικές
πόλεμος δεν είναι με το Μόσκοβον, μήτε με τον ωστόσο, δεν μπορεί να σταθεί, αν δεν συνοδεύ- διαστάσεις – την θέωση θα ‘λεγα - που της δίνει
Εγγλέζο, μήτε με τον Φραντζέζο. Αδικήσαμεν εται από την κοινωνική δικαιοσύνη. «Στύλος της ο υψιπέτης Ανδρέας Κάλβος. Με βάση αυτές
τον ραγιά κι από πλούτη και από τιμή και τον ελευθερίας είναι η δικαιοσύνη» λέει ο Ανώνυμος τις αξίες θα δώσει το πορτρέτο του σωστού
αφανίσαμε και μαύρισαν τα μάτια του και μας της «Ελληνικής Νομαρχίας», στο σημαδιακό αυτό αγωνιστή. Τον προσδιορίζει με δυο λέξεις: ανδρεία
σήκωσε ντουφέκι». έργο του Νεοελληνικού Διαφωτισμού. Ελευθε- και φρόνηση. Θα πει για τον καπετάνιο του,
Ο ίδιος ο Μ. σημειώνει σχετικά με τις αιτίες του ρία δε σημαίνει διώχνω τον έναν αφέντη και Γώγο Μπακόλα: «Ως λιοντάρι πολεμούσε και ως
Αγώνα: «Η τυραγνία των Τούρκων – τη δοκιμάσαμε καλώ τον άλλον να με διαφεντέψει. Στα 1826, φιλόσοφος οδηγούσε».
τόσα χρόνια – δεν υποφέρονταν πλέον. Και δι όταν η εθνοσυνέλευση θέλησε να θέσει «υπό Αναφερόμενος στις μάχες ποτέ δεν απαξιώνει
αυτείνη την τυραγνία, οπού δεν ορίζαμε ούτε βιός, την υψηλήν προστασίαν της Α.Μ. του βασιλέως τον αντίπαλο. Συχνά πυκνά συναντάμε τη φράση:
ούτε τιμή, ούτε ζωή (ξέραμε κι ότ’ ήμασταν ολίγοι της Αγγλίας» την ανεξαρτησία της Ελλάδας, θα «Και πολέμησαν και οι Τούρκοι και οι Ρωμιοί σαν
και χωρίς τ’ αναγκαία του πολέμου) αποφασίσαμε αντιδράσουν οι γνήσιοι αγωνιστές. Με πρώτον και λιοντάρια», ένας ιπποτισμός που φανερώνει την
να σηκώσουμε τ’ άρματα εναντίον αυτής της καλύτερο τον αγνό πατριώτη Δημήτριο Υψηλάντη. ευγένεια της ψυχής του. Επικεντρώνει το ενδιαφέ-
τυραγνίας και πήραμε την απόφαση: θάνατος ή Γράφει στην εθνοσυνέλευση: «Ο λαός, κύριοι, του ρον του στους άμαχους πληθυσμούς, στις σφαγές,
λευτεριά» Και σε πολλά σημεία του βιβλίου του οποίου παρρησιάζετε το πρόσωπον, δεν σας έδωσε τις καταστροφές και τις λεηλασίες και νοιάζεται
επαναλαμβάνει: «Ότι οι Έλληνες ορκίστηκαν να πληρεξιουσιότητα να καταργήσετε την εθνικήν για την τύχη τους. Είναι ιδιαίτερα αυστηρός προς
δουλέψουν δια την πατρίδα και θρησκεία» και πολιτικήν ανεξαρτησίαν του, αλλά να την τους στρατιώτες εκείνους που επιδίδονται στο
Έχοντας συνείδηση της μεγάλης ιστορίας στερεώσετε και να την διαιωνίσετε. Η ιστορία θέλει «πλιάτσικο». Θα γράψει για τη συμπεριφορά αυτών
του Ελληνισμού και της βαριάς πολιτισμικής κρίνει αδεκάστως την πράξιν σας». των ανεγκέφαλων καιροσκόπων: «Καταντήσαμε η
κληρονομιάς του, θα γράψει σε άλλο σημείο, Ο Μακρυγιάννης ξέρει καλά ότι η ελευθερία παραλυσία του κόσμου και μεταχειριζόμαστε τους
αφηγούμενος ένα περιστατικό: «Είχα δυο αγάλ- δεν στερεώνεται χωρίς την εθνική και πολιτική ανθρώπους μας χερότερα από τους Τούρκους».
ματα περίφημα, μια γυναίκα κι ένα βασιλόπουλο, ανεξαρτησία και χωρίς την κοινωνική δικαιοσύνη. Συμπάσχει με αυτούς που υφίστανται τη βάρβαρη
ατόφια – φαίνονταν οι φλέβες, τόσην εντέλεια Γι’ αυτό ζητά επίμονα σύστημα (σύνταγμα), θεμε- συμπεριφορά του αντιπάλου, ο οποίος ξεσπά
είχαν. Όταν χάλασαν τον Πόρο, τα ’χαν πάρει κάτι λιώδη νόμο, δηλαδή, για την κατοχύρωση των το μένος στα γυναικόπαιδα. Αφηγείται με πόνο
στρατιώτες και στ’ Άργος θα τα πολούσαν κάτι ανθρωπίνων δικαιωμάτων και τον περιορισμό των περιστατικά αυτής της κατηγορίας: «Ανάμεσα
τα
φ. 85 σαρακατσανικα 9

Πάτρα και Γαστούνι είναι ένα χωριό, το Μέγα να χάνονται και να λιγοστεύουν γύρω του. Ο
Σπήλαιγο. Έκαμα κονάκι σ’ ενού παπά το σπίτι. Οδυσσέας, ο Μάρκος Μπότσαρης, ο Καραϊσκάκης,
Μου παραπονιόταν οι κάτοικοι για την τυρα- ο Γώγο Μπακόλας. Ξεσπαθώνει ενάντια στην αδι-
γνία που δοκιμάζουν από τους καλογέρους. -Σαν κία. Θα στάξει ολόπικρο το φαρμάκι της πένας του
τραβάτε τόση τυραγνία, τους λέω, δε φεύγετε, να σε Μεταξάδες, σε Νοταράδες, Λονταίους, Ζαΐμηδες
πάτε σ’ άλλο χωριό εθνικό που ’ναι τόσα; Μου και Δεληγιανναίους. Αυτή την περίοδο κρίθηκαν οι
λέγει η παπαδιά – Όταν ήρθαν οι Τούρκοι, εμείς αξίες. Φάνηκαν οι τίμιοι και οι άτιμοι. Δεν ξέρει να
ήμασταν μέσα στο βάλτο στο νερό, τόσες ψυχές, ξεχωρίζει ο Μακρυγιάννης σε τάξεις, ξέρει τι είναι
να γλιτώσουμε. Κι ήρθαν οι Τούρκοι και μας ηθικό και τι ανήθικο. Ξέρει πως ξεβράκωτοι πριν
πιάσανε. Κι ήταν το σώμα μας καταματωμένο από από την Επανάσταση πλούτισαν. Ξέρει ακόμα πως
τις αβδέλλες- μας φάγαν. Και τα παιδιά πεταμένα άνθρωποι νοικοκυραίοι θυσίασαν και βιος και ζωή Θεσσαλονίκη 01/03/2021
μέσα – γιομάτο το νερό- σα μπακακάκια πλέγαν. για την ελευθερία. Μετά την επιτυχή έκβαση των ενεργειών του
Και άλλα ζωντανά κι άλλα τελείωναν. Και μ’ Τέλος πάντων, μέσα σ’ αυτή τη σκοτεινιά έρχεται Συλλόγου Σαρακατσαναίων Νομού Θεσσαλονίκης
έπιασαν οι Τούρκοι και με κοιμήθηκαν τριάντα ο Καποδίστριας, ο Κυβερνήτης. Πετυχημένος «Η ΕΝΩΣΗ», για την ονοματοδοσία της πλατείας
οχτώ. Και μ’ αφάνισαν και μένα και τις άλλες. υπουργός του Τσάρου, απ’ τους καλύτερους «ΣΑΡΑΚΑΤΣΑΝΑΙΩΝ ΟΠΛΑΡΧΗΓΩΝ» στην πόλη της
Γιατί τα τραβήξαμε όλα αυτά; Για αυτείνη την διπλωμάτες της εποχής. Αυτός που δημιούργησε Θεσσαλονίκης, ο Σύλλογός μας, προέβη στις παρα-
πατρίδα. Και τώρα δικαιοσύνη δε βρίσκομεν από ένα κράτος – πρότυπο, την Ελβετία. Η άφιξή του κάτω ενέργειες προκειμένου για την συμμετοχή του
κανένα. Όλο δόλο κι απάτη. Κι έκλαιγε με πικρά στην Αίγινα δεν ήταν ένα συναπάντημα χαράς. Ο με δυναμική παρουσία και περισσή περηφάνια στις
δάκρυα. Την παρηγόρησα. Με πήρε το παράπονο Γεώργιος Τερτσέτης γράφει στα «Απόλογα για τον επετειακές εκδηλώσεις για τον εορτασμό των 200
κι έκλαψα κι εγώ». Καποδίστρια» μια εξομολόγηση του αδικοχαμένου χρόνων από την Επανάσταση του 1821.
Βλέπει ότι ο εχθρός είναι περισσότερος και Κυβερνήτη προς τον Γεώργιο Μαυρομιχάλη, τον α) Στελεχώσαμε επιτροπή για τον σχεδιασμό, την
καλά οπλισμένος. Σκοντάφτουμε συχνά σε προτά- κατοπινό φονιά του (τι τραγική ειρωνεία), ο αξιολόγηση, την οργάνωση ποιοτικών εκδηλώσεων
σεις όπου εκφράζει το παράπονό του: «Ότι είμα- οποίος, λαμπροφορεμένος, τον επισκέφτηκε στην παράλληλα με την τελετή αποκαλυπτηρίων μνη-
σταν ολίγοι και οι οχτροί πλήθος» ή «Ότι εμείς Αίγινα να τον χαιρετήσει: «Είδα πολλά εις την μείου, αφιερωμένο στον Οπλαρχηγό Κατσαντώνη,
δεν είχαμαν κι ο οχτρός ήταν καλά εφοδιασμένος» ζωήν μου, αλλά σαν το θέαμα, όταν έφθασα εδώ στην προαναφερθείσα πλατεία, με προεδρεύοντα
Οδυνηρή επίγνωση. Νιώθεις ότι η φωνή του εις την Αίγινα δεν είδα παρόμοιο ποτέ κι άλλος να τον Σαρακατσάνο Στρατηγό και Επίτιμο Αρχηγό του
ραγίζει. Σ’ αυτήν, ωστόσο, την αντίθεση βρίσκεται μην το ιδεί. «Ζήτω ο Κυβερνήτης μας, ο οσωτήρας Γενικού Επιτελείου Στρατού κύριο Κωνσταντίνο Ζια-
η τραγικότητα και το μεγαλείο του Αγώνα. μας, ο ελευθερωτής μας», φώναζαν γυναίκες ζιά και άλλα εξέχοντα και καταξιωμένα μέλη.
Η κατάσταση αυτή, όμως, τον δυναμώνει και αναμαλλιάρες, άνδρες με λαβωματιές πολέμου, β) Προβήκαμε στην έρευνα για την φιλοτέχνηση
χαλυβδώνει τη θέλησή του. Πριν από τη μάχη των ορφανά γδυτά κατεβασμένα απ’ τις σπηλιές. Δεν του αγάλματος του οπλαρχηγού Κατσαντώνη, που
Μύλων του Άργους, τον επισκέπτεται ο Γάλλος ήταν το συναπάντημα τούτο φωνή χαράς, αλλά σύμφωνα με την ομόφωνη απόφαση του Δημοτικού
ναύαρχος Δεριγνύ και ακολουθεί ο παρακάτω θρήνος. Μαυροφορεμένες γυναίκες, γέροντες, μου συμβουλίου Θεσ/νίκης, η ανάθεσή του δόθηκε εξ
διάλογος: «Ήρθε ο Ντερνύς να με ιδεί και μου ζητούσαν ν’ αναστήσω τους πεθαμένους τους. ολοκλήρου και αποκλειστικά στο σύλλογό μας, μιας
λέγει. – Τι πόλεμο με τον Μπραΐμη θα κάματε Μανάδες μου 'δειχναν στο βυζί τα παιδιά τους και πρόκειται για δικό μας πόνημα και προσωπική
αυτού; Αυτές οι θέσεις είναι αδύναμες. Του λέγω. και μου ‘λεγαν να τα ζήσω κι ότι δεν είχαν τίποτε μας επιτυχία.
– Αυτές οι θέσεις είναι αδύναμες κι εμείς. Όμως άλλο, εκτός απ’ αυτά κι από μένα» γ) Συνάψαμε συνεργασία με το Λαογραφικό
είναι δυνατός ο Θεός που μας προστατεύει, και Ο Μακρυγιάννης θα επαινέσει τη διακυβέρνηση και Εθνολογικό Μουσείο Μακεδονίας- Θράκης, με
θα δείξουμε την τύχη μας σ’ αυτές τις θέσεις τις του Καποδίστρια τα δυο πρώτα χρόνια. Το σκοπό η εμπειρία ενός φορέα, όπως αυτού του
αδύναμες. Κι αν είμαστε ολίγοι στο πλήθος του νοικοκύρεμα των οικονομικών, την έγνοια του για Μουσείου, σε θέματα έρευνας και μελέτης της
Μπραΐμη, παρηγοριόμαστε μ’ ένα τρόπο, ότι η τα ορφανά του πολέμου, τη συνετή του διοίκη- Λαογραφίας να προσδώσει δυναμική στο σχεδιασμό
τύχη μας έχει τους Έλληνες πάντοτε ολίγους (……) ση. Ωστόσο δεν αντιλαμβάνεται την ψιλοβελονιά των εκδηλώσεων της επετείου 1821.
κι όταν οι ολίγοι αποφασίσουν να πολεμήσουν, της διπλωματίας του, την πολιτική των ίσων δ) Επιτύχαμε συμφωνία με το Κρατικό Θέατρο
λίγες φορές χάνουν και πολλές κερδαίνουν». αποστάσεων από τις Χριστιανικές Δυνάμεις που Βορείου Ελλάδος, πιο συγκεκριμένα, συμφωνήσαμε
Το παράπονό του τώρα γίνεται περηφάνια κι βοήθησαν αποφασιστικά στην απελευθέρωση της στη διάθεση του ανοιχτού Θεάτρου Γης, για επικεί-
αυτοπεποίθηση. Ελλάδας. Θα τον κατηγορήσει άδικα αργότερα μενη μουσική Συναυλία αφιερωμένη στην Κλεφτου-
για συγκεντρωτισμό και αυταρχισμό. Ακολουθεί η ριά και ανάλογη θεματική θεατρική παράσταση.
περίοδος της Βαυαροκρατίας, περίοδος δύσκολη ε) Όλες οι εκδηλώσεις μας θα τελούνται υπό  την
για πολλούς από τους παλιούς αγωνιστές που αιγίδα του Υπουργείου Πολιτισμού και Αθλητισμού,
εξοβελίζονται από το στράτευμα και πολλοί από της Μητροπολιτικής Ενότητας Θεσσαλονίκης και
αυτούς εξωθούνται στη ληστεία. Τρεις είναι οι του Δήμου Θεσσαλονίκης που μας στηρίζει ποικι-
έγνοιες του Ρουμελιώτη αγωνιστή: η δικαίωση των
λοτρόπως.
παλιών αγωνιστών, η χορήγηση συντάγματος και
Το προεόρτιο κλίμα της επετείου του 1821 είναι
τα «όξω», η τύχη του αλύτρωτου ελληνισμού. Με
συγκινησιακά φορτισμένο, ιδιαίτερα απαιτητικό και
συνεχείς παρεμβάσεις στο βασιλιά και στην κυβέρ-
παρόλες τις πρακτικές δυσκολίες λόγω υγειονο-
νηση προσπαθεί να προστατέψει τους πρώτους,
μικών συνθηκών που επικρατούν σε ολόκληρη τη
με τρόπο συνωμοτικό, αλλά αναίμακτο (κίνημα
χώρα, ο σύλλογός μας, δίνει το δικό του αγώνα για
3ης Σεπτεμβρίου 1843) καταφέρνει να ψηφισθεί
να κρατήσει ψηλά την ιστορική μνήμη και γνώση
το σύνταγμα το Μάρτιο του 1844, με μυστικές
καθώς και την εθνική ευαισθησία -μέσα από ποικί-
οργανώσεις στα πρότυπα της Φιλικής Εταιρίας
λες δράσεις- γιατί αυτό τελικά είναι η παράδοση. Το
προσπαθεί να κρατήσει ζωντανή την επαναστατική
οριστικό πρόγραμμα των εκδηλώσεών μας θα γνω-
φλόγα στις σκλαβωμένες περιοχές του Ελληνισμού.
Διώχτηκε για την στάση του απέναντι στη στοποιηθεί στην ιστοσελίδα του συλλόγου https://
Χειρόγραφο Ιωάννη Μακρυγιάννη. βαυαρική εξουσία. Γράφει ο Γιώργος Σεφέρης www.sarakatsanoi-enosi.
«Τον συνέλαβαν και τον πήγαν στο Μεντρεσέ, Για το ΔΣ του Συλλόγου
Έρχονται τα επόμενα χρόνια, χρόνια δύσκολα και τον ραπίσανε, και τον προπηλακίσανε, και Ο Πρόεδρος
για την Επανάσταση. Διχόνοιες, εμφύλιοι, τον κρίνανε σε μια δίκη που ήτανε μεγάλη αδια- Ανδρέας Μουλαράς
αλληλοσκοτωμοί. «Η διχόνοια που βαστάει ένα ντροπιά, και τον καταδικάσανε σε θάνατο, που
σκήπτρο η δολερή» αμαυρώνει τα περίλαμπρα έγιναν ύστερα δεσμά και του χαρίστηκαν στις 2
Επιλεγόμενα
κατορθώματα της πρώτης επαναστατικής Σεπτεμβρίου του 1854. Ο Μακρυγιάννης είναι Σκαλίζοντας τις προάλλες τα χαρτιά
διετίας. Στη διαμάχη των «πολιτικών» με τους πια ένα λεβέντικο κουρέλι». Θα προλάβει, όμως, μου, βρέθηκα μπροστά σε καμιά δεκαριά
«στρατιωτικούς», ο Μακρυγιάννης θα προσπαθήσει να γράψει στα τελευταία χειρόγραφά του τον πυκνογραμμένες κόλλες αναφοράς, κιτρινισμένες
να παίξει έναν «πυροσβεστικό» ρόλο. Ξέρει από πιο ανατριχιαστικό λόγο που γράφτηκε ποτές για απ’ την πολυκαιρία. Ήταν ένας λόγος που εκφώ-
τη μια μεριά ότι το δίκιο είναι με την πλευρά τούτο τον τόπο: «Μας πήραν τη ματοκυλισμένη νησα την 25η Μαρτίου του 1976 στη Μητρόπολη
των οπλαρχηγών, αναγνωρίζει όμως και την μας γης, την αγόρασαν από ’να γρόσι το στρέμμα Ιθάκης, νεοδιόριστος τότε καθηγητής στο Ναυτικό
αναγκαιότητα μιας κεντρικής διοίκησης, που θα και βάλαν εμάς με τ’ αλέτρι και τραβούμε το γενί Λύκειο του νησιού. Ο πρώτος από τους δύο
κατευθύνει τον Αγώνα. Η διαμάχη, ωστόσο, γίνεται και βγάνουμε τα κόκαλα των πεθαμένων μας». όλους κι όλους «πανηγυρικούς» της εκπαιδευτικής
περιπλοκότερη. Τοπικιστικό πνεύμα, προσωπικές Στα 1864 πεθαίνει ο Μακρυγιάννης. Διέσωσε, μου θητείας. Ένας ξεχασμένος «Πανηγυρικός».
φιλοδοξίες, εγωισμοί εντείνουν και περιπλέκουν την ωστόσο, τη φωνή των γνήσιων πατριωτών του Ο άλλος με τον τίτλο «Το δημοτικό τραγούδι
κατάσταση. Οι πολιτικοί παρασέρνουν με το μέρος Μεγάλου Σηκωμού, για να μαθαίνουν οι γενιές που και η Ελληνική Επανάσταση» εκφωνήθηκε
τους αρκετούς αγωνιστές και τους παγιδεύουν στις διαδέχονται έκτοτε η μια την άλλη: «ότι έχουμε στο Μαρούσι (3ο Λύκειο Αμαρουσίου) το 1990,
δολοπλοκίες τους. Ο Ρουμελιώτης αγωνιστής βλέπει αγώνες πατρικούς» και να παραδειγματίζονται. δημοσιεύτηκε στα «Σαρακατσάνικα Χαιρετήματα»,
τη βαθειά ραγισματιά στην ενότητα των Ελλήνων. Στα τελευταία του, τον παρακολουθούσε ο στο περιοδικό «Τζουμερκιώτικα Χρονικά» και
Υποφέρει, οργίζεται κι αηδιάζει. «Γιομίσαμε γιατρός Γούδας, ο οποίος γράφει στη στερνή του περιλαμβάνεται στο βιβλίο μου «Σαρακατσάνικα
φρατρίες» θα πει καταπικραμένος. Αηδιάζει και με διάγνωση: «Αι πληγαί του ασθενούς, χαίνουσαι, και Άλλα σελ. 216-225». Ο πρώτος είναι μια
τη συμπεριφορά των Ευρωπαίων και τα σκοτεινά συχνάκις αιμορροούσι» Τραγικά εύστοχη διάγνωση, ομιλία, στηριγμένη σχεδόν εξ ολοκλήρου στα
τους παιχνίδια. Θα πει επιγραμματικά: «Τέτοια γιατρέ Γούδα: «Αι πληγαί της πατρίδος, χαίνουσαι, «Απομνημονεύματα» του στρατηγού Γιάννη
αρετή έχετε, τέτοια φώτα δώσατε και σε μας συχνάκις αιμορροούσι» και κανείς, εξόν από μας, Μακρυγιάννη ο οποίος και αποτέλεσε τη βάση
τους καημένους». Βλέπει τους αγνούς αγωνιστές δεν μπορεί να τις γιάνει. του παρόντος κειμένου.
τα
10 σαρακατσανικα
φ. 85

Επέτειος διακοσίων ετών από το1821 του Δημήτριου Κ. Μπάκα,


«Βιογραφικό ολόγραμμα του γένους των Ελλήνων» αντ/γου ε.α., πολ. μηχανικού

Η ύπατη ανθρώπινη ανάδυση, η οποία μπορεί να σε ολόκληρο τον Κόσμο, όπου υπάρχει δημοκρατία, νόμενο που συνιστά ο Ελληνισμός, ως Πολιτισμός
αντιληφθεί, να επικοινωνήσει και να επηρεάσει το ατομικά και κοινωνικά δικαιώματα, που γέννησε η για όλη την Ανθρωπότητα και να καταστούμε θεμα-
Κόσμο είναι το ανθρώπινο πνεύμα. Η πνευματική Παιδεία των Ελλήνων. τοφύλακές του.
ισχύς συνιστά την ειδοποιό διαφορά του ανθρώπινου Συνιστά μοναδικό ιστορικό φαινόμενο σε παγκό- Στον εορτασμό της συμπλήρωσης δύο αιώνων
είδους. Είναι η κινούσα δύναμη. Συνιστά τη «ψυχή» της σμια κλίμακα και σηματοδότησε, σε όλες τις εποχές, από την Επανάσταση του 1821 δεν ταιριάζουν
Ανθρωπότητας. τις εξελίξεις του οικουμενικού πολιτισμού - πνευμα- έλεγχοι και μεμψιμοιρίες, καυστηριασμοί και δεοντο-
Στον στίβο του ανθρωπίνου πνεύματος το Γένος τικού και τεχνικού - από την πρώτη εποχή μορφο- λογίες. Ταιριάζει μόνο χαρμόσυνη μνήμη του αίνου
των Ελλήνων παίζει πανανθρώπινο πρωταγωνιστικό ποίησής της 27 αιώνες πριν μέχρι και την σύγχρονη απέραντος. Την μνήμη ανακαλούμε και τον αίνο
ρόλο σε όλη τη διαδρομή της μακρόχρονης ζωής του. εποχή. αναπέμπουμε.
Το Γένος μας διατηρείται ακμαίο, αληθινό και ζωντα- Υπήρξαν οι ζωντανές Ελληνικές εστίες εξαπλω- Ας φρονηματισθούμε, απ’ το μεγαλύτερο ιστορι-
νό για περισσότερους από τριάντα αιώνες! Παρά τα μένες σε ολόκληρη την Οικουμένη! Μια πολιτισμική κό Γεγονός του Ελληνισμού και ας αντλήσουμε από
όσα σκαμπανεβάσματα της ιστορικής του πορείας είναι αλυσίδα με τους μεγάλους κρίκους που σφυρηλατή- αυτό το Γεγονός ευκρασία, ευρωστία και εύπνοια.
Με τη ευκαιρία του εορτασμού των διακοσίων
ετών από την Ελληνική Επανάσταση ας αποσυρθού-
με στο ηθικό κορφοβούνι του 1821 και από το περή-
φανο εκείνο καραούλι ας δούμε να προβάλλεται στο
άπειρο πανοραμικά η ιστορική μας μεγαλογραφία.
Ποια σταθερή συνέχεια! Ποια πιστή συνέπεια!
Μία αδιάκοπη δημιουργική βίωση! Ακαταπόνητη
σκυταλοδρομία. Η σκυτάλη πάντοτε η ίδια. Σκυτάλη
πνευματική που μας συνδέει ως Γένος σ’ όλη της την
μακραίωνα αγωνιστική ιερή παράδοση και πρόοδο.
Ξεπροβάλλουν ο αρματολός και ο γραμματικός.
Ο καπετάνιος και ο δάσκαλος. Άνδρες του σπαθιού
και άνθρωποι του λόγου. Ονόματα εδώ και εκεί,
φημισμένα παραδειγματικά. Οι ανδρειωμένοι των
παραμυθιών περισσότερο, παρά οι ξεχωρισμένοι των
ιστορικών χρονικών.
Ολίγα ονόματα που θα μιλήσουν για όλα τ’ άλλα.
Κολοκοτρώνης, Καραϊσκάκης, Κανάρης, Σαχτούρης,
Μιαούλης, Καψάλης, Μπότσαρης, Παπαφλέσσας,
μία αειθαλής συλλογική οντότητα, γι’ αυτό μιλάμε για θηκαν σε Ελληνικά πνευματικά εργαστήρια από τους Τζαβέλας, Νικηταράς… Και πού τελειώνει η ποίηση και
«βιογραφικό» ολόγραμμα. Ακτινοβολεί πάντα πνευμα- χρόνους της Ιωνίας, τους Αλεξανδρινούς χρόνους, τους πού αρχίζει η ιστορία!
τικό ζωογόνο «φως» και συνιστά διαχρονικό παγκό- χρόνους της Ρώμης, του Βυζαντίου, της Αναγέννησης, Και προελαύνουν εμπρός, ο σταυρός του Παπά,
σμιο παράδειγμα. της Σύγχρονης Εποχής ξεκινώντας από τον 18° αιώνα το δαυλί του μπουρλοτιέρη, η φουστανέλα, το
Το ανθρώπινο πνεύμα ταυτίζεται με την ευρεία μέχρι και σήμερα. καριοφίλι. Άτακτοι θρυλικοί. Δύσκολα πειθαρχού-
Παιδεία. Η Ελλάδα και η Ελληνική Παιδεία είναι Οι σημερινοί Έλληνες στην Ελλάδα, την Κύπρο ντες, εύκολα συγχεόμενοι στην προοπτική του πίνακα.
ταυτόσημες έννοιες. Αυτό ενυπάρχει στην παγκόσμια και τη Διασπορά αποτελούμε τους ζωντανούς πνευ- Ισοπεδωτικοί, προσωπολάτρες. Πρωτογενείς. Ηρωικοί,
συνείδηση σε όλες τις εποχές. Μεταλαμπαδεύθηκε είτε ματικούς θεματοφύλακες της ανθρωπότητας και Ομηρικοί, περισσότερο πλήττουν τη φαντασία, σταμα-
από τον Όμηρο, τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη, είτε αυτό πρέπει να το συνειδητοποιήσουμε όλοι μας. τούν το λογισμό. Δύσκολα μπορείς να καταλάβεις αν
από τον Καζαντζάκη και τον Ελύτη ή τους μεγάλους Αυτό συνιστά ιστορική αναγνώριση, που δεν έχει έρχονται να χτυπήσουν τον αλλόφυλο ή να χτυπη-
άπειρους δημιουργούς - και δημιουργήματα - της καμία σχέση με σωβινισμούς. Μια αναγνώριση που θούν μεταξύ τους.
Ελληνικής Παιδείας. την έχει κάνει και την αποδέχεται ολόκληρος ο Θα δούμε πόσο αδιάθλαστα ευθυγραμμίζονται
Δεν είναι τυχαίο γεγονός αυτή η ταύτιση της κόσμος. στον περιστύλιο του Εθνικού Πανθέου: ο Όμηρος, ο
Ελλάδας και της Ελληνικής Παιδείας. Η Παιδεία των Ο σημερινός Ελληνισμός, ως ζωντανός θεμα- Αισχύλος, ο Σωκράτης, ο Πλάτων, ο Πυθαγόρας, ο
Προγόνων μας αποβλέπει σε αυτό τούτο το ανθρώ- τοφύλακας της Ελληνικής Παιδείας, σημαίνει ένα Αριστοτέλης, ο Πλήθων Γεμιστός, ο Μ. Βασίλειος, ο
πινο είναι, είτε ως πρόσωπο, ως κοινωνικό και πολι- Έθνος που εμφορείται από τις ηθικές και αισθητικές Χρυσόστομος, ο Γρηγόριος Ναζηανζηνός, ο Κοραής,
τικό ον. Η ταύτιση Ελλάδας και Παιδείας αναδύθηκε αξίες της Ελληνικής πνευματικής δημιουργίας, όπως ο Σολωμός, ο Παλαμάς, ο Σεφέρης, Ελύτης κ.ά. τελε-
από το όραμα που γεννήθηκε για τον άνθρωπο και τη αυτή αναπτύχθηκε δια μέσου των αιώνων και προ- τουργοί του ελληνοχριστιανικού πνεύματος.
σχέση του με το Σύμπαν χιλιάδες χρόνια πριν! Κατά παντός διατηρεί ζωντανή μέσα του την Ελληνική Και στην άλλη σειρά παραστέκεται η σεβάσμια
την πρώτη μεγάλη άνοιξη του ανθρώπινου πνεύματος Γλώσσα. χορεία: ο Γρηγόριος ο Ε›, ο Σαλώνων Ησαΐας, ο
στους ίδιους ελληνικούς «ιερούς βράχους» που και Η Ελληνική Γλώσσα αποτέλεσε και αποτελεί Κύπρου Κυπριανός, ο Χρυσόστομος Σμύρνης και τόσοι
σήμερα μάς ρίχνουν την επιβλητική και υποβλητική τον εθνικό συνεκτικό κρίκο του Ελληνισμού σε κάθε άλλοι ιεράρχες και της Ελευθερίας Εθνομάρτυρες.
σκιά τους. άκρο της Γης, όπως η Ελληνική Γραμματεία μέσα Το θέαμα είναι απέραντο ολόγραμμα, που θαμπώ-
Αυτό το όραμα, που και σήμερα επιζητεί η στους αιώνες αποτέλεσε τον ιστό της πολιτισμικής νει τα μάτια και ζαλίζει τη σκέψη.
Ανθρωπότητα, για έναν πιο ανθρώπινο Κόσμο με και ιστορικής μας συνέχειας. Η Ελλάδα η μία, ενιαία, αδιαίρετη, αδιάσπαστη
ατομική και κοινωνική ελευθερία και δημιουργία, σε Γλώσσα, Ελληνισμός, Παιδεία αποτελούν το απαλλαγμένη από τα φυλετικά της ελαττώματα της
αρμονία με το περιβάλλον φυσικό και ανθρωπογε- ενιαίο και μοναδικό σύνολο που δημιούργησε τον φιλοπρωτίας και της διχοστασίας, φορτισμένη από
νές. Οικουμενικό Ελληνικό Πολιτισμό. τις εθνικές αρετές, της φιλοπατρίας, της φιλομάθει-
Αυτήν, ακριβώς, τη συνειδητή επιδίωξη του υψη- Προσδοκούμε οι απανταχού Έλληνες να είναι ας, της ανδραγαθίας, λάμπει σαν διαμάντι.
λού πνευματικού στόχου οι Αρχαίοι Πρόγονοί μας φορείς του Ελληνισμού - Παιδείας, ανεξάρτητα από Ας μη λησμονούμε ποτέ ότι το θαύμα της
ονόμασαν Παιδεία - έννοια ταυτόσημη με τον Ελληνικό κοινωνική τάξη ή επίπεδο παιδείας. Κανένας νέος Παλιγγενεσίας, όπως και όλη η ιστορική ζωή του
Πολιτισμό, στον οποίο συμβαδίζουν αρμονικά η γνώση Έλληνας δεν επιτρέπεται να στερηθεί από τη μεγάλη Ελληνισμού οφείλεται στην αθάνατη ελληνική ψυχή
και στοχασμός, η δεξιότητα και δημιουργία, η σωμα- πατρογονική πνευματική περιουσία του, που επί αιώ- που κρατάει εσαεί ζωντανό το Γένος των Ελλήνων.
τική και πνευματική καλλιέργεια, εργασία, αναψυχή νες έχει αποδειχθεί πολύτιμη πηγή Παιδείας άλλων Αυτή την αδάμαστη και υπέροχη ελληνική ψυχή
και ψυχαγωγία. Μία γόνιμη ολιστική Παιδεία, που Λαών. καλούμαστε ΕΜΕΙΣ οι Νεοέλληνες να καλλιεργούμε
εξακτινώθηκε σε όλο τον Πλανήτη και συνέβαλε στη Απώτερος σκοπός της Παιδείας μας είναι να αόκνως και διαρκώς, αλλά κα να μεταλαμπαδεύσου-
δημιουργία του Οικουμενικού Πολιτισμού. κατανοήσουμε πρώτα εμείς οι Έλληνες και ειδικότε- με με το παράδειγμά μας στους Επιγόνους μας.
Σήμερα είναι εμφανής η Παιδεία του Ελληνισμού ρα οι νεότερες γενεές το μοναδικό παγκόσμιο φαι- Τούτο συνιστά το ύπατο Ιερό καθήκον μας!
τα
φ. 85 σαρακατσανικα 11

Σημ.: 1.Το όνειρο φαίνεται ότι το είχε δει αδερφός του

Σαρακατσάνοι και το ηρωικό πνεύμα του 21 Κατσαντώνη.


2. μερίδες ψωμιού)

Ο
ι Σαρακατσάνοι, ως άνθρωποι της φύσης, πάντα τροφή στη λαϊκή μούσα, που αντάμειψε την προσφορά Το όνειρο του Κατσαντώνη
ήθελαν να αναπνέουν τον καθαρό αέρα της τους και το ηρωικό πνεύμα με πάρα πολλά δημοτικά Εψές είδα στον ύπνο μου, είδα στο όνειρό μου.
και τον αέρα της ελευθερίας. Κατά τον εθνικο- τραγούδια. Είδα ένα όνειρο βαρύ, βαρύ ήταν για τ’ εμένα.
απελευθερωτικό αγώνα του 1821, προεπαναστατικά Αυτό το ηρωικό πνεύμα, δια μέσου της προφορικής Είδα τον ήλιο κόκκινο και το φεγγάρι μαύρο.
αλλά και μετέπειτα μέχρι σήμερα, έδωσαν το παρών. παράδοσης και των δημοτικών τραγουδιών, αποτέλεσε Το λόγο δεν απόσωσε, το λόγο δεν απούπε.
Ο ιστορικός Α. Βακαλόπουλος σημειώνει: «Από τους φάρο και οδηγό για τους μετέπειτα Σαρακατσάνους. Τα Πολλή μαυρίλα έρχεται, μαύρη σαν τα κοράκια.
Γραικόβλαχους, από τους Σαρακατσαναίους, δηλαδή κατορθώματα των αγωνιστών του 21 έθρεψαν αρκετές -Σήκω, Γιώργη μ’, να φύγουμε, να πιάσουμε λημέρια.
τους Ελληνόφωνες νομάδες, καθώς κι από τους άγρι- γενιές, που ακολούθησαν, και αποτέλεσαν πρότυπα για Στον ώμο του τον άρπαξε και γύρναε και πολέμαε.
ους κατοίκους της Ακαρνανίας βγήκαν προπάντων οι μίμηση. Αυτό αποδεικνύεται καθαρά από τα δημοτικά Τρεις ώρες επολέμησε με τρεις χιλιάδες Τούρκους.
πιο μεγάλοι αρματολοί και κλέφτες, οι πυρήνες της τραγούδια τους. Ανάμεσα σ’ αυτά κυρίαρχη θέση κατέ- Ζωντανούς τους πιάσανε και στον πασά τούς πάνε.
ελληνικής ανεξαρτησίας». χουν τα ιστορικά, ηρωικά και τα κλέφτικα τραγούδια. Και ο πασάς εδιάταξε και το φιρμάνι λέει:
του Γεώργιου K. Καπρινιώτη, φιλόλογου Σε δεύτερη μοίρα, θα λέγαμε ακολουθούν τα τραγούδια -Αντώνη να σκοτώσουνε, τον φοβερό τον κλέφτη.
της αγάπης.
Οι Σαρακατσάνοι τιμούν ιδιαίτερα τον Κατσαντώ- Τα περισσότερα ηρωικά δημοτικά τραγούδια των Το ηρωικό πνεύμα του '21 ήταν διάχυτο στους
νη, ο οποίος είχε ανακηρυχτεί αρχηγός όλων των Σαρακατσαναίων της Ηπείρου, όπως τα διέσωσε η Σαρακατσάνους, που το εισέπρατταν και τα νέα παι-
Κλεφτών και των Αρματολών στη κλεφταρματολική μνήμη μου, αναφέρονται στον Κατσαντώνη, στους διά. Εκτός από τα ηρωικά τραγούδια, που αναφέρο-
σύναξη, η οποία πραγματοποιήθηκε το καλοκαίρι του Κολοκοτρωναίους, στον Μάρκο Μπότσαρη, στον Οδυσ- νταν στους αγωνιστές του '21, οι διηγήσεις των μεγα-
1807 στην τοποθεσία «Μαγεμένος» της Αγία Μαύρας σέα Ανδρούτσο, στον Γρίβα και γενικά στους κλέφτες λυτέρων για τη ζωή και τη δράση τους συντελούσαν
(Λευκάδας), απέναντι από τη Ρούμελη. Την πρωτοβου- και αρματολούς. ώστε, από τη μια μεριά να θαυμάζουν τους ήρωες του
λία για τη σύναξη είχε ο Ι. Καποδίστριας, που ήταν τότε '21 και από την άλλη να θέλουν να τους μιμηθούν
Θυμάμαι χαρακτηριστικά, στα οικογενειακά πανη-
Έκτακτος Επίτροπος τής διοίκησης στη Λευκάδα. Άλλα και να τους μοιάσουν. Πάντως ήταν χαρακτηριστική
γύρια και στα πανηγύρια, που γίνονταν στα Ζαγορο-
σημαντικά πρόσωπα που συμμετείχαν ήταν ο στρατη- η συγκίνηση και ο καημός που ένιωθαν οι μεγάλοι σε
χώρια, κυρίαρχη θέση κατείχαν τα ηρωικά δημοτικά
γός του ρωσικού στρατού Εμμ. Παπαπδόπουλος και ο ηλικία Σαρακατσάνοι, όταν τραγουδούσαν ή χόρευαν
τραγούδια. Εκείνος που πρωτοάρχιζε ένα δημοτικό
επίσκοπος Ναυπάκτου και παλιότερα Άρτας Ιγνάτιος. τραγούδια, που αναφέρονταν στους ήρωες του '21.
τραγούδι το τραγουδούσε μέσα από την καρδιά του και
Από τους πολλούς οπλαρχηγούς, που παραβρέθηκαν Επίσης, εντύπωση έντονη προκαλούσαν στις παιδικές
με μεγάλο καημό. Το άρχιζε ο ίδιος, ενώ συγχρόνως
στη σύναξη, αναφέρω ενδεικτικά τους: Θ. Κολοκοτρώ- ψυχές οι αναφορές σε αγωνιστές, που διακρίνονταν
το χόρευε. Το όλο σκηνικό φανέρωνε συγκίνηση και
νη, Αναγνωσταρά, Νότη Μπότσαρη, Δημ, Καραΐσκο, Ι. στη σωματική ρώμη, στο τρέξιμο, στο πήδημα, στο
θαυμασμό προς τα ηρωικά πρόσωπα που εξυμνούνταν
Μπουκουβάλα, Κ. Λεπενιώτη, Χριστ. Περραιβό. Σκοπός λιθάρι, στην ευστοχία, στην αντοχή αλλά και στη μπέ-
στο τραγούδι. Βέβαια, στα οικογενειακά πανηγύρια, στις
της σύναξης ήταν να σταθμίσουν τις δυνάμεις και τις σα. Όντως εντυπωσίαζε, για παράδειγμα, η αναφορά
γιορτές της Παναγίας (15 Αυγούστου) και της Αγίας
πολεμικές δυνατότητες των Ελλήνων καθώς και η στον ήρωα Οδυσσέα Ανδρούτσο για τη μεγάλη σωμα-
Παρασκευής (26 Ιουλίου), χόρευαν οι Σαρακατσάνοι
ένωσή τους κάτω από την καθοδήγηση ενός αρχηγού. τική δύναμη και για την ικανότητά του να υπερπηδά
τραγουδώντας με το στόμα, χωρισμένοι σε δυο ομάδες.
Εκτός από τον Α. Κατσαντώνη, στο πάνθεο των με ένα άλμα εφτά άλογα στη σειρά. Επίσης, θρύλος
Η πρώτη ομάδα ήταν του χορευτή και δεύτερη αποτε-
παρουσίαζε τον Ο. Ανδρούτσο να κρατά σε κάθε χέρι
λούνταν από εκείνους που κάθονταν σταυροπόδι και
του από ένα τραγί και συγχρόνως να τα γδέρνουν
τραγουδούσαν εναλλάξ το τραγούδι του χορευτή.
άλλοι σύντροφοί του.
Αξέχαστη μου έχει μείνει η περίπτωση του Σαρα-
κατσάνου γείτονά μου, Γ. Καρβούνη, ο οποίος κατά το
πανηγύρι της Αγίας Παρασκευής στο Σκαμνέλι, ενώ οι
Ζαγορίσιοι χόρευαν σύγχρονα δημοτικά ή και λαϊκά
τραγούδια, εκείνος κάτω από τον κεντρικό πλάτανο του
χωριού χόρευε το γνωστό τραγούδι των Κολοκοτρω-
ναίων: Πώς λάμπει ο ήλιος του Μαγιού τ’ Αυγούστου το
φεγγάρι/ έτσι λάμπει κι η κλεφτουριά, οι Κολοκοτρωναί-
οι,/ πο ‘χουν τ’ ασήμια τα πολλά τις ασημένιες πάλες,/
όπου δεν καταδέχονται τη γη να την πατήσουν …
Ο θείος μου, ο Στράτος Καπρινιώτης, χόρευε και
τραγουδούσε πολύ καλά. Ήταν άνθρωπος του γλεντιού
και του χορού. Σε γάμους και πανηγύρια δημιουργού-
Στο γλέντι της Λευκάδας ο Καποδίστριας κρατάει τον
σε μεγάλο κέφι και εύθυμη ατμόσφαιρα. Αρκετά από
Κατσαντώνη, που σέρνει πρώτος τον χορό. Σκίτσο τα τραγούδια που τραγουδούσε, αναφέρονταν στον
Θανάση Μπακογιώργου 1963. Κατσαντώνη. Επίσης θυμάμαι την αναφορά του για
την απήχηση που είχε στους Τούρκους το όνομα του
Μάρκου Μπότσαρη. Το όνομά του είχε γίνει θρύλος όχι
Σαρακατσάνων ηρώων έχουν καταγραφεί ο Γ. Χασι- μόνο στο στόμα των Ελλήνων αλλά και των Τούρκων.
ώτης και ο Κ. Λεπενιώτης, που ήταν αδέρφια του, ο Έλεγαν οι Τούρκοι και οι Αρβανίτες με θαυμασμό αλλά
Γρηγ. Λιακατάς, ο Γ. Τσόγκας, ο Μακρής, ο Β. Δίπλας, και φόβο το όνομά του: «Μαρκ, Μαρκ, Μαρκ». Αυτό μας
ο Ιω.Φαρμάκης, ο Λιάκος, ο Αραπόγιαννης, ο Α. Βλα- παραπέμπει στο έργο του Σπύρου Μελά «Ο Γέρος του
χόπουλος, ο ξακουστός αρχιστράτηγος Γ. Καραϊσκάκης Μοριά», που αναφέρεται στη ζωή και στη δράση του
κ.α. Κολοκοτρώνη. Το βιβλίο αρχίζει ως εξής: «Κολοκοτρώ- Ο θάνατος του Κατσαντώνη, του Σπύρου Βασιλείου 1942
Αλλά, εκτός από τους γνωστούς Σαρακατσάνους να! Κολοκοτρώνα!» έτσι λέγανε τα τουρκάκια, στα βάθη
ήρωες του 21, μεγάλη συμβολή είχαν και οι ανώνυμοι Αναλογικά, ο θαυμασμός μεταβιβαζόταν και σε
της Ασίας και το αίμα τους πάγωνε. σύγχρονους γεροδεμένους Σαρακατσάνους. Ως παιδί,
Σαρακατσάνοι. Γράφει η Αγγελική Χατζημιχάλη: «το
Από τον ίδιο θείο μου έχω καταγράψει και τα ακό- θυμάμαι χαρακτηριστικά τον μυώδη και δυνατό, Μ.
μεγαλύτερο μερτικό των Σαρακατσαναίων, στον αγώνα
λουθα τραγούδια, το έτος 1965, που αναφέρονται σ’ ένα Μπαλατσό, που ενέπνεε τον σεβασμό για τη μεγάλη
του έθνους, ήταν η καθολικότερη ανώνυμη δράση τους.
περιστατικό και σε προορατικά όνειρα για τον Κατσα- σωματική του δύναμη. Μάλιστα, στο πανηγύρι του
Όλα τ’ αρματολίκια και όλοι οι ηρωικοί οπλαρχηγοί,
ντώνη, πριν συλληφθεί από τους Τούρκους. χωριού τη χρησιμοποιούσε, προκειμένου να μπει
πολύ πριν την μεγάλη επανάσταση, εξουσιάσανε τα
βουνά και μεγαλουργήσανε, γιατί είχαν τους Σαρακα- Ο Κατσαντώνης κάθονταν1 στον χορό και κάποιος Σαρακατσάνος. Άλλωστε, είναι
τσάνους, όχι μόνο αποκούμπι και οδηγούς στα λημέρια Ο Κατσαντώνης κάθονταν ψηλά σ’ ένα λιθάρι γνωστό ότι τότε ο ντόπιοι Ζαγορίσιοι είχαν ως «όπλο»
τους, αλλά και άγρυπνη οπισθοφυλακή, που προάσπιζε Και τράβαγε τα γένια του κι έστριβε το μουστάκι την πένα και οι Σαρακατσάνοι την «κλίτσα». Έτσι, Ο
πάντα τις επιχειρήσεις». Κι η συντροφιά τον ρώταγε κι η συντροφιά του λέει. Μ. Μπαλατσός για τη σαρακατσάνικη νεολαία αποτε-
Ο Ηλίας Βενέζης, στις 5 Μαρτίου 1961, επισημαί- - Αντώνη μου, τι σκέφτεσαι, τι ’σαι συλλογισμένος; λούσε πρότυπο μυϊκής δύναμης. Μάλιστα, δυο συμμα-
νει στην εφημερίδα (Ακρόπολης: «Οι Σαρακατσαναίοι - Παιδιά μου, μη με βιάζετε και θα σας μολογήσω. θητές μου, στο Δημοτικό, αφού έδειχναν τα μπράτσα
δώσανε πολλούς αρματολούς και κλέφτες». Εψές μου ’ρθαν δυο γράμματα από το γερο-Δήμο τους, έλεγαν: «εγώ θα γίνω σαν τον Μ. Μπαλατσό».
Ο Π. Φωτάκος (Βίοι Πελοποννησίων ανδρών), ανα- Απ΄ όξω λέει τ’ απόγραμμα και μέσα λέει το γράμμα. Τι γίνεται, όμως, σήμερα; Δυστυχώς, οι καιροί
φέρει: «πολεμιστές ήσαν τσοπαναραίοι απ’ τις φάρες Ο Βεληγκέκας, το σκυλί, ο άπιστος ο σκύλος άλλαξαν και τα νέα παιδιά δεν έχουν ανάλογα βιώ-
των βλαχοποιμένων, που λέγονταν και (σκηνίται) και Μου πήρε τη γυναίκα μου και το μικρό παιδί μου. ματα. Αν σκεφτούμε ότι και οι σχολικές γιορτές στις
ήσαν (Ρουμελιώται)». Παιδιά μ’, για πάρτε το ψωμί και κάντε το ταΐμια2. εθνικές επετείους έχουν χάσει αρκετά από την παλιά
Ο Χριστοβασίλης υποστηρίζει ότι η ελληνική ποι- Απόψε είδα στον ύπνο μου1 αίγλη και βιωματικότητα, δικαιολογημένα, πιστεύω,
μενική φυλή των Σαρακατσαναίων υπήρξε το έρεισμα Απόψε είδα στον ύπνο μου, είδα στο είνορό μου, μας καταλαμβάνει μια μελαγχολία. Η Π.Ο.Σ.Σ και οι
του κλέφτικου βίου στη δυτική στερεά Ελλάδα, στην είδα δυο ’λάφια βόσκαγαν σε μια παλιοκαψάλα κατά τόπους σύλλογοι θα μπορούσαν συντονισμένα,
Ευρυτανία, στ’ Άγραφα, στον Ασπροπόταμο, στα Χάσια Κι ο κυνηγός τα βίγλιζε από το καραούλι. σε όποιο βαθμό είναι δυνατό, να αναλάβουν δράση,
και στον Όλυμπο. - Ξήγα το, Αντώνη, ξήγα το τι δείχνει το όνειρό μου; ώστε να αναβιώσουν και να προβληθούν οι παλιές
Τα κατορθώματα του Κατσαντώνη αλλά και άλλων - Τα δυο τα ’λάφια είμαστε εμείς, παλιοκαψάλα οι Τούρκοι οικογενειακές γιορτές. Το οφείλουμε στην παράδοση
ηρώων της επανάστασης του '21 έδωσαν πλούσια κι ο κυνηγός π’ τα βίγλιζε είναι ο προδότης. και στους αγωνιστές του 21.
τα
12 σαρακατσανικα
φ. 85

Οι Σαρακατσαναίοι στις πολιορκίες και


χιλίαρχο και αρχιτσέλιγκα Καπετάν Πάνο Ζάραγκα ή
Αλεξανδρή από τον Κραβασαρά (σημ. Αμφιλοχία), που
είχε διαθέσει για τη διατροφή των πολιορκημένων
στην ηρωική Έξοδο του Μεσολογγίου διακόσια (200) στην πρώτη πολιορκία και διακόσια
τριάντα (230) γιδοπρόβατα και πολλά τρόφιμα στη

Σ
δεύτερη πολιορκία, τα αδέλφια Μπαλατσό Βαγγέλη και
τα χρόνια της Τουρκοκρατίας και της Εθνικής Λαδιά Νικόλαο και τον Κερασοβίτη Νικόλαο με τα πρω-
Αποστόλη και τους Βελέντζα Ζαχαρία, Ζυγούρη Δημή-
Παλιγγενεσίας η Αιτωλοακαρνανία ήταν ένα τοξάδερφά του, τους αδελφούς Αθανάσιο και Δημήτριο
τριο, Κατσαρό Γεώργιο (πρόγονο των Κατσαραίων της
μεγάλο χειμαδιό των Σαρακατσάνικων τσελιγκά- Σαλαγιάννη, που σκοτώθηκαν πολεμώντας ηρωικά υπό
Θεσσαλίας) και παλικάρια τους Μάστορα Αθανάσιο,
των, που ξεκαλοκαίριαζαν στα ανυπόταχτα Άγραφα, τα τις διαταγές του Γεωργίου Καραϊσκάκη αργότερα στη
Κολοβό Χρήστο, Καραλή Γεώργιο, Φάσσα Γιάννη, Φού-
Τζουμέρκα και στον Βάλτο, όπου διαφέντευαν οι Σαρα- μάχη της Αράχοβας, τους Αλεξάκη Δημήτριο, Γαλαζού-
κα Αθανάσιο και πολλούς άλλους.
κατσαναίοι κλεφταρματολοί Κατσαντωναίοι, ο Γώγος λα Κώστα, Τσούλο Νικόλαο, Κουμπή Γιάννη και πολ-
Για την οχύρωση του Μεσολογγίου συνεργάστηκε ο
Μπακόλας, οι Κουτελιδαίοι, οι φοβεροί Καραϊσκαίοι, λούς άλλους σαν παλικάρια του στο σώμα του .
Αλεξάκης Βλαχόπουλος με τον Αθανασίο Ραζηκότσικα,
οι Συκάδες με τα παρακλάδια τους Βλαχοπουλαίους, 5) Ο στρατηγός Κώστας Βλαχόπουλος, αρματολός και
ενώ σημαντική ήταν η οικονομική συμβολή του πλού-
Λαμπραίους και Αραπογιανναίους, ο κλεφταρματολός αρχηγός των Βλοχαϊτών και μετέπειτα στρατηγός και
πρώτος Έλληνας αρχηγός Χωροφυλακής έχοντας μαζί σιου Σαρακατσάνου αρχιτσέλιγκα και προύχοντα του
του Ζυγού και στρατηγός στον Αγώνα Μακρής Δημή-
του τον ηρωικό Σαρακατσάνο ταγματάρχη Καπλάνη Αστακού Τάτση Μαγγίνα.
τριος και ο Γιωργάκης Τσιόγκας, πρωτοπαλίκαρο και
Γεώργιο, τον Λάγιο Γιάννη, τους ΜοσχαίουςΚώστα, Ακόμη ο Σαρακατσάνος κατά τον Ευρυτάνα βουλευ-
πρωτεξάδελφος του Κατσαντώνη και αρματολός της
Γιάννη και Χρήστο και πολλούς άλλους Σαρακατσαναί- τή και γερουσιαστή Γιάννη Τσιγκόλη αρχιτσέλιγκας των
Βόνιτσας, που κατά τον Κασομούλη «φέρονταν σαν
ους παλικάρια. Αγράφων Λογοθέτης Γκαβοστέργιος ή Ζώτος και πρού-
πατέρας και προστάτης των συρρεόντων στην περιοχή
6) Ο στρατηγός Αλεξάκης Βλαχόπουλος, αρματολός χοντας στον Φουρνά της Ευρυτανίας πρόσφερε σε μια
βλαχοποιμένων».
Βλοχού και στη συνέχεια διορισμένος από την Κυβέρνη- μέρα δύο καΐκια (φορτία) καλαμπόκι για τη διατροφή
Πολλοί επώνυμοι και ανώνυμοι Σαρακατσαναίοι
ση Επιθεωρητής της Φρουράς και αργότερα υπουργός των υπερασπιστών του Μεσολογγίου!
συμμετείχαν στα κλεφταρματολικά σώματα της περι-
οχής και πήραν μέρος στην Επανάσταση του 1821 και κυβερνήσεων επί Καποδίστρια και Όθωνα, αρχηγός Πριν την Έξοδο σκοτώθηκαν σε μάχες πολεμώντας
ιδιαίτερα στη δυτική Ρούμελη και στις πολιορκίες του Χωροφυλακής και υπασπιστής του Βασιλιά Γεωργίου γενναία οι Σαρακατσαναίοι Γιάννης Μπράσκας, αντι-
Μεσολογγίου, όπως: του Α΄. στράτηγος, πρωτοξάδελφος των Βλαχοπουλαίων και
1) Ο στρατηγός Λιακατάς Γρηγόριος, αρματολός Κλει- 7) Ο υποπλοίαρχος Δημήτριος Βλαχόπουλος, αδελφός καπετάνιος του Σοβολάκου, ο αντιστράτηγος Λεπενιω-
νοβού Ασπροποτάμου, «ο ομορφότερος των καπετα- των προηγουμένων, που επικεφαλής στολίσκου διέσχι- τάκης ή Λεπενιώτης Κωνσταντής, πρωτοεξάδελφος των
ναίων». Tο σώμα του κατά τον Κασομούλη «έως 80 σε τον θαλάσσιο κλοιό των πολιορκητών και ενίσχυσε Κατσαντωναίων και πρόγονος των Λεπενιωταίων Ευρυ-
εσύγκειτο (αποτελούνταν) από ανεψιούς και άλλους τους «ελεύθερους πολιορκημένους» με πολεμοφόδια τανίας, ο Ίσκος Χρόνης, εξάδερφος των Καραϊσκαίων, ο
συγγενείς του, οι οποίοι ποτέ δεν τον άφηναν». Αρχικά και τρόφιμα. Ζαρκάδας Σπύρος, εξάδελφος του Γρηγόρη Λιακατά και
τοποθετήθηκε στην τάπια της Κλείσοβας και στην συνέ- 8) Ο στρατηγός Γιωργάκης Τσόγκας, αρχικά βρίσκεται ο Μακρής Γεώργιος, ανεψιός του στρατηγού Μήτρου
χεια έπεσε ηρωικά μαχόμενος στις 26 Φλεβάρη 1826 μέσα στη Φρουρά στην «Τάπια του Κουτσιούκου» και Μακρή, ο Δήμος Μπίνας, ο Χασιακής Στέφανος και
υπερασπιζόμενος το νησάκι του Ντολμά κοντά στο στη συνέχεια απέξω παρενοχλώντας και κτυπώντας πολλοί άλλοι.
Αιτωλικό μαζί με τον αδελφό του αντιστράτηγο Μήτρο, τους πολιορκητές με τον αντιστράτηγο Κωνσταντή Κατά την Έξοδο, επίσης, διακρίθηκε ο Σαρακατσά-
τα ξαδέλφια του Μπακαίους ή Λιακαταίους του Βάλτου Λεπενιωτάκη, πρωτοεξάδελφο των Κατσαντωναίων, νος Σκούφος Χρήστος, γαμπρός του Σαρακατσάνου
Γιώργο, Νικόλαο και τα άλλα ξαδέλφια του (39 μόνο που έπεσε ηρωικά κατά την Έξοδο και πολλούς Σαρα- καπετάνιου - σωματάρχη των στρατηγών Γ. Τσιόγκα
Λιακαταίοι μαζί), και τον Κωστούλα Κατσαρό, ηρωικό κατσάνους μαχητές όπως τους συγγενείς και αξιωμα- και Γ. Καραϊσκάκη Γιώργου Ζαρκαδούλα, που οι από-
οπλαρχηγό με τον βαθμό υποχιλίαρχου από τον Βάλτο . τικούς του Παλιοκώστα Τσόγκα, Παλιογιώργο Γιάννη, γονοί του σήμερα είναι εγκαταστημένοι στην Αττική,
2) Ο κατά τους Στέφανο Γρανίτσα και Λάζαρο Αρσενίου τους Πατσαουραίους Γιώργο, Μήτρο και Σπύρο, τους αφού κατάφερε να οδηγήσει και να περισώσει σαράντα
Σαρακατσάνος με ρίζες από την Ακαρνανία και πεθερός Μπαλασκαίους Γιάννη και Κώστα, τα αδέλφια Γιώργο γυναικόπαιδα. Σκοτώθηκαν οι Καπουλαίοι Βασίλης,
του Γρηγόρη Λιακατά στρατηγός Στουρνάρης Νικόλαος, και Δήμο Μπίνα, τους αρχιτσελιγκάδες Παλούκη Γιάννη Γιώργος, Θωμάς, αδέλφια του Μήτρου Καπούλα, σωμα-
αρματολός Ασπροποτάμου και αρχηγός της Φρουράς, και Μωραΐτη Αθανάσιο και πολλούς άλλους τάρχη στο σώμα του Μήτρου Μακρή, και αιχμαλωτίστη-
με πολλούς Σαρακατσαναίους παλικάρια όπως τον 9) Ο στρατηγός Δημοτσέλιος ή Δήμος Φερεντίνος καν η μάνα και η αδελφή τους Χρυσαυγή, οι Αποστόλης
Πάνου Νικόλαο, που εγκαταστάθηκε στο Μπεσχένι (σημ. και γνωστός σαν «Γεροδήμος», από τους ξακουστούς και Δημήτριος Καψάλης, παιδιά του θρυλικού Χρήστου,
Παρόρι) Φθιώτιδας και άλλους. Έπεσε ηρωικά μαχόμε- Κατσαντωναίους και τη μεγάλη γενιά των Σαρακα- που οδηγήθηκαν στην Αίγυπτο απ’ όπου απελευθερώ-
νος κατά την Έξοδο και μάλιστα επικαλούμενος τη βοή- τσαναίων Φερεντιναίων της θηκαν μετά από χρόνια, και η Τσιλιγκίρη Αικατερίνη του
θεια των τεσσάρων Σαρακατσαναίων παλικαριών του, Ηπείρου. Αρχικά βρίσκεται Κ, που το 1833 βρέθηκε στη Φιλιππούπολη της Βουλ-
των αδελφών Μακρυγένη, προγόνων των σημερινών μέσα στη Φρουρά στην γαρίας και εξαγοράστηκε
Ακριβάκηδων της Βοιωτίας λέγοντας «που είστε μωρέ «Τάπια του Μονταλεβέργ» Ακόμη η έντονη προφορική παράδοση των αγραφι-
παιδιά κλεφτόπουλα, παιδιά του Μακρυγένη; ». και στην συνέχεια απέξω ωτών Σαρακατσαναίων Ζαρκαδαίων1 από την Φθιώτιδα
3) Ο στρατηγός Ανδρέας Ίσκος ή Καραΐσκος, αρματολός μαζί με τον Γιωργάκη Τσό- και των Καψαλαίων από την Φραγκίστα των Αγράφων
του Βάλτου και ετεροθαλής γκα χτυπώντας τους Τούρ- θέλει σαν Σαρακατσάνο και πρόγονό τους τον ηρωικό
αδελφός του αρχιστράτη- κους με καπετάνιο και εκα- κι ασπρομάλλη γέρο-Καψάλη Χρήστο2, γαμπρό από
γου της Ρούμελης Γεωργίου τόνταρχους τον ανεψιό του αδελφή του δασκάλου του Γένους Παναγιώτη Παλαμά.
Καραϊσκάκη, που διετέλεσε Φερεντίνο Γιάννη, Στούπα Ο γερο-Καψάλης, μην μπορώντας να συμμετέχει στην
αρχηγός της Φρουράς πριν Ανδρέα και άλλους Σαρακα- Έξοδο προτίμησε να πεθάνει στα ερείπια της πατρίδας
την Έξοδο στη «Μεγάλη Δήμος Τσέλιος τσαναίους παλικάρια. του. Την παραμονή της ηρωικής Εξόδου συγκέντρωσε
Τάπια» έχοντας στο σώμα 10) ο μετέπειτα αρχιστρά- πολλά γυναικόπαιδα και ασθενή και εξαντλημένα από
του σαν παλικάρια του τον τηγος της Ρούμελης Καραϊσκάκης Γεώργιος, Σαρακα- την πείνα και τις αρρώστιες άτομα και όσους ανάπη-
εξάδελφό του και γενναίο τσάνος με βεβαιότητα από τη μάνα του Ζωή (Διαμάντω ρους δεν μπορούσαν να πάρουν μέρος στην Έξοδο.
οπλαρχηγό-μαχητή Ίσκο κατά κόσμο) Ντιμισκή και από πατέρα σαν νόθος γιος Κατέλαβε την γεμάτη εκρηκτικές ύλες πυριτιδαποθήκη
Χρόνη,γνωστό σαν Κουλο- του τρομερού Σαρακατσάνου αρματολού του Βάλτου κάτω από τον προμαχώνα του Μπότσαρη.
Ανδρέας Ίσκος
χέρη ή Μπράτιμο, τα αδέρ- Μήτρου Καραΐσκου, που βρίσκονταν σε διαρκή συνεν- Όλοι μαζί τη νύχτα έψελναν νεκρικές ακολουθίες κι
φια Δημήτριο, Τριαντάφυλλο και Αναστάσιο Παλιούρα νόηση με τους πολιορκημένους και με το ασκέρι του ο ίδιος κρατούσε συνεχώς ένα αναμμένο δαυλί στο χέρι
από τη Βελαώρα των Αγράφων και πολλούς άλλους απέξω παρενοχλούσε τους Τούρκους. Είχε μαζί του του. Το πρωί, όταν οι μανιασμένοι Τούρκοι εισέβαλαν
Σαρακατσαναίους. Αργότερα, κατά την Έξοδο ήταν πολλούς Σαρακατσαναίους καπεταναίους, όπως τον στην πόλη, ο Καψάλης, αφού ασπάσθηκε τη μισοπεθα-
απεσταλμένος στο Ναύπλιο για να ζητήσει την άμεση
βοήθεια της Κυβέρνησης.
4) Ο στρατηγός Δημήτριος Μακρής, αρματολός του
Ζυγού, πρόγονος των Σαρακατσαναίων Μακραίων
της Αιτωλίας και Φθιώτιδας, που «διέσχισε σώος τον
κλοιό με την βαριά κάπα, το
γιαταγάνι του και όλη την
ασημένια αρματωσιά του»
σώζοντας πολλά γυναικό-
παιδα και έχοντας μαζί του,
τον αδελφό του καπετάνιο
Γιάννη Μακρή (πρόγονο
των Μακρυγιανναίων της
Φθιώτιδας) με τον γιο του
Γεώργιο, σαν σωματάρχη
Δημήτρης Μακρής
και σημαιοφόρο τον Σαρα-
κατσάνο Αθανάσιο Σαλάπα
και τα τέσσερα αδέλφια του Αλέξη, Αντώνη, Βασίλη
και Κώστα, σαν «μπουλουξήδες» (σωματάρχες μικρο-
καπεταναίους) τον Μπαλάσκα Αθανάσιο, τον Γυφτάκη
Γιάννη, τους Κουτσαίους, τον Καπούλα Γεώργιο, τον Louis Joseph Toussaint Rossignon-Η τελευταία μετάληψη των Μεσολογγιτών
τα
φ. 85 σαρακατσανικα 13

Βιβλιογραφικές αναφορές για την συμβολή


μένη από την ασιτία σύζυγό του Αλεξάνδρα, ανατίναξε
την πυριτιδαποθήκη μαζί με όλους τους παραβρισκόμε-

των Σαρακατσαναίων στους αγώνες του 1821


νους και αλλά και πολλούς εχθρούς τουρκοαραπάδες
(πάνω από χίλιους).

Π
Τα παιδιά του θρυλικού Χρήστου, Αποστόλης και
Δημήτριος, οδηγήθηκαν στην Αίγυπτο απ’ όπου απελευ- αραθέτουμε στο φύλλο αυτό απόσπα- ΓΙΑΝΝΗΣ ΜΠΑΚΟΓΙΑΝΝΗΣ: Ἡ γενεά
θερώθηκαν και επέστρεψαν στο Μεσολόγγι μετά από σμα από το έργο του Φ. Φωτάκου «Βίοι του εἶχεν εἴκοσι στρατιώτας· ἐξεχείμαζον εἰς
χρόνια . Πελοποννησίων Ανδρών» που ανα- Γαστούνην, ἐξεκαλοκαίριαζον εἰς τὸν Ξερόκα-
Τη δόξα, λοιπόν, του Μεσολογγίου μοιράζονται και φέρεται στη συμβολή μπον τῶν Καλαβρύτων.
επαυξάνουν οι Σαρακατσαναίοι, αφού σημαντικό μερί- Σαρακατσαναίων της Κώστας Λάβδας καὶ Γεώργ. Λάβδας. Καὶ
διο αυτής είχαν και αυτοί μαζί με τους υπερασπιστές του Πελοποννήσου στην αὐτοὶ ὡσαύτως ὑπηρέτησαν.
ντόπιους Μεσολογγίτες–Αιτωλοακαρνάνες, Σουλιώτες επανάσταση του 1821. Ἡ γενεὰ τῶν Κουτουλαίων, Μῆτρος, Δῆμος
και λοιπούς Έλληνες από διάφορα μέρη της Ελλάδας. Αναφέρονται ως «Βλα- καὶ Κωνσταντῆς. Αὐτοὶ εἶχον ὑπὲρ τοὺς δεκα-
Η ΗΡΩΙΚΗ ΕΞΟΔΟΣ ΤΟΥ ΜΕΣΟΛΟΓΓΙΟΥ χοποιμένες», είναι όμως πέντε στρατιώτας.
(10-4-1826) ξεκάθαρο ότι πρόκειται Ὁ Κώστας Τσόλης, ἢ Ράπτης, Χρῆστος καὶ
Τέλος οι Σαρακατσαναίοι εκτός απο την ενεργό περί Σαρακατσαναίων Κώστας Καλπαίνης καὶ ὁ Δημήτριος Σαρα-
συμμετοχή τους τραγούδησαν με πολλά τραγούδια την που έτσι αναφέρονταν νταυγᾶς. Ἡ οἰκογένεια αὕτη εἶχεν ὑπὲρ τοὺς
Ηρωική Έξοδο των «Ελεύθερων Πολιορκημένων» όπως στην βιβλιογραφία των δέκα πέντε στρατιώτας, καὶ ὑπήγοντο ὑπὸ τὴν
είναι και το παρακάτω θλιβερό τραγούδι της τάβλας, αρχών του 19ου αιώνα. καπετανίαν τοῦ Μακρυγιάννη εἰς τοῦ Σαϊτᾶ.
που τραγουδιέται στην Ρούμελη και στην Ήπειρο και Θα συνεχίσουμε και Εἰς τῆς Κανδήλας τὸ βουνὸν ἦτον ἡ γενεὰ
κυρίως στην Αιτωλοακαρνανία. σε επόμενα φύλλα με τῶν Παπουτσίδων, τῆς ὁποίας ἀρχηγὸς ἦτον ὁ
Ένα Σαββάτο αποβραδίς κι ανήμερα Λαζάρου, παρόμοιες αναφορές. Βασίλειος Παπουτσῆς, ἔχων ἀπὸ τὴν γενεάν
πέρασα από το Αντιλικό4 κι από το Μισολόγγι, του δέκα στρατιώτας.
Κι άκουσα αντρίκια κλάματα, γυναίκεια μοιρολό(γ)ια, Β Λ Α ΧΟ Π Ο Ι Μ Ε - Εἰς τὸ βουνὸν τοῦ Γκιόζα, ἡ γενεὰ τῶν
Δεν κλαίνε για τον πόλεμο, που θέλ’ να σκοτωθούνε ΝΕΣ: Οἱ βλαχοποι- Καλυβαίων καὶ τῶν Φραγκογιανναίων εἶχον
Μον’ κλαίνε για τον χωρισμό, που θέλ’ να χωριστούνε. μένες, οἱ λεγόμενοι καπετάνιον τὸν Κωνσταντούλαν Φραγκογιάν-
καὶ σκηνῖται, Ρου- νην, ἔχοντα ὑπὲρ τοὺς δέκα πέντε στρατιώτας.
Στον 3ο στίχο «κι άκουσα αντρίκεια κλάματα, γυναί- μελιῶται, οἱ ὁποῖοι
κεια μοιριολόγια» σημειώνει ο Σαρακατσάνος λόγιος ἐγεννήθησαν εἰς τὴν ΓΙΑΝΝΗΣ ΚΑΙ ΚΥΡΙΑΖΗΣ ΚΟΡΔΥΛΑΙΟΙ
εκπαιδευτικός Ευριπίδης Μακρής, πως φανερώνει τον Πελοπόννησον ἔζων Ἦσαν ἐπάνω εἰς τὸ βουνὸν τῆς Ζήριας, καὶ
πόνο και την οδύνη αντρών και γυναικών, όχι για τον κατὰ γενεὰς, καὶ εἶχον ὑπὲρ τοὺς δέκα πέντε στρατιώτας.
πόλεμο, γιατί ξέρουμε με πόση γενναιότητα πολεμούσαν εὑρέθησαν ἐκεῖ εἰς Ἡ γενεὰ τῶν Χαναίων, καὶ αὐτὴ ἦτον εἰς τὴν
επί ένα χρόνο οι πολιορκημένοι και δεν λογάριαζαν τον τὴν ἐπανάστασιν. Ζήριαν, ἔχουσα ἐπίσης δέκα πέντε στρατιώτας
θάνατο, αλλά «για τον χωρισμό». Οι Έλληνες σε όλες ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ καὶ καπετάνιον τὸν Θανάσην Χανιᾶν.
τις περιπτώσεις αντιμετώπιζαν περήφανα κι αντρίκεια ΜΠΟΥΤΟΣ: Ὁ βλα- Ἐκ τοῦ Μιστρᾶ ἦτον ὁ Θανάσης Λύγκας
τον θάνατο στην μάχη, αλλά η Ηρωική Έξοδος του χοποιμὴν οὗτος, ὁ ἔχων εἴκοσι στρατιώτας.
Μεσολογγίου ήταν σπανιότατο ηρωικό επεισόδιο, που
ὁποῖος ἐσχάτως ἐκα- Ὁ Γεώργιος Κοτσαλῆς, ὁ Ραφτομῆτρος καὶ
ενέπνευσε όχι μόνο τον Λαό-τραγουδιστή αλλά ποιητές
τοίκησεν εἰς τὰ Βύλ- ὁ Χρῆστος Καψῆς, οὗτοι πρῶτα ἐξακαλοκαί-
και καλλιτέχνες από όλον τον κόσμο εκφράζοντας το
λια τῶν Δερβενοχωρί- ριαζαν εἰς τὸν Ξερόκαμπον τῶν Καλαβρύτων,
μεγαλείο της θυσίας των «Ελεύθερων Πολιορκημένων»
ων, ὑπηρέτησε στρατιωτικῶς ὑπὸ τὸν Θ. Κολο- καὶ τώρα εἰς τὴν Τρικοκιὰ πλησίον τῆς Ἁγίας
ΙΩΑΝΝΗΣ Θ. ΚΟΥΤΣΟΚΩΣΤΑΣ
Γεωπόνος, τ. Υπ/δντής ΑΤΕ, κοτρώνην κατὰ τὴν εἰσβολὴν τοῦ Δράμαλη, Λαύρας τῆς αὐτῆς ἐπαρχίας. Ἐβοήθησαν στρα-
ἔχων περὶ τοὺς δέκα πέντε στρατιώτας. Ὅσοι τιωτικῶς τὴν πατρίδα εἰς τὸν πόλεμον ἀκο-
δὲ ἐξ αὐτῶν ἔφερον τὰ πρόβατά των πλησίον λουθοῦντες τοὺς Πετιμεζαίους. Τὰ δὲ πρόβατά
Σημειώσεις: τοῦ πολέμου καὶ εἰς τὰς πολιορκίας ἐχρησίμευ- των τὰ ἐμέσασαν οἱ στρατιῶται, τὰ ὁποῖα ὅμως
1 Ο πρόγονός τους Παύλος Ζαρκάδας ήταν γαμπρός από αδερ- σαν καὶ αὐτοὶ ὡς καὶ οἱ Πελοποννήσιοι. αὐθορμήτως ἔδωκαν.
φή του Χρήστου Καψάλη. ΜΑΚΡΥΓΙΑΝΝΗΣ: Οὗτος ἐξεκαλοκαίριαζεν Κατὰ τὴν ἀρχὴν τῆς ἐπαναστάσεως εἶχον
2 Οι πρόγονοί τους Καψαλαίοι, συγγενείς του Χρήστου Καψά- εἰς τὸ βουνὸν τοῦ Σαϊτᾶ, παρηκολούθει τὸν ἔμβει εἰς τὴν Πελοπόννησον ἀπὸ τὴν Ρούμελην
λη. ξεκαλοκαίριαζαν στα Βραγκιανά των Αγράφων μαζί με στρατηγὸν Θ. Κολοκοτρώνην ἔχων στρατιώ- καὶ ἄλλοι βλαχοποιμένες, καὶ μάλιστα κατὰ τὴν
τους Ζαρκαδαίους και τους Μαργωναίους και ξεχείμαζαν στην τας ὑπὲρ τοὺς εἴκοσι πέντε. Οἱ κατοικοῦντες ἐποχὴν τοῦ Δράμαλη ἐμβῆκαν οἱ Μαμαλαῖοι
Αιτωλοακαρνανία. Ο Χρήστος Καψάλης σαν αρχιτσέλιγκας,
εἰς τὰ βουνὰ τοῦ Ἁγίου Πέτρου, Λεονταρίου μὲ πολλὰς χιλιάδας πρόβατα, ὑπηρέτησαν καὶ
που ήταν, νυμφεύτηκε την Αλεξάνδρα, κόρη του δασκάλου του
καὶ Καλαβρύτων, ὡς καὶ οἱ εὑρεθέντες εἰς τὸ αὐτοὶ στρατιωτικῶς, καὶ συνεισέφερον κατὰ
Γένους και Διευθυντή των Σχολών των Βραγκιανών κι αργότερα
του Μεσολογγίου Παναγιώτη Παλαμά, που κατάγονταν από τον βουνὸν τῆς Κανδήλας κατὰ τὴν εἰσβολὴν τοῦ τὴν ἀναλογίαν των καὶ πολλὰ πρόβατα πρὸς
Παλαμά Καρδίτσας και αργότερα εγκαταστάθηκε στο Μεσο- Δράμαλη, ὅλοι συνέδραμον τὸν ἀγῶνα στρατι- τροφὴν τῶν στρατιωτῶν.
λόγγι. Οι απόγονοί του α) τα εγγόνια του ο Χρήστος Καψάλης, ωτικῶς, καὶ προσέτι συνεισέφερον καὶ τὰ πρό-
έγινε Πρόεδρος του Αρείου Πάγου και ο Παναγιώτης Καψάλης, βατά των πρὸς τροφὴν τῶν στρατιωτῶν καθὼς
έγινε δήμαρχος Μεσολογγίου και βουλευτής Αιτωλοακαρνανίας καὶ οἱ λοιποὶ Πελοποννήσιοι.
και β) ο δισέγγονός του Δημήτριος Χρ. Καψάλης, Πρεσβευτής
και δισέγγονός του από θυγατέρα ήταν και ο μακεδονομάχος
Καπετάν Καψάλης (ανθυπίλαρχος Πραντούνας Χρήστος), που
σκοτώθηκε σε ενέδρα κομιτατζήδων στις 28/4/1906 στον βάλ-
Για το... καρδάρι συνδρομές - ενισχύσεις
το των Γιαννιτσών. Επίσης δισέγγονος του Παναγιώτη Παλαμά Ευχαριστούμε από καρδιάς όσους μας στηρίζουν οικονομικά, για να συνεχίσουμι.
υπήρξε ο εθνικός ποιητής μας Κωστής Παλαμάς.
3 Επίσης την ίδια μνήμη και παράδοση διατηρούν και οι Σαρα-
κατσαναίοι Καψαλαίοι της Αττικής, όπως με διαβεβαίωσε στις
Eurobank • Φερεντίνος Γεώργιος, Ηγουμενίτσα..........................20 €
29/4/2017 και ο Δημήτριος Στεργίου Καψάλης, απόστρατος • Κυριάκου Ιωάννης...........................................................45 € • Τσουμάνη-Μαλαμούση Βάσω.....................................20 €
Ταξίαρχος των ΤΘ Στρατού και επί σειρά ετών δήμαρχος • Καρβούνης Ευάγγελος, Σίβοτα...................................50 € • Καρβούνης Δημ. Χρήστος, Χαλάνδρι........................30 €
Πεντέλης. • Τσουμάνης Άρης, Άρτα...................................................20 € • Γκαμπράνη Ελένη.............................................................20 €
4. Αιτωλικό • Νάκος Γεώργιος, Κομοτηνή..........................................50 € • Κεραμάρης Αλέξανδρος................................................20 €
• Κουμπής Δημήτριος, Μυτιλήνη...................................20 € • Τσώπος Πέτρος, Αμφιλοχία..........................................20 €
«Μασλάτ’(ι)»…. • Ντέτσικα -Πέγκα Ανδ. Όλγα, Αθήνα..........................20 €
• Παπιγκιώτης Ευάγγελος................................................20 €
• Σπανός Σπύρος.................................................................20 €
• Βλάχος Δ. Αντώνιος, Βάρη...........................................40 €
Στου Δουντουγιατρό…… • Φερεντίνου Πόπη, Αθήνα..............................................20 € • Γόγολος Λ. Ευριπίδης, Ιωάννινα.................................20 €
• Κάκος Χριστοδ. Ιωάννης................................................20 € • Τσουμάνης Αλ. Ανδρέας, Αθήνα.................................50 €
Ου μπαρμπα Γιάν’ς κι η θεια Γιαννινα παν' • Τσουμάνης Π. Νικόλαος ...............................................20 € • Καραθόδωρος Απόστολος............................................20 €
στου δουντουγιατρό. Τρία σάπια δόντια η θειά, • Κουτούλας Γεώργιος, Ακροποταμιά..........................30 € • Καπίτσας Κων/νος, Λειβαδιά........................................20 €
δυο ου μπάρμπας. • Κάτσανος Χρ. Γεώργιος.................................................20 € • Κάτσανος Δ. Κων/νος & Σοφία, Αθήνα....................50 €
- Θέλουν βγάλσιμο! λέει ου γιατρός. • Μίχα Ασπασία....................................................................20 € • Ράπτης Κλ. Ηλίας, Ιωάννινα.........................................20 €
- Βγάλ’τα να παν στουν αϋργου (αγύριστο), κι • Τέζας Χρήστος, Ιωάννινα..............................................20 € • Χαρίση Κων. Μαρίνα, Ηγουμενίτσα...........................30 €
πες μας πόσου καν’(ει)!. • Μπάρκα Ευτυχία, Πρέβεζα......................................... 100 € • Ζήγου Χρ. Φρειδερίκη, Ιωάννινα................................50 €
- Για σας μόνο πεντακόσιες δραχμές! • Καψάλης Δ. Κων/νος......................................................20 € • Βέργος Ι. Χρήστος............................................................50 €
- Μι ανέσα ή χουρίς ανέσα; (ένεση), ρουτάει ου • Κοτούλας, Ελάτη..............................................................20 € • Βαλάκου Σταματία...........................................................20 €
μπάρμπας. • Μπόνια Ακριβή..................................................................50 € • Καψάλης Θεόδωρος.......................................................20 €
- Χωρίς ένεση, απαντάει ου αλλους. • Παπιγκιώτης Στέφανος, ...............................................20 € • Γρίβα Σοφία, Λάιστα........................................................20 €
- Κι μι ανέσα πόσου κάν’ (ει), γιατρέ; • Καψάλης Βασίλης, Κοζάνη...........................................25 € • Σκανδάλης Νίκος, Αιγάλεω..........................................40 €
- Ένα χιλιάρ’κο! λέει ου γιατρός. Εθνική Τ.Ε. • Φερεντίνος Κοσμάς, Ιωάννινα.....................................30 €
- Τότι βγάλ’ τα θ’κά μ’ μι ανέσα κι τ’ς γριάς χου- • Κουκουτσέλου Παναγιώτα, Θεσ/νίκη........................15 € Συνδρομές στα μέλη
ρίς ανέσα! (στα ζώντα). • Γιαννάκης Σπύρος, Αθήνα.............................................20 € • Κώνστας Ι. Άρης, Ηγουμενίτσα....................................20 €
Αλέξης Μπίκος • Πιστιόλης Γεώργιος.........................................................20 € • Κώνστας Ι. Αλέξης, Ηγουμενίτσα................................20 €
τα
14 σαρακατσανικα
φ. 85

3) η συλλογική μορφή του κρατικού οργάνου που


Τα Επαναστατικά Συντάγματα και η ήταν επικεφαλής της εκτελεστικής εξουσίας.
4) Το ενιαύσιο της θητείας τόσο του Βουλευτικού όσο

σχέση τους με την Γαλλική επανάσταση


και του Εκτελεστικού σώματος.
Επίσης, βάσει της αρχής της ισότητας κατοχυρώνο-
νται με υποτυπώδη τρόπο τα δικαιώματα της ιδιοκτη-
πλαίσια Συντάγματος. σίας, της ασφάλειας, της θρησκευτικής ελευθερίας, κ.α.
του Παναγιώτη Ι. Γόγολου, Δικηγόρου Η φλόγα των ελληνικών επαναστατικών Συνταγ- Οι όποιες αμφιβολίες για την πληρότητα και τη δια-
" Ο Θ ε ό ς έ β α λ ε τ η ν υ π ο γρ α φ ή τ ο υ μάτων, άναψε για πρώτη φορά στις 20/12/1821, στη σφάλιση των δικαιωμάτων και των θεσμών μέσω του
για την λευτεριά της Ελλάδος Νέα Επίδαυρο Αργολίδας, την τότε Πιάδα. Σε αυτή Συντάγματος της Επιδαύρου, οδήγησαν στην ψήφιση
και δεν την παίρνει πίσω’’… την τοποθεσία και ημερομηνία, άρχισε τις εργασίες άλλων δύο επαναστατικών Συνταγμάτων. Εκείνο του
της η Α’ Εθνοσυνέλευση, παρουσία 59 νομίμων παρα- Άστρους το 1823 και της Τροιζήνας το 1827.

Τ
ο περίφημο αυτό απόφθεγμα του Θ. Κολοκο- στατών, κυρίως από τις περιοχές που έως τότε είχαν
τρώνη, έχει μείνει στο πάνθεον των ιστορικών απελευθερωθεί. Υπό το δριμύ ψύχος, μέσα σε ένα περι-
ρήσεων της Ελληνικής Επανάστασης με χρυσά βόλι με πορτοκαλιές, οι πρώτοι νομοθέτες της Ελλάδος
γράμματα. Ο μεγάλος οπλαρχηγός αποτυπώνει σε καλωσόρισαν το σωτήριο έτος του 1822, με την ψήφι-
αδρές γραμμές τα βασικά κίνητρα που ώθησαν στον ση του πρώτου Συντάγματος. Ήταν 01/01/1822.
ξεσηκωμό του γένους, κατά της Οθωμανικής κυριαρ- Το Σύνταγμα της Επιδαύρου λάμβανε πλέον σάρκα
χίας. και οστά.
Οι βασικές αυτές παράμετροι αποτελούνται από Το ίδιο το κείμενο, της "Τριανδρίας" του Μαυροκορ-
τους εξής άξονες: δάτου, του Νέγρη και του Ιταλού Γκαλίνα, ήταν μια
Πρώτον, ο "πανταχού παρών και τα πάντα πληρών, όαση ενθουσιασμού, περηφάνιας και Δημοκρατίας,
υπέρτατος Θεός", η έννοια της θρησκείας. Η Ορθόδοξη μέσα στην έρημο των 400 και πλέον ετών σκλαβιάς!!
πίστη ανέκαθεν αποτελούσε το καταφύγιο των κατα- Με το συγκεκριμένο Σύνταγμα, προοίμιο του οποί-
πιεσμένων ελληνικών κοινοτήτων στην Οθωμανική ου αποτελεί η "Διακήρυξη της Εθνικής Ανεξαρτησίας",
αυτοκρατορία. το πολίτευμα ορίζεται ως "Προσωρινό".
Δεύτερον, το ιδεώδες του έθνους. Το ελληνικό Επιδίωξη των εμπνευστών αυτού του όρου, ήταν
έθνος, με τα υψηλά ιδανικά και την γενικότερη πολι- ο κατευνασμός των αντιδράσεων που θα προκαλού-
τισμική κληρονομιά, που κουβαλάει στον διάβα των σε ο καινοτόμος και δημοκρατικός χαρακτήρας του
αιώνων από την αρχαιότητα μέχρι και τα νεότερα Συντάγματος της Επιδαύρου, στις αυλές των μοναρχι-
χρόνια της ελληνικής ιστορίας. κών καθεστώτων και κυρίως στους κόλπους της "Ιεράς
Το εξώφυλλο της πρώτης έκδοσης του Συντάγματος
Τρίτον, το υπέρτατο πανανθρώπινο αγαθό της συμμαχίας".
του Άστρους (Νόμος της Επιδαύρου ήτοι Προσωρινόν
ελευθερίας. Ως ελευθερία νοείται η δυνατότητα του Επιπροσθέτως οι συντάκτες επιδιώκουν αρχικά την
Πολίτευμα της Ελλάδος)
καθενός να αποφασίζει και να δρα βάσει της βούλη-
σης του. Η ελευθερία διασπάται σε ατομική, καθολική
καθώς και πολιτική. Βεβαίως κάθε μια από τις γενικές
αυτές ελευθερίες διακρίνεται σε μικρότερα τμήματα
ελευθεριών με εξειδικευμένο εξίσου σπουδαίο περιε-
χόμενο
Όμως η Ορθόδοξη πίστη, το ελληνικό έθνος, και η
ελευθερία με τις επιμέρους εκφάνσεις της, θα συγκρο-
τούσαν μια κενή περιεχομένου ουτοπία, χωρίς την
ύπαρξη μιας επίσημης, ρηξικέλευθης, νομικής πράξης
που θα νομιμοποιούσε όλα τα ανωτέρω. Αυτή η υπέρ-
τατη νομική πράξη δεν θα μπορούσε να είναι κάποια
άλλη πέρα από ένα Σύνταγμα!
Το Σύνταγμα είναι ο θεμελιώδης νόμος όπου εδρά-
ζεται το σύνολο της νομοθεσίας μιας χώρας, περικλεί-
οντας διατάξεις που αφορούν τα δικαιώματα και τις
υποχρεώσεις των πολιτών, την οργάνωση και τους Τοιχογραφία της Αίθουσας Ελευθερίου Βενιζέλου - Παρά τις όποιες διαφορές και προβληματισμούς
κανόνες λειτουργίας του κράτους και των θεσμών. Η Εθνική Συνέλευση της Επιδαύρου. που δημιούργησαν στη νομική κοινότητα αλλά και σε
Συνεπώς το Σύνταγμα είναι εκείνο με το οποίο τα πρακτικό επίπεδο κοινωνικά και πολιτειακά, ένα είναι
ιδανικά της θρησκείας, του έθνους και της ελευθερίας διεκδίκηση πολιτικής ελευθερίας μέσα από τον αυτο- το σίγουρο: Οι δημοκρατικοί και φιλελεύθεροι θεσμοί
αποκτούν υπόσταση, κύρος, ουσιαστική και τυπική προσδιορισμό των Ελλήνων ως έθνος. των τριών Συνταγμάτων του Αγώνα δεν ήταν πρόχει-
νομιμοποίηση. Η επιθυμία της δημιουργίας μιας ενιαίας κοινότη- ρα "ευχολόγια" ή "αυθαίρετα κατασκευάσματα’’.
Στην ελληνική πραγματικότητα οι πρώτες προσπά- τας, επιχειρείται στη βάση των αρχών, της πολιτισμι- Οι δημοκρατικές και φιλελεύθερες ιδέες, αμέσως
θειες για στοιχειώδη κρατική-διοικητική οργάνωση κής ελληνικής κληρονομιάς: την ελληνική γλώσσα των Συνταγμάτων του 1793 και 1795 στη Γαλλία
των περιοχών που απελευθερώθηκαν ήταν σπασμω- και την ιστορική της σχέση με την κλασσική ελληνική και εμμέσως του Συντάγματος των ΗΠΑ το 1787,
δικές και τοπικού κυρίως χαρακτήρα. Οι συγκεκριμέ- αρχαιότητα, ως αναπόσπαστες συνιστώσες επιπλέον βρήκαν πρόσφορο έδαφος ανάπτυξης στην ελληνική
νες "απόπειρες" εκφράστηκαν κυρίως με τα λεγόμενα και του κινήματος του Διαφωτισμού. Παράλληλα, η κοινωνία. Τα συστατικά αυτά σε συνδυασμό με την
"τοπικά πολιτεύματα" που καταρτίστηκαν από τις ελευθερία αποκτά ένα οικουμενικό βαθύτερο νόημα με ιστορική μνήμη των εξεγερμένων Ελλήνων αλλά και
συνελεύσεις των προκρίτων στην Πελοπόννησο και αποτέλεσμα η επιτακτική απόκτηση της να ανυψώνε- την προσδοκία να αποτελέσουν αναπόσπαστο τμήμα
την Στερεά Ελλάδα. Τρία ήταν τα πιο σημαντικά τοπικά ται στο τραγικό ηθικό δίλλημα "ελευθερία ή θάνατος"! του δυτικού δημοκρατικού πολιτισμού, οδήγησαν στην
"πολιτεύματα": Κυρίαρχο ρόλο πέρα από την ελληνική πολιτισμική υλοποίηση των τριών Συνταγμάτων της εθνεγερσίας.
1) Ο οργανισμός της Γερουσίας της Δυτικής Χέρσου κληρονομιά, διαδραματίζει και η Γαλλική Επανάστα- Επίσης ο συμβολικός, ιδεολογικός και διδακτι-
Ελλάδος. ση. Η διακήρυξη των δικαιωμάτων του ανθρώπου κός ρόλος αποτέλεσε τον οδηγό ακόμα και μετά την
2) Η Νομική Διάταξη της Ανατολικής Χέρσου Ελλάδος. επηρέασε σε αποφασιστικό βαθμό τόσο τον ένοπλο κατάργησή τους, για διεκδίκηση δικαιωμάτων, όπως
3) Ο οργανισμός της Πελοποννησιακής Γερουσίας. αγώνα των Ελλήνων όσο κυρίως τους πρωτεργάτες το 1843, επί Όθωνα.
Παρά τον φαινομενικά δημοκρατικό τους χαρακτή- του Συντάγματος της Επιδαύρου. Ύστερα από 200 χρόνια η σημασία τους παραμένει
Το αίτημα για εθνική και πολιτική ελευθερία μεγάλη. Όπως κάθε Σύνταγμα έτσι και εκείνα ενσω-
1 2 3 έρχονται να συνδράμουν τα ανθρωπιστικά ιδεώδη ματώνουν πέρα από ένα όμορφο γραπτό και τυπικά
των επαναστατημένων Γάλλων. Είναι χαρακτηριστική ευπαρουσίαστο λόγο και κάτι άλλο:
άλλη μια εύστοχη φράση που αποδίδεται στον Γέρο Μνήμη-Ιστορία-Τοπία-Πίστη-Πολιτισμό-Αγάπη για
του Μοριά: "Η Γαλλική επανάστασις και ο Ναπολέων ελευθερία… γιατί Σύνταγμα και ελευθερία σημαίνουν
έκαμε, κατά την γνώμην μου, να ανοίξη τα μάτια του ΕΛΛΑΔΑ.
Κόσμου. Πρωτήτερα τα έθνη δεν εγνωρήζοντο, τους
βασιλείς τους ενόμιζαν ως θεούς της γης, και ότι και αν
Σφραγίδες 1. της Γερουσίας της Δυτικής Χέρσου Ελλάδος έκαμναν, το έλεγαν: καλά καμωμένο. Δια αυτό και είναι
2. του Αρείου Πάγου 3. της Πελοποννησιακής Γερουσίας. δυσκολώτερο να διοικήσης τώρα λαόν"…
Οπωσδήποτε η κυριότερη συμβολή των γαλλικών
ρα, στην πράξη τα "πολιτεύματα" αυτά εξυπηρετώντας επαναστατικών συνταγμάτων στο Σύνταγμα της Επι-
τα συμφέροντα των προκρίτων και ανωτέρων κληρι- δαύρου ήταν η δημοκρατική αρχή, χαρακτηριστικά
κών, απεδείχθησαν ολιγαρχικά. γνωρίσματα της οποίας ήταν:
Το όραμα της ίδρυσης όμως ενός κράτους-έθνους 1) η αρχή της διάκρισης των λειτουργιών.
με ουσιώδεις δημοκρατικούς-αντιπροσωπευτικούς 2) το αντιπροσωπευτικό σύστημα με μια μόνο Βουλή
θεσμούς γέννησε την ιδέα κατοχύρωσης του, στα (Βουλευτικό) που θα λειτουργούσε διαρκώς.
του Θόδωρου Μ. Γιαννακού
τα
φ. 85 σαρακατσανικα 15

Τ΄ αντρειωμένου ο θάνατος, Του Αφιέρωμα


θάνατος δε λογιέται Θόδωρου Μ. Γιαννακού,
εκπαιδευτικού Έχω γράψει λίγα, αλλά όσοι είναι στην ηλι-
κία μου θα το διαβάσουν και θα θυμηθούν πολ-
Περιμένει την κατάλληλη στιγμή. Θέλει να ζυγώ- λά. Όλες οι δουλειές στα κονάκια εκτός από το
σει περισσότερο, για να μην αστοχήσει. φύλαγμα και το άρμεγμα των προβάτων περ-
Ο Χασιώτης είναι καλός ξεταστής. Από τους νούσαν από τα χέρια των γυναικών. Ποτέ δεν
λίγους που ξέρουν να ξετυλίγουν τα ανερμήνευτα καθόταν με σταυρωμένα χέρια. Εφόσον τα ρού-
σημάδια του νου. χα και τα σκεπάσματα ήταν μάλλινα, έπρεπε να
-Τα δυο τα ‘λάφια είμαστι ιμείς, Αντώνη, ξεκίνησε πλύνει τα μαλλιά, να τα ξάνει, να τα γνέσει, να
να λέει ο αδερφός. Δεν μπορεί να είναι άλλοι. Δυο, τα υφάνει και να τα πλέξει. Επιπλέον, να φέρει
είναι τα αδέρφια. Ο Λεπενιώτης έχει αλαργέψει τα ξύλα και την βαρέλα με το νερό στο σπίτι.
για λίγο. Τ’ αλάφια είναι η ομορφιά και η περη- ¨Βάβω¨: Τήραγε τα μικρά παιδία και έκανε
φάνεια των βουνών· Οι Κατσαντωναίοι είναι η δουλειές κοντά στα κονάκια. Έγνεθε συνήθως
περηφάνεια των κλεφτών. τίποτα χοντρά. Έκοβε και έραβε τις κάπες.
-Παλιοκαψάλα είναι οι Τούρκοι, συνεχίζει: Τήραγε, επίσης, τις κότες μην τις πάρει κανένα
Ο Κατσαντώνης ξεκινά για τη μάχη, Μαυρίλα, καταχνιά, σκλαβιά. ζούδιο.
λιθογραφία Γ. Χρηστίδη. Τ’ άγρια ζώα δεν φοβούνται το καψάλι. Τρώνε ¨Μάνα¨: Ασχολούταν με τα ξύλα, το φαγητό
τα 'λάφια χορταράκια που έχουν τη δύναμη και και το πλύσιμο, καθώς και με το γνέσιμο και
-Ν’ απόψι είδα στουν ύπνου μου, στου υπνουεινουρό μου την νικούν. Δεν φεύγουν για ξενόμερα καλύτερα
Είδα δυο ‘λάφια πό ‘βοσκαν σι νια παλιουκαψάλα το πλέξιμο, βοηθώντας επίσης στα μαντριά από
μέργια· μένουν στο τόπο τους και παλεύουν. νύχτα σε νύχτα.
Κι ου κυνηγός τα βίγλιζι ν-απόυ του καραούλι ‘Λάφια είναι και ο σκλαβωμένος Ρωμιός. Μέσα
Ξήγα του, Γιώργη μ’ ξήγα του, του υπνουεινουρό μου ¨Κοπέλα¨: Από μικρή τα μάθαινε όλα, μέχρι να
στη μαυρίλα της σκλαβιάς πάλευε να βρει τρόπους φτάσει στην ηλικία όπου ξεκινούσε να φτιάχνει
-Τα δυο τα ‘λάφια είμαστε μεις , παλιουκαψάλα οι Τούρκοι για να μην χάσει την ψυχή του. Στο μαναστήρι, στο
Κι ου κυνηγός π’ τα βίγλιζι μας έχει προυδουμένους την προίκα της. Όλη μέρα ήταν στον αργαλειό
πανηγύρι, στην αποκριά έπαιρνε ανάσα κι ένιωθε και το βράδυ ασχολούταν με το κέντημα.
-Σήκου, Αντώνη μ’ να φύγουμι, να πάμι κατ’ τουν Κώστα λεύτερος. ¨Νύφη¨: Οι γάμοι συνήθως γινόταν του Άι
Το καριοφίλι Θωμά, στα χειμαδιά. Ή το καλοκαίρι μετά
-Αρματολός κι κλέφτης! Ευχήθηκαν στη Μακρυ- του Κατσαντώ-
γιάννινα την ώρα που γεννήθηκε ο Αντώνης. Η κλε- τον Δεκαπενταύγουστο. Μία κοπέλα έπρεπε
νη έχει καιρό να να ξεχάσει το όνομά της, να βρεθεί ανάμεσα
φτουριά έκανε περήφανη την κάθε οικογένεια. ‘στράψει. Οι τσο-
Έπρεπε να γίνει παλληκαράκι για να λάβει σάρκα σε αγνώστους, όπου δεν γνώριζε ακόμα και
χανταραίοι και τον άνδρα της, τον οποίο ποτέ δεν φώναζε με
και οστά αυτή η ευχή. Μια άνοιξη, στη στράτα για τα οι σερασκέρηδες
βουνά, ο Αντώνης ήταν ζυγουριάρης. Πάνω σ’ ένα το όνομά του, αλλά με το προσωνύμιο ¨Ωρέ¨.
κάτι υποψιάζο- Φώναζε τους άνδρες του σογιού όπου βρισκό-
γκιοφύρι Τούρκος έστησε καρτέρι για να του αρπάξει νται. Άρχισαν
τη σημαδιάρα του (το αγαπημένο του αρνί). Το βοσκό- ταν ¨Αφέντη¨ και τις γυναίκες ¨Κυρά¨. Μέχρι να
να ξεθαρρεύουν. θαρρέψει, την τάραζε η πείνα, γιατί στο τραπέζι
πουλο το έλαβε και τον λειάνισε. Από κει και πέρα Παίρνουν ντέβρι
ακολούθησε τον δρόμο των αντρειωμένων· γι’ αυτόν έπρεπε να είναι ορθή.
τα βουνά, ντέβρι Έχω την εντύπωση πως οι γυναίκες, ο τσέ-
ήταν προορισμένος. τα κορφοβού-
Μα τώρα ξαρμάτωτος και λαβωμένος – όχι από λιγκας και ο γκιρατζής, ήταν τα πρόσωπα που
νια για να τον κρατούσαν το Σαρακατσάνικο κονάκι.
βόλι ή σπαθιά οχτρού- αλλά από το ριζικό του, κείτεται ξετρυπώσουν.
στο στρώμα ο πρώτος των κλεφτών. Ανήμερο θεριό, Το παρόν κείμενο είναι αφιερωμένο στην
Τον άλλον Λαϊκή ξυλογραφία του 18ου αιώνα,
ανήμπορο σαν το μικρό παιδί στη σαρμανίτσα. Ποιος που αναπαριστά την προδοσία μάνα μου Ευδοξία το γένος Πάσχου και στην
καιρό καμώνο-
το παντύχαινε αυτό; του Κατσαντώνη από τον μοναχό Νύφη μου Αγγελική το γένος Χασκή, που φύγα-
νταν πως τον
Σπηλιά, σμιλεμένη στ’ Αγραφιώτικα βουνά το λημέ- Καρδερίνη. νε νωρίς από τη ζωή.
κυνηγούσαν.
ρι του. Δυο τρία μπιστεμένα παλληκάρια και ο Χασιώ- -Είδαταν τίποτα Γόγολος ή Κώνστας Παντελής.
της, ακοίμητοι φρουροί και παρηγορητές. Παρηγοριά κλέφτες πουθενά; ρωτούσαν τους χωριάτες. Ηγουμενίτσα 2021
δεν έχει το νησιάνι των Αγράφων και των Τζουμέρ- -Τον Κατσιαντώνη είδαμαν, τους έλεγαν εκείνοι
κων. Διψάει για γιουρούσι, για πόλεμο. Η ψυχή του επίτηδες. σαρακατσάνικα
αράθυμη πετάει στα κορφοβούνια· τα ποδαράκια του
δεν τον βαστούν. Το σαράκι της βλοϊάς τον καταρώει.
-Όχι τον Κατσιαντώνη, άλλα κλέφτια, έλεγαν, και τα
το έβαζαν στα πόδια.
Τα φλωροκαπνισμένα άρματά του δεν βρυχώνται· δεν Ο κυνηγός βιγλάτορας είναι ο προδότης. Δεν
κροταλίζουν· στέκονται άφωνα παράμερα. είναι δυνατόν αυτός ο Τραντέλλενος να πιαστεί Tριμηνιαία Eφημερίδα της Αδελφότητας
Η αγρασιά του τσακίζει τα κόκκαλα· η θέρμη του από τον Τούρκο. Μόνο με προδοσιά. των εν Αθήναις Σαρακατσαναίων Ηπείρου
τρώει τα σωθικά· οι έγνοιες δεν αφήνουν τον νου του Στο διάβα της Ιστορίας, οι Έλληνες, αναγκα- Ζήνωνος 30, 3ος όροφος, Τ.Κ. 10437
να μερώσει. Σαν λαρώνει λίγο, αρχίζουν τα ισκιώματα. σμένοι να πολεμούν λίγοι με πολλούς έφτασαν τηλ.: 210 5240777, φαξ: 210 5240109
Ξεπλαγιάζει αΰπνωτος. να πιστεύουν ότι είναι ανίκητοι. Έτσι έχουμε τις xairetimata@gmail.com www.sarakatsanoi.org
Έτσι κι εκείνη τη μαύρη νύχτα ο πρωτοκαπετάνιος Κερκόπορτες και τους Εφιάλτες. ΑΦΜ 090174764, ΔΟΥ Α’ ΑΘΗΝΑΣ
στριφογυρίζει σαν σφοντύλι. Ο ύπνος του ήταν βασανι- Εδώ, βέβαια, η προδοσία είναι αληθινή. Ελά- ΚΩΔΙΚΟΣ ΕΝΤΥΠΟΥ: 6242
στικός. Ήταν λουσμένος στο ίδρωτο. Σηκώθηκε - Αντώ- χιστοι γνώριζαν εκείνη τη σπηλιά. Κάποιος από EKΔOTHΣ: O πρόεδρος της Αδελφότητας
νη μου, τι σκέπτισι, τ’ είσι συλλοϊσμένους; τον ρώτησε αυτούς πρόδωσε. Δημήτρης Λ. Τάγκας, 6945150848
ο Γιώργης σαν είδε το σκυθρωπό και οψιοχαλασμένο Δεν πέρασε πολλή ώρα από το πρωινό τους
του πρόσωπο. ΣYNTAKTIKH EΠITPOΠH - ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΕΦΗΜΕΡΙΔΑΣ
ξύπνημα. Ο Γιώργης πήγε να πάρει νερό στην Αναστάσιος Μιχ. Τσουμάνης, 6977774350
- Βαρύ το είνουρου, Γιώργη μ, φαρμακουμένου: είδα Κλεφτόβρυση. Δεν έφτασε στη βρύση. Τρόυρα
δυο ‘λάφια πό ‘βοσκαν σι ναι παλιουκαψάλα. Δημήτρης Κάτσενος 6937426581
είχε τούρκικα ταμπούρια. Τα δραματικό τέλος τους Βασίλης Περ. Καπρινιώτης, 6977220489
Αλάφια, πλατυκέρατα, πλατώνια κι όχι όποιο κι όποιο πλησιάζει.
ζωντανό. Δεν βόσκουν σε θαλερά λόγγα και σε χλοερά Παύλος Δ. Κατρής 6946903637
Ο πληγωμένος σταυραϊτός θα ήθελε να έχει τον (Κοινωνικά Θεσπρωτίας-Οικονομική Επιμέλεια),
μεροτόπια· σε μια παλιοκαψάλα είναι λαρωμένα. Ένας θάνατο που του έπρεπε· το βόλι του οχτρού.
λαγωνικός από τη βίγλα του δεν τα αφήνει λεπτό από Στράτος Θ. Γούλας, 6972027826, Κοινωνικά Ν. Ιωαννίνων
Η μοίρα άλλα τού έγραφε. Λάμπρος Ναπ. Βαγγελής,
τα μάτια του. Το ντουφέκι του είναι έτοιμο να ξεράσει Αιωνία σου η μνήμη, Αντώνη Κατσαντώνη,
τα φαρμακερά του βόλια και να πάρει την ψυχή τους. Κοινωνικά Ν. Πρεβέζης-Αρχείο εφημερίδας
σχαριάτη της λευτεριάς των Ελλήνων. Γεωργία Λ. Γιαννακού, Αρχείο συνδρομητών-
Ηλεκτρονική διακίνηση
Τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν
απόψεις των συντακτών τους
Συνδρομές - ενισχύσεις:
ΕΘΝΙΚΗ ΤΡΑΠΕΖΑ: 130/960391-39
ΙΒΑΝ: GR7701101300000013096039139
στα ονόματα: Kάτσανος Δημήτριος-Παύλος Κατρής
EUROBANK:
ΑΡ. ΛΟΓΑΡ.: 0026 0630 0901060 80012
ΙΒΑΝ GR 230260 63000000 901060 80012
Μην ξεχνάτε όταν καταθέτετε χρήματα να γράφετε
το ονοματεπώνυμό σας.
Ο Κατσαντώνης σκοτώνει τον Βεληγκέκα, Ο Κατσαντώνης στα μπουντρούμια του Αλή πασά Υπεύθυνος Παραγωγής: Αpiros hora, Πρεβέζης 93, Αθήνα,
λιθογραφία Γ. Χρηστίδη. λιθογραφία Γ. Χρηστίδη. τηλ: 210 5154920, apiroshora@yahoo.gr
τα
16 σαρακατσανικα
φ. 85

ωραία σκηνικά που είχε φτιάξει ο τότε δάσκαλος εκείνου του


Μέριασε βράχε να διαβώ… Του Δημ. Λ. Τάγκα,
ναυπηγού μηχανικού Σχολείου. Εμείς μέναμε στα χειμαδιά, μέχρι που τελείωνε η

Η
σχολική χρονιά, ενώ σε μερικά χωριά λειτουργούσαν θερινά
πανδημία, που περισσότερο από ένα χρόνο ταλανίζει κατάθεση στεφανιού και τον Εθνικό ύμνο. Η μαρμάρινη σχολεία που παρακολουθούσαν όσα παιδιά τον χειμώνα
τη χώρα μας και τον κόσμο ολόκληρο, δεν επέτρεψε πλάκα στο ηρώο δεν έγραφε άγνωστα ονόματα. Δεν ήταν ήταν μακριά από σχολεία και απήχαν. Ήταν γύρω στο 1960,
το γιορτασμό του σημαντικότερου ιστορικoύ το μνημείο του «Άγνωστου Στρατιώτη». Ήταν το μνημείο αμέσως σχεδόν μετά τον απελευθερωτικό αγώνα της
γεγονότος της σύγχρονης Ελλάδας, του ξεσηκωμού και της του αδερφού, του ξάδερφου, μπορεί και του πατέρα Κύπρου και θυμάμαι τον ξάδερφό μου τον Παύλο που έκα-
απελευθέρωσης ύστερα από πολύχρονη σκλαβιά, με την κάποιων από τους παρευρισκόμενους που είχε σκοτωθεί νε στο σκέτς τον Τζον Χάρντινγκ, τον Άγγλο Κυβερνήτη της
μεγαλοπρέπεια που του πρέπει, την ημέρα που ορίσθηκε στη Μικρασιατική Εκστρατεία, στον Πόλεμο του 40 και στον
Κύπρου πριν την ανεξαρτητοποίησή της και την μακαρίτισσα
να θεωρείται το ξεκίνημα αυτού του αγώνα. Σίγουρα, θα Εμφύλιο αργότερα. Πώς να μην δακρύζει αυτός ο κόσμος;
τη ξαδέρφη του, την Αγλαΐα να απαγγέλει το Δημοτικό:
γίνουν και αργότερα πολλές εκδηλώσεις, αλλά όλες θα Και ακολουθούσε στην αίθουσα του σχολείου η γιορτή
είναι «κατόπιν εορτής». στην οποία συμμετείχαν και τα δυο σχολεία του χωριού, «Ανάθεμά τον που το ειπή: «Τ’ αδέρφια δέν πονιούνται».
Αναπολώ, με αφορμή τις γιορταστικές εκδηλώσεις, τις αυτό του κύριου οικισμού αλλά ενός άλλου μικρότερου Και έρχομαι τώρα στο δια ταύτα. Γιατί οι νέοι σήμερα,
σχολικές γιορτές πριν από πενήντα με εξήντα χρόνια, τότε οικισμού που τον έλεγαν «Αχούρια», γιατί πιθανόν κάποτε αλλά και οι μεγάλοι, δεν συγκινούνται, τουλάχιστον όοο
που περίπου γιορτάζονταν τα εκατόν πενήντα χρόνια από είχε αχυροκαλύβες. εμείς εκείνα τα χρόνια, με τον γιορτασμό των εθνικών
την επανάσταση του '21, που ήταν ο αμέσως προηγούμενος Όλο σχεδόν το χωριό ήταν εκεί, εκτός από εκείνους επετείων. Γιατί φαίνονται σε κάποιο μέρος της νεολαίας
χρονικά σημαντικός επετειακός γιορτασμός του ξεσηκωμού. που έπρεπε να φυλάξουν τα ζώα από τα ζουλάπια. Και οι εθνικοί αγώνες κάτι ανάλογο με τους ποδοσφαιρικούς
Από τις σχολικές γιορτές των παιδιών μου, όταν ήταν ήταν οι παρόντες αυστηροί κριτές μας στις απαγγελίες των αγώνες; Γιατί αγνοούν σημαντικούς σταθμούς της ιστορίας
μαθητές του Δημοτικού, λίγα πράγματα θυμάμαι, αφενός ποιημάτων, στην απόδοση των ρόλων που είχε καθορίσει μας;
γιατί πέρασαν αρκετά χρόνια από τότε που ξεσκόλισαν τα ο δάσκαλος για τον καθένα. Και για τους ανθρώπους Χρειάζεται φυσικά μεγάλη ανάλυση το θέμα και
παιδιά μου, αφετέρου δεν θεωρώ ότι μου άφησαν κάποια του χωριού οι σχολικές γιορτές ήταν από τις λιγοστές εκφεύγει από το σκοπό του άρθρου αυτού και απαιτεί
ιδιαίτερη ανάμνηση. διασκεδάσεις και στιγμές ξεκούρασης από τις δύσκολες ιδιαίτερες γνώσεις, αλλά θα σημειώσω κάποιες από τις
Για να σας μεταφέρω στον τόπο και το χρόνο της εποχής αγροτοκτηνοτροφικές απασχολήσεις. αιτίες που συμβάλλουν στην απαξίωση.
που αναφέρομαι, θα πω ότι πρόκειται για ένα μονοθέσιο Η γιορτή ξεκινούσε με ένα κορίτσι, από την τελευταία Καταρχάς οι νέοι δεν έχουν άμεσα ακούσματα και
Δημοτικό Σχολείο με περίπου 25 μαθητές, σε ένα χωριό, κυρίως τάξη, που απήγγειλε το ποίημα «Ευαγγελισμός- αναφορές από ανθρώπους που συμμετείχαν σε στρατιωτικές
που όταν εγώ ξεκίνησα να πηγαίνω στο σχολείο δεν Ελληνισμός» του Αριστοτέλη Βαλαωρίτη, σεμνά και ταπεινά, επιχειρήσεις και πολέμους. Έφτασα τον πάππου Βασίλη να
ερχόταν αυτοκίνητο, και το ηλεκτρικό ρεύμα ήρθε αρκετά όπως αρμόζει στο περιεχόμενο του ποιήματος. μας διηγείται στο σχολείο που ερχόταν καμιά φορά, ιστορίες
χρόνια αφότου εγώ τελείωσα. Kάπως έτσι ξεκίνησαν να από τη Μικρασιατική εκστρατεία, από το μακρινό Εσκί Σεχίρ
«Με μιας ανοίγει ο ουρανός, τα σύννεφα μεριάζουν
μαθαίνουν γράμματα οι περισσότεροι συνομήλικοί μου και το Αφιόν Καραχισάρ. Άκουσα ιστορίες από μπαρμπάδες
οι κόσμοι εμείνανε βουβοί, παράλυτοι κοιτάζουν…»
Σαρακατσάνοι. μου αλλά και από άλλους που πολέμησαν στην Αλβανία, και
Οι ετοιμασίες για τη σχολική γιορτή του Ευαγγελισμού Και ακολουθούσαν τα άλλα ποιήματα, τα τραγούδια, τα
σκετς. από κάποιους που τραυματίσθηκαν στον πόλεμο.
ξεκινούσαν από τις αρχές του Μάρτη. Να μας βάλει ο Η συντριπτική πλειοψηφία των εν ζωή Ελλήνων
δάσκαλος τα ποίματα (έτσι τα λέγαμε τότε, αργότερα έμαθα Όλα με παλμό, με χρώμα εθνικό, με ζωντάνια. Εκείνος
που απήγγειλε το «μέριασε βράχε να διαβώ» τέντωνε δεν γνώρισε, και να μην γνωρίσει κανένας, σκλαβιά. Οι
ότι λέγονται ποιήματα). Οι μαθητές των πρώτων τάξεων πατεράδες μας έζησαν τη Γερμανική κατοχή και κάποιων οι
μικρότερα ποιήματα, των τελευταίων μεγαλύτερα. Και ήταν και σήκωνε ψηλά το χέρι του για να φοβερίξει το βράχο
αληθινά, μπας και αναμερίσει να διαβεί. παππούδες την τουρκοκρατία και κατά συνέπεια ήξεραν τι
καμάρι για κείνον που ο δάσκαλος θα όριζε να απαγγείλει σημαίνει σκλαβιά.
το Θούριο του Ρήγα ή το «Κρυφό σκολειό» του Ιωάννη Σε κάποιες σχολικές γιορτές, σπάνια, ερχόταν ένας
φωτογράφος από τους Φιλιάτες (Foto Σταμούλης) και Οι σχολικές γιορτές και οι εθνικές επέτειοι ήταν για
Πολέμη. Τα ποιήματα, όσο μακροσκελή και αν ήταν, τα μας, αλλά και όλο το χωριό, από τις λιγοστές διασκεδάσεις
απαγγέλαμε, χωρίς να τα διαβάζουμε, και συνεπώς έπρεπε φωτογραφίζονταν όλα τα παιδιά έξω από το σχολείο
με τους δασκάλους. Σε μια φωτογραφία, που είδα πριν στην ύπαιθρο, που τις προσδοκούσαμε με λαχτάρα και τις
να τα αποστηθίσουμε. ζούσαμε με χαρά. Σήμερα οι νέοι αλλά και οι μεγάλοι έχουν
Εκτός από τα ποιήματα και τα τραγούδια είχαμε και λίγα χρόνια, εκτός από τα παιδιά και τους δασκάλους
φαίνεται και ο παππάς του χωριού. Ο Πρόεδρος λείπει για πληθώρα ευκαιριών για διασκέδαση και αλλαγή από την
τα σκέτς, μικρά θεατρικά έργα, ανάλογα με την τιμώμενη καθημερινότητα.
επέτειο. Σε κάθε σχολική γιορτή για την 25η Μαρτίου, ένα να συμπληρωθούν οι αρχές. Φαίνεται πως βιάστηκε και
έφυγε μετά τη γιορτή να προκάνει τα ζώα του μην πάνε σε Ο σημαντικότερος όμως λόγος είναι, κατά την άποψή
από τα σκέτς, είχε σχέση, μιας και είμαστε στην Ήπειρο, με
κανένα απαντημένο χασίλι (χωράφι του οποίου ο ιδιοκτήτης μου, το μπέρδεμα του εθνικού με το εθνικιστικό και η
το Σούλι και τους αγώνες των Σουλιωτών εναντίον του
απαγόρευε τη βοσκή γιατί το προόριζε για χλοοκοπή). κατάταξη ως οπισθοδρομικών όσων θεωρούν ύψιστα
Αλή Πασά.
Μετά το τέλος της γιορτής τα αγόρια το ρίχναμε στη αγαθά την πατρίδα, την ελευθερία, τον ηρωισμό. Ακόμα,
Κανένας δεν ήθελε να παίξει τον ρόλο του Πήλιου
μπάλα, με πάθος συνεπαρμένοι από τον παλμό της ημέρας αρνητικά επιδρά η προσπάθεια ιδιοποίησης και ιδεολογικής
Γούση του προδότη. Δεν μας πείραξε να παίξουμε τον Αλή
και τους εθνικούς ήρωες που «ενσαρκώναμε». επένδυσης των αγώνων του έθνους σύμφωνα με τις
Πασά, ακόμα και τους Τούρκους, με δυσκολία όμως τον
Τι απόγινε αυτό το Σκολειό; Κατάντησε όπως γράφει ο Θ. προτιμήσεις και προσωπικές τοποθετήσεις του καθενός.
προδότη:
Γ. Γόγολος στο ομότιτλο χρονογράφημά του (Χαιρετήματα Όλες αυτές οι, ιδεολογικές κυρίως, προσεγγίσεις και
Την προδοσίαν πολλοί ηγάπησαν, Φ. 16) «αλειτούργητο Σκολειό». προκαταλήψεις στέκονται σαν βράχος και μας εμποδίζουν
τον προδότη ουδείς… Ο γιορτασμός των εκατόν πενήντα χρόνων από την από να αντιληφθούμε στη σωστή του διάσταση το μέγεθος
Η συνέχεια ήταν στο σπίτι. Να αποστηθίσουμε τα επανάσταση του '21 με βρήκε μαθητή στη τελευταία τάξη του αγώνα και της θυσίας όσων έδωσαν τη ζωή τους για τη
ποιήματα και τους «θεατρικούς» ρόλους που είχαμε γράψει τα εξαταξίου τότε Γυμνασίου. Μου έμεινε από τη σχολική δική μας ελευθερία. Μόνο αν απαλλαγούμε από αυτές θα
στα τετράδια. Και μη ρωτήσετε για φωτοαντίγραφα και γιορτή η απαγγελία στην αίθουσα τελετών της Ζωσιμαίας αισθανθούμε ό,τι ένιωσε και ο Αριστοτέλης Βαλαωρίτης όταν
τα σχετικά, γιατί είπαμε, το ρεύμα δεν είχε φτάσει ακόμα. από τον αδερφικό μου φίλο Γιώργο Ζ. από την Άρτα, που έγραφε τις τελευταίες γραμμές του ποιήματος «Ο βράχος και
Με το φως από τη λάμπα πετρελαίου, αυτή με το γυαλί, ή πέθανε πρόωρα, του ποιήματος του Γεωργίου Στρατήγη «Ο το κύμα»:
την άλλη, τη χειρόλαμπα, αλληλοβοηθιόνταν τα αδέρφια Ματρόζος». «Τώρα δεν απομένει στον τόπο που ’ταν το στοιχειό
στην εκμάθηση των ρόλων. Έκαναν και πολλά παιδιά ο Ένας Σπετσιώτης γέροντας, σκυφτὸς απὸ τα χρόνια, κανείς παρά το κύμα που παίζει γαλανόλευκο επάνω από
κόσμος! Σε αυτή την προετοιμασία, και εδώ κρατηθείτε, με κάτασπρα μακριὰ μαλλιά, με πύρινη ματιά, το μνήμα».
ένα δωδεκάχρονο παιδί, ο Κώστας Μπ., πήρε το όπλο σαν πλάτανος θεόρατος γυρμένος απ' τα χιόνια,
του πατέρα του, αυτά που είχαν μοιράσει τα ΤΕΑ, και Πέρα από τις εθνικές γιορτές (25 Μαρτίου, 28 Αδελφότης των εν Αθήναις Σαρακατσαναίων Ηπείρου
προσπαθώντας να είναι περισσότερο πειστικός στον ρόλο Οκτωβρίου) ξεχωριστή σχολική γιορτή είχαμε στο τέλος
που σε λίγες μέρες θα έπαιζε, και μη γνωρίζοντας ότι το Αναβολή Εκλογοααπολογιστικής Γενικής Συνέλευσης-
κάθε σχολικής χρονιάς. Τη λέγαμε «εξετάσεις» και της έμεινε
όπλο ήταν γεμάτο, σκότωσε, δυστυχώς, την μικρότερη το όνομα από τότε που τα σχολεία ήταν Δημοτικά, δηλαδή Παράταση θητείας Δ.Σ.
αδερφή του Ευθυμία. Πρέπει να ήταν το 1956. των Δήμων, και εξετάζονταν ενώπιον κάποιας επιτροπής Σας γνωρίζουμε ότι η προγραμματισμένη για 14
Και ύστερα ακολουθούσε ο ενδυματολογικός κώδικας. αλλά και του χωριού όλου μαθητές και δάσκαλοι. Και Μαρτίου Γενική Εκλογοαπολογιστική Συνέλευση
Έπρεπε να βρούμε ρούχα για τους ρόλους που μας είχαν φυσικά κρίνονταν προακτέοι ή μη. Σήμερα δεν εξετάζεται της Αδελφότητας δεν πραγματοποιήθηκε λόγω
ανατεθεί. Τα παραδοσιακά ρούχα, ευτυχώς τότε υπήρχαν, κανένας. Όλοι, μαθητές και εκπαιδευτικοί, προάγονται με απαγόρευσης συναθροίσεων εξαιτίας των
ήταν χωριανών παππούδων και γιαγιάδων, που τα είχαν «άριστα». υγειονομικών συνθηκών.
φορέσει σε λίγο παλιότερες εποχές, βγαλμένα από τα Σε μας έδινε στο τέλος της χρονιάς ο δάσκαλος ένα Σύμφωνα με το άρθρο 90 του ν. 4790/2021
σεντούκια τους, κι όχι αγορασμένα από μαγαζιά που πουλάνε καλογραμμένο χαρτί, το «αντιχτικό». Το επίσημο αυτό χαρτί (ΦΕΚ Α΄ 48/31.3.2021) η θητεία των οργάνων
κακόγουστες στολές για τσολιαδάκια στο Μοναστηράκι. επάνω έγραφε «ενδεικτικόν» και εκτός από τον βαθμό διοίκησης και των λοιπών καταστατικών οργάνων
Στις σχολικές γιορτές φορέθηκαν για τελευταία φορά προαγωγής έγραφε και τη διαγωγή του καθενός, συνήθως των ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΩΝ, αθλητικών, φιλανθρωπικών και
και κάποια κομμάτια από την παραδοσιακή φορεσιά της «κοσμιοτάτη». άλλων σωματείων και συλλόγων εφόσον έχει λήξει
μάνας μου, που την είχε εγκαταλείψει γιατί ντρέπονταν τις Από τη γιορτή των «εξετάσεων» αυτών μου έμεινε το ή λήγει ενόσω βρίσκονται σε ισχύ τα έκτακτα μέτρα
χωριάτισσες, που την αποκαλούσαν «βλάχα», καθώς και σαν κορόμηλο δάκρυ από το κλάμα των παρισταμένων
κάποιες μπουραζάνες του παππούλη μου. προστασίας της δημόσιας υγείας από τον κίνδυνο
γυναικών του χωριού, όταν κάποιο παιδί απήγγειλε το περαιτέρω διασποράς του κορωνοϊού COVID-19
Η μέρα της γιορτής ξεκινούσε με εκκλησιασμό στον ποίημα του Γ. Δροσίνη για την ξενιτιά.
οποίο πηγαίναμε συντεταγμένα όλα τα παιδιά του σχολεί- και εφόσον στο μεταξύ δεν έχουν διενεργηθεί ή
ου φορώντας φρεσκοπλυμένα ρούχα, και ας πούμε σιδε- «Ξένε που μόνος κι έρημος σε ξένους τόπους τρέχεις, δεν διενεργηθούν αρχαιρεσίες για την ανάδειξη
ρωμένα με εκείνα τα παλαιά με κάρβουνα σίδερα. Είπαμε, πες μου, ποιος είναι ο τόπος σου και ποια πατρίδα έχεις;». νέων καταστατικών οργάνων, παρατείνεται, από την
μια φρεσκοπλυμένη αλλαξιά, όχι τα «καλά μας», γιατί τα ίδια Είχαν όλες, άνδρες ή παιδιά στα ξένα, και τότε η ξενιτιά ημερομηνία λήξης της, έως την 30ή.6.2021.
«είχαμαν φόλι και προσφόλι, και τη Λαμπρή καμάρι…». Είχαμε δεν ήταν όπως σήμερα. Κατά συνέπεια θα επανέλθουμε στη σύγκληση
όμως περηφάνεια για τη μέρα και τη χαιρόμασταν για την Να ολοκληρώσω με τις σχολικές γιορτές με μία στην της Γενικής Συνέλευσης εφόσον το επιτρέψουν οι
ιδιαιτερότητά της. οποία δεν συμμετείχα γιατί έγινε στο χωριό που ανεβαίναμε υγειονομικές συνθήκες πριν τη λήξη της δοθείσας
Μετά τον εκκλησιασμό πηγαίναμε στο ηρώο για την το καλοκαίρι, αλλά ήταν εντυπωσιακά στημένη, με πολύ παράτασης της θητείας.