KATHOLIEKE UNIVERSITEIT LEUVEN

FA FACULTEIT LETTEREN

DEPARTEMENT KLASSIEKE STUDIES

AFDELING OUDE GESCHIEDENIS





HET GRIEKSE VUUR:
DE REALITEIT ACHTER DE MYTHE








Verhandeling voorgelegd door
BART DE GRAEVE
Tot het bekomen van de graad van
Licentiaat in de geschiedenis


Promotor:
Prof. Dr. P. VAN DEUN




2001

1
INLEIDING


Al eeuwenlang is er een thema van de Byzantijnse geschiedenis dat velen
tot de verbeelding spreekt en waar veel wilde theorieën de ronde over de-
den, en vaak nog altijd doen, namelijk het Griekse vuur. In de populaire
literatuur en ook in veel encyclopedieën wordt dit onderwerp omgeven met
een waas van geheimzinnigheid en mysterie. De uitvinding ervan wordt
traditioneel toegeschreven aan een zekere Callinicus, een Syriër die tijdens
de belegering van Constantinopel van 674-677 door de Arabieren naar de
Byzantijnse keizer vluchtte en die hem een reddingsmiddel schonk dat een
grandioze overwinning tot gevolg had. Dikwijls wordt geopperd dat het een
uiterst geheim wapen was dat al snel uitgroeide tot één van de belangrijk-
ste steunpijlers van het Byzantijnse rijk en dat ervoor zorgde dat het impe-
rium het zo onwaarschijnlijk lang heeft kunnen uithouden. Men schrijft
het Griekse vuur daarom ook een grote kracht en doeltreffendheid toe die
te danken zouden geweest zijn aan één of meerdere speciale ingrediënten.
Daardoor zouden de Byzantijnen voor lange tijd de suprematie op zee ver-
worven hebben, want daar werd dit vuurwapen overwegend gebruikt, tot
het geheim verloren ging tijdens een van de twee veroveringen van Con-
stantinopel, ofwel in 1453, of, waarschijnlijker, in 1204. Volgens sommi-
gen is het Griekse vuur dan definitief verdwenen, zouden andere volkeren
het de Byzantijnen nooit hebben kunnen ontfutselen en kunnen ook wij
niet meer te weten komen wat het precies was.
Anderen daarentegen hebben tijdens de voorbije honderden jaren verwoede
pogingen gedaan om de samenstelling van dit Byzantijnse staatsgeheim te
achterhalen, maar keer op keer waren de resultaten van hun voorstellen en
proeven niet bevredigend, tot enkele Fransen rond het midden van de 19de
eeuw salpeter als sleutelelement naar voor schoven. Plotseling dacht men
een doorbraak te hebben bereikt en werd het wetenschappelijke onderzoek
zo goed als volledig hierop toegespitst. De oorspronkelijke theorie dat het
een rechtstreekse voorloper van het buskruit betrof, werd later weliswaar
bijgestuurd en genuanceerd, maar toch bleef de grote meerderheid van de
geleerden er tot enkele decennia geleden van overtuigd dat het Griekse
vuur een explosief vuurwapen was en dat salpeter de kern van het geheim
vormde. Ook nu nog vindt deze stelling vrij veel aanhangers. Een andere
hypothese die zegt dat het hoofdingrediënt ongebluste kalk was en dat het
mengsel ontbrandde wanneer het in contact kwam met water, werd snel
afgewezen door de wetenschap, maar vond desondanks veel bijval in de
vulgariserende literatuur.
2
Alhoewel de salpetertheorie op het eerste gezicht min of meer bevredigend
is, blijken er bij nader onderzoek toch veel vraagtekens te rijzen. In de ja-
ren vijftig hebben enkele chemici de argumenten van hun voorgangers
grondig bekeken en zij kwamen tot de conclusie dat die eigenlijk heel ma-
ger waren. Een van de grootste knelpunten bleek de dubbelzinnige inter-
pretatie van de literaire bronnen te zijn. Zij stelden ook vast dat men tot
op dat moment enkel oog gehad had voor de mogelijke samenstelling van
het Griekse vuur en andere belangrijke aspecten uit het oog verloren had.
Daarom gooiden deze wetenschappers het over een andere boeg en zijn ze
zich meer gaan concentreren op de manier waarop het gelanceerd werd, en
met succes. Nu is men min of meer tot een consensus gekomen over het
feit dat het mysterie niet alleen lag in de samenstelling, waarvan het voor-
naamste ingrediënt aardolie bleek te zijn, maar evenzeer in een ingenieus
afvuursysteem. Op deze ingewikkelde kwestie zullen wij uiteraard uitge-
breid terugkomen in deze verhandeling.
Daarbuiten zijn er nog enkele aspecten van het Griekse vuur die nadere
toelichting verdienen, maar waaraan in de secundaire literatuur echter nog
maar weinig aandacht besteed is, en die bovendien nergens op een syste-
matische manier besproken zijn. Het gaat hier vooral over de volgende
vragen: op welke manier leverden de Byzantijnen het geheim over aan de
volgende generaties; bleef het wel altijd hun exclusieve bezit zoals men
meestal beweert of wisten de Arabieren elementen ervan te achterhalen;
was het in de realiteit wel zo’n krachtig en effectief wapen? Vooral deze
laatste kwestie willen wij nog grondig behandelen omdat hierdoor de rol en
het belang van het Griekse vuur voor de Byzantijnse geschiedenis duidelij-
ker worden, wat eigenlijk onze ultieme doelstelling is.

Wat de bronnen betreft, zijn wij op een groot aantal problemen gestuit.
Voor dit onderzoek hebben wij ons noodgedwongen moeten beperken tot
schriftelijke teksten. Op archeologisch vlak is er over dit onderwerp nog
maar heel weinig bekend, behalve over islamitische vuurwapens ten tijde
van de kruistochten. Een van de grootste handicaps is dat er nog nooit
een Byzantijns oorlogsschip teruggevonden of onderzocht is, zodat het tot
nu toe onmogelijk is om het historische bronnenmateriaal hiermee te ver-
gelijken. Dit zou ongetwijfeld zeer interessante resultaten opleveren, want
de literaire teksten zijn vaak onduidelijk, voor veel interpretaties vatbaar en
tegenstrijdig.
Bijkomend nadeel is dat de Byzantijnse bronnen nauwelijks precieze in-
formatie verschaffen, want het Griekse vuur werd door hen als een staats-
geheim beschouwd dat zeker niet in verkeerde handen mocht terechtko-
men. Slechts hier en daar vindt men indirecte verwijzingen terug, die
3
jammer genoeg te weinig bieden om tot een coherente oplossing te komen.
Daarom is het noodzakelijk om ook niet-Griekse teksten te bekijken, maar
hier zijn wij geconfronteerd met praktische moeilijkheden. Behalve teksten
in het Latijn betreft het hier immers in de eerste plaats bronnen in het
Arabisch, een taal die wij niet machtig zijn. Gelukkig zijn de meest inte-
ressante passages al vertaald, maar het is natuurlijk gevaarlijk om hierop
te vertrouwen, zeker als het om tactische geschriften gaat. De terminologie
die daarin gehanteerd wordt, is namelijk erg gespecialiseerd en soms nog
niet goed opgehelderd, zodat de vertalers vaak veel interpretatiemogelijkhe-
den hebben. Daarom is het voor ons niet mogelijk geweest om een duide-
lijk antwoord te geven op de vraag of de moslims erin geslaagd zijn om de
Byzantijnen het geheim afhandig te maken of niet. Bovendien moeten nog
tal van Arabische bronnen uitgegeven en bestudeerd worden, zodat er van-
uit die hoek mogelijk nog veel informatie kan komen die ons een duidelijker
beeld kan verschaffen van het Griekse vuur.



4
I. VOORLOPERS EN ONTSTAAN VAN HET GRIEKSE VUUR


1. Vuurwapens in de Grieks-Romeinse oudheid

Het gebruik van vuur als wapen is al duizenden jaren oud en werd al lang
voor de Byzantijnse tijd gebruikt. Al bij de Assyriërs zijn er reliëfs bekend
waar brandbare materialen zoals pek, olie, fakkels ingezet werden bij bele-
geringen van steden. Ook bij de Griekse klassieke auteurs vinden we
meerdere voorbeelden terug.
Bij de belegering van Athene in 480 v.C. gebruikten de Perzen pijlen die
met touw omwonden waren dat net voor het afschieten in brand werd ge-
stoken
1
. Van echte brandpijlen (vuc¹c. ^c. is sprake bij het beleg van
Plataea in 429 v.C., waarbij de verdedigers zich beschermden door de hou-
ten omwalling te bekleden met dierenhuiden
2
. Tijdens het gevecht slaag-
den de Peloponnesiërs erin de stad in brand te steken door takkenbossen
met zwavel en pek te doordrenken en die in brand te steken
3
.
Bij de belegering van Delos in 425 v.C. geeft Thucydides ons een beschrij-
ving van een primitief soort vlammenwerper. De machine bestond uit een
uitgeholde boomstam die met metalen platen bedekt werd. Aan één van de
uiteinden hing men een ketel die hete kolen, zwavel en pek bevatte, en
daaraan werd dan een blaasbalg bevestigd. Wanneer men vervolgens lucht
door de ketel perste, spoot het mengsel uit de buis en deed een vlam aan
de andere opening het ontbranden
4
.
Een eerder uitzonderlijke toepassing was het inzetten van een gelijkaardige
vlammenwerper op zee tijdens een zeeslag rond 190 v.C. waarvan Polybius
ons een interessante beschrijving geeft
5
:

luc¹cH. . ./cuc( l(uc.cc(H ä. |... .(u(c/H. u. . -u.H
.c .-(.cu . Ø ..cuH −H vc.cc(H (·-u\(. u v(c.-... v(c( u.
..H .v.¹(...(. ä. ./... ..H (H ..uc.´. -.. vc.....H ÃH
-.c(c.. .. H )(\((.. .v. . u.. (-c. -u.H (\uc.. c.uc”
vccucu v\ucuH vucH. .c. -(( (H ..3\(H -(. v(c(3\(H ..H ...
u. v\...(. .(Ø. . -..(.c)(. vØc. (v . −H .-..(H v\u. (¹.c(.(.
v. .( u. .·-\.c...


1
HERODOTUS, VIII, 52.
2
THUCYDIDES, II, 75, 5. De huiden werden nat gemaakt en konden zo verhinderen dat de palissade in
brand gestoken werd door de vuurpijlen. Zie hoofdstuk V.
3
ID., II, 77.
4
ID., IV, 100. Voor een reconstructietekening van deze vlammenwerper zie Fig. 1.
5
POLYBIUS, XXI, 7.
5
De vlammenwerper die Pausistratos, de vlootbevelhebber van de Rhodiërs,
gebruikte was trechtervormig. Aan elke zijde van de voorsteven waren langs
de binnenste wand van de romp lusvormige kabels gespannen waarin palen
met punten vastgemaakt waren die vooruitstaken in zee. Aan de uiteinden
daarvan was de trechtervormige ketel, vol met vuur, bevestigd met een ijze-
ren ketting, zodat bij het rammen of bij het langszij varen, vuur afgeschoten
werd naar het vijandelijke schip, maar het ver verwijderd bleef van het eigen
schip dankzij de hellingsgraad (van de palen).

Welke substantie(s) er in die ketel zat(en) wordt ons door Polybius echter
niet verteld en hoe men het vuur dan projecteerde naar het vijandelijke
schip is ook niet helemaal duidelijk, al biedt een graffito van een oorlogs-
schip dat uitgerust is met een dergelijk toestel, enig soelaas
6
. Het feit dat
de ketel zich buiten het schip bevond heeft zeker het praktische gebruik
bemoeilijkt. Bij de projectie van het Griekse vuur ging men alleszins heel
anders te werk
7
.
Soortgelijke wapens werden echter vooral gebruikt bij aanvallen op verster-
kingen te land. Apollodorus van Damascus (2de eeuw n.C.) spreekt over
een toestel dat enkel met verpoederde houtskool werkte. Volgens hem zou
men daarmee zelfs stenen muren kunnen doen barsten als die met azijn of
een ander zuur overgoten waren
8
. Zelfs in de 10de eeuw werden dergelijke
oorlogsmachines nog gebruikt, blijkens de nauwkeurige beschrijvingen van
Hero van Byzantium
9
.

Een typische toepassing van vuur als wapen op zee was het afsturen van
brandende schepen op een vijandelijke vloot. Een eerste voorbeeld vinden
we terug bij de slag van Syracuse in 413 v.C.
10
en eeuwenlang was dit een
gebruikelijk zeewapen, zelfs nog in de 6de eeuw
11
.

De meest waardevolle inlichtingen over het inzetten van vuur in de oorlog
bij de Grieken worden ons overgeleverd door Aeneas Tacticus (eerste helft
4de eeuw v.C.). Behalve een beschrijving van de methodes om een houten
omwalling in brand te steken en de middelen om zich daartegen te be-
schermen
12
, geeft hij ook aan hoe men een brand kan blussen. Volgens

6
Zie Fig. 2.
7
Zie hoofdstuk II, 3.
8
APOLLODORUS DAMASCENUS, Poliorcetica, in R. SCHNEIDER, Griechische Poliorketiker, I, pp.
18-21.
9
HERON BYZANTIUS, Poliorcetica, in R. SCHNEIDER, Griechische Poliorketer, II, p. 26. Zie Fig.3.
10
THUCYDIDES, VII, 53, 4.
11
Zie bijvoorbeeld PROCOPIUS, De Bellis, III, 6, 18-22.
12
AENAES TACTICUS, Poliorcetica, XXXIII.
6
hem is azijn het beste middel
13
. Deze opvatting vinden we terug bij talrijke
latere auteurs, maar in de praktijk is dit middel niet veel efficiënter dan
gewoon water en dus niet in staat om brandende pek of olie te blussen
14
.
Wanneer men er echter huiden in drenkt, blijven die wel langer vochtiger
dan als gewoon water gebruikt wordt. Tenslotte geeft Aeneas ook een for-
mule weer van een ‘onblusbaar vuur’
15
:

Au. . vuc c-.u(´... .c/uc. ... v.c u v(.u . -((c3...u(..
l.cc(.. ).... cuvv.... .(..(. \.3(..u. (; vc.c.(( .. (··.. .;
.c(v.( vcc¹.c.... .(. 3u\u .. v\..... . ..vcuc)u.(..

Op deze manier kan men zelf een hevig vuur verkrijgen dat helemaal niet
gedoofd kan worden. Pek, zwavel, touwwerk, hars van een wierookboom,
zaagsel van een den, in vaten ontsteken en (naar de vijand) afvuren, als je
iets van de vijand in brand wil steken.

Geleidelijk aan vonden er technische verbeteringen plaats, maar het was
vooral het gebruik van aardolie dat zorgde voor een zekere vooruitgang.
Wanneer de Grieken precies in contact kwamen met petroleum is onduide-
lijk, maar ten laatste kan dit gebeurd zijn vanaf de veroveringen van
Alexander de Grote. Dan ontdekten zij immers de gebieden waar er olie-
bronnen gelegen waren, voornamelijk in de buurt van Babylonië en de Eu-
fraat
16
.

De specifieke eigenschappen en vooral de lichte ontvlambaarheid van aard-
olie waren zeker geen geheim in de oudheid, zoals blijkt uit de bronnen.
Wel zorgt de antieke terminologie en de nogal vage beschrijvingen voor
verwarring zodat we niet altijd weten wat er precies bedoeld wordt.
Meestal wordt daarvoor de benaming nafta gebruikt, maar ook andere ter-
men vinden we terug . Naar we uit de teksten kunnen afleiden, bestonden
er verschillende nauw verwante vormen van aardolie. Bij Plinius is sprake
van maltha en een gelijkaardig substantie nafta
17
, maar ook van vloeibare
asfalt met bovendien een witte variant, te onderscheiden van het eerder
genoemde nafta, dat echter niet bruikbaar is voor praktische toepassingen
wegens de te hoge ontvlambaarheid
18
. Strabo maakt slechts een onder-
scheid tussen vaste asfalt en vloeibare, die hij nafta noemt en waarvan zo-

13
ID., op. cit., XXXIV.
14
Zie pp. 86-87.
15
ID., op. cit., XXXV.
16
Zie bijv. het verhaal over een experiment van Alexander de Grote met nafta in STRABO, XVI, 1, 15.
17
PLINIUS MAIOR, II, 235.
18
ID., XXXV, 178-179.
7
wel een zwarte als een witte soort bestaat
19
. Waarin de precieze verschillen
lagen is niet duidelijk. Vooral wat met ‘witte asfalt of nafta’ bedoeld wordt,
is nogal duister. Mogelijk gaat het om petroleum die op een of andere ma-
nier gezuiverd is. Reeds de medicus Dioscorides (2de eeuw) vermeldt een
dergelijk proces
20
, maar echte distillatie dateert van latere datum
21
.

Ondanks deze kennis duurde het lange tijd voor aardolie ook in de oorlog-
voering toegepast werd. Pas vanaf de 1ste eeuw v.C. duiken de eerste ver-
meldingen in de bronnen op, nl. tijdens de veldtochten van de Romeinse
generaal Lucullus in Asia Minor. Tijdens de Mithridatische oorlog werd in
74 v.C. Samosata, een stad gelegen aan de Eufraat, belegerd. Plinius de
Oudere getuigt
22
:

In urbe Commagenes Samosata stagnum est emittens limum (maltham uocant) flagran-
tem cum quid attigit solidi, adhaeret; praeterea tactus et sequitur fugientes. Sic defendere
muros oppugnante Lucullo, flagrabatque miles armis suis. Aquis etiam accenditur; terra
tantum restingui docuere experimenta.
Similis est natura naphthae: ita appellatur circa Babylonem et in Austacenis Parthiae pro-
fluens bituminis liquidi modo. Huic magna cognatio ignium, transiliuntque in eam prot-
inus undecumque uisam.

In Samosata, de hoofdstad van Commagene
23
, is er een meer dat een ont-
vlambare modder (maltha genaamd) doet opwellen. Wanneer het een vaste
stof aanraakt, blijft het eraan vastkleven en bovendien volgt het degenen die
het na een contact proberen te ontvluchten. Op deze wijze verdedigden ze
de stadsmuren toen Lucullus die belegerde, en de soldaten werden verbrand
met hun eigen wapenuitrusting. Water doet het zelfs nog heviger ontbran-
den. Proeven hebben geleerd dat het enkel door aarde kan geblust worden.
Nafta is gelijk van aard: zo wordt in de omgeving van Babylonië en bij de
Austacenen van Parthië de substantie genoemd die op de wijze van vloeiba-
re asfalt stroomt. Hiermee heeft het vuur een grote verwantschap en het
springt er dadelijk naar over, vanwaar het het ook maar gezien heeft.

Enkele jaren later, in 69 v.C. werd nafta opnieuw ingezet als wapen tegen
de Romeinen toen zij de stad Tigranocerta
24
aanvielen
25
:

19
STRABO, loc. cit.
20
DIOSCORIDES PEDANIUS, De Materia Medica, I, 95; 101; 105.
21
J. R. PARTINGTON, A history of Greek fire and gunpowder, pp. 3-4; 198-199.
22
PLINIUS MAIOR, II, 235.
23
Streek in de omgeving van de bron van de Eufraat, in het huidige zuidoosten van Turkije.
24
Stad gelegen op de grens tussen de provincies Armenia en Mesopotomia, aan de voet van het Taurus-
gebergte.
8

|(. (u. . 3(c3(c. ± . c..( -(. ± .(¹)( -(( ä. .u/(.ä. /.
...u ...äH .-(-.c(.. (c¹(\ä.H . ¹(c.(-. Ø. -(. .(vuc.
u.H .c)’ c.H (. vcc..cu. v(..H (u( -((-(..... u (vc3...u(.
uv u).. H u·cØ c(..H.

Maar de barbaren berokkenden hem (scil. Lucius Lucullus) heel wat schade
met de boogschutters en met de nafta die uitgegoten werd over de oorlogs-
machines. Die chemische stof is vol asfalt en zo gloeiend dat het alles
waarmee het in contact komt volledig doet opbranden, en het wordt niet ge-
makkelijk geblust door gelijk welke vloeistof.

Archeologische opgravingen bevestigen dit. In Doura-Europos zijn sporen
teruggevonden van het gebruik van asfalt en aanverwante stoffen bij de be-
legering van de stad door de Perzen in 256 n.C. Hier gebruikte men het
vooral om de vestingsmuren die ondermijnd waren, te doen instorten. Na-
dat de gangen uitgegraven waren, werden ze volgestouwd met brandbaar
materiaal, overgoten met pek of asfalt en uiteindelijk in brand gestoken
26
.
Deze techniek werd nog eeuwenlang toegepast, maar later gebruikte men
eerst aardolie, en tenslotte buskruit, dat natuurlijk veel effectiever was.

Uit deze teksten blijkt dus dat het in eerste instantie niet de Romeinen zelf
waren die dergelijke wapens gebruikten, maar de volkeren in het Oosten
waartegen ze ten strijde trokken. Zij heersten immers over de gebieden
met de belangrijkste oliebronnen.
Pas in de laatromeinse tijd geven de auteurs instructies om zelf aardolie te
gaan gebruiken in de oorlog. Hierbij gaat het vooral om brandpijlen. Der-
gelijke wapens werden al eeuwenlang ingezet, maar werden geleidelijk aan
verbeterd. Vooral het gebruik van pek en wat later aardolie zorgden vanaf
het einde van de 3de eeuw voor een grotere efficiëntie. Ook tijdens de Mid-
deleeuwen bleven de brandpijlen zeer populair en werden ze door de Ara-
bieren tot zeer gesofisticeerde wapens ontwikkeld
27
. In de tijd van Ammia-
nus Marcellinus (4de eeuw) werden ze op de volgende manier vervaar-
digd
28
:


25
DIO CASSIUS, XXXVI, 1b-2.
26
M. MERCIER, Le feu grégeois, pp. 20-22.
27
Zie p. 68.
28
AMMIANUS MARCELLINUS, XXIII, 4, 14-15. Een gelijkaardige, maar meer gedetailleerde be-
schrijving is te lezen in een fragment van een zekere Eusebius (eind 3de eeuw): F. Gr. Hist. 101, p. 481,
2-29. Voor een reconstructietekening van een malleolus, zie Fig. 4.
9
14. Malleoli autem, teli genus, figurantur hac specie: sagitta est cannea, inter spiculum et
harundinem multifido ferro coagmentata, quae in muliebris coli formam, quo nentur
lintea stamina, concauatur uentre subtiliter et plurifariam patens, atque in alueo ipso ig-
nem cum aliquo suscipit alimento. 15. Et si emissa lentius arcu inualido, - ictu enim rapi-
diore extinguitur -, haeserit usquam, tenaciter cremat, aquisque conspersa acriores excitat
aestus incendiorum, nec remedio ullo quam superiacto puluere consopitur.

14. Hamertjes, een soort projectiel, worden op de volgende wijze gemaakt:
de pijl is van riet, wordt samengehouden tussen de punt en de schacht door
vele uiteenlopende ijzeren banden, en om de vorm te bekomen van een spin-
rokken van een vrouw waarmee linnen draden geweven worden, wordt het
binnenste lichtjes gebogen. Men maakt er vele openingen in, en in de uitspa-
ring zelf plaatst men het vuur samen met een andere brandstof. 15. En als
ze vrij traag afgeschoten wordt door een nogal ontspannen boog - want door
een sneller schot wordt ze gedoofd - en ze zich ergens aan vastgehecht heeft,
blijft ze hardnekkig branden, en als men ze met water begiet, verkrijgt men
enkel nog heftigere vlammen. Het wordt door geen enkel middel gedoofd
behalve door stof dat erop gestrooid wordt.

En even verder
29
:

37. In hac regione oleum conficitur Medicum, quo inlitum telum, si emissum lentius lax-
iore arcu … 38. Paratur modo: oleum usus communis herba quadam infectum condiunt
harum rerum periti, ad diuturnitatem seruantes et coalescens, dum ex materia uenenatur.
Alia similis oleo crassiori species gignitur apud Persas, quam, ut diximus, naphtham uo-
cabulo appelauere gentili.

37. In die streek wordt de Medische olie gefabriceerd. Een pijl die ermee is
ingesmeerd, als hij traag afgeschoten wordt met een vrij ontspannen boog ...
38. Het wordt op deze manier bereid: diegenen die ervaren zijn in deze za-
ken kruiden olie voor normaal gebruik
30
na het gemengd te hebben met een
bepaalde plant, bewaren het voor lange tijd en laten het aandikken, terwijl
het mengsel zijn gif haalt uit de substantie. Een andere soort, gelijkend op
erg dikke olie, wordt gevonden bij de Perzen die, zoals we gezegd hebben,
het met een inheems woord nafta genoemd hebben.


29
AMMIANUS MARCELLINUS, XXIII, 6, 37-38.
30
Hoogstwaarschijnlijk een omschrijving voor olijfolie.
10
Ammianus Marcellinus ziet nafta dus als een aparte stof, alhoewel het
nauw verwant is met pek en asfalt
31
. Wat hij dan precies bedoelt met ‘Me-
dische olie’ is niet helemaal duidelijk, maar waarschijnlijk gaat het om een
mengeling van pek en olijfolie
32
. Dat er in de oudheid zelf al verwarring
heerste, bewijst Procopius. Hij beschouwt Medische olie en nafta als syno-
niemen
33
.
Ook Vegetius spreekt in zijn militaire raadgevingen over het aanwenden
van aardolie door de Romeinen, maar hij gebruikt steeds de term oleum in-
cendiarium. Hij raadt het aan te gebruiken om vijandelijke machines te
verbranden
34
, maar vooral voor brandpijlen en –speren die men zowel te
land als ter zee kan gebruiken
35
.

Ook in de Byzantijnse periode ging de evolutie van de vuurwapens gestaag
verder. Een verdere stap in de ontwikkeling lezen we bij Procopius wan-
neer hij de belegering van Petra ten tijde van keizer Justinianus beschrijft,
waarbij de Perzen een soort brandbommen inzetten tegen de Byzantijnen
36
:

3e. (··.Ã( . )..u . -(. (c¹(\u ..v\uc(.... -(. ¹(c.(-u. v.c
M−. ... .(¹)(. -(\Øc... |\\u..H . Mu..(H .\(... vuc. . (Ø(
u¹(.(..H .v. (H .u/(.(H ä. -c.ä. .3(\\.. (cv.c \.·u ..v.vc(.(.
v(c(H .. uc(..
3·... ·(c vØc u vcc.(uc.... ...v..vc( (u.-(. .. .u .u )u.c. (v3\
u)..u.

36. Ze vulden potten met zwavel en asfalt en met een chemische substantie,
die de Perzen 'nafta' noemen en de Grieken 'Medische olie', ontstaken die
met vuur en wierpen ze naar de stormrammen, en het scheelde weinig of ze
hadden ze allemaal in brand gestoken.
38. …want het vuur stak dadelijk datgene waarmee het in aanraking kwam
in brand, tenzij het er onmiddellijk afgegooid werd.

Aan het begin van de 6de eeuw waren de Oosterse volkeren dus al vrij ver
gevorderd in het aanwenden van aardolie bij gevechten, maar uit het ver-
volg van het relaas van Procopius blijkt echter dat men nog niet zoveel er-
varing had met dergelijke vuurpotten. Terwijl de Perzen ‘brandbommen’

31
AMMIANUS MARCELLINUS, XXIII, 6, 16.
32
M. F. A. BROK, Ein spätrömischer Brandpfeil nach Ammianus, p. 60.
33
PROCOPIUS, op. cit., VIII, 11, 36.
34
VEGETIUS, Epitoma rei militaris, IV, 8, 1.
35
ID., op. cit., IV, 18 en 44, 7.
36
PROCOPIUS, op. cit.,VIII, 11, 36 en 38.
11
gooien naar de aanvalsmachines van de Byzantijnen draait de wind plots
en steken ze zelf hun eigen verdedigingstorens in brand
37
.

Ook de Byzantijnen zelf ontwikkelden vuurwapens op basis van nafta, een
product dat al snel zeer belangrijk werd voor de oorlogvoering, zelfs nog
vooraleer het Griekse vuur uitgevonden werd, blijkens deze 6de-eeuwse ge-
tuigenis
38
:

v\\(-.H ·(c /cu.(.. ... .u vcØ.... ä. ..H /c..(. . vc(·.(.. (v
\..v..)( -(. .( Ø . ... c.uc.. . . .( ¹)(.. . . (\\ . ä.
(.(·-(... (.. /cucØ u (c·ucu u.Ã. vccvc.´uc...

Vaak zijn we namelijk rijk aan geld, maar hebben wij een tekort aan de za-
ken die noodzakelijk zijn. En daarom verschaffen sommigen ons ijzer, ande-
ren nafta en nog anderen een ander noodzakelijk product, in ruil voor goud
en zilver.

Expliciete vermeldingen door Byzantijnse teksten van vuurwapens op basis
van aardolie hebben we jammer genoeg niet, maar in paar gevallen vinden
we vage verwijzingen terug die ons in zekere mate al doen denken aan het
latere Griekse vuur. De informatie van deze bronnen is echter zo summier
dat het onmogelijk is om een duidelijk beeld te krijgen van de daadwerke-
lijke ontwikkeling in de vroegbyzantijnse tijd. Het enige wat we zeker kun-
nen stellen is dat er toen veel geëxperimenteerd werd met allerlei brandba-
re en ontvlambare materialen, en dat nafta daar een belangrijke rol in
speelde, zoals de vermelde 6de-eeuwse getuigenis duidelijk maakt.

Bij de belegering van een stad raadt Mauricius (ca. 600) aan om de huizen
in brand te steken met brandpijlen, maar ook
39
:

....( ä. \.·..... /u´... (v v.c3\.. -(. (uä. vucH v.v\uc.
......

…door de zogenaamde brandprojectielen die door steenslingers (afgevuurd
worden) en die zelf met vuur gevuld zijn.

Waarmee deze kruiken gevuld waren, wordt niet gezegd, maar hoogstwaar-
schijnlijk ging het om een soortgelijk wapen dat de Perzen enkele decennia

37
ID., op. cit., VIII, 11, 59-62.
38
ANONYMA TACTICA BYZANTINA, De re strategica, 2, 29-32.
39
MAURICIUS, Strategicon, X, 1, 51-52.
12
eerder hadden ingezet tegen de Byzantijnen
40
. Vermoedelijk waren deze
potten dus gevuld met nafta, of misschien met pek of asfalt. Dergelijke
vuurwapens zijn eeuwenlang in omloop gebleven en werden zowel door de
Byzantijnen als door de Arabieren vaak gebruikt. Toch waren het vooral de
moslims die ze perfectioneerden tot een soort granaten en daarmee de
kruisvaarders vaak in de problemen brachten
41
.
In een anoniem 6de-eeuws Byzantijns geschrift is er sprake van “vuur ge-
lanceerd met spuiten (-\uc.cH)”
42
. Hier lijkt het te gaan om een wapen
dat al enigszins in de buurt komt van een later toestel om Grieks vuur af te
vuren, maar de verwijzing is te vaag om daar verdergaande conclusies uit
op te maken.

Tijdens de late oudheid werd er ook volop geëxperimenteerd met andere
chemische stoffen om bruikbare vuurwapens te creëren. Het betreft hier
vooral ongebluste kalk. Ook van deze stof waren de ontvlambare eigen-
schappen al vroeger gekend
43
. Dit product ontsteekt namelijk wanneer het
in aanraking komt met vocht of een kleine hoeveelheid water. Mengsels op
basis daarvan werden vuc (u.(. genoemd. Een eerste vermelding vin-
den we terug bij Athenaeus (ca. 200 n.C.), maar deze auteur geeft geen in-
formatie omtrent de samenstelling
44
. Wel is ons een volledige formule be-
kend van de bereiding van een vuc (u.(. in een fragment van Sextus
Julius Africanus. Dit recept is het enige in zijn soort in het Grieks dat we
bezitten voor de oudheid en de Byzantijnse tijd, en het is wegens zijn uniek
karakter belangrijk voor de kennis van de ontwikkeling van vuurwapens
45
.

Au.(. vuc (.(. -(. .. . cu.(·.(. <.(c.(.> c-.u(´.(. ·u.
u.; ).. u (vucu. (\; cu-u. -..(;. -.c(u..u \.)u. vuc.u .c( \..
u(. .. )u.( ..\(..u. ..cuc(.u.; u\.u ..·.u(. . cu-(...u ..
\(..u; vu -(. (c¹(\u Z(-u.).(; u·c(; -(. (ucuu .-(cu .c.. .;
\.·.uä.; ·...c)(. ..( vcc3(\\.(. (c¹(\. .(.u v(..\.; \.·.
.v...\.; . .. c.3.... ..cuc(.u.; u\.u. -(. ¹u\(cc... vcc.v..
(.¹.... ·(c (.(¹)uc.(.. A¹)..c(. . /cu v..(c(. /(\-. ... (··....
vc; .... u.; ./... ..; vuc.( -(. .u-.. ..-.u.(. . u\.. (\\
.. .cv.c( .(. 3u\u v\..... v\( ..vcuc(.. (u( -((/c.c..; u ..c.
.. \.\u).; . u\. u ·(c ¹(.....u. v(.( -(u)uc.(..

40
Zie PROCOPIUS, op. cit., III, 6, 18-22.
41
Zie hoofdstuk III, 2, A.
42
R. J. FORBES, More studies in early petroleum history 1860-1880, p. 79. De oorspronkelijke Griekse
bron wordt door deze auteur niet vermeld en heb ik ondanks veel zoekwerk niet kunnen terugvinden
43
Vb. LIVIUS, XXXIX, 13; PLINIUS MAIOR, XXXVI, 22. Voor andere mogelijke, vroegere getuige-
nissen, zie J. R. PARTINGTON, op. cit., p. 6.
44
ATHENAEUS, Deipnosophistae I, 19e.
45
JULIUS AFRICANUS, Kestoi, fragment 13 (p. 62) (= J.-R. VIEILLEFOND, Les “Cestes” de Julius
Africanus, pp. 210-211).
13

Een zelfontbrandend vuur doen ontvlammen, zal ook in de volgende instruc-
tie aangeleerd worden. Het wordt dus zo bereid. Gelijke delen van natuur-
lijke zwavel, steenzout, hars, dondersteen en pyriet worden fijngestampt in
een zwarte mortier op het midden van de dag. Dan wordt van sap van de
zwarte vijgenboom en van natte en vloeibare asfalt uit Zakynthos een even
groot deel van elk toegevoegd en gemengd om een vette, donkere massa te
bekomen. Vervolgens wordt aan het asfalt een heel kleine hoeveelheid on-
gebluste kalk toegevoegd. Men moet het voorzichtig roeren op het midden
van de dag en het gezicht beschermen want het kan plotseling ontvlammen.
Wanneer men het vastgenomen heeft, moet men het mengsel in een koperen
vat opsluiten en zo in een dichte ton bewaren, klaar voor gebruik. Men mag
het ook niet blootstellen aan de zon. Maar ’s avonds, als je wapens van vij-
anden in brand wil steken, smeer er die dan mee in of iets anders, maar in
het geheim. Wanneer dan de zon opkomt, zal alles in vlammen opgaan.

Dit recept heeft al voor heel wat polemiek gezorgd en men trekt er zeer uit-
eenlopende conclusies uit. Volgens sommige geleerden waren dit vuc (u
.(. of aanverwante mengelingen op basis van ongebluste kalk recht-
streekse voorlopers van het Griekse vuur, maar deze stelling is erg onwaar-
schijnlijk en wordt door de overgrote meerderheid afgewezen
46
. Eerst en
vooral is de datering van het fragment onzeker. Julius Africanus heeft ge-
leefd tijdens de eerste helft van de derde eeuw en heeft de Kestoi geschre-
ven tussen 227/8 en 232/3
47
. In de handschriften worden onder dezelfde
titel echter ook een reeks fragmenten, waartoe ook het gegeven recept be-
hoort, geplaatst die duidelijk niet geschreven zijn in de 3de eeuw, maar ten
vroegste rond het midden van de 6de eeuw. Zo wordt generaal Belisarius
(1ste helft 6de eeuw) vermeld en is de stijl in die laatste gedeeltes vroegby-
zantijns, terwijl het begin in een klassiek Grieks geschreven is. Volgens
verschillende wetenschappers zou het recept dus niet van de hand zijn van
Julius Africanus, maar van een anonieme, Byzantijnse auteur. Zij denken
dan ook dat het ten vroegste neergepend zou zijn rond 550 en ten laatste in
de 10de eeuw, de periode waarin de oudste codex die de Kestoi bevat, ge-
schreven is. De meest waarschijnlijke datering volgens hen is de tweede
helft van de 6de eeuw
48
. J.-R. Vieillefond kwam echter na een grondige,
filologische studie tot de conclusie dat die bewuste fragmenten hoogst-
waarschijnlijk wel oorspronkelijk teruggaan op Julius Africanus zelf. Later
zijn die dan door Byzantijnse compilators bewerkt en enkel in die versie

46
E. PÁSZTHORY, Über das ‘Griechische Feuer’, pp. 27-28.
47
Tiziana RAMPOLDI, I ‘|.c. ’ di Giulio Africano e l’imperatore Severo Alessandro, in Aufstieg und
Niedergang der Römischen Welt II. 34. 3, pp. 2451-2470.
14
bewaard gebleven in de codices
49
. Wat de juiste datum van het ontstaan
van het recept nu precies was, zal altijd wel betwist kunnen worden, maar
het is zeker dat dergelijke mengsels die vuc (u.(. genoemd werden, al
rond 200 n.C. bestonden.
Andere discussiepunten betreffen de juiste betekenis van een aantal Griek-
se termen. Het meest besproken is de interpretatie van het stuk (\; cu-
u -..(;. Sommige geleerden lezen als dit een geheel, vertalen het als
iets in de aard van ‘zout gehaald uit stof’ en interpreteren dit dan als een
omschrijving van salpeter
50
. Deze fragmentje hanteren deze auteurs dan
als een van de belangrijkste aanwijzingen dat het geheim van het Griekse
vuur in de eerste plaats bestond uit salpeter. Zo proberen ze immers te
bewijzen dat deze substantie al bekend was vóór het einde van de 7de
eeuw. J. Partington wees er echter terecht op dat deze lezing ver gezocht is
en dat een dat men -..(; als een apart begrip moet beschouwen. (\;
cu-ς betekent niets meer of minder dan zout dat opgedolven wordt uit
rotsen. Bij Herodotus en Dioscorides worden trouwens gelijkaardige be-
grippen teruggevonden om daarmee het onderscheid aan te geven met zout
dat uit zeewater gewonnen wordt
51
. Dat het hier om salpeter zou gaan is
dus volgens ons vergezocht
52
. |..( is bovendien een term die vaak apart
voorkomt. De betekenis ervan is wel niet altijd helemaal duidelijk. Letter-
lijk betekent het ‘stof’, maar geregeld duidt het iets veel specifiekers aan.
J. Partington interpreteert het als alkali (loogzout) of een soort harsachtige
wierook
53
, J.-R. Vieillefond houdt het op as van harsrijke bomen
54
.

De andere polemieken over deze tekst laten we hier terzijde, maar tenslotte
moeten we ook nog opmerken dat het gebruik van dit in de praktijk be-
perkt moet geweest zijn. Een dergelijk mengsel ontsteekt niet onmiddellijk,
maar pas als het in contact komt met een kleine hoeveelheid vocht, zoals
bij de morgendauw. Waarschijnlijk alludeert de auteur dan ook hierop,
want het product zal maar na verloop van tijd ontvlammen, namelijk bij
zonsopgang. Daarom moeten de kruiken met het mengsel dan ook ’s
nachts ‘in het geheim’ (\.\u).;) bij de vijand geplaatst worden om de hou-
ten beleringsmachines met het vuc (u.(. te kunnen insmeren. Dit zal
in de realiteit zeker en vast niet zo eenvoudig geweest zijn. Een ander groot
nadeel is dat het tijdstip van ontbranding niet vast te bepalen is en sterk

48
J. R. PARTINGTON, op. cit., pp. 6-10.
49
J.-R. VIEILLEFOND, op. cit., pp. 190-193.
50
M. MERCIER, op. cit, pp. 35-38, steunende op een resem oudere geleerden.
51
HERODOTUS, IV, 53 en 185; DIOSCORIDES PEDANIUS, op. cit., V, 126.
52
J. R. PARTINGTON, op. cit., pp. 8-9.
53
ID., loc. cit.
54
J.-R. VIEILLEFOND, op. cit., p. 210.
15
gewijzigd kan worden door moeilijk te voorziene gebeurtenissen. Hierbij
spelen vooral weersomstandigheden een belangrijke rol. Zo kan lichte re-
gen het vroeger doen ontvlammen, maar kan een grote hoeveelheid water
het juist inactiveren
55
.

Een ander, eigenaardig vuurwapen vinden we tenslotte terug bij Joannes
Malalas. Tijdens de strijd van keizer Anastasius I tegen de rebel Vitalianus
in 512 raadt de Atheense filosoof Proclus
56
het gebruik van een ongewoon
wapen aan, namelijk zwavel
57
:

|(. .-.\.uc.. (u; ¹.\c¹; .../)u.(. \.·.... )... (vuc. v
\u. ..v.. c.3u.(. (u .; ..; ..·.( \.v.. -(. ..-.. . M(c.... ..cu
-.; (u.. . vu c....; .c (uu ... ..; .-. ... .. v\.. ..(
(.(..\(. . u\... .u)..; ( v.(. .-; u v\.. -(. uv vuc;
(.(\.c-.(.. ... . M(cÃ.H .cc·.uc. ).Ã. (vcuc.. ..-.. (uä
¹.\c¹H. ..H \( ( v\Ã( ä. c...... ..cu-.H ÃH .(u(.H -(.
ÃH cc(..(.H. . u /c.. ( v\... ( \\ Ë.( c. v.. .- uu ..H (
.c/...( -(..(.. u .ä. v\Ã( -(. -(..(.. ... -(. ·...(. .-.Ã u .(u
.(/.( -(. .c(. c.u. −H u..c(H -(. (.u¹)uc(. .c(.¹.uH uv vucH (
v\Ã( (v(.( 3.(\.(.Ø Ø uc(..u -(. .v..c)uc(. ..H 3u). Ø
c.u.(H. ... .\.·. . ...H .. |..c(...uv\... . (v −H ).c.uH
Ø u\.u. .H \.v (. .(. ).Ã. (vuc. c.v.... ..H . (.c(
(v.(.. -(. ¹uc.-. .c. Ø.

En de filosoof beval dat een grote hoeveelheid van de zogenoemde natuurlij-
ke zwavel aangevoerd moest worden en zei dat het moest fijngestampt wor-
den tot een dun mengsel en hij gaf het aan Marinos terwijl hij hem zei:
“Waar je ook maar iets daarvan werpt na zonsopgang, hetzij naar een huis,
hetzij in een schip, zal het huis of het schip ontvlammen en door het vuur
verteerd worden.” … Marinos verdeelde de natuurlijke zwavel, die de filosoof
aan hem gegeven had, over de hele vloot van dromons en zei aan de scheep-
slui en de soldaten: “Er is geen nood aan wapens, maar werp iets daarvan
naar de schepen die op jullie afkomen en ze zullen in brand gestoken wor-
den. … En de zeeslag vond daar plaats op het derde uur van de dag. Plot-
seling vlogen alle schepen van de rebel Vitalianus in brand door het vuur en
zonken naar de bodem van de zee. … Sommigen in Constantinopel zeiden
dat door de warmte van de zon de natuurlijke zwavel, aangezien het heel

55
J. R. PARTINGTON, op. cit., p. 9; E. PÁSZTHORY, op. cit., p. 28.
56
Het gaat hier niet om de bekende neoplatonicus, maar om een minder bekende filosoof. Zie Proclus
(8), in J. R. MARTINDALE, Prosography of the later Roman empire, II, p. 919.
57
JOANNES MALALAS, Chronographia, XVI, 16. Zie ook GEORGIUS MONACHUS, Chronicon, II,
p. 619; JOANNES VAN NIKIU, Chronicon, pp. 130-132.
16
fijn was, vuur vatte wanneer het in de lucht geworpen werden, en dat dit
zijn natuur was.

Dat )... (vuc. hier naar gewone zwavel zou verwijzen is nogal onwaar-
schijnlijk, want die is op zich helemaal niet zo destructief als in de tekst
beschreven staat. Bovendien is zwavel een product dat al eeuwenlang be-
kend was en lijkt de toevoeging \.·.... erop te wijzen dat het hier om
iets specialers gaat dan doodgewone zwavel. Er is dan ook weinig twijfel
dat )... (vuc. slaat op een mengsel dat bestond uit meerdere ingrediën-
ten, maar waarvan zwavel wel een belangrijke component was. Wij ver-
moeden dan ook dat het hier gaat om een chemische mengeling die ver-
want was aan het (u.(. vuc van Julius Africanus. Als we zijn formule
naast deze tekst leggen, zien we opvallende overeenkomsten. Zo wordt bij
beiden als eerste component, en zeker een van de belangrijkste, natuurlijke
zwavel genoemd. Bovendien gebeurde het ontsteken ‘automatisch’. Ma-
lalas schrijft dit toe aan de warmte van de zon, maar dat is de mening van
een volksoverlevering, dus of die de werkelijkheid weerspiegelde, is hele-
maal niet zeker. Het is trouwens zeer twijfelachtig dat velen werkelijk wis-
ten hoe het product werkte, behalve enkele geleerden. Mogelijk was ook
hier ongebluste kalk aanwezig en was het vooral dit element dat zorgde
voor het ontvlammen door contact met water. Dit kan echter jammer ge-
noeg niet aangetoond worden op basis van deze nogal duistere tekst
58
.


2. De uitvinding van het Griekse vuur

Tijdens de laatste decennia van de 7de eeuw vond een nieuwe ontwikkeling
plaats die belangrijke gevolgen zou hebben voor de Byzantijnse oorlogvoe-
ring, namelijk de uitvinding van het Griekse vuur.
De Arabieren die onder leiding van kalief Mu’awiya sinds de jaren zestig al
grote delen van het Byzantijnse rijk veroverd hadden, begonnen in 674 met
de belegering van Constantinopel die 4 jaar zou duren. Na een moeizame
strijd slaagden de Byzantijnen er in 677 uiteindelijk in om de belegeraars
te verslaan. Volgens christelijke bronnen was die overwinning vooral aan
een nieuw vuurwapen te danken. De geschiedschrijvers wijzen allemaal
een architect uit Syrië, een zekere Callinicus, als redder aan, maar verder
blijven ze karig met nadere informatie. Het interessantst is het relaas van
de kroniekschrijver Theophanes Confessor (begin 9de eeuw):


58
H. WADA, 10 A||0M|`0` ¬|l0` Al)|0` bei Malalas, pp. 25-34.
17
A.M. 6164 (= A.D. 671/2)
59
0 . vc\./)..H |..c(.Ã.H u. .(uu. ä. )..(/.. -(( |..c(.
..uv\..H -..uc.. .·..-.H -(.c-.u (c. -(. (uH .uc..H .u..·. )..H
-(--(3vuc¹cuH -(. c...(H c.¹..¹cuH -(. uuH vccc..c(. . -.
\.uc.. .. è lc-\.(.uc.. ä. |(.c(c.u \.....

.

Toen de hoger genoemde Constantijn de zo grote expeditie vernam van de
bestrijders van God, rustte hij ook zelf grote biremen met vuur in kruiken uit
en dromons met buizen, en hij beval dat deze voor anker moesten liggen in
de Proklianesische haven van Caesarius.

A.M. 6165 (= A.D. 672/3)
1. |(\\...-H (c/..-.. ( v |\.uv\..H ¯uc.(H vcc¹u·.. ÃH
|..(..H vØc )(\(cc.. -((c-.u(c(H ( ä. Ac(3.. c-(¹u ...vcuc. -(.
cu..u/( -(.-(uc... |(. u.H . |..(Ã. ..( ..-uH uv.cc..(. -(.
)(\(cc.. vØc .uc.

.

Op dat moment vluchtte Callinicus, een architect uit Heliopolis in Syrië naar
de Byzantijnen. Hij vervaardigde het maritieme vuur en stak daarmee de
schepen van de Arabieren in brand. Die brandden volledig op met de be-
manning. Zo keerden de Byzantijnen met een overwinning terug en vonden
ze het maritieme vuur uit.

Deze twee korte passages van Theophanes roepen zeker een aantal vragen
op. Volgens zijn beschrijving zouden de Byzantijnen al bij het begin van de
belegering over schepen met sifons beschikt hebben vóór de komst van
Callinicus. Zijn uitvinding zou dus slechts een aanpassing geweest zijn
van een wapen dat al eerder bekend was en gebruikt werd. Of men werke-
lijk geloof kan hechten aan deze ‘twee-fasen-theorie’ is twijfelachtig. Het is
goed mogelijk dat Theophanes bij het samenstellen van zijn kroniek de ex-
cerpten uit de verschillende bronnen niet goed op elkaar heeft afgestemd,
zoals ook elders in zijn werk gebeurd is. Zoals uit het vorige hoofdstuk ge-
bleken is, komt de ontwikkeling van het Griekse vuur echter niet volledig
uit de lucht vallen want de Byzantijnen ontwikkelden al geruime tijd vuur-
wapens. Hoogstwaarschijnlijk had de inbreng van Callinicus in de eerste
plaats betrekking op het lanceersysteem, niet op de samenstelling. Dat er

59
De datering en duur van de oorlog (7 jaar) van Theophanes is volgens de geleerden niet correct. Tradi-
toneel wordt de eigenlijke belegering gedateerd van 674 tot 677/678, al zijn er voordien al gevechten ge-
weest, mogelijk al in 669, als we de gegevens van Arabische auteurs mogen geloven. Zie The chronicle
of Theophanes Confessor. Byzantine and Near Eastern history AD 284-813, trad. C. MANGO, R.
SCOTT, G. GREATREX, p. 494, n. 5. Zie pp. 92-93.
60
THEOPHANES CONFESSOR, Chronographia, p. 353.
61
ID., op. cit., p. 354.
18
tijdens de belegering nog verbeteringen hebben plaats gevonden, is natuur-
lijk niet uit te sluiten en zelfs waarschijnlijk
62
.

Een interessant gegeven dat men nergens anders terugvindt is de vermel-
ding van twee scheepstypes met vuurwapens. A.uc..H -(--(3vuc¹cuH is
een zeer zeldzame term die voor interpretatieproblemen zorgt. Waarschijn-
lijk slaat het op schepen die uitgerust waren met toestellen die bedoeld wa-
ren om potten met licht ontvlambare vloeistoffen erin weg te slingeren, wa-
pens die al in de tijd van Mauricius bekend waren
63
. De c...(H
c.¹..¹cuH zijn dan schepen die uitgerust waren met de toestellen om het
Griekse vuur te lanceren en zijn dus hier de nieuwigheid. In latere werken
vindt men deze of een gelijkaardige term wel vaker terug
64
.

Raadselachtig is de vermelding van Theophanes dat de oorlogsschepen ge-
stationeerd werden in de ‘Proklianesische haven van Caesarius’. De haven
van Caesarius wordt slechts enkele keren vermeld tussen 553 en 673/4 en
heeft dus waarschijnlijk slechts korte tijd gefunctioneerd. De exacte ligging
is niet bekend, maar hij lag zeker aan de zuidkust van Constantinopel, en
waarschijnlijk ten oosten van de grote haven van Theodosius-Eleutherius.
Volgens B. Tsangadas was deze plaats mogelijk bedoeld om op een afgeslo-
ten en veilige plaats experimenten uit te voeren met vuurwapens voor
schepen. De toevoeging ‘Proklianesisch’ is onduidelijk, maar verwijst mis-
schien naar Proclus, de man die door het gebruik van een speciale brand-
stof de vloot van Vitalianus kon vernietigen
65
. Dat er na de belegering van
674-677 geen spoor meer terug te vinden is van deze haven, heeft volgens
B. Tsangadas te maken met het feit dat op dat moment de experimenten
volbracht waren (het Griekse vuur was uitgevonden) en dat er dus gewoon
geen nood meer aan was aan een geheime, geïsoleerde haven
66
.

Behalve de vermelding van Theophanes zijn ons ook een hele reeks andere
Byzantijnse beschrijvingen overgeleverd van de uitvinding van het Griekse
vuur. Jammer genoeg gaat het hier echter om auteurs die een hele tijd na
de gebeurtenissen schrijven en een traditioneel geworden opvatting weer-
geven. Hier en daar zijn er kleine verschillen, maar het verhaal blijft bij ie-
dereen grosso modo hetzelfde. Hier geven wij de twee belangrijkste versies
nog weer.

62
B. C. P. TSANGADAS, The fortifications and defenses of Constantinople, p. 129; p. 150, n. 66.
63
MAURICIUS, loc. cit.; E. PÁSZTHORY, op. cit., p. 28; B. C. P. TSANGADAS, p. 120, n. 53; p. 150,
n. 66.
64
Hierop komen we nog uitgebreid terug. Zie hoofdstuk II, 3, A.
65
Zie p. 15.
66
B. C. P. TSANGADAS, op. cit., pp. 129-131.
19

lc... . .v. |..c(...u. u.Ø |..c(...u. Ø -(. l.·..(u -(
\u...u. |(\\...-H .H (v |\.uv\..H |..(..H vcc¹u·... .(
ä. c.¹.... .-¹.c .... vØc u·c. -(.c-.u(c... . u -(. . ä. ¯(
c(-u.ä. c\. .. |u´.-. |..(Ã. -((¹\.c(..H u. ..-u. uc(.

.

Weet, dat ten tijde van Constantijn, zoon van Constantijn, die ook Pogonatos
genoemd wordt, een zekere Callinicus uit Heliopolis weggevlucht is naar de
Byzantijnen en het vloeibare vuur vervaardigd heeft dat door buizen gelan-
ceerd wordt. Hiermee hebben de Byzantijnen bij Cyzicus ook de vloot van
de Saracenen verbrand en de overwinning behaald hebben.

1. |(\\...-H (c/..-.. ( v |\.uv\..H −H A.·uvu vcc¹u·..
ÃH |..(..H. vØc )(\(cc.. -((c-.u(c(H ( ä. Ac(3.. c-(¹u -(
.vcuc.. .. |u´.-.. cu..u/( -((v..c(H (u(. AuH u. .c..
)(\(cc.. vØc .¹.uc... |- uu -((·.(. u ·...( Ø A(.vcØ Ø
.u.. vØc .../..H -((c-.u(´.H

.

Op dat moment is Callinicus, een architect uit Heliopolis in Egypte, naar de
Byzantijnen gevlucht. Hij vervaardigde een maritiem vuur en stak de sche-
pen van de Arabieren in brand bij Cyzicus en samen met de bemanning zon-
ken ze. Hij is dus de uitvinder van het maritieme vuur. Van hem stamt het
geslacht Lampros af dat nu het vuur met kennis van zaken vervaardigt.

Volgens Cedrenus was Callinicus afkomstig uit Egypte, maar dit wordt te-
gensproken door alle andere bronnen en is ook minder waarschijnlijk. Be-
langrijker is de vermelding dat het geheim van het Griekse vuur in handen
zou geweest zijn van één enkele familie, en dit eeuwenlang
69
.

Niet alleen de Byzantijnse bronnen maken melding van deze gebeurtenis-
sen, maar ook Arabische
70
en een paar Syrische kroniekschrijvers. Vol-
gens Michaël de Syriër werd het Griekse vuur voor het eerst al ingezet in
671 bij een zeegevecht in Lycië, dus nog vóór de belegering van Constanti-
nopel. Zijn versie luidt als volgt
71
:

Een timmerman uit Baalbek, Callinicus genaamd, die uit Syrië gevlucht was
naar de Byzantijnen, stelde een vuur samen en stak de schepen van de

67
CONSTANTINUS PORPHYROGENITUS, De administrando imperio, 48.
68
GEORGIUS CEDRENUS, Historiarum compendium, I, p. 765.
69
Hier wordt verder op ingegaan bij de bespreking van het geheime karakter van het Griekse vuur. Zie
pp. 61-62.
70
Zie bijvoorbeeld AGAPIUS MARBUGENSIS, Kitab al-‘Unwan, p. 492.
71
MICHAEL DE SYRIER, XI, 13.
20
Arabieren in brand. Hij vernietigde met dit vuur de rest van hen die zich in
veiligheid waanden in het midden van de zee en die ingesloten waren. Se-
dert dat moment was het vuur, dat nafta genoemd werd en uitgevonden was
door Callinicus, in gebruik bij de Byzantijnen tot op de dag van vandaag.

Dat we van verschillende zijden min of meer hetzelfde verhaal horen, lijkt
erop te wijzen dat er op dat moment wel degelijk een belangrijk, vernieu-
wend vuurwapen voor het eerst in gebruik genomen werd door de Byzan-
tijnen, en dat het dus niet om een verzinsel van deze laatsten gaat.
21
II. WAT WAS HET GRIEKSE VUUR?

1. Benamingen voor het Griekse vuur

Zoals algemeen bekend is, noemden de Byzantijnen zichzelf nooit ‘Grieken’,
maar ‘Romeinen’, want ze beschouwden zich als de directe voortzetters van
het Romeinse keizerrijk. Bovendien was met de opkomst van het christen-
dom ‘Griek’ synoniem geworden voor ‘heiden’ en hiermee wilden zij natuur-
lijk niet geassocieerd worden. Ook de meeste andere randvolkeren ge-
bruikten soortgelijke benamingen voor de Byzantijnen. De term ‘Grieks
vuur’ werd maar in gebruik genomen door westerlingen vanaf de 10de
eeuw, maar het was pas ten tijde van de kruistochten dat deze benaming
wijd verspreid werd. In de eerste plaats ging het hier om vuurwapens van
de Arabieren, wat dus maar weinig meer te maken had met de uitvinding
van Callinicus. Vooral door de kroniek van de kruistocht van de Franse
koning Lodewijk IX de Heilige, geschreven door Jean de Joinville, werd deze
benaming een groot succes in het Westen. Vanaf die tijd gebruikten de
schrijvers de term ‘Grieks vuur’ echter voor alle mogelijke soorten vuurwa-
pens zodat het nu voor ons ontzettend moeilijk is om te weten wat men
precies bedoelde en om te zien of men nog vormen van het ‘echte’ Byzan-
tijnse Griekse vuur gebruikte.

De Byzantijnse auteurs zelf hanteerden verschillende andere benamin-
gen
72
. Soms vindt men bij dezelfde auteur verschillende begrippen terug
om identiek hetzelfde wapen aan te duiden. Dat er aan de diverse bena-
mingen ook een betekenisverschil zou beantwoorden, is weinig waarschijn-
lijk omdat sommige teksten ze expliciet aan elkaar gelijkstellen. Daarente-
gen levert die verscheidenheid aan termen ons juist waardevolle informatie
op over de verschillende eigenschappen van het Griekse vuur.
Theophanes, die als oudste auteur de uitvinding ervan beschrijft, geeft zelf
maar liefst 4 verschillende benamingen.
Vooreerst zijn er )(\(cc.. vØc
¯3
. maritiem vuur, en vØc c..(^-.
¯4
, Romeins
vuur, zeldzame benamingen die we bijna nergens anders terugvinden.
Frequenter is c-.u(c. vØc
¯5
, geprepareerd vuur, maar dan wel meestal in
de gewijzigde vorm .c-.u(c.... vØc. Vooral in tactische geschriften wordt
het Griekse vuur steevast zo genoemd.

72
Zie hiervoor ook het artikel van A. DAIN, Appellations grecques du feu grégeois en M. MERCIER, op.
cit., pp. 31-33.
73
THEOPHANES CONFESSOR, op. cit., p. 354.
74
ID., op. cit., p. 396.
75
ID., op. cit., p. 405.
22
Heel dikwijls gebruikt door de auteurs is u·c. vØc
¯e
, vloeibaar vuur. Deze
benaming vindt vooral ingang vanaf de 10de eeuw en wordt al snel de
meest gangbare, hoofdzakelijk in historische werken.
Sommige auteurs gebruiken ook hier en daar minder courante woorden
zoals v\...-. vØc
¯¯
, oorlogsvuur, vØc ...c·.
¯·
, krachtig vuur, vØc .u.-.
¯ð
,
Medisch vuur. Vaak gebruikt men ook simpelweg vØc, maar blijkt uit de
context dat het het Griekse vuur betreft, al kan dit in sommige gevallen be-
twist worden. In twee teksten is er sprake van \(.vc.
··
, niet toevallig het-
zelfde woord als de naam van de familie die volgens Cedrenus het geheim
van het Griekse vuur bewaarde
81
.

In de andere talen is er geen overvloed aan benamingen. De Arabische
bronnen spreken altijd van nafta, maar duiden daar na verloop van tijd
ook een hele reeks eigen vuurwapens mee aan, wat dus gemakkelijk tot
verwarring kan leiden. Toch leveren vele van deze teksten belangrijke en
waardevolle informatie op over het Byzantijnse Griekse vuur.
Latijnse teksten houden het meestal ook bij één benaming, nl. i ig gn ni is s g gr ra ae e- -
c cu us s, Grieks vuur, zoals wij dit vuurwapen nu nog altijd noemen. Al vanaf
de 10de eeuw werd deze uitdrukking gebruikt, als een van de eersten door
bisschop Liutprand van Cremona, die tijdens zijn verblijf in Constantinopel
als een van de weinige westerlingen kennismaakte met het beroemde wa-
pen
82
. Sporadisch worden ook nog andere termen gebruikt. Bij Landolfus
Sagax (10de/11de eeuw), die zijn geschiedenis van het Byzantijnse rijk gro-
tendeels baseerde op de kroniek van Theophanes Confessor, vinden we de
Latijnse equivalenten van diens vier Griekse begrippen terug: i ig gn ni is s m ma ar ri i- -
n nu us s
83 83
, i ig gn ni is s r ro om ma ai ic cu us s
84 84
, i ig gn ni is s c co on nf fe ec ct tu us s
85
en i ig gn ni is s h hu um mi id du us s
86 86
. In een
12de-eeuwse, Hongaarse kroniek vinden we i ig gn ni is s s su ul lf fu ur re eu us s
87
, zwavelhou-
dend vuur, terug. Tenslotte spreekt Marcus Graecus ook nog van i ig gn ni is s v vo o- -
l la at ti il li is s
88 88
, wat sommigen interpreteren als een alternatieve benaming voor
Grieks vuur. Aangezien hij elders expliciet de gewone term i ig gn ni is s g gr ra ae ec cu u

s s
gebruikt, gaat het hier waarschijnlijk om een formule voor een ander

76
ID., op. cit., p. 396.
77
JOSEPHUS GENESIUS, Regum, II, 2.
78
De obsidione toleranda, § 151.
79
IOANNES CINNAMUS, Epitome rerum ab Joanne et Alexio Comnenis gestarum, p. 283; LEO DIA-
CONUS, Historiae, pp. 144, 155.
80
LEO VI, Sylloge tacticorum, 53, 8; NICEPHOROS URANOS, Tactica, 56, 15.
81
Zie pp. 61-62.
82
LIUTPRAND CREMONENSIS, Antapodosis III, 25.
83
LANDOLFUS SAGAX, Historia romana, XXI, 15.
84
ID., op. cit., XXIII, 10.
85
ID., op. cit., XXIII, 20.
86
ID., op. cit., XXIII, 10; XXVI, 39.
87
JOANNES THURÓCZI, Chronica Hungarorum, 77; 90.
23
mengsel van meer explosieve aard. Bovendien is de samenstelling erg ge-
lijkaardig aan die van buskruit.

Deze verscheidenheid aan benamingen alleen al levert ons belangrijke in-
formatie over enkele karakteristieken van het Griekse vuur. In de eerste
plaats gaat het om een vloeibaar vuur. Dit spreekt de theorie tegen van
sommige geleerden, die beweren dat het Griekse vuur niets anders zou ge-
weest zijn dan een rechtstreekse voorloper van het buskruit, zij het in een
wat primitieve vorm
89
. Waarschijnlijk was deze liquide substantie aardolie,
een veronderstelling die gesterkt wordt door een andere benaming, Medisch
vuur. Zoals we gezien hebben, gebruikte men al eeuwen voordien de term
Medische olie om aardolie, of een mengsel op basis daarvan, aan te dui-
den
90
. Geprepareerd vuur wijst erop dat men aan de ruwe olie een zeker
behandeling gaf. Volgens sommigen slaat dit op distillatie, volgens ande-
ren bedoelt men hiermee het vermengen met een aantal andere stoffen, zo-
als ongebluste kalk, zwavel, hars, etc.
Dat het in de eerste plaats om een zeewapen ging, leert ons de benaming
maritiem vuur. Zoals we ook verder zullen zien, gebruikten de Byzantijnen
het Griekse vuur in eerste instantie als een wapen om vijandelijke schepen
op zee te vernietigen. Pas later werden versies ontwikkeld die ook bij oor-
logvoering te land ingezet werden.


2. Samenstelling van het Griekse vuur

A. ALGEMENE THEORIEËN

Geleerden zijn al eeuwenlang gefascineerd door het Griekse vuur en heb-
ben op allerlei manieren geprobeerd het legendarische geheim ervan te
achterhalen. Tot enkele decennia geleden dacht men dat de Byzantijnen
op een zeker moment (tijdens de belegering door de Arabieren van 674-677)
een speciaal chemisch mengsel ontdekt hadden dat hen in staat stelde een
superieur vuurwapen te creëren. Bijgevolg zocht men eerst en vooral naar
een bepaalde chemische formule en heeft het onderzoek zich daar dan ook
op toegespitst. Daardoor zijn een aantal andere aspecten wat uit het oog
verloren, vooral i.v.m. het belang van het Griekse vuur voor de algemene

88
MARCUS GRAECUS, Liber ignium ad comburendos hostes, §12-13.
89
L. LALANNE, Recherches sur le feu grégeois et sur l’introduction de la poudre à canon en Europe; J.
T. REINAUD, I. FAVÉ, Histoire de l’artillerie, 1ière partie: Le feu grégeois et les origines de la poudre
à canon, Parijs, 1845; A. S. H. BROCK, A history of fireworks.
90
Zie pp. 9-10.
24
Byzantijnse oorlogvoering, en in welke mate en hoe het Griekse vuur een
geheim wapen was. Gelukkig is daar gedeeltelijk een kentering in geko-
men, maar toch blijkt het oorspronkelijke probleem nog altijd te genieten
van veel aandacht. Alhoewel er na al die vele tientallen jaren onderzoek
een vrij bevredigende oplossing gevonden is, blijven sommigen die aanvech-
ten en zoeken ze nog steeds naar bewijzen dat salpeter al in de 7de eeuw
gekend was.

Vooral vanaf het midden van de 19de eeuw is men begonnen met de echte
wetenschappelijke studie van dit onderwerp. Enkele Franse geleerden
hebben toen voor het eerst de Griekse, maar ook Arabische bronnen gron-
dig bestudeerd en hebben een hypothese geformuleerd die tot op de dag
van vandaag nog aanhangers kent. Volgens hen is het Griekse vuur niets
anders dan een voorloper van het buskruit en is salpeter dé sleutel tot het
geheim. Vooral rond die ene chemische stof draait het grootste deel van de
discussie over de samenstelling: is salpeter al dan niet het cruciale ele-
ment? Op deze vraag zullen we zo goed als het kan een antwoord proberen
te geven, maar zoals al gezegd is een eensluidend besluit tot op de dag van
vandaag onmogelijk.

Als we de theorieën van de geleerden bekijken, zien we dat er uiteindelijk
maar 2 verdedigbare visies zijn, die jammer genoeg diametraal tegenover
elkaar staan. Nu en dan zijn ook andere stellingen naar voren gebracht,
maar die zijn onmogelijk gebleken.
Zo dacht E. von Lippmann dat Grieks vuur een mengsel was van aardolie
en ongebluste kalk, met eventueel ook zwavel erbij, dat ontvlamde door
contact met water
91
. Deze stelling is echter onomstotelijk weerlegd door de
wetenschap. Desondanks leest men nog tot op de dag van vandaag in vele
populair-wetenschappelijke werken en zelfs in gereputeerde encyclopedieën
dat het Griekse vuur bestond uit een mengsel met als hoofdingrediënten
ongebluste kalk en zwavel.
Het grootste bezwaar is dat ongebluste kalk slechts ontsteekt als het in
contact komt met een kleine hoeveelheid water, maar als het in een grote
massa terechtkomt zoals in de zee, koelt het snel af en kan het beoogde ef-
fect dus niet bereikt worden. Als oorlogswapen is het dus onbetrouw-
baar
92
. Bovendien zijn dergelijke mengsels al gekend lang vóór het einde
van de 7de eeuw
93
.

91
E. O. von LIPPMANN, Beiträge zur Geschichte der Naturwissenschaften und der Technik, I, p.136.
92
E. PÁSZTHORY, op. cit., p. 28.
93
Zie hoofdstuk I.
25
Een ander probleem is dat het gebruik van ongebluste kalk bij zeeslagen
als een apart wapen vermeld wordt in de Tactica van keizer Leo VI en dus
onderscheiden wordt van het Griekse vuur
94
.
Ook H. Hime ondersteunde een tijdlang een dergelijke opvatting, al zag hij
eerder een combinatie met zwavel dan met aardolie als oplossing
95
. Later,
in 1915, veranderde hij echter van mening en schoof calciumfosfide naar
voor
96
. Ook deze stelling is niet houdbaar gebleken, in de eerste plaats
omdat het erg onwaarschijnlijk is dat deze chemische substantie al zo
vroeg in de geschiedenis zou uitgevonden zijn. Bovendien zijn de effecten
bij experimenten te gering gebleken om een geducht wapen te kunnen
zijn
97
.

Behalve deze alternatieve theorieën hebben de meeste wetenschappers tot
enkele decennia geleden steeds de ontdekking van salpeter als hét sleutel-
element van het Griekse vuur beschouwd. Deze visie is echter grondig
aangevochten door de eminente chemicus J. Partington. Hij wees de salpe-
tertheorie volledig af en meende dat de determinerende factor in de eerste
plaats gedistilleerde aardolie was, die dan vermengd kon worden met hars
en eventueel zwavel en ongebluste kalk. In zijn boek A history of Greek fire
and gunpowder toont hij duidelijk aan dat de vermeende vermeldingen van
salpeter bij Plinius Maior en Dioscorides allesbehalve duidelijk zijn en nog
moeilijk als een sterk argument kunnen dienen voor de voorstanders van
de oude theorie. Jammer genoeg stelt hij dan nogal arbitrair dat men in
het Westen salpeter niet kende vóór 1125 en meent hij dat dit ook voor de
Byzantijnen gold, hierbij steunende op de opinie van E. von Lippmann
98
.
Deze visie is achteraf terecht sterk aangevochten en de vraag of de Byzan-
tijnen al dan niet salpeter kenden en gebruikten, blijft tot op de dag van
vandaag onopgelost, en dat zal waarschijnlijk ook zo blijven.
Sindsdien beschouwen de meeste geleerden toch dat petroleum ongetwij-
feld een belangrijk element was van het Griekse vuur, maar over de andere
ingrediënten blijft er onzekerheid. Bovendien is men tot het besef gekomen
dat het eigenlijk zinloos is te zoeken naar één bepaalde formule, maar dat
er een grote waaier aan mogelijke samenstellingen bestond. Die bestonden
weliswaar altijd uit een paar vaste componenten, in de eerste plaats aard-
olie. Vooral de Arabische bronnen zijn hierbij verhelderend en veel gede-
tailleerder dan de Byzantijnse technische literatuur.

94
LEO VI, Tactica, XIX, 54.
95
H. W. L. HIME, Gunpowder and ammunition, Londen, 1904.
96
ID., The origin of artillery, Londen, 1915.
97
N. D. CHERONIS, Chemical warfare in the Middle Ages, p. 363; A. ROLAND, Secrecy, technology
and war: Greek fire and the defense of Byzantium, 678-1204, p. 658.
98
E. O. VON LIPPMANN, op. cit., I, pp. 200-210.
26
Daardoor heeft men dan ook beseft dat men een belangrijk aspect uit het
oog verloren was, namelijk de wijze waarop het Griekse vuur gelanceerd
werd, en is men het geheim van dit wapen ook in deze richting gaan zoe-
ken, en niet zonder succes. Nu is toch min of meer algemeen aanvaard dat
de kracht van het Griekse vuur niet alleen gelegen was in een speciale sa-
menstelling, maar in een combinatie hiervan met specifieke en geperfectio-
neerde lanceermethodes. Als bewijs wordt ook vaak een fragment van The-
ophanes Confessor geciteerd dat de verovering van de stad Mesembria door
de Bulgaren in 814 vertelt
99
:

|uc..H ·(c (uu. . ./)c. v.v\uc...u. v(... ä. ¹..\... vcH
-(.-uc.. (.)c.v.. v(c.Ã.(. vc(·.(... (uu. .-c(uc(. cu. ± A.
3.\è. .. ÍH -(. c.¹..(H /(\-ØH .âc. \Ht. -(. Ø . (uä. .-v..v
...u u·cØ vucH.

De vijanden vonden namelijk die (stad) volgestouwd met alle mogelijke mate-
riaal dat nodig is voor menselijke bewoning, en namen ze in samen met De-
beltos, waar ze ook 36 bronzen sifons vonden en een niet geringe hoeveel-
heid vloeibaar vuur dat daarmee gelanceerd wordt.

Ondanks het feit dat de Bulgaren zowel voorraden Grieks vuur als een hele
hoop lanceertoestellen konden veroveren, kunnen we nergens niet één ver-
wijzing terugvinden dat zij ooit in staat geweest waren dit zelf te gebruiken
of soortgelijke vuurwapens te ontwikkelen. Dit lijkt erop te wijzen dat het
absoluut niet voldoende was om een voorraad van het mengsel te verkrij-
gen om in het bezit te komen van het geheim en dat zelfs met de bijhorende
apparatuur het niet vanzelfsprekend was om vuur af te schieten. Daarvoor
was blijkbaar een grote en specifieke kennis nodig
100
.

Aangezien nu duidelijk is dat er een heleboel verschillende formules en va-
riaties bestonden, is het eigenlijk niet meer houdbaar om te spreken over
één Grieks vuur. Toch hanteert men nog steeds deze term omdat hij nu
eenmaal al zo lang in gebruik is. Als we hier over de samenstelling en de
lanceermethode van het Griekse vuur spreken, bedoelen we in de eerste
plaats de oorspronkelijke uitvinding van Callinicus, dus sifons die op zee
gebruikt werden, al komen de latere ontwikkelingen zeker ook aan bod.




99
THEOPHANES CONFESSOR, op. cit., p. 499.
100
Zie hoofdstuk II, 3, A.
27
B. HET SALPETERVRAAGSTUK

Waarop baseren de geleerden zich om salpeter als het kernelement aan te
duiden? In Byzantijnse geschriften vindt men immers nergens een geloof-
waardige formule van het Griekse vuur terug, wat eigenlijk logisch is aan-
gezien dit wapen als een staatsgeheim beschouwd werd. Anna Comnena
(12de eeuw) geeft wel een samenstelling van het mengsel weer, maar dat is
duidelijk onvolledig: petroleum wordt nergens vermeld
101
. Dat het hier om
echt Grieks vuur gaat is trouwens omstreden.
Vroegere geleerden steunden hun mening in de eerste plaats op een be-
schrijving van de lancering van Grieks vuur bij Leo VI
102
:

l\\( . -(. .v.u.u.(( ÃH v(\(.ÃH -(. ÃH ....c.H .v..u )u
-(( ä. v\...-ä. v\... -(. ä. .. (uÃH v\..u... Í. .
.c-.u(c.... vØc ..( 3c.−H -(. -(v.Ø vcvucu .( ä. c.¹....
v..v.... -(. -(v..´. (u(.

Maar ook vele hulpmiddelen werden vroeger en worden nu nog uitgedacht
tegen de vijandelijke schepen en tegen de strijders die zich daarin bevinden;
zoals het geprepareerde vuur, dat met gedonder en rook van het apparaat
dat voorverwarmt, door de sifons gelanceerd wordt en die hen met rook om-
hult.

De vermelding dat het vuur afgeschoten werd ‘met gedonder en rook’ doet
automatisch denken aan een explosief wapen en dus aan een oxyderende
substantie die niets anders kan zijn dan salpeter.
Cruciaal is hier echter het uiterst zeldzame woord vcvucu. Vaak denkt
men dat hiermee de actie van het lanceren bedoeld is en schrijft men dus
de rook en het lawaai toe aan het afschieten zelf. Volgens J. Haldon gaat
het hier echter om een verkeerde interpretatie en verwijst deze term naar
iets heel anders, nl. het haardvuur waarmee men het mengsel voorver-
warmde. vcvuc. is immers afgeleid van het werkwoord vcvuc. dat zoveel
betekend als ‘vooraf opwarmen’. Keizer Constantinus VII vermeldt ook dat
er grote hoeveelheden vlas nodig waren voor de vcvuc( en dat was een
veelgebruikte brandstof om haardvuren te stoken
103
. In een andere versie
van het tactische geschrift van Leo VI, geschreven door Nicephorus Uranus

101
ANNA COMNENA, Alexias, XIII, III, 6. Zie p. 56.
102
LEO VI, op. cit., XIX, 51.
103
CONSTANTINUS VII PORPHYROGENITUS, De Cerimoniis II, 44, 114-115: -(. v.c. Ø .
..(c)−.(. \..(c.. \·. ä. vcvuc.. -(. -(\(¹(uc..H /.\.( (H . . J. F. HAL-
DON, M. BYRNE, A possible solution to the problem of Greek fire, p. 93, n. 8; J. F. HALDON, Chapter
II, 44 and 45 of ‘De Cerimoniis’. Theory and practice in tenth-century military administration, p. 210, n.
31.
28
(2de helft 10e eeuw), is er sprake van ..( 3c.−H -(. -(v.Ø ä. vcvu
c..
¹·4
, wat dus iets duidelijker is dan de zin van Leo en de mening van J.
Haldon lijkt te ondersteunen.

Dikwijls citeert men ook een recept uit het fameuze boek Liber ignium ad
comburendos hostes, toegeschreven aan een zekere Marcus Graecus. In dit
Latijnse werkje worden ruim 30 voorschriften gegeven voor het fabriceren
van allerlei ontvlambare en explosieve mengsels, waaronder ook één voor
Grieks vuur. Verder worden ook verschillende versies van buskruit be-
schreven.
Met deze bron moet echter omzichtig omgesprongen worden, want omtrent
de auteur en de datering bestaan heel wat onzekerheden. De naam van de
auteur laat vermoeden dat het werk oorspronkelijk in het Grieks geschre-
ven is, maar in de manuscripten is hiervoor nergens een overtuigend ar-
gument terug te vinden. De titel wordt bijvoorbeeld steeds in het Latijn
weergegeven. Opvallend is dat er in het werk regelmatig Arabische woor-
den opduiken, wat sommigen ertoe geleid heeft te besluiten dat de auteur
in Arabische milieus zou vertoefd hebben, waarbij men vooral dacht aan
Spanje. Toch blijft de mogelijkheid bestaan dat het om een vertaling van
een Grieks werk gaat, al zijn de Arabische invloeden zeker niet te misken-
nen.
Ook aangaande de datering bestaat er grote discussie. Volgens sommigen
zou het traktaat al in de 9de of 10de eeuw geschreven zijn. Veel waar-
schijnlijker is de 11de-12de eeuw, gezien de aanwezigheid van recepten
van buskruit, dat zeker nog niet gekend was in het Westen vóór de 11de
eeuw. Meest plausibele verklaring is dat het gaat om een verzameling van
excerpten uit een aantal verschillende werken, zowel Griekse als Arabische.
Zo gaan enkele recepten duidelijk terug op de Kestoi van Julius Africanus,
andere zijn eerder Arabisch van oorsprong en dateren van een latere perio-
de. Het vroegste manuscript wordt gedateerd op ca. 1300
105
.
Wat het recept voor het maken van Grieks vuur betreft, zijn we zo goed als
zeker dat de compilator het uit een ouder werk overgenomen heeft. Er
staat namelijk een verwijzing naar iets wat eerder vermeld zou moeten zijn
(ut supra diximus), maar in het traktaat op naam van Marcus Graecus is
daar geen spoor van terug te vinden. De formule van Grieks vuur stamt
dus zeker ten laatste uit de 13de eeuw, en mogelijk zelfs vroeger. Wanneer
precies is echter onmogelijk te bepalen. Het recept van het Griekse vuur
luidt als volgt
106
:

104
NICEPHORUS URANUS, op. cit., 56.
105
J. R. PARTINGTON, op. cit., pp. 42-63;
106
ID., op. cit., pp. 50-51.
29

§ 26. Ignem graecum tali modo facies: recipe sulphur vivum, tartarum, sarcocollam et
picolam
1
, sal coctum, oleum petroleum et oleum commune. Facias bullire invicem omnia
ista bene. Postea impone stupas et accende. Quod si volueris extrahere per embotum ut
supra diximus. Post illumina et non extinguetur, nisi cum urina vel aceto vel arena.
1. lees: piculam

Je zal het Griekse vuur op een dergelijke manier maken: neem pure zwavel,
Perzische gom, pek, gekookt zout, petroleumolie en gewone olie. Doe dit al-
les onderling goed koken. Dompel er daarna touwwerk in en steek het aan.
Als je zou willen, (kan) je het uitgieten door een trechter zoals we hierboven
gezegd hebben. Steek het daarna in brand en het zal niet geblust worden,
tenzij met urine of azijn of zand.

Het punt van discussie is hier sal coctus. Volgens velen wordt hiermee sal-
peter bedoeld, maar J. Partington ontkent dit
107
. Eigenaardig is in elk ge-
val dat in meerdere andere recepten expliciet de term sal petrosus gebruikt
wordt. Dat hier een ander begrip gebruikt wordt, lijkt er toch op te wijzen
dat het om iets anders dan salpeter gaat. Als men het woord letterlijk
neemt, betekent het (gewoon) zout dat door het koken en verdampen gezui-
verd wordt. Ook bij de purificatie van salpeter wordt dit procédé echter
toegepast
108
, zodat de eerste interpretatie dus in theorie mogelijk blijft.
Toch denken wij dat het hier waarschijnlijk niet om salpeter gaat, ook om-
dat in andere traktaten gewoon of gekookt zout niet ongebruikelijk is als
ingrediënt van ontvlambare mengsels. Bovendien wordt het in één manu-
script, een van de oudste nota bene, niet vermeld
109
.

Om hun theorie te ondersteunen zochten de voorstanders van de oude the-
orie naar bewijzen dat salpeter niet onbekend was in de oudheid. Salpeter
komt in de natuur vrij veel voor in de warme streken op de wanden van
grotten en zit ook vervat in guano, mest van vogels die volgens een speciaal
natuurlijk procédé op rotsbodems verdroogd en verrot is. Natuurlijke sal-
peter kwam dus zeker en vast in de omgeving van de antieke mensen voor,
maar de vraag is of ze er wel de specifieke eigenschappen van ontdekt
hebben, en, zo ja, of ze het wel konden zuiveren om het echt te kunnen
gebruiken.
De geciteerde teksten, voornamelijk de Naturalis Historia van Plinius Maior
(1ste eeuw) en De Materia Medica van Dioscorides Pedanius (2de eeuw),

107
ID., op. cit., p. 51.
108
De zuivering van salpeter wordt door Marcus Graecus beschreven in § 14.
109
J. R. PARTINGTON, op. cit., p. 51.
30
zijn jammer genoeg opnieuw verre van expliciet en ook de verwarrende
terminologie bemoeilijkt de interpretatie enorm. Het begrip sal petrosus
was in elk geval totaal onbekend in die tijd. In de bronnen spreekt men
steeds over ..c. (nitrum), maar hiermee werden zowat alle mogelijke zout-
soorten aangeduid, en niet een specifieke categorie. Volgens sommige ge-
leerden zijn er aanwijzingen dat bij de beschrijving van sommige soorten
zout salpeter bedoeld wordt, meer bepaald als het om aphronitrum gaat
110

of om (.)H (\H flos salis)
111
. In het eerste geval betreft het hoogstwaar-
schijnlijk sodiumcarbonaat en zeker geen salpeter. In het andere gaat het
inderdaad om een substantie die op de wanden van grotten aangetroffen
wordt, zoals natuurlijke salpeter, maar volgens J. Partington beantwoorden
de beschreven kwaliteiten van de stof eerder aan fluorescerende alkali-
ne
112
. In onderaardse ruimtes bevinden zich trouwens heel wat andere
stoffen die wel op salpeter lijken, maar tot een andere categorie van zouten
behoren.
Meer twijfel bestaat er omtrent hetgeen antieke auteurs \.)H of (.)ς Ac
c.H (lapis of flos Assius) noemen
113
. Door Arabische auteurs werd deze
steen van Asius geïdentificeerd met salpeter vanaf Avicenna (ca. 1000) on-
der de naam bloem van Asios. De beschrijvingen van Plinius en Dioscori-
des zijn daarentegen veel onduidelijker en vermelden de meest typische ei-
genschap van salpeter, nl. het doen opflakkeren van vuur, niet. Bovendien
gaat het volgens hen om een zeer bijtende stof, een eigenschap die even-
eens niet geldt voor salpeter. Mogelijk hebben de Arabieren het verward
met een andere chemische stof. Volgens J. Partington zou het in de antie-
ke teksten om een fluorescerende vorm van calciumcarbonaat gaan, maar
ook die oplossing is niet volledig bevredigend
114
.
Opmerkelijk is wel een passage bij Galenus (2de eeuw), die beschrijft hoe
een huis in brand vloog doordat men met hars ingestreken hout lange tijd
in de zomerzon had laten liggen in een dampende mesthoop van duiven
115
.
Hoogstwaarschijnlijk gaat het hier inderdaad om een reactie uitgelokt door
natuurlijke salpeter, maar Galenus had duidelijk geen weet van wat er ei-
genlijk die brand veroorzaakt had
116
. Als laatste argument wordt vaak ook
nog verwezen naar de eerder besproken tekst van Julius Africanus
117
.


110
DIOSCORIDES, op. cit., V, 113; PLINIUS MAIOR, XXXI, 113.
111
DIOSCORIDES, op. cit., V, 122; PLINIUS MAIOR, XXXI, 90-92.
112
J. R. PARTINGTON, op. cit., pp. 301-302.
113
DIOSCORIDES, op. cit., V, 124; PLINIUS MAIOR, XXVIII, 96; XXXVI, 131-133.
114
J. R. PARTINGTON, op. cit., pp. 309-314.
115
CLAUDIUS GALENUS, De temperamentis, III, 657.
116
E. PÁSZTHORY, op. cit., p. 29, n. 35.
117
Zie pp. 12-13.
31
Alles bij elkaar zijn de bewijzen die de voorstanders aanhalen helemaal niet
talrijk en zeer dubbelzinnig. Toch is het zeker niet mogelijk te beweren dat
de geleerden in de oudheid natuurlijke salpeter helemaal niet kenden en
blijft de kwestie onopgelost. Als men aanneemt dat dit toch al het geval
was, rijst nog de vraag of de Byzantijnen wel in staat waren om het te zui-
veren, want dit was nodig om het efficiënt te kunnen gebruiken. Sommige
auteurs beschouwen het als ondenkbaar dat zij daartoe niet in staat waren
aangezien het gaat om een in onze ogen vrij eenvoudig proces
118
. Hier zijn
echter helemaal geen bewijzen voor te vinden. Pas in het genoemde boek
van Marcus Graecus vindt men de eerste beschrijving van het zuiverings-
procédé van salpeter terug
119
.

De wetenschappers die Arabische bronnen onderzocht hebben, zijn tot de
conclusie gekomen dat salpeter bij hen ten laatste in de 10de eeuw gekend
was
120
, wat een indicatie is dat de Byzantijnen het mogelijk in die tijd ook
hebben leren kennen. Ook hier is de terminologie die in de voorgaande pe-
riode gehanteerd werd onduidelijk, maar vanaf toen werd het woord barud
gangbaar om salpeter aan te duiden en is er geen twijfel meer mogelijk. In
latere eeuwen werd hetzelfde begrip gebruikt voor buskruit.
Opvallend is dat de Byzantijnen juist vanaf eind 9de/begin 10de eeuw
kleinere en nieuwe versies van het Griekse vuur begonnen te gebruiken.
Die waren waarschijnlijk van meer explosieve aard, wat mogelijk wel op het
gebruik van salpeter te wijst
121
.

Zoals gebleken is uit het voorgaande overzicht, is de vraag of de Byzantij-
nen al dan niet salpeter kenden een ingewikkeld en moeilijk oplosbaar pro-
bleem waaraan in het vroegere onderzoek naar het Griekse vuur vaak te-
veel aandacht geschonken is. De geleerden tot een vijftigtal jaar terug
zochten verbeten naar een geheime formule voor een krachtig wapen en
kwamen dan al snel bij salpeter terecht. Dit is immers de enige explosieve
stof die nogal gemakkelijk terug te vinden is in de natuur en vrij eenvoudig
te zuiveren is.
Illustratief voor de vroegere opinie is het volgende citaat van een vijftigtal
jaar terug van A. Brock, die meende het recept van het Griekse vuur ont-
dekt te hebben
122
:

118
C. ZENGHELIS, Le feu grégeois et les armes à feu des Byzantins, pp. 272-273; B. C. P. TSAN-
GADAS, The fortifications and defenses of Constantinople, p. 127.
119
MARCUS GRAECUS, op. cit., § 14. Het zuiveringsproces bestaat erin het ruwe salpeter op te lossen
in kokend water en daarna te filteren. Het moet wel een volledig etmaal koken vooraleer men een goed
resultaat bekomt.
120
A. Y. AL-HASSAN, D. R. HILL, Islamic technology: an illustrated history, pp. 109-111.
121
Zie p. 52.
122
A. S. H. BROCK, A history of fireworks, p. 232.
32

I was convinced of the real nature of Greek fire by a chance demonstration of
something evidently very similar during trials of smoke-producing composi-
tion in 1914. The particular mixture was: salpetre 6, sulphur 1, powdered
pitch 3
1/4
, powdered glue ¼, and plumbago ¼… After mixing, the mass of
composition was rendered plastic by heat, taken in handfuls, moulded into
balls each of which was dropped into a mortar in turn, and pressed down to
fit the bore. When ignited at the muzzle, the composition burned for a time
with a certain degree of violence, followed by a momentary pause. This was
followed by what can be best described as a ‘cough’, and a burning, viscous
mass of partly consumed composition was blown out to a distance of up-
ward of a hundred yards.

De historici hebben ook een aantal andere versies van de salpetertheorie
ontwikkeld. Een nogal vreemde interpretatie die veel succes gekend heeft,
is die van C. Zenghelis. Hij verwierp terecht de 19
de
-eeuwse visie dat het
Griekse vuur een min of meer vaste mengeling was en poneerde dat het
half vloeibaar was. Toch bleef ook hij sterk vasthouden aan salpeter als
sleutelement. Daarenboven beschouwde hij het propyron, dat bij Leo VI
vermeld is
123
, als een aparte, buskruitachtige mengeling die voor de lance-
ring van het Griekse vuur moest zorgen
124
. Deze interpretatie van het
woord blijkt niet te kloppen als men een vergelijking maakt met de passage
uit de De Cerimoniis, die eerder de visie begunstigt dat met propyron een
toestel bedoeld wordt dat het mengsel voorverwarmde
125
. Dat er bij het af-
vuren eigenlijk twee verschillende substanties zouden gebruikt zijn, kan
door geen enkele bron ondersteund worden, integendeel.
M. Mercier formuleerde een visie die eindelijk een belangrijke plaats toe-
kende aan de aardolie, onder invloed van de boeken van R. J. Forbes, die
stelde dat het belang van petroleum in de oudheid en vroege middeleeuwen
sterk onderschat werd. Volgens hem was het Griekse vuur wel degelijk
echt vloeibaar, maar wel met salpeter als element dat de kracht aan het
wapen gaf. Hij stelde ook meer vragen bij de manier van afvuren, maar
kon niet tot een echte oplossing voor dit probleem komen
126
.





123
LEO VI, Tactica, XIX, §51.
124
C. ZENGHELIS, op. cit., pp. 277-278.
125
Zie pp. 27-28.
126
M. MERCIER, op. cit.
33
C. NIEUWE THEORIEËN

Het begin van de kentering in het onderzoek naar het Griekse vuur werd op
gang gebracht door het werk van de Nederlandse wetenschapper R. For-
bes
127
. Hij wees de theorie dat dit wapen een voorganger van het buskruit
was, resoluut af en kwam tot de conclusie dat de basis van het mengsel pe-
troleum was, waaraan dan een aantal vaste componenten toegevoegd wer-
den. Toevoeging van salpeter achtte hij niet onwaarschijnlijk, maar was
volgens hem niet van primordiaal belang. Ook ongebluste kalk, zwavel en
allerlei harsen behoorden waarschijnlijk tot de mengeling
128
. Een belang-
rijke verandering van de invalshoek vanwaaruit dit onderwerp bestudeerd
wordt, was ook dat hij stelde dat er eigenlijk geen sprake kan zijn van één
Grieks vuur. Daarentegen kwam hij tot de vaststelling dat er verschillende
mogelijke types bestonden met variatie in de componenten. Zo bestond er
volgens hem ook een minder vloeibare versie, het vØc .(\)(-., dat moge-
lijk gebruikt werd voor de /..cc.¹...ς, handsifons, en waarvan A. Brock
waarschijnlijk een juiste beschrijving gegeven heeft
129
.

Zijn nadruk op aardolie is terecht gebleken. Zoals we verder zullen zien,
zijn de bewijzen in Arabische bronnen hierover onomstotelijk. R. Forbes
verwijst ook naar een Latijns document uit de 9de eeuw waar nafta en
boomhars als componenten van Grieks vuur vermeld worden
130
. De By-
zantijnen beschikten aan het eind van de 7de eeuw zeker over voldoende
oliebronnen die zich vooral in de omgeving van de Kaukasus en de Zwarte
Zee bevonden (en die nu nog altijd gebruikt worden). Constantinus Porp-
hyrogenitus geeft zelfs een opsomming van de olievelden waarover hij kon
beschikken
131
.
Tenslotte wijzen meerdere teksten erop dat het Griekse vuur enkel uitge-
doofd kon worden met azijn, urine, zand of met vilten doeken die in azijn
gedrenkt waren. Dit zijn identiek dezelfde remedies die we al vele eeuwen
daarvoor terugvinden voor het uitdoven van pek of nafta
132
.

Een echt volledig nieuwe interpretatie werd in 1960 geformuleerd door J.
Partington
133
. Voor hem was het uitgesloten dat salpeter deel uitmaakte

127
R. J. FORBES, More studies in early petroleum history 1860-1880, pp. 70-90; ID., Studies in ancient
technology, I, pp. 105-109.
128
Dit lijkt dus al veel sterker op het geciteerde recept van Marcus Graecus.
129
R. J. FORBES, More studies in early petroleum history 1860-1880, p. 87.
130
ID., op. cit., p. 83. Deze tekst is ook zeer interessant i.v.m. de lanceermethode van het Griekse vuur en
zal verder aan bod komen. Zie p. 47.
131
CONSTANTINUS VII PORPHYROGENITUS, De administrando imperio 53, 493-511.
132
Zie hoofdstuk V.
133
J. R. PARTINGTON, op. cit., pp. 28-32.
34
van het Griekse vuur omdat de Byzantijnen het simpelweg nog niet ken-
den. Het geheim lag volgens hem in gedistilleerde petroleum. Distillatie is
een proces dat al gekend was bij de Alexandrijnse chemici vanaf de 3de
eeuw v.C., maar werd toen zeker nog niet toegepast op petroleum
134
. Vol-
gens hem was Callinicus daar als een van de eersten wel in geslaagd en
heeft hij daardoor een effectief vuurwapen kunnen creëren. Om de ver-
branding en het lanceren te verbeteren, werden er ook nog harsen en goed
brandbare, vaste stoffen aan toegevoegd. De precieze componenten kon-
den variëren.
Ook deze theorie roept vragen op. Zijn hypothese over het ontwikkelen
van distillatietechnieken voor aardolie door de Byzantijnen kan niet gecon-
troleerd worden, aangezien geen enkele bron uit die tijd daar iets over zegt.
Bovendien lag de technische kennis van de Arabieren zeker niet op een la-
ger niveau en ten laatste in de 9de waren zij in staat om petroleum te dis-
tilleren
135
. Moest het geheim (enkel) hierin gelegen hebben, zouden zij dus
ook al snel eenzelfde Grieks vuur ontwikkeld hebben, wat waarschijnlijk
niet zo is
136
.
Zoals wij reeds uiteengezet hebben, heeft J. Partington ook proberen aan te
tonen dat de Byzantijnen gezuiverde salpeter niet kenden. Ondanks het
feit dat hij er in geslaagd is aan te tonen dat dit waarschijnlijk het geval is
voor de Romeinen, kan men dit niet zomaar doortrekken tot in de Byzan-
tijnse tijd. Probleem is dat Byzantijnse bronnen ons zeker nooit de oplos-
sing kunnen geven want zij zouden natuurlijk nooit de sleutel tot het ge-
heim verraden.
De stelling dat salpeter onbekend was buiten China tot ca. 1125 is onjuist
gebleken. Al in de 10de eeuw is het immers beschreven door de Arabie-
ren
137
.

Meer bevredigend is de visie van H. Davidson. Hij sluit niet a priori het ge-
bruik van salpeter uit, maar acht het weinig waarschijnlijk dat de gezui-
verde vorm op het einde van de 7de eeuw al voldoende bekend en beschik-
baar was om het regelmatig in te zetten. Enkele eeuwen later is het ge-
bruik van salpeter veel waarschijnlijker, maar het vormt dus zeker niet het
belangrijkste element van het Griekse vuur. Basisingrediënten waren
aardolie, in ruwe of gezuiverde vorm, harsen, en mogelijk ongebluste kalk
om het gemakkelijker te laten branden op water. H. Davidson acht vooral
de specifieke lanceermethode van belang
138
.

134
R. J. FORBES, Short history of the art of distillation, Leiden, 1948, pp. 13-28.
135
A. Y. AL-HASSAN, D. R. HILL, op. cit., pp. 144-145.
136
Zie hoofdstuk III, 2, B.
137
Zie p. 31.
138
H. R. ELLIS DAVIDSON, The secret weapon of Byzantium, pp. 69-70.
35
In dezelfde richting redeneren J. Haldon en M. Byrne, maar zij leggen de
nadruk volledig op de manier van afvuren en niet op de samenstelling. Die
bestond volgens hen enkel uit aardolie. Distilleren was zelfs niet nodig als
ze maar opgewarmd werd voor het afschieten
139
.

Op al deze studies is er door V. Christides fundamentele kritiek gegeven.
Hij stelt aan de kaak dat in al die decennia van onderzoek een belangrijke
categorie aan bronnen grotendeels over het hoofd gezien is, namelijk de
Arabische. Die zijn gedeeltelijk wel gebruikt bij de bestudering van de oor-
logvoering tijdens de kruistochten en van het ontstaan van het buskruit,
maar het belang voor de vroegere periode is over het hoofd gezien en bo-
vendien zijn vele tactische geschriften maar onlangs of zelfs nog niet gepu-
bliceerd.
In tegenstelling tot de karige informatie die de Byzantijnse teksten ons bie-
den, leveren enkele Arabische traktaten over oorlogswapens wel een be-
langrijke bijdrage tot een beter inzicht in deze materie. De moslims be-
schikten al snel na de Byzantijnse overwinning in 677 over een eigen arse-
naal aan vuurwapens op basis van aardolie, onder de gemeenschappelijke
noemer naft, en die soms gelijk gesteld werden aan het Byzantijnse Griekse
vuur. Of het hier werkelijk om identiek hetzelfde wapen als dat van de By-
zantijnen gaat, is twijfelachtig, maar het verschil lag waarschijnlijk in de
lanceermethodes, eerder dan in de samenstelling
140
. De Arabische bron-
nen tonen ons duidelijk aan dat er veel verschillende versies en mengelin-
gen bestonden die allemaal naft genoemd werden, maar die wel allemaal
dezelfde grondstof bevatten: aardolie. Christides beklemtoont dat het dus
zinloos is te zoeken naar een recept met speciale ingrediënten dat door de
Byzantijnen geheim gehouden werd, zoals ook recente geleerden soms nog
doen
141
. Behalve petroleum werden vooral zwavel, pek, ongebluste kalk
en pijnboomhars gebruikt, maar in latere tijden soms ook salpeter
142
. Al-
hoewel de teksten met formules uit een vrij late periode dateren (12de-15de
eeuw), geven ze veel kennis weer van veel vroegere generaties, zoals som-
mige zelf benadrukken.
Een van de belangrijkste voorbeelden is Het handboek van bewapening
samengesteld voor Saladin, geschreven door MurdŒ Ibn al-TarsÓs® (begin
13de eeuw). Hij geeft maar liefst 17 verschillende recepten, maar opvallend
is dat er nergens sprake is van salpeter. Het voorschrift dat het meest onze
aandacht trekt, luidt als volgt
143
:

139
J. F. HALDON, M. BYRNE, A possible solution to the problem of the Greek fire, p. 92.
140
Zie hoofdstuk III, 2.
141
Zie bijvoorbeeld E. PÁSZTHORY, op. cit.
142
V. CHRISTIDES, art. Naft, pp. 885-886.
143
C. CAHEN, Un traité d’armurerie composé pour Saladin. Recepten van nafta: pp. 145-148.
36

Vervaardiging van nafta die drijft op het water en die uitstekend geschikt is
om de schepen in brand te steken.
Teer, 1 deel; minerale zwavel, dit wil zeggen nafta, 1 deel; hars, hetzelfde;
sandrak, hetzelfde; zuiver en helder dolfijnvet hetzelfde; vet van geitennie-
ren, hetzelfde; gele zwavel, hetzelfde. Hetgeen wat fijngestampt moet wor-
den, fijnstampen. (Doe) de in de ketel op het vuur, en wanneer het kookt,
moet je er de sandrak aan toevoegen en roeren tot het mengt. Wanneer dat
gedaan is, moet je daarop minerale zwavel gooien die allemaal oude olie is,
en wegnemen (van het vuur). Wanneer de behoefte komt ervan te nemen,
moet je het doen koken totdat men vaststelt dat het gaar is, ontsteken, en op
het water afvuren naar de schepen die je wil raken. Dat maakt een grote
brand en het loopt op het water zonder uitgedoofd te kunnen worden.

In een ander manuscript van latere datum (15de eeuw), maar dat zeker te-
ruggaat op veel ouder materiaal, worden enkele formules weergegeven waar
salpeter wél als een van de ingrediënten vermeld wordt
144
.
Tenslotte vinden we nog een mooi voorbeeld in een manuscript van Marcus
Graecus uit München (begin 15de eeuw)
145
. Het volgende recept is in geen
enkele andere codix geattesteerd en gaat zo goed als zeker terug op Arabi-
sche bronnen. Grieks vuur in glazen flesjes gieten, of het afschieten met
pijlen en ballista’s, werd door de Byzantijnen immers niet toegepast, maar
juist wel door de Arabieren
146
.
Opvallend is dat er hier opnieuw geen sprake is van salpeter. De integrale
tekst luidt als volgt
147
:

X. Ignis graecus ita componitur:
Accipe classam
1
et galbanum, serapinum et opponacum
2
aequaliter, in mortario subtilis-
sime terre. Deinde in potto misce habente longum et strictum orificium et lento igne li-
qua; quibus fusis adde sulfur vivum, kekabie
3
et picem navalem et fimi columbini dupli
primi pulveris. Incorpora simul cum spatulâ cupri et deinde oleum laterinum, terebenti-
num distillatum, alkitran
4
et oleum et sulforis liquefacto et calida aequali mensurâ super
infunde et optime incorpora cum spatula agitando, donec fiat ad modum vernicis. In-
fundatum in ampulla pone vitrea orificio deinde clauso quam in fimo equino bene calido
septem per dies ita ut simul dissolvatur et liquidum fiat ad modum unguenti; fimum de
die in diem revolvendo: postea distilla in cucurbita vitrea vel vitrata alembico superposito

144
V. CHRISTIDES, New light on navigation and naval warfare in the eastern Mediterranean, the Red
Sea and the Indian Ocean (6
th
-14
th
centuries A.D.), pp. 10-11.
145
M. P. E. BERTHELOT, La chimie au moyen âge, I, pp. 124-125; J. R. PARTINGTON, op. cit., p. 55.
146
Zie hoofdstuk III, 2.
147
M. P. E. BERTHELOT, loc. cit.
37
et clausis juncturis cum luto tenacissimo et sic separabis oleum a pulveribus, veluti aquam
rosaram, igne lente carbonum.
Cum que hoc uti volueris habeas sagittam quadratam cum foraminibus perforatam, inte-
rius concavam et pone tentas de papyro oleo predicto intinctas et accensas. Protinus jacta
quo volueris cum arcu vel balista. Qui siquidem ignis extingui non potest nisi cum qua-
tuor rebus supradictis; aqua vero super aspersa magis inflammat ipsum.
In petroleo pone pulverem sulfuris minutissimi intra phialam vitream et appone si vis ig-
nem et projice ignem, quia solo motu accenditur et hic est ignis graecus.
1. Waarschijnlijk een harsachtige substantie. Mogelijk sandrak.
2. Opoponacum (?) Wel zo vertaald, maar niet verbeterd in de tekstuitgave.
Panax was in de oudheid bekend als een wonderplant die alle ziekten zou genezen.
3. Totaal onbekend woord.
4. Perzisch woord voor pix liquida.

Het Griekse vuur wordt zo vervaardigd:
Neem classa en moederhars, hars van een fijnspar en sap van een panax in
gelijke delen; stamp het zeer fijn in een mortier. Meng het vervolgens in een
pot met een lange en smalle opening, en laat het smelten op een zacht vuur.
Nadat ze samengesmolten zijn, voeg dan pure zwavel, kekabie, scheepspek
en duivenmest toe in dubbele hoeveelheid dan het eerste poeder. Vermeng
het tezamen met een koperen spatel en voeg vervolgens olie van baksteen,
gedistilleerde terpentijnolie, vloeibare pek en zwavelolie
148
toe. Giet ze in ge-
lijke verhouding over het materiaal dat vloeibaar geworden gemaakt is door
warm water en meng ze zeer goed door met de spatel te roeren, totdat het
het uitzicht van vernis krijgt. Giet het in een glazen kolf, sluit de opening en
plaats het dan in paardenmest die goed warm is gedurende zeven dagen,
zodat het tegelijk opgelost wordt en vloeistof wordt op de wijze van zalf. De
mest moet van dag tot dag omgekeerd worden. Distilleer het daarna in een
glazen of verglaasde (aarden) pompoenvormige kolf, na een alembiek daar-
boven te hebben geplaatst en na de naden gedicht te hebben met zeer vast-
houdende lijm Zo zal je de olie scheiden van de poederige substanties, zoals
bij rozenwater, op een zacht vuur van houtskool.
Wanneer je dit wil gebruiken, moet je een vierkante pijl gebruiken die door-
boord is met gaatjes en volledig uitgehold is. Plaats wieken uit papier die in
de hierboven vermelde olie gedrenkt zijn en aangestoken zijn. Schiet ze on-
middellijk af waarheen je wil met een boog of ballista.
Dit vuur kan niet gedoofd worden tenzij met de vier hoger vermelde dingen.
Water echter, dat erop gesprenkeld wordt, doet het zelfs nog meer opflakke-
ren.

148
In Arabische geschriften vaak gebruikt synoniem voor petroleum.
38
Voeg aan de petroleum poeder van zeer fijne zwavel toe in een glazen flesje.
Steek het aan met vuur als je wil en lanceer het vuur, omdat het alleen door
de beweging aangestoken wordt. En dit is nu het Griekse vuur.

Als conclusie kunnen wij ons het meest vinden in de bevindingen van V.
Christides en zijn wij van mening dat het Griekse vuur niet bestond uit een
geheime formule waarin salpeter de belangrijkste factor was, maar dat het
hier ging om een waaier van verschillende composities die als basiselement
aardolie gemeen hadden. Andere vaak gebruikte ingrediënten waren har-
sen, zwavel, ongebluste kalk en waarschijnlijk ook salpeter, dat echter pas
later zijn intrede deed (ca. 10
de
eeuw). De formules evolueerden mettertijd
en werden ook aangepast aan de manier waarop men het wilde gebruiken.


3. Types en lanceermethodes van het Griekse vuur

Zoals wij reeds aangehaald hebben, kan men eigenlijk niet spreken van één
Grieks vuur, maar bestonden er vele variëteiten. Die diversiteit had vooral
te maken met de verschillende methodes waarop de aardoliemengsels afge-
vuurd werden. Globaal gezien hebben de Byzantijnen in de loop der tijden
een viertal types ontwikkeld. De eerste en belangrijkste versie is deze die
afgevuurd werd door de sifon en die enkel op zee gebruikt werd. Meestal
beschouwt men dit type als het ‘echte’ Griekse vuur in de strikte zin van
het woord en interpreteert men het als een soort vlammenwerper. Dit was
het oudste model en met behulp van dit wapen hebben de Byzantijnen de
Arabische vloot tijdens het beleg van Constantinopel in 674/677 verslagen.
Vanaf eind 9de/begin 10de eeuw ontstonden er kleinere versies die ook op
het land inzetbaar waren, zoals de handsifon en de strepton. Tenslotte
werd het Griekse vuur vaak ook in aardewerken kruiken gegoten die door
katapulten of mangels afgeschoten werden.
Bij de Arabieren was het arsenaal nog veel uitgebreider. Zij ontwikkelden
gesofisticeerde brandpijlen, glazen flesjes of soorten granaten die door al-
lerlei werptuigen afgeschoten werden. Bij hen werd het vooral te land inge-
zet
149
.

A. DE SIFON

Over de belangrijkste versie van het Griekse vuur, dat door middel van een
sifon gelanceerd werd en het best te vergelijken valt met een grote vlam-

149
Zie hoofdstuk III, 2.
39
menwerper, is er pas de laatste decennia vrij veel onderzoek verricht.
Voordien stelde men zich weinig vragen over hoe het aardoliemengsel ge-
lanceerd werd, aangezien alle aandacht naar de samenstelling ging. De
laatste tijd is het accent echter verschoven naar dit andere aspect sinds
aangetoond is dat er eigenlijk geen sprake kan zijn van een geheim recept
dat de Byantijnen angstvallig verborgen hielden. Vooral op het gebied van
de sifon die enkel bij zeeslagen gebruikt werd, is er vooruitgang geboekt,
maar ook hier blijkt de oplossing van het vraagstuk moeilijker dan ver-
wacht. Het grootste discussiepunt is de interpretatie van het woord sifon,
dat verschillende mogelijke betekenissen heeft, zoals we zullen zien. Toch
is het bronnenmateriaal vrij aanzienlijk en groter dan dat voor het pro-
bleem van de samenstelling, zodat wij nu uiteindelijk in staat zijn om een
globaal beeld van het lanceersysteem te schetsen.

Vertrekpunten om zo’n Byzantijns afvuurmechanisme te kunnen recon-
strueren, vormen hier de beroemde voorstelling van de vernietiging van de
vloot van Thomas de Slaaf (ca. 821) door het Griekse vuur in een Ma-
drileense codex van Joannes Scylitzes (13de eeuw)
150
, en een van de con-
stituties uit de Tactica van keizer Leo VI
151
:

|/.. . v(..H . c.¹..( -(( u. vc.c(. ..vcc).. /(\-è u.¹..c..
... .H . )H. . â .c-.u(c.... vØc -(( ä. ..(.. .. (-.. c(..
|(. (..).. . Ø .uu c.¹..H ..uv(.. (v c(..... -(. (u
v.c..../.c.... c(..c... .. ø cuc.(. (.c.H v\...c(. ÃH .v.c/
....H (v −H vc.c(H ä. v\..... (...(/..... u -(( −H v\...(H
...H \uH 3(\\..H . c.. ( . .v..uc.c.. v\...

In elk geval moet hij (scil. de dromon) zoals gewoonlijk de sifon, die met ko-
per bekleed is, vooraan in de boeg hebben. Daarmee zal hij het geprepa-
reerde vuur tegen de vijanden afvuren. En boven zo’n sifon (moet er) een
vals dek uit planken (zijn), ook zelf rondomrond afgeboord met planken,
waarop enkele mariniers zullen geplaatst worden om de aanvallen vanuit de
boeg van de vijanden af te slaan of om het hele vijandelijke schip te treffen
met gelijk welke wapens die ze zouden bedenken.

Een andere, dikwijls geciteerde tekst is een fragment uit de Alexias van
Anna Comnena. Met deze beschrijving is wel enige voorzichtigheid gebo-
den wegens het literaire karakter van de tekst en de late datering ervan
(begin 12de eeuw). Het is immers helemaal niet zeker of vier eeuwen na de

150
Zie Fig. 5.
151
LEO VI, Tactica, XIX, 6.
40
uitvinding het apparaat er nog hetzelfde uitzag. Volgens de prinses liet
haar vader, de keizer, zijn vloot op de volgende manier uitrusten
152
:

|...c-.. . uH l.cc(.uH Ø v.c. u. )(\((. v\..u .v.cu..(H
-(. ...H u. .. (uä. .(/u.. .. .-( cu vc.c( ä. v\... .( /(\-ä.
-(. c.uc.. \.... -(. (\\... /.cc(... ´. .. -.¹(\(H ..( c.(..
(...·..... -((c-.u(c(H. /cucä . v.c.c..\(H (u( .H .- ..uH ). (H
¹3.c. ¹(...c)(.. .( ä. cc.vä. -(( ä. v\..... ..\\. (¹.
.c)(. vØc .( ä. c.(.. (uä. v(c.c-.u(c. ....(.. .c. -.Ã. uH
\..(H -(. ˜\\( ä. .u.. ´... Ø .c.c.u·.c)(..

Omdat hij (scil. de keizer) wist dat de Pisanen ervaren waren in de oorlog op
zee en hij het gevecht met hen vreesde, liet hij in elke boeg van de schepen
bronzen en ijzeren koppen plaatsen van leeuwen en van andere landdieren
met opengesperde muilen, en liet hij ze met goud bekleden opdat ze door de
aanblik alleen al angst zouden uitboezemen. Het vuur dat door de ‘strepta’
tegen de vijanden moest gelanceerd worden, liet hij zo aanbrengen dat het
door de muilen van de dieren weggeslingerd werd, zodat de leeuwen en de
andere dergelijke beesten het schenen uit te braken.

En even verder
153
:

0 .... c..(^-H c\H u- .u(-.H −H ..( ä. l.cc(... .( /uH
(v.v..c. (\\ c..H -(. (cu.(-.H u.H vcc.3(\.. |(. (u; .
A(.u\¹;. vc.; vccv.\(c(; (.; v.cc(.-(.; .(uc... (c/( vuc
.3(\. -(. u.. . v\.. ..c·(c( u vuc; c-.(c)..;. ´0 . \.·
...; |\.u... -.u;. (.(.c/u..; ..·.c. v\.. -(( vcu..(. vcc3(\...
.; vu(\..; uu v.c.v.c.. -(. .u .u/.c.; ./.. .-..).. .
(v\.c(c)(.. -(.c/.)u (. .. .u ·c·.; vc; u. c-.uu. (v... -(. vuc
-( (u.. (¹..; u- (c/( .3(\... |.( u. .(u. .v. )(.c( ·c·.;
..(¹.c.. -(. ..c(; v(c(/cu.( c..; ..·.c(; .vucv\.. .. 3(c3(c..
.(u;. |v.. (.( -(. cucc¹u (...u u. )(\((. ()c. .v..cv.cuc(
..(c(. (; . .(u; cu..c.3. -(. ...u 3u).´... uv..\.. .cc/)..
·(c -u.(. ..c. ·.c(. (. -.c(.(. ( ) .c.( ..ccu·.u.. .-...(
.)...; . 3(c3(c. ... .( v..v.... vuc u. ·(c .)(.; u c(.
.u.. c-.u.. u vuc; (.. ... ¹uc.. u. ¹c(. ./.;. v..v...u
.¹ ( 3u\.(. v. .v.. -(( . vc(..; v\\(-.; -(. .¹ .-(.c(.
. uv u )(\(.u -\u..; cu·/u)...; . .u. ¹u·(..(; u.(..

De Byzantijnse vloot riskeerde echter geen gevecht met de Pisanen in slag-
orde, maar viel hen snel en ordeloos aan. Landulfus zelf naderde als eerste

152
ANNA COMNENA, op. cit., XI, X, 2.
153
EAD., op. cit., XI, X, 4.
41
de Pisaanse schepen, maar hij lanceerde het vuur zonder doel te treffen en
hij bereikte niets meer dan dat het vuur rondgestrooid werd. Comes Ele-
emon viel het grootste schip stoutmoedig aan langs de achtersteven, maar
belandde tussen zijn riemen. Omdat hij zich daar niet gemakkelijk uit kon
bevrijden om verder te varen, zou hij in de val gezeten hebben, als hij niet
krachtdadig teruggegrepen had naar het wapen. Toen hij het vuur naar hen
lanceerde, trof hij niet zonder succes raak. Vervolgens keerde hij wild zijn
schip naar de andere kant en deed dadelijk drie andere boten van de barba-
ren in brand vliegen. Toen op hetzelfde moment ook plotseling een wervel-
storm losbrak en de zee woelig maakte, verbrijzelde ze de schepen en dreig-
de ze hen bijna tot zinken te brengen (want de golven bruisten, de ra’s
kraakten en de zeilen scheurden). De barbaren werden door paniek bevan-
gen, enerzijds door het afgeschoten vuur (want ze waren niet gewoon aan
dergelijke wapens of vuur, dat van nature uit naar boven opstijgt, maar dat
nu gestuurd werd naar waar degene die het afvuurde wilde, dikwijls naar
beneden en naar elk van beide (zijden)), anderzijds werden zij in verwarring
gebracht door de woelige zee en sloegen op de vlucht.

Een laatste belangrijk kenmerk vinden we terug bij Liutprand van Cremo-
na. Bij de vernietiging van de Russische vloot in 941 door het Griekse
vuur merkt hij op dat een woelige zee nadelig is voor de lancering ervan
154
.

Hetgeen uit deze bronnen kan afgeleid worden, is van fundamenteel be-
lang, maar is al bij al gering en laat nog vele hypotheses open.
Wat met zekerheid kan verworpen worden, is de stelling van de voorname-
lijk Franse onderzoekers van de 19de eeuw die het Griekse vuur als een
rechtstreekse voorloper van het buskruit zagen en het dus eerder als een
min of meer vaste substantie beschouwden. Zij besteedden nauwelijks
aandacht aan de manier waarop het mengsel uiteindelijk afgeschoten werd.
Omdat een van de meest voorkomende betekenissen van sifon ‘buis, pijp’
is, interpreteerden zij het toestel min of meer als een primitief kanon. Zo-
als gebleken is, was hun visie over de samenstelling van het Griekse vuur
niet correct en ging het hier om een soort vlammenwerper die een
(half)vloeibaar mengsel lanceerde
155
. Dit blijkt overigens ook uit de minia-
tuur, alhoewel ze sterk vereenvoudigd en gestileerd is, en ons verder weinig
vooruit helpt om te weten te komen hoe het systeem werkte.
Wat wel correct is, is dat het in essentie ging om een buis of pijp uit me-
taal, meer bepaald uit koper of, waarschijnlijker, brons, zoals Leo VI ook
aangeeft. Zijn aanwijzing /(\-è u.¹..c.... is wel wat misleidend en heeft

154
LIUTPRAND CREMONENSIS, Antapodosis, V, 15. Zie pp. 97-98.
155
Zie hoofdstuk II, 2.
42
dan ook soms tot verkeerde conclusies geleid
156
. Het betrof hier geen hou-
ten buis die aan de buitenkant en/of de binnenkant bekleed was met ko-
per of brons, want die zou niet bestand geweest zijn tegen de hitte en de
kracht waarmee het oliemengsel gelanceerd werd. Wel degelijk de hele pijp
was gemaakt uit brons, zoals ook Anna Comnena en enkele Arabische tek-
sten aangeven
157
.
Of de buizen aan de uiteinden normaliter versierd waren met dierenkop-
pen, is twijfelachtig. In geen enkele andere bron vinden we iets dergelijks
terug. Mogelijk ging het hier om een toevoeging van keizer Alexius zelf met
een psychologische bedoeling, nl. om de Pisanen, die helemaal niet ver-
trouwd waren met het Griekse vuur, extra schrik aan te jagen. Heel inte-
ressant gegeven is dat de sifon wendbaar was en het vuur in verschillende
richtingen kon afschieten.

Blijft echter nog het belangrijkste probleem: welk systeem zorgde er uitein-
delijk voor dat de nafta door die buis naar de vijandelijke schepen afge-
vuurd werd? Dat het geheel niet zo eenvoudig te bedienen was, maar dat
dit toch mogelijk was met een zeer klein aantal mensen, leren ons enkele
indirecte verwijzingen. In de tijd van Leo VI stond slechts één persoon in
voor de bediening van de sifon
158
.

ä. . vc.c... .\(ä. . .\.u(Ã. u ... .c. c.¹..(.c. .
..cH (H (·-uc(H 3(\\.. -(( )(\(cc(..

van de laatste twee roeiers in de boeg moet de ene de bediener van de sifon
zijn, de andere diegene die het anker in zee werpt.

Enkele decennia later lijken dat er drie per sifon te zijn op de grote dro-
mons, maar slechts 1 bij de kleinere oorlogbodems
159
. In elk geval waren
er dus niet veel mannen nodig om het hele systeem te bedienen, maar ze
waren vast en zeker goed opgeleid, net zoals de bedieners van de andere
oorlogsmachines
160
:

|(. ä. .u/(.u.(.. (. v(c(c-.u(. -(. (. ...(c.(. u ... v(c( cØ
u.(.(. ·.·..c)(.. ( \\( -(. . .v...(H ä. cu.... c. .(··(.(c... -(.
.v.u.... (.cä. vcH (H .(u(H -((c-.u(H.


156
H. W. L. HIME, The origin of artillery, p. 36.
157
J. R. PARTINGTON, op. cit., p. 17; V. CHRISTIDES, op. cit., pp. 5, 12-14.
158
LEO VI, op. cit., XIX, 8.
159
CONSTANTINUS VII PORPHYROGENITUS, De Cerimoniis, 669, 16-17; 670, 9-10. Zie C. G.
MAKRYPOULIAS, The navy in the works of Constantine Porphyrogenitus, pp. 169-170.
160
LEO VI, op.cit. XV, 35.
43
De oefeningen en voorbereidingen voor de toestellen kunnen niet alleen door
jou (scil. de generaal) gebeuren, maar ook met behulp van de vindingrijkheid
van de ingenieurs van oorlogsmachines die jou ter beschikking staan en van
de mannen die geschikt zijn voor dergelijke werktuigen.

Deze gespecialiseerde elitesoldaten waren onmisbaar voor de lancering van
het Griekse vuur en hun dood tijdens het gevecht betekende dan meestal
ook dat het toestel niet meer gebruikt kon worden. Zo vertelt ons ook een
Arabische geschiedschrijver, Ibn al-Atir, bij de belegering van de stad Dvin
in 927
161
:

Dat zelfde jaar trok de Domesticus aan het hoofd van een omvangrijk Byzan-
tijns leger op tegen de stad Dvin, waar Nasr al-Subki zich bevond met de
troepen die belast waren met de verdediging. De Domesticus had torens, be-
legeringsmachines en vlammenwerpers, waarvan het vuur 12 mannen kon
bedekken en zo krachtig en kleverig was dat niemand ertegen kon stand-
houden. De bediener van het toestel was zelf een soldaat en een van de
dapperste. Maar een muzelman schoot een pijl op hem af die hem doodde
en Allah verloste de muzelmannen zo van die pest.

Het gaat hier wel om een kleinere versie van een vlammenwerper die op het
land ingezet werd, maar een dergelijke situatie kon zich evengoed voordoen
bij de sifonators op de schepen.

We moeten dus op zoek gaan naar een lanceersysteem dat met weinig
mankracht bediend kon worden, maar toch vrij ingewikkeld moet geweest
zijn, daar slechts een kransje ingewijde soldaten in staat was het Griekse
vuur af te schieten.

In het verleden meenden veel geleerden dat de drijvende kracht bestond uit
een pompsysteem. In de hellenistische tijd werd op het gebied van de
pneumatiek een enorme vooruitgang gemaakt en ontwikkelde men vrij in-
gewikkelde toestellen. De meest bekende is ongetwijfeld de dubbelwerken-
de perspomp van Ctesibius (3de eeuw v.C.). Zijn traktaten zijn niet be-
waard gebleven, maar zijn uitvinding werd wel beschreven door Philo van
Byzantium (2de eeuw v.C.)
162
, Vitruvius (1ste eeuw v.C.)
163
, en tenslotte
door Hero van Alexandrië (2de eeuw n.C.)
164
. Bij deze laatste geleerde is de
pomp veel verder ontwikkeld, wordt hij gebruikt als een brandspuit, zoals

161
IBN AL-ATIR, VIII, 129-130. Zie A. A. VASILIEV, Byzance et les Arabes, II, 2, p. 150.
162
PHILO BYZANTIUS, Pneumatica, appendix 1 (enkel in een Arabische vertaling bewaard).
163
VITRUVIUS, De architectura, X, 7.
44
hij uitdrukkelijk vermeldt, en krijgt het toestel de benaming c.¹... Een
dergelijk blusapparaat werd zeer sterk aangeraden door zijn tijdgenoot
Apollodorus van Damascus om de houten belegeringsmachines en –torens
van brand te sparen
165
.
Behalve de literaire beschrijvingen van zo’n dubbelwerkende perspomp zijn
ook enkele echte exemplaren aan het licht gekomen bij archeologische op-
gravingen. De bekendste zijn de twee die in de 19de eeuw gevonden zijn
nabij het Italiaanse Bolsena
166
, maar een recentere vondst in Silchester
bracht een houten exemplaar aan het licht dat gecompliceerder en veel
compacter is dan de andere
167
.
De overstap van een blusapparaat naar een gelijkaardig pompsysteem dat
petroleum in plaats van water kan lanceren, is in theorie inderdaad niet zo
groot en daarom heeft dat idee redelijk veel succes geoogst. Al een kleine
eeuw geleden werd een dergelijk voorstel voor het eerst gesuggereerd door
E. von Lippmann, maar niet echt verder uitgewerkt
168
. Dit gebeurde wel
door R. Forbes die voor deze theorie bevestiging meende te zien in de al
vermelde tekening uit het manuscript van Joannes Scylitzes. De min of
meer rechte, horizantale lijn die de vlammen beschrijven, wijst volgens hem
op het gebruik van een pneumatisch toestel
169
.
Ongetwijfeld klinkt dit idee logisch en aannemelijk, maar toch blijken er
enkele belangrijke bezwaren te zijn. Een eerste kritiek die al geuit werd
door C. Zenghelis is dat een pompsysteem helemaal niets geheim en
nieuws was, maar al eeuwen gekend was, ook door de Arabieren trou-
wens
170
. Later zijn vooral een paar praktische bezwaren naar buiten ge-
bracht. Zo is het bijzonder moeilijk om met twee man druk genoeg te creë-
ren om een krachtige straal petroleum naar buiten te spuiten. Het bereik
ervan zou dus zeer beperkt zijn. Alhoewel we nergens een indicatie hebben
van de precieze afstand die het Griekse vuur kon afleggen, moet het toch
meer geweest zijn dan de schamele paar meter die met een dergelijk pomp-
systeem bereikt kunnen worden. Anders was het in de praktijk van weinig
nut in een zeegevecht. Bovendien was er vaak zelfs maar één bediener voor
het apparaat, zoals we al vermeld hebben, wat zeker onvoldoende is.

164
HERON ALEXANDRINUS, Pneumatica, I, 28.
165
APOLLODORUS DAMASCENUS, op. cit., in R. SCHNEIDER, op. cit. , I, p. 36.
166
Zie Fig. 6.
167
Zie Fig. 7.
168
E. O. VON LIPPMANN, Zur Geschichte des Schiesspulvers, p. 131.
169
M. MERCIER, op. cit., pp. 28-29. Het artikel van R. J. Forbes waarnaar verwezen wordt, hebben wij
niet kunnen terugvinden ondanks verwoed zoekwerk.
170
C. ZENGHELIS, op. cit., p. 278, n. 3.
45
Een ander probleem is dat aardolie op zich niet genoeg ontvlambaar is en
bij het afvuren vaak zou uitdoven
171
.

De meest waarschijnlijke oplossing tot op de dag van vandaag is voorge-
steld door J. Haldon en M. Byrne
172
. Zij zijn tot dit nieuwe model gekomen
door de nauwkeurige bestudering van enkele nieuwe, of vroeger verwaar-
loosde teksten, en door hun theoretische model in de praktijk uit te testen
tijdens een congres in Birmingham in 1974. Over de samenstelling zijn ze
kort. Die bestond uit ruwe of gedistilleerde aardolie. Bij hun experiment
konden ze al een bevredigend effect krijgen met ongedistilleerde nafta. Be-
langrijk is wel te beletten dat de meest vluchtige elementen eruit zouden
ontsnappen en daarom zou de olie bij lage grondtemperatuur verzameld
moeten worden. Het toevoegen van andere substanties is in feite niet no-
dig, maar kan wel de ontvlambaarheid nog verhogen
173
.

Als we hun schematische voorstelling bekijken, zien we vooral één belang-
rijk nieuw element, nl. een haardvuur of komfoor. Door de aardolie te ver-
warmen in een gesloten ketel wordt de ontvlambaarheid ervan sterk ver-
hoogd en wordt ook een sterke druk gecreëerd, die natuurlijk nodig is om
ver te kunnen spuiten. We moeten hier zeker niet denken aan een open
houtvuur, want dat is natuurlijk veel te gevaarlijk, maar aan een met ste-
nen of tichels afgesloten vuur dat aangestoken wordt met lonten in vlas of
linnen. Dit kan snel aangewakkerd worden door het gebruik van een
blaasbalg zodat bij het begin van het gevecht de olie snel op de gewenste
temperatuur kan gebracht worden. Waarschijnlijk wordt met het eerder
vermelde vcvuc. precies dit onderdeel bedoeld. Dat zou natuurlijk ook
het lawaai en de rook waarvan Leo VI spreekt, kunnen verklaren
174
en de
vermelding van keizer Constantinus Porphyrogenitus dat er een grote hoe-
veelheid vlas nodig was voor de vcvuc(
¹¯5
.

Opnieuw vinden we hiervoor geen verdere aanwijzingen in Byzantijnse
bronnen, maar enkele andere teksten lijken deze thesis te bevestigen.
Dat opwarming door een komfoor een belangrijk element in het lanceersys-
teem was, werd al enkele jaren voor de publicatie van J. Haldon en M. Byr-
ne vooropgesteld door H. Davidson op basis van twee documenten. Het

171
H. R. ELLIS DAVIDSON, The secret weapon of Byzantium, p. 71; J. F. HALDON, M. BYRNE, A
possible solution of the problem of Greek fire, p. 94, n. 11.
172
J. F. HALDON, M. BYRNE, op. cit., pp. 91-99. Zie Fig. 8.
173
EID., op. cit., p. 92, 97.
174
LEO VI, op. cit., XIX, 51.
175
CONSTANTINUS VII PORPHYROGENITUS, De Cerimoniis, II, 44, p. 658: -(. v.c. Ø ..
.(c)−.(. \..(c.. \·. ä. vcvuc.. -(. -(\(¹(uc..H /.\.((H . . Zie J. F. HAL-
DON, M. BYRNE, op. cit., pp. 93-94, n. 8.
46
eerste is een nogal obscure Latijnse tekst uit de 9de of 10de eeuw die ei-
genlijk heel de essentie van de afvuurmethode beschrijft, waaronder ook de
aanwezigheid van een haardvuur. Vreemd genoeg werd dit fragment al
door R. Forbes ter sprake gebracht en vertaald, maar hij besteedde er
nauwelijks aandacht aan
176
. Het luidt als volgt
177
:

Materia ignis trium puerorum. Napta, stupa, pix, malleolis. Napth genus balsami nas-
cens in Babilonia in humentibus locis, quos vulgo mariscos appellamus, et quasi saginam
ibi aquam videtur natare. Sunt etiam duo genera balsami: unum nascens in monte Sina
sudans ex petra, unde petra olei; alterum ex virgultis que simul mixta procreant ignem
inextinguibilem. Nam pergentibus Saracenis ad bellum navali certamine in prima fronte
navis facta fornace illi insidunt vas eneum his plenum subposito igne, et unus eorum
fistula facta area ad similitudinem quam rustici squitiatoriam
1
vocant, qua ludunt pueri,
in hostem spargunt.
1. Totaal onbekend woord. Ondanks veel opzoekingswerk zijn we er niet in geslaagd ook
maar enig aanknopingspunt te vinden.

Samenstelling van het vuur van de drie kinderen(?). Nafta, touwwerk, pek
voor brandpijlen. Nafta is een soort van balsem die voorkomt in Babylonië
op vochtige plaatsen, die wij gewoonlijk moerassen noemen, en het schijnt
dat het water daar zwemt zoals vet voedsel. Er zijn zelfs twee soorten bal-
sem: één die ontspringt in de berg Sinaï en uit de rotsen opwelt, vanwaar
olierots, en een andere uit struiken. Te samen gemengd brengen ze een on-
uitblusbaar vuur tot stand. Want wanneer de Saracenen de strijd openen
met een zeegevecht, maken zij (scil. hun tegenstanders, nl. de Byzantijnen)
een haardvuur in de voorste boeg van het schip, en plaatsen daarop een
bronzen vat vol met die dingen, na eronder een vuur te hebben aangestoken.
Een van hen schiet op de vijanden met een bronzen pijp, gelijkend op wat de
boeren ‘squitiatoria’ noemen en waarmee de kinderen spelen.

Een andere, eerder ongewone bron die H. Davidson aanhaalt is Yngvars
Saga Vidfötla, een IJslandse sage die onder andere een verslag geeft van
een zeeslag met de Byzantijnen. Deze gebeurtenis speelde zich af in de
eerste helft van de 11de eeuw, maar de ons overgeleverde vorm van het
verhaal dateert pas uit het laatste kwart van de 13de eeuw. Ondanks de
aanwezigheid van een aantal imaginaire elementen bevat de sage er ook
heel wat waarheidsgetrouwe, zoals de volgende passage
178
:

176
R. J. FORBES, op. cit., p. 83.
177
ANECDOTA CAROLINA, pp. 6-7. Met dank aan Prof. J. Haldon om ons dit onvindbare artikel op te
sturen.
178
YNGVARS SAGA VIDFÖTLA, pp. 20-21. Vertaling: J. F. HALDON, M. BYRNE, op. cit., p. 93, n.
8.
47

Zij voeren voort tot waar de rivier zich in kanalen splitste, waar zij vijf bewe-
gende eilanden zagen die naderbij kwamen. Yngvar beval zijn mannen om
zich klaar te maken voor de actie, en ontstak een vuur met heilige vuursteen
en een tondel. Snel kwam er een van de eilanden op hen af en viel hem aan
met een grote regen van stenen, maar ze beschermden zich en schoten terug.
Toen de Byzantijnen ontdekten dat er een vastberaden weerstand geboden
werd, begonnen ze met blaasbalgen een fornuis aan te blazen met vuur erin,
wat een immens lawaai maakte. Er was ook een koperen pijp waaruit een
groot vuur geblazen werd naar een van zijn schepen, dat in één ogenblik tot
as opgebrand werd.

Tenslotte vinden we opnieuw in Arabische bronnen een bevestiging van het
feit dat een komfoor deel uitmaakte van het lanceersysteem. De Tunesi-
sche poëet ‘Ali Ibn Muhammed Iyadi vertelt onder andere dat het afvuren
van naft vergezeld ging met veel rook, afkomstig van een haardvuur
179
.
Waarschijnlijk was dat komfoor er mede de oorzaak van dat veel wind en
een woelige zee de lancering van het Griekse vuur bemoeilijkten
180
. Na-
tuurlijk verhinderden dergelijke weersomstandigheden ook dat men goed
kon richten en creërde men daardoor zelfs een potentiëel gevaar voor het
eigen schip.

Verder bestond het gehele systeem nog uit een metalen ketel waarin de
aardolie verwarmd werd en die goed luchtdicht moest zijn. Daaraan werd
een bronzen pijp verbonden en een pomp om nog voor extra druk te zor-
gen, maar die moest zeker niet zo krachtig en ingewikkeld zijn als het be-
schreven type van Ctesibius. Tussen de buis en de ketel moet zich een
klep of kraantje bevonden hebben. Dit werd geopend wanneer het mengsel
op temperatuur was en men het wilde afschieten op de vijand. Waar-
schijnlijk bevond zich tussen dit onderdeel en de pijp een draaibaar tus-
senstuk, mogelijk in leder, zodat men het vuur gemakkelijk kon richten
naar waar men wou, zoals Anna Comnena vermeldt. Aan het einde was er
een lamp of iets dergelijks geplaatst om de olie aan te steken op het mo-
ment dat die door de buis naar buiten kwam. Bij het aan elkaar lassen
van de onderdelen kwam er zeker tin aan te pas, zoals blijkt uit de De Ce-
rimoniis van keizer Constantijn
181
.


179
V. CHRISTIDES, The conquest of Crete by the Arabs (ca. 824). A turning point in the struggle be-
tween Byzantium and Islam, p. 65, n. 184.
180
LIUTPRAND CREMONENSIS, op. cit., V, 15. Zie H. R. ELLIS DAVIDSON, op. cit., p. 73.
181
CONSTANTINUS VII PORPHYROGENITUS, op. cit., II, 45, pp. 675-676.
48
....)u uv.c (·cH ..cu -(c..cu \.c(. c ( )..( M./(u\ /u±
\·. -((-\\uc..H .(¹c.. . c·.. ä. c.¹u.... Ø 3(c.\.-Ø v\Ä.u.

…werd gegeven voor de aankoop een andere 200 litrai tin, die gegeven was
aan Michaël de metaalbewerker om verschillende delen van de sifons van de
keizerlijke vloot aan elkaar te lassen.

Hier betekent sifon dus duidelijk het gehele toestel, en niet enkel een meta-
len buis of pomp, zoals vele andere geleerden deze term interpreteren.
Waarschijnlijk is het tin hier vooral bedoeld om de ketel goed af te sluiten
en de verbindingen met de buis en de pomp te dichten.

Deze overe elementen van de opstelling van J. Haldon en M. Byrne vallen
ook goed te rijmen met de literaire informatie. In de geciteerde Anecdota
Carolina is er inderdaad sprake van een bronzen buis, maar ook van een
allusie op een of ander pompsysteem. Dat wordt beschreven als een
‘spuit’, en wijst erop dat het dus om iets vrij eenvoudig ging. De Arabische
medicus Abulcasis (11de eeuw) tenslotte, vergelijkt het voorwerp waarmee
naft gelanceerd wordt met een spuit zoals die voor medische doeleinden
gebruikt wordt
182
.

Beide auteurs zien wel nog een probleem met hun model, nl. met het ge-
vaar dat verbonden is aan het opwarmen van de olie. In de Byzantijnse tijd
bestond er nog geen veiligheidsklep die mogelijke overdruk in de ketel kon
laten ontsnappen. Er bestond dus een vrij groot risico op ontploffing.
Daarom waren de bedieners van het toestel juist zeer goed opgeleid en kon
het explosiegevaar zo beperkt worden. Waarschijnlijk zijn er in de realiteit
wel ongelukken gebeurd, maar daar horen we natuurlijk niets van. Door
die training konden ze weten hoe lang het vuur opgestookt moest worden,
hoeveel lucht bijgepompt moest worden en op welk moment precies de klep
geopend moest worden om het mengsel weg te spuiten. Dat dit allemaal
niet zo evident was vinden we ook terug bij de al vermelde tekst van Anna
Comnena: bij de eerste aanvalsgolf wordt het Griekse vuur helemaal niet
adequaat gelanceerd en slaagt men er niet in vijandelijke schepen in brand
te steken
183
.


182
ABULCASIS, p. 148.
183
ANNA COMNENA, op. cit., XI, X, 4.
49
Recent is er echter een totaal nieuwe hypothese gelanceerd door T. Kor-
res
184
. Hij meent dat het voorstel van J. Haldon en M. Byrne te gecompli-
ceerd is en dat het lanceermiddel niets anders was dan een ballista
185
.
Wat de samenstelling betreft, gaat hij akkoord dat het Griekse vuur hoofd-
zakelijk bestond uit aardolie met eventueel een toevoeging van zwavel en
ongebluste kalk. Dat salpeter mogelijk een van de ingrediënten zou kun-
nen geweest zijn, wijst hij resoluut van de hand.
Bij zijn hypothese hebben wij echter veel bedenkingen. Uit de geciteerde
bronnen en miniatuur blijkt overduidelijk dat de sifons een soort vlam-
menwerpers waren en helemaal niets te maken hadden met ballista’s. Bo-
vendien waren dergelijke toestellen al veel langer bekend
186
en worden
kruiken die gevuld waren met Grieks vuur en die met katapulten afgescho-
ten werden, ook nog eens apart vermeld
187
. Ook J. Haldon reageerde on-
langs scherp tegen de visie van T. Korres en bracht nog een aantal andere
argumenten contra aan. Zo wijst hij erop dat het type van ballista dat Kor-
res vooropstelt, in de latere Byzantijnse tijd niet meer in gebruik was. Bo-
vendien werd een dergelijk toestel nooit sifon genoemd, en werd door de
bronnen met dit begrip duidelijk het gehele lanceertoestel bedoeld, en niet
alleen de aardewerken kruik, zoals Korres meent. Zo is er bijvoorbeeld
sprake van dat er in elke dromon 3 sifons aanwezig moeten zijn
188
. Als
daarmee enkel potten gevuld met olie bedoeld worden, zou dit natuurlijk
absurd zijn. Tenslotte voert J. Haldon nog een technischer element aan,
namelijk een nieuwe interpretatie van het woord sifon, gebaseerd op een
artikel van G. Mastoropoulos
189
. Behalve de al bekende betekenissen zoals
pomp, buis, brandspuit en kleine pot, kan sifon ook geïnterpreteerd wor-
den als een specifieke soort aardewerken vat met een geïntegreerd buisje
voor het afvoeren van vloeistoffen (vooral wijn). De stap naar een grotere,
metalen container met een buis voor het afvuren van olie is dan niet ver-
af
190
.
Om al deze redenen kunnen we niet akkoord gaan met deze theorie en
denken we dat het voorstel van J. Haldon en M. Byrne nog altijd het
dichtst de waarheid benadert, al kan men dit tot op de dag van vandaag
moeilijk controleren. Het enige dat in verband met dit onderwerp echte

184
T. K. KORRES, )·c. lØc. |.( v\ uH 3u´(...uH .(u.-uH (-.-uH. Dit boek hebben
wij niet kunnen raadplegen, ondanks vele pogingen. Gelukkig worden in het artikel van Gabriele
PASCH, Il fuoco greco, de belangrijkste conclusies van Korres weergegeven. Zie vooral pp. 364-366.
185
Zie Fig. 9.
186
MAURICIUS, loc. cit.
187
LEO VI, op. cit. ,XIX, 56, 60.
188
CONSTANTINUS VII PORPHYROGENITUS, op. cit., II, 45, p. 672.
189
G. S. MASTOROPOULOS, ¯.¹.. c.¹u.. .v.3..cu ..H (c/(.u (··..u, in Ac/(.
\·.-( (.(\.-( .c A)u.ä. 21, 1988, pp. 158-162.
190
J. F. HALDON, Theory and practice in 10
th
century military administration, pp. 278-280.
50
klaarheid kan brengen, is de archeologische ontdekking van een Byzantijns
oorlogsschip met een sifon aan boord, maar de kans daarop is klein. Mo-
menteel is het vooral de studie van de talloze, vaak nog ongepubliceerde,
Arabische teksten die vooruitgang mogelijk maakt, een werk waar vooral V.
Christides zich intensief mee bezig houdt.


B. ANDERE TYPES

Behalve de sifon zijn in de loop der tijden ook andere vormen ontstaan
waardoor Grieks vuur kon gelanceerd worden. Hierover is er echter nog
minder informatie terug te vinden dan wat de sifon betreft, zodat deze types
maar in het kort zullen behandeld worden.
Op het einde van de 9de of tijdens het begin van de 10de eeuw ontwikkel-
den de Byzantijnen kleinere toestellen om het Griekse vuur ook tijdens be-
legeringen op het land te kunnen gebruiken en om dus niet beperkt te blij-
ven tot zeeslagen. In de bronnen vinden we vanaf die periode twee nieuwe
types terug, namelijk de cheirosifon en de strepton.
Er blijkt grote verwarring te bestaan bij de geleerden over de precieze bete-
kenis van deze twee termen, wat niet verwonderlijk is aangezien de Byzan-
tijnse terminologie niet eenduidig is. Daarom stellen sommige moderne
auteurs de twee wapens gelijk aan elkaar
191
, maar in enkele tactische ge-
schriften lijkt het toch om twee verschillende zaken te gaan, zodat wij met
deze visie niet akkoord kunnen gaan
192
. Vaak is de interpretatie van de
gebruikte termen dubbelzinning. Het lijkt er sterk op dat de Byzantijnse
schrijvers de woorden cheirosifon, sifon en strepton zelf wel eens door el-
kaar haalden en met deze termen de ene keer het gehele instrument, en de
andere maal slechts een onderdeel ervan aanduidden
193
.

Over de strepton bestaat er nog het minste discussie: het gaat in elk geval
om een kleine soort vlammenwerper. Dat kunnen we afleiden uit een af-
beelding uit een manuscript van de Poliorcetica van Hero van Byzanti-
um
194
. Daarop is een soldaat op een houten aanvalsbrug te zien die een
vesting bestookt met een klein toestel in zijn hand dat vuur spuwt. Jam-
mer genoeg is de tekening te schematisch en te onduidelijk om te kunnen

191
Zie bijv. V. CHRISTIDES, New light on navigation and naval warfare in the eastern Mediterranean,
the Red Sea and the Indian Ocean (6
th
-14
th
centuries A.D.), pp. 7-8.
192
Zie bijvoorbeeld NICEPHORUS II PHOCAS, Praecepta militaria, I, 150-155; LEO VI, Sylloge tacti-
corum, 53, 8.
193
Zie bijvoorbeeld ANNA COMNENA, op. cit., XI, X, 2. Met strepton wordt hier hoogstwaarschijnlijk
slechts een onderdeel van het mechanisme bedoeld, nl. de draaibare buis. Het is dus niet hetzelfde als het
wapen dat hier nu besproken wordt.
51
zien hoe de man het apparaat juist bedient. Deze kwestie blijft een groot
vraagteken want de bijhorende tekst biedt weinig uitleg
195
:

|. . ...H ä. .v. −H .(3()c(H .c... -(. ..( cc.vä. .·/..c..
.. vuc3\.. -(( vcc.v. ä. v\..... .( vucH (-..´uc.. cØ.
uH è ../.. vc.cä(H vucuc... .c. u. (v −H .(/uH vcc
3\u. -(. u. Ø vucH .u uv¹.c.(H cu.u. (/.. (uuH uv.-¹.u
c.c)(. Ø vu.

Als sommigen van de soldaten die op de brug staan en, met strepta in de
hand die vuur afschieten, de gezichten van de vijanden met vuur bestoken,
zullen ze degenen die de muur verdedigen zoveel angst inboezemen dat ze
dadelijk van hun plaats zullen weggejaagd worden omdat ze de aanval van
de strijdmacht en de kracht van het vuur niet kunnen weerstaan.

Verder bezitten we geen enkele aanduiding die ons meer informatie kan
verschaffen over de werking van de strepton. In de weinige teksten waar
het wapen nog ter sprake komt, blijft de auteur steeds heel vaag. Het enige
wat we eruit kunnen afleiden, is dat het waarschijnlijk enkel op het land
ingezet werd, in de eerste plaats bij belegeringen. Opvallend is wel dat het
vaak in één adem vernoemd wordt met de cheirosifons, zoals in de volgende
tactische voorschriften
196
:

.Ã . . (c/u·. Ø cc(Ø ./... -(. /..c.(··(.( ..-c(. u\(-(.(
c.( -(. cc.v. ..( \(.vcØ -(. /..cc.¹u.(. Ë.(. -(. Çc.H -(. .
./)c. ± ..( -(. Çcu v(c((c.. /cu c.(.. .( . ä. /..c.(··(...
.( . Ø c-.u(cØ -(. -\\u.-Ø vucH .v.-c(.c.c. ·....(. <(.
v(c((c..H u.ä.> ä. uv..(.... -(. v(c(\uc.c.. (uuH.

De aanvoerder van het leger moet ook kleine handmangels bezitten, drie
‘elakatia’, een ‘strepton’ met vloeibaar vuur en een handsifon, , opdat, wan-
neer de vijanden een gelijke en even sterke slagorde gebruiken, onze strijd-
krachten door middel van de handmangels en van het geprepareerde en kle-
verige vuur de overhand zouden halen op de vijanden en hen uiteen zouden
drijven.

lcH .... uH .( -u\..c.. ÃH ../.c. vcc(·...uH cu\..uH vu
c·uH. uH . (-.-. .cu.(H ..(´uc.. \uc..\.Ã ( cc.v( -(\u
...( ( .( .u/(.−H u·c. v..v.( u\(− vØc. u -(. \(.vc.

194
Zie Fig. 10.
195
HERON BYZANTIUS, op. cit., p. 68.
196
NICEPHORUS II PHOCAS, loc. cit.; LEO VI, loc. cit.
52
v(c( ÃH v\\ÃH ..(´.(.. -(. ( \.·...( /..cc.¹..(. (v.c .Ø. u
3(c.\..( u.ä. .v.. uc..

Maar tegen de houten torens die op rollen naar de muren gebracht zijn, die
de tactici ‘mosynes’ noemen, zijn de zogenaamde strepta voordelig, die tegen
een oorlogswerktuig het vloeibare vuur lanceren, dat ook door de meesten
‘lampron’ genoemd wordt, en de zogenaamde handsifons, die ons regering
nu uitgevonden heeft.

Over hoe de strepton precies werkte, hebben slechts weinigen het gepoogd
een aannemelijke verklaring te vinden, en zij zijn daar dan ook niet echt in
geslaagd. Volgens C. Zenghelis zou het om een mechanisme gaan dat al in
de buurt kwam van de moderne vuurwapens van de 15de eeuw, maar dit
lijkt ons zeer onwaarschijnlijk. Op de tekening is toch een vlammenwerper
te zien, en niet een wapen dat projectielen afschiet zoals de oudste gewe-
ren, waarvan de eerste voorbeelden pas van enkele eeuwen later dateren.
In ieder geval moet het mechanisme hier van fundamenteel andere aard
geweest zijn dan dat van de sifon op de schepen, zoals men onmiddellijk
begrijpt als men de afbeelding ziet. Hier is totaal geen sprake van een
voorverwarmingssysteem. Hoe men dan de vlammen over een redelijke af-
stand kon lanceren is ons echter niet duidelijk. Dat het in elk geval een
geducht wapen was, vertelt ons Ibn al-Atir
197
.

Het woord strepton (afgeleid van het werkwoord cc.¹.(.) suggereert een
toestel met een draai- of pompmechanisme om druk te zetten op het meng-
sel, maar het is niet duidelijk op welke manier dat in zijn werk zou gegaan
zijn. Op de tekening zien we dat de soldaat met zijn rechterhand een be-
weging lijkt te maken, maar of hij nu werkelijk aan iets aan het draaien is,
is onmogelijk uit te maken. Mogelijk bevatte de vloeistof hier ook een ex-
plosieve component zoals salpeter, maar dit kan zeker niet de enige verkla-
ring geweest zijn. Het blijft dus nog steeds volop speculeren en het is wei-
nig waarschijnlijk dat hierover nog veel verduidelijking komt
198
.

Wat het andere nieuwe type, de cheirosifon, betreft, is er zelfs nog meer po-
lemiek dan over de strepton. Van dit vuurwapen is zelfs de aard niet zeker.
De discussie gaat vooral over het feit of het een vlammenwerper was of een
soort handgranaat. Zoals gezegd maken sommigen geen onderscheid tus-
sen de cheirosifon en de strepton, maar dit lijkt ten onrechte te zijn. Wel is
het enigszins vreemd dat Leo VI in zijn Tactica enkel de cheirosifon ver-

197
IBN AL-ATIR, VIII, 129-130. Zie A. A. VASILIEV, op. cit., II, 2, p. 150. Zie p. 43.
198
C. ZENGHELIS, op. cit., pp. 279-283; E. PÁSZTHORY, op. cit., p. 31.
53
meldt, maar in dat deel van zijn werk spreekt hij wel enkel over oorlogvoe-
ring op zee. Van een strepton lijkt enkel sprake te zijn op het land. Waar-
om hij dat wapen enkel in zijn kleinere werk, de Sylloge Tactirorum, ver-
meldt, blijft in elk geval zeer eigenaardig.
De tekst luidt als volgt
199
:

\cuc(c)(. . -(. ± (\\u ..). ä. .( /..cH 3(\\..... ..-cä.
c.¹.... v.c).. ä. c.ucä. c-u(c... v(c( ä. cc(..ä. -c(u
...... (v.c /..cc.¹..( \.·.(. v(c( −H u.ä. 3(c.\..(H ( c. -(.c-.u
(c...(. |..uc. ·(c -(. (u( Ø .c-.u(c...u vucH -(( ä.
vcc.v.. ä. v\......

Ook moet de andere methode gebruikt worden van kleine sifons die met de
hand geworpen worden vanachter de ijzeren schilden en die door de solda-
ten vastgehouden worden. Ze worden ‘handsifons’ genoemd en zijn onlangs
tijdens onze regering gefabriceerd. Want zij (scil. de soldaten) zullen ook de
sifons met het geprepareerde vuur in de gezichten van de vijanden werpen.

Op het eerste zicht zou men denken dat het hier om projectielen gaat die in
de gezichten geworpen werden van de vijanden, maar de meeste moderne
auteurs bestrijden deze visie en menen dat het om een soort vlammenwer-
pers ging
200
. Zij benadrukken vooral dat het wapen ‘hand-sifon’ genoemd
wordt en in de handen van de soldaten vastgehouden wordt. Volgens hen
zou dit dus logischerwijs een kleine versie van de scheepssifon en dus een
vlammenwerper moeten zijn. .( /..cH 3(\\..... ..-cä. c.¹.... verta-
len zij dan als ‘kleine sifons die met de hand bediend worden’, een interpre-
tatie die ons niet onmogelijk, maar toch wat geforceerd over komt. In de
Tactica van Nicephorus Uranus komt een gelijkaardige passage voor, onge-
twijfeld overgenomen van Leo VI, en deze versie maakt de laatste visie er
zelfs iets waarschijnlijker op, al sluit deze beschrijving geenszins uit dat
het om een geworpen projectiel gaat
201
.

Pas heel recent is de oude theorie dat het om een vorm van handgranaten
ging opnieuw in de belangstelling gekomen, in de eerste plaats door J. Hal-
don
202
. Als belangrijkste argument haalt hij de diversiteit aan betekenis-
sen van het woord sifon aan. Volgens hem kan met de kleine handsifon
evengoed een aardewerken kruik bedoeld worden en is dit niet in contra-

199
LEO VI, Tactica, XIX, 57.
200
J. R. PARTINGTON, op. cit., p. 15; J. HALDON, M. BYRNE, op. cit., p. 97, n. 19; E. PÁSZTHORY,
op. cit., p. 32.
201
NICEPHORUS URANUS, op. cit., § 60, in A. DAIN, Naumachica, p. 84.
202
J. F. HALDON, Theory and practice in 10
th
century military administration, pp. 278-280.
54
dictie met de betekenis van sifon als een grote vlammenwerper in de boeg
van een schip
203
. De vraag is dan wel wat het vernieuwende element was,
aangezien kleipotten met brandbare substanties al sinds lange tijd ge-
bruikt werden. Misschien ligt dit hier in het feit dat ze met de hand gewor-
pen werden. Voor zover wij weten was er voordien enkel sprake van vrij
grote projectielen die met machines afgeschoten werden. Hoe die handgra-
naten er dan zouden uitgezien hebben, is ons ook niet meteen duidelijk,
maar misschien kan een eigenaardig flesachtig voorwerp ons een idee ge-
ven
204
.
Hoe het ook zij, een oplossing voor dit probleem zal zeker niet snel gevon-
den worden gezien de schaarse gegevens die het bronnenmateriaal ons ver-
schaft.

Een derde, niet volledig nieuw type waren grote kruiken die gevuld waren
met nafta en die met allerlei machines naar de vijand geslingerd werden.
Alhoewel de Byzantijnen deze vooral gebruikten bij belegeringen te land,
werden ook oorlogsschepen met dergelijke toestellen uitgerust, zoals Leo VI
ons aangeeft
205
:

|..ÃH . -.\.u... -(. vucH .c-.u(c...u v\uc..H (-..´.c)(. -(. /u
c(H -(( u. uv../).Ãc(. ..). −H (uä. c-.u(c.(H. ƒ.. cu.c.
3..... ..vcuc)uc.c)(. c(..H ( v\Ã( ä. v\......

Ook bevelen wij dat ook kruiken moeten weggeslingerd worden vol met ge-
prepareerd vuur volgens de aangetoonde manier van bereiding. Wanneer
deze stukslaan, zullen de schepen van de vijanden gemakkelijk in brand ge-
stoken worden.

Dat het ook daadwerkelijk heel lange tijd in de praktijk gebruikt werd, leert
ons Nicetas Choniates. Na het neerslaan van de opstand van generaal en
tegenkeizer Alexios Branas in 1187, nam keizer Isaac Angelus op de vol-
gende manier wraak op zijn tegenstanders
206
:

|(. u. ... −H u..c(H .-...uH .(/. .u-(. -() u. 3c(.H -(u·.
..c. ....(. (ÃH .-.(.H ä. ucu... lcv.... u·c. vØc. .v.
ÃH c.·uc.. .¹uv.Ø. c-.u.c.. -(( ä. (cc(vä. .c(.¹.uH vc..c. (
.c(\.((. -(. v..vc -() ô. ..-vÃv. (¹..(.. . \( 3c. ..v.c.

203
Hij baseert zich hiervoor op een recente filologische studie van G. S. MASTOROPOULOS over het
woord sifon. Zie n. 189.
204
Zie Fig. 11.
205
LEO VI, op. cit., XIX, 56.
206
NICETAS CHONIATES, Historia, p. 391, r. 30-36.
55
ÃH cu¹(-.H .vucv\uc.. (v(. .-.u.(. ... ....H Ø (·..
μ.. ... c....Ã. ..c.. ... .-u.( ....-..

Tijdens de nacht die volgde op die dag waarop Branas verslagen werd,
werd, werd vloeibaar vuur afgeschoten op de huizen van de ongelukkige
bewoners van de Propontis. Dat sliep in gesloten vaten en zou plotseling als
bliksemschichten naar voren schieten en zou alles verbranden naar waar
het geslingerd werd en waarover het uitgespreid werd. Het gretige vuur dat
neerstortte op de houten balken, verwoestte alle gebouwen met vuur, of het
nu een heiligdom was, of een heilig klooster, of een private woning.

Deze vorm van vuurwapens was al veel langer bekend, ten laatste vanaf de
6de eeuw
207
, maar werd steeds verder geperfectioneerd. Zo werden ge-
makkelijker ontvlambare en beter brandbare mengsels gebruikt, zoals ge-
raffineerde petroleum in plaats van pek, en in latere periodes werd waar-
schijnlijk salpeter toegevoegd. Opnieuw zijn het niet de Byzantijnen, maar
wel de moslims die ons hierover gedetailleerde informatie geven. Vooral
deze laatsten waren experts in het lanceren van deze aardewerken ‘grana-
ten’ en gebruikten het met succes tijdens de kruistochten
208
. De Byzantij-
nen gaven eerder de voorkeur aan de sifon, een wapen dat zij veel beter be-
heersten.

Recentelijk is bij de archeologische opgravingen van de stad Amorium een
interessante ontdekking gedaan die nieuw licht kan werpen op de hele
kwestie van ‘granaten’ die bij belegeringen gebruikt werden. In een de-
structielaag die dateert uit 838, toen de Arabieren erin slaagden dit Byzan-
tijnse bolwerk te veroveren, zijn eigenaardige, nog nooit eerder geziene aar-
dewerken kruiken ontdekt
209
. Zoals op de foto te zien is, bestaan deze
voorwerpen uit twee delen: een kegelvormig binnenste dat diende om een
vloeibare substantie in te gieten en een bolvormige wand. Daartussen be-
vindt zich een lege ruimte die niet in contact staat met de kleine openingen
bovenaan en waarin dus niets kan gegoten worden. Een dergelijke con-
structie is ideaal om datgene te isoleren dat in het binnenste element zit en
heeft eigenlijk de effecten van een thermos. Op de pot staan maar liefst
acht oren, wat het object nog mysterieuzer maakt. Nog nooit zijn dergelijke
kruiken gevonden en zowel in huishoudelijke als in industriële context is
niets gelijkaardigs bekend. Omdat deze voorwerpen ook nog eens in een
opslagplaats dicht bij de stadsmuur teruggevonden zijn, denken de archeo-

207
Zie pp. 10-12.
208
Zie hoofdstuk III, 2, A.
209
Zie Fig. 12. Met dank aan Prof. J. Haldon om ons van deze ontdekking op de hoogte te brengen en
ons hierover meer informatie te verschaffen.
56
logen dat ze een militaire functie hadden en dat het waarschijnlijk ‘grana-
ten’ met Grieks vuur waren. Volgens hen werden deze kruiken gevuld met
een mengsel op basis van aardolie, vervolgens opgewarmd en daarna weg-
geslingerd naar de Arabieren, ofwel met de hand of met een katapult. Dit
is een plausibile verklaring voor deze ongewone voorwerpen die echter
moeilijk te bewijzen is. Momenteel worden er nog chemische analyses uit-
gevoerd, maar het is helemaal niet zeker dat dat resultaten zal opleveren.
Als de hypothese van de archeologen juist is, werden de kruiken normaal
gezien maar gevuld kort voordat ze opgewarmd en gelanceerd werden, en
nog niet wanneer ze in de opslagplaatsen bewaard werden.

Tenslotte vinden we bij Anna Comnena nog een ander soort vuurwapen te-
rug, maar dat lijkt weinig uitstaans te hebben met de hierboven besproken
types. Eerst geeft ze een formule die onvolledig is, zoals we eerder al ge-
zegd hebben
210
, en daarna een beschrijving van de manier waarop het het
mengsel afgevuurd wordt
211
:

1u . vuc (v .u.. .u/(.u.( .. (u.; ..c-.u(c. Av u;
v.u-u; -(. (\\.. .... .u.. ..c.. (..)(\.. cu.(·.(. (-cu.
.u-(uc.. 1u ..( )..u c.3.... ..3(\\.(. . ..; (u\.c-u; -(
\(... -(. ..¹uc((. v(c( u v(.´.; \(3c. -(. cu../.. v..u.(.. -()
u.; ..\.. . vc; (-c(. vuc. -(. .c(v.(. -(. .cv.c vcucuc ..v.v
.. (.; (..vcc.v. ..c.. 1u. . vuc. -./cu.... . (.. u
Aucc(/.u -(./..;. .v..v.c (..vcc.v. uc(. .; v\....;. (; .
·....((; (uä. -(.¹\.c(. -(. ( vcc.v(.

Dat vuur werd door hen volgens zulke recepten klaargemaakt. Van de pijn-
boom en andere dergelijke bomen die altijd groen blijven, wordt licht ont-
vlambare hars verzameld. Wanneer die met zwavel fijngemalen is, wordt
het in rieten buisjes gepropt en krachtig weggeblazen door degene die het
bespeelt met een krachtige en aanhoudende ademstoot. En wanneer het zo
in contact gebracht wordt met het vuur aan het uiteinde, wordt het ook aan-
gestoken en als een bliksemschicht valt het neer op de gezichten van dege-
nen die recht tegenover hen staan. Dat vuur gebruikten degenen die het cen-
trum van Dyrrachium bezet hielden toen ze zich frontaal tegenover de vijan-
den bevonden, en ze verbrandden hun baarden en gezichten.

Wat hier beschreven wordt, lijkt vrij veel te verschillen van de eerder be-
sproken types. Het schijnt hier te gaan om een soort blaaspijp die slechts
op een korte afstand kon gebruikt worden. Vooral uit het volgende frag-

210
Zie p. 27.
211
ANNA COMNENA, op. cit., XIII, III, 6.
57
ment blijkt dat het wapen een heel stuk minder efficiënt was dan de kleine
vlammenwerpers zoals beschreven door Ibn al-Atir
212
:

|.(u)( u (.(·(·..; . ( .¹. . A\.c.. cc(..(. ..u·c. vuc
v.c. ( (-cc.·( u (..v.¹c(-u cu\vuc·u ...\\. .c(-..´... vc;
. (..).. .cu.(. A\\ .-.. -(. u 3u\u -(. vc(·.( u vc;
v(..\.)c.(. u .u/(.u.(; (-c).·.; ·(c ...\\. vuc ...u )..
.-..c. v..v.... u .cu.; (v.c)(.. A\\( . .u/(...(.… l\ucuc.
. ..(cu v. u . cu\..u -(. u u; v\..; vuc·u .u-((vcucu
v(..(; u\u; -(. .\(.u v\\u -(( v(.u; -..u...u u.; .v..u
..- vuc. (\. -(. ¹\·.;. -(( ..-c. uvu¹.... -() u.; 3c(/..
(; (.(v.u; .v.c(c(..... .v..( ..; v.c.¹(.u ¹\·( .(c). .. cu..v.\(.
3(...... -(. .. (v u vuc; u u·cu vcucuc... (v(. (.u..
¹c.-. .-... -(. v\uu\(. .u/(.u.( ..v.u. u/. -(. ¹3.c(. ).(.
(.; ..c...

Toen brachten de soldaten van Alexios het vochtige vuur naar boven op het
bovenste platform van de houten toren zonder reling om de tegenoverliggen-
de houten toren te bestoken. Maar zowel het besluit als de handeling bleken
niet (voldoende) voor de volledige vernietiging van het oorlogstuig. Want het
vuur dat van daar naar ginder gelanceerd werd, maakte dat de houten toren
slechts oppervlakkig geraakt werkt. Maar wat moesten ze bedenken? Ze
vulden de plaats tussen de houten toren en die van de stad op met allerlei
goed brandbare materialen en met olie die in grote hoeveelheid in stromen
uitgegoten werd. Daaraan werd vuur, in de vorm van fakkels en vlammen
gebracht, dat een korte tijd smeulde, vervolgens aangewakkerd werd met
een korte windstoot en daarna tot een aanzienlijke vlam opgelaaid werd.
Toen ook de bliksemschichten van het vloeibare vuur kwamen helpen, stak
het heel dat schrikwekkende en uit zeer veel materiaal bestaande gevaarte
in brand, terwijl het verschrikkelijk lawaai en een vreeswekkend schouw-
spel veroorzaakte voor de toeschouwers.

Het wapen dat hier beschreven wordt, lijkt allesbehalve efficiënt te zijn en
wordt op een nogal ongewone manier gelanceerd (namelijk door een blaas-
pijp). Daarom lijkt het ons dan ook eerder ongepast om hier nog van
Grieks vuur te spreken.

212
EAD., op. cit., XIII, III, 11.
58
III. HOE GEHEIM WAS HET GRIEKSE VUUR?


1. De Byzantijnse overlevering

In de populaire literatuur vindt men vaak terug dat het geheim van het
Griekse vuur verloren gegaan is bij de verovering van Constantinopel in
1204 en dat niemand anders het kende. Tevergeefs zouden andere volke-
ren geprobeerd hebben om het te achterhalen en ook daarom worden we
nu nog altijd geconfronteerd met grote problemen om te weten te komen
wat voor wapen het Griekse vuur nu eigenlijk was.
Waar komt deze mythe vandaan en zijn de Byzantijnen er werkelijk in ge-
slaagd het in hun graf mee te nemen, zoals velen tot op de dag vandaag
denken?

Het valt zeker niet te ontkennen dat de Byzantijnen er alles voor deden om
het Griekse vuur met een sluier van geheimzinnigheid te omhullen. Over-
duidelijk is gebleken hoe moeilijk het is om informatie te halen uit hun ge-
schriften. De schaarse keren dat de auteurs iets in verband met dit wapen
vrijgeven, wordt alles zeer algemeen gehouden. Daardoor moet men allerlei
andere bronnen bestuderen om een idee te krijgen over de samenstelling
en lanceerwijze van de sifon. Dit hoeft ons helemaal niet te verwonderen
aangezien keizer Constantinus VII Porphyrogenitus (913-959) de volgende
instructies gaf aan zijn zoon
213
:

.c(u.; /cu c. -(. v.c. u u·cu vuc;. u .( ä. c.¹.... .-¹.c..
.u ..c...(. . -(. ..\.(.. . ; ..v.c v. \.uc.c. ...; -(. (u .v.
´uuc(.. -().; -(. v(c u... v\\(-.; .´uuc(.. .u.; (uu; ./..;
(v-cu.c)(. -(. (vv..v.c)(. cu.(c... . |(. (u (v u ¬.u .
(··.\u . ..·(\. -(. vc.. 3(c.\.. \c.c.(... (·.. |..c(.... .¹(
..c.)u -(. ..(/)u. l(c(··.\.(; . ..·(\(; -(. v.c. uu v(c( u
(uu (··.\u ..c(. .; v(c( v(.c.. -(. v(vv.. v.c.)...; v\uc
¹cu..)(. ..( .. ...; .; \c.c.(..; -(. u uv (u.. 3(c.\.u...u
v\.. -((c-.u(´u(.. (\\(/u . .u(.. ;. .u. .. ; ..c. .).; .
.uv. v(c(v..vu(.. .u. .(c-u(.. ”0).. -(. .; .. (u. ..
·(; u; 3(c.\.u; .c(c¹(\.´...; v.c. uu . . u (·.( c(v.´u u;
u ¬.u .--\uc.(; (c(; .··c(¹u.(. v.v.u-... ..( .- u .uu vu
c; ..; ..c. .).; u.(. \.uc(; .u. \c.c.(.; ..(´.(.. .u.
(c.(; ..; u (c/u; (c.u(. (\\ .. ..( -(. . /.. u/u. -(. (v (uu;
.-3(\u(. -(. ..; (...(; (..... (.()..(.´u(. -(. v(c(..·.(.´u(..

213
CONSTANTINUS VII PORPHYROGENITUS, De administrando imperio, 13, r. 73-103.
59
... 3(c.\.u;. ... v(c.(c/u;. ... .; (\\; .cu. (.)c.v;. ...
(c/... ... (c/...; u·/(.. u. .(uu. ..\u. v(c(3(..... v..c.
...;. |(. vc.c..( v(.(; u; ´u\. -(. ¹3. ¬.u ./.(;. .;
-... . /)c. -(. v(c(3(u. u; ..·(\u; (uu; ..\u;. . .u.
.v./..cu.( v.... (.(.c... cvu(´.... -(. ./).c. -(. /(\.v. v(c(
v..v.c)(. )(.(.. ¯u..3u . v.. u; -(-.(; (.. /.c(. .uc.c-ucu;. ..(
.. u... c.. cc(u·.. .c( v(c( .... .)..-.. v(.v\\( ..\u¹(
..(u.(. (u.; .- u .uu vuc;. -(. .u (../...u u ¬.u (
..-.-u. -((\.v... u. v(c(3(c... .. . ..\\... (u. .. u (·.( u
¬.u ..c.. .(. .--\uc.( vuc .- u uc(.u -(.\). u. -(.¹(·. -(.
(.(\.c... |(. (v . ¹3; ..·(; -(. c.; .. (.; (v(... ....)u
.u/(.;. -(. u-.. u..; u \.vu. u. 3(c.\.u;. u. (c/... u. ...
u;. u. cc(u·;. u. .cu. \.; (.)c.v; -(.\.uc. . .u
. ..)u.u)u.(.. .u. ·. -(. .c·. .v./..cuc(. v.uc(. u .(vc(c(c)(..

Zo moet je ook aan het vloeibare vuur, dat door buizen gelanceerd wordt,
aandacht schenken en er zorg voor dragen, zodat, als ooit sommigen het
zouden aandurven ook dat te verlangen, zoals ze al vaak geprobeerd hebben
ook in onze tijd, moet je hen afwijzen en wegzenden met woorden zoals de-
ze: “Ook dit is geopenbaard en aangeleerd door God door middel van een
engel aan de grote en eerste christelijke keizer, de heilige Constantijn. En
ook daarover ontving hij belangrijke instructies van dezelfde engel, zoals wij
verzekerd zijn door de geloofwaardige getuigenis van onze vaders en voor-
vaders, namelijk dat het alleen bij christenen en in de door hen regeerde
stad vervaardigd mag worden, maar nergens anders, en dat het niet naar
gelijk welk ander volk gestuurd mag worden, noch aangeleerd. Om het ook
voor degenen na hem te verzekeren, heeft deze grote keizer om die reden
vervloekingen doen graveren in het heilig altaar van de kerk van God, opdat
diegene, die iets! van dat vuur durft te geven aan een ander volk, geen
christen zou genoemd worden en niet waardig zou geacht worden voor gelijk
welke rang of ambt. Maar als hij toevallig zoiets zou bezitten, zou hij daar-
om verwijderd worden en zou hij voor eeuwig en altijd vervloekt worden en
als voorbeeld gesteld worden, of het nu gaat om een keizer, of om een patri-
arch, of om gelijk welke andere mens, zowel heerser als overheerste, die
toevallig zo’n bevel zou proberen te overtreden. En hij spoorde iedereen aan
die ijver en vrees voor God bezit om na te streven dat degene die zoiets pro-
beert te doen, als gemeenschappelijke vijand en als overtreder van zo’n groot
bevel uit de weg geruimd zou worden en tot een zeer verschrikkelijke en pijn-
lijke dood veroordeeld zou worden. Eens is het gebeurd – want het kwaad
vindt altijd een plaats – dat iemand van onze generaals, die van sommige
volkeren zeer vele geschenken ontvangen had, iets van dit vuur met hen
meegegeven had. Omdat God niet kon verdragen dat de overtreding onge-
straft zou blijven, daalde er vuur neer uit de hemel toen hij op het punt stond
60
de heilige kerk van God binnen te treden, en het verteerde en vernietigde
hem. En daarna drong een grote vrees en angst binnen in de harten van ie-
dereen en sindsdien heeft nooit meer iemand, noch een keizer, noch een ge-
zagsdrager, noch een privé-persoon, noch een generaal, noch gelijk welke
andere mens het aangedurfd iets dergelijks te denken, laat staan om het in
de praktijk proberen om te zetten of uit te voeren.

Uit deze tekst blijkt dus overduidelijk dat de Byzantijnse keizers het Griek-
se vuur als ‘top secret’ beschouwden. Wat dit geheim inhield, is al uitvoe-
rig besproken, maar de conclusie dat het ging om een heel wapensysteem,
en niet zomaar om een verborgen gehouden formule, werpt een andere en
belangrijke vraag op: hoe werd dit staatsgeheim overgeleverd? Aangezien
het ging om een combinatie van recept, oorlogsschip, sifon, verwarmings-
toestel en goed opgeleide bedieners, was het lastiger voor de vijanden om
het raadsel te achterhalen, maar het bemoeilijkte anderzijds voor de By-
zantijnen het overleveren ervan. Wellicht ligt het aan de complexiteit van
dit systeem dat hun tegenstanders, in de eerste plaats de Arabieren, er
nooit echt zijn in geslaagd om identiek hetzelfde Griekse vuur te kunnen
reproduceren
214
. Daardoor kon men ervoor zorgen dat zelfs bij de ontdek-
king van een van de factoren in het systeem, de opponenten toch niet het
geheel konden achterhalen. Zo is het mogelijk te verklaren waarom bij-
voorbeeld de Bulgaren de vangst die ze deden in 814 niet konden uitbui-
ten
215
. In zeegevechten kwam het zeker ook voor dat schepen met sifons
aan boord in handen van de moslims vielen, zoals Ibn al-Atir getuigt
216
.
Aan de basis van een veilige overlevering van het Griekse vuur lag dus on-
getwijfeld de compartimentering van de verschillende elementen, een effici-
ente methode die al dikwijls in de loop van de geschiedenis toegepast is.
Door er namelijk voor te zorgen dat vakspecialisten elk hun eigen taak
goed beheersten, maar niet het gehele systeem kenden, kon men het risico
op ontdekking van het hele geheim gevoelig verminderen. De chemici die
het mengsel maakten, hadden niets te maken met de scheepsbouwers, de
ambachtslui die de verschillende delen van het lanceersysteem vervaardig-
den, of met de soldaten die opgeleid werden voor de bediening
217
.

Die compartimentering brengt ons bij een veel belangrijker en moeilijker op
te lossen probleem: wie kende het hele systeem? Dit was natuurlijk nood-

214
Deze stelling is betwistbaar aangezien de Arabische bronnen nog volop onderzocht moeten worden,
maar lijkt zeker nog valabel voor de eerste eeuwen na de uitvinding van het Griekse vuur (tot de 11de
eeuw). Deze problematiek zal verder besproken worden op in hoofdstuk III, 2, 2.
215
Zie p. 26.
216
IBN AL-ATIR, Al-Kamil fi’l Tarih, VI, 399. Zie V. CHRISTIDES, op. cit., p. 25.
217
A. ROLAND, Greek fire and the defense of Byzantium, 678-1204, pp. 662-664.
61
zakelijk, want iemand moest toch het totale productieproces coördineren.
De tekst van Constantinus VII lijkt te insueren dat de keizer zelf een van
die ingewijden was. In de traditie wordt verteld dat ook één familie, Lam-
pros genaamd, weet had van het geheim en meehielp aan de productie van
het Griekse vuur
218
.

A. Roland is tot nu toe de enige die deze twee mogelijke doorgeefkanalen
onder de loep genomen heeft en hij heeft vastgesteld dat zelfs al bij een niet
te diepgaande studie enkele onoverkomelijke problemen opduiken die ons
doen afvragen hoe het eigenlijk mogelijk was om eeuwenlang, tussen 678
en 1204, dit wapensysteem over te leveren zonder dat het verloren ging.
De eerste mogelijkheid is dus dat de keizers de schakel in het systeem wa-
ren en het geheim doorgaven aan hun opvolgers, zoals Constantinus VII
Porphyrogenitus lijkt te doen aan zijn zoon in het vermelde tekstfragment.
Alhoewel de Byzantijnse vorsten steeds poogden een dynastie te stichten en
de troon door te geven aan hun erfgenamen, bleek dit in de realiteit eerder
uitzondering dan regel. Slechts een minderheid van hen stierf op een
vreedzame manier en kon zijn uitverkoren opvolger daadwerkelijk op de
troon brengen. Van de 88 keizers stierven er zeker 29 een gewelddadige
dood en werden er 13 door tegenstanders verjaagd. Daarnaast werd een
aanzienlijk aantal keizers, die een natuurlijke dood stierven, niet opgevolgd
door degenen die zij wensten of zij hadden gewoon geen plaatsvervanger
aangeduid. Dit gebrek aan continuïteit in de successie ondermijnt dus in
zeer sterke mate de hypothese als zou het geheim van keizer op keizer
overgeleverd zijn. Het is ondenkbaar dat een heerser dat zou doorgegeven
hebben aan een tegenkeizer of usurpator. Toch is het zeer waarschijnlijk
dat zij kennis hadden van het geheim, aangezien het in de eerste plaats de
keizerlijke vloot te Constantinopel was die uitgerust was met het Griekse
vuur en de vorst aan het hoofd stond van het leger. Waarschijnlijk werd
een keizer die de troon officieel bestegen had, hierover ingelicht door ande-
ren die het geheim bewaarden
219
.

Dat zou dan eerder aansturen op de tweede mogelijkheid, maar ook die
blijkt niet bevredigend te zijn. Lampros schijnt niet behoord te hebben tot
de lijst van vooraanstaande families die nauwe contacten met de keizer on-
derhielden. Bovendien is het zeer onwaarschijnlijk dat een familie vijf
eeuwen lang onafgebroken in een sterke en belangrijke machtspositie kon
blijven. Tijdens de vele tumultueuze troonsopvolgingen schakelden usur-
pators vaak belangrijke medestanders van de vorige keizer uit en hadden

218
GEORGIUS CEDRENUS, op. cit., p. 765. Zie p. 22.
219
A. ROLAND, op. cit., pp. 666-667.
62
het daarbij vooral gemunt op de families die nauwe contacten met het hof
onderhielden. De kans dat de Lamprosverwanten al deze machtswissels
ongeschonden konden overleven, is miniem. Van de ons bekende families
is er daar geen enkele in geslaagd. Daarnaast mogen we niet vergeten dat
behalve Cedrenus geen enkele andere auteur deze traditie vermeldt. Ten-
slotte valt het ook op dat ‘lampros’ eigenlijk niets anders betekent dan
‘schitterend’ en soms gebruikt wordt als synoniem voor ‘vloeibaar vuur’
220
.
Ons lijkt het dus zeer waarschijnlijk dat het verhaal van de familie Lam-
pros niet op waarheid gestoeld is en slechts legendarisch is
221
.

We moeten dus zoeken naar een andere mogelijkheid om het Griekse vuur
over te leveren. Die zou in theorie kunnen gevonden worden in een specia-
le ambtenaar of militair die op een meer onafhankelijke manier kon opere-
ren en vrij gemakkelijk politieke strubbelingen kon overleven. Bij een on-
verwachte of gewelddadige overname van de troon kon hij dan de nieuwe
keizer informeren. Deze optie klinkt aantrekkelijk, maar ook hier formu-
leert A. Roland enkele bezwaren, al zijn die niet zo sterk als bij de vorige
twee. Probleem is dat we op het gebied van de Byzantijnse administratie
en bureaucratie over onvolledige gegevens beschikken zodat het onmogelijk
is om definitieve conclusies te trekken. Ten eerste is er geen enkele functie
die een periode van 500 jaar overleefd heeft en die iets te maken kan gehad
hebben met het Griekse vuur. Ambten die daar wel voor in aanmerking
kwamen, zouden ofwel te ver van de keizer gestaan hebben, of snel hun
macht verloren hebben. Meermaals werd de magister officiorum naar voren
geschoven als mogelijke sleutelpersoon, maar die functie heeft vanaf het
einde van de 8ste eeuw snel aan macht moeten inboeten, vooral wat de
controle op de arsenalen betreft. Een ander tegenargument van A. Roland
is het feit dat ook de ambtenaren die in de hoogste regionen vertoefden en
dicht bij de keizer stonden, niet zelden het slachtoffer werden van paleisin-
triges en zuiveringsacties bij onregelmatige troonswissels
222
.
Volgens hem zijn er dus geen duidelijke aanwijzingen voor hoe het geheim
uiteindelijk doorgegeven werd van generatie op generatie. Om die reden
gelooft hij ook dat het wapensysteem van het echte Griekse vuur al lang
verloren gegaan was voor de val van Constantinopel in 1204, mogelijk zelfs
al in de 10de eeuw. Het vuurwapen waarnaar vooral Leo VI en Constanti-
nus VII Porphyrogenitus verwijzen, was volgens A. Roland maar een zwak-
kere versie meer van de uitvinding van Callinicus. Chemici, ambachtslui
en soldaten zouden wel delen van het systeem bewaard en overgeleverd

220
NICEPHORUS II PHOCAS, op. cit., I, 150-155; LEO VI, Sylloge tacticorum, 53, 8.
221
A. ROLAND, op. cit., pp. 668-669.
222
ID., op. cit., pp. 669-670.
63
hebben, maar het overkoepelende sleutelelement zou al vrij snel verloren
gegaan zijn in de woelige strubbelingen van de 8ste en 9de eeuw
223
.

Met deze visie hebben wij het moeilijk, al is het onmogelijk om harde bewij-
zen op tafel te leggen om dit tegen te spreken. Wij hebben toch de indruk
dat het vuurwapen waarvan sprake is in de 10de eeuw niet zomaar een
verwaterde versie is van het origineel, maar nog steeds effectief en geducht
was. Het bekendste voorbeeld is wellicht de overwinning op de Russische
vloot in 941. In die periode leek dit wapen nog steeds sterk in de belang-
stelling te staan gezien de vele vermeldingen ervan, en het lijkt ons te sterk
om het hele verhaal van keizer Constantijn over de geheimhouding als een
fabeltje af te doen. Ongetwijfeld komt deze tekst wat fantastisch en over-
dreven over, en waren elementen van het raadsel al bekend geraakt bij de
tegenstanders, maar het wapensysteem op zich bestond waarschijnlijk nog
altijd.
Inderdaad is het moeilijk om te zien hoe het geheim van generatie op gene-
ratie overgeleverd kon worden, maar hier kan nog veel onderzoek gebeuren.
Vooral de derde visie lijkt ons toch niet onwaarschijnlijk. Het blijft volgens
ons goed mogelijk dat de bestuurders van de marine, haven of arsenalen
deze sleutelrol gespeeld hebben. Hierbij denken wij vooral aan de drunga-
rios, de bevelhebber van de keizerlijke vloot en zijn entourage. Een veran-
derende titulatuur of het verdwijnen van een functie betekende natuurlijk
niet automatisch dat de rol van bewaarder(s) van het geheim ophield te be-
staan. Aangezien er steeds een leger en een vloot bestonden (die laatste tot
1204), waren er toch altijd mensen die hierover de leiding hadden en zorg-
den voor de bewapening. Volgens ons kan het dan ook bijna niet anders
dan dat degenen die hier een belangrijke functie bekleedden ook instonden
voor de uitrusting van de schepen met sifons en het overleveren van de
principes ervan. Grondiger studie kan in de toekomst hier misschien meer
duidelijkheid over brengen.


2. Islamitische vuurwapens

Volgens de traditionele visie is het geheim van het Griekse vuur verloren
gegaan bij de val van het Byzantijnse rijk, of, waarschijnlijker, bij de inna-
me van Constantinopel door de kruisvaarders in 1204. Geen enkel ander
volk zou er ooit achter gekomen zijn of zelfs maar een vuurwapen ontwik-
keld hebben dat in de buurt kwam. Bij een grondige studie van de bron-

223
ID., op. cit., pp. 678-679.
64
nen blijkt echter dat dit idee totaal niet klopt. Talrijke Arabische teksten
wijzen op het tegendeel en nu valt het niet meer te ontkennen dat ook de
moslims beschikten over een hoogstaande kennis van vuurwapens, de mo-
gelijkheden van petroleum zeer goed kenden en zelfs vormen van Grieks
vuur ontwikkelden.
Zij deden echter helemaal niet zo geheimzinnig als de Byzantijnen, en
daarom vinden wij dan ook veel meer informatie in hun geschriften terug,
die wij al herhaaldelijk gebruikt hebben om de karige Byzantijnse gegevens
aan te vullen. Toch zijn daarom de problemen niet van de baan, integen-
deel. Tot nu toe is de verhouding tussen de vuurwapens van beide volke-
ren allesbehalve duidelijk. Dit ligt vooral aan het feit dat de Arabische tac-
tische en militaire geschriften die uitgebreid over vuurwapens handelen,
van latere datum zijn (ten vroegste 12de eeuw). Bovendien gebruikten bei-
de volkeren niet zomaar dezelfde types vuurwapens. Terwijl de Byzantijnen
vooral gebruik maakten van sifons in schepen, lijkt het erop dat de mos-
lims zich vooral toelegden op de ontwikkeling van granaten en vuurpijlen
die afgevuurd werden door machines en hoofdzakelijk op het land gebruikt
werden. Wij willen dus in de eerste plaats onderzoeken wanneer precies de
Arabieren tot de ontwikkeling kwamen van vuurwapens op basis van nafta
en of ze al dan niet het Byzantijnse Griekse vuur, de sifon, kenden. Vooral
de laatste vraag blijft nog moeilijk te beoordelen, maar momenteel is men
volop bezig met een grondige studie van het Arabische bronnenmateriaal
dat dikwijls nog onuitgegeven is, zodat er op dit vlak waarschijnlijk meer
duidelijkheid komt.

Om te weten te komen in welke mate en wanneer de Arabieren vormen van
Grieks vuur zelf begonnen toe te passen, moet men eigenlijk heel de Arabi-
sche literatuur doornemen vanaf het einde van de 7de tot in de 15de eeuw.
Gelukkig hebben enkele geleerden op dit vlak al fundamenteel onderzoek
geleverd, maar omdat er nog altijd een groot aantal onuitgegeven manu-
scripten bestaat, vooral op het gebied van militaire traktaten, moeten onze
conclusies met enig voorbehoud genomen worden. Eén nieuw geschrift
kan een volledig ander licht werpen op deze materie en de huidige interpre-
tatie tegenspreken. In tegenstelling tot de late periode, vanaf de kruistoch-
ten, beschikken we daarvóór niet over uitgebreide militaire lectuur en moe-
ten we ons vooral behelpen met aanwijzingen in historische geschriften.
Hierbij moeten we in de eerste plaats zoeken naar het woord naft. Oor-
spronkelijk betekende dit gewoon aardolie, maar later nam het de specifie-
ke betekenis van ‘Grieks vuur’ aan en werd het het Arabische equivalent
voor u·c. vØc of .c-.u(c.... vØc. Toch is het twijfelachtig of dit woord
in het begin altijd deze specifieke betekenis had, zeker als er sprake is van
65
het gebruik van naft door de Arabieren zelf
224
. In elk geval blijkt het tijd-
stip, waarop zij zelf vuurwapens op basis van aardolie begonnen te gebrui-
ken, vroeger te zijn dan men meestal dacht. Volgens de Kitab al-‘Uyun be-
schikten de moslims bij de belegering van Constantinopel in 717/718 al
over naft
225
, maar het is zeer onwaarschijnlijk dat hier al echt Grieks vuur
bedoeld wordt. We moeten hier eerder denken aan primitievere vuurwa-
pens zoals Procopius die beschreven heeft
226
. Aangezien wij echter in de
eerste plaats over een grote hoeveelheid informatie beschikken over de is-
lamitische vuurwapens ten tijde van de kruistochten en het deze dingen
zijn die Grieks vuur genoemd werden door de westerlingen, zullen wij dit
eerst behandelen. Daarna zullen we zien in welke mate en eventueel vanaf
wanneer we kunnen zeggen dat de Arabieren over het Griekse vuur in
strikte zin beschikten, en of ze het al dan niet inzetten tegen de Byzantij-
nen zelf.

A. HET ARABISCHE ‘GRIEKSE VUUR’ TIJDENS DE KRUISTOCHTEN

Zoals algemeen bekend is, hebben de Arabieren tegen de kruisvaarders
volop gebruikt gemaakt van allerlei vuurwapens en hebben zij daarover
uitvoerig geschreven in militaire handboeken. Als wij de geschriften van de
westerse kroniekschrijvers erop naslaan die veelvuldig het Griekse vuur
vermelden, valt het onmiddellijk op dat hetgeen zij beschrijven iets anders
was dan de sifons van de Byzantijnen. In de eerste plaats werden zij er op
het vasteland mee geconfronteerd en blijkt het eigenlijk niet zo’n schrik-
wekkend wapen te zijn geweest als men op het eerste zicht zou denken.
Exemplarisch is de uitvoerige beschrijving van Jean de Joinville van de
veldtocht van de Franse koning Lodewijk IX in Egypte in 1248
227
:

Un soir avint, la ou nous guietions les chas-chastiaus de nuit, que il nous
amenerent un engin que l’en appelle perriere, ce que il n’avoient encore fait,
et mistrent le feu gregoiz en la fonde de l’engin. ... Si tost comme il geterent le
premier cop, nous nous meismes a coutes et a genoulz, ainsi comme il nous
avoit enseigné. Le premier cop que ils geterent vint entre nos deux chas-
chastelz, et chai en la place devant nous que l’ost avoit fait pour boucher le
fleuve. Nos esteingneurs furent appareillé pour estraindre le feu. … La ma-
niere du feu gregois étoit tele, que il venoit bien devant aussi gros comme un
tonnel de verjus, et la queue du feu qui partoit de li, estoit bien aussi grant

224
V. CHRISTIDES, art. Naft, p. 884; D. AYALON, Gunpowder and firearms in the Mamluk kingdom,
p. 25.
225
KITAB AL-‘UYUN, trad. E. W. BROOKS, The campaign of 716-718, from Arabic sources, p. 21.
226
Zie p. 10.
66
comme un grant glaive. Il fesoit tele noise au venir, que il sembloit que ce
feust la foudre du ciel. Il sembloit un dragon qui volast par l’air. Tant getoit
grant clarté, que l’on veoit [aussi clair] parmi l’ost, comme se il feust jour,
pour la grant foison de feu qui getoit la grant clarté. Trois foiz nous geterent
le feu gregois celi soir et le nous lancerent quatre foiz a l’arbalestre a tour.

De kruisvaarders waren als de dood voor het Griekse vuur en het relaas
van Jean de Joinville komt ook zeer beangstigend over. Hier is er helemaal
geen sprake van sifons of iets dat er in de verste verte op lijkt. Het gaat
duidelijk om kruiken, zoals hij aangeeft met de term tonnel de verjus, die
als granaten met slingertoestellen afgeschoten werden. Inderdaad moesten
ze opletten voor dat wapen want het vernietigde vaak hun houten belege-
ringwerktuigen
228
, maar voor de mens bleef het gevaar in realiteit toch vrij
beperkt. Men slaagde er vaak in het vuur te blussen en degenen die ermee
bestookt werden, overleefden het, zoals blijkt uit de volgende passages
229
:

Au derrien, il amenerent un vilain a pié, qui leur geta trois foiz feu gregois.
L’une des foiz requeilli Guillaume de Boon le pot de feu gregoiz a sa roelle.
Car se il se feust pris a riens sur li, il eust esté [touz] ars.

Et tout vois avint ainsi que les Turcs couvrirent monseigneur Guion Malvoisin
de feu grejois [tant] que a grant peinne le porent esteindre sa gent.

Het reële effect van dit Arabische Griekse vuur lijkt dus al bij al nogal be-
perkt en veroorzaakte in de eerste plaats materiële schade. Jean de Join-
ville en zijn medesoldaten hebben zonder veel problemen de talloze vijande-
lijke aanvallen met naft overleefd.

De Arabische militaire geschriften uit die tijd bevestigen gedeeltelijk de be-
schrijvingen van de kruisvaarders en lijken het idee te confirmeren dat de
moslims nooit het Byzantijnse Griekse vuur hebben kunnen imiteren. Uit
deze teksten blijkt wel dat er veel meer verschillende types en formules be-
stonden dan men dacht. De belangrijkste werken waar deze waaier aan
mogelijkheden ruimschoots aan bod komt, zijn die van Hassan al-Rammah
(13de eeuw), van Mardi Ibn al-Tarsusi (begin 13de eeuw) en een anoniem
manuscript van Leiden (ca. 1225)
230
. Onder andere op basis van deze di-

227
JEAN DE JOINVILLE, Vie de Saint Louis, § 203-206.
228
ID., op. cit., § 210.
229
ID., op. cit., §240; 271.
230
HASAN AL-RAMMAH, Al-Furusiyya wa ‘l-manasib al-harbiyya, ed. A. ‘ABADI, Bagdad, 1984;
MURDA IBN AL-TARSUSI, Un traité de’armurerie composé pour Saladin, ed. trad. C. CAHEN, pp.
102-163; MS van Leiden nrs. 92 en 499. Zie voor dit laatste traktaat J. T. REINAUD, I. FAVÉ, Du feu
67
versiteit aan formules verwerpen wij de vroegere theorie dat het geheim van
het Griekse vuur enkel gezocht moet worden in een geheime samenstelling.
De moslims hadden trouwens een minstens even grote kennis van de
brandbare eigenschappen van aardolie en hadden er grote voorraden van.

Het ligt hier zeker niet in onze bedoeling om het hele vuurwapenarsenaal
van de islamieten uitgebreid te bespreken, maar het is zeker aangewezen
om de belangrijkste elementen aan te halen. Wel is enige voorzichtigheid
met al deze manuscripten geboden, aangezien zij slechts ten vroegste van
het einde van de 12de eeuw dateren. Volgens de meeste auteurs zijn hun
bevindingen gebaseerd op kennis die al zeer oud is, maar het is moeilijk uit
maken of dit op werkelijkheid gebaseerd is en vanaf wanneer men bepaalde
types vuurwapens werkelijk uitgevonden heeft. Het is immers een dikwijls
voorkomend fenomeen dat werken of uitvindingen fictief toegeschreven
werden aan beroemde, reeds lang overleden geleerden. Zo kreeg hetgeen
de moderne auteurs vertelden meer gezag. Vooral Aristoteles was een po-
pulair persoon om te vermelden.
Bij de bestudering van de vroegere periode, die eigenlijk ons grootste aan-
dachtspunt is, zullen we dus op een andere en heel voorzichtige manier te
werk moeten gaan.

De belangrijkste vorm van naft die tijdens de kruistochten gebruikt werd,
zijn granaten. In de handschriften komt deze categorie uitvoerig aan bod
en vaak werden er ook afbeeldingen bij getekend. Bovendien zijn er veel
dergelijke projectielen ook bij archeologische opgravingen teruggevonden,
zodat dit genre van vuurwapens goed gedocumenteerd is. Ongetwijfeld
gaat het hier om geëvolueerde exemplaren van het Griekse vuur dat in
kruiken naar de vijanden afgeschoten werd, zoals we onder meer bij Leo VI
terugvinden
231
. Wanneer de Arabieren deze ontwikkeling juist voltrokken
hebben, kunnen we moeilijk achterhalen, maar het is vooral vanaf de 12de
eeuw, tijdens de kruistochten, dat ze de efficiëntie van de granaten konden
bewijzen. Ook de archeologische vondsten worden vooral vanaf dat mo-
ment geattesteerd. Niet onbelangrijk is dat in er in verschillende gevallen
sporen van salpeter aangetroffen zijn, die dus op het gebruik van echte ex-
plosieven lijken te wijzen.


grégeois, des feux de guerre, et des origines de la poudre à canon chez les Arabes, les Persans et les Chi-
nois, pp. 262-283; J. R. PARTINGTON, op. cit., pp. 198-200.
231
LEO VI, op. cit., XIX, 56.
68
Uit alle bronnen blijkt dat er bij de granaten een grote variatie bestond,
vooral qua uiterlijke vorm
232
. Normaal gezien werden zij gelanceerd door
grote machines, zoals trebuchets en mangels
233
. Volgens de tekeningen in
de militaire handboeken werden ze ook gebruikt op schepen, maar de
meeste teksten wijzen er toch op dat ze vooral op het land aangewend wer-
den. Meestal werden ze uit klei vervaardigd, maar ook kleinere exemplaren
in glas waren niet ongebruikelijk. Omdat er bij archeologische opgravingen
zo’n diversiteit aan vormen aangetroffen is van zogenaamde sferoconische
potten, is er een verhitte discussie geweest of deze voorwerpen al dan niet
granaten waren. In sommige gevallen heeft men op de wanden resten van
substanties aangetroffen die op een heel ander gebruik wijzen, namelijk het
opslaan van wijn of parfum. Men mag dus niet zomaar alle sferoconische
kruiken als granaten bestempelen, maar anderzijds kan men niet meer
ontkennen dat een deel ervan voor oorlogvoering ingezet werd
234
.
De belangrijkste verbeteringen van de moslims betroffen vooral de aërody-
namische kwaliteiten van deze projectielen. Zo kon men ze veel gerichter
afvuren en dus de efficiëntie vergroten. Vaak werden er ook nog versierin-
gen op aangebracht en soms heeft men zelfs spreuken of vervloekingen
aangetroffen. Wat het uitgebreide gamma van deze granaten betreft, zullen
we het kort houden, want anders zou dit ons te ver afvoeren van wat de
bedoeling van deze verhandeling is. M. Mercier wijst er op dat er twee fun-
damenteel verschillende systemen bestonden. Enerzijds waren er echte
granaten, namelijk kruiken die onmiddellijk hetgeen waarmee ze in contact
kwamen, in brand staken. Anderzijds bestond er ook een combinatie van
twee diverse soorten: één pot die eerst de brandstof verspreidde en daarna
een andere die als toorts fungeerde en de boel deed ontvlammen.
Bij het eerste type horen vooral de zogenaamde Syrische kruiken
235
en dit
is ook de soort die het meest teruggevonden is, vooral in het Midden-
Oosten. In Egypte, meer bepaald bij Foustat, heeft men een veel eleganter
genre aangetroffen, dat gemakkelijker kon breken bij het lanceren en waar-
schijnlijk enkel bedoeld was om brandstof te verspreiden
236
. Daarnaast
bestonden er ook volledig bolvormige brandbommen, qidr genaamd
237
.

Een ander vuurwapen dat al op een lange traditie terugging, was de
brandpijl. Ook hier slaagden de moslims erin gevoelige verbeteringen aan

232
Zie hiervoor in de eerste plaats M. MERCIER, op. cit., pp. 92-129 en appendices. Zie ook A. Y. AL-
HASSAN, D. R. HILL, Islamic Technology: an illustrated History, pp. 106-111. Zie Fig. 13.
233
Zie Fig. 14.
234
V. CHRISTIDES, New light on navigation and naval warfare in the Eastern Mediterranean, pp. 19-
23, met bibliografie n. 44.
235
Zie Fig. 15 en 16.
236
Zie Fig. 17.
237
A. Y. AL-HASSAN, D. R. HILL, op. cit., p. 110.
69
te brengen. Zo ontwikkelden zij speciale machines om de pijlen verder en
krachtiger te kunnen afvuren
238
. Ook de samenstelling van de brandstof-
fen werd gestaag geperfectioneerd, maar vooral de invoering van salpeter
betekende een belangrijke vooruitgang. Dan zijn we echter opnieuw in de
periode van de kruistochten. Waarschijnlijk gebeurde dit aan het begin
van de 12de eeuw
239
.

Verder beschrijven de handboeken ook nog andere wapentypes, maar deze
gaan ongetwijfeld niet terug op een oudere traditie en waren volledig nieuw
vanaf de 13de eeuw. Het betreft hier wapens die gebaseerd zijn op bus-
kruit zoals vuurpijlen, raketten, primitieve kanonnen en torpedo’s. Aange-
zien dit maar weinig meer te maken heeft met het Griekse vuur laten we
deze vuurwapens dan ook buiten beschouwing.


B. HET ARABISCHE ‘GRIEKSE VUUR’ VÓÓR DE KRUISTOCHTEN

Wanneer we echter naar de eerste vierhonderd jaar na de uitvinding van
het Griekse vuur door de Byzantijnen terugkeren, moeten we ons jammer
genoeg tevredenstellen met minder en onduidelijkere informatie. Het
grootste minpunt is het ontbreken van handboeken over vuurwapens voor
deze periode en de zeer geringe hoeveelheid aan archeologische vondsten.
Om die reden is men zeer sterk afhankelijk van historische teksten en ook
van lexica en poëzie, die echter niet zo expliciet zijn. Ook de betrouwbaar-
heid is in sommige gevallen niet zo hoog. Hier kampen we dus met een ge-
lijkaardig probleem als voor de Byzantijnse bronnen.
Wat de terminologie betreft, verschaft een werk van Ibn al-Manqali
(13de/14de eeuw) ons veel verduidelijking. Deze auteur heeft namelijk
vroegere Arabische vertalingen van de Naumachica van de Byzantijnse kei-
zer Leo VI verzameld en aangevuld met andere informatie over oorlogvoe-
ring op zee
240
. Dit toont ook nog maar eens aan dat de Byzantijnen inder-
daad grote inspanningen moesten doen om de ontdekking van het Griekse
vuur door de Arabieren tegen te gaan. Leo VI had alle redenen om weinig
expliciet te zijn over hun sterkste vuurwapens, aangezien de moslims al
snel beschikten over vertalingen van zijn taktische geschriften, misschien
zelfs al op het einde van de 10de eeuw
241
.

238
Zie Fig. 18.
239
V. CHRISTIDES, op. cit., pp. 11-13.
240
IBN AL-MANQALI (=IBN MANGLI), Al-Ahkam fi Fan al-Qital fi’l Bahr al-Mulukiyah wa’l Dawa-
bit an-Namusiyah, ed. ‘ABD RAIM, Caïro, s.d.
241
V. CHRISTIDES, op. cit., p. 4.
70
In deze tekst vinden we de Arabische parallellen voor de Griekse woorden
in verband met het Griekse vuur (naft) en die bevestigen de veronderstel-
lingen die in het verleden al gedaan werden. Zo vindt men voor c.¹.. (in de
betekenis van ‘vlammenwerper‘ in koper of brons) muqaddam, maar vooral
zarraqah en naffatah terug
242
. Voorts wordt het oorlogsschip dat uitgerust
was met vuurwapens harraqah genoemd, het equivalent van vuc¹cς. Om
de c.¹..(.c, de specialist voor de lancering van het Griekse vuur, aan te
duiden, wordt naffatun of zarraqun gebruikt. We moeten dus vooral op
zoek gaan naar de bovenstaande termen, maar toch blijft grote voorzichtig-
heid geboden. Zoals wij hierboven al vermeld hebben, heeft het woord naft
een ruime betekenis en betekent het niet zomaar dat het om het Byzantijn-
se Griekse vuur zou gaan. Vooral de context moet grondig onderzocht
worden en dan kijken we in de eerste plaats naar het gebruik ervan op zee.

De vroegste vermeldingen duiken al op in de 8ste eeuw. Al in 710 zou de
Arabische veldheer Muhammed Ibn Kasim naft gebruikt hebben tijdens
een expeditie in India en bij de belegering van Constantinopel in 717/718
zouden de moslims er eveneens over beschikt hebben
243
. In het eerste ge-
val gaat het duidelijk over een landoorlog, zodat men hier waarschijnlijk te
maken heeft met primitieve vuurwapens op basis van aardolie in de aard
van wat Procopius beschreven heeft; in het andere wordt er niets gespecifi-
eerd, zodat het hier moeilijker is een oordeel te vellen. Opvallend is wel dat
er nergens melding van gemaakt is dat ze het effectief gebruikt zouden
hebben tegen de Byzantijnen, terwijl deze hen wel degelijk aanzienlijke
schade konden berokkenen met hun Griekse vuur.
Vanaf de 9de eeuw neemt het aantal vermeldingen over het gebruik van
vuurwapens door de Arabieren fors toe
244
. Het is hier zeker niet de bedoe-
ling alle betrokken fragmenten te bespreken, want dat zou ons te veel tijd
en ruimte vragen. Als men het geheel bekijkt, valt op dat het grootste deel
ervan betrekking heeft op oorlogvoering te land en vaak veel gelijkenissen
vertoont met de periode van de kruistochten. Met grote waarschijnlijkheid
kunnen we dus zeggen dat de latere beschrijvingen van de granaten wel
degelijk op een oudere traditie teruggaan, maar wanneer juist de belangrij-
ke verbeteringen op het gebied van de aërodynamica en de toevoeging van
salpeter hebben plaatsgevonden, kunnen we niet bepalen. Toch opteren

242
Zie voor de verklaring van naffatah de KAMOUS, in M. MERCIER, op. cit., p. 43 en de LISAN AL-
‘ARAB, in V. CHRISTIDES, op. cit., p. 5.
243
V. CHRISTIDES, op. cit., pp. 14-15.
244
Zie voor een uitgebreid chronologisch overzicht: M. CANARD, Textes relatifs à l’emploi du feu gré-
geois chez les Arabes, pp. 3-7; M. MERCIER, op. cit., pp. 41-56.
71
we hier eerder voor een vrij late datering, vanaf het begin van de kruistoch-
ten ongeveer, zeker wat het laatste element betreft
245
.
Daarnaast vinden we ook verwijzingen terug naar harraqah, wat ons in de
eerste plaats interesseert. Over de exacte betekenis van dit woord bestaat
heel wat onduidelijkheid, net als bij het Griekse equivalent vuc¹cς trou-
wens. Oorspronkelijk ging het waarschijnlijk effectief om schepen die uit-
gerust waren met toestellen om Grieks vuur af te schieten, zoals 2 Arabi-
sche lexica (11de en 12de eeuw) ons aantonen
246
. V. Christides vertaalt
een verwijzing bij Ibn Sida (1007-1066) als volgt
247
:

Harraqat zijn schepen die vlammenwerpers hebben en men zegt dat ze de
vlammenwerpers zelf zijn.

Volgens deze moderne auteur beschikten de moslims dus wel degelijk over
sifon-achtige wapens, maar J. Haldon en J. Pryor betwijfelen dit sterk.
Volgens hen zijn de Arabische teksten vaak helemaal niet zo expliciet als V.
Christides laat uitschijnen
248
. In elk geval blijkt de betekenis van harraqah
vrij ruim te zijn. Dit begrip slaat hoogstwaarschijnlijk ook op schepen die
uitgerust waren met toestellen om de granaten gevuld met naft af te vuren,
zoals men op verschilllende tekeningen ziet
249
. Opvallend is in elk geval
het feit dat er in die Arabische militaire traktaten nauwelijks een spoor van
vlammenwerpers terug te vinden is. Daarvan bezitten we slechts één fi-
guur uit een 14de-eeuwse codex, maar die is te gestileerd om ons bijko-
mende gegevens te verschaffen
250
. Vanaf het einde van de 10de eeuw
duidde harraqah soms ook wel op een gewoon snel oorlogsschip, zonder
vuurwapens aan boord
251
.

Ondanks de soms twijfelachtige en te expliciete interpretaties van V. Chris-
tides lijken enkele Arabische literaire bronnen er toch op te wijzen dat de
moslims wel degelijk over een soort vlammenwerpers beschikten. Of dit
even krachtig was als de Byzantijnse types, is helemaal niet duidelijk en
eerder twijfelachtig aangezien ze zo weinig vermeld worden.
We vast dat de Arabieren verrassend vroeg over toestellen met Grieks vuur
beschikten. Al in 835 gebruikten zij harraqat in de oorlog, tegen de Byzan-

245
Zie de bespreking over salpeter pp. 27-30.
246
V. CHRISTIDES, op. cit., p. 24.
247
IBN SIDA, Al-Muhkam wa-l-muhit al-A’zam fi l-lugha, II, p. 400.
248
Persoonlijke mededelingen.
249
Zie Fig. 19.
250
A. Y. AL-HASSAN, D. R. HILL, op. cit., p. 108.
251
A. A. VASILIEV, op. cit., I, p. 132, n. 3; E. EICKHOFF, Seekrieg und Seepolitik zwischen Islam und
Abendland: Das Mittelmeer unter byzantinischer und arabischer Hegemonie (650-1040), p. 173, n. 2; V.
CHRISTIDES, op. cit., pp. 18-21, 24-25.
72
tijnen nota bene, zoals Ibn al-Idhari ons vertelt
252
. Ook enkele jaren ge-
bruikten zij vuurwapens in een zeegevecht met de Byzantijnen, blijkbaar
met succes
253
:

Wanneer zij het vuur lanceerden, liet hun schot (bij de vijanden) enkel ver-
brand vlees over dat een geur van roosteren verspreidde. Daardoor heb jij
de ‘roodbaarden’ verdreven door met hen een hevig gevecht te leveren met
vuur dat brandt in de hel.

Alhoewel hier niet expliciet vermeld wordt dat het om vlammenwerpers
gaat, beantwoordt de beschrijving aan het effect ervan. In enkele poëtische
geschriften vinden we de meest uitvoerige descripties terug. Alhoewel ze
wel wat gedramatiseerd overkomen, geven ze toch een uitstekend idee van
de effecten van de Arabische naffatah. Zo geeft Ibn Hani een korte, maar
accurate beschrijving
254
:

Uit deze schepen ontsnapt een donkerrood vuur waarvan de vlam op een
snel strijdros lijkt, waarvan de staart over de golven sleept.

In een van zijn andere gedichten is de beeldspraak nog veel kleurrijker en
overdreven, maar toch blijft hij nog vrij dicht bij de realiteit
255
:

Boven de schepen verheft zich een dikke en zware wolk die talloze bliksem-
schichten lanceert en die gerommel van donder laat horen… Het zijn derge-
lijke schepen die een vuur lanceren dat de gezichten verbrandt, zonder
hulpmiddel op de dag van de ontmoeting. Wanneer ze grommen van woede
lanceren ze een vuur zonder rook, zoals het vuur dat in de hel brandt. Hun
brandende ademstoten zijn de vuurtongen van de bliksem, en hun grom-
mende monden zijn van ijzer…

Vreemd is hier dat Ibn Hani stelt dat het ging om vuur zonder rook, wat
helemaal anders is dan wat keizer Leo VI zegt
256
. Of er hier sprake is van
een variant met een andere samenstelling, of dat het gewoon om een dich-
terlijke vrijheid gaat, is moeilijk uit te maken. Bij een andere, nogal obscu-
re poëet vinden we het element rook wel opnieuw expliciet terug wanneer

252
IBN IDHARI, Histoire de l’Afrique et de l’Espagne, in A. A. VASILIEV, op. cit., I, p. 375.
253
AL-BUHTURI, Diwan. Zie A. A. VASILIEV, op. cit., I, p. 407; M. MERCIER, op. cit., p. 45.
254
IBN HANI, 3de gedicht, v. 39. Zie M. CANARD, op. cit., p. 6; M. MERCIER, op. cit., p. 54.
255
ID., 13e gedicht, v. 36, 42-44. Zie M. CANARD, loc. cit. ; M. MERCIER, loc. cit.
256
LEO VI, op. cit., XIX, § 51.
73
die een bloemrijke omschrijving geeft van een zarraqat an-naft, een toestel
om Grieks vuur te lanceren
257
:

Het is een geel voorwerp waarvan zich in de mond een visceuze vloeistof van
dezelfde kleur bevindt. Wanneer die gelanceerd wordt, spot ze met de wind
en rivaliseert ze met hem in snelheid. Wanneer ze zich bevrijdt van haar
ziel, omhult ze (het schip) bij het lanceren met een kleed van duisternis die
een beschermende kracht vormt.

Op die schepen bevonden zich, net als op de Byzantijnse, enkele beman-
ningsleden die gespecialiseerd waren voor het lanceren van naft. Zo vinden
we bij Tabari (ca. 839-923) dat er zich op een klein oorlogsschip met 45
zeelui 3 naffatun bevonden
258
. Datzelfde getal vinden we ook nog terug
voor een boot met 90 mariniers aan boord
259
. Hoeveel er dan op een grote
harraqat van hetzelfde kaliber als een Byzantijnse dromon waren, wordt
nergens vermeld. Mogelijk zullen het er wel meer geweest zijn dan 3, maar
dat kunnen we niet bewijzen. Het lijkt er toch op dat er bij de Arabieren
iets meer mankracht nodig was voor het afvuren, aangezien er er op de
kleinere Byzantijnse oorlogsbodems maar 1 of 2 specialisten waren.

Sporadisch vinden we nog verwijzingen terug naar het gebruik van har-
raqat bij zeeslagen in de 9de en 10de eeuw
260
, maar die blijven toch zeer
beperkt als men ze vergelijkt met de talloze vermeldingen van naft die in de
vorm van granaten of brandpijlen te land gebruikt werden. Hier is het
trouwens niet altijd zeker of de Arabische schepen al dan niet beschikten
over echte vlammenwerpers, of dat het om slingertoestellen voor kruiken
met naft ging.

Zoals uit het voorgaande gebleken is, blijven er nog te veel onduidelijkhe-
den om een klaar antwoord te geven op de vraag of de Arabieren al dan niet
het geheim van het Byzantijnse Griekse vuur ontrafeld hebben en of zij het
konden imiteren. Uit het recente onderzoek van vooral V. Christides is
toch wel gebleken dat zij al in de 9de en 10de eeuw een ruimer vuurwa-
penarsenaal en zelfs vlammenwerpers hadden, iets wat men vroeger voor
onmogelijk hield. Dit kan ons eigenlijk niet verwonderen, want de Arabie-
ren kenden in die tijd een ongekende bloei op onder meer wetenschappelijk
gebied. In de loop der tijden zijn zij in het bezit gekomen van verschillende
elementen van het wapensysteem, niet alleen van de samenstelling, wat zij

257
TANUKHI, Nichwar, I, 256. Zie M. CANARD, op. cit., pp. 6-7; M. MERCIER, op. cit., p. 55.
258
AL-TABARI, Ta’rikh al-rusul wa’l-muluk, III, 1582 (= The history of al-Tabari, XXXV, p. 63).
259
V. CHRISTIDES, op. cit., p. 16, n. 32.
74
zeker snel door hadden aangezien zij zelf over immense voorraden aardolie
beschikten, maar ook moeten zij op zijn minst een globaal idee gehad heb-
ben van de principes om het te lanceren. Bij het buitmaken van een By-
zantijns oorlogsschip moeten zij daar ongetwijfeld elementen van gezien
hebben. Uit de omslachtige beschrijving van de Tunesische dichter Ali Ibn
Muhammed Iyadi kunnen we afleiden dat ook de Arabieren waarschijnlijk
het principe kenden van een haard om het mengsel op te warmen vooraleer
het af te vuren
261
.
Of zij echter het echte Griekse vuur kenden, kunnen wij onmogelijk zeggen.
Daarvoor is het aantal teksten te beperkt en is de terminologie te onduide-
lijk. Daarenboven komt de meer gedetailleerde informatie van gedichten,
bronnen die toch met grote voorzichtigheid moeten geïnterpreteerd worden.
Bovendien waren wij niet in staat om de soms in twijfel getrokken interpre-
taties van V. Christides zelf te controleren, aangezien wij geen Arabisch
kunnen lezen.
Het is dan ook niet verbazingwekkend dat de moderne geleerden het er niet
over eens zijn. V. Christides neigt eerder om de naft van de Arabieren min
of meer op gelijke hoogte te stellen met het Byzantijnse Griekse vuur. An-
deren, zoals J. Haldon, J. Pryor en G. Pasch, menen dat de Arabische ver-
sie toch sterk inferieur was aan de Byzantijnse
262
. Wij vinden het toch al-
leszins vreemd dat de moslims hun schepen met vlammenwerpers slechts
sporadisch in de strijd wierpen. Bovendien is het toch wel erg opvallend
dat er in de militaire geschriften nauwelijks iets over vlammenwerpers te
vinden is. Daarom twijfelen wij toch ook wel een beetje aan de mening van
V. Christides. In elk geval besteedden de Arabieren veel meer aandacht
aan de ontwikkeling van granaten en brandpijlen.
Om duidelijker stelling te kunnen innemen, moeten we nog wachten op de
talloze Arabische documenten die over afzienbare tijd gepubliceerd en be-
studeerd zullen worden.

260
Zie bijv. IBN HAYYAN, Al-Muqtabis, V, p. 366 (ed.); p. 275 (trad.).
261
M. IYADI, Al-Muntakhab al-Madrasi min al-Adab al-Tunisi, ed. H. H. ‘ABD AL-WAHHAB, Caïro,
1944, pp. 48-49. Zie ook V. CHRISTIDES, The conquest of Crete by the Arabs (ca. 824), p. 65.
262
Gabriele PASCH, op. cit., p. 363; J. F. HALDON, Chapter II, 44 and 45 of ‘De Cerimoniis’, p. 278, n.
139.
75
IV. BYZANTIJNSE OORLOGSSCHEPEN EN TACTIEK


1. Types en uitrusting van de Byzantijnse oorlogsschepen

Om de rol en het belang van het Griekse vuur beter te kunnen begrijpen,
moet men ook enige notie hebben van het ruimere kader van de algemene
Byzantijnse oorlogvoering waarin het Griekse vuur gebruikt werd. Zo is
het onder meer belangrijk te kijken naar de plaats die de sifon was toebe-
deeld bij de algehele uitrusting van de oorlogsbodems.
De Byzantijnse vloot bestond uit verschillende scheepstypes waarvan de
terminologie ons opnieuw in verwarring brengt. Op deze ingewikkelde en
technische discussie gaan wij niet uitgebreid in, want dat zou ons veel te
ver doen afdwalen van ons onderwerp. In elk geval was de dromon het be-
langrijkste en grootste oorlogsschip. Deze typisch Byzantijnse term duikt
pas vanaf de 6de eeuw op
263
en wijst op het verschijnen van vernieuwende
elementen. Oorspronkelijk wees dit op snelle boten met slechts één rij
roeiers, maar al snel ontstonden er ook exemplaren met twee of uitzonder-
lijk zelfs drie. Eenvormigheid is duidelijk niet van toepassing op de dromon
want de teksten vermelden steeds verschillende groottes en aantallen roei-
ers. De essentie van al deze variaties lag erin dat het allemaal lange en
snelle schepen waren, zoals Isidorus van Sevilla meedeelt
264
.
Jammer genoeg is er nog altijd geen enkel dergelijk schip op de zeebodem
ontdekt, beschikt men niet over treffelijke tekeningen en is ook de informa-
tie van de antieke teksten onvolledig en niet zelden tegenstrijdig, zodat het
niet evident is om ons een duidelijk beeld van de dromon te vormen
265
.
Meestal onderscheidt men drie categorieën volgens de grootte: de dromon
in strikte zin, de pamphylos en tenslotte de ousiakos. Over de plaatsing
van de chelandion is men het sterk oneens. Sommigen identificeren die
met de dromon
266
, anderen verdedigen de stelling dat het om een totaal an-
der type ging
267
. Uit de grote spraakverwarring die ook bij specialisten zo-

263
PROCOPIUS, op. cit., III, XI, 15-16; CASSIODORUS, Variae, V, 16.
264
ISIDORUS HISPALENSIS, Etymologiae, XIX, 1, 14.
265
Zie voor meer specifieke informatie over de dromon R. H. DOLLEY, The warships of the later Roman
empire, pp. 47-53; Hélène AHRWEILER, Byzance et la mer, pp. 408-418; E. EICKHOFF, Seekrieg und
Seepolitik zwischen Islam und Abendland, pp. 135-148; L. CASSON, Ships and seamanship in the an-
cient world, pp. 148-154; M. REDDÉ, Mare nostrum, pp. 117-124; J. H. PRYOR, Geography, technology
and war, pp. 57-61; C. G. MAKRYPOULIAS, The navy in the works of Constantine Porphyrogenitus,
pp. 162-168; J. F. HALDON, op. cit., pp. 334-339. Binnenkort wordt ook een monografie gepubliceerd
die volledig aan de dromon gewijd is door Elizabeth JEFFREYS en J. H. PRYOR. Zie voor een recon-
structie Fig. 20.
266
Hélène AHRWEILER, op. cit., pp. 411-413.
267
C. G. MAKRYPOULIAS, op. cit., p. 163.
76
als Leo VI of Constantinus IX te voorschijn komt, kunnen we besluiten dat
de verschillen tussen deze klassen vrij beperkt waren en eerder gebaseerd
waren op de hoeveelheden en soorten bemanning dan op echt fysisch an-
dere scheepstypes
268
. Dit zou vooral gelden voor de pamphylos en de ousi-
akos, die vaak beschouwd worden als de types die het nauwst aansluiten
bij de oudste soort dromon. De bemanning varieerde respectievelijk tussen
de 120 en 160 man en tussen de 108 en 110
269
. Vanaf ongeveer de 9de
eeuw werd een grotere versie ontwikkeld die dan de dromon in strikte zin
genoemd werd. De belangrijkste toevoeging was een xylokastron, een hou-
ten platform in het midden van het schip waarop extra soldaten en oorlogs-
tuig konden geplaatst worden. Hier vinden we aantallen terug van 220 tot
zelfs 300 man per schip
270
.

Belangrijker dan deze ingewikkelde technische discussie is te bekijken wat
nu de vernieuwende elementen van de Byzantijnse oorlogsschepen waren.
In feite greep men in de beginperiode qua scheepsarchitectuur grotendeels
terug naar de ranke en snelle Atheense trireem van de 5de eeuw v.C., maar
dan met slechts één rij roeiers. Niet toevallig is hun aantal per rij 25 tot
30, wat in de buurt is van de 27 bij de Atheners
271
. Op het eerste zicht
lijkt er zich dus weinig evolutie te hebben voorgedaan in de scheepsbouw,
maar dit blijkt toch niet helemaal te kloppen, vooral wat de 10de eeuw be-
treft, de periode waarvoor we over de meeste informatie beschikken. Die
ontwikkelingen zijn voor een groot deel op rekening te schrijven van de evo-
lutie in de bewapening, vooral van de uitvinding van het Griekse vuur, en
van de andere tactiek die daardoor gevolgd werd. Wat het uitzicht be-
treft
272
, kunnen we met zekerheid zeggen dat de dromon niet meer over de
hele lengte bedekt was, maar dat er een apart voor-, midden- en achter-
kasteel was. Waarschijnlijk stonden er op de grote exemplaren twee en
mogelijk soms zelfs drie masten, terwijl dat bij de Atheense trireem maar
één was. Verder werd er ook overgeschakeld naar een Latijns zeil in plaats
van een vierkant
273
.
De belangrijkste veranderingen vonden, zoals gezegd, echter vooral plaats
op het gebied van de bewapening. Hierbij sprong natuurlijk eerst en vooral
de sifon in het oog. In de loop van de 10de eeuw leek er een stijging te zijn
geweest van hun aantal per schip. Bij Leo VI (ca. 900) is er sprake van

268
R. H. DOLLEY, op. cit., p. 48; L. CASSON, op. cit., p. 150.
269
C. G. MAKRYPOULIAS, op. cit., pp. 162-163; J. F. HALDON, op. cit., pp. 334, 336.
270
R. H. DOLLEY, loc. cit; C. G. MAKRYPOULIAS, loc. cit.; J. F. HALDON, op. cit., pp. 334, 336-
337.
271
M. REDDÉ, op. cit., pp. 120-121.
272
Zie Fig. 20.
273
R. H. DOLLEY, op. cit., pp. 51-52; J. H. PRYOR, op. cit., p. 60; C. G. MAKRYPOULIAS, op. cit., p.
170.
77
slechts één exemplaar dat zich helemaal vooraan in de boeg bevond
274
.
Enkele decennia later zijn dat er drie voor de twee grootste categorieën
dromons zoals blijkt uit de beschrijving die keizer Constantinus VII geeft
van de vloot voor de expeditie van 949 tegen Kreta
275
. Een andere bron is
nog specifieker
276
:

|v. . −H vc.c(H c.¹.. H -((-c(c \.·.(. ...c·ä. (. ìc.. (.
.−.H (.. vc.c. -(. u . v\(·.. -(. (u. ...c·Ø..H (. v\( ·..
vcc3(\\.c..

Op de boeg treedt de sifon, die katakoraks genoemd wordt, in werking wan-
neer de schepen zich recht tegenover de boeg bevinden; en twee (sifons) aan
de zijden treden zelf ook in werking wanneer ze aanvallen langs de zijkan-
ten.

Bij de kleinere ousiaka waren er maar twee sifons
277
. Waar die zich juist
bevonden, is ons niet bekend.
Voor de bediening werden drie personen per sifon voorzien bij keizer Con-
stantinus VII
278
, terwijl dat bij Leo VI slechts één man lijkt te zijn
279
. Dat
cijfer lijkt alleszins wel op te gaan voor de ousiaka
280
. Het lijkt er dan ook
sterk op dat de installaties op de dromons in strikte zin meer ontwikkelde
en grotere exemplaren waren die meer mankracht vereisten
281
.

Behalve de sifons en de andere beschreven types van Grieks vuur
282
waren
de Byzantijnse oorlogsschepen uitgerust met een ruim arsenaal aan allerlei
wapens. Leo VI overloopt de belangrijkste in zijn Tactica
283
:

´ A\\( -(. ( \.·...( cu\-(cc( v.c. ..c. vu Ø -((c.u ..
ÃH ..·.c.H c..c.. .v.cucuc. v.c..../.c...( c(..c.. .c ô.
(.c.H ...H ..c. −H v\...(H .uH (-..cuc.. u \.)uH .u\.-uH
u c.uc( 3(c.(. Í. .(´(H c.¹...ÃH. . ô. u u. .(Ø. .()cu.uc... u
uH uv-.....uH cu.)\(cuc.. c¹cäH -((¹.c...(. u . . .c. .v./u

274
LEO VI, op. cit., XIX, § 6.
275
CONSTANTINUS VII PORPHYROGENITUS, De Cerimoniis, II, 45, pp. 672-3.
276
BASILEIOS PATRIKIOS PARAKOIMOMENOS, Naumachica, 2, 14 in A. DAIN, Naumachica, pp.
65-66.
277
CONSTANTINUS VII PORPHYROGENITUS, op. cit., II, 45, p. 673.
278
ID., op. cit., II, 45, p. 669. Er is sprake van 12 lichtbewapende soldaten die samen instaan voor het
sturen,de leiding van de roeiploeg en de bediening van de sifons. Uit andere teksten blijkt dat hun aantal
respectievelijk 2 en 1 is, zodat er 9 personen zijn voor de 3 sifons. Zie C. G. MAKRYPOULIAS, op. cit.,
pp. 169-170 en n. 102.
279
LEO VI, op. cit., XIX, § 8.
280
CONSTANTINUS VII PORPHYROGENITUS, op. cit., II, 45, p. 670.
281
C. G. MAKRYPOULIAS, op. cit., p. 170.
282
Zie hoofdstuk II, 3.
283
LEO VI, op. cit., XIX.
78
cuc.. u . .vc−c(. u.(.... u. .(Ø. ä. ..(.. .. u uH .. (u± v\.
..uH )(.(äc(..

7. Maar ook de zogenoemde xylokastra ergens rond het midden van de mast
bij de grootste dromons zullen afgeboord zijn met aangebrachte planken, van
waarachter sommige mannen speren zullen slingeren naar het midden van
het vijandelijke schip of molenstenen of zware stukken ijzer, zoals zwaard-
vormige voorwerpen, waarmee ze ofwel het schip in stukken breken, ofwel
de bemanningsleden, op wie ze heftig neerkomen, verpletteren, of (van
waarachter) ze iets uitstorten dat het schip van de vijanden in brand kan
steken of de vijanden in hun eigen schip kan doden.

.3 |(. c3\.cc(. . .. . (ÃH vcu..(.H. -(. (ÃH vc.c(.H. -(.
-(( ä. u v\.ucä. Ø c ...H .-v..vuc(. c(·.(H ..-c(H (H \.
·...(H .u.(H.

52. En boog-ballista’s op de achterstevens, en op de boegen en langs de
twee zijden van de dromon om kleine pijlen, die ‘vliegen’ genoemd worden,
af te schieten.

.· |(. )uc.( ..c. .v..uc(. .. /u c(.H -.-\..c...(. -(. -(( ä.
v\... ä. v\..... c.v...( Í. ¹..H. -(. ./..(H. -(. c(uc(H. -(.
c-cv.uH. -(. ( ..( u.. .3\(. ô. cu.c.3..... ( )uc.( (
-.uc. -(. cu.¹)..cuc. .( Ø .Ø uH v\...uH .c.).. ä. v\....

53. En anderen kwamen op het idee om dieren in kruiken op te sluiten en die
naar de schepen van de vijanden te werpen, zoals slangen, en adders, en
hagedissen, en schorpioenen, en andere gelijkaardige giftige beesten. Wan-
neer die (kruiken) stukbreken, bijten de dieren en doden ze de vijanden bin-
nen in de schepen door hun gif.

. |(. /uc(H . (\\. (c3.cu v\uc..H. ô. c.v..... -(. cu.c.3
..... −H (c3.cu (.H cu.v..·.. -(. c-.´.. uH v\...uH -(.
..·( ..v.. ·...(..

54. En nog anderen (bedachten) kruiken vol met ongebluste kalk. Wanneer
die vallen en stukbreken, verstikt en benevelt de damp van de ongebluste
kalk de vijanden en wordt hij een groot obstakel.

.. |(. c.3\. . c.uc(Ã c .v...(. .. ÃH v\..H ä. v\..... u
..-c( \uvucuc.. (uuH. -(. . .v.cuc.. vcH . -(( u . .c(. ¹..
\.( (·ä.(.

79
55. En ijzeren voetangels die naar beneden geworpen worden in de schepen
van de vijanden zullen hen niet weinig verwonden en zullen hen hinderen
voor het onontkoombare gevecht op het beslissende moment.

.u |(. c.3\. . ...´..H c.uc(Ã u .. c¹(.c..H cu\...H ½\. c.ÃH
..v.vu·..... cuvv..H . -(. ..c( u\u ....\u....u ..vuc.c)..( -(.
-(( ä. v\..... 3(\\...(. .É( v.v.( .. ÃH v\..H .( ä.
v\\ä. ..cä. ..vcucuc.. (u(.

58. Ook vrij grote ijzeren voetangels of scherpe nagels die in houten balletjes
vastgemaakt zijn, worden in brand gestoken met touwwerk en ander mate-
riaal dat eromheen gewikkeld is, en naar de vijanden geworpen. Wanneer
ze vervolgens op de schepen vallen, steken ze die in brand door de vele deel-
tjes.

c Au.(. . -(. .( .... ·.c(.... \.·...... u .... .... . v.u
.u.(.. ·(..(..ä. -u-\. v.c.cc.¹...... u v.cc(. u·c(. v.vuc.
...u.. u c-.uu.. u ..( ..c(. u\u. .v./uc(. ÃH v\...-ÃH v\..H .(
ä. c.. ... .c.u....H -(. Ø .(··(.u cc.¹...u -( (uä..

60. Het is ook mogelijk door middel van bepaalde zogenaamde kranen of
sommige gelijkaardige gammavormige toestellen, die in een cirkel ronddraai-
en, in brand gestoken vloeibare pek of een ander product of een andere ma-
terie uit te storten over de vijandelijke schepen die door de dromons samen-
gedreven zijn. Ook de mangel wordt tegen hen ingezet.

Uit bovenstaande fragmenten blijkt overduidelijk dat de Byzantijnen niet
alleen vertrouwden op hun Griekse vuur maar ook vele andere soorten wa-
pens aan boord hadden. Ook in de De Cerimoniis komt een gelijkaardige
grote verscheidenheid aan allerhande wapentuig ter sprake
284
. Hieruit
kunnen we afleiden dat de sifons blijkbaar onvoldoende waren om de vij-
and altijd te kunnen verslaan en dat er voldoende alternatieven aan boord
moesten zijn wanneer het belangrijkste vuurwapen faalde.

Of de Byzantijnse oorlogsbodems nog over rammen beschikten, is niet ge-
heel duidelijk en wordt de laatste tijd steeds meer in twijfel getrokken.
Vroeger werd dit meestal zonder veel problemen aanvaard
285
en verwees
men vaak naar een 10de-eeuws tactisch geschrift waar dit expliciet ver-

284
CONSTANTINUS VII PORPHYROGENITUS, op. cit., II, 44-45.
285
R. H. DOLLEY, op. cit., pp. 49, 52; E. EICKHOFF, op. cit., p. 138; V. CHRISTIDES, The conquest of
Crete by the Arabs (ca. 824), p. 62.
80
meld zou staan
286
. Wij hebben deze tekst echter grondig bekeken en tot
onze verrassing vastgesteld dat er hier sprake is van een verkeerde inter-
pretatie door enkele moderne geleerden. Weliswaar worden hier ..3\.
vermeld, wat inderdaad een veel gebruikte term is om de typische ram van
een klassieke trireem of van een Romeins oorlogsschip aan te duiden. Hier
geeft de auteur echter een definitie waaruit klaar en duidelijk blijkt dat het
in dit geval om iets heel anders gaat, namelijk om kabels die het roer met
de achtersteven verbinden
287
. Elders wordt hier en daar wel nog gesproken
over het rammen van vijandelijke schepen
288
, maar de tekstfragmenten zijn
niet helemaal duidelijk en maken nog verschillende interpretaties mogelijk.
De laatste tijd is men er steeds meer van overtuigd dat al snel na de uit-
vinding van het Griekse vuur de echte ..3\H, namelijk een ram die be-
doeld was om de boeg van de vijandelijke schepen net onder de waterlijn te
doorboren en zo het schip lek te doen slaan, in onbruik raakte. In plaats
daarvan werd die waarschijnlijk vervangen door een uitsteeksel boven wa-
ter die op de voorsteven bevestigd was en die het andere vaartuig wel be-
schadigde, maar niet deed zinken. Het was vooral de bedoeling om de roei-
spanen van het vijandelijke schip te versplinteren
289
. Men gebruikte ook
zogenoemde ...(u\(, dikke staven die door de openingen van de peddels
gestoken werden en die de vijandelijke roeiers konden verwonden en het
andere schip konden beschadigen
290
. Enkele graffiti uit de 12de eeuw la-
ten zien dat in die periode de ram in die periode zeker verdwenen was
291
,
maar het is natuurlijk niet zeker dat hetzelfde gold in de 9de en 10de
eeuw
292
.


2. Organisatie van de vloot

Een belangrijk gegeven dat we in rekening moeten nemen om het algemene
belang van het Griekse vuur te kunnen bepalen, is de organisatie van de
Byzantijnse oorlogsvloot. Ten opzichte van de situatie tijdens het Romein-

286
BASILEIOS PATRIKIOS PARAKOIMOMENOS, op. cit., 2, 15 in A. DAIN, op. cit., p. 66.
287
De Griekse tekst luidt als volgt: 1( . −H .uH c/...(... ..3\.. . u H .(-(H cu.
./uc. -(. . ô. ..H . c/(.−c( (v.c.ä.(..
288
Bijvoorbeeld LEO VI, Tactica, § 60.
289
J. H. PRYOR, op. cit., p. 59. Van deze auteur verschijnt binnenkort een monografie over de dromon
waar uitgebreid op deze problematiek wordt ingegaan en nieuw bewijsmateriaal wordt besproken. Ui-
teraard hebben wij dit nog niet kunnen inkijken, maar hij heeft mij persoonlijk bevestigd dat de dromon
geen ram had.
290
T. G. KOLIAS, Die byzantinische Kriegsmarine, p. 136.
291
Zie Fig. 21.
292
Onlangs heeft J. Pryor mij wel persoonlijk bevestigd dat hij in de voorbije jaren veel meer bewijzen
gevonden heeft die zijn theorie staven dat de dromons geen ram hadden. Waarschijnlijk was dat zelfs al
81
se keizerrijk voltrokken zich belangrijke wijzigingen in de 7de eeuw die in
de eerste plaats het gevolg waren van de expansie van de islam in het Mid-
dellandse-Zeegebied. Kort voor 650 begonnen de Arabieren onder leiding
van Mu’awiyah namelijk een vloot te bouwen die snel in sterkte toenam en
de kustgebieden van het keizerrijk steeds meer begon te bedreigen. In 655
slaagden zij er zelfs in de trotse Byzantijnse zeemacht een zware nederlaag
toe te dienen bij Phoenix in Carië. Als reactie op de groeiende concurrentie
op zee werd onder Constans II voor het eerst een permanente vloot uitge-
bouwd, parallel aan de reorganisatie van het landleger in themata (ca. 660),
maar de precieze organisatie is niet geheel duidelijk
293
. Waarschijnlijk
werd toen een maritiem thema opgericht, Carabisianoi
294
genaamd, dat on-
afhankelijk van het gewone landleger opereerde en een eigen strateeg
had
295
.
Onder impuls van Leo III (717-741) werd de organisatie verder ontwikkeld
en onstond er een drieledige structuur die zich eeuwenlang zou handhaven
en die de slagkracht van de vloot gevoelig vergrootte
296
. Ten eerste was er
de centrale keizerlijke vloot die onder de leiding stond van een drungarios
en in Constantinopel en in enkele strategische havens gestationeerd was.
Hij was in de eerste plaats bedoeld voor de verdediging van de hoofdstad en
voor grote expedities. Hiertoe behoorden de grootste en sterkste dromons
en het waren voornamelijk deze schepen die beschikten over het Griekse
vuur. Zij waren immers rechtstreeks afhankelijk van de keizer en dus ge-
makkelijker te controleren. Een tweede categorie waren de provinciale vlo-
ten. Zij bestonden uit kleinere boten en waren onderworpen aan de be-
stuurder van elk thema dat aan de zee gelegen was. Hoofdbedoeling was
de lokale kust te vrijwaren van piraten en invallen en steun te geven aan
het landleger. Alhoewel zij ook voor een groot deel gefinanceerd en gecon-
troleerd werden door het centrale bestuur, beschikten zij normaal gezien
niet over Grieks vuur, zoals blijkt bij de rebellie van Thomas de Slaaf (821-
823). Bij interne opstanden sloten de provinciale vloten zich immers au-
tomatisch aan bij hun strateeg als die zijn steun verleende aan de rebellen.
Het risico dat het gevaarlijke vuurwapen zich vroeg of laat tegen de keizer
zou keren was daarom groot. Mogelijk werd er wel een uitzondering ge-
maakt voor Sicilië aangezien Arabische bronnen getuigen dat in 733 hun

het geval vóór de uitvinding van het Griekse vuur. In zijn monografie over de dromon die binnenkort
verschijnt, gaat hij diep in op deze ingewikkelde kwestie.
293
W. TREADGOLD, A history of the Byzantine state and society, p. 315.
294
Afgeleid van -(c(3.H, een Grieks woord voor schip. Het besloeg de Griekse eilanden in de Egeïsche
Zee en de zuidkust van Anatolië.
295
Hélène AHRWEILER, Byzance et la mer, pp. 19-31; A. TOYNBEE, Constantine Porphyrogenitus
and his world, p. 325; W. TREADGOLD, loc. cit.; T. G. KOLIAS, op. cit., p. 134.
296
Hélène AHRWEILER, op. cit., pp. 32-35. Zij weerlegt de vroegere visie dat er slechts twee onderver-
delingen konden gemaakt worden. Zie ook T. G. KOLIAS, loc. cit.
82
vloot door Grieks vuur vernietigd werd
297
. Dit eiland had immers zeer
sterk te leiden onder aanvallen van de moslims. Een derde en laatste cate-
gorie waren de themavloten. In tegenstelling tot de vorige groep waren zij
niet afhankelijk van de bestuurder van een thema maar stonden zij onder
het bevel van een drungarios die rechtstreeks door de keizer benoemd werd
en enkel en alleen voor de zeemacht instond. Het aantal themata dat over
een dergelijke vloot beschikte, was beperkt. Een eerste was het thema van
de Cibyrrhaeoten
298
dat opgericht werd in 732. Niet veel later kwam daar
Kephallonië
299
bij en in de eerste helft van de 9de eeuw werden Samos en
Aigaion Pelagos als aparte regio’s afgescheiden van het thema van de Ci-
byrrhaeoten. Zij opereerden vaak onafhankelijk van de andere twee groe-
pen en waren van veel groter belang dan de provinciale vloten, want het
waren vooral zij die het hele Byzantijnse zeegebied moesten beschermen
tegen allerlei invallen. Daarom bestonden deze vloten ook uit grote dro-
mons naast kleinere scheepstypes maar zij moesten wel met lokale financi-
ele middelen uitgerust en bemand worden. Verschillende bronnen laten
sterk vermoeden dat ook deze themavloten in het bezit waren van Grieks
vuur
300
, maar dat was zeker niet zonder risico want ook hun bevelhebbers
durfden wel eens partij te kiezen tegen de keizer. Mogelijk kregen zij
slechts beperkte voorraden van het nodige aardoliemengsel uit het centrale
arsenaal in Constantinopel zodat het gevaar in geval van een opstand rede-
lijk beperkt bleef
301
.

3. Tactiek

De ingebruikname van het Griekse vuur bracht ook gevoelige veranderin-
gen teweeg in de tactiek die gevolgd werd bij zeeslagen. Hiervoor is op-
nieuw de Naumachica van keizer Leo VI zeer interessant
302
. Opmerkelijk is
dat de keizer bij het schrijven van zijn traktaat geen beroep kon doen op
ouder materiaal, maar zich volledig moest baseren op eigentijdse ervarin-
gen
303
. Dit maakt dit werk bijgevolg zeer interessant en vrij betrouwbaar,
wat niet altijd kan gezegd worden van enkele latere geschriften over de By-

297
E. EICKHOFF, op. cit., p. 37, n. 11.
298
Min of meer hetzelfde territorium als Carabisianoi.
299
De Ionische eilanden aan de westkust van Griekenland.
300
Hélène AHRWEILER, op. cit., pp. 34-35, 44.
301
A. TOYNBEE, op. cit., p. 327, n. 6.
302
De Naumachica is een iets uitgebreidere versie van hoofdstuk XIX van de Tactica en is gepubliceerd
in een verzameling onuitgegeven militaire traktaten door A. Dain onder de toepasselijke titel Naumachi-
ca. Omdat de enkele extra paragrafen hier van weinig belang zijn en niet ter sprake gebracht worden,
verkiezen wij de verwijzingen naar de Tactica te blijven geven. Bovendien is dit laatste werk gemakke-
lijker terug te vinden dan de Naumachica.
303
LEO VI, Tactica, XIX, I, 1.
83
zantijnse marine die vaak een verkeerd blijken te geven van de realiteit
304
.
Anderzijds wijst dit ook op de stiefmoederlijke behandeling van de vloot ten
opzichte van het landleger, iets wat nog uit vele andere elementen kan af-
geleid worden
305
. Voor deze andere tak van de oorlogsvoering beschikken
wij ook over veel meer traktaten en de vroegste dateren reeds uit de Griek-
se klassieke periode
306
.
Leo’s voorschriften laten onmiskenbaar blijken dat de praktijk van het
rammen van vijandelijke schepen helemaal naar de achtergrond verwezen
werd. In plaats daarvan beschoot men die eerst met Grieks vuur en met de
hierboven beschreven projectielen. Vaak was dit blijkbaar onvoldoende om
de tegenstander te verslaan en in dat geval was het nodig het andere schip
te enteren en in lijf-aan-lijf-gevechten de opponenten proberen klein te
krijgen. Niet zelden imiteerde men dus in een zeegevecht eigenlijk een
strijd op het vasteland. Dit wordt ook bevestigd door het feit dat de be-
manning gewapend was met zwaarden, speren, pijlen en zelfs kleine kata-
pulten. De beste en meest bewapende roeiers-soldaten werden op de bo-
venste rij geplaatst, de andere op de onderste
307
. Daarbovenop was er op
elke grote dromon nog een groep zwaar gepantserde soldaten aanwezig die
dezelfde uitrusting hadden als de cataphracten en op de houten platforms
stonden
308
. Waarschijnlijk gaat het hier niet om speciale mariniers zoals
men vroeger dacht, maar om echte landtroepen, zoals Constantinus VII
aangeeft: op de 300 mannen per dromon moesten er 70 landsoldaten aan-
wezig zijn
309
. Blijkbaar waren die lijf-aan-lijf-gevechten niet het sterkste
punt van de Byzantijnse vloot want keizer Leo raadt aan zoveel mogelijk
het enteren van de eigen schepen en een strijd van man tegen man te ver-
mijden
310
. Zij vertrouwden blijkbaar eerder op hun vuurwapens en ‘artille-
rie’.

Opvallend is de grote voorzichtigheid waarmee zowel de Byzantijnen als de
Arabieren te werk gingen. Voor zover dit mogelijk was, probeerde men di-
recte confrontaties te vermijden. Enkel wanneer men vrij zeker was van de
overwinning ging men tot de aanval over en onnodige risico’s nemen was
uit den boze. Het bouwen en bemannen van oorlogsbodems was immers

304
Van deze bronnen heeft J. Pryor een grondige studie gemaakt die eveneens in zijn monografie over de
dromon ter sprake komt.
305
T. G. KOLIAS, op. cit., pp. 134-135. Dit geldt ook voor keizer Leo VI. In zijn Tactica is immers
slechts één van de twintig hoofdstukken aan oorlogsvoering op zee gewijd, de andere negentien enkel en
alleen aan die te land.
306
Bijvoorbeeld de Poliorcetica van Aeneas Tacticus.
307
LEO VI, Tactica, XIX, §8; §18.
308
ID., op. cit., XIX, § 13; §65.
309
CONSTANTINUS VII PORPHYROGENITUS, op. cit., p. 670. Zie J. F. HALDON, op. cit., p. 225,
n. 68.
310
LEO VI, op. cit., § 25.
84
een zeer dure aangelegenheid en het goed opleiden van zeelui vergde veel
tijd. Een groot verlies op zee was dus veel rampzaliger dan bij een veld-
slag
311
. Om die reden probeerde men ook in de mate van het mogelijke vij-
andelijke schepen buit te maken en niet nodeloos te vernielen
312
.
Enkel in noodsituaties werd heel de vloot betrokken in een zeeslag, maar
het zijn juist deze gevechten die het meeste weerklank kregen bij de ge-
schiedschrijvers. Leo VI raadt dit ten stelligste af
313
. De verliezen in geval
van een nederlaag zouden immers zeer desastreus kunnen zijn. Meestal
ging het om één of enkele eskaders die elk afzonderlijk opereerden en dan
spreken we over hoogstens enkele tientallen schepen. Historische auteurs
overdreven dikwijls de cijfers over het aantal boten dat deelnam aan grote
ondernemingen of zeeslagen. Bij de herovering van Kreta in 961 bijvoor-
beeld geeft Theophanes Continuatus het waanzinnige getal van ruim
3000
314
. In een nog niet zo lang gepubliceerd heiligenleven is er sprake
van slechts 250 schepen, een getal dat veel beter de realiteit weergeeft
315
.
Bij gelijkaardige, mislukte pogingen in de decennia daarvoor is er bij Con-
stantinus Porphyrogenitus sprake van welgeteld 100 oorlogsbodems in 911
en 128 in 949
316
, en dan spreken we nog van groots opgezette expedities!
Waarschijnlijk bedroeg de totale Byzantijnse oorlogsvloot tijdens de eerste
helft van de 10de eeuw ruim 300 schepen, heel wat minder dus dan wat
men op het eerste zicht zou denken op basis van de historische auteurs.
Bij enkele grootschalige ondernemingen kon het wel gebeuren dat gewone
schepen tijdelijk omgebouwd werden tot oorlogsbodems
317
.
Omdat men dus meestal op vrij beperkte schaal opereerde, probeerde men
meestal de vijand eerder te verschalken door verrassingsaanvallen of listen
dan door brute aanvallen. Bij de aanvang van een reguliere zeeslag vertrok
men meestal uit een formatie in een halve cirkel, en niet compact bij el-
kaar
318
. Dit bood immers het voordeel dat er een grote waaier aan mogelij-
ke tactieken bleef en men zo de vijand gemakkelijker kon proberen om de
tuin te leiden door schijngevechten, plotse manoeuvres, enz. met de bedoe-
ling hem te omsingelen. De grootste en sterkste dromons werden op de
flanken geposteerd en konden in frontale positie beter hun grote aanvals-
kracht ten toon spreiden, in de eerste plaats het Griekse vuur, gevolgd door

311
R. H. DOLLEY, Naval tactics in the heyday of the Byzantine thalassocracy, p. 325. V. CHRISTI-
DES, op. cit., p. 60.
312
J. H. PRYOR, op. cit., p. 59.
313
LEO VI, op. cit., §22.
314
THEOPHANES CONTINUATUS, Chronographia, p. 475.
315
T. G. KOLIAS, op. cit., p. 137.
316
CONSTANTINUS VII PORPHYROGENITUS, op. cit., II, 44-45. Zie J. F. HALDON, op. cit., pp.
334-335.
317
R. H. DOLLEY, op. cit., p. 327.
318
LEO VI, op. cit., §44.
85
het hele arsenaal andere projectielen. Zo trachtte men de vijandelijke
schepen bijeen te drijven, een deel daarvan te vernietigen en de rest tot
overgave te dwingen. Zoals eerder gezegd, wilden de Byzantijnen entering
zoveel mogelijk vermijden
319
.

Uit het voorgaande blijkt dus dat het Griekse vuur wel een vrij belangrijk,
maar vaak niet doorslaggevend element was bij de zeeslagen. Dit vermoe-
den wordt ook versterkt door de gegevens in de De Cerimoniis: alle schepen
hadden sifons om Grieks vuur af te schieten aan boord, maar dit volstond
niet om de expeditie naar Kreta in 949 tot een goed einde te brengen. Dat
roept natuurlijk vraagtekens op over de grote impact dat dit wapen volgens
velen zou gehad hebben.

319
R. H. DOLLEY, op. cit., pp. 327-328; E. EICKHOFF, op. cit., pp. 162-168.
86
V. BESCHERMINGSMIDDELEN TEGEN HET GRIEKSE VUUR


Volgens de traditionele visie was de kracht van het Griekse vuur zo groot
dat men er zich zeer moeilijk kon tegen beschermen. Het belang van de
uitvinding van dit vuurwapen wordt soms zelfs vergeleken met die van de
atoombom
320
en ook het feit dat het Byzantijnse rijk het onwaarschijnlijk
lang uitgehouden heeft, werd in de oudere literatuur dikwijls voor een groot
deel aan dit geheime wapen toegeschreven
321
. Ook dit idee moet bijgesteld
worden volgens de laatste bevindingen van enkele geleerden en is recent
zeer sterk aangevochten door T. Korres
322
. De impact van het Griekse vuur
blijkt inderdaad minder groot te zijn geweest dan vroeger vaak werd aange-
nomen, maar in welke mate we het belang ervan moet relativeren, is nog
voor heel wat discussie vatbaar.

Een eerste belangrijk aspect om de belangrijke vraag naar het werkelijke
effect en belang van het Griekse vuur te bespreken, is te kijken in welke
mate het mogelijk was voor de vijanden van de Byzantijnen om zich hierte-
gen te beschermen. Uit enkele teksten blijkt namelijk dat men wel degelijk
in staat was om zich fatsoenlijk te beveiligen tegen het vernietigende effect
van dit vuurwapen. Daarbij paste men methodes toe die teruggingen op
eeuwenoude gewoontes.

Azijn werd al vele honderden jaren beschouwd als een adequaat middel om
zich te verweren tegen allerlei vuurwapens. Vaak lezen we in de antieke
literatuur dat men daarmee het vuur kon blussen, of ook met urine
323
,
maar volgens de huidige wetenschappers zijn deze vloeistoffen in de prak-
tijk niet of nauwelijks beter dan water, en kunnen dan ook weinig van
dienst zijn om brandende pek of olie te doven. Waarschijnlijk bedoelde
men met het begrip azijn ook zout bevattende vloeistoffen, vooral pekel, wat
wel meer geschikt zou zijn als blusmiddel
324
. Veel effectiever is zand, zoals

320
Zie bijv. H. R. ELLIS DAVIDSON, The secret weapon of Byzantium, p. 61.
321
Dit is vooral gebaseerd op de mening van E. GIBBON die in zijn standaardwerk History of the decline
and fall of the Roman empire (ed. J. B. BURY), VI, p. 11 het Griekse vuur het palladium van de Byzanti-
jnse staat noemde.
322
T. K. KORRES, )·c. lØc. |.( v\ uH 3u´(...uH .(u.-uH (-.-uH. Zoals al eerder
gezegd, hebben we dit werk niet kunnen raadplegen. Zie Gabriele PASCH, op. cit., pp. 364-366 voor zijn
belangrijkste standpunten.
323
AENEAS TACTICUS, XXIV en n. 1 voor andere auteurs. Ook bij MARCUS GRAECUS, op. cit., §
11 vinden we nog steeds dezelfde traditionele blusmiddels terug.
324
J. R. PARTINGTON, op. cit., p. 5. M. P. E. BERTHELOT, Les compositions incendaires dans l’ An-
tiquité et au moyen âge. Le feu grégeois et les origines de la poudre à canon, pp. 795-6; A. DAIN, Le
“Corpus perditum”, pp. 39-40. Zie PLINIUS MAIOR, op. cit., XXXI, 39.
87
Plinius Maior vermeldt
325
, of ook linnen doeken die meermaals in azijn ge-
drenkt zijn
326
.
Beter dan blussen is natuurlijk het voorkomen van brand, en daarvoor was
de beste methode het bekleden van houten tuigen met doeken of dieren-
huiden die in azijn of urine gedrenkt waren. Al bij Thucydides vinden we
dit principe terug: de inwoners van Plataea bedekten de houten omwalling
met huiden
327
. Wanneer men ze in azijn of pekel doopt, is dit veel beter
dan in gewoon water, want beide vloeistoffen worden beter geabsorbeerd en
zorgen ervoor dat zowel het hout als het bedekkingsmateriaal minder snel
uitdrogen
328
.
Een ander efficiënt middel was aluin. Behalve voor het looien van leer kon
dit product ook gebruikt worden om hout te behandelen en brandvrij te
maken. Al in de Griekse oudheid was deze methode goed gekend. Herodo-
tus vertelt dat de Egyptische farao Amasis een grote hoeveelheid aluin
schonk voor de heropbouw van de tempel in Delphi, die in 548 v.C. afge-
brand was
329
. Mogelijk werd dit aangewend om de tempel voor een nieuwe
brand te behoeden. Explicietere verwijzingen vinden we onder meer terug
bij Aulus Gellius, die verhaalt hoe een generaal van Mithridates in 87 v.C.
een houten toren van vernietiging door vuur kon sparen door hem met
aluin in te smeren
330
. Op dezelfde wijze konden de Romeinen hun belege-
ringstuigen beschermen tegen de Perzen in 296
331
. Of de Byzantijnen ook
deze protectiemethode toepasten, is ons niet duidelijk want we vinden die
nergens meer vermeld, in tegenstelling tot het gebruik van linnen of hui-
den
332
.

Om de schepen te beschermen tegen het Griekse vuur paste men het prin-
cipe van de in azijn gedrenkte doeken toe, zoals Joannes Cinnamus mee-
deelt
333
:

|..(Ã. . (.c).... -(v.. (uä. .. .c(.. .··.c(..H . (uÃH. v.c.
vu . A3uu ·.·..H vc).. Mu.-è vuc. ¹\.c... ...Ø.. A\\
.-.Ã... ( . ä. |..(^-ä. .)(.H .v.u.u.(... v.\uH ..(H c.. v.c.
.uc(..H u.H . vc(. v.c...\u¹.H u. .(Ø. .c.\\. )(cc(\...
|..(Ã. ..u. .v..u .u.. (.uc... .É/. ·(c vØc vcc.(. u

325
PLINIUS MAIOR, op. cit., XXIII, 37.
326
MARCUS GRAECUS, op. cit., § 11.
327
THUCYDIDES, II, 75, 5.
328
J. R. PARTINGTON, op. cit., p. 5; M. P. E. BERTHELOT, op. cit., p. 796.
329
HERODOTUS, II, 180.
330
AULUS GELLIUS, Noctes Atticae, XV, 1.
331
AMMIANUS MARCELLINUS, XX, 6, 13.
332
Zie bijv. LEO VI, op. cit., XV, 30.
333
JOANNES CINNAMUS, op. cit., p. 283.
88
./c−. .v. u. 3c.. (-..´.... u u. ..(u.. u -(. v.\(c(. ÃH v.
\.H (vcc.¹.... -() u(.. .c3...u v.c.. (vc(-. (../.cuc(..

Toen de Byzantijnen dit vernomen hadden, achtervolgden ze hen (scil. de
Venetianen) daarna, naderden hen en toe ze zich ergens in de omgeving be-
vonden van de zeeëngte van Abydos, waren ze van plan hen te verbranden
met Medisch vuur. Maar omdat zij echter vertrouwd waren met de Byzan-
tijnse gewoontes, rustten de onverschrokkenen het schip uit door vilten doe-
ken in azijn te drenken en het hele schip ermee te bekleden. Aangezien de
Byzantijnen nu echter geen succes hadden (want het vuur werd veel verder
geslingerd naar het schip dan nodig was of raakte het niet of, ook al raakte
het het, werd het door de vilten doeken afgeketst en viel het in het water en
werd het uitgedoofd), gingen ze onverrichterzake weg.

Toch was deze methode niet voor honderd procent veilig want in een Ara-
bisch manuscript lezen we het volgende
334
:

Je kan ook een mengsel maken van balsemolie en naft. Deze samenstelling
heeft de eigenschap de linnen stoffen te verbranden waarmee de Byzantij-
nen zich bedekken.

Of dit mengsel in de praktijk werkelijk doeltreffend was, weten we niet,
maar hoogstwaarschijnlijk waren er wel degelijk middeltjes voor de aanval-
lers om het effect van de beschermingsmaatregelen van de vijand te ver-
minderen. Anders zou het moeilijk te verklaren zijn hoe het dan nog über-
haupt mogelijk was dat het Griekse vuur en andere vuurwapens nog voor
lange tijd geduchte wapens waren die er toch regelmatig nog voor zorgden
dat boten of houten torens en belegeringswerktuigen in vlammen opgingen.

De Arabieren, de vijanden van de Byzantijnen bij uitstek, pasten het hier-
boven beschreven procédé al snel na de uitvinding van het Griekse vuur
toe, maar in een licht gewijzigde vorm. In de Geschiedenis van de Patriar-
chen van Alexandrië wordt verteld dat een zekere Abd ar-Rahim, het hoofd
van de arsenalen van Egypte, in 749 al een methode uitvond om zijn sche-
pen tegen vuur te beschermen
335
:

Zijn inspanningen zorgden uiteindelijk voor nooit geziene resultaten. Hij nam
lompen van linnen en verschillende kruiden die hij vermengde. Vervolgens

334
J. T. REINAUD, I. FAVÉ, Du feu grégeois, des feux de guerre, et des origines de la poudre à canon
chez les Arabes, les Persans et les Chinois, p. 268.
335
SEVERUS IBN AL-MUQAFFA, Historia patriarcharum Alexandrinorum, III, 373 (= Patrologia
Orientalis, 5, p. 119).
89
smeerde hij daarmee de schepen van de vloot in opdat, wanneer het vuur
door de Byzantijnen op de schepen zou geworpen worden, zij niet in brand
zouden vliegen. En dit feit heb ik met eigen ogen gezien: de schepen werden
bereikt door het vuur, maar werden helemaal niet in brand gestoken; inte-
gendeel, het vuur werd onmiddellijk gedoofd.

Het belangrijkste element was dat deze Egyptenaar blijkbaar de brandwe-
rende eigenschappen ontdekt had van een speciaal mengsel van planten,
zoals even verder in de tekst nog eens verduidelijkt wordt
336
. Wat dit pre-
cies was, weten we niet, maar waarschijnlijk ging het hier al om wat in de
latere Arabische lectuur meestal talq genoemd wordt. Deze substantie van
plantaardige oorsprong was volgens hen een uitstekend middel om zich te-
gen vuur te beschermen, zoals enkele bronnen expliciet stellen:

De ‘talq’ zal in geen duizend jaar verhitten, zelfs al wordt ze bloot gesteld
aan de werking van vuur. Het is hiermee dat de ‘naffatin’ zich insmeren
wanneer zij het vuur willen betreden
337
.

Talq: soort van geneesmiddel. Men zegt dat het het uitgeperst sap van een
plant is. Degenen die in een vlammenzee gaan, smeren zich ermee in
338
.

Welke plant(en) nu specifiek gebruikt werd(en), is tot op heden niet duide-
lijk. Mogelijk ging het om mica, maar daar is geen sluitend bewijs voor te
vinden
339
. Uit deze twee korte definities blijkt wel dat men het gebruik van
talq zeker niet alleen beperkte tot de oorlogsbodems, maar ook toepaste
voor de bescherming van de elitesoldaten die met vuurwapens omgingen.
In de latere militaire handboeken vindt men nog verschillende andere for-
mules terug
340
en zelfs afbeeldingen van dergelijke beschermende kledij
voor soldaten en strijdrossen
341
.

Zoals een Arabische tekst aangeeft
342
, hanteerden de Byzantijnen zelf ge-
lijkaardige methodes om hun schepen te beschermen tegen de islamitische
vuurwapens, maar in de bronnen is hier weinig van terug te vinden. In de
lijst van de De Cerimoniis staan wel grote hoeveelheden huiden en nagels
vermeld die niet anders dan voor dit doel kunnen gediend hebben
343
. Bij-

336
ID., op. cit., III, 432 (= Patrologia Orientalis, 5, p. 178).
337
JAHIZ, Madjmu’al Rasail (ed. VAN NOTEN), p. 70. Zie M. MERCIER, op. cit., p. 57.
338
LISAN AL-ARAB, XII, p. 101. Zie M. MERCIER, loc. cit.
339
M. MERCIER, op. cit., pp. 57-58.
340
J. R. PARTINGTON, op. cit., pp. 197-207.
341
Zie Fig. 22.
342
Zie n. 334.
343
CONSTANTINUS VII PORPHYROGENITUS, op. cit., II, 45, p. 675.
90
komend voordeel was dat zij ook de impact van andere projectielen die af-
geschoten werden, konden verminderen
344
.


344
E. EICKHOFF, op. cit., p. 142.
91
VI. HISTORISCH BELANG VAN HET GRIEKSE VUUR


1. Historisch overzicht

Als bij de bespreking van de oorlogsschepen en –tactiek en van de be-
schermmethodes tegen het Griekse vuur al gebleken is dat het reële effect
van dit fameuze wapen niet zo verwoestend was als vaak wordt veronder-
steld, komt dit nog duidelijker naar voren als we onderzoeken bij welke ge-
legenheden het ingezet werd en de Byzantijnen de overwinning schonk.
Een systematisch en exhaustief onderzoek naar wanneer en hoe het Griek-
se vuur gehanteerd werd, is naar wij weten nog niet gebeurd. Dit is noch-
tans van primordiaal belang als we te weten willen komen wat de echte be-
tekenis ervan was voor de geschiedenis van het Byzantijnse rijk en of uit-
spraken als zou dankzij dit staatsgeheim het imperium voor eeuwen gered
zijn, gegrond zijn. Dikwijls zeggen moderne auteurs ook dat de bronnen
talrijke gebeurtenissen opnoemen waarin het Griekse vuur een rol speelde,
maar behalve enkele steeds terugkomende voorbeelden gaat men daar
nooit dieper op in.
In de mate van het mogelijke hebben wij geprobeerd dit gebrek te verhel-
pen, eerst en vooral door op trefwoorden te zoeken in de Thesaurus Linguae
Graecae waarin de belangrijkste Byzantijnse geschiedschrijvers opgenomen
zijn. Tot onze grote verrassing hebben wij moeten vaststellen dat het aan-
tal vermeldingen veel beperkter was dan wij vooraf gedacht hadden. Wel-
iswaar zijn een aantal gevallen ons ongetwijfeld ontgaan omdat men soms
simpelweg vØc gebruikt heeft in plaats van een van de meer specifieke ter-
men
345
, maar in veel gevallen is het dan ook moeilijk uit te maken of het
werkelijk om Grieks vuur ging. Zoals gezegd waren er nog vele andere ma-
nieren om de vijand met vuur te bestoken. Om een nog betere kijk op de
zaak te krijgen, zou men ook de Arabische bronnen exhaustief moeten on-
derzoeken, maar dit lag niet in onze mogelijkheid. Toch zijn het vooral de
Byzantijnse bronnen die hier belangrijk zijn, want zij waren natuurlijk het
best op de hoogte van de gebeurtenissen en zouden het zeker niet verzwe-
gen hebben mocht een overwinning mede te danken zijn geweest aan hun
belangrijkste vuurwapen. Bij de belangrijke zeges waar het Griekse vuur
wel aan bod komt, willen we in de mate van het mogelijke onderzoeken of
het in die gevallen al dan niet doorslaggevend was en wat de context was.
Zo zal het mogelijk zijn om een coherenter beeld te vormen van het ge-

345
Zie hoofdstuk II, 1.
92
bruik, de voor- en nadelen van het wapen en uiteindelijk van het historisch
belang ervan voor de gehele Byzantijnse geschiedenis.

In eerste instantie werd het Griekse vuur gebruikt tegen de Arabieren. De
eerste maal werd de belegering van Constantinopel in 677 beëindigd dank-
zij het nieuwe wapen dat uitgevonden zou zijn door Callinicus
346
. Omdat
de Byzantijnse bronnen wemelen van de onjuistheden en tegenstrijdighe-
den, is de precieze chronologie van deze Arabische aanval nog altijd fel om-
streden en wordt ook steeds meer betwijfeld of er sprake was van een echte
belegering. Jammer genoeg zijn de islamitische teksten heel summier en
weinig behulpzaam, niet zo verwonderlijk eigenlijk omdat de moslims toen
hun eerste grote nederlaag leden. Dat het om een zeven jaren durend beleg
ging zoals Theophanes beweert
347
, wordt nu niet meer aanvaard, maar ook
met de traditionele visie dat het duurde tussen 674 en 678 zijn er proble-
men. Waarschijnlijk ging het eerder om jaarlijks terugkerende raids van de
Arabieren op de streek rond de hoofdstad, terwijl zij in de winter gelegerd
waren in Cyzicus. Waarschijnlijk begon dit in 674, maar er zijn aanwijzin-
gen dat al in 669/670 de eerste schermutselingen plaatsvonden. Van een
systematische blokkade van Constantinopel tijdens de beginjaren was geen
sprake, want de bronnen spreken vreemd genoeg enkel van een Arabische
zeemacht, nergens van een landleger dat noodzakelijk zou geweest zijn om
de stad efficiënt af te sluiten. Het lijkt er dus op dat de situatie voor de in-
woners aanvankelijk niet zo precair was als men laat uitschijnen, maar
blijkbaar was de Byzantijnse vloot toen niet sterk genoeg om de Arabieren
te verdrijven. Pas wanneer er in 676 landtroepen arriveerden en ook de
Slaven Thessaloniki ernstig bedreigden, besloot de keizer een tegenoffensief
in te zetten dat in de herfst van het volgende jaar in het voordeel van de
Byzantijnen beslecht werd.
Wanneer nu juist het Griekse vuur voor het eerst ingezet werd, is eveneens
fel bediscussieerd. Vaak neemt men aan dat dit wapen al in 672 of 673 ten
tonele verscheen zoals Theophanes stelt
348
, maar dit is in strijd met wat hij
even verder zegt
349
. Volgens ons gaat het hier om een onnauwkeurigheid
van deze kroniekschrijver en is er geen sprake van dat het ging om een
kleine aanpassing aan een bestaand wapen
350
. Het lijkt ons uitermate

346
M. CANARD, Les expéditions des Arabes contre Constantinople, pp. 77-80; G. OSTROGORSKY,
Geschichte des byzantinischen Staates, pp. 103-104; A. N. STRATOS, By-zantium in the seventh century,
IV, pp. 26-39; B. C. P. TSANGADAS, op. cit., pp. 107-133; W. TREADGOLD, A history of the Byzan-
tine state and society, pp. 325-327. Vroeger dateerde men het einde in 678, maar dat is nu bijgesteld tot
eind 677.
347
THEOPHANES CONFESSOR, op. cit., p. 354.
348
ID., op. cit., p. 353.
349
ID., op. cit., p. 354.
350
Zie pp. 17-18.
93
vreemd en onlogisch dat men enkele jaren zou gewacht hebben om dit ul-
tieme redmiddel in de strijd te werpen en ook andere bronnen plaatsen het
verschijnen van het Griekse vuur naar het einde van de Arabische cam-
pagne. Bij een Byzantijnse overwinning op de islamitische vloot in 673 is
er trouwens nog nergens een spoor van dit wapen te vinden. Op de vraag
of het hier van doorslaggevend belang was, is het antwoord positief. Alle
teksten, en niet alleen de Byzantijnse, bevestigen dat daardoor de Arabie-
ren verrast en verslagen werden. Een gedeelte van de vloot werd kort daar-
voor weliswaar door een zware herfststorm vernietigd, maar dit was blijk-
baar niet voldoende om het beleg te staken. Een aanval met schepen met
Grieks vuur was dat wel.

Een tweede beruchte confrontatie met de Arabieren waar het nieuwe vuur-
wapen aan te pas kwam, was de belegering van Constantinopel in 717-
718
351
. In tegenstelling tot enkele decennia ervoor ging het hier wel om
een echt beleg van de hoofdstad met een volledige blokkade zowel te land
als ter zee. Gelukkig is het deze keer niet zo problematisch om tot een co-
herent beeld van de toenmalige gebeurtenissen te komen en dan blijkt het
Griekse vuur hier toch een minder doorslaggevende betekenis te hebben
gehad dan in 677. Bij de aankomst van de immense vloot van de moslims
slaagde de kersverse keizer Leo III er weliswaar in om een twintigtal sche-
pen van de achterhoede met dit vuurwapen in brand te steken, maar het
leeuwendeel van de armada kon zich in veiligheid brengen
352
. Ondanks dit
verlies was het voor de Arabieren geen probleem om het beleg te beginnen
en de inwoners van de hoofdstad ook op zee te isoleren, al was het daar
niet helemaal sluitend en slaagden de Byzantijnen er nu en dan wel in
voedsel binnen te smokkelen . Wat de belegeraars meer in de problemen
bracht, was de zeer strenge winter waardoor er ziektes en hongersnood
uitbraken. In de lente van 718 probeerden de Arabieren versterkingen en
voedsel te sturen naar hun noodlijdende troepen maar dit plan mislukte.
Uit vrees voor aanvallen met het Griekse vuur, meerden een Egyptische en
een Afrikaanse vloot aan de Aziatische kant van de Bosporus aan. Door
het verraad van Koptische christenen kwam de keizer dit echter te weten
en stuurde hij prompt daarna dromons uit die erin slaagden een deel van
de vijandelijke voorraadschepen te vernietigen met behulp van Grieks vuur
en de rest buit te maken. Dit betekende een zware klap voor de moslims,
te meer daar ook een poging om over land extra manschappen en eten aan
te voeren, verijdeld werd. De doodsteek kwam er echter pas toen Constan-

351
E. W. BROOKS, The campaign of 716-718, from Arabic sources, pp. 19-33; M. CANARD, op. cit.,
pp. 80-94; G. OSTROGORSKY, op. cit., pp. 130-131; B. C. P. TSANGADAS, op. cit., pp. 134-152; W.
TREADGOLD, op. cit., pp. 346-9.
94
tinopel hulp kreeg van de Bulgaren die er snel in slaagden de Arabieren de-
finitief te verjagen
353
. Op zee bleven de Byzantijnen dus het gevaarlijkst
dankzij hun geheime wapen, maar dit wapen alleen zou deze keer hoogst-
waarschijnlijk niet voldoende geweest zijn om de overwinning te behalen.
Tal van andere factoren speelden eveneens een belangrijke rol. In veel
Arabische en Syrische bronnen is er zelfs geen spoor terug te vinden van
Grieks vuur.

Niet lang daarna bleek dit wapen ook goed van pas te komen tegen een
heel andere vijand. In 727, korte tijd na het ontketenen van zijn iconoclas-
tistische revolutie, kreeg Leo III namelijk af te rekenen met een opstand
van het maritieme thema Carabisianoi waar een zekere Cosmas uitgeroe-
pen werd als tegenkeizer. Toen deze met een vloot Constantinopel nader-
de, slaagde Leo er gelukkig zonder veel moeite in om de opstandelingen met
Grieks vuur te overdonderen en te overwinnen
354
. Nergens is er sprake
van dat de rebellen in het bezit zouden geweest zijn van dit gevaarlijke wa-
pen, dus het lijkt er sterk op dat het op dat moment nog exclusief toebe-
hoorde aan de keizerlijke vloot. Als gevolg daarvan werd het thema Carabi-
sianoi opgedoekt en vervangen door dat van de Cibyrrhaeoten, genoemd
naar een stad in Zuid-Anatolië
355
.
Ook een kleine eeuw later kwam dit vuurwapen keizer Michaël II goed te
pas bij de strijd tegen zijn rivaal Thomas de Slaaf, die in 821 door enkele
themata uitgeroepen was als rechtmatige opvolger van Leo V, die op Kerst-
mis van het jaar daarvoor vermoord was
356
. Deze troonpretendent slaagde
erin om een groot leger en vloot op de been te brengen en Constantinopel te
belegeren. Omdat hij niet snel een doorbraak kon forceren, moest hij
overwinteren en versterkingen afwachten. Die kwamen er ook, maar het
leeuwendeel van de provinciale vloten ging door het afschieten van Grieks
vuur in de vlammen op
357
. Ondanks deze belangrijke overwinning op zee
werd Michaël II nog altijd bedreigd door landtroepen. Het was pas door de
komst van de Bulgaarse khan Omurtag dat de omsingeling definitief kon
doorbroken worden. Daardoor was de weg vrijgemaakt voor het tegenof-
fensief dat de keizer eind 823 in zijn voordeel kon beslechten met de te-

352
THEOPHANES CONFESSOR, op. cit., p. 396.
353
ID., op. cit., p. 396-397; NICEPHORUS CONSTANTINOPOLITANUS, Breviarium Historicum, 54-
55; JOANNES ZONARAS, Annales, XVI, 1; JOANNES CEDRENUS, op. cit., pp. 789-790.
354
THEOPHANES CONFESSOR, op. cit., p. 405.
355
W. TREADGOLD, op. cit., p. 352.
356
P. LEMERLE, Thomas le Slave, pp. 255-297; G. OSTROGORSKY, op. cit., pp. 171-172; W.
TREADGOLD, op. cit., pp. 434-435.
357
THEOPHANES CONTINUATUS, Chronographia, pp. 63-64; JOSEPHUS GENESIUS, op. cit., II, 2-
5; GEORGIUS MONACHUS CONTINUATUS, Chronicon, p. 786; SYMEON MAGISTER, Chrono-
graphia, p. 621; JOANNES SCYLITZES, Synopsis historiarum, p. 37; JOANNES ZONARAS, op. cit.,
XV, 23.
95
rechtstelling van Thomas. Ook in dit geval redde het Griekse vuur de vloot
van die keizer en schonk het hem op zee de overwinning, zelfs tegen een
tegenstander die numeriek ruim in het voordeel was. De schepen van
Thomas de Slaaf die van provinciale vloten afkomstig waren, bezaten dit
wapen blijkbaar niet. Op het land kon met Grieks vuur toen nog niet ge-
streden worden, zodat ook in dit geval, net als bij het Arabisch beleg van
717-718, hulp van buitenaf nodig was om het bezettingsleger te ontzetten.
Tenslotte werd dit wapen nog een derde keer bij een binnenlands conflict
gebruikt. Uitzonderlijk is de vermelding dat het op het vasteland gebruikt
werd. In 977 werd tijdens een burgeroorlog Nicaea belegerd waarbij ma-
chines voor de lancering ervan ingezet werden
358
. Hoogstwaarschijnlijk be-
trof het hier ‘granaten’ zoals we hierboven beschreven hebben
359
.

Behalve bij deze enkele interne conflicten werd het Griekse vuur van de
8ste tot de 10de eeuw voornamelijk nog gebruikt in de strijd tegen de Ara-
bieren, maar het valt dadelijk op dat het hier gaat om kleinere overwinnin-
gen en dat hun aantal beperkt is. Meestal geven de bronnen ons zeer wei-
nig details zodat het uiterst moeilijk is om te bepalen op welke manier en
in welke omstandigheden de vermelde zeeslagen plaatsvonden. Daarom
zullen we deze gebeurtenissen slechts kort aanhalen, maar dit is wel nood-
zakelijk om een beter zicht te krijgen op het vraagstuk van de historische
betekenis van het vuurwapen in kwestie.
In de eerste helft van de 8ste eeuw hebben wij weet van twee dergelijke ge-
beurtenissen. In 733 slaagden de Byzantijnen erin een Afrikaans eskader
te verbranden in de buurt van Sicilië
360
. Een belangrijker overwinning was
die van de thematische vloot van de Cibyrrhaeoten op Arabieren uit
Alexandrië bij Cyprus in 748
361
. Daarna is er een lange periode zonder
enig dergelijke getuigenis. Pas in 873 duiken weer zeeslagen op waar het
Griekse vuur de moslims nederlagen toediende. Eerst slaagde de Byzan-
tijnse vloot er op die manier in om de zeeblokkade van de belegerde stad
Euripus
362
op te ruimen
363
. In datzelfde jaar werd eveneens een halt toege-
roepen aan de Kretenzische Arabieren die steeds lelijker huishielden in het
Egeïsche-Zeegebied. Tegen hen werd de Nicetas Oöryphas, drungarios van
de keizerlijke vloot, uitgezonden. Tijdens het gevecht dat plaatsvond rond

358
JOANNES SCYLITZES, op. cit., p. 323.
359
Zie pp. 67-68.
360
Dit is ons enkel overgeleverd in enkele Arabische geschiedwerken. Zie E. EICKHOFF, op. cit., p. 37.
361
NICEPHORUS CONSTANTINOPOLITANUS, op. cit., 68.
362
Chalcis op het eiland Euboia.
363
THEOPHANES CONTINUATUS, op. cit., pp. 298-299; JOANNES SCYLITZES, op. cit., pp. 151-
152. Alhoewel deze twee bronnen deze gebeurtenis zeker dateren in 873 wordt dit betwijfeld door enkele
moderne geleerden omdat betrouwbare Arabische teksten dit later plaatsen. Zie A. A. VASILIEV, op.
cit., II, 1, p. 56, n. 1.
96
Cardia
364
werden 20 vijandelijke schepen in brand gestoken en de rest op
de vlucht gejaagd
365
.
Enkele jaren later, in 880, wisten de Byzantijnen in hetzelfde gebied op-
nieuw een klinkende overwinning te behalen op de moslims. Ook deze keer
waren het dromons van de centrale zeemacht uit Constantinopel, nu onder
leiding van Nasar, die op expeditie uitgezonden waren. Zij konden de Sa-
racenen verrassen bij Methone
366
en staken met de sifons een groot deel
van de vijandelijke schepen in brand
367
.
Daarna was het opnieuw een hele periode stil tot 942. Dadelijk na het ver-
drijven van de Russen
368
stuurde keizer Constantinus VII een eskader oor-
logsbodems naar zijn bondgenoot Hugo van Provence, koning van Italië, om
een actie te ondernemen tegen hinderlijke Arabische piraten. De gezamen-
lijke expeditie wierp vruchten af. Met hun Griekse vuur vernietigden de
Grieken zonder problemen de vijandige vloot in de omgeving van Fraxine-
tum
369
, terwijl Hugo met zijn leger de stad kon veroveren
370
.
Een zeldzame keer was hun geheime wapen ook succesvol in het Oosten.
In de herfst van 956 kon de jonge strateeg van het thema van de Cibyrrha-
eoten, Basilius Hexamilites, dankzij het vuurwapen de oprukkende vloot
van Sayf al-Dawlah een nederlaag toedienen bij Tarsus alhoewel de Grie-
ken numeriek sterk in de minderheid waren
371
.
Datzelfde jaar werd ook een strafexpeditie ondernomen tegen de inwoners
van Napels en de Langobarden die meeheulden met de Saracenen. Er wer-
den zowel een landleger als een vloot ingezet die erin slaagden op beide
fronten hun slag thuis te halen. Alhoewel expliciet gezegd wordt dat de By-
zantijnen hun schepen uitgerust hadden met Grieks vuur, is het niet dui-
delijk of ze het toen daadwerkelijk gebruikt hebben, maar het is wel waar-
schijnlijk
372
.
In 961 tenslotte werd een vloot van 250 à 300 oorlogsbodems met sifons
aan boord naar Kreta gestuurd om het eiland te heroveren
373
. Dat lukte
ook na de verovering van de hoofdstad Chandax. Of de vuurwapens hier
echt van veel nut geweest zijn, is eerder twijfelachtig aangezien de oorlog

364
Plaats gelegen op de Chersonesus in Thracië.
365
THEOPHANES CONTINUATUS, op. cit., p. 300; JOANNES SCYLITZES, op. cit., p. 152; JOAN-
NES ZONARAS, op. cit., XVI, 9. Zie A. A. VASILIEV, op. cit., II, 1, p. 54; W. TREADGOLD, op. cit,
p. 457.
366
Havenstad in de Peloponnesus.
367
JOSEPHUS GENESIUS, op. cit., IV, 34; JOANNES SCYLITZES, op. cit., p. 155. Zie A. A. VASI-
LIEV, op. cit., II, 1, pp. 96-97; W. TREADGOLD, op. cit., p. 460.
368
Zie pp. 97-98.
369
Het huidige La-Garde Freinet in Zuid-Frankrijk.
370
LIUTPRAND CREMONENSIS, Antapodosis, V, 16. Zie A. A. VASILIEV, op. cit., II, 1, pp. 294-
295.
371
THEOPHANES CONTINUATUS, op. cit., p. 453. Zie A. A. VASILIEV, op. cit., II, 1, p. 360.
372
ID., op. cit., pp. 453-454. Zie A. A. VASILIEV, op. cit., II, 1, pp. 371-372.
97
hoofdzakelijk op het land uitgevochten werd. Hierna is er in de bronnen
geen spoor meer terug te vinden van het inzetten van Grieks vuur tegen de
Arabieren. Heel verwonderlijk is dit niet omdat hierna de keizers te vloot
serieus verwaarloosden en zich alleen concentreerden op het landleger.

Vanaf de 10de eeuw werd het Griekse vuur tegen een andere belangrijke
vijand gebruikt, namelijk de Russen. In 941 ondernam prins Igor onver-
wacht een expeditie tegen Constantinopel met honderden lichte schepen,
monoxylen genaamd. Deze aanval viel voor de Byzantijnen zeer ongelegen
want er kon slechts op een kleine strijdmacht beroep gedaan worden. Bij-
na heel het landleger was immers aan de slag in het Oosten om weerstand
te bieden aan de Saracenen en ook bijna heel de vloot was tegen hen in ac-
tie. Hoe zij erin slaagden om de grote overmacht toch te verdrijven, wordt
kleurrijk verteld door Liutprand van Cremona
374
:

Ínger cuncta mari vicina diriperet, nuntiatum est Romano XV semifracta se habere che-
lándia, quae populus ob vetustatem sola reliquerat. Quod ut audivit, ØH -(\(¹((H,
hoc est navium compositores, ad se venire praecepit, quibus et ait: “Properantes sine dila-
tione ea quae remanserant chelándia praeparate; sed et argumentum quo ignis proicitur
non in prora solum, verum etiam in puppi, insuper in utrisque lateribus ponite”. Com-
positis itaque secundum iussionem suam chelandiis sapientissimos in eis viros collocat
atque ut regi Íngero occurrant denuntiat. Profecti denique, cum in pelago eos positos rex
Ínger aspiceret, ut vivos illos caperet exercitui suo praecepit et non occideret. Denique
miserator et misericors Dominus, qui se colentes, se adorantes, se deprecantes non solum
protegere, sed et victoria voluit honorare, ventis tunc placidum reddidit mare – secus
enim ob ignis emissionem Grecis esset incommodum -; igitur in Rusorum medio positi
ignem circumcirca proiciunt. Quod dum Rusi conspiciunt, e navibus confestim sese in
mare proiciunt, eliguntque potius undis submergi quam igne cremari. Alii tunc loricis et
galeis onerati, numquam visuri ima pelagi petunt, nonnulli vero natantes inter ipsos ma-
ris fluctus uruntur, nullusque die illa evasit, qui fuga sese ad terram non liberavit.

Terwijl Igor alle gebieden dicht bij de zee plunderde, werd aan Romanus
gemeld dat hij 15 half vergane chelandia had, die het volk als enige overge-
laten had wegens de ouderdom. Toen hij dit gehoord had, beval hij de kala-
faten, dit zijn de scheepsherstellers, om naar hem te komen en hij zei tot
hen: “Haast jullie zonder uitstel en rust de chelandia die overgebleven zijn
uit. Maar plaats ook het toestel waarmee het vuur gelanceerd wordt niet al-
leen op de voorsteven, maar ook op de achtersteven en daarenboven op bei-

373
ID., op. cit., p. 473; LEO DIACONUS, Historiae, I, 3; SYMEON MAGISTER, op. cit., p. 758.
374
LIUTPRAND CREMONENSIS, op. cit., V, 15.
98
de zijden.” Nadat de chelandia zo volgens zijn bevel hersteld waren, plaats-
te hij daar zeer ervaren mannen in en beval dat ze koning Igor moesten te-
gemoet varen. Toen ze vervolgens vertrokken waren en koning Igor zag dat
ze zich op volle zee bevonden, gaf hij zijn vloot de opdracht hen levend ge-
vangen te nemen en niet te doden. Tenslotte wou de genadige en barmhar-
tige Heer niet alleen degenen beschermen die hem vereren, aanbidden en
smeken, maar hen ook belonen met de overwinning. Door de winden te
kalmeren, bedaarde Hij de zee – anders zou het voor de Byzantijnen nadelig
geweest zijn voor het afschieten van het vuur. Dus toen ze te midden van de
Russen lagen, lanceerden ze het vuur rondomrond. Toen de Russen dat be-
merkten, wierpen ze zichzelf dadelijk van de schepen in zee en verkozen lie-
ver verzwolgen te worden door de golven dan verteerd te worden door het
vuur. Enkelen dus, verzwaard door harnassen en helmen, zonken naar de
bodem van de zee om nooit meer teruggezien te worden; sommigen echter
werden opgebrand terwijl ze tussen de golven zelf van de zee zwommen. En
niemand, die zich niet bevrijd had door te vluchten over land, ontkwam op
die dag.

Ook in een Russische kroniek wordt een gelijkaardig verhaal vertelt. Vol-
gens deze versie zou de Byzantijnse vloot pas in actie gekomen zijn na een
veldslag die nipt gewonnen werd
375
. Uit dit relaas blijkt hoe groot de angst
van de Russen voor dit vernietigende wapen was
376
:

Theophanes zette het op een achtervolgen in boten met (Grieks) vuur en
schoot het door buizen af op de Russische schepen, zodat men een ver-
schrikkelijk mirakel kon aanschouwen. Toen de Russen de vlammen zagen,
wierpen ze zich in zee om al zwemmend te ontsnappen en degenen die het
overleefden, keerden zo terug naar huis. Thuis gekomen, vertelde ieder van
hen aan de zijnen wat zich afgespeeld had en sprak over het vuur dat door
de schepen gelanceerd werd. “De Grieken hebben een vuur dat gelijkt op de
bliksem uit de hemel”, zeiden ze, “en door het op ons af te schieten, hebben
ze ons verbrand. Het is daarom dat we hen niet hebben kunnen verslaan”.

De Russen hadden dus weinig verhaal tegen het verwoestende Griekse
vuur en vluchtten naar Bithynië waar ze echter opnieuw voor problemen

375
De Byzantijnse bronnen plaatsen de veldslag pas na de zeeslag, wat logischer is aangzien het landleger
nog niet aangekomen was bij de eerste aanval van de Russen.
376
KRONIEK VAN NESTOR, p. 34. Zie ook H. R. ELLIS DAVIDSON, op. cit., p. 63.
99
zorgden. Pas met de komst van het landleger uit het Oosten kon men hen
helemaal verslaan
377
.
Deze gebeurtenissen hadden blijkbaar een enorme indruk op de Russen
gemaakt. Toen de Byzantijnen in 971 een grote actie ondernamen tegen
Svjatoslav, de opvolger van Igor, was de aankomst van met Grieks vuur
uitgeruste schepen voldoende om hen zoveel angst aan te jagen dat ze niet
meer door de Byzantijnse linies durfden te breken en bijgevolg volledig in-
gesloten werden. Daardoor werden ze gedwongen om slag te leveren terwijl
de Byzantijnen veruit in de meerderheid waren. Logischerwijs werden zij
volledig in de pan gehakt
378
.
Een laatste roemrijke zege op de Russen vond plaats in 1043. De oorlog
van Vladimir leek sterk op die van Igor. Ook hij rukte met een vloot van
honderden monoxylen op naar Constantinopel op het moment dat het By-
zantijnse leger verzwakt was. Keizer Constantinus IX Monomachus was er
net in geslaagd een rebellie te onderdrukken. Waarschijnlijk waren de
Russen gekomen om diens tegenstander, Maniaces, te ondersteunen maar
deze was korte daarvoor gesneuveld tijdens de beslissende veldslag. Toen
de keizer weigerde de geëiste afkoopsom te betalen, liet hij zijn vloot uitrus-
ten met Grieks vuur en die kon net als in 941 het gros van de Russische
schepen in brand steken. Dit was een hele prestatie van hen aangezien in
die tijd de zeemacht reeds sterk verwaarloosd was en de resterende oor-
logsbodems elders gestationeerd waren
379
.

Ook na de hoogdagen van de Byzantijnse thalassocratie is er bij de bron-
nen nog hier en daar sprake van het gebruik van Grieks vuur.
In 1103 leverden de Byzantijnen slag tegen de Pisanen bij Rhodos waarbij
op de schepen sifons met leeuwenkoppen geplaatst werden. Na een eerste
mislukte poging slagen ze er uiteindelijk toch in om sommige vijandige bo-
ten in brand te steken. Een plots opkomende storm deed de rest
380
.
Eveneens de Hongaren bleven niet gevrijwaard van vernietiging door het
fameuze vuurwapen. In 1128 verloren zij daardoor een zeeslag tegen de
Byzantijnen
381
.

377
THEOPHANES CONTINUATUS, op. cit., p. 424; JOANNES SCYLITZES, op. cit., p. 229; JOAN-
NES ZONARAS, op. cit., XVI, 20. Zie G. OSTROGORSKY, op. cit., p. 231; A. A. VASILIEV, op. cit.,
II, 1, pp. 292-294; W. TREADGOLD, op. cit., p. 484.
378
LEO DIACONUS, op. cit., pp. 144, 151-156.
379
MICHAEL PSELLUS, Chronographia, VI, 93-95; ; JOANNES SCYLITZES, op. cit., p. 431. Zie A.
POPPE, La dernière expédition russe contre Constantinople, pp. 1-29, 233-268; W. TREADGOLD, op.
cit., p. 592.
380
ANNA COMNENA, op. cit., XI, X, 2-4.
381
IOANNES THURÓCZI, Chronica Hungarorum, p. 127, § 436.
100
Onder Manuel I Comnenus werden opnieuw schepen uitgerust met Grieks
vuur (ca. 1148), maar of dit effectief tot resultaten leidde, wordt ons niet
meegedeeld
382
.
Tegen de Venetianen was het wapen niet meer succesvol in 1171. Zij had-
den een methode ontwikkeld om hun schepen tegen het vuur te bescher-
men. De Byzantijnen moesten onverrichterzake afdruipen
383
.
De laatste maal dat we het Griekse vuur terugvinden, is bij de opstand van
Alexius Branas in 1187. Eerst kon hij vermijden dat zijn boten erdoor in
brand gestoken werden
384
, maar uiteindelijk moest hij toch de duimen leg-
gen. De nacht na zijn nederlaag werden gebouwen aan de rand van de
Bosporus door de keizer bestookt met ‘granaten’ die gevuld waren met
Grieks vuur als wraak voor de steun die velen geboden hadden aan Bra-
nas
385
.


2. Interpretatie van het historisch overzicht

Uit dit bondig overzicht kunnen we een aantal belangrijke conclusies trek-
ken. Tegen de Arabieren, Constantinopels belangrijkste vijand, is het
Griekse vuur slechts voor een beperkte periode doorslaggevend geweest.
Vanaf het midden van de 8ste eeuw is er voor lange tijd geen enkele attes-
tatie in de bronnen en dat is zeer opvallend. Het lijkt er sterk op dat de
Saracenen op dat moment erin geslaagd waren de verwoestende effecten
van het Byzantijnse wapen bij uitstek te beperken of te omzeilen. In die
context kunnen we de geciteerde Arabische tekst zien die vermeldt dat een
Egyptische Arabier rond 750 een beschermingsmiddel tegen het Griekse
vuur uitgevonden heeft
386
. Er waren weliswaar geen confrontaties meer die
de omvang benaderden van de twee belegeringen van Constantinopel, maar
als het Griekse vuur zo’n krachtige effecten had zoals men meestal aan-
neemt, zou men toch veel meer overwinningen moeten kunnen terugvinden
in de teksten dan degene die wij opgesomd hebben. Anderzijds stellen wij
vast dat veel campagnes en zeeslagen verloren werden ondanks het bezit
van sifons aan boord van de schepen. Het duidelijkst blijkt dit bij de expe-
ditie van Constantinus VII Porphyrogenitus om in 949 Kreta te heroveren.
Ondanks de tot de tanden gewapende vloot, waarvan een gedetailleerde be-
schrijving bewaard is
387
, draaide de onderneming op een fiasco uit. Noch-

382
NICETAS CHONIATES, op. cit., p. 77.
383
JOANNES CINNAMUS, op. cit., p. 283. Zie pp. 87-88.
384
NICETAS CHONIATES, op. cit., p. 381.
385
ID., op. cit., p. 391.
386
Zie pp. 88-89.
387
CONSTANTINUS VII PORPHYROGENITUS, De Cerimoniis, II, 45.
101
tans hadden alle schepen minstens 2 toestellen aan boord om vuur af te
schieten
388
. Vooral in het westelijke gedeelte van het Byzantijnse territori-
um slaagden de Arabieren erin om op zee een voortdurende bedreiging te
vormen en gebieden af te snoepen. De zwaarste tegenslag was het verlies
van Kreta in 826 waardoor de Saracenen een ideale uitvalsbasis verwier-
ven. Dat was weliswaar te wijten aan het ontbreken van bewaking op dat
moment door de opstand van Thomas de Slaaf, maar het wekt toch verba-
zing dat de Byzantijnen er pas in 961 in slaagden het te heroveren on-
danks verschillende verwoede pogingen. Ook op Sicilië moest men lijd-
zaam toezien hoe de Arabieren er in de loop van de 9de eeuw in slaagden
voet aan de grond te krijgen en stelselmatig hun gebied uit te breiden, ter-
wijl de keizers de vloot daar goed onderhielden en ondersteunden.
Toch slaagde de Byzantijnse marine er tot het einde van de 10de eeuw al
bij al redelijk goed in om het rijk van grote territoriale verliezen te sparen
en de hoofdstad meer dan eens te verlossen van oprukkende vijanden. In
het Westen bleek het Griekse vuur nog meerdere keren efficiënt maar in
het Oosten is ons maar één enkel geval bekend. Dit heeft mogelijk te ma-
ken met het feit dat de westelijke Saracenen minder vertrouwd waren met
petroleum en vooral zelf niet zo gemakkelijk vuurwapens konden vervaar-
digen, aangezien er in die streek nauwelijks of geen aardoliebronnen waren
en de contacten met de oostelijke moslims vaak niet zo optimaal waren om
er in te voeren. Anderzijds wijzen deze gevallen erop dat de Arabieren toch
nog altijd op hun hoede moesten zijn en dat het anders dezelfde verwoes-
tende effecten had als een paar eeuwen tevoren.

Tegen de Russen lijkt men meer resultaten te hebben bereikt, maar we
mogen zeker niet vergeten dat zij niet zo dikwijls in contact kwamen met
het Griekse vuur en niet goed wisten hoe ze het gevaar konden vermijden.
In tegenstelling tot de Arabieren kenden ze de bestaande beschermings-
middelen niet en hadden ze de technische kennis niet om gelijkaardige
vuurwapens te ontwikkelen. Daarom is het des te eigenaardiger dat de By-
zantijnen bij enkele gelegenheden niet van hun voordelige positie geprofi-
teerd hebben. Zowel in 860 als in 907 werd Constantinopel bedreigd door
een Russische vloot, maar is er nergens een spoor te vinden van het ge-
bruik van Grieks vuur. In het eerste geval werd nog een overwinning ge-
boekt, maar in 907 zag Leo VI zich genoodzaakt om de Russiche prins Oleg
een riante afkoopsom en een voordelige handelsovereenkomst aan te bie-
den. Nochtans verkeerde de vloot in een zeer goede toestand en behaalde
ze het jaar daarna een eclatante overwinning op de Arabieren
389
.

388
Zie pp. 76-77.
389
G. OSTROGORSKY, op. cit., pp. 214-215.
102

Verschillende andere ‘barbaarse’ volkeren verkeerden in dezelfde situatie
als de Russen en vielen wel eens ten prooi aan het Griekse vuur. Hiervan
hebben wij vooral voorbeelden uit de laat-Byzantijnse tijd. In welke mate
nog het oorspronkelijke wapensysteem gehanteerd werd in deze periode is
twijfelachtig. Op het einde van de 11de eeuw beschikte Constantinopel
immers nauwelijks nog over een eigen vloot en moest het steeds meer een
beroep doen op de Venetianen om zich te kunnen verdedigen. Vanaf het
laatste kwart van de 10de eeuw werd de marine namelijk zo erg verwaar-
loosd dat de Byzantijnen daartoe niet meer in staat waren. Het is vrij
waarschijnlijk dat het vuurwapen in deze tijd veel van zijn oorspronkelijke
kracht verloren heeft omdat sommige elementen van het geheim verloren
gegaan waren, en men dus niet meer volledig wist hoe het hele systeem in
elkaar stak. Ook de verschillende getuigenissen van het mislukt afvuren of
het op een eenvoudige manier verijdelen dat men in brand gestoken werd
door het Griekse vuur, lijken dit te suggereren. Hierbij denken wij vooral
aan de teloorgang van de grondige opleiding die vereist was voor de bedie-
naars van de sifons. Toch was de achteruitgang volgens ons nog niet zo
ver gevorderd dat men niet meer in staat was een werkbare sifon te gebrui-
ken en is er dus onvoldoende reden om de enkele vermeldingen in de tek-
sten als verzinsels af te doen zoals sommige moderne geleerden doen
390
.
In 1204 kwam ongetwijfeld de doodsteek. Bij de val van Constantinopel
ontstond er een grote chaos die het leger en de vloot nooit meer te boven
zouden komen. De eens zo grootse Byzantijnse zeemacht behoorde defini-
tief tot het verleden en het is dus helemaal niet verwonderlijk dat het ge-
heim van het Griekse vuur toen verloren is gegaan. Bovendien was het
grondgebied zoveel ingekrompen dat het zeer moeilijk was om nog aan het
hoofdbestanddeel, aardolie, te geraken. Het hele brongebied was toen im-
mers ingepalmd door de Turken en zij waren zeker de laatsten die het hun
verschaft zouden hebben. Ook in de teksten is er geen spoor meer terug te
vinden van het vuurwapen op één uitzondering na. Bij de beschrijving van
het ultieme beleg van 1453 vinden we in de kroniek van Sphrantzes meer-
maals vermeldingen van ‘kruiken gevuld met vloeibaar vuur’. Misschien
ging het nog om een soort ‘granaten’ zoals we al beschreven hebben, maar
waarschijnlijker is dat het mengsels met pek, asfalt of aanverwante pro-
ducten betrof. Die waren gemakkelijker te verkrijgen dan echte petroleum.
Veel effect hebben die toen niet meer gehad want er was toen een veel be-
langrijker en efficiënter wapen in gebruik, namelijk het kanon.


390
Zie bijvoorbeeld A. ROLAND, op. cit., 678.
103

3. Verklaring

We hebben nu duidelijk gemaakt dat de uitvinding van het Griekse vuur
niet hetzelfde belang kan worden toegekend als die van het buskruit, maar
dan rest natuurlijk nog de vraag waarom dat zo was. Het antwoord daarop
is nogal complex omdat hier meerdere factoren een rol moeten hebben ge-
speeld die echter niet allemaal duidelijk naar voren komen uit het bron-
nenmateriaal. Opnieuw moeten we hier met grote voorzichtigheid te werk
gaan en zijn sommige logisch lijkende hypotheses moeilijk te staven.

Eerst en vooral hebben enkele technische elementen een cruciale rol ge-
speeld waardoor het Griekse vuur inferieur was aan het buskruit dat vanaf
ongeveer de 11de eeuw uit China verspreid begon te geraken en dat enkele
eeuwen later hét vuurwapen bij uitstek zou worden. Daarbij verdwenen
alle andere, oudere types zoals diegene dat wij in deze verhandeling be-
spreken. Dat de Byzantijnen hun geheim volledig verloren hebben in de
loop van de 12de eeuw, ten laatste in 1204 zoals wij gezien hebben, had
weinig te maken met de opkomst van het buskruit, maar is in de eerste
plaats te wijten aan de teloorgang van de vloot, de onmogelijkheid om de
nodige ingrediënten te verkrijgen en de financieel moeilijke situatie waarin
het rijk verkeerde. Bij de moslims is er wel duidelijk een trend te zien
waarbij hun traditionele vuurwapens die wij beschreven hebben
391
naar de
achtergrond verdrongen werden. Tijdens de eerste kruistochten werd eerst
salpeter toegevoegd waardoor meer explosieve mengels gecreëerd werden,
maar ten laatste in de eerste helft van de 13de eeuw werd echt buskruit
geïntroduceerd. Voor het verschijnen van de eerste explosieve vuurwapens
zoals kanonnen was het omwille van allerlei technische problemen nog
wachten tot het begin van de 14de eeuw, maar vanaf dat moment was de
ontwikkeling niet meer te stuiten
392
.
Het succes van dit soort vuurwapens heeft alles te maken met de grote
voordelen die ze boden ten opzichte van hun voorgangers. Vooral de effici-
entie was stukken groter dan die van de sifons. Bij de eerste twee grote
conflicten was het Griekse vuur een enorm succes, maar toen de Arabieren
van de eerste schrik bekomen waren, slaagden ze er al snel in om de im-
pact van de vlammenwerpers van de Byzantijnen grondig te beperken. Als

391
Zie hoofdstuk III, 2.
392
Over de datering van de introductie van buskruit en het ontstaan van de oudste kanonnen e.d. bestaat
nog altijd zeer veel discussie. Wij volgen hier de meest aanvaarde hypotheses. Vroegere data zijn moge-
lijk maar de bewijzen zijn bevredigend. Zie J. R. PARTINGTON, op. cit., xvi-xxix (herdruk van 1999);
E. PÁSZTHORY, op. cit., pp. 34-35.
104
ze de kwetsbaarste plekken van de schepen afdekten met huiden of doeken
die goed doordrenkt waren en die eventueel met sommige plantenextracten
ingesmeerd waren, reduceerden ze het risico op brand sterk. Zoals bij vele
andere geheime wapens die in de loop van de geschiedenis uitgevonden
werden, staat de vijand in het begin machteloos en zijn de effecten vaak
desastreus. Na verloop van tijd slaagt men er echter meestal in om be-
schermingsmaatregelen te bedenken zodat de gevolgen drastisch ingeperkt
worden en het nieuwe wapen uiteindelijk soms zelfs van weinig nut meer is
en naar de achtergrond verdwijnt. Andere gelijkaardige voorbeelden waren
de introductie van olifanten in de hellenistische tijd of recentelijker, in WO
I, zenuwgas
393
.
In het geval van buskruit en kanonnen lag de situatie anders. Hier was
het doorslaggevende voordeel dat men daarmee projectielen kon afvuren.
Bescherming tegen deze wapens was een pak moeilijker en de schade die
erdoor veroorzaakt werd aan versterkingen, belegeringswerktuigen, etc.,
was vele malen groter dan die van de bestaande vlammenwerpers of ‘grana-
ten’. Zoals reeds gezegd waren die niet zo gevaarlijk voor de soldaten en
volstonden meestal de beschreven protectiemaatregelen, maar nu waren
ook mensen helemaal niet meer veilig voor de nieuwe uitvinding. Zoals be-
kend brachten deze ontwikkelingen een ware revolutie op gang in de oor-
logvoering, ook op zee. Voor schepen werd het gewoon onmogelijk om zich
goed te kunnen beveiligen en kanonnen zouden voor eeuwen, tot het ver-
dwijnen van de zeilschepen, het standaardwapen op zee worden. Het
Griekse vuur was dus hoe dan ook gedoemd om te verdwijnen, al was dit in
het Byzantijnse rijk al gebeurd vooraleer de eerste explosieve vuurwapens
hun intrede deden.

Behalve dit evidente en belangrijkste nadeel ten op zichte van vuurwapens
die met buskruit werkten, speelden hoogstwaarschijnlijk ook nog andere
technische factoren mee. Zoals uit twee getuigenissen blijkt, moesten de
weersomstandigheden meezitten. Liutprand benadrukt dat net voor de
zeeslag met de Russen in 941 de wind gelukkig luwde en de zee kalmer
werd, want anders zou dit nadelig geweest zijn bij het afvuren
394
. Bij Jo-
annes Scylitzes luidt het dat de Byzantijnen een gunstige wind afwachtten
vooraleer de schepen met Grieks vuur uit te sturen tegen de Arabieren in
873
395
. Inderdaad was het riskant om bij woelige zee met halfopen haard-
vuren te werken en werd goed richten een moeilijke zaak. Bovendien

393
A. ROLAND, op. cit., p. 672.
394
LIUTPRAND CREMONENSIS, op. cit., V, 15.
395
JOANNES SCYLITZES, op. cit., p. 151.
105
moest men ervoor opletten dat de vlammen door de wind niet teruggebla-
zen werden naar het eigen schip en men zichzelf in brand stak
396
.
Tactische trucjes van de opponenten konden hier zeker voordeel uit halen.
Zo kon men proberen de voorsteven te ontwijken en de aanvallen te richten
naar de achtersteven van de dromons, waar normaal gezien geen lanceer-
toestel opgesteld stond. Ook door op voldoende afstand te blijven, op het
juiste moment te manoeuvreren en de Byzantijnen in een positie tegen de
wind in te forceren, konden de tegenstanders voorkomen dat ze in de vuur-
linie kwamen te liggen. Anderzijds konden zij op gelijkaardige manier de
vijanden op de zwakste plaatsen aanvallen en hen daar beschieten, maar
eenvoudig was dit zeker niet. Door niet te dicht te komen, kon dit immers
vermeden worden.
Om deze redenen gaan wij akkoord met A. Roland wanneer die zegt dat het
Griekse vuur meer geschikt was voor defensieve doeleinden dan voor offen-
sieve
397
. In de situaties waar de Byzantijnen aangevallen werden, was het
de tegenpartij die dichterbij moest komen en dat was tactisch gezien een
interessantere positie om te vuren. Dat de beste resultaten in de omgeving
van Constantinopel behaald werden, kan daar ook deels door verklaard
worden. Er was daar immers veel minder manoeuvreerruimte voor de vij-
andelijke schepen. Wanneer de Byzantijnen bijvoorbeeld de rug van hun
vloot beschermden door niet ver van de kust te gaan liggen, hadden de te-
genstanders geen andere keuze dan frontaal aan te vallen en zo in een re-
gen van Grieks vuur terecht te komen.

Een ander element dat kan verklaren waarom het Griekse vuur niet zo
vaak beslissend was in zeeslagen, is de organisatie van de marine. In de
eerste plaats was het de keizerlijke vloot die over het geheime wapen be-
schikte, maar het is erg onduidelijk in welke mate dat gold voor de dro-
mons van de maritieme themata. Alhoewel uit het historisch overzicht ge-
bleken is dat die laatste bij sommige gevechten inderdaad sifons bezaten, is
het helemaal niet zeker dat dit altijd zo was. Zij waren immers een stuk
minder betrouwbaar want er was altijd het risico dat ze zouden rebelleren
in het geval van een opstand, al was dit kleiner dan bij de provinciale vlo-
ten. In hoeverre de keizers het risico namen om potentiële opstandelingen
hun belangrijkste geheime wapen ter beschikking te stellen, is moeilijk te
zeggen. Omdat de vloten van de maritieme themata echter de belangrijkste
defensieve taken uitvoerden op zee en het Arabische gevaar in de loop van
de achtste eeuw steeds groter werd, kon de centrale leiding niet anders dan
hen van Grieks vuur te verzien om zich beter te kunnen verweren. Toch

396
A. ROLAND, op. cit., pp. 672-673.
397
ID., op. cit., pp. 673, 675.
106
konden er ook veiligheidsmaatregelen genomen worden. Zo is het mogelijk
dat de vloten van de themata slechts beperkte rantsoenen van het aard-
oliemengsel kregen. Aangezien die dromons niet in Constantinopel gestati-
oneerd waren en dus niet dadelijk bij de bron zaten, kon de aanvoer goed
centraal geregeld en beperkt worden. Op die manier kon ook vermeden
worden dat andere vijanden volledig achter het geheim konden komen. Dit
zou dan betekenen dat de vloten van de themata niet altijd voldoende vloei-
stof in voorraad hadden en ze de sifons dus soms niet konden gebruiken.
Alhoewel voor deze hypothese geen enkel duidelijk bewijs beschikbaar is, is
het in elk geval opvallend dat de overgrote meerderheid van alle overwin-
ningen die te danken waren aan het Griekse vuur, op rekening te schrijven
zijn van de keizerlijke vloot
398
.

Een laatste factor die we niet mogen vergeten, is dat de Byzantijnse vloot
nooit de prioriteit was van de keizer en de legerleiding. Die ging uit naar de
landmacht, want na de twee belegeringen van Constantinopel in 674-677
en 717-718 was het Arabische gevaar veel groter op het land dan op zee.
Bovendien was zo’n leger veel goedkoper dan het bouwen en onderhouden
van oorlogsschepen. Daarom werd de marine geregeld verwaarloosd en
werd er pas in geïnvesteerd als er echt nood aan was. In de loop van de
Byzantijnse geschiedenis is het dan ook mogelijk meerdere periodes van
afwisselend bloei en verval te onderscheiden. De exacte dateringen hiervan
zijn betwist maar de tendensen zijn in elk geval duidelijk. De eerste per-
manente vloot werd als gevolg van de catastrofale nederlaag bij Phoenix
opgericht rond 660
399
. Die werd goed in stand gehouden tot na de grote
overwinning op de Arabieren in 718 omwille van de constante dreiging,
maar daarna ging het snel bergaf. Pas met het aantreden van de Amori-
sche dynastie in het begin van de 9de eeuw kwam er enige verbetering,
maar vooral onder de Macedonische keizers (867-1056) werd de vloot sterk
uitgebouwd en beleefde ze haar hoogtepunt onder Leo VI en Constantinus
VII Porphyrogenitus. Na de grootschalige en geslaagde expeditie naar Kreta
in 961 verschoof de aandacht weer helemaal naar het landleger en begon
langzaam de aftakeling die in sneltempo verder gezet werd in de 11de
eeuw
400
. Onder Alexius I Comnenus (1081-1118) werd nog een laatste,
wanhopige poging ondernomen om het tij te keren, maar het verval van de
Byzantijnse zeemacht was al te ver gevorderd en het rijk beschikte toen ook
niet meer over voldoende financiële middelen om zijn onderneming lang vol

398
A. TOYNBEE, op. cit., p. 327, n. 6; A. ROLAND, op. cit., pp. 674-675. In het laatste artikel wordt
verkeerdelijk gesteld dat de provinciale vloten over Grieks vuur beschikten. Dit was hoogstwaarschijnlijk
niet zo.
399
Zie p. 81.
400
Hélène AHRWEILER, op. cit.; E. EICKHOFF, op. cit.; A. ROLAND, op. cit., p. 673, n. 64.
107
te houden. Na hem ging de teloorgang onverdroten voort en na de val van
Constantinopel in 1204 was het helemaal gedaan met de Byzantijnse ma-
rine.
Als we dan terugblikken naar ons historisch overzicht kunnen we dit
schema hier perfect op toepassen. Bijna alle noemenswaardige overwin-
ningen vonden plaats in de periodes van hoogbloei en dat is natuurlijk
geen toeval. Wanneer er nauwelijks nog een vloot die naam waardig voor-
handen was, kon men uiteraard ook nauwelijks het Griekse vuur nog effi-
ciënt gebruiken.

Tenslotte kunnen we zeggen dat ondanks de hierboven beschreven nadelen
het Griekse vuur toch een geducht wapen was. Bij goed voorbereide, offen-
sieve zeeslagen mocht het met de gepaste beschermingsvoorzorgen dan wel
een stuk minder gevaarlijk zijn, toch bleef dit vuurwapen een van de be-
langrijkste elementen van de Byzantijnse scheepsuitrusting. Vooral bij
verrassingsaanvallen kon het zeker nog volop zijn nut bewijzen en ook te-
gen andere vijandige volkeren, in de eerste plaats tegen de Russen, is ge-
bleken dat het nog steeds verschrikkelijke effecten kon tot stand brengen.
Bovendien kwam het Griekse vuur waarschijnlijk nog vaak goed van pas
bij kleinere gevechten tegen vooral piraten die geregeld de kustgebieden af-
schuimden, maar die minder goed uitgerust en beschermd waren dan de
reguliere Arabische vloot
401
. Jammer genoeg is deze hypothese moeilijk te
bewijzen omdat er in de bronnen geen getuigenissen te vinden zijn van
dergelijke gebeurtenissen. Kleine schermutselingen waren immers niet be-
langrijk genoeg om in de kronieken vermeld te worden.

Als conclusie kunnen we stellen dat het Griekse vuur in de realiteit mis-
schien niet zo’n verschrikkelijke en verwoestende effecten teweegbracht zo-
als men vroeger vaak dacht, maar dat het in de eerste plaats een sterk psy-
chologisch wapen was. Zoals blijkt uit de schrikwekkende en wat overdre-
ven beschrijvingen hadden alle andere volkeren, behalve de Arabieren, er
een panische angst voor
402
en vooral zij zullen de Byzantijnse dromons wel
zoveel mogelijk gemeden hebben.

401
MICHAEL PSELLUS, op. cit., VI, 93 zegt expliciet dat in 1043 de schepen met sifons verspreid wa-
ren om de kusten te bewaken. Waarschijnlijk bedoelt hij hiermee in eerste instantie de themavloten die
juist voor dit doel opgericht waren.
402
Het meest sprekend is de reactie van de Russische prins Svjatoslav in 971. Zie p. 99.
108
BESLUIT

In deze verhandeling hebben wij gepoogd zoveel mogelijk facetten van het
Griekse vuur op een systematische manier te bespreken en ons vooral te
verdiepen in een aantal aspecten die tot nu toe zwaar onderbelicht geble-
ven zijn in de wetenschappelijke studies. Aangezien de overgrote meerder-
heid daarvan gewijd is aan de vraagstukken van de samenstelling en de
lanceermethodes van dit vuurwapen, hebben wij deze kwesties dan ook
uitgebreid behandeld. Zoals gebleken is uit het tweede hoofdstuk van onze
verhandeling, is men hier tot een vrij bevredigende conclusie gekomen. De
vroegere salpetertheorie is nu definitief verleden tijd. De enkele antieke
bronnen die men als bewijs hiervoor aanbracht, zijn zo onduidelijk en vat-
baar voor heel uiteenlopende interpretaties, dat het erg twijfelachtig is dat
de Byzantijnen op het einde van de 7de eeuw de eigenschappen van salpe-
ter al voldoende kenden en het konden zuiveren.
Nu heeft men voldoende aanwijzingen dat de uitvinding van het Griekse
vuur kaderde in een lange traditie van vuurwapens, waarbij vooral de ont-
dekking dat aardolie hiervoor uiterst geschikt was, een belangrijke door-
braak betekende. Nu wordt algemeen aanvaard dat petroleum het belang-
rijkste ingrediënt was en wordt ook sterk de nadruk gelegd op het feit dat
het lanceersysteem minstens even belangrijk was als de samenstelling van
het mengsel. Dat komt vooral omdat gebleken is dat er veel verschillende
formules in omloop waren en dat men dus eigenlijk niet kan spreken van
één Grieks vuur. Op het vlak van de toestellen die door de Byzantijnse
oorlogsbodems gebruikt werden om de mengsels af te vuren , hebben voor-
al J. Haldon en M. Byrne veel vooruitgang geboekt. Heden ten dage wordt
in het vakgebied van de Byzantijnse oorlogvoering hun hypothese over de
sifon beschouwd als degene die het dichtst bij de realiteit aanleunt. Het
grote pluspunt is dat hun theorie de enige is die nergens tegenstrijdig is
met de erg problematische terminologie. Bovendien hebben hun proeven
aangetoond dat hun voorgestelde afvuurmechanisme ook werkt in de reali-
teit.
Toch zijn alle moeilijkheden zeker nog niet van de baan en is het laatste
woord hierover nog niet gezegd. Vooral de latere varianten van het Griekse
vuur die op het land gebruikt werden, stellen nog veel problemen, vooral
omdat de infomatie hierover nog schaarser en verwarrender is dan over de
sifons van de schepen. Het is nogal onwaarschijnlijk dat Byzantijnse
bronnen ons nog meer informatie kunnen verschaffen omdat die reeds
grondig uitgeplozen zijn. Mogelijke opheldering kan wel komen van de tal-
109
loze, nog moeilijk toegankelijke en weinig bestudeerde Arabische militaire
geschriften en van eventuele archeologische vondsten.

Wij wensten ons echter speciaal toe te leggen op de aspecten die in het we-
tenschappelijk onderzoek tot nu toe sterk verwaarloosd zijn: de problema-
tiek van de geheimhouding en de vraag wat de werkelijke kracht en het
historische belang van het Griekse vuur geweest zijn. Vooral wat het laats-
te thema betreft, zijn wij toch tot een verrassende conclusie gekomen. Zo
hebben wij duidelijk kunnen aantonen dat er in werkelijkheid veel minder
zeeslagen geweest zijn dan men vroeger altijd dacht, waarbij het vuurwa-
pen doorslaggevend was. Bovendien hebben we ontdekt dat de Byzantij-
nen zelfs gevechten verloren hebben terwijl hun schepen nochtans met si-
fons uitgerust waren. Ook de tactische geschriften wijzen erop dat er nog
nood was aan andere wapens en dat een zeegevecht vaak niet alleen met
Grieks vuur beslist kon worden.
De reputatie van dit vuurwapen blijkt dus niet te beantwoorden aan de
realiteit en is dus overroepen. Dat was vooral te wijten aan het feit dat de
Arabieren er al vrij snel in slaagden hun schepen te beschermen en zelf
ook vuurwapens ontwikkelden, vooral granaten. Waarschijnlijk produ-
ceerden ze zelf na verloop van tijd ook een soort vlammenwerpers, maar of
die van hetzelfde niveau waren als de Byzantijnse sifons, is niet duidelijk
en eerder twijfelachtig. Verder onderzoek kan hierover mogelijk meer dui-
delijkheid brengen.

Alhoewel nu gebleken is dat het Griekse vuur niet een van de allerbelang-
rijkste pijlers van de Byzantijnse staat was en dat het niet een van de
hoofdoorzaken was dat het rijk het zolang heeft kunnen uithouden, kun-
nen we echter niet zeggen dat dit vuurwapen geen rol van betekenis ge-
speeld heeft in de loop van de Byzantijnse geschiedenis. Op enkele crucia-
le momenten heeft het wel degelijk zijn nut bewezen en Constantinopel
toen misschien wel behoed voor een gewisse ondergang, vooral dan tijdens
de eerste grootschalige aanval van de Arabieren op de hoofdstad gedurende
de jaren 674-677. Zo slaagden zij erin de opmars van de moslims af te
stoppen en de slagkracht van de vloot gevoelig te vergroten. Daarna werd
de sifon het belangrijkste standaardwapen en bewees het vooral zijn dien-
sten tegen andere vijandige volkeren. Die waren minder goed in staat zich
voldoende ertegen te verweren. Het was dan ook vooral op deze kleinere
tegenstanders dat het Griekse vuur het meeste indruk maakte en uitgroei-
de tot een geducht psychologisch wapen.
Jammer genoeg verwaarloosden de keizers regelmatig de Byzantijnse vloot,
een situatie die vanaf de 11de eeuw stelselmatig verslechterde, zodat men
110
uiteindelijk niet meer in staat was zich fatsoenlijk te verdedigen tegen de
kruisvaarders in 1204. Zo ging hun staatsgeheim definitief verloren, maar
waarschijnlijk had het Griekse vuur toen al een groot gedeelte van zijn oor-
spronkelijke kracht verloren. De Arabieren bleven nog geruime tijd hun
projectielen op basis van aardolie gebruiken, maar die werden geleidelijk
verdrongen door de opkomst van het veel krachtigere buskruit, en tenslotte
door kanonnen. Het Griekse vuur was dus hoe dan ook ten dode opge-
schreven.






112
Fig. 1 Reconstructietekening van de vlammenwerper beschreven door Thucydides.
R. J. FORBES, More studies in early petroleum history 1860-1880, p. 74.

Fig. 2 Graffito van een oorlogsschip met een ‘vuurpot’ aan de voorsteven (1ste eeuw v. C.)
M. REDDÉ, Mare Nostrum, p. 101.




113

Fig. 3 Vlammenwerper van Hero van Byzantium.
R. SCHNEIDER, Griechische Poliorketiker, II, Tafel IV, Fig. 7.

Fig. 4 Reconstructie van malleoli: 1 Boogpijl; 2 Geschutspijl.
M. F. A. BROK, Ein spätrömischer Brandpfeil nach Ammianus, p. 59.
114



Fig. 5 De vloot van keizer Michaël II valt Thomas de Slaaf aan met Grieks vuur.
E. PÁSZTHORY, Über das ‘Griechische Feuer, p. 31, Abb. 4.


Fig. 6 Romeinse pomp gevonden nabij Bolsena (ca. 100 n.C.).
M. MERCIER, Le feu grégeois, p. 29.
115

Fig. 7 1. Pomp gevonden in Silchester. 2. Reconstructie van deze pomp.
A. P. USHER, A history of mechanical inventions, p. 137.

Fig. 8. Reconstructie van een lanceersysteem van een sifon.
J. F. HALDON, M. BYRNE, A possible solution of the problem of
Greek fire, p. 95.
116
Fig. 9 Ballista voor het lanceren van Grieks vuur.
Gabriele PASCH, Il fuoco greco, p. 366, naar T. K. Korres.
Fig. 10 Gebruik van een ceirosiv fwn bij een belegering volgens Hero van Byzantium,
uit de Codex Vaticanus graecus 1605 (11de eeuw).
E. PÁSZTHORY, Über das “Griechische Feuer”, p. 31, Abb. 5.

117


Fig. 11 Handgranaat?
R. ETTINGHAUSEN, The uses of sphero-conical vessels in the Muslim
East, Fig. 13.







Fig. 12 Enkele van de eigenaardige kruiken die gevonden zijn in de destructielaag van
Amorium (838 n.C.).
C. LIGHTFOOT, Le site d’Amorium, p. 33.












118
Fig. 13 Granaten voor Grieks vuur.
V. CHRISTIDES, New light on navigation and naval warfare, p. 23,
Fig. 11 en 12.
Fig. 14 Trebuchets om kruiken met Grieks vuur te lanceren. Tekeningen uit
Arabische manuscripten (13de eeuw).
V. CHRISTIDES, New light on navigation and naval warfare, p. 20,
Fig. 7.


119




Fig. 15 Zogenaamde “Syrische kruiken”.
M. MERCIER, Le feu grégeois, Planche XI.




Fig. 16 Zogenaamde “Syrische kruiken”.
M. MERCIER, Le feu grégeois, Planche XIV.







120

Fig. 17 Granaat van het Egyptische type, gevonden in Foustat (1168 n.C.).
M. MERCIER, Le feu grégeois, Planche VI.
Fig. 18 Arabische machine om vuurpijlen af te schieten.
V. CHRISTIDES, New light on navigation and naval warfare , p.
13, Fig. 6.

121
Fig. 19 Tekening uit een Arabisch manuscript van een schip met potten,
gevuld met Grieks vuur.
V. CHRISTIDES, New light on navigation and naval warfare, p. 20,
Fig. 8.



Fig. 21 Graffito van een Byzantijnse dromon (12de eeuw).
J. PRYOR, Geography, technology and war, p. 59.
122


Fig. 20 Reconstructietekening van een Byzantijnse dromon.
E. EICKHOFF, Seekrieg und Seepolitik zwischen Islam und Abendland,
p. 8.



123



Fig. 22 Islamitische soldaten en paard met vuurbestendige kledij.
A. Y. AL-HASSAN, D. R. HILL, Islamic technology: an illustrated history, p. 119.















V
BIBLIOGRAFIE



1. PRIMAIRE BRONNEN


1. GRIEKSE BRONNEN

Aeneas Tacticus, Poliorcetica
Enée le tacticien. Poliorcétique, ed. trad. A. DAIN (Collection des universi-
tés de France), Parijs, 1967.

D. BARENDS, Lexicon Aeneium: a lexicon and index to Aeneas Tacticus’
military manual On the defense of fortified positions (Bibliotheca classica
Vangorcumiana 6), Assen, 1955.

Anna Comnena, Alexias
Anne Comnène. Alexiade: règne de l’empereur Alexis I Comnène 1081-
1118, ed. trad. B. LEIB (Collection des universités de France. Collection
byzantine), 4 vol., Parijs, 1937-1976.

The Alexiad of the princess Anna Comnena: Being the history of the reign
of her father, Alexios I, emperor of the Romans, 1081-1118, trad. Elisa-
beth A. S. DAWES, Londen, 1928 (= New York, 1967).

The Alexiad of Anna Comnena, trad. E. R. A. SEWTER, New York, 1969.

Alexias. Anna Komnene, trad. D. R. REINSCH, Keulen, 1996.

Anonyma tactica Byzantina, De re strategica
Anonymous Byzantine treatise on strategy, in Three military treatises,
ed. trad. G. T. DENNIS (Corpus fontium historiae Byzantinae 25), Wash-
ington D. C., 1985, pp. 1-135.

Anonymus, De obsidione toleranda
Anonymus de obsidione toleranda (ca. 950), ed. Hilda VAN DEN BERG,
Leiden, 1947.

Basilios Patrikios Parakoimomenos, Naumachica
Naumachica, ed. A. DAIN (Nouvelle collection de textes et documents),
Parijs, 1943, p. 57 e.v.



VI
Joannes Cameniates, De expugnatione Thessalonicae
Ioannis Caminiatae De expugnatione Thessalonicae, ed. Gertrude BÖH-
LIG (Corpus fontium historiae Byzantinae 4. Series Berolinensis), Berlijn,
1973.

Die Einnahme Thessalonikes durch die Araber im Jahre 904, trad. Ger-
trude BÖHLIG (Byzantinische Geschichtsschreiber 12) , Graz, 1975.

Georgius Cedrenus, Compendium historiarum
Georgius Cedrenus Ioannanis Scylitzae ope, ed. I. BEKKER (Corpus
scriptorum historiae Byzantinae 34-35), Bonn, 1838-1839.

Joannes Cinnamus, Epitome rerum ab Joanne et Alexio Com-
nenis gestarum
Ioannis Cinnami Epitome rerum ab Ioanne et Alexio Comnenis gestarum,
ed. A. MEINEKE (Corpus scriptorum historiae Byzantinae 26), Bonn,
1836.

Chronique, trad. J. ROSENBLUM (Publications de la Faculté des lettres
et des sciences humaines de Nice 10), Parijs, 1972.

Deeds of John and Manuel Comnenus, trad. C. M. BRAND, New York,
1976.

Constantinus VII Porphyrogenitus, De administrando imperio
De administrando imperio, ed. G. MORAVCSIK, trad. R. J. H. JENKINS
(Corpus fontium historiae Byzantinae 1), Washington D. C., 1967.

Die Byzantiner und ihre Nachbarn. Die ‘De administrando imperio’ ge-
nannte Lehrschrift des Kaisers Konstantinos Porphyrogennetos für seinen
Sohn Romanos, tradd. K. BELKE, P. SOUSTEL (Byzantinische Ge-
schichtsschreiber 19), Wenen, 1995.

Constantinus VII Porphyrogenitus, De cerimoniis aulae By-
zantinae
Constantini Porphyrogeniti imperatoris De cerimoniis aulae Byzantinae
libri duo, ed. J. J. REISKE (Corpus scriptorum historiae Byzantinae 20-
21), Bonn, 1829-1830.

Josephus Genesius, Regum
Iosephi Genesii Regum libri quattuor, ed. Anni LESMÜLLER-WERNER,
H. THURN (Corpus fontium historiae Byzantinae 14. Series Berolinen-
sis), Berlijn, 1984.

Byzanz am Vorabend Neuer Grösse: Überwindung des Bilderstreites und
der innenpolitischen Schwäche (813-886). Die vier Bücher der Kaiserge-
schichte des Ioseph Genesios, trad. Anni LESMÜLLER-WERNER (Byzan-
tinische Geschichtsschreiber 18), Wenen, 1989.
VII

On the reigns of the emperors, trad. A. KALDELLIS (Byzantina Aus-
traliensia 11), Canberra, 1998.

Georgius Monachus, Chronicon
Georgii Monachi Chronicon, ed. C. DE BOOR (Bibliotheca Graecorum et
Romanorum Teubneriana), 2 vol., Leipzig, 1904 (= 1978).

Georgius Monachus Continuatus, Chronicon
Theophanes Continuatus, Ioannes Cameniata, Symeon Magister, Geor-
gius Monachus, ed. I. BEKKER (Corpus scriptorum historiae Byzantinae
18), 1838, pp. 761-924.

Heron Byzantius, Poliorcetica
Griechische Poliorketiker. II: Anonymi De rebus bellicis liber, ed. trad. R.
SCHNEIDER (Abhandlungen der Königlichen Gesellschaft der Wissen-
schaften zu Göttingen. Philologisch-historische Klasse. Neue Folge XI, 1),
Berlijn, 1908.

Siegecraft: two tenth-century instructional manuals by Heron of Byzan-
tium, ed. D. F. SULLIVAN (Dumbarton Oaks studies 36), Washington D.
C., 2000.(niet gezien)

Joannes Malalas, Chronographia
Ioannis Malalae Chronographia, ed. J. THURN (Corpus fontium historiae
Byzantinae 35), Berlijn, 2000.

The chronicle of John Malalas, tradd. Elizabeth JEFFREYS, M. JEF-
FREYS, R. SCOTT (Byzantina Australiensia 4), Melbourne, 1986.

Joannes Scylitzes, Synopsis Historiarum
Ioannis Scylitzae Synopsis Historiarum, ed. H. THURN (Corpus fontium
historiae Byzantinae 5), Berlijn, 1973.

Byzanz wieder ein Weltreich: das Zeitalter der makedonischen Dynastie,
trad. H. THURN (Byzantinische Geschichtsschreiber 15), Graz, 1983.

Julius Africanus, Kestoi
Jules Africain. Fragments des Cestes. Provenant de la collection des tac-
ticiens grecs, ed. J.-R. VIEILLEFOND (Collection des universités de Fran-
ce), Parijs, 1932.

J.-R. VIEILLEFOND, Les “Cestes” de Julius Africanus. Étude sur l’en-
semble des fragments avec édition, traduction et commentaires (Publica-
tions de l’institut français de Florence. Ière série. Collection d’études
d’histoire, de critique et de philologie 20), Firenze – Parijs, 1970.

VIII
Leo VI, Tactica
Leonis, Romanorum imperatoris augusti, cognomine Sapientis, opera
quae reperiri potuerunt omnia, ed. J. P. MIGNE (Patrologiae cursus
completus. Series graeca 107), Parijs, 1863.

Leo VI, Naumachica
Naumachica, ed. A. DAIN (Nouvelle collection de textes et documents),
Parijs, 1943.

Leo VI, Sylloge Tacticorum
Sylloge Tacticorum quae olim ‘inedita Leonis tactica’ dicebatur, ed. A.
DAIN (Nouvelle collection de textes et documents), Parijs, 1938.

Leo Diaconus, Historiae
Leonis Diaconi Caloënsis Historiae libri decem et liber de Velitatione belli-
ca Nicephori Augusti, ed. C. B. HASE (Corpus scriptorum historiae By-
zantinae 23), Bonn, 1828.

Nikephoros Phokas. Der bleiche Tod der Sarazener und Johannes Tzi-
miskes: die Zeit von 959 bis 976 in der Darstellung des Leon Diakonos,
trad. F. LORETTO (Byzantinische Geschichtsschreiber 10), Graz, 1961.

Mauricius, Strategicon
Mauricii Strategicon. Das Strategikon des Maurikios, ed. G. T. DENNIS,
trad. E. GAMILLSCHEG (Corpus fontium historiae Byzantinae 17), We-
nen, 1981.

Nicephorus Constantinopolitanus, Breviarum historicum de
rebus gestis post imperium Mauricii
Short history. Nikephoros, patriarch of Constantinople, ed. trad. C.
MANGO (Corpus fontium historiae Byzantinae 13 = Dumbartons Oaks
texts 10), Washington D. C., 199O.

Nicephorus II Phocas, Praecepta militaria
E. McGEER, Sowing the dragon’s teeth. Byzantine warfare in the tenth
century (Dumbarton Oaks studies 33), Washington D. C., 1995, pp. 3-
78.

Nicephorus Uranus, Tactica
E. McGEER, Sowing the dragon’s teeth. Byzantine warfare in the tenth
century (Dumbarton Oaks studies 33), Washington D. C., 1995, pp. 79-
167 (capita 63-74).

Nicetas Choniates, Historia
Nicetae Choniatae Historia, ed. J.-L. VAN DIETEN (Corpus fontium
historiae Byzantinae 11. Series Berolinensis), Berlijn, 1975.

IX
O city of Byzantium. Annales of Niketas Choniates, trad. H. J.
MAGOULIAS (Byzantine texts in translation), Detroit, 1984.

Grandezza e catastrofe di Bisanzio (narrazione cronologica), edd. A. P.
KAZHDAN, R. MAISANO, trad. Anna PONTANI (Scrittori greci e latini),
Milaan, 1994.

Polyaenus, Stratagematon
Stratagems of war, ed. trad. P. KRENTZ, E. L. WHEELER, Chicago,
1994.

Procopius Caesariensis, De bello gotico
Procopius II: De bellis libri V-VIII, edd. J. HAURY, G. WIRTH (Bibliotheca
Graecorum et Romanorum Teubneriana), Leipzig, 1963
2
.

Procopius, History of the wars, Books VII (continued) and VIII, ed. trad.
H. B. DEWING (Loeb Classical Library), Cambridge (Massachusetts) –
Londen, 1962.

Michael Psellus, Chronographia
Michele Psello. Imperatori di Bisanzio (Cronografia), ed. S. IMPEL-
LIZZERI, trad. Silvia RONCHEY (Scrittori greci e latini), 2 vol., Vicenza,
1984.

Georgius Sphrantzes, Annales
Georgii Sphrantzae Chronicon, ed. R. MAISANO (Corpus fontium historiae
Byzantiniae 29 = Scrittori bizantini 2), Rome, 1991.

Symeon Magister (= pseudo-Symeon), Chronographia
Theophanes Continuatus, Ioannes Cameniata, Symeon Magister, Geor-
gius Monachus, ed. I. BEKKER (Corpus scriptorum historiae Byzantinae
18), 1838, pp. 601-760.

Theophanes Confessor: Chronographia
Theophanis Chronographia, ed. C. DE BOOR (Bibliotheca scriptorum
Graecorum et Romanorum Teubneriana), Leipzig, 1883-1885 (= 1963).

Bilderstreit und Arabersturm in Byzanz; das 8. Jahrhundert (717-813)
aus der Weltkronik des Theophanes, trad. L. BREYER (Byzantinische
Geschichtsschreiber 6) Graz, 1957.

The chronicle of Theophanes Confessor. Byzantine and Near Eastern his-
tory AD 284-813, tradd. C. MANGO, R. SCOTT, G. GREATREX, Oxford,
1997.

Thesaurus Theophanis Confessoris: Chronographia, edd. B. COULIE, P.
YANNOPOULOS (Corpus christianorum. Thesaurus patrum graecorum),
Turnhout, 1998.
X

Theophanes Continuatus, Chronographia
Theophanes Continuatus, Ioannes Cameniata, Symeon Magister, Geor-
gius Monachus, ed. I. BEKKER, (Corpus scriptorum historiae Byzantinae
18), 1838.

Joannes Zonaras, Annales
Annales, ed. M. PINDER (Corpus scriptorum historiae Byzantinae 27-28),
2 vol. Bonn, 1841-1844.


2. LATIJNSE BRONNEN

Ammianus Marcellinus, Historiae
Ammien Marcellin. Histoires, Livres XXIII-XV, ed. trad. J. FONTAINE
(Collec-tion des universités de France), vol. 4, 1, Parijs, 1977.

J. DEN BOEFT, J. W. DRIJVERS, D. DEN HENGST, H. C. TEITLER, Phi-
lological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, Gro-
ningen, 1998.

Anonymus, Anecdota Carolina
B. BISCHOFF, Anecdota Carolina, in Studien zur lateinischen Dichtung
des Mittelalters. Ehrenausgabe für Karl Strecker, edd. W. STACH, H.
WALTHER, (Schriftenreihe zur historischen Vierteljahrschrift. Zeitschrift
für Geschichts-wissenschaft und für lateinische Philologie des Mittelalters
1), Dresden, 1931, pp. 6-7.

Joannes Thuróczi, Chronica Hungarorum
Chronica Hungarorum, edd. Elisabeth GALANTAI, J. KRISTO (Bibliotheca
scriptorum medii recentisque aevorum. Series nova 7-9), 3 vol.,
Budapest, 1985-1988.

Landolfus Sagax, Historia romana (= Historia miscella)
Landolfi Sagacis Historia romana, ed. A. CRIVELLUCCI (Fonti per la
storia d' Italia 49-50), 2 vol., Rome, 1912.

Liutprand Cremonensis, Antapodosis
Antapodosis; Homelia paschalis; Historia Ottonis; Relatio de Legatione
Constantinopolitana, ed. P. CHIESA (Corpus christianorum. Continuatio
mediaevalis 156), Turnhout, 1998.

The embassy to Constantinople and other writings. Liutprand of Cre-
mona, ed. J. S. NORWICH, trad. F. A. WRIGHT, Londen, 1993.

Marcus Graecus, Liber ignium ad comburendos hostes
XI
F. HOEFER, Histoire de la chimie, vol. I, Parijs, 1842, appendix.

M. P. E. BERTHELOT, La chimie au moyen âge, I, Parijs, 1893 (= Ams-
terdam, 1967), pp. 89-135.

Plinius Maior, Naturalis Historia
Pline l’Ancien. Histoire Naturelle. Livre II, ed. trad. J. BEAUJEU (Collec-
tion des universités de France), Parijs, 1950.

Pline l’Ancien. Histoire Naturelle. Livre XXXV, ed. trad. J.-M. CROIS-
SILLE (Collection des universités de France), Parijs, 1985.

Vegetius Renatus, Epitoma rei militaris
Vegetius. Abriß des Militärwesens, ed. trad. F. L. MÜLLER, Stuttgart,
1997.


3. ARABISCHE BRONNEN

Abu-‘l’-Qasim Khalaf ibn ‘Abbas al-Zahrawi (= Abulcasis)
La chirurgie d’Abulcasis, trad. L. LECLERC, Parijs, 1861.

Agapius Marbugensis, Kitab al-‘Unwan
Agapius (Mahboub) de Menbidj, Kitab al- ‘Unwan (Histoire universelle),
ed. trad. A. A. VASILIEV (Patrologia orientalis 8), Turnhout, 1971.

Murda ibn al-Tarsusi
Un traité d’armurerie composé pour Saladin, ed. trad. C. CAHEN, in
Bulletin d’études orientales 12, 1947-1948, pp. 102-163.

Ibn al-Atir, Al Kamil fi'l-Tarih
Chronicon quod perfectissimum inscribitur Al Kamil fi'l-Tarih, ed. C. J.
TORNBERG, 13 vol., Leiden, 1853-1869 (=Beiroet, 1965-67).

A. A. VASILIEV (trad.), Byzance et les arabes, I, pp. 349-369; II, 2, pp.
129-162.

Ibn Hayyan, Al-Muqtabis
Al-Muqtabis: al-guz ‘al-‘kamis, V, ed. P. CHALMETA, Madrid, 1979.

Cronica del Califa 'Abdarrahman III an-Nasir entre los años 912 y 942
(al-Muqtabis V), trad. María Jesús VIGUERA (Textos medievales 64), Za-
ragoza, 1981.

Ibn Idhari, Histoire de l’Afrique et de l’Espagne
XII
Ibn Idhari. Histoire de l’Afrique et de l’Espagne, trad. E. FAGNAN, 2 vol.,
Algiers, 1901-1904.

A. A. VASILIEV (trad.), Byzance et les Arabes, I, pp. 373-378; II, 2, pp.
214-219.

Ibn al-Koutiya
Extraits inédits relatifs au Maghreb, trad. E. FAGNAN (Géographie et his-
toire), Algiers, 1924.

Al-Coutia, Auszug über die normannischen Einfälle in Spanien 845, in R.
DOZY, Recherches sur l’histoire et la littérature de l’Espagne pendant le
moyen âge, 2 vol., Parijs - Leiden, 1881
3
.

Severus Ibn al-Muqaffa, Historia patriarcharum
Alexandrinorum
Historia patriarcharum Alexandrinorum, ed. trad. C. F. SEYBOLD (Cor-
pus scriptorum christianorum Orientalium 52, 59 = Corpus scriptorum
christianorum Orientalium. Scriptores Arabici 8-9), 2 vol., Beiroet, 1904-
1910 (= Leuven, 1962).

Ibn Sida, Al-Mukham wa-l-muhit al-A’zam fi l-lugha
Al-Mukham wa-l-muhit al-A’zam fi l-lugha, edd. M. M. AL-SAQQA, H. M.
NASAR, 7 vol., Caïro, 1958-1973.

Al-Tabari, Ta’rikh al-rusul wa’l-muluk
Annales quos scripsit Abu Djafar Mohammed ibn Djarir at-Tabari, ed. M.
J. DE GOEJE, 16 vol., Leiden, 1879-1901 (=1964-1965).

The history of al-Tabari, XXXV: The crisis of the ‘Abbasid Caliphate, trad.
G. SALIBA (Biblioteca Persica), New York, 1985.

A. A. VASILIEV (trad.), Byzance et les Arabes, I, pp. 278-326; II, 2, pp.
4-23.


4. ANDERE BRONNEN

Michael de Syriër, Chronicon
Chronique de Michel le Syrien, Patriarche Jacobite d’Antioche (1166-
1199), ed. trad. J.-B. CHABOT, 4 vol., Parijs, 1899-1910.

Bar Hebraeus, Chronicon Syriacum
Gregorii Barhebraei Chronicon Syriacum, ed. P. BEDJAN, Parijs, 1890.

The chronography of Bar Hebraeus, trad. E. A. W. BUDGE, 2 vol., Lon-
den, 1932 (= Amsterdam, 1976).
XIII

Joannes van Nikiu, Chronicon
The chronicle of John (c. 690 B.C.), Coptic bishop of Nikiu, being a history
of Egypt before and during thet Arab conquest, ed. trad. R. H. CHARLES
(Text and translation society press 3), Londen, 1916 (= Amsterdam,
1981).

Kroniek van Nestor
Chronique dite de Nestor, trad. L. LEGER (Publications de l’école des
langues orientales vivantes. Série 2, 13), Parijs, 1884.

The Russian Primary Chronicle: Laurentian text, tradd. S. H. CROSS, O.
B. SHERBOWITZ-WETZER (Mediaeval academy of America 60), Cam-
bridge (Massachusetts), 1953.

Yngvars Saga Vidfötla
Yngvars Saga Vidfötla, ed. E. OLSEN (Samfund Til Udgivelse Au Gammel
Nordisk Literatur 39), Kopenhagen, 1912.

Jean de Joinville, Historie de Saint Loys
Jean, sire de Joinville. Vie de saint Louis, ed. trad. J. Monfrin (Classi-
ques Garnier), Parijs, 1995.



XIV
Secundaire bronnen.
__________________

1. ALGEMENE WERKEN


Hélène AHRWEILER, Byzance et la mer: la marine de guerre, la politique
et les institutions maritimes de Byzance au VII-XVe siècles, Parijs, 1966.

A. Y. AL-HASSAN, D. R. HILL, Islamic technology: an illustrated history,
Cambridge, 1986.

M. C. BARTUSIS, The late Byzantine army, arms and society, 1204-
1453, Philadelphia, 1992.

M. P. E. BERTHELOT, La chimie au moyen âge, 3 vol., Parijs, 1893 (=
Amsterdam, 1967).

L. BRÉHIER, Le monde byzantin. 1: Vie et mort de Byzance (L’évolution
de l’humanité 32), Parijs, 1947 (= 1992)

ID., Le monde byzantin. 2: Les institutions de l’Empire byzantin
(L’évolution de l’humanité 32 bis), Parijs, 1949 (= 1970).

B. BRENTJES, S. RICHTER, R. SONNEMANN, Geschichte der Technik,
Leipzig, 1978.

L. CASSON, Ships and seamanship in the ancient world, Princeton,
1971 (= 1986).

F. CHALANDON, Études sur l’Empire byzantin au XI
e
et XII
e
siècle, II:
Jean II Comnène (1118-1143) et Manuel I Comnène (1143-1180), Parijs,
1912 (= New York, 1960).

A. DAIN, Les stratégistes byzantins, in Collège de France. Centre de re-
cherche d'histoire et civilisation de Byzance. Travaux et mémoires 2,
1967, pp. 317-392.

H. DIELS, Antike Technik: sieben Vorträge, Leipzig – Berlijn, 1920
2
(=
Osnabrück 1965)

E. EICKHOFF, Seekrieg und Seepolitik zwischen Islam und Abendland:
Das Mittelmeer unter byzantinischer und arabischer Hegemonie (650-
1040), Berlijn, 1966.

F. M. FELDHAUS, Die Technik. Ein Lexikon. Der Vorzeit, der Geschicht-
lichen Zeit und des Naturvolker, Berlijn, 1924 (= München, 1970).

XV
R. J. FORBES, Studies in ancient technology, I, Leiden, 1964
2
.

S. FRANKLIN, J. SHEPARD, The emergence of Rus, 750-1200, Londen –
New York, 1996.

J. F. HALDON, State, army and society in Byzantium: approaches to mili-
tary, social and administrative history, 6th-12th centuries (= Variorum
collected studies series 504), Londen, 1995.

ID., Warfare, state and society in the Byzantine world, 565-1204 (War-
fare and history), Londen, 1999.

P. K. HITTI, History of the Arabs from the earliest times to the present,
Londen, 1940 (= 1974).

J. M. HUSSEY (ed.), The Cambridge medieval history, IV: The Byzantine
empire, 2 vol., Cambridge, 1966-1967.

W. E. KAEGI, Army, society and religion in Byzantium (Collected studies
162), Londen, 1982.

ID., Byzantium and the early Islamic conquest, Cambridge, 1992 (=
1995).

A. P. KAZHDAN, Alice-Mary TALBOT (edd.), Oxford Dictionary of Byzan-
tium, 3 vol., New York – Oxford, 1991.

K. KRUMBACHER, Geschichte der byzantinischen Litteratur von Justin-
ian bis zum Ende des Oströmischen Reiches (527-1453) (Handbuch der
klassischen Altertumswissenschaft IX, 1), München, 1897
2
(= New York,
1970)

A. R. LEWIS, Naval power and trade in the Mediterranean A.D. 500-
1100, Princeton (New York), 1951.

E. O. von LIPPMANN, Zur Geschichte des Schiesspulvers und der älteren
Feuerwaffen, Stuttgart, 1899.

ID., Beiträge zur Geschichte der Naturwissenschaften und der Technik, 2
vol., Berlijn, 1923 (= Wiesbaden, 1971-1983).

D. C. NICOLLE, Arms and armour of the crusading era 1050-1350, 2
vol., New York, 1988.

G. OSTROGORSKY, Geschichte des byzantinischen Staates (Handbuch
der Altertumswissenschaft XII, 1, 2), München, 1963
3
.

O. PEDERSEN, M. PIHL, Early physics and astronomy. A historical in-
troduc-tion (History of science library), New York, 1974.
XVI

J. H. PRYOR, Geography, technology and war. Studies in the maritime
history of the Mediterranean, 649-1571 (Past and Present Publications),
Cambridge, 1988.

M. REDDÉ, Mare nostrum: les infrastructures, le dispositif et l'histoire de
la marine militaire sous l'Empire romain (Bibliothèque des écoles françai-
ses d'Athènes et de Rome 260), Rome, 1986.

W. L. RODGERS, Naval warfare under oars: 4
th
to 16
th
centuries, Anna-
polis, 1939.

S. J. von ROMOCKI, Geschichte der Sprengstoffchemie, der Sprengtech-
nik und des Torpedowesens bis zum Beginn der neuesten Zeit (Geschich-
te der Explosivstoffe 1), Berlijn, 1895.

S. RUNCIMAN, The emperor Romanus Lecapenus and his reign. A study
of tenth-century Byzantium, Cambridge, 1929 (= 1988).

G. SCHLUMBERGER, Un empereur byzantin au dixième siècle, Nicé-
phore Phocas, Parijs, 1890.

A. N. STRATOS, Byzantium in the seventh century, IV: 668-685, Amster-
dam, 1978.

L. SUHLING, Erdöl und Erdölprodukte in der Geschichte (Deutsches Mu-
seum. Abhandlungen und Berichte 43, 2-3), München, 1975.

A. TOYNBEE, Constantine Porphyrogenitus and his world, Londen,
1973.

W. TREADGOLD, Byzantium and its army 248-1081, Stanford, 1995.

ID., History of Byzantine state and society, Stanford, 1997.

A. P. USHER, A history of mechanical inventions, Londen, 1954
2
.

A. A. VASILIEV, H. GRÉGOIRE (trad.), Byzance et les Arabes, I: La dy-
nastie d'Amorium (820-867) (Corpus Bruxellense historiae byzantinae 1),
Brussel, 1935 (= 1959).

ID., M. CANARD (trad.), Byzance et les Arabes, II: Les relations politi-
ques de Byzance et des Arabes à l’époque de la dynastie macédonienne
(les empereurs Basile I, Léon le Sage et Constantin VII Porphyrogénète):
867-959 (253-348) (Corpus Bruxellense historiae byzantinae 2), 2 vol.,
Brussel, 1950-1968.

ID., The Goths in the Crimea (Mediaeval academy of America. Publica-
tions 25. Monographs 11), Cambridge (Massachusetts), 1936.
XVII


2. BIJZONDERE STUDIES


Hélène AHRWEILER, L’Asie mineure et les invasions arabes (VII-Ixe siè-
cles), in Revue historique 227, 1962, pp. 1-32.

D. AYALON, Gunpowder and firearms in the Mamluk kingdom, Londen,
1956.

L. W. BARNARD, The emperor cult and the origins of the iconoclastic con-
troversy, in Byzantion 43, 1973, p. 13-29.

M. P. E. BERTHELOT, Les compositions incendaires dans l’Antiquité et
au moyen âge. Le feu grégeois et les origines de la poudre à canon, in
Revue des deux mondes 106, 1891, pp. 786-822.

J. BRADBURY, Greek Fire in the West, in History Today 29, 5, 1979, pp.
326-339.

L. BRÉHIER, La marine de Byzance, in Byzantion 19, 1943, pp. 1-16.

A. S. H. BROCK, A history of fireworks, Londen, 1949.

M. F. A. BROK, Ein spätrömischer Brandpfeil nach Ammianus, in Saar-
burg Jahrbuch 35, 1978, pp. 57-60.

E. W. BROOKS, The campaign of 716-718, from Arabic Sources, in Jour-
nal of Hellenic Studies 19, 1899, pp. 19-33.

R. BUSETTO, La flotta bizantina nelle campagne contro i Bulgari condotto
dall’ imperatore Constantino V, in Revue roumaine d’ histoire 31, 3/4,
1992, pp. 323-330.

M. CANARD, Les expéditions des Arabes contre Constantinople dans l’
histoire et dans la légende, in Journal asiatique 208, 1926, pp. 61-121.

ID., Textes relatifs à l’emploi du feu grégeois chez les Arabes, in Bulletin
des études arabes 6, 1946, pp. 3-7.

N. D. CHERONIS, Chemical warfare in the Middle Ages: Kallikinos’ ‘pre-
pared fire’, in Journal of Chemical Education 14, 8, 1937, pp. 360-365.

V. CHRISTIDES, The conquest of Crete by the Arabs (ca. 824). A turning
point in the struggle between Byzantium and Islam, Athene, 1984.

ID., Naval warfare in the eastern Mediterranean (6th – 14th Centuries),
in Graeco-Arabica 3, 1984, pp. 137-148.
XVIII

ID., art. Naft (2), in C. E. BOSWORTH (ed.), Encyclopaedia of Islam (New
Edition), vol. 7, Leiden – New York, 1993, pp. 884-886.

ID., Navigation and naval warfare in the eastern Mediterranean, the Red
Sea and the Indian Ocean (6th – 14th centuries A.D.), in NUBICA 3, 1,
1994, pp. 3-42.

ID., Ibn al-Manquali (Mangli) and Leo VI: New evidence on Arabo-
Byzantine ship construction and naval warfare, in Stephanos, Praag,
1995 (= Byzantinoslavica 56, 1-3), pp. 83-96.

ID., Military intelligence in Arabo-Byzantine naval warfare, in N. OIKO-
NOMIDES (ed.), Byzantium at war (9
th
to 12
th
c.) (The National Hellenic
Research Foundation. Institute for Byzantine Research. International
Symposium 4), Athene, 1997, pp. 269-281.

A. DAIN, Le “Corpus perditum” (Collection de philologie classique), Parijs,
1939.

ID., Appellations grecques du feu grégeois, in Mélanges de philologie, de
littérature et d’histoire anciennes offerts à A. ERNOUT, Parijs, 1940, pp.
121-127.

H. R. E. DAVIDSON, The secret weapon of Byzantium, in Byzantinische
Zeitschrift 66, 1973, pp. 61-74.

M. L. DE GOEJE, Quelques observations sur le feu grégeois, in F. CO-
DERA (ed.), Homenaje a D. Francisco Codera en su jublilación del profe-
sorado: estudios de erudición oriental, Zaragoza, 1904, pp. 93-98.

R. H. DOLLEY, The warships of the later Roman empire, in Journal of
Roman Studies 38, 1948, pp. 47-53.

ID., Oleg’s mythical campaign against Constantinople, in Académie roya-
le de Belgique. Bulletin de la classe des lettres et des sciences morales et
politiques 5
e
série, 35, 1949, pp. 106-130.

ID., Naval tactics in the heyday of the Byzantine thalassocracy, in Atti
del VIII congresso internazionale di studi bizantini, I, Rome, 1953, pp.
324-329.

S. C. ESTOPAÑAN, Skyllitzes Matritensis, tomo I. Reproduciones y
miniatu-ras, Barcelona – Madrid, 1965.

R. ETTINGHAUSEN, The uses of sphero-conical vessels in the Muslim
East, in Journal of Near Eastern studies 24, 1965, pp. 218-229.

XIX
J. R. EVENHUIS, Het Griekse vuur, in Spiegel Historiael 10, 1975, pp.
298-303.

R. J. FORBES, More studies in early petroleum history 1860-1880, Lei-
den, 1959.

A. GRABAR, L’illustration du manuscrit de Skylitzès de la bibliothèque
nationale de Madrid (Bibliothèque de l’ institut hellénique d’études byzan-
tines et post-byzantines de Venise 10), Venetië, 1979.

J. F. HALDON, Some aspects of Byzantine military technology from the
6th to the 10th centuries, in Byzantine and modern Greek studies 1,
1975, pp. 11-47.

ID., M. BYRNE, A possible solution to the problem of the Greek Fire, in
Byzantinische Zeitschrift 70, 1977, pp. 91-99.

ID., Chapter II, 44 and 45 of ‘De Ceremoniis’. Theory and practice in
tenth-century military administration, in Collège de France. Centre de re-
cherche d'histoire et civilisation de Byzance. Travaux et mémoires 13,
2000, pp. 201-352.

H. W. L. HIME, The origin of artillery, Londen, 1915.

K. HUURI, Zur Geschichte des mittelalterlichen Geschützwesens aus ori-
entalischen Quellen (= Studia orientalia 9, 3), Helsinki, 1941.

T. G. KOLIAS, Die byzantinische Kriegsmarine. Ihre Bedeutung im Ver-
teidi-gungssystem von Byzanz, in E. CHRYSOS, D. LETSIOS, H. A.
RICHTER, R. STUPPERICH (edd.), Griechenland und das Meer. Beiträge
eines Symposions in Frankfurt im Dezember 1996 (Peleus. Studien zur
Archäologie und Geschichte Griechenlands und Zyperns 4), Manheimm –
Möhnesee, 1999, pp. 132-139.

T. K. KORRES, JUgro;n PØr. vEna ovplo thH buzantinhvH nautikhvH tak-
tikhvH, 1995
3
. (niet)

L. LALANNE, Essai sur le feu grégeois et sur la poudre à canon, in Anna-
les de Chimie et de Physique 3ième série, 4, 1842, pp. 433-453.

ID., Recherches sur le feu grégeois et sur l’ introduction de la poudre à
canon en Europe, Parijs, 1845
2
.

P. LEMERLE, Thomas le Slave, in Collège de France. Centre de recher-
che d’ histoire et civilisation de Byzance. Travaux et mémoires 1, 1965,
pp. 255-297.

C. LIGHTFOOT, Le site d’Amorium, in Dossiers d’Archéologie 256, 2000,
pp. 32-33.
XX

A. LOTZ, Das Feuerwerk: seine Geschichte und Bibliographie, Leipzig,
1941 (= Zürich, 1978).

C. G. MAKRYPOULIAS, The navy in the works of Constantine Porphyro-
geni-tus, in Graeco-Arabica 6, 1995, pp. 152-171.

M. MERCIER, Le feu grégeois. Les feux à guerre depuis l’Antiquité. La
poudre à canon, Parijs, 1952.

J. R. PARTINGTON, A history of Greek Fire and gunpowder, Cambridge,
1960 (= Baltimore – Londen, 1999).

ID., Greek Fire, in Endeavour 20, 1961, pp. 162-166.

Gabriele PASCH, Il fuoco greco, in Archeologia medievale 25, 1998, pp.
359-368.

E. PÁSZTHORY, Über das ‘Griechische Feuer’. Die Analyse eines spät-
antiken Waffensystems, in Antike Welt 17, 2, 1986, pp. 27-37.

P. PENTZ, A medieval workshop for producing Greek Fire grenades, in
Antiquity: A quarterly review of Archaeology 62, 1988, pp. 89-93.

A. POPPE, La dernière expédition russe contre Constantinople, in Byzan-
tinoslavica 33, 1971, pp. 1-29, 233-268.

E. M. QUATREMÈRE, Observation sur le feu grégeois, in Journal asiati-
que 4ième série, 15, 1850, pp. 214-274.

J. T. REINAUD, De l’art militaire chez les Arabes au moyen âge, in Jour-
nal asiatique 4ième série, 12, 1848, pp. 193-237.

ID., I. FAVÉ, Du feu grégeois, des feux de guerre, et des origines de la
poudre à canon chez les Arabes, les Persans et les Chinois, in Journal
asiatique 4ième série, 14, 1849, pp. 257-327.

ID., Nouvelles observations sur le feu grégeois et les origines de la poudre
à canon, in Journal asiatique 4ième série, 15, 1850, pp. 371-376.

A. ROLAND, Greek Fire, in Military history quarterly 2, 1990, pp. 16-19.

ID., Secrecy, technology, and war: Greek Fire and the defense of Byzan-
tium, 678-1204, in Technology and culture 33, 1992, pp. 655-679.

D. SULLIVAN, Tenth century Byzantine siege warfare, in N. OIKO-
NOMIDES (ed.), Byzantium at war (9
th
to 12
th
c.) (The national Hellenic
research foundation. Institute for Byzantine research. International sym-
posium 4), Athene, 1997, pp. 179-200.
XXI

W. TREADGOLD, The army in the works of Constantine Porphyrogenitus,
in Rivista di studi bizantini e neoellenici 29, 1992, pp. 77-162.

B. C. P. TSANGADAS, The fortifications and defenses of Constantinople,
New York, 1980.

J. TOUTAIN, Le feu grégeois, in Journal des savants 51, 1953, pp. 77-
80.

A. & N. VASOJEVIC, Naphta, in Philologus 128, 1984, pp. 208-229.

P. YANNOPOULOS, La rôle des Bulgares dans la guerre Arabo-Byzantine
de 717/718, in Byzantion 67, 1997, pp. 483-516 en in Vizantijskij
Vremmenik 55, 2, 1998, pp. 133-153.

C. ZENGHELIS, Le feu grégeois et les armes à feu des Byzantins, in By-
zantion 7, 1932, pp. 265-286.

.




1

INLEIDING
Al eeuwenlang is er een thema van de Byzantijnse geschiedenis dat velen tot de verbeelding spreekt en waar veel wilde theorieën de ronde over deden, en vaak nog altijd doen, namelijk het Griekse vuur. In de populaire literatuur en ook in veel encyclopedieën wordt dit onderwerp omgeven met een waas van geheimzinnigheid en mysterie. De uitvinding ervan wordt traditioneel toegeschreven aan een zekere Callinicus, een Syriër die tijdens de belegering van Constantinopel van 674-677 door de Arabieren naar de Byzantijnse keizer vluchtte en die hem een reddingsmiddel schonk dat een grandioze overwinning tot gevolg had. Dikwijls wordt geopperd dat het een uiterst geheim wapen was dat al snel uitgroeide tot één van de belangrijkste steunpijlers van het Byzantijnse rijk en dat ervoor zorgde dat het imperium het zo onwaarschijnlijk lang heeft kunnen uithouden. Men schrijft het Griekse vuur daarom ook een grote kracht en doeltreffendheid toe die te danken zouden geweest zijn aan één of meerdere speciale ingrediënten. Daardoor zouden de Byzantijnen voor lange tijd de suprematie op zee verworven hebben, want daar werd dit vuurwapen overwegend gebruikt, tot het geheim verloren ging tijdens een van de twee veroveringen van Constantinopel, ofwel in 1453, of, waarschijnlijker, in 1204. Volgens sommigen is het Griekse vuur dan definitief verdwenen, zouden andere volkeren het de Byzantijnen nooit hebben kunnen ontfutselen en kunnen ook wij niet meer te weten komen wat het precies was. Anderen daarentegen hebben tijdens de voorbije honderden jaren verwoede pogingen gedaan om de samenstelling van dit Byzantijnse staatsgeheim te achterhalen, maar keer op keer waren de resultaten van hun voorstellen en proeven niet bevredigend, tot enkele Fransen rond het midden van de 19de eeuw salpeter als sleutelelement naar voor schoven. Plotseling dacht men een doorbraak te hebben bereikt en werd het wetenschappelijke onderzoek zo goed als volledig hierop toegespitst. De oorspronkelijke theorie dat het een rechtstreekse voorloper van het buskruit betrof, werd later weliswaar bijgestuurd en genuanceerd, maar toch bleef de grote meerderheid van de geleerden er tot enkele decennia geleden van overtuigd dat het Griekse vuur een explosief vuurwapen was en dat salpeter de kern van het geheim vormde. Ook nu nog vindt deze stelling vrij veel aanhangers. Een andere hypothese die zegt dat het hoofdingrediënt ongebluste kalk was en dat het mengsel ontbrandde wanneer het in contact kwam met water, werd snel afgewezen door de wetenschap, maar vond desondanks veel bijval in de vulgariserende literatuur.

2
Alhoewel de salpetertheorie op het eerste gezicht min of meer bevredigend is, blijken er bij nader onderzoek toch veel vraagtekens te rijzen. In de jaren vijftig hebben enkele chemici de argumenten van hun voorgangers grondig bekeken en zij kwamen tot de conclusie dat die eigenlijk heel mager waren. Een van de grootste knelpunten bleek de dubbelzinnige interpretatie van de literaire bronnen te zijn. Zij stelden ook vast dat men tot op dat moment enkel oog gehad had voor de mogelijke samenstelling van het Griekse vuur en andere belangrijke aspecten uit het oog verloren had. Daarom gooiden deze wetenschappers het over een andere boeg en zijn ze zich meer gaan concentreren op de manier waarop het gelanceerd werd, en met succes. Nu is men min of meer tot een consensus gekomen over het feit dat het mysterie niet alleen lag in de samenstelling, waarvan het voornaamste ingrediënt aardolie bleek te zijn, maar evenzeer in een ingenieus afvuursysteem. Op deze ingewikkelde kwestie zullen wij uiteraard uitgebreid terugkomen in deze verhandeling. Daarbuiten zijn er nog enkele aspecten van het Griekse vuur die nadere toelichting verdienen, maar waaraan in de secundaire literatuur echter nog maar weinig aandacht besteed is, en die bovendien nergens op een systematische manier besproken zijn. Het gaat hier vooral over de volgende vragen: op welke manier leverden de Byzantijnen het geheim over aan de volgende generaties; bleef het wel altijd hun exclusieve bezit zoals men meestal beweert of wisten de Arabieren elementen ervan te achterhalen; was het in de realiteit wel zo’n krachtig en effectief wapen? Vooral deze laatste kwestie willen wij nog grondig behandelen omdat hierdoor de rol en het belang van het Griekse vuur voor de Byzantijnse geschiedenis duidelijker worden, wat eigenlijk onze ultieme doelstelling is. Wat de bronnen betreft, zijn wij op een groot aantal problemen gestuit. Voor dit onderzoek hebben wij ons noodgedwongen moeten beperken tot schriftelijke teksten. Op archeologisch vlak is er over dit onderwerp nog maar heel weinig bekend, behalve over islamitische vuurwapens ten tijde van de kruistochten. Een van de grootste handicaps is dat er nog nooit een Byzantijns oorlogsschip teruggevonden of onderzocht is, zodat het tot nu toe onmogelijk is om het historische bronnenmateriaal hiermee te vergelijken. Dit zou ongetwijfeld zeer interessante resultaten opleveren, want de literaire teksten zijn vaak onduidelijk, voor veel interpretaties vatbaar en tegenstrijdig. Bijkomend nadeel is dat de Byzantijnse bronnen nauwelijks precieze informatie verschaffen, want het Griekse vuur werd door hen als een staatsgeheim beschouwd dat zeker niet in verkeerde handen mocht terechtkomen. Slechts hier en daar vindt men indirecte verwijzingen terug, die

zodat er vanuit die hoek mogelijk nog veel informatie kan komen die ons een duidelijker beeld kan verschaffen van het Griekse vuur. Daarom is het noodzakelijk om ook niet-Griekse teksten te bekijken.3 jammer genoeg te weinig bieden om tot een coherente oplossing te komen. is namelijk erg gespecialiseerd en soms nog niet goed opgehelderd. zeker als het om tactische geschriften gaat. Daarom is het voor ons niet mogelijk geweest om een duidelijk antwoord te geven op de vraag of de moslims erin geslaagd zijn om de Byzantijnen het geheim afhandig te maken of niet. maar het is natuurlijk gevaarlijk om hierop te vertrouwen. Gelukkig zijn de meest interessante passages al vertaald. . Bovendien moeten nog tal van Arabische bronnen uitgegeven en bestudeerd worden. Behalve teksten in het Latijn betreft het hier immers in de eerste plaats bronnen in het Arabisch. een taal die wij niet machtig zijn. zodat de vertalers vaak veel interpretatiemogelijkheden hebben. maar hier zijn wij geconfronteerd met praktische moeilijkheden. De terminologie die daarin gehanteerd wordt.

5. zwavel en pek bevatte. 1 2 HERODOTUS. khmovH: ejx eJkatevrou de. waarvan Polybius ons een interessante beschrijving geeft 5 : PurfovroH.H ejmbola. fakkels ingezet werden bij belegeringen van steden. 1.n ajfestavnai tovpon dia.H eijH me.n e[gklisin. th. Een eerder uitzonderlijke toepassing was het inzetten van een gelijkaardige vlammenwerper op zee tijdens een zeeslag rond 190 v. De huiden werden nat gemaakt en konden zo verhinderen dat de palissade in brand gestoken werd door de vuurpijlen. 4 ID. 100.H kai.n ejnto. Voor een reconstructietekening van deze vlammenwerper zie Fig. geeft Thucydides ons een beschrijving van een primitief soort vlammenwerper.. Van echte brandpijlen (purfovroi oj^stoiv) is sprake bij het beleg van Plataea in 429 v.C.C. De machine bestond uit een uitgeholde boomstam die met metalen platen bedekt werd. Bij de belegering van Delos in 425 v. en daaraan werd dan een blaasbalg bevestigd.4 I. de. THUCYDIDES.H aJluvsei sidhr” proshvrthto plhvrhH purovH. II. XXI.. w|/ ejcrhvsato PausivstratoH oJ tän JRodivwn nauvarcoH. 7. VIII.C. Tijdens het gevecht slaagden de Peloponnesiërs erin de stad in brand te steken door takkenbossen met zwavel en pek te doordrenken en die in brand te steken 3 . . II.H ejpifavneian tän toivcwn. ta. 3 ID.C. spoot het mengsel uit de buis en deed een vlam aan de andere opening het ontbranden 4 . olie. touvtwn a[kron oJ khmo. t−H oijkeivaH polu. eijH a}H ejnhrmovzonto kontoi. de. Al bij de Assyriërs zijn er reliëfs bekend waar brandbare materialen zoals pek.n th. ajpo. Bij de belegering van Athene in 480 v. VOORLOPERS EN ONTSTAAN VAN HET GRIEKSE VUUR 1. Ook bij de Griekse klassieke auteurs vinden we meerdere voorbeelden terug. gebruikten de Perzen pijlen die met touw omwonden waren dat net voor het afschieten in brand werd gestoken 1 . 75. ejpi.. proteivnonteH toÃH kevrasin eijH qavlattan. waarbij de verdedigers zich beschermden door de houten omwalling te bekleden met dierenhuiden 2 . toØ mevrouH t−H prwvrraH ajgkuvlai duvo parev-keinto para. Vuurwapens in de Grieks-Romeinse oudheid Het gebruik van vuur als wapen is al duizenden jaren oud en werd al lang voor de Byzantijnse tijd gebruikt. Aan één van de uiteinden hing men een ketel die hete kolen. h\n de. Zie hoofdstuk V. 77. 52. to. parabola. Wanneer men vervolgens lucht door de ketel perste. 5 POLYBIUS. w{ste kata. th. IV.n polemivan naØn ejktinavttesqai pØr.

Een eerste voorbeeld vinden we terug bij de slag van Syracuse in 413 v. Welke substantie(s) er in die ketel zat(en) wordt ons door Polybius echter niet verteld en hoe men het vuur dan projecteerde naar het vijandelijke schip is ook niet helemaal duidelijk. blijkens de nauwkeurige beschrijvingen van Hero van Byzantium 9 . Aan de uiteinden daarvan was de trechtervormige ketel. Poliorcetica. pp. Bij de projectie van het Griekse vuur ging men alleszins heel anders te werk 7 . Apollodorus van Damascus (2de eeuw n. Behalve een beschrijving van de methodes om een houten omwalling in brand te steken en de middelen om zich daartegen te beschermen 12 . 18-22. in R. I. zelfs nog in de 6de eeuw 11 . III. Griechische Poliorketer. Een typische toepassing van vuur als wapen op zee was het afsturen van brandende schepen op een vijandelijke vloot.5 De vlammenwerper die Pausistratos. 10 en eeuwenlang was dit een gebruikelijk zeewapen. VII. Zie Fig. SCHNEIDER. p. 6. vol met vuur. in R. de vlootbevelhebber van de Rhodiërs. zodat bij het rammen of bij het langszij varen. Volgens hem zou men daarmee zelfs stenen muren kunnen doen barsten als die met azijn of een ander zuur overgoten waren 8 . 12 AENAES TACTICUS. Zelfs in de 10de eeuw werden dergelijke oorlogsmachines nog gebruikt. geeft hij ook aan hoe men een brand kan blussen. SCHNEIDER. 8 APOLLODORUS DAMASCENUS.). enig soelaas 6 . 10 THUCYDIDES.3. 11 Zie bijvoorbeeld PROCOPIUS. Zie hoofdstuk II. bevestigd met een ijzeren ketting. 7 6 . maar het ver verwijderd bleef van het eigen schip dankzij de hellingsgraad (van de palen). Poliorcetica. 26. Soortgelijke wapens werden echter vooral gebruikt bij aanvallen op versterkingen te land. 9 HERON BYZANTIUS. De meest waardevolle inlichtingen over het inzetten van vuur in de oorlog bij de Grieken worden ons overgeleverd door Aeneas Tacticus (eerste helft 4de eeuw v. gebruikte was trechtervormig. Poliorcetica. 4.) spreekt over een toestel dat enkel met verpoederde houtskool werkte. Aan elke zijde van de voorsteven waren langs de binnenste wand van de romp lusvormige kabels gespannen waarin palen met punten vastgemaakt waren die vooruitstaken in zee. XXXIII. 53. 3. Volgens Zie Fig.C.C. II. De Bellis. vuur afgeschoten werd naar het vijandelijke schip.C. 18-21. Het feit dat de ketel zich buiten het schip bevond heeft zeker het praktische gebruik bemoeilijkt. al biedt een graffito van een oorlogsschip dat uitgerust is met een dergelijk toestel. Griechische Poliorketiker. 2.

cit. Naar we uit de teksten kunnen afleiden. maar ook andere termen vinden we terug . 1. Tenslotte geeft Aeneas ook een formule weer van een ‘onblusbaar vuur’ 15 : Aujto. Strabo maakt slechts een onderscheid tussen vaste asfalt en vloeibare. maar het was vooral het gebruik van aardolie dat zorgde voor een zekere vooruitgang.. Wanneer men er echter huiden in drenkt. op. 18 ID. Pivssan. 15 ID. Zie pp.. maar ook van vloeibare asfalt met bovendien een witte variant. voornamelijk in de buurt van Babylonië en de Eufraat 16 . Bij Plinius is sprake van maltha en een gelijkaardig substantie nafta 17 .. zwavel.. op. mavnnan libanwtou'. da/do. hars van een wierookboom. Wel zorgt de antieke terminologie en de nogal vage beschrijvingen voor verwarring zodat we niet altijd weten wat er precies bedoeld wordt. XXXIV. 235. 86-87. . zoals blijkt uit de bronnen. maar in de praktijk is dit middel niet veel efficiënter dan gewoon water en dus niet in staat om brandende pek of olie te blussen 14 . eja. te onderscheiden van het eerder genoemde nafta. XXXV. in vaten ontsteken en (naar de vijand) afvuren.n w|de. het verhaal over een experiment van Alexander de Grote met nafta in STRABO. cit." privsmata ejn ajggeivoi" ejxavptonta prosfevrein. 178-179. dat echter niet bruikbaar is voor praktische toepassingen wegens de te hoge ontvlambaarheid 18 . Deze opvatting vinden we terug bij talrijke latere auteurs. Op deze manier kan men zelf een hevig vuur verkrijgen dat helemaal niet gedoofd kan worden. stuppei'on. o{per ouj pavnu ti katasbevnnutai. maar ten laatste kan dit gebeurd zijn vanaf de veroveringen van Alexander de Grote. Dan ontdekten zij immers de gebieden waar er oliebronnen gelegen waren. qei'on. 16 Zie bijv.n de. die hij nafta noemt en waarvan zo- 13 14 ID. De specifieke eigenschappen en vooral de lichte ontvlambaarheid van aardolie waren zeker geen geheim in de oudheid.. blijven die wel langer vochtiger dan als gewoon water gebruikt wordt. Meestal wordt daarvoor de benaming nafta gebruikt. XVI. zaagsel van een den.6 hem is azijn het beste middel 13 . Wanneer de Grieken precies in contact kwamen met petroleum is onduidelijk. 17 PLINIUS MAIOR. 15. als je iets van de vijand in brand wil steken. Geleidelijk aan vonden er technische verbeteringen plaats. XXXV. bestonden er verschillende nauw verwante vormen van aardolie. II. touwwerk. Pek.n bouvlh/ tw'n polemivwn ti ejmprhsqh'nai. pu'r skeuavzein ijscuro.

cit. adhaeret. duiken de eerste vermeldingen in de bronnen op. II. Reeds de medicus Dioscorides (2de eeuw) vermeldt een dergelijk proces 20 . Sic defendere muros oppugnante Lucullo. Plinius de Oudere getuigt 22 : In urbe Commagenes Samosata stagnum est emittens limum (maltham uocant) flagrantem cum quid attigit solidi. DIOSCORIDES PEDANIUS. 198-199.C. 95. een stad gelegen aan de Eufraat. maar echte distillatie dateert van latere datum 21 . . Op deze wijze verdedigden ze de stadsmuren toen Lucullus die belegerde. nl. blijft het eraan vastkleven en bovendien volgt het degenen die het na een contact proberen te ontvluchten. Pas vanaf de 1ste eeuw v. Mogelijk gaat het om petroleum die op een of andere manier gezuiverd is. terra tantum restingui docuere experimenta. R. De Materia Medica. werd nafta opnieuw ingezet als wapen tegen de Romeinen toen zij de stad Tigranocerta 24 aanvielen 25 : 19 20 STRABO. de hoofdstad van Commagene 23 . 23 Streek in de omgeving van de bron van de Eufraat.C. 235. 21 J. is er een meer dat een ontvlambare modder (maltha genaamd) doet opwellen. Waarin de precieze verschillen lagen is niet duidelijk. Aquis etiam accenditur. 101. Samosata. PARTINGTON. Ondanks deze kennis duurde het lange tijd voor aardolie ook in de oorlogvoering toegepast werd. Hiermee heeft het vuur een grote verwantschap en het springt er dadelijk naar over. Similis est natura naphthae: ita appellatur circa Babylonem et in Austacenis Parthiae profluens bituminis liquidi modo. aan de voet van het Taurusgebergte. Enkele jaren later. Wanneer het een vaste stof aanraakt. In Samosata. I. flagrabatque miles armis suis. Nafta is gelijk van aard: zo wordt in de omgeving van Babylonië en bij de Austacenen van Parthië de substantie genoemd die op de wijze van vloeibare asfalt stroomt. 105. 3-4. 24 Stad gelegen op de grens tussen de provincies Armenia en Mesopotomia. vanwaar het het ook maar gezien heeft. Water doet het zelfs nog heviger ontbranden. en de soldaten werden verbrand met hun eigen wapenuitrusting. A history of Greek fire and gunpowder. Tijdens de Mithridatische oorlog werd in 74 v. belegerd. in 69 v. loc. Proeven hebben geleerd dat het enkel door aarde kan geblust worden. Huic magna cognatio ignium. pp. tijdens de veldtochten van de Romeinse generaal Lucullus in Asia Minor. transiliuntque in eam protinus undecumque uisam. praeterea tactus et sequitur fugientes.C.7 wel een zwarte als een witte soort bestaat 19 . Vooral wat met ‘witte asfalt of nafta’ bedoeld wordt. in het huidige zuidoosten van Turkije. 22 PLINIUS MAIOR. is nogal duister.

maar later gebruikte men eerst aardolie. XXXVI. 1b-2. 68. Deze techniek werd nog eeuwenlang toegepast. maar de volkeren in het Oosten waartegen ze ten strijde trokken. 4. Zij heersten immers over de gebieden met de belangrijkste oliebronnen. Die chemische stof is vol asfalt en zo gloeiend dat het alles waarmee het in contact komt volledig doet opbranden. 481. en tenslotte buskruit. In Doura-Europos zijn sporen teruggevonden van het gebruik van asfalt en aanverwante stoffen bij de belegering van de stad door de Perzen in 256 n. Dergelijke wapens werden al eeuwenlang ingezet. Uit deze teksten blijkt dus dat het in eerste instantie niet de Romeinen zelf waren die dergelijke wapens gebruikten. en het wordt niet gemakkelijk geblust door gelijk welke vloeistof. Voor een reconstructietekening van een malleolus. aujto. tän mhcanän ceomevnh/ deinäH ejkavkwsan. maar meer gedetailleerde beschrijving is te lezen in een fragment van een zekere Eusebius (eind 3de eeuw): F. t± navfqa/ kata. Nadat de gangen uitgegraven waren.C. Le feu grégeois. oujd j ajposbevnnutai uJp j oujqeno. kai.8 Kai. In de tijd van Ammianus Marcellinus (4de eeuw) werden ze op de volgende manier vervaardigd 28 : DIO CASSIUS. overgoten met pek of asfalt en uiteindelijk in brand gestoken 26 . te doen instorten. katakaivein. to.H uJgroØ rJa/divwH. Ook tijdens de Middeleeuwen bleven de brandpijlen zeer populair en werden ze door de Arabieren tot zeer gesofisticeerde wapens ontwikkeld 27 . Een gelijkaardige. 27 Zie p. diavpuron ou{twH w{sq’ o{soiH a]n prosmivxh/. M. maar werden geleidelijk aan verbeterd. MERCIER. werden ze volgestouwd met brandbaar materiaal. dat natuurlijk veel effectiever was. Lucius Lucullus) heel wat schade met de boogschutters en met de nafta die uitgegoten werd over de oorlogsmachines. pavntwH aujta. 26 25 . 28 AMMIANUS MARCELLINUS.n oiJ bavrbaroi t± te toxeiva/ kai. 101. ajsfaltädeH de. Hist. Gr. pp. favrmakon toØto. p. 4. Vooral het gebruik van pek en wat later aardolie zorgden vanaf het einde van de 3de eeuw voor een grotere efficiëntie. Hier gebruikte men het vooral om de vestingsmuren die ondermijnd waren. 20-22. 14-15. Hierbij gaat het vooral om brandpijlen. XXIII. Pas in de laatromeinse tijd geven de auteurs instructies om zelf aardolie te gaan gebruiken in de oorlog. Archeologische opgravingen bevestigen dit. Maar de barbaren berokkenden hem (scil. zie Fig. 2-29.

en in de uitsparing zelf plaatst men het vuur samen met een andere brandstof. worden op de volgende wijze gemaakt: de pijl is van riet. aquisque conspersa acriores excitat aestus incendiorum. 29 30 AMMIANUS MARCELLINUS. Men maakt er vele openingen in. 38. terwijl het mengsel zijn gif haalt uit de substantie. en als men ze met water begiet. 6. 15. teli genus. En als ze vrij traag afgeschoten wordt door een nogal ontspannen boog . nec remedio ullo quam superiacto puluere consopitur. Het wordt door geen enkel middel gedoofd behalve door stof dat erop gestrooid wordt. 37. 37-38.. wordt gevonden bij de Perzen die.want door een sneller schot wordt ze gedoofd . ad diuturnitatem seruantes et coalescens.9 14. wordt samengehouden tussen de punt en de schacht door vele uiteenlopende ijzeren banden. een soort projectiel. atque in alueo ipso ignem cum aliquo suscipit alimento. inter spiculum et harundinem multifido ferro coagmentata. quo inlitum telum. Et si emissa lentius arcu inualido.ictu enim rapidiore extinguitur -. haeserit usquam. Het wordt op deze manier bereid: diegenen die ervaren zijn in deze zaken kruiden olie voor normaal gebruik 30 na het gemengd te hebben met een bepaalde plant. ut diximus. En even verder 29 : 37. Paratur modo: oleum usus communis herba quadam infectum condiunt harum rerum periti. . het met een inheems woord nafta genoemd hebben.. blijft ze hardnekkig branden. als hij traag afgeschoten wordt met een vrij ontspannen boog . . tenaciter cremat. en om de vorm te bekomen van een spinrokken van een vrouw waarmee linnen draden geweven worden.en ze zich ergens aan vastgehecht heeft. quam. XXIII. In die streek wordt de Medische olie gefabriceerd. Malleoli autem. Een pijl die ermee is ingesmeerd. Hoogstwaarschijnlijk een omschrijving voor olijfolie. Een andere soort. bewaren het voor lange tijd en laten het aandikken. quae in muliebris coli formam. wordt het binnenste lichtjes gebogen. concauatur uentre subtiliter et plurifariam patens. In hac regione oleum conficitur Medicum. verkrijgt men enkel nog heftigere vlammen. naphtham uocabulo appelauere gentili. si emissum lentius laxiore arcu … 38. zoals we gezegd hebben. Alia similis oleo crassiori species gignitur apud Persas. gelijkend op erg dikke olie. figurantur hac specie: sagitta est cannea. Hamertjes. dum ex materia uenenatur. quo nentur lintea stamina. 14. 15.

ga. Een verdere stap in de ontwikkeling lezen we bij Procopius wanneer hij de belegering van Petra ten tijde van keizer Justinianus beschrijft.to. Wat hij dan precies bedoelt met ‘Medische olie’ is niet helemaal duidelijk.. Ook Vegetius spreekt in zijn militaire raadgevingen over het aanwenden van aardolie door de Romeinen. 34 VEGETIUS. die de Perzen 'nafta' noemen en de Grieken 'Medische olie'. 8. cit. MhdeivaH e[laion. BROK. bewijst Procopius. Terwijl de Perzen ‘brandbommen’ 31 32 AMMIANUS MARCELLINUS. ajsfavltou ejmplhsavmenoi kai. 36. 36 PROCOPIUS. IV. maar vooral voor brandpijlen en –speren die men zowel te land als ter zee kan gebruiken 35 . op. 18 en 44. tenzij het er onmiddellijk afgegooid werd. A. Epitoma rei militaris. Aan het begin van de 6de eeuw waren de Oosterse volkeren dus al vrij ver gevorderd in het aanwenden van aardolie bij gevechten. a{sper ojlivgou ejmpipravvnai pavsaH ejdevhsan. Ein spätrömischer Brandpfeil nach Ammianus. op. 38. VIII. ta. alhoewel het nauw verwant is met pek en asfalt 31 . p. 36. en het scheelde weinig of ze hadden ze allemaal in brand gestoken.H mhcana. Ook in de Byzantijnse periode ging de evolutie van de vuurwapens gestaag verder. 7. maar uit het vervolg van het relaas van Procopius blijkt echter dat men nog niet zoveel ervaring had met dergelijke vuurpotten. o{per M−doi me.r pØr ou| prosyauvseien ejnepivmpra aujtivka.. 60. Hij raadt het aan te gebruiken om vijandelijke machines te verbranden 34 . {EllhneH de. cit. . 11. 6. maar waarschijnlijk gaat het om een mengeling van pek en olijfolie 32 .n navfqan kaloØsin. eujquwro. ontstaken die met vuur en wierpen ze naar de stormrammen. eij mh. op. to. maar hij gebruikt steeds de term oleum incendiarium. 36 en 38. 33 PROCOPIUS. 35 ID. 1. XXIII. Hij beschouwt Medische olie en nafta als synoniemen 33 . ajggeÃa de. waarbij de Perzen een soort brandbommen inzetten tegen de Byzantijnen 36 : 36. Ze vulden potten met zwavel en asfalt en met een chemische substantie. …want het vuur stak dadelijk datgene waarmee het in aanraking kwam in brand.. IV. M... qeivou te kai. cit. Dat er in de oudheid zelf al verwarring heerste.10 Ammianus Marcellinus ziet nafta dus als een aparte stof. 11. 38. F.n ajpoblhqeivh.H tän kriän e[ballon.VIII. puriv te taØta uJfavyanteH ejpi.. farmavkou. 16.

. …door de zogenaamde brandprojectielen die door steenslingers (afgevuurd worden) en die zelf met vuur gevuld zijn. Bij de belegering van een stad raadt Mauricius (ca. tän legomevnwn couzivwn ajpo. 39 MAURICIUS. een product dat al snel zeer belangrijk werd voor de oorlogvoering.11 gooien naar de aanvalsmachines van de Byzantijnen draait de wind plots en steken ze zelf hun eigen verdedigingstorens in brand 37 . navfqan.r crhmavtwn me. Ook de Byzantijnen zelf ontwikkelden vuurwapens op basis van nafta. oiJ de. maar hoogstwaarschijnlijk ging het om een soortgelijk wapen dat de Perzen enkele decennia 37 38 ID. zelfs nog vooraleer het Griekse vuur uitgevonden werd. De re strategica. 51-52. en dat nafta daar een belangrijke rol in speelde.H peplhrwmevnwn. aujtän puro. maar ook 39 : .dia. . a[llo ti tän ajnagkaivwn ajnti.. toØto oiJ me. zoals de vermelde 6de-eeuwse getuigenis duidelijk maakt. maar in paar gevallen vinden we vage verwijzingen terug die ons in zekere mate al doen denken aan het latere Griekse vuur. crusoØ h] ajrguvrou hJmÃn prosporivzousin. 1. 11. 59-62. cit. 2. Het enige wat we zeker kunnen stellen is dat er toen veel geëxperimenteerd werd met allerlei brandbare en ontvlambare materialen. Waarmee deze kruiken gevuld waren. pragmavtwn ajpoleipovmeqa: kai. dia. wordt niet gezegd. X. Strategicon. op. anderen nafta en nog anderen een ander noodzakelijk product. En daarom verschaffen sommigen ons ijzer. VIII.n eujporoØmen. ANONYMA TACTICA BYZANTINA. tän eijH creivan de. 600) aan om de huizen in brand te steken met brandpijlen.. 29-32. Expliciete vermeldingen door Byzantijnse teksten van vuurwapens op basis van aardolie hebben we jammer genoeg niet.n sivdhron. in ruil voor goud en zilver. De informatie van deze bronnen is echter zo summier dat het onmogelijk is om een duidelijk beeld te krijgen van de daadwerkelijke ontwikkeling in de vroegbyzantijnse tijd. petrobovlwn kai. maar hebben wij een tekort aan de zaken die noodzakelijk zijn. oiJ de. Vaak zijn we namelijk rijk aan geld.. blijkens deze 6de-eeuwse getuigenis 38 : pollavkiH ga.

FORBES. VIEILLEFOND.n bouvlh/ polemivwn o{pla ejmprh'sai. Hier lijkt het te gaan om een wapen dat al enigszins in de buurt komt van een later toestel om Grieks vuur af te vuren. of misschien met pek of asfalt." ojruktou'. 6. Het betreft hier vooral ongebluste kalk. pro. fulavssein to. ajsfavltou Zakunqiva" uJgra'" kai. In een anoniem 6de-eeuws Byzantijns geschrift is er sprake van “vuur gelanceerd met spuiten (kluvsteroH)” 42 . 200 n.r fainomevnou. 62) (= J. pavnta kauqhvsetai. aujtoruvtou eJkavstou i[son. maar deze auteur geeft geen informatie omtrent de samenstelling 44 . cit. Les “Cestes” de Julius Africanus. lelhqovtw" dev: hJlivou ga. koniva". wJ" lignuäde" genevsqai: ei\ta prosbavlletai ajsfavltw/ titavnou pantelw'" ojlivgon: ejpimelw'" de. zie J. Deipnosophistae I. vroegere getuigenissen. crh.. 44 ATHENAEUS. Aujtovmaton pu'r a{yai kai. p. Mengsels op basis daarvan werden pu'r aujtovmaton genoemd. Dit recept is het enige in zijn soort in het Grieks dat we bezitten voor de oudheid en de Byzantijnse tijd. 13. 45 JULIUS AFRICANUS. Zie hoofdstuk III. Ook van deze stof waren de ontvlambare eigenschappen al vroeger gekend 43 . pp. 22. JAfqei'san de. maar de verwijzing is te vaag om daar verdergaande conclusies uit op te maken.C. Dergelijke vuurwapens zijn eeuwenlang in omloop gebleven en werden zowel door de Byzantijnen als door de Arabieren vaak gebruikt. PARTINGTON. PLINIUS MAIOR. mesouranou'nto" hJlivou: mivgnutaiv te sukamivnou melaivnh" ojpou' kai. tau'ta katacrivsei" h] e{terovn ti. Tijdens de late oudheid werd er ook volop geëxperimenteerd met andere chemische stoffen om bruikbare vuurwapens te creëren. 210-211).12 eerder hadden ingezet tegen de Byzantijnen 40 .-R. R. aijfnivdion ga. LIVIUS. Kestoi. kai.r ajnafqhvsetai.. dei' trivbein. cit. provswpon. fragment 13 (p. XXXIX. op. mesouranou'nto" hJlivou. e{toimon ou{tw" e[cein eij" puxivda kai. 6. 2. Zie PROCOPIUS. Toch waren het vooral de moslims die ze perfectioneerden tot een soort granaten en daarmee de kruisvaarders vaak in de problemen brachten 41 . mhkevti deiknuvnai tw'/ hJlivw/: ajllæ ejn eJspevra/ eja. More studies in early petroleum history 1860-1880. pwmavsai calkw'/ tini ajggeivw/. 18-22. purivtou i[sa leiou'tai ejn quiva/ melaivnh/. 79. Wel is ons een volledige formule bekend van de bereiding van een pu'r aujtovmaton in een fragment van Sextus Julius Africanus. 42 R. Voor andere mogelijke. op. XXXVI. Dit product ontsteekt namelijk wanneer het in aanraking komt met vocht of een kleine hoeveelheid water. aJlo. J. A. p. Een eerste vermelding vinden we terug bij Athenaeus (ca. III. 19e. keraunivou livqou. Vermoedelijk waren deze potten dus gevuld met nafta. tw'/de tw'/ suntavgmati <didavxetai>: skeuavzetai gou'n ou{tw": qeivou ajpuvrou.). 41 40 . en het is wegens zijn uniek karakter belangrijk voor de kennis van de ontwikkeling van vuurwapens 45 . De oorspronkelijke Griekse bron wordt door deze auteur niet vermeld en heb ik ondanks veel zoekwerk niet kunnen terugvinden 43 Vb." to.

steenzout. I ‘Kestoiv’ di Giulio Africano e l’imperatore Severo Alessandro. 27-28. hars. in Aufstieg und Niedergang der Römischen Welt II. Maar ’s avonds. 34. maar deze stelling is erg onwaarschijnlijk en wordt door de overgrote meerderheid afgewezen 46 . Wanneer men het vastgenomen heeft. als je wapens van vijanden in brand wil steken. klaar voor gebruik. 3. moet men het mengsel in een koperen vat opsluiten en zo in een dichte ton bewaren. Gelijke delen van natuurlijke zwavel. terwijl het begin in een klassiek Grieks geschreven is. Dan wordt van sap van de zwarte vijgenboom en van natte en vloeibare asfalt uit Zakynthos een even groot deel van elk toegevoegd en gemengd om een vette. Vervolgens wordt aan het asfalt een heel kleine hoeveelheid ongebluste kalk toegevoegd. maar van een anonieme. Dit recept heeft al voor heel wat polemiek gezorgd en men trekt er zeer uiteenlopende conclusies uit. pp. waartoe ook het gegeven recept behoort. Wanneer dan de zon opkomt. maar ten vroegste rond het midden van de 6de eeuw. zal alles in vlammen opgaan. Volgens sommige geleerden waren dit pu'r aujtovmaton of aanverwante mengelingen op basis van ongebluste kalk rechtstreekse voorlopers van het Griekse vuur. geschreven is. geplaatst die duidelijk niet geschreven zijn in de 3de eeuw. Zo wordt generaal Belisarius (1ste helft 6de eeuw) vermeld en is de stijl in die laatste gedeeltes vroegbyzantijns. zal ook in de volgende instructie aangeleerd worden.13 Een zelfontbrandend vuur doen ontvlammen. Men moet het voorzichtig roeren op het midden van de dag en het gezicht beschermen want het kan plotseling ontvlammen.-R. Über das ‘Griechische Feuer’. PÁSZTHORY. smeer er die dan mee in of iets anders. pp. filologische studie tot de conclusie dat die bewuste fragmenten hoogstwaarschijnlijk wel oorspronkelijk teruggaan op Julius Africanus zelf. maar in het geheim. J. De meest waarschijnlijke datering volgens hen is de tweede helft van de 6de eeuw 48 . Volgens verschillende wetenschappers zou het recept dus niet van de hand zijn van Julius Africanus. Byzantijnse auteur. de periode waarin de oudste codex die de Kestoi bevat. dondersteen en pyriet worden fijngestampt in een zwarte mortier op het midden van de dag. donkere massa te bekomen. Later zijn die dan door Byzantijnse compilators bewerkt en enkel in die versie 46 47 E. Het wordt dus zo bereid. Tiziana RAMPOLDI. Men mag het ook niet blootstellen aan de zon. Zij denken dan ook dat het ten vroegste neergepend zou zijn rond 550 en ten laatste in de 10de eeuw. Eerst en vooral is de datering van het fragment onzeker. Julius Africanus heeft geleefd tijdens de eerste helft van de derde eeuw en heeft de Kestoi geschreven tussen 227/8 en 232/3 47 . 2451-2470. Vieillefond kwam echter na een grondige. . In de handschriften worden onder dezelfde titel echter ook een reeks fragmenten.

. De andere polemieken over deze tekst laten we hier terzijde. a{l" ojruktovς betekent niets meer of minder dan zout dat opgedolven wordt uit rotsen. 53 ID. op. 54 J. VIEILLEFOND. bestonden.. Een dergelijk mengsel ontsteekt niet onmiddellijk. want het product zal maar na verloop van tijd ontvlammen.. Vieillefond houdt het op as van harsrijke bomen 54 .C. PARTINGTON. 52 J. . Zo proberen ze immers te bewijzen dat deze substantie al bekend was vóór het einde van de 7de eeuw. 210. De betekenis ervan is wel niet altijd helemaal duidelijk. pp. Waarschijnlijk alludeert de auteur dan ook hierop. Een ander groot nadeel is dat het tijdstip van ontbranding niet vast te bepalen is en sterk 48 49 J. 53 en 185. zoals bij de morgendauw. 35-38. J. maar het is zeker dat dergelijke mengsels die pu'r aujtovmaton genoemd werden. 6-10. Het meest besproken is de interpretatie van het stuk aJlo. maar pas als het in contact komt met een kleine hoeveelheid vocht. 8-9. Koniva is bovendien een term die vaak apart voorkomt. steunende op een resem oudere geleerden. Dit zal in de realiteit zeker en vast niet zo eenvoudig geweest zijn. op. cit. op. R. Sommige geleerden lezen als dit een geheel. 51 HERODOTUS. PARTINGTON. Dat het hier om salpeter zou gaan is dus volgens ons vergezocht 52 . 190-193. p. 50 M.-R. DIOSCORIDES PEDANIUS. maar tenslotte moeten we ook nog opmerken dat het gebruik van dit in de praktijk beperkt moet geweest zijn. Partington interpreteert het als alkali (loogzout) of een soort harsachtige wierook 53 .-R. cit. Letterlijk betekent het ‘stof’. Andere discussiepunten betreffen de juiste betekenis van een aantal Griekse termen. vertalen het als iets in de aard van ‘zout gehaald uit stof’ en interpreteren dit dan als een omschrijving van salpeter 50 . op. op.14 bewaard gebleven in de codices 49 . cit. J. pp. pp." ojruktou' koniva". Deze fragmentje hanteren deze auteurs dan als een van de belangrijkste aanwijzingen dat het geheim van het Griekse vuur in de eerste plaats bestond uit salpeter.. cit. cit. Wat de juiste datum van het ontstaan van het recept nu precies was. loc. MERCIER.. 126. R. op. Partington wees er echter terecht op dat deze lezing ver gezocht is en dat een dat men koniva" als een apart begrip moet beschouwen. VIEILLEFOND. Bij Herodotus en Dioscorides worden trouwens gelijkaardige begrippen teruggevonden om daarmee het onderscheid aan te geven met zout dat uit zeewater gewonnen wordt 51 .. IV.-R. Daarom moeten de kruiken met het mengsel dan ook ’s nachts ‘in het geheim’ (lelhqovtw") bij de vijand geplaatst worden om de houten beleringsmachines met het pu'r aujtovmaton te kunnen insmeren. J. pp. namelijk bij zonsopgang. al rond 200 n. V. maar geregeld duidt het iets veel specifiekers aan. cit. cit. zal altijd wel betwist kunnen worden. J.

op. cit.. fusikovn ejsti toØto. Chronicon. kaivontai. legovmenon qei'on a[puron poluv. qeÃon a[puron rJiptovmenon eijH to." aujtw'/. ajnatei'lai to. ploÃa tän dromwvnwn." ajnalivsketai.. hetzij naar een huis. II. over de hele vloot van dromons en zei aan de scheepslui en de soldaten: “Er is geen nood aan wapens.H ta. kai. Zie Proclus (8). ploi'on kai. aangezien het heel J. maar werp iets daarvan naar de schepen die op jullie afkomen en ze zullen in brand gestoken worden.. eigenaardig vuurwapen vinden we tenslotte terug bij Joannes Malalas. to. 130-132. ploÃa a{panta BitalianoØ toØ turavnnou kai. p.. 57 JOANNES MALALAS.n tribh'nai aujto.n toØ rJeuvmatoH. ejrcovmena katevnanti uJmän ploÃa kai. ajll j Ëna rJivptete ejk touvtou eijH ta.15 gewijzigd kan worden door moeilijk te voorziene gebeurtenissen. En de filosoof beval dat een grote hoeveelheid van de zogenoemde natuurlijke zwavel aangevoerd moest worden en zei dat het moest fijngestampt worden tot een dun mengsel en hij gaf het aan Marinos terwijl hij hem zei: “Waar je ook maar iets daarvan werpt na zonsopgang. . p. t−H qevrmhH toØ hJlivou. o{ti ajpo.” … Marinos verdeelde de natuurlijke zwavel. 919. wJH leptovtaton o[nta. II. Tijdens de strijd van keizer Anastasius I tegen de rebel Vitalianus in 512 raadt de Atheense filosoof Proclus 56 het gebruik van een ongewoon wapen aan. o{ti: Jo{pou rJivyei" ejx aujtou' ei[te eij" oi\kon ei[te ejn ploivw/ meta. devdwken tw'/ Marivnw/.. Prosography of the later Roman empire. 56 55 . uJpo. qeÃon a[pruvron. cit.n ajevra a{ptetai. 28. in J. PARTINGTON. ejkevleusen oJ aujto" filovsofo" ejnecqh'nai to.. toÃH stratiwvtaiH. MARTINDALE. op. buqo. pp. XVI. Het gaat hier niet om de bekende neoplatonicus. eujqevw" a{ptetai oJ oi\ko" h] to. eijH o{la ta. eijpw.. ejpontivsqhsan eijH to. e[legon dev tineH ejn Kwnstantinoupovlei. j . w{ran trivthn t−H hJmevraH: kai. kai. R. Zo kan lichte regen het vroeger doen ontvlammen. o{ti: jouj creiva o{plwn. maar om een minder bekende filosoof. wJ" eij" mi'gma leptovn. p. maar kan een grote hoeveelheid water het juist inactiveren 55 . oJ de. eijrhkw. puro. eijrhkw. ajnhvfqhsan ejxaivfnhH uJpo. o} e[dwken aujtä/ oJ filovsofoH. to. 9. Chronicon. kai. MarÃnoH ejrrovgeuse to.n h{lion. PÁSZTHORY. puro. … En de zeeslag vond daar plaats op het derde uur van de dag. die de filosoof aan hem gegeven had. … Sommigen in Constantinopel zeiden dat door de warmte van de zon de natuurlijke zwavel.. hetzij in een schip. 619. JOANNES VAN NIKIU. p. Plotseling vlogen alle schepen van de rebel Vitalianus in brand door het vuur en zonken naar de bodem van de zee. Een ander. 16. R. zal het huis of het schip ontvlammen en door het vuur verteerd worden. Chronographia. J. namelijk zwavel 57 : Kai.H toÃH nauvtaiH kai. givnetai ejkeà hJ naumaciva kai. Hierbij spelen vooral weersomstandigheden een belangrijke rol. E. Zie ook GEORGIUS MONACHUS.

is helemaal niet zeker. als redder aan.16 fijn was. Bovendien gebeurde het ontsteken ‘automatisch’. WADA. Dat qei'on a[puron hier naar gewone zwavel zou verwijzen is nogal onwaarschijnlijk. Het is trouwens zeer twijfelachtig dat velen werkelijk wisten hoe het product werkte. begonnen in 674 met de belegering van Constantinopel die 4 jaar zou duren. maar verder blijven ze karig met nadere informatie. De uitvinding van het Griekse vuur Tijdens de laatste decennia van de 7de eeuw vond een nieuwe ontwikkeling plaats die belangrijke gevolgen zou hebben voor de Byzantijnse oorlogvoering. en zeker een van de belangrijkste. De Arabieren die onder leiding van kalief Mu’awiya sinds de jaren zestig al grote delen van het Byzantijnse rijk veroverd hadden. Dit kan echter jammer genoeg niet aangetoond worden op basis van deze nogal duistere tekst 58 . De geschiedschrijvers wijzen allemaal een architect uit Syrië. Malalas schrijft dit toe aan de warmte van de zon. Er is dan ook weinig twijfel dat qei'on a[puron slaat op een mengsel dat bestond uit meerdere ingrediënten. dus of die de werkelijkheid weerspiegelde. zien we opvallende overeenkomsten. Mogelijk was ook hier ongebluste kalk aanwezig en was het vooral dit element dat zorgde voor het ontvlammen door contact met water. Volgens christelijke bronnen was die overwinning vooral aan een nieuw vuurwapen te danken. Als we zijn formule naast deze tekst leggen. behalve enkele geleerden. Wij vermoeden dan ook dat het hier gaat om een chemische mengeling die verwant was aan het aujtovmaton pu'r van Julius Africanus. en dat dit zijn natuur was. Het interessantst is het relaas van de kroniekschrijver Theophanes Confessor (begin 9de eeuw): 58 H. namelijk de uitvinding van het Griekse vuur. Na een moeizame strijd slaagden de Byzantijnen er in 677 uiteindelijk in om de belegeraars te verslaan. 2. want die is op zich helemaal niet zo destructief als in de tekst beschreven staat. TO LEGOMENON QEION APURON bei Malalas. maar dat is de mening van een volksoverlevering. Bovendien is zwavel een product dat al eeuwenlang bekend was en lijkt de toevoeging legovmenon erop te wijzen dat het hier om iets specialers gaat dan doodgewone zwavel. . vuur vatte wanneer het in de lucht geworpen werden. pp. maar waarvan zwavel wel een belangrijke component was. natuurlijke zwavel genoemd. 25-34. Zo wordt bij beiden als eerste component. een zekere Callinicus.

mogelijk al in 669.M. n. KwnstantinoupovlewH kivnhsin ejgnwkw. aujto.H dihvreiH eujmegevqeiH kakkabopurfovrouH kai. 354. Toen de hoger genoemde Constantijn de zo grote expeditie vernam van de bestrijders van God.17 A. drovmwnaH sifwnofovrouH kai. 6164 (= A. niet op de samenstelling. rustte hij ook zelf grote biremen met vuur in kruiken uit en dromons met buizen. cit. zoals ook elders in zijn werk gebeurd is. Kai. JHlioupovlewH SurivaH prosfugw.M. Deze twee korte passages van Theophanes roepen zeker een aantal vragen op. Zoals uit het vorige hoofdstuk gebleken is. al zijn er voordien al gevechten geweest. Volgens zijn beschrijving zouden de Byzantijnen al bij het begin van de belegering over schepen met sifons beschikt hebben vóór de komst van Callinicus.D. prolecqei. Chronographia. Zie pp. als we de gegevens van Arabische auteurs mogen geloven. op.n toiauvthn tän qeomavcwn kata. p. A.. R.. Dat er De datering en duur van de oorlog (7 jaar) van Theophanes is volgens de geleerden niet correct.H kateskeuvase kai. 672/3) Tovte KallivnikoH ajrcitevktwn ajpo. 5. Traditoneel wordt de eigenlijke belegering gedateerd van 674 tot 677/678. 353. en hij beval dat deze voor anker moesten liggen in de Proklianesische haven van Caesarius.D. Of men werkelijk geloof kan hechten aan deze ‘twee-fasen-theorie’ is twijfelachtig. 60 THEOPHANES CONFESSOR. 671/2) 59 JO de. 92-93. GREATREX. Zie The chronicle of Theophanes Confessor. nivkhH uJpevstreyan kai. een architect uit Heliopolis in Syrië naar de Byzantijnen. Op dat moment vluchtte Callinicus. p.n toÃH JRwmaivoiH pØr qalavssion kataskeuavsaH ta. Hoogstwaarschijnlijk had de inbreng van Callinicus in de eerste plaats betrekking op het lanceersysteem. tän jAravbwn skavfh ejnevprhse kai. C. Die brandden volledig op met de bemanning. qalavssion pØr eu|ron 61 . touv-touH prosormivsai ejkevleusen ejn tè Proklianhsivw/ tän Kaisarivou limevni 60 . SCOTT. 61 ID. Het is goed mogelijk dat Theophanes bij het samenstellen van zijn kroniek de excerpten uit de verschillende bronnen niet goed op elkaar heeft afgestemd. Byzantine and Near Eastern history AD 284-813. suvmyuca katevkausen. Zijn uitvinding zou dus slechts een aanpassing geweest zijn van een wapen dat al eerder bekend was en gebruikt werd. ou{twH oiJ JRwmaÃoi meta. 494. 6165 (= A. 59 . G. Zo keerden de Byzantijnen met een overwinning terug en vonden ze het maritieme vuur uit. p.H KwnstantÃnoH th. to. Hij vervaardigde het maritieme vuur en stak daarmee de schepen van de Arabieren in brand. MANGO. komt de ontwikkeling van het Griekse vuur echter niet volledig uit de lucht vallen want de Byzantijnen ontwikkelden al geruime tijd vuurwapens. trad.

Hier geven wij de twee belangrijkste versies nog weer. p. 3. The fortifications and defenses of Constantinople. en waarschijnlijk ten oosten van de grote haven van Theodosius-Eleutherius. C. B. De drovmwnaH sifwnofovrouH zijn dan schepen die uitgerust waren met de toestellen om het Griekse vuur te lanceren en zijn dus hier de nieuwigheid. 150. n. p. Een interessant gegeven dat men nergens anders terugvindt is de vermelding van twee scheepstypes met vuurwapens. De exacte ligging is niet bekend. de man die door het gebruik van een speciale brandstof de vloot van Vitalianus kon vernietigen 65 . P. heeft volgens B. Waarschijnlijk slaat het op schepen die uitgerust waren met toestellen die bedoeld waren om potten met licht ontvlambare vloeistoffen erin weg te slingeren. Tsangadas te maken met het feit dat op dat moment de experimenten volbracht waren (het Griekse vuur was uitgevonden) en dat er dus gewoon geen nood meer aan was aan een geheime. 129. C. Volgens B. 63 62 . DihvreiH kakkabopurfov-rouH is een zeer zeldzame term die voor interpretatieproblemen zorgt. MAURICIUS. maar hij lag zeker aan de zuidkust van Constantinopel. 64 Hierop komen we nog uitgebreid terug. Zie hoofdstuk II. p. p. Jammer genoeg gaat het hier echter om auteurs die een hele tijd na de gebeurtenissen schrijven en een traditioneel geworden opvatting weergeven. maar het verhaal blijft bij iedereen grosso modo hetzelfde. De toevoeging ‘Proklianesisch’ is onduidelijk. TSANGADAS. Hier en daar zijn er kleine verschillen. A. 15. 66. geïsoleerde haven 66 . TSANGADAS. is natuurlijk niet uit te sluiten en zelfs waarschijnlijk 62 . Dat er na de belegering van 674-677 geen spoor meer terug te vinden is van deze haven. 66. C. P. 66 B. 150. pp. op.. B. 28. Raadselachtig is de vermelding van Theophanes dat de oorlogsschepen gestationeerd werden in de ‘Proklianesische haven van Caesarius’. n. 129-131.. 65 Zie p. maar verwijst misschien naar Proclus. cit. PÁSZTHORY. op. Behalve de vermelding van Theophanes zijn ons ook een hele reeks andere Byzantijnse beschrijvingen overgeleverd van de uitvinding van het Griekse vuur. cit. P. Tsangadas was deze plaats mogelijk bedoeld om op een afgesloten en veilige plaats experimenten uit te voeren met vuurwapens voor schepen. In latere werken vindt men deze of een gelijkaardige term wel vaker terug 64 .. p. n.18 tijdens de belegering nog verbeteringen hebben plaats gevonden. TSANGADAS. 120. De haven van Caesarius wordt slechts enkele keren vermeld tussen 553 en 673/4 en heeft dus waarschijnlijk slechts korte tijd gefunctioneerd. wapens die al in de tijd van Mauricius bekend waren 63 . E. 53. cit. loc.

n nivkhn h[ranto 67 . 492. Van hem stamt het geslacht Lampros af dat nu het vuur met kennis van zaken vervaardigt.. Kitab al-‘Unwan. 61-62. De administrando imperio. 48. dia. Hiermee hebben de Byzantijnen bij Cyzicus ook de vloot van de Saracenen verbrand en de overwinning behaald hebben. KallivnikovH tiH ajpo. tän sifwvnwn ejkferovmenon pØr uJgro. naar de Byzantijnen gevlucht. en dit eeuwenlang 69 . Historiarum compendium. 13. maar ook Arabische 70 en een paar Syrische kroniekschrijvers. o{ti ejpi. to.n tän Sarakhnän stovlon ejn Kuzivkw/ JRwmaÃoi kataflevxanteH th. een architect uit Heliopolis in Egypte. die ook Pogonatos genoemd wordt. stelde een vuur samen en stak de schepen van de CONSTANTINUS PORPHYROGENITUS. maar dit wordt tegensproken door alle andere bronnen en is ook minder waarschijnlijk. een zekere Callinicus uit Heliopolis weggevlucht is naar de Byzantijnen en het vloeibare vuur vervaardigd heeft dat door buizen gelanceerd wordt. p. Callinicus genaamd. 68 67 . Zie pp. die uit Syrië gevlucht was naar de Byzantijnen. JHlioupovlewH t−H Aijguvptou prosfu-gw. 70 Zie bijvoorbeeld AGAPIUS MARBUGENSIS. Hij is dus de uitvinder van het maritieme vuur. Hij vervaardigde een maritiem vuur en stak de schepen van de Arabieren in brand bij Cyzicus en samen met de bemanning zonken ze. pØr qalavssion kataskeuavsaH ta. XI. 71 MICHAEL DE SYRIER.n kateskeuvasen. JHlioupovlewH JRwmaivoiH prosfugwvn. dus nog vóór de belegering van Constantinopel. Zijn versie luidt als volgt 71 : Een timmerman uit Baalbek. tän jAravbwn skavfh katevprhsen ejn Kuzivkw/. Volgens Cedrenus was Callinicus afkomstig uit Egypte. zoon van Constantijn. to. GEORGIUS CEDRENUS. toØ LamproØ toØ nuni. Niet alleen de Byzantijnse bronnen maken melding van deze gebeurtenissen. I. 69 Hier wordt verder op ingegaan bij de bespreking van het geheime karakter van het Griekse vuur. Pwgwnavtou kaloumevnou. dat ten tijde van Constantijn. Aujto. suvmyuca katapontivsaH aujta. jEk touvtou katavgetai hJ genea. Tovte KallivnikoH ajrcitevktwn ajpo. Kwnstantivnou. p. Volgens Michaël de Syriër werd het Griekse vuur voor het eerst al ingezet in 671 bij een zeegevecht in Lycië. Op dat moment is Callinicus. pØr ejntevcnwH kataskeuavzontoH 68 . 765.H ou\n ejstin oJ to. Belangrijker is de vermelding dat het geheim van het Griekse vuur in handen zou geweest zijn van één enkele familie. Weet.n toÃH JRwmaivoiH. toØ kai. qalavssion pØr ejfeurwvn. to. di jou| kai. uiJoØ Kwnstantivnou.19 jIstevon.

lijkt erop te wijzen dat er op dat moment wel degelijk een belangrijk. dat nafta genoemd werd en uitgevonden was door Callinicus. en dat het dus niet om een verzinsel van deze laatsten gaat.20 Arabieren in brand. Dat we van verschillende zijden min of meer hetzelfde verhaal horen. Sedert dat moment was het vuur. vernieuwend vuurwapen voor het eerst in gebruik genomen werd door de Byzantijnen. in gebruik bij de Byzantijnen tot op de dag van vandaag. Hij vernietigde met dit vuur de rest van hen die zich in veiligheid waanden in het midden van de zee en die ingesloten waren. .

31-33. op.. wat dus maar weinig meer te maken had met de uitvinding van Callinicus. Benamingen voor het Griekse vuur Zoals algemeen bekend is. is weinig waarschijnlijk omdat sommige teksten ze expliciet aan elkaar gelijkstellen. Zie hiervoor ook het artikel van A. op.. Bovendien was met de opkomst van het christendom ‘Griek’ synoniem geworden voor ‘heiden’ en hiermee wilden zij natuurlijk niet geassocieerd worden. Vooral door de kroniek van de kruistocht van de Franse koning Lodewijk IX de Heilige. Soms vindt men bij dezelfde auteur verschillende begrippen terug om identiek hetzelfde wapen aan te duiden. Vooral in tactische geschriften wordt het Griekse vuur steevast zo genoemd. geprepareerd vuur. p. Romeins vuur. 354. Dat er aan de diverse benamingen ook een betekenisverschil zou beantwoorden. noemden de Byzantijnen zichzelf nooit ‘Grieken’. In de eerste plaats ging het hier om vuurwapens van de Arabieren. WAT WAS HET GRIEKSE VUUR? 1. maar ‘Romeinen’. en pØr rJwma^kovn 74 .. De Byzantijnse auteurs zelf hanteerden verschillende andere benamingen 72 . Theophanes. Ook de meeste andere randvolkeren gebruikten soortgelijke benamingen voor de Byzantijnen. Vanaf die tijd gebruikten de schrijvers de term ‘Grieks vuur’ echter voor alle mogelijke soorten vuurwapens zodat het nu voor ons ontzettend moeilijk is om te weten wat men precies bedoelde en om te zien of men nog vormen van het ‘echte’ Byzantijnse Griekse vuur gebruikte. maar het was pas ten tijde van de kruistochten dat deze benaming wijd verspreid werd. Appellations grecques du feu grégeois en M. Vooreerst zijn er qalavssion pØr 73 . DAIN.. 405. 72 .21 II. geeft zelf maar liefst 4 verschillende benamingen.. op. cit. werd deze benaming een groot succes in het Westen. cit. p. maar dan wel meestal in de gewijzigde vorm ejskeuasmevnon pØr.n pØr 75 .. MERCIER. 74 ID. Frequenter is skeuasto. 396. 75 ID. op. maritiem vuur. want ze beschouwden zich als de directe voortzetters van het Romeinse keizerrijk. zeldzame benamingen die we bijna nergens anders terugvinden. Daarentegen levert die verscheidenheid aan termen ons juist waardevolle informatie op over de verschillende eigenschappen van het Griekse vuur. cit. pp. die als oudste auteur de uitvinding ervan beschrijft. De term ‘Grieks vuur’ werd maar in gebruik genomen door westerlingen vanaf de 10de eeuw. cit. 73 THEOPHANES CONFESSOR. geschreven door Jean de Joinville. p.

283. pØr ejnergovn 78 ... cit. Historia romana. Al vanaf de 10de eeuw werd deze uitdrukking gebruikt. Historiae. Deze benaming vindt vooral ingang vanaf de 10de eeuw en wordt al snel de meest gangbare. 90.n pØr 76 . zwavelhoudend vuur. 77. Bij Landolfus Sagax (10de/11de eeuw). cit.. op. op. In een 12de-eeuwse. zoals wij dit vuurwapen nu nog altijd noemen. oorlogsvuur. wat dus gemakkelijk tot verwarring kan leiden.22 Heel dikwijls gebruikt door de auteurs is uJgro.. 81 Zie pp. op. maar blijkt uit de context dat het het Griekse vuur betreft. 39. 84 ID. Aangezien hij elders expliciet de gewone term ignis graecus gebruikt. Medisch vuur. Vaak gebruikt men ook simpelweg pØr. Antapodosis III. krachtig vuur. gaat het hier waarschijnlijk om een formule voor een ander ID. 77 76 . 144. cit. terug.. al kan dit in sommige gevallen betwist worden. Grieks vuur. XXIII. Regum. Sylloge tacticorum. die tijdens zijn verblijf in Constantinopel als een van de weinige westerlingen kennismaakte met het beroemde wapen 82 . 20. vinden we de Latijnse equivalenten van diens vier Griekse begrippen terug: ignis marinus 83 . nl. 87 JOANNES THURÓCZI.. 10. 2. Toch leveren vele van deze teksten belangrijke en waardevolle informatie op over het Byzantijnse Griekse vuur.. p. 85 ID. ignis graecus. 78 De obsidione toleranda. Latijnse teksten houden het meestal ook bij één benaming. 80 LEO VI. II. Hongaarse kroniek vinden we ignis sulfureus 87 . XXVI. pp. Sommige auteurs gebruiken ook hier en daar minder courante woorden zoals polemiko. Tenslotte spreekt Marcus Graecus ook nog van ignis volatilis 88 . JOSEPHUS GENESIUS. hoofdzakelijk in historische werken. p. XXI. ignis confectus 85 en ignis humidus 86 . op. In twee teksten is er sprake van lamprovn 80 . vloeibaar vuur. ignis romaicus 84 . 155. als een van de eersten door bisschop Liutprand van Cremona. 53. 10. 396. NICEPHOROS URANOS. XXIII.. 15. Tactica. 15. wat sommigen interpreteren als een alternatieve benaming voor Grieks vuur. pØr mhdiko. Sporadisch worden ook nog andere termen gebruikt. Chronica Hungarorum. die zijn geschiedenis van het Byzantijnse rijk grotendeels baseerde op de kroniek van Theophanes Confessor. 86 ID. 8. 25. 79 IOANNES CINNAMUS. 82 LIUTPRAND CREMONENSIS.n 79 . In de andere talen is er geen overvloed aan benamingen. § 151. De Arabische bronnen spreken altijd van nafta. niet toevallig hetzelfde woord als de naam van de familie die volgens Cedrenus het geheim van het Griekse vuur bewaarde 81 . maar duiden daar na verloop van tijd ook een hele reeks eigen vuurwapens mee aan. 56. Epitome rerum ab Joanne et Alexio Comnenis gestarum. 61-62. LEO DIACONUS. XXIII. 83 LANDOLFUS SAGAX. cit.n pØr 77 .

etc. zwavel. Deze verscheidenheid aan benamingen alleen al levert ons belangrijke informatie over enkele karakteristieken van het Griekse vuur. het belang van het Griekse vuur voor de algemene 88 89 MARCUS GRAECUS. REINAUD. een veronderstelling die gesterkt wordt door een andere benaming. zoals ongebluste kalk. Bijgevolg zocht men eerst en vooral naar een bepaalde chemische formule en heeft het onderzoek zich daar dan ook op toegespitst. hars. Pas later werden versies ontwikkeld die ook bij oorlogvoering te land ingezet werden. zij het in een wat primitieve vorm 89 .23 mengsel van meer explosieve aard. ALGEMENE THEORIEËN Geleerden zijn al eeuwenlang gefascineerd door het Griekse vuur en hebben op allerlei manieren geprobeerd het legendarische geheim ervan te achterhalen. Liber ignium ad comburendos hostes. volgens anderen bedoelt men hiermee het vermengen met een aantal andere stoffen. BROCK. L. Bovendien is de samenstelling erg gelijkaardig aan die van buskruit. Recherches sur le feu grégeois et sur l’introduction de la poudre à canon en Europe. Volgens sommigen slaat dit op distillatie. Zoals we ook verder zullen zien. Geprepareerd vuur wijst erop dat men aan de ruwe olie een zeker behandeling gaf. aan te duiden 90 . Samenstelling van het Griekse vuur A. . A history of fireworks. LALANNE. Dat het in de eerste plaats om een zeewapen ging. Histoire de l’artillerie. Medisch vuur. 90 Zie pp. Dit spreekt de theorie tegen van sommige geleerden. Zoals we gezien hebben. gebruikte men al eeuwen voordien de term Medische olie om aardolie. 2. H. Waarschijnlijk was deze liquide substantie aardolie. S. T. Parijs.v. of een mengsel op basis daarvan. A. FAVÉ. Daardoor zijn een aantal andere aspecten wat uit het oog verloren. 1845. In de eerste plaats gaat het om een vloeibaar vuur. gebruikten de Byzantijnen het Griekse vuur in eerste instantie als een wapen om vijandelijke schepen op zee te vernietigen. die beweren dat het Griekse vuur niets anders zou geweest zijn dan een rechtstreekse voorloper van het buskruit. leert ons de benaming maritiem vuur. vooral i. J. §12-13. 1ière partie: Le feu grégeois et les origines de la poudre à canon.m. I. Tot enkele decennia geleden dacht men dat de Byzantijnen op een zeker moment (tijdens de belegering door de Arabieren van 674-677) een speciaal chemisch mengsel ontdekt hadden dat hen in staat stelde een superieur vuurwapen te creëren. 9-10.

. die jammer genoeg diametraal tegenover elkaar staan. zien we dat er uiteindelijk maar 2 verdedigbare visies zijn. Volgens hen is het Griekse vuur niets anders dan een voorloper van het buskruit en is salpeter dé sleutel tot het geheim. I. op. koelt het snel af en kan het beoogde effect dus niet bereikt worden. met eventueel ook zwavel erbij. Als we de theorieën van de geleerden bekijken. maar toch blijkt het oorspronkelijke probleem nog altijd te genieten van veel aandacht.136. p. Het grootste bezwaar is dat ongebluste kalk slechts ontsteekt als het in contact komt met een kleine hoeveelheid water. maar zoals al gezegd is een eensluidend besluit tot op de dag van vandaag onmogelijk. Gelukkig is daar gedeeltelijk een kentering in gekomen. PÁSZTHORY. 93 Zie hoofdstuk I. Vooral rond die ene chemische stof draait het grootste deel van de discussie over de samenstelling: is salpeter al dan niet het cruciale element? Op deze vraag zullen we zo goed als het kan een antwoord proberen te geven. p. Deze stelling is echter onomstotelijk weerlegd door de wetenschap. O. maar als het in een grote massa terechtkomt zoals in de zee. Beiträge zur Geschichte der Naturwissenschaften und der Technik. von Lippmann dat Grieks vuur een mengsel was van aardolie en ongebluste kalk. von LIPPMANN. E. Nu en dan zijn ook andere stellingen naar voren gebracht. dat ontvlamde door contact met water 91 . en in welke mate en hoe het Griekse vuur een geheim wapen was. . Als oorlogswapen is het dus onbetrouwbaar 92 . cit. Desondanks leest men nog tot op de dag van vandaag in vele populair-wetenschappelijke werken en zelfs in gereputeerde encyclopedieën dat het Griekse vuur bestond uit een mengsel met als hoofdingrediënten ongebluste kalk en zwavel. Bovendien zijn dergelijke mengsels al gekend lang vóór het einde van de 7de eeuw 93 . Enkele Franse geleerden hebben toen voor het eerst de Griekse. 28.24 Byzantijnse oorlogvoering. maar ook Arabische bronnen grondig bestudeerd en hebben een hypothese geformuleerd die tot op de dag van vandaag nog aanhangers kent. Alhoewel er na al die vele tientallen jaren onderzoek een vrij bevredigende oplossing gevonden is. blijven sommigen die aanvechten en zoeken ze nog steeds naar bewijzen dat salpeter al in de 7de eeuw gekend was. maar die zijn onmogelijk gebleken. 91 92 E. Zo dacht E. Vooral vanaf het midden van de 19de eeuw is men begonnen met de echte wetenschappelijke studie van dit onderwerp.

H. 95 94 . Secrecy.. al zag hij eerder een combinatie met zwavel dan met aardolie als oplossing 95 . p. CHERONIS. Deze visie is echter grondig aangevochten door de eminente chemicus J. 658. hierbij steunende op de opinie van E. Gunpowder and ammunition. die dan vermengd kon worden met hars en eventueel zwavel en ongebluste kalk. Sindsdien beschouwen de meeste geleerden toch dat petroleum ongetwijfeld een belangrijk element was van het Griekse vuur. Londen. p. Later. W. en dat zal waarschijnlijk ook zo blijven. cit. A. Hime ondersteunde een tijdlang een dergelijke opvatting. pp. 200-210. ROLAND. Partington. technology and war: Greek fire and the defense of Byzantium. LEO VI. in 1915. Londen. VON LIPPMANN. in de eerste plaats omdat het erg onwaarschijnlijk is dat deze chemische substantie al zo vroeg in de geschiedenis zou uitgevonden zijn. 363.. Tactica. 1915. 678-1204. In zijn boek A history of Greek fire and gunpowder toont hij duidelijk aan dat de vermeende vermeldingen van salpeter bij Plinius Maior en Dioscorides allesbehalve duidelijk zijn en nog moeilijk als een sterk argument kunnen dienen voor de voorstanders van de oude theorie. Behalve deze alternatieve theorieën hebben de meeste wetenschappers tot enkele decennia geleden steeds de ontdekking van salpeter als hét sleutelelement van het Griekse vuur beschouwd. in de eerste plaats aardolie.25 Een ander probleem is dat het gebruik van ongebluste kalk bij zeeslagen als een apart wapen vermeld wordt in de Tactica van keizer Leo VI en dus onderscheiden wordt van het Griekse vuur 94 . Die bestonden weliswaar altijd uit een paar vaste componenten. 98 E. maar over de andere ingrediënten blijft er onzekerheid. 54. Deze visie is achteraf terecht sterk aangevochten en de vraag of de Byzantijnen al dan niet salpeter kenden en gebruikten. Vooral de Arabische bronnen zijn hierbij verhelderend en veel gedetailleerder dan de Byzantijnse technische literatuur. The origin of artillery. maar dat er een grote waaier aan mogelijke samenstellingen bestond. Ook H. D. Ook deze stelling is niet houdbaar gebleken. I. Chemical warfare in the Middle Ages. op. Bovendien zijn de effecten bij experimenten te gering gebleken om een geducht wapen te kunnen zijn 97 . O. Hij wees de salpetertheorie volledig af en meende dat de determinerende factor in de eerste plaats gedistilleerde aardolie was. L. 97 N. Bovendien is men tot het besef gekomen dat het eigenlijk zinloos is te zoeken naar één bepaalde formule. blijft tot op de dag van vandaag onopgelost. von Lippmann 98 . HIME. XIX. veranderde hij echter van mening en schoof calciumfosfide naar voor 96 . Jammer genoeg stelt hij dan nogal arbitrair dat men in het Westen salpeter niet kende vóór 1125 en meent hij dat dit ook voor de Byzantijnen gold. 96 ID. 1904.

peplhsmevnhn pavntwn tän ojfeilovntwn pro. ejn oÍH kai. cit. en namen ze in samen met Debeltos. Ondanks het feit dat de Bulgaren zowel voorraden Grieks vuur als een hele hoop lanceertoestellen konden veroveren. toØ di jaujtän ejkpempomenou uJgroØ puro.26 Daardoor heeft men dan ook beseft dat men een belangrijk aspect uit het oog verloren was.H. 499.n t± Debeltè. bedoelen we in de eerste plaats de oorspronkelijke uitvinding van Callinicus. Aangezien nu duidelijk is dat er een heleboel verschillende formules en variaties bestonden. p. A. tauvthn ejkravthsan su.n oiJ ejcqroi. Als bewijs wordt ook vaak een fragment van Theophanes Confessor geciteerd dat de verovering van de stad Mesembria door de Bulgaren in 814 vertelt 99 : EuJrovnteH ga. en niet zonder succes. op. sivfwnaH calkoØH eâron lHt. Zie hoofdstuk II. Als we hier over de samenstelling en de lanceermethode van het Griekse vuur spreken. Dit lijkt erop te wijzen dat het absoluut niet voldoende was om een voorraad van het mengsel te verkrijgen om in het bezit te komen van het geheim en dat zelfs met de bijhorende apparatuur het niet vanzelfsprekend was om vuur af te schieten. kai. Toch hanteert men nog steeds deze term omdat hij nu eenmaal al zo lang in gebruik is. . 3.r aujth.. maar in een combinatie hiervan met specifieke en geperfectioneerde lanceermethodes. De vijanden vonden namelijk die (stad) volgestouwd met alle mogelijke materiaal dat nodig is voor menselijke bewoning.H katoivkhsin ajnqrwvpwn pareÃnai pragmavtwn. is het eigenlijk niet meer houdbaar om te spreken over één Grieks vuur. kunnen we nergens niet één verwijzing terugvinden dat zij ooit in staat geweest waren dit zelf te gebruiken of soortgelijke vuurwapens te ontwikkelen. en is men het geheim van dit wapen ook in deze richting gaan zoeken. Daarvoor was blijkbaar een grote en specifieke kennis nodig 100 . waar ze ook 36 bronzen sifons vonden en een niet geringe hoeveelheid vloeibaar vuur dat daarmee gelanceerd wordt. Nu is toch min of meer algemeen aanvaard dat de kracht van het Griekse vuur niet alleen gelegen was in een speciale samenstelling. al komen de latere ontwikkelingen zeker ook aan bod. dus sifons die op zee gebruikt werden. 99 100 THEOPHANES CONFESSOR. namelijk de wijze waarop het Griekse vuur gelanceerd werd.

Cruciaal is hier echter het uiterst zeldzame woord propuvrou. F. Volgens J. HET SALPETERVRAAGSTUK Waarop baseren de geleerden zich om salpeter als het kernelement aan te duiden? In Byzantijnse geschriften vindt men immers nergens een geloofwaardige formule van het Griekse vuur terug. J. Vaak denkt men dat hiermee de actie van het lanceren bedoeld is en schrijft men dus de rook en het lawaai toe aan het afschieten zelf. LEO VI. tän polemikän ploivwn kai. 93. p. In een andere versie van het tactische geschrift van Leo VI. tän ejn aujtoÃH polemouvntwn: oÍon tov te ejskeuasmevnon pØr meta. Dat het hier om echt Grieks vuur gaat is trouwens omstreden. tän sifwvnwn pempovmenon kai. kalafathvsewH ciliavdaH i j. bront−H kai. Anna Comnena (12de eeuw) geeft wel een samenstelling van het mengsel weer. zoals het geprepareerde vuur. J. kapnoØ propuvrou dia. op. Haldon gaat het hier echter om een verkeerde interpretatie en verwijst deze term naar iets heel anders. . 114-115: kai.. Vroegere geleerden steunden hun mening in de eerste plaats op een beschrijving van de lancering van Grieks vuur bij Leo VI 102 : Polla. Alexias. p. HALDON. wat eigenlijk logisch is aangezien dit wapen als een staatsgeheim beschouwd werd. De Cerimoniis II. dat met gedonder en rook van het apparaat dat voorverwarmt. F. De vermelding dat het vuur afgeschoten werd ‘met gedonder en rook’ doet automatisch denken aan een explosief wapen en dus aan een oxyderende substantie die niets anders kan zijn dan salpeter. cit. Maar ook vele hulpmiddelen werden vroeger en worden nu nog uitgedacht tegen de vijandelijke schepen en tegen de strijders die zich daarin bevinden. kapnivzon aujtav. HALDON. Keizer Constantinus VII vermeldt ook dat er grote hoeveelheden vlas nodig waren voor de provpura en dat was een veelgebruikte brandstof om haardvuren te stoken 103 . 31. provpuron is immers afgeleid van het werkwoord propurovw dat zoveel betekend als ‘vooraf opwarmen’. 210. Chapter II. toÃH newtevroiH ejpenohvqh kata. de. Zie p. XIII. 103 CONSTANTINUS VII PORPHYROGENITUS. geschreven door Nicephorus Uranus 101 102 ANNA COMNENA. A possible solution to the problem of Greek fire. 56. nl. M. n. Theory and practice in tenth-century military administration. III. n. toØ eJtoimasq−nai linavrion lovgw/ tän propuvrwn kai. XIX.27 B. 44. ejpithdeuvmata toÃH palaioÃH kai. het haardvuur waarmee men het mengsel voorverwarmde. 6. maar dat is duidelijk onvolledig: petroleum wordt nergens vermeld 101 . kai. peri. 51. BYRNE. 44 and 45 of ‘De Cerimoniis’. door de sifons gelanceerd wordt en die hen met rook omhult. 8.

toegeschreven aan een zekere Marcus Graecus. cit. 42-63. cit. gezien de aanwezigheid van recepten van buskruit. Het vroegste manuscript wordt gedateerd op ca. is er sprake van meta. R.28 (2de helft 10e eeuw).. 1300 105 . PARTINGTON. Haldon lijkt te ondersteunen. waaronder ook één voor Grieks vuur. De titel wordt bijvoorbeeld steeds in het Latijn weergegeven.. De formule van Grieks vuur stamt dus zeker ten laatste uit de 13de eeuw. Verder worden ook verschillende versies van buskruit beschreven. wat sommigen ertoe geleid heeft te besluiten dat de auteur in Arabische milieus zou vertoefd hebben. Wanneer precies is echter onmogelijk te bepalen. . want omtrent de auteur en de datering bestaan heel wat onzekerheden. Wat het recept voor het maken van Grieks vuur betreft. andere zijn eerder Arabisch van oorsprong en dateren van een latere periode. en mogelijk zelfs vroeger. De naam van de auteur laat vermoeden dat het werk oorspronkelijk in het Grieks geschreven is. Met deze bron moet echter omzichtig omgesprongen worden. maar in de manuscripten is hiervoor nergens een overtuigend argument terug te vinden. wat dus iets duidelijker is dan de zin van Leo en de mening van J. 56. 106 ID. Dikwijls citeert men ook een recept uit het fameuze boek Liber ignium ad comburendos hostes. op. op. Het recept van het Griekse vuur luidt als volgt 106 : 104 105 NICEPHORUS URANUS. Veel waarschijnlijker is de 11de-12de eeuw. Opvallend is dat er in het werk regelmatig Arabische woorden opduiken. pp. cit. Volgens sommigen zou het traktaat al in de 9de of 10de eeuw geschreven zijn. Toch blijft de mogelijkheid bestaan dat het om een vertaling van een Grieks werk gaat. zijn we zo goed als zeker dat de compilator het uit een ouder werk overgenomen heeft. Ook aangaande de datering bestaat er grote discussie. zowel Griekse als Arabische. al zijn de Arabische invloeden zeker niet te miskennen. bront−H kai. In dit Latijnse werkje worden ruim 30 voorschriften gegeven voor het fabriceren van allerlei ontvlambare en explosieve mengsels. Er staat namelijk een verwijzing naar iets wat eerder vermeld zou moeten zijn (ut supra diximus). op. pp. Meest plausibele verklaring is dat het gaat om een verzameling van excerpten uit een aantal verschillende werken. Zo gaan enkele recepten duidelijk terug op de Kestoi van Julius Africanus... waarbij men vooral dacht aan Spanje. dat zeker nog niet gekend was in het Westen vóór de 11de eeuw. maar in het traktaat op naam van Marcus Graecus is daar geen spoor van terug te vinden. J. kapnoØ tän propuvrwn 104 . 50-51.

Dat hier een ander begrip gebruikt wordt. Partington ontkent dit 107 . Salpeter komt in de natuur vrij veel voor in de warme streken op de wanden van grotten en zit ook vervat in guano. niet vermeld 109 . nisi cum urina vel aceto vel arena. PARTINGTON. tenzij met urine of azijn of zand. Om hun theorie te ondersteunen zochten de voorstanders van de oude theorie naar bewijzen dat salpeter niet onbekend was in de oudheid. gekookt zout. R. p. 51. ook omdat in andere traktaten gewoon of gekookt zout niet ongebruikelijk is als ingrediënt van ontvlambare mengsels. Perzische gom. of ze het wel konden zuiveren om het echt te kunnen gebruiken. maar J. 109 J. lees: piculam Je zal het Griekse vuur op een dergelijke manier maken: neem pure zwavel. op. pek. 107 108 ID. oleum petroleum et oleum commune. p. Ignem graecum tali modo facies: recipe sulphur vivum.. petroleumolie en gewone olie. Dompel er daarna touwwerk in en steek het aan. Bovendien wordt het in één manuscript. Steek het daarna in brand en het zal niet geblust worden. Als men het woord letterlijk neemt. De zuivering van salpeter wordt door Marcus Graecus beschreven in § 14.29 § 26. Toch denken wij dat het hier waarschijnlijk niet om salpeter gaat. . cit. voornamelijk de Naturalis Historia van Plinius Maior (1ste eeuw) en De Materia Medica van Dioscorides Pedanius (2de eeuw). tartarum. Eigenaardig is in elk geval dat in meerdere andere recepten expliciet de term sal petrosus gebruikt wordt. 1. De geciteerde teksten. op. Facias bullire invicem omnia ista bene. maar de vraag is of ze er wel de specifieke eigenschappen van ontdekt hebben. Quod si volueris extrahere per embotum ut supra diximus. 51. Volgens velen wordt hiermee salpeter bedoeld. en. Als je zou willen. Ook bij de purificatie van salpeter wordt dit procédé echter toegepast 108 . Postea impone stupas et accende. zo ja. (kan) je het uitgieten door een trechter zoals we hierboven gezegd hebben. lijkt er toch op te wijzen dat het om iets anders dan salpeter gaat. een van de oudste nota bene. Post illumina et non extinguetur.. betekent het (gewoon) zout dat door het koken en verdampen gezuiverd wordt. Natuurlijke salpeter kwam dus zeker en vast in de omgeving van de antieke mensen voor.. zodat de eerste interpretatie dus in theorie mogelijk blijft. sal coctum. Doe dit alles onderling goed koken. Het punt van discussie is hier sal coctus. sarcocollam et picolam1. mest van vogels die volgens een speciaal natuurlijk procédé op rotsbodems verdroogd en verrot is. cit.

110 111 DIOSCORIDES. en niet een specifieke categorie. V. XXXVI. Bovendien gaat het volgens hen om een zeer bijtende stof. 112 J. In de bronnen spreekt men steeds over nivtron (nitrum). Het begrip sal petrosus was in elk geval totaal onbekend in die tijd. PARTINGTON. PLINIUS MAIOR. In het eerste geval betreft het hoogstwaarschijnlijk sodiumcarbonaat en zeker geen salpeter. 116 E. . maar volgens J. In het andere gaat het inderdaad om een substantie die op de wanden van grotten aangetroffen wordt. Hoogstwaarschijnlijk gaat het hier inderdaad om een reactie uitgelokt door natuurlijke salpeter. De temperamentis. op. 131-133. cit. Partington zou het in de antieke teksten om een fluorescerende vorm van calciumcarbonaat gaan. 113 DIOSCORIDES. n. maar ook die oplossing is niet volledig bevredigend 114 .. XXXI. Meer twijfel bestaat er omtrent hetgeen antieke auteurs livqoH of a[nqoς [AssioH (lapis of flos Assius) noemen 113 .. 113. op. cit. niet. In onderaardse ruimtes bevinden zich trouwens heel wat andere stoffen die wel op salpeter lijken. V. XXVIII. cit. 29. 117 Zie pp. 115 CLAUDIUS GALENUS. Volgens J. R. 1000) onder de naam bloem van Asios. pp. Opmerkelijk is wel een passage bij Galenus (2de eeuw). op. Door Arabische auteurs werd deze steen van Asius geïdentificeerd met salpeter vanaf Avicenna (ca. 35.. op. pp. een eigenschap die eveneens niet geldt voor salpeter. V. maar hiermee werden zowat alle mogelijke zoutsoorten aangeduid. maar tot een andere categorie van zouten behoren. die beschrijft hoe een huis in brand vloog doordat men met hars ingestreken hout lange tijd in de zomerzon had laten liggen in een dampende mesthoop van duiven 115 . 113. PÁSZTHORY. cit. 309-314. meer bepaald als het om aphronitrum gaat 110 of om a[nqoH aJlovH (flos salis) 111 . 90-92. PLINIUS MAIOR. 657. 122. 96. zoals natuurlijke salpeter. De beschrijvingen van Plinius en Dioscorides zijn daarentegen veel onduidelijker en vermelden de meest typische eigenschap van salpeter. PARTINGTON.. p. maar Galenus had duidelijk geen weet van wat er eigenlijk die brand veroorzaakt had 116 . Partington beantwoorden de beschreven kwaliteiten van de stof eerder aan fluorescerende alkaline 112 . DIOSCORIDES. R. nl. 301-302. Volgens sommige geleerden zijn er aanwijzingen dat bij de beschrijving van sommige soorten zout salpeter bedoeld wordt. op. cit. op. III. 12-13.30 zijn jammer genoeg opnieuw verre van expliciet en ook de verwarrende terminologie bemoeilijkt de interpretatie enorm. Mogelijk hebben de Arabieren het verward met een andere chemische stof.. 114 J. 124.. Als laatste argument wordt vaak ook nog verwezen naar de eerder besproken tekst van Julius Africanus 117 . cit. XXXI. het doen opflakkeren van vuur. PLINIUS MAIOR.

. 122 A. wat een indicatie is dat de Byzantijnen het mogelijk in die tijd ook hebben leren kennen. 232. pp. Zoals gebleken is uit het voorgaande overzicht. Le feu grégeois et les armes à feu des Byzantins. p. AL-HASSAN.. Ook hier is de terminologie die in de voorgaande periode gehanteerd werd onduidelijk. 272-273. rijst nog de vraag of de Byzantijnen wel in staat waren om het te zuiveren. die meende het recept van het Griekse vuur ontdekt te hebben 122 : 118 C. Toch is het zeker niet mogelijk te beweren dat de geleerden in de oudheid natuurlijke salpeter helemaal niet kenden en blijft de kwestie onopgelost. Sommige auteurs beschouwen het als ondenkbaar dat zij daartoe niet in staat waren aangezien het gaat om een in onze ogen vrij eenvoudig proces 118 . cit. HILL. Die waren waarschijnlijk van meer explosieve aard. want dit was nodig om het efficiënt te kunnen gebruiken. 52. Y. In latere eeuwen werd hetzelfde begrip gebruikt voor buskruit. Illustratief voor de vroegere opinie is het volgende citaat van een vijftigtal jaar terug van A. 119 MARCUS GRAECUS. pp. Het moet wel een volledig etmaal koken vooraleer men een goed resultaat bekomt. 109-111. H. Dit is immers de enige explosieve stof die nogal gemakkelijk terug te vinden is in de natuur en vrij eenvoudig te zuiveren is. Islamic technology: an illustrated history. R. Brock. BROCK. P. op. A history of fireworks.31 Alles bij elkaar zijn de bewijzen die de voorstanders aanhalen helemaal niet talrijk en zeer dubbelzinnig. C. 120 A. TSANGADAS. Als men aanneemt dat dit toch al het geval was. maar vanaf toen werd het woord barud gangbaar om salpeter aan te duiden en is er geen twijfel meer mogelijk. S. wat mogelijk wel op het gebruik van salpeter te wijst 121 . § 14. 127. The fortifications and defenses of Constantinople. Pas in het genoemde boek van Marcus Graecus vindt men de eerste beschrijving van het zuiveringsprocédé van salpeter terug 119 . p. B. De wetenschappers die Arabische bronnen onderzocht hebben. Hier zijn echter helemaal geen bewijzen voor te vinden. D. De geleerden tot een vijftigtal jaar terug zochten verbeten naar een geheime formule voor een krachtig wapen en kwamen dan al snel bij salpeter terecht. zijn tot de conclusie gekomen dat salpeter bij hen ten laatste in de 10de eeuw gekend was 120 . Het zuiveringsproces bestaat erin het ruwe salpeter op te lossen in kokend water en daarna te filteren. 121 Zie p. is de vraag of de Byzantijnen al dan niet salpeter kenden een ingewikkeld en moeilijk oplosbaar probleem waaraan in het vroegere onderzoek naar het Griekse vuur vaak teveel aandacht geschonken is. Opvallend is dat de Byzantijnen juist vanaf eind 9de/begin 10de eeuw kleinere en nieuwe versies van het Griekse vuur begonnen te gebruiken. ZENGHELIS.

the composition burned for a time with a certain degree of violence. die stelde dat het belang van petroleum in de oudheid en vroege middeleeuwen sterk onderschat werd. als een aparte. Tactica. and plumbago ¼… After mixing. . 277-278. Volgens hem was het Griekse vuur wel degelijk echt vloeibaar. powdered pitch 31/4. cit. is die van C. moulded into balls each of which was dropped into a mortar in turn. 126 M. taken in handfuls. and a burning. die eerder de visie begunstigt dat met propyron een toestel bedoeld wordt dat het mengsel voorverwarmde 125 . The particular mixture was: salpetre 6.32 I was convinced of the real nature of Greek fire by a chance demonstration of something evidently very similar during trials of smoke-producing composition in 1914. sulphur 1. Een nogal vreemde interpretatie die veel succes gekend heeft. XIX. J. powdered glue ¼. 125 Zie pp. maar kon niet tot een echte oplossing voor dit probleem komen 126 . Daarenboven beschouwde hij het propyron. Hij stelde ook meer vragen bij de manier van afvuren. dat bij Leo VI vermeld is 123 . MERCIER. Zenghelis. 123 124 LEO VI. onder invloed van de boeken van R. op. When ignited at the muzzle.. Toch bleef ook hij sterk vasthouden aan salpeter als sleutelement. 27-28. pp. ZENGHELIS. Forbes. kan door geen enkele bron ondersteund worden. Dat er bij het afvuren eigenlijk twee verschillende substanties zouden gebruikt zijn. integendeel. M. viscous mass of partly consumed composition was blown out to a distance of upward of a hundred yards. the mass of composition was rendered plastic by heat. cit. C. §51. This was followed by what can be best described as a ‘cough’. Hij verwierp terecht de 19de-eeuwse visie dat het Griekse vuur een min of meer vaste mengeling was en poneerde dat het half vloeibaar was. maar wel met salpeter als element dat de kracht aan het wapen gaf. De historici hebben ook een aantal andere versies van de salpetertheorie ontwikkeld. op. followed by a momentary pause. and pressed down to fit the bore. Mercier formuleerde een visie die eindelijk een belangrijke plaats toekende aan de aardolie. buskruitachtige mengeling die voor de lancering van het Griekse vuur moest zorgen 124 . Deze interpretatie van het woord blijkt niet te kloppen als men een vergelijking maakt met de passage uit de De Cerimoniis.

Hij wees de theorie dat dit wapen een voorganger van het buskruit was. 83. zwavel en allerlei harsen behoorden waarschijnlijk tot de mengeling 128 . op. 133 J. Studies in ancient technology. 130 ID. Forbes verwijst ook naar een Latijns document uit de 9de eeuw waar nafta en boomhars als componenten van Grieks vuur vermeld worden 130 . Forbes 127 .v. Tenslotte wijzen meerdere teksten erop dat het Griekse vuur enkel uitgedoofd kon worden met azijn. 28-32.33 C. op. Voor hem was het uitgesloten dat salpeter deel uitmaakte 127 R. Deze tekst is ook zeer interessant i. Brock waarschijnlijk een juiste beschrijving gegeven heeft 129 . Ook ongebluste kalk. 128 Dit lijkt dus al veel sterker op het geciteerde recept van Marcus Graecus. I. 105-109. NIEUWE THEORIEËN Het begin van de kentering in het onderzoek naar het Griekse vuur werd op gang gebracht door het werk van de Nederlandse wetenschapper R. 70-90.. p. . het pØr malqakovn. Een belangrijke verandering van de invalshoek vanwaaruit dit onderwerp bestudeerd wordt. de lanceermethode van het Griekse vuur en zal verder aan bod komen. Een echt volledig nieuwe interpretatie werd in 1960 geformuleerd door J. R. dat mogelijk gebruikt werd voor de ceirosivfwneς.. More studies in early petroleum history 1860-1880. en waarvan A. 87. ID. 132 Zie hoofdstuk V. Constantinus Porphyrogenitus geeft zelfs een opsomming van de olievelden waarover hij kon beschikken 131 . urine. 131 CONSTANTINUS VII PORPHYROGENITUS. Zo bestond er volgens hem ook een minder vloeibare versie.. was ook dat hij stelde dat er eigenlijk geen sprake kan zijn van één Grieks vuur. 47. handsifons. Daarentegen kwam hij tot de vaststelling dat er verschillende mogelijke types bestonden met variatie in de componenten. Toevoeging van salpeter achtte hij niet onwaarschijnlijk. cit. pp. De administrando imperio 53. Dit zijn identiek dezelfde remedies die we al vele eeuwen daarvoor terugvinden voor het uitdoven van pek of nafta 132 . Partington 133 . p. FORBES. More studies in early petroleum history 1860-1880. waaraan dan een aantal vaste componenten toegevoegd werden. R. zijn de bewijzen in Arabische bronnen hierover onomstotelijk. cit. zand of met vilten doeken die in azijn gedrenkt waren. maar was volgens hem niet van primordiaal belang. pp. J. pp. 493-511.m. PARTINGTON. J.. De Byzantijnen beschikten aan het eind van de 7de eeuw zeker over voldoende oliebronnen die zich vooral in de omgeving van de Kaukasus en de Zwarte Zee bevonden (en die nu nog altijd gebruikt worden). Zoals we verder zullen zien. resoluut af en kwam tot de conclusie dat de basis van het mengsel petroleum was. Zie p. 129 R. Zijn nadruk op aardolie is terecht gebleken. FORBES.

. cit. 137 Zie p. Ondanks het feit dat hij er in geslaagd is aan te tonen dat dit waarschijnlijk het geval is voor de Romeinen. 2. D. Bovendien lag de technische kennis van de Arabieren zeker niet op een lager niveau en ten laatste in de 9de waren zij in staat om petroleum te distilleren 135 . 1125 is onjuist gebleken. kan men dit niet zomaar doortrekken tot in de Byzantijnse tijd. Om de verbranding en het lanceren te verbeteren. werden er ook nog harsen en goed brandbare. Hij sluit niet a priori het gebruik van salpeter uit. Y. 13-28. Partington ook proberen aan te tonen dat de Byzantijnen gezuiverde salpeter niet kenden. 31.. ELLIS DAVIDSON. The secret weapon of Byzantium. Meer bevredigend is de visie van H. 138 H. Distillatie is een proces dat al gekend was bij de Alexandrijnse chemici vanaf de 3de eeuw v. heeft J. harsen. Zoals wij reeds uiteengezet hebben. Davidson acht vooral de specifieke lanceermethode van belang 138 . Moest het geheim (enkel) hierin gelegen hebben. 1948. A. Zijn hypothese over het ontwikkelen van distillatietechnieken voor aardolie door de Byzantijnen kan niet gecontroleerd worden. Ook deze theorie roept vragen op.C. Basisingrediënten waren aardolie. Davidson. maar het vormt dus zeker niet het belangrijkste element van het Griekse vuur. Al in de 10de eeuw is het immers beschreven door de Arabieren 137 . pp. FORBES..34 van het Griekse vuur omdat de Byzantijnen het simpelweg nog niet kenden. en mogelijk ongebluste kalk om het gemakkelijker te laten branden op water. op. De stelling dat salpeter onbekend was buiten China tot ca. HILL. pp. wat waarschijnlijk niet zo is 136 . B. maar acht het weinig waarschijnlijk dat de gezuiverde vorm op het einde van de 7de eeuw al voldoende bekend en beschikbaar was om het regelmatig in te zetten. H. De precieze componenten konden variëren. Volgens hem was Callinicus daar als een van de eersten wel in geslaagd en heeft hij daardoor een effectief vuurwapen kunnen creëren. J. Short history of the art of distillation. pp. 69-70. zouden zij dus ook al snel eenzelfde Grieks vuur ontwikkeld hebben. maar werd toen zeker nog niet toegepast op petroleum 134 . R. R. AL-HASSAN. vaste stoffen aan toegevoegd. 134 135 R. Enkele eeuwen later is het gebruik van salpeter veel waarschijnlijker. aangezien geen enkele bron uit die tijd daar iets over zegt. in ruwe of gezuiverde vorm. Leiden. 144-145. Het geheim lag volgens hem in gedistilleerde petroleum. Probleem is dat Byzantijnse bronnen ons zeker nooit de oplossing kunnen geven want zij zouden natuurlijk nooit de sleutel tot het geheim verraden. 136 Zie hoofdstuk III.

maar opvallend is dat er nergens sprake is van salpeter. Of het hier werkelijk om identiek hetzelfde wapen als dat van de Byzantijnen gaat. M. Christides beklemtoont dat het dus zinloos is te zoeken naar een recept met speciale ingrediënten dat door de Byzantijnen geheim gehouden werd. 92. geschreven door Murd Ibn al-Tars s (begin 13de eeuw). leveren enkele Arabische traktaten over oorlogswapens wel een belangrijke bijdrage tot een beter inzicht in deze materie. Christides fundamentele kritiek gegeven. p. maar het verschil lag waarschijnlijk in de lanceermethodes. Een van de belangrijkste voorbeelden is Het handboek van bewapening samengesteld voor Saladin. pek.35 In dezelfde richting redeneren J. CAHEN. Byrne. Alhoewel de teksten met formules uit een vrij late periode dateren (12de-15de eeuw). Op al deze studies is er door V. art. 885-886. In tegenstelling tot de karige informatie die de Byzantijnse teksten ons bieden. Distilleren was zelfs niet nodig als ze maar opgewarmd werd voor het afschieten 139 . F. Hij stelt aan de kaak dat in al die decennia van onderzoek een belangrijke categorie aan bronnen grotendeels over het hoofd gezien is. HALDON. maar die wel allemaal dezelfde grondstof bevatten: aardolie. op. A possible solution to the problem of the Greek fire. Hij geeft maar liefst 17 verschillende recepten. Recepten van nafta: pp. Haldon en M. maar in latere tijden soms ook salpeter 142 . namelijk de Arabische. PÁSZTHORY. 141 Zie bijvoorbeeld E. pp. Un traité d’armurerie composé pour Saladin. BYRNE. 142 V. ongebluste kalk en pijnboomhars gebruikt. luidt als volgt 143 : 139 140 J. De Arabische bronnen tonen ons duidelijk aan dat er veel verschillende versies en mengelingen bestonden die allemaal naft genoemd werden. zoals sommige zelf benadrukken. Die zijn gedeeltelijk wel gebruikt bij de bestudering van de oorlogvoering tijdens de kruistochten en van het ontstaan van het buskruit. Zie hoofdstuk III. cit. is twijfelachtig. Behalve petroleum werden vooral zwavel. onder de gemeenschappelijke noemer naft. 2. eerder dan in de samenstelling 140 . geven ze veel kennis weer van veel vroegere generaties. 143 C. Naft. Die bestond volgens hen enkel uit aardolie. Het voorschrift dat het meest onze aandacht trekt. en die soms gelijk gesteld werden aan het Byzantijnse Griekse vuur. De moslims beschikten al snel na de Byzantijnse overwinning in 677 over een eigen arsenaal aan vuurwapens op basis van aardolie. zoals ook recente geleerden soms nog doen 141 . CHRISTIDES. . 145-148. maar het belang voor de vroegere periode is over het hoofd gezien en bovendien zijn vele tactische geschriften maar onlangs of zelfs nog niet gepubliceerd. maar zij leggen de nadruk volledig op de manier van afvuren en niet op de samenstelling.

gele zwavel.D. of het afschieten met pijlen en ballista’s. E. Ignis graecus ita componitur: Accipe classam1 et galbanum. en wanneer het kookt. fijnstampen. donec fiat ad modum vernicis. BERTHELOT. Deinde in potto misce habente longum et strictum orificium et lento igne liqua. Wanneer dat gedaan is. vet van geitennieren. R. hetzelfde. In een ander manuscript van latere datum (15de eeuw).36 Vervaardiging van nafta die drijft op het water en die uitstekend geschikt is om de schepen in brand te steken. worden enkele formules weergegeven waar salpeter wél als een van de ingrediënten vermeld wordt 144 . loc. CHRISTIDES. maar dat zeker teruggaat op veel ouder materiaal. op. zuiver en helder dolfijnvet hetzelfde. Het volgende recept is in geen enkele andere codix geattesteerd en gaat zo goed als zeker terug op Arabische bronnen. ontsteken. BERTHELOT.). en op het water afvuren naar de schepen die je wil raken. 124-125. moet je er de sandrak aan toevoegen en roeren tot het mengt. fimum de die in diem revolvendo: postea distilla in cucurbita vitrea vel vitrata alembico superposito 144 V. 147 M. PARTINGTON. 10-11. Hetgeen wat fijngestampt moet worden. moet je het doen koken totdat men vaststelt dat het gaar is. Incorpora simul cum spatulâ cupri et deinde oleum laterinum. quibus fusis adde sulfur vivum. Grieks vuur in glazen flesjes gieten. kekabie3 et picem navalem et fimi columbini dupli primi pulveris. 2.. Tenslotte vinden we nog een mooi voorbeeld in een manuscript van Marcus Graecus uit München (begin 15de eeuw) 145 . dit wil zeggen nafta. pp. P. Wanneer de behoefte komt ervan te nemen. hars. Teer. I. La chimie au moyen âge. serapinum et opponacum2 aequaliter. werd door de Byzantijnen immers niet toegepast. moet je daarop minerale zwavel gooien die allemaal oude olie is. . alkitran4 et oleum et sulforis liquefacto et calida aequali mensurâ super infunde et optime incorpora cum spatula agitando. Dat maakt een grote brand en het loopt op het water zonder uitgedoofd te kunnen worden. Infundatum in ampulla pone vitrea orificio deinde clauso quam in fimo equino bene calido septem per dies ita ut simul dissolvatur et liquidum fiat ad modum unguenti. terebentinum distillatum. 145 M. p. hetzelfde. (Doe) de in de ketel op het vuur. the Red Sea and the Indian Ocean (6th-14th centuries A. hetzelfde. en wegnemen (van het vuur). pp. sandrak. minerale zwavel. 146 Zie hoofdstuk III. Opvallend is dat er hier opnieuw geen sprake is van salpeter. 55. cit. in mortario subtilissime terre. E. P. hetzelfde. J. maar juist wel door de Arabieren 146 . 1 deel. 1 deel. New light on navigation and naval warfare in the eastern Mediterranean. De integrale tekst luidt als volgt 147 : X. cit.

Wanneer je dit wil gebruiken. 2. sluit de opening en plaats het dan in paardenmest die goed warm is gedurende zeven dagen. voeg dan pure zwavel. totdat het het uitzicht van vernis krijgt. igne lente carbonum. 148 In Arabische geschriften vaak gebruikt synoniem voor petroleum. veluti aquam rosaram. 1. Totaal onbekend woord. zoals bij rozenwater.37 et clausis juncturis cum luto tenacissimo et sic separabis oleum a pulveribus. Giet het in een glazen kolf. Schiet ze onmiddellijk af waarheen je wil met een boog of ballista. op een zacht vuur van houtskool. Perzisch woord voor pix liquida. maar niet verbeterd in de tekstuitgave. In petroleo pone pulverem sulfuris minutissimi intra phialam vitream et appone si vis ignem et projice ignem. aqua vero super aspersa magis inflammat ipsum. Water echter. Nadat ze samengesmolten zijn. moet je een vierkante pijl gebruiken die doorboord is met gaatjes en volledig uitgehold is. hars van een fijnspar en sap van een panax in gelijke delen. interius concavam et pone tentas de papyro oleo predicto intinctas et accensas. scheepspek en duivenmest toe in dubbele hoeveelheid dan het eerste poeder. Panax was in de oudheid bekend als een wonderplant die alle ziekten zou genezen. Qui siquidem ignis extingui non potest nisi cum quatuor rebus supradictis. Mogelijk sandrak. en laat het smelten op een zacht vuur. na een alembiek daarboven te hebben geplaatst en na de naden gedicht te hebben met zeer vasthoudende lijm Zo zal je de olie scheiden van de poederige substanties. Distilleer het daarna in een glazen of verglaasde (aarden) pompoenvormige kolf. zodat het tegelijk opgelost wordt en vloeistof wordt op de wijze van zalf. Giet ze in gelijke verhouding over het materiaal dat vloeibaar geworden gemaakt is door warm water en meng ze zeer goed door met de spatel te roeren. vloeibare pek en zwavelolie 148 toe. Dit vuur kan niet gedoofd worden tenzij met de vier hoger vermelde dingen. Cum que hoc uti volueris habeas sagittam quadratam cum foraminibus perforatam. kekabie. Het Griekse vuur wordt zo vervaardigd: Neem classa en moederhars. stamp het zeer fijn in een mortier. 4. Meng het vervolgens in een pot met een lange en smalle opening. quia solo motu accenditur et hic est ignis graecus. De mest moet van dag tot dag omgekeerd worden. . doet het zelfs nog meer opflakkeren. dat erop gesprenkeld wordt. Protinus jacta quo volueris cum arcu vel balista. Vermeng het tezamen met een koperen spatel en voeg vervolgens olie van baksteen. gedistilleerde terpentijnolie. Plaats wieken uit papier die in de hierboven vermelde olie gedrenkt zijn en aangestoken zijn. Opoponacum (?) Wel zo vertaald. 3. Waarschijnlijk een harsachtige substantie.

Types en lanceermethodes van het Griekse vuur Zoals wij reeds aangehaald hebben. . Meestal beschouwt men dit type als het ‘echte’ Griekse vuur in de strikte zin van het woord en interpreteert men het als een soort vlammenwerper. Globaal gezien hebben de Byzantijnen in de loop der tijden een viertal types ontwikkeld. Christides en zijn wij van mening dat het Griekse vuur niet bestond uit een geheime formule waarin salpeter de belangrijkste factor was. Andere vaak gebruikte ingrediënten waren harsen. Zij ontwikkelden gesofisticeerde brandpijlen. 2. En dit is nu het Griekse vuur. maar bestonden er vele variëteiten. zoals de handsifon en de strepton. maar dat het hier ging om een waaier van verschillende composities die als basiselement aardolie gemeen hadden. zwavel. glazen flesjes of soorten granaten die door allerlei werptuigen afgeschoten werden. 10de eeuw). Als conclusie kunnen wij ons het meest vinden in de bevindingen van V. Vanaf eind 9de/begin 10de eeuw ontstonden er kleinere versies die ook op het land inzetbaar waren. De eerste en belangrijkste versie is deze die afgevuurd werd door de sifon en die enkel op zee gebruikt werd. Steek het aan met vuur als je wil en lanceer het vuur. A. Dit was het oudste model en met behulp van dit wapen hebben de Byzantijnen de Arabische vloot tijdens het beleg van Constantinopel in 674/677 verslagen. ongebluste kalk en waarschijnlijk ook salpeter. omdat het alleen door de beweging aangestoken wordt.38 Voeg aan de petroleum poeder van zeer fijne zwavel toe in een glazen flesje. dat echter pas later zijn intrede deed (ca. Bij hen werd het vooral te land ingezet 149 . DE SIFON Over de belangrijkste versie van het Griekse vuur. Tenslotte werd het Griekse vuur vaak ook in aardewerken kruiken gegoten die door katapulten of mangels afgeschoten werden. De formules evolueerden mettertijd en werden ook aangepast aan de manier waarop men het wilde gebruiken. Bij de Arabieren was het arsenaal nog veel uitgebreider. 3. dat door middel van een sifon gelanceerd werd en het best te vergelijken valt met een grote vlam149 Zie hoofdstuk III. Die diversiteit had vooral te maken met de verschillende methodes waarop de aardoliemengsels afgevuurd werden. kan men eigenlijk niet spreken van één Grieks vuur.

en een van de constituties uit de Tactica van keizer Leo VI 151 : jEcevtw de.n sivfwna kata. de dromon) zoals gewoonlijk de sifon. is er vooruitgang geboekt. aujto. De laatste tijd is het accent echter verschoven naar dit andere aspect sinds aangetoond is dat er eigenlijk geen sprake kan zijn van een geheim recept dat de Byantijnen angstvallig verborgen hielden. ejskeuasmevnon pØr kata. tän ejnantivwn ajkontivsai. dat verschillende mogelijke betekenissen heeft. die met koper bekleed is. t−H prwvraH tän polemivwn ajntimacovmenoi. vooraan in de boeg hebben. aangezien alle aandacht naar de samenstelling ging. toÃH ejpercomevnoiH ajpo. Toch is het bronnenmateriaal vrij aanzienlijk en groter dan dat voor het probleem van de samenstelling. vormen hier de beroemde voorstelling van de vernietiging van de vloot van Thomas de Slaaf (ca. waarop enkele mariniers zullen geplaatst worden om de aanvallen vanuit de boeg van de vijanden af te slaan of om het hele vijandelijke schip te treffen met gelijk welke wapens die ze zouden bedenken. Het is immers helemaal niet zeker of vier eeuwen na de 150 151 Zie Fig. Het grootste discussiepunt is de interpretatie van het woord sifon. th. toØ toiouvtou sivfwnoH yeudopavtion ajpo. In elk geval moet hij (scil. zodat wij nu uiteindelijk in staat zijn om een globaal beeld van het lanceersysteem te schetsen. zoals we zullen zien. periteteicismevnon sanivsin. . di joâ to. sanivdwn.H o{lhH bavllonteH di jo{swn a]n ejpinohvswsin o{plwn. is er pas de laatste decennia vrij veel onderzoek verricht. maar ook hier blijkt de oplossing van het vraagstuk moeilijker dan verwacht.n prwvran e[mprosqen calkè hjmfiesmevnon. dikwijls geciteerde tekst is een fragment uit de Alexias van Anna Comnena. XIX. Een andere. LEO VI.39 menwerper. 5. Vertrekpunten om zo’n Byzantijns afvuurmechanisme te kunnen reconstrueren. h] kata. kai. Kai. a[nwqen de. Vooral op het gebied van de sifon die enkel bij zeeslagen gebruikt werd. Voordien stelde men zich weinig vragen over hoe het aardoliemengsel gelanceerd werd. pavntwH to. wJH e[qoH. ook zelf rondomrond afgeboord met planken. Daarmee zal hij het geprepareerde vuur tegen de vijanden afvuren. ejn ø sthvsontai a[ndreH polemistai. 6. t−H polemivaH new. En boven zo’n sifon (moet er) een vals dek uit planken (zijn). 821) door het Griekse vuur in een Madrileense codex van Joannes Scylitzes (13de eeuw) 150 . Tactica. Met deze beschrijving is wel enige voorzichtigheid geboden wegens het literaire karakter van de tekst en de late datering ervan (begin 12de eeuw).

prane. tou' qalattivou kluvdwno" sugcuqevnte" to. pu'r e[bale kai.n qavlattan polevmou ejpisthvmonaH kai.. ejtetrivgesan aiJ kerai'ai tav qæ iJstiva dierrhvgnunto). ejn eJkavsth/ prwvra/ tän ploivwn dia. to. tou. a[stoca to. de.n e[conto". oujdevn ti plevon eijrgavsato tou' puro. ajll jojxevwH kai. de keizer) wist dat de Pisanen ervaren waren in de oorlog op zee en hij het gevecht met hen vreesde. cit. pu'r katæ aujtw'n ajfei. sidhvrwn leovntwn kai. maar viel hen snel en ordeloos aan.n kai. prw'to" prospelavsa" tai'" pissai>kai'" nausivn." pollavki" kai.n faivnesqai.H levontaH kai. op.n qavlattan ajqrovon ejpeispesou'sa dietavratte tav" te nau'" sunevtribe kai. eujcerw'" e[cwn ejkei'qen diaplwv/sasqai. eJtevra" paracrh'ma trei'" megivsta" ejpurpovlei tw'n barbavrwn nau'". .H stovloH oujk eujtavktwH t−H meta. zijn vloot op de volgende manier uitrusten 152 : Ginwvskwn de. ÔO de. XI." th. dia. jEpei. ajnevmou th. mh. crusä/ te peristeivlaH aujta. 4.H th.n skeuh. sustrofh. X. qavtera gorgw'" metafevrwn kai. EAD. to. cit.n met jaujtän mavchn. Kai. liet hij zo aanbrengen dat het door de muilen van de dieren weggeslingerd werd. pempomevnou dæ ejfæ a} bouvletai oJ pevmpwn katav te to..n fuvsei th. oJ Lantou'lfo". me. Volgens de prinses liet haar vader. pruvmnan prosbalwvn. de keizer. uJpo. buqivzein hjpeivlei (ejrrovcqei ga. katescevqh a]n eij mh.. XI. tän streptän kata. th.r to. legovmeno" jElehvmwn kovmh". mononou. ajlloivwn cersaivwn zwv/wn kefala. ku'ma. ejfæ eJkavtera). wJH ejk movnhH qevaH fobero. tän polemivwn mevllon ajfivesqai pØr dia. X. zodat de leeuwen en de andere dergelijke beesten het schenen uit te braken.n fora. En even verder 153 : JO mevntoi rJwma^ko. ajsuntavktwH touvtoiH prosevbale." skedasqevnto".n nau'n ejpi." oujk a[stoca e[balen. w{ste dokeÃn tou. pempovmenon pu'r (oujde. dediw. De Byzantijnse vloot riskeerde echter geen gevecht met de Pisanen in slagorde. ejkdeimatwqevnte" oiJ bavrbaroi to. to.r ejqavde" h\san toiouvtwn skeuw'n h] puro." a[nw me. toi'" phdalivoi" touvtou peripesw. t˜lla tän toiouvtwn zwv/wn toØto ejxereuvgesqai. en liet hij ze met goud bekleden opdat ze door de aanblik alleen al angst zouden uitboezemen.H meta. tän Pissaivwn mavchH ajpepeirto.H PissaivouH toØ peri. Het vuur dat door de ‘strepta’ tegen de vijanden moest gelanceerd worden. dæ a{ma kai.n dia. Ei\ta th. Omdat hij (scil." de. stomavtwn ajnew/gmevnwn kataskeuavsaH. tän stomavtwn aujtän pareskeuvase diievnai. liet hij in elke boeg van de schepen bronzen en ijzeren koppen plaatsen van leeuwen en van andere landdieren met opengesperde muilen. op.n nou'n fugadeiva" h{yanto. ajnaiscuvn-tw" megivstw/ ploivw/ kata. ga. 2. calkän kai.40 uitvinding het apparaat er nog hetzelfde uitzag. gorgw'" pro.n ajpei'de kai. Landulfus zelf naderde als eerste 152 153 ANNA COMNENA. aujto.

pijp’ is. was hun visie over de samenstelling van het Griekse vuur niet correct en ging het hier om een soort vlammenwerper die een (half)vloeibaar mengsel lanceerde 155 . Dit blijkt overigens ook uit de miniatuur. enerzijds door het afgeschoten vuur (want ze waren niet gewoon aan dergelijke wapens of vuur. V. trof hij niet zonder succes raak. is van fundamenteel belang. Vervolgens keerde hij wild zijn schip naar de andere kant en deed dadelijk drie andere boten van de barbaren in brand vliegen. Een laatste belangrijk kenmerk vinden we terug bij Liutprand van Cremona. alhoewel ze sterk vereenvoudigd en gestileerd is. meer bepaald uit koper of. Zij besteedden nauwelijks aandacht aan de manier waarop het mengsel uiteindelijk afgeschoten werd. Wat met zekerheid kan verworpen worden. brons. Zie hoofdstuk II. en ons verder weinig vooruit helpt om te weten te komen hoe het systeem werkte. Comes Eleemon viel het grootste schip stoutmoedig aan langs de achtersteven. Omdat een van de meest voorkomende betekenissen van sifon ‘buis. als hij niet krachtdadig teruggegrepen had naar het wapen. Zoals gebleken is. Zijn aanwijzing calkè hjmfiesmevnon is wel wat misleidend en heeft 154 155 LIUTPRAND CREMONENSIS. De barbaren werden door paniek bevangen. maar hij lanceerde het vuur zonder doel te treffen en hij bereikte niets meer dan dat het vuur rondgestrooid werd. 2. zou hij in de val gezeten hebben. . Bij de vernietiging van de Russische vloot in 941 door het Griekse vuur merkt hij op dat een woelige zee nadelig is voor de lancering ervan 154 . Hetgeen uit deze bronnen kan afgeleid worden. dat van nature uit naar boven opstijgt. Toen hij het vuur naar hen lanceerde. 97-98. maar dat nu gestuurd werd naar waar degene die het afvuurde wilde. verbrijzelde ze de schepen en dreigde ze hen bijna tot zinken te brengen (want de golven bruisten. maar is al bij al gering en laat nog vele hypotheses open. Antapodosis. Zie pp. Toen op hetzelfde moment ook plotseling een wervelstorm losbrak en de zee woelig maakte. interpreteerden zij het toestel min of meer als een primitief kanon. 15. is de stelling van de voornamelijk Franse onderzoekers van de 19de eeuw die het Griekse vuur als een rechtstreekse voorloper van het buskruit zagen en het dus eerder als een min of meer vaste substantie beschouwden. anderzijds werden zij in verwarring gebracht door de woelige zee en sloegen op de vlucht. dikwijls naar beneden en naar elk van beide (zijden)). Wat wel correct is.41 de Pisaanse schepen. waarschijnlijker. Omdat hij zich daar niet gemakkelijk uit kon bevrijden om verder te varen. zoals Leo VI ook aangeeft. de ra’s kraakten en de zeilen scheurden). maar belandde tussen zijn riemen. is dat het in essentie ging om een buis of pijp uit metaal.

158 LEO VI. 160 LEO VI. 17. Enkele decennia later lijken dat er drie per sifon te zijn op de grote dromons. 670. XIX. soØ duvnantai givgnesqai. p. nl. HIME. 669. tän de. pp. 36. Wel degelijk de hele pijp was gemaakt uit brons. maar slechts 1 bij de kleinere oorlogbodems 159 . die helemaal niet vertrouwd waren met het Griekse vuur. CHRISTIDES. maar dat dit toch mogelijk was met een zeer klein aantal mensen. p. zoals ook Anna Comnena en enkele Arabische teksten aangeven 157 . leren ons enkele indirecte verwijzingen. Heel interessant gegeven is dat de sifon wendbaar was en het vuur in verschillende richtingen kon afschieten. 5. R. tän mhcanhmavtwn aiJ paraskeuai. om de Pisanen. W. prwrevwn ejlatän oiJ teleutaÃoi duvo oJ me. Zie C. 9-10. Mogelijk ging het hier om een toevoeging van keizer Alexius zelf met een psychologische bedoeling. net zoals de bedieners van de andere oorlogsmachines 160 : Kai. Blijft echter nog het belangrijkste probleem: welk systeem zorgde er uiteindelijk voor dat de nafta door die buis naar de vijandelijke schepen afgevuurd werd? Dat het geheel niet zo eenvoudig te bedienen was. 156 157 H. qavlassan. kai. 159 CONSTANTINUS VII PORPHYROGENITUS. e{teroH oJ ta. kai.42 dan ook soms tot verkeerde conclusies geleid 156 . G. cit. The navy in the works of Constantine Porphyrogenitus. Of de buizen aan de uiteinden normaliter versierd waren met dierenkoppen. 12-14. di jejpinoivaH tän sunovntwn soi magganarivwn kai. . van de laatste twee roeiers in de boeg moet de ene de bediener van de sifon zijn. cit... maar ze waren vast en zeker goed opgeleid. aiJ eJtoimasivai ouj movnon para. In de tijd van Leo VI stond slechts één persoon in voor de bediening van de sifon 158 . MAKRYPOULIAS. pp. cit. ejpithdeivwn ajndrän pro. In geen enkele andere bron vinden we iets dergelijks terug. op. de andere diegene die het anker in zee werpt. V. PARTINGTON.cit. op. oJ de. want die zou niet bestand geweest zijn tegen de hitte en de kracht waarmee het oliemengsel gelanceerd werd. 169-170.H ta. Het betrof hier geen houten buis die aan de buitenkant en/of de binnenkant bekleed was met koper of brons. 16-17. op.H ajgkuvraH bavllwn kata. ajlla.H toiauvtaH kataskeuavH.. In elk geval waren er dus niet veel mannen nodig om het hele systeem te bedienen. The origin of artillery. De Cerimoniis. XV. extra schrik aan te jagen. is twijfelachtig. 8. op. J.n e[stw sifwnavtwr. 35. L.

2. Pneumatica. A. wordt hij gebruikt als een brandspuit. waar Nasr al-Subki zich bevond met de troepen die belast waren met de verdediging. bij de belegering van de stad Dvin in 927 161 : Dat zelfde jaar trok de Domesticus aan het hoofd van een omvangrijk Byzantijns leger op tegen de stad Dvin. De Domesticus had torens.) 162 . Maar een muzelman schoot een pijl op hem af die hem doodde en Allah verloste de muzelmannen zo van die pest. Deze gespecialiseerde elitesoldaten waren onmisbaar voor de lancering van het Griekse vuur en hun dood tijdens het gevecht betekende dan meestal ook dat het toestel niet meer gebruikt kon worden. Zie A. de generaal) gebeuren. Zo vertelt ons ook een Arabische geschiedschrijver. maar zijn uitvinding werd wel beschreven door Philo van Byzantium (2de eeuw v.C. en tenslotte door Hero van Alexandrië (2de eeuw n. De meest bekende is ongetwijfeld de dubbelwerkende perspomp van Ctesibius (3de eeuw v. VIII. 150. VASILIEV.) 163 .43 De oefeningen en voorbereidingen voor de toestellen kunnen niet alleen door jou (scil. In de hellenistische tijd werd op het gebied van de pneumatiek een enorme vooruitgang gemaakt en ontwikkelde men vrij ingewikkelde toestellen. We moeten dus op zoek gaan naar een lanceersysteem dat met weinig mankracht bediend kon worden. X. Byzance et les Arabes. De architectura. maar toch vrij ingewikkeld moet geweest zijn. Zijn traktaten zijn niet bewaard gebleven.C. Vitruvius (1ste eeuw v. maar een dergelijke situatie kon zich evengoed voordoen bij de sifonators op de schepen. belegeringsmachines en vlammenwerpers. De bediener van het toestel was zelf een soldaat en een van de dapperste.). PHILO BYZANTIUS. 129-130. 163 VITRUVIUS. daar slechts een kransje ingewijde soldaten in staat was het Griekse vuur af te schieten. appendix 1 (enkel in een Arabische vertaling bewaard). maar ook met behulp van de vindingrijkheid van de ingenieurs van oorlogsmachines die jou ter beschikking staan en van de mannen die geschikt zijn voor dergelijke werktuigen.C. Bij deze laatste geleerde is de pomp veel verder ontwikkeld. Ibn al-Atir. p. In het verleden meenden veel geleerden dat de drijvende kracht bestond uit een pompsysteem. zoals 161 162 IBN AL-ATIR. . Het gaat hier wel om een kleinere versie van een vlammenwerper die op het land ingezet werd.C. 7. II. waarvan het vuur 12 mannen kon bedekken en zo krachtig en kleverig was dat niemand ertegen kon standhouden.) 164 .

wijst volgens hem op het gebruik van een pneumatisch toestel 169 . Een eerste kritiek die al geuit werd door C. wat zeker onvoldoende is. p. 36. APOLLODORUS DAMASCENUS. cit. Bovendien was er vaak zelfs maar één bediener voor het apparaat. Pneumatica. MERCIER. 169 M. cit. maar al eeuwen gekend was. Zo is het bijzonder moeilijk om met twee man druk genoeg te creëren om een krachtige straal petroleum naar buiten te spuiten. p. pp. 170 C. Het bereik ervan zou dus zeer beperkt zijn. 164 165 HERON ALEXANDRINUS. VON LIPPMANN. hebben wij niet kunnen terugvinden ondanks verwoed zoekwerk. maar toch blijken er enkele belangrijke bezwaren te zijn. maar een recentere vondst in Silchester bracht een houten exemplaar aan het licht dat gecompliceerder en veel compacter is dan de andere 167 . SCHNEIDER. p. zoals we al vermeld hebben.. Ongetwijfeld klinkt dit idee logisch en aannemelijk. Al een kleine eeuw geleden werd een dergelijk voorstel voor het eerst gesuggereerd door E. 3.. cit. De overstap van een blusapparaat naar een gelijkaardig pompsysteem dat petroleum in plaats van water kan lanceren. op. cit. ZENGHELIS. J. maar niet echt verder uitgewerkt 168 . Behalve de literaire beschrijvingen van zo’n dubbelwerkende perspomp zijn ook enkele echte exemplaren aan het licht gekomen bij archeologische opgravingen. en krijgt het toestel de benaming sivfwn. 168 E. is in theorie inderdaad niet zo groot en daarom heeft dat idee redelijk veel succes geoogst.. De bekendste zijn de twee die in de 19de eeuw gevonden zijn nabij het Italiaanse Bolsena 166 . Anders was het in de praktijk van weinig nut in een zeegevecht. moet het toch meer geweest zijn dan de schamele paar meter die met een dergelijk pompsysteem bereikt kunnen worden. Later zijn vooral een paar praktische bezwaren naar buiten gebracht. horizantale lijn die de vlammen beschrijven. Het artikel van R. Zenghelis is dat een pompsysteem helemaal niets geheim en nieuws was. n. op. in R. . von Lippmann. ook door de Arabieren trouwens 170 . O. Forbes waarnaar verwezen wordt. . Forbes die voor deze theorie bevestiging meende te zien in de al vermelde tekening uit het manuscript van Joannes Scylitzes.44 hij uitdrukkelijk vermeldt. Zur Geschichte des Schiesspulvers. De min of meer rechte. op. 278. 131. 166 Zie Fig. 6. Alhoewel we nergens een indicatie hebben van de precieze afstand die het Griekse vuur kon afleggen. 28. 7. Een dergelijk blusapparaat werd zeer sterk aangeraden door zijn tijdgenoot Apollodorus van Damascus om de houten belegeringsmachines en –torens van brand te sparen 165 . 167 Zie Fig. op. 28-29. Dit gebeurde wel door R. I. I.

F. Opnieuw vinden we hiervoor geen verdere aanwijzingen in Byzantijnse bronnen. Dat opwarming door een komfoor een belangrijk element in het lanceersysteem was. zien we vooral één belangrijk nieuw element. 173 EID. want dat is natuurlijk veel te gevaarlijk. HALDON. Het toevoegen van andere substanties is in feite niet nodig. Waarschijnlijk wordt met het eerder vermelde provpuron precies dit onderdeel bedoeld. BYRNE. op. p. 91-99. Davidson op basis van twee documenten. ELLIS DAVIDSON. HALDON. We moeten hier zeker niet denken aan een open houtvuur. werd al enkele jaren voor de publicatie van J. Byrne 172 . De Cerimoniis. Die bestond uit ruwe of gedistilleerde aardolie. 171 . kunnen verklaren 174 en de vermelding van keizer Constantinus Porphyrogenitus dat er een grote hoeveelheid vlas nodig was voor de provpura 175 . BYRNE. p. die natuurlijk nodig is om ver te kunnen spuiten.. pp. op. 44. 174 LEO VI. toØ eJtoimasq−nai linavrion lovgw/ tän propuvrwn kai. en door hun theoretische model in de praktijk uit te testen tijdens een congres in Birmingham in 1974. p. Als we hun schematische voorstelling bekijken. kalafathvsewH ciliavdaH i j.. Belangrijk is wel te beletten dat de meest vluchtige elementen eruit zouden ontsnappen en daarom zou de olie bij lage grondtemperatuur verzameld moeten worden. Zij zijn tot dit nieuwe model gekomen door de nauwkeurige bestudering van enkele nieuwe. een haardvuur of komfoor. M. cit. De meest waarschijnlijke oplossing tot op de dag van vandaag is voorgesteld door J. 71. 658: kai. nl. A possible solution of the problem of Greek fire. Bij hun experiment konden ze al een bevredigend effect krijgen met ongedistilleerde nafta. maar enkele andere teksten lijken deze thesis te bevestigen. cit. 93-94. 92. F. Zie J. 94. op. II. HALDON. Dat zou natuurlijk ook het lawaai en de rook waarvan Leo VI spreekt. p. 97. 51. XIX. Over de samenstelling zijn ze kort. 175 CONSTANTINUS VII PORPHYROGENITUS.. 8. BYRNE. J. 11. Byrne vooropgesteld door H. maar aan een met stenen of tichels afgesloten vuur dat aangestoken wordt met lonten in vlas of linnen.45 Een ander probleem is dat aardolie op zich niet genoeg ontvlambaar is en bij het afvuren vaak zou uitdoven 171 . The secret weapon of Byzantium. Haldon en M. M. Door de aardolie te verwarmen in een gesloten ketel wordt de ontvlambaarheid ervan sterk verhoogd en wordt ook een sterke druk gecreëerd. R.. maar kan wel de ontvlambaarheid nog verhogen 173 . cit. peri. op. cit. pp. Dit kan snel aangewakkerd worden door het gebruik van een blaasbalg zodat bij het begin van het gevecht de olie snel op de gewenste temperatuur kan gebracht worden. Het H. of vroeger verwaarloosde teksten.. 172 J. M. n. Haldon en M. F. 8. n. Zie Fig.

Want wanneer de Saracenen de strijd openen met een zeegevecht. 6-7. Haldon om ons dit onvindbare artikel op te sturen. Het luidt als volgt 177 : Materia ignis trium puerorum. stupa. na eronder een vuur te hebben aangestoken. Nam pergentibus Saracenis ad bellum navali certamine in prima fronte navis facta fornace illi insidunt vas eneum his plenum subposito igne. quos vulgo mariscos appellamus. en plaatsen daarop een bronzen vat vol met die dingen. pp. n. HALDON. Ondanks de aanwezigheid van een aantal imaginaire elementen bevat de sage er ook heel wat waarheidsgetrouwe. maar hij besteedde er nauwelijks aandacht aan 176 . p. op. touwwerk. maar de ons overgeleverde vorm van het verhaal dateert pas uit het laatste kwart van de 13de eeuw. alterum ex virgultis que simul mixta procreant ignem inextinguibilem. Met dank aan Prof. Een andere. zoals de volgende passage 178 : 176 177 R. Nafta is een soort van balsem die voorkomt in Babylonië op vochtige plaatsen. Een van hen schiet op de vijanden met een bronzen pijp. J. Vertaling: J. maken zij (scil. waaronder ook de aanwezigheid van een haardvuur. eerder ongewone bron die H. pix. Deze gebeurtenis speelde zich af in de eerste helft van de 11de eeuw. 20-21. Sunt etiam duo genera balsami: unum nascens in monte Sina sudans ex petra. hun tegenstanders. 1. een IJslandse sage die onder andere een verslag geeft van een zeeslag met de Byzantijnen. . nl. vanwaar olierots. Totaal onbekend woord. Davidson aanhaalt is Yngvars Saga Vidfötla.. in hostem spargunt. cit. Samenstelling van het vuur van de drie kinderen(?).46 eerste is een nogal obscure Latijnse tekst uit de 9de of 10de eeuw die eigenlijk heel de essentie van de afvuurmethode beschrijft. en een andere uit struiken. 8. Napta. et quasi saginam ibi aquam videtur natare. FORBES. pek voor brandpijlen. qua ludunt pueri. Forbes ter sprake gebracht en vertaald. ANECDOTA CAROLINA. Vreemd genoeg werd dit fragment al door R. M. Nafta. unde petra olei. en het schijnt dat het water daar zwemt zoals vet voedsel. p. 93. 83. Napth genus balsami nascens in Babilonia in humentibus locis. J. die wij gewoonlijk moerassen noemen. 178 YNGVARS SAGA VIDFÖTLA. de Byzantijnen) een haardvuur in de voorste boeg van het schip. gelijkend op wat de boeren ‘squitiatoria’ noemen en waarmee de kinderen spelen.. Ondanks veel opzoekingswerk zijn we er niet in geslaagd ook maar enig aanknopingspunt te vinden. pp. F. malleolis. BYRNE. Er zijn zelfs twee soorten balsem: één die ontspringt in de berg Sinaï en uit de rotsen opwelt. Te samen gemengd brengen ze een onuitblusbaar vuur tot stand. cit. et unus eorum fistula facta area ad similitudinem quam rustici squitiatoriam1 vocant. op.

The conquest of Crete by the Arabs (ca. op. Aan het einde was er een lamp of iets dergelijks geplaatst om de olie aan te steken op het moment dat die door de buis naar buiten kwam... mogelijk in leder. . Tenslotte vinden we opnieuw in Arabische bronnen een bevestiging van het feit dat een komfoor deel uitmaakte van het lanceersysteem. 179 V. 181 CONSTANTINUS VII PORPHYROGENITUS. p. Er was ook een koperen pijp waaruit een groot vuur geblazen werd naar een van zijn schepen. 184. zodat men het vuur gemakkelijk kon richten naar waar men wou. Snel kwam er een van de eilanden op hen af en viel hem aan met een grote regen van stenen. dat in één ogenblik tot as opgebrand werd. maar die moest zeker niet zo krachtig en ingewikkeld zijn als het beschreven type van Ctesibius. cit. A turning point in the struggle between Byzantium and Islam. 15. Yngvar beval zijn mannen om zich klaar te maken voor de actie. Waarschijnlijk was dat komfoor er mede de oorzaak van dat veel wind en een woelige zee de lancering van het Griekse vuur bemoeilijkten 180 . De Tunesische poëet ‘Ali Ibn Muhammed Iyadi vertelt onder andere dat het afvuren van naft vergezeld ging met veel rook. afkomstig van een haardvuur 179 . Daaraan werd een bronzen pijp verbonden en een pomp om nog voor extra druk te zorgen. waar zij vijf bewegende eilanden zagen die naderbij kwamen. Tussen de buis en de ketel moet zich een klep of kraantje bevonden hebben. maar ze beschermden zich en schoten terug. 824). Waarschijnlijk bevond zich tussen dit onderdeel en de pijp een draaibaar tussenstuk. 65.. V. Dit werd geopend wanneer het mengsel op temperatuur was en men het wilde afschieten op de vijand. p. begonnen ze met blaasbalgen een fornuis aan te blazen met vuur erin. en ontstak een vuur met heilige vuursteen en een tondel. zoals blijkt uit de De Cerimoniis van keizer Constantijn 181 . 45. Verder bestond het gehele systeem nog uit een metalen ketel waarin de aardolie verwarmd werd en die goed luchtdicht moest zijn. R. n. 675-676. CHRISTIDES. II.47 Zij voeren voort tot waar de rivier zich in kanalen splitste. op. 180 LIUTPRAND CREMONENSIS. 73. pp. ELLIS DAVIDSON. Zie H. Toen de Byzantijnen ontdekten dat er een vastberaden weerstand geboden werd. Natuurlijk verhinderden dergelijke weersomstandigheden ook dat men goed kon richten en creërde men daardoor zelfs een potentiëel gevaar voor het eigen schip. wat een immens lawaai maakte. cit. zoals Anna Comnena vermeldt. op. cit. Bij het aan elkaar lassen van de onderdelen kwam er zeker tin aan te pas.

ejdovqh uJpe.. die gegeven was aan Michaël de metaalbewerker om verschillende delen van de sifons van de keizerlijke vloot aan elkaar te lassen. Waarschijnlijk is het tin hier vooral bedoeld om de ketel goed af te sluiten en de verbindingen met de buis en de pomp te dichten. ANNA COMNENA. Beide auteurs zien wel nog een probleem met hun model. Er bestond dus een vrij groot risico op ontploffing. 148. cit. Door die training konden ze weten hoe lang het vuur opgestookt moest worden. Deze overe elementen van de opstelling van J. Daarom waren de bedieners van het toestel juist zeer goed opgeleid en kon het explosiegevaar zo beperkt worden. …werd gegeven voor de aankoop een andere 200 litrai tin. maar ook van een allusie op een of ander pompsysteem. Dat wordt beschreven als een ‘spuit’. hoeveel lucht bijgepompt moest worden en op welk moment precies de klep geopend moest worden om het mengsel weg te spuiten. maar daar horen we natuurlijk niets van. p. Hier betekent sifon dus duidelijk het gehele toestel.. In de Byzantijnse tijd bestond er nog geen veiligheidsklep die mogelijke overdruk in de ketel kon laten ontsnappen. nl. Byrne vallen ook goed te rijmen met de literaire informatie. Haldon en M. Waarschijnlijk zijn er in de realiteit wel ongelukken gebeurd. op.48 . ..l cut± lovgw/ katakollhvsewH diafovrwn e[rgwn tän sifounivwn toØ basilikoØ ploÄmou. De Arabische medicus Abulcasis (11de eeuw) tenslotte. zoals vele andere geleerden deze term interpreteren. 182 183 ABULCASIS. In de geciteerde Anecdota Carolina is er inderdaad sprake van een bronzen buis. Dat dit allemaal niet zo evident was vinden we ook terug bij de al vermelde tekst van Anna Comnena: bij de eerste aanvalsgolf wordt het Griekse vuur helemaal niet adequaat gelanceerd en slaagt men er niet in vijandelijke schepen in brand te steken 183 . vergelijkt het voorwerp waarmee naft gelanceerd wordt met een spuit zoals die voor medische doeleinden gebruikt wordt 182 . 4. doqevnta Micah. en wijst erop dat het dus om iets vrij eenvoudig ging. XI. X. met het gevaar dat verbonden is aan het opwarmen van de olie.r ajgorH eJtevrou kasitevrou livtrai s j ta. en niet enkel een metalen buis of pomp.

Tenslotte voert J. 188 CONSTANTINUS VII PORPHYROGENITUS. 1988. Dat salpeter mogelijk een van de ingrediënten zou kunnen geweest zijn. 60. Zie vooral pp. op. 278-280. Korres 184 . Als daarmee enkel potten gevuld met olie bedoeld worden. in de latere Byzantijnse tijd niet meer in gebruik was. 189 G. gaat hij akkoord dat het Griekse vuur hoofdzakelijk bestond uit aardolie met eventueel een toevoeging van zwavel en ongebluste kalk. gebaseerd op een artikel van G. op. Bij zijn hypothese hebben wij echter veel bedenkingen.s(i)fouvni: ejpibivwsh eJno. Zo wijst hij erop dat het type van ballista dat Korres vooropstelt. al kan men dit tot op de dag van vandaag moeilijk controleren. en werd door de bronnen met dit begrip duidelijk het gehele lanceertoestel bedoeld.. . Theory and practice in 10th century military administration. namelijk een nieuwe interpretatie van het woord sifon. Byrne te gecompliceerd is en dat het lanceermiddel niets anders was dan een ballista 185 . zou dit natuurlijk absurd zijn. 9. Wat de samenstelling betreft. en niet alleen de aardewerken kruik. de belangrijkste conclusies van Korres weergegeven. 56. ajnalekta ejx jAqhnän 21. pp. in jArcaiologika. Byrne nog altijd het dichtst de waarheid benadert. Het enige dat in verband met dit onderwerp echte 184 T. cit. Korres en bracht nog een aantal andere argumenten contra aan.49 Recent is er echter een totaal nieuwe hypothese gelanceerd door T. . F. Hij meent dat het voorstel van J.XIX. kan sifon ook geïnterpreteerd worden als een specifieke soort aardewerken vat met een geïntegreerd buisje voor het afvoeren van vloeistoffen (vooral wijn). zoals Korres meent. 185 Zie Fig. Ook J. vEna ovplo thH buzantinhvH nautikhvH taktikhvH. Sivfwn . Haldon en M. 672. Haldon reageerde onlangs scherp tegen de visie van T. MASTOROPOULOS. JUgro. Haldon en M. Dit boek hebben wij niet kunnen raadplegen. wijst hij resoluut van de hand. ook nog eens apart vermeld 187 . ondanks vele pogingen. Bovendien waren dergelijke toestellen al veel langer bekend 186 en worden kruiken die gevuld waren met Grieks vuur en die met katapulten afgeschoten werden. 45. 158-162. 186 MAURICIUS. 190 J. Mastoropoulos 189 . 187 LEO VI. Zo is er bijvoorbeeld sprake van dat er in elke dromon 3 sifons aanwezig moeten zijn 188 . p. Om al deze redenen kunnen we niet akkoord gaan met deze theorie en denken we dat het voorstel van J. buis. Gelukkig worden in het artikel van Gabriele PASCH. Haldon nog een technischer element aan. cit.n PØr. II. Il fuoco greco. Bovendien werd een dergelijk toestel nooit sifon genoemd. K. Uit de geciteerde bronnen en miniatuur blijkt overduidelijk dat de sifons een soort vlammenwerpers waren en helemaal niets te maken hadden met ballista’s. S. Behalve de al bekende betekenissen zoals pomp. brandspuit en kleine pot.H ajrcaivou ajggeivou. pp. loc. HALDON. De stap naar een grotere. KORRES. cit. 364-366. metalen container met een buis voor het afvuren van olie is dan niet veraf 190 .

zodat deze types maar in het kort zullen behandeld worden. I. Er blijkt grote verwarring te bestaan bij de geleerden over de precieze betekenis van deze twee termen. Over de strepton bestaat er nog het minste discussie: het gaat in elk geval om een kleine soort vlammenwerper. In de bronnen vinden we vanaf die periode twee nieuwe types terug. Christides zich intensief mee bezig houdt. Op het einde van de 9de of tijdens het begin van de 10de eeuw ontwikkelden de Byzantijnen kleinere toestellen om het Griekse vuur ook tijdens belegeringen op het land te kunnen gebruiken en om dus niet beperkt te blijven tot zeeslagen. 150-155. Daarop is een soldaat op een houten aanvalsbrug te zien die een vesting bestookt met een klein toestel in zijn hand dat vuur spuwt. wat niet verwonderlijk is aangezien de Byzantijnse terminologie niet eenduidig is. ANDERE TYPES Behalve de sifon zijn in de loop der tijden ook andere vormen ontstaan waardoor Grieks vuur kon gelanceerd worden. vaak nog ongepubliceerde. XI. Het lijkt er sterk op dat de Byzantijnse schrijvers de woorden cheirosifon. Arabische teksten die vooruitgang mogelijk maakt. B. sifon en strepton zelf wel eens door elkaar haalden en met deze termen de ene keer het gehele instrument. 191 .). 7-8. Dat kunnen we afleiden uit een afbeelding uit een manuscript van de Poliorcetica van Hero van Byzantium 194 . LEO VI. 193 Zie bijvoorbeeld ANNA COMNENA. Jammer genoeg is de tekening te schematisch en te onduidelijk om te kunnen Zie bijv. V. maar in enkele tactische geschriften lijkt het toch om twee verschillende zaken te gaan. nl. 8. een werk waar vooral V. cit. CHRISTIDES. the Red Sea and the Indian Ocean (6th-14th centuries A. maar de kans daarop is klein. en de andere maal slechts een onderdeel ervan aanduidden 193 . de draaibare buis. Vaak is de interpretatie van de gebruikte termen dubbelzinning. Sylloge tacticorum. namelijk de cheirosifon en de strepton. New light on navigation and naval warfare in the eastern Mediterranean. Met strepton wordt hier hoogstwaarschijnlijk slechts een onderdeel van het mechanisme bedoeld. 192 Zie bijvoorbeeld NICEPHORUS II PHOCAS. Daarom stellen sommige moderne auteurs de twee wapens gelijk aan elkaar 191 . Hierover is er echter nog minder informatie terug te vinden dan wat de sifon betreft. pp. Praecepta militaria. X. Momenteel is het vooral de studie van de talloze. 2.D. op.50 klaarheid kan brengen. is de archeologische ontdekking van een Byzantijns oorlogsschip met een sifon aan boord. zodat wij met deze visie niet akkoord kunnen gaan 192 .. Het is dus niet hetzelfde als het wapen dat hier nu besproken wordt. 53.

p. cit. Ëna.n toØ stratoØ e[cein kai. kalouvmena ta. mhcan−H to.n ajpo. streptän ejgceiridivwn purobovlwn kata. ceiromavggana mikrav. zullen ze degenen die de muur verdedigen zoveel angst inboezemen dat ze dadelijk van hun plaats zullen weggejaagd worden omdat ze de aanval van de strijdmacht en de kracht van het vuur niet kunnen weerstaan. oiJ ejcqroi. dia. tosoØton tou. cit. is dat het waarschijnlijk enkel op het land ingezet werd. 10. uJpofevrontaH rJuvmhn tavcion aujtou.H uJpekfeuvxesqai toØ tovpou. loc. paraluvswsin aujtouvH. uJgro.H tè teivcei proestätaH ptohvsousin. t± oJmoiva/ kai. lampro. blijft de auteur steeds heel vaag.n meta. met strepta in de hand die vuur afschieten. in de eerste plaats bij belegeringen. opdat. o{ dh. ouJH oiJ taktikoi. strepto. 68. De aanvoerder van het leger moet ook kleine handmangels bezitten. strepta. t−H diabavqraH eJstwvtwn kai. provswpon tän polemivwn dia. de gezichten van de vijanden met vuur bestoken. diav te tän ceiromaggavnwn diav te toØ skeuastoØ kai.. Als sommigen van de soldaten die op de brug staan en. ceirosivfouna.H mevntoi tou. lusiteleà ta. cit. een ‘strepton’ met vloeibaar vuur en een handsifon. 196 NICEPHORUS II PHOCAS. Çsh/ paratavxei crhvsontai. movsunaH ojnomavzousi. t−H mavchH prosbolh. loc.n toØ puro. meta. In de weinige teksten waar het wapen nog ter sprake komt. drie ‘elakatia’. wanneer de vijanden een gelijke en even sterke slagorde gebruiken.n pevmponta dhlad− pØr. op.H dia. th. LEO VI. to. hjlakavtia triva kai..H mh. w{ste th.n 194 195 Zie Fig.n kai. Pro. Verder bezitten we geen enkele aanduiding die ons meer informatie kan verschaffen over de werking van de strepton. Het enige wat we eruit kunnen afleiden. zoals in de volgende tactische voorschriften 196 : deà de. Deze kwestie blijft een groot vraagteken want de bijhorende tekst biedt weinig uitleg 195 : Eij dev tineH tän ejpi. kulivndrwn toÃH teivcesi prosagomevnouH xulivnouH puvrgouH. kai. puro.H ajkontivzousi. ka]n ÇswH kai. onze strijdkrachten door middel van de handmangels en van het geprepareerde en kleverige vuur de overhand zouden halen op de vijanden en hen uiteen zouden drijven. .51 zien hoe de man het apparaat juist bedient. Opvallend is wel dat het vaak in één adem vernoemd wordt met de cheirosifons. lamproØ kai. .n ajrchgo. HERON BYZANTIUS.H ejpikratevsteroi givnwntai <aiJ paratavxeiH hJmän> tän uJpenantivwn kai. kollhtikoØ puro.

kai. ta. die de tactici ‘mosynes’ noemen. zoals men onmiddellijk begrijpt als men de afbeelding ziet. hebben slechts weinigen het gepoogd een aannemelijke verklaring te vinden. Zie A. Dat het in elk geval een geducht wapen was. Van dit vuurwapen is zelfs de aard niet zeker. maar dit kan zeker niet de enige verklaring geweest zijn. op. Volgens C. II. ZENGHELIS. waarvan de eerste voorbeelden pas van enkele eeuwen later dateren.52 para. Op de tekening zien we dat de soldaat met zijn rechterhand een beweging lijkt te maken. en niet een wapen dat projectielen afschiet zoals de oudste geweren. 2. 43. Op de tekening is toch een vlammenwerper te zien. op... a{per nØn hJ basileiva hJmän ejpenovhse. en de zogenaamde handsifons. toÃH polloÃH ojnomavzetai. op. de cheirosifon. A. In ieder geval moet het mechanisme hier van fundamenteel andere aard geweest zijn dan dat van de sifon op de schepen. Mogelijk bevatte de vloeistof hier ook een explosieve component zoals salpeter. Hoe men dan de vlammen over een redelijke afstand kon lanceren is ons echter niet duidelijk. maar dit lijkt ten onrechte te zijn. p. Zoals gezegd maken sommigen geen onderscheid tussen de cheirosifon en de strepton. p. Zenghelis zou het om een mechanisme gaan dat al in de buurt kwam van de moderne vuurwapens van de 15de eeuw. pp. C. betreft. Het woord strepton (afgeleid van het werkwoord strevfomai) suggereert een toestel met een draai. cit. PÁSZTHORY. is onmogelijk uit te maken. zijn de zogenaamde strepta voordelig. Over hoe de strepton precies werkte.of pompmechanisme om druk te zetten op het mengsel. cit. en zij zijn daar dan ook niet echt in geslaagd. maar dit lijkt ons zeer onwaarschijnlijk. Het blijft dus nog steeds volop speculeren en het is weinig waarschijnlijk dat hierover nog veel verduidelijking komt 198 . Zie p. 31. . De discussie gaat vooral over het feit of het een vlammenwerper was of een soort handgranaat. VIII. maar of hij nu werkelijk aan iets aan het draaien is. 150. maar het is niet duidelijk op welke manier dat in zijn werk zou gegaan zijn. VASILIEV. 279-283. E. cit. die tegen een oorlogswerktuig het vloeibare vuur lanceren. Wel is het enigszins vreemd dat Leo VI in zijn Tactica enkel de cheirosifon ver197 198 IBN AL-ATIR. dat ook door de meesten ‘lampron’ genoemd wordt. vertelt ons Ibn al-Atir 197 . Maar tegen de houten torens die op rollen naar de muren gebracht zijn. legovmena ceirosivfwna. Hier is totaal geen sprake van een voorverwarmingssysteem. Wat het andere nieuwe type. 129-130. is er zelfs nog meer polemiek dan over de strepton. die ons regering nu uitgevonden heeft..

dia. HALDON. in A. maar in dat deel van zijn werk spreekt hij wel enkel over oorlogvoering op zee. op. aujta. cit. p. M. ceiro. 97. De tekst luidt als volgt 199 : Crhvsasqai de. Naumachica. p. Als belangrijkste argument haalt hij de diversiteit aan betekenissen van het woord sifon aan. een interpretatie die ons niet onmogelijk. Tactica. E. a{per ceirosivfwna levgetai para. Volgens hem kan met de kleine handsifon evengoed een aardewerken kruik bedoeld worden en is dit niet in contra199 200 LEO VI.. BYRNE. 84. in de eerste plaats door J. maar de meeste moderne auteurs bestrijden deze visie en menen dat het om een soort vlammenwerpers ging 200 . F. kai. Pas heel recent is de oude theorie dat het om een vorm van handgranaten ging opnieuw in de belangstelling gekomen. de soldaten) zullen ook de sifons met het geprepareerde vuur in de gezichten van de vijanden werpen. Zij benadrukken vooral dat het wapen ‘hand-sifon’ genoemd wordt en in de handen van de soldaten vastgehouden wordt. J. Waarom hij dat wapen enkel in zijn kleinere werk. R. PARTINGTON. de Sylloge Tactirorum.H kata. Want zij (scil. Haldon 202 . op. § 60. toØ ejskeuasmevnou puro.r kai.53 meldt. tän stratiwtän kratoumevnwn. Op het eerste zicht zou men denken dat het hier om projectielen gaat die in de gezichten geworpen werden van de vijanden. maar toch wat geforceerd over komt. . op. op. JRivyousi ga. t± a[llh/ meqovdw/ tän dia. Ook moet de andere methode gebruikt worden van kleine sifons die met de hand geworpen worden vanachter de ijzeren schilden en die door de soldaten vastgehouden worden. al sluit deze beschrijving geenszins uit dat het om een geworpen projectiel gaat 201 . cit. 278-280. ceiro. Volgens hen zou dit dus logischerwijs een kleine versie van de scheepssifon en dus een vlammenwerper moeten zijn. Theory and practice in 10th century military administration. n. t−H hJmän basileivaH a[rti kateskeuasmevna. In de Tactica van Nicephorus Uranus komt een gelijkaardige passage voor. p. vermeldt. p. cit. 57.. DAIN... Van een strepton lijkt enkel sprake te zijn op het land. J. en deze versie maakt de laatste visie er zelfs iets waarschijnlijker op. blijft in elk geval zeer eigenaardig. tän proswvpwn tän polemivwn. 32. HALDON. 202 J.H ballomevnwn mikrän sifwvnwn vertalen zij dan als ‘kleine sifons die met de hand bediend worden’. pp. ongetwijfeld overgenomen van Leo VI. 201 NICEPHORUS URANUS. 15. Ze worden ‘handsifons’ genoemd en zijn onlangs tijdens onze regering gefabriceerd.H ballomevnwn mikrän sifwvnwn o[pisqen tän sidhrän skoutarivwn para. 19. XIX. cit. PÁSZTHORY.

to. 205 LEO VI.H ejskeuasmevnou plhvreiH ajkontivzesqai kai. 56. cuvtraH kata. 189. maar misschien kan een eigenaardig flesachtig voorwerp ons een idee geven 204 . Historia. Misschien ligt dit hier in het feit dat ze met de hand geworpen werden. nam keizer Isaac Angelus op de volgende manier wraak op zijn tegenstanders 206 : Kai. th. de. kaq jh}n BranH kathgwvnisto. pimpr/ kaq jôn diekpÃpton ajfivetai. toÃH stevgousin ejfupnoØn skeuvesi. MASTOROPOULOS over het woord sifon. Ook bevelen wij dat ook kruiken moeten weggeslingerd worden vol met geprepareerd vuur volgens de aangetoonde manier van bereiding. kata. th. Zie n. 391. tän ajstrapän ejxaivfnhH proveisi ta. Hoe die handgranaten er dan zouden uitgezien hebben. ejxavlmata. is ons ook niet meteen duidelijk. op. Alhoewel de Byzantijnen deze vooral gebruikten bij belegeringen te land. lavbron ejmpeso. een oplossing voor dit probleem zal zeker niet snel gevonden worden gezien de schaarse gegevens die het bronnenmateriaal ons verschaft. o{ ejpi.54 dictie met de betekenis van sifon als een grote vlammenwerper in de boeg van een schip 203 . uJgro. keleuvomen kai. p. 204 Zie Fig. ƒWn suntribomevnwn ejmprhsqhvsesqai rJa/divwH ta. aangezien kleipotten met brandbare substanties al sinds lange tijd gebruikt werden. puro. S. De vraag is dan wel wat het vernieuwende element was. kai.n me. Na het neerslaan van de opstand van generaal en tegenkeizer Alexios Branas in 1187. leert ons Nicetas Choniates. ploÃa tän polemivwn. r.n t−H hJmevraH ejkeivnhH diavdocon nuvkta. cit. 30-36. . Voor zover wij weten was er voordien enkel sprake van vrij grote projectielen die met machines afgeschoten werden.n uJpodeicqeÃsan mevqodon t−H aujtän skeuasivaH. Een derde.n pØr. 11. 206 NICETAS CHONIATES.n 203 Hij baseert zich hiervoor op een recente filologische studie van G. zullen de schepen van de vijanden gemakkelijk in brand gestoken worden. zoals Leo VI ons aangeeft 205 : JHmeÃH de. Dat het ook daadwerkelijk heel lange tijd in de praktijk gebruikt werd. ejnivetai taÃH oijkivaiH tän dusthvnwn Propontivwn to.. werden ook oorlogsschepen met dergelijke toestellen uitgerust. Wanneer deze stukslaan. niet volledig nieuw type waren grote kruiken die gevuld waren met nafta en die met allerlei machines naar de vijand geslingerd werden. Hoe het ook zij. XIX.

zijn eigenaardige. ei[te semneÃon iJerovn. 10-12. 209 Zie Fig. De Byzantijnen gaven eerder de voorkeur aan de sifon. werd vloeibaar vuur afgeschoten op de huizen van de ongelukkige bewoners van de Propontis. In een destructielaag die dateert uit 838. Zoals op de foto te zien is. nog nooit eerder geziene aardewerken kruiken ontdekt 209 . ei[te oi[khma ijdiwtikovn. denken de archeo207 208 Zie pp. ei[te tevmenoH toØto a{gion μn. 2. J. Deze vorm van vuurwapens was al veel langer bekend. of het nu een heiligdom was. Tijdens de nacht die volgde op die dag waarop Branas verslagen werd. Recentelijk is bij de archeologische opgravingen van de stad Amorium een interessante ontdekking gedaan die nieuw licht kan werpen op de hele kwestie van ‘granaten’ die bij belegeringen gebruikt werden. 12. Nog nooit zijn dergelijke kruiken gevonden en zowel in huishoudelijke als in industriële context is niets gelijkaardigs bekend. Op de pot staan maar liefst acht oren. Dat sliep in gesloten vaten en zou plotseling als bliksemschichten naar voren schieten en zou alles verbranden naar waar het geslingerd werd en waarover het uitgespreid werd. Zie hoofdstuk III. wat het object nog mysterieuzer maakt. Opnieuw zijn het niet de Byzantijnen. of een heilig klooster. ten laatste vanaf de 6de eeuw 207 . Met dank aan Prof.55 toÃH drufavktoiH ejpurpovlhsen a{pan oijkodovmhma. verwoestte alle gebouwen met vuur. Daartussen bevindt zich een lege ruimte die niet in contact staat met de kleine openingen bovenaan en waarin dus niets kan gegoten worden. maar wel de moslims die ons hierover gedetailleerde informatie geven. werd. toen de Arabieren erin slaagden dit Byzantijnse bolwerk te veroveren. of een private woning. een wapen dat zij veel beter beheersten. . A. Het gretige vuur dat neerstortte op de houten balken. Zo werden gemakkelijker ontvlambare en beter brandbare mengsels gebruikt. Vooral deze laatsten waren experts in het lanceren van deze aardewerken ‘granaten’ en gebruikten het met succes tijdens de kruistochten 208 . maar werd steeds verder geperfectioneerd. bestaan deze voorwerpen uit twee delen: een kegelvormig binnenste dat diende om een vloeibare substantie in te gieten en een bolvormige wand. en in latere periodes werd waarschijnlijk salpeter toegevoegd. zoals geraffineerde petroleum in plaats van pek. Haldon om ons van deze ontdekking op de hoogte te brengen en ons hierover meer informatie te verschaffen. Een dergelijke constructie is ideaal om datgene te isoleren dat in het binnenste element zit en heeft eigenlijk de effecten van een thermos. Omdat deze voorwerpen ook nog eens in een opslagplaats dicht bij de stadsmuur teruggevonden zijn.

En wanneer het zo in contact gebracht wordt met het vuur aan het uiteinde. Wat hier beschreven wordt. wordt het in rieten buisjes gepropt en krachtig weggeblazen door degene die het bespeelt met een krachtige en aanhoudende ademstoot. Tou'to meta. pu'r ajpo. . werden de kruiken normaal gezien maar gevuld kort voordat ze opgewarmd en gelanceerd werden. op. toiouvtwn mhcanhmavtwn aujtoi'" dieskeuvasto. Van de pijnboom en andere dergelijke bomen die altijd groen blijven. tav" te geneiavda" aujtän katevflexan kai. Dat vuur gebruikten degenen die het centrum van Dyrrachium bezet hielden toen ze zich frontaal tegenover de vijanden bevonden." a[kran puri. ANNA COMNENA. a[llwn tinw'n toiouvtwn devndrwn ajeiqalw'n sunavgetai davkruon eu[kauston. qeivou tribovmenon ejmbavlletaiv te eij" aujlivskou" kalavmwn kai. cit. wordt het ook aangestoken en als een bliksemschicht valt het neer op de gezichten van degenen die recht tegenover hen staan. th'" peuvkh" kai. Als de hypothese van de archeologen juist is.r ejmpivptei tai'" ajntiprovswpon o[yesi. wordt licht ontvlambare hars verzameld. Momenteel worden er nog chemische analyses uitgevoerd. to. ejpeivper ajntiprovswpoi h\san toi'" polemivoi".56 logen dat ze een militaire functie hadden en dat het waarschijnlijk ‘granaten’ met Grieks vuur waren. ejmfusa'tai para. zoals we eerder al gezegd hebben 210 . kecrhmevnoi oiJ ta[ndon tou' Durracivou katevconte".. Het schijnt hier te gaan om een soort blaaspijp die slechts op een korte afstand kon gebruikt worden. en nog niet wanneer ze in de opslagplaatsen bewaard werden. Vooral uit het volgende frag210 211 Zie p. Dit is een plausibile verklaring voor deze ongewone voorwerpen die echter moeilijk te bewijzen is. kai. Volgens hen werden deze kruiken gevuld met een mengsel op basis van aardolie. tou' paivzonto" lavbrw/ kai. Dat vuur werd door hen volgens zulke recepten klaargemaakt. ta. ejxavptetai kai. maar het is helemaal niet zeker dat dat resultaten zal opleveren. 27. Touvtw/ tw'/ puri. provswpa. XIII. w{sper prhsth. Wanneer die met zwavel fijngemalen is. ka\/qæ ou{tw" oJmilei' tw'/ pro. sunecei' pneuvmati. en daarna een beschrijving van de manier waarop het het mengsel afgevuurd wordt 211 : Tou'to de. Tenslotte vinden we bij Anna Comnena nog een ander soort vuurwapen terug. lijkt vrij veel te verschillen van de eerder besproken types. jApo. vervolgens opgewarmd en daarna weggeslingerd naar de Arabieren. en ze verbrandden hun baarden en gezichten. maar dat lijkt weinig uitstaans te hebben met de hierboven besproken types. 6. ofwel met de hand of met een katapult. Eerst geeft ze een formule die onvolledig is. III.

frikto. ejlaivou pollou' kata. o} kata. Het wapen dat hier beschreven wordt." panwleqrivan tou' mhcanhvmato": ajkroqigw'" ga. lijkt allesbehalve efficiënt te zijn en wordt op een nogal ongewone manier gelanceerd (namelijk door een blaaspijp). flovge".n." to. ta.n ejkei'no kai. 212 EAD. fobera. in de vorm van fakkels en vlammen gebracht. maakte dat de houten toren slechts oppervlakkig geraakt werkt. to." kenoumevnou: touvtoi" ejpenhvnekto pu'r. to. ejnteu'qen ejkei'se pempovmenon tou' movsuno" a{ptesqai. Toen ook de bliksemschichten van het vloeibare vuur kwamen helpen. tou' puro. . terwijl het verschrikkelijk lawaai en een vreeswekkend schouwspel veroorzaakte voor de toeschouwers. kai. mikro. hJ boulh.n jAlevxion stratiw'tai to. Daarom lijkt het ons dan ook eerder ongepast om hier nog van Grieks vuur te spreken.n metaxu.r e[melle to. tw'n ajpo.. Toen brachten de soldaten van Alexios het vochtige vuur naar boven op het bovenste platform van de houten toren zonder reling om de tegenoverliggende houten toren te bestoken. XIII. tiv mhcanw'ntai… Plhrou'si to.." tou' uJgrou' prhsthvrwn. tovpon tou' te xulivnou kai. Daaraan werd vuur. stak het heel dat schrikwekkende en uit zeer veel materiaal bestaande gevaarte in brand. dat een korte tijd smeulde.n uJpotufovmenon ka\/qæ ou{tw" braceiva" ajnapnoh'" ejpidraxavmenon. tou' th'" povlew" puvrgou eujkataprhvstou pantoiva" u{lh" kai. kai. poluulovtaton mhcavnhma ejmpoiou'n h\con kai. 11. cit. ajkrovstega tou' ajnepifravktou xulopuvrgou e[mellon ejxakontivzein pro. e[peita eij" perifanh' flovga diarqe.57 ment blijkt dat het wapen een heel stuk minder efficiënt was dan de kleine vlammenwerpers zoals beschreven door Ibn al-Atir 212 : jEntau'qa dh.n ajntivqeton movsuna. op. vervolgens aangewakkerd werd met een korte windstoot en daarna tot een aanzienlijke vlam opgelaaid werd. Want het vuur dat van daar naar ginder gelanceerd werd. Maar zowel het besluit als de handeling bleken niet (voldoende) voor de volledige vernietiging van het oorlogstuig. potamou. a{pan ajnh'ye to. daloi. e[nugron pu'r peri. sunepilambanomevnwn kai.n qevan tai'" o[yesin. pu'r to. Maar wat moesten ze bedenken? Ze vulden de plaats tussen de houten toren en die van de stad op met allerlei goed brandbare materialen en met olie die in grote hoeveelheid in stromen uitgegoten werd. ajnagagovnte" oiJ ajmfi. pra'gma ouj pro. jAllæ ejdovkei kai. jAlla. III.

58 III." ejggrafh'nai pepoivhken. eij" aijw'na" aijwvnwn ajnaqemativzhtai kai. r. touvtou para." ojnomavzetai. ajpopevmpesqai rJhvmasin. wJ" para. peri." kai. mhvte ajxiva" tino. 13. kai. o{ti: ÆKai. tou' uJgrou' purov"." e[cei" ajpokrouvesqai kai. tauvth" ejkbavlhtai kai. Paraggeliva" de. 73-103. th'/ uJpæ aujtw'n basileuomevnh/ povlei kataskeuavzhtai. tou' dia. toi'" metæ aujto. wJ" ei[per pote. ejdidavcqh. tou' ãQeou'Ã diæ ajggevlou tw'/ megavlw/ kai. peri. e[cwn tuvch/. Tevergeefs zouden andere volkeren geprobeerd hebben om het te achterhalen en ook daarom worden we nu nog altijd geconfronteerd met grote problemen om te weten te komen wat voor wapen het Griekse vuur nu eigenlijk was. ejpizhth'sai. ”Oqen kai. zoals velen tot op de dag vandaag denken? Het valt zeker niet te ontkennen dat de Byzantijnen er alles voor deden om het Griekse vuur met een sluier van geheimzinnigheid te omhullen." ejxasfalizovmeno" peri. pavppwn pistwqevnte" plhroforouvmeqa. aujto. . paradeigmativzhtai. Dit hoeft ons helemaal niet te verwonderen aangezien keizer Constantinus VII Porphyrogenitus (913-959) de volgende instructies gaf aan zijn zoon 213 : JWsauvtw" crhv se kai. megavla" kai." eij" e{teron e[qno" dou'nai tolmhvsa" mhvte Cristiano. De Byzantijnse overlevering In de populaire literatuur vindt men vaak terug dat het geheim van het Griekse vuur verloren gegaan is bij de verovering van Constantinopel in 1204 en dat niemand anders het kende. mhvte didavskhtai. Overduidelijk is gebleken hoe moeilijk het is om informatie te halen uit hun geschriften. patevrwn kai. Waar komt deze mythe vandaan en zijn de Byzantijnen er werkelijk in geslaagd het in hun graf mee te nemen. De administrando imperio. tän sifwvnwn ejkferomevnou merimna'n te kai. i{na oJ ejk tou' toiouvtou puro. 213 CONSTANTINUS VII PORPHYROGENITUS. mhdamw'"." h] ajrch'" ajxiou'tai: ajllæ ei[ tina kai. ajpo. De schaarse keren dat de auteurs iets in verband met dit wapen vrijgeven. prwvtw/ basilei' Cristianw'/. ajpo. touvtou ejn th'/ aJgiva/ trapevzh/ th'" tou' Qeou' ejkklh-siva" ajra. aujto. kaqw. meleta'n. oiJondhvpote parapevmphtai. tolmhvswsiv tine" kai. tou' aujtou' ajggevlou ejdevxato.n oJ mevga" ou|to" basileu. HOE GEHEIM WAS HET GRIEKSE VUUR? 1. ajllacou' de. mhvte eij" e{teron e[qno" to. toiouv-toi" aujtou. wordt alles zeer algemeen gehouden. Daardoor moet men allerlei andere bronnen bestuderen om een idee te krijgen over de samenstelling en lanceerwijze van de sifon. paræ hJmw'n pollavki" ejzhvthsan. i{na ejn movnoi" toi'" Cristianoi'" kai. aJgivw/ Kwnstantivnw/ ejfanerwvqh kai.

" zh'lon kai.n toiauvthn ejntolh. aandacht schenken en er zorg voor dragen.Æ Zo moet je ook aan het vloeibare vuur. die iets van dat vuur durft te geven aan een ander volk. iets van dit vuur met hen meegegeven had. tovte fovbo" mevga" kai. ou[te a[rcwn. kai. Kai. daalde er vuur neer uit de hemel toen hij op het punt stond . ou[te basileuv". En hij spoorde iedereen aan die ijver en vrees voor God bezit om na te streven dat degene die zoiets probeert te doen. heeft deze grote keizer om die reden vervloekingen doen graveren in het heilig altaar van de kerk van God. Maar als hij toevallig zoiets zou bezitten. th'" kakiva" ajei. ejn tw'/ mevllein aujto. tina. fovbon Qeou' e[conta".n ejn th'/ aJgiva/ tou' Qeou' eijsievnai ejkklhsiva/ pu'r ejk tou' oujranou' katelqo.n tou'ton katevfage kai. of om een patriarch. mh. Omdat God niet kon verdragen dat de overtreding ongestraft zou blijven. cwvran euJriskouvsh". dat door buizen gelanceerd wordt. of het nu gaat om een keizer. ou[te oJ oiJosou'n o{lw" a[nqrwpo" katetovlmhsev ti toiouton ejnqumhqh'nai. ou[te ijdiwvth". ei[te ajrcovmeno" tugcavnoi oJ th. wJ" koino. ou[te strathgov". kai. opdat diegene. Sunevbh dev pote. als gemeenschappelijke vijand en als overtreder van zo’n groot bevel uit de weg geruimd zou worden en tot een zeer verschrikkelijke en pijnlijke dood veroordeeld zou worden. zoals wij verzekerd zijn door de geloofwaardige getuigenis van onze vaders en voorvaders. als ooit sommigen het zouden aandurven ook dat te verlangen. zou hij daarom verwijderd worden en zou hij voor eeuwig en altijd vervloekt worden en als voorbeeld gesteld worden. namelijk dat het alleen bij christenen en in de door hen regeerde stad vervaardigd mag worden. ejcqivstw/ ãkai.59 ei[te basileuv". ajnecomevnou tou' Qeou' ajnekdivkhton katalipei'n th. ei[te ti" a[llo" oJ oiJosou'n a[nqrwpo". ajpo. e[rgw/ ejpiceirh'sai poih'sai h] diapravxasqai.n ejcqro. zodat." tou' loipou'. die van sommige volkeren zeer vele geschenken ontvangen had. ei[te patriavrch". noch aangeleerd. de heilige Constantijn. of om gelijk welke andere mens. trovmo" ejn tai'" aJpavntwn ejnetevqh yucai'".n kai.n paravbasin. tw'n hJmetevrwn strathgw'n dw'ra parav tinwn ejqnikw'n pavmpolla eijlhfovta metadou'nai aujtoi'" ejk tou' toiouvtou purov". zowel heerser als overheerste.n parabaivnein peirwvmeno". kai. moet je hen afwijzen en wegzenden met woorden zoals deze: “Ook dit is geopenbaard en aangeleerd door God door middel van een engel aan de grote en eerste christelijke keizer. en dat het niet naar gelijk welk ander volk gestuurd mag worden. geen christen zou genoemd worden en niet waardig zou geacht worden voor gelijk welke rang of ambt. Om het ook voor degenen na hem te verzekeren. parabavthn th'" megavlh" tauvth" ejntolh'". oujkevti oujdei. mhvti ge kai. to. proetrevyato pavnta" tou. maar nergens anders. En ook daarover ontving hij belangrijke instructies van dezelfde engel. ajnavlwsen. Eens is het gebeurd – want het kwaad vindt altijd een plaats – dat iemand van onze generaals. ei[te a[rcwn. Kai. zoals ze al vaak geprobeerd hebben ook in onze tijd.n toiou'ton ejpiceirou'nta poiei'n ajnairei'n spoudavzein.Ã calepw'/ parapevmpesqai qanavtw/. die toevallig zo’n bevel zou proberen te overtreden.

60
de heilige kerk van God binnen te treden, en het verteerde en vernietigde hem. En daarna drong een grote vrees en angst binnen in de harten van iedereen en sindsdien heeft nooit meer iemand, noch een keizer, noch een gezagsdrager, noch een privé-persoon, noch een generaal, noch gelijk welke andere mens het aangedurfd iets dergelijks te denken, laat staan om het in de praktijk proberen om te zetten of uit te voeren. Uit deze tekst blijkt dus overduidelijk dat de Byzantijnse keizers het Griekse vuur als ‘top secret’ beschouwden. Wat dit geheim inhield, is al uitvoerig besproken, maar de conclusie dat het ging om een heel wapensysteem, en niet zomaar om een verborgen gehouden formule, werpt een andere en belangrijke vraag op: hoe werd dit staatsgeheim overgeleverd? Aangezien het ging om een combinatie van recept, oorlogsschip, sifon, verwarmingstoestel en goed opgeleide bedieners, was het lastiger voor de vijanden om het raadsel te achterhalen, maar het bemoeilijkte anderzijds voor de Byzantijnen het overleveren ervan. Wellicht ligt het aan de complexiteit van dit systeem dat hun tegenstanders, in de eerste plaats de Arabieren, er nooit echt zijn in geslaagd om identiek hetzelfde Griekse vuur te kunnen reproduceren 214 . Daardoor kon men ervoor zorgen dat zelfs bij de ontdekking van een van de factoren in het systeem, de opponenten toch niet het geheel konden achterhalen. Zo is het mogelijk te verklaren waarom bijvoorbeeld de Bulgaren de vangst die ze deden in 814 niet konden uitbuiten 215 . In zeegevechten kwam het zeker ook voor dat schepen met sifons aan boord in handen van de moslims vielen, zoals Ibn al-Atir getuigt 216 . Aan de basis van een veilige overlevering van het Griekse vuur lag dus ongetwijfeld de compartimentering van de verschillende elementen, een efficiente methode die al dikwijls in de loop van de geschiedenis toegepast is. Door er namelijk voor te zorgen dat vakspecialisten elk hun eigen taak goed beheersten, maar niet het gehele systeem kenden, kon men het risico op ontdekking van het hele geheim gevoelig verminderen. De chemici die het mengsel maakten, hadden niets te maken met de scheepsbouwers, de ambachtslui die de verschillende delen van het lanceersysteem vervaardigden, of met de soldaten die opgeleid werden voor de bediening 217 . Die compartimentering brengt ons bij een veel belangrijker en moeilijker op te lossen probleem: wie kende het hele systeem? Dit was natuurlijk nood214

Deze stelling is betwistbaar aangezien de Arabische bronnen nog volop onderzocht moeten worden, maar lijkt zeker nog valabel voor de eerste eeuwen na de uitvinding van het Griekse vuur (tot de 11de eeuw). Deze problematiek zal verder besproken worden op in hoofdstuk III, 2, 2. 215 Zie p. 26. 216 IBN AL-ATIR, Al-Kamil fi’l Tarih, VI, 399. Zie V. CHRISTIDES, op. cit., p. 25. 217 A. ROLAND, Greek fire and the defense of Byzantium, 678-1204, pp. 662-664.

61
zakelijk, want iemand moest toch het totale productieproces coördineren. De tekst van Constantinus VII lijkt te insueren dat de keizer zelf een van die ingewijden was. In de traditie wordt verteld dat ook één familie, Lampros genaamd, weet had van het geheim en meehielp aan de productie van het Griekse vuur 218 . A. Roland is tot nu toe de enige die deze twee mogelijke doorgeefkanalen onder de loep genomen heeft en hij heeft vastgesteld dat zelfs al bij een niet te diepgaande studie enkele onoverkomelijke problemen opduiken die ons doen afvragen hoe het eigenlijk mogelijk was om eeuwenlang, tussen 678 en 1204, dit wapensysteem over te leveren zonder dat het verloren ging. De eerste mogelijkheid is dus dat de keizers de schakel in het systeem waren en het geheim doorgaven aan hun opvolgers, zoals Constantinus VII Porphyrogenitus lijkt te doen aan zijn zoon in het vermelde tekstfragment. Alhoewel de Byzantijnse vorsten steeds poogden een dynastie te stichten en de troon door te geven aan hun erfgenamen, bleek dit in de realiteit eerder uitzondering dan regel. Slechts een minderheid van hen stierf op een vreedzame manier en kon zijn uitverkoren opvolger daadwerkelijk op de troon brengen. Van de 88 keizers stierven er zeker 29 een gewelddadige dood en werden er 13 door tegenstanders verjaagd. Daarnaast werd een aanzienlijk aantal keizers, die een natuurlijke dood stierven, niet opgevolgd door degenen die zij wensten of zij hadden gewoon geen plaatsvervanger aangeduid. Dit gebrek aan continuïteit in de successie ondermijnt dus in zeer sterke mate de hypothese als zou het geheim van keizer op keizer overgeleverd zijn. Het is ondenkbaar dat een heerser dat zou doorgegeven hebben aan een tegenkeizer of usurpator. Toch is het zeer waarschijnlijk dat zij kennis hadden van het geheim, aangezien het in de eerste plaats de keizerlijke vloot te Constantinopel was die uitgerust was met het Griekse vuur en de vorst aan het hoofd stond van het leger. Waarschijnlijk werd een keizer die de troon officieel bestegen had, hierover ingelicht door anderen die het geheim bewaarden 219 . Dat zou dan eerder aansturen op de tweede mogelijkheid, maar ook die blijkt niet bevredigend te zijn. Lampros schijnt niet behoord te hebben tot de lijst van vooraanstaande families die nauwe contacten met de keizer onderhielden. Bovendien is het zeer onwaarschijnlijk dat een familie vijf eeuwen lang onafgebroken in een sterke en belangrijke machtspositie kon blijven. Tijdens de vele tumultueuze troonsopvolgingen schakelden usurpators vaak belangrijke medestanders van de vorige keizer uit en hadden
218 219

GEORGIUS CEDRENUS, op. cit., p. 765. Zie p. 22. A. ROLAND, op. cit., pp. 666-667.

62
het daarbij vooral gemunt op de families die nauwe contacten met het hof onderhielden. De kans dat de Lamprosverwanten al deze machtswissels ongeschonden konden overleven, is miniem. Van de ons bekende families is er daar geen enkele in geslaagd. Daarnaast mogen we niet vergeten dat behalve Cedrenus geen enkele andere auteur deze traditie vermeldt. Tenslotte valt het ook op dat ‘lampros’ eigenlijk niets anders betekent dan ‘schitterend’ en soms gebruikt wordt als synoniem voor ‘vloeibaar vuur’ 220 . Ons lijkt het dus zeer waarschijnlijk dat het verhaal van de familie Lampros niet op waarheid gestoeld is en slechts legendarisch is 221 . We moeten dus zoeken naar een andere mogelijkheid om het Griekse vuur over te leveren. Die zou in theorie kunnen gevonden worden in een speciale ambtenaar of militair die op een meer onafhankelijke manier kon opereren en vrij gemakkelijk politieke strubbelingen kon overleven. Bij een onverwachte of gewelddadige overname van de troon kon hij dan de nieuwe keizer informeren. Deze optie klinkt aantrekkelijk, maar ook hier formuleert A. Roland enkele bezwaren, al zijn die niet zo sterk als bij de vorige twee. Probleem is dat we op het gebied van de Byzantijnse administratie en bureaucratie over onvolledige gegevens beschikken zodat het onmogelijk is om definitieve conclusies te trekken. Ten eerste is er geen enkele functie die een periode van 500 jaar overleefd heeft en die iets te maken kan gehad hebben met het Griekse vuur. Ambten die daar wel voor in aanmerking kwamen, zouden ofwel te ver van de keizer gestaan hebben, of snel hun macht verloren hebben. Meermaals werd de magister officiorum naar voren geschoven als mogelijke sleutelpersoon, maar die functie heeft vanaf het einde van de 8ste eeuw snel aan macht moeten inboeten, vooral wat de controle op de arsenalen betreft. Een ander tegenargument van A. Roland is het feit dat ook de ambtenaren die in de hoogste regionen vertoefden en dicht bij de keizer stonden, niet zelden het slachtoffer werden van paleisintriges en zuiveringsacties bij onregelmatige troonswissels 222 . Volgens hem zijn er dus geen duidelijke aanwijzingen voor hoe het geheim uiteindelijk doorgegeven werd van generatie op generatie. Om die reden gelooft hij ook dat het wapensysteem van het echte Griekse vuur al lang verloren gegaan was voor de val van Constantinopel in 1204, mogelijk zelfs al in de 10de eeuw. Het vuurwapen waarnaar vooral Leo VI en Constantinus VII Porphyrogenitus verwijzen, was volgens A. Roland maar een zwakkere versie meer van de uitvinding van Callinicus. Chemici, ambachtslui en soldaten zouden wel delen van het systeem bewaard en overgeleverd
220 221

NICEPHORUS II PHOCAS, op. cit., I, 150-155; LEO VI, Sylloge tacticorum, 53, 8. A. ROLAND, op. cit., pp. 668-669. 222 ID., op. cit., pp. 669-670.

Het blijft volgens ons goed mogelijk dat de bestuurders van de marine. waren er toch altijd mensen die hierover de leiding hadden en zorgden voor de bewapening. op. In die periode leek dit wapen nog steeds sterk in de belangstelling te staan gezien de vele vermeldingen ervan. 678-679.. maar het wapensysteem op zich bestond waarschijnlijk nog altijd. Wij hebben toch de indruk dat het vuurwapen waarvan sprake is in de 10de eeuw niet zomaar een verwaterde versie is van het origineel. of. Geen enkel ander volk zou er ooit achter gekomen zijn of zelfs maar een vuurwapen ontwikkeld hebben dat in de buurt kwam. bij de inname van Constantinopel door de kruisvaarders in 1204. Inderdaad is het moeilijk om te zien hoe het geheim van generatie op generatie overgeleverd kon worden. Een veranderende titulatuur of het verdwijnen van een functie betekende natuurlijk niet automatisch dat de rol van bewaarder(s) van het geheim ophield te bestaan. Aangezien er steeds een leger en een vloot bestonden (die laatste tot 1204). Met deze visie hebben wij het moeilijk. Grondiger studie kan in de toekomst hier misschien meer duidelijkheid over brengen. Bij een grondige studie van de bron223 ID. Vooral de derde visie lijkt ons toch niet onwaarschijnlijk. . en het lijkt ons te sterk om het hele verhaal van keizer Constantijn over de geheimhouding als een fabeltje af te doen. maar hier kan nog veel onderzoek gebeuren. 2. Islamitische vuurwapens Volgens de traditionele visie is het geheim van het Griekse vuur verloren gegaan bij de val van het Byzantijnse rijk. maar het overkoepelende sleutelelement zou al vrij snel verloren gegaan zijn in de woelige strubbelingen van de 8ste en 9de eeuw 223 . Ongetwijfeld komt deze tekst wat fantastisch en overdreven over. pp.63 hebben. Volgens ons kan het dan ook bijna niet anders dan dat degenen die hier een belangrijke functie bekleedden ook instonden voor de uitrusting van de schepen met sifons en het overleveren van de principes ervan. waarschijnlijker. al is het onmogelijk om harde bewijzen op tafel te leggen om dit tegen te spreken. Hierbij denken wij vooral aan de drungarios. Het bekendste voorbeeld is wellicht de overwinning op de Russische vloot in 941. maar nog steeds effectief en geducht was. haven of arsenalen deze sleutelrol gespeeld hebben. en waren elementen van het raadsel al bekend geraakt bij de tegenstanders. de bevelhebber van de keizerlijke vloot en zijn entourage. cit..

Terwijl de Byzantijnen vooral gebruik maakten van sifons in schepen. Wij willen dus in de eerste plaats onderzoeken wanneer precies de Arabieren tot de ontwikkeling kwamen van vuurwapens op basis van nafta en of ze al dan niet het Byzantijnse Griekse vuur. maar later nam het de specifieke betekenis van ‘Grieks vuur’ aan en werd het het Arabische equivalent voor uJgro. de mogelijkheden van petroleum zeer goed kenden en zelfs vormen van Grieks vuur ontwikkelden.n pØr of ejskeuasmevnon pØr. Oorspronkelijk betekende dit gewoon aardolie. die wij al herhaaldelijk gebruikt hebben om de karige Byzantijnse gegevens aan te vullen. vanaf de kruistochten. Zij deden echter helemaal niet zo geheimzinnig als de Byzantijnen. Vooral de laatste vraag blijft nog moeilijk te beoordelen. Dit ligt vooral aan het feit dat de Arabische tactische en militaire geschriften die uitgebreid over vuurwapens handelen. maar omdat er nog altijd een groot aantal onuitgegeven manuscripten bestaat. de sifon. Tot nu toe is de verhouding tussen de vuurwapens van beide volkeren allesbehalve duidelijk. lijkt het erop dat de moslims zich vooral toelegden op de ontwikkeling van granaten en vuurpijlen die afgevuurd werden door machines en hoofdzakelijk op het land gebruikt werden. kenden. Bovendien gebruikten beide volkeren niet zomaar dezelfde types vuurwapens. integendeel. Toch zijn daarom de problemen niet van de baan. moet men eigenlijk heel de Arabische literatuur doornemen vanaf het einde van de 7de tot in de 15de eeuw. maar momenteel is men volop bezig met een grondige studie van het Arabische bronnenmateriaal dat dikwijls nog onuitgegeven is.64 nen blijkt echter dat dit idee totaal niet klopt. van latere datum zijn (ten vroegste 12de eeuw). Gelukkig hebben enkele geleerden op dit vlak al fundamenteel onderzoek geleverd. Toch is het twijfelachtig of dit woord in het begin altijd deze specifieke betekenis had. vooral op het gebied van militaire traktaten. Om te weten te komen in welke mate en wanneer de Arabieren vormen van Grieks vuur zelf begonnen toe te passen. In tegenstelling tot de late periode. zeker als er sprake is van . Hierbij moeten we in de eerste plaats zoeken naar het woord naft. moeten onze conclusies met enig voorbehoud genomen worden. zodat er op dit vlak waarschijnlijk meer duidelijkheid komt. Eén nieuw geschrift kan een volledig ander licht werpen op deze materie en de huidige interpretatie tegenspreken. en daarom vinden wij dan ook veel meer informatie in hun geschriften terug. beschikken we daarvóór niet over uitgebreide militaire lectuur en moeten we ons vooral behelpen met aanwijzingen in historische geschriften. Talrijke Arabische teksten wijzen op het tegendeel en nu valt het niet meer te ontkennen dat ook de moslims beschikten over een hoogstaande kennis van vuurwapens.

Gunpowder and firearms in the Mamluk kingdom. E. p. We moeten hier eerder denken aan primitievere vuurwapens zoals Procopius die beschreven heeft 226 . .. In elk geval blijkt het tijdstip. … La maniere du feu gregois étoit tele. Daarna zullen we zien in welke mate en eventueel vanaf wanneer we kunnen zeggen dat de Arabieren over het Griekse vuur in strikte zin beschikten. Le premier cop que ils geterent vint entre nos deux chaschastelz. W. et chai en la place devant nous que l’ost avoit fait pour boucher le fleuve. Si tost comme il geterent le premier cop. A. art. et mistrent le feu gregoiz en la fonde de l’engin. valt het onmiddellijk op dat hetgeen zij beschrijven iets anders was dan de sifons van de Byzantijnen. 225 KITAB AL-‘UYUN. Naft. p. Als wij de geschriften van de westerse kroniekschrijvers erop naslaan die veelvuldig het Griekse vuur vermelden. HET ARABISCHE ‘GRIEKSE VUUR’ TIJDENS DE KRUISTOCHTEN Zoals algemeen bekend is. maar het is zeer onwaarschijnlijk dat hier al echt Grieks vuur bedoeld wordt.65 het gebruik van naft door de Arabieren zelf 224 . estoit bien aussi grant 224 V. que il venoit bien devant aussi gros comme un tonnel de verjus. nous nous meismes a coutes et a genoulz. 226 Zie p. CHRISTIDES. AYALON. trad. . Aangezien wij echter in de eerste plaats over een grote hoeveelheid informatie beschikken over de islamitische vuurwapens ten tijde van de kruistochten en het deze dingen zijn die Grieks vuur genoemd werden door de westerlingen. Volgens de Kitab al-‘Uyun beschikten de moslims bij de belegering van Constantinopel in 717/718 al over naft225 . Nos esteingneurs furent appareillé pour estraindre le feu. waarop zij zelf vuurwapens op basis van aardolie begonnen te gebruiken. et la queue du feu qui partoit de li. vroeger te zijn dan men meestal dacht. que il nous amenerent un engin que l’en appelle perriere. BROOKS. In de eerste plaats werden zij er op het vasteland mee geconfronteerd en blijkt het eigenlijk niet zo’n schrikwekkend wapen te zijn geweest als men op het eerste zicht zou denken. 25. The campaign of 716-718. 10. 884. hebben de Arabieren tegen de kruisvaarders volop gebruikt gemaakt van allerlei vuurwapens en hebben zij daarover uitvoerig geschreven in militaire handboeken. zullen wij dit eerst behandelen. D. Exemplarisch is de uitvoerige beschrijving van Jean de Joinville van de veldtocht van de Franse koning Lodewijk IX in Egypte in 1248 227 : Un soir avint. la ou nous guietions les chas-chastiaus de nuit. 21. ce que il n’avoient encore fait. ainsi comme il nous avoit enseigné. en of ze het al dan niet inzetten tegen de Byzantijnen zelf. p.. from Arabic sources.

van Mardi Ibn al-Tarsusi (begin 13de eeuw) en een anoniem manuscript van Leiden (ca. Inderdaad moesten ze opletten voor dat wapen want het vernietigde vaak hun houten belegeringwerktuigen 228 . Bagdad. REINAUD. MURDA IBN AL-TARSUSI. § 210. op. pp. ‘ABADI. Uit deze teksten blijkt wel dat er veel meer verschillende types en formules bestonden dan men dacht. §240. ed. 92 en 499.. Hier is er helemaal geen sprake van sifons of iets dat er in de verste verte op lijkt. Zie voor dit laatste traktaat J. § 203-206. zoals blijkt uit de volgende passages 229 : Au derrien.. Al-Furusiyya wa ‘l-manasib al-harbiyya. die als granaten met slingertoestellen afgeschoten werden. I. op. que l’on veoit [aussi clair] parmi l’ost. Et tout vois avint ainsi que les Turcs couvrirent monseigneur Guion Malvoisin de feu grejois [tant] que a grant peinne le porent esteindre sa gent. De Arabische militaire geschriften uit die tijd bevestigen gedeeltelijk de beschrijvingen van de kruisvaarders en lijken het idee te confirmeren dat de moslims nooit het Byzantijnse Griekse vuur hebben kunnen imiteren. cit. il eust esté [touz] ars. cit. Un traité de’armurerie composé pour Saladin. 271. 1225) 230 . comme se il feust jour. CAHEN. 1984. Du feu . De kruisvaarders waren als de dood voor het Griekse vuur en het relaas van Jean de Joinville komt ook zeer beangstigend over. Il sembloit un dragon qui volast par l’air. Vie de Saint Louis. que il sembloit que ce feust la foudre du ciel. 229 ID. MS van Leiden nrs. qui leur geta trois foiz feu gregois. Tant getoit grant clarté. zoals hij aangeeft met de term tonnel de verjus. 230 HASAN AL-RAMMAH. Onder andere op basis van deze di227 228 JEAN DE JOINVILLE. Men slaagde er vaak in het vuur te blussen en degenen die ermee bestookt werden. L’une des foiz requeilli Guillaume de Boon le pot de feu gregoiz a sa roelle. trad. zijn die van Hassan al-Rammah (13de eeuw). Trois foiz nous geterent le feu gregois celi soir et le nous lancerent quatre foiz a l’arbalestre a tour. Il fesoit tele noise au venir.. C. T.. pour la grant foison de feu qui getoit la grant clarté. Car se il se feust pris a riens sur li. ID. ed.66 comme un grant glaive. Het gaat duidelijk om kruiken. overleefden het. il amenerent un vilain a pié. A. Jean de Joinville en zijn medesoldaten hebben zonder veel problemen de talloze vijandelijke aanvallen met naft overleefd. De belangrijkste werken waar deze waaier aan mogelijkheden ruimschoots aan bod komt. maar voor de mens bleef het gevaar in realiteit toch vrij beperkt. 102-163. FAVÉ. Het reële effect van dit Arabische Griekse vuur lijkt dus al bij al nogal beperkt en veroorzaakte in de eerste plaats materiële schade.

zoals we onder meer bij Leo VI terugvinden 231 . Bij de bestudering van de vroegere periode. cit. Zo kreeg hetgeen de moderne auteurs vertelden meer gezag. des feux de guerre. zijn granaten. die dus op het gebruik van echte explosieven lijken te wijzen. pp. Het ligt hier zeker niet in onze bedoeling om het hele vuurwapenarsenaal van de islamieten uitgebreid te bespreken.. 231 LEO VI.67 versiteit aan formules verwerpen wij de vroegere theorie dat het geheim van het Griekse vuur enkel gezocht moet worden in een geheime samenstelling. De belangrijkste vorm van naft die tijdens de kruistochten gebruikt werd. maar het is vooral vanaf de 12de eeuw. Wanneer de Arabieren deze ontwikkeling juist voltrokken hebben. Bovendien zijn er veel dergelijke projectielen ook bij archeologische opgravingen teruggevonden. De moslims hadden trouwens een minstens even grote kennis van de brandbare eigenschappen van aardolie en hadden er grote voorraden van. die eigenlijk ons grootste aandachtspunt is. Ongetwijfeld gaat het hier om geëvolueerde exemplaren van het Griekse vuur dat in kruiken naar de vijanden afgeschoten werd. J. kunnen we moeilijk achterhalen. reeds lang overleden geleerden. maar het is moeilijk uit maken of dit op werkelijkheid gebaseerd is en vanaf wanneer men bepaalde types vuurwapens werkelijk uitgevonden heeft. et des origines de la poudre à canon chez les Arabes. XIX. . tijdens de kruistochten. op. R. Ook de archeologische vondsten worden vooral vanaf dat moment geattesteerd. Wel is enige voorzichtigheid met al deze manuscripten geboden. aangezien zij slechts ten vroegste van het einde van de 12de eeuw dateren. Niet onbelangrijk is dat in er in verschillende gevallen sporen van salpeter aangetroffen zijn. In de handschriften komt deze categorie uitvoerig aan bod en vaak werden er ook afbeeldingen bij getekend. 198-200. Vooral Aristoteles was een populair persoon om te vermelden. pp. grégeois. les Persans et les Chinois. zodat dit genre van vuurwapens goed gedocumenteerd is.. 262-283. maar het is zeker aangewezen om de belangrijkste elementen aan te halen. PARTINGTON. zullen we dus op een andere en heel voorzichtige manier te werk moeten gaan. cit. 56. Volgens de meeste auteurs zijn hun bevindingen gebaseerd op kennis die al zeer oud is. dat ze de efficiëntie van de granaten konden bewijzen. op. Het is immers een dikwijls voorkomend fenomeen dat werken of uitvindingen fictief toegeschreven werden aan beroemde.

R. maar anderzijds kan men niet meer ontkennen dat een deel ervan voor oorlogvoering ingezet werd 234 . Mercier wijst er op dat er twee fundamenteel verschillende systemen bestonden. ALHASSAN. Bij het eerste type horen vooral de zogenaamde Syrische kruiken 235 en dit is ook de soort die het meest teruggevonden is. Y. MERCIER. op. 17. . pp. HILL. Enerzijds waren er echte granaten. cit. cit. vooral qua uiterlijke vorm 232 . Anderzijds bestond er ook een combinatie van twee diverse soorten: één pot die eerst de brandstof verspreidde en daarna een andere die als toorts fungeerde en de boel deed ontvlammen. 236 Zie Fig. qidr genaamd 237 . Zie Fig. op. HILL. p. namelijk kruiken die onmiddellijk hetgeen waarmee ze in contact kwamen. 13. CHRISTIDES. zullen we het kort houden. 234 V. Vaak werden er ook nog versieringen op aangebracht en soms heeft men zelfs spreuken of vervloekingen aangetroffen. In sommige gevallen heeft men op de wanden resten van substanties aangetroffen die op een heel ander gebruik wijzen. Daarnaast bestonden er ook volledig bolvormige brandbommen. pp. Wat het uitgebreide gamma van deze granaten betreft. maar ook kleinere exemplaren in glas waren niet ongebruikelijk.. zoals trebuchets en mangels 233 . New light on navigation and naval warfare in the Eastern Mediterranean. vooral in het MiddenOosten. 14. 1923. Men mag dus niet zomaar alle sferoconische kruiken als granaten bestempelen. dat gemakkelijker kon breken bij het lanceren en waarschijnlijk enkel bedoeld was om brandstof te verspreiden 236 . met bibliografie n. heeft men een veel eleganter genre aangetroffen. Een ander vuurwapen dat al op een lange traditie terugging. 106-111. want anders zou dit ons te ver afvoeren van wat de bedoeling van deze verhandeling is. meer bepaald bij Foustat. was de brandpijl. Islamic Technology: an illustrated History. is er een verhitte discussie geweest of deze voorwerpen al dan niet granaten waren. AL-HASSAN. pp.. Omdat er bij archeologische opgravingen zo’n diversiteit aan vormen aangetroffen is van zogenaamde sferoconische potten. 235 Zie Fig. Ook hier slaagden de moslims erin gevoelige verbeteringen aan 232 Zie hiervoor in de eerste plaats M.68 Uit alle bronnen blijkt dat er bij de granaten een grote variatie bestond. maar de meeste teksten wijzen er toch op dat ze vooral op het land aangewend werden. In Egypte. Y. 44. D. M. 237 A. 15 en 16. in brand staken. namelijk het opslaan van wijn of parfum. D. Zie ook A. 92-129 en appendices. Volgens de tekeningen in de militaire handboeken werden ze ook gebruikt op schepen. 110. Meestal werden ze uit klei vervaardigd. R. 233 Zie Fig. De belangrijkste verbeteringen van de moslims betroffen vooral de aërodynamische kwaliteiten van deze projectielen. Normaal gezien werden zij gelanceerd door grote machines. Zo kon men ze veel gerichter afvuren en dus de efficiëntie vergroten.

Caïro. 18. CHRISTIDES. Al-Ahkam fi Fan al-Qital fi’l Bahr al-Mulukiyah wa’l Dawabit an-Namusiyah. misschien zelfs al op het einde van de 10de eeuw 241 . verschaft een werk van Ibn al-Manqali (13de/14de eeuw) ons veel verduidelijking.. Leo VI had alle redenen om weinig expliciet te zijn over hun sterkste vuurwapens. Dit toont ook nog maar eens aan dat de Byzantijnen inderdaad grote inspanningen moesten doen om de ontdekking van het Griekse vuur door de Arabieren tegen te gaan. maar vooral de invoering van salpeter betekende een belangrijke vooruitgang.d. op. s. maar deze gaan ongetwijfeld niet terug op een oudere traditie en waren volledig nieuw vanaf de 13de eeuw. Zo ontwikkelden zij speciale machines om de pijlen verder en krachtiger te kunnen afvuren 238 . Het betreft hier wapens die gebaseerd zijn op buskruit zoals vuurpijlen.. pp. CHRISTIDES. 11-13. Deze auteur heeft namelijk vroegere Arabische vertalingen van de Naumachica van de Byzantijnse keizer Leo VI verzameld en aangevuld met andere informatie over oorlogvoering op zee 240 . HET ARABISCHE ‘GRIEKSE VUUR’ VÓÓR DE KRUISTOCHTEN Wanneer we echter naar de eerste vierhonderd jaar na de uitvinding van het Griekse vuur door de Byzantijnen terugkeren. B.69 te brengen. Verder beschrijven de handboeken ook nog andere wapentypes. cit. 4. Dan zijn we echter opnieuw in de periode van de kruistochten. Hier kampen we dus met een gelijkaardig probleem als voor de Byzantijnse bronnen. ‘ABD RAIM. Aangezien dit maar weinig meer te maken heeft met het Griekse vuur laten we deze vuurwapens dan ook buiten beschouwing. raketten. die echter niet zo expliciet zijn. V. p. 241 V. moeten we ons jammer genoeg tevredenstellen met minder en onduidelijkere informatie. ed. aangezien de moslims al snel beschikten over vertalingen van zijn taktische geschriften. cit. Het grootste minpunt is het ontbreken van handboeken over vuurwapens voor deze periode en de zeer geringe hoeveelheid aan archeologische vondsten. Waarschijnlijk gebeurde dit aan het begin van de 12de eeuw 239 . Wat de terminologie betreft. . op. Om die reden is men zeer sterk afhankelijk van historische teksten en ook van lexica en poëzie. Ook de samenstelling van de brandstoffen werd gestaag geperfectioneerd. primitieve kanonnen en torpedo’s. 240 IBN AL-MANQALI (=IBN MANGLI). 238 239 Zie Fig. Ook de betrouwbaarheid is in sommige gevallen niet zo hoog.

CANARD. Al in 710 zou de Arabische veldheer Muhammed Ibn Kasim naft gebruikt hebben tijdens een expeditie in India en bij de belegering van Constantinopel in 717/718 zouden de moslims er eveneens over beschikt hebben 243 .. 41-56. CHRISTIDES. zodat men hier waarschijnlijk te maken heeft met primitieve vuurwapens op basis van aardolie in de aard van wat Procopius beschreven heeft. valt op dat het grootste deel ervan betrekking heeft op oorlogvoering te land en vaak veel gelijkenissen vertoont met de periode van de kruistochten. in het andere wordt er niets gespecifieerd.70 In deze tekst vinden we de Arabische parallellen voor de Griekse woorden in verband met het Griekse vuur (naft) en die bevestigen de veronderstellingen die in het verleden al gedaan werden. Vooral de context moet grondig onderzocht worden en dan kijken we in de eerste plaats naar het gebruik ervan op zee. maar wanneer juist de belangrijke verbeteringen op het gebied van de aërodynamica en de toevoeging van salpeter hebben plaatsgevonden. het equivalent van purfovroς. MERCIER. cit. Zoals wij hierboven al vermeld hebben. cit. M. in V. cit. kunnen we niet bepalen. pp. 242 . terwijl deze hen wel degelijk aanzienlijke schade konden berokkenen met hun Griekse vuur. In het eerste geval gaat het duidelijk over een landoorlog. op. op. Als men het geheel bekijkt.. 3-7. pp. wordt naffatun of zarraqun gebruikt. Zo vindt men voor sivfwn (in de betekenis van ‘vlammenwerper‘ in koper of brons) muqaddam. 243 V. in M.. Toch opteren Zie voor de verklaring van naffatah de KAMOUS. Textes relatifs à l’emploi du feu grégeois chez les Arabes. de specialist voor de lancering van het Griekse vuur. pp. 5. 43 en de LISAN AL‘ARAB. 14-15. CHRISTIDES. op. op. Met grote waarschijnlijkheid kunnen we dus zeggen dat de latere beschrijvingen van de granaten wel degelijk op een oudere traditie teruggaan. 244 Zie voor een uitgebreid chronologisch overzicht: M. Voorts wordt het oorlogsschip dat uitgerust was met vuurwapens harraqah genoemd. cit. maar toch blijft grote voorzichtigheid geboden. We moeten dus vooral op zoek gaan naar de bovenstaande termen. Vanaf de 9de eeuw neemt het aantal vermeldingen over het gebruik van vuurwapens door de Arabieren fors toe 244 . aan te duiden. want dat zou ons te veel tijd en ruimte vragen. De vroegste vermeldingen duiken al op in de 8ste eeuw. maar vooral zarraqah en naffatah terug 242 . Om de sifwnavtwr. p. zodat het hier moeilijker is een oordeel te vellen. Het is hier zeker niet de bedoeling alle betrokken fragmenten te bespreken. Opvallend is wel dat er nergens melding van gemaakt is dat ze het effectief gebruikt zouden hebben tegen de Byzantijnen. p.. MERCIER. heeft het woord naft een ruime betekenis en betekent het niet zomaar dat het om het Byzantijnse Griekse vuur zou gaan.

Of dit even krachtig was als de Byzantijnse types. wat ons in de eerste plaats interesseert. Ondanks de soms twijfelachtige en te expliciete interpretaties van V. Christides vertaalt een verwijzing bij Ibn Sida (1007-1066) als volgt 247 : Harraqat zijn schepen die vlammenwerpers hebben en men zegt dat ze de vlammenwerpers zelf zijn. p. EICKHOFF. 248 Persoonlijke mededelingen. op. Dit begrip slaat hoogstwaarschijnlijk ook op schepen die uitgerust waren met toestellen om de granaten gevuld met naft af te vuren. V. Christides lijken enkele Arabische literaire bronnen er toch op te wijzen dat de moslims wel degelijk over een soort vlammenwerpers beschikten.71 we hier eerder voor een vrij late datering. 247 IBN SIDA. Christides laat uitschijnen 248 . zoals 2 Arabische lexica (11de en 12de eeuw) ons aantonen 246 . VASILIEV. cit. zonder vuurwapens aan boord 251 . Seekrieg und Seepolitik zwischen Islam und Abendland: Das Mittelmeer unter byzantinischer und arabischer Hegemonie (650-1040). op. II. cit. Volgens hen zijn de Arabische teksten vaak helemaal niet zo expliciet als V. Y. We vast dat de Arabieren verrassend vroeg over toestellen met Grieks vuur beschikten. 19. vanaf het begin van de kruistochten ongeveer. Vanaf het einde van de 10de eeuw duidde harraqah soms ook wel op een gewoon snel oorlogsschip. n. cit. 251 A. 27-30. 173. cit. p. 108. Opvallend is in elk geval het feit dat er in die Arabische militaire traktaten nauwelijks een spoor van vlammenwerpers terug te vinden is. A. E. 400. p.. 24.. R. Oorspronkelijk ging het waarschijnlijk effectief om schepen die uitgerust waren met toestellen om Grieks vuur af te schieten. 24-25. I. AL-HASSAN. p. tegen de ByzanZie de bespreking over salpeter pp. zoals men op verschilllende tekeningen ziet 249 . 246 245 . maar J. Over de exacte betekenis van dit woord bestaat heel wat onduidelijkheid. pp. p. 18-21. is helemaal niet duidelijk en eerder twijfelachtig aangezien ze zo weinig vermeld worden. 132. CHRISTIDES. Daarvan bezitten we slechts één figuur uit een 14de-eeuwse codex. 249 Zie Fig. Volgens deze moderne auteur beschikten de moslims dus wel degelijk over sifon-achtige wapens. D. 2. Haldon en J. V. op. Pryor betwijfelen dit sterk. V. HILL. n. 3. zeker wat het laatste element betreft 245 . Al in 835 gebruikten zij harraqat in de oorlog. maar die is te gestileerd om ons bijkomende gegevens te verschaffen 250 ... Al-Muhkam wa-l-muhit al-A’zam fi l-lugha. op. In elk geval blijkt de betekenis van harraqah vrij ruim te zijn. net als bij het Griekse equivalent purfovroς trouwens. Daarnaast vinden we ook verwijzingen terug naar harraqah. CHRISTIDES. 250 A.

In een van zijn andere gedichten is de beeldspraak nog veel kleurrijker en overdreven. Wanneer ze grommen van woede lanceren ze een vuur zonder rook. of dat het gewoon om een dichterlijke vrijheid gaat. Diwan. loc. Hun brandende ademstoten zijn de vuurtongen van de bliksem.. cit. 375. M.72 tijnen nota bene.. 407. op. 3de gedicht. Of er hier sprake is van een variant met een andere samenstelling. zoals het vuur dat in de hel brandt. beantwoordt de beschrijving aan het effect ervan. In enkele poëtische geschriften vinden we de meest uitvoerige descripties terug. loc.. in A. 36. M. p. 255 ID.. blijkbaar met succes 253 : Wanneer zij het vuur lanceerden. Zie A. op. zonder hulpmiddel op de dag van de ontmoeting. cit. CANARD. Zo geeft Ibn Hani een korte. cit. Daardoor heb jij de ‘roodbaarden’ verdreven door met hen een hevig gevecht te leveren met vuur dat brandt in de hel. XIX. en hun grommende monden zijn van ijzer… Vreemd is hier dat Ibn Hani stelt dat het ging om vuur zonder rook. MERCIER. AL-BUHTURI.. I. Histoire de l’Afrique et de l’Espagne. Zie M. waarvan de staart over de golven sleept. maar accurate beschrijving 254 : Uit deze schepen ontsnapt een donkerrood vuur waarvan de vlam op een snel strijdros lijkt. zoals Ibn al-Idhari ons vertelt 252 . 6. 42-44. 39. A. VASILIEV.. A. cit. M. Zie M. op. 254 IBN HANI. op. § 51. nogal obscure poëet vinden we het element rook wel opnieuw expliciet terug wanneer 252 253 IBN IDHARI. MERCIER. cit. p. 45. Alhoewel hier niet expliciet vermeld wordt dat het om vlammenwerpers gaat. 54. CANARD. p. v. cit. v. wat helemaal anders is dan wat keizer Leo VI zegt 256 . op. . VASILIEV. p. 256 LEO VI. MERCIER. cit. Bij een andere. liet hun schot (bij de vijanden) enkel verbrand vlees over dat een geur van roosteren verspreidde. .. maar toch blijft hij nog vrij dicht bij de realiteit 255 : Boven de schepen verheft zich een dikke en zware wolk die talloze bliksemschichten lanceert en die gerommel van donder laat horen… Het zijn dergelijke schepen die een vuur lanceren dat de gezichten verbrandt. Ook enkele jaren gebruikten zij vuurwapens in een zeegevecht met de Byzantijnen. I. cit. op. 13e gedicht. geven ze toch een uitstekend idee van de effecten van de Arabische naffatah. is moeilijk uit te maken. Alhoewel ze wel wat gedramatiseerd overkomen. p.

III. enkele bemanningsleden die gespecialiseerd waren voor het lanceren van naft. 63). op. Christides is toch wel gebleken dat zij al in de 9de en 10de eeuw een ruimer vuurwapenarsenaal en zelfs vlammenwerpers hadden. p. 55. 839-923) dat er zich op een klein oorlogsschip met 45 zeelui 3 naffatun bevonden 258 . omhult ze (het schip) bij het lanceren met een kleed van duisternis die een beschermende kracht vormt. cit. . Het lijkt er toch op dat er bij de Arabieren iets meer mankracht nodig was voor het afvuren. op. net als op de Byzantijnse. wat zij 257 258 TANUKHI. 259 V. niet alleen van de samenstelling. Datzelfde getal vinden we ook nog terug voor een boot met 90 mariniers aan boord 259 .. of dat het om slingertoestellen voor kruiken met naft ging. n. Nichwar. p. M. 6-7. XXXV. Op die schepen bevonden zich.73 die een bloemrijke omschrijving geeft van een zarraqat an-naft. cit. Uit het recente onderzoek van vooral V. iets wat men vroeger voor onmogelijk hield. 16. blijven er nog te veel onduidelijkheden om een klaar antwoord te geven op de vraag of de Arabieren al dan niet het geheim van het Byzantijnse Griekse vuur ontrafeld hebben en of zij het konden imiteren.. want de Arabieren kenden in die tijd een ongekende bloei op onder meer wetenschappelijk gebied. een toestel om Grieks vuur te lanceren 257 : Het is een geel voorwerp waarvan zich in de mond een visceuze vloeistof van dezelfde kleur bevindt. pp. cit. MERCIER. Wanneer ze zich bevrijdt van haar ziel. spot ze met de wind en rivaliseert ze met hem in snelheid. Mogelijk zullen het er wel meer geweest zijn dan 3. CANARD. I. Hier is het trouwens niet altijd zeker of de Arabische schepen al dan niet beschikten over echte vlammenwerpers.. Wanneer die gelanceerd wordt. Zoals uit het voorgaande gebleken is. AL-TABARI. Hoeveel er dan op een grote harraqat van hetzelfde kaliber als een Byzantijnse dromon waren. Sporadisch vinden we nog verwijzingen terug naar het gebruik van harraqat bij zeeslagen in de 9de en 10de eeuw 260 . Zie M. 1582 (= The history of al-Tabari. maar die blijven toch zeer beperkt als men ze vergelijkt met de talloze vermeldingen van naft die in de vorm van granaten of brandpijlen te land gebruikt werden. wordt nergens vermeld. In de loop der tijden zijn zij in het bezit gekomen van verschillende elementen van het wapensysteem. Ta’rikh al-rusul wa’l-muluk. op. p. Dit kan ons eigenlijk niet verwonderen. maar dat kunnen we niet bewijzen. 32. aangezien er er op de kleinere Byzantijnse oorlogsbodems maar 1 of 2 specialisten waren. 256. CHRISTIDES. Zo vinden we bij Tabari (ca.

Christides zelf te controleren. kunnen wij onmogelijk zeggen. n. Christides. HALDON. Daarom twijfelen wij toch ook wel een beetje aan de mening van V. H. p. Daarenboven komt de meer gedetailleerde informatie van gedichten. Christides neigt eerder om de naft van de Arabieren min of meer op gelijke hoogte te stellen met het Byzantijnse Griekse vuur. V. 65. . Zie ook V. op. 260 261 Zie bijv. 824).). Chapter II. p. Om duidelijker stelling te kunnen innemen. Het is dan ook niet verbazingwekkend dat de moderne geleerden het er niet over eens zijn. The conquest of Crete by the Arabs (ca. H. V. In elk geval besteedden de Arabieren veel meer aandacht aan de ontwikkeling van granaten en brandpijlen. bronnen die toch met grote voorzichtigheid moeten geïnterpreteerd worden. Pryor en G. Bij het buitmaken van een Byzantijns oorlogsschip moeten zij daar ongetwijfeld elementen van gezien hebben. ‘ABD AL-WAHHAB. zoals J. Anderen. menen dat de Arabische versie toch sterk inferieur was aan de Byzantijnse 262 .). Uit de omslachtige beschrijving van de Tunesische dichter Ali Ibn Muhammed Iyadi kunnen we afleiden dat ook de Arabieren waarschijnlijk het principe kenden van een haard om het mengsel op te warmen vooraleer het af te vuren 261 . J. moeten we nog wachten op de talloze Arabische documenten die over afzienbare tijd gepubliceerd en bestudeerd zullen worden. Bovendien is het toch wel erg opvallend dat er in de militaire geschriften nauwelijks iets over vlammenwerpers te vinden is. 278.74 zeker snel door hadden aangezien zij zelf over immense voorraden aardolie beschikten. IYADI. cit. J. 1944. Bovendien waren wij niet in staat om de soms in twijfel getrokken interpretaties van V. p. 366 (ed. CHRISTIDES.. Haldon. p. IBN HAYYAN. pp. Of zij echter het echte Griekse vuur kenden. ed. 262 Gabriele PASCH. 275 (trad. Pasch. F. Caïro. Daarvoor is het aantal teksten te beperkt en is de terminologie te onduidelijk. 363. p. 44 and 45 of ‘De Cerimoniis’. aangezien wij geen Arabisch kunnen lezen. M. 139. Al-Muqtabis. Wij vinden het toch alleszins vreemd dat de moslims hun schepen met vlammenwerpers slechts sporadisch in de strijd wierpen. 48-49. Al-Muntakhab al-Madrasi min al-Adab al-Tunisi. maar ook moeten zij op zijn minst een globaal idee gehad hebben van de principes om het te lanceren.

cit. cit. CASSON. Types en uitrusting van de Byzantijnse oorlogsschepen Om de rol en het belang van het Griekse vuur beter te kunnen begrijpen. The navy in the works of Constantine Porphyrogenitus. de pamphylos en tenslotte de ousiakos. MAKRYPOULIAS. G. . Zie voor een reconstructie Fig. Ships and seamanship in the ancient world.. DOLLEY. Uit de grote spraakverwarring die ook bij specialisten zo263 264 PROCOPIUS. F. XIX. 47-53. 163. REDDÉ. Op deze ingewikkelde en technische discussie gaan wij niet uitgebreid in. op. III. Mare nostrum. 16. De Byzantijnse vloot bestond uit verschillende scheepstypes waarvan de terminologie ons opnieuw in verwarring brengt. beschikt men niet over treffelijke tekeningen en is ook de informatie van de antieke teksten onvolledig en niet zelden tegenstrijdig. Byzance et la mer. PRYOR. Over de plaatsing van de chelandion is men het sterk oneens. pp. ISIDORUS HISPALENSIS. In elk geval was de dromon het belangrijkste en grootste oorlogsschip. Etymologiae. G. pp. E. technology and war. moet men ook enige notie hebben van het ruimere kader van de algemene Byzantijnse oorlogvoering waarin het Griekse vuur gebruikt werd. pp. L. The warships of the later Roman empire. J. 148-154. C. 117-124. Zo is het onder meer belangrijk te kijken naar de plaats die de sifon was toebedeeld bij de algehele uitrusting van de oorlogsbodems. 57-61.. 267 C. V. cit. H. 408-418. Meestal onderscheidt men drie categorieën volgens de grootte: de dromon in strikte zin. pp. cit. 135-148. zoals Isidorus van Sevilla meedeelt 264 . op. maar al snel ontstonden er ook exemplaren met twee of uitzonderlijk zelfs drie. HALDON. pp. PRYOR. pp. Binnenkort wordt ook een monografie gepubliceerd die volledig aan de dromon gewijd is door Elizabeth JEFFREYS en J. H. 14. MAKRYPOULIAS. pp. 334-339. Variae. p. Seekrieg und Seepolitik zwischen Islam und Abendland. pp. 1. Deze typisch Byzantijnse term duikt pas vanaf de 6de eeuw op 263 en wijst op het verschijnen van vernieuwende elementen. 15-16. CASSIODORUS.. zodat het niet evident is om ons een duidelijk beeld van de dromon te vormen 265 . want dat zou ons veel te ver doen afdwalen van ons onderwerp. BYZANTIJNSE OORLOGSSCHEPEN EN TACTIEK 1. M.75 IV. EICKHOFF. 411-413. Jammer genoeg is er nog altijd geen enkel dergelijk schip op de zeebodem ontdekt. Oorspronkelijk wees dit op snelle boten met slechts één rij roeiers. H. pp. Geography. XI. De essentie van al deze variaties lag erin dat het allemaal lange en snelle schepen waren. 162-168.. Eenvormigheid is duidelijk niet van toepassing op de dromon want de teksten vermelden steeds verschillende groottes en aantallen roeiers. op. op. 20. 266 Hélène AHRWEILER. J. Hélène AHRWEILER. 265 Zie voor meer specifieke informatie over de dromon R. Sommigen identificeren die met de dromon 266 . anderen verdedigen de stelling dat het om een totaal ander type ging 267 .

op. wat in de buurt is van de 27 bij de Atheners 271 . 162-163. DOLLEY. Die ontwikkelingen zijn voor een groot deel op rekening te schrijven van de evolutie in de bewapening.. J. De belangrijkste veranderingen vonden. PRYOR.. F. p. G... pp. cit. 273 R. F. terwijl dat bij de Atheense trireem maar één was. J. 334.. 272 Zie Fig. 336. midden. G. zoals gezegd. cit. 271 M. op. op... MAKRYPOULIAS. J. cit. 170. 60. Dit zou vooral gelden voor de pamphylos en de ousiakos. DOLLEY. op. Verder werd er ook overgeschakeld naar een Latijns zeil in plaats van een vierkant 273 . 900) is er sprake van R. vooral wat de 10de eeuw betreft. maar dit blijkt toch niet helemaal te kloppen. Belangrijker dan deze ingewikkelde technische discussie is te bekijken wat nu de vernieuwende elementen van de Byzantijnse oorlogsschepen waren. p. vooral van de uitvinding van het Griekse vuur. In de loop van de 10de eeuw leek er een stijging te zijn geweest van hun aantal per schip. cit. op. 334. cit. 269 268 .. HALDON. 336337. cit. en van de andere tactiek die daardoor gevolgd werd. Waarschijnlijk stonden er op de grote exemplaren twee en mogelijk soms zelfs drie masten. 150. Niet toevallig is hun aantal per rij 25 tot 30.. kunnen we besluiten dat de verschillen tussen deze klassen vrij beperkt waren en eerder gebaseerd waren op de hoeveelheden en soorten bemanning dan op echt fysisch andere scheepstypes 268 .76 als Leo VI of Constantinus IX te voorschijn komt.en achterkasteel was. kunnen we met zekerheid zeggen dat de dromon niet meer over de hele lengte bedekt was. 20. G.C. Bij Leo VI (ca. C. cit. Wat het uitzicht betreft 272 . 48. maar dat er een apart voor-. cit. p.. C. op. H. CASSON. De belangrijkste toevoeging was een xylokastron. maar dan met slechts één rij roeiers. H. Hier vinden we aantallen terug van 220 tot zelfs 300 man per schip 270 . Vanaf ongeveer de 9de eeuw werd een grotere versie ontwikkeld die dan de dromon in strikte zin genoemd werd. loc. 120-121. In feite greep men in de beginperiode qua scheepsarchitectuur grotendeels terug naar de ranke en snelle Atheense trireem van de 5de eeuw v. 51-52. Hierbij sprong natuurlijk eerst en vooral de sifon in het oog. DOLLEY. Op het eerste zicht lijkt er zich dus weinig evolutie te hebben voorgedaan in de scheepsbouw. MAKRYPOULIAS. pp. cit. HALDON. op. cit. De bemanning varieerde respectievelijk tussen de 120 en 160 man en tussen de 108 en 110 269 . pp. pp. p. loc. op. op. H. L. 270 R. H. echter vooral plaats op het gebied van de bewapening. die vaak beschouwd worden als de types die het nauwst aansluiten bij de oudste soort dromon.. REDDÉ. de periode waarvoor we over de meeste informatie beschikken. een houten platform in het midden van het schip waarop extra soldaten en oorlogstuig konden geplaatst worden. MAKRYPOULIAS. pp. cit. C.

XIX. Uit andere teksten blijkt dat hun aantal respectievelijk 2 en 1 is.. Op de boeg treedt de sifon.. 279 LEO VI. 670. II. p.. pp. G. 672-3. Voor de bediening werden drie personen per sifon voorzien bij keizer Constantinus VII 278 . 280 CONSTANTINUS VII PORPHYROGENITUS. 2. 281 C.. 45. Er is sprake van 12 lichtbewapende soldaten die samen instaan voor het sturen.de leiding van de roeiploeg en de bediening van de sifons. p. 669. Waar die zich juist bevonden. Een andere bron is nog specifieker 276 : jEpi. Behalve de sifons en de andere beschreven types van Grieks vuur 282 waren de Byzantijnse oorlogsschepen uitgerust met een ruim arsenaal aan allerlei wapens. 45. 275 274 . op. cit. mevson pou toØ katartivou ejn toÃH megivstoiH drovmwsin ejpisthvsousi periteteicismevna sanivsin ejx ôn a[ndreH tine. DAIN. 278 ID. op. 169-170 en n. G. aujtoi. Enkele decennia later zijn dat er drie voor de twee grootste categorieën dromons zoals blijkt uit de beschrijving die keizer Constantinus VII geeft van de vloot voor de expeditie van 949 tegen Kreta 275 . 276 BASILEIOS PATRIKIOS PARAKOIMOMENOS. cit. 673. CONSTANTINUS VII PORPHYROGENITUS.. XIX. cit. 14 in A. 283 LEO VI. is ons niet bekend.H uJpokeimevnouH sunqlavsousin sfodräH kataferovmena. zodat er 9 personen zijn voor de 3 sifons. p. cit. in werking wanneer de schepen zich recht tegenover de boeg bevinden. Bij de kleinere ousiaka waren er maar twee sifons 277 . II. h] ti e{teron ejpicuvLEO VI. MAKRYPOULIAS. plavgioi kai. XIX. kai.77 slechts één exemplaar dat zich helemaal vooraan in de boeg bevond 274 . op. 282 Zie hoofdstuk II. 277 CONSTANTINUS VII PORPHYROGENITUS. Het lijkt er dan ook sterk op dat de installaties op de dromons in strikte zin meer ontwikkelde en grotere exemplaren waren die meer mankracht vereisten 281 . II.. legovmena xulovkastra peri. cit. Naumachica. Leo VI overloopt de belangrijkste in zijn Tactica 283 : z)j jAlla. oÍon mavzaH xifoeideÃH. de. op. terwijl dat bij Leo VI slechts één man lijkt te zijn 279 .. Dat cijfer lijkt alleszins wel op te gaan voor de ousiaka 280 .H ajkontivsousin h] livqouH mulikou.. op. 65-66. Naumachica.. cit. 170. De Cerimoniis. di jôn h] th. 102. p. die katakoraks genoemd wordt. ta. II. MAKRYPOULIAS. h] tou. en twee (sifons) aan de zijden treden zelf ook in werking wanneer ze aanvallen langs de zijkanten. § 6.H h] sivdhra bareva. to. duvo de. op. 45. § 8. op. cit. t−H prwv/raH oJ sivfwn o}H katakovrax levgetai ejnergän o{tan ìsin aiJ n−eH ajntivprw/roi: kai. pp. ejnergoØnteH o{tan plavgioi prosbavllwsi. cit. op.H to. Zie C. pp.n naØn diaqruvyousin. 45. mevson t−H polemivaH nho. 3.

zoals slangen. nd j) Kai. skotivzei tou. ejcivdnaH. verstikt en benevelt de damp van de ongebluste kalk de vijanden en wordt hij een groot obstakel. van waarachter sommige mannen speren zullen slingeren naar het midden van het vijandelijke schip of molenstenen of zware stukken ijzer. luphvsousin aujtou.H ta.H polemivouH kai. 52.H. a[lloi ajsbevstou plhvreiH. qhriva davknousi kai. tän ploivwn tän polemivwn rJiptovmena: oÍon o[feiH. th. kai. bijten de dieren en doden ze de vijanden binnen in de schepen door hun gif. toØ ijoØ tou. en andere gelijkaardige giftige beesten. En boog-ballista’s op de achterstevens. en adders. Maar ook de zogenoemde xylokastra ergens rond het midden van de mast bij de grootste dromons zullen afgeboord zijn met aangebrachte planken. En nog anderen (bedachten) kruiken vol met ongebluste kalk. En anderen kwamen op het idee om dieren in kruiken op te sluiten en die naar de schepen van de vijanden te werpen. ne j) Kai. verpletteren.n w{ran ojfeivlonta ajgäna. Wanneer die vallen en stukbreken. mevga ejmpovdion givnetai. kata. ôn suntribomevnwn ta. sauvraH. die ‘vliegen’ genoemd worden. zoals zwaardvormige voorwerpen. kai. kai. ta. taÃH prwvraiH. waarmee ze ofwel het schip in stukken breken.H polemivouH e[swqen tän ploivwn.H to.H ejn aujt± polemivouH qanatäsai.H legomevnaH muivaH. toxobolivstrai de.H sumpnivgei kai. kai. kata. ôn rJiptomevnwn kai. tän duvo pleurän toØ drovmwnoH ejkpevmpousai sagivttaH mikra. kai. en op de boegen en langs de twee zijden van de dromon om kleine pijlen. Wanneer die (kruiken) stukbreken. op wie ze heftig neerkomen. en schorpioenen.78 sousin h] ejmpr−sai dunavmenon th. of (van waarachter) ze iets uitstorten dat het schip van de vijanden in brand kan steken of de vijanden in hun eigen schip kan doden. en hagedissen. kai. trivboloi de. . sumfqeivrousi dia. ng j) Kai. 54. 53. 7. af te schieten. ejmpodivsousin pro. sidhraà rJiptovmenai ejn toÃH ploivoiH tän polemivwn ouj mikra. skorpivouH. qhriva e{teroi ejpenovhsan ejn cuvtraiH kekleismevna. ejn te taÃH pruvmnaiH. kai. nb j) Kai. ofwel de bemanningsleden. kai. o{moia touvtwn ijobovla. cuvtraH de.n kata. suntribomevnwn oJ t−H ajsbevstou ajtmo.n naØn tän ejnantivwn h] tou.

Het is ook mogelijk door middel van bepaalde zogenaamde kranen of sommige gelijkaardige gammavormige toestellen. pp. die in een cirkel ronddraaien. Vroeger werd dit meestal zonder veel problemen aanvaard 285 en verwees men vaak naar een 10de-eeuws tactisch geschrift waar dit expliciet ver- 284 285 CONSTANTINUS VII PORPHYROGENITUS. eÉta pivptonta ejn toÃH ploivoiH dia. H. h] skeuh. eJtevra/ u{lh/ ejneilhmmevnh/ ejmpurisqevnta kai. E. h] tinwn oJmoivwn ejpithdeumavtwn gammatoeidän kuvklw/ peristrefomevnwn. h] tina eJtevran u{lhn ejpicuvsai toÃH polemikoÃH ploiv-oiH dia. CHRISTIDES.. 52.79 55.n pepurwmevnhn. nh j) Kai. Ook vrij grote ijzeren voetangels of scherpe nagels die in houten balletjes vastgemaakt zijn.n. toØ maggavnou strefomevnou kat jaujtän.. trivboloi de. Of de Byzantijnse oorlogsbodems nog over rammen beschikten. V. h] pivssan uJgra. op. en naar de vijanden geworpen. cit. p. tän pollän merän ejmprhvsousin aujtav. 58. meivzoneH sidhraà h] ejn sfairivoiH xulivnoiH ½loi ojxeÃH ejmpephgmevnoi. R.. tän dromwvnwn desmoumevnoiH: kai. steken ze die in brand door de vele deeltjes. 49. EICKHOFF. kai. op. 44-45. tän polemivwn ballovmena. 62. Hieruit kunnen we afleiden dat de sifons blijkbaar onvoldoende waren om de vijand altijd te kunnen verslaan en dat er voldoende alternatieven aan boord moesten zijn wanneer het belangrijkste vuurwapen faalde. x )j Dunato. 138. DOLLEY. . dia.n de. kata. Ook de mangel wordt tegen hen ingezet. in brand gestoken vloeibare pek of een ander product of een andere materie uit te storten over de vijandelijke schepen die door de dromons samengedreven zijn. cit. 60. is niet geheel duidelijk en wordt de laatste tijd steeds meer in twijfel getrokken. 824). Wanneer ze vervolgens op de schepen vallen. tinwn geranivwn legomevnwn. The conquest of Crete by the Arabs (ca. En ijzeren voetangels die naar beneden geworpen worden in de schepen van de vijanden zullen hen niet weinig verwonden en zullen hen hinderen voor het onontkoombare gevecht op het beslissende moment. stuppivoiH de. kai. p. Uit bovenstaande fragmenten blijkt overduidelijk dat de Byzantijnen niet alleen vertrouwden op hun Griekse vuur maar ook vele andere soorten wapens aan boord hadden. worden in brand gestoken met touwwerk en ander materiaal dat eromheen gewikkeld is. op. II. cit. Ook in de De Cerimoniis komt een gelijkaardige grote verscheidenheid aan allerhande wapentuig ter sprake 284 .

Enkele graffiti uit de 12de eeuw laten zien dat in die periode de ram in die periode zeker verdwenen was 291 . 289 J. namelijk om kabels die het roer met de achtersteven verbinden 287 . Weliswaar worden hier e[mboloi vermeld.. maar niet deed zinken. G. e[mboloi. op.n trocant−ra ajpodesmäntai. 15 in A. p. dikke staven die door de openingen van de peddels gestoken werden en die de vijandelijke roeiers konden verwonden en het andere schip konden beschadigen 290 . di jôn eijH to.. 291 Zie Fig. Hier geeft de auteur echter een definitie waaruit klaar en duidelijk blijkt dat het in dit geval om iets heel anders gaat. 66. de. Men gebruikte ook zogenoemde mevnaula. cit. DAIN. Elders wordt hier en daar wel nog gesproken over het rammen van vijandelijke schepen 288 . 2. maar het is natuurlijk niet zeker dat hetzelfde gold in de 9de en 10de eeuw 292 . namelijk een ram die bedoeld was om de boeg van de vijandelijke schepen net onder de waterlijn te doorboren en zo het schip lek te doen slaan. p. PRYOR.H oi[akaH sunevcousi kai. in onbruik raakte. 290 T. oi} tou. De Griekse tekst luidt als volgt: Ta. is de organisatie van de Byzantijnse oorlogsvloot. Van deze auteur verschijnt binnenkort een monografie over de dromon waar uitgebreid op deze problematiek wordt ingegaan en nieuw bewijsmateriaal wordt besproken.H scoiniva:. Uiteraard hebben wij dit nog niet kunnen inkijken. Tactica. Waarschijnlijk was dat zelfs al . De laatste tijd is men er steeds meer van overtuigd dat al snel na de uitvinding van het Griekse vuur de echte e[mboloH. Het was vooral de bedoeling om de roeispanen van het vijandelijke schip te versplinteren 289 . 59. 288 Bijvoorbeeld LEO VI. KOLIAS. H. Organisatie van de vloot Een belangrijk gegeven dat we in rekening moeten nemen om het algemene belang van het Griekse vuur te kunnen bepalen. 21. 292 Onlangs heeft J.. Wij hebben deze tekst echter grondig bekeken en tot onze verrassing vastgesteld dat er hier sprake is van een verkeerde interpretatie door enkele moderne geleerden. t−H nho. In plaats daarvan werd die waarschijnlijk vervangen door een uitsteeksel boven water die op de voorsteven bevestigd was en die het andere vaartuig wel beschadigde.80 meld zou staan 286 . cit. 2. 136. § 60. op. p.. Pryor mij wel persoonlijk bevestigd dat hij in de voorbije jaren veel meer bewijzen gevonden heeft die zijn theorie staven dat de dromons geen ram hadden. maar hij heeft mij persoonlijk bevestigd dat de dromon geen ram had.. Ten opzichte van de situatie tijdens het Romein286 287 BASILEIOS PATRIKIOS PARAKOIMOMENOS. op. wat inderdaad een veel gebruikte term is om de typische ram van een klassieke trireem of van een Romeins oorlogsschip aan te duiden. Die byzantinische Kriegsmarine. cit. maar de tekstfragmenten zijn niet helemaal duidelijk en maken nog verschillende interpretaties mogelijk.

een Grieks woord voor schip. 295 Hélène AHRWEILER.. Zie ook T. Zij waren immers rechtstreeks afhankelijk van de keizer en dus gemakkelijker te controleren. 660). A history of the Byzantine state and society. Alhoewel zij ook voor een groot deel gefinanceerd en gecontroleerd werden door het centrale bestuur. Ten eerste was er de centrale keizerlijke vloot die onder de leiding stond van een drungarios en in Constantinopel en in enkele strategische havens gestationeerd was. A. In zijn monografie over de dromon die binnenkort verschijnt. G. Hoofdbedoeling was de lokale kust te vrijwaren van piraten en invallen en steun te geven aan het landleger. cit. loc. Kort voor 650 begonnen de Arabieren onder leiding van Mu’awiyah namelijk een vloot te bouwen die snel in sterkte toenam en de kustgebieden van het keizerrijk steeds meer begon te bedreigen. Waarschijnlijk werd toen een maritiem thema opgericht. Als reactie op de groeiende concurrentie op zee werd onder Constans II voor het eerst een permanente vloot uitgebouwd. cit. beschikten zij normaal gezien niet over Grieks vuur. pp. 134. TREADGOLD. 315. p. 293 W. 325. G. Hiertoe behoorden de grootste en sterkste dromons en het waren voornamelijk deze schepen die beschikten over het Griekse vuur. Carabisianoi 294 genaamd. W. . pp. 32-35. zoals blijkt bij de rebellie van Thomas de Slaaf (821823). gaat hij diep in op deze ingewikkelde kwestie. cit. In 655 slaagden zij er zelfs in de trotse Byzantijnse zeemacht een zware nederlaag toe te dienen bij Phoenix in Carië. p. dat onafhankelijk van het gewone landleger opereerde en een eigen strateeg had 295 . Zij weerlegt de vroegere visie dat er slechts twee onderverdelingen konden gemaakt worden. Byzance et la mer. 296 Hélène AHRWEILER.. Het besloeg de Griekse eilanden in de Egeïsche Zee en de zuidkust van Anatolië. loc. TREADGOLD. Onder impuls van Leo III (717-741) werd de organisatie verder ontwikkeld en onstond er een drieledige structuur die zich eeuwenlang zou handhaven en die de slagkracht van de vloot gevoelig vergrootte 296 . parallel aan de reorganisatie van het landleger in themata (ca. maar de precieze organisatie is niet geheel duidelijk293 . Mogelijk werd er wel een uitzondering gemaakt voor Sicilië aangezien Arabische bronnen getuigen dat in 733 hun het geval vóór de uitvinding van het Griekse vuur. op. p. KOLIAS.. 19-31. T. Bij interne opstanden sloten de provinciale vloten zich immers automatisch aan bij hun strateeg als die zijn steun verleende aan de rebellen. Het risico dat het gevaarlijke vuurwapen zich vroeg of laat tegen de keizer zou keren was daarom groot. op. Een tweede categorie waren de provinciale vloten. Constantine Porphyrogenitus and his world.81 se keizerrijk voltrokken zich belangrijke wijzigingen in de 7de eeuw die in de eerste plaats het gevolg waren van de expansie van de islam in het Middellandse-Zeegebied. 294 Afgeleid van kavrabiH. KOLIAS. Hij was in de eerste plaats bedoeld voor de verdediging van de hoofdstad en voor grote expedities. TOYNBEE. Zij bestonden uit kleinere boten en waren onderworpen aan de bestuurder van elk thema dat aan de zee gelegen was. cit.

op. pp. Zij opereerden vaak onafhankelijk van de andere twee groepen en waren van veel groter belang dan de provinciale vloten. p. 6. Omdat de enkele extra paragrafen hier van weinig belang zijn en niet ter sprake gebracht worden. 327. 3. Min of meer hetzelfde territorium als Carabisianoi. In tegenstelling tot de vorige groep waren zij niet afhankelijk van de bestuurder van een thema maar stonden zij onder het bevel van een drungarios die rechtstreeks door de keizer benoemd werd en enkel en alleen voor de zeemacht instond. Een eerste was het thema van de Cibyrrhaeoten 298 dat opgericht werd in 732. wat niet altijd kan gezegd worden van enkele latere geschriften over de By- 297 298 E. 302 De Naumachica is een iets uitgebreidere versie van hoofdstuk XIX van de Tactica en is gepubliceerd in een verzameling onuitgegeven militaire traktaten door A. Tactiek De ingebruikname van het Griekse vuur bracht ook gevoelige veranderingen teweeg in de tactiek die gevolgd werd bij zeeslagen. TOYNBEE. Verschillende bronnen laten sterk vermoeden dat ook deze themavloten in het bezit waren van Grieks vuur 300 .82 vloot door Grieks vuur vernietigd werd 297 . verkiezen wij de verwijzingen naar de Tactica te blijven geven. Het aantal themata dat over een dergelijke vloot beschikte. cit. op. want het waren vooral zij die het hele Byzantijnse zeegebied moesten beschermen tegen allerlei invallen. was beperkt. 303 LEO VI. cit. 34-35.. Dit maakt dit werk bijgevolg zeer interessant en vrij betrouwbaar. Dain onder de toepasselijke titel Naumachica. maar zich volledig moest baseren op eigentijdse ervaringen 303 . Daarom bestonden deze vloten ook uit grote dromons naast kleinere scheepstypes maar zij moesten wel met lokale financiele middelen uitgerust en bemand worden. Een derde en laatste categorie waren de themavloten. 11.. n. cit. maar dat was zeker niet zonder risico want ook hun bevelhebbers durfden wel eens partij te kiezen tegen de keizer. Hiervoor is opnieuw de Naumachica van keizer Leo VI zeer interessant 302 . . I. Niet veel later kwam daar Kephallonië 299 bij en in de eerste helft van de 9de eeuw werden Samos en Aigaion Pelagos als aparte regio’s afgescheiden van het thema van de Cibyrrhaeoten. Mogelijk kregen zij slechts beperkte voorraden van het nodige aardoliemengsel uit het centrale arsenaal in Constantinopel zodat het gevaar in geval van een opstand redelijk beperkt bleef 301 . n. op. 44. XIX. 300 Hélène AHRWEILER.. Opmerkelijk is dat de keizer bij het schrijven van zijn traktaat geen beroep kon doen op ouder materiaal. Bovendien is dit laatste werk gemakkelijker terug te vinden dan de Naumachica. EICKHOFF. 37. 299 De Ionische eilanden aan de westkust van Griekenland. Dit eiland had immers zeer sterk te leiden onder aanvallen van de moslims. 1. p. Tactica. 301 A.

83
zantijnse marine die vaak een verkeerd blijken te geven van de realiteit 304 . Anderzijds wijst dit ook op de stiefmoederlijke behandeling van de vloot ten opzichte van het landleger, iets wat nog uit vele andere elementen kan afgeleid worden 305 . Voor deze andere tak van de oorlogsvoering beschikken wij ook over veel meer traktaten en de vroegste dateren reeds uit de Griekse klassieke periode 306 . Leo’s voorschriften laten onmiskenbaar blijken dat de praktijk van het rammen van vijandelijke schepen helemaal naar de achtergrond verwezen werd. In plaats daarvan beschoot men die eerst met Grieks vuur en met de hierboven beschreven projectielen. Vaak was dit blijkbaar onvoldoende om de tegenstander te verslaan en in dat geval was het nodig het andere schip te enteren en in lijf-aan-lijf-gevechten de opponenten proberen klein te krijgen. Niet zelden imiteerde men dus in een zeegevecht eigenlijk een strijd op het vasteland. Dit wordt ook bevestigd door het feit dat de bemanning gewapend was met zwaarden, speren, pijlen en zelfs kleine katapulten. De beste en meest bewapende roeiers-soldaten werden op de bovenste rij geplaatst, de andere op de onderste 307 . Daarbovenop was er op elke grote dromon nog een groep zwaar gepantserde soldaten aanwezig die dezelfde uitrusting hadden als de cataphracten en op de houten platforms stonden 308 . Waarschijnlijk gaat het hier niet om speciale mariniers zoals men vroeger dacht, maar om echte landtroepen, zoals Constantinus VII aangeeft: op de 300 mannen per dromon moesten er 70 landsoldaten aanwezig zijn 309 . Blijkbaar waren die lijf-aan-lijf-gevechten niet het sterkste punt van de Byzantijnse vloot want keizer Leo raadt aan zoveel mogelijk het enteren van de eigen schepen en een strijd van man tegen man te vermijden 310 . Zij vertrouwden blijkbaar eerder op hun vuurwapens en ‘artillerie’. Opvallend is de grote voorzichtigheid waarmee zowel de Byzantijnen als de Arabieren te werk gingen. Voor zover dit mogelijk was, probeerde men directe confrontaties te vermijden. Enkel wanneer men vrij zeker was van de overwinning ging men tot de aanval over en onnodige risico’s nemen was uit den boze. Het bouwen en bemannen van oorlogsbodems was immers
304

Van deze bronnen heeft J. Pryor een grondige studie gemaakt die eveneens in zijn monografie over de dromon ter sprake komt. 305 T. G. KOLIAS, op. cit., pp. 134-135. Dit geldt ook voor keizer Leo VI. In zijn Tactica is immers slechts één van de twintig hoofdstukken aan oorlogsvoering op zee gewijd, de andere negentien enkel en alleen aan die te land. 306 Bijvoorbeeld de Poliorcetica van Aeneas Tacticus. 307 LEO VI, Tactica, XIX, §8; §18. 308 ID., op. cit., XIX, § 13; §65. 309 CONSTANTINUS VII PORPHYROGENITUS, op. cit., p. 670. Zie J. F. HALDON, op. cit., p. 225, n. 68. 310 LEO VI, op. cit., § 25.

84
een zeer dure aangelegenheid en het goed opleiden van zeelui vergde veel tijd. Een groot verlies op zee was dus veel rampzaliger dan bij een veldslag 311 . Om die reden probeerde men ook in de mate van het mogelijke vijandelijke schepen buit te maken en niet nodeloos te vernielen 312 . Enkel in noodsituaties werd heel de vloot betrokken in een zeeslag, maar het zijn juist deze gevechten die het meeste weerklank kregen bij de geschiedschrijvers. Leo VI raadt dit ten stelligste af 313 . De verliezen in geval van een nederlaag zouden immers zeer desastreus kunnen zijn. Meestal ging het om één of enkele eskaders die elk afzonderlijk opereerden en dan spreken we over hoogstens enkele tientallen schepen. Historische auteurs overdreven dikwijls de cijfers over het aantal boten dat deelnam aan grote ondernemingen of zeeslagen. Bij de herovering van Kreta in 961 bijvoorbeeld geeft Theophanes Continuatus het waanzinnige getal van ruim 3000 314 . In een nog niet zo lang gepubliceerd heiligenleven is er sprake van slechts 250 schepen, een getal dat veel beter de realiteit weergeeft 315 . Bij gelijkaardige, mislukte pogingen in de decennia daarvoor is er bij Constantinus Porphyrogenitus sprake van welgeteld 100 oorlogsbodems in 911 en 128 in 949 316 , en dan spreken we nog van groots opgezette expedities! Waarschijnlijk bedroeg de totale Byzantijnse oorlogsvloot tijdens de eerste helft van de 10de eeuw ruim 300 schepen, heel wat minder dus dan wat men op het eerste zicht zou denken op basis van de historische auteurs. Bij enkele grootschalige ondernemingen kon het wel gebeuren dat gewone schepen tijdelijk omgebouwd werden tot oorlogsbodems 317 . Omdat men dus meestal op vrij beperkte schaal opereerde, probeerde men meestal de vijand eerder te verschalken door verrassingsaanvallen of listen dan door brute aanvallen. Bij de aanvang van een reguliere zeeslag vertrok men meestal uit een formatie in een halve cirkel, en niet compact bij elkaar 318 . Dit bood immers het voordeel dat er een grote waaier aan mogelijke tactieken bleef en men zo de vijand gemakkelijker kon proberen om de tuin te leiden door schijngevechten, plotse manoeuvres, enz. met de bedoeling hem te omsingelen. De grootste en sterkste dromons werden op de flanken geposteerd en konden in frontale positie beter hun grote aanvalskracht ten toon spreiden, in de eerste plaats het Griekse vuur, gevolgd door

311

R. H. DOLLEY, Naval tactics in the heyday of the Byzantine thalassocracy, p. 325. V. CHRISTIDES, op. cit., p. 60. 312 J. H. PRYOR, op. cit., p. 59. 313 LEO VI, op. cit., §22. 314 THEOPHANES CONTINUATUS, Chronographia, p. 475. 315 T. G. KOLIAS, op. cit., p. 137. 316 CONSTANTINUS VII PORPHYROGENITUS, op. cit., II, 44-45. Zie J. F. HALDON, op. cit., pp. 334-335. 317 R. H. DOLLEY, op. cit., p. 327. 318 LEO VI, op. cit., §44.

85
het hele arsenaal andere projectielen. Zo trachtte men de vijandelijke schepen bijeen te drijven, een deel daarvan te vernietigen en de rest tot overgave te dwingen. Zoals eerder gezegd, wilden de Byzantijnen entering zoveel mogelijk vermijden 319 . Uit het voorgaande blijkt dus dat het Griekse vuur wel een vrij belangrijk, maar vaak niet doorslaggevend element was bij de zeeslagen. Dit vermoeden wordt ook versterkt door de gegevens in de De Cerimoniis: alle schepen hadden sifons om Grieks vuur af te schieten aan boord, maar dit volstond niet om de expeditie naar Kreta in 949 tot een goed einde te brengen. Dat roept natuurlijk vraagtekens op over de grote impact dat dit wapen volgens velen zou gehad hebben.

319

R. H. DOLLEY, op. cit., pp. 327-328; E. EICKHOFF, op. cit., pp. 162-168.

Zie PLINIUS MAIOR. 1 voor andere auteurs. op. Zoals al eerder gezegd.. De impact van het Griekse vuur blijkt inderdaad minder groot te zijn geweest dan vroeger vaak werd aangenomen. R.86 V. zoals 320 321 Zie bijv. Het belang van de uitvinding van dit vuurwapen wordt soms zelfs vergeleken met die van de atoombom 320 en ook het feit dat het Byzantijnse rijk het onwaarschijnlijk lang uitgehouden heeft. K. Vaak lezen we in de antieke literatuur dat men daarmee het vuur kon blussen. op. 795-6. p. cit. § 11 vinden we nog steeds dezelfde traditionele blusmiddels terug. Uit enkele teksten blijkt namelijk dat men wel degelijk in staat was om zich fatsoenlijk te beveiligen tegen het vernietigende effect van dit vuurwapen. p.n PØr. Een eerste belangrijk aspect om de belangrijke vraag naar het werkelijke effect en belang van het Griekse vuur te bespreken. Daarbij paste men methodes toe die teruggingen op eeuwenoude gewoontes. The secret weapon of Byzantium. 61. cit. pp. 39. Le “Corpus perditum”. Zie Gabriele PASCH. Veel effectiever is zand. maar volgens de huidige wetenschappers zijn deze vloeistoffen in de praktijk niet of nauwelijks beter dan water. ELLIS DAVIDSON. 324 J. op. Le feu grégeois et les origines de la poudre à canon. PARTINGTON. of ook met urine 323 . p. BESCHERMINGSMIDDELEN TEGEN HET GRIEKSE VUUR Volgens de traditionele visie was de kracht van het Griekse vuur zo groot dat men er zich zeer moeilijk kon tegen beschermen. BURY). cit. en kunnen dan ook weinig van dienst zijn om brandende pek of olie te doven. VI. Dit is vooral gebaseerd op de mening van E. op. XXIV en n.. JUgro. Waarschijnlijk bedoelde men met het begrip azijn ook zout bevattende vloeistoffen. R. vooral pekel. 39-40. Ook dit idee moet bijgesteld worden volgens de laatste bevindingen van enkele geleerden en is recent zeer sterk aangevochten door T. 364-366 voor zijn belangrijkste standpunten. cit. GIBBON die in zijn standaardwerk History of the decline and fall of the Roman empire (ed. pp. M. H. is te kijken in welke mate het mogelijk was voor de vijanden van de Byzantijnen om zich hiertegen te beschermen. BERTHELOT. Azijn werd al vele honderden jaren beschouwd als een adequaat middel om zich te verweren tegen allerlei vuurwapens. Korres 322 . DAIN. wat wel meer geschikt zou zijn als blusmiddel 324 . XXXI. KORRES. Les compositions incendaires dans l’ Antiquité et au moyen âge. hebben we dit werk niet kunnen raadplegen. 5.. werd in de oudere literatuur dikwijls voor een groot deel aan dit geheime wapen toegeschreven 321 . maar in welke mate we het belang ervan moet relativeren. 322 T. pp. is nog voor heel wat discussie vatbaar. P. vEna ovplo thH buzantinhvH nautikhvH taktikhvH. 323 AENEAS TACTICUS. B. Ook bij MARCUS GRAECUS. E. 11 het Griekse vuur het palladium van de Byzantijnse staat noemde. J. A.. .

H o[xei perideuvsanteH touvtoiH te psan perieilhfovteH th. cit. mhde.n Mhdikè puri. Herodotus vertelt dat de Egyptische farao Amasis een grote hoeveelheid aluin schonk voor de heropbouw van de tempel in Delphi.. jAll jejkeÃnoi. 328 J. Een ander efficiënt middel was aluin.n ajnuvsein eÉcon (to. cit. cit.n naØn ejstevllonto qarsalevoi. die verhaalt hoe een generaal van Mithridates in 87 v. is dit veel beter dan in gewoon water. aijsqovmenoi katovpin aujtän ejdivwxan. 329 HERODOTUS. flevxein dienooØnto.. LEO VI. Wanneer men ze in azijn of pekel doopt. 332 Zie bijv. 37. in tegenstelling tot het gebruik van linnen of huiden 332 . XXIII. Behalve voor het looien van leer kon dit product ook gebruikt worden om hout te behandelen en brandvrij te maken. een houten toren van vernietiging door vuur kon sparen door hem met aluin in te smeren 330 . 180. 796. PARTINGTON. II. Noctes Atticae. R. 330 AULUS GELLIUS. op. 283. 333 JOANNES CINNAMUS. op. cit. Al bij Thucydides vinden we dit principe terug: de inwoners van Plataea bedekten de houten omwalling met huiden 327 . cit. BERTHELOT. Op dezelfde wijze konden de Romeinen hun belegeringstuigen beschermen tegen de Perzen in 296 331 .87 Plinius Maior vermeldt 325 . Al in de Griekse oudheid was deze methode goed gekend. die in 548 v. XV. XV. p. E. 13. Mogelijk werd dit aangewend om de tempel voor een nieuwe brand te behoeden. 30.. 5. JRwmaÃoi toivnun ejpeidh..C. M. 331 AMMIANUS MARCELLINUS. p. op. 75.. II. want beide vloeistoffen worden beter geabsorbeerd en zorgen ervoor dat zowel het hout als het bedekkingsmateriaal minder snel uitdrogen 328 . Of de Byzantijnen ook deze protectiemethode toepasten. ga. a{te tän JRwma^kän ejqavdeH ejpithdeumavtwn. ejggivsantevH te aujtoÃH. pivlouH tina. p. MARCUS GRAECUS. 6. Om de schepen te beschermen tegen het Griekse vuur paste men het principe van de in azijn gedrenkte doeken toe. § 11. P. 5.r pØr porrwtavtw h] 325 326 PLINIUS MAIOR. 1.n jAbuvdou gegonovteH porqmo. zoals Joannes Cinnamus meedeelt 333 : JRwmaÃoi de. cit. of ook linnen doeken die meermaals in azijn gedrenkt zijn 326 . op. periv pou to.. XX. Beter dan blussen is natuurlijk het voorkomen van brand. op. 327 THUCYDIDES. afgebrand was 329 . . is ons niet duidelijk want we vinden die nergens meer vermeld. op. en daarvoor was de beste methode het bekleden van houten tuigen met doeken of dierenhuiden die in azijn of urine gedrenkt waren.C. Explicietere verwijzingen vinden we onder meer terug bij Aulus Gellius.

p. T. gingen ze onverrichterzake weg. maar in een licht gewijzigde vorm. e[yauen h] kai. des feux de guerre. De Arabieren. pelavsan toÃH pivloiH ajpostrefovmenon kaq juJdavtwn ejsbevnnuto pesovn). 373 (= Patrologia Orientalis. rustten de onverschrokkenen het schip uit door vilten doeken in azijn te drenken en het hele schip ermee te bekleden. Toen de Byzantijnen dit vernomen hadden. ook al raakte het het. weten we niet. les Persans et les Chinois. 119). Vervolgens 334 J. waren ze van plan hen te verbranden met Medisch vuur. Du feu grégeois. werd het door de vilten doeken afgeketst en viel het in het water en werd het uitgedoofd). de vijanden van de Byzantijnen bij uitstek. Deze samenstelling heeft de eigenschap de linnen stoffen te verbranden waarmee de Byzantijnen zich bedekken. de Venetianen) daarna.n brin ajkontizovmenon h] oujde. p. 335 SEVERUS IBN AL-MUQAFFA. achtervolgden ze hen (scil. 268. III. Aangezien de Byzantijnen nu echter geen succes hadden (want het vuur werd veel verder geslingerd naar het schip dan nodig was of raakte het niet of. FAVÉ. th. In de Geschiedenis van de Patriarchen van Alexandrië wordt verteld dat een zekere Abd ar-Rahim. Historia patriarcharum Alexandrinorum. het hoofd van de arsenalen van Egypte. Maar omdat zij echter vertrouwd waren met de Byzantijnse gewoontes. Anders zou het moeilijk te verklaren zijn hoe het dan nog überhaupt mogelijk was dat het Griekse vuur en andere vuurwapens nog voor lange tijd geduchte wapens waren die er toch regelmatig nog voor zorgden dat boten of houten torens en belegeringswerktuigen in vlammen opgingen. 5. a[praktoi ajnecwvrhsan. Hij nam lompen van linnen en verschillende kruiden die hij vermengde. Toch was deze methode niet voor honderd procent veilig want in een Arabisch manuscript lezen we het volgende 334 : Je kan ook een mengsel maken van balsemolie en naft. in 749 al een methode uitvond om zijn schepen tegen vuur te beschermen 335 : Zijn inspanningen zorgden uiteindelijk voor nooit geziene resultaten.88 ejcr−n ejpi. I. . et des origines de la poudre à canon chez les Arabes. naderden hen en toe ze zich ergens in de omgeving bevonden van de zeeëngte van Abydos. REINAUD. Of dit mengsel in de praktijk werkelijk doeltreffend was. pasten het hierboven beschreven procédé al snel na de uitvinding van het Griekse vuur toe. maar hoogstwaarschijnlijk waren er wel degelijk middeltjes voor de aanvallers om het effect van de beschermingsmaatregelen van de vijand te verminderen.

. Wat dit precies was. is tot op heden niet duidelijk. In de lijst van de De Cerimoniis staan wel grote hoeveelheden huiden en nagels vermeld die niet anders dan voor dit doel kunnen gediend hebben 343 . 101. 342 Zie n. hanteerden de Byzantijnen zelf gelijkaardige methodes om hun schepen te beschermen tegen de islamitische vuurwapens. pp. zij niet in brand zouden vliegen. cit. wanneer het vuur door de Byzantijnen op de schepen zou geworpen worden. Men zegt dat het het uitgeperst sap van een plant is. MERCIER. cit. Uit deze twee korte definities blijkt wel dat men het gebruik van talq zeker niet alleen beperkte tot de oorlogsbodems. zelfs al wordt ze bloot gesteld aan de werking van vuur. op. maar ook toepaste voor de bescherming van de elitesoldaten die met vuurwapens omgingen. 57. weten we niet. 343 CONSTANTINUS VII PORPHYROGENITUS. op.. MERCIER. cit. p.. smeren zich ermee in 338 .. 675. maar werden helemaal niet in brand gestoken. In de latere militaire handboeken vindt men nog verschillende andere formules terug 340 en zelfs afbeeldingen van dergelijke beschermende kledij voor soldaten en strijdrossen 341 . 341 Zie Fig. zoals enkele bronnen expliciet stellen: De ‘talq’ zal in geen duizend jaar verhitten. 5. maar daar is geen sluitend bewijs voor te vinden 339 . Degenen die in een vlammenzee gaan. JAHIZ. Madjmu’al Rasail (ed. Het is hiermee dat de ‘naffatin’ zich insmeren wanneer zij het vuur willen betreden 337 . op. 197-207. 339 M. 178). Talq: soort van geneesmiddel. 340 J. PARTINGTON. p. 45... 334. loc. XII. Welke plant(en) nu specifiek gebruikt werd(en). Bij336 337 ID. . II. het vuur werd onmiddellijk gedoofd.89 smeerde hij daarmee de schepen van de vloot in opdat. op. Mogelijk ging het om mica. op. Zie M. pp. Zoals een Arabische tekst aangeeft 342 . 338 LISAN AL-ARAB. integendeel. zoals even verder in de tekst nog eens verduidelijkt wordt 336 . Zie M. p. En dit feit heb ik met eigen ogen gezien: de schepen werden bereikt door het vuur. 22. cit. maar in de bronnen is hier weinig van terug te vinden. MERCIER. p. Het belangrijkste element was dat deze Egyptenaar blijkbaar de brandwerende eigenschappen ontdekt had van een speciaal mengsel van planten. cit. R. cit. VAN NOTEN). maar waarschijnlijk ging het hier al om wat in de latere Arabische lectuur meestal talq genoemd wordt. III. 70. 432 (= Patrologia Orientalis. 57-58. Deze substantie van plantaardige oorsprong was volgens hen een uitstekend middel om zich tegen vuur te beschermen. p.

344 E. . konden verminderen 344 .90 komend voordeel was dat zij ook de impact van andere projectielen die afgeschoten werden. op. cit. EICKHOFF. 142.. p.

komt dit nog duidelijker naar voren als we onderzoeken bij welke gelegenheden het ingezet werd en de Byzantijnen de overwinning schonk. Dikwijls zeggen moderne auteurs ook dat de bronnen talrijke gebeurtenissen opnoemen waarin het Griekse vuur een rol speelde. Toch zijn het vooral de Byzantijnse bronnen die hier belangrijk zijn. maar dit lag niet in onze mogelijkheid. Bij de belangrijke zeges waar het Griekse vuur wel aan bod komt.91 VI. In de mate van het mogelijke hebben wij geprobeerd dit gebrek te verhelpen. gegrond zijn. Historisch overzicht Als bij de bespreking van de oorlogsschepen en –tactiek en van de beschermmethodes tegen het Griekse vuur al gebleken is dat het reële effect van dit fameuze wapen niet zo verwoestend was als vaak wordt verondersteld. Een systematisch en exhaustief onderzoek naar wanneer en hoe het Griekse vuur gehanteerd werd. willen we in de mate van het mogelijke onderzoeken of het in die gevallen al dan niet doorslaggevend was en wat de context was. Om een nog betere kijk op de zaak te krijgen. Weliswaar zijn een aantal gevallen ons ongetwijfeld ontgaan omdat men soms simpelweg pØr gebruikt heeft in plaats van een van de meer specifieke termen 345 . Dit is nochtans van primordiaal belang als we te weten willen komen wat de echte betekenis ervan was voor de geschiedenis van het Byzantijnse rijk en of uitspraken als zou dankzij dit staatsgeheim het imperium voor eeuwen gered zijn. is naar wij weten nog niet gebeurd. eerst en vooral door op trefwoorden te zoeken in de Thesaurus Linguae Graecae waarin de belangrijkste Byzantijnse geschiedschrijvers opgenomen zijn. Zo zal het mogelijk zijn om een coherenter beeld te vormen van het ge- 345 Zie hoofdstuk II. maar in veel gevallen is het dan ook moeilijk uit te maken of het werkelijk om Grieks vuur ging. 1. want zij waren natuurlijk het best op de hoogte van de gebeurtenissen en zouden het zeker niet verzwegen hebben mocht een overwinning mede te danken zijn geweest aan hun belangrijkste vuurwapen. zou men ook de Arabische bronnen exhaustief moeten onderzoeken. Zoals gezegd waren er nog vele andere manieren om de vijand met vuur te bestoken. HISTORISCH BELANG VAN HET GRIEKSE VUUR 1. Tot onze grote verrassing hebben wij moeten vaststellen dat het aantal vermeldingen veel beperkter was dan wij vooraf gedacht hadden. maar behalve enkele steeds terugkomende voorbeelden gaat men daar nooit dieper op in. .

. op. Vroeger dateerde men het einde in 678. Jammer genoeg zijn de islamitische teksten heel summier en weinig behulpzaam. In eerste instantie werd het Griekse vuur gebruikt tegen de Arabieren. 350 Zie pp. Waarschijnlijk begon dit in 674. CANARD. 354. Dat het om een zeven jaren durend beleg ging zoals Theophanes beweert 347 . OSTROGORSKY. p. pp.. B. pp. Het lijkt er dus op dat de situatie voor de inwoners aanvankelijk niet zo precair was als men laat uitschijnen. terwijl zij in de winter gelegerd waren in Cyzicus. maar dat is nu bijgesteld tot eind 677. W. Volgens ons gaat het hier om een onnauwkeurigheid van deze kroniekschrijver en is er geen sprake van dat het ging om een kleine aanpassing aan een bestaand wapen 350 . G. de voor. N. 347 THEOPHANES CONFESSOR. Les expéditions des Arabes contre Constantinople. By-zantium in the seventh century. pp. nergens van een landleger dat noodzakelijk zou geweest zijn om de stad efficiënt af te sluiten. p. C. pp. Omdat de Byzantijnse bronnen wemelen van de onjuistheden en tegenstrijdigheden. 17-18..en nadelen van het wapen en uiteindelijk van het historisch belang ervan voor de gehele Byzantijnse geschiedenis. is eveneens fel bediscussieerd. cit. 26-39. wordt nu niet meer aanvaard. IV.92 bruik. 353. STRATOS. Het lijkt ons uitermate M. niet zo verwonderlijk eigenlijk omdat de moslims toen hun eerste grote nederlaag leden. cit... 354. Geschichte des byzantinischen Staates. TREADGOLD. p. A history of the Byzantine state and society. is de precieze chronologie van deze Arabische aanval nog altijd fel omstreden en wordt ook steeds meer betwijfeld of er sprake was van een echte belegering. 103-104. cit. P. maar er zijn aanwijzingen dat al in 669/670 de eerste schermutselingen plaatsvonden. 349 ID. 346 . Waarschijnlijk ging het eerder om jaarlijks terugkerende raids van de Arabieren op de streek rond de hoofdstad. op. maar blijkbaar was de Byzantijnse vloot toen niet sterk genoeg om de Arabieren te verdrijven. Vaak neemt men aan dat dit wapen al in 672 of 673 ten tonele verscheen zoals Theophanes stelt 348 . De eerste maal werd de belegering van Constantinopel in 677 beëindigd dankzij het nieuwe wapen dat uitgevonden zou zijn door Callinicus 346 . besloot de keizer een tegenoffensief in te zetten dat in de herfst van het volgende jaar in het voordeel van de Byzantijnen beslecht werd. 348 ID. maar dit is in strijd met wat hij even verder zegt 349 . cit. op.. Wanneer nu juist het Griekse vuur voor het eerst ingezet werd. maar ook met de traditionele visie dat het duurde tussen 674 en 678 zijn er problemen. Pas wanneer er in 676 landtroepen arriveerden en ook de Slaven Thessaloniki ernstig bedreigden. 325-327. op. want de bronnen spreken vreemd genoeg enkel van een Arabische zeemacht. 107-133. Van een systematische blokkade van Constantinopel tijdens de beginjaren was geen sprake. pp. TSANGADAS. 77-80. A.

. pp. CANARD. B. was de zeer strenge winter waardoor er ziektes en hongersnood uitbraken. Gelukkig is het deze keer niet zo problematisch om tot een coherent beeld van de toenmalige gebeurtenissen te komen en dan blijkt het Griekse vuur hier toch een minder doorslaggevende betekenis te hebben gehad dan in 677. cit. en niet alleen de Byzantijnse. In tegenstelling tot enkele decennia ervoor ging het hier wel om een echt beleg van de hoofdstad met een volledige blokkade zowel te land als ter zee. TREADGOLD. Door het verraad van Koptische christenen kwam de keizer dit echter te weten en stuurde hij prompt daarna dromons uit die erin slaagden een deel van de vijandelijke voorraadschepen te vernietigen met behulp van Grieks vuur en de rest buit te maken. pp. Bij een Byzantijnse overwinning op de islamitische vloot in 673 is er trouwens nog nergens een spoor van dit wapen te vinden. . BROOKS. In de lente van 718 probeerden de Arabieren versterkingen en voedsel te sturen naar hun noodlijdende troepen maar dit plan mislukte. C. op. W. OSTROGORSKY. bevestigen dat daardoor de Arabieren verrast en verslagen werden. Een gedeelte van de vloot werd kort daarvoor weliswaar door een zware herfststorm vernietigd. op. pp.. pp. op. Een tweede beruchte confrontatie met de Arabieren waar het nieuwe vuurwapen aan te pas kwam. Een aanval met schepen met Grieks vuur was dat wel. op. was de belegering van Constantinopel in 717718 351 . is het antwoord positief. Ondanks dit verlies was het voor de Arabieren geen probleem om het beleg te beginnen en de inwoners van de hoofdstad ook op zee te isoleren. Dit betekende een zware klap voor de moslims. 134-152. pp. te meer daar ook een poging om over land extra manschappen en eten aan te voeren. from Arabic sources. meerden een Egyptische en een Afrikaanse vloot aan de Aziatische kant van de Bosporus aan. verijdeld werd. maar het leeuwendeel van de armada kon zich in veiligheid brengen 352 .. Wat de belegeraars meer in de problemen bracht.93 vreemd en onlogisch dat men enkele jaren zou gewacht hebben om dit ultieme redmiddel in de strijd te werpen en ook andere bronnen plaatsen het verschijnen van het Griekse vuur naar het einde van de Arabische campagne. Op de vraag of het hier van doorslaggevend belang was. cit. Alle teksten. De doodsteek kwam er echter pas toen Constan351 E. 19-33. cit. Bij de aankomst van de immense vloot van de moslims slaagde de kersverse keizer Leo III er weliswaar in om een twintigtal schepen van de achterhoede met dit vuurwapen in brand te steken. M. maar dit was blijkbaar niet voldoende om het beleg te staken.. G. The campaign of 716-718. 346-9. 130-131. P. 80-94. W. Uit vrees voor aanvallen met het Griekse vuur. TSANGADAS. al was het daar niet helemaal sluitend en slaagden de Byzantijnen er nu en dan wel in voedsel binnen te smokkelen . cit.

. Het was pas door de komst van de Bulgaarse khan Omurtag dat de omsingeling definitief kon doorbroken worden. 356 P. 405. In veel Arabische en Syrische bronnen is er zelfs geen spoor terug te vinden van Grieks vuur. Chronicon. p. die op Kerstmis van het jaar daarvoor vermoord was 356 . XVI. moest hij overwinteren en versterkingen afwachten.. OSTROGORSKY. 434-435. op. cit. op. korte tijd na het ontketenen van zijn iconoclastistische revolutie. Nergens is er sprake van dat de rebellen in het bezit zouden geweest zijn van dit gevaarlijke wapen. SYMEON MAGISTER. GEORGIUS MONACHUS CONTINUATUS. 621. Breviarium Historicum. 37. p. pp. 23. cit. op. JOANNES SCYLITZES. TREADGOLD.. II. NICEPHORUS CONSTANTINOPOLITANUS.94 tinopel hulp kreeg van de Bulgaren die er snel in slaagden de Arabieren definitief te verjagen 353 . 357 THEOPHANES CONTINUATUS. die in 821 door enkele themata uitgeroepen was als rechtmatige opvolger van Leo V. p. Chronographia. pp. Chronographia. cit.. XV.. Ook een kleine eeuw later kwam dit vuurwapen keizer Michaël II goed te pas bij de strijd tegen zijn rivaal Thomas de Slaaf. pp. JOANNES ZONARAS. 354 THEOPHANES CONFESSOR. Tal van andere factoren speelden eveneens een belangrijke rol. 5455. Toen deze met een vloot Constantinopel naderde. op. 396-397. 255-297. p. JOANNES ZONARAS. op. Thomas le Slave. Niet lang daarna bleek dit wapen ook goed van pas te komen tegen een heel andere vijand. In 727. 353 352 . Als gevolg daarvan werd het thema Carabisianoi opgedoekt en vervangen door dat van de Cibyrrhaeoten. Op zee bleven de Byzantijnen dus het gevaarlijkst dankzij hun geheime wapen. kreeg Leo III namelijk af te rekenen met een opstand van het maritieme thema Carabisianoi waar een zekere Cosmas uitgeroepen werd als tegenkeizer. Die kwamen er ook. Annales. pp. Ondanks deze belangrijke overwinning op zee werd Michaël II nog altijd bedreigd door landtroepen. W. cit. cit. dus het lijkt er sterk op dat het op dat moment nog exclusief toebehoorde aan de keizerlijke vloot. slaagde Leo er gelukkig zonder veel moeite in om de opstandelingen met Grieks vuur te overdonderen en te overwinnen 354 . 789-790. Daardoor was de weg vrijgemaakt voor het tegenoffensief dat de keizer eind 823 in zijn voordeel kon beslechten met de teTHEOPHANES CONFESSOR. 63-64. cit. cit. JOANNES CEDRENUS. pp. 352.... 25. TREADGOLD.. 1. LEMERLE. 355 W. genoemd naar een stad in Zuid-Anatolië 355 . maar het leeuwendeel van de provinciale vloten ging door het afschieten van Grieks vuur in de vlammen op 357 . op. op. cit. maar dit wapen alleen zou deze keer hoogstwaarschijnlijk niet voldoende geweest zijn om de overwinning te behalen. 396. op. 786. JOSEPHUS GENESIUS. p. p. ID. cit. G.. Omdat hij niet snel een doorbraak kon forceren. Deze troonpretendent slaagde erin om een groot leger en vloot op de been te brengen en Constantinopel te belegeren. p. op. Synopsis historiarum. 171-172.

VASILIEV. 56. 68. In de eerste helft van de 8ste eeuw hebben wij weet van twee dergelijke gebeurtenissen. net als bij het Arabisch beleg van 717-718. op. In 733 slaagden de Byzantijnen erin een Afrikaans eskader te verbranden in de buurt van Sicilië 360 . 1. In 977 werd tijdens een burgeroorlog Nicaea belegerd waarbij machines voor de lancering ervan ingezet werden 358 . 151152. n. Pas in 873 duiken weer zeeslagen op waar het Griekse vuur de moslims nederlagen toediende. II. cit. 1. Hoogstwaarschijnlijk betrof het hier ‘granaten’ zoals we hierboven beschreven hebben 359 . cit. maar dit is wel noodzakelijk om een beter zicht te krijgen op het vraagstuk van de historische betekenis van het vuurwapen in kwestie.. zodat ook in dit geval. 361 NICEPHORUS CONSTANTINOPOLITANUS. Zie E. Zie pp. 298-299. EICKHOFF. Een belangrijker overwinning was die van de thematische vloot van de Cibyrrhaeoten op Arabieren uit Alexandrië bij Cyprus in 748 361 . bezaten dit wapen blijkbaar niet. Daarom zullen we deze gebeurtenissen slechts kort aanhalen. In datzelfde jaar werd eveneens een halt toegeroepen aan de Kretenzische Arabieren die steeds lelijker huishielden in het Egeïsche-Zeegebied. 37. Alhoewel deze twee bronnen deze gebeurtenis zeker dateren in 873 wordt dit betwijfeld door enkele moderne geleerden omdat betrouwbare Arabische teksten dit later plaatsen.. 359 358 . Behalve bij deze enkele interne conflicten werd het Griekse vuur van de 8ste tot de 10de eeuw voornamelijk nog gebruikt in de strijd tegen de Arabieren. 363 THEOPHANES CONTINUATUS. op. cit. Eerst slaagde de Byzantijnse vloot er op die manier in om de zeeblokkade van de belegerde stad Euripus 362 op te ruimen 363 . A. Op het land kon met Grieks vuur toen nog niet gestreden worden. maar het valt dadelijk op dat het hier gaat om kleinere overwinningen en dat hun aantal beperkt is. pp. p. 362 Chalcis op het eiland Euboia. drungarios van de keizerlijke vloot. cit.95 rechtstelling van Thomas. Uitzonderlijk is de vermelding dat het op het vasteland gebruikt werd. Meestal geven de bronnen ons zeer weinig details zodat het uiterst moeilijk is om te bepalen op welke manier en in welke omstandigheden de vermelde zeeslagen plaatsvonden. JOANNES SCYLITZES. 360 Dit is ons enkel overgeleverd in enkele Arabische geschiedwerken. cit. uitgezonden.. Tijdens het gevecht dat plaatsvond rond JOANNES SCYLITZES. op. p. Zie A. hulp van buitenaf nodig was om het bezettingsleger te ontzetten. op. Daarna is er een lange periode zonder enig dergelijke getuigenis. pp. Tegen hen werd de Nicetas Oöryphas. 323. zelfs tegen een tegenstander die numeriek ruim in het voordeel was.. op. Ook in dit geval redde het Griekse vuur de vloot van die keizer en schonk het hem op zee de overwinning. op. De schepen van Thomas de Slaaf die van provinciale vloten afkomstig waren... cit. 67-68. p. Tenslotte werd dit wapen nog een derde keer bij een binnenlands conflict gebruikt.

96-97.. Daarna was het opnieuw een hele periode stil tot 942. 1. cit. W. is het niet duidelijk of ze het toen daadwerkelijk gebruikt hebben. p. 366 Havenstad in de Peloponnesus. nu onder leiding van Nasar. JOANNES ZONARAS. A. A. op. op. THEOPHANES CONTINUATUS... 54. cit. cit. II. Of de vuurwapens hier echt van veel nut geweest zijn. p. op. Zij konden de Saracenen verrassen bij Methone 366 en staken met de sifons een groot deel van de vijandelijke schepen in brand 367 . 368 Zie pp. 453-454. 34. 152. 360. 453. 367 JOSEPHUS GENESIUS. Ook deze keer waren het dromons van de centrale zeemacht uit Constantinopel. 371-372.. 371 THEOPHANES CONTINUATUS. op. is eerder twijfelachtig aangezien de oorlog Plaats gelegen op de Chersonesus in Thracië. pp. op. op. Zie A. IV. op. 372 ID. VASILIEV. II. Zie A.. pp.. II. 457. p.. Met hun Griekse vuur vernietigden de Grieken zonder problemen de vijandige vloot in de omgeving van Fraxinetum 369 . koning van Italië. Alhoewel expliciet gezegd wordt dat de Byzantijnen hun schepen uitgerust hadden met Grieks vuur. Zie A. 369 Het huidige La-Garde Freinet in Zuid-Frankrijk. In de herfst van 956 kon de jonge strateeg van het thema van de Cibyrrhaeoten. De gezamenlijke expeditie wierp vruchten af. A. pp. cit. cit. 9. Er werden zowel een landleger als een vloot ingezet die erin slaagden op beide fronten hun slag thuis te halen. op. XVI. op. in 880.. 460. JOANNES SCYLITZES. op. VASILIEV.. Zie A. V. W. terwijl Hugo met zijn leger de stad kon veroveren 370 . dankzij het vuurwapen de oprukkende vloot van Sayf al-Dawlah een nederlaag toedienen bij Tarsus alhoewel de Grieken numeriek sterk in de minderheid waren 371 .96 Cardia 364 werden 20 vijandelijke schepen in brand gestoken en de rest op de vlucht gejaagd 365 . A. TREADGOLD. 365 364 ... p. 300. cit. cit. VASILIEV. cit. cit. II. p. Dat lukte ook na de verovering van de hoofdstad Chandax. op. 1. 1. 370 LIUTPRAND CREMONENSIS. cit. op. p. Een zeldzame keer was hun geheime wapen ook succesvol in het Oosten. wisten de Byzantijnen in hetzelfde gebied opnieuw een klinkende overwinning te behalen op de moslims. TREADGOLD. 1. Zie A. Datzelfde jaar werd ook een strafexpeditie ondernomen tegen de inwoners van Napels en de Langobarden die meeheulden met de Saracenen. In 961 tenslotte werd een vloot van 250 à 300 oorlogsbodems met sifons aan boord naar Kreta gestuurd om het eiland te heroveren 373 . op. die op expeditie uitgezonden waren. om een actie te ondernemen tegen hinderlijke Arabische piraten. Basilius Hexamilites. pp. A. 16. Dadelijk na het verdrijven van de Russen 368 stuurde keizer Constantinus VII een eskader oorlogsbodems naar zijn bondgenoot Hugo van Provence. cit. Antapodosis. maar het is wel waarschijnlijk 372 . p. 1... 294295. op.. cit. p. 97-98. JOANNES SCYLITZES. II. VASILIEV. cit. 155. cit. VASILIEV. Enkele jaren later.

cum in pelago eos positos rex Ínger aspiceret. Deze aanval viel voor de Byzantijnen zeer ongelegen want er kon slechts op een kleine strijdmacht beroep gedaan worden. ut vivos illos caperet exercitui suo praecepit et non occideret. cit. dit zijn de scheepsherstellers. op. eliguntque potius undis submergi quam igne cremari. se deprecantes non solum protegere. LEO DIACONUS. sed et victoria voluit honorare. Vanaf de 10de eeuw werd het Griekse vuur tegen een andere belangrijke vijand gebruikt. toØH kalafav-taH. insuper in utrisque lateribus ponite”. op. igitur in Rusorum medio positi ignem circumcirca proiciunt. Hierna is er in de bronnen geen spoor meer terug te vinden van het inzetten van Grieks vuur tegen de Arabieren. 15. sed et argumentum quo ignis proicitur non in prora solum. p. maar ook op de achtersteven en daarenboven op bei373 374 ID. SYMEON MAGISTER. om naar hem te komen en hij zei tot hen: “Haast jullie zonder uitstel en rust de chelandia die overgebleven zijn uit. 3. Hoe zij erin slaagden om de grote overmacht toch te verdrijven. nonnulli vero natantes inter ipsos maris fluctus uruntur. werd aan Romanus gemeld dat hij 15 half vergane chelandia had. Alii tunc loricis et galeis onerati. qui se colentes. verum etiam in puppi. ventis tunc placidum reddidit mare – secus enim ob ignis emissionem Grecis esset incommodum -. se adorantes. hoc est navium compositores.. Bijna heel het landleger was immers aan de slag in het Oosten om weerstand te bieden aan de Saracenen en ook bijna heel de vloot was tegen hen in actie. 473. Toen hij dit gehoord had. namelijk de Russen. cit. Maar plaats ook het toestel waarmee het vuur gelanceerd wordt niet alleen op de voorsteven. Profecti denique. Heel verwonderlijk is dit niet omdat hierna de keizers te vloot serieus verwaarloosden en zich alleen concentreerden op het landleger. ad se venire praecepit. Quod ut audivit. p. Denique miserator et misericors Dominus. qui fuga sese ad terram non liberavit. beval hij de kalafaten. numquam visuri ima pelagi petunt. Terwijl Igor alle gebieden dicht bij de zee plunderde. nuntiatum est Romano XV semifracta se habere chelándia. e navibus confestim sese in mare proiciunt. Historiae. Compositis itaque secundum iussionem suam chelandiis sapientissimos in eis viros collocat atque ut regi Íngero occurrant denuntiat.. nullusque die illa evasit.. V. 758. monoxylen genaamd. In 941 ondernam prins Igor onverwacht een expeditie tegen Constantinopel met honderden lichte schepen. . quibus et ait: “Properantes sine dilatione ea quae remanserant chelándia praeparate. wordt kleurrijk verteld door Liutprand van Cremona 374 : Ínger cuncta mari vicina diriperet. quae populus ob vetustatem sola reliquerat. LIUTPRAND CREMONENSIS. I. Quod dum Rusi conspiciunt.. cit. op.97 hoofdzakelijk op het land uitgevochten werd. die het volk als enige overgelaten had wegens de ouderdom.

verzwaard door harnassen en helmen. Toen de Russen de vlammen zagen. Zie ook H. Enkelen dus. maar hen ook belonen met de overwinning. keerden zo terug naar huis. cit. R. gaf hij zijn vloot de opdracht hen levend gevangen te nemen en niet te doden. aanbidden en smeken. . Het is daarom dat we hen niet hebben kunnen verslaan”.” Nadat de chelandia zo volgens zijn bevel hersteld waren. 63. De Russen hadden dus weinig verhaal tegen het verwoestende Griekse vuur en vluchtten naar Bithynië waar ze echter opnieuw voor problemen 375 De Byzantijnse bronnen plaatsen de veldslag pas na de zeeslag. Door de winden te kalmeren. p. vertelde ieder van hen aan de zijnen wat zich afgespeeld had en sprak over het vuur dat door de schepen gelanceerd werd. hebben ze ons verbrand. zodat men een verschrikkelijk mirakel kon aanschouwen. bedaarde Hij de zee – anders zou het voor de Byzantijnen nadelig geweest zijn voor het afschieten van het vuur. Thuis gekomen. p. “en door het op ons af te schieten.98 de zijden. ontkwam op die dag. Uit dit relaas blijkt hoe groot de angst van de Russen voor dit vernietigende wapen was 376 : Theophanes zette het op een achtervolgen in boten met (Grieks) vuur en schoot het door buizen af op de Russische schepen. op. “De Grieken hebben een vuur dat gelijkt op de bliksem uit de hemel”. plaatste hij daar zeer ervaren mannen in en beval dat ze koning Igor moesten tegemoet varen. Volgens deze versie zou de Byzantijnse vloot pas in actie gekomen zijn na een veldslag die nipt gewonnen werd 375 . zeiden ze. wierpen ze zich in zee om al zwemmend te ontsnappen en degenen die het overleefden. wierpen ze zichzelf dadelijk van de schepen in zee en verkozen liever verzwolgen te worden door de golven dan verteerd te worden door het vuur. 376 KRONIEK VAN NESTOR. Toen de Russen dat bemerkten. ELLIS DAVIDSON. Tenslotte wou de genadige en barmhartige Heer niet alleen degenen beschermen die hem vereren.. 34. Toen ze vervolgens vertrokken waren en koning Igor zag dat ze zich op volle zee bevonden. Ook in een Russische kroniek wordt een gelijkaardig verhaal vertelt. Dus toen ze te midden van de Russen lagen. wat logischer is aangzien het landleger nog niet aangekomen was bij de eerste aanval van de Russen. En niemand. sommigen echter werden opgebrand terwijl ze tussen de golven zelf van de zee zwommen. zonken naar de bodem van de zee om nooit meer teruggezien te worden. die zich niet bevrijd had door te vluchten over land. lanceerden ze het vuur rondomrond.

cit. In 1103 leverden de Byzantijnen slag tegen de Pisanen bij Rhodos waarbij op de schepen sifons met leeuwenkoppen geplaatst werden. Chronica Hungarorum. 377 THEOPHANES CONTINUATUS. X. 1-29. 378 LEO DIACONUS. . pp. A.. cit. Een laatste roemrijke zege op de Russen vond plaats in 1043.. JOANNES SCYLITZES. 233-268. op.. 20. was de aankomst van met Grieks vuur uitgeruste schepen voldoende om hen zoveel angst aan te jagen dat ze niet meer door de Byzantijnse linies durfden te breken en bijgevolg volledig ingesloten werden. op. 2-4. 431. In 1128 verloren zij daardoor een zeeslag tegen de Byzantijnen 381 . Dit was een hele prestatie van hen aangezien in die tijd de zeemacht reeds sterk verwaarloosd was en de resterende oorlogsbodems elders gestationeerd waren 379 . VI. II. 93-95. liet hij zijn vloot uitrusten met Grieks vuur en die kon net als in 941 het gros van de Russische schepen in brand steken. cit. VASILIEV. Keizer Constantinus IX Monomachus was er net in geslaagd een rebellie te onderdrukken.. Na een eerste mislukte poging slagen ze er uiteindelijk toch in om sommige vijandige boten in brand te steken. 592.. Eveneens de Hongaren bleven niet gevrijwaard van vernietiging door het fameuze vuurwapen. TREADGOLD. 229. 484. op. XVI.. Waarschijnlijk waren de Russen gekomen om diens tegenstander. te ondersteunen maar deze was korte daarvoor gesneuveld tijdens de beslissende veldslag. cit. Chronographia. JOANNES ZONARAS. 381 IOANNES THURÓCZI.. W.. 424. pp. JOANNES SCYLITZES. op. 1. pp. cit. W. § 436. TREADGOLD. De oorlog van Vladimir leek sterk op die van Igor. Ook hij rukte met een vloot van honderden monoxylen op naar Constantinopel op het moment dat het Byzantijnse leger verzwakt was. 292-294. 144. Toen de keizer weigerde de geëiste afkoopsom te betalen. p. 127. p. de opvolger van Igor. OSTROGORSKY. Ook na de hoogdagen van de Byzantijnse thalassocratie is er bij de bronnen nog hier en daar sprake van het gebruik van Grieks vuur. p. p.. Pas met de komst van het landleger uit het Oosten kon men hen helemaal verslaan 377 . cit.. op. cit. 379 MICHAEL PSELLUS. cit.99 zorgden. op. cit. Logischerwijs werden zij volledig in de pan gehakt 378 . op. XI. Zie G. cit. A. . op. Deze gebeurtenissen hadden blijkbaar een enorme indruk op de Russen gemaakt. Zie A. p. 380 ANNA COMNENA. op. p. p. 151-156. Daardoor werden ze gedwongen om slag te leveren terwijl de Byzantijnen veruit in de meerderheid waren. Maniaces. Toen de Byzantijnen in 971 een grote actie ondernamen tegen Svjatoslav. 231. op. La dernière expédition russe contre Constantinople. POPPE. Een plots opkomende storm deed de rest 380 .

De nacht na zijn nederlaag werden gebouwen aan de rand van de Bosporus door de keizer bestookt met ‘granaten’ die gevuld waren met Grieks vuur als wraak voor de steun die velen geboden hadden aan Branas 385 . 45. De Cerimoniis. cit. is bij de opstand van Alexius Branas in 1187. p. 391. cit. op. maar als het Griekse vuur zo’n krachtige effecten had zoals men meestal aanneemt... JOANNES CINNAMUS.. Ondanks de tot de tanden gewapende vloot. Het lijkt er sterk op dat de Saracenen op dat moment erin geslaagd waren de verwoestende effecten van het Byzantijnse wapen bij uitstek te beperken of te omzeilen. Anderzijds stellen wij vast dat veel campagnes en zeeslagen verloren werden ondanks het bezit van sifons aan boord van de schepen. p. 1148). op. Tegen de Arabieren. 385 ID. De Byzantijnen moesten onverrichterzake afdruipen 383 . p. Tegen de Venetianen was het wapen niet meer succesvol in 1171. De laatste maal dat we het Griekse vuur terugvinden. Vanaf het midden van de 8ste eeuw is er voor lange tijd geen enkele attestatie in de bronnen en dat is zeer opvallend. Noch382 383 NICETAS CHONIATES. waarvan een gedetailleerde beschrijving bewaard is 387 . draaide de onderneming op een fiasco uit. is het Griekse vuur slechts voor een beperkte periode doorslaggevend geweest. 387 CONSTANTINUS VII PORPHYROGENITUS. wordt ons niet meegedeeld 382 . 87-88. 88-89. 77.. In die context kunnen we de geciteerde Arabische tekst zien die vermeldt dat een Egyptische Arabier rond 750 een beschermingsmiddel tegen het Griekse vuur uitgevonden heeft 386 . 384 NICETAS CHONIATES. cit. . Zij hadden een methode ontwikkeld om hun schepen tegen het vuur te beschermen. Zie pp. maar of dit effectief tot resultaten leidde. 386 Zie pp. cit. Er waren weliswaar geen confrontaties meer die de omvang benaderden van de twee belegeringen van Constantinopel.100 Onder Manuel I Comnenus werden opnieuw schepen uitgerust met Grieks vuur (ca. Het duidelijkst blijkt dit bij de expeditie van Constantinus VII Porphyrogenitus om in 949 Kreta te heroveren. 381.. 283. p. Eerst kon hij vermijden dat zijn boten erdoor in brand gestoken werden 384 . maar uiteindelijk moest hij toch de duimen leggen. Interpretatie van het historisch overzicht Uit dit bondig overzicht kunnen we een aantal belangrijke conclusies trekken. II. op. 2. Constantinopels belangrijkste vijand. op. zou men toch veel meer overwinningen moeten kunnen terugvinden in de teksten dan degene die wij opgesomd hebben.

maar in 907 zag Leo VI zich genoodzaakt om de Russiche prins Oleg een riante afkoopsom en een voordelige handelsovereenkomst aan te bieden. . Dat was weliswaar te wijten aan het ontbreken van bewaking op dat moment door de opstand van Thomas de Slaaf. 388 389 Zie pp. 76-77. maar we mogen zeker niet vergeten dat zij niet zo dikwijls in contact kwamen met het Griekse vuur en niet goed wisten hoe ze het gevaar konden vermijden. Vooral in het westelijke gedeelte van het Byzantijnse territorium slaagden de Arabieren erin om op zee een voortdurende bedreiging te vormen en gebieden af te snoepen. maar het wekt toch verbazing dat de Byzantijnen er pas in 961 in slaagden het te heroveren ondanks verschillende verwoede pogingen. Tegen de Russen lijkt men meer resultaten te hebben bereikt. Anderzijds wijzen deze gevallen erop dat de Arabieren toch nog altijd op hun hoede moesten zijn en dat het anders dezelfde verwoestende effecten had als een paar eeuwen tevoren.. terwijl de keizers de vloot daar goed onderhielden en ondersteunden. Nochtans verkeerde de vloot in een zeer goede toestand en behaalde ze het jaar daarna een eclatante overwinning op de Arabieren 389 . op. OSTROGORSKY. De zwaarste tegenslag was het verlies van Kreta in 826 waardoor de Saracenen een ideale uitvalsbasis verwierven.101 tans hadden alle schepen minstens 2 toestellen aan boord om vuur af te schieten 388 . cit. 214-215. Daarom is het des te eigenaardiger dat de Byzantijnen bij enkele gelegenheden niet van hun voordelige positie geprofiteerd hebben. Toch slaagde de Byzantijnse marine er tot het einde van de 10de eeuw al bij al redelijk goed in om het rijk van grote territoriale verliezen te sparen en de hoofdstad meer dan eens te verlossen van oprukkende vijanden. In tegenstelling tot de Arabieren kenden ze de bestaande beschermingsmiddelen niet en hadden ze de technische kennis niet om gelijkaardige vuurwapens te ontwikkelen. Dit heeft mogelijk te maken met het feit dat de westelijke Saracenen minder vertrouwd waren met petroleum en vooral zelf niet zo gemakkelijk vuurwapens konden vervaardigen. In het eerste geval werd nog een overwinning geboekt. pp. In het Westen bleek het Griekse vuur nog meerdere keren efficiënt maar in het Oosten is ons maar één enkel geval bekend. maar is er nergens een spoor te vinden van het gebruik van Grieks vuur. G. Ook op Sicilië moest men lijdzaam toezien hoe de Arabieren er in de loop van de 9de eeuw in slaagden voet aan de grond te krijgen en stelselmatig hun gebied uit te breiden. Zowel in 860 als in 907 werd Constantinopel bedreigd door een Russische vloot. aangezien er in die streek nauwelijks of geen aardoliebronnen waren en de contacten met de oostelijke moslims vaak niet zo optimaal waren om er in te voeren.

Misschien ging het nog om een soort ‘granaten’ zoals we al beschreven hebben. Toch was de achteruitgang volgens ons nog niet zo ver gevorderd dat men niet meer in staat was een werkbare sifon te gebruiken en is er dus onvoldoende reden om de enkele vermeldingen in de teksten als verzinsels af te doen zoals sommige moderne geleerden doen 390 . asfalt of aanverwante producten betrof. namelijk het kanon. 678. Hierbij denken wij vooral aan de teloorgang van de grondige opleiding die vereist was voor de bedienaars van de sifons. aardolie. Hiervan hebben wij vooral voorbeelden uit de laat-Byzantijnse tijd. lijken dit te suggereren. Op het einde van de 11de eeuw beschikte Constantinopel immers nauwelijks nog over een eigen vloot en moest het steeds meer een beroep doen op de Venetianen om zich te kunnen verdedigen.102 Verschillende andere ‘barbaarse’ volkeren verkeerden in dezelfde situatie als de Russen en vielen wel eens ten prooi aan het Griekse vuur. Bovendien was het grondgebied zoveel ingekrompen dat het zeer moeilijk was om nog aan het hoofdbestanddeel. en men dus niet meer volledig wist hoe het hele systeem in elkaar stak. Veel effect hebben die toen niet meer gehad want er was toen een veel belangrijker en efficiënter wapen in gebruik. Vanaf het laatste kwart van de 10de eeuw werd de marine namelijk zo erg verwaarloosd dat de Byzantijnen daartoe niet meer in staat waren. maar waarschijnlijker is dat het mengsels met pek. 390 Zie bijvoorbeeld A. ROLAND. . te geraken. cit.. op. Ook de verschillende getuigenissen van het mislukt afvuren of het op een eenvoudige manier verijdelen dat men in brand gestoken werd door het Griekse vuur. Bij de beschrijving van het ultieme beleg van 1453 vinden we in de kroniek van Sphrantzes meermaals vermeldingen van ‘kruiken gevuld met vloeibaar vuur’. De eens zo grootse Byzantijnse zeemacht behoorde definitief tot het verleden en het is dus helemaal niet verwonderlijk dat het geheim van het Griekse vuur toen verloren is gegaan. Die waren gemakkelijker te verkrijgen dan echte petroleum. In 1204 kwam ongetwijfeld de doodsteek. Bij de val van Constantinopel ontstond er een grote chaos die het leger en de vloot nooit meer te boven zouden komen. In welke mate nog het oorspronkelijke wapensysteem gehanteerd werd in deze periode is twijfelachtig. Het hele brongebied was toen immers ingepalmd door de Turken en zij waren zeker de laatsten die het hun verschaft zouden hebben. Het is vrij waarschijnlijk dat het vuurwapen in deze tijd veel van zijn oorspronkelijke kracht verloren heeft omdat sommige elementen van het geheim verloren gegaan waren. Ook in de teksten is er geen spoor meer terug te vinden van het vuurwapen op één uitzondering na.

Het succes van dit soort vuurwapens heeft alles te maken met de grote voordelen die ze boden ten opzichte van hun voorgangers. cit. Wij volgen hier de meest aanvaarde hypotheses. slaagden ze er al snel in om de impact van de vlammenwerpers van de Byzantijnen grondig te beperken. E. R. Als 391 392 Zie hoofdstuk III.. Verklaring We hebben nu duidelijk gemaakt dat de uitvinding van het Griekse vuur niet hetzelfde belang kan worden toegekend als die van het buskruit. Bij de moslims is er wel duidelijk een trend te zien waarbij hun traditionele vuurwapens die wij beschreven hebben 391 naar de achtergrond verdrongen werden. maar vanaf dat moment was de ontwikkeling niet meer te stuiten 392 . bestaat nog altijd zeer veel discussie. Tijdens de eerste kruistochten werd eerst salpeter toegevoegd waardoor meer explosieve mengels gecreëerd werden. maar is in de eerste plaats te wijten aan de teloorgang van de vloot. Dat de Byzantijnen hun geheim volledig verloren hebben in de loop van de 12de eeuw. . op. 2.d. de onmogelijkheid om de nodige ingrediënten te verkrijgen en de financieel moeilijke situatie waarin het rijk verkeerde. PARTINGTON. Zie J. Eerst en vooral hebben enkele technische elementen een cruciale rol gespeeld waardoor het Griekse vuur inferieur was aan het buskruit dat vanaf ongeveer de 11de eeuw uit China verspreid begon te geraken en dat enkele eeuwen later hét vuurwapen bij uitstek zou worden. pp. cit.. Vooral de efficientie was stukken groter dan die van de sifons.103 3. ten laatste in 1204 zoals wij gezien hebben. maar toen de Arabieren van de eerste schrik bekomen waren. oudere types zoals diegene dat wij in deze verhandeling bespreken. Daarbij verdwenen alle andere. Vroegere data zijn mogelijk maar de bewijzen zijn bevredigend. maar dan rest natuurlijk nog de vraag waarom dat zo was. maar ten laatste in de eerste helft van de 13de eeuw werd echt buskruit geïntroduceerd. Over de datering van de introductie van buskruit en het ontstaan van de oudste kanonnen e. op. xvi-xxix (herdruk van 1999). 34-35. Voor het verschijnen van de eerste explosieve vuurwapens zoals kanonnen was het omwille van allerlei technische problemen nog wachten tot het begin van de 14de eeuw. Het antwoord daarop is nogal complex omdat hier meerdere factoren een rol moeten hebben gespeeld die echter niet allemaal duidelijk naar voren komen uit het bronnenmateriaal. PÁSZTHORY. Bij de eerste twee grote conflicten was het Griekse vuur een enorm succes. had weinig te maken met de opkomst van het buskruit. Opnieuw moeten we hier met grote voorzichtigheid te werk gaan en zijn sommige logisch lijkende hypotheses moeilijk te staven.

etc. Zoals uit twee getuigenissen blijkt. cit. 395 JOANNES SCYLITZES. . Liutprand benadrukt dat net voor de zeeslag met de Russen in 941 de wind gelukkig luwde en de zee kalmer werd. reduceerden ze het risico op brand sterk. p. LIUTPRAND CREMONENSIS. belegeringswerktuigen. Zoals reeds gezegd waren die niet zo gevaarlijk voor de soldaten en volstonden meestal de beschreven protectiemaatregelen. het standaardwapen op zee worden. op. al was dit in het Byzantijnse rijk al gebeurd vooraleer de eerste explosieve vuurwapens hun intrede deden. Het Griekse vuur was dus hoe dan ook gedoemd om te verdwijnen. speelden hoogstwaarschijnlijk ook nog andere technische factoren mee. was vele malen groter dan die van de bestaande vlammenwerpers of ‘granaten’. op. want anders zou dit nadelig geweest zijn bij het afvuren 394 . 151. Zoals bekend brachten deze ontwikkelingen een ware revolutie op gang in de oorlogvoering. ook op zee. cit.. Inderdaad was het riskant om bij woelige zee met halfopen haardvuren te werken en werd goed richten een moeilijke zaak. Andere gelijkaardige voorbeelden waren de introductie van olifanten in de hellenistische tijd of recentelijker. op. in WO I.104 ze de kwetsbaarste plekken van de schepen afdekten met huiden of doeken die goed doordrenkt waren en die eventueel met sommige plantenextracten ingesmeerd waren. Zoals bij vele andere geheime wapens die in de loop van de geschiedenis uitgevonden werden. moesten de weersomstandigheden meezitten. Voor schepen werd het gewoon onmogelijk om zich goed te kunnen beveiligen en kanonnen zouden voor eeuwen. 15. p. 672. Bovendien 393 394 A... Behalve dit evidente en belangrijkste nadeel ten op zichte van vuurwapens die met buskruit werkten. Bij Joannes Scylitzes luidt het dat de Byzantijnen een gunstige wind afwachtten vooraleer de schepen met Grieks vuur uit te sturen tegen de Arabieren in 873 395 . zenuwgas 393 . V. tot het verdwijnen van de zeilschepen. Na verloop van tijd slaagt men er echter meestal in om beschermingsmaatregelen te bedenken zodat de gevolgen drastisch ingeperkt worden en het nieuwe wapen uiteindelijk soms zelfs van weinig nut meer is en naar de achtergrond verdwijnt. maar nu waren ook mensen helemaal niet meer veilig voor de nieuwe uitvinding. Bescherming tegen deze wapens was een pak moeilijker en de schade die erdoor veroorzaakt werd aan versterkingen. In het geval van buskruit en kanonnen lag de situatie anders. cit.. staat de vijand in het begin machteloos en zijn de effecten vaak desastreus. ROLAND. Hier was het doorslaggevende voordeel dat men daarmee projectielen kon afvuren.

is het helemaal niet zeker dat dit altijd zo was. Door niet te dicht te komen. is de organisatie van de marine. kon de centrale leiding niet anders dan hen van Grieks vuur te verzien om zich beter te kunnen verweren. pp. Zo kon men proberen de voorsteven te ontwijken en de aanvallen te richten naar de achtersteven van de dromons. 673. is moeilijk te zeggen. maar eenvoudig was dit zeker niet. Een ander element dat kan verklaren waarom het Griekse vuur niet zo vaak beslissend was in zeeslagen. op. Anderzijds konden zij op gelijkaardige manier de vijanden op de zwakste plaatsen aanvallen en hen daar beschieten.. Er was daar immers veel minder manoeuvreerruimte voor de vijandelijke schepen. 675. Dat de beste resultaten in de omgeving van Constantinopel behaald werden. op. Wanneer de Byzantijnen bijvoorbeeld de rug van hun vloot beschermden door niet ver van de kust te gaan liggen. Om deze redenen gaan wij akkoord met A.105 moest men ervoor opletten dat de vlammen door de wind niet teruggeblazen werden naar het eigen schip en men zichzelf in brand stak 396 . cit. In hoeverre de keizers het risico namen om potentiële opstandelingen hun belangrijkste geheime wapen ter beschikking te stellen. hadden de tegenstanders geen andere keuze dan frontaal aan te vallen en zo in een regen van Grieks vuur terecht te komen. Zij waren immers een stuk minder betrouwbaar want er was altijd het risico dat ze zouden rebelleren in het geval van een opstand. . konden de tegenstanders voorkomen dat ze in de vuurlinie kwamen te liggen. ID. cit. 672-673. ROLAND. pp. Omdat de vloten van de maritieme themata echter de belangrijkste defensieve taken uitvoerden op zee en het Arabische gevaar in de loop van de achtste eeuw steeds groter werd. Tactische trucjes van de opponenten konden hier zeker voordeel uit halen. In de eerste plaats was het de keizerlijke vloot die over het geheime wapen beschikte. maar het is erg onduidelijk in welke mate dat gold voor de dromons van de maritieme themata. al was dit kleiner dan bij de provinciale vloten.. Toch 396 397 A. In de situaties waar de Byzantijnen aangevallen werden. Ook door op voldoende afstand te blijven. Roland wanneer die zegt dat het Griekse vuur meer geschikt was voor defensieve doeleinden dan voor offensieve 397 . kon dit immers vermeden worden. kan daar ook deels door verklaard worden. Alhoewel uit het historisch overzicht gebleken is dat die laatste bij sommige gevechten inderdaad sifons bezaten. waar normaal gezien geen lanceertoestel opgesteld stond. op het juiste moment te manoeuvreren en de Byzantijnen in een positie tegen de wind in te forceren. was het de tegenpartij die dichterbij moest komen en dat was tactisch gezien een interessantere positie om te vuren..

p. n. is dat de Byzantijnse vloot nooit de prioriteit was van de keizer en de legerleiding. Bovendien was zo’n leger veel goedkoper dan het bouwen en onderhouden van oorlogsschepen. Onder Alexius I Comnenus (1081-1118) werd nog een laatste.. 6. Dit zou dan betekenen dat de vloten van de themata niet altijd voldoende vloeistof in voorraad hadden en ze de sifons dus soms niet konden gebruiken. A. cit. EICKHOFF. 400 Hélène AHRWEILER. Na de grootschalige en geslaagde expeditie naar Kreta in 961 verschoof de aandacht weer helemaal naar het landleger en begon langzaam de aftakeling die in sneltempo verder gezet werd in de 11de eeuw 400 . Alhoewel voor deze hypothese geen enkel duidelijk bewijs beschikbaar is. Pas met het aantreden van de Amorische dynastie in het begin van de 9de eeuw kwam er enige verbetering. In het laatste artikel wordt verkeerdelijk gesteld dat de provinciale vloten over Grieks vuur beschikten.. p. 673. Daarom werd de marine geregeld verwaarloosd en werd er pas in geïnvesteerd als er echt nood aan was. op rekening te schrijven zijn van de keizerlijke vloot 398 . cit. kon de aanvoer goed centraal geregeld en beperkt worden. is het in elk geval opvallend dat de overgrote meerderheid van alle overwinningen die te danken waren aan het Griekse vuur.. op. Aangezien die dromons niet in Constantinopel gestationeerd waren en dus niet dadelijk bij de bron zaten. op. In de loop van de Byzantijnse geschiedenis is het dan ook mogelijk meerdere periodes van afwisselend bloei en verval te onderscheiden. maar het verval van de Byzantijnse zeemacht was al te ver gevorderd en het rijk beschikte toen ook niet meer over voldoende financiële middelen om zijn onderneming lang vol 398 A. cit. A. cit. . Op die manier kon ook vermeden worden dat andere vijanden volledig achter het geheim konden komen... op.106 konden er ook veiligheidsmaatregelen genomen worden. cit. ROLAND. 327. TOYNBEE. op. Zo is het mogelijk dat de vloten van de themata slechts beperkte rantsoenen van het aardoliemengsel kregen. wanhopige poging ondernomen om het tij te keren. want na de twee belegeringen van Constantinopel in 674-677 en 717-718 was het Arabische gevaar veel groter op het land dan op zee. De exacte dateringen hiervan zijn betwist maar de tendensen zijn in elk geval duidelijk. 64. maar vooral onder de Macedonische keizers (867-1056) werd de vloot sterk uitgebouwd en beleefde ze haar hoogtepunt onder Leo VI en Constantinus VII Porphyrogenitus. n. Dit was hoogstwaarschijnlijk niet zo. Die werd goed in stand gehouden tot na de grote overwinning op de Arabieren in 718 omwille van de constante dreiging. De eerste permanente vloot werd als gevolg van de catastrofale nederlaag bij Phoenix opgericht rond 660 399 . E. 399 Zie p. Die ging uit naar de landmacht. op. ROLAND. pp. 674-675. 81. Een laatste factor die we niet mogen vergeten. maar daarna ging het snel bergaf.

107
te houden. Na hem ging de teloorgang onverdroten voort en na de val van Constantinopel in 1204 was het helemaal gedaan met de Byzantijnse marine. Als we dan terugblikken naar ons historisch overzicht kunnen we dit schema hier perfect op toepassen. Bijna alle noemenswaardige overwinningen vonden plaats in de periodes van hoogbloei en dat is natuurlijk geen toeval. Wanneer er nauwelijks nog een vloot die naam waardig voorhanden was, kon men uiteraard ook nauwelijks het Griekse vuur nog efficiënt gebruiken. Tenslotte kunnen we zeggen dat ondanks de hierboven beschreven nadelen het Griekse vuur toch een geducht wapen was. Bij goed voorbereide, offensieve zeeslagen mocht het met de gepaste beschermingsvoorzorgen dan wel een stuk minder gevaarlijk zijn, toch bleef dit vuurwapen een van de belangrijkste elementen van de Byzantijnse scheepsuitrusting. Vooral bij verrassingsaanvallen kon het zeker nog volop zijn nut bewijzen en ook tegen andere vijandige volkeren, in de eerste plaats tegen de Russen, is gebleken dat het nog steeds verschrikkelijke effecten kon tot stand brengen. Bovendien kwam het Griekse vuur waarschijnlijk nog vaak goed van pas bij kleinere gevechten tegen vooral piraten die geregeld de kustgebieden afschuimden, maar die minder goed uitgerust en beschermd waren dan de reguliere Arabische vloot 401 . Jammer genoeg is deze hypothese moeilijk te bewijzen omdat er in de bronnen geen getuigenissen te vinden zijn van dergelijke gebeurtenissen. Kleine schermutselingen waren immers niet belangrijk genoeg om in de kronieken vermeld te worden. Als conclusie kunnen we stellen dat het Griekse vuur in de realiteit misschien niet zo’n verschrikkelijke en verwoestende effecten teweegbracht zoals men vroeger vaak dacht, maar dat het in de eerste plaats een sterk psychologisch wapen was. Zoals blijkt uit de schrikwekkende en wat overdreven beschrijvingen hadden alle andere volkeren, behalve de Arabieren, er een panische angst voor 402 en vooral zij zullen de Byzantijnse dromons wel zoveel mogelijk gemeden hebben.

MICHAEL PSELLUS, op. cit., VI, 93 zegt expliciet dat in 1043 de schepen met sifons verspreid waren om de kusten te bewaken. Waarschijnlijk bedoelt hij hiermee in eerste instantie de themavloten die juist voor dit doel opgericht waren. 402 Het meest sprekend is de reactie van de Russische prins Svjatoslav in 971. Zie p. 99.

401

108

BESLUIT
In deze verhandeling hebben wij gepoogd zoveel mogelijk facetten van het Griekse vuur op een systematische manier te bespreken en ons vooral te verdiepen in een aantal aspecten die tot nu toe zwaar onderbelicht gebleven zijn in de wetenschappelijke studies. Aangezien de overgrote meerderheid daarvan gewijd is aan de vraagstukken van de samenstelling en de lanceermethodes van dit vuurwapen, hebben wij deze kwesties dan ook uitgebreid behandeld. Zoals gebleken is uit het tweede hoofdstuk van onze verhandeling, is men hier tot een vrij bevredigende conclusie gekomen. De vroegere salpetertheorie is nu definitief verleden tijd. De enkele antieke bronnen die men als bewijs hiervoor aanbracht, zijn zo onduidelijk en vatbaar voor heel uiteenlopende interpretaties, dat het erg twijfelachtig is dat de Byzantijnen op het einde van de 7de eeuw de eigenschappen van salpeter al voldoende kenden en het konden zuiveren. Nu heeft men voldoende aanwijzingen dat de uitvinding van het Griekse vuur kaderde in een lange traditie van vuurwapens, waarbij vooral de ontdekking dat aardolie hiervoor uiterst geschikt was, een belangrijke doorbraak betekende. Nu wordt algemeen aanvaard dat petroleum het belangrijkste ingrediënt was en wordt ook sterk de nadruk gelegd op het feit dat het lanceersysteem minstens even belangrijk was als de samenstelling van het mengsel. Dat komt vooral omdat gebleken is dat er veel verschillende formules in omloop waren en dat men dus eigenlijk niet kan spreken van één Grieks vuur. Op het vlak van de toestellen die door de Byzantijnse oorlogsbodems gebruikt werden om de mengsels af te vuren , hebben vooral J. Haldon en M. Byrne veel vooruitgang geboekt. Heden ten dage wordt in het vakgebied van de Byzantijnse oorlogvoering hun hypothese over de sifon beschouwd als degene die het dichtst bij de realiteit aanleunt. Het grote pluspunt is dat hun theorie de enige is die nergens tegenstrijdig is met de erg problematische terminologie. Bovendien hebben hun proeven aangetoond dat hun voorgestelde afvuurmechanisme ook werkt in de realiteit. Toch zijn alle moeilijkheden zeker nog niet van de baan en is het laatste woord hierover nog niet gezegd. Vooral de latere varianten van het Griekse vuur die op het land gebruikt werden, stellen nog veel problemen, vooral omdat de infomatie hierover nog schaarser en verwarrender is dan over de sifons van de schepen. Het is nogal onwaarschijnlijk dat Byzantijnse bronnen ons nog meer informatie kunnen verschaffen omdat die reeds grondig uitgeplozen zijn. Mogelijke opheldering kan wel komen van de tal-

109
loze, nog moeilijk toegankelijke en weinig bestudeerde Arabische militaire geschriften en van eventuele archeologische vondsten. Wij wensten ons echter speciaal toe te leggen op de aspecten die in het wetenschappelijk onderzoek tot nu toe sterk verwaarloosd zijn: de problematiek van de geheimhouding en de vraag wat de werkelijke kracht en het historische belang van het Griekse vuur geweest zijn. Vooral wat het laatste thema betreft, zijn wij toch tot een verrassende conclusie gekomen. Zo hebben wij duidelijk kunnen aantonen dat er in werkelijkheid veel minder zeeslagen geweest zijn dan men vroeger altijd dacht, waarbij het vuurwapen doorslaggevend was. Bovendien hebben we ontdekt dat de Byzantijnen zelfs gevechten verloren hebben terwijl hun schepen nochtans met sifons uitgerust waren. Ook de tactische geschriften wijzen erop dat er nog nood was aan andere wapens en dat een zeegevecht vaak niet alleen met Grieks vuur beslist kon worden. De reputatie van dit vuurwapen blijkt dus niet te beantwoorden aan de realiteit en is dus overroepen. Dat was vooral te wijten aan het feit dat de Arabieren er al vrij snel in slaagden hun schepen te beschermen en zelf ook vuurwapens ontwikkelden, vooral granaten. Waarschijnlijk produceerden ze zelf na verloop van tijd ook een soort vlammenwerpers, maar of die van hetzelfde niveau waren als de Byzantijnse sifons, is niet duidelijk en eerder twijfelachtig. Verder onderzoek kan hierover mogelijk meer duidelijkheid brengen. Alhoewel nu gebleken is dat het Griekse vuur niet een van de allerbelangrijkste pijlers van de Byzantijnse staat was en dat het niet een van de hoofdoorzaken was dat het rijk het zolang heeft kunnen uithouden, kunnen we echter niet zeggen dat dit vuurwapen geen rol van betekenis gespeeld heeft in de loop van de Byzantijnse geschiedenis. Op enkele cruciale momenten heeft het wel degelijk zijn nut bewezen en Constantinopel toen misschien wel behoed voor een gewisse ondergang, vooral dan tijdens de eerste grootschalige aanval van de Arabieren op de hoofdstad gedurende de jaren 674-677. Zo slaagden zij erin de opmars van de moslims af te stoppen en de slagkracht van de vloot gevoelig te vergroten. Daarna werd de sifon het belangrijkste standaardwapen en bewees het vooral zijn diensten tegen andere vijandige volkeren. Die waren minder goed in staat zich voldoende ertegen te verweren. Het was dan ook vooral op deze kleinere tegenstanders dat het Griekse vuur het meeste indruk maakte en uitgroeide tot een geducht psychologisch wapen. Jammer genoeg verwaarloosden de keizers regelmatig de Byzantijnse vloot, een situatie die vanaf de 11de eeuw stelselmatig verslechterde, zodat men

maar waarschijnlijk had het Griekse vuur toen al een groot gedeelte van zijn oorspronkelijke kracht verloren. maar die werden geleidelijk verdrongen door de opkomst van het veel krachtigere buskruit. Zo ging hun staatsgeheim definitief verloren.110 uiteindelijk niet meer in staat was zich fatsoenlijk te verdedigen tegen de kruisvaarders in 1204. Het Griekse vuur was dus hoe dan ook ten dode opgeschreven. De Arabieren bleven nog geruime tijd hun projectielen op basis van aardolie gebruiken. . en tenslotte door kanonnen.

More studies in early petroleum history 1860-1880. . p. 2 Graffito van een oorlogsschip met een ‘vuurpot’ aan de voorsteven (1ste eeuw v. REDDÉ. Fig. 74. 101.) M. C.112 Fig. p. FORBES. R. Mare Nostrum. J. 1 Reconstructietekening van de vlammenwerper beschreven door Thucydides.

A. p. 3 Vlammenwerper van Hero van Byzantium. 59. 4 Reconstructie van malleoli: 1 Boogpijl. Ein spätrömischer Brandpfeil nach Ammianus. Fig. Tafel IV.113 Fig. BROK. Griechische Poliorketiker. 2 Geschutspijl. F. II. . M. 7. Fig. SCHNEIDER. R.

100 n.114 Fig. Über das ‘Griechische Feuer. 31. 5 De vloot van keizer Michaël II valt Thomas de Slaaf aan met Grieks vuur. p.). Le feu grégeois. Fig. PÁSZTHORY. 4. 6 Romeinse pomp gevonden nabij Bolsena (ca. MERCIER. Abb. M. E. 29. p.C. .

115 Fig. 95. J. BYRNE. HALDON. 2. P. A possible solution of the problem of Greek fire. A history of mechanical inventions. M. Pomp gevonden in Silchester. F. p. Fig. 7 1. A. 137. USHER. 8. . Reconstructie van een lanceersysteem van een sifon. p. Reconstructie van deze pomp.

uit de Codex Vaticanus graecus 1605 (11de eeuw). 31.116 Fig. 366. 10 Gebruik van een ceirosivfwn bij een belegering volgens Hero van Byzantium. 5. K. Il fuoco greco. . naar T. Abb. Korres. p. 9 Ballista voor het lanceren van Grieks vuur. Über das “Griechische Feuer”. p. Fig. PÁSZTHORY. E. Gabriele PASCH.

p. C. 11 Handgranaat? R.117 Fig. Fig. . Le site d’Amorium. LIGHTFOOT. 33. ETTINGHAUSEN. Fig. The uses of sphero-conical vessels in the Muslim East. 12 Enkele van de eigenaardige kruiken die gevonden zijn in de destructielaag van Amorium (838 n.). 13.C.

New light on navigation and naval warfare. 14 Trebuchets om kruiken met Grieks vuur te lanceren. 20. V. 13 Granaten voor Grieks vuur. Fig. Fig. New light on navigation and naval warfare. p. p. Tekeningen uit Arabische manuscripten (13de eeuw). Fig.118 Fig. CHRISTIDES. 23. CHRISTIDES. . V. 11 en 12. 7.

M. MERCIER. Fig. 16 Zogenaamde “Syrische kruiken”.119 Fig. MERCIER. 15 Zogenaamde “Syrische kruiken”. Le feu grégeois. Planche XIV. Planche XI. Le feu grégeois. M. .

gevonden in Foustat (1168 n. MERCIER. Fig. Planche VI. 13. 17 Granaat van het Egyptische type. Le feu grégeois. . New light on navigation and naval warfare . CHRISTIDES. p. V. 6. M. 18 Arabische machine om vuurpijlen af te schieten.).C.120 Fig. Fig.

Geography. New light on navigation and naval warfare. 20. 19 Tekening uit een Arabisch manuscript van een schip met potten. V. technology and war. Fig. 21 Graffito van een Byzantijnse dromon (12de eeuw). J. 8. CHRISTIDES. p. Fig. . gevuld met Grieks vuur. PRYOR. 59.121 Fig. p.

20 Reconstructietekening van een Byzantijnse dromon. 8.122 Fig. E. p. Seekrieg und Seepolitik zwischen Islam und Abendland. EICKHOFF. .

D. Y. . R. 22 Islamitische soldaten en paard met vuurbestendige kledij. Islamic technology: an illustrated history. 119. A. AL-HASSAN. p.123 Fig. HILL.

trad. pp. 1928 (= New York. trad. Elisabeth A. GRIEKSE BRONNEN Aeneas Tacticus. 1947. Anne Comnène. ed. BARENDS. trad. trad. S. Anonymus.. 1081-1118. Basilios Patrikios Parakoimomenos. R. emperor of the Romans. R. ed. A. ed. DAIN (Collection des universités de France). ed. 1996. T. DAIN (Nouvelle collection de textes et documents). 1943. Keulen. C. PRIMAIRE BRONNEN 1. De obsidione toleranda Anonymus de obsidione toleranda (ca. Alexiade: règne de l’empereur Alexis I Comnène 10811118. G. 1969. Parijs. The Alexiad of Anna Comnena. 1967). Hilda VAN DEN BERG. DENNIS (Corpus fontium historiae Byzantinae 25). Anna Komnene. . Lexicon Aeneium: a lexicon and index to Aeneas Tacticus’ military manual On the defense of fortified positions (Bibliotheca classica Vangorcumiana 6). Parijs. ed. Washington D. D. 1985. 57 e. p.. Naumachica Naumachica. A. Poliorcétique. in Three military treatises. LEIB (Collection des universités de France.v. trad. Anna Comnena. Leiden. 1-135. De re strategica Anonymous Byzantine treatise on strategy. New York. A. 4 vol. Poliorcetica Enée le tacticien. E. D. Collection byzantine). Alexias Anonyma tactica Byzantina. Londen. trad. 1967. Alexios I. 1937-1976. The Alexiad of the princess Anna Comnena: Being the history of the reign of her father. B. Assen.V BIBLIOGRAFIE 1. REINSCH. 950). SEWTER. Parijs. Alexias. 1955. DAWES.

ed. REISKE (Corpus scriptorum historiae Byzantinae 2021). Bonn. MORAVCSIK. 1995. Compendium historiarum Joannes Cinnamus. Die ‘De administrando imperio’ genannte Lehrschrift des Kaisers Konstantinos Porphyrogennetos für seinen Sohn Romanos. Series Berolinensis). 1973. BEKKER (Corpus scriptorum historiae Byzantinae 34-35). K. Iosephi Genesii Regum libri quattuor. trad. ed. 1836. De administrando imperio De administrando imperio. 1972. De cerimoniis aulae Byzantinae Constantini Porphyrogeniti imperatoris De cerimoniis aulae Byzantinae libri duo. J. MEINEKE (Corpus scriptorum historiae Byzantinae 26). J. 1975. ed. Die Einnahme Thessalonikes durch die Araber im Jahre 904. Bonn. Die Byzantiner und ihre Nachbarn. JENKINS (Corpus fontium historiae Byzantinae 1). Regum . C. Wenen. ed. trad. De expugnatione Thessalonicae Ioannis Caminiatae De expugnatione Thessalonicae. 1838-1839. 1829-1830. 1967. I. Chronique. ROSENBLUM (Publications de la Faculté des lettres et des sciences humaines de Nice 10). M. trad. C. J. BELKE. Bonn. Gertrude BÖHLIG (Byzantinische Geschichtsschreiber 12) . Byzanz am Vorabend Neuer Grösse: Überwindung des Bilderstreites und der innenpolitischen Schwäche (813-886). Anni LESMÜLLER-WERNER (Byzantinische Geschichtsschreiber 18). New York. ed. BRAND. SOUSTEL (Byzantinische Geschichtsschreiber 19). Die vier Bücher der Kaisergeschichte des Ioseph Genesios. R. 1989. ed. Georgius Cedrenus Ioannanis Scylitzae ope. Wenen. Parijs. Graz. tradd. Berlijn. G. Gertrude BÖHLIG (Corpus fontium historiae Byzantinae 4. A. trad. Deeds of John and Manuel Comnenus. 1976. Anni LESMÜLLER-WERNER. Epitome rerum ab Joanne et Alexio Comnenis gestarum Ioannis Cinnami Epitome rerum ab Ioanne et Alexio Comnenis gestarum. H. 1984.VI Joannes Cameniates. J. Constantinus VII Porphyrogenitus. THURN (Corpus fontium historiae Byzantinae 14. Constantinus VII Porphyrogenitus. Josephus Genesius. Series Berolinensis). H. Washington D. trad. Berlijn.. Georgius Cedrenus. P.

Symeon Magister. ed. traduction et commentaires (Publications de l’institut français de Florence. Collection d’études d’histoire. ed. VIEILLEFOND. Georgius Monachus. Les “Cestes” de Julius Africanus. Siegecraft: two tenth-century instructional manuals by Heron of Byzantium. Julius Africanus. 2000. DE BOOR (Bibliotheca Graecorum et Romanorum Teubneriana). H. C.-R. Berlijn. A. R. R. THURN (Corpus fontium historiae Byzantinae 5). Ioannes Cameniata. Leipzig. Melbourne. 1983. THURN (Byzantinische Geschichtsschreiber 15). J.. trad. ed. Elizabeth JEFFREYS. Georgius Monachus. Étude sur l’ensemble des fragments avec édition. 1998. Fragments des Cestes. Joannes Scylitzes. Provenant de la collection des tacticiens grecs. tradd. Byzanz wieder ein Weltreich: das Zeitalter der makedonischen Dynastie. Ière série.(niet gezien) Joannes Malalas. JEFFREYS. Neue Folge XI.-R. trad.. 1838. Firenze – Parijs. 2000. BEKKER (Corpus scriptorum historiae Byzantinae 18). VIEILLEFOND (Collection des universités de France). Berlijn. ed. ed. 1908. SCHNEIDER (Abhandlungen der Königlichen Gesellschaft der Wissenschaften zu Göttingen. ed. Graz. 761-924. 1970. J. Chronicon Georgii Monachi Chronicon. THURN (Corpus fontium historiae Byzantinae 35). 1973. SULLIVAN (Dumbarton Oaks studies 36).VII On the reigns of the emperors. 1904 (= 1978). ed. Philologisch-historische Klasse. Parijs. Washington D. pp. Synopsis Historiarum Ioannis Scylitzae Synopsis Historiarum. M. Chronographia Ioannis Malalae Chronographia. II: Anonymi De rebus bellicis liber. Berlijn. 1986. . J. Heron Byzantius. D. SCOTT (Byzantina Australiensia 4). F. de critique et de philologie 20). 1). Kestoi Jules Africain. Canberra. I. 1932. Poliorcetica Griechische Poliorketiker. Georgius Monachus Continuatus. C. KALDELLIS (Byzantina Australiensia 11). Chronicon Theophanes Continuatus. The chronicle of John Malalas. trad. H. 2 vol.

C. ed. DAIN (Nouvelle collection de textes et documents). opera quae reperiri potuerunt omnia. Nicephorus Constantinopolitanus. E. ed. VAN DIETEN (Corpus fontium historiae Byzantinae 11. 199O. Praecepta militaria Nicephorus Uranus. 1943.. Strategicon Mauricii Strategicon. trad. Sowing the dragon’s teeth. LORETTO (Byzantinische Geschichtsschreiber 10). G. Leo VI. Historiae Leonis Diaconi Caloënsis Historiae libri decem et liber de Velitatione bellica Nicephori Augusti. P.. DAIN (Nouvelle collection de textes et documents). Sylloge Tacticorum Sylloge Tacticorum quae olim ‘inedita Leonis tactica’ dicebatur. ed. trad. Parijs. J. A. patriarch of Constantinople. Der bleiche Tod der Sarazener und Johannes Tzimiskes: die Zeit von 959 bis 976 in der Darstellung des Leon Diakonos. Tactica Leonis. B. ed. ed. 1995. Nicetae Choniatae Historia. pp. Graz. C. 79167 (capita 63-74). Parijs. Romanorum imperatoris augusti. J. Nikephoros Phokas. Series graeca 107).. Byzantine warfare in the tenth century (Dumbarton Oaks studies 33). Breviarum historicum de rebus gestis post imperium Mauricii Short history. C. McGEER. C. Berlijn. F. trad. A. Wenen. Tactica E. cognomine Sapientis. Series Berolinensis). McGEER. E. Mauricius. HASE (Corpus scriptorum historiae Byzantinae 23). Washington D. C. Nikephoros. Naumachica Naumachica. GAMILLSCHEG (Corpus fontium historiae Byzantinae 17). T. Parijs. Washington D. MIGNE (Patrologiae cursus completus. Historia . Bonn. Washington D. 1828.VIII Leo VI. MANGO (Corpus fontium historiae Byzantinae 13 = Dumbartons Oaks texts 10). 1961. Nicetas Choniates. ed. Das Strategikon des Maurikios. Sowing the dragon’s teeth. 378. Leo Diaconus. Leo VI. DENNIS. 1975. Nicephorus II Phocas. ed. 1938. 1981. Byzantine warfare in the tenth century (Dumbarton Oaks studies 33). pp. 1863. 1995.-L.

trad. 1883-1885 (= 1963). trad. GREATREX. ed. Oxford. Byzantine and Near Eastern history AD 284-813. WIRTH (Bibliotheca Graecorum et Romanorum Teubneriana). ed. C. Milaan. R. Jahrhundert (717-813) aus der Weltkronik des Theophanes. SCOTT. 2 vol. MAGOULIAS (Byzantine texts in translation). HAURY. ed. History of the wars. Grandezza e catastrofe di Bisanzio (narrazione cronologica). 1962. Bilderstreit und Arabersturm in Byzanz. ed. ed. De bello gotico Procopius II: De bellis libri V-VIII. G. ed. Silvia RONCHEY (Scrittori greci e latini). DEWING (Loeb Classical Library). KRENTZ. trad. Chronographia Theophanes Continuatus. H. G. edd. S. 1997. Leipzig. P. Michael Psellus. 1984. trad. MAISANO (Corpus fontium historiae Byzantiniae 29 = Scrittori bizantini 2). Detroit. Theophanes Confessor: Chronographia Theophanis Chronographia. 1998. MAISANO. KAZHDAN. edd. Cambridge (Massachusetts) – Londen. Symeon Magister (= pseudo-Symeon). Vicenza. Georgius Sphrantzes. 1838. tradd. J. trad. 1994. The chronicle of Theophanes Confessor. H. P. Stratagematon Stratagems of war. trad. Ioannes Cameniata. Chronographia Michele Psello. Imperatori di Bisanzio (Cronografia). edd. Anna PONTANI (Scrittori greci e latini). R. B. P. Books VII (continued) and VIII. 1991. 1957. A. Polyaenus. YANNOPOULOS (Corpus christianorum. Annales Georgii Sphrantzae Chronicon. 601-760. DE BOOR (Bibliotheca scriptorum Graecorum et Romanorum Teubneriana). BEKKER (Corpus scriptorum historiae Byzantinae 18). IMPELLIZZERI. L. Thesaurus patrum graecorum). Procopius Caesariensis. E. 19632. 1984. 1994. B. Symeon Magister. WHEELER. Procopius. I. Turnhout. Georgius Monachus. COULIE.IX O city of Byzantium. Rome. J.. L. Thesaurus Theophanis Confessoris: Chronographia. BREYER (Byzantinische Geschichtsschreiber 6) Graz. Chicago. . pp. MANGO. R. Leipzig. Annales of Niketas Choniates. C. das 8.

6-7. in Studien zur lateinischen Dichtung des Mittelalters. Ehrenausgabe für Karl Strecker. BEKKER. ed. ed. Georgius Monachus. Histoires. WRIGHT. J. FONTAINE (Collec-tion des universités de France). CHIESA (Corpus christianorum. S. Chronica Hungarorum Landolfus Sagax. Elisabeth GALANTAI. H. Historia Ottonis. J. ed. Turnhout. Liber ignium ad comburendos hostes . Anecdota Carolina. KRISTO (Bibliotheca scriptorum medii recentisque aevorum. 2. Annales Annales. W. Parijs. (Schriftenreihe zur historischen Vierteljahrschrift. PINDER (Corpus scriptorum historiae Byzantinae 27-28). DEN BOEFT.. 1977. Historiae Ammien Marcellin. Homelia paschalis. A. trad. Continuatio mediaevalis 156). F. NORWICH. Anecdota Carolina B. Joannes Thuróczi. Londen. C. edd. LATIJNSE BRONNEN Ammianus Marcellinus.X Theophanes Continuatus. STACH. J. I. 2 vol. 1. 3 vol. Chronographia Theophanes Continuatus. Relatio de Legatione Constantinopolitana. 1912. 1998. The embassy to Constantinople and other writings. 4. Bonn. Groningen.. Symeon Magister. Liutprand Cremonensis. Liutprand of Cremona. 1993. CRIVELLUCCI (Fonti per la storia d' Italia 49-50). Historia romana (= Historia miscella) Landolfi Sagacis Historia romana. Livres XXIII-XV. WALTHER. DRIJVERS. Antapodosis Antapodosis. (Corpus scriptorum historiae Byzantinae 18). Series nova 7-9). P. J. vol. Zeitschrift für Geschichts-wissenschaft und für lateinische Philologie des Mittelalters 1). ed. 1841-1844. Chronica Hungarorum. A. 2 vol. Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII. 1985-1988. Budapest. 1931. H. Marcus Graecus. pp. ed. ed. trad. DEN HENGST. Joannes Zonaras. W. D. 1998. M. J. BISCHOFF. Dresden. Anonymus. Rome. Ioannes Cameniata. 1838. edd. TEITLER.

Plinius Maior. 1861. Al Kamil fi'l-Tarih Chronicon quod perfectissimum inscribitur Al Kamil fi'l-Tarih. Histoire de l’Afrique et de l’Espagne . C. Ibn Idhari. C. Livre II. pp. Murda ibn al-Tarsusi Un traité d’armurerie composé pour Saladin. A. 129-162. ed. P.-M. A. ed. Ibn al-Atir. Parijs. Kitab al. HOEFER. Parijs. VASILIEV (Patrologia orientalis 8). LECLERC. CAHEN. 102-163. Parijs. Turnhout. Leiden. vol. pp. Vegetius Renatus. María Jesús VIGUERA (Textos medievales 64). 3. trad. P. J. ed. I. Histoire de la chimie. CHALMETA. L.). II. J.XI F. Parijs. Abriß des Militärwesens. Parijs. BEAUJEU (Collection des universités de France). pp. 1950. 1985. Agapius Marbugensis. TORNBERG. 13 vol. Stuttgart. V. Naturalis Historia Pline l’Ancien. Histoire Naturelle. 1971. 1965-67). Epitoma rei militaris Vegetius. Pline l’Ancien. trad. J. ed. ed. A. MÜLLER. M. 1893 (= Amsterdam. Histoire Naturelle. Cronica del Califa 'Abdarrahman III an-Nasir entre los años 912 y 942 (al-Muqtabis V). Byzance et les arabes. Madrid. CROISSILLE (Collection des universités de France). L. F. 349-369. Zaragoza. 2. 1947-1948.. 1981. ed. trad. BERTHELOT. ARABISCHE BRONNEN Abu-‘l’-Qasim Khalaf ibn ‘Abbas al-Zahrawi (= Abulcasis) La chirurgie d’Abulcasis. 1967). pp.‘Unwan (Histoire universelle). E. trad. I. Al-Muqtabis Al-Muqtabis: al-guz ‘al-‘kamis. I. Kitab al-‘Unwan Agapius (Mahboub) de Menbidj. 1853-1869 (=Beiroet. Ibn Hayyan. La chimie au moyen âge. Livre XXXV. trad. 1842. trad. VASILIEV (trad. in Bulletin d’études orientales 12. 89-135. appendix. 1979. 1997. ed. A. trad.

M. 1932 (= Amsterdam.. 373-378. . Al-Mukham wa-l-muhit al-A’zam fi l-lugha Al-Mukham wa-l-muhit al-A’zam fi l-lugha. A. pp. 1899-1910. trad. 1958-1973. 1985. J. Auszug über die normannischen Einfälle in Spanien 845. A.). Historia patriarcharum Historia patriarcharum Alexandrinorum.. trad.. C. M. The history of al-Tabari. Histoire de l’Afrique et de l’Espagne. BUDGE.. trad.XII Ibn Idhari. 1976). DE GOEJE. Chronicon Syriacum Gregorii Barhebraei Chronicon Syriacum. 1879-1901 (=1964-1965). FAGNAN. P. 1901-1904. trad. 7 vol. E. Parijs.. CHABOT. Al-Tabari. Byzance et les Arabes. I. A. Al-Coutia. ed. SALIBA (Biblioteca Persica). ed. H. Ibn Sida. ed. edd. E.. E. 1890. pp.. 4-23. Patriarche Jacobite d’Antioche (11661199). J. pp.-B. XXXV: The crisis of the ‘Abbasid Caliphate. Recherches sur l’histoire et la littérature de l’Espagne pendant le moyen âge.). 2 vol. Chronicon Chronique de Michel le Syrien. 2 vol. BEDJAN. Parijs. 1924. G. Algiers. 2. Scriptores Arabici 8-9). NASAR. W. Leiden. 4. 2 vol. 278-326. Byzance et les Arabes. in R. Algiers. VASILIEV (trad. 1962). F. DOZY. 2 vol. Beiroet. 214-219. I. SEYBOLD (Corpus scriptorum christianorum Orientalium 52. II. Caïro. VASILIEV (trad. Bar Hebraeus. AL-SAQQA. 18813. ANDERE BRONNEN Michael de Syriër. 19041910 (= Leuven. 59 = Corpus scriptorum christianorum Orientalium. 2.Leiden. 16 vol. Londen. The chronography of Bar Hebraeus. ed. Ta’rikh al-rusul wa’l-muluk Annales quos scripsit Abu Djafar Mohammed ibn Djarir at-Tabari. Severus Ibn Alexandrinorum al-Muqaffa. Parijs . 4 vol. trad. M. A. A. trad. II. New York. M. pp. Ibn al-Koutiya Extraits inédits relatifs au Maghreb. FAGNAN (Géographie et histoire).

tradd. CROSS. 1912. 1953. being a history of Egypt before and during thet Arab conquest. J. Vie de saint Louis. trad. The Russian Primary Chronicle: Laurentian text. OLSEN (Samfund Til Udgivelse Au Gammel Nordisk Literatur 39).C. trad. Chronicon The chronicle of John (c. ed. ed. Coptic bishop of Nikiu. Monfrin (Classiques Garnier). Parijs. 13). B. Cambridge (Massachusetts). Jean de Joinville. Série 2. sire de Joinville. SHERBOWITZ-WETZER (Mediaeval academy of America 60). R. ed. Historie de Saint Loys Jean. Parijs. 1916 (= Amsterdam. 1884. E. Yngvars Saga Vidfötla Yngvars Saga Vidfötla. 1995. H. trad.XIII Joannes van Nikiu. L. 690 B. H. CHARLES (Text and translation society press 3). O.). Kopenhagen. 1981). LEGER (Publications de l’école des langues orientales vivantes. Kroniek van Nestor Chronique dite de Nestor. Londen. . S.

Y. 1967. Islamic technology: an illustrated history. EICKHOFF. Cambridge. BARTUSIS. Ships and seamanship in the ancient world. 1966. 1949 (= 1970). Les stratégistes byzantins. 1924 (= München.. 1947 (= 1992) ID. H. 1978. AL-HASSAN. Antike Technik: sieben Vorträge. 1967). Parijs. __________________ 1. Le monde byzantin. Leipzig. DIELS. 1960). Centre de recherche d'histoire et civilisation de Byzance. Travaux et mémoires 2. BRENTJES. Berlijn. F. CASSON. 1986. der Geschichtlichen Zeit und des Naturvolker. 317-392. A. 1: Vie et mort de Byzance (L’évolution de l’humanité 32). Ein Lexikon. F. SONNEMANN. BRÉHIER. Seekrieg und Seepolitik zwischen Islam und Abendland: Das Mittelmeer unter byzantinischer und arabischer Hegemonie (6501040). 1971 (= 1986). la politique et les institutions maritimes de Byzance au VII-XVe siècles. 2: Les institutions de l’Empire byzantin (L’évolution de l’humanité 32 bis). Geschichte der Technik. M. 1966. R. Philadelphia. 1970). II: Jean II Comnène (1118-1143) et Manuel I Comnène (1143-1180). 12041453.XIV Secundaire bronnen. M. Le monde byzantin. R.. Die Technik. 1893 (= Amsterdam. D. Byzance et la mer: la marine de guerre. pp. . Berlijn. BERTHELOT. ALGEMENE WERKEN Hélène AHRWEILER. 1912 (= New York. 19202 (= Osnabrück 1965) E. in Collège de France. E. 1992. HILL. Der Vorzeit. La chimie au moyen âge. Leipzig – Berlijn. The late Byzantine army. B. arms and society. L. Études sur l’Empire byzantin au XIe et XIIe siècle. CHALANDON. DAIN. Parijs. 3 vol. Parijs. Parijs. S. FELDHAUS. C. Parijs. M. Princeton. L. P. A. RICHTER.

Zur Geschichte des Schiesspulvers und der älteren Feuerwaffen. A. J. 2). 19642. 5001100. Early physics and astronomy. M. Cambridge. 1999. K. J. PEDERSEN.. 1940 (= 1974). Army. O. I. State. P. 1951. Cambridge. . 1966-1967. ID. 1991. social and administrative history. NICOLLE. New York. 1. 1). A historical introduc-tion (History of science library). state and society in the Byzantine world. KRUMBACHER. PIHL. K. P. Alice-Mary TALBOT (edd. army and society in Byzantium: approaches to military. New York – Oxford. 1971-1983). Londen – New York. G.. Princeton (New York). Stuttgart. Londen. Londen. society and religion in Byzantium (Collected studies 162). E. HUSSEY (ed. ID. FORBES. The emergence of Rus. Beiträge zur Geschichte der Naturwissenschaften und der Technik. LEWIS. 1996..XV R. 1974.. Londen. Byzantium and the early Islamic conquest. 2 vol. HITTI. Leiden. 565-1204 (Warfare and history). Arms and armour of the crusading era 1050-1350. 3 vol. von LIPPMANN. D. Geschichte der byzantinischen Litteratur von Justinian bis zum Ende des Oströmischen Reiches (527-1453) (Handbuch der klassischen Altertumswissenschaft IX.). 1970) A. 1982. New York. 1992 (= 1995). SHEPARD. ID..). 1923 (= Wiesbaden. KAZHDAN. 2 vol. FRANKLIN. J. Oxford Dictionary of Byzantium. History of the Arabs from the earliest times to the present. Londen. 1988. S. 19633.D. Studies in ancient technology. 1899. KAEGI. München. R. 750-1200. J. O. 2 vol. F. Berlijn. Naval power and trade in the Mediterranean A. The Cambridge medieval history. 1995. W. M. OSTROGORSKY. Geschichte des byzantinischen Staates (Handbuch der Altertumswissenschaft XII. München. Warfare. HALDON... IV: The Byzantine empire. E. 18972 (= New York. C. 6th-12th centuries (= Variorum collected studies series 504).

Geography. Naval warfare under oars: 4th to 16th centuries. A. 1895.).. P. Berlijn. 1988. 1973. technology and war. von ROMOCKI.). A. Un empereur byzantin au dixième siècle. 2-3). Cambridge. 1995.XVI J. L. 1986. N. REDDÉ. 1890. Annapolis. A. ID. Byzance et les Arabes. Rome. L. ID. Cambridge. Abhandlungen und Berichte 43. Londen. Erdöl und Erdölprodukte in der Geschichte (Deutsches Museum. H. USHER. II: Les relations politiques de Byzance et des Arabes à l’époque de la dynastie macédonienne (les empereurs Basile I. Nicéphore Phocas. der Sprengtechnik und des Torpedowesens bis zum Beginn der neuesten Zeit (Geschichte der Explosivstoffe 1). SCHLUMBERGER. A. I: La dynastie d'Amorium (820-867) (Corpus Bruxellense historiae byzantinae 1). Brussel. 1975. 1929 (= 1988). Studies in the maritime history of the Mediterranean. History of Byzantine state and society. Byzantium in the seventh century. PRYOR. TOYNBEE. Londen. Publications 25. Mare nostrum: les infrastructures. A. S. GRÉGOIRE (trad. S. 1939. Byzantium and its army 248-1081. 2 vol.. Amsterdam. M. ID. 1950-1968. Monographs 11). Léon le Sage et Constantin VII Porphyrogénète): 867-959 (253-348) (Corpus Bruxellense historiae byzantinae 2). M. Geschichte der Sprengstoffchemie. SUHLING. 1978. A history of mechanical inventions. 1935 (= 1959). H. W. München. W. The emperor Romanus Lecapenus and his reign. A study of tenth-century Byzantium. TREADGOLD. Constantine Porphyrogenitus and his world. The Goths in the Crimea (Mediaeval academy of America. G. 1936. 1997.. VASILIEV. IV: 668-685. CANARD (trad. Brussel. J. 19542. RODGERS. Cambridge (Massachusetts). 649-1571 (Past and Present Publications). le dispositif et l'histoire de la marine militaire sous l'Empire romain (Bibliothèque des écoles françaises d'Athènes et de Rome 260). RUNCIMAN. Stanford. Parijs. Stanford. . Byzance et les Arabes.. STRATOS.

P. Chemical warfare in the Middle Ages: Kallikinos’ ‘prepared fire’. in Byzantion 19. H. ID. The campaign of 716-718. M. 1899. 137-148. 1984. 1891. 57-60. W. pp. L’Asie mineure et les invasions arabes (VII-Ixe siècles). The conquest of Crete by the Arabs (ca. pp. A history of fireworks. 1962. 1979. 1949. pp. ID. 1984. Londen. V. 360-365. pp. in Journal of Chemical Education 14.. Greek Fire in the West. BROCK. 1-32. D. J. 61-121. N. Les compositions incendaires dans l’Antiquité et au moyen âge. in Journal asiatique 208. 326-339. pp. in Bulletin des études arabes 6. Naval warfare in the eastern Mediterranean (6th – 14th Centuries). in Revue des deux mondes 106. BUSETTO. in Byzantion 43. pp. BIJZONDERE STUDIES Hélène AHRWEILER. 323-330. La flotta bizantina nelle campagne contro i Bulgari condotto dall’ imperatore Constantino V. E. Les expéditions des Arabes contre Constantinople dans l’ histoire et dans la légende. 786-822. Londen. The emperor cult and the origins of the iconoclastic controversy. from Arabic Sources. 1946. E. D. pp. S. 3/4. L. 1978. BARNARD. in Graeco-Arabica 3. CHRISTIDES. Le feu grégeois et les origines de la poudre à canon. in Revue roumaine d’ histoire 31. BRÉHIER.. 1992. 1937. 19-33. pp. in History Today 29. BRADBURY. in Saarburg Jahrbuch 35. 1-16.XVII 2. CANARD. L. p. A. BROK. 1956. 3-7. A. 1973. W. . in Journal of Hellenic Studies 19. 5. La marine de Byzance. 8. Ein spätrömischer Brandpfeil nach Ammianus. Gunpowder and firearms in the Mamluk kingdom. M. Athene. BROOKS. F. AYALON. 1943. in Revue historique 227. A turning point in the struggle between Byzantium and Islam. pp. CHERONIS. pp. pp. 1926. M. 13-29. Textes relatifs à l’emploi du feu grégeois chez les Arabes. BERTHELOT. 824). R.

. DAVIDSON. R. DAIN. 1940.). Reproduciones y R. 1965. 1-3). 1993. Athene. ESTOPAÑAN. pp. vol. Barcelona – Madrid. CODERA (ed.) (The National Hellenic Research Foundation. DE GOEJE. 1973. C. 7. in Journal of Roman Studies 38. Quelques observations sur le feu grégeois. The uses of sphero-conical vessels in the Muslim East. pp. ID.. in Byzantinische Zeitschrift 66. art. 1939.XVIII ID. ID. Bulletin de la classe des lettres et des sciences morales et politiques 5e série. Praag. E. pp. in Atti del VIII congresso internazionale di studi bizantini. Institute for Byzantine Research. BOSWORTH (ed. 35. Le “Corpus perditum” (Collection de philologie classique). ID. Ibn al-Manquali (Mangli) and Leo VI: New evidence on AraboByzantine ship construction and naval warfare.).D.. 1904. pp. miniatu-ras. 121-127. 3-42. Appellations grecques du feu grégeois. M.. Encyclopaedia of Islam (New Edition).). Homenaje a D. in C. 884-886. The warships of the later Roman empire. 106-130. 1948.. Parijs. 1997. pp. Military intelligence in Arabo-Byzantine naval warfare. Oleg’s mythical campaign against Constantinople. the Red Sea and the Indian Ocean (6th – 14th centuries A. in Académie royale de Belgique. Naval tactics in the heyday of the Byzantine thalassocracy. Skyllitzes Matritensis. OIKONOMIDES (ed. 1953. Zaragoza. Parijs. 93-98.). R. Francisco Codera en su jublilación del profesorado: estudios de erudición oriental. pp. in Stephanos. .. 61-74. 1965. L. E. S. ERNOUT. The secret weapon of Byzantium. 1949. 1. Rome. 218-229. ETTINGHAUSEN. ID. in NUBICA 3. in Mélanges de philologie. 83-96. Byzantium at war (9th to 12th c. Leiden – New York. H. A. pp. 1995 (= Byzantinoslavica 56. pp. pp. ID. Naft (2). in F. 1994. Navigation and naval warfare in the eastern Mediterranean. 324-329. H. DOLLEY. International Symposium 4). de littérature et d’histoire anciennes offerts à A. pp. ID. in Journal of Near Eastern studies 24. in N. 47-53.. tomo I. I. 269-281. pp.

A. Venetië. 2000. in Collège de France.. 1915. pp. Thomas le Slave. 2000. R. GRABAR. pp. Centre de recherche d'histoire et civilisation de Byzance. pp. Ihre Bedeutung im Verteidi-gungssystem von Byzanz. 11-47. FORBES.. in Annales de Chimie et de Physique 3ième série. ID. KORRES.. ID. 44 and 45 of ‘De Ceremoniis’. M. 4. Le site d’Amorium. F.n PØr. 433-453. Leiden. 1975. 1999. Beiträge eines Symposions in Frankfurt im Dezember 1996 (Peleus. 19953. Travaux et mémoires 13. Recherches sur le feu grégeois et sur l’ introduction de la poudre à canon en Europe. R.XIX J. J. Het Griekse vuur. A possible solution to the problem of the Greek Fire. L’illustration du manuscrit de Skylitzès de la bibliothèque nationale de Madrid (Bibliothèque de l’ institut hellénique d’études byzantines et post-byzantines de Venise 10). Zur Geschichte des mittelalterlichen Geschützwesens aus orientalischen Quellen (= Studia orientalia 9. P. K. Theory and practice in tenth-century military administration. 1975. CHRYSOS. in Dossiers d’Archéologie 256. D. . BYRNE. in Byzantine and modern Greek studies 1. T. in Collège de France. LIGHTFOOT. 298-303. Parijs. J. pp. C. Studien zur Archäologie und Geschichte Griechenlands und Zyperns 4). 1959. Die byzantinische Kriegsmarine. 3). 91-99. in E. STUPPERICH (edd. in Byzantinische Zeitschrift 70. 1977. 32-33. Londen. W. H. 132-139. vEna ovplo thH buzantinhvH nautikhvH taktikhvH. 255-297. More studies in early petroleum history 1860-1880. Chapter II. in Spiegel Historiael 10. EVENHUIS. Essai sur le feu grégeois et sur la poudre à canon. G. 1941. LALANNE. A. Some aspects of Byzantine military technology from the 6th to the 10th centuries. The origin of artillery.). pp. HIME. Travaux et mémoires 1. HUURI. ID. KOLIAS. 18452. pp. 1842. Manheimm – Möhnesee. 1979. HALDON. LEMERLE. RICHTER. Griechenland und das Meer. L. 201-352. JUgro. LETSIOS. pp. (niet) L. R. K. pp. T. 1965. H. Helsinki. Centre de recherche d’ histoire et civilisation de Byzance.

MERCIER.XX A. 257-327. Greek Fire. in N. ROLAND. 2. R. G. Institute for Byzantine research. 15. 1986. pp. pp. 14. Observation sur le feu grégeois. Über das ‘Griechische Feuer’. 179-200. 1850. 655-679. Le feu grégeois.). REINAUD. in Graeco-Arabica 6. Les feux à guerre depuis l’Antiquité. 1849. Das Feuerwerk: seine Geschichte und Bibliographie.. 233-268. A. 1988. technology. 1848. et des origines de la poudre à canon chez les Arabes. and war: Greek Fire and the defense of Byzantium.. M. J. POPPE. D. pp. Secrecy. 678-1204. A history of Greek Fire and gunpowder. in Archeologia medievale 25. in Journal asiatique 4ième série. 1961. De l’art militaire chez les Arabes au moyen âge. 89-93. LOTZ. Die Analyse eines spätantiken Waffensystems. ID. pp. pp. Leipzig. 1995. 1990. les Persans et les Chinois. 1952. pp. 359-368. Du feu grégeois. Gabriele PASCH. 371-376. in Journal asiatique 4ième série. Tenth century Byzantine siege warfare. 152-171. PÁSZTHORY. 16-19. in Antike Welt 17. La poudre à canon. SULLIVAN. 1999). 1998. 1850. ID. Athene. 1978). pp. pp. pp.) (The national Hellenic research foundation. E. in Journal asiatique 4ième série. P. MAKRYPOULIAS. in Endeavour 20. in Journal asiatique 4ième série. Parijs. in Antiquity: A quarterly review of Archaeology 62. 1971. A medieval workshop for producing Greek Fire grenades. 1960 (= Baltimore – Londen. ID. 27-37. pp. in Military history quarterly 2. 1997. Cambridge. 193-237. OIKONOMIDES (ed. La dernière expédition russe contre Constantinople.. Il fuoco greco. in Technology and culture 33. 12. The navy in the works of Constantine Porphyrogeni-tus. PARTINGTON. . 1992. pp. QUATREMÈRE. pp. ID. 1941 (= Zürich. pp. Nouvelles observations sur le feu grégeois et les origines de la poudre à canon. 162-166. International symposium 4). M. FAVÉ. 214-274. T. des feux de guerre. PENTZ. E. C. I. Greek Fire. 15. Byzantium at war (9th to 12th c. in Byzantinoslavica 33. 1-29.. A. J.

VASOJEVIC. 1997. Le feu grégeois. pp. A. TOUTAIN. The fortifications and defenses of Constantinople. Le feu grégeois et les armes à feu des Byzantins. pp. 1984. 483-516 en in Vizantijskij Vremmenik 55. in Philologus 128. 1998. P. ZENGHELIS. C. in Journal des savants 51. pp. C. 7780. La rôle des Bulgares dans la guerre Arabo-Byzantine de 717/718. 1980. The army in the works of Constantine Porphyrogenitus. YANNOPOULOS. TSANGADAS. P. pp. B. TREADGOLD. 1932. 77-162. 1992. . pp. 265-286. 133-153. 1953. 2. & N. pp. J. .XXI W. in Rivista di studi bizantini e neoellenici 29. in Byzantion 67. in Byzantion 7. Naphta. New York. 208-229.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful