ΙΟΝΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ - ΤΜΗΜΑ ΙΣΤΟΡΙΑΣ

ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ
ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΔΗΜΟΓΡΑΦΙΑ

Επιστημονικός Υπεύθυνος: Καθηγητής Δημήτριος Ανωγιάτης-Pelé

2η ΕΡΓΑΣΙΑ

«Η δημογραφική εξέλιξη των ελληνόφωνων πληθυσμών της Grecìa
Salentina και η γλωσσική κατάσταση στη σύγχρονη εποχή:
Ενδεχόμενα και προοπτικές»

Μεταπτυχιακή φοιτήτρια: Σωτηρία Γεωργοτά

ΚΕΡΚΥΡΑ
ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2009

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ
Εισαγωγή

5

Μέρος 1ο: Οι ελληνόφωνοι πληθυσμοί της Κάτω Ιταλίας
Κεφάλαιο 1: Ιστορική αναδρομή: Αρχαιότητα – Βυζάντιο

7

Κεφάλαιο 2: Οι ελληνόφωνοι σύγχρονοι πληθυσμοί της Κάτω Ιταλίας

9

Κεφάλαιο 3: Αναλυτική παρουσίαση των χωριών της Grecìa Salentina

11

3.1 Η Calimera

11

3.2 Η δημογραφική εξέλιξη της Calimera

13

3.3 Το Castrignano dei Greci

15

3.4 Η δημογραφική εξέλιξη του Castrignano dei Greci

17

3.5 Το Corigliano d’Otranto

19

3.6 Η δημογραφική εξέλιξη του Corigliano d’ Otranto

20

3.7 Το Martano

23

3.8 Η δημογραφική εξέλιξη του Martano

24

3.9 Το Martignano

26

3.10 Η δημογραφική εξέλιξη του Martignano

27

3.11 Το Melpignano

30

3.12 Η δημογραφική εξέλιξη του Melpignano

31

3.13 Το Soleto

34

3.14 Η δημογραφική εξέλιξη του Soleto

34

3.15 H Sternatia

37

3.16 Η δημογραφική εξέλιξη της Sternatia

38

3.17 Το Zollino

40

3.18 Η δημογραφική εξέλιξη του Zollino

41

Μέρος 2ο: Η γλώσσα των ελληνόφωνων πληθυσμών της Κάτω Ιταλίας
Κεφάλαιο 4: Ιστορικά και γεωγραφικά στοιχεία των διαλέκτων
της Κάτω Ιταλίας

45

Κεφάλαιο 5: Γλωσσική περιγραφή των διαλέκτων - Σύγχρονη
κοινωνιογλωσσική κατάσταση

47

Κεφάλαιο 6: Η κατωιταλική ελληνική διάλεκτος της Απουλίας

50

Κεφάλαιο 7: Η διάλεκτος grico σήμερα – ερευνητικά δεδομένα

52

Μέρος 3ο: Προσπάθειες διάσωσης της κατωιταλικής
διαλέκτου - θεσμικά πλαίσια
Κεφάλαιο 8: Προϋποθέσεις διάσωσης της διαλέκτου - Η συνδρομή
του ιταλικού κράτους

55

Κεφάλαιο 9: Οικονομική ανάπτυξη και πολιτισμική
και γλωσσική αναζωογόνηση
Κεφάλαιο 10: Η διδασκαλία της γλώσσας

57
59

Κεφάλαιο 11: Η Ευρωπαϊκή Ένωση και οι γλωσσικές
μειονότητες - Οργανισμοί
Επίλογος - Συμπεράσματα

62
69

Παράρτημα
1) Βασικά χαρακτηριστικά τής Κατωιταλικής διαλέκτου

71

2) Η ευρωπαϊκή έκθεση του «Ευρωμωσαϊκού

77

3) La Minoranza Linguistica Greca

85

Βιβλιογραφία – Διαδικτυακές πηγές

103

I glossama en ecchi na petheni.
O pappumma viata mu leghi
ti sta keru dicatu
ti glossa ti eplatega
ito viata to grecu.
Ce arte, lego ego:
iati' i guvernaturi
thelusi na chathi
i glossa tu grecani?
Ecini fenonde manacho' ste votazioni
ce ulli crazzondo fili ce cumparidi,
podo' ti tteglionni to bdomadi
en agronizzu pleo canena.
Afudatema esi cali' christianima
pu iste ode delemmeni
na some stili stin addi ghenia
ti glossama ce ta pramata to pappumma. ∗

Ένα ποίημα της Mimma Nucera, στη γλώσσα των Ελλήνων της Κάτω Ιταλίας

                                                            

H γλώσσα μου δεν αξίζει να πεθάνει. / Ο παππούς μου πάντα μου λέγει / ότι στους καιρούς τούς δικούς του / η γλώσσα που μιλούσαν / ήτο πάντα ελληνική. / Και άρτι (αμέσως), λέγω εγώ: / γιατί οι
κυβερνώντες / θέλουσι να χαθεί / η γλώσσα του Έλληνα; / Εκείνοι, φαίνονται (=αρχ. παρουσιάζονται)
μονάχοι στις εκλογές / και όλοι κράζονται φίλοι και γνωστοί (κουμπάροι<κόμβος= δεσμός/δέσιμο) / κι
όταν τελειώνει η εβδομάδα / δεν γνωρίζουν πλέον κανέναν. / Βοηθείστε μας (ωφελήστε μας),εσείς
καλοί μου χριστιανοί / που είστε όλοι δουλεμμένοι (εξαπατημένοι / εκμεταλλευμένοι) / να παραδώσουμε στύλη (πινάκιο γραφής) στην άλλη γενιά / τη γλώσσα μας και τα πράγματα του παππού μας.

Εισαγωγή
Κατεβαίνοντας από το Μπρίντιζι λίγα χιλιόμετρα προς το Νότο, βρίσκουμε την πόλη
Λέτσε. Από το Λέτσε ώς τη βυζαντινή πόλη Καλλίπολη και τη μεγαλοελλαδίτικη Υδρούντα, το σημερινό Οτράντο, μέσα σ’ ένα τρίγωνο βρίσκονται οι εννέα δήμοι της
Γκρέτσια Σαλεντίνα (Grecìa Salentina).
Ο γεωγράφος μιας παλαιότερης εποχής αναφέρει «πόλεις τρεις και δέκα» και
οι κάτοικοι έλεγαν «τα δεκατρία χωριά μα», ενώ τον 15ο αιώνα τα χωριά ήταν είκοσι
επτά. Σήμερα είναι η Καλημέρα, το Μαρτινιάνο , το Μαρτάνο, το Καστρινιάνο ντέι
Γκρέτσι, το Μελπινιάνο, το Κοριλιάνο ντ’ Ότραντο, το Σολέτο, το Ζολίνο και η Στερνατία.
Τα χωριά αυτά βρίσκονται σε μια εκτεταμένη πεδιάδα, συστηματικά καλλιεργημένη και κατάφυτη από ελιές, αμπέλια, οπωροφόρα δέντρα και φυτείες καπνού.
Πυκνό συγκοινωνιακό δίκτυο συνδέει τα ελληνόφωνα χωριά μεταξύ τους και με τις
μεγαλύτερες πόλεις της περιοχής, ενώ το βιοτικό επίπεδο των 40.000 περίπου κατοίκων της περιοχής είναι αρκετά υψηλό.
Εκτός από την Grecìa Salentina, έξι κοινότητες με κέντρο την Μπόβα, στη
νοτιοδυτική άκρη της Καλαβρίας αποτελούν την Grecia Calabria, τη δεύτερη ελληνόφωνη νησίδα της Νότιας Ιταλίας.
Το ενδιαφέρον που παρουσιάζουν οι ελληνόφωνες αυτές νησίδες είναι το ιστορικό φαινόμενο της διατήρησης της ελληνικής γλώσσας στις περιοχές αυτές, παρά
τη δυνατή πίεση του λατινικού πολιτισμού, όπως αυτός εξελίχθηκε και διαμορφώθηκε μέχρι σήμερα στην Ιταλία. Στην περιοχή αυτή οι άνθρωποι μιλάνε μια άγνωστη για
τους υπόλοιπους Ιταλούς γλώσσα, την «grico» (γκρίκο), έναν συνδυασμό από αρχαία
ελληνικά και Ιταλικά. Από τον όρο αυτό οι κάτοικοι ονομάστηκαν Γκρεκάνοι.
Στην παρούσα εργασία θα μας απασχολήσει η πληθυσμιακή ομάδα της Grecìa
Salentina. Θα επιχειρήσουμε να παρουσιάσουμε τη δημογραφική εξέλιξη των ελληνόφωνων χωριών της περιοχής αυτής και τη σχέση του πληθυσμού με την γλώσσα
καταγωγής τους, την grico.
5

Πιο συγκεκριμένα:
9

θα μελετήσουμε τη δημογραφική εξέλιξη του πληθυσμού κατά την τελευταία

τριακονταετία (1982-2009).
9

τη σύγχρονη σχέση του ελληνόφωνου πληθυσμού και της γλώσσας grico.

9

τις προσπάθειες για τη διατήρηση της «ζωτικότητας» της γλώσσας ως μέσου

ανάκτησης και διατήρησης της ευρύτερης πολιτισμικής ταυτότητας της ελληνόφωνης
κοινότητας.
9

στόχος της εργασίας είναι να επιβεβαιωθεί ή να απορριφθεί η υπόθεση ότι η

δημογραφική εξέλιξη του πληθυσμού συντελεί στη διατήρηση της ελληνικής διαλέκτου της Κάτω Ιταλίας.
Οι πρωτογενείς πηγές που χρησιμοποιήθηκαν για να εξετάσουμε την παραπάνω υπόθεση προέρχονται από τη Στατιστική Υπηρεσία Ιταλίας. Αντλήθηκαν τα στατιστικά στοιχεία του πληθυσμού για τα έτη 1982 έως και 2009, για κάθε ένα από τα
ελληνόφωνα χωριά της Grecìa Salentina. Στη συνέχεια τα στοιχεία αυτά ταξινομήθηκαν και έγιναν οι πίνακες και τα γραφήματα, που απεικονίζουν τη δημογραφική εξέλιξη του πληθυσμού αυτού συνολικά, αλλά και συγκριτικά ως προς το σύνολο αντρών και γυναικών. Η στατιστική ανάλυση της έρευνας έγινε με το πρόγραμμα Excel. Επίσης, χρησιμοποιήθηκαν ερευνητικά στοιχεία και επιστημονικά δεδομένα από
την υπάρχουσα βιβλιογραφία, καθώς και από διαδικτυακές πηγές.
Η εργασία εκτείνεται σε τρία μέρη. Το πρώτο μέρος αποτελείται από τρία κεφάλαια και δεκαοχτώ υποκεφάλαια και παρουσιάζει τα ελληνόφωνα χωριά της περιοχής, για την οποία γίνεται η μελέτη, καθώς και τα στατιστικά στοιχεία της έρευνάς
μας.
Το δεύτερο μέρος αποτελείται από τέσσερα κεφάλαια και αναφέρεται στη
γλώσσα που ομιλείται στην περιοχή. Προτάσσεται η γλωσσική περιγραφή της διαλέκτου και παρουσιάζονται τα σύγχρονα δεδομένα της γλωσσικής πραγματικότητας.
Το τρίτο μέρος αποτελείται από τέσσερα επίσης κεφάλαια και αναφέρεται στις
προσπάθειες διάσωσης της διαλέκτου.
Τέλος στον επίλογο παρουσιάζονται τα αποτελέσματα της έρευνάς μας.
Η έρευνα παρουσίασε δυσκολίες κατά την ανεύρεση στατιστικών στοιχείων
που θα παρουσίαζαν αναλυτικά τον αριθμό των κατοίκων που ομιλούν τη γλώσσα
ανά χωριό. Επίσης, δεν ήταν εφικτό να αντλήσουμε στοιχεία που θα παρουσίαζαν τον
αριθμό των ομιλούντων την διάλεκτο ανά ηλικία, ώστε να έχουμε μια περισσότερο
εμπεριστατωμένη ανάλυση του θέματος της έρευνάς μας. 
6

Μέρος 1ο
Οι ελληνόφωνοι πληθυσμοί της Κάτω Ιταλίας
Κεφάλαιο 1
Ιστορική αναδρομή: Αρχαιότητα – Βυζάντιο
Η ιστορία της ελληνικής παρουσίας στην Κάτω Ιταλία ξεκινάει πριν από 3.500 χρόνια
με την άφιξη των Μυκηναίων στην Απουλία, στα παράλια του κόλπου του Τάραντα
και στη Βιβάρα, ένα νησάκι στις Αιολίδες νήσους. Από τότε η εξάπλωση των Ελλήνων στον χώρο της νότιας Ιταλίας υπήρξε ραγδαία, ενώ ακολούθησε μια περίοδος,
κατά την οποία δεν παρατηρήθηκε έντονος αποικισμός, εξαιτίας της κατάρρευσης της
μυκηναϊκής ισχύος.1
Αμέσως μετά, πρώτοι οι Χαλκιδείς κατέφτασαν στην Πιθηκούσα, νησί στον
κόλπο της Νεάπολης, και αργότερα την απέναντι ακτή της Κύμης, με αρχηγούς τον
Μεγασθένη από τη Χαλκίδα και τον Ιπποκλή από την Κύμη της Εύβοιας. Τα αμέσως
επόμενα χρόνια μεγάλος αριθμός αποίκων κατέφθασε στη νότια Ιταλία, σε σημείο
που να αποκαλείται η περιοχή αυτή «Μεγάλη Ελλάδα». Αυτή η διαδικασία του έντονου αποικισμού κράτησε από το πρώτο μισό του 8ου ώς τον 5ο αιώνα π.Χ. Με τον
αποικισμό αυτό ιδρύεται για πρώτη φορά σε μεγάλη απόσταση από τη μητρόπολη
μόνιμη εγκατάσταση που δεν ελέγχεται από τον αυτόχθονα πληθυσμό και παραμένει
σε εξάρτηση από την κυρίως Ελλάδα.
Οι κυριότερες αποικίες στην περιοχή της Καλαβρίας και της Απουλίας ήταν οι
ακόλουθες: η Ποσειδωνία, η Ελέα, η Μέδμα, το Ρήγιο, οι Λοκροί, το Σκυλλάκιο, ο

1

ΝΑΝΑ, Α. – ΜΩΚΟΣ, Ε., «Ελλάδα, Ν. Ιταλία, Μεγάλη Ελλάδα. Παράλληλοι λαϊκοί πολιτι-

σμοί, χρησιμοποίηση των νέων τεχνολογιών, για καλύτερη εκπαιδευτική προσέγγιση των κοινών παραδόσεων», Λαϊκός πολιτισμός και νέες τεχνολογίες. Πρακτικά Συνεδρίου, 29 Σεπτεμβρίου - 1 Οκτωβρίου 2006, Συνεδριακό Κέντρο Θεσσαλίας, Βόλος 29 Σεπτεμβρίου - 1 Οκτωβρίου 2006, στο:
http://www.eipe.gr/praktika/cat09.htm.

7

ΜΕΡΟΣ 1ο: ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΠΛΗΘΥΣΜΟΙ ΤΗΣ ΚΑΤΩ ΙΤΑΛΙΑΣ

Κρότωνας, η Σύβαρις, η Ηράκλεια, το Μεταπόντιο, το Βρενδέσιο, η Υδρούς, ο Τάραντας κ.ά.
Κατά τα βυζαντινά χρόνια η ισχύς του Βυζαντίου άφησε ανεξίτηλα τα ίχνη
της στη «Μεγάλη Ελλάδα». Ο αυτοκράτορας Βασίλειος Α΄ ο Μακεδών μετά την κατάληψη της Βάρεως (σημ. Μπάρι), έκτισε ναό αφιερωμένο στον Άγιο Δημήτριο. Η
Βάρη έγινε το κέντρο της Βυζαντινής Ιταλίας. Το 870 μ.Χ. το νησί Μελίτη (η σημερινή Μάλτα) έπεσε στα χέρια των Βυζαντινών, ενώ στη συνέχεια οι Βυζαντινοί κατέλαβαν τη Σικελία, την Καλαβρία και τον Τάραντα. Η βυζαντινή κυριαρχία εδραιώθηκε με τις επιφανείς νίκες του Νικηφόρου Φωκά. Στη νότια Ιταλία μετά το 800 μ.Χ.
ιδρύθηκε η αρχιεπισκοπή Καλαβρίας, ενώ στη Σικελία το 800 μ.Χ. ιδρύθηκε αρχιεπισκοπή με μητρόπολη τις Συρακούσες, η οποία μεταφέρθηκε στην Κατάνη, όταν οι
Άραβες κατέλαβαν την πόλη.
Ο αποικισμός της νότιας Ιταλίας συνεχίστηκε από Έλληνες και κατά την εποχή της τουρκοκρατίας. Το χωριό Καργκέζε ή Καρζές, η ελληνική αυτή γωνιά της
Κορσικής, ιδρύθηκε από Μανιάτες πρόσφυγες που θέλησαν να σωθούν από τον
τουρκικό ζυγό. Χαρακτηριστική της εποχής αυτής είναι η βυζαντινή εκκλησία του
Καρζές, με θαυμάσιες εικόνες, που έφεραν μαζί τους τον 17ο αιώνα οι Μανιάτες.
Η σταδιακή υποχώρηση της ελληνικής γλώσσας έναντι της ιταλικής και οι
παρεμβάσεις της Καθολικής Εκκλησίας επέφεραν την απομόνωση των ελληνικών
πληθυσμών και την τελική παρακμή τους στο τέλος του 16ου αιώνα. Οι κάτοικοι των
ελληνόφωνων χωριών έχασαν τη θρησκευτική αυτονομία και την πίστη στην Ορθοδοξία βίαια: στη μεν Καλαβρία με προδοσία (1574), στη δε Απουλία μετά από δολοφονία (1621). Στην Καλημέρα ο τελευταίος Έλληνας επίσκοπος δολοφονήθηκε από
τους Λατίνους και στη συνέχεια η τοπική Εκκλησία περιήλθε από το Οικουμενικό
Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως στον Λατίνο Αρχιεπίσκοπο του Οτράντο.2

2

Ό.π.

8

ΜΕΡΟΣ 1ο: ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΠΛΗΘΥΣΜΟΙ ΤΗΣ ΚΑΤΩ ΙΤΑΛΙΑΣ

Κεφάλαιο 2
Οι ελληνόφωνοι σύγχρονοι πληθυσμοί της Κάτω Ιταλίας
Στη σύγχρονη εποχή δεν υπάρχουν επισήμως ελληνικοί πληθυσμοί στην Κάτω Ιταλία, αλλά ελληνόφωνοι. Η διάκριση αυτή επισημαίνει την ιταλική εθνική συνείδηση
των πληθυσμών αυτών, οι οποίοι όμως διατηρούν μέχρι σήμερα τη γλωσσική ιδιαιτερότητά τους, η οποία και τους συνδέει με το απώτερο παρελθόν της προέλευσης και
καταγωγής τους. Οι κοινότητες αυτές των ομιλητών τής Κατωιταλικής διαλέκτου εντοπίζονται σήμερα στη νότια Ιταλία· πρόκειται ουσιαστικά για δύο ελληνικές γλωσσικές νησίδες (βλέπε χάρτη 1). Η μία βρίσκεται στη νότια άκρη της Καλαβρίας
(Reggio Calabria), γύρω από την Bova (πρωτεύουσα αυτής της ελληνόφωνης περιοχής), και ονομάζεται Bovesía. Περιλαμβάνει τα εξής χωριά (πέρα από τη Bova):
Roghudi, Chorio di Roghudi, Roccaforte del Greco, Condofuri, Gallicianò και
Amendolèa. Η άλλη νησίδα βρίσκεται στην Απουλία, στην περιοχή του Salento, νότια
της πόλης Lecce, και ονομάζεται Grecìa Salentina. Περιλαμβάνει τα χωριά Καλημέρα
(Calimera), Καστρινιάνο ντέι Γκρέτσι (Castrignano dei Greci), Κοριλιάνο ντ’ Οτράντο (Corigliano d’ Otranto), Ζολίνο (Zollino), Στερνατία (Sternatia), Μαρτάνο
(Martano), Μαρτινιάνο (Martignano), Μελπινιάνο (Melpignano) και Σολέτο (Soleto)
[βλέπε χάρτη 2].3

3

ΠΡΟΦΙΛΗ, Ο., «Η ελληνική στη νότια Ιταλία», στο: Διαλεκτικοί θύλακοι της ελληνικής γλώσ-

σας, επιμ. Α.-Φ. Χριστίδης (σε συνεργασία με τη Μ. Αραποπούλου και τη Γ. Γιαννουλοπούλου), Αθήνα: ΥΠΕΠΘ & ΚΕΓ 1999, σ. 31-37· της ιδίας, «Η αναζωογόνηση της Grico στην Grecía Salentina»,
ό.π., σ. 47-54.

9

ΜΕΡΟΣ 1ο: ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΠΛΗΘΥΣΜΟΙ ΤΗΣ ΚΑΤΩ ΙΤΑΛΙΑΣ

Χάρτης 1: Περιοχές της Κατωιταλικής διαλέκτου

Χάρτης 2: Η Περιοχή Grecia Salentina

10

ΜΕΡΟΣ 1ο: ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΠΛΗΘΥΣΜΟΙ ΤΗΣ ΚΑΤΩ ΙΤΑΛΙΑΣ

Κεφάλαιο 3
Αναλυτική παρουσίαση των χωριών της Grecìa Salentina

3.1 Η Calimera
...Zeni su en ise ettu ’s ti Kalimera4

Calimera
Η Calimera είναι ένα χωριό 7.320 κατοίκων στην ιταλική περιφέρεια της Απουλίας,
κοντά στο Lecce. Βρίσκεται στο κέντρο-ανατολικό τμήμα του Salento, με επιφάνεια
11,14 τετραγωνικών χιλιομέτρων και πυκνότητα πληθυσμού 656 κατοίκων ανά τετραγωνικό χιλιόμετρο. Η μορφολογία του εδάφους είναι επίπεδη, υψώνεται 56 μέτρα
πάνω από το επίπεδο της θάλασσας και συνορεύει βόρεια με τους δήμους Vernole και
Castri di Lecce, στα ανατολικά με τους δήμους Melendugno και Carpignano Salentino, νότια με τις πόλεις Martano και Zollino, και δυτικά με τους δήμους Martignano
και Caprarica. Είναι το δεύτερο σε πληθυσμό κέντρο της περιοχής Grecìa Salentina,
με χαρακτηριστικό την ελληνική γλώσσα, την grico, η οποία αποτελεί την διάλεκτο
όλων των χωριών της περιοχής.5
Σχετικά με την ονομασία της Καλημέρας, η παράδοση αναφέρει ότι το όνομά
της το πήρε από τους Έλληνες, οι οποίοι μόλις βρήκαν την όμορφη θέση είπαν «καλό
μέρος» και σιγά σιγά έγινε Καλημέρα. Σύμφωνα με άλλη παράδοση, λέγεται πως κάποιος ξένος πέρασε και ρώτησε ένα χωρικό το όνομα του χωριού, κρατώντας έναν
χάρτη στα χέρια του. Ο χωρικός, που μίλαγε μόνο ελληνικά, δεν κατάλαβε και του
απάντησε «καλημέρα». Και ο ξένος σημείωσε στο χάρτη του τη λέξη Καλημέρα ως
όνομα του χωριού, γιατί νόμισε ότι πήρε απάντηση, και από τότε το όνομα αυτό δεν
το άλλαξε κανείς. Η ιστορία όμως λέει πως το χωριό αυτό, που θεωρείται το πιο τυπικό ελληνικό χωριό της γης του Σαλέντο, ιδρύθηκε στα βυζαντινά χρόνια πάνω στα

4

«Ξένοι εσείς δεν είστε εδώ στην Καλημέρα». Στίχος χαραγμένος στο επιστήλιο του δημοτικού

κήπου της Καλημέρας.
5

http://it.wikipedia.org/wiki/Calimera, 20-10-2009. Αναλυτικά για τη γλώσσα βλέπε το κεφά-

λαιο 2 της παρούσας εργασίας.

11

ΜΕΡΟΣ 1ο: ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΠΛΗΘΥΣΜΟΙ ΤΗΣ ΚΑΤΩ ΙΤΑΛΙΑΣ

ερείπια της πόλης Εκατονταπήγαδη (Centopozzi) και παρά τις καταστροφές που υπέστη με το πέρασμα των αιώνων, κράτησε μέχρι σήμερα το ελληνικό όνομά της.6
Η Καλημέρα είναι το πολιτιστικό κέντρο της ελληνικής κοινότητας στο
Salento. Οι ρίζες του χωριού, που βρίσκεται κοντά στην Traina Calabra, τον αρχαίο
δρόμο που ένωνε το Lecce με το Brindisi και το Otranto, παραμένουν αβέβαιες. Με
χρονολογικά κριτήρια μπορούμε να συμπεράνουμε, δεδομένης της παρουσίας μνημείων και μενχίρ (= μεγάλιθοι τοποθετημένοι σε όρθια θέση ως τμήμα προϊστορικών
μνημείων) στην ύπαιθρο, ότι η περιοχή κατοικήθηκε από την Εποχή του Χαλκού.
Όπως συμβαίνει και με άλλα κέντρα της ελληνικής περιοχής του Salento, η ιστοριογραφική συζήτηση συνδέει τη γέννησή του με τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία ή και παλαιότερα με την Magna Grecia, και την εποχή του Μεγάλου Αλεξάνδρου.7
Είναι πιθανό ότι το σύγχρονο αστικό κέντρο είναι χτισμένο κοντά σε έναν οικισμό που χρονολογείται από τον 11ο αιώνα μ.Χ., στο κέντρο ενός αρχαιολογικού
χώρου που υπολογίζεται να ανήκει στον 2ο έως και 15ο αιώνα μ.Χ. Τα ανωτέρω αποδεικνύονται από τα κατάλοιπα του μεσαιωνικού οικισμού (τάφοι, σπηλιές, χάραξη
του οδικού δικτύου).
Σήμερα έχουν παραμείνει οφθαλμοφανή λίγα αρχαία στοιχεία, αλλά η Καλημέρα ξεχωρίζει στην ελληνόφωνη περιοχή για τη ζωηρή πολιτιστική δραστηριότητα
που σχετίζεται με τις αξίες του ελληνισμού. Ανάμεσα στους κύριους εκπροσώπους
του χωριού είναι ο Vito Domenico Palumbo, ελληνιστής και λογοτέχνης, ο Pascuale
Lefons και ο Giuseppe Gabrielli.
Με τη βοήθεια των αρχών του τόπου και της κυβέρνησης της Ιταλίας έχει μείνει ζωντανός ένας πολιτιστικός θησαυρός που συνίσταται σε λογοτεχνικά και μουσικά κείμενα, όπως και σε θρησκευτικού περιεχομένου τραγούδια. Σύμβολό της είναι η
Stele Attica, δώρο από τον δήμο της Αθήνας το 1960.
Στην Καλημέρα υπάρχει και ένα Μουσείο Φυσικής Ιστορίας, ενώ παράλληλα
στηρίζεται και η προστασία των άγριων ζώων. Στη σημερινή εποχή η Καλημέρα αποτελεί ενεργό κέντρο της περιοχής με μεγάλη δραστηριότητα στην τέχνη. Στο απώτερο
παρελθόν είχε σημαντική γεωργική παραγωγή που βοηθούσε το φέουδο, στο οποίο
ανήκε. Ο λαός της περιοχής, που δούλευε πολύ για την παραγωγή του κάρβουνου,
6

ΜΕΡΓΙΑΝΟΥ, Α., Ταξιδεύοντας στα ελληνόφωνα χωριά της Κάτω Ιταλίας, εκδ. Ακρίτας, Αθή-

2

να 1996, σ. 40.
7

ΛΑΜΠΡΟΣ, Λ., ΚΑΡΑΝΑΣΤΑΣΗΣ, Α. & ΓΙΟΧΑΛΑΣ Τ. Π., Η Ελληνική Μουσική Παράδο-

ση της Κάτω Ιταλίας, Ναύπλιο: Πελοποννησιακό Λαογραφικό Ίδρυμα 1983.

12

ΜΕΡΟΣ 1ο: ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΠΛΗΘΥΣΜΟΙ ΤΗΣ ΚΑΤΩ ΙΤΑΛΙΑΣ

θεωρούσε τον S. Biagio Άγιο προστάτη, τον S. Eligio προστάτη των μηχανικών, τον
S. Bitto προστάτη των ζώων και τον S. Viaggio προστάτη των καρβουνιάρηδων8.
Έξω από την Καλημέρα υπάρχει το έρημο ξωκλήσι του Αγίου Βίττο, χτισμένο
το 1648. Η Παναγία του Μεντοβάνο σύμφωνα με την παράδοση χτίστηκε από έναν
έμπορο από τη Μάντοβα, ο οποίος σώθηκε ως εκ θαύματος σ’ αυτόν τον τόπο μετά
από μια φοβερή καταιγίδα. Η εκκλησία αυτή βρίσκεται σε μικρή απόσταση από την
Καλημέρα. Άλλες σημαντικές εκκλησίες, χαρακτηριστικές της παράδοσης της περιοχής, είναι ο Άγιος Βλάσιος και ο Άγιος Βρίζιος.9

3.2 Η δημογραφική εξέλιξη της Calimera
Παρακάτω ακολουθεί γράφημα με τη δημογραφική εξέλιξη του πληθυσμού της Καλημέρας, όπως αυτή καταγράφεται από την Εθνική Στατιστική Υπηρεσία της Ιταλίας.
Τα δημογραφικά δεδομένα αφορούν τα τελευταία 150 χρόνια. Παρατηρούμε ότι υπάρχει μια συνεχής αύξηση του πληθυσμού. Aπό το 1861 έως το 2001 ο πληθυσμός
έχει αυξηθεί περίπου 320%.
ΓΡΑΦΗΜΑ 1

ΔΗΜΟΓΡΑΦΙΚΗ ΕΞΕΛΙΞΗ CALIMERA 1861-2001

Πηγή: Εθνική Στατιστική Υπηρεσία Ιταλίας

8

http://it.wikipedia.org/wiki/Calimera, 20-10-2009.

9

Ελληνισμός και Κάτω Ιταλία. Από τα Ιόνια νησιά στην Grecìa Salentina, τόμ. Β΄, Ιόνιο Πανεπι-

στήμιο, Επιτροπή Ερευνών, Interreg II Ελλάδα-Ιταλία, Κέρκυρα 2002, σ. 130.

13

ΜΕΡΟΣ 1ο: ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΠΛΗΘΥΣΜΟΙ ΤΗΣ ΚΑΤΩ ΙΤΑΛΙΑΣ

Στη συνέχεια ακολουθεί πίνακας μαζί με το σχετικό γράφημα, όπου καταγράφεται η δημογραφική εξέλιξης της Καλημέρας για την περίοδο 1982-2009.

ΠΙΝΑΚΑΣ 1

ΔΗΜΟΓΡΑΦΙΚΗ ΕΞΕΛΙΞΗ CALIMERA 1982-2009
ΕΤΟΣ
1982
1983
1984
1985
1986
1987
1988
1989
1990
1991
1992
1993
1994
1995

ΣΥΝΟΛΟ
7002
7021
7042
7096
7169
7195
7203
7208
7253
7272
7324
7319
7340
7369

ΑΝΔΡΕΣ
3329
3348
3354
3380
3411
3419
3423
3423
3452
3440
3449
3452
3459
3474

ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΕΤΟΣ ΣΥΝΟΛΟ ΑΝΔΡΕΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ
3673
1996
3496
3899
7395
3673
1997
3493
3893
7386
3688
1998
3494
3879
7373
3716
1999
3482
3846
7328
3758
2000
3467
3846
7313
3776
2001
3463
3827
7290
3780
2002
3461
3845
7306
3785
2003
3476
3855
7331
3801
2004
3472
3833
7305
3832
2005
3481
3855
7336
3875
2006
3487
3864
7351
3867
2007
3487
3873
7360
3881
2008
3491
3872
7363
3895
2009
3456
3854
7310

Πηγή: Εθνική Στατιστική Υπηρεσία Ιταλίας (http://demo.istat.it/)
ΓΡΑΦΗΜΑ 2
ΔΗΜΟΓΡΑΦΙΚΗ ΕΞΕΛΙΞΗ CALIMERA 1982-2009
Calimera

7500
7400
7324 7319 7340

7300
7200

7169

7100
7000

7195 7203 7208

7369

7253 7272

7395 7386 7373

7328 7313

7290 7306

7331

7305

7360 7363
7336 7351
7310

7096
7042
7002 7021

6900
6800
1982 1983 1984 1985 1986 1987 1988 1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009

Πηγή: Εθνική Στατιστική Υπηρεσία Ιταλίας

14

ΜΕΡΟΣ 1ο: ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΠΛΗΘΥΣΜΟΙ ΤΗΣ ΚΑΤΩ ΙΤΑΛΙΑΣ

Από τους παραπάνω πίνακες προκύπτει ότι η Καλημέρα παρουσιάζει αύξηση
του πληθυσμού της έως τη χρονιά 1996 (5,6% περίπου) και στη συνέχεια μικρές αυξομειωτικές τάσεις έως και σήμερα, που ο πληθυσμός της είναι 7.310 κάτοικοι (αύξηση 4,3% από το 1982), ενώ από το σύνολο του πληθυσμού περισσότερες είναι οι
γυναίκες, όπως φαίνεται και στο γράφημα 3.
ΓΡΑΦΗΜΑ 3
ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΑΝΔΡΩΝ-ΓΥΝΑΙΚΩΝ CALIMERA
4000
3900
3800
3700
3600

Άνδρες
Γυναίκες

3500
3400
3300
3200
3100

09

06

20

20

03

00

20

97

20

94

19

91

19

88

19

85

19

19

19

82

3000

Πηγή: Εθνική Στατιστική Υπηρεσία Ιταλίας

3.3 Το Castrignano dei Greci

Το Castrignano dei Greci βρίσκεται νοτιοανατολικά του Σαλέντο, ογδόντα μέτρα πάνω από την επιφάνεια της θάλασσας, με πληθυσμό 4.406 κατοίκους, σύμφωνα με την
απογραφή του 1991. Το όνομά του μπορεί να έχει προέλθει από το λατινικό castrum ή
από το όνομα του Ρωμαίου εκατόνταρχου Καστρίνο, του επικεφαλής των ρωμαϊκών
στρατευμάτων στην περιοχή. Δεν μπορούμε, ωστόσο, να αποκλείσουμε ότι το όνομά
του προέρχεται από την ελληνική λέξη «κάστρον», από το κάστρο που δέσποζε στο
παλαιό φέουδο, ερμηνεία η οποία υποδεικνύει ελληνικές και όχι ρωμαϊκές ρίζες.10
10

Ό.π., τόμ Β΄, σ. 142.

15

ΜΕΡΟΣ 1ο: ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΠΛΗΘΥΣΜΟΙ ΤΗΣ ΚΑΤΩ ΙΤΑΛΙΑΣ

Το Castrignano dei Greci λέγεται πως χτίστηκε από τους Κρητικούς του Μίνωα και τους ακόλουθους του Ιάπυγα. Γι’ αυτό ένα όνομα πολύ συνηθισμένο είναι
και το Καντιώτης, από το Κάντια (Κρήτη).11
Η οικονομία του χωριού αυτού βασίζεται στην καλλιέργεια της γης και στο
εμπόριο με τις γειτονικές ιταλικές πόλεις Ναρντό και Μάλλιε. Σε παλαιότερη περίοδο
το χωριό ήταν φημισμένο για την παραγωγή λεπτεπίλεπτων υφασμάτων. Παρά τις
εμπορικές τους επαφές, οι κάτοικοι παραμένουν Έλληνες και μιλούν τη γλώσσα των
πατέρων τους. Την τελευταία εικοσαετία πρωτεργάτης στην αναβίωση της γλώσσας
υπήρξε ο καθηγητής Άτζελο Κοτάρντο.
Οι ιταλικές αρχές αξιοποιώντας το άρθρο 6 του Ιταλικού Συντάγματος έδωσαν
την άδεια στον Κοτάρντο να διδάσκει σε όλα τα ελληνόφωνα χωριά. Μετά από πολλές προσπάθειες συνεργασίας με το Υπουργείο Παιδείας της Ιταλίας ο Κοτάρντο κατόρθωσε να επεκταθεί ο κύκλος της διδασκαλίας του σε όλες τις τάξεις. Ακόμη, με
άδεια του Υπουργείου Παιδείας διεύθυνε ένα σχολείο, από το οποίο προοριζόταν να
αποφοιτήσουν δάσκαλοι της γκρεκάνικης γλώσσας.12
Το αρχαίο κέντρο του Castrignano dei Greci είναι πολύ μικρό και τα στοιχεία
της αρχαίας ιστορίας του λίγα. Το ενδιαφέρον επικεντρώνεται σε λίγες εκκλησίες και
τους σωζόμενους θόλους τους. Υπάρχει, ακόμα, ένα παλάτι αρχιτεκτονικής μπαρόκ,
χτισμένο το 600 μ.Χ. πάνω σε φρούριο, με βασικό του χαρακτηριστικό το καμπαναριό του. Το χωριό δείχνει καθαρά την ελληνική οργάνωση (τοπονομασία), με πυρήνες
αναπτυγμένους γύρω από μικρές εκκλησίες. Το πιο παλιό εύρημα είναι η βυζαντινή
κρύπτη του Αγίου Ονουφρίου. Ο ίδιος ο Κοτάρντο ανακάλυψε την κρύπτη και φρόντισε για την αναστήλωσή της, ενέργεια που είχε ως αποτέλεσμα να παραμένει σήμερα ζωντανό ένα αποδεικτικό στοιχείο του Ελληνισμού και της Ορθοδοξίας, με τη
χρονολογία του να είναι γραμμένη στα ελληνικά (αβγζ΄, δηλαδή το έτος 1237).13 Άλλες σημαντικές εκκλησίες είναι η Antino da Padova και η Immacolata.
Το κάστρο του χρονολογείται την εποχή του Μεσαίωνα και έχει υποστεί πολλές ανακατασκευές. Μεγάλο ενδιαφέρον παρουσιάζει η εκκλησία Matrice, με πίνακες
του Saverio Altamura, και το πάρκο του Pozzelle, όπου συλλέγεται βρόχινο νερό.

11

ΜΕΡΓΙΑΝΟΥ, Α., Ταξιδεύοντας, ό.π., σ. 56.

12

ΜΕΡΓΙΑΝΟΥ, Α., Ταξιδεύοντας, ό.π., σ. 56-58.

13

Ό.π., σ. 58.

16

ΜΕΡΟΣ 1ο: ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΠΛΗΘΥΣΜΟΙ ΤΗΣ ΚΑΤΩ ΙΤΑΛΙΑΣ

Χαρακτηριστικό όνομα της πόλης είναι το Arcona, που συνδέεται με την Παναγία Arcona, με αβέβαιες ρίζες.14

3.4 Η δημογραφική εξέλιξη του Castrignano dei Greci
Το παρακάτω γράφημα δείχνει την εξέλιξη του χωριού Castrignano dei Greci τα
τελευταία 150 χρόνια, όπως αυτά έχουν καταγραφεί από την Εθνική Στατιστική Υπηρεσία της Ιταλίας.
ΓΡΑΦΗΜΑ 4
ΔΗΜΟΓΡΑΦΙΚΗ ΕΞΕΛΙΞΗ CASTRIGNANO 1861-2001

Πηγή: Εθνική Στατιστική Υπηρεσία Ιταλίας
Με βάση τα στοιχεία του πίνακα παρατηρούμε ότι υπάρχει μια συνεχής αύξηση του πληθυσμού, καθώς από το 1861 έως το 2001 ο πληθυσμός έχει αυξηθεί περίπου 320%.
Ακολουθεί πίνακας και σχετικό γράφημα που καταγράφει τα στοιχεία της δημογραφικής εξέλιξης της περιοχής για την περίοδο που μελετάμε.

14

http://it.wikipedia.org/wiki/Castrignano, 20-10-2009.

17

ΜΕΡΟΣ 1ο: ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΠΛΗΘΥΣΜΟΙ ΤΗΣ ΚΑΤΩ ΙΤΑΛΙΑΣ

ΠΙΝΑΚΑΣ 2
ΔΗΜΟΓΡΑΦΙΚΗ ΕΞΕΛΙΞΗ CASTRIGNANO 1982-2009
ΕΤΟΣ
1982
1983
1984
1985
1986
1987
1988
1989
1990
1991
1992
1993
1994
1995

ΣΥΝΟΛΟ
4034
4024
4012
4020
4006
3987
3957
3917
3940
3951
3985
4002
3991
3997

ΑΝΔΡΕΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΕΤΟΣ ΣΥΝΟΛΟ ΑΝΔΡΕΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ
1916
2118
1996
1932
2106
4038
1904
2120
1997
1936
2120
4056
1899
2113
1998
1949
2128
4077
1913
2107
1999
1963
2126
4089
1904
2102
2000
1950
2126
4076
1893
2094
2001
1969
2134
4103
1898
2059
2002
1970
2115
4085
1875
2042
2003
1992
2154
4146
1890
2050
2004
2003
2181
4184
1893
2058
2005
2001
2187
4188
1906
2079
2006
1989
2175
4164
1920
2082
2007
1976
2145
4121
1908
2083
2008
1982
2167
4149
1895
2102
2009
1976
2172
4148

Πηγή: Εθνική Στατιστική Υπηρεσία Ιταλίας (http://demo.istat.it/)
ΓΡΑΦΗΜΑ 5
ΔΗΜΟΓΡΑΦΙΚΗ ΕΞΕΛΙΞΗ CASTRIGNANO 1982-2009
Castignano de' Greci

4250
4200

4184 4188

4150

4146

4100
4050
4000
3950
3900

4034 4024
4012 4020 4006

4038
3987

3985

3957
3917

4056

4103
4085
4077 4089 4076

4164
4121

41494148

4002 3991 3997

3940 3951

3850
3800
3750
1982 1983 1984 1985 1986 1987 1988 1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009

Πηγή: Εθνική Στατιστική Υπηρεσία Ιταλίας
Από τους παραπάνω πίνακες προκύπτει ότι στο Καστρινιάνο ντέι Γκρέτσι από
το 1982 έως το 1989 μειώθηκε κατά 117 κατοίκους ο πληθυσμός του, ενώ από το
1990 έως και σήμερα παρουσιάζεται αύξηση. Η αύξηση αυτή ανάγεται σε 208 κατοί-

18

ΜΕΡΟΣ 1ο: ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΠΛΗΘΥΣΜΟΙ ΤΗΣ ΚΑΤΩ ΙΤΑΛΙΑΣ

κους, δηλαδή ποσοστό περίπου 5%. Ο πληθυσμός των γυναικών είναι μεγαλύτερος
από των αντρών, όπως φαίνεται και στο γράφημα 6.
ΓΡΑΦΗΜΑ 6
ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΑΝΔΡΩΝ-ΓΥΝΑΙΚΩΝ CASTRIGNANO
2250
2200
2150
2100
2050
2000

Άνδρες
Γυναίκες

1950
1900
1850
1800
1750

09

06

20

03

20

00

20

97

20

94

19

91

19

88

19

85

19

19

19

82

1700

Πηγή: Εθνική Στατιστική Υπηρεσία Ιταλίας

3.5 Το Corigliano d’ Otranto

Το όνομα Κοριλιάνο ντ’ Οτραντο (Corigliano d’ Otranto) βγαίνει από το ελληνικό
Χωριάνο, σύμφωνα με την παράδοση, δηλαδή χωριουδάκι του Ότραντο, όνομα που
πήρε κατά την εποχή που είχε λιγότερους από τους σημερινούς (5.000 περίπου) κατοίκους του.15 Ορισμένοι μελετητές εντοπίζουν την προέλευση του ονόματός του στη
Ρώμη και στο όνομα ενός Ρωμαίου αποίκου που λεγόταν Corelius.16 Αξίζει να σημειωθεί γενικά ότι οι Ιταλοί δίνουν σε κάθε περίπτωση και μια δική τους εξήγηση
σχετικά με το όνομα και την καταγωγή της κάθε πόλης του Σαλέντο. Εν προκειμένω
αναφέρουν ότι το Corigliano d’Otranto έχτισαν οι Βυζαντινοί, ανάμεσα στον 6ο και
15

ΜΕΡΓΙΑΝΟΥ, Α., Ταξιδεύοντας, ό.π., σ. 62.

16

http://en.wikipedia.org/wiki/Corigliano_d%27Otranto.

19

ΜΕΡΟΣ 1ο: ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΠΛΗΘΥΣΜΟΙ ΤΗΣ ΚΑΤΩ ΙΤΑΛΙΑΣ

τον 11ο αιώνα, και εκεί δίδαξαν βασιλειανοί καλόγεροι τη γλώσσα και τις τέχνες (το
ορθόδοξο δόγμα διατηρήθηκε στην περιοχή μέχρι τον 17ο αιώνα)17.
Το χωριό έχει πλούσια πολιτιστική παράδοση. Η μονή τους (Sinodia), αφιερωμένη στον Άγιο Γεώργιο, χτίστηκε στα πρώτα χρόνια του 9ου αιώνα και σήμερα
δεν υπάρχει. Το χωριό έχει εξαιρετική καλλιεργήσιμη γη. Έντονη υπήρξε στην περιοχή η καλλιτεχνική δραστηριότητα, πράγμα που φανερώνει ότι αποτελούσε ένα από τα
πιο δραστήρια κέντρα της περιοχής του Otranto, και αυτό καταμαρτυρείται από τα
διάφορα στοιχεία της αρχιτεκτονικής τέχνης, από διάφορες masserie (= φάρμες με
ζώα και παράλληλα εστιατόρια), καθώς και από την ανέγερση αγαλμάτων. Η εποχή
της Αναγέννησης στο Κοριλιάνο ντ’ Ότραντο υπήρξε η πιο δραστήρια περίοδος.
Οι ρίζες του χωριού είναι μάλλον μεσαιωνικές, αν και υπάρχουν αρχαία κατάλοιπα στη γύρω περιοχή. Σίγουρα η παρουσία του βασιλικού ναού του S. Giorgio είχε
μεγάλη επιρροή στην ανάπτυξη του χωριού. Τον 16ο αιώνα το κέντρο είχε οχυρωθεί
με τείχη, με μια πύλη που ονομαζόταν Caporta και που υπάρχει ακόμα και σήμερα.
Μεγάλο ενδιαφέρον παρουσιάζουν το Arco Lucchetti, ο πύργος Bell (15ος αιώνας), η
εκκλησία του S. Nicola (16ος-17ος αιώνας) και το κάστρο που φέρει πρόσοψη σαφώς
επηρεασμένη από την εποχή του μπαρόκ.18
Στο Κοριλιάνο ντ’ Ότραντο ένα μεγάλο μέρος του πληθυσμού μιλάει την διάλεκτο grico. Οι ορθόδοξες εκκλησίες λειτουργούσαν ώς το 1628, οπότε και τις αντικατέστησαν οι καθολικές. Κοντά στο χωριό, στην περιοχή Άγιος Γεώργιος, υπήρχε
ένα κοινόβιο βασιλειανών μοναχών, στο οποίο λειτουργούσε σχολείο για την εκμάθηση της ελληνικής γλώσσας και την καλλιέργεια του ελληνικού πολιτισμού. Το κοινόβιο λειτούργησε ώς τον 15ο αιώνα.
Προστάτης Άγιος του Κοριλιάνο ντ’ Ότραντο είναι ο Άγιος Νικόλαος, ο οποίος τιμάται άλλωστε σε όλη την Grecìa Salentina.19

3.6 Η δημογραφική εξέλιξη του Corigliano d’ Otranto
Το παρακάτω γράφημα δείχνει την εξέλιξη του χωριού Corigliano d’Otranto τα τελευταία 150 χρόνια.
17

ΜΕΡΓΙΑΝΟΥ, Α., Ταξιδεύοντας, ό.π., σ. 62.

18

http://it.wikipedia.org/wiki/Corigliano, 20-10-2009.

19

Ελληνισμός και Κάτω Ιταλία, ό.π., τόμ. Β΄, σ. 143.

20

ΜΕΡΟΣ 1ο: ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΠΛΗΘΥΣΜΟΙ ΤΗΣ ΚΑΤΩ ΙΤΑΛΙΑΣ

ΓΡΑΦΗΜΑ 7
ΔΗΜΟΓΡΑΦΙΚΗ ΕΞΕΛΙΞΗ CORIGLIANO D’OTRANTO 1861-2001

Πηγή: Εθνική Στατιστική Υπηρεσία Ιταλίας
Με βάση τα στοιχεία του πίνακα, παρατηρούμε ότι υπάρχει μια συνεχής αύξηση του πληθυσμού, αφού από το 1861 έως το 2001 ο πληθυσμός έχει αυξηθεί περίπου 230%.
Ακολουθεί πίνακας και σχετικό γράφημα που καταγράφει τα στοιχεία της δημογραφικής εξέλιξης της περιοχής για την περίοδο που μελετάμε.
ΠΙΝΑΚΑΣ 3
ΔΗΜΟΓΡΑΦΙΚΗ ΕΞΕΛΙΞΗ CORIGLIANO D’OTRANTO 1982-2009
ΕΤΟΣ
1982
1983
1984
1985
1986
1987
1988
1989
1990
1991
1992
1993
1994
1995

ΣΥΝΟΛΟ ΑΝΔΡΕΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΕΤΟΣ ΣΥΝΟΛΟ ΑΝΔΡΕΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ
2495
2835 1996
2683
3004
5330
5687
2529
2831 1997
2661
3005
5360
5666
2544
2842 1998
2644
3015
5386
5659
2541
2836 1999
2637
2988
5377
5625
2553
2855 2000
2642
2988
5408
5630
2534
2849 2001
2625
3013
5383
5638
2593
2862 2002
2639
3010
5455
5649
2599
2882 2003
2659
3032
5481
5691
2603
2897 2004
2676
3055
5500
5731
2669
2913 2005
2697
3053
5582
5750
2687
2945 2006
2713
3049
5632
5762
2670
2950 2007
2720
3059
5620
5779
2650
2974 2008
2737
3057
5624
5794
2688
3007 2009
2755
3085
5695
5840

Πηγή: Εθνική Στατιστική Υπηρεσία Ιταλίας (http://demo.istat.it/)
21

ΜΕΡΟΣ 1ο: ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΠΛΗΘΥΣΜΟΙ ΤΗΣ ΚΑΤΩ ΙΤΑΛΙΑΣ

ΓΡΑΦΗΜΑ 8
ΔΗΜΟΓΡΑΦΙΚΗ ΕΞΕΛΙΞΗ CORIGLIANO D’OTRANTO 1982-2009

Corigliano d' Otranto

5900
5800
5700
5600

5582

5500
5400
5300

5330

5408 5383
5360 5386 5377

5632 5620 5624

5695 5687
5666 5659

5625 5630 5638 5649

5691

5840
5794
5762 5779
5731 5750

5500
5455 5481

5200
5100
5000
1982 1983 1984 1985 1986 1987 1988 1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009

Πηγή: Εθνική Στατιστική Υπηρεσία Ιταλίας
Από τους παραπάνω πίνακες παρατηρούμε τα εξής: από το 1982 μέχρι και το
2009 το χωριό παρουσιάζει μικρή αύξηση στον πληθυσμό του. Η αύξηση αυτή ανέρχεται σε ποσοστό 9,5% περίπου, αφού από τους 5.330 κατοίκους έχουμε σήμερα
5.840. Οι γυναίκες είναι περισσότερες από τους άντρες και σε αυτό το χωριό, όπως
φαίνεται και στο γράφημα 9 που ακολουθεί.

ΓΡΑΦΗΜΑ 9
ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΑΝΔΡΩΝ-ΓΥΝΑΙΚΩΝ CORIGLIANO D’OTRANTO
3500
3000
2500
2000

Άνδρες
Γυναίκες

1500
1000
500

19

82
19
85
19
88
19
91
19
94
19
97
20
00
20
03
20
06
20
09

0

Πηγή: Εθνική Στατιστική Υπηρεσία Ιταλίας

22

ΜΕΡΟΣ 1ο: ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΠΛΗΘΥΣΜΟΙ ΤΗΣ ΚΑΤΩ ΙΤΑΛΙΑΣ

3.7 Το Martano

Το Martano είναι το μεγαλύτερο κέντρο της Grecìa Salentina, ευρισκόμενο σε υψόμετρο 90 μέτρων από το επίπεδο της θάλασσας. Το Μαρτάνο αποτελεί και την πρωτεύουσα των εννέα ελληνόφωνων δήμων του Σαλέντο, καθώς είναι το πιο μεγάλο χωριό,
με πληθυσμό 10.000 περίπου κατοίκους.
Στην ιδιαίτερη γλώσσα των Ελλήνων του Μαρτάνο η ονομασία προέρχεται
από τη λέξη μαρτάνω= αμαρτάνω, που θα πει βλασφημώ, κάνω τρέλες, αμαρτίες. Σ’
αυτή τη λέξη αποδίδουν και την ονομασία του χωριού τους, επειδή ισχυρίζονται πως
είναι θεότρελοι και χρησιμοποιούν βλάσφημες εκφράσεις κατά κόρον στην καθημερινότητά τους. Το Μαρτάνο, όπως και η Καλημέρα, φημίζεται, ωστόσο, για τους
πνευματικούς άντρες που κατάγονται από εκεί.20
Στη Βυζαντινή εποχή η πόλη είχε ήδη πολλές επιρροές από τη δυτική ρωμαϊκή
παράδοση. Στο Martano φαίνεται έντονα η διαφορά ανάμεσα στις δύο θρησκευτικές
παρατάξεις (καθολική, ορθόδοξη), καθώς η διαμάχη αποτυπώνεται στις εκκλησίες
που υπάρχουν εκεί. Η Αναγέννηση είναι η βασική περίοδος, κατά την οποία αναπτύχθηκε η πόλη. Τότε χτίστηκαν τα τείχη, οι πύργοι και τα κάστρα.21
Το κάστρο του Μαρτάνο είναι ένα ισχυρό οχυρό του 15ου αιώνα, με δύο κυλινδρικούς πυργίσκους. Όλα αυτά επισκευάζονται συνεχώς στις μέρες μας. Στο χωριό
αυτό σώζονται πολλά λαϊκά τραγούδια, προσευχές και μοιρολόγια.22
Μέχρι τον προηγούμενο αιώνα το κέντρο του Μαρτάνο, η Χώρα, προστατευόταν από τείχη και ένα μεγάλο κάστρο με πέντε πύργους και κυκλική τάφρο. Αργότερα, οι πύργοι γκρεμίστηκαν, η τάφρος επιχωματώθηκε και το κάστρο χρησιμοποιήθηκε ως παλάτι των ευγενών. Στην περιοχή υπάρχουν αξιοσημείωτα προϊστορικά,
καθώς και μεσαιωνικά ευρήματα. Το χωριό αυτό θεωρείται ότι έχει ρωμαϊκές ρίζες,
περί το 250 π.Χ. Το ιστορικό του κέντρο έχει στυλ μεσαιωνικό, με τείχη, πύργους
αμυντικούς και ένα κάστρο. Έχει πολλά παλάτια, όπως το Palazzo Moschettini, το
20

ΜΕΡΓΙΑΝΟΥ, Α., Ταξιδεύοντας, ό.π., σ. 48

21

http://en.wikipedia.org/wiki/Martano.

22

ΜΕΡΓΙΑΝΟΥ, Α., Ταξιδεύοντας, ό.π.

23

ΜΕΡΟΣ 1ο: ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΠΛΗΘΥΣΜΟΙ ΤΗΣ ΚΑΤΩ ΙΤΑΛΙΑΣ

Palazzo Pino, το Palazzo Micali και το Palazzo Indricci. Μεγάλο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι εκκλησίες Matrice dell’Asunta, chiesa dell’Immacolata, η Chiesa e l’ ex
Convento dei Padri Domini cani και η Madonna di Rosario.23
Προστάτιδα του Μαρτάνο είναι η Παναγία, η οποία και εορτάζεται στις 15
Αυγούστου, όπως επίσης και στις 19 Νοεμβρίου, καθώς κατά την ημερομηνία εκείνη,
το έτος 1787, ξέσπασε πρωτοφανής καταιγίδα και οι κάτοικοι που σώθηκαν από την
καταστροφή απέδωσαν τη σωτηρία τους στη μεσολάβηση της Παναγίας και έτσι της
αφιέρωσαν τη γιορτή αυτή και έγραψαν το e Madonna u tristu ceru’ στη διάλεκτο grico.24

3.8 Η δημογραφική εξέλιξη του Martano
Το παρακάτω γράφημα δείχνει την εξέλιξη του χωριού Martano τα τελευταία 150
χρόνια.
ΓΡΑΦΗΜΑ 10
ΔΗΜΟΓΡΑΦΙΚΗ ΕΞΕΛΙΞΗ MARTANO 1861- 2001

Πηγή: Εθνική Στατιστική Υπηρεσία Ιταλίας

23

http://it.wikipedia.org/wiki/Martano, 20-10-2009

24

Ελληνισμός και Κάτω Ιταλία, ό.π., τόμ. Β΄, σ. 140.

24

ΜΕΡΟΣ 1ο: ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΠΛΗΘΥΣΜΟΙ ΤΗΣ ΚΑΤΩ ΙΤΑΛΙΑΣ

Με βάση τα στοιχεία του πίνακα παρατηρούμε ότι υπάρχει μια συνεχής αύξηση του πληθυσμού, αφού από το 1861 έως το 2001 ο πληθυσμός έχει αυξηθεί περίπου
275%.
Ακολουθεί πίνακας και σχετικό γράφημα που καταγράφει τα στοιχεία της δημογραφικής εξέλιξης της περιοχής για την περίοδο που μελετάμε.
ΠΙΝΑΚΑΣ 4
ΔΗΜΟΓΡΑΦΙΚΗ ΕΞΕΛΙΞΗ MARTANO 1982-2009
ΕΤΟΣ
1982
1983
1984
1985
1986
1987
1988
1989
1990
1991
1992
1993
1994
1995

ΣΥΝΟΛΟ ΑΝΔΡΕΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΕΤΟΣ ΣΥΝΟΛΟ ΑΝΔΡΕΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ
4306
4760 1996
4544
5039
9066
9583
4332
4809 1997
4536
5011
9141
9547
4369
4846 1998
4548
4989
9215
9537
4412
4897 1999
4550
4988
9309
9538
4392
4903 2000
4556
4982
9295
9538
4454
4946 2001
4553
4960
9400
9513
4462
4964 2002
4537
4982
9426
9519
4497
4983 2003
4540
4999
9480
9539
4535
5017 2004
4544
5007
9552
9551
4571
5022 2005
4572
5001
9593
9573
4542
5035 2006
4588
5000
9577
9588
4576
5052 2007
4577
4988
9628
9565
4565
5032 2008
4572
5011
9597
9583
4561
5036 2009
4550
4990
9597
9540
Πηγή: Εθνική Στατιστική Υπηρεσία Ιταλίας (http://demo.istat.it/)
ΓΡΑΦΗΜΑ 11
ΔΗΜΟΓΡΑΦΙΚΗ ΕΞΕΛΙΞΗ MARTANO 1982-2009
Martano

9700
9600

9593
9552 9577

9500
9400 9426

9400

9588 9565 9583
9551 9573
9547 9537 9538 9538
9540
9513 9519 9539

9215

9200
9000

9480

9309 9295

9300
9100

9628 9597 9597
9583

9141
9066

8900
8800
8700
1982 1983 1984 1985 1986 1987 1988 1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009

Πηγή: Εθνική Στατιστική Υπηρεσία Ιταλίας
25

ΜΕΡΟΣ 1ο: ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΠΛΗΘΥΣΜΟΙ ΤΗΣ ΚΑΤΩ ΙΤΑΛΙΑΣ

Για το Μαρτάνο παρατηρούμε τα εξής: Από το 1982 μέχρι και το 1993 μία
αύξηση του πληθυσμού της τάξης του 6.%, ενώ από το 1994 έως το 2009 μία σταθερή πορεία δημογραφικής εξέλιξης με πολύ μικρές αυξομειωτικές τάσεις. Ο αριθμός
των γυναικών είναι και εδώ μεγαλύτερος από των αντρών, όπως φαίνεται στο επόμενο γράφημα 12.
ΓΡΑΦΗΜΑ 12
ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΑΝΔΡΩΝ-ΓΥΝΑΙΚΩΝ MARTANO
5200
5000
4800
4600

Άνδρες

4400

Γυναίκες

4200
4000

09

06

20

03

20

00

20

97

20

94

19

19

91

88

19

85

19

19

19

82

3800

Πηγή: Εθνική Στατιστική Υπηρεσία Ιταλίας

3.9 Το Martignano

Το Μαρτινιάνο είναι το μικρότερο γεωργικό χωριό και απέχει 16 χλμ. από το Λέτσε
προς τα νοτιοανατολικά. Έχει περίπου 2.000 κατοίκους.
Σχετικά με την ετυμολογική προέλευση του ονόματος του χωριού υπάρχουν
αρκετές θεωρίες. Κάποιοι υποστηρίζουν ότι το χωριό ιδρύθηκε κατά τη Ρωμαϊκή εποχή και το όνομά του αρχικά είχε κατάληξη -anum. Άλλοι θεωρούν ότι το χωριό ιδρύθηκε κατά τη Βυζαντινή εποχή καθώς το παλιό όνομά του είναι «Μαρτινιάνο των Ελλήνων» που πιθανότατα προήλθε από έναν οικισμό της Στερνατίας. Σύμφωνα με την

26

ΜΕΡΟΣ 1ο: ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΠΛΗΘΥΣΜΟΙ ΤΗΣ ΚΑΤΩ ΙΤΑΛΙΑΣ

παράδοση, το Μαρτινιάνο αποτελεί προέκταση του χωριού Μαρτάνο.25 Άλλη θεωρία
θέλει την ετυμολογία να προέρχεται από παραφθορά της ιταλικής λέξης martignone,
που σημαίνει αφελής χωρικός, γιατί ένας τέτοιος έφυγε από τη Στερνατία και έκτισε
το πρώτο σπίτι εκεί, όπου αργότερα έγινε το χωριό.26 Σύμφωνα με μια άλλη θεωρία,
το όνομά του προέρχεται από το έμβλημα του χωριού, που είναι μια νυφίτσα, η οποία
στα λατινικά λέγεται martes.27
Οι κάτοικοι ζουν από την καλλιέργεια της γης. Έχουν χωράφια που τα φυτεύουν με καπνό, σιτάρι, φάβα, κρεμμύδια και άλλα κηπευτικά, ενώ οι ελιές τους παρέχουν στις οικογένειες τον καρπό και το λάδι για τη συντήρηση του οίκου τους.28
Στη μικρή αυτή ελληνόφωνη κοινότητα η Ορθοδοξία έσβησε οριστικά το
1685. Η γλώσσα όμως παραμένει, έστω και σε μικρό ποσοστό, ζωντανή, με το 21%
των οικογενειών του χωριού να μιλούν την grico.
Οι ρίζες του Martignano, που σε αρχαία έγγραφα αναφέρεται με το όνομα
Martignano graecorum, ανάγονται στο Βυζάντιο τον 9ο-10ο αιώνα. Ένας από τους
σημαντικούς ανθρώπους του τόπου είναι ο Giuseppe Palmieri, σημαντικός εκπρόσωπος της εποχής του Διαφωτισμού. Ο Άγιος Παντελεήμονας είναι ο προστάτης Άγιος
του Μαρτινιάνο. Σύμφωνα με την παράδοση, ο Pantaleone (Παντελεήμων) ήταν ένας
νέος γιατρός από την Nicomedia (πόλη διάσημη για τις ιατρικές σχολές της). Είναι
σήμερα ο προστάτης της υγείας και των γιατρών.29 Στο Μαρτινιάνο η λατρεία του
εδραιώθηκε με το πέρασμα του χρόνου, σε σημείο ώστε τελικά να αντικαταστήσει
τον Άγιο Νικόλαο που ήταν ώς τότε ο προστάτης του χωριού.30

3.10 Η δημογραφική εξέλιξη του Martignano
Το παρακάτω γράφημα δείχνει την εξέλιξη του χωριού Martignano τα τελευταία 150
χρόνια.

25

Ελληνισμός και Κάτω Ιταλία, ό.π., τόμ. Β΄, σ. 124.

26

ΛΑΜΠΙΚΗΣ, Δ., Ελληνισμός της Νοτίου Ιταλία (Grecìa Salentina), Αθήνα 1933, σ. 44.

27

ΜΕΡΓΙΑΝΟΥ, Α., Ταξιδεύοντας, ό.π., σ. 45.

28

ΜΕΡΓΙΑΝΟΥ, Α., Ταξιδεύοντας, ό.π., σ. 46.

29

http://en.wikipedia.org/wiki/Martignano.

30

Ελληνισμός και Κάτω Ιταλία, ό.π., τόμ. Β΄, σ. 125.

27

ΜΕΡΟΣ 1ο: ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΠΛΗΘΥΣΜΟΙ ΤΗΣ ΚΑΤΩ ΙΤΑΛΙΑΣ

ΓΡΑΦΗΜΑ 13
ΔΗΜΟΓΡΑΦΙΚΗ ΕΞΕΛΙΞΗ MARTIGNANO 1861-2001

Πηγή: Εθνική Στατιστική Υπηρεσία Ιταλίας
Με βάση τα στοιχεία του πίνακα παρατηρούμε ότι υπάρχει μια συνεχής αύξηση του πληθυσμού από το 1861 έως το 1991 κατά 230% περίπου ενώ κατά την απογραφή της τελευταίας δεκαετίας ο πληθυσμός μειώθηκε κατά 4,4% περίπου.
Ακολουθεί πίνακας και σχετικό γράφημα που καταγράφει τα στοιχεία της δημογραφικής εξέλιξης της περιοχής για την περίοδο που μελετάμε.

28

ΜΕΡΟΣ 1ο: ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΠΛΗΘΥΣΜΟΙ ΤΗΣ ΚΑΤΩ ΙΤΑΛΙΑΣ

ΠΙΝΑΚΑΣ 5
ΔΗΜΟΓΡΑΦΙΚΗ ΕΞΕΛΙΞΗ MARTIGNANO 1982-2009
ΕΤΟΣ
1982
1983
1984
1985
1986
1987
1988
1989
1990
1991
1992
1993
1994
1995

ΣΥΝΟΛΟ ΑΝΔΡΕΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΕΤΟΣ ΣΥΝΟΛΟ ΑΝΔΡΕΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ
872
883 1996
893
911
1755
1804
876
884 1997
872
905
1760
1777
885
889 1998
866
912
1774
1778
889
894 1999
860
906
1783
1766
887
900 2000
868
914
1787
1782
862
898 2001
865
909
1760
1774
874
897 2002
867
903
1771
1770
882
903 2003
865
905
1785
1770
890
898 2004
868
905
1788
1773
895
908 2005
869
905
1803
1774
913
952 2006
871
913
1865
1784
911
932 2007
871
906
1843
1777
913
928 2008
880
919
1841
1799
899
924 2009
889
899
1823
1788

Πηγή: Εθνική Στατιστική Υπηρεσία Ιταλίας (http://demo.istat.it/)
ΓΡΑΦΗΜΑ 14
ΔΗΜΟΓΡΑΦΙΚΗ ΕΞΕΛΙΞΗ MARTIGNANO 1982-2009

Martignano

1880
1865

1860

1843 1841

1840

1823

1820

1780
1760

1804

1803

1800
1774
1755 1760

1785 1788

1783 1787
1760

1777 1778

1771

1782
1766

1774 1770 1770 1773 1774

1784

1777

1799
1788

1740
1720
1700
1982 1983 1984 1985 1986 1987 1988 1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009

Πηγή: Εθνική Στατιστική Υπηρεσία Ιταλίας
Το χωριό Μαρτινιάνο παρουσίασε αύξηση του πληθυσμού του έως και το
1992 (από 1.755 κατοίκους έφτασε τους 1.865, ποσοστό 6% περίπου). Από το 1993
έως και το 1997 είχε πτωτικές τάσεις σε ποσοστό 5% περίπου, ενώ στη συνέχεια παρατηρείται σταθεροποίηση του πληθυσμού με πολύ μικρές αυξομειωτικές τάσεις. Ο

29

ΜΕΡΟΣ 1ο: ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΠΛΗΘΥΣΜΟΙ ΤΗΣ ΚΑΤΩ ΙΤΑΛΙΑΣ

αριθμός των γυναικών είναι μεγαλύτερος από αυτόν των ανδρών, όπως φαίνεται και
στο γράφημα 15.
ΓΡΑΦΗΜΑ 15
ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΑΝΔΡΩΝ-ΓΥΝΑΙΚΩΝ MARTIGNANO
960
940
920
900
Άνδρες

880

Γυναίκες

860
840
820

19
82
19
85
19
88
19
91
19
94
19
97
20
00
20
03
20
06
20
09

800

Πηγή: Εθνική Στατιστική Υπηρεσία Ιταλίας

3.11 Το Melpignano

Το Melpignano είναι μια μικρή κοινότητα, με πληθυσμό περίπου 2.209 κατοίκους και
βρίσκεται κοντά στο Λέτσε. Εκτείνεται σε μια περιοχή που καλύπτει τα 10,93 τετραγωνικά χιλιόμετρα και βρίσκεται σε ύψος 89 μέτρα πάνω από την επιφάνεια της θάλασσας.31
Σχετικά με την ετυμολογία του ονόματος, κάποιοι ιστορικοί υποστηρίζουν ότι
το Melpignano ιδρύθηκε από τον Ρωμαίο εκατόνταρχο Μελπίνιο, ενώ άλλοι ότι αποτελούσε χωριό της μεγάλης Ελλάδας και πήρε το όνομά του από τη μούσα Μελπομένη.32 Αν δεχθούμε τη δεύτερη ερμηνεία, Melpignano θα πει Τραγουδοχώρι, αφού η

31

http/en.wikipedia.org/wiki/melpignano.

32

Ελληνισμός και Κάτω Ιταλία, ό.π., τόμ. Β΄, σ. 136.

30

ΜΕΡΟΣ 1ο: ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΠΛΗΘΥΣΜΟΙ ΤΗΣ ΚΑΤΩ ΙΤΑΛΙΑΣ

Μελπομένη ήταν η Μούσα του τραγουδιού, όπως επισήμανε και ο δημοσιογράφος
Λαμπίκης στις αρχές του αιώνα μας.33
Το Melpignano διαθέτει μια από τις ωραιότερες αγορές στο Σαλέντο, η οποία
έχει πάρει το όνομά της από τον Άγιο Γεώργιο από την Καππαδοκία. Η αγορά περιστοιχίζεται από αψίδες, φτιαγμένες από τοπική ορυκτή πέτρα. Οι αψίδες κατασκευάστηκαν περίπου στα τέλη του 1500 μ.Χ. και από τότε φιλοξενούσαν την υπαίθρια αγορά, στην οποία έπαιρναν μέρος πολλοί έμποροι από το Λέτσε, τη Νάπολη και το
Μπάρι. Κατά τη διάρκεια των αιώνων οι αψίδες έχουν υποστεί επισκευές. Το 1694
ένα μέρος τους ανοικοδομήθηκε με τη φροντίδα της κοινότητας, όπως αναγράφεται
σε μια κομψή επιγραφή.34
Τα μενχίρ που βρίσκονται κοντά στο χωριό δείχνουν πως η ιστορία τους είναι
πολύ παλιά, μερικοί μάλιστα υποστηρίζουν ότι προέρχονται από την εποχή του Χαλκού. Οι ιστορικοί πιστεύουν πως η περιοχή κατοικήθηκε από τους Ενώτριους, οι οποίοι πήγαν εκεί με τον Ενώτριο Αρκάδα και τους Αβοριγένους από την Πελοπόννησο.35
Οι κάτοικοι του Melpignano ασχολούνται με αγροτικές εργασίες, κυρίως με
την καλλιέργεια της ελιάς και του καπνού. Είναι ακόμη τεχνίτες της πέτρας (η επεξεργασία της γίνεται στα λατομεία που βρίσκονται στην ευρύτερη περιοχή του
Melpignano) και του πηλού.
Προστάτης Άγιος είναι ο Άγιος Γεώργιος ο Μάρτυρας, ενώ ως προστάτιδα
Αγία τιμάται και η Αγία Μαρία η Μαγδαληνή. Αξιοσημείωτα μνημεία της περιοχής
είναι η Chiesa ed ex Convento degli Agostiniani, η Piazza San Giorgio, η Cappella
Sant’Antonio de lo Cairo και η Cappella di Santa Maria della Candelora.

3.12 Η δημογραφική εξέλιξη του Melpignano
Το παρακάτω γράφημα δείχνει την εξέλιξη του χωριού Melpignano τα τελευταία 150
χρόνια.

33

ΜΕΡΓΙΑΝΟΥ, Α., Ταξιδεύοντας, ό.π., σ. 60.

34

Ελληνισμός και Κάτω Ιταλία, ό.π., τόμ. Β΄, σ. 136.

35

ΜΕΡΓΙΑΝΟΥ, Α., Ταξιδεύοντας, ό.π., σ. 61.

31

ΜΕΡΟΣ 1ο: ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΠΛΗΘΥΣΜΟΙ ΤΗΣ ΚΑΤΩ ΙΤΑΛΙΑΣ

ΓΡΑΦΗΜΑ 16
ΔΗΜΟΓΡΑΦΙΚΗ ΕΞΕΛΙΞΗ MELPIGNANO 1861- 2001

Πηγή: Εθνική Στατιστική Υπηρεσία Ιταλίας
Παρατηρούμε ότι υπάρχει μια συνεχής αύξηση του πληθυσμού, αφού από το
1861 έως το 2001 ο πληθυσμός έχει αυξηθεί περίπου 310%.
Ακολουθεί πίνακας και σχετικό γράφημα που καταγράφει τα στοιχεία της δημογραφικής εξέλιξης της περιοχής για την περίοδο που μελετάμε.
ΠΙΝΑΚΑΣ 6
ΔΗΜΟΓΡΑΦΙΚΗ ΕΞΕΛΙΞΗ MELPIGNANO 1982- 2009
ΕΤΟΣ
1982
1983
1984
1985
1986
1987
1988
1989
1990
1991
1992
1993
1994
1995

ΣΥΝΟΛΟ ΑΝΔΡΕΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΕΤΟΣ ΣΥΝΟΛΟ ΑΝΔΡΕΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ
1045
1100 1996
1030
1159
2145
2189
1025
1081 1997
1028
1143
2106
2171
1013
1079 1998
1034
1158
2092
2192
1012
1086 1999
1036
1172
2098
2208
1004
1086 2000
1044
1170
2090
2214
996
1073 2001
1045
1178
2069
2223
987
1056 2002
1043
1168
2043
2211
1000
1064 2003
1034
1151
2064
2185
997
1080 2004
1050
1154
2077
2204
1012
1080 2005
1069
1155
2092
2224
1034
1139 2006
1081
1153
2173
2234
1036
1157 2007
1075
1148
2193
2223
1033
1163 2008
1075
1159
2196
2234
1038
1160 2009
1069
1146
2198
2215

Πηγή: Εθνική Στατιστική Υπηρεσία Ιταλίας (http://demo.istat.it/)

32

ΜΕΡΟΣ 1ο: ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΠΛΗΘΥΣΜΟΙ ΤΗΣ ΚΑΤΩ ΙΤΑΛΙΑΣ

ΓΡΑΦΗΜΑ 17
ΔΗΜΟΓΡΑΦΙΚΗ ΕΞΕΛΙΞΗ MELPIGNANO 1982- 2009

Melpignano

2250
2200
2150
2100

2173

2193 2196 2198 2189

2171

2192

2223
2211
2208 2214

2185

2204

2224 2234 2223 22342215

2145
2106

2092 2098 2090

2050

2069
2043

2064

2077

2092

2000
1950
1900
1982 1983 1984 1985 1986 1987 1988 1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009

Πηγή: Εθνική Στατιστική Υπηρεσία Ιταλίας
Το Μελπινιάνο παρουσιάζει αύξηση του πληθυσμού του σε ποσοστό μόλις
3% . Ο αριθμός των γυναικών είναι μεγαλύτερος από αυτό των αντρών, όπως φαίνεται στο γράφημα 18.
ΓΡΑΦΗΜΑ 18
ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΑΝΔΡΩΝ-ΓΥΝΑΙΚΩΝ MELPIGNANO
1200
1150
1100
1050

Άνδρες

1000

Γυναίκες

950
900

09

06

20

03

20

00

20

97

20

94

19

91

19

88

19

85

19

19

19

82

850

Πηγή: Εθνική Στατιστική Υπηρεσία Ιταλίας

33

ΜΕΡΟΣ 1ο: ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΠΛΗΘΥΣΜΟΙ ΤΗΣ ΚΑΤΩ ΙΤΑΛΙΑΣ

3.13 Το Soleto

Το Σολέτο είναι από τα πιο όμορφα και γραφικά χωριά της Grecìa Salentina. Από τα
χριστιανικά χρόνια είχε ιδιαίτερη στρατηγική σημασία, εξαιτίας της θέσης του στο
Σαλέντο. Αποτελούσε σπουδαίο συγκοινωνιακό κόμβο ήδη πριν κυριαρχήσουν οι
Ρωμαίοι στην περιοχή. Η διάταξη των δρόμων στο Σολέτο επιβεβαιώνει πόσο σημαντικό ρόλο διαδραμάτιζε το Σολέτο όχι μόνο εντός της ελληνόφωνης περιοχής, αλλά
και σε όλο το Σαλέντο.36
Οι αρχαίοι θησαυροί του έρχονται τώρα στο φως με τις αρχαιολογικές ανασκαφές. Η ανάπτυξή του συνεχίστηκε και στα βυζαντινά χρόνια, όπως φαίνεται από
την εκκλησία του S. Stefano και της Assunta. Χαρακτηριστικό έργο στο ιστορικό κέντρο είναι το τείχος του 14ου αιώνα, με τις πύλες Porta S.Vitto και Porta S. Antonio.
Σ’ αυτή την εποχή ανήκει και το Julia di Raimoudello, ενώ τα παλάτια Arcudi, Blanco και Gervasi κατασκευάστηκαν τον 16ο αιώνα. Η εκκλησία Chiesa delle grazie οικοδομήθηκε επίσης τον ίδιο αιώνα. Ο οικονομικός πλούτος του χωριού οφείλεται
στην εξαγωγή της τοπικής πέτρας.37

3.14 Η δημογραφική εξέλιξη του Soleto
Το επόμενο γράφημα δείχνει την εξέλιξη του χωριού Soleto τα τελευταία 150 χρόνια.

36

Ελληνισμός και Κάτω Ιταλία, ό.π., τόμ. Β΄, σ. 134.

37

http://it.wikipedia.org/wiki/Soleto, 20-10-2009.

34

ΜΕΡΟΣ 1ο: ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΠΛΗΘΥΣΜΟΙ ΤΗΣ ΚΑΤΩ ΙΤΑΛΙΑΣ

ΓΡΑΦΗΜΑ 19
ΔΗΜΟΓΡΑΦΙΚΗ ΕΞΕΛΙΞΗ SOLETO 1861- 2001

Πηγή: Εθνική Στατιστική Υπηρεσία Ιταλίας
Παρατηρούμε ότι υπάρχει μια συνεχής αύξηση του πληθυσμού, αφού από το
1861 έως το 2001 ο πληθυσμός έχει αυξηθεί περίπου 230%.
Ακολουθεί πίνακας και σχετικό γράφημα που καταγράφει τα στοιχεία της δημογραφικής εξέλιξης της περιοχής για την περίοδο που μελετάμε.
ΠΙΝΑΚΑΣ 7
ΔΗΜΟΓΡΑΦΙΚΗ ΕΞΕΛΙΞΗ SOLETO 1982- 2009
ΕΤΟΣ
1982
1983
1984
1985
1986
1987
1988
1989
1990
1991
1992
1993
1994
1995

ΣΥΝΟΛΟ ΑΝΔΡΕΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΕΤΟΣ ΣΥΝΟΛΟ ΑΝΔΡΕΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ
2451
2780 1996
2575
2817
5231
5392
2472
2778 1997
2589
2822
5250
5411
2484
2786 1998
2615
2837
5270
5452
2474
2780 1999
2615
2868
5254
5483
2510
2812 2000
2633
2874
5322
5507
2499
2810 2001
2627
2903
5309
5530
2513
2782 2002
2631
2903
5295
5534
2504
2738 2003
2635
2906
5242
5541
2496
2792 2004
2638
2888
5288
5526
2513
2784 2005
2645
2882
5297
5527
2537
2806 2006
2653
2898
5343
5551
2555
2818 2007
2673
2906
5373
5579
2550
2833 2008
2664
2899
5383
5563
2556
2828 2009
2669
2921
5384
5590

Πηγή: Εθνική Στατιστική Υπηρεσία Ιταλίας (http://demo.istat.it/)

35

ΜΕΡΟΣ 1ο: ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΠΛΗΘΥΣΜΟΙ ΤΗΣ ΚΑΤΩ ΙΤΑΛΙΑΣ

ΓΡΑΦΗΜΑ 20
ΔΗΜΟΓΡΑΦΙΚΗ ΕΞΕΛΙΞΗ SOLETO 1982- 2009
Soleto

5700
5600
5500
5400
5300
5200

5231 5250

5270 5254

5322 5309
5295
5242

5343

5288 5297

5411
5373 5383 5384 5392

5452

5483

5507

5551
5530 5534 5541 5526 5527

5579 55635590

5100
5000
1982 1983 1984 1985 1986 1987 1988 1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009

Πηγή: Εθνική Στατιστική Υπηρεσία Ιταλίας
Το χωριό Σολέτο αύξησε τον πληθυσμό του από τους 5.231 κατοίκους στους
5.590 (αύξηση 7% περίπου). Ο αριθμός των γυναικών είναι μεγαλύτερος από αυτόν
των αντρών, όπως φαίνεται στο επόμενο γράφημα 21.
ΓΡΑΦΗΜΑ 21
ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΑΝΔΡΩΝ-ΓΥΝΑΙΚΩΝ SOLETO
3000
2900
2800
2700
Άνδρες
Γυναίκες

2600
2500
2400
2300

09

06

20

03

20

00

20

97

20

94

19

91

19

88

19

85

19

19

19

82

2200

Πηγή: Εθνική Στατιστική Υπηρεσία Ιταλίας

36

ΜΕΡΟΣ 1ο: ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΠΛΗΘΥΣΜΟΙ ΤΗΣ ΚΑΤΩ ΙΤΑΛΙΑΣ

3.15 H Sternatia

Η Στερνατία είναι ένα χωριό με 2.500 περίπου κατοίκους και καταλαμβάνει έκταση
περίπου 16,51 τετραγωνικών χιλιομέτρων στην περιοχή του Σαλέντο.
Υπάρχουν πολλές υποθέσεις σχετικά με τη δημιουργία του χωριού. Οι ιστορικοί Πλίνιος και Κλαύδιος Πτολεμαίος υποστηρίζουν ότι ο χώρος που προσδιορίζεται
ως η μεσσαπική πόλη Στούρνιουμ είχε αποικιστεί από αρχαίους Κρήτες. Τα πρώτα
αρχαιολογικά ευρήματα μέχρι σήμερα αφορούν μη κατοικημένες περιοχές και αναφέρονται στη Ρωμαϊκή εποχή, και συγκεκριμένα στον 3ο αιώνα π.Χ.38 Σύμφωνα με
την παράδοση, η ετυμολογία του ονόματος προέρχεται από την ελληνική συνήθεια να
χτυπούν (= τιάα) οι μοιρολογίστρες το στήθος τους (= στέρνο), θρηνώντας τον νεκρό.39
Η Στερνατία υπήρξε φέουδο πολλών αρχόντων του Μεσαίωνα. Μερικοί από
αυτούς της συντέλεσαν σε τέτοιο βαθμό ανάπτυξης της περιοχής, ώστε είχε στην εξουσία της και τη γειτονική πόλη Γκαλατίνα, που από το έτος 1278 ήταν χωριό.
Το 1480 η Στερνατία πολιορκήθηκε από τους Τούρκους, που τελικά την κυρίευσαν και την κατέστρεψαν. Αυτός είναι και ο βασικός λόγος που το χωριό δεν έχει
να επιδείξει σπουδαία ελληνικά πολιτιστικά μνημεία.
Τα παλάτια των αρχόντων που σώζονται και το μοναστήρι των Δομινικανών
καλογέρων είναι του 16ου αιώνα.40
Προστάτης Άγιος της Στερνατίας είναι ο Άγιος Ρόκο, ο οποίος γεννήθηκε στο
Μονπελιέ, το δεύτερο μισό του 15ου αιώνα.

38

Ελληνισμός και Κάτω Ιταλία, ό.π., τόμ. Β΄, σ. 126.

39

ΜΕΡΓΙΑΝΟΥ-ΒΟΓΑΣΑΡΗ, Α., Λαογραφικά των Ελλήνων της Κάτω Ιταλίας, Ινστιτούτο του

Βιβλίου, εκδ. Μ. Καρδαμίτσα, Αθήνα 1989, σ. 358.
40

ΜΕΡΓΙΑΝΟΥ, Α., Ταξιδεύοντας, ό.π., σ. 81.

37

ΜΕΡΟΣ 1ο: ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΠΛΗΘΥΣΜΟΙ ΤΗΣ ΚΑΤΩ ΙΤΑΛΙΑΣ

3.16 Η δημογραφική εξέλιξη της Sternatia
Το παρακάτω γράφημα δείχνει την εξέλιξη του χωριού Sternatia τα τελευταία 150
χρόνια.
ΓΡΑΦΗΜΑ 22
ΔΗΜΟΓΡΑΦΙΚΗ ΕΞΕΛΙΞΗ STERNATIA 1861-2001

Πηγή: Εθνική Στατιστική Υπηρεσία Ιταλίας
Παρατηρούμε ότι υπάρχει μια συνεχής αύξηση του πληθυσμού έως το 1961
(αύξηση κατά 180% περίπου). Τη δεκαετία του 1971 υπήρξε μείωση του πληθυσμού
κατά 308 κατοίκους (13% περίπου). Τις δεκαετίες 1981 και 1991 παρατηρείται αύξηση, ενώ το 2001 παρατηρείται μία μικρή μείωση του πληθυσμού (4% περίπου, δηλαδή 112 κάτοικοι).
Ακολουθεί πίνακας και σχετικό γράφημα που καταγράφει τα στοιχεία της δημογραφικής εξέλιξης της περιοχής για την περίοδο που μελετάμε.

38

ΜΕΡΟΣ 1ο: ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΠΛΗΘΥΣΜΟΙ ΤΗΣ ΚΑΤΩ ΙΤΑΛΙΑΣ

ΠΙΝΑΚΑΣ 8
ΔΗΜΟΓΡΑΦΙΚΗ ΕΞΕΛΙΞΗ STERNATIA 1982-2009
ΕΤΟΣ
1982
1983
1984
1985
1986
1987
1988
1989
1990
1991
1992
1993
1994
1995

ΣΥΝΟΛΟ ΑΝΔΡΕΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΕΤΟΣ ΣΥΝΟΛΟ ΑΝΔΡΕΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ
1220
1391 1996
1315
1499
2611
2814
1250
1397 1997
1288
1476
2647
2764
1243
1408 1998
1295
1477
2651
2772
1246
1414 1999
1287
1473
2660
2760
1245
1434 2000
1292
1468
2679
2760
1263
1446 2001
1275
1436
2709
2711
1277
1439 2002
1269
1428
2716
2697
1287
1446 2003
1254
1404
2733
2658
1283
1447 2004
1259
1388
2730
2647
1273
1456 2005
1241
1387
2729
2628
1309
1498 2006
1216
1367
2807
2583
1317
1493 2007
1191
1357
2810
2548
1319
1497 2008
1167
1344
2816
2511
1320
1510 2009
1151
1338
2830
2489

Πηγή: Εθνική Στατιστική Υπηρεσία Ιταλίας (http://demo.istat.it/)
ΓΡΑΦΗΜΑ 23
ΔΗΜΟΓΡΑΦΙΚΗ ΕΞΕΛΙΞΗ STERNATIA 1982-2009
Sternatia

2900
2830 2814
2807 2810 2816

2800
2700
2600

2611

2647 2651 2660

2679

2709 2716

2733 2730 2729

2764 2772 2760 2760
2711 2697
2658 2647
2628
2583

2500

2548

2511
2489

2400
2300
1982 1983 1984 1985 1986 1987 1988 1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009

Πηγή: Εθνική Στατιστική Υπηρεσία Ιταλίας
Η μείωση του πληθυσμού της Στερνατίας συνεχίζεται και μετά το 2001 (βλέπε
και προηγούμενο σχολιασμό). Συγκεκριμένα από τη χρονιά 1996 έως και σήμερα ο
πληθυσμός μειώνεται συνεχώς. Η μείωση αυτή είναι περίπου στο 13%. Οι γυναίκες
είναι περισσότερες από τους άντρες, παρουσιάζουν όμως και αυτές μειωτικές τάσεις,
όπως φαίνεται και στο επόμενο γράφημα 24.

39

ΜΕΡΟΣ 1ο: ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΠΛΗΘΥΣΜΟΙ ΤΗΣ ΚΑΤΩ ΙΤΑΛΙΑΣ

ΓΡΑΦΗΜΑ 24
ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΑΝΔΡΩΝ-ΓΥΝΑΙΚΩΝ STERNATIA
1600
1400
1200
1000
Άνδρες
Γυναίκες

800
600
400
200

09

06

20

03

20

00

20

97

20

94

19

91

19

88

19

85

19

19

19

82

0

Πηγή: Εθνική Στατιστική Υπηρεσία Ιταλίας

3.17 Το Zollino

Το χωριό Zollino είναι σχετικά νέο, ίσως το νεότερο από τα ελληνόφωνα χωριά του
Σαλέντο. Απέχει 18 χιλιόμετρα από το Λέτσε και είναι σε στενή επαφή με την γειτονική αυτή πόλη και το Μάλλιε, γι’ αυτό οι άνθρωποι μιλάνε συνήθως ιταλικά. Έχει
περίπου 2.100 κατοίκους.
Τα μενχίρ που βρίσκονται μέσα και γύρω από το χωριό, υποδηλώνουν ανθρώπινη παρουσία από τους προϊστορικούς χρόνους. Το πιο εντυπωσιακό είναι το μενχίρ
στην οδό Στατζιόνε. Οι πρώτοι οργανωμένοι οικισμοί δημιουργήθηκαν κατά την Βυζαντινή εποχή.
Δεν υπάρχουν στοιχεία σχετικά με την ίδρυση του Ζολίνο. Κάποιοι πιστεύουν
ότι ιδρύθηκε από τους κατοίκους του γειτονικού Σολέτο ή από τους κατοίκους του
Απιλιάνο, το οποίο δεν υπάρχει πια. Δεν υπάρχουν στοιχεία που να στηρίζουν τη μία
ούτε την άλλη υπόθεση, αλλά φαίνεται μάλλον απίθανο κάτοικοι ενός ισχυρού και
σημαντικού χωριού, όπως το Σολέτο, να το εγκατέλειψαν για να ιδρύσουν ένα μικρό
και ανοχύρωτο χωριό.

40

ΜΕΡΟΣ 1ο: ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΠΛΗΘΥΣΜΟΙ ΤΗΣ ΚΑΤΩ ΙΤΑΛΙΑΣ

Η περιορισμένη έκταση και γονιμότητα των εδαφών αποτέλεσαν φραγμό στη
δημογραφική ανάπτυξη του Ζολίνο, η οποία παρά την αύξηση των κατοίκων κατά τις
τελευταίες δεκαετίες ήταν πάντα περιορισμένη στον αρχικό πυρήνα του χωριού.
Προστάτης Άγιος του Ζολίνο είναι ο Άγιος Αντώνιος, ο οποίος εορτάζεται
στις 23 Αυγούστου, καθώς αυτή τη μέρα έσωσε το χωριό από μια φοβερή θύελλα.
Ενδιαφέρον παρουσιάζει το Largo Pozzelle, που έχει ελληνικές ρίζες, η εκκλησία Parrachiale και η εκκλησία Chiesa di S. Anna. Στο κέντρο της περιοχής διακρίνονται βυζαντινά στοιχεία και παραδοσιακά σπίτια. Η πόλη είχε κάστρο, τώρα
όμως είναι ευδιάκριτα μόνο τα ερείπιά του. Κύρια πνευματική μορφή του χωριού ήταν ο Sergio Stiso, ουμανιστής και λογοτέχνης κατά τον Μεσαίωνα.41

3.18 Η δημογραφική εξέλιξη του Zollino
Το παρακάτω γράφημα δείχνει την εξέλιξη του χωριού Zollino τα τελευταία 150 χρόνια.
ΓΡΑΦΗΜΑ 25
ΔΗΜΟΓΡΑΦΙΚΗ ΕΞΕΛΙΞΗ ZOLLINO 1861-2001

Πηγή: Εθνική Στατιστική Υπηρεσία Ιταλίας

41

http://it.wikipedia.org/wiki/Zollino, 20-10-2009.

41

ΜΕΡΟΣ 1ο: ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΠΛΗΘΥΣΜΟΙ ΤΗΣ ΚΑΤΩ ΙΤΑΛΙΑΣ

Παρατηρούμε ότι υπάρχει μια συνεχής αύξηση του πληθυσμού έως το 1961
(περίπου 300%), στη συνέχεια μείωση στις απογραφές των ετών 1971, 1981 (14%
περίπου), μια μικρή αύξηση τη δεκαετία 1991 (11% περίπου) και στη συνέχεια και
πάλι μείωση (4% περίπου).
Ακολουθεί πίνακας και σχετικό γράφημα που καταγράφει τα στοιχεία της δημογραφικής εξέλιξης της περιοχής για την περίοδο που μελετάμε.
ΠΙΝΑΚΑΣ 9
ΔΗΜΟΓΡΑΦΙΚΗ ΕΞΕΛΙΞΗ ZOLLINO 1982-2009
ΕΤΟΣ
1982
1983
1984
1985
1986
1987
1988
1989
1990
1991
1992
1993
1994
1995

ΣΥΝΟΛΟ ΑΝΔΡΕΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΕΤΟΣ ΣΥΝΟΛΟ ΑΝΔΡΕΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ
979
1014 1996
1094
1173
1993
2267
1003
1025 1997
1091
1167
2028
2258
1018
1038 1998
1080
1172
2056
2252
1022
1050 1999
1073
1169
2072
2242
1014
1061 2000
1067
1151
2075
2218
1034
1086 2001
1051
1138
2120
2189
1029
1104 2002
1060
1145
2133
2205
1036
1119 2003
1063
1155
2155
2218
1049
1121 2004
1046
1130
2170
2176
1058
1138 2005
1033
1115
2196
2148
1102
1177 2006
1039
1104
2279
2143
1102
1179 2007
1028
1088
2281
2116
1093
1183 2008
1020
1088
2276
2108
1100
1172 2009
1012
1091
2272
2103

Πηγή: Εθνική Στατιστική Υπηρεσία Ιταλίας (http://demo.istat.it/)
ΓΡΑΦΗΜΑ 26
ΔΗΜΟΓΡΑΦΙΚΗ ΕΞΕΛΙΞΗ ZOLLINO 1982-2009
Zollino

2350
2300
2250

2279 2281 2276 2272 2267
2258 2252
2242

2200
2150

2120 2133

2100
2050
2000

1993

2028

2155 2170

2196

2218

2189

2205 2218

2075
2056 2072

2176

2148 2143

2116 21082103

1950
1900
1850
1800
1982 1983 1984 1985 1986 1987 1988 1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009

Πηγή: Εθνική Στατιστική Υπηρεσία Ιταλίας

42

ΜΕΡΟΣ 1ο: ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΠΛΗΘΥΣΜΟΙ ΤΗΣ ΚΑΤΩ ΙΤΑΛΙΑΣ

Από τους παραπάνω πίνακες προκύπτει ότι το Ζολίνο (όπως φαίνεται και από το
γράφημα των απογραφών - γράφημα 18) παρουσιάζει μείωση του πληθυσμού του, η
οποία μείωση συνεχίζεται μέχρι και σήμερα. Από τους 1.993 κατοίκους το έτος 1982,
το Ζολίνο έφτασε τους 2.281 το έτος 1993 (αύξηση 14.5% περίπου). Στη συνέχεια
όμως, από το έτος 1994 μέχρι και σήμερα παρατηρείται μείωση σε ποσοστό που φτάνει το 8%.Οι γυναίκες είναι περισσότερες από τους άντρες, όπως φαίνεται και στο
επόμενο γράφημα 27.
ΓΡΑΦΗΜΑ 27
ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΑΝΔΡΩΝ-ΓΥΝΑΙΚΩΝ ZOLLINO
1400
1200
1000
800

Άνδρες
Γυναίκες

600
400
200

09

06

20

03

20

00

20

97

20

94

19

91

19

88

19

85

19

19

19

82

0

Πηγή: Εθνική Στατιστική Υπηρεσία Ιταλίας

43

Μέρος 2ο
Η γλώσσα των ελληνόφωνων πληθυσμών της Κάτω Ιταλίας
Κεφάλαιο 4
Ιστορικά και γεωγραφικά στοιχεία των διαλέκτων της Κάτω Ιταλίας
Κατωιταλική ή γραικάνικη διάλεκτος (ή γραικάνικα) ονομάζεται η διάλεκτος της ελληνικής γλώσσας που περιλαμβάνει ιταλικά στοιχεία και ομιλείται στη Μεγάλη Ελλάδα της Νότιας Ιταλίας. Είναι κυρίως γνωστή ως κατωιταλική διάλεκτος, ενώ οι ομιλητές της την ονομάζουν γκρίκο (grico) ή κατωιταλιώτικα. Η κατωιταλική διάλεκτος είναι σε κάποιο βαθμό κατανοητή και από τους ομιλητές της ελληνικής γλώσσας.
Όσον αφορά την παρουσία της ελληνικής γλώσσας στις περιοχές αυτές, έχουν
διατυπωθεί δύο διαφορετικές θεωρίες. 41 Σύμφωνα με την πρώτη, που υποστηρίζεται
από τον Morosi (1870) και άλλους Ιταλούς γλωσσολόγους, τα ελληνικά της περιοχής
χρονολογούνται κατά τη βυζαντινή εποχή, όταν Έλληνες από τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία (προερχόμενοι από την Πελοπόννησο, την Ήπειρο, τη Στερεά Ελλάδα, την Εύβοια και τον Πόντο) εγκαταστάθηκαν κατά τον 9ο αιώνα μ.Χ. στην νότια Ιταλία. Η
δεύτερη θεωρία, που αναπτύχθηκε από τον Γερμανό γλωσσολόγο G. Rohlfs και στηρίχθηκε και από Έλληνες γλωσσολόγους (Χατζιδάκι, Καρατζά, Τσοπανάκη, κ.ά.) υ41

Για τις εν λόγω θεωρίες, βλ. FANCIULLO, F., «Greek and Italian in Southern Italy», στο:

Μελέτες για την Ελληνική Γλώσσα. Πρακτικά της 6ης ετήσιας συνάντησης του Τομέα Γλωσσολογίας του
Τμήματος Φιλολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης (22-24
Απριλίου 1985), Θεσσαλονίκη 1985, σ. 93-106· του ιδίου, «On the origins of Modern Greek in Southern Italy», στο: A. Ralli, B.D. Joseph & M. Janse (επιμ.) Proceedings of the First International Conference of Modern Greek Dialects and Linguistic Theory, Πάτρα, Πανεπιστήμιο Πατρών, 12-14 Οκτωβρίου 2000, Πάτρα 2001, σ. 67-78· LAMBROPOULOU, S., «Ancient Greek Survivals in the Dialects
"Grico" and "Grecanico" of Southern Italy», στο: G. Drachman, A. Malikouti-Drachman, J. Fykias &
S. Klidi (επιμ.), Greek Linguistics '95. Proceedings of the 2nd International Conference on Greek Linguistics (Salzburg, 22-24 Σεπτεμβρίου 1995), τόμ. 1, Graz 1997, σ. 717-726.

45

ΜΕΡΟΣ 2ο: Η ΓΛΩΣΣΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΟΦΩΝΩΝ ΠΛΗΘΥΣΜΟΙ ΤΗΣ ΚΑΤΩ ΙΤΑΛΙΑΣ

ποστηρίζει ότι οι ελληνόφωνοι πληθυσμοί των περιοχών αυτών κατάγονται από τους
αρχαίους Έλληνες αποίκους του Β΄ Ελληνικού Αποικισμού (8ος αιώνας π.Χ.), οι οποίοι ενισχύθηκαν με Έλληνες μοναχούς κατά τα χρόνια της βυζαντινής κυριαρχίας
της νότιας Ιταλίας, καθώς και με Έλληνες πρόσφυγες και εξόριστους αργότερα. Χάρη
στη δεύτερη θεωρία μπορούν να ερμηνευθούν οι έντονοι δωρισμοί στις διαλέκτους
αυτές, οι οποίοι μάλιστα δεν απαντούν καν στις αρχαίες δωρικές διαλέκτους του ελλαδικού χώρου.

46

ΜΕΡΟΣ 2ο: Η ΓΛΩΣΣΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΟΦΩΝΩΝ ΠΛΗΘΥΣΜΟΙ ΤΗΣ ΚΑΤΩ ΙΤΑΛΙΑΣ

Κεφάλαιο 5ο
Γλωσσική περιγραφή των διαλέκτων - Σύγχρονη κοινωνιογλωσσική κατάσταση
Στους ελληνόφωνους πληθυσμούς της Κάτω Ιταλίας, παρατηρείται διαλεκτική διαφοροποίηση από χωριό σε χωριό, αλλά και σημαντικές διαφορές μεταξύ των ελληνικών της Απουλίας (που λέγονται «γραικοσαλεντίνικα» ή «πουλιέζικα» ή, στα ιταλικά,
«grico») και αυτών της Καλαβρίας («καλαβρέζικα» ή, στα ιταλικά, «grecanico»,
«bovese», «greco-calabro», «romaico»)· τα μεν πρώτα έχουν δεχθεί λιγότερες ξένες
επιδράσεις από ό,τι τα δεύτερα. Παρ’ όλα αυτά, τα καλαβρέζικα είναι πιο συντηρητικά και διατηρούν περισσότερους αρχαϊσμούς. 42
Γενικά, οι κατωιταλικές διάλεκτοι δεν ανήκουν ούτε στα βόρεια ούτε στα νότια ελληνικά ιδιώματα. Έχουν δεχθεί ιδιαίτερα έντονες επιδράσεις από την ιταλική
και τις τοπικές διαλέκτους στην προφορά, τη μορφολογία, τη σύνταξη και το λεξιλόγιο και γράφονται σχεδόν πάντοτε με το λατινικό αλφάβητο. 43 Επίσης, μέρος του λεξιλογίου τους προέρχεται από τη λατινική γλώσσα.
Γενικά, οι ομιλητές των ελληνικών διαλέκτων στη νότια Ιταλία είναι Ιταλοί
υπήκοοι, έχουν ιταλική εθνική συνείδηση και είναι χριστιανοί καθολικοί στο θρήσκευμα, άρα δεν ταυτίζονται με τους Έλληνες. Είναι μάλλον φορείς μιας ιδιαίτερης
παράδοσης και ταυτότητας που τους διαφοροποιεί από τους υπόλοιπους Ιταλούς, χωρίς ωστόσο να έχουν αυτονομιστικές τάσεις. 44
Η κοινωνιογλωσσική κατάσταση των κατωιταλικών διαλέκτων δεν είναι η
ίδια ακριβώς στις δύο νησίδες. Τα καλαβρέζικα, πρώτα, φαίνεται ότι αποτελούν «τυπική περίπτωση σταδιακής εγκατάλειψης ενός γλωσσικού κώδικα». 45 Η εδαφική και
γλωσσική συρρίκνωση του ελληνικού στοιχείου στις περιοχές αυτές οφείλεται σε γε42

ΜΕΡΓΙΑΝΟΥ, Α., «Ελληνικές διάλεκτοι στην Κάτω Ιταλία», στο: Νεοελληνική Διαλεκτολο-

γία. Πρακτικά Πρώτου Διαλεκτολογικού Συνεδρίου Νεοελληνικής Διαλεκτολογίας (Ρόδος 26-30 Μαρτίου
1992), Αθήνα 1994, σ. 239.
43

Τα σχετικά με τη μορφολογία, τη σύνταξη και το λεξιλόγιο της γλώσσας παρουσιάζουν απο-

κλειστικά γλωσσολογικό ενδιαφέρον και δεν ενδιαφέρουν το αντικείμενο της εργασίας μας. Ωστόσο,
οι κανόνες της γλώσσας παρουσιάζονται στο Παράρτημα της εργασίας, σ. 73.
44
45

ΠΡΟΦΙΛΗ, Ο, «Η ελληνική στη νότια Ιταλία», ό.π.
ΚΑΤΣΟΓΙΑΝΝΟΥ, Μ., «Ελληνικά της Κάτω Ιταλίας: η κοινωνιογλωσσολογική άποψη»,

στο: Α. Μόζερ (επιμ.), Ελληνική Γλωσσολογία ’97. Πρακτικά του Γ΄ Διεθνούς Γλωσσολογικού Συνεδρίου για την Ελληνική Γλώσσα (Πανεπιστήμιο Αθηνών, Τομέας Γλωσσολογίας, 25-27 Σεπτεμβρίου 1997),
Αθήνα 1999, σ. 605.

47

ΜΕΡΟΣ 2ο: Η ΓΛΩΣΣΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΟΦΩΝΩΝ ΠΛΗΘΥΣΜΟΙ ΤΗΣ ΚΑΤΩ ΙΤΑΛΙΑΣ

ωφυσικά φαινόμενα (σεισμοί, πλημμύρες, κατολισθήσεις), αλλά κυρίως στις δύσκολες συνθήκες λόγω της απουσίας οικονομικής ανάπτυξης στα χωριά αυτά. Έτσι, πολλές οικογένειες μεταναστεύουν είτε προς τους παραθαλάσσιους δήμους ανάμεσα σε
Bova Marina και Reggio Calabria είτε προς τη βόρεια Ιταλία, την Ελβετία, τον Καναδά και την Αυστραλία. 46 Ο αριθμός των ελληνόφωνων σήμερα είναι πολύ μικρός, αν
και δεν υπάρχουν ακριβή στοιχεία. Ακόμη και αυτοί οι ομιλητές χρησιμοποιούν την
ελληνική διάλεκτο ως δεύτερη γλώσσα, ενώ ως πρώτη γλώσσα έχουν μια τοπική ρομανική διάλεκτο («calabrese» ή «dialetto», όπως την αποκαλούν οι ντόπιοι), η οποία
χρησιμοποιείται για την καθημερινή επικοινωνία στην περιοχή. Η ελληνική διάλεκτος
θεωρείται πλεονάζων ξενόγλωσσος μειονοτικός κώδικας, καθώς δεν υπάρχουν επικοινωνιακές περιστάσεις που να απαιτούν τη χρήση της. Δεν διαθέτει κύρος, ώστε να
μπορεί να συμβάλει στην κοινωνική άνοδο των ομιλητών της, αντιθέτως οι ομιλητές
της συχνά εμφανίζουν συμπεριφορές αυτο-υποτίμησης και αυτολογοκρισίας. Αξιοσημείωτο είναι ότι η ελληνική διάλεκτος της Καλαβρίας χρησιμοποιείται για να μην
γίνονται αντιληπτοί οι ομιλητές της από «ξένους» (κρυπτολαλική λειτουργία) ή/και
σε ανεπίσημο οικογενειακό πλαίσιο ως παιχνίδι ή αστείο. Τέλος, διαθέτει συμβολική
λειτουργία, αποτελεί δηλαδή σύμβολο ταυτότητας και αλληλεγγύης μεταξύ των ομιλητών της.
Σχετικά με τη δεύτερη γλωσσική νησίδα, την περιοχή του Σαλέντο, η κατάσταση ενδεχομένως να δείχνει πιο «ανθεκτική» στον χρόνο και στις κοινωνικές και
γεωγραφικές συνθήκες, χωρίς όμως να διαφαίνεται κάποια ουσιαστική διαφορά όσον
αφορά το μέλλον της διαλέκτου. Η grico δέχεται ιδιαίτερα έντονες επιρροές από την
τοπική σαλεντινική διάλεκτο, με αποτέλεσμα το γλωσσικό της σύστημα να είναι εξαιρετικά ασταθές και τελικά να τείνει να υποκατασταθεί από αυτό της σαλεντικής.
Ενδεχομένως μάλιστα να μπορούμε να μιλάμε για κρεολοποίηση 47 της grico. Ωστόσο, εκδηλώνεται ζωηρό ενδιαφέρον στην περιοχή (κυρίως από τους νέους) για τη
διδασκαλία της ελληνικής διαλέκτου στο σχολείο, τη συλλογή γλωσσικού υλικού, την
46

CAMPOLO, I., «Ένα καινούριο ιστορικό λεξικό των νοτιοϊταλικών ελληνικών», στο: Μελέτες

για την Ελληνική Γλώσσα. Πρακτικά της 24ης ετήσιας συνάντησης του Τομέα Γλωσσολογίας του Τμήματος Φιλολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης (9-11 Μαΐου
2003), Θεσσαλονίκη 2004, σ. 153-162.
47

Κρεολοποίηση είναι η διαδικασία που οδηγεί σε παρεφθαρμένη μορφή μιας γλώσσας από την

επικράτηση δύο ή περισσότερων γλωσσών, μορφή που τελικά επικρατεί ως μητρική γλώσσα μιας κοινότητας.

48

ΜΕΡΟΣ 2ο: Η ΓΛΩΣΣΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΟΦΩΝΩΝ ΠΛΗΘΥΣΜΟΙ ΤΗΣ ΚΑΤΩ ΙΤΑΛΙΑΣ

προβολή της μέσω του τουρισμού και γενικά την αναβίωση και τη διαφύλαξή της.
Γίνονται δηλαδή προσπάθειες για την αύξηση του κοινωνικού γοήτρου της. Παρ’ όλα
αυτά, η έλλειψη τυποποίησης αποτελεί ανασταλτικό παράγοντα για οποιαδήποτε
προσπάθεια προς την κατεύθυνση της διάσωσης. 48

48

OZTASCIYAN-BERNADINI, I., «Η ελληνική διάλεκτος της Κάτω Ιταλίας», στο: Νεοελληνι-

κή Διαλεκτολογία. Πρακτικά Πρώτου Διαλεκτολογικού Συνεδρίου Νεοελληνικής Διαλεκτολογία (Ρόδος
26-30 Μαρτίου 1992), Αθήνα 1994, σ. 64-70.

49

ΜΕΡΟΣ 2ο: Η ΓΛΩΣΣΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΟΦΩΝΩΝ ΠΛΗΘΥΣΜΟΙ ΤΗΣ ΚΑΤΩ ΙΤΑΛΙΑΣ

Κεφάλαιο 6
Η κατωιταλική ελληνική διάλεκτος της Απουλίας
Οι ομιλητές της grico στο Σαλέντο, που αποτελεί και την περιοχή του ειδικότερου
ενδιαφέροντος της εργασίας μας, κατοικούν στις εννέα μικρές πόλεις, οι οποίες παρουσιάστηκαν αναλυτικά στο πρώτο κεφάλαιο της εργασίας μας: Καλημέρα (Calimera), Μαρτάνο (Martano), Καστρινιάνο ντει Γκρέτσι (Castrignano dei Greci), Κοριλιάνο ντ’ Οτράντο (Corigliano d’Otranto), Μελπινιάνο (Melpignano), Σολέτο (Soleto), Μαρτινιάνο (Martignano), Ζολίνο (Zollino) και Στερνάτια (Sternatia).
Η ελληνική διάλεκτος παρ’ όλα τα εμπόδια επιζούσε εντυπωσιακά, μέχρι που
έφτασε η περίοδος της Ένωσης της Ιταλίας (1867). Μαζί με την ένωση έφτασε και η
συγκεντρωτική γραφειοκρατία, η υποχρεωτική στρατιωτική θητεία και εκπαίδευση.
Τα μικρά παιδιά άρχισαν να πηγαίνουν υποχρεωτικά στο δημοτικό σχολείο, μέχρι την
Τρίτη τάξη, όπου διδάσκονταν τις βασικές γνώσεις στην ιταλική γλώσσα και όπου για
πρώτη φορά ακόμα η μητρική αποτελούσε ανυπέρβλητο εμπόδιο στη μόρφωση. Οι
νέοι που ήθελαν να σταδιοδρομήσουν στις ένοπλες δυνάμεις ή να καταταγούν στα
σώματα ασφαλείας, έπρεπε να ξεχάσουν τα ελληνικά. Κάτι παρόμοιο συνέβαινε και
με εκείνους που παρακολουθούσαν ιδρύματα μέσης ή ανώτερης εκπαίδευσης στο Λέτσε και τους εργαζόμενους μακριά από τα χωριά τους. 49
Ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος άλλαξε ριζικά τη γλωσσική κατάσταση της μικρής
Σαλεντινικής Ελληνικής κοινότητας. Σχεδόν το σύνολο των ανδρών που ήταν ικανοί
για στράτευση και εγκατέλειπαν για καιρό τον τόπο γέννησης τους, ήταν υποχρεωμένοι να συναναστρέφονται χρησιμοποιώντας την ιταλική γλώσσα. Το φασιστικό σύνταγμα δεν δέχονταν ούτε θεωρητικά συζήτηση για ύπαρξη και δικαιώματα εθνικών
μειονοτήτων.
Η κρίση της Ελλάδας του Σαλέντο κορυφώθηκε κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Πολλοί νέοι στράφηκαν στη μετανάστευση ή στα μεγάλα αστικά
κέντρα ή στη στρατιωτική καριέρα. Παράλληλα, εκατοντάδες νέοι άφηναν τα χωριά
τους για να παρακολουθήσουν την ανώτατη εκπαίδευση στα πανεπιστήμια του βορρά, όπου και τελικά προτιμούσαν να εγκατασταθούν. Η κατάσταση στο Σαλέντο πα-

49

ΑΠΡΙΛΕ, Ρ., Η Ελλάδα του Σαλέντο, Αθήνα 1996, σ. 134-135.

50

ΜΕΡΟΣ 2ο: Η ΓΛΩΣΣΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΟΦΩΝΩΝ ΠΛΗΘΥΣΜΟΙ ΤΗΣ ΚΑΤΩ ΙΤΑΛΙΑΣ

ρουσίασε πρωτοφανή εικόνα από πλευράς κοινωνικής σύνθεσης των χωριών και των
κωμοπόλεων. Υπήρχαν μόνο γέροι και μικρά παιδιά. 50
Ενδεικτικά στοιχεία της συρρίκνωσης του ελληνικού στοιχείου στο Σαλέντο
είναι ότι τον 15ο αιώνα οι ελληνόφωνες κοινότητες ήταν τουλάχιστον 25, στις αρχές
του 19ου αιώνα μειώθηκαν σε 13, στις αρχές του 20ού αιώνα ήταν 9, ενώ σήμερα στο
Σολέτο και το Μελπινιάνο δεν ομιλούνται πλέον τα Γκρίκο.
Η στατιστική έρευνα που διεξήχθη από τον Ντονάτο Μπρέι το 1993 για τον
ελληνόφωνο πληθυσμό του Μαρτινιάνο, δίνει την εξής εικόνα η οποία είναι ενδεικτική και για τις υπόλοιπες ελληνόφωνες κοινότητες: Οικογένειες 640. Στο 21% των οικογενειών οι σύζυγοι χρησιμοποιούν και τη διάλεκτο (132 οικογένειες). Στις 132 αυτές οικογένειες υπάρχουν 92, στις οποίες οι γονείς χρησιμοποιούν συχνά την ελληνική διάλεκτο, ενώ σε 40 οικογένειες η χρήση της διαλέκτου δεν είναι τόσο συχνή. Από
το σύνολο των κατοίκων (1.859 άτομα) 502 άτομα, δηλαδή 27%, ομιλούν και την
grico, 451 άτομα (24%) καταλαβαίνουν την grico αλλά δεν τη χρησιμοποιούν, 306
άτομα την ομιλούν συχνά, ενώ 196 άτομα πιο σπάνια. Χαρακτηριστικό είναι ότι όλοι
όσοι ομιλούν την grico στην καθημερινή ζωή τους είναι άνω των 50 ετών. 51

50

Ό.π., σ. 137-142.

51

Ό.π., σ. 147-148.

51

ΜΕΡΟΣ 2ο: Η ΓΛΩΣΣΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΟΦΩΝΩΝ ΠΛΗΘΥΣΜΟΙ ΤΗΣ ΚΑΤΩ ΙΤΑΛΙΑΣ

Κεφάλαιο 7
Η διάλεκτος grico σήμερα – ερευνητικά δεδομένα
Η ελληνική γλώσσα που μιλιέται στην περιοχή του Σαλέντo αγωνίζεται να επιβιώσει
μέσα σε ένα γλωσσικό ανταγωνισμό. Είναι αλήθεια ότι η επαφή ανάμεσα στην κοινή
ιταλική (επίσημη γλώσσα της χερσoνήσoυ και κατά συνέπεια γλώσσα της εκπαίδευσης), στη σαλεντινή (τoπική ρoμανική διάλεκτo πoυ μιλιέται από την πλειoνότητα
τoυ πληθυσμoύ) και στην grico, έδρασε κατά τη διάρκεια τoυ 20ού αιώνα σε βάρoς
αυτής της μειoνoτικoπoιημένης γλώσσας. 52
Πριν από 20 περίπoυ χρόνια, τo Πανεπιστήμιo τoυ Λέτσε πραγματoπoίησε μια
έρευνα, με την oπoία πρoσπαθoύσε να περιγράψει τη ζωτικότητα της grico και έκανε
λόγo για συνεχή διάβρωση του κυριαρχoύμενoυ συστήματoς από τo κυρίαρχo σύστημα της ιταλικής γλώσσας ή της ρoμανικής διαλέκτoυ τoυ Σαλέντo. H αστάθεια τoυ
γλωσσικoύ συστήματoς καταδείχθηκε και η ερευνητική oμάδα τoυ Λέτσε κατέληγε
στην έρευνα της σε μια απαισιόδoξη παρατήρηση, όπoυ η σχέση μεταξύ grico και
σαλεντινής oριζόταν στην κίνηση από την απλή παρεμβoλή στην υπoκατάσταση. Έτσι η παρεμβoλή αντιπρoσώπευε την αρχαϊκή φάση, και η υπoκατάσταση, με την αχρήστευση τoυ υπoκαταστημένoυ κώδικα, τη νεωτεριστική φάση.
Στην αρχή της δεκαετίας τoυ ’80, η έρευνες της Όλγας Προφίλη στη περιοχή
έδειξαν ότι οι τρεις γλώσσες βρίσκονταν αντιμέτωπες μεταξύ τους και χρησιμοποιούνταν από τρεις διαφορετικές γενιές (ηλικιωμένoυς, γoνείς και παιδιά), σε διαφορετικές περιστάσεις. Oι ηλικιωμένoι, η μoναδική γενιά με μητρική γλώσσα την grico,
χρησιμoπoιoύσαν τη γλώσσα αυτή σε όλες σχεδόν τις περιστάσεις επικoινωνίας, όμως για ζήτημα γoήτρoυ πρoτιμoύσαν τη σαλεντινή, όταν απευθύνoνταν στα παιδιά
και στα εγγόνια τoυς. Oι γoνείς καταλάβαιναν την grico, αλλά τη χρησιμoπoιoύσαν
σπάνια, ενώ χρησιμoπoιoύσαν συχνά τη σαλεντινή και την ιταλική γλώσσα (πoυ την
είχαν μάθει στo σχoλείo) σε συγκεκριμένες περιστάσεις (στην τράπεζα, στo δημαρχείο ή μιλώντας με τα παιδιά τoυς). Tέλoς τα παιδιά, μέσω της υπoχρεωτικής σχολικής φoίτησης, είχαν oδηγηθεί σε μια παθητική ως μηδαμινή επάρκεια στην grico και
σε μια ενεργητική επάρκεια στη σαλεντινή και στην ιταλική γλώσσα.

52

ΠΡΟΦΙΛΗ, Ο., «Η αναζωογόνηση της Grico Grecia Salentina», στο: Διαλεκτικοί θύλακοι της

ελληνικής, επιμ. Α.-Φ. Χριστίδης κ.ά., Αθήνα: ΥΠΕΠΘ & Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας 1999, σ. 47-54.

52

ΜΕΡΟΣ 2ο: Η ΓΛΩΣΣΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΟΦΩΝΩΝ ΠΛΗΘΥΣΜΟΙ ΤΗΣ ΚΑΤΩ ΙΤΑΛΙΑΣ

Η έρευνα της Όλγας Προφίλη κατέδειξε ότι η μειoνoτικoπoιημένη 53 γλώσσα
κατέληξε να κυριαρχείται κατά πρώτo λόγo από τη σαλεντινή και κατά δεύτερo λόγo
από την ιταλική γλώσσα. Oι παρεμβoλές αφoρoύσαν σε όλoυς τoυς τoμείς και κατέδειχναν τη διαδικασία ρoμανικoπoίησης της grico, ακόμα και περιoρισμένης
κρεoλoπoίησης. 54 Oι oμιλητές της grico δεν φαίνoνταν να έχoυν συναίσθηση της φωνητικής, μoρφoλoγικής και συντακτικής αστάθειας της γλώσσας τoυς, πoυ oφειλόταν
στην επαφή με τη σαλεντινή και με την ιταλική γλώσσα. Eίχαν την τάση να δέχoνται
κάθε εκφώνημα, ακόμη κι αν ήταν υπερβoλικά ρoμανικoπoιημένo, αρκεί να παρέμενε
κατανoητό. Φαινόταν όμως να τoυς απασχoλεί η «ρύπανση» τoυ λεξιλoγίoυ και
oνόμαζαν τη γλώσσα τoυς «νόθα ελληνική». H grico δεν φαινόταν να έχει πια σταθερό φωνητικό σύστημα, 55 oύτε σταθερή γραμματική, υπήρχε μόνo παράθεση διαφορετικών τάσεων πoυ αφoρoύσαν την πραγμάτωση ενός ήχoυ ή εκφωνήματoς. Aκριβώς
όπως συνέβη και παλαιότερα με την oμάδα τoυ Λέτσε, επιβεβαιώθηκε τo «εύθραυστο» ενός γλωσσικoύ συστήματoς, στo oπoίo απoδεικνυόταν δύσκoλo να μιλήσει κανείς για γραμματικές νόρμες. Όμως ακόμη κι αν επιβεβαιώθηκε η κίνηση από την
παρεμβoλή πρoς την υπoκατάσταση, όπως και η ρήξη μεταξύ των γενεών, διαπιστώθηκε ότι σήμερα η χρήση της grico στην περιoχή τoυ Σαλέντo εξακoλoυθεί να επιβιώνει. H ζωτικότητά της μόνo θετικά ξαφνιάζει σήμερα τους ερευνητές. Aκριβώς σε
αυτή τη ζωτικότητα πρέπει να αναζητηθούν τα αίτια της επιβίωσης.
H grico χαρακτηρίζεται από έλλειψη τυπoπoίησης, από σημαντική ικανότητα
λεξιλoγικής ανάπτυξης ανεξάρτητης από τη νεoελληνική γλώσσα, από ένα φωνητικό
και φωνoλoγικό σύστημα επηρεασμένo από τη διάλεκτo τoυ Σαλέντo καθώς και από
ένα ασταθές μoρφoλoγικό και συντακτικό σύστημα πoυ μεταβάλλεται ριζικά. Είναι
αναμφίβoλα μια γλώσσα πoυ βρίσκεται σε εξέλιξη. Eίναι μια γλώσσα πoυ μπόρεσε να
απoρρoφήσει την επαφή/σύγκρoυση με την ιταλική και τη σαλεντινή, δημιουργώντας
τις δικές της δoμές, όπως πρoέκυψαν από τη μίξη τριών διαφoρετικών κωδίκων·
τέλoς, είναι μια γλώσσα πoυ δεν αναπαράγεται εδώ και μια τoυλάχιστoν γενιά, αλλά
η oπoία βλέπει σήμερα τo γόητρo της -και κατά συνέπεια τη χρήση της- να ενισχύο53

Για τον χαρακτηρισμό μειονοτικοποιημένη, βλ παρακάτω, μέρος 3ο.

54

PROFILI, O. «L’emploi particulier du verbe ἵστημι dans un parler grec des Pouilles: un pro-

cessus de romanisation en cours», στο Géolinguistique II (Γκρενόμπλ 1986), σ. 45-65.
55

PROFILI, O., Description du système phonétique et phonologie du parler grico de Corigliano

d’Otranto. Studi Linguistici Salentini 14, Lecce: Associazione Linguistica Salentina «Oronzo Parlangeli».

53

ΜΕΡΟΣ 2ο: Η ΓΛΩΣΣΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΟΦΩΝΩΝ ΠΛΗΘΥΣΜΟΙ ΤΗΣ ΚΑΤΩ ΙΤΑΛΙΑΣ

νται. Mια γλώσσα τέλoς, πoυ θα μπoρoύσε, με τη βoήθεια κάπoιας επείγoυσας και
συστηματικής παρέμβασης να διατηρήσει τη ζωτικότητα της όχι μόνo στo επίπεδo
τoυ πρoφoρικoύ αλλά και τoυ γραπτoύ λόγoυ.

54

Μέρος 3ο
Προσπάθειες διάσωσης της κατωιταλικής
διαλέκτου - θεσμικά πλαίσια
Κεφάλαιο 8
Προϋποθέσεις διάσωσης της διαλέκτου - Η συνδρομή του ιταλικού κράτους
Ως προς τον γραπτό λόγo, η τυπoπoίηση της γλώσσας είναι ασφαλώς τo πρώτo
στάδιo στο οποίο πρέπει αυτή να περάσει, αν η γλωσσική κοινότητα θέλει πραγματικά να διασώσει τη γλωσσική της ιδιαιτερότητα. Ήδη έχει ξεκινήσει μια σχετική
πρoσπάθεια με τα σεμινάρια πoυ oργανώθηκαν με την πρωτoβoυλία τoυ πoλιτιστικoύ
συλλόγoυ «Ghetonìa» της Kαλημέρα. Σκoπός αυτών των σεμιναρίων υπήρξε η
πρoώθηση της συζήτησης γύρω από την grico και η συλλoγή, με τρόπo συστηματικό,
τoυ απαραίτητoυ υλικoύ για την αναζωoγόνηση της γλώσσας. Στην Εισαγωγή του
έργου Katalìsti o Kosmo. Tra passato e presente. Lingua, tradizione e folklore nella
Grecía Salentina, καρπός της προαναφερθείσας προσπάθειας, διαβάζoυμε τα εξής:
«La guida linguistica si propone di organizzare (e magari introdurre gradualmente al
grico chi ne sia ignaro) tutto il materiale linguistico rimasto: lessico e strutture
grammaticali e sintattiche. Tale organizzazione, diversamente dalle precedenti
analoghe sistemazioni, non ha intenti filologici, non vuol cogliere dipendenze dal
greco antico né evidenziare nessi o analogie di sviluppo col greco moderno; molto più
semplicemente e modestamente prende in esame il grico nella sua autonomia ed
assolutezza» 57 [= «O γλωσσικός oδηγός πρoτίθεται να oργανώσει (και ενδεχoμένως
να απoτελέσει βαθμιαία εισαγωγή στην grico για όσoυς δεν γνωρίζoυν τη γλώσσα
αυτή) όλo τo εναπoμείναν γλωσσικό υλικό: λεξιλόγιo, γραμματικές και συντακτικές
δoμές.

Mια

τέτoια

oργάνωση,

σε

αντίθεση

με

πρoηγoύμενες

ανάλoγες

συστηματoπoιήσεις, δεν έχει φιλoλoγικές πρoθέσεις, δεν θέλει να εντoπίσει εξαρτή57

TOMMASI, S., Katalìsti o Kosmo. Tra passato e presente. Lingua, tradizione e folklore nella

Grecía Salentina. Καλημέρα: Ghetonìa 1996, «Εισαγωγή», σ. 5-6.

55

ΜΕΡΟΣ 3ο: ΠΡΟΣΠΑΘΕΙΕΣ ΔΙΑΣΩΣΗΣ ΤΗΣ ΚΑΤΩΪΤΑΛΙΚΗΣ ΔΙΑΛΕΚΤΟΥ

σεις από τα αρχαία ελληνικά, oύτε να τεκμηριώσει συνάφειες ή αναλoγίες ανάπτυξης
της grico με τα νέα ελληνικά· πoλύ πιo απλά και συγκρατημένα εξετάζει την grico
μέσα στo πλαίσιo της αυτoνoμίας και της oλότητάς της.»] H τυπoπoίηση της grico θα
πρέπει να δώσει λύσεις στo πρόβλημα των τύπων πoυ θα πρέπει να διατηρηθoύν και
των επιλoγών πoυ θα πρέπει να επιβληθoύν.
Η Ιταλική βουλή έχει αναγνωρίσει τη γραικάνικη κοινότητα του Σαλέντο ως
«γλωσσική μειονότητα» με την ονομασία Minoranze linguistiche Griche dell’Etnia
Griko-Salentina (Γλωσσική μειονότητα της Γκρικο-Σαλεντίνικης εθνότητας). Η
γλώσσα αυτή δεν είναι η μόνη που έχει αναγνωριστεί ως μειονοτική στη γειτονική
χώρα. Συνολικά έχουν αναγνωριστεί από το CIP (Centro Internazionale sul
Plurilinguismo) 12 γλώσσες που έχουν επίσημα αναγνωριστεί ως μειονοτικές με δεδομένο ότι έχει διαπιστωθεί η χρήση τους από ανάλογα τμήματα του πληθυσμού της
χώρας. Οι γλώσσες αυτές είναι οι εξής: Català (catalano), Hrvatski (croato), Sardu
(sardo), Arbëresh (albanese), Griko (greco), Français (francese), Francoprovenzale,
Occitan (occitano), Deutsch (tedesco), Ladin (ladino), Furlan (friulano) και Slovensko
(sloveno). 58
Το CIP στην έκθεσή του παρουσιάζει το θέμα της γλωσσικών μειονοτήτων
στη βάση 8 αξόνων: α) Τυπολογία γλώσσας, β) Διάδοση της γλώσσας στην Ιταλία, γ)
Γενικές θεωρήσεις, δ) Αριθμητικά δεδομένα, ε) Status, στ) Δημόσια χρήση της γλώσσας, ζ) Εκπαίδευση και η) Μέσα μαζικής ενημέρωσης.
Επίσης, το Υπουργείο Εσωτερικών της Ιταλίας έχει συντάξει έκθεση για την
ελληνική γλωσσική μειονότητα της Κάτω Ιταλίας. Η έκθεση αυτή δεν προθέτει κάτι
περισσότερο στα έχουν αναφερθεί στην παρούσα εργασία. 59

58

http://web.uniud.it/cip/e_min_tutelate_scheda.htm#5.

59

http://www.prov-varese.leganord.org/lingue/Cultura_e_immagini_cpl_09_greci.pdf. Η εν λό-

γω έκθεση παρατίθεται ολόκληρη στο Παράτημα της εργασίας, σ. 85.

56

ΜΕΡΟΣ 3ο: ΠΡΟΣΠΑΘΕΙΕΣ ΔΙΑΣΩΣΗΣ ΤΗΣ ΚΑΤΩΪΤΑΛΙΚΗΣ ΔΙΑΛΕΚΤΟΥ

Κεφάλαιο 9

Οικονομική ανάπτυξη και πολιτισμική - γλωσσική αναζωογόνηση
To 1996, oι δήμαρχoι των εννέα κoινoτήτων της Grecìa Salentina συγκάλεσαν δημοτικό συμβoύλιo και απoφάσισαν να oργανώσoυν, με βάση τoν ιταλικό νόμo 142/90,
ένα «κoνσόρτσιoυμ» πoυ θα τoυς επέτρεπε να ενώσoυν τις δυνάμεις τoυς και να
υπoστηρίξoυν ένα κoινό σχέδιo oικoνoμικής ανάπτυξης. Mε τo σχέδιo αυτό oι δήμαρχοι στόχευαν στην ανάπτυξη τoυ τoυρισμoύ για μικρές oμάδες και μεμονωμένα
πρόσωπα, της βιoτεχνίας, καθώς και στην παραγωγή αγρoτικών προϊόντων ανώτερης
πoιότητας. H oικoνoμική άνθηση πoυ αναμενόταν να πρoκύψει θα επέτρεπε τη
δημιoυργία θέσεων εργασίας για τoυς νέoυς: εγκαινιάστηκε έτσι η συντήρηση των
ιστoρικών κέντρων των κoινoτήτων, η ανακαίνιση κτιρίων μεγάλης αρχιτεκτoνικής
αξίας όπoυ θα στεγάζονταν εστιατόρια και μπαρ, η ίδρυση συνεταιρισμών της
νεoλαίας (για τη συντήρηση, την καθαριότητα, τoν αγρoτoυρισμό), η μεταμόρφωση
των παλιών «μασεριών» (= μεγάλες έγγειες ιδιoκτησίες) σε αγρoτoυριστικές τοποθεσίες κ.τ.λ.
Όλα αυτά συνδυάστηκαν απόλυτα με την εγκατάσταση μιας κoινής συνείδησης και με την ανάκτηση μιας πoλιτιστικής κληρoνoμιάς, πoυ για μεγάλo χρoνικό
διάστημα είχε παραμεληθεί. H Grecìa Salentina, λoιπόν, ήθελε να μεταμoρφωθεί σε
πόλo έλξης για τoυς τoυρίστες και να επενδύσει στην πoλιτισμική και γλωσσική
πoικιλότητα.
Δέκα χρόνια νωρίτερα, τo τoπικό σχoλικό συμβoύλιo τoυ Mαρτάνo (Consiglio
Scolastico Distrettuale di Martano) είχε εγκρίνει τo πoλιτιστικό σχέδιo «Grecìa
Salentina». To σχέδιο αυτό στόχευε στη συνειδητoπoίηση από όλoυς της ένταξής
τoυς σε μια γλωσσική νησίδα ιδιαίτερης κoινωνικoπoλιτισμικής αξίας και διαρθρωνόταν γύρω από τρεις άξoνες:
α) καταρχάς έπρεπε να μελετηθεί βαθύτερα o σαλεντινός μεσαίωνας ώστε να
γίνει κατανoητό τo περιβάλλoν πoυ ευνόησε την εγκατάσταση της γλώσσας και τoυ
βυζαντινού πoλιτισμoύ, καθώς και την όσμωση μεταξύ της γλώσσας και των
πρoϋπαρχoυσών παραδόσεων·
β) στη συνέχεια έπρεπε να εμπλoυτιστoύν και να επεκταθoύν oι εκδόσεις πoυ
αφoρoύσαν τη Grecìa Salentina·
γ) τέλoς, έπρεπε να κεντριστεί τo ενδιαφέρoν των νέων για την grico με την
πρoώθηση και στήριξη των καταλλήλων πρωτoβoυλιών, πρoσφέρoντας έτσι τη δυνα57

ΜΕΡΟΣ 3ο: ΠΡΟΣΠΑΘΕΙΕΣ ΔΙΑΣΩΣΗΣ ΤΗΣ ΚΑΤΩΪΤΑΛΙΚΗΣ ΔΙΑΛΕΚΤΟΥ

τότητα να αναγνωριστεί η εξαιρετικά στενή συγγένεια μεταξύ της grico και της νέας
ελληνικής γλώσσας.
Όμως, μoλoνότι στoυς κόλπoυς τoυ «κoνσόρτσιoυμ» αναπτύχθηκαν πoλλές
ιδέες και o ενθoυσιασμός δεν απoυσίαζε, τα μέσα ήταν δυστυχώς περιoρισμένα. Έτσι,
για να μπoρέσει στο μέλλον να πραγματoπoιηθεί μια επoικoδoμητική παρέμβαση, θα
πρέπει να υπάρξει πρόνoια για συστηματική βoήθεια, θέτoντας στη διάθεση της
κoινότητας της Grecìa Salentina τoυς απαραίτητoυς πόρoυς σε συνδυασμό με την
πείρα ειδικών επιστημόνων πoυ θα βoηθήσoυν στo εγχείρημα της τυπoπoίησης της
grico. Aκόμη, πέρα από τo έργo της τυπoπoίησης της γλώσσας, θα πρέπει να υπάρχει
o στόχoς της ενδυνάμωσης της παρoυσίας της γλώσσας μέσα στην ίδια την κoινότητα
(π.χ. πoλιτιστικά πρoγράμματα, χρήση της γλώσσας από τα μέσα ενημέρωσης κ.λπ.),
καθώς και η ενεργoπoίηση των νεότερων γενιών ως πρoς τo ζήτημα της χρήσης. 60

60

ΠΡΟΦΙΛΗ, Ο., «Η αναζωογόνηση της Grico Grecia Salentina», ό.π. 47-54.

58

ΜΕΡΟΣ 3ο: ΠΡΟΣΠΑΘΕΙΕΣ ΔΙΑΣΩΣΗΣ ΤΗΣ ΚΑΤΩΪΤΑΛΙΚΗΣ ΔΙΑΛΕΚΤΟΥ

Κεφάλαιο 10
Η διδασκαλία της γλώσσας
Στις μέρες μας η διδασκαλία της grico γίνεται σε 1.000 μαθητές περίπoυ (παιδιά και
ενήλικες) και oργανώνεται σε διαφoρετικά επίπεδα:
α) Στα δημoτικά σχoλεία, καθώς και στα σχoλεία τoυ πρώτoυ κύκλoυ της
δευτερoβάθμιας εκπαίδευσης (scuola media) τoυ Koριλιάνo, Kαστρινιάνo, Mαρτάνo,
Kαλημέρα, Ζoλίνo και Στερνατία, όπου γίνεται κάθε εβδoμάδα ένα τρίωρo μάθημα
συγκριτικής διδασκαλίας grico και νέας ελληνικής. Tα μαθήματα αυτά απευθύνoνται
σε παιδιά ηλικίας άνω των oκτώ ετών.
β) Στις διάφoρες κoινότητες oργανώνoνται ανoιχτά τμήματα ενηλίκων. Εκπαιδευτικοί, φoιτητές και άλλες κατηγoρίες πoλιτών παρακoλoυθoύν αυτά τα τμήματα διάρκειας ενός έτoυς.
γ) Πρoσφέρoνται ακόμη τμήματα επιμόρφωσης για δασκάλoυς της grico πoυ
δεν έχoυν λάβει ειδική εκπαίδευση. Tα τμήματα αυτά αναγνωρίζoνται από τo Iταλικό
Yπoυργείo Eθνικής Παιδείας και oργανώνoνται με τη συνεργασία της Eπιθεώρησης
Eκπαίδευσης της επαρχίας τoυ Λέτσε. Toν Σεπτέμβριo τoυ 1996 είχαν πρoβλεφθεί
δύo επίπεδα για τoυς εκπαιδευτικoύς (ένα για τoυς δασκάλoυς της πρωτoβάθμιας εκπαίδευσης και ένα για τoυς δασκάλoυς τoυ πρώτoυ κύκλoυ της δευτερoβάθμιας εκπαίδευσης), με πρόβλεψη συμμετoχής 70 περίπoυ εκπαιδευτικών.
Ωστόσο, η τρίωρη εβδoμαδιαία σύγκριση δύo γλωσσών κινδυνεύει να φέρει
αποτέλεσμα αντίθετo από τo πρoσδoκώμενo. Η διαδικασία εκμάθησης της νέας ελληνικής θα έπρεπε να είναι ανεξάρτητη από τη διαδικασία εκμάθησης της grico. H
γλωσσική κoινότητα δεν έχει πια ανάγκη να αντλεί γόητρo από τη μητέρα-γλώσσα
για να μπoρέσει να ανακτήσει την ιδιαίτερη γλωσσική και πoλιτισμική της ταυτότητα.
Μένoυν φυσικά πoλλά πράγματα που πρέπει να γίνoυν. Ακόμη κι αν η grico κατόρθωσε τα τελευταία χρόνια να αναστρέψει την αρνητική, εδώ και μερικές δεκαετίες,
πoρεία της και να διατηρήσει τη ζωτικότητά της, είναι πoλύ νωρίς για να ζητωκραυγάσουμε. 61
Η γλώσσα της περιοχής του Σαλέντο επιβιώνει ως επί το πλείστον στη σημαντική προφορική παράδοση, ενώ ορισμένα τραγούδια και ποιήματα στην κατωιταλική
είναι δημοφιλή στην Ιταλία και στην Ελλάδα. Υπάρχουν γνωστά μουσικά σχήματα

61

ΠΡΟΦΙΛΗ, Ο., «Η αναζωογόνηση της Grico Grecia Salentina», ό.π.

59

ΜΕΡΟΣ 3ο: ΠΡΟΣΠΑΘΕΙΕΣ ΔΙΑΣΩΣΗΣ ΤΗΣ ΚΑΤΩΪΤΑΛΙΚΗΣ ΔΙΑΛΕΚΤΟΥ

από το Σαλέντο, όπως οι Ghetonìa και οι Aramirè. Επίσης, αξιόλογοι Έλληνες καλλιτέχνες όπως ο Διονύσης Σαββόπουλος και η Μαρία Φαραντούρη έχουν εκτελέσει
κομμάτια στα γραικάνικα.
Η άποψη του καθηγητή Σαλβατόρε Σικούρο για το μέλλον της γλώσσας αυτής
είναι χαρακτηριστική: 62 «Πριν 100 χρόνια λέγανε πως πεθαίνει η γλώσσα. Ακόμη
όμως τη μιλάμε». Ο καθηγητής διατυπώνει τη φράση σε άπταιστα ελληνικά. Μπορεί
να είναι Ιταλός αλλά κατάγεται από τα ελληνόφωνα χωριά της Νοτίου Ιταλίας. Τα
νέα ελληνικά τα έμαθε από κασέτες στα 50 του χρόνια. Ώς τότε ήξερε μόνο τα γκρεκάνικα, τη γλώσσα που μιλούσαν οι γονείς του και οι παππούδες του. Τώρα στη νότια
Ιταλία είναι πιο εύκολο να μάθει κανείς νέα ελληνικά παρά την τοπική διάλεκτο. Οι
δάσκαλοι από την Ελλάδα κάνουν μαθήματα όχι μόνο στα σχολεία αλλά και σε τμήματα ενηλίκων, για τα οποία μάλιστα δείχνουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον και πολλοί Ιταλοί από τα κοντινά χωριά. «Οι νέοι πλέον δεν μιλάνε τη διάλεκτο, όπως παλιά», επισημαίνει ο κ. Σικούρο, «και δεν μπορούν να τη μάθουν στα παιδιά τους. Αλλά όπως
σας είπα και πριν από 100 χρόνια έλεγαν πως η γλώσσα και οι παραδόσεις μας θα χαθούν...». Από το 1994 το Ελληνικό Υπουργείο Παιδείας έχει αποσπάσει έξι δασκάλους για να διδάξουν στους κατοίκους τα νέα ελληνικά.
Επίσης αισιόδοξη άποψη εκφράζει και ο πρόεδρος του συγκροτήματος «Μεγάλη Ελλάδα» Φίλιππο Βιόλι σε συνέντευξή του σε κρητική εφημερίδα, απόσπασμα
της οποίας παρουσιάζουμε ενδεικτικά: 63
Ερ.: Εδώ και πολύ καιρό έχετε ξεκινήσει μία εκστρατεία ανάδειξης και συνέχισης των γραικάνικων.
Απ.: Ναι. Ένας από τους κύριους λόγους που το συγκρότημα αυτό γυρίζει τον
κόσμο είναι για να αναδείξει τη γραικάνικη διάλεκτο. Αν και έχει ιστορία 2.500 και
πλέον χρόνων αρχίζει πλέον να εξαφανίζεται κυρίως γιατί δεν γίνεται γνωστή στις
νέες γενιές. Θέλουμε, λοιπόν, να αναδείξουμε τη γλώσσα αυτή ώστε να μην ξεχαστεί.
Αυτό προσπαθούμε να το πετύχουμε μέσα από το τραγούδι καθώς αυτός είναι ένας
από τους πιο προσιτούς τρόπους για να μεταφέρεις κάτι στον κόσμο. Θα πρέπει εδώ
να πω ότι ως τώρα έχω γράψει τριάντα βιβλία για την ανάδειξη της διαλέκτου και της
62

http://abnet.agrino.org/htmls/D/D010.htm.

63

Η συνέντευξη δόθηκε στις 24-08-2009 στην Ε. Βακεθιανάκη, στο πλαίσιο των εμφανίσεων

στην Κρήτη του συγκροτήματος «Μεγάλη Ελλάδα»· εφημ. «Η ΤΟΛΜΗ» ΠΑΓΚΡΗΤΙΑ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΚΗ ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ, στο http://www.tolmi.gr/index.php/%CE%A4%CE%95%CE%A7%CE%9D%
CE%95%CE%A3/diaswsi-twn-graikanikwn.html .

60

ΜΕΡΟΣ 3ο: ΠΡΟΣΠΑΘΕΙΕΣ ΔΙΑΣΩΣΗΣ ΤΗΣ ΚΑΤΩΪΤΑΛΙΚΗΣ ΔΙΑΛΕΚΤΟΥ

γραμματικής της και μέσα από αυτή τη διαδικασία έχω διαπιστώσει ότι λίγοι γνωρίζουν για αυτήν την πραγματικότητα».
Ερ.: Είστε αισιόδοξος για την επιβίωση της γλώσσας;
Απ.: Ναι, είμαι αισιόδοξος. Πρέπει να αναφέρω ότι έχει ψηφιστεί νόμος από
το ιταλικό κράτος για την προστασία των γλωσσών γενικότερα, κάτι που είναι πολύ
θετικό γι’ αυτό και εκτός από το τραγούδι ευελπιστώ ότι και μέσα από το σχολείο υπάρχουν δυνατότητες αυτή η διάλεκτος να μην χαθεί. Επίσης και εμείς μελετάμε τα
νεοελληνικά από Έλληνες καθηγητές που έχουν έρθει στην Ιταλία από την Ελλάδα γι’
αυτόν το σκοπό και όταν αυτός ο μικρός «ποταμός» του γραικάνικου κατανοηθεί, θα
μπορέσει να ιστορήσει την μεγάλη «θάλασσα», δηλαδή την Ελλάδα, δηλαδή αυτή η
διάλεκτος να «παντρευτεί» με την ελληνική γλώσσα.
Ερ.: Ποια είναι τα βήματα που πρέπει να ακολουθηθούν;
Απ.: Τα πρώτα βήματα για να μαθευτεί αυτή η διάλεκτος είναι να μιλιέται στα
παιδιά των οικογενειών μας, στο σχολείο και μετά να μπούμε και στα νεοελληνικά
ώστε το κοινό μας να γίνει ευρύτερο. Υπάρχουν τα μέσα για να γίνουν αυτά σήμερα
με τη βοήθεια και των βιβλίων που έχουν τυπωθεί στα γραικάνικα».
Ερ.: Όταν αναφερόμαστε στα ελληνόφωνα χωριά της Κάτω Ιταλίας, για πιο αριθμό χωριών μιλάμε;
Απ.: Η ευρύτερη περιοχή του γραικάνικου αποτελείται συνολικά από 16 χωριά, ωστόσο είναι πέντε τα χωριά όπου ακόμα μιλούν τη συγκεκριμένη διάλεκτο σήμερα.
Ερ.: Οι Έλληνες που επισκέπτονται τα ελληνόφωνα χωριά αισθάνονται μεγάλη
οικειότητα για την περιοχή. Ισχύει το αντίστροφο;
Απ.: Υπάρχει αυτό το συναίσθημα και από πλευράς μας όταν ερχόμαστε στην
Ελλάδα, και πρέπει να πούμε εδώ ότι στην πόλη Μπόβα Μαρίνα υπάρχει ένα Ινστιτούτο για τους ελληνόφωνους. Πολλοί Έλληνες επισκέπτονται το Ινστιτούτο αυτό και
γενικότερα από αυτήν την επαφή βρίσκουν κοινά πράγματα, μιλάνε με ηλικιωμένους.
Διαπιστώνουμε συνεχώς την ύπαρξη αυτής της μεγάλης οικειότητας και θερμής ατμόσφαιρας.

61

ΜΕΡΟΣ 3ο: ΠΡΟΣΠΑΘΕΙΕΣ ΔΙΑΣΩΣΗΣ ΤΗΣ ΚΑΤΩΪΤΑΛΙΚΗΣ ΔΙΑΛΕΚΤΟΥ

Κεφάλαιο 11
Η Ευρωπαϊκή Ένωση και οι γλωσσικές μειονότητες - Οργανισμοί
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή παρέχει στήριξη σε δύο βασικούς οργανισμούς που έχουν ως
αποστολή την προώθηση των περιφερειακών και μειονοτικών γλωσσών και την παροχή σχετικών πληροφοριών: το Ευρωπαϊκό Γραφείο για τις Λιγότερο Διαδεδομένες
Γλώσσες (EBLUL / European Bureau for Lesser-Used Languages) και το Δίκτυο
Mercator.
Το EBLUL συστάθηκε με πρωτοβουλία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου το
1982 και έχει την έδρα του στο Δουβλίνο. Ανάμεσα στις κύριες δραστηριότητές του
είναι οι εξής:
α) Εκπροσωπεί τις περιφερειακές και μειονοτικές γλωσσικές κοινότητες της
ΕΕ και προωθεί τα κοινά τους συμφέροντα σε ευρωπαϊκό και διεθνές επίπεδο. Το
EBLUL επιτελεί αυτό το έργο μέσω ενός δικτύου επιτροπών στα κράτη μέλη, οι οποίες λειτουργούν ως δίαυλος επικοινωνίας ανάμεσα στις γλωσσικές κοινότητες και
στους ευρωπαϊκούς και διεθνείς φορείς.
β) Παρέχει συμβουλές και πληροφορίες σχετικά με τις περιφερειακές και μειονοτικές γλώσσες και τη γλωσσική πολυμορφία στους υπευθύνους για τη χάραξη
πολιτικής, τα μέσα μαζικής επικοινωνίας, την ακαδημαϊκή κοινότητα και το ευρύ κοινό.
Το EBLUL διευθύνει την Eurolang, μια υπηρεσία ειδήσεων για θέματα που
αφορούν τις περιφερειακές και μειονοτικές γλώσσες. Βασικές δραστηριότητες της
Eurolang είναι οι εξής:
α) ενημερώνει για τις περιφερειακές, μειονοτικές και άλλες γλώσσες της Ευρώπης που δεν ανήκουν σε συγκεκριμένο κράτος·
β) στηρίζει πρωτοβουλίες περιφερειακών και μειονοτικών γλωσσικών κοινοτήτων με την παροχή συμβουλών, πληροφοριών και υπηρεσιών δικτύωσης και τη διευκόλυνση της πρόσβασης σε χρηματοδότηση από την ΕΕ·
γ) συντονίζει ορισμένες πανευρωπαϊκές πρωτοβουλίες που αφορούν τις περιφερειακές και μειονοτικές γλώσσες, όπως προγράμματα εκπαιδευτικών επισκέψεων
και σχολικών ανταλλαγών.
Το δίκτυο Mercator έχει ως στόχο να βελτιώσει την ανταλλαγή και τη ροή
πληροφοριών για τις μειονοτικές γλώσσες και τους πολιτισμούς των μειονοτήτων μέ-

62

ΜΕΡΟΣ 3ο: ΠΡΟΣΠΑΘΕΙΕΣ ΔΙΑΣΩΣΗΣ ΤΗΣ ΚΑΤΩΪΤΑΛΙΚΗΣ ΔΙΑΛΕΚΤΟΥ

σω της συνεργασίας και της δικτύωσης ανάμεσα στους αρμόδιους φορείς και οργανώσεις, ακαδημαϊκά ιδρύματα και τοπικές, περιφερειακές και εθνικές αρχές. Το Mercator παρέχει επίσης στο ευρύ κοινό έγκυρη πληροφόρηση για τις περιφερειακές και
μειονοτικές γλωσσικές κοινότητες.
Τρεις είναι οι βασικοί άξονες του Mercator:
α) Mercator - εκπαίδευση
β) Mercator - νομοθεσία
γ) Mercator - μέσα ενημέρωσης
Η Ευρωπαϊκή Ένωση διαθέτει περισσότερες από 60 αυτόχθονες περιφερειακές και
μειονοτικές γλωσσικές κοινότητες (βλέπε τον παρακάτω πίνακα). Υπολογίζεται ότι
έως 40 εκατομμύρια άτομα χρησιμοποιούν τακτικά μια περιφερειακή ή μειονοτική
γλώσσα.
Πολλές χώρες μέλη της ΕΕ χρησιμοποιούν για ορισμό της περιφερειακής ή
μειονοτικής γλώσσας αυτόν που περιέχεται στον «Ευρωπαϊκό Χάρτη Περιφερειακών
ή Μειονοτικών Γλωσσών», μια διεθνή συνθήκη που εφαρμόζεται υπό την εποπτεία
του Συμβουλίου της Ευρώπης. Σύμφωνα με αυτόν τον ορισμό, περιφερειακές ή μειονοτικές γλώσσες είναι «αυτές που χρησιμοποιούνται παραδοσιακά από μέρος του
πληθυσμού ενός κράτους, οι οποίες δεν είναι όμως διάλεκτοι επίσημων γλωσσών του
κράτους, γλώσσες μεταναστών ή τεχνητά δημιουργημένες γλώσσες».

Πίνακας των αναγνωρισμένων ευρωπαϊκών μειονοτικών γλωσσών
(με σκίαση σημειώνεται η ελληνική γλώσσα [Ellinika])
Πηγή: http://www.smo.uhi.ac.uk/saoghal/mion-chanain/en/#Ellinika

63

ΜΕΡΟΣ 3ο: ΠΡΟΣΠΑΘΕΙΕΣ ΔΙΑΣΩΣΗΣ ΤΗΣ ΚΑΤΩΪΤΑΛΙΚΗΣ ΔΙΑΛΕΚΤΟΥ

Ο ορισμός αυτός καλύπτει πολλές γλώσσες. Η περισσότερο διαδεδομένη από
αυτές είναι τα καταλανικά που ομιλούνται από 7 εκατομμύρια άτομα στην Ισπανία,
τη Γαλλία και την πόλη Αλγκέρο στη Σαρδηνία. Οι περισσότεροι ομιλούντες τα καταλανικά κατοικούν σε κοινότητες της Ισπανίας όπου η γλώσσα αυτή ομιλείται από
την πλειονότητα του πληθυσμού και έχει επίσημο καθεστώς μαζί με τα ισπανικά.
Ο ορισμός αυτός περιλαμβάνει επίσης γλώσσες των οποίων το καθεστώς είναι
περισσότερο επισφαλές ή γλώσσες οι οποίες, αν και ομιλούνται από την πλειοψηφία
των κατοίκων σε μία χώρα, χρησιμοποιούνται μόνο από μειονότητες σε άλλη:
α) τα σάμι (λαπωνικά) - μια οικογένεια γλωσσών που ομιλούνται από τους
ιθαγενείς στη Βόρεια Φινλανδία, τη Σουηδία, τη Νορβηγία και τη χερσόνησο Κόλα
της Ρωσίας. Ορισμένες γλωσσικές κοινότητες σάμι απαρτίζονται από μερικές εκατοντάδες μόνο άτομα και οι γλώσσες τους απειλούνται με εξαφάνιση.
β) οι γερμανόφωνες κοινότητες του Βελγίου, της Δανίας, της Γαλλίας και της
Ιταλίας, η δανόφωνη κοινότητα της Γερμανίας, οι αλβανόφωνες και ελληνόφωνες
κοινότητες της Ιταλίας και οι κοινότητες της Ιταλίας και της Αυστρίας που μιλούν
κροατικά και σλοβενικά.
Οι γλώσσες που ομιλούνται από την πλειοψηφία σε μια χώρα, αλλά από μειονότητες σε άλλη, συνήθως δεν κινδυνεύουν. Ωστόσο, όπως και τα βρετονικά και τα
γαελικά, και αυτές οι μειονοτικές κουλτούρες και γλώσσες ενδέχεται να υποστούν
πιέσεις.
Ο ορισμός καλύπτει επίσης τις λεγόμενες «κινητές» γλώσσες που ομιλούνται
από φυλετικές ομάδες οι οποίες διαμένουν ή μετακινούνται σε διάφορες περιοχές της
Ευρώπης. Στις γλώσσες αυτής της κατηγορίας ανήκουν τα γερμανοεβραϊκά (γίντις)
και οι γλώσσες ρομανί και σίντι (των τσιγγάνων). 64

Επίσημες μειονοτικές γλώσσες
Περιφερειακές ή μειονοτικές γλώσσες μπορούν να έχουν επίσημο καθεστώς, π.χ. τα
ιρλανδικά και τα λουξεμβουργιανά που, παρά το επίσημο καθεστώς τους ως εθνικές
γλώσσες στις αντίστοιχες χώρες, έχουν πολλά κοινά χαρακτηριστικά με τις περιφερειακές ή μειονοτικές γλώσσες.

Διασυνοριακές γλώσσες
64

http://ec.europa.eu/education/languages/languages-of-europe/doc141_el.htm.

64

ΜΕΡΟΣ 3ο: ΠΡΟΣΠΑΘΕΙΕΣ ΔΙΑΣΩΣΗΣ ΤΗΣ ΚΑΤΩΪΤΑΛΙΚΗΣ ΔΙΑΛΕΚΤΟΥ

Όπως και άλλες γλώσσες που ομιλούνται σε περισσότερες από μία χώρες, π.χ. τα
γερμανικά, ορισμένες μειονοτικές ή άλλες σχετικές γλώσσες ξεπερνούν τα σύνορα
αποτελώντας συχνά τον σύνδεσμο πολιτισμικών κοινοτήτων.
Παραδείγματα των γλωσσικών αυτών κοινοτήτων είναι οι βασκικές και οι καταλανικές κοινότητες της Ισπανίας και της Γαλλίας και η ομάδα κελτικών γλωσσών
στη Γαλλία, την Ιρλανδία και το Ηνωμένο Βασίλειο. Οι δεσμοί αυτοί είναι αναμφίβολα σημαντικοί και εξακολουθούν να προωθούνται σε διαπεριφερειακό επίπεδο, αλλά
όλες σχεδόν οι περιφερειακές και μειονοτικές γλωσσικές κοινότητες έχουν και πολλά
κοινά βαθύτερα ενδιαφέροντα που σχετίζονται με την επιβίωση και τη συνέχιση της
εξέλιξης των γλωσσών και των πολιτισμών τους και την αξιοποίηση του δυναμικού
τους στο εσωτερικό της Ευρωπαϊκής Ένωσης. 65

Η πολιτική της ΕΕ για την προστασία και προώθηση των περιφερειακών και
μειονοτικών γλωσσών
Η πολιτική της ΕΕ υπέρ των περιφερειακών και μειονοτικών γλωσσών θεμελιώνεται
στο άρθρο 22 του Ευρωπαϊκού Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων το οποίο αναφέρει: «Η Ένωση σέβεται την πολιτισμική, θρησκευτική και γλωσσική πολυμορφία».
Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο έχει εκδώσει επίσης μια σειρά ψηφισμάτων για
την προώθηση δράσεων υπέρ των περιφερειακών και μειονοτικών γλωσσών. Οι δράσεις αυτές εμπίπτουν σε δύο κυρίως κατηγορίες:
α) χρηματοδότηση σχεδίων και πρακτικών πρωτοβουλιών για την προστασία
και προώθηση των περιφερειακών και μειονοτικών γλωσσών - σχετική βοήθεια παρασχέθηκε έως το 2000 και
β) χρηματοδοτική στήριξη του Ευρωπαϊκού Γραφείου για τις Λιγότερο Διαδεδομένες Γλώσσες και το δίκτυο πληροφοριών Mercator.
Οι δράσεις αυτές αφορούν αυτόχθονες γλώσσες που ομιλούνται παραδοσιακά
από ένα τμήμα του πληθυσμού των κρατών μελών της ΕΕ, καθώς και των χωρών του
ΕΟΧ (=

Ευρωπαϊκού Οικονομικού Χώρου). Ο ορισμός αυτός δεν καλύπτει τις

γλώσσες κοινοτήτων μεταναστών, τις τεχνητά δημιουργημένες γλώσσες ή τις διαλέκτους των επίσημων εθνικών γλωσσών.

65

Ό.π.

65

ΜΕΡΟΣ 3ο: ΠΡΟΣΠΑΘΕΙΕΣ ΔΙΑΣΩΣΗΣ ΤΗΣ ΚΑΤΩΪΤΑΛΙΚΗΣ ΔΙΑΛΕΚΤΟΥ

Μελέτες και σχέδια της Ευρωπαϊκής Επιτροπής
Το 1992 η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ξεκίνησε μια λεπτομερή μελέτη για τις περιφερειακές και μειονοτικές γλωσσικές κοινότητες της ΕΕ. Με την προσχώρηση στην Ένωση
νέων χωρών, το πεδίο που καλύπτει η μελέτη διευρύνθηκε.
Επίσης, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει συνεισφέρει στη χρηματοδότηση του
σχεδίου ADUM (2004-2005). Μέσω του σχεδίου αυτού, ενημερώνονται οι πολίτες
και οι οργανώσεις που εργάζονται για τη στήριξη των περιφερειακών και μειονοτικών
γλωσσών σχετικά με τις δυνατότητες ευρωπαϊκής χρηματοδότησης.
Στα πιο πρόσφατα σχέδια περιλαμβάνεται το CRAMLAP (σχέδιο για τις κελτικές, περιφερειακές και μειονοτικές γλώσσες στο εξωτερικό), στο πλαίσιο του οποίου πραγματοποιήθηκε έλεγχος και αξιολόγηση του βαθμού ενσωμάτωσης των κελτικών και άλλων περιφερειακών και μειονοτικών γλωσσών της Ευρώπης στην τριτοβάθμια εκπαίδευση, καθώς και το Δίκτυο Ευρωπαϊκών Οργανισμών Γλωσσικού σχεδιασμού, που δημιουργήθηκε για την προώθηση της συνεργασίας μεταξύ των οργανισμών σχεδιασμού μειονοτικών γλωσσών στην Ευρώπη.

Ευρωπαϊκή Ένωση και γλωσσικές μειονότητες - Το «Ευρωμασαϊκό»
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προωθεί τα τελευταία χρόνια μέτρα για τη διαφύλαξη των
περιφερειακών και μειονοτικών γλωσσών. Οι αποφάσεις για τη στήριξη περιφερειακών και μειονοτικών γλωσσών βασίζονται στην πλήρη κατανόηση του καθεστώτος
τους και των προβλημάτων που αντιμετωπίζουν. Για την εξέταση των μειονοτικών
γλωσσικών ομάδων της ΕΕ, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ανάθεσε την εκπόνηση μιας ολοκληρωμένης μελέτης, με τίτλο «Ευρωμωσαϊκό».
Η μελέτη «Ευρωμωσαϊκό» χρονολογείται από το 1992, όταν η Επιτροπή αποφάσισε να εξετάσει τις δυνατότητες επέκτασης της χρήσης των περιφερειακών και
μειονοτικών γλωσσών και να μελετήσει τα σχετικά εμπόδια. Η μελέτη προσδιόρισε
τις κοινωνικές και θεσμικές παραμέτρους που επηρεάζουν τη συνέχιση της χρήσης
μιας γλώσσας και οι οποίες αποτελούν την προϋπόθεση για την επέκτασή της. Οι κυριότερες παράμετροι που επηρεάζουν αυτή τη διαδικασία διαπιστώθηκε ότι είναι η
οικογένεια, η εκπαίδευση και η κοινότητα, καθώς και το θεσμικό και το νομικό πλαίσιο στο οποίο στηρίζεται η χρήση των γλωσσών. Όσον αφορά τα κίνητρα για τη χρή-

66

ΜΕΡΟΣ 3ο: ΠΡΟΣΠΑΘΕΙΕΣ ΔΙΑΣΩΣΗΣ ΤΗΣ ΚΑΤΩΪΤΑΛΙΚΗΣ ΔΙΑΛΕΚΤΟΥ

ση μιας γλώσσας, διαπιστώθηκε ότι το «κύρος» της γλώσσας και η αξία της ως μέσο
κοινωνικής εξέλιξης και πολιτιστικής αναπαραγωγής έχουν καθοριστική σημασία.
Με βάση αυτές τις παραμέτρους, η μελέτη επικεντρώθηκε στην εξέταση της κατάστασης διαφόρων γλωσσών. Έτσι, η μελετητική ομάδα συνέταξε πενήντα εκθέσεις
για τις περιφερειακές και μειονοτικές γλώσσες, στις οποίες ανέλυσε την ιδιαίτερη κατάσταση κάθε γλώσσας. Μετά τη διεύρυνση της ΕΕ το 1995, με την προσχώρηση της
Αυστρίας, της Σουηδίας και της Φινλανδίας, εκπονήθηκε δεύτερη μελέτη με βάση τις
ίδιες παραμέτρους. Τον Σεπτέμβριο του 2004 εκπονήθηκε και τρίτη μελέτη όταν η
Εσθονία, η Κύπρος, η Λετονία, η Λιθουανία, η Μάλτα, η Ουγγαρία, η Πολωνία, η
Σλοβακία, η Σλοβενία και η Τσεχική Δημοκρατία προσχώρησαν στην ΕΕ. Η ομάδα
εμπειρογνωμόνων και επιστημόνων που εκπόνησαν τη μελέτη συνέταξαν επίσης
συνοπτική συγκριτική μελέτη στην οποία έδωσαν μια γενική εικόνα της κατάστασης
που επικρατούσε στα κράτη μέλη που προσχώρησαν το 2004, καθώς και στοιχεία σύγκρισης με τα δεκαπέντε παλαιότερα κράτη μέλη.
Η πλήρης σειρά των εκθέσεων «Ευρωμωσαϊκό» παρέχει χρήσιμα στοιχεία για
το καθεστώς των περιφερειακών και μειονοτικών γλωσσών στην ΕΕ. Με βάση τα αποτελέσματα της μελέτης, η Επιτροπή δημοσίευσε το 2006 μια γενική έκθεση με τίτλο «Ευρωμωσαϊκό»: Η παραγωγή και αναπαραγωγή των μειονοτικών γλωσσικών
ομάδων στην Ευρωπαϊκή Ένωση», η οποία διατίθεται από την Υπηρεσία Επίσημων
Εκδόσεων των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων (ISBN 92-827-5512-6).
Η ευρωπαϊκή έκθεση του «Ευρωμωσαϊκού» 66 για τη γλωσσική μειονότητα της
Κάτω Ιταλίας παρουσιάζει μεγάλο ενδιαφέρον και παρατίθεται ολόκληρη στο Παράρτημα της εργασίας. Τα βασικά σημεία της, που σχετίζονται μόνο με την περιοχή
της Grecìa Salentina, συνοψίζονται εδώ στα εξής:
• Η grico δεν αποτελεί ενιαία γλώσσα, καθώς παρουσιάζει διαφορές στις δύο
περιοχές της Κάτω Ιταλίας όπου ομιλείται.
• Ο αριθμός των ομιλητών μειώνεται λόγω της μετανάστευσης των κατοίκων σε
αστικές περιοχές.
• Από το 1980 επιτρέπεται σε Έλληνες δασκάλους ή πανεπιστημακούς να προσφέρουν μαθήματα στις 2 γλωσσικές περιοχές των ελληνοφώνων.
• Η γλώσσα δεν χρησιμοποιείται στο δημόσιο βίο των ανθρώπων (στη Δικαιοσύνη, στις Υπηρεσίες κ.α.).
66

http://www.uoc.edu/euromosaic/web/homect/index2.html. Βλ. και Παράρτημα, σ. 77.

67

ΜΕΡΟΣ 3ο: ΠΡΟΣΠΑΘΕΙΕΣ ΔΙΑΣΩΣΗΣ ΤΗΣ ΚΑΤΩΪΤΑΛΙΚΗΣ ΔΙΑΛΕΚΤΟΥ

• Τα έντυπα και ηλεκτρονικά μέσα που χρησιμοποιούν τη γλώσσα είναι λιγοστά.
• Η γλώσσα χρησιμοποιείται περισσότερο στον Πολιτισμό και στις Τέχνες (παραδοσιακά μουσικά συγκροτήματα, ποίηση κ.α.).
• Η γλώσσα δεν χρησιμοποιείται στον εμπορικό και επαγγελματικό κόσμο.
• Η παρακμή της γλώσσας οφείλεται στους εξής λόγους: α) ένδειξη χαμηλού
κοινωνικού status, β) εγκατάλειψη της γλώσσας ως μέσου επικοινωνίας, γ) γλωσσικός και γεωγραφικός κατακερματισμός του πληθυσμού, δ) δυσκολία εκμάθησης της
γλώσσας και ε) χρήση της ιταλικής γλώσσας και των διαλέκτων της.
• Η προοπτική για τη διάσωση της γλώσσας είναι μάλλον απαισιόδοξη, με βάση
και τις μαρτυρίες του εγχώριου πληθυσμού, που προβλέπουν τον αφανισμό της σε
σύντομο χρονικό διάστημα.

68

Επίλογος - Συμπεράσματα
Στο νότιο τμήμα της Ιταλικής μπότας, στην περιοχή της Γκρέτσια Σαλεντίνα, υπάρχουν εννέα ελληνόφωνα χωριά, στα οποία επιβιώνει το ελληνικό πνεύμα μέσω της
παράδοσης και της γλώσσας.
Συνοψίζοντας τα αποτελέσματα της παρούσας εργασίας θα μπορούσαμε να
επικεντρωθούμε στα εξής:
Η απάντηση στην αρχική υπόθεση εργασίας είναι ότι η αύξηση του πληθυσμού δεν συντελεί στη διατήρηση της ελληνικής διαλέκτου της Κάτω Ιταλίας.
Αναλυτικότερα:

Το ελληνικό στοιχείο των χωριών αυτών έχει υποστεί γενικά μια συρρίκνωση,

καθώς από τα είκοσι πέντε τουλάχιστον χωριά που υπήρχαν στην περιοχή τον 15ο
αιώνα, σήμερα υπάρχουν μόνο εννέα, ενώ στα δύο από αυτά (Σολέτο και Μελπινιάνο), δεν ομιλείται η κατωιταλική ελληνική διάλεκτος grico. Σύμφωνα με τα συμπεράσματα που απορρέουν από το πρώτο κεφάλαιο, ο αριθμός του πληθυσμού των εννέα
περιοχών που εναπέμειναν, ακολουθεί στο σύνολό του μία αύξουσα τάση. Εξαίρεση
αποτελούν τα χωριά Μαρτινιάνο, Στερνατία και Ζολίνο, στα οποία παρατηρείται μικρή μείωση του πληθυσμού.

Προσπαθώντας να εξετάσουμε τη σχέση του ελληνόφωνου πληθυσμού και

της γλώσσας, διαπιστώσαμε ότι η ομιλούμενη γλώσσα grico οδηγείται σταδιακά σε
συρρίκνωση στην ευρύτερη περιοχή του Σαλέντο, ενώ στο Σολέτο και Μελπινιάνο
δεν ομιλείται καθόλου.

H έλλειψη τυποποίησης, η αδυναμία λεξιλογικής ανάπτυξης ανεξάρτητης από

τη νεοελληνική γλώσσα, η αδυναμία ύπαρξης ενός φωνητικού και φωνολογικού συ-

69

στήματος ανεξάρτητου από τη διάλεκτο του Σαλέντο, καθώς και η έλλειψη ενός σταθερού μορφολογικού και συντακτικού συστήματος χαρακτηρίζουν και προσδιορίζουν
τις αδυναμίες της γλώσσας για την επιβίωση της μέσα σε ένα καθεστώς τριγλωσσίας:
Γκρίκο, ρωμανική διάλεκτος και Ιταλική γλώσσα (κεφάλαιο 2).

Αναζητώντας τις προσπάθειες εκείνες που κατά καιρούς έχουν γίνει για την

διατήρηση της «ζωτικότητας» της γλώσσας ως μέσου ανάκτησης και διατήρησης της
ευρύτερης πολιτισμικής ταυτότητας της ελληνόφωνης κοινότητας, διαπιστώσαμε ότι
η προοπτική για τη διάσωση της είναι μάλλον απαισιόδοξη. Οι προσπάθειες των τοπικών συλλόγων, η συνδρομή του Ιταλικού κράτους με την αναγνώριση της Γκρεκάνικης κοινότητας του Σαλέντο ως γλωσσική μειονότητα αλλά και οι προσπάθειες της
Ευρωπαϊκής Ένωσης μέσω των προγραμμάτων που προωθεί για τις λιγότερο διαδεδομένες γλώσσες, θα πρέπει να στοχεύουν παράλληλα και στην ενδυνάμωσή της μέσα στην ίδια την κοινότητα, καθώς και την ενεργοποίηση των νεότερων γενεών ως
προς το ζήτημα της χρήσης (κεφάλαιο 3).

Την αγωνία για τη γλώσσα που σβήνει εκφράζει ένας ποιητής από την Καλη-

μέρα:
Jus ise oria glossa-mu,

[Έτσι είσαι όμορφή μου γλώσσα]

Proi tosso milimmeni,

[πριν τόσο μιλημένη,]

Attu cciuri-mma permeni, [απ’ τους προγόνους φερμένη,]
[Φτασμένη ως εμάς]

Ftammene ros ema.

Pai channonta quai meri [Πάει, χάνεται κάθε μέρα]
Jenete pleo fteci,

[γίνετε πιο φτωχή,]

Mas jinni li ce li

[μας αφήνει σιγά σιγά]

Sbinnete mo cero.

[Σβήνει με τον καιρό.]

70

Παράρτημα
1) Βασικά χαρακτηριστικά τής κατωιταλικής διαλέκτου 61
Α. Φωνολογικά χαρακτηριστικά
Διατήρηση της προφοράς των αρχαίων διπλών συμφώνων (λ.χ. κόσ-συφο, λύσ-σα, άddο (άλλος), gράμ-μα, άρ-ρουστο) και αναλογική ανάπτυξη διπλών συμφώνων σε άλλες θέσεις (λ.χ. πίν-νω, τόσ-σο, μύτ-τη).
Σημείωση: Το διπλό -λλ- έχει τραπεί σε ανακεκαμμένο διπλό -dd- (λ.χ. φύd-dο
«φύλλο», χαμηd-dό «χαμηλός», jαd-dέω «διαλέγω», ποd-dύ «πολύς»).
Ουράνωση και τσιτακισμός τού -κ- (και του -ξ-) προ των φωνηέντων /e/ και /i/,
δηλαδή τροπή σε [ts] / [tš] ή παχύ [š], ανάλογα με το ιδίωμα (λ.χ. š-šύddo «σκύλος»,
š-šύλο «ξύλο», έτσου «έξω», άτσυν-νο «έξυπνος», φατσή «φακή», τšαιρό «καιρός»).
Σίγηση του τελικού -ς (λ.χ. ο άντρα, ο κόσμο, ο αφ-φαλό, ο πόνο, τρει «τρεις»,
γελάει «γελάς»), αλλά σε συνεκφορές έχουμε διατήρηση, αφομοίωση ή παρέκταση
ανάλογα με το ιδίωμα (λ.χ. πού πάσ-σε «πού πας;», ώρjες όρνισε έχει «ωραίες όρνιθες
έχεις», ηύρα τε ddυχατέρενdου «βρήκα τις θυγατέρες του», το ’φαγε μαναχόνdου «το
έφαγε μοναχός του»).
Συχνή σίγηση των ενδοφωνηεντικών συμφώνων β, γ, δ, σ, τ με διαφορετικά
προϊόντα ανάλογα με το ιδίωμα (λ.χ. ας < ά(γι)ος, τζύο < ζυγός, σημάι < σημάδιον,
έπ-πεα < έπεσα, αμμάι < ομμάτιον).
Το συμφωνικό σύμπλεγμα κβ (και το γβ) τρέπεται σε /gu/ (ηχηροποίηση του
/k/ και κατόπιν μερική αφομοίωση τόπου αρθρώσεως /v/ > /u/), o δε φθόγγος -uσυνιζάνεται με το επόμενο φωνήεν (λ.χ. guαίν-νω < εκβαίνω, αguά < αγβά < αβγά,
πιστέguω < πιστέγβω < πιστεύω).
61

http://el.wikipedia.org/wiki/%CE%9A%CE%B1%CF%84%CF%89%CE%B9%CF%84%

CE%B1%CE%BB%CE%B9%CE%BA%CE%AE_%CE%B4%CE%B9%CE%AC%CE%BB%CE%B
5%CE%BA%CF%84%CE%BF%CF%82.

71

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ

Διατήρηση λειψάνων τού αρχαίου δωρικού -α- σε ορισμένες λέξεις, εκεί όπου η Νέα
Ελληνική και τα περισσότερα ιδιώματα έχουν το ιωνικό-αττικό -η- (λ.χ. λανό «ληνός», νασίd-dα «νησίδα», παφτά «πηκτή (κρέμα από πηγμένο γάλα)», αίgα άσαμο
«αίγα άσημη (ασημάδευτη, αμαρκάριστη)», πίτζαλο «επίζηλος»).
Β. Μορφοσυντακτικά χαρακτηριστικά
Διατήρηση του απαρεμφάτου κυρίως στον ενεργητικό και μεσοπαθητικό αόριστο και
εν μέρει στον ενεστώτα (λ.χ. ’ε σ-σών-νω γερτή «δεν μπορώ να σηκωθώ (να εγερθώ)», ’ε τ-το σ-σώτζει γιάνει ο γιατρό «δεν μπορεί να τον γιάνει ο γιατρός», ’ον ήκουσα έρτει «τον άκουσα που ήρθε», ’εν έχει πει «δεν έχει (τι) να πει»).
Διατήρηση μετοχής ενεργητικού ενεστώτα και αορίστου με άκλιτο κοινό τύπο
για όλα τα γένη (λ.χ. εμπαίν-νει κλόντα «αρχίζει να κλαίει», θελήσοντα να πάω «όταν
θέλησα να πάω», πορπατώντα επάντηά τον «περπατώντας τον συνάντησα (απάντησα)», είχα γράφσοντα «είχα γράψει», ήρτανε τραβουdώντα «ήρθαν τραγουδώντας»).
Ο μέλλοντας αποδίδεται περιφραστικώς, όχι ως ξεχωριστή μορφολογική κατηγορία. Δηλώνεται από τον ενεστώτα συνοδευόμενο από κατάλληλο χρονικό προσδιορισμό, ώστε να δηλώνεται το τέλειο ή το ατελές ποιόν ενεργείας (στιγμιαίο – διαρκές)
(λ.χ. αύρι πάμε «θα πάμε αύριο», ’εν bρέχει «δεν θα βρέξει», του καιρού έρκομαι «θα
έρθω του χρόνου»).
Τα παραθετικά των επιθέτων σχηματίζονται με το ποσοτικό επίρρημα πλέο(ν)
ή πλέ(ν) (λ.χ. πλε μ-μέγα «μεγαλύτερος», πλεν άš-šημο «ασχημότερος», ο πλεμ bλούσο
χριστιανό «ο πλουσιότερος άνθρωπος»), διατηρούνται ωστόσο λίγα κατάλοιπα αρχαίων παραθετικών, τα επιρρ. κάĺ-ĺω < καλλίων (αρσ.), κάj-jο < καλλίων (θηλ.), χείρου < χείρων.
Το ρήμα στέ(κ)ω συντάσσεται με μετοχή ενεστώτα, για να δηλώσει το διαρκές
ποιόν ενεργείας (λ.χ. στέει νασταίν-νοντα α π-παιδάι «ανατρέφει (ανασταίνει) ένα
παιδί», ήστηκα tšε πλέναμο «πλενόμουν», στέω gράφοντα «συνεχίζω να γράφω»).
Το ρήμα έχω απαντά στο γ΄ ενικό έχει με απρόσωπη χρήση και σημασία «υπάρχει, είναι» (λ.χ. τώρησο, έχει τις πω; «κοίταξε (θώρησον), είναι κανείς;», ’ε τ-τον
έχει τ-του «δεν είναι εδώ (αυτού)»). Αξιοσημείωτη είναι επίσης η χρήση των απροσώπων ρημάτων νgίτζει < εγγίζει «κοντεύει, είναι ώρα», δε μ-μου συνέρκεται «δεν
θυμούμαι», με dιφσάει «διψώ», με πεινάει «πεινώ», πιθανόν με ιταλική επίδραση.

72

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ

Η κλίση του ρήματος είμαι σε ενεστώτα και παρατατικό έχει ως εξής: (Ενεστώτας) είμ-μαι, είσαι, έναι, είμ-μεστα, είστε, έναι, (Παρατατικός) ήμ-μο(ν), ήσ-σο,
ήτο(ν), ήμ-μεστα, ήστε, ήσ-σα.
Γ. Λεξιλογικά χαρακτηριστικά
Οι ιστορικές συνθήκες που συνδέονται με την Κατωιταλική διάλεκτο και τη μακραίωνα παρουσία της στην περιοχή μάς επιτρέπουν να διακρίνουμε ορισμένα βασικά λεξιλογικά χαρακτηριστικά, τα οποία μαρτυρούν πτυχές τής ιστορίας της. Αυτά είναι
τεσσάρων ειδών:
Δωρισμοί. Πρόκειται για δωρικά λεξιλογικά στοιχεία, συχνά ήδη από τους
Δωριείς αποίκους των αρχαίων χρόνων, τα οποία διατηρήθηκαν ακόμη και μετά την
εξάπλωση της ελληνιστικής Κοινής (λ.χ. κυσπάλα < δωρ. κυψάλα «κυψέλη», μακκών-νω «κοιμούμαι βαθιά» < δωρ. μάκων «παπαρούνα» (αττ. μήκων), φάγο < δωρ.
φαγός «άγρια δρυς» (αττ. φηγός), κασένdολο < δωρ. γᾶς ἔντερον «σκουλήκι που ζει
στο χώμα»).
Αρχαϊσμοί. Η απομόνωση της διαλέκτου από τον υπόλοιπο ελληνόφωνο χώρο
συνέβαλε στη διατήρηση λέξεων ή σημασιών από την περίοδο της ελληνιστικής Κοινής, που δεν απαντούν πλέον στη Νέα Ελληνική (λ.χ. γέρ-ρω «σηκώνω» < εγείρω (>
ν.ελλ. γέρνω), σώτζω / σών-νω «μπορώ» < σώζω, τοπικό επίρρ. ώδε «εδώ», αλάν-νω
«οργώνω» < ελαύνω, βουθουλεία «αγελάδα» < βους θήλεια).
Λατινικά δάνεια. Όπως είναι φυσικό, η συμβίωση με τη Λατινική —και ειδικότερα με την υστερολατινική της περίοδο— οδήγησε στην είσοδο αρκετών λατινικών λέξεων στη διάλεκτο (λ.χ. κροτέddι «τετράγωνη πέτρα οικοδομής» < κοδρέλλι(ον) < υστλατ. *quadrellum < λατ. quadrum, μουρινό «φαιός» < λατ. murinus, αργκάμι «το φυτό άγρωστη» < αγράμι(ον) < λατ. gramen, άσκλα «σχίζα ξύλου» < υστλατ. asc(u)la).
Ιταλικά δάνεια. Η μακρά επαφή με την Ιταλική και με τις τοπικές διαλέκτους
της έχει πλουτίσει την Κατωιταλική διάλεκτο με πλήθος ιταλικών λέξεων, οι οποίες
ωστόσο έχουν προσαρμοστεί μορφολογικά (λ.χ. κάddου «πετεινός» < διαλεκτ. ιταλ.
caddu, λούτσι «φως – φωτιά» < διαλεκτ. ιταλ. luci, παγέω (-εύω) «πληρώνω» < διαλεκτ. ιταλ. pajare, ανιμάλε «ζώο» < ιταλ. animale, φάτ-το «γεγονός, επεισόδιο» < ιταλ. fatto, πόι «έπειτα» < ιταλ. poi).

73

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ

Ως δείγμα τής λειτουργίας τής γλώσσας είναι αξιοπρόσεκτες οι ακόλουθες παροιμίες,
οι οποίες (λόγω της στερεότυπης εκφοράς τους) τείνουν να διατηρούν σημαντικά χαρακτηριστικά τής διαλέκτου. (Οι παροιμίες έχουν ληφθεί από το βιβλίο τού Rohlfs,
Grammatica storica dei dialetti italogreci, München 1977, σ. 223 κ.εξ.)
Η gλώσ-σα στέα δεν έχει τšαι στέα κλάν-νει «Η γλώσσα κόκκαλα δεν έχει και
κόκκαλα τσακίζει (αρχ. κλάω «σπάζω»)».
Τις πλών-νει ε π-πιάν-νει αφσάρια «Όποιος κοιμάται (αρχ. ὑπνόω) δεν πιάνει
ψάρια».
Ο šύddo που αλυφτά εν δακ-κάν-νει «Ο σκύλος που γαβγίζει (αλυχτάει) δεν
δαγκώνει».
Το πει έναι ένα πράμα, το κάμει έν’ άddο «Να το πεις είναι ένα πράγμα, να το
κάνεις είναι άλλο».
Τις φαίνει νιφτού ε κ-κάν-νει μάτι «Όποιος υφαίνει τη νύχτα δεν κάνει πουκάμισο (αρχ. ἱμάτιον)».
Δ. Δείγμα της διαλέκτου
Απόσπασμα από το δημοφιλές τραγούδι "Καληνύφτα" (χωρίς επιστημονική φωνητική
μεταγραφή τής ακριβούς προφοράς).
Κατωιταλικά

Ελληνικά

Evò panta se sena pensèo,

Εγώ πάντα εσένα σκέφτομαι,

jatì sena fsichì mu gapò,

γιατί εσένα ψυχή μου αγαπώ,

ce pu pao, pu sirno, pu steo

και όπου πάω, όπου σέρνομαι, όπου στέκομαι,

stin kardìa mu panta sena vastò.

στην καρδιά μου πάντα εσένα βαστώ.

Διαπιστώνεται μια ισχυρή τάση για απλοποίηση της μορφολογίας, η οποία προσβάλλει περισσότερο τη διαφοροποίηση μεταξύ των πτώσεων και λιγότερο τις διακρίσεις
γένους και αριθμού. 62 Η απλοποίηση αυτή μπορεί αφενός να οφείλεται στη κοινωνιογλωσσολογική κατάσταση της διαλέκτου, δηλαδή στο γεγονός ότι είναι μια γλώσσα
υπό εξαφάνιση, η οποία μιλιέται σε περιβάλλον γενικευμένης διγλωσσίας, κι αφετέ-

62

http://www.e-poema.eu/dokimio.php?id=132&pid=18.

74

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ

ρου στο γεγονός ότι η απλοποίηση των κλιτικών σχημάτων χαρακτηρίζει συνολικότερα την εξέλιξη της ελληνικής γλώσσας.
§ Τα θηλυκά διαθέτουν το μικρότερο αριθμό τύπων, ένα για τον ενικό και δύο
για τον πληθυντικό.
κεφαλή |tjefalí-Ø| (ονομ-γεν-αιτ ενικού), |tjefal-é| (ονομ-αιτ πληθυντικού),
|tjefal-ó| (γεν. πληθυντικού) μάνα |mán-a| (ονομ-γεν-αιτ ενικού), |mán-e| (ονομ-αιτ
πληθυντικού), |mán-o / man-ó / man-áδo| (γεν. πληθυντικού)

αδερφή |led-á / ledá-

Ø|(ονομ-γεν-αιτ ενικού), |led-á / ledá-δe|(ονομ-αιτ πληθυντικού),|led-áδο / ledá-δο|
(γεν. πληθυντικού)
§ Τα ουδέτερα ονόματα έχουν δύο τύπους για κάθε αριθμό και τα περισσότερα είναι ανισοσύλλαβα.
ξύλο |jíl-o| (ονομ-αιτ ενικού), |jíl-u| (γεν ενικού), |jíl-a| (ονομ-αιτ πληθυντικού), |jíl-o| (γεν πληθυντικού) γάλα |γál-a| (ονομ-αιτ ενικού), |γal-átu|(γεν ενικού),
|γál-ata| (ονομ-αιτ πληθυντικού), |γal-áto| (γεν πληθυντικού) δουλειά |lavúr-o|(ονομαιτ ενικού), |lavur-íu| (γεν ενικού), |lavur-i(a)| (ονομ-αιτ πληθυντικού), |lavur-ío| (γεν
πληθυντικού)
§ Τα αρσενικά ονόματα διαθέτουν τη μεγαλύτερη μορφολογική διαφοροποίηση καθώς είναι η μόνη κατηγορία, η οποία διακρίνει την ονομαστική από την αιτιατική του πληθυντικού.
μύλος |míl-o| (ονομ-αιτ ενικού), |míl-u| (γεν ενικού), |míl-i| (ονομ πληθυντικού), |míl-u| (αιτ πληθυντικού), |míl-o| (γεν πληθυντικού) μήνας |mín-a| (ονομ-αιτ
ενικού), |mín-a / mín-u /min-ú| (γεν ενικού), |mín-i| (ονομ πληθυντικού), |mín-u| (αιτ
πληθυντικού), |mín-o /min- ó| (γεν πληθυντικού)
Βάσει των παραπάνω ενδεικτικών παραδειγμάτων διαπιστώνουμε ότι στη συγκεκριμένη διαλεκτική ποικιλία η διάκριση ονομαστικής και αιτιατικής εξαρτάται
σχεδόν αποκλειστικά από την παρουσία του οριστικού άρθρου, ενώ μορφολογικά παρατηρείται ότι η διάκριση αυτή τείνει να καταργηθεί. Επιπλέον, υπάρχει μια ισχυρή
τάση να εμφανίζονται συχνότερα ανισοσύλλαβοι τύποι πληθυντικού, οι οποίοι χαρακτηρίζονται από τη παρουσία του συμφώνου /δ/. Καταλήγουμε, επομένως στο συμπέρασμα ότι το μορφολογικό σύστημα της διαλέκτου αυτής τείνει να εξελιχθεί από
ένα πτωτικό σύστημα σε ένα μη πτωτικό.

75

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ

Ε. Σύνταξη
Στη συγκεκριμένη ενότητα, παραθέτουμε κάποια βασικά συντακτικά τυπολογικά χαρακτηριστικά της κατωιταλικής.
Η κατωιταλική παρουσιάζει τις ακόλουθες ιδιαιτερότητες στη συντακτική της
δομή: (α) χρήση του απαρεμφάτου του αορίστου σε θέση ουσιαστικού, π.χ. to pi ce to
fai "το πιοτό και το φαΐ", (β) σύνταξη του ρήματος «ssozzo» με απαρέμφατο, π.χ. evo
e ssozzo fai aggua "εγώ δεν μπορώ να φάω ούτε αβγά" (γ) γενικεύμενη χρήση της
πρόθεσης [atsε], η οποία αντιστοιχεί στις προθέσεις di και de της ιταλικής καθώς και
στην te της τοπικής λατινογενούς διαλέκτου. Χρησιμοποιείται για να πραγματώσει
μια σειρά συντακτικών λειτουργιών όπως: - εμπρόθετο έμμεσο αντικείμενο: anamu
rεtti atsε tui ca tera (ιταλική: s’innamorò di questa ragazza) - εμπρόθετο προσδιορισμό: iso ndimεno atsε jinεγa (ιταλική: era vestito da donna) Κείμενο προφορικού
λόγου: Ti ste marete ja sìmmeri? Evò ste mareo diu patane ma lio krea. Emì tumisciamera trone làchana grikà vrammena me lion alai. Enna vresì panta kane’ pprama na
fame! Evò e ssozzo fai agguà, e ssozzo fai tirì, e ssozzo fsi krea. O àndrammu passo
forà ènna pi imiso llitro kkrasì. Lei ka dopu pinni noìete kajo.
Τι μαγειρεύετε σήμερα; Εγώ μαγειρεύω δυο πατάτες με λίγο κρέας. Εμείς το
μεσημέρι τρώμε βραστά λαχανικά με λίγο λάδι. Πάντα βρίσκεται κάτι να φάμε. Εγώ
δεν κάνει να φάω αβγά, δεν κάνει να φάω τυρί, δεν κάνει να φάω κρέας. Ο άνδρας
μου κάθε φορά πρέπει να πιει μισό λίτρο κρασί. Λέει ότι όταν πίνει, νιώθει καλύτερα.

76

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ

2) Η ευρωπαϊκή έκθεση του «Ευρωμωσαϊκού» 63
Greek (Griko) in Italy
Geographical and language background
The Greek language spoken in Italy, known by the names grico, griko, greco-bovese
or greco-calabro, is written in Roman characters and is a highly corrupted form of
modern Greek. Griko is not a unitary language since it is spoken in two geographically and linguistically distinct enclaves, one in the area known as Bovesia near Reggio di Calabria and the other near Lecce, in the area known by the name of Grecia
Salentina.
The Greek-speaking territory of Bovesia lies in very mountainous terrain and
is not easily accessible. In recent times, many descendants of the early inhabitants of
the area have left the mountains to set up home by the coast. The Grico speakers of
Calabria live in the villages of Bova Superiore, Bova Marina, Roccaforte del Greco,
Condofuri, Bagaladi, Polizzi and Gallicianò. The villages of Chorio and Roghudi
were abandoned after the floods of 1971 and 1972, and their inhabitants were resettled
in Mélito di Porto Salvo.
In Grecia Salentina, the Grico speakers are to be found in the villages of Calimera, Martignano, Martano, Sternatia, Zollino, Corigliano d’Otranto, Soleto,
Melpignano and Castrignano dei Greci, although Grico seems to be disappearing from
Martignano, Soleto and Melpignano.
The number of Grico speakers is very limited in Bovesia. Some authors speak
of 3,900 speakers at the end of the seventies, principally in Roghudi and Gallicianò.
The number of Greek speakers also appears to have fallen by around 70% since the
fifties.
Bovesia has lost large numbers of its indigenous population, especially from
its mountainous areas. Around 10% of the population born there have left the area in a
wave of emigration that peaked during the sixties because of the job shortage, the industrial crisis, the crisis in agriculture, crafts and trades and the redundancies that followed the closure of a factory. This contrasts with the fact that around 80% of the pre63

http://www.uoc.edu/euromosaic/web/homect/index2.html.

77

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ

sent population of Bovesia came to the area as a result of the development of the tourist industry, the establishment of second homes for the retired and the creation of new
industries. Around 30% of the population are employed in agriculture, 35% in the
construction industry and service sector and a substantial percentage, although no precise figures are available, in forestry and related occupations. Bovesia also has a very
high unemployment rate.
The situation in Grecia Salentina is fairly similar, since until recently the economy of the province of Lecce depended more or less directly on the size of the harvest
of grapes, olives, tobacco, tomatoes, etc. Moreover, the existence of numerous huge
landed estates (masserie) was one of the main reasons for the underdevelopment of
agriculture that persisted into the sixties. Nowadays there is still a marked tendency
among the rural population to emigrate to the urban centres. It is this very situation of
economic underdevelopment, added to the fact that, until the agrarian reforms of
1950-51 took effect, the Grico-speaking peasants lived out a virtually self-sufficient
existence on the masserie, that has enabled them to preserve their language for such a
long time.
General history and history of the language
Towards the end of the 13th century, the political and cultural decline of the Byzantine Empire engulfed the Hellenism of Calabria in a crisis, which it withstood very
effectively until the 15th century. From that time on, the various Romance dialects
began to prevail in everyday interaction, especially in the urban centres that were
open to external influences. There were even scattered pockets of bilingualism in the
more remote towns and villages.
Italian and its regional dialects spread like wildfire among the population, due
to their far superior social and cultural standing to that of Calabrian Greek. The results
of this were a reduction to about twelve in the number of villages where Grico was
still in common use at the start of the 19th century and the emergence of a situation of
general bilingualism. Thus the first general census conducted in Italy after unification
identified only seven Greek-speaking communes in Calabria, which represented some
8,000 people.
Universal schooling in Italian after the Second World War, compulsory military service, the law of 1901 granting freedom to emigrate (which caused serious de78

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ

population throughout southern Italy) and the growing influence of the Italian mass
media put an end to the bilingualism that had existed since the 17th century and reduced Greek to a dead language as far as social intercourse between communities was
concerned.
Initiatives designed to promote the language were launched in the late fifties,
thanks to the growing awareness of some intellectuals from the middle classes in
Reggio di Calabria and Bova Marina and the interest shown by foreign researchers
such as Rohlfs. A group of university students from Bovesia, for example, published a
pamphlet entitled La Ionica.
In 1970, the group reconstituted itself as the La Ionica Cultural Circle, and the
pamphlet became a periodical, in which poetry and prose in Italian and Greek are published.
The La Ionica Cultural Circle establishes contacts with the Greek speakers of
Grecia Salentina, which brought about the creation of the UGIM (Unione dei Greci
dell’Italia Meridionale). That association unsuccessfully petitioned the Regional Tourist Office for the introduction of bilingual road signs and five minutes’ broadcasting
time on Radio Cosenza. The private radio stations Radio Bova, Radio Mélito and Radio San Paolo in Reggio di Calabria proved to be more sympathetic.
The Greek Government, through the International Association of Greek
Speakers (SFEE), has established close links with La Ionica and invites the Grico
children from Calabria every year to attend summer camps in Greece. At the present
time there are several Grico cultural groups: Zoí ce glossa (Life and Language) in
Reggio di Calabria, Cinurio Cosmó (New World) and Jalò tu Vúa in Bova Marina,
CUMELCA in Gallicianò and Roghudi and Apodiafázi (Daybreak) in Bova Superiore.
These groups have organized various different activities to promote the language: conferences on the Calabrian Greek language - one of which spawned the Istituto Regionale Superiore di Studi Ellenofoni in August 1993 - poetry prizes in 1990,
1991 and 1992, cultural exhibitions and the publication of the periodicals I Riza and
CUMELCA.

79

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ

Legal status and official policies
The Calabrian Autonomy Statute accords recognition to the historical cultural heritage
of the ethnic Albanian and Greek populations and makes provision for the promotion
of instruction in both languages in the places where they are spoken. In 1993 the
Calabrian regional authorities also set up the Istituto Regionale Superiore di Studi Ellenofoni, which is based in Bova Marina.
The use of the language in various fields
Education
A regional law of 1980 allows Greek-speaking school teachers or university lecturers
to offer courses in the regions where the language is spoken, but there are no teachers
or lecturers with sufficient command of Grico to be able to give such courses.
The Grico courses that are held in the schools of Bovesia are due to the initiative of the aforementioned Grico cultural groups. At a local level, the municipal authorities of Bova Marina provide a little economic help for the efforts of the Grico
cultural groups to set up courses in the Greek language and training courses for teachers.
Although Calabrian Greek is not used as a classroom language anywhere, optional regional courses in Greek language and culture have been held for the past ten
years or so in certain nursery and primary schools in Bovesia, thanks to funding from
the regional and religious authorities and the EC. Although the number of pupils who
choose to attend these courses is limited (fifty at the very most), there seems to have
been a resurgence of interest in learning the Greek language and learning about Greek
culture.
Greek is totally absent from the secondary curriculum. Only a handful of particularly motivated pupils attend the extracurricular courses offered by some Grico
cultural groups. The same applies to the realm of technical education. The cultural
group Jalò tu Vúa organizes Greek courses for adults. For some years now, thanks to
European Community aid, Jalò tu Vúa has been organizing training courses in the
Calabrian Greek language for teachers.

80

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ

At the end of the eighties, the Jalò tu Vúa group formed a committee to lay
down methodological standards for teaching Greek in each community and to draw up
a Calabrian Greek grammar book for the schools in the region. The municipal administration in Bova published a Calabrian Greek grammar in 1979 and an informative
pamphlet, La Glossa di Bova, some time later. As far as the Greek-speaking communities of Salento are concerned, there are also several educational publications designed for very young children.
Judicial authorities
The language has never been used in the administration of justice since the need has
never arisen.
Public authorities and services
The language does not feature at all within the public services. Only the municipalities of Bova and Bova Marina have bilingual road signs.
Mass media and information technology
There are two periodicals in Grico: I Riza, which is trilingual and is published by Jalò
tu Vúa, and CUMELCA, published by the organization of the same name.
The periodical I Riza is published once every four months and half of it is
written in Grico, while CUMELCA is a quarterly publication which is also 50%
Grico, but in actual fact it appears at very irregular intervals.
The regional authorities award small grants to the Grico cultural groups to enable them to publish these periodicals.
At the time of writing the language is not used for radio broadcasting, although between 1977 and 1984, years that coincide with the zenith of private radio
broadcasting in Italy, some stations did broadcast programmes in Greek, among them
Radio Antenna Don Bosco in Bova Marina, Radio San Paolo in Reggio di Calabria
and RTM in Mélito di Porto Salvo. Grico is never used on television.

81

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ

The Arts
Literary output is very restricted and is limited to some anthologies of poetry, books
about the history of the region and a trilingual calendar in Italian, Grico and Greek.
There is a local traditional music group within the Jalò tu Vúa organization
which sings at local festivities. The group produced a record in 1982.
Grico is not used in theatre productions, with the exception of two plays performed some years ago by an amateur company, La Clessidra.
An annual festival of Calabrian Greek music and song is held in Bova Marina,
but it is now less prestigious than in bygone years.
The municipal authorities in Bova Marina provide a little economic assistance
for the activities of the Grico cultural groups.
The business world
Grico is never used in commercial and professional transactions as it is not spoken
spontaneously by anyone.
Family and social use of the language
It seems at the present time that nobody in Bovesia speaks Grico spontaneously, except for a few people will do so if encouraged - especially shepherds and farmers.
Grico, in other words, has given way to Italian and the region’s various Italian dialects. There has been a total breakdown in oral tradition, especially since the fifties, on
account of economic changes, depopulation of the region and the growing percentage
of the population who have attended school. The Grico speakers attribute the decline
of the language and their lack of interest in it to the following factors: its inferior social status, its lack of usefulness as a vehicle of communication, linguistic and geographical fragmentation, the difficulty involved in learning it and the use of Italian
and the other Romance dialects for social advancement.

82

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ

Transnational exchanges
Since the early seventies there have been cultural exchanges with Greece, and these
have subsequently been reinforced, especially through the various Greek Ambassadors to Italy and through the universities of southern Italy.
There are also some twinning arrangements between Calabrian and Greek villages, such as those between Bova and Paleio Fáliro and between Condofuri and
Alimós, and a partnership between the Jalò tu Vúa cultural group and the Filologhiki
Stéghi association in Piraeus.
Conclusion
Since Grico no longer has any social influence and is not spoken spontaneously as a
language of everyday communication, the general impression of all observers and,
most significantly, of people from the ethnic Greek communities of Calabria, is that it
will disappear within a generation, despite the fact that the initiatives taken by the
various Grico cultural groups to introduce the language into the education system
seems to have aroused a degree of interest in Grico among young people. This rekindling of interest, however, relates more to the value of the language as a relic of the
region’s past than to its value as a means of communication.
The fact is that throughout the entire territory only 2,500 people know and understand the language. Among young people and adults below the age of 35, there are
only about 50 who understand the language and even fewer who can speak it, despite
the fact that several Greek courses are run each year. The main cause of this terminal
crisis of the Greek language in Italy have been the constant depopulation of the area
since the early 20th century, universal compulsory schooling and the growing influence of communications and the mass media. This situation has been exacerbated by
the lack of interest in the language among young people.

83

115
http://www.prov-varese.leganord.org/lingue/Cultura_e_immagini_cpl_09_greci.pdf.

LA MINORANZA LINGUISTICA GRECA

Cultura e immagini dei gruppi linguistici di antico insediamento presentii n Italia

85

116
http://www.prov-varese.leganord.org/lingue/Cultura_e_immagini_cpl_09_greci.pdf.

Ministero Interno – Ufficio Centrale zone di confine e minoranze etniche - Ufficio minoranze linguistiche

86

117
http://www.prov-varese.leganord.org/lingue/Cultura_e_immagini_cpl_09_greci.pdf.

Area geografica e lingua
La minoranza linguistica greca si è costituita insediandosi nelle regioni
Puglia e Calabria.
In particolare:
- in provincia di Lecce nei centri di Calimèra, Castrignano dei Greci, Corigliano
d'Otranto, Martano, Martignano, Sternatìa, Zollino, Melpignano e Soleto; in
questi ultimi due paesi la lingua minoritaria non è più usata, se non da
pochissimi anziani, ma dal 1988 tutti i comuni si sono consorziati per la
valorizzazione e lo sviluppo dell'area ellenofona del Salento;
- in provincia di Reggio Calabria nei centri di Amendolea (fraz. di Condofùri),
Bova, Roghùdi e Gallicianò (fraz di Condofùri). Vi sono, poi, i centri costieri
(Reggio Calabria, Mèlito Porto Salvo e Bova Marina) nei quali, per motivi
diversi, negli ultimi anni si è trasferita gran parte della popolazione grecanica
calabrese. Si rileva, altresì, che a Condofùri, Chorìo di Roccaforte e Roccaforte
del Greco la lingua non è più utilizzata.
La minoranza è individuata con i termini di greco-calabra e greco-salentina
ed utilizza, ancora oggi, la lingua greca. Questa lingua è chiamata grico in Puglia,
forse dall'osco griko piuttosto che dal latino graecus, e greco in Calabria.
Il periodo di insediamento in Italia può considerarsi compreso tra la
formazione della Magna Grecia (VIII - VI secolo a.C.) e la dominazione
bizantina (VIII - XI secolo d.C.).
Su tale periodo sono state elaborate diverse ipotesi, tutte fondate sullo
studio della lingua greca. La prima, sostenuta dal Rohlfs, afferma che
quell'idioma, contenendo parole, suoni e forme sintattiche così arcaiche da
non essere state riscontrate neppure nei dialetti della Grecia, rappresenta la

Cultura e immagini dei gruppi linguistici di antico insediamento presentii n Italia

87

118
http://www.prov-varese.leganord.org/lingue/Cultura_e_immagini_cpl_09_greci.pdf.

continuazione dell'antica Magna Grecia. Il Morosi ritiene, invece, che le
colonie risalgano al Medio Evo e che la migrazione possa essere avvenuta in
epoca bizantina. C'è, infine, l'ipotesi del filologo Comparetti, avvalorata
anche da alcuni studiosi greci, come Karanastasis, che affermava come
molto probabile la sovrapposizione di colonie greche più recente su altre già
presenti sul territorio.
Di certo il declino delle comunità elleniche della Magna Grecia nell'Italia
meridionale provocò la quasi totale estinzione del greco, sostituito dal latino; la
lingua greca, probabilmente, continuò ad essere utilizzata dai pastori e dai
contadini che vivevano isolati.
La successiva diffusione del cristianesimo, sotto la sovranità di Bisanzio,
contribuì a far rifiorire le comunità grecofone, che ebbero la loro massima
vitalità nell'VIII secolo con la presenza di numerosi monasteri.
In Calabria, la Chiesa continuò ad utilizzare il rito bizantino fino al 1572,
anno in cui ufficialmente si passò al rito latino. Nella grecìa salentina il rito
greco scomparve ufficialmente nella prima metà del 1600, anche se, per altri due
secoli, nelle stesse chiese si celebrò nei due riti.
La lingua, nel tempo e a causa della notevole distanza dalla madrepatria,
si è logorata, ha perso quasi interamente i nomi astratti, ha assottigliato il
numero degli aggettivi e degli stessi nomi concreti, ha apportato elisioni e
scambi di lettere, ha accolto in sé numerosi prestiti da altre lingue e, in
particolare, dai dialetti italofoni, dando loro desinenza greca e, per così dire,
grecizzandoli, mantenendo, però, vivi alcuni suoni, forme e vocaboli che in
Grecia sono andati persi nel corso dei secoli.
Pur tuttavia, nella grecìa salentina sono state realizzate diverse iniziative
di carattere culturale che, nel contesto delle attività a sostegno della lingua

Ministero Interno – Ufficio Centrale zone di confine e minoranze etniche - Ufficio minoranze linguistiche

88

119
http://www.prov-varese.leganord.org/lingue/Cultura_e_immagini_cpl_09_greci.pdf.

greca, con i contributi della Comunità Europea, hanno interessato l'ambito
scolastico (corsi di lingua, produzione di libri, video, etc.).

Cultura e immagini dei gruppi linguistici di antico insediamento presentii n Italia

89

120
http://www.prov-varese.leganord.org/lingue/Cultura_e_immagini_cpl_09_greci.pdf.

Cenni storici
Dall'VIII al V secolo a.C. i greci fondarono basi commerciali e città
litoranee in Sicilia, Calabria e nel resto dell'Italia meridionale.
I segni di questa colonizzazione sono ancora oggi visibili nei siti
archeologici di centri come Taranto, Sibari, Crotone, Locri, Reggio e Siracusa,
sul versante ionico, e Poseidonia (l’attuale Paestum) e Cuma su quello tirrenico,
che prosperarono grazie all’agricoltura ed al commercio.
A partire dal Vl secolo a.C. l'insieme di queste città, divenute ben presto
indipendenti, fu indicato come Magna Graecia. Con tale termine all'inizio si
designarono i primi insediamenti dell’Italia meridionale posti sullo Ionio;
successivamente, si passò ad indicare più genericamente la vasta area litoranea
dell'Italia meridionale. In tale realtà il Salento probabilmente non fece mai parte
della Magna Grecia, ma fu colonizzato in epoche successive. Quel territorio,
infatti, era occupato dai Messapi (gente tra i due mari, l'Adriatico e lo Ionio),
popolazione proveniente dall'Illiria, che adottò l'alfabeto greco ma con lessico e
grammatica differenti, quindi non comprensibili.
L'unità linguistica fu realizzata alla fine del IV secolo a.C., e deve la sua
straordinaria diffusione all’importanza commerciale e culturale che assunsero le
diverse colonie.
Conquistata definitivamente dai romani tra il 212 e il 203 a.C., la Magna
Grecia non fu latinizzata del tutto, nonostante l'influenza culturale e linguistica
esercitata dai vincitori. La lingua greca, infatti, come attesta Strabone, era
ancora utilizzata nei centri urbani di Napoli, Reggio e Taranto 10. Il Salento restò
messapico fino al III secolo a.C. e la Magna Grecia si sviluppava a partire da
10 Strabone, Geographia, VI-1.2, I secolo d.C.

Ministero Interno – Ufficio Centrale zone di confine e minoranze etniche - Ufficio minoranze linguistiche

90

121
http://www.prov-varese.leganord.org/lingue/Cultura_e_immagini_cpl_09_greci.pdf.

Taranto: la guerra contro Roma segnò la loro decadenza perché, alleati di Pirro e
Taranto, furono sconfitti dai romani che occuparono il Salento.
La crisi e la conseguente fine dell'Impero Romano d'Occidente (476 d.C.)
segnarono, anche per l'Italia meridionale, un periodo d'agitazioni politiche e
sociali che furono rese ancora più drammatiche dalla guerra tra i Goti ed i
Bizantini, cominciata nel 536 con lo sbarco del generale Belisario a Reggio.
La conquista del Brutium (Brètia o Bretanìa per i Bizantini) segnò il
passaggio dell'odierna Calabria all'autorità di Costantinopoli, protrattasi, poi,
sino al 1066.
Nell’antichità con l’appellativo di Calabria si denominava la penisola
Salentina, mentre l’attuale Calabria era indicata come Brutium.
Fino alla prima metà del VII secolo la Brètia e la Basilicata costituirono
un’Eparchia, direttamente dipendente dall'Esarcato di Ravenna.
Tra il 680 ed il 687 Romualdo I, duca longobardo di Benevento,
attaccando i possedimenti Bizantini, invase la Basilicata, riducendo l'Eparchìa
alla sola Brètia.
Nel 754 i Bizantini, che in seguito all’invasione dei Longobardi avevano
dovuto rinunciare al dominio sulla Puglia, trasferirono il nome Calabria al
Brutium, costituendovi un ducato. Dalla Metropolìa di Santa Severina, in
Calabria, dipendevano anche i Bizantini del Salento.
Un

ruolo

importantissimo

nella

seconda

ellenizzazione

dell'Italia

meridionale fu svolto dai monaci melchiti, copti e, soprattutto, basiliani che,
dopo essere stati costretti ad abbandonare i territori dell'impero di Bisanzio,
soprattutto orientali, vi trovarono rifugio e sicurezza, popolando monti e valli
con eremitaggi, monasteri e ascetari.

Cultura e immagini dei gruppi linguistici di antico insediamento presentii n Italia

91

122
http://www.prov-varese.leganord.org/lingue/Cultura_e_immagini_cpl_09_greci.pdf.

La nuova immigrazione si attuò nel Vll secolo, dalla Cappadocia, dalla
Siria e dall'Egitto: consistenti gruppi di monaci, per sottrarsi all'islamizzazione,
trovarono riparo nell'Italia meridionale, dove, fra le remote ed intricate asperità
morfologiche, poterono occultarsi per vivere in raccoglimento ascetico,
rafforzando il fenomeno degli insediamenti in grotte creatosi a seguito dello
sfaldamento dell'Impero Romano d'Occidente.
Nel corso dell'VIII secolo vi fu un'ulteriore affluenza di monaci, ancora
più numerosa, provenienti oltre che dall'Oriente, dalla stessa penisola ellenica.
Ed un'altra ondata migratoria si ebbe nel secolo X, dopo la riconquista
della Sicilia da parte degli Arabi.
In Calabria il potere bizantino superò di poco la seconda metà dell'Xl
secolo, perché due grandi avvenimenti ne causarono la fine: lo Scisma d'Oriente
e l'invasione dei Normanni nell'Italia meridionale.
Lo scisma ebbe origine dall’affermazione che Papa Leone IX (1049-1054)
fece al Concilio riformatore di Reims, nel luglio del 1054, secondo cui il
pontefice romano era il solo primate apostolico della Chiesa universale.
La tesi del primato di Roma trovò un oppositore nel patriarca di
Costantinopoli, Michele Cerulario, il quale, invece, pretese l'autonomia da Roma
e la piena giurisdizione su tutta la Chiesa d’Oriente.
Qualche anno dopo, Niccolò II, papa dal 1059 al 1061, approfittando delle
prime conquiste dei Normanni in Puglia e in Calabria, al Sinodo di Melfi del 23
agosto 1059, concesse l'investitura di duca di Calabria e di Puglia a Roberto
d’Altavilla, detto il Guiscardo, con l'impegno di riportare sotto la potestà di
Roma tutte le diocesi e i monasteri dei territori conquistati e di ripristinare il rito
latino.

Ministero Interno – Ufficio Centrale zone di confine e minoranze etniche - Ufficio minoranze linguistiche

92

123
http://www.prov-varese.leganord.org/lingue/Cultura_e_immagini_cpl_09_greci.pdf.

In breve tempo i Normanni restaurarono l'ubbidienza dei vescovi
all'autorità papale, mentre, resisi conto dell'impossibilità di cancellare
rapidamente consuetudini e tradizioni di un popolo completamente grecizzato,
procedettero al ripristino del rito latino in modo graduale.
Molto più difficile si rivelò il mantenimento dell'impegno preso con il
papa in campo monastico, in quanto i monasteri, a differenza delle diocesi,
erano ramificati e radicati nel territorio, con grande influenza sulla popolazione
che in esso vi gravitava.
Favorirono, quindi, con donazioni ed elargizioni, la fondazione di
monasteri latini, benedettini e cistercensi, fiduciosi che a lungo andare questi
avrebbero potuto assorbire la popolazione greca; ma operarono anche su quelli
greci, che vennero riorganizzati e raggruppati in confederazioni, dette
Archimandrie, non senza aver prima scoraggiato la vita eremitica.
La popolazione, soprattutto nella Calabria centro-meridionale, era in
maggioranza greca, tanto che Federico II di Svevia, nel 1231, dovette far
tradurre in greco le sue Costituzioni di Melfi in quanto la popolazione calabrese
non comprendeva il latino.
Nel Salento, l'abbazia di S. Nicola di Casole era centro di irradiamento
della cultura greca: distante solo tre chilometri da Otranto e da alcuni secoli
assurta a rango di Metropolìa, con rapporti diretti con Costantinopoli, da essa
dipendevano tantissimi scriptoria salentini, dove si miniavano i codici greci
oggi diffusi nelle biblioteche di mezza Europa.
Venuti meno i contatti religiosi e gli scambi culturali con la terra
d'origine, si tracciò un solco sempre più profondo tra Oriente ed Occidente, tra
cattolicesimo ed ortodossia.

Cultura e immagini dei gruppi linguistici di antico insediamento presentii n Italia

93

124
http://www.prov-varese.leganord.org/lingue/Cultura_e_immagini_cpl_09_greci.pdf.

Nel periodo angioino-aragonese e durante la dominazione spagnola, la
supremazia della lingua greca cessò, sostituita dalla diffusione di quella
romanza. Nella grecìa salentina la caduta di Otranto, occupata dai Turchi nel
1480, e la controriforma scaturita dal concilio di Trento, furono gli elementi che
contribuirono a dare il colpo di grazia ad una grecità affievolita per l'interruzione
dei rapporti con Costantinopoli.
Il grande patrimonio di lingua e culturale cominciò ad essere trasmesso
oralmente ed il lessico sopravvisse solo nei termini legati alle esigenze della
civiltà contadina.

Ministero Interno – Ufficio Centrale zone di confine e minoranze etniche - Ufficio minoranze linguistiche

94

125
http://www.prov-varese.leganord.org/lingue/Cultura_e_immagini_cpl_09_greci.pdf.

Immagini

Cultura e immagini dei gruppi linguistici di antico insediamento presentii n Italia

95

126
http://www.prov-varese.leganord.org/lingue/Cultura_e_immagini_cpl_09_greci.pdf.

Ministero Interno – Ufficio Centrale zone di confine e minoranze etniche - Ufficio minoranze linguistiche

96

127
http://www.prov-varese.leganord.org/lingue/Cultura_e_immagini_cpl_09_greci.pdf.

Cultura e immagini dei gruppi linguistici di antico insediamento presentii n Italia

97

128
http://www.prov-varese.leganord.org/lingue/Cultura_e_immagini_cpl_09_greci.pdf.

Ministero Interno – Ufficio Centrale zone di confine e minoranze etniche - Ufficio minoranze linguistiche

98

129
http://www.prov-varese.leganord.org/lingue/Cultura_e_immagini_cpl_09_greci.pdf.

Cultura e immagini dei gruppi linguistici di antico insediamento presentii n Italia

99

130
http://www.prov-varese.leganord.org/lingue/Cultura_e_immagini_cpl_09_greci.pdf.

Ministero Interno – Ufficio Centrale zone di confine e minoranze etniche - Ufficio minoranze linguistiche

100

131
http://www.prov-varese.leganord.org/lingue/Cultura_e_immagini_cpl_09_greci.pdf.

Cultura e immagini dei gruppi linguistici di antico insediamento presentii n Italia

101

132
http://www.prov-varese.leganord.org/lingue/Cultura_e_immagini_cpl_09_greci.pdf.

Ministero Interno – Ufficio Centrale zone di confine e minoranze etniche - Ufficio minoranze linguistiche

102

Βιβλιογραφία – Διαδικτυακές πηγές
Βιβλιογραφία
Α) Ελληνόγλωσση
ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ, Δ., Γκρεκάνοι – Οι Έλληνες της Μάγκνα Γκρέτσια, Αθήνα 1997.
ΑΠΡΙΛΕ, Ρ., Η Ελλάδα του Σαλέντο, Αθήνα 1996.
ΒΡΑΝΟΠΟΥΛΟΣ, Ε., Οδοιπορικό στη Μεγάλη Ελλάδα, Αθήνα 1999.
CAMPOLO, I., «Ένα καινούριο ιστορικό λεξικό των νοτιοϊταλικών ελληνικών», στο:
Μελέτες για την Ελληνική Γλώσσα. Πρακτικά της 24ης ετήσιας συνάντησης του
Τομέα Γλωσσολογίας του Τμήματος Φιλολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης (9-11 Μαΐου 2003), Θεσσαλονίκη
2004.
Ελληνισμός και Κάτω Ιταλία. Από τα Ιόνια νησιά στην Grecìa Salentina, 2 τόμοι, Ιόνιο
Πανεπιστήμιο, Επιτροπή Ερευνών, Interreg II Ελλάδα-Ιταλία, Κέρκυρα 2002.
ΚΑΤΣΟΓΙΑΝΝΟΥ, Μ., «Ελληνικά της Κάτω Ιταλίας: η κοινωνιογλωσσολογική άποψη», στο: Α. Μόζερ (επιμ.), Ελληνική Γλωσσολογία ’97. Πρακτικά του Γ΄ Διεθνούς Γλωσσολογικού Συνεδρίου για την Ελληνική Γλώσσα (Πανεπιστήμιο Αθηνών, Τομέας Γλωσσολογίας, 25-27 Σεπτεμβρίου 1997), Αθήνα 1999.
ΛΑΜΠΙΚΗΣ, Δ., Ελληνισμός της Νοτίου Ιταλία (Grecìa Salentina), Αθήνα 1933.
ΛΑΜΠΡΟΣ, Λ., ΚΑΡΑΝΑΣΤΑΣΗΣ, Α. & ΓΙΟΧΑΛΑΣ Τ. Π., Η Ελληνική Μουσική
Παράδοση της Κάτω Ιταλίας, Ναύπλιο: Πελοποννησιακό Λαογραφικό Ίδρυμα
1983.
ΜΕΡΓΙΑΝΟΥ, Α., Ταξιδεύοντας στα ελληνόφωνα χωριά της Κάτω Ιταλίας, εκδ. Ακρίτας, Αθήνα 21996.
―, «Ελληνικές διάλεκτοι στην Κάτω Ιταλία», στο: Νεοελληνική Διαλεκτολογία. Πρακτικά Πρώτου Διαλεκτολογικού Συνεδρίου Νεοελληνικής Διαλεκτολογίας (Ρόδος
26-30 Μαρτίου 1992), Αθήνα 1994.

103

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ– ΔΙΑΔΙΚΤΥΑΚΕΣ ΠΗΓΕΣ

ΜΕΡΓΙΑΝΟΥ-ΒΟΓΑΣΑΡΗ, Α., Λαογραφικά των Ελλήνων της Κάτω Ιταλίας, Ινστιτούτο του Βιβλίου, εκδ. Μ. Καρδαμίτσα, Αθήνα 1989.
ΝΑΝΑ, Α. – ΜΩΚΟΣ. Ε., «Ελλάδα, Ν. Ιταλία, Μεγάλη Ελλάδα. Παράλληλοι λαϊκοι
πολιτισμοί, χρησιμοποίηση των νέων τεχνολογιών, για καλύτερη εκπαιδευτική
προσέγγιση των κοινών παραδόσεων», Λαϊκός πολιτισμός και νέες τεχνολογίες.
Πρακτικά Συνεδρίου, 29 Σεπτεμβρίου - 1 Οκτωβρίου 2006, Συνεδριακό Κέντρο
Θεσσαλίας, Βόλος 29 Σεπτεμβρίου - 1 Οκτωβρίου 2006, στο: http://www.eipe.gr/
praktika/cat09.htm.
OZTASCIYAN-BERNADINI, I., «Η ελληνική διάλεκτος της Κάτω Ιταλίας», στο:
Νεοελληνική Διαλεκτολογία. Πρακτικά Πρώτου Διαλεκτολογικού Συνεδρίου Νεοελληνικής Διαλεκτολογία (Ρόδος 26-30 Μαρτίου 1992), Αθήνα 1994.
ΠΑΝΤΟΥΛΑ, Α., ΠΑΡΤΣΑΚΟΥΛΑΚΗ, Ε., ΡΑΨΟΜΑΝΙΚΗ, Ο., ΧΑΪΜΕΛΗ, Ε.,
«Οι κατωιταλικές ελληνικές διάλεκτοι της Απουλίας και της Καλαβρίας», στο:
http://www.e-poema.eu/dokimio. php?id=132&pid=18
ΠΡΟΦΙΛΗ, Ο., «Η αναζωογόνηση της Grico Grecia Salentina», στο: Διαλεκτικοί θύλακοι της ελληνικής, επιμ. Α.-Φ. Χριστίδης κ.ά., Αθήνα: ΥΠΕΠΘ & Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας 1999.
―, «Η ελληνική στη νότια Ιταλία», στο: Διαλεκτικοί θύλακοι της ελληνικής γλώσσας,
επιμ. Α.-Φ. Χριστίδης (σε συνεργασία με τη Μ. Αραποπούλου και τη Γ. Γιαννουλοπούλου), Αθήνα: ΥΠΕΠΘ & ΚΕΓ 1999.
―, «Η αναζωογόνηση της Grico στην Grecía Salentina», στο: Διαλεκτικοί θύλακοι
της ελληνικής γλώσσας, επιμ. Α.-Φ. Χριστίδης (σε συνεργασία με τη Μ. Αραποπούλου και τη Γ. Γιαννουλοπούλου), Αθήνα: ΥΠΕΠΘ & ΚΕΓ 1999.
Β) Ξενόγλωσση
FANCIULLO, F., «Greek and Italian in Southern Italy», στο: Μελέτες για την Ελληνική Γλώσσα. Πρακτικά της 6ης ετήσιας συνάντησης του Τομέα Γλωσσολογίας του
Τμήματος Φιλολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου
Θεσσαλονίκης (22-24 Απριλίου 1985), Θεσσαλονίκη 1985.
FANCIULLO, F., «On the origins of Modern Greek in Southern Italy», στο: A. Ralli,
B.D. Joseph & M. Janse (επιμ.) Proceedings of the First International Confer-

104

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ – ΔΙΑΔΙΚΤΥΑΚΕΣ ΠΗΓΕΣ

ence of Modern Greek Dialects and Linguistic Theory, Πάτρα, Πανεπιστήμιο
Πατρών, 12-14 Οκτωβρίου 2000, Πάτρα 2001.
LAMBROPOULOU, S., «Ancient Greek Survivals in the Dialects "Grico" and "Grecanico" of Southern Italy», στο: G. Drachman, A. Malikouti-Drachman, J.
Fykias & S. Klidi (επιμ.), Greek Linguistics '95. Proceedings of the 2nd International Conference on Greek Linguistics (Salzburg, 22-24 Σεπτεμβρίου 1995),
τόμ. 1, Graz 1997.
PROFILI, O., Le parler grec de Corigliano d'Otranto. Phénomènes d'interférence entre
ce parler grec et les parlers romans environnants, ainsi qu' avec l'italien.
Διδακτoρική διατριβή, Université des langues et lettres, Γκρενόμπλ 1983.
―, «L’emploi particulier du verbe ἵστημι dans un parler grec des Pouilles: un processus de romanisation en cours», στο Géolinguistique II (Γκρενόμπλ 1986).
―, Description du système phonétique et phonologie du parler grico de Corigliano
d'Otranto. Studi Linguistici Salentini 14, Lecce: Associazione Linguistica Salentina «Oronzo Parlangeli».
TOMMASI, S., Katalìsti o Kosmo. Tra passato e presente. Lingua, tradizione e
folklore nella Grecía Salentina. Καλημέρα: Ghetonìa 1996.

Διαδικτυακές πηγές
http://abnet.agrino.org/htmls/D/D010.htm.
http://demo.istat.it/.
http://en.allexperts.com/e/g/gr/griko_language.htm.
http://en.wikipedia.org/wiki/Griko_language.
http://fr.wikipedia.org/wiki/Griko.
http://guide.supereva.it/linguistica_filologia/interventi/2000/07/7345.shtml.
http://helas.uoi.gr/html/italy.htm.
http://help.com/wiki/Griko_language.
http://how-to-learn-any-language.com/forum/forum_posts.asp?TID=1528&PN=1.
http://it.wikipedia.org/wiki/Dialetto_greco-calabro.
http://it.wikipedia.org/wiki/Isola_linguistica_greca.
http://kalinitta.splinder.com/tag/griko.

105

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ– ΔΙΑΔΙΚΤΥΑΚΕΣ ΠΗΓΕΣ

http://pt.wiktionary.org/?title=%CE%9A%CE%B1%CF%81%CE%B4%CE%B9%C
E%AC.
http://slt.wcl.ee.upatras.gr/Wcl_files/frame.htm.
http://spazioinwind.libero.it/mycrossofworld/MusicaDelSud/Personaggi%20e%20gru
ppi%20storici/Ghetonia.htm.
http://stage.vitaminic.com/avleddha/.
http://tismappe.calabriaweb.it/MinoranzeLinguistiche/grecanici.html.
http://tovima.dolnet.gr/print_article.php?e=B&f=12490&m=Z02&aa=1.
http://users.att.sch.gr/ikomninou/greko.htm.
http://web.uniud.it/cip/e_min_tutelate_scheda.htm#5.
http://www.answers.com/topic/griko-language.
http://www.ardin.gr/Arxeio_Ardin/2001/ardin_31/papagianopoulos_kato_italia/papag
ianopoulos_kato_italia_txt.htm.
http://www.avleddha.it/default.htm.
http://www.babylon.com/definition/Griko/Greek.
http://www.biocrawler.com/encyclopedia/Griko_language.
http://www.canzonieregrecanicosalentino.net/home%20page.htm.
http://www.christusrex.org/www1/pater/JPN-grecanic.html.
http://www.edscuola.it/archivio/antologia/proverbi.pdf.
http://www.eurac.edu/Focus/linguistic_islands_greco_it.htm.
http://www.geocities.com/athens/9479/griko.html.
http://www.geocities.com/enosi_griko/.
http://www.geocities.com/enosi_griko/Articoli/Greek_Vernacular.html.
http://www.grecia-gr.com/forum/.
http://www.greciasalentina.org/.
http://www.greek-language.gr/greekLang/modern_greek/studies/dialects/thema_b_4/
index.html.
http://www.grikamilume.com.
http://www.istoria.gr/jul03/4.htm.
http://www.languagehat.com/archives/000595.php.
http://www.logosdictionary.com/pls/dictionary/new_dictionary.kdic.main?phrase_cod
e=5497638.
http://www.molossia.org/griko.html.
http://www.philology.upatras.gr/research_a.html.
106

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ – ΔΙΑΔΙΚΤΥΑΚΕΣ ΠΗΓΕΣ

http://www.prov-varese.leganord.org/lingue/Cultura_e_immagini_cpl_09_greci.pdf.
http://www.rootsworld.com/griko/.
http://www.salentogriko.info/.
http://www.salentu.com/grecia-salentina/gr_canti.asp.
http://www.salentu.com/index.asp.
http://www.soletoonline.it/grecia/taranta.htm.
http://www.sternatia.com/lingua.htm.
http://www.tolmi.gr/index.php/%CE%A4%CE%95%CE%A7%CE%9D%
CE%95%CE%A3/diaswsi-twn-graikanikwn.html.
http://209.200.101.189/publications/csq/csq-article.cfm?id=1106.
http://www.ucy.ac.cy/bneG/staffg/katsogiannoug/ereunitika1g/ereunitika1g.html.
http://www.uoc.edu/euromosaic/web/homect/index2.html.
http://www.websters-online-dictionary.org/translation/Griko+Salentino.

107

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful