MỤC LỤC

MỤC LỤC.............................................................................................2 LỜI NÓI ĐẦU......................................................................................6 PHẦN I: ĐA DẠNG DI TRUYỀN.......................................................9 CHƯƠNG 1: GEN VÀ ĐỘT BIẾN GEN.............................................9
1. TỔNG QUAN VỀ GEN...........................................................................................9
1.1. Định nghĩa gen.............................................................................................................9 1.2. Cấu trúc của Gen........................................................................................................10 1.3. Chức năng của Gen....................................................................................................13

2. ĐỘT BIẾN GEN....................................................................................................14
2.1. Khái niệm đột biến và đột biến gen...........................................................................14 2.2.Các dạng đột biến gen thường gặp..............................................................................15 2.3.Nguyên nhân phát sinh đột biến gen...........................................................................15 2.4. Hậu quả của đột biến gen...........................................................................................16 2.5. Sự biểu hiện của đột biến gen ...................................................................................17 2.6. Ý nghĩa của đột biến gen............................................................................................17

3. ỨNG DỤNG CỦA CÔNG NGHỆ GEN...............................................................18
3.1.Cách tiến hành kỹ thuật gen........................................................................................19 3.2. Tạo ra các chủng vi sinh vật mới...............................................................................19 3.3. Một số thành tựu chọn giống ở Việt Nam..................................................................21

CHƯƠNG II: ĐA DẠNG GEN..........................................................23
ĐA DẠNG GEN.........................................................................................................23
1.1. Định nghĩa..................................................................................................................24 1.2. Tính đa dạng ở mức độ của các nhóm sinh vật..........................................................25

2. ĐA DẠNG GEN TRONG NÔNG NGHIỆP Ở VIỆT NAM...............................28
2.1. Nguồn gen giống cây trồng, vật nuôi.........................................................................28 2.2. Đặc trưng đa dạng của nguồn gen..............................................................................29

3. TÌNH TRẠNG SUY THOÁI ĐA DẠNG GEN....................................................30

CHƯƠNG III: BẢO TỒN GEN........................................................32
1. CÁC PHƯƠNG THỨC BẢO TỒN NGUỒN GEN.............................................32

Đa dạng sinh học
1.1. Bảo tồn nguyên vị (In situ)........................................................................................33 1.2. Bảo tồn chuyển vị (Ex situ)........................................................................................33

2. CÁC BIỆN PHÁP BẢO TỒN NGUỒN GEN......................................................34
2.1. Bảo tồn nguồn gen trong trang trại............................................................................34 2.2. Ngân hàng gen hạt giống...........................................................................................35 2.3. Ngân hàng gen đồng ruộng........................................................................................37 2.4. Ngân hàng gen invitro................................................................................................39

3. BẢO TỒN GEN ĐỘNG VẬT HOANG DÃ Ở VIỆT NAM ...............................40

PHẦN II: ĐA DẠNG LOÀI...............................................................42 CHƯƠNG I. LOÀI VÀ ĐA DẠNG LOÀI.........................................42
1. ĐỊNH NGHĨA LOÀI VÀ ĐA DẠNG LOÀI........................................................42 2. ĐA DẠNG LOÀI TRÊN THẾ GIỚI VÀ Ở VIỆT NAM....................................43 3. CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN ĐA DẠNG LOÀI......................................47

CHƯƠNG II. CÁC NGUYÊN NHÂN GÂY SUY GIẢM ĐA DẠNG LOÀI...................................................................................................49
1. NGUYÊN NHÂN TỰ NHIÊN...............................................................................50 2. NGUYÊN NHÂN TỪ CON NGƯỜI ...................................................................51
2.1. Sử dụng không bền vững các nguồn tài nguyên sinh vật...........................................51 2.2. Sự du nhập các loài ngoại lai.....................................................................................54 2.3. Xây dựng cơ bản làm mất đa dạng sinh học..............................................................55 2.4. Chiến tranh.................................................................................................................56 2.5. Ô nhiễm môi trường...................................................................................................57 2.6. Tăng dân số ...............................................................................................................60 2.7. Di dân và tập quán du canh du cư..............................................................................61 2.8. Sự nghèo đói..............................................................................................................62 2.9. Mâu thuẫn trong các chính sách.................................................................................62

CHƯƠNG III. ĐE DOẠ LOÀI VÀ BẢO TỒN.................................63
1. SÁCH ĐỎ IUCN VÀ SỰ TUYỆT CHỦNG.........................................................63
1.1. Sách đỏ IUCN...........................................................................................................63 1.2. Sự tuyệt chủng (extinction)........................................................................................66

2. BẢO TỒN LOÀI....................................................................................................71
2.1. Vì sao phải bảo tồn loài?............................................................................................71 2.2. Các cấp độ bảo tồn loài..............................................................................................73 2.3. Công cụ bảo tồn loài..................................................................................................74 2.4. Bảo tồn loài ở Việt Nam............................................................................................76

3

..2............................................................84 4..................1.....102 1................................ Đa dạng hệ sinh thái..................................... DIỄN THẾ SINH THÁI....2...........................................................89 5........................................ CHỨC NĂNG CỦA HỆ SINH THÁI.79 2..........104 2.....................................................................................3.............................................................................83 3..................................................... Các chức năng khác..........................80 2.78 1...82 3.................................90 5....3............................103 2.... Cấu trúc hệ sinh thái chia theo chức năng..........................................108 4 ................................................. chu trình sinh địa hoá......81 3................ Cấu trúc hệ sinh thái chia theo thành phần...4.......................86 4.88 4............ CÁC KIỂU HỆ SINH THÁI CHÍNH.........91 5..2.....................104 3.. Tính cân bằng của hệ sinh thái – cân bằng sinh thái (ecological stability)......2..........................84 4................... CÁC KHÁI NIỆM..2......................................................1.............93 6.........103 2................... ĐẶC TRƯNG CỦA HỆ SINH THÁI...................................................... TỔNG QUAN VỀ ĐA DẠNG HỆ SINH THÁI ...................................................102 1.............................................................2....... Khái niệm hệ sinh thái.............. Nguyên tắc đánh giá đa dạng hệ sinh thái.......................................... Chức năng xã hội và nhân văn..............1.... Các loại diễn thế ......80 2............................................ Chức năng sản xuất – giá trị kinh tế......3.....................1........................ Tổng chỉ số đa dạng (Công thức Shannon)...........................................102 1............................... Các chỉ số khác................................................ Dòng vật chất của hệ sinh thái..1.....107 4..... Khái niệm diễn thế sinh thái.....................................1.....................78 CHƯƠNG I : HỆ SINH THÁI......................................2.......................................................... Các khái niệm liên quan.............4.... ĐA DẠNG HỆ SINH THÁI...84 4.........................93 6...... ĐẶC TRƯNG CÁC HỆ SINH THÁI Ở VIỆT NAM..................................................................................................................................................................... Tầm quan trọng thực tế của việc nghiên cứu diễn thế.......78 1................................................................... Chức năng sinh thái và môi trường............................................................... Các hệ sinh thái trên cạn......................1....... Chỉ số bình quân................................104 4...................................................................... Các hệ sinh thái dưới nước.......................................................................2......................................93 6.......102 CHỈ SỐ ĐA DẠNG HỆ SINH THÁI....................... Hệ sinh thái trên cạn.............................................................................. Nguyên nhân dẫn đến diễn thế sinh thái .........1.......90 5.............................................82 3................................78 1.............. ĐA DẠNG HỆ SINH THÁI VÀ CÁC QUÁ TRÌNH SINH THÁI HỌC............ CẤU TRÚC CỦA HỆ SINH THÁI............................ Dòng năng lượng trong hệ sinh thái.97 CHƯƠNG II : ĐA DẠNG HỆ SINH THÁI...........3...1..................................................................................................................... ...Đa dạng sinh học PHẦN III......................90 5................................................................

.....144 1....................115 1......................... Các khu bảo tồn tại Việt Nam.............2................................... KHU BẢO TỒN THIÊN NHIÊN VÀ KHU DỰ TRỮ SINH QUYỂN.......2... NGUYÊN NHÂN GIÁN TIẾP................... Hệ sinh thái đất ngập nước...............................7............................ NGUYÊN NHÂN TRỰC TIẾP....... Sự tăng dân số........ BẢO TỒN HỆ SINH THÁI...... Mất và phá huỷ nơi cư trú.................3................................................... Xây dựng các Khu bảo tồn..........................................118 2..........125 3..............................................................119 3.....125 1.................................................................. Khu bảo tồn thiên nhiên ...........2................................1.................................... Giới thiệu về Vườn Quốc gia Granpadiso – Italia..........................................2..............................126 3.......................................................132 4.......... Thực trạng.. Khai thác quá mức ....................................................................125 CHƯƠNG I......................1........................................................... Sự thay đổi trong thành phần hệ sinh thái................................................................................137 4....144 5 .......................3.................5......................... Biến đổi khí hậu....................120 3.................................................2................................................ Vườn quốc gia..................114 1..............119 2.125 2..........4...............1........... VAI TRÒ CÁC KHU BẢO TỒN.............................................................................................................113 1................................ Tiêu chí xác định....... KHÁI NIỆM VỀ KHU BẢO TỒN....................................................................................... KHÁI NIỆM VỀ KHU BẢO TỒN.Đa dạng sinh học 4..........................................1........119 3......... Khu dự trữ sinh quyển...................................................126 3..............................................142 CHƯƠNG II: BẢO TỒN TẠI VIỆT NAM.......................6...........................................112 1.........123 3..............118 2....................3...... Bảo tồn bên ngoài các Khu bảo tồn................................................117 1...........................116 1...........2.........................................................110 CHƯƠNG III........... Phân loại các Khu bảo tồn trên Thế giới .................................................................................................................... THỰC TRẠNG ĐA DẠNG SINH HỌC VÀ BẢO TỒN TẠI VIỆT NAM..................................................................................128 3.....................................................128 3..............................................1........................................................... Sự nhập nội các loài ngoại lai..................1.......................... Phục hồi nơi cư trú của sinh vật........... BẢO TỒN TRÊN THẾ GIỚI......................................... Ô nhiễm ......130 4............................. Hệ sinh thái biển.................................144 1..........4........................117 1.................................... Suy giảm chất lượng nguồn nước.................132 4....................................109 4....................................................123 PHẦN IV......................................................113 1.................................3.........................3.... PHÂN BIỆT GIỮA VƯỜN QUỐC GIA.................... KHU BẢO TỒN.......................................... SUY GIẢM ĐA DẠNG HỆ SINH THÁI VÀ BẢO TỒN........... Chính sách phát triển kinh tế ..........................................................

.. Vườn Quốc gia Cát Bà...... Vườn Quốc gia Cúc Phương............. động vật.. Một số nguyên lý áp dụng ở các Khu bảo tồn và dân địa phương..........147 3...........Ở châu Á nhiệt đới.................145 2..............................153 4.....Kẻ Bàng....157 LỜI NÓI ĐẦU Sự sống trên trái đất phụ thuộc vào tính đa dạng sinh học để duy trì những chức năng sinh thái để điều hoà nguồn nước và chất lượng..................................1................................2................. 6 .....................146 2................ khí hậu..148 4............ là sự đa dạng về gen có thể di truyền được trong một quần thể hoặc giữa các quần thể.............. Các vấn đề cần đổi mới trong quản lý cảnh quan:.............. thành phần của axit nucleic........................ Đa dạng di truyền tồn tại trong một loài và giữa các loài khác nhau ....... Vườn quốc gia Ba Bể......................146 2. nhiều người hầu như hoàn toàn phụ thuộc vào đa dạng sinh học......... Đa dạng di truyền là tất cả các gen di truyền khác nhau của tất cả các cá thể thực vật.....................2..................154 TÀI LIỆU THAM KHẢO.... Chúng ta phụ thuộc vào các loài tự nhiên để tìm ra những tố chất hoá học mới có thể dùng làm thuốc và kiểm soát sâu bọ và cải thiện được mùa màng và chăn nuôi .............3....... Đó là sự đa dạng về thành phần gen giữa các cá thể trong cùng một loài và giữa các loài khác nhau........ nấm................................ Bên cạnh đó nó còn biểu hiện sự đa dạng của các biến dị có thể di truyền trong một loài................... Xét cho cùng...................................................1.............................. MỘT SỐ VƯỜN QUỐC GIA Ở VIỆT NAM.... các quần xã... sự màu mỡ của đất đai..................... VẤN ĐỀ QUẢN LÝ CÁC KHU BẢO TỒN..................... một quần xã hoặc giữa các loài..................Đa dạng sinh học 1............149 4........... đa dạng di truyền chính là sự biến dị của sự tổ hợp trình tự của bốn cặp bazơ cơ bản..... và những nguồn tài nguyên có thể canh tác.........................149 4................................151 4............2..... và vì vậy tài sản cho hiện tại và tương lai của khu vực phải được bảo vệ.................... Tiêu chí xác định các Khu bảo tồn ở Việt Nam........... tạo thành mã di truyền.............4.... Vườn quốc gia Phong Nha ............................ CÁC KHÓ KHĂN TRONG QUẢN LÝ CÁC KHU BẢO TỒN TẠI VIỆT NAM ................... và vi sinh vật...............

Cứ 100 loài bị tuyệt chủng thì có đến 99 loài là do con người. 1. phân huỷ và tái quay vòng các chất dinh dưỡng. Hiện nay. Theo một đánh giá về số loài đã tồn tại trên trái đất thì có đến 99. Điều đó đã làm ảnh hưởng tới cuộc sống tự nhiên. từ các rừng mưa nhiệt đới cho tới các rạn san hô.9% số loài đa bị tuyệt chủng.100 triệu loài đang tồn tại (con số chắc chắn là khoảng 12. Cuộc sống nghèo khổ đã buộc nhiều người phải 7 .1% tổng số loài đã từng sống trên hành tinh. Tuy nhiên. số loài lớn nhất có lẽ là côn trùng (xem bảng 1). thực vật. Cuộc sống của chúng ta hoàn toàn phụ thuộc vào các hệ sinh thái (HST) để tồn tại: từ nước chúng ta uống đến lương thực chúng ta ăn. cũng như đảm bảo vô số các chức năng quan trọng khác. trong đó. tuyệt chủng hiện nay chủ yếu do con người. số các loài động vật. đồng cỏ. Theo hiểu biết hiện nay. sự biến mất của các loài chính là minh chứng do nét nhất cho sự suy giảm đó.5 triệu loài)..Đa dạng sinh học Đa dạng loài là cơ sở của đa dạng sinh học. gây suy thoái và phá huỷ các HST. duy trì đa dạng sinh học.7 triệu loài đã được mô tả.. Trên khắp thế giới. trên thế giới có thể còn từ 5 . con người sử dụng quá mức và lạm dụng các HST quan trọng. xảy ra chủ yếu do các hiện tượng thiên nhiên. Hay nói một cách khác. còn sự tuyệt chủng hàng loạt giai đoạn hiện nay không kèm theo sự hình thành loài mới (xem bảng 2). thể hiện ở con số các loài bị đe doạ hay bị tuyệt chủng. đa dạng sinh học trên thế giới đang suy giảm nghiêm trọng. từ biển cả cung cấp cho chúng ta những sản phẩm phong phú đến đất để chúng ta xây dựng nhà cửa. đồng thời gây hại đến các lợi ích của con người qua việc làm cạn kiệt dòng tài nguyên mà chúng ta sống phụ thuộc. Ngoài ra. Các HST lọc sạch không khí và nước.. các HST vẫn đang bị con người xâm phạm ngày càng nghiêm trọng. thảo nguyên. Các HST cho ta hàng hoá và dịch vụ mà cuộc sống chúng ta không thể thiếu. vi sinh vật hiện có chỉ chiếm 0. theo sau các cuộc tuyệt chủng hàng loạt trong quá khứ là sự hình thành loài mới để bù đắp cho số loài bị mất đi.. Thống kê số lượng các loài trên trái đất theo nhiều nguồn khác nhau nên cũng khác nhau. Khác với các cuộc tuyệt chủng hàng loạt trong quá khứ.

Lòng tham hay sự táo tợn. mất mùa. Điều đó sẽ dẫn tới các HST có nguy cơ bị phá huỷ gây ra những hậu quả nặng nề chưa từng thấy đối với quá trình phát triển kinh tế và cuộc sống của con người. sự không hiểu biết hay vô ý đều đẩy con người đến chỗ không đếm xỉa đến những giới hạn của tự nhiên để duy trì các HST. Theo các tài liệu thống kê. những năm nghèo đói và nhiều năm kinh tế phát triển mạnh mẽ cộng với sự gia tăng dân số rất nhanh sau chiến tranh. tỷ lệ che phủ giảm từ 45% trước năm 1945 xuống còn 23% những năm 1980. môi trường sinh thái nói chung và đa dạng sinh học nói riêng ở Việt Nam bị tàn phá nặng nề.Vấn đề là chúng ta lại biết quá ít về toàn bộ tình trạng các HST của Trái đất. Điển hình là diện tích rừng giảm mạnh.. không có khả năng tận dụng nguồn tri thức hiện có hoặc thiếu các thông tin căn bản về điều kiện thực tế và xu hướng phát triển trong tương lai xa của các HST. nhiều quốc gia đang trải qua những tác động do suy thoái các HST gây ra dưới rất nhiều hình thức: lũ lụt. ô nhiễm môi trường. họ đang chặt cây hay bắt cá tới mức chúng không thể phục hồi được. ngay cả khi họ hiểu rằng. hạn hán. Tuy nhiên. giáp biển Đông. Khó khăn lớn nhất vẫn là con người ở mọi tầng lớp xã hội.Đa dạng sinh học huỷ hoại các HST mà họ sống nhờ vào. Trải qua nhiều năm chiến tranh. từ những người dân bình thường đến các nhà hoạch định chính sách. Trong những năm gần đây. xem bảng 3). Việt Nam là một trong số 25 nuớc có mức độ đa dạng sinh học lớn nhất thế giới và xếp thứ 16 về mức độ sinh học (chiếm 6. Sự khác biệt lớn về khí hậu từ vùng xích đạo đến giáp vùng cận nhiệt đới cùng sự đa dạng về địa hình đã tạo nên sự đa dạng về thiên nhiên với khu hệ động thực vật vô cùng phong phú về thành phần loài. tỷ lệ che phủ 8 .. thiếu lương thực thực phẩm.5% số loài có trên thế giới. Việt Nam cũng chính là một trong những nước mà đa dạng sinh học chịu áp lực lớn nhất của các hoạt động phát triển của con người. Ngày nay.. Chúng ta cần phải hiểu các HST của Trái đất tồn tại ra sao? Chúng ta có thể quản lý như nào để các HST vẫn duy trì tình trạng tốt và có hiệu suất trước những yêu cầu ngày càng tăng của con người? Việt Nam với tổng diện tích 330541 km2 trải dài từ vĩ độ 8o25’ đến 23o24’ vĩ độ Bắc. biến đổi khí hậu.

PHẦN I: ĐA DẠNG DI TRUYỀN CHƯƠNG 1: GEN VÀ ĐỘT BIẾN GEN 1.Đa dạng sinh học rừng có được nâng lên. 9 . Theo Johannsen thì: ”nhiều tính trạng của cơ thể được xác định bởi những mầm mống đặc biệt. được phát hiện trong thí nghiệm phân tích lai của G. công tác bảo vệ đa dạng sinh học có tiến bộ nhưng những mất mát là khó có thể bù đắp. TỔNG QUAN VỀ GEN 1.1. quyết định sự hình thành và phát triển một tính trạng bên ngoài. mặc dù khi đó người ta chưa biết nhiễm sắc thể và giảm phân là gì. Mendel. Vì vậy. có thể nói mỗi gen Mendel là một nhiễm sắc thể Năm 1909. W. Định nghĩa gen Khái niệm về gen đã trải qua 4 giai đoạn phát triển chính: Thời Mendel (1865). gen được hiểu như yếu tố bên trong. Johannsen đã đưa ra khái niện về ”gen” như một đơn vị di truyền tách biệt. nói ngắn gọn hơn là bởi những cái mà chúng ta gọi là gen”. Còn về cách vận động thì gen vận động từ thế hệ này sang thế hệ kia theo quy luật vận động của nhiễm sắc thể trong giảm phân. Quan niệm đó về gen tồn tại suốt cả giai đoạn phát triển của di truyền học kinh điển. tách biệt và độc lập.

2.Beadle và E. không nhất thiết là cả một enzim. nghĩa là gen bị biến đổi như một tổng thể hoàn chỉnh. Theo giả thuyêt ”một gen – một enzim” của G. Một đoạn gen trong nhiễm sắc thể 1. nghĩa là tất cả các đột biến của một gen cùng làm biến đổi một chức năng di truyền. mà chỉ có thể diễn ra giữa các gen.2. Với khoa học ngày nay đã định nghĩa gen là đoạn ADN có chiều dài đủ lớn (trung bình khoảng 1000-2000 bazo) để có thể xác định một chức năng. hai thể đột biến khác nhau nếu đem lai với nhau thì không thể cho kiểu hình bình thường mà cho kiểu đột biến. gọi là locut. điều này thể hiện ở chỗ. Cấu trúc của Gen 1. Hình 1.Tatum (1940) cho rằng mỗi gen quyết định sự tồn tại và hoạt tính của một enzim.Đa dạng sinh học Theo trường phái Morgan (1926) cho rằng: không phải một gen mà nhiều gen cùng nằm trên một nhiễm sắc thể và là các đơn vị không thể chia nhỏ hơn được nữa. Cấu trúc hóa học của gen 10 . Các gen nằm trên nhiễm sắc thể ở trong nhân tế bào và xếp thành hàng trên nhiễm sắc thể.1 . + Đơn vị chức năng. Các đơn vị đó là: + Đơn vị đột biến. nghĩa là trao đổi chéo không bao giờ diễn ra ở bên trong gen. + Đơn vị tái tổ hợp.1. Chức năng sơ cấp của gen được xác định bởi một sợi polypeptid.

Thyamin. gọi là các nucleotit. Guanin.Cric – 1953) 11 . thể 1. Trình tự sắp xếp của chúng trên gen quyết định chức năng của gen. Tuy nhiên. Thành phần hóa học của ARN giống ADN nhưng chỉ khác ở chỗ trong ARN thì Thyamin được thay thế bằng Uracil. Gen Hìnhhiện hiệu quả của mình thông qua sản phẩm do chúng sinh ra.Đa dạng sinh học Sợi ADN được cấu thành từ các đơn phân. Mỗi nucleotit (Nu) có KLPTTB 300 đvC.2: Cấu trúc hóa học của gen Sản phẩm trực tiếp của gen là axit ribonucleic – ARN. Cấu trúc không gian của gen (Watson. Phân tử ARN của một số gen có thể tham gia trực tiếp vào quá trình trao đổi chất của cơ thể. Nu có chứa các nguyên tố: C. và trình tự các bazo trong ARN quyết định trình tự các axit amin trong protein theo quy luật của mã di truyền. axit photphoric và bazo nitric. những biến đổi trong ADN có thể dẫn tới những biến đổi trong cấu trúc của cơ thể hoặc những biến đổi trong các phản ứng hóa học của cơ thể 1. gồm 3 thành phần: đường Deoxirbo. P. phần lớn ARN được dùng làm khuôn mẫu và vận chuyển axit amin trong quá trình tổng hợp protein. Cytosin. O.2. H. Trình tự của các axit amin trong protein quyết định vai trò của protein là tham gia vào thành phần cấu trúc của cơ thể hay trở thành ezim xúc tác cho một phản ứng nào đó. có 4 loại nucleotit: Adênin. N. Protein là các chuỗi bao gồm các đơn vị nhỏ là axit amin. Như vậy.2.

3: Cấu trúc không gian của gen Hình 1. Hình 1. lạp thể có dạng vòng xoắn kép. từ trái sang phải. Trong đó. Cơ chế tự nhân đôi của ADN 12 . còn bậc thang là 1 cặp bazo nitric đứng đối diện và liên kết với nhau bằng liên kết hydro theo nguyên tắc bổ sung. Kích thước ADN: Đường kính vòng xoắn: 2 nm. Liên kết của phân tử ADN Hình 1.4nm.Đa dạng sinh học ADN là 1 chuỗi xoắn kép gồm 2 mạch PolyNu xoắn đều quanh 1 trục.4. Vi khuẩn của ti thể. như 1 cái thang dây xoắn. Adenin liên kết với Thyamin bằng 2 cầu nối hydro. tay thang là sự liên kết giữa phần tử đường và axit photphoric xen kẽ nhau.Một số loài virus và thể ăn khuẩn. chiều dài vòng xoắn (mỗi vòng xoắn gồm 10 cặp Nu): 3.5. Guanin liên kết với Cytosin bằng 3 cầu nối hydro. ADN chỉ gồm 1 mạch PolyNu.

Liên kết của phân tử ADN và ý nghĩa + Các nucleotit trên một mạch đơn liên kết với nhau bằng liên kết cộng hóa trị (liên kết photphodieste) rất bền vững bảo đảm thông tin di truyền trên trên mỗi mạch đơn ổn định. mạch còn lại mới được tổng hợp nên. trong đó mỗi phân tử ADN “con” có 1 mạch PolyNucleotit của ADN “mẹ”. Guanin liên kết với Cytosin bằng 3 cầu nối hydro. Như vậy sẽ tạo nên 2 phân tử ADN “con”. + Giữa các nucleotit trên 2 mạch đơn liên kết với nhau bằng liên kết hydro theo nguyên tắc bổ sung.2.Đa dạng sinh học 1.2. Mỗi nucleotit ở một mạch đơn sẽ kết hợp với một nucleotit tự do có trong nội bào tạo thành mạch đơn mới.3.4. Các nucleotit trên 1 mạch đơn (mạch mã gốc) sẽ kết hợp với các ribonucleotit tự do lấy từ nội bào theo nguyên tắc bổ sung. thông tin di truyền được điều hoà.2. 1. 2 mạch đơn tách nhau dần. 1. Cơ chế tổng hợp ARN Dưới tác dụng của enzym Polymeraza chuỗi xoắn kép ADN duỗi ra làm cho 2 mạch đơn tách nhau dần ra.5. 1.3. các vòng xoắn ADN dễ liên kết với protein dẫn đến cấu trúc ADN ổn đinh. Adenin liên kết với Uracil bằng 2 cầu nối hydro. 13 . Chức năng của Gen Điều hoà thông tin di truyền: Các Nu liên kết với nhau theo nguyên tắc bổ sung nên chiều rộng ADN ổn định. Cơ chế tự nhân đôi của ADN Xảy ra chủ yếu trong nhân tế bào. dưới tác dụng của enzym Polymeraza chuỗi xoắn kép ADN duỗi ra. Tuy là loại liên kết không bền nhưng do số lượng trên ADN lớn cho nên vẫn đảm bảo cấu trúc không gian ADN ổn định và dể bị cắt đứt khi tái bản.

ĐỘT BIẾN GEN 2. muốn hay không muốn. thành phần. xảy ra tại một điểm nào đó trên phân tử ADN. trong đó có loài người. đã đóng một vai trò vô cùng quan trọng trong tiến hóa. Khái niệm đột biến và đột biến gen Đột biến (hay biến dị di truyền) là những biến đổi bất thường trong vật chất di truyền (NST. thúc đẩy sự đa dạng sinh giới. quy định tính trạng và đặc tính của cơ thể. Mỗi biến đổi ở một cặp nuclêôtít nào đó sẽ gây một đột biến gen. Đột biến là một loại biến dị di truyền xảy ra do những biến đổi đột ngột về cấu trúc và số lượng trong vật chất di truyền. những biến đổi này có thể di truyền cho các đời sau. vẫn và luôn xảy ra. Và bất chấp mọi chủ đích của con người.1. 2. đột biến đã. thông tin di truyền được truyền đạt nguyên vẹn từ thế hệ này sang thế hệ khác. Đột biến gen là những biến đổi trong số lượng. 14 . Một trong những nhân tố quyết định góp phần tạo nên thế giới sống đầy phong phú ngày nay.Đa dạng sinh học Bảo quản thông tin di truyền: Nhờ quá trình tự nhân đôi. cho trái đất xanh. trật tự các cặp nuclêôtit. Những biến đổi đó dẫn đến những biến đổi trong cấu trúc phân tử protein và biểu hiện thành một biến đổi đột ngột về một tính trạng nào đó. ADN) dẫn đến sự biến đổi đột ngột của một hoặc một số tính trạng. Truyền đạt thông tin di truyền: trình tự sắp xếp các Nu trong ADN (gene) quy định trình tự sắp xếp axit amin trong protein.

* Sốc nhiệt: là sự tăng hoặc giảm nhiệt độ môi trường một cách đột ngột gây chấn thương bộ máy di truyền. hoặc làm đứt phân tử ADN. 2.Mất một cặp nuclêôtit .Thay thế một cặp nuclêôtít . Trong chọn giống thực vật người ta chiếu xạ với cường độ và liều lượng thích hợp vào hạt nảy mầm. bầu nhụy.Đảo vị trí một cặp nuclêôtít 2. Trong thực nghiệm.3. song có những dạng đột biến thường gặp sau: .3. người ta còn chiếu xạ vào mô thực vật nuôi cấy.1. đặc biệt là bước sóng 2570A được ADN hấp thụ nhiều nhất.Thêm một cặp nuclêôtít .…gây kích thích và ion hóa các nguyên tử khi chúng xuyên qua các mô sống.Các dạng đột biến gen thường gặp Có nhiều loại đột biến khác nhau. tia anpha.3. Gần đây. * Tia tử ngoại: tia có bước sóng từ 1000-4000A. Gây đột biến nhân tạo bằng tác nhân vật lý * Các tia phóng xạ: tia X. chùm nơtron. hạt phấn. 2.Nguyên nhân phát sinh đột biến gen Do những rối loạn trong quá trình tự sao chép của phân tử ADN.2. đỉnh sinh trưởng của thân và cành.Đa dạng sinh học 2. hoặc nối đoạn bị đứt vào ADN ở vị trí mới dưới ảnh hưởng phức tạp của môi trường trong và ngoài cơ thể.2. Gây đột biến nhân tạo bằng tác nhân hóa học 15 . tia bêta. người ta đã gây ra các đột biến nhân tạo bằng tác nhân vật lý hoặc hoá học. tia gamma.

Tuy nhiên. trên một hoặc một số ít cá thể nào đó. tiêm dung dịch vào bầu nhụy. cho nên đa số đột biến gen thường có hại cho cơ thể. 2. 16 . Đột biến gen gây rối loạn trong quá trình sinh tổng hợp prôtêin. Đột biến mất hoặc thêm một cặp nuclêôtit sẽ làm thay đổi các bộ ba mã hoá trên ADN từ điểm xảy ra đột biến cho đến cuối gen và do đó làm thay đổi cấu tạo của chuỗi pôlipeptit từ điểm có nuclêôtit bị mất hoặc thêm. đặc biệt là đột biến ở các gen quy định cấu trúc các enzim. … Để gây đột biến người ta có thể ngâm hạt khô hay hạt nảy mầm ở thời điểm nhất định trong dung dịch hóa chất có nồng độ thích hợp. một số ít trường hợp là có lợi. mất hoặc thêm cặp nuclêôtit.Đa dạng sinh học Đây là những hóa chất mà khi vào tế bào chúng tác động trực tiếp lên phân tử ADN gây ra hiện tượng thay thế. Ngày nay. Đối với vật nuôi. đioxin. có thể cho hóa chất tác dụng lên tinh hoàn hoặc buồng trứng. người ta đã phát hiện được những hóa chất được gọi là “siêu tác nhân đột biến” như: 5-brôm uraxin (5BU). EMS (êtylmêta sunfonat). Đột biến gen cấu trúc biểu hiện thành một biến đổi đột ngột gián đoạn về một hoặc một số tính trạng nào đó.4. Hậu quả của đột biến gen Biến đổi trong dãy nuclêôtit của gen cấu trúc sẽ dẫn tới sự biến đổi trong cấu trúc của ARN thông tin và cuối cùng là sự biến đổi trong cấu trúc của prôtêin tương ứng. cũng không có lợi). có những đột biến gen là trung tính (không có hại. Đột biến thay thế hay đảo vị trí một cặp nuclêôtit chỉ ảnh hưởng tới một axit amin trong chuỗi pôlipeptit. quấn bông có tẩm hóa chất vào đỉnh sinh trưởng của thân hoặc chồi.

tạo nên thể khảm. trong nội bộ cơ thể. Nếu đó là đột biến trội. Khi đột biến xảy ra trong nguyên phân.Đa dạng sinh học 2. Sự biểu hiện của đột biến gen Đột biến gen khi đã phát sinh sẽ được "tái bản" qua cơ chế tự nhân đôi của ADN. Đột biến cấu trúc của gen đòi hỏi một số điều kiện mới biểu hiện trên kiểu hình của cơ thể. nó sẽ biểu hiện trên kiểu hình của cơ thể mang đột biến đó. Nếu đột biến phát sinh trong giảm phân. 17 . có thể biểu hiện ở một phần cơ thể. nó sẽ phát sinh trong một tế bào sinh dưỡng (đột biến xôma) rồi được nhân lên trong một mô. Cũng có một số là đột biến trội. qua thụ tinh đi vào hợp tử. Ví dụ trên một cây hoa giấy có những cành hoa trắng xen với những cành hoa đỏ. giữa cơ thể và môi trường. đột biến là những biến đổi trong vật chất di truyền. nó sẽ đi vào hợp tử trong cặp gen dị hợp và bị gen trội tương ứng át đi. Ý nghĩa của đột biến gen 2.6. Vì vậy cần phân biệt. 2.6. nó sẽ xảy ra ở một tế bào sinh dục nào đó (đột biến giao tử). Qua giao phối. Trong tiến hóa Phần lớn các đột biến tự nhiên là có hại cho cơ thể vì chúng phá vỡ mối quan hệ hài hòa trong kiểu gen. với thể đột biến là những cá thể mang đột biến đã biểu hiện ở kiểu hình. Tuy đột biến thường có hại nhưng phần lớn gen đột biến là gen lặn. đột biến lặn tiếp tục tồn tại trong quần thể ở trạng thái dị hợp và không biểu hiện.5. Đột biến xôma có thể được nhân lên bằng sinh sản sinh dưỡng nhưng không thể di truyền qua sinh sản hữu tính. Chúng chỉ biểu hiện ra kiểu hình khi ở thể đồng hợp và trong điều kiện môi trường thích hợp. Nếu gặp tổ hợp đồng hợp thì nó mới biểu hiện thành kiểu hình. có ý nghĩa trong chọn giống và tiến hóa.1. Nếu đó là đột biến lặn.

diện tích trồng cây chuyển gen trên thế giới đã đạt tới 58. Trong chọn giống Trong chọn giống.7 triệu ha (theo Clive James.7 triệu ha. người ta đã sử dụng các đột biến tự nhiên nhưng không nhiều vì những đột biến này chỉ chiếm tỉ lệ rất nhỏ từ 0.2%.5 triệu ha. 18 . người ta đã gây đột biến nhân tạo bằng các tác nhân vật lý và hóa học để tăng nguồn gen biến dị cho quá trình chọn lọc. Đặc điểm nổi bật nhất của cây trồng biến đổi gen trong thời gian từ 19962002 là tính kháng thuốc diệt cỏ. 2002).Đa dạng sinh học Đột biến tự nhiên được xem là nguồn nguyên liệu của quá trình tiến hóa bởi so với đột biến NST thì chúng phổ biến hơn. Các virut này tấn công và phá hủy các tế bào ung thư phổi và ruột kết.0. 3.7 triệu ha. tổng diện tích trồng cây chuyển gen trên toàn cầu là 67. Năm 2002. Từ những năm đầu thế kỷ XX. Ngoài ra. Trong năm 2003. đặc biệt là chọn giống cây trồng. đứng thứ 2 là tính kháng sâu bệnh. Trong số đó. 2.1. ít ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức sống và sự sinh sản của cơ thể. ngô kháng được sâu gây hại:7. cây đậu nành kháng thuốc diệt cỏ: 36. ỨNG DỤNG CỦA CÔNG NGHỆ GEN Công nghệ gen là ngành kỹ thuật về quy trình ứng dụng kỹ thuật gen Kỹ thuật gen là tập hợp những phương pháp tác động định hướng lên ADN cho phép chuyển gen từ một cá thể của một loài sang cá thể của loài khác. người ta đã tạo thành công các virut tiêu diệt các tế bào ung thư bằng chuyển gen.2.6.

kháng sinh…) với số lượng lớn và giá thành rẻ. ngay lập tức. hoocmôn. 3. ADN của tế bào cho và phân tử ADN làm thể truyền được cắt ở vị trí xác định nhờ các enzim cắt chuyên biệt.Cách tiến hành kỹ thuật gen Kỹ thuật gen được tiến hành thông qua các khâu sau: + Khâu 1: tách ADN của tế bào cho và tách phân tử ADN dùng làm thể truyền từ vi khuẩn hoặc virus.2.coli được cấy gen mã hoá hoocmôn insulin ở người trong sản xuất. + Khâu 2: tạo ADN tái tổ hợp (còn được gọi là ADN lai). tạo ra các giống cây trồng và động vật biến đổi gen. người ta đã cấy gen tổng hợp kháng sinh của xạ khuẩn vào những chủng vi khuẩn dễ nuôi và sinh sản nhanh như E. + Khâu 3: chuyển ADN tái tổ hợp vào tế bào nhận.1. các chủng vi sinh vật mới. prôtêin. vitamin. Ngày nay. 19 . vì vậy giá thành insulin để chữa bệnh đái tháo đường đã rẻ hơn rất nhiều so với trước đây. Tạo ra các chủng vi sinh vật mới Tạo ra các chủng VSV mới có khả năng sản xuất nhiều loại sản phẩm sinh học (axit amin.Đa dạng sinh học Trong sản xuất.coli góp phần nâng cao hiệu qủa sản xuất các chất kháng sinh. công nghệ gen được ứng dụng trong việc tạo ra các sản phẩm sinh học. ghép đoạn ADN của tế bào cho vào ADN làm thể truyền nhờ enzim nối. tạo điều kiện cho gen đã ghép được biểu hiện. Một thành tựu nổi bật trong thập niên 80 của thế kỷ XX là dùng chủng E. 3. enzim.

kháng bệnh bạc lá. chuyển gen kháng virut gây thối củ vào khoai tây… Ở Việt Nam. cà chua. giúp cho hiệu quả tiêu thụ thức ăn cao hơn.. khoai tây. cải bắp. Người ta đã chuyển được gen quy định tổng hợp β-carôten (tiền vitamin) vào tế bào cây lúa và tạo ra giống luá giàu vitamin A. Tạo ra các giống cây trồng biến đổi gen Nhiều gen quy định nhiều đặc điểm quý như năng suất và hàm lượng dinh dưỡng cao. Ví dụ: Dùng tia Gama xử lý giống lúa Mộc Tuyền tạo ra giống lúa MT1 chín sớm. Đã 20 . 3. vitamin A ở ngô. quả to. gen tổng hợp vitamin A. cây thấp và cứng. Đã chuyển được gen xác định mùi sữa ở người vào tế bào phôi bò cái làm cho sữa bò có mùi sữa người và dễ tiêu hóa dùng để nuôi trẻ trong vòng 6 tháng tuổi.2. năng suất tăng 15-25% so với dạng gốc. đu đủ. dưa hấu tam bội không hạt cho năng suất cao. vào một số cây trồng như lúa. kháng sâu bệnh. . góp phần cải thiện tình trạng thiếu vitamin của hơn 100 triệu trẻ em trên thế giới.. trong điều kiện PTN đã chuyển được gen kháng rầy nâu. người ta đã chuyển gen sinh trưởng ở bò vào lợn. gen kháng virut. Rau muống tứ bội cho sản lượng gấp đôi dạng lượng bội.2. Những thể đột biến có lợi được chọn lọc và trực tiếp nhân giống thành giống mới hoặc dùng làm các dạng bố mẹ để lai tạo giống mới. chịu chua. Dưa chuột. hàm lượng mỡ ít hơn lợn bình thường.2.. Tạo động vật biến đổi gen Trên thế giới. chịu phèn. Gây đa bội còn làm tăng hàm lượng các chất hữu cơ có giá trị ở vừng. ngô. thời gian sinh trưởng ngắn.…đã được đưa vào cây trồng.1. kháng sâu.. thuốc lá.Đa dạng sinh học 3. Ví dụ: Củ cải đường tam bội có năng suất cao hơn dạng lượng bội 1020%.

các sản phẩm biến đổi gen này cũng có rất nhiều mặt hạn chế: + Sự biến mất của các loài địa phương. + Trong quá trình thực hiện kỹ thuật di truyền.Đa dạng sinh học chuyển được gen tổng hợp hoomôn sinh trưởng và gen chịu lạnh từ cá Bắc Cực vào cá hồi và cá chép. gây độc tố. gien mới chuyển vào làm hư hỏng hay đột biến một hoặc vài gen khác của thực vật.2. Viện Nghiên cứu lúa gạo Quốc tế đã chuyển thành công các gen quy định tổng hợp vitamin A. Đến nay. 3. điển hình công nghệ gen vào trong sản xuất nông nghiệp đã trở nên phổ biến. DT33. các giống lúa tẻ cho gạo có mùi thơm như tám thơm đột biến (năm 2002).3. Để đáp ứng nhu cầu thị hiếu ngày càng cao đó. cùng với sự gia tăng dân số. gen quy 21 . VLD95-19…. Gây đột biến nhân tạo rồi chọn cá thể đột biến ưu tú để tạo giống mới + Ở lúa: đã tạo ra các giống lúa có tiềm năng năng suất cao như giống lúa DT10. + Nhiều thực phẩm biến đổi gen có thể gây di ứng đối với người sử dụng.….. 3. gạo cho cơm dẻo và ngon như KML39. Tuy nhiên.3. Một số thành tựu chọn giống ở Việt Nam 3.3. Mặt trái của việc ứng dụng công nghệ gen để sản xuất các sinh vật biến đổi gen GMO (Genetically modified organism") Trong giai đoạn hiện nay. đồng nghĩa với nhu cầu của con người cũng ngày càng lớn. việc áp dụng khoa học kỹ thuật. động vật biến đổi gen chủ yếu dùng trong nghiên cứu sự biểu hiện của một số gen và sản xuất thử nghiệm một số prôtêin có giá trị cao.1. gen BT quy định khả năng kháng sâu đục thân. nếp thơm TK106.

3. màu vàng. gen quy định hạt gạo có màu hồng vào 2 giống lúa tẻ đặc sản Nam Bộ là Nàng hương chợ Đào và Một bụi. vụ hè: 87 ngày).2. 3. + Ở lạc: giống lạc V79 được tạo ra bằng chiếu xạ tia X vào hạt giống lạc bạch sa sinh trưởng khoẻ. 3. Giống lúa DT21 (năm 2002) được tạo ra bằng lai giữa giống lúa nếp 415 với giống lúa đột biến ĐV2 (từ giống lúa Nếp cái hoa vàng). hạt to trung bình và đều. hạt to. Phối hợp giữa lai hữu tính và xử lý đột biến Giống lúa A20 (năm 2002) được tạo ra bằng lai giữa 2 dòng đột biến :H20xH30. Thành tựu trong chọn giống vật nuôi Trong chọn giống vật nuôi.3. + Ở đậu tương: giống đậu tương DT55 (năm 2002) được tạo ra bằng xử lí đột biến giống đậu tương DT74 có thời gian sinh trưởng rất ngắn (trong vụ xuân: 96 ngày. 22 .… + Ở cà chua: giống cà chua hồng lan được tạo ra từ thể đột biến tự nhiên của giống cà chua Ba Lan trắng. chống đổ và chịu rét tốt. giúp cho người chăn nuôi bò sữa chỉ cấy các phôi cái.3. do qúa trình tạo giống mới đòi hỏi thời gian rất dài và kinh phí rất lớn nên người ta thường cải tiến giống địa phương. Giống lúa DT16 (năm 2002) được tạo ra bằng lai giữa giống DT10 với giống lúa đột biến A20. cò người chăn nuôi bò thịt thì chỉ cấy toàn phôi đực. Ngoài ra người ta còn dùng công nghệ gen để phát hiện sớm giới tính của phôi (7 ngày sau khi thụ tinh). nuôi thích nghi hoặc tạo giống ưu thế lai.Đa dạng sinh học định hàm lượng nguyên tố vi lượng sắt. vỏ dễ bóc.

Đa dạng sinh học Bên cạnh đó. Tóm lại sự biến đổi di truyền xuất hiện do các cá thể có sự sai khác nhỏ về các gen của nó. Điều này thể hiện qua những biến đổi di truyền trong hay giữa các quần thể. cấu tạo của mã di truyền. đã chọn nhanh và chính xác những con bò làm giống. Những biến đổi mới xuất hiện trong các cá thể do sự đột biến gen hay thể nhiễm sắc và trong các cơ thể do sự sinh sản hữu tính có thể lan rộng ra quần thể bởi sự tái tổ hợp. thấp nhất là kiểu gen AA. người ta còn xác định được kiểu gen BB cho sản lượng sữa cao nhất. chịu đựng bệnh tật và khả năng thích nghi với các điều kiện môi trường luôn luôn thay đổi. Sự sai khác nhỏ đó của gen được coi như những allen và các sự 23 . tiếp đó là kiểu gen AB. Những đơn vị của thể nhiễm sắc được mã hóa đối với những protein đặc biệt. Một loại đa dạng di truyền khác được xác định ở tất cả mức độ của cơ thể bao gồm số ADN trong tế bào trong cấu trúc và số thể nhiễm sắc. Đặc điểm biến đổi gen là rõ nét: có thể tạo ra sự biến đổi tiến hóa tự nhiên và chọn lọc nhân tạo do quá trình nuôi trồng. Đa dạng di truyền trong một loài thường được thể hiện qua bản chất của sự sinh sản trong quần thể. Đó là các thành phần của axit nucleic. Chỉ có một phần nhỏ (ít hơn 1%) nguyên liệu gen của cơ thể bậc cao là vượt ra ngoài hình dạng và chức năng của cơ thể. Nhờ đó. Nguồn biến đổi di truyền này có mặt trong quần thể lai chéo đã tác động lên quần thể đó bằng sự chọn lọc cách sống khác nhau nhờ sự biến đổi tần số gen trong vốn gen đó và điều đó là tương đương với sự tiến hóa quần thể. CHƯƠNG II: ĐA DẠNG GEN ĐA DẠNG GEN Đa dạng gen (hay đa dạng di truyền) là đòi hỏi của bất kỳ loài nào để đảm bảo sự sinh sản. Các cá thể trong quần thể thường khác nhau về di truyền với các quần thể khác.

động vật. 24 . Toàn bộ sự sắp xếp của gen và allen trong quần thể tạo thành vốn gen cho quần thể. Những biến đổi của các allen của một gen có thể tạo ra những dạng protein mà chúng khác về cấu trúc và chức năng và đến lượt mình sự khác nhau đó sẽ được thể hiện qua tính chất phát triển và sinh lý học của từng cá thể. và vi sinh vật. còn màu mắt.Số lượng allen trong gen đa hình. khả năng loài sinh sản hữu tính sắp xếp lại một cách lộn xộn các allen trong sự tổ hợp làm tăng khả năng bất ngờ đối với sự biến đổi di truyền. nhóm máu. Sự biến đổi gen trong quần xã được đo bằng: . giải phẫu. . 1. sinh hóa.1. trong khi đó tổ hợp allen của bất kỳ cá thể nào trong quần thể sẽ tạo ra các kiểu nhân của nó. Trong các môi trường đặc biệt các kiểu nhân cho ra các kiểu hình riêng thể hiện qua các đặc tính hình thái. Đột biến cung cấp những nguyên liệu cơ bản cho biến đổi về di truyền. Đa dạng di truyền tồn tại trong một loài và giữa các loài khác nhau . sinh lý. sâu răng… là do môi trường.Đa dạng sinh học khác nhau tăng lên do đột biến tức là sự thay đổi ADN. Các gen có sự trao đổi giữa các thể nhiễm sắc và được sắp xếp lại trong khi lai chúng được thực hiện trong phân chia tế bào có tơ meiotic và sự tái tổ hợp mới được tạo ra khi các giao tử từ bố mẹ hợp nhất để tạo ra con cháu có nét độc đáo trong di truyền.Số lượng gen trong một số cá thể mà cá thể đó là đa hình.… là do kiểu gen. … Một số đặc tính của con người như gầy béo. nấm. Những biến đổi di truyền tăng lên khi con cháu nhận sự tái tổ hợp gen và thể nhiễm sắc từ bố mẹ của chúng qua sự tái tổ hợp gen qua sinh sản hữu tính. Định nghĩa Đa dạng di truyền là tất cả các gen di truyền khác nhau của tất cả các cá thể thực vật.Số lượng gen trong quần thể mà quần thể đó là đa hình .

Tập hợp các biến dị gen trong một quần thể giao phối cùng loài có được nhờ chọn lọc.2. được duy trì bền vững ở các đơn vị phân loại khác nhau và thường ít có biến dị. vai trò của những ADN còn lại và tầm quan trọng của các biến dị gen của nó vẫn chưa được làm rõ. tạo thành mã di truyền. Hơn nữa. Mức độ sống sót của các biến dị khác nhau dẫn đến tần suất khác nhau của các gen trong tập hợp gen. Như vậy. những gen kiểm soát quá trình sinh hóa cơ bản. Xét cho cùng.2. Ước tính cứ 109 gen khác nhau phân bố trên sinh giới thì có 1 gen không có đóng góp đối với toàn bộ đa dạng di truyền. một số lớn các biến dị phân tử trong hệ thống miễn dịch của động vật có vú được quy định bởi một số lượng nhỏ các gen di truyền. Điều này cũng tương tự trong tiến hoá của quần thể. một quần xã hoặc giữa các loài. Đối với các gen duy trì sự tồn tại của các gen khác cũng tương tự như vậy.1. đa dạng di truyền chính là sự biến dị của sự tổ hợp trình tự của bốn cặp bazơ cơ bản. mặc dù những biến dị này nếu có sẽ ảnh hưởng nhiều đến tính đa dạng của sinh vật. Chỉ một phần nhỏ (thường nhỏ hơn 1%) vật chất di truyền của các sinh vật bậc cao là được biểu hiện ra ngoài thành các tính trạng kiểu hình hoặc chức năng của sinh vật. thành phần của axit nucleic. các quần xã. 1. tầm quan trọng của biến dị gen là rất rõ ràng: nó tạo ra sự thay đổi tiến hoá tự nhiên cũng như chọn lọc nhân tạo . là sự đa dạng về gen có thể di truyền được trong một quần thể hoặc giữa các quần thể.Đa dạng sinh học Đa dạng di truyền là sự đa dạng về thành phần gen giữa các cá thể trong cùng một loài và giữa các loài khác nhau. Tính đa dạng ở mức độ của các nhóm sinh vật 1. Đa dạng di truyền là biểu hiện sự đa dạng của các biến dị có thể di truyền trong một loài. Đặc biệt. Sự đa dạng gen ở động vật 25 .

Tổng số dị hợp tử trong các loài bao gồm 2 thành phần: Sự khác nhau về gen giữa các cá thể trong quần thể và sự khác nhau giữa các quần thể. Trong mỗi một nhóm cho dù mức độ đa dạng gen có khác nhau do các mô hình lịch sử và đời sống đã tạo ra các dòng gen và độ lớn của quần thể khác nhau. bò sát và động vật có vú. Số đo thông thường đã sử dụng về sự khác nhau trong quần thể là Fst.0 (không có sự thay đổi trong quần thể) cho gần đến 1. 1992).Đa dạng sinh học Đối với các dữ liệu allozyme tức là trị số trung bình của dị hợp tử (H s tỉ lệ các locus mang 2 alen) ở loài động vật không xương sống lớn hơn động vật có xương sống. Khoảng 25 – 30% trung bình số loài thay đổi là do sự di truyền khác nhau trong quần thể.2. Những quần thể lớn sự biến đổi di truyền lớn hơn quần thể nhỏ. Do đó sự hiểu biết về sự phân bố địa lý của sự đa dạng gen là điều cần thiết đối với các nhà quản lý phải đối mặt với những quyết định về phân quần thể nào của các loài nguy cấp cần phải bảo vệ. Giá trị trung bình chỉ 1 – 10% của tổng số biến đổi của lòai chim hoặc loài côn trùng là đặc tính gây ra sự khác nhau trong quần thể. Lí do chính là nhiều nhóm cá thể phức tạp sống có xu hướng chia nhỏ quần thể hơn và những quần thể lớn hơn là một tổ hợp. 1. sự sắp xếp từ 0. lưỡng cư. hầu hết các loài trong các nhóm đó cho thấy con số đáng kể của những quần thể bị phân chia. 26 . Sự đa dạng gen ở thực vật Số lớn của hệ thống sống của chúng tạo ra sự khác nhau trong cấu trúc di truyền của quần thể trong các loài thực vật nhiều hơn trong các loài động vật. tỉ số của dị hợp tử khác nhau giữa các quần thể. có thể dự đoán mức độ cao ở dòng gen giữa chúng. Mặt khác ở chim và côn trùng cho thấy sự thay đổi nhỏ trong quần thể. như chim.0. Cho dù trị số Fst là khác nhau lớn.2. bò sát có mức độ biến đổi di truyền là tương tự. trái lại các loài lưỡng cư có mức độ cao hơn và các loài cá mức độ thấp hơn (Ward et al. Nhìn chung. Giá trị trung bình của Fst là lớn nhất đối với một số động vật thân mềm.

09 – 0. Thí dụ sự khác nhau về mặt di truyền đã chứng minh trong những loài vi sinh vật đơn lẻ như Chlamydomonas reinhardtii với ít nhất 159 dòng biến đổi.2). những nghiên cứu về các loài thực vật và động vật không thể ước tính chính xác trong cùng một lúc mặc dù đã biết chắc quy mô đa dạng ở nấm và vi sinh vật nói riêng là đáng kể.07).Đa dạng sinh học Chẳng hạn những loài thụ phấn nhờ gió có mức độ dị hợp tử cao (Hs=0. 1984). Những loài nuôi trồng mà được lựa chọn để nhân giống thường có sự giảm mức độ biến đổi gen. cả hai nhóm này có mức độ cao hơn thực vật tự thụ phấn (Hs=0. trung tâm giống gốc. Tương tự.3.12). Nấm và Giun tròn đã tìm thấy ở những loài Khoai tây hoang dại ở dãy núi Andơ thuộc Nam Mỹ. Sự đa dạng gen ở các cơ thể sống khác Quy mô của đa dạng gen trong nhóm. Tỷ lệ cao hơn là trong quần thể thực vật thụ phấn nhờ động vật (Hs=0. quần thể mức độ vùng hoặc quần thể phân bố rộng. Ở thực vật tự thụ phấn cho thấy mức độ khác nhau vể mặt di truyền trong quần thể cao hơn những loài tạp giao trong sinh sản hoặc các loài cùng giao phối. Chẳng hạn tính chống chịu của nấm mốc sương trong hạt kê không xuất hiện trong trồng trọt nhưng đã tìm thấy có liên quan với những chủng hoang dại ở Nigeria. Sự đa dạng gen ở những loài hoang dại đã liên quan đến thực vật bản xứ phải duy trì có thể sử dụng và để cải tạo những đặc tính ở các loài thực vật bản xứ. điều này có thể gây ra sâu bệnh hoặc giảm sự sinh sản. Tầm quan trọng biến đổi của allozyme ảnh hưởng đến sự thích ứng chưa biết nào đó. Những kinh nghiệm trong nghiên cứu đã gợi ý rằng sự khác nhau lớn về gen trong quần thể nó thể hiện những dấu hiệu thích ứng (Bradshaw. Neurospora crassa 27 . 1. Sự phân bố về địa lý của các loài thực vật cũng là một thông số quan trọng điều khiển tính đa dạng gen trong và giữa các quần thể. tính chống chịu virut của Khoai tây.2.15 – 0. Vi khuẩn. Các loài thực vật với khu phân bố nhỏ thì sự thay đổi di truyền trong quần thể là trung bình và nhỏ hơn quần thể phân bố hẹp.

1. . 2. có 3 nhóm cây trồng đang được nông dân sử dụng. Trong đó nhóm giống cây trồng này có những giống đã được nông dân sử dụng và lưu truyền hàng nghìn năm nay. .300 giống của 115 loài cây trồng. Ngân hàng gen cây trồng Quốc gia đang bảo tồn 12. vật nuôi. Hiện nay. Mức độ đa dạng sinh học của hệ thực vật vây trồng ở Việt Nam cao hơn nhiều so với dự đoán. trước khi đưa ra sản xuất rộng rãi. ĐA DẠNG GEN TRONG NÔNG NGHIỆP Ở VIỆT NAM Theo đánh giá của Jucovki (1970). hiện nay đang sử dụng trong sản xuất nông nghiệp 16 nhóm các loài cây trồng khác nhau. phần lớn không còn trong sản xuất và trong tự nhiên 28 . khả năng chống chịu sâu bệnh cao…được các nhà khoa học chọn lọc. Ở Việt Nam. lai tạo thành.Các giống cây trồng bản địa: Nhóm giống cây trồng này hiện nay đang chiếm vị trí chủ đạo đối với nhiều loại cây trồng. được hội đồng khoa học Bộ Nông Nghiệp và Phát triển nông thôn xem xét công nhận. .Các giống cây trồng mới: Là những giống cây trồng có khả năng cho năng suất cao và có một số đặt tính tốt khác nhau như: phẩm chất nông sản tốt. Nguồn gen giống cây trồng. Những năm gần đây các giống cây trồng được các nhà khoa học chọn lọc và lai tạo mới cũng như các loại giống cây trồng được nhập nội.Các giống cây trồng được nông dân ở các tỉnh biên giới trao đổi với nhau qua biên giới hoặc mua bán qua đường tiểu ngạch.Đa dạng sinh học trên 3000 và trên 3500 kiểu huyết thanh của Salmonella (Board on Agriculture. 2. Việt Nam là một trong 12 trung tâm nguồn gốc giống cây trồng của thế giới. 1994). Quy mô lan rộng trong tự nhiên là không chắc chắn. Đây là tài sản quý của đất nước. với tổng số trên 800 loài cây trồng với hàng nghìn giống khác nhau.

21 giống bò (5 giống nội). 3 giống trâu (2 giống nội). Các kiểu gen ở Việt Nam thường có nhiều biến dị. chớp.Về vật nuôi. 10 giống vịt (5 giống nội). bồ câu. . hươu và nai (có khoảng 10 ngàn con hươu nai được nuôi trong toàn quốc). 1 giống cừu. Trong đó có những biến dị xảy ra dưới tác động của các yếu tố tự nhiên ( sấm. Một bộ phận quan trọng của số giống này là nguồn gen bản địa với nhiều đặc tính quý mà duy nhất chỉ có nước ta có. Đặc trưng đa dạng của nguồn gen Các biểu hiện của kiểu gen (geno-type) ở Việt Nam rất phong phú.1.2. 7 giống ngan. 2. 5 giống dê (2 giống nội). 3 giống ngựa (2 giống nội). Riêng kiểu gen cây lúa (Oryza saltivaI) có đến hàng trăm kiểu hình (Phenotype) khác nhau. thể hiện ở gần 400 giống lúa khác nhau. bức xạ…).Đa dạng sinh học nữa. Đây là một trong những nguồn tạo giống mới. hiện nay Việt Nam có 14 loài gia súc và gia cầm đang được chăn nuôi chủ yếu bao gồm 20 giống lợn trong đó có 14 giống nội. có những đột biến xảy ra do những tác nhân nhân tạo. (3 giống nội). 5 giống ngỗng (2 giống nội). Bảng 1. 27 giống gà (16 giống nội).DDSH gen ở Việt Nam chứa đựng khả năng chống chịu và tính mềm dẻo sinh thái cao của các kiểu gen (genotype). 4 giống thỏ (2 giống nội). đột biến. Số giống cây trồng được công nhận chính thức (1977 – 2004) STT Loài cây trồng 1 2 3 4 5 Lúa Ngô Khoai lang Khoai tây Khoai sọ Số giống 156 47 9 8 1 STT 19 20 21 22 23 Loài cây trồng ớt Xoài Sầu riêng Chôm chôm Nhãn Số giống 1 5 5 2 5 29 .

Từ năm 1600 trước công nguyên đến năm 1900: trung bình 4 năm mất 1 loài. Trong thế kỷ 20. Từ năm 1900 đến 1980: 1 năm mất 1 loài. 30 . Từ 1980 đến 2000 : 1 ngày mất 1 loài. TÌNH TRẠNG SUY THOÁI ĐA DẠNG GEN Ngoài việc tạo ra các giống mới không phải là đảm bảo cho tính đa dạng của gen khi chưa biết trước những sản phẩm đó có gây hại cho con người hay không thì con người đã và đang tiêu diệt rất nhiều loài động vật và thực vật trên trái đất này. Nhiều loài bị tuyệt chủng khi còn chưa được con người biết đến. 2005] 3. bộ nông nghiệp và phát triển nông thôn Việt Nam. loài người đã tiêu diệt khoảng 700 loài động thực vật. Dự báo từ 2001 đến 2010: 1 giờ mất 1 loài.Đa dạng sinh học 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 Sắn Đậu tương Lạc Đậu xanh Vừng Cà chua Cải bắp Cải ăn lá Cải củ Dưa hấu Dưa chuột Đậu côve leo Đậu hà lan Tổng số 2 22 14 7 1 14 3 2 2 3 3 1 2 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 Cam quýt Bưởi Dứa ổi Bông Cao su Cà phê Chè Dâu tằm Mía Hoa Cỏ ngọt 35 2 4 2 1 9 14 14 1 1 2 2 1 358 [Nguồn: Khoa học công nghệ và phát triển nông thôn 20 năm đổi mới.

dược liệu. vượn bạc má. càte. voọc mũi hếch. vượn má hung. gen. trong vòng khoảng 10 năm cuối thế kỷ 20. tiện nghi môi trường….Đa dạng sinh học Cho đến cuối thế kỷ 20. công. voọc đầu trắng. nguyên vật liệu. 31 . thực phẩm. trên 700 loài động. thực vật Việt Nam đã biến mất hoặc bị đẩy vào tình trạng nguy hiểm. trắc. bò rừng. bò xám. hươu vàng. cá sấu…. vượn Hải Nam. loài người đã làm biến mất khoảng từ 20% đến 50% số loài trên Trái Đất. trầm hương. các cóc Tam Đảo.) đồng thời phải chống chịu với các tai biến sinh thái ngày càng tăng (dịch bệnh gia súc. hổ. Suy thoái sinh học ở Việt Nam đến nay là rất đáng ngại. bò tót. cheo cheo napu. Suy thoái đa dạng sinh học làm cho loài người mất dần các nguồn tài nguyên quý giá ( lương thực. hươu cà toong. bời lời. trong đó có hầu hết các giống loài có giá trị kinh tế cao như: Động vật: Tê giác 1 sừng. vượn đen tuyền. hươu xạ. voi. gà lôi lam. dịch hại cây trồng…) do mất cân bằng sinh thái. Thực vật: sâm Ngọc Linh.

Đa dạng sinh học CHƯƠNG III: BẢO TỒN GEN Khi các loài sinh vật đang bị suy thoái và một số đang có nguy cơ tuyệt chủng thì chúng ta phải có những hình thức để bảo tồn các nguồn gen quý giá để lưu giữ cho các thế hệ mai sau. quá trình xói mòn di truyền dường như còn sẽ tiếp tục diễn ra với tốc độ nhanh hơn trong tương lai. 1. gia cầm. Theo báo cáo của tổ chức FAO và môi trường cho thấy: “Các đặc tính ưu tú về di truyền của các giống cây trồng. phẩm chất các sản phẩm của hầu hết các cây trồng trọt vật chăn nuôi. bảo tồn và khai thác nguồn di truyền cây trồng hợp lý cần sự nỗ lực của toàn thế giới. cải thiện phẩm chất. mọi người đều đồng ý rằng sự mất mát cây trồng diễn ra trong mấy chục năm qua là thật khủng khiếp. những chiến lược tổng thể kết hợp được các hoạt động kinh tế với hoạt động bảo vệ trên toàn khu vực. Bảo tồn sự đa dạng và di truyền là điều vô cùng quan trọng để giữ vững và cải thiện năng suất. các loài thủy sinh và các vi sinh vật kể cả ở dạng đã được thuần chủng và dạng hoang dại vô cùng cần thiết đối với các chương trình chọn giống để tăng năng suất. tạo sự thích nghi với các điều kiện môi trường khác nhau và nhiều đặc tính tốt”. tạo tính kháng sâu bệnh. các loài gia súc. cây làm thuốc. việc thu thập. Do đó. Các chính phủ thường quy hoạch những vùng có tầm quan trọng đặc biệt về tính đa dạng sinh học thành những Khu bảo tồn đa dạng sinh học. Ví dụ như trong vòng 40 năm qua 95% giống lúa mỳ Hy Lạp đã bị mất do xu hướng thương mại. Hiện nay. CÁC PHƯƠNG THỨC BẢO TỒN NGUỒN GEN Đa dạng sinh học cần được bảo tồn bằng một loạt các biện pháp nhằm đảm bảo an toàn cho các loài và các kho dự trữ gen như xây dựng và duy trì những khu vực bảo vệ. thủy sản và lâm nghiệp. Bảo tồn đa dạng sinh học ở tất cả các mức 32 .

Bảo tồn đa dạng sinh học nguyên vị đang chiếm một tỉ lệ lớn hiện nay trên thế giới. trong đó rất nhiều loài chưa được xác định nhưng có thể có giá trị sử dụng cao trong tương lai. về độ phong phú các loài và biến động quần thể. Bảo tồn nguyên vị (In situ) Bảo tồn In situ nguồn gen cây trồng là duy trì các loài cây trồng tại vùng xuất xứ. tập đoàn đồng ruộng… là những phương tiện phục vụ cho bảo tồn Ex situ. Bảo tồn chuyển vị (Ex situ) Bảo tồn Ex situ là phương pháp duy trì các loài cây ngoài phạm vi xuất xứ của chúng. 1. Cách bảo vệ này hiệu quả hơn vì nó cho phép các quần thể tiếp tục thích nghi trong các điều kiện có được bằng các quá trình tiến hoá tự nhiên. Bảo tồn In situ liên quan nhiều đến địa điểm hơn là đến từng loài. 33 . Một số chương trình quản lý kết hợp cả hai tiếp cận này. kể cả những loài cây là họ hàng của những loài cây trồng. Bảo tồn In situ cho phép chúng ta nghiên cứu về loài trong phạm vi môi trường tự nhiên của chúng.Đa dạng sinh học độ là duy trì một cách cơ bản các quần thể của các loài có thể thực hiện được hoặc các quần thể xác định được. hay nói cách khác là bảo vệ trong tự nhiên hoang dại của chúng. Như vậy có thể hoặc là bảo vệ nguyên vị hoặc bảo vệ chuyển vị. Vườn thực vật. Trong bảo tồn In situ chúng ta cần có các kiến thức về phạm vi môi trường sinh sống. Bảo tồn In situ là một hệ thống hoạt động vì nó cho phép các động lực tiến hóa tác động lên vật liệu bảo quản. cho nên đối tượng bảo tồn gồm cả các loài đã được xác định và chưa được xác định. ngân hàng gen.2.1. 1. Nó cũng là nguồn dự trữ tự nhiên của nguồn tài nguyên di truyền thực vật. Loại bảo tồn này là hoàn toàn thích hợp đối với nhiều loài cây dại. kho lạnh.

có khả năng thích nghi với môi trường tốt hơn giống cải tiến. có đặc tính nông sinh học quý đang tồn tại trong các trang trại của nông dân như: 400 giống lúa mùa địa phương ở các tỉnh phía nam. Phương pháp này có ưu điểm là các giống địa phương có tính ổn định cao. đất đai và phong tục tập quán nhiều giống thuộc nhiều loài cây có giá trị kinh tế nhất là đối với nền kinh tế địa phương khó có thể thay 34 . nổi tiếng như giống lúa Một Bụi. Đối với động vật cũng bằng kỹ thuật tương tự (bảo quản phôi. hồi. các giống lúa chịu mặn ở các tỉnh phía Bắc: Cườm. Đây là phương pháp được tồn tại từ rất lâu đời. vai trò bảo tồn nguồn gen chủ yếu là do nhân dân địa phương bảo vệ và khai thác sử dụng.1. Các giống mới cải tiến vì cần đầu tư cao và đắt đỏ chỉ thích hợp cho các vùng có điều kiện thâm canh hoặc giao lưu hàng hóa tốt. Ở nước ta hiện này có hàng nghìn giống cây trồng địa phương. Do nhiều nguyên nhân. Cây cỏ cũng có thể bảo vệ trong ngân hàng hạt giống và các sưu tập germplasm. Điều rõ ràng là bảo vệ chuyển vị hiện nay chỉ có thể thực hiện được với một tỉ lệ rất nhỏ vì rất tốn kém. 2. Chiêm Đá mà chưa giống mới nào có thể thay thế được. CÁC BIỆN PHÁP BẢO TỒN NGUỒN GEN 2. cây trồng. có khả năng chống chịu chua. nhưng phức tạp hơn. như điều kiện sinh thái. Các loại cây có giá trị: hồi. nước sâu và khô hạn. nước mặn. Bảo tồn nguồn gen trong trang trại Là hình thức bảo tồn ĐDSH. trứng. tinh trùng). dẻ Cao Bằng… đã được nhân dân địa phương gây trồng tại chỗ từ hàng trăm năm nay và nguồn tài nguyên di truyền không chỉ được bảo vệ nguyên vẹn mà còn được phát triển rộng rãi ra các địa phương khác. Trong lâm nghiệp một số loài cây có giá trị như Quế. quế… được gây trồng từ hàng trăm năm nay tại địa phương và vẫn được bảo vệ nguyên vẹn và phát triển rộng rãi. gia súc trong trang trại. phèn. Bầu.Đa dạng sinh học Nhiều loài sinh vật có thể bảo tồn bằng cách nuôi trồng hay nuôi trong chuồng.

Đa dạng sinh học

thế bằng giống mới cải tiến. Ví dụ như các cây lương thực phụ, các loài rau, cây ăn quả địa phương như vải thiều Thanh Hà, nhãn lồng Hưng Yên, bưởi Đon Hùng, quýt Bắc Giang…Những loài cây này có thể đã là những cây được nhân dân gieo trồng, nhưng cũng có thể là những loài mọc tự nhiên nhưng được cả cộng đồng bảo vệ, khai thác sử dụng.

2.2. Ngân hàng gen hạt giống Ngân hàng gen hạt giống là những bộ sưu tập hạt giống thu lượm từ các cây hoang dại và cây trồng. Hạt được lưu giữ trong điều kiện lạnh và khô trong một thời gian dài, sau đó lại cho nảy mầm. Hiện nay có hơn 50 ngân hàng hạt giống trên thế giới. Tuy nhiên kiểu bảo tồn này nhiều lúc cũng gặp khó khăn nhất định như mất điện, hỏng thiết bị…có thể xảy ra bất ngờ. Kể cả khi được giữ lạnh thì hạt cũng dần dần mất khả năng nảy mầm do dự trữ năng lượng quá lâu và do tích tụ các biến đổi nguy hại. Có thể thấy phương pháp này có những điểm chính cần chú ý sau: * Hình thức lưu giữ: Lưu giữ ex-situ quỹ gen của các loài cây có hạt giống dễ tính (hạt giống Othordox). * Đối tượng: Cây có hạt giống Othordox. (dễ bảo quản). * Đặc điểm của phương pháp: Hạt giống được làm khô ở điều kiện đặc biệt và lưu giữ trong kho lạnh bảo quản nguồn gen ở các chế độ: + Dài hạn: Nhiệt độ -100C, Ẩm độ 40%, lưu giữ nguồn gen 50 năm + Trung hạn: Nhiệt độ 40C, Ẩm độ 45%, lưu giữ nguồn gen 25 - 30 năm + Ngắn hạn: Nhiệt độ 150C, Ẩm độ 60 - 65%, lưu giữ nguồn gen 3-5 năm Sau thời hạn đó phải nhân lại để đảm bảo chất lượng và trẻ hoá nguồn gen đang lưu giữ. Tuy nhiên trong điều kiện trang thiết bị hiện tại ở ngân hàng gen quốc gia, việc nhân lại nguồn gen được tiến hành sau khi lưu giữ 7 - 10 năm (đối với chế độ bảo quản dài hạn), 5-7 năm (đối với chế độ bảo quản trung hạn).

35

Đa dạng sinh học

* Ưu điểm: Phương pháp lưu giữ này cho phép giữ nguyên trạng đặc tính di truyền của nguồn gen, bảo tồn 1 lượng lớn nguồn gen, có tính an toàn cao và thuận lợi cho việc quản lý và cung ứng. * Nhược điểm: Nguồn gen không tiến hoá trong tự nhiên, chịu ảnh hưởng điều kiện thiết bị, điện, mất khả năng nảy mầm do dự trữ năng lượng quá lâu. * Số lượng nguồn gen đang được lưu giữ: Đến đầu năm 2003 Ngân hàng gen hạt giống đang lưu giữ 10.300 giống của cây trồng có hạt. Để khắc phục nhược điểm của phương pháp này người ta phải gieo trồng định kỳ, chăm sóc và thu hoạch hạt giống mới để cất giữ. Cho đến nay hơn 2 triệu bộ sưu tập hạt giống đã có mặt trong các ngân hàng hạt giống nông nghiệp. Tuy nhiên những cây trồng có ý nghĩa khác cho từng khu vực như cây dược liệu, cây lấy sợi…vẫn chưa được lưu giữ trong các ngân hàng này. Họ hàng hoang dại của các loại cây trồng vẫn chưa được tập hợp đầy đủ trong các ngân hàng hạt giống mặc dù các loài này vô cùng hữu ích trong các chương trình tạo giống cây trồng. Tuy nhiên cũng phải tất cả các loài đều có thể bảo tồn bằng hạt giống. Khoảng 15% số loài thực vật trên thế giới có hạt thuộc loại “bảo thủ”, tức là không thể tồn tại hoặc không thể chịu đưng được các điều kiện nhiệt độ thấp và kết quả là không thể cất giữ trong các ngân hàng hạt giống. Các loại cây trồng này có loài rất có giá trị như cao su, coca là không thể lưu giữ lâu. Phương pháp có thể lưu giữ các loài này chỉ bằng cách lưu giữ phôi sau khi đã loại bỏ vỏ áo ngoài của hạt, nội nhũ và các mô khác. Một số loài cũng được duy trì bằng phương pháp nuôi cấy mô trong những điều kiện có khống chế hoặc chúng được nhân giống bằng cắt chiết từ cây mẹ. Khoảng 60 – 70% các loài thực vật tái sinh và bảo tồn nòi giống của mình bằng phương thức tạo hạt hữu tính là có thể bảo quản hạt khô trong điều kiện lạnh – nhóm cây có hạt “orthodox”. Khi được làm khô, độ ẩm 5 – 7% hạt có thể kéo dài sự sống lâu trong kho lạnh. Theo lý thuyết thì có thể bảo toàn sức sống

36

Đa dạng sinh học

của hạt tùy theo loài cây trên hàng trăm năm. Các kho bảo quản hạt vì thế sớm được đầu tư thành lập và là hình thức bảo quản exsitu quan trọng nhất. Tùy theo nhu cầu bảo quản dài, trung hay ngắn hạn mà các kho hạt có những trang thiết bị và kỹ thuật phù hợp. Tương ứng, các tập đòan hạt được giữ trong các điều kiện ngắn, trung và dài hạn còn được gọi là những tập đoàn công tác, họat động và cơ bản.

2.3. Ngân hàng gen đồng ruộng Đây là thuật ngữ chỉ các tập đoàn thực vật sống được duy trì ngoài khu cư trú tự nhiên của chúng. Chúng có thể là các tập đoàn trồng trên đồng ruộng, trong các công viên, các vườn thực vật… Pương pháp này có những điểm chính cần chú ý sau: * Hình thức lưu giữ: Lưu giữ nguồn gen trên đồng ruộng thí nghiệm, trong chậu vại, nhà lưới, ... * Đối tượng: Những loài cây lâu năm như cây ăn quả, cây công nghiệp, cây thuốc, cây lấy gỗ, các loài cây có hạt “recalcitrant” – loại hạt không thích nghi với sấy khô và bảo quản lạnh, các loài cây có hạt “orthodox” và cây sinh sản vô tính khi chưa thiết lập được các ngân hàng hạt giống và in vitro thích hợp. * Phương pháp: Đối với cây hàng năm: Bảo tồn Ex-situ nếu ngân hàng gen đồng ruộng không phải tại nơi xuất xứ của loài cây cần bảo tồn, In-situ nếu ngân hàng gen đồng ruộng tại nơi xuất xứ của loài cây cần bảo tồn. Đối với cây lưu niên: Tạo lập các vườn bảo tồn quỹ gen cây lưu niên tại các cơ quan nghiên cứu khoa học hoặc các địa phương; Bảo tồn In situ tại vườn gia đình. * Đặc điểm của phương pháp:
37

800 giống (gồm Bạc Hà. củ Từ. Dong Trắng. Khoai Lang. nguy cơ xói mòn nguồn gen trong quá trình bảo quản do sâu bệnh và các điều kiện sinh thái bất lợi.Đa dạng sinh học + Bảo tồn ex .situ: . .Nhược điểm: Chỉ bảo đảm áp dụng được đối với các nguồn gen đang có lợi ích cộng đồng. Khoai Sọ. kết hợp đánh giá mô tả. Sắn. * Số lượng nguồn gen đang được lưu giữ: Đến đầu năm 2003 Ngân hàng gen đồng ruộng đang lưu giữ 1.Ưu điểm: Bảo quản được lượng lớn các nguồn gen (Tập đoàn cơ bản).Ưu điểm: Bảo đảm được quá trình tiến hoá tự nhiên của nguồn gen. theo dõi khả năng chống chịu sâu bệnh hại và các điều kiện sinh thái bất lợi đối với nguồn gen và các giai đoạn sinh trưởng phát triển của cây trồng. + Bảo tồn in . Gừng. 38 . hạn chế sự tiến hoá tự nhiên của nguồn gen. Dong Riềng. .situ: . Vườn tiêu bản quỹ gen cây lưu niên 192 giống của 22 loài cây lưu niên. củ Mỡ. Nghệ…). củ Nâu. đòi hỏi phải thường xuyên nâng cao năng lực và ý thức của cộng đồng. hiệu quả khai thác sử dụng cao.Nhược điểm: Chi phí tốn kém. làm giảm nguy cơ xói mòn nguồn gen trong tự nhiên. Riềng. Địa Liền.

nhất là các nguồn gen có nguy cơ xói 39 . bao phấn.Lưu giữ trong ống nghiệm các cơ quan. mô phân sinh. phôi. phôi. ADN .Các nguồn gen dùng để nhân nhanh phục vụ các chương trình chọn tạo và nhân giống. mô hoặc tế bào bằng kỹ thuật nuôi cấy mô nhằm duy trì nguồn gen dưới hình thức sinh trưởng chậm (phương pháp này đang được áp dụng tại NHG cây trồng quốc gia). có khả năng tạo quần thể cây đồng nhất với số lượng lớn.Bảo quản siêu lạnh trong Ni tơ lỏng (-196 oC) các đối tượng Callus. * Đối tượng: .Vật liệu sinh sản vô tính . * Phương pháp: .Các loài cây khó bảo quản trong Ngân hàng gen hạt giống và Ngân hàng gen đồng ruộng..Đa dạng sinh học 2.4.Đảm bảo độ an toàn và sạch bệnh cao.. trong điều kiện vô trùng. .Với phương pháp bảo quản siêu lạnh có thể bảo quản được lâu dài với số lượng lớn và độ ổn định.Các loại cây có hạt . mô. . Ngân hàng gen invitro Đây là tập đoàn các vật liệu di truyền được bảo quản trong môi trường dinh dưỡng nhân tạo. tế bào. Protoplast. cơ quan. hạt giống và ngân hàng ADN. * Đặc điểm của phương pháp: + Ưu điểm: . của các nguồn gen trong điều kiện duy trì sinh trưởng tối thiểu hoặc ngừng sinh trưởng tạm thời. . * Hình thức lưu giữ: Lưu giữ cây con. .Hạn chế khả năng mất nguồn gen.

Trong quá trình tái sinh cũng có thể xảy ra những biến dị sinh dưỡng nếu có qua quá trình phát triển “không có tổ chức cơ quan”. Trong bảo quản bằng sinh trưởng chậm (trung hạn) tốc độ sinh trưởng của vật liệu được làm giảm một cách đáng kể bằng cách để ở điều kiện nhiệt độ và ánh sáng thấp hoặc làm giảm nồng độ oxy tiếp cận vật liệu. Bảo quản ngắn hạn vật liệu là để cung cấp cho các nhu cầu chọn.Chi phí bảo quản lớn. Bảo quản trong hoặc trên mặt nitơ lỏng (1560C) là phương pháp bảo quản dài hạn.Sọ. tạo giống và nghiên cứu của mỗi cơ sở. Mỗi giải pháp đã nêu đều có những hạn chế và thuận lợi nhất định.Đa dạng sinh học mòn cao. + Nhược điểm: . đòi hỏi trình độ kỹ thuật cao và trang thiết bị hiện đại.Có khả năng tạo ra biến dị Soma với tần số biến dị khác nhau và ít lặp lại. BẢO TỒN GEN ĐỘNG VẬT HOANG DÃ Ở VIỆT NAM 40 . Ở nhiệt độ đó các phản ứng sinh hóa của vật liệu bị làm ngưng đọng hoàn toàn và vì thế loại trừ được khả năng xảy ra biến dị sinh dưỡng. vì thế tùy mỗi trường hợp cụ thể mà lựa chọn giải pháp thích hợp nhất. Tùy theo nhu cầu bảo quản mà tốc độ sinh trưởng của vật liệu được làm giảm với mức độ khác nhau. phục hồi các nguồn gen đã biến mất trong tự nhiên. .Khả năng tái tạo. Có 3 loại kho bảo quản in vitro – ngắn. Tuy nhiên trong bảo quản đông lạnh sức sống và khả năng tái sinh của vật liệu lại là vấn đề cần quan tâm. . các loài có nguy cơ bị tuyệt chủng. trung và dài hạn. 3. * Số lượng giống cây trồng đang được lưu giữ: Hiện nay đang lưu giữ khoai Môn . Bằng phương này có thể kéo dài thời gian cần cấy chuyển và như vậy làm giảm một cách đáng kể các chi phí cần thiết và nguy cơ phát sinh biến dị sinh dưỡng. có thể phải là kết hợp của nhiều giải pháp.

thực vật quí hiếm và các loài có nguy cơ bị tiêu diệt. bò rừng.. Năm 1962. nhất là một số loài thú lớn cần có nơi kiếm ăn rộng hơn như hổ. dân cư địa phương và ở chính vườn Quốc gia và Khu bảo tồn. bảo vệ đa dạng sinh học. Trong số những Khu bảo tồn có một số khu đặc biệt như Vườn Quốc gia Chàm Chim ở tỉnh Đồng Tháp để bảo vệ loài sếu cổ trụi và Khu bảo vệ Xuân Thủy ở cửa sông Hồng bảo vệ các loài chim nước di cư.voi. thực vật. Chính phủ Việt Nam đã quan tâm đến việc bảo vệ nguồn gen động vật hoang dã. Bộ nông nghiệp và phát triển nông thôn (NN&PTNT) đã có báo cáo Chính phủ xem xét và quyết định danh mục các khu rừng đặc dụng ở Việt Nam gồm 101 khu. Vườn Quốc gia đầu tiên được thành lập. 41 . bảo vệ các nguồn gen động. nhất là các loài động vật. 1026 loài và phân loài chim. Tuy nhiên để bảo vệ được nguồn gen động vật hoang dã sự cần thiết phải có mối liên hệ chặt chẽ giữa các nhà khoa học. quản lý. với tổng diện tích là 2 297 500 ha. Hệ thống rừng đặc dụng này được xây dựng nhằm bảo vệ các hệ sinh thái rừng. Đó là Vườn Quốc gia Cúc Phương. Đến nay.Với 2 hình thức bảo tồn (nguyên vị và chuyển vi) và các chương trình bảo tồn các loại thú cụ thể chứng tỏ công tác bảo tồn nguồn gen động vật hoang dã đã được chú trọng. Đây là khu bảo vệ Ramsar đầu tiên ở Việt Nam cũng như trong vùng Đông Nam Á. khoảng 2000 loài cá biển. Tháng 11/1997. nơi đang lưu giữ các nguồn gen quí hiếm này. chứng tỏ nước ta là một trong những nước có tính đa dạng sinh học cao. 500 loài cá nước ngọt.. Một số khu có diện tích còn nhỏ chưa đủ rộng để bảo vệ và bảo đảm sinh sống cho một số loài thú. khi xem xét lại danh mục các khu rừng đặc dụng thì thấy còn một số hệ sinh thái điển hình còn nằm ngoài hệ thống này.Đa dạng sinh học Hiện đã có 275 loài và phân loài thú. bò xám. tê giác. đã được nhận biết và còn nhiều loài động thực vật khác chưa được sưu tập.

số lượng các loài chỉ đơn thuần cho biết một phần về đa dạng sinh học. không giao phối sinh sản với nhóm khác. Theo quan điểm này thì chỉ có các cá thể là tồn tại. hình thái của loài để xác định: Mỗi loài là một nhóm cá thể có đặc điểm hình thái. Sự đa dạng về loài của một khu vực bao gồm số loài sinh vật sống trong khu vực đó. ta có thể định nghĩa: loài là cơ sở của bậc phân loại. khó làm thay đổi bởi tác nhân của môi trường tự nhiên hoặc lai với loài khác. có bộ mã di truyền ổn định.Đa dạng sinh học PHẦN II: ĐA DẠNG LOÀI CHƯƠNG I. ta dựa vào định nghĩa sinh học của loài: Loài là một nhóm cá thể có khả năng giao phối với nhau để sinh sản ra thế hệ con hữu thụ. sinh lý. Một cách chung nhất. thứ. bộ. nhánh. Ngoài 6 bậc cơ bản trên người ta còn dùng các bậc trung gian như tông. Theo quan điểm hình thái. Theo quan điểm sinh học. LOÀI VÀ ĐA DẠNG LOÀI 1. chi. Ví dụ. Ta có thể kể ra ba quan điểm chính: loài duy danh. loạt. loài. Bậc phân loại của giới thực vật gồm có 6 bậc taxon cơ bản là ngành. ĐỊNH NGHĨA LOÀI VÀ ĐA DẠNG LOÀI Có nhiều quan điểm khác nhau khi định nghĩa về loài. lớp. Tuy nhiên. loài hình thái và loài sinh học. Tuy nhiên đối với những loài đồng hình phải căn cứ vào sự khác biệt về ADN như các loài vi khuẩn. Quan điểm duy danh có từ thế kỷ thứ 18 và tồn tại đến tận thế kỷ 20. hoá sinh đặc trưng khác biệt với những nhóm cá thể khác. Đa dạng loài là sự phong phú về các loài được tìm thấy trong các hệ sinh thái tại một vùng lãnh thổ xác định thông qua việc điều tra. kiểm kê. ta dựa vào định nghĩa cấu tạo. dạng. còn loài là trừu tượng và do con người đặt ra. họ. Bậc loài là một trong các bậc taxon cơ bản trong các bậc phân loại . ẩn chứa trong thuật ngữ này là khái niệm về mức độ hoặc quy mô 42 .

Bảng 2. sự đa dạng sinh học thuộc nhiều ngành và lớp khác nhau. Xét về đa dạng loài một cách cụ thể. trong khi 30% loài chim trên thế giới phụ thuộc vào những khu rừng nhiệt đới. tức là những sinh vật có sự khác biệt rõ rệt về một số đặc điểm đặc thù sẽ có vai trò quan trọng đối với đa dạng sinh học hơn nhiều so với những sinh vật giống nhau. côn trùng. Trong các rạn san hô.000 loài) ở vùng nhiệt đới. Môi trường giàu có nhất về số lượng loài có lẽ ở các rừng nhiệt đới. các hồ lớn ở vùng nhiệt đới và ở các biển sâu. 2. ĐA DẠNG LOÀI TRÊN THẾ GIỚI VÀ Ở VIỆT NAM Trên phạm vi toàn thế giới còn cần rất nhiều nổ lực để có thể hoàn thiện được danh mục đầy đủ các loài. ta sẽ có: đa dạng vi sinh vật. Khoảng 40% loài thực vật có hoa trên thế giới (100.1). và như vậy. rạn san hô. Đa dạng loài lớn nhất là ở vùng rừng nhiệt đới.570 năm.Đa dạng sinh học của sự đa dạng. tính ổn định của môi trường cũng như vào sự biệt hoá của các loại nền đáy khác nhau. trong khi đó có nhiều loài đa bị tuyệt chủng trước khi chúng được mô tả và đặt tên. Để xác định mức độ đa dạng về loài của một khu vực nào đó phải xác định thành phần loài sống trong khu vực đó. Mặc dù rừng nhiệt đới chỉ chiếm 7% diện tích trái đất.1. động vật có xương sống (xem bảng 2. Mỗi năm các nhà phân loại trên thế giới mô tả được khoảng 11. ta có thể xem xét đa dạng loài theo các nhóm sinh vật. và các biển sâu. chúng chứa hơn 1/2 loài trên thế giới. Như vậy. để có thể mô tả hết các loài trên thế giới (ước tính 10 đến 30 triệu loài) dự kiến phải tốn từ 750 năm đến 2. Sự đa dạng trong các biển sâu nhờ vào diện tích lớn. tảo.000 loài (chiếm từ 10 đến 30% các loài có trên thế giới). thực vật có mạch. động vật không xương sống. Thành phần các loài Loài Số lượng 43 . thực vật không mạch.

Đa dạng loài ở Việt Nam có các đặc trưng sau: . Các loài san hô bé nhỏ tạo ra các hệ sinh thái san hô vĩ đại. 7750 loài côn trùng. Bảng 5 dưới đây mô tả sự đa dạng về loài trên thế giới. là vùng biển tương đương với rừng nhiệt đới về sự phong phú loài và độ phức tạp. Rạn san hô này chiếm 8% loài cá trên thế giới mặc dù chúng chỉ chiếm 0. 161 loài giun sán ký sinh ở gia súc. 4000 loài thân mềm.986 loài thực vật ở Việt Nam.1% diện tích đại dương. 200 loài giun đất. trong đó có 4528 loài thực vật bậc thấp và 11. 145 loài ve giáp.5 loài thực vật và gần 7 loài động vật. có diện tích là 349.Đa dạng sinh học Côn trùng Sinh vật đơn bào Thực vật Tảo Nấm Vi khuẩn Virus Động vật khác 751000 30000 248500 26900 69000 4800 1000 281000 [Nguồn: Nguyễn Nghĩa Thìn ] Rạn san hô tạo nên một nơi tập trung khác về loài. 260 loài bò sát. Rạn san hô này có hơn 300 loài san hô. Việt Nam được xếp vào nhóm các nước có đa dạng sinh học cao trên thế giới. 1500 loài cá. 113 loài bọ nhảy. Về động vật.458 loài thực vật bậc cao. 840 loài chim.Số lượng loài sinh vật nhiều. Sự đa dạng về loài sẽ còn được đề cập ở phần sau. Đến nay đã ghi nhận có 15. 10% trong số đó là các loài đặc hữu. Bình quân trên 1km2 lãnh thổ Việt Nam có 4. một mật độ đậm đặc. sinh khối lớn. 310 loài và phân loài thú. về các yếu tố ảnh hưởng đến đa dạng loài. đã thống kê được 307 loài giun tròn. 5 loài rùa biển và là nơi sinh sản của khoảng 25 loài chim. 44 . 120 loài ếch nhái.000 km2. Rạn san hô lớn nhất thế giới là rạn San Hô Lớn (Great Barrier Reffs) ở bờ biển phía đông nước Úc.

760 Thân mềm 50.160 13.839 2.000 Coniferophyta Ngành Thông 601 0.275 Cá không hàm 63 Crustacea Giáp xác 38. 2001) 45 .000 0.000 827.200 Chondrichthyes vật nguyên sinh Cá sụn 846 0.10 Platyhelminthes xỉ Giun dẹp 13.800 0.50 Nấm 70.42 9.200 Thú 4.3: Đánh giá số loài đã được mô tả (Lecointre and Guyader.250 Rotifera Trùng Bánh xe 1. . Sinh vật Việt Nam nói chung có khả năng chống chịu cao với mọi biến đổi của ngoại cảnh.Đa dạng sinh học .495 6.30 Động 30.90 Lycopodiophyta vật đơn bàođất Thông 1.60 Giun dẹp Thú 12.01 Vi khuẩn Rêu 1.600 Aves Chim 9.900 233.Khả năng thích nghi của loài cao.496 0.80 Dương 12.712 1.000 Bà sát 6.70 Annelida Thông đấtGiun đốt 14.500 0.00 Bảng 2.40 Fungi Nấm 100.30 Reptilia Ruột khoang & Sứa lược Bò sát 7.275 0.075 11.000 Filicophyta Dương xỉ 9.10 sống Mollusca Thân mềm 117.445 4.170 Mammalia 4.000 Giun đốt 12.000 Lưỡng cư 4.000 "Porifera" Địa y Bọt biển 10.200 Bacteria Vi rút Vi khuẩn 9.50 Rêu 22.000 Động vật có bao 1. Nhóm sinh vật Số loài Nhóm sinh vật Số loài Bậc phân loại Tên thường gọi Số loài mô tả %số loài đã được mô tả 1.2: Số lượng các loài sinh vật hiện đang sống trên Trái đất đã được mô tả (theo Lê Vũ Khôi) Bảng 2.000 Da gai 60.000 0.975 0.000 Côn trùng 751.140 0.20 Thực vật hạt trần 750 Cá sụn 843 Arachnida Nhện 74.150 Echinodermata Da gai 6.800 5.03 Magnoliophyta Thực vật hạt kín 26.60 Cnidaria Ruột khoang 9.000 Chim 9.300 Amphibia Lưỡng thê 4.000 Giun tròn 12.80 18.000 1.50 Archaea Vi khuẩn cổ 259 0.Cấu trúc loài rất đa dạng.000 Bryophyta 15.30 Insecta Thực vật hạt kín Côn trùng 47.30 Các nhóm khác 193.360 0.40 Thân lổ 5.07 Thực 4.875 Cá xương 18.885 Tảo Chân khớp 874.021 0.000 0. Cấu tạo quần thể thường rất phức tạp.780 0.05 Actinopterygii Cá xương 23. Nhiều loài có hàng chục dạng sống khác nhau.40 250.000 Động vật đầu 23 Nematoda Giun tròn 20.000 0.80 1.672 0.

Cục bảo vệ và phát triển Nguồn lợi Thuỷ sản.Thú 310 4000 7.Động vật không xương sống ở nước .Nấm lớn 826 50000 1.Côn trùng 7750 250000 3. 2005) 46 .8% 11.6% 4.7% 3.8% 2.Rêu 1030 22000 4.Bò sát 296 6300 4.Chim 840 9040 9.Lưỡng cư 162 4184 3.Thực vật bậc cao khoảng 11400 220000 5% . Phạm Bình Quyền.5% Thú biển 25 (Nguồn: Cục bảo vệ môi trường.Biển 2458 9.Nước ngọt 794 80000 1% .Cá .7% Bò sát biển 21 10.1% 8.Nước ngọt Khoang 20 2000 1% .3% 12.Giun sán ký sinh ở gia súc 161 1600 10% 7.Rong-cỏ .Nước ngọt 1438 15000 9.Nước ngọt Trên 700 .2% 5.Vi tảo .Động vật không xương sống ở đất Khoảng 1000 30000 3.4. Viện sinh thái và tài nguyên sinh vật.6% .Biển Khoảng 7000 220000 3.Biển 667 10000 6.Đa dạng sinh học Bảng 2. Sự phong phú về thành phần loài sinh vật ở Việt Nam Nhóm sinh vật Số loài đã xác định được Số loài có trên thế giới Tỷ lệ (%) giữa VN/TG 1.6% .Biển 537 19000 2.3% 6.

trong khi đó ở rừng Châu Âu hay nước Mỹ thì chỉ có khoảng 30 loài trong cùng diện tích. Đông Nam Á. Ví dụ như Kenia có 308 loài thú. Trong những hệ sinh thái ở cạn.4% diện tích hành tinh (xem bảng 6). Ví dụ rạn San hô lớn ở Úc. điểm nóng là những nơi tập trung của đa dạng sinh học độc nhất. 25 điểm nóng đa dạng sinh học chứa 44% tất cả các loài thực vật và 35% tất cả các loài động vật có xương sống trên cạn chỉ chiếm 1. nhiệt độ. Sự tương phản này đặc biệt chặt chẽ đối với cây cỏ và thực vật có hoa: một hecta rừng Amazon ở Peru hay vùng đất thấp ở Malaisia có thể có đến hơn 200 loài cây. phân cách mạnh cũng làm tăng đa dạng loài trong khu vực. độ phong phú về loài thường tập trung ở những nơi có địa hình thấp. độ muối. Đa dạng sinh vật tăng khi lượng mưa tăng nhưng lại giảm ở những nơi có lượng mưa lớn và ít tăng hay không tăng khi mưa một lần 47 . Trong một số trường hợp. nhà sinh thái học Anh đưa ra khái niệm điểm nóng đa dạng sinh học vào 1988. nghĩa là cũng gia tăng sự đa dạng loài về phía nhiệt đới. trong khi đó Pháp chỉ có 113 loài mặc dù hai nước này có cùng diện tích.Đa dạng sinh học 3. các vùng dọc xích đạo có khí hậu gió ẩm mậu dịch thường có số loài cao như ở Nam Mỹ. Nói cách khác. sự giàu loài càng tăng khi vĩ độ giảm. Trên bình diện thế giới. CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN ĐA DẠNG LOÀI Các nhân tố ảnh hưởng lớn nhất đến sự đa dạng sinh học nói chung và đa dạng loài nói riêng có lẽ là các yếu tố môi trường sống như vị trí địa lý. dưỡng chất.Norman Myers. sự đa dạng loài tăng về hướng nhiệt đới. khí hậu. Chúng tao ra một sự đa dạng về những loài và hệ sinh thái bị đe doạ và xứng đáng sự chú ý bảo tồn. địa hình đa dạng. phía Bắc có 50 giống trong khi phía Nam chỉ có 10 giống san hô. người ta nhận thấy rằng. Nhìn chung. đa dạng giảm khi độ cao tăng. lượng mưa. Kiểu đa dạng của các loài trên đất liền cũng giống như ở biển. địa hình. Gentry đã chứng minh mối tương quan mạnh giữa độ giàu loài cây và độ mưa tuyệt đối hàng năm. Đối với hầu hết các nhóm sinh vật. Châu Phi. Theo định nghĩa.

7 23.1500mm/năm.832 15. 2000].5 2.000 Western Ghats & Sri 2.6 0.. Những khu vực cổ địa lý. Ngược lại. Ví dụ biển Ấn Độ Dương và Tây Thái Bình Dương có số loài phong phú hơn so với biển Đại Tây Dương là biển trẻ hơn về địa lý.0 7.4 1.180 Lanka Vùng núi cực Đông và 1.3 64. tính đa dạng lại giảm khi độ muối tăng (Brown. 1988).704 5.1 % hệ thực vật còn lại 9.Đa dạng sinh học lớn từ 1000 .8 7.8 6. Ở các hệ sinh thái ven biển.Miến Điện 9.000 7.5 11.0 5.000 8.0 8. Các yếu tố lịch sử cũng là nhân tố quan trọng trong xác định sự phân bố đa dạng loài trên thế giới. Bảng 2. số loài tồn tại nhiều hơn nhiều so với những khu vực có tuổi địa lý trẻ hơn.3 4. Môi trường có độ khô càng cao thì càng kém đa dạng hơn môi trường có độ khô thấp.5 75.6 0. ở các hệ sinh thái nước ngọt.7 Madagascar & các đảo trên Ấn Độ Dương Philippines Sundaland Rừng Đại Tây Dương Caribbean Indo.9 3.7 0.9 6. N.000 7.5: Các “điểm nóng đa dạng sinh học” trên thế giới Các điểm nóng Thực vật đặc hữu Động vật có xương đặc hữu 771 518 701 654 779 528 355 121 Thực vật Động đặc hữu vật /100 km2 có xương đặc hữu /100 km2 16.9 6.0 17.500 các khu rừng ven biển [Nguồn: Myers.7 12.6 2.5 7. Những khu vực có lịch sử phát triển địa lý lâu dài hơn có nhiều thời gian hơn để các loài thích nghi phát tán từ nơi khác đến và thích nghi hoà nhập với điều kiện sống mới. 48 . tính đa dạng tăng khi độ muối tăng. Người ta chỉ ra rằng đa dạng sinh học cao nhất ở nơi chất dinh dưỡng trung bình và giảm khi chất dinh dưỡng cao hơn.

Đa dạng sinh học CHƯƠNG II. Đa dạng sinh học giảm sút do số lượng các loài trong hệ sinh thái bị suy giảm và số lượng các cá thể trong quần thể loài cũng bị suy giảm do 3 nguyên nhân chính: + Mất hoặc giảm nguồn thức ăn (do các loài cạnh tranh nhau hoặc bị con người khai thác mất). một phần sẽ thay đổi bản thân để thích nghi với sự thay đổi của môi trường. Bởi lẽ các nước có nguồn tài nguyên thiên nhiên trong đó có tài nguyên sinh học phong phú bao gồm cả về các hệ sinh thái. Điều này có thể làm diệt vong nhiều loài nhưng có thể cũng tạo ra loài mới do những loài có tính biến dị di truyền cao. + Mất hoặc giảm nơi cư trú (do các loài cạnh tranh nơi sống hoặc bị con người cướp mất). Sự thay đổi khí hậu và môi trường sống đã buộc các sinh vật hoặc phải thay đổi để thích nghi bằng cách thay đổi chu kỳ sinh trưởng hoặc phát triển đặc điểm thích nghi mới trên cơ thể. đang phải đối mặt với những khó khăn về kinh tế. tài nguyên sinh học nói riêng ở nhiều nước trên thế giới cũng như ở Việt Nam thường là không bền vững. một phần trong số đó sẽ bị chết. một phần sẽ di chuyển để tìm tới nơi thích hợp hơn. về thành phần loài và nguồn gen thì đều là những nước nghèo. CÁC NGUYÊN NHÂN GÂY SUY GIẢM ĐA DẠNG LOÀI Hiện nay việc sử dụng tài nguyên thiên nhiên nói chung. + Do môi trường thay đổi làm cho các loài bản địa không còn thích nghi với điều kiện môi trường nữa. Có thể lấy ví dụ liên quan đến hiện tượng biến đôi khí hậu toàn cầu hiện nay: 49 .

Đa dạng sinh học Nhiệt độ nước biển tăng gây hiện tượng tẩy trắng san hô và là nguyên nhân gây chết trên diện rộng các dải san hô ngầm từ vùng biển Australia đến Caribbean. giới tính của rùa biển mới sinh phụ thuộc vào nhiệt độ. 50 .. hạn hán. thức ăn của nhiều lòai sinh vật hoặc tiêu diệt chúng dẫn đến việc suy giảm đa dạng sinh học tại các vùng xảy ra thiên tai. Và hậu quả của các nguyên nhân này thường là làm suy giảm nguồn thức ăn. Ta có thể chia các nguyên nhân gây suy giảm đa dạng sinh học loài ra là 2 nguyên nhân chính: Nguyên nhân tự nhiên và nguyên nhân con người. Nhiều loài khác sẽ phải đương đầu với những thách thức bất thường. hủy hoại môi trường sống. Loài chim biển Common Murre thay đổi thời gian sinh sản từ 24 ngày/thập kỷ thành 24 ngày/50 năm để thích ứng với hiện tượng nhiệt độ tăng lên. NGUYÊN NHÂN TỰ NHIÊN Nguyên nhân tự nhiên như cháy rừng. suy giảm nơi cư trú của các loài động thực vật và làm thay đổi môi trường. khi nhiệt độ nóng lên số lượng rùa cái sinh ra sẽ tăng so với số lượng rùa đực. Loài chim hoàng anh Baltimore đang di chuyển về hướng bắc và sẽ sớm biến mất hoàn toàn khỏi khu vực Baltimore. là những nguyên nhân gây mất nơi cư trú. bão. Ta có thể kể chi tiết như sau: 1. Ví dụ. núi lửa. Gấu Bắc cực đang đối mặt với nguy cơ khan hiếm thức ăn. dộng đất.. lũ lụt.

2. kinh tế. Con người chiếm lĩnh các hệ sinh thái trên Trái đất 1.1. việc đốt nhiên liệu hóa thạch đã thải vào hệ sinh thái trên cạn một lượng ntơ nhiều hơn lượng nitơ xâm nhập các quá trình sinh học và vật lý học trong tự nhiên 3. Ngày nay.6. phá rừng. lâm nghiêp xâm hại đến rừng và các hệ sinh thái khác: Mở rộng đất canh tác nông nghiệp có liên quan đến quá trình hình thành và phát triển của đất nước. Sử dụng đất Việc sử dụng đất và khai thác tài nguyên theo nhu cầu của con người đã làm biến đổi ít nhất một nửa bề mặt vỏ Trái đất. việc sử dụng nhiên liệu hóa thạch của con người sẽ làm cho hàm lượng cacbon trong không khí tăng lên gấp hai lần [Nguồn: Nguyễn Nghĩa Thìn] 2. NGUYÊN NHÂN TỪ CON NGƯỜI Thông qua việc chiếm lĩnh các hệ sinh thái trên trái đất. Sử dụng không bền vững các nguồn tài nguyên sinh vật Mở rộng đất nông nghiệp. xã hội ngày một phát triển. con người thông qua các hoạt động của mình đã và đang trực tiếp và gián tiếp làm suy giảm nguồn tài nguyên đa dạng sinh học các loài trên trái đất. Bảng 2. sử dụng phân có chứa nitơ. Các chu kỳ tuần hoàn của Cácbon Vào giữa thế kỷ 21. Chu kỳ tuần hoàn của Nitơ Các hoạt động hàng ngày của con người như trồng các cây cố định đạm. xâm hại đến đất ngập nước để mở rộng đất canh tác không hợp lý là một trong những nguyên nhân quan trọng làm suy thoái đa dạng sinh học vì làm mất nơi sống cùa 51 .Đa dạng sinh học 2. là quy luật tất yếu phải xảy ra khi dân số tăng nhanh và văn hoá.

Tại Châu Á nhiệt đới. Đối với các loài động vật hoang dã quan trọng. mất môi trường sống: Gỗ là sản phẩm lâm nghiệp rất quan trọng trong xây dựng. Tốc độ phá rừng hiện nay khác nhau tại nhiều nơi trên thế giới. Khai thác gỗ làm cạn kiệt rừng. Ví dụ loài đười ươi khổng lồ ở Sumatra và Borneo đa mất 63% nơi sinh sống và chỉ còn 2% diện tích nơi sinh sống nguyên thuỷ của chúng được bảo tồn. Rừng nhiệt đới ẩm chiếm 7% diện tích bề mặt trái đất. Ghana và Ruanda. Sri Lanka.Tốc độ phá hủy đặc biệt lớn tại các nước Philippines. khai thác gỗ quá mức làm kiệt quệ rừng. Ấn Độ. Hằng năm có khoảng 180. chỉ còn lại một số rất ít được bảo vệ.5 đến 2% là các nước như Việt Nam. động vật.000 km2 rừng mưa bị mất.. Mehico và Costa Rica.5 triệu km2. Paraguay. Việc phá hủy các rừng mưa nhiệt đới là dấu hiệu đi kèm với việc mất các loài. diện tích rừng nguyên sinh chỉ còn lại 10%. chụp ảnh không gian và số liệu viễn thám từ vệ tinh người ta thấy rằng vào năm 1982 chỉ còn lại 9. Tại vùng Địa Trung Hải. nhiều loài thực vật.Đa dạng sinh học nhiều loài thực vật. Kết hợp với việc khảo sát mặt đất. 52 .. tốc độ khá nhanh ở mức 1. loài gỗ quý và những động vật sống trong rừng suy giảm số lượng và nhiều loài có nguy cơ bị tuyệt diệt Hơn 50% những nơi cư trú là các rừng nguyên sinh bị phá hủy tại 47 nước trong tổng số 57 nước nhiệt đới trên thế giới. phần lớn những nơi cư trú thích ứng của chúng đa bị phá huỷ. đa làm mất phần lớn các các nơi cư trú của các loài hoang dã. Diện tích ban đầu của rừng mưa nhiệt đới ước tính khoảng 16 triệu km2. trầm trọng nhất là các nước Gambia. Tuy nhiên. Việt Nam. Khai thác gỗ phục vụ cho các mục tiêu khác nhau: làm gỗ chống hầm lò trong công nghiêp khai thác. khai thác gỗ làm đồ thủ công mỹ nghệ…Kết quả là rừng bị cạn kiệt nhanh chóng cả về diện tích và chất lượng. nhưng ước tính chúng chứa hơn 50% tổng số loài trên trái đất.. các nước Châu Phi. Bangladesh. Chỉ tính riêng hình thức du canh đã tàn phá khoảng 13 triệu ha rừng trước đây thành đất trống đồi núi trọc. 65% các nơi cư trú là các cánh rừng tự nhiên đa bị mất.

đặc biệt là các loài quí hiếm.000 km2 bị mất hoàn toàn và 100. 53 . cây. tre nứa. các loài có chức năng trong đấu tranh sinh học – cân bằng sinh thái trong quần xã ngày càng mất nhiều. Đặc biệt việc săn bắn. có giá trị kinh tế cao có nguy cơ tuyệt chủng ở từng khu vực và trên toàn thế giới.000 km2 bị suy thoái đến mức cấu trúc loài và các diễn thế của hệ sinh thái phần lớn bị thay đổi. trong phạm vi cả nước. Người ta còn dự báo thêm rằng với tốc độ mất rừng như hiện nay thì đến năm 2040 sẽ còn lại một số rất ít rừng nhiệt đới nguyên vẹn trừ một số khu nhỏ được đặt dưới sự bảo tồn nghiêm ngặt. khoảng 21 triệu tấn củi được khai thác từ rừng để phục vụ cho nhu cầu sinh hoạt trong gia đình như: nấu cám lợn. mua bán. Khai thác củi làm suy giảm đa dạng sinh học: Thường xảy ra ở các nước chậm phát triển và đang phát triển như Việt Nam. Buôn bán động thực vật hoang dã: Hiện nay.Đa dạng sinh học trong đó 80. chế biến các sản phẩm nông nghiêp như chè. thu gom. Hàng năm. mây. để bán trên thị trường trong nước và xuất khẩu. các loài có giá trị kinh tế cao. Vì vậy. đường… Khai thác các sản phẩm ngoài gỗ: Khoảng 2300 loài thực vật. lá. đuối bắt động vật hoang dã. Theo những số liệu thống kê. đặc biệt là đối với các loài quý hiếm. 90% năng lượng dùng trong các gia đình là lấy từ thực vật. cả động thực vật quý hiếm ngày càng ra tăng. buôn bán động thực vật hoang dã là một nguyên nhân quan trọng làm suy giảm đa dạng sinh học. các sản phẩm ngoài gỗ như song. khai thác cây dược liệu quý là mối đe doạ lớn đối với động vật. tình trạng lùng sục. thuốc… được khai thác cho những mục đích khác nhau: để dùng. thậm chí làm cho nhiều loài. vận chuyển trái phép động vật hoang dã sống và các sản phẩm từ động thực vật.

· Những sự vận chuyển không chủ đích: thường xảy ra là các hạt cỏ vô tình bị thu hoạch cùng các hạt ngũ cốc được đem bán và được gieo trên địa bàn mới. việc du nhập một số giống mới cũng là nguyên nhân làm đa dạng sinh học trong các quốc gia khác nhau bị suy giảm.Đa dạng sinh học 2. Các túi đất để dằn tàu thường mang theo các hạt cỏ và ấu trùng 54 . Sự du nhập các loài ngoại lai Cùng với việc xuất khẩu động thực vật hoang dã. thú của Châu Âu để làm cho phong cảnh ở đây trở nên thân quen với họ cũng như tạo ra thú vui săn bắn. Những loài đó đa được du nhập do các nguyên nhân sau đây: · Chế độ thuộc địa của các nước Châu Âu: những người Châu Âu mang đến một vùng thuộc địa mới mang theo các hàng trăm giống chim. đại dương. các động vật ký sinh được vận chuyển cùng với các động vật chủ của chúng. Chuột và các loài côn trùng cư trú bất hợp pháp trên máy bay. Rất nhiều loài trong số đó thoát vào tự nhiên và thâm nhập vào các loài bản địa. Các sa mạc. · Nghề trồng cây cảnh và làm nông nghiệp: nhiều loài cây được mang đến và trồng tại những vùng đất mới như cây cảnh. và những dòng sông ngăn cản sự di chuyển của các loài. đỉnh núi. cây nông nghiệp hoặc cây cho chăn nuôi gia súc. Ngày nay đã có một lượng lớn các loài do vô tình hay cố ý. Tại thời kỳ trước cách mạng công nghiệp. Các tàu thuyền thường mang theo các loài ngoại lai trong các khoang hầm.2. được đem đến những khu vực không phải là nơi cư trú gốc của chúng. tàu thủy. con người mang các cây trồng và vật nuôi từ nơi này sang nơi khác khi họ tạo dựng những nơi định cư và các thuộc địa mới. Phạm vi sống về địa lý của nhiều loài được giới hạn bởi các hàng rào do chính các yếu tố môi trường và khí hậu tạo ra ngăn cản sự phát tán. Con người đã làm thay đổi cơ bản đặc tính này bằng việc vận chuyển phát tán các loài trên toàn cầu. các vectơ truyền bệnh.

Đa dạng sinh học

sống trong đất. Các túi nước để dằn tàu đổ ra ở cảng thường đem theo các loại rêu tảo, động vật không xương sống và các loại cá nhỏ. Phần lớn các loài du nhập không sống được tại những nơi mới đến do môi trường không phải lúc nào cũng phù hợp với điều kiện sống của chúng. Dù vậy, vẫn có một tỷ lệ nhất định các loài nhập cư thiết lập được cuộc sống trên vùng đất mới và nhiều loài trong đó còn vượt trội, xâm lấn các loài bản địa. Các loài du nhập này thậm chí còn cạnh tranh với các loài bản địa để có được nguồn thức ăn và nơi ở. Các loài du nhập còn ăn thịt các loài bản địa cho đến khi chúng tuyệt chủng hoặc làm chúng thay đổi nơi cư trú đến mức nhiều loài bản địa không thể nào tồn tại được nữa. Một trong những lý do quan trọng khiến các loài du nhập dễ dàng chiếm lĩnh các nơi cư trú mới là ở nơi cư trú mới chưa có các loài thiên địch của chúng như các loài động vật là kẻ thù, các loài côn trùng và các loài ký sinh, gây bệnh. Các hoạt động của con người tạo nên những điều kiện môi trường không bình thường, như sự thay đổi các nguồn dinh dưỡng, gây cháy rừng, tăng lượng ánh sáng,... tạo cơ hội cho các loài du nhập thích ứng nhanh hơn và loại trừ được các loài bản địa.

2.3. Xây dựng cơ bản làm mất đa dạng sinh học Cùng với sự gia tăng dân số là quá trình đô thị hoá diễn ra rất nhanh chóng trong thời gian gần đây. Đô thị hoá không chỉ diễn ra ở các nước công nghiệp phát triển mà còn ở các nước đang phát triển. Tuy nhiên, nếu như ở các nước công nghiệp phát triển, quá trình này diễn ra một cáhc tương đối có kiểm soát thì ở các nước đang phát triển, đô thị hoá hầu như là một quá trình tự phát. Đi kèm với quá trình đô thị hoá là các con đường, các khu đô thị, khu tập trung dân cư mới. Việc xây dựng cơ bản như làm đường giao thông, thuỷ lợi, khu công nghiệp, thuỷ điện, khu dân cư mới… cũng là nguyên nhân trực tiếp làm mất môi trường sống, làm suy giảm đa dạng sinh học do diện tích các khu nông
55

Đa dạng sinh học

nghiệp, các cánh rừng, đồng cỏ, thậm chí cả hồ ao, tức là các nơi sống của sinh vật, bị thu hẹp. Các hồ chứa được xây dựng hàng năm ở Việt Nam đã làm mất đi khoảng 30.000 ha rừng ( Lê Vũ Khôi). Ngoài việc bị phá hủy trực tiếp, các nơi cư trú nguyên là những khu vực rộng lớn của các loài thường bị chia cắt thành nhiều phần nhỏ do việc làm đường sá, ruộng vườn, xây dựng thành phố và nhiều hoạt động khác của con người. Những phần này thường bị cách ly khỏi những phần khác và hình thái cấu trúc cảnh quan bị thay đổi nhiều. Ngoài ra, việc phá hủy các nơi cư trú có thể hạn chế khả năng phát tán và định cư của loài. Rất nhiều loài chim, thú và côn trùng sống trong địa phận của rừng sẽ không vượt qua dù là một quảng ngắn khoảng diện tích trống vì có nhiều nguy cơ bị đánh bắt. Tác hại của việc chia cắt nơi cư trú sẽ làm giảm khả năng kiếm mồi của các loài thú. Ngoài ra nơi cư trú bị chia cắt cũng góp phần làm suy giảm quần thể và dẫn đến sự tuyệt chủng do quần thể lớn lúc đầu bị chia ra hai hay nhiều quần thể nhỏ. Các tiểu quần thể này rất dễ bị tổn thương do bị ức chế sinh sản và các vấn đề khác liên quan đến quần thể nhỏ.

2.4. Chiến tranh Chiến tranh huỷ diệt con người, cơ sở kinh tế, huỷ diệt rừng và huỷ diệt hệ động thực vật. Chiến tranh kèm theo nó là cháy rừng, phá huỷ rừng bằng các chất độc hoá học cũng đồng nghĩa là các động thực vật sinh sống trong hệ sinh thái rừng bị suy giảm và bị tiêu diệt. Trong giai đoạn từ năm 1961 đến năm 1975, 13 triệu tấn bom và 72 triệu lít chất độc hoá học rải xuống chủ yếu ở miền Nam Việt Nam đã huỷ diệt khoảng 4,5 triệu ha rừng ( Lê Vũ Khôi). Hậu quả của hoá chất độc do Mỹ rải ở miền nam Việt Nam trong chiến tranh cho đến nay vẫn còn gây nên hậu quả nghiêm trọng cho người dân Việt Nam, tồn dư trong đất, trong môi trường sống và trong cơ thể động thực vật ở

56

Đa dạng sinh học

khu vực bị rải chất độc hoá học làm cho môi trường sống kém chất lượng, làm suy giảm đa dạng sinh học.

2.5. Ô nhiễm môi trường Sự tác động của ô nhiễm môi trường đến sự suy thoái đa dạng sinh học là rất lớn. Ô nhiễm môi trường kéo theo sự suy giảm, nghèo kiệt đa dạng sinh học ở các hệ sinh thái bị ô nhiễm. Nạn ô nhiễm môi trường gây ra bởi các nguồn thải, các loại hóa chất sử dụng trong nông nghiệp như phân bón hoá học, thuốc trừ sâu…và chất thải công nghiệp cũng như chất thải sinh hoạt, ngoài ra là ô nhiễm không khí, ô nhiễm biển do tràn dầu…

2.5.1. Ô nhiễm do các hoạt động sản xuất nông nghiệp: Sự nguy hại của thuốc trừ sâu được khuyến cáo từ những năm 1962. Nồng độ của DDT và các loại thuốc trừ sâu khác tích luỹ trong cơ thể sinh vật, tăng lên theo bậc cao dần của chuỗi thức ăn thông qua quá trình tích tụ sinh học (bioaccumulation) và khuếch đại sinh học (magnification) (xem bảng 8). Bảng 2.7. Hàm lượng tích lũy DDT ở các bậc dinh dưỡng ở nước và trên cạn (Nguồn : Lê Huy Bá. Độc học môi trường) Số lần khuếch đại 80.000 5.000 250 1 75 9 1 Sinh vật Chim nước Cá Tôm Các loài tảo Chim cổ đỏ Giun đất Đất Hàm lượng DDT (ppm) 1600,00 100,00 5,00 0,02 750,00 90,0 10,0

Việc sử dụng các loại thuốc trừ sâu để phòng trừ các loài côn trùng gây hại cho cây trồng và phun vào nước để diệt các ấu trùng muỗi đa làm hại tới
57

trứng không thể nở thành con non và quần thể loài chim suy giảm một cách đáng kể. Số lượng vi khuẩn và nấm phân hủy lớp xác tảo này sẽ tăng lên với cấp số nhân do nguồn dinh dưỡng mới được cung cấp thêm. các loài côn trùng có ích hay các loài có nguy cơ bị tuyệt chủng cũng đều bị tiêu diệt cùng với các côn t rùng gây hại. 58 . Thiếu oxy. 2. Trên các khu vực canh tác nông nghiệp. Khi nồng độ thuốc trừ sâu có độ độc lớn tích luỹ đến mức cao trong các tế bào cơ thể chim. Kết quả quần xã bị suy giảm. các chất tẩy rửa và các quá trình sản xuất trong công nghiệp thường xuyên thải ra một lượng lớn nitrat. Các chất thải của người. Sự nở hoa của các loài tảo này có thể rất dày đặc đến mức lấn chiếm cả các loài động. cá và các loại động vật khác bị ảnh hưởng bởi DDT hay các sản phẩm bán phân hủy của chúng. Do vậy. hậu quả là chúng hấp thụ hầu hết lượng oxy hoà tan trong nước. thì chúng yếu đi và có xu hướng đẻ ra những quả trứng có vỏ mỏng hơn bình thường. dẫn đến hiện tượng phú dưỡng nước. như các loài diều hâu hay ó. hầu hết các loài động vật sẽ chết. đặc biệt đối với những loài chim ăn côn trùng. thực vật nổi và che khuất những loài sống dưới tầng đáy. Khi lớp tảo bề mặt quá dày.5. vỏ này dễ vỡ trong quá trình ấp. chỉ còn sót lại những loài thích nghi được với điều kiện nước bị ô nhiễm hay nước có lượng oxy hoà tan thấp.2.Đa dạng sinh học những quần thể khác sống trong thiên nhiên. Hiện tượng phú dưỡng: Các khoáng chất vi lượng tuy rất cần cho cuộc sống của động vật và thực vật nhưng chúng cũng có thể gây hại khi xuất hiện ở nồng độ cao. các loại phân bón hóa học. Tại các hồ và các cửa sông. photphat vào hệ sinh thái thủy vực. phần dưới của chúng sẽ bị chết và chìm xuống đáy. dư lượng DDT và các loại thuốc trừ sâu khác được tích luỹ lại trong cơ thể các loại cá lớn như cá heo và các động vật biển khác. nitrat và photphat với nồng độ cao sẽ gây ra sự nở hoa của các loài tảo sống trên bề mặt nước.

ít nhất một phần trong chu kỳ sống của chúng phụ thuộc vào môi trường nước. Mưa axit sẽ làm giảm độ pH của đất và của nước trong các hồ. luyện kim và các hoạt động công nghiệp khác thải ra một lượng lớn chì.5. 2. thiếc và nhiều loại kim loại độc hại khác vào khí quyển. ·* Sương mù quang hoá: Xe ô tô. ao. các chất này tác dụng với khí quyển và tạo ra khí ozon và các chất phụ phẩm khác. độ pH của nước giảm làm cho tỷ lệ trứng và ấu trùng bị chết tăng cao. tất cả khí này được gọi chung là sương mù quang hóa (photo-chemical smog). khí NO. ·* Các kim loại độc hại: xăng có chứa chì. các nhà máy điện và các hoạt động công nghiệp thải ra các khí hydrocacbon.4. Đối với phần lớn các loài động vật lưỡng cư. làm hại đến các quần xã sinh học. Các axit này liên kết với những đám mây và khi tạo thành mưa làm giảm độ pH của nước mưa xuống rất thấp. giảm năng suất nông nghiệp. làm cho cây dễ bị tổn thương. SOx vào không khí. Độ axit tăng và nước bị ô nhiễm là nguyên nhân chính làm suy giảm đáng kể các quần thể động vật lưỡng cư trên thế giới. sông suối trên lục địa. Các quần xã sinh học trên toàn cầu cũng có thể bị phá hủy hay bị thay đổi do các hợp chất chứa nitơ trong không khí theo mưa và bụi lắng đọng tự do và do đó có thể ảnh hưởng đến nguồn sản xuất lương thực và thực phẩm. các khí này khi gặp hơi nước trong không khí sẽ tạo ra axit nitric và axit sulfuric.Đa dạng sinh học 2. các hoạt động khai mỏ.5. Do độ axit của các hồ ao tăng lên. * Mưa axít: nhiệt điện sử dụng nhiên liệu là than hay dầu đa thải ra một lượng lớn các khí NOx. nhiều cá con của nhiều loài cá và cả những con cá trưởng thành cũng bị chết.Ô nhiễm công nghiệp: . Mưa axit đa tiêu diệt nhiều loài động và thực vật. Sự thay đổi khí hậu toàn cầu: 59 . Các hợp chất này trực tiếp gây độc cho cuộc sống của động và thực vật. Dưới ánh sáng mặt trời.3. Nồng độ ozon cao ở tầng khí quyển gần mặt đất sẽ giết chết các mô thực vật.

Trên thực tế. Tác hại của sự thay đổi nhanh chóng này vào các quần thể sinh học là rất lớn. nơi có ánh sáng và dòng chảy của nước phù hợp.6. với tốc độ khoảng 1. Các loài sống thích ứng với các khu rừng rụng lá phía Bắc Mỹ sẽ phải di cư từ 55 -1000 km về phía Bắc trong suốt thế kỷ XXI để thích ứng với điều kiện khí hậu thay đổi. đến năm 2025. Một số loài san hô không phát triển nhanh kịp với tốc độ nâng cao mực nước biển và dần dần chúng sẽ bị chết đuối.7%/năm. Ví dụ như các vùng khí hậu ở khu vực ôn đới miền Bắc và miền Nam sẽ chuyển hoàn toàn về phía vùng cực. Tăng dân số Tăng trưởng dân số quá nhanh tạo ra áp lực rất lớn đối với đa dạng sinh học. Sự thay đổi khí hậu trái đất và nồng độ khí CO2 trong khí quyển gia tăng có thể làm thay đổi triệt để cấu trúc của các quần xã sinh học và sẽ chỉ còn một số loài có khả năng phát triển thích ứng với điều kiện sống mới. Trong khi các loài có vùng phân bố rộng và dễ phát tán có thể thay đổi để thích ứng với sự thay đổi. Với tốc độ này. trong vòng 50 -100 năm tới mức nước biển có thể tăng từ 0. sự gia tăng dân số hiện nay là rất nhanh. Do việc giải phóng một lượng nước lớn như vậy. những khu đất ngập nước ven bờ biển và nhiều thành phố lớn. Mức nước biển dâng cao có thể làm ngập lụt những vùng đất thấp. thì đối với nhiều loài có vùng phân bố hẹp hoặc do khả năng phát tán kém nên việc tuyệt chủng là khó tránh khỏi. Mực nước tăng có khả năng gây hại đến nhiều loài san hô. nhất là những loài chỉ tồn tại trong một độ sâu nhất định. dân số thế giới sẽ đạt đến 9.5 m.Đa dạng sinh học Những nhà khí tượng học ngày càng đồng ý với quan điểm cho rằng ở thế kỷ XXI khí hậu trái đất sẽ còn nóng lên từ khoảng 2-6 0C nữa vì sự gia tăng của khí CO2 và các khí khác.5 tỷ.2 -1. Hiện tượng nhiệt độ tăng dần lên còn làm các khối băng ở vùng cực tan ra. Sự hủy hoại còn lớn hơn nếu như nhiệt độ nước cũng tăng. Nếu thế giới cần 200 năm từ những năm 1650 đến những năm 1850 để tăng gấp đôi dân số từ 500 triệu lên 1 tỷ người thì lại chỉ cần 47 năm từ năm 1930 đến năm 60 . 2.

chặt cây để xây dựng nhà ở… Sự di cư theo kế hoạch hay di cư tự do đã là nguyên nhân quan trọng làm tăng dân số ở các địa phương và đã làm ảnh hưởng rõ rệt đến đa dạng sinh học của vùng này. Du canh là tập quán sản xuất nông nghiệp lâu dài của nhiều dân tộc ít người ở Việt Nam. tài nguyên thiên nhiên và các hệ sinh thái suy giảm nghiêm trọng. Di dân và tập quán du canh du cư Sự di chuyển người nghèo tới các vùng khác là bình thường. đất định cư và đất xây dựng… vào đất rừng và làm cho đa dạng sinh học giảm.Đa dạng sinh học 1987 để tăng gấp đôi dân số từ 2 tỷ lên 4 tỷ người và hiện đã đạt xấp xỉ 7 tỷ người. Khi nguồn lợi cần thiết cho nhu cầu hàng ngày không đủ. và cuộc sống của họ dựa chủ yếu vào nguồn tài nguyên rừng vì thế nguồn tài nguyên đa dạng sinh học ngày càng nghèo kiệt. thực phẩm. tỷ lệ tăng dân số của các dân tộc ít người còn cao hơn. lấy đất trồng lúa nương.. Hệ quả tất yếu dẫn đến là phải mở rộng đất nông nghiệp. Sự gia tăng dân số đòi hỏi gia tăng nhu cầu sinh hoạt. Trong khi dân số gia tăng nhanh như vậy thì các tính toán về năng lượng sơ cấp cho thấy Trái Đất chỉ có khả năng cung cấp năng lượng cho khoảng 13 15 tỷ người. lương thực. 2. Sau khi đến nơi ở mới. những người di dân dù là di dân theo kế hoạch hay di cư tự do lại khai thác rừng lấy đất cày cấy làm nông nghiệp. nhất là đất cho sản xuất nông nghiệp. Trong số 54 dân tộc thì có tới 50 dân tộc với khoảng 9 triệu 61 .7. Nhưng người dân miền núi vẫn trong tình trạng nghèo khổ. người dân địa phương ở miền núi lại tiếp tục tập quán du canh. tuy nhiên cuộc di chuyển dân này đã làm thay đổi sự cân bằng dân số ở miền núi. vật liệu xây dựng và các nhu cầu cần thiết khác trong khi lượng tài nguyên thì hạn hẹp. hoa màu. Ở vùng miền núi.

Mức nghèo đói thay đổi theo các vùng. vì nghèo đói buộc người dân phải khai thác rừng. du canh trở thành một nguyên nhân quan trọng làm mất rừng. 2. Họ kiếm sống dựa vào nông nghiệp và khai thác tài nguyên sinh học trong hệ sinh thái rừng. bóc lột ruộng đất của mình. mức chênh lệch giữa nông thôn và thành thị còn rất xa. là một nước phụ thuộc vào nông nghiệp và tài nguyên thiên nhiên. trong đó nghèo nhất là vùng núi phía bắc và cao nguyên tây nguyên. Mâu thuẫn trong các chính sách Các chính sách được soạn thảo và ban hành không đồng bộ. nhưng thiếu các giải pháp kiểm soát chặt chẽ của các cấp quản lý. Hầu hết người dân thiếu đất trồng trọt.9. 90% dân địa phương sống trong vùng đệm của Khu bảo tồn. khoảng 50% gia đình thuộc diện nghèo. vùng nông thông nghèo hơn khu vực thành thị. khai thác động thực vật. thoái hoá đất và kết quả là tạo nên cả một vùng đất trống đồi trọc rộng lớn như hiện nay. Ngay trong các Khu bảo tồn. 2. làm cho tài nguyên sinh vật ngày càng suy thoái nhanh chóng hơn. Việt Nam với khoảng 70% dân số ở nông thôn. Khu vực nông nghiệp còn nghèo hơn nhiều so với khu vực công nghiệp.Đa dạng sinh học dân có tập quán du canh và do sức ép của sự gia tăng dân số. chưa 62 . Đồng thời nhiều chính sách thiếu quan tâm đến mối quan hệ hữu cơ giữa cộng đồng địa phương với tài nguyên sinh vật. Như vậy. Sự nghèo đói Ở hầu hết các nước chậm phát triển và đang phát triển trên thế giới. Các chủ trương đề ra nhằm ngăn chặn suy giảm đa dạng sinh học.8. Đời sống của họ rất thấp. mà tốc độ của tăng dân số miền núi là cao nhất. một số chủ trương chính sách nhằm kiểm soát tài nguyên sinh vật mang tính ứng phó ứng phó nhiều hơn là mang tính chủ động đã hoạch định sẵn.

1994 và bản hướng dẫn áp dụng các chỉ tiêu sách đỏ cuả IUCN ở cấp quốc gia và khu vực) các cấp độ bị đe dọa được phân ra các cấp như sau: 63 .Đa dạng sinh học đảm bảo tính thuyết phục nên tài nguyên sinh vật vẫn bị tác động và suy giảm. CHƯƠNG III. SÁCH ĐỎ IUCN VÀ SỰ TUYỆT CHỦNG 1. ĐE DOẠ LOÀI VÀ BẢO TỒN 1.1. Sách đỏ IUCN Theo sách đỏ của IUCN (IUCN. Chính sách quản lý phát triển tài nguyên sinh vật phục vụ cho các mục đích khác chưa được phối hợp đồng bộ trên cơ sở mẫu hình sử dụng bền vững tài nguyên.

kể cả trong một khu vực.Vulnerable (V. Trong số này kể cả những loài có số lượng cá thể bị giảm xuống tới mức lòai khó có thể tiếp tục tồn tại nếu nhân tố đe dọa vẫn tiếp diễn. 64 . nuôi nhốt một quần thể hay nhiều quần thể được thuần hóa. thường là do vùng phân bố hẹp hoặc là do mật độ quần thể thấp. loài không bao giờ còn có cơ hội phục hồi.VU): Loài có thể bị tuyệt chủng trong tương lai gần vì các quần thể của chúng đang bị thu hẹp kích thước khắp mọi nơi thuộc vùng phân bố của lòai. Tuyệt chủng vùng-Region Extinct (RE): Một phân loại bị tuyệt chủng vùng khi cá thể cuối cùng có khả năng sinh sản còn sống trong một vùng nào đó đã chết hoặc biến mất khỏi vùng đó. Sẽ nguy cấp. có nhiều khả năng bị tuyệt chủng trong tương lai không xa. Mặc dù loài này chưa phải đối mặt với những nguy hiểm tức thời song số lượng nhỏ khiến chúng rất dễ trở thành những loài có nguy cơ bị tuyệt chủng.Đa dạng sinh học Tuyệt chủng.Extinct in the Wild (EW): Loài không còn sống sót trong toàn bộ vùng phân bố. Hiếm.Threatened (T): Loài có thể thuộc một trong những cấp bảo tồn nêu trên nhưng do chưa được hiểu biết đầy đủ nên chưa được xếp vào cấp độ nào. Tuyệt chủng trong đời sống hoang dã.Critically Endangered (CE) : Lòai còn lại một hoặc vài quần thể nhỏ không còn khả năng phục hồi số lượng Đang nguy cấp – Endangered (E. khả năng tồn tại của loài này lâu dài lầ không chắc chắn. nhưng chúng được tồn tại trong nuôi trồng. các thông tin di truyền chứa đựng AND vĩnh viễn mất đi.EN): Loài còn rất ít cá thể.Race: là những loài có số lượng cá thể ít. Rất nguy cấp.Extinct (EX): Loài bị tuyệt chủng trên toàn cầu là loài không còn cá thể nào sống sót tại bất kỳ nơi nào trên thế giới. Bị đe dọa tuyệt diệt.

Bảng 2.30 .047 loài. EN.321 loài thực vật. Như vậy là đã có thêm 18 loài tuyệt chủng so với bản danh sách năm 2000. Một số nhóm loài tuyệt chủng từ năm 1600 đến nay Bậc phân loại Thú Chim Bò sát Số loài tuyệt chủng Đất Đảo Đại Tổng số liền Dương 30 51 4 85 21 92 0 113 1 20 0 21 65 Số loài 4. Trong tiêu chí đánh giá của IUCN năm 1994 thì có 8 bậc.Đa dạng sinh học Nguy cấp thấp.000 9. trong năm 2002 danh sách tuyệt chủng đã giảm xuống 759 trước khi tăng lên như hiện nay.Lower risk (LR) Loài đã bị tác động. cùng với 2. LR) bao gồm 3 nhóm nhỏ là Sắp bị đe doạ.Data deficient (DD) Loài chưa đủ dẫn liệu để xếp hạng. CD) (nay gộp vào nhóm Sắp bị đe dọa). Ví dụ. Danh sách cũng công bố 784 loài loài tuyệt chủng được ghi nhận từ năm 1500. giống. hay phân loài đang bị đe doạ. và Phụ thuộc bảo tồn (Conservation Dependent. Mỗi năm một số ít các loài tuyệt chủng lại được phát hiện và sắp xếp vào nhóm DD. khu cư trú bị thu hẹp có nguy cơ bị tuyệt diệt. và 2 loài nấm.8. Ít quan tâm.300 % tuyệt chủng 2.180 loài động vật. và VU. được chia ra các mức nhỏ: + Nguy cấp thấp đã được bảo tồn – LR Conservation dependent (LRcd) + Nguy cấp thấp gần bị đe dọa – LR Near Threatened (LRnt) + Nguy cấp thấp ít lo ngại – LR Least Concern (LRnc) Thiếu dẫn liệu. Sách đỏ IUCN công bố văn bản mới nhất (Sách đỏ 2004) vào ngày 17 tháng 11. 2004. hoặc có nguy cơ tuyệt chủng thì có nghĩa là các loài thuộc bậc CE. Khi nói đến các loài.503 loài nằm trong tình trạng nguy cơ tuyệt chủng gồm 7. Trong đó.10 1. duy giảm số lượng. chi và quần thể.000 6. 8.140 phân loài. 15.30 0. Văn bản này đã đánh giá tất cả 38. Bậc Ít nguy cấp (Lower Risk.

000.200 19. Trong hai trường hợp trên. Sự tuyệt chủng (extinction) Ở đây cần nói rõ về khái niệm tuyệt chủng.20 [Nguồn: Reid và Miller 1989]. nhưng ít nhất chúng ta có thể khẳng định rằng sự tuyệt chủng là một hiện tượng nằm trong chu trình vận động của tự nhiên tương tự như sự hình thành loài. Một số nhà sinh học sử dụng cụm từ loài bị tuyệt chủng về phương diện sinh thái học (ecologically extinct). chăm sóc. 1. Hiện tại chúng ta cũng không biết đầy đủ những nhân tố xác định sự phồn thịnh hay suy thoái của một loài. điều đó có nghĩa là số lượng cá thể loài còn lại ít đến nỗi tác dụng của nó không có chút ý nghĩa nào đến những loài khác trong quần xã. Một loài bị coi là tuyệt chủng (extinct) khi không còn một cá thể nào của loài đó còn sống sót tại bất kỳ nơi nào trên thế giới.Đa dạng sinh học Lưỡng thê Cá Không xương sống Thực vật có hoa 2 22 49 245 0 48 48 139 0 0 1 98 0 2 23 1.05 0. các loài có thể coi như bị tuyệt chủng trên phạm vi toàn cầu (globally extinct). Lý thuyết tiến hóa nói rõ rằng một loài có thể bị dồn vào tuyệt chủng do không cạnh tranh nổi với một loài khác hay do bị ăn thịt.2.01 250. Một loài bị coi là tuyệt chủng cục bộ (locally extinct) nếu như chúng không còn sống sót tại nơi chúng từng sinh sống. Khái niệm tuyệt chủng có rất nhiều ý nghĩa và khác nhau tùy thuộc vào từng bối cảnh cụ thể. nhưng người ta vẫn còn tìm thấy chúng tại những nơi khác trong thiên nhiên. 66 .100 0. nuôi dưỡng của con người. Tuyệt chủng là một quá trình tự nhiên.10 0.000 0. Nếu như một số cá thể của loài còn sót lại chỉ nhờ vào sự kiểm soát.00 0 384 4. thì loài này được coi là đã bị tuyệt chủng trong thiên nhiên hoang dã (extinct in the wild). Một loài có thể tiến hóa từ một loài khác để đáp ứng với những thay đổi của môi trường hay là do sự thay đổi ngẫu nhiên của quỹ gen.

Sự tuyệt chủng hàng loạt (mass extinction) Theo các nhà khoa học.1. Trong lịch sử tiến hoá của trái đất. đã tác động đến sự thay đổi khí hậu toàn cầu là tác nhân chính gây ra tuyệt chủng hành loạt. + Permi cuối (251 triệu năm trước): 50% các họ động vật bị tuyệt chủng. các nhà khoa học đã chúng minh rằng có 5 đợt tuyệt chủng hàng loạt đa xảy ra trong quá khứ: + Ordovic cuối (440 triệu năm trước): Khoảng 50% số họ của động vật và 85% số loài đa bị tiêu diệt trong thời gian này chủ yếu là các loài ở biển. 67 .2. Nguyên nhân do biến động mức nước biển. gây ra những mất mát nặng nề về số lượng trong các bậc phân loại. + Devon muộn (365 triệu năm trước): có 30% họ của các loài động vật bị tuyệt chủng chủ yếu tác động đến các loài ở biển. hầu hết các loài bị mất đi do các thời kỳ tuyệt chủng. nguyên nhân do lạnh toàn cầu và giảm oxy trong các tầng nước nông. Dựa vào các hoá thạch. hoạt động của núi lửa và thay đổi khí hậu. Thời kỳ này kéo dài từ 500 ngàn đến 15 triệu năm. Có nhiều cách giải thích khác nhau về nguyên nhân của tuyệt chủng hàng loạt bao gồm các nguyên nhân bên ngoài như tác động của các thiên thạch đến các nguyên nhân bên trong như núi lửa.. tuyệt chủng hàng loạt là những sự kiện tuyệt chủng đa tác động đến sinh vật trong các môi trường khác nhau. thời kỳ băng hà. Năm thời kỳ tuyệt chủng hàng loạt này được xác định qua việc nghiên cứu các dẫn chứng của những thay đổi các hoá thạch động. * Tuyệt chủng hàng loạt trong quá khứ.Đa dạng sinh học 1. khoảng 96% loài sinh vật biển bị tuyệt chủng trong thời kỳ này. thực vật.. trong đó có 5 thời kỳ tuyệt chủng hàng loạt nghiêm trọng kéo dài trong thời gian 350 triệu năm.

với khoảng 60 % các loài động vật bị tuyệt chủng. Trong thời kỳ tiến hoá đổi mới này. Á đến các vùng khác trên thế giới.9). xảy ra vào kỷ Pleistocen từ hơn 1 triệu năm trước. tạo ra những thay đổi cơ bản trong các hệ sinh thái trên cạn và sự biến mất của khủng long.Đa dạng sinh học + Trias cuối (205 triệu năm trước): có 35 % họ các loài động vật và khoảng 76% loài. bị tuyệt chủng. Nguyên nhân là do tác động của các thiên thạch làm thay đổi khí hậu. các loài linh trưởng phát triển mạnh và loài người (Homo sapiens) xuất hiện. sự dâng cao và hạ thấp mức nước biển cùng với sự mở rộng vùng phân bố của loài người từ Châu Phi. phần lớn là các loài ở biển. Thời gian phục hồi (triệu năm) 25 30 100 20 * Tuyệt chủng hàng loạt ngày nay Tuyệt chủng hàng loạt trong giai đoạn hiện nay. Các nhà khoa học tính được rằng. Thời gian phục hồi từ các tuyệt chủng trong quá khứ Thời kỳ tuyệt chủng Ordovician cuối Devonian muộn Permian và Triassic Cretaceous cuối [Nguồn: USAID. 2005]. Thời gian phục hồi cho các sự kiện tuyệt chủng trong quá khứ cũng rất dài. Đặc tính quan trọng nhất của sự tuyệt chủng 68 . + Creta cuối (65 triệu năm trước): Trong số 5 sự kiện tuyệt chủng hàng loạt thì sự kiện được con người biết rõ nhất xảy ra ở kỷ phấn trắng và kỷ thứ ba (Cretaceous và Tertiary). Bảng 2. Châu Âu. Đây là thời kỳ có những biến động lớn về khí hậu toàn cầu. Đây là thời kỳ các giống động vật biển bị mất trong diện rộng.9. để phục hồi sự đa dạng sinh học cho mỗi lần tuyệt chủng trong quá khứ cần phải có thời gian phục hồi khoảng vài chục triệu năm (xem bảng 2. hay còn gọi là tuyệt chủng hàng loạt thứ 6. còn gọi là thời kỳ K/T.

Các chuyên gia cũng dự báo rằng nếu cứ tiếp tục theo xu hướng như hiện nay. còn hiện nay con số đó đã gần 240.86%. còn sự tuyệt chủng hàng loạt giai đoạn hiện nay không kèm theo sự hình thành loài mới. Ví dụ như trước khi xảy ra đợt tuyệt chủng hàng loạt thứ 5 vào khoảng 65 triệu năm trước. Sai khác nổi bật nhất là trong tuyệt chủng hàng loạt trong giai đoạn hiện nay xảy ra với tốc độ rất nhanh. tuyệt chủng hàng loạt trong quá khứ xảy ra qua hàng trăm ngàn năm và trong một số trường hợp là hàng triệu năm.000 loài. thì ảnh hưởng của nó cũng kéo dài trong một thời gian tương đối. xảy ra chủ yếu do các hiện tượng thiên nhiên. Các nhà sinh thái đánh giá rằng chúng ta đa mất hàng trăm ngàn loài trong vòng 50 năm qua. Khác với các cuộc tuyệt chủng hàng loạt trong quá khứ. Lý do đơn giản là vì hiện nay số loài sinh vật nhiều hơn so với quá khứ. Ngược lại. ít nhất 5 triệu năm sau mới có sự cân bằng của sinh vật nhờ vào tiến hoá. thì số loài thực vật có hoa trên thế giới chỉ khoảng 100. Đối với giai đoạn hiện nay sẽ là một thách thức 69 . chúng ta có thể bị mất đi ½ loài sinh vật trong thế kỷ tới. Ngay cả ở thời kỳ tuyệt chủng cuối cùng trong quá khứ của khủng long. tuyệt chủng hiện nay chủ yếu do con người. Ngoài ra.000 loài. Các chứng cứ hoá thạch đa chỉ ra rằng quần thể của các loài khủng long đa bị kiệt quệ trong hàng ngàn năm. côn trùng và các sinh vật khác cũng có một sự gia tăng đáng kể về tổng số loài.Đa dạng sinh học trong giai đoạn này liên quan với sự lan rộng của loài người trên khắp thế giới. Trong số các loài thú. Các nhà Cổ sinh vật học cho rằng sau khi khủng long bị tuyệt chủng. Nhân tố sai khác tiếp theo của thời kỳ hiện nay đó là số lượng loài có nguy cơ tuyệt chủng hiện nay lớn gấp nhiều lần số loài trong quá khứ. trong đó các loài thú có kích thước lớn hơn 44 kg. do tác động của các thiên thạch. So với các sự kiện tuyệt chủng hàng loạt xảy ra trong quá khứ thì tuyệt chủng hàng loạt trong giai đoạn hiện nay có nhiều sai khác. bị tuyệt chủng đến 74 . theo sau các cuộc tuyệt chủng hàng loạt trong quá khứ là sự hình thành loài mới để bù đắp cho số loài bị mất đi.

Đa dạng sinh học

lớn, bởi vì tuyệt chủng ngày nay liên quan đến tất cả các thứ hạng chính của loài, trong khi đó ở 65 triệu năm trước, hầu hết các loài thú, chim, lưỡng thê, và nhiều loài bò sát còn sống sót.

1.2.2. Các loài dễ bị tuyệt chủng Các nhà sinh thái học đã nghiên cứu kiểm chứng và thấy rằng không phải tất cả các loài đều có mức độ dễ tuyệt chủng như nhau; một số nhóm loài đặc biệt dễ bị tuyệt chủng. Các loài này rất cần được theo dõi cẩn thận và phải được quản lý với những nổ lực nhằm bảo tồn chúng. Các loài đặc biệt dễ tuyệt chủng thường nằm trong các nhóm loài sau đây: 1. Các loài có vùng phân bố địa lý hẹp 2. Các loài chỉ tồn tại với một hay vài quần thể 3. Các loài có kích thước quần thể nhỏ 4. Các loài có quần thể đang suy giảm về số lượng 5. Các loài có mật độ quần thể thấp. 6. Các loài cần một vùng cư trú rộng lớn 7. Các loài có kích thước cơ thể lớn 8. Các loài không có khả năng di chuyển tốt 9. Các loài di cư theo mùa 10. Các loài ít có tính biến dị di truyền 11. Các loài với nơi sống đặc trưng 12. Các loài đặc trưng tìm thấy ở môi trường ổn định 13. Các loài sống thành bầy đàn 14. Các loài là đối tượng săn bắn và hái lượm của con người

70

Đa dạng sinh học

Các đặc điểm trên đây của các loài có xu hướng dễ bị tuyệt chủng không phải là những đặc điểm riêng biệt, chúng thường có xu hướng tạo thành từng nhóm đặc điểm. Ví dụ, các loài kích thước cơ thể lớn thường có mật độ quần thể thấp và địa bàn rộng - nghĩa là có tất cả các đặc điểm của một loài có xu hướng dễ bị dẫn đến tuyệt chủng. Bằng cách xác định các đặc điểm làm loài dễ bị dẫn đến tuyệt chủng, các nhà sinh học bảo tồn có thể dự tính được những việc làm cần thiết nhằm quản lý các loài dễ bị tuyệt chủng.

2. BẢO TỒN LOÀI

2.1. Vì sao phải bảo tồn loài? 2.1.1. Nguyên nhân về đạo đức

Mọi sinh vật sinh ra trên trái đất đều có quyền tồn tại như nhau, không một sinh vật nào được lấy quyền của mình để quyết định sự sống còn của sinh vật khác, ngay cả con người cũng vậy. Các sinh vật phải nương tựa vào nhau để sống, sinh vật này là chỗ dựa của sinh vật kia. Chúng tạo thành một chuỗi liên hoàn, tồn tại trong thiên nhiên mà mỗi sinh vật chỉ là một mắt xích trong chuỗi liên hoàn đó.

2.1.2. Nguyên nhân của cân bằng sinh thái Các sinh vật trên trái đất sống bình thường là nhờ sự cân bằng sinh thái luôn luôn được đảm bảo. Một loài sinh vật mặc dù là rất nhỏ bé nhưng nó lại là một mắt xích trong chuỗi thức ăn, nếu loài đó bị diệt vong thì có thể làm biến đối nghiêm trọng số lượng cá thể của loài khác do bị thiếu nguồn thức ăn thường xuyên hoặc không còn yếu tố kìm hãm sự phát triển. Một ví dụ điển hình về vấn đề này là trước đây tại Trung Quốc người ta đã mở một chiến dịch tiêu diệt loài

71

Đa dạng sinh học

chim sẻ do chúng phá hoai mùa màng, tuy nhiên sau vài năm khi số lượng chim sẻ giảm đáng kể thì mùa màng lại bị mất mùa do các loài côn trùng phá hoại.

2.1.3. Nguyên nhân kinh tế Sự giàu có các loài trong tự nhiên cũng đồng nghĩa với việc chúng ta có một nguồn tài nguyên thiên nhiên phong phú và chúng ta phải tìm cách khai thác chúng một cách bền vững. Từ thời nguyên thuỷ con người sinh ra đã nhờ vào rừng để sinh tồn, đã biết khai thác củ, quả, hoa, lá về làm thức ăn. Hiện nay có ít nhất 75.000 loài cây có thể ăn được nhưng chỉ có 5 loài có giá trị lớn, 12000 loài được dùng làm thức ăn. Khoảng 30 loài cung cấp với chừng 90% chất dinh dưỡng cho toàn thế giới. Cây làm thuốc chiếm tới 35.000-70.000 loài thực vật bậc cao. Riêng ở Mỹ có tới 25% các vị thuốc đều có mặt cây cỏ.

2.1.4. Đảm bảo giá trị tiềm năng Hiện nay phần lớn đa dạng sinh học chưa được khai thác, tức là tiềm năng của nó chưa được hiểu biết một cách đầy đủ. Cho đến nay mới chỉ có 5% tổng số loài cây được nghiên cứu tìm kiếm phục vụ con người và có 2000 loài chiếm 2/5 tổng số loài đã được nghiên cứu về tiềm năng. Số còn lại đang ẩn chứa một tiềm năng lớn về giá trị vì trình độ hiện nay chưa cho phép con người có thể phát hiện tất cả những bí mật của thiên nhiên. Tuy nhiên, cũng có thể có giá trị lớn cho loài người nếu giá trị đó được phát hiện và khai thác.

2.1.5. Nguyên nhân thẩm mỹ Giá trị của những cảnh đẹp thiên nhiên chính là do có sự đa dạng sinh học nói chung cũng như đa dạng loài nói riêng, chính vì thế cần phải có nhữnh biện pháp bảo tồn loài để giữ được những cảng đẹp của tạo hoá.

72

Đa dạng sinh học 2. Những cuộc tìm kiếm tại những nơi trước đây được coi là quê hương sinh sống cũng như những nơi phân bố khác đều không phát hiện được chúng * Đang nguy cấp (đang có nguy cơ tuyệt chủng): là những loài có nhiều khả năng bị tuyệt chủng trong tương lai không xa. thường là do có vùng phân bố trong giới hẹp hoặc là do mật độ quần thể thấp. Mặc dù những loài này chưa phải đối mặt với những nguy hiểm tức thời song số lượng cá thể nhỏ khiến chúng dễ trở thành những loài có nguy cơ tuyệt chủng. Các cấp độ bảo tồn loài Nhằm nêu bật tình trạng đáng chú ý của một loài cho mục đích bảo tồn . Khả năng tồn tại lâu dài của những loài này là không chắc chắn. Những cấp này có vai trò quan trọng ở cấp quốc gia và quốc tế trong việc hướng sự chú ý vào những loài đang được quan tâm đặc biệt và trong việc xác định những loài đang bị đe doạ tuyệt chủng cần được 73 . * Hiếm: là những loài có số lượng cá thể ít. Trong các cấp trên thì các loài thuộc từ cấp 2 đến cấp 4 được coi là những loài đang bị đe doạ tuyệt chủng. * Loài chưa được hiểu biết đầy đủ: là những loài có thể thuộc một trong các cấp độ bảo tồn nêu trên nhưng do chưa được hiểu biết đầy đủ nên chưa xếp được vào một cấp độ cụ thể nào. Trong số này có cả những loài có số lượng cá thể bị giảm xuống tới mức loài khó có thể tiếp tục tồn tại nếu như các nhân tố đe doạ cứ tiếp diễn. tổ chức bảo tồn thiên nhiên quốc tế (IUCN) đã xây dựng 5 cấp độ bảo tồn: * Đã tuyệt chủng: là những loài (hay những đơn vị phân loại khác như phân loài hay chi) không còn thấy tồn tại trong tự nhiên nữa.2. * Dễ bị tổn thương (có thể bị đe doạ tuyệt chủng): là những loài có thể bị tuyệt chủng trong tương lai gần vì các quần thể của chúng đang bị thu hẹp kích thước tại khắp mọi nơi thuộc vùng phân bố của loài.

Trung tâm quan trắc và bảo tồn thiên nhiên quốc tế (WCMC) đã sử dụng các cấp độ trên để đánh giá và mô tả những mối đe doạ đối với khoảng 60. * Các thoả thuận quốc tế Việc bảo tồn đa dạng sinh học cần phải được giải quyết ở mọi cấp độ khác nhau trong chính phủ của từng quốc gia và giữa các chính phủ.1.3. * Các bộ luật quốc gia Nhiều bộ luật quốc gia đã nhằm cụ thể vào việc bảo tồn loài. sẽ được bảo tồn và cung cấp một chương trình để bảo tồn các loài đó”. đại bàng trắng. 2. Trong khi các cơ chế kiểm soát chính hiện có chủ yếu là dựa vào từng quốc gia riêng biệt thì các thoả thuận quốc tế đang ngày càng được sử dụng nhiều trong bảo vệ các loài và nơi cư trú.Đa dạng sinh học bảo vệ thông qua các cam kết quốc tế như công ước CITES chẳng hạn.000 loài động vật trong cuốn sách đỏ do trung tâm này xuất bản. Ví dụ Luật về các loài có nguy cơ tuyệt chủng do Quốc hội Mỹ thông qua năm 1973 nhằm “cung cấp một phương tiện mà nhờ đó các hệ sinh thái. Công cụ bảo tồn loài 2.3. Kết quả là năm 1994 loài đại bàng trắng Bắc Mỹ đã chuyển từ cấp có nguy cơ tuyệt chủng sang cấp ít nguy hiểm hơn là “bị đe doạ” vì số lượng cá thể của chúng tăng từ 400 đôi vào năm 1960 lên tới 4000 đôi như hiện nay. nơi mà có các loài đang bị đe doạ và đang có nguy cơ tuyệt chủng. sếu và sói xám.000 loài thực vật và 2. Hợp tác quốc tế là một điều kiện tiên quyết vì các lý do khac nhau: 74 . Bộ luật này đã cung cấp một cơ sở pháp lý cho việc bảo vệ một số loài động vật quan trọng nhất tại nước Mỹ như gấu xám Bắc Mỹ. Bảo tồn loài bằng pháp chế.

. ký năm 1979.. ví dụ các hoạt động boả tồn chim di cư ở phía Bắc Châu Âu sẽ không thành công nếu như nơi cư trú qua mùa đông của chim ở Châu Âu bị phá huỷ. . Phụ lục I của của Công ước liệt kê 675 loài động vật và thực vật bị cấm buôn bán hoàn toàn. .Các loài thường di chuyển qua các biên giới.Các vấn đề có tính chất toàn cầu như ô nhiễm môi trường..Lợi ich của đa dạng sinh học là có tầm quan trọng quốc tế. các quốc gia thành viên đồng ý hạn chế buôn bán và khai thác có tính hủy diệt các loài này. đó là: + Công ước về Bảo tồn các loài sinh vật biển vùng Nam Cực + Công ước Quốc tế về kiểm soát cá voi + Công ước Quốc tế về bảo vệ các loài chim và Công ước Benelux về việc săn bắn và bảo vệ các loài chim + Công ước về đánh bắt và bảo vệ sinh vật trong biển Bantic 75 . Công ước này hiện có 120 nước tham gia.Việc buôn bán quốc tế có thể gây nên hậu quả làm suy giảm đa dạng sinh học do khai thác quá mức phục vụ cho thương mại quốc tế. Một hiệp ước quốc tế quan trọng khác là Công ước về bảo vệ các loài động vật di cư.Đa dạng sinh học . Convention on International Trade in Endangered Species) được ra đời năm 1973 cùng với sự ra đời của Chương trình Môi trường Liên Hiệp Quốc (UNDP). mà trọng tâm là các loài chim di cư. Hiệp ước quan trọng nhất trong việc bảo vệ các loài ở qui mô quốc tế là Công ước về buôn bán các loài đang có nguy cơ tuyệt chủng (CITES. quản lý và kiểm soát săn bắn. Công ước CITES đưa ra một danh sách các loài được kiểm soát trong việc buôn bán quốc tế. Còn có các thỏa thuận quốc tế khác nhằm bảo vệ các loài sinh vật. Công ước này là một phần bổ sung quan trọng cho Công ước CITES vì nó đa khuyến khích các nỗ lực quốc tế bảo tồn các loài chim di cư xuyên biên giới cũng như đa nhấn mạnh các cách tiếp cận trong việc nghiên cứu.

Số lượng các loài của Việt Nam bị đe dọa toàn cầu (chỉ tính các loài CR. Đây là những công cụ được ứng dụng rộng rãi trong công tác điều tra.3. quy hoạch môi trường nói chung cũng như trong công tác điều tra quy hoạch các vùng sinh thái nói riêng được xác định có tính đa dạng sinh học cao. vào thời điểm hiện tại số lượng loài được các nhà khoa học đề xuất đưa vào sách cần được bảo vệ của Việt Nam tăng lên đáng kể: 1065 loài so với 721 loài. Điều này chứng tỏ một thực tế là xu hướng quần thể của rất nhiều loài động thực vật tại Việt Nam đang suy giảm. Sách đỏ Việt Nam cũng đa liệt kê 1. Bảo tồn loài ở Việt Nam Theo danh sách đỏ của IUCN 2004.10. ngày càng có nhiều loài phải đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng. So sánh với số liệu thống kê của lần biên soạn sách đỏ Việt Nam lần đầu tiên (Phần Động vật 1992. GIS hoặc viễn thám. Bảo tồn loài bằng công cụ kỹ thuật Trong công tác bảo tồn loài có thể dùng các công cụ kỹ thuật như quy hoạch môi trường. Bảng 2.4.2. 2.Đa dạng sinh học + Công ước bảo tồn đa dạng sinh học Nhược điểm của các hiệp ước quốc tế này là sự tham gia tự nguyện. phần thực vật 1994). VU và EN) và cấp quốc gia Loài Năm 1992. 1998 76 Năm 2004 . các quốc gia có thể rút lui khỏi công ước để theo đuổi các lợi ích riêng của họ khi cảm thấy các điều kiện phải tuân thủ là quá khó khăn.056 động vật và thực vật bị đe dọa ở mức quốc gia. Rất nhiều loài hiện chỉ còn tồn tại trong các quần thể có số lượng rất nhỏ và bị chia cắt. 2. Việt Nam có 289 loài động vật và thực vật bị đe dọa toàn cầu.

Mặc dù đã tham gia vào nhiều công ước quốc tế về đa dạng sinh học và đã có nhiều bộ luật liên quan tới công tác bảo tồn như luật bảo vệ môi trường. 38 47 12 1 3 0 125 78 83 43 11 75 75 337 7 12 721 41 41 24 15 23 0 145 94 76 39 14 89 105 605 16 18 1. luật bảo vệ rừng và mới đây là luật đa dạng sinh học. mà còn tăng về mức độ đe dọa. Nếu trong danh lục năm 1996 liệt kê 25 loài động vật của Việt Nam ở mức nguy cấp (EN) thì đến năm 2004.Đa dạng sinh học Thú Chim Bò sát Lưỡng cư Cá ĐVKXS Thực vật bậc cao Nấm Tảo Tổng sinh học]. Sói đỏ (Cuon alpinus). Voọc vá chân nâu (Pygathrix nemaeus) và Voọc vá chân đen (Pygathrix nigripes).065 226 289 [Nguồn: Báo cáo hiện trạng môi trường Việt Nam 2005. nhất là bảo tồn các loài sinh vật quý hiếm ở Việt Nam vẫn còn gặp rất nhiều khó khăn. nhưng hiện trạng bảo vệ đa dạng sinh học. Nhiều loài được đánh giá bị đe dọa không cao lắm trên quy mô toàn cầu nhưng lại bị đe dọa ở mức rất cao ở Việt Nam. con số này đa lên đến 46 loài (Bảng 11). Quần thể của hấu hết các loài bị đe dọa toàn cầu tại Việt Nam đều bị đánh giá là đang có chiều hướng suy giảm. thách thức. nhưng lại là loài sẽ nguy cấp (VU) ở Việt Nam do mất sinh cảnh và thức ăn bị ô nhiễm. Phần Đa dạng Theo IUCN. Trong số những loài mới bị xếp hạng này có những loài như Bò rừng (Bos javanicus). Một số trung tâm cứu hộ động vật đã được 77 . Ví dụ như Hạc cổ trắng (Ciconia episcopus) không có tên trong IUCN 2004. số loài bị đe dọa toàn cầu ở Việt Nam không chỉ tăng về số lượng từ 229 lên 289 loài.

1. trang 284-307. Nhưng hoạt động của các tổ chức này còn yếu do nhiều nguyên nhân. một số Khu bảo tồn loài cũng được thiết lập như các công viên Thủ Lệ. Tansley đưa ra và định nghĩa năm 1935 trong bài báo với tiêu đề: “The use and the abuse of Vegetational concepts and terms”. Từ đó đến nay. Bách Thảo ở Hà Nội và Thảo Cầm Viên ở Thành phố Hồ Chí Minh. PHẦN III. trong đó có nguyên nhân về tài chính. thuật ngữ này được diễn giải và trình bày tuy có khác nhau. khái niệm về hệ sinh thái là: 78 . Cụ thể. Khái niệm hệ sinh thái Thuật ngữ hệ sinh thái được A. CÁC KHÁI NIỆM 1. ĐA DẠNG HỆ SINH THÁI CHƯƠNG I : HỆ SINH THÁI 1. nhưng nội dung căn bản vẫn giống nhau.Đa dạng sinh học xây dựng như ở Cúc Phương.G. đăng ở tạp chí Ecology số 16.

ta cần làm rõ các khái niệm sau .Nơi sống (habitat) : là không gian cư trú của các sinh vật hoặc là không gian mà ở đó thường hay gặp sinh vật đó. không khí. cái thiết yếu đảm bảo cho sự sinh tồn của cá thể.E. nước. Sinh vật sống trong ổ sinh thái nào thì thường phản ánh đặc tính của ổ sinh thái đó thông qua những dấu hiệu về hình thái (G. Khái niệm ổ sinh thái thành phần: là một không gian sinh thái trong đó các yếu tố thiết yếu đảm bảo cho hoạt động của một chức năng nào đó của cơ thể sinh vật. Các khái niệm liên quan Liên quan tới khái niệm hệ sinh thái. Theo Odum (1975). hệ sinh thái bao gồm các sinh vật sống và các điều kiện tự nhiên (môi trường vật lý) như ánh sáng.. tác động tới đời sống của sinh vật. . 1. Nói cách khác. trong đó các sinh vật tương tác với nhau và với môi trường để tạo nên chu trình vật chất và sự chuyển hoá năng lượng. còn ổ sinh thái chỉ ra “nghề nghiệp” của sinh vật. nơi sống và ổ sinh thái là 2 khái niệm hoàn toàn khác nhau.Sinh cảnh (biotope): là một phần của môi trường vật lý mà ở đó có sự thống nhất của các yếu tố cao hơn so với môi trường.Ổ sinh thái: là một không gian sinh thái mà ở đấy những điều kiện môi trường quy định sự tồn tại và phát triển lâu dài không hạn định của cá thể. loài.. loài. . nhiệt độ. ông ví nơi sống như một “địa chỉ”.Đa dạng sinh học Hệ sinh thái (ecosystem) là tổ hợp của một quần xã sinh vật và môi trường vật lý mà quần xã đó tồn tại. 79 . Hutchinson – 1965).2. (Vũ Trung Tạng – Cơ sở sinh thái học T136). Điều quan trọng là tất cả các điều kiện hữu sinh (biotic component) và vô sinh (abiotic component) tác động tương hỗ với nhau và giữa chúng luôn xảy ra quá trình trao đổi năng lượng. vật chất và thông tin..

lượng mưa. … Các hợp chất hữu cơ : protein. Nhờ quá trình quang hợp và hoá tổng hợp của chúng mà nguồn thức ăn ban đầu của hệ sinh thái được tạo thành để nuôi sống trước tiên là chính sinh vật sản xuất. ánh sáng.reducer Các chất vô cơ : CO2. vitamin.… Các yếu tố khí hậu : nhiệt độ. O2.consumer Sinh vật phân huỷ . H2O. Chúng là thành phần không thể thiếu của bất kỳ hệ sinh thái nào. vi khuẩn có khả năng quang hợp hoặc hoá tổng hợp. CẤU TRÚC CỦA HỆ SINH THÁI 2. gồm các loài thực vật có màu.Đa dạng sinh học 2. 80 . Cấu trúc hệ sinh thái chia theo thành phần Một hệ sinh thái hoàn chỉnh bao gồm các thành phần sau: Sinh vật sản xuất – producer Sinh vật tiêu thụ . sau đó là cả thế giới sinh vật – trong đó có cả con người. gluxit. lipit. độ ẩm.… Hình 3.1 : Cấu trúc không gian của hệ sinh thái a) Sinh vật sản xuất: là những sinh vật tự dưỡng (autotrophy). một số nấm.1.

Chúng tồn tại được là nhờ nguồn thức ăn do sinh vật tự dưỡng tạo ra.Đa dạng sinh học b) Sinh vật tiêu thụ: Là những sinh vật dị dưỡng (heterotrophy) gồm tất cả các loài động vật và những vi sinh vật không có khả năng quang hợp và hoá tổng hợp. chúng tiếp nhận nguồn năng lượng hoá học để tồn tại và phát triển. HST còn có kiểu cấu trúc theo chức năng. đồng thời giải phóng các chất từ các hợp chất phức tạp ra môi trường dưới dạng những khoáng chất đơn giản hoặc những nguyên tố hoá học ban đầu. Hình 3. sống hoại sinh.Odum (1983). cấu trúc của hệ gồm các phạm trù sau: . Theo E. Trong quá trình phân huỷ các chất. 81 . c) Sinh vật phân huỷ: là tất cả các vi sinh vật dị dưỡng.D.2: Chu trình vận chuyển vật chất qua các bậc dinh dưỡng của hệ sinh thái 2.2. Cấu trúc hệ sinh thái chia theo chức năng Ngoài cấu trúc theo thành phần.Quá trình chuyển hoá năng lượng của hệ.

cơ chế điều chỉnh thông qua sự điều chỉnh về số lượng sinh vật trong quần xã và điều chỉnh tốc độ của chu trình vật chất và dòng năng lượng. Sự cân bằng tự nhiên.Các chu trình sinh địa hoá diễn ra trong hệ . . nếu một thành phần thay đổi thì các thành phần khác cũng thay đổi theo ở mức độ nào đó để duy trì cân bằng. Một hệ sinh thái cân bằng là một hệ trong đó 4 quá trình đầu tiên đạt được trạng thái cân bằng động tương đối với nhau. 3. Nếu những tác động làm biến đổi hệ sinh thái quá nhiều. . vượt ra ngoài giới hạn chịu đựng của hệ thì cân bằng sinh thái sẽ bị phá vỡ. 82 .Hệ sinh thái là một hệ thống cân bằng động và có khả năng tự điều chỉnh.Sự phân hoá trong không gian và theo thời gian.1.Các quá trình tự điều chỉnh. .Hệ sinh thái có tính đa dạng càng cao thì tính bền vững càng lớn. 3. luôn vận động và biến đổi không ngừng. Hệ sinh thái có khả năng tự điều chỉnh để duy trì trạng thái cân bằng.Đa dạng sinh học . Tính cân bằng của hệ sinh thái – cân bằng sinh thái (ecological stability) Cân bằng sinh thái là trạng thái mà tại đó hệ sinh thái duy trì sự ổn định tương đối thông qua các mối quan hệ của các sinh vật trong quần xã sinh vật và sự thích nghi với điều kiện môi trường. trạng thái tĩnh chỉ là tương đối và tạm thời. ĐẶC TRƯNG CỦA HỆ SINH THÁI .Xích thức ăn trong hệ .Các quá trình phát triển và tiến hoá của hệ.Hệ sinh thái là một hệ thống. tức là mối quan hệ của quần xã sinh vật với môi trường vật lý mà quần xã đó tồn tại được xác lập và ít thay đổi từ năm này đến năm khác chính là kết quả cân bằng của 4 phạm trù nêu trên trong các hệ sinh thái lớn. .

Dòng năng lượng trong hệ sinh thái Hình 3. .Hệ sinh thái nhận năng lượng từ ánh sang mặt trời và các nguồn năng lượng tự nhiên bổ sung khác.… . 83 .Đa dạng sinh học 3.3: Dòng năng lượng trong hệ sinh thái Dòng năng lượng trong hệ sinh thái là dòng hở (không khép kín). đây là nguồn năng lượng chủ yếu và hết sức quan trọng. biển. Các dạng năng lượng trong hệ sinh thái bao gồm . đồng cỏ.Hệ sinh thái nhận năng lượng từ ánh sáng mặt trời và năng lượng do con người bổ sung.2.Quang năng: năng lượng từ mặt trời. bởi qua mỗi bậc dinh dưỡng năng lượng bị mất đi do quá trình toả nhiệt và dạng năng lượng không đồng hoá được. .Hệ sinh thái nhận năng lượng từ nguồn năng lượng công nghiệp. . người ta chia hệ sinh thái thành các loại: .Hệ sinh thái nhận năng lượng từ ánh sang mặt trời như rừng.Hoá năng: năng lượng trong các hợp chất hoá học. Dựa vào nguồn năng lượng cung cấp cho hệ sinh thái.

thủy hóa (thủy vực): ôxy vŕ các nguyên tố cơ bản khác như cacbon.3. .1.Chu trình tuần hoàn vật chất: đây là một chu trìn khép kín: Môi trường  sinh vật sản xuất  sinh vật tiêu thụ  sinh vật phân huỷ  Môi trường . khái niệm các dịch vụ của hệ sinh thái được đưa ra tręn cơ sở các thuộc tính. dòng chảy. . 4. Chặt phá các thảm 84 .Chu trình sinh địa hoá: sự vận chuyển và biến đổi của các hợp chất từ môi trường vào cơ thể và ngược lại được gọi là chu trình sinh địa hoá. di chuyển của động vật. điều chỉnh và ổn định dòng chảy.1. chu trình sinh địa hoá . Chúng duy trì sự ổn định và màu mỡ của đất. nước ở hầu hết các vùng trên trái đất.1. 3.Đa dạng sinh học . Chức năng sinh thái và môi trường Các hệ sinh thái là cơ sở sinh tồn của sự sống trên trái đất. nitơ. nhựa. hạn hán. thiên tai. trong đó mỗi mắt xích thức ăn tiêu thụ mắt xích trước nó và bị mắt xích phía sau tiêu thụ. mỗi loài sinh vật là một mắt xích. Bảo vệ tài nguyên nước Thảm thực vật giúp duy trì vòng tuần hoàn của nước trong tự nhiên. CHỨC NĂNG CỦA HỆ SINH THÁI 4. Dòng vật chất của hệ sinh thái.Động năng: năng lượng làm cho hệ sinh thái vận động như gió. trong đó có loài người. .Nhiệt năng. photpho. 4. và có vai trò như là một tấm đệm giúp chống lại những hiện tượng thời tiết khắc nghiệt như bão lũ. chức năng của chúng được con người sử dụng. Các hệ sinh thái đảm bảo sự chu chuyển của các chu trěnh địa hóa. Gần đây.Chuỗi thức ăn: là một dãy bao gồm nhiều loài sinh vật. làm giảm nhẹ sự ô nhiễm.Lưới thức ăn : là tập hợp các chuỗi thức ăn có chung mắt xích tức là có chung các bậc dinh dưỡng.

4..1. Duy trì các hệ sinh thái sẽ giúp giảm sự xói mòn đất.… Những vùng đất ngập nước và các khu rừng với tính đa dạng sinh học cao.1.1. Đất bị suy thoái khiến thảm thực vật khó có thể phục hồi cŕng gia tăng các thảm họa thięn nhiên như lũ lụt. giảm nhiệt độ không khí khi thời tiết nóng nực. các chất dinh dưỡng bị rửa trôi.. Điều hòa khí hậu Quần xã thực vật có vai trò quan trọng trong việc điều hòa khí hậu địa phương.3. bảo vệ các vùng đất ven bờ ( sông hay biển ). Khi đất không còn được che phủ bởi các thảm thực vật sẽ dẫn tới sự mặn hoá. sạt lở đất.. Việc hủy hoại thảm rừng do khai thác gỗ.2.. khí hậu vùng và cả khí hậu toàn cầu: tạo bóng mát. ngư nghiệp cũng như các hoạt động khác của con người trong quá trình phát triển kinh tế làm cho tốc độ xói mòn đất. khuyếch tán hơi nước. hạn hán. điều hňa nguồn khí ôxy và cacbonic cho môi trường trên cạn cũng như dưới nước thông qua khả năng quang hợp. hạn chế sự mất nhiệt khi khí hậu lạnh giá. Ngoài ra. 4. suy giảm hệ sinh thái thuỷ sinh. Hình thành và bảo vệ đất Các sinh vật sống đóng một vai trò quan trọng trong quá trình hình thành và duy trì cấu trúc đất. hệ sinh thái rừng ngập mặn ven biển còn giúp giữ phù sa đổ từ sông ra và bảo vệ hệ sinh thái ven biển. Những vùng đất có thảm thực vật che phủ thì có độ màu mỡ cao hơn. Phân hủy các chất thải 85 . giữ ẩm và chất dinh dưỡng cho đất. 4. qua đó làm giảm năng suất của đất. ngăn chặn trượt lở đất đá. hoang mạc hóa đất đai tăng lęn rất nhanh.Đa dạng sinh học thực vật gây ra sự lắng đọng và tích tụ bùn ở các dòng chảy. là những hệ thống lọc và làm sạch nước khổng lồ. nhất là nhóm sinh vật đất. hoặc gây ô nhiễm môi trường đất và nước. laterit hoá và xói mòn đất mặt. giảm trữ lượng và chất lượng nước. 4. do khai hoang làm nông nghiệp..

1. nếu hàm lượng chất độc hại quá cao vượt quá ngưỡng chịu tải của hệ sinh thái thì sẽ gây tổn hại tới hệ sinh thái. làm giảm nhu cầu ôxi sinh hoá (BOD). những vật nuôi và cây trồng này được nuôi dưỡng và trồng trọt tập trung.thực phẩm quan trọng của con người.2. Một số hệ sinh thái. Ngày nay. phá huỷ các vi sinh vật độc hại.1. đầm tôm. bão … 4. Phục hồi điều kiện môi trường sau những biến cố. tạo thành những hệ sinh thái nhân tạo như các đồng ruộng. Lương thực . 86 . Tuy nhiên. cháy. 4. Đây là nguồn lương thực . có khả năng phân huỷ và hấp thu các chất độc hại rất tốt.Đa dạng sinh học Hệ sinh thái và các quá trình sinh thái đóng một vai trò quan trọng trong việc phân huỷ và hấp thụ các chất ô nhiễm sinh ra từ các hoạt động của con người. vườn cây.5. Chức năng sản xuất – giá trị kinh tế Từ xưa con người đã thuần hoá và nuôi dưỡng những loài sinh vật tự nhiên để nhằm cung cấp thức ăn cho họ. trang trại.thực phẩm con người ăn hàng ngày là khai thác từ các hệ sinh thái. từ những sinh vật nhỏ là vi khuẩn tới những nhóm sinh vật bậc cao đều có thể tham gia vào quá trình phân huỷ và đồng hoá các chất độc. chất rắn lơ lửng. Các hợp phần của hệ sinh thái. bởi hệ sinh thái là môi trường sống của mọi loài sinh vật. Rất nhiều các vùng đất ngập nước tự nhiên hay nhân tạo được sử dụng để lọc và hấp thu các kim loại nặng.6.…. sự cố Duy trì một hệ sinh thái khoẻ mạnh và đa dạng góp phần phục hồi các điều kiện môi trường ban đầu sau những sự cố môi trường hay thiên tai như lũ lụt. 4. qua đó bảo vệ nguồn gen đa dạng của chúng. đặc biệt là các vùng đất ngập nước. Đó là điều kiện tiên quyết để bảo tồn đa dạng loài và đa dạng gen. ao cá. Bảo tồn các loài sinh vật Duy trì hệ sinh thái góp phần bảo vệ các loài sinh vật khỏi sự tuyệt chủng.

riêng hàng xuất khẩu của ngành thủy sản Việt Nam đã có giá trị 2 tỷ USD. sử dụng mua bán hợp lý các tài nguyên đa dạng sinh học.thực phẩm từ thực vật Theo một số tài liệu. gà. hiện nay con người chỉ tập trung khai thác 15 loài. trong đó có 9 loài chủ yếu là : gia súc.5 tỷ USD cho xuất khẩu và cũng khoảng đó cho tiêu dùng trong nước. Theo Tổng cục Thống kê. lâm nghiệp và thủy sản của Việt Nam có giá trị tương đương 2 tỷ USD. Ngành nông . dê.1% và.3. lúa gạo và ngô cung cấp tới 2/3 tổng lượng lương thực. .000 tấn/năm trị giá khoảng 15-20 triệu USD. Với giá khoảng 250 USD/m3 gỗ. trong đó lúa mì. cừu. Giá trị kinh tế của đa dạng sinh học có thể nęu khái quát về các mặt sau đây: . nhu cầu cây thuốc cho công nghiệp dược. ngan. ngành lâm nghiệp chiếm tỷ lệ gần 1. lợn. Lấy số liệu thực của năm 2004. do tính thương mại toàn cầu.000 tỷ USD/năm. trâu. Có khoảng 10. mỹ phẩm hương liệu khoảng 20. trong đó chỉ có khoảng 150 loài được con người sử dụng chủ yếu. đa dạng sinh học đã cho giá trị khoảng 1. 87 . Hàng trăm doanh nghiệp xuất khẩu thuốc khoảng 10. đa dạng sinh học trên toàn cầu có thể cung cấp cho con người một giá trị tương đương 33.000 tấn/năm. Trong Kế hoạch hành động đa dạng sinh học của Việt Nam (1995) cũng ước tính. Theo số liệu thống kê năm 1995. Đó là chưa kể hàng năm rừng đă cung cấp các mặt hàng lâm sản ngoài gỗ đã có giá trị khoảng 1. thì hàng năm chỉ riêng mặt hàng gỗ làm nguyên liệu giấy.5 tỷ USD.Giá trị được tính ra tiền do việc khai thác. vịt. Tuy nhiên.Động vật: 1005 protêin cung cấp cho bữa ăn hàng ngày của con người là nhóm động vật được con người thuần dưỡng từ tự nhiên.000 loài thực vật có thể ăn đươc. hàng năm việc khai thác tài nguyên nông. ngành thủy sản chiếm tỷ lệ hơn 4% GDP.Đa dạng sinh học .lâm nghiệp hiện đang quản lý nguồn tài nguyên rừng có giá trị vô cùng to lớn.5 . năm 2003 ngành nông nghiệp đóng góp một tỷ lệ đáng kể trong Tổng sản phẩm quốc nội (GDP): gần 21%.000-50.Thực vật: Chỉ có một tỷ lệ nhỏ trong tổng số các loài thực vật trên trái đất được con người sử dụng làm thực phẩm. ngỗng.

Đa dạng sinh học cung cấp nguyên liệu cho công nghiệp chế biến nông sản: mía đường.Đa dạng sinh học . con vật đă trở thành thiêng liêng hoặc vật thờ cúng đối với các cộng đồng người Việt như: gốc đa thiêng. Sự phụ thuộc vào khai thác tài nguyên thiên nhiên và tài nguyên sinh vật đã hình thành các lễ hội của một số bộ tộc ít người như lễ hội săn bắn theo mùa. làm hương. . điêu khắc.Đa dạng sinh học đảm bảo cơ sở cho an ninh lương thực và phát triển bền vững của đất nước. làm hàng mỹ nghệ từ gỗ. mức độ khai thác. thuốc lá. rừng ma là những nét văn hóa độc đáo của nhiều dân tộc miền núi. qua đó làm tăng giá trị nông sản.3. như lễ hội chọi trâu ở Đồ Sơn (Hải Phòng). Rất nhiều thú vui của con người được tạo nên thông qua việc tổ chức tham quan. Gần đây. theo dõi tập tính của nhiều loài động vật hoang dã. đảm bảo các nhu cầu về ăn. ngành 88 . bông vải. hạt điều. Các khu rừng thiêng. góp phần xóa đói giảm nghèo. lễ hội đua thuyền. một số loài động vật hoang dã được coi là biểu tượng trong tín ngưỡng.. hoặc hình thành sự quản lý tài nguyên theo tính chất cộng đồng như vai trò của già làng. tre nứa hay song mây là những sự gắn bó của đời sống văn hóa con người Việt Nam với đa dạng sinh học. dệt thổ cẩm. sử dụng tài nguyên đất và rừng.. mặc của nhân dân. Nghề nhuộm chàm. thực vật nuôi trồng hay hoang dã và các sản phẩm của chúng đã quen thuộc với mọi người dân. đặc biệt người dân sống ở vùng nông thôn và miền núi. Rất nhiều loài động vật hoang dã được thuần dưỡng với mục đích làm bầu bạn với con người hoặc thuần hóa để chăn nuôi làm thực phẩm sử dụng hàng ngày. Chức năng xã hội và nhân văn Trong các nền văn hóa của nhiều dân tộc trên thế giới. . thần thoại hoặc các tác phẩm hội họa.. Nhiều loài cây. 4. đền thờ cá Ông ở các tỉnh miền Nam Trung bộ. cây lấy dầu. cây lấy sợi.. các loài động. Cuộc sống văn hóa của con người Việt Nam rất gần gũi thiên nhiên.Đa dạng sinh học góp phần nâng cao độ phì nhiêu của đất. cói. trưởng bản trong việc phân định phạm vi.

đạo đức và văn hóa hưởng thụ thẩm mỹ công bằng của người dân. lòng yêu thiên nhiên. tạo sự thoải mái cho con người. 4. . yêu cái đẹp. trong cuộc sống hiện tại căng thẳng và đầy sôi động.Đa dạng sinh học góp phần tạo ổn định xă hội thông qua việc bảo đảm an toàn lương thực.4.Đa dạng sinh học du lịch sinh thái đă hình thành và đang phát triển rộng rãi trên cơ sở sự ham hiểu biết thiên nhiên của con người đồng thời cũng là điều kiện để nâng cao nhận thức tầm quan trọng của công tác bảo tồn thiên nhiên cũng như làm cho con người gần gũi hơn. Đó là: 4. Những hợp chất này do có nguồn gốc tự nhiên nên không gây hại tới môi trường và con người chỉ có tác dụng lên loài sâu gây hại. Các chức năng khác Từ các sinh vật của các hệ sinh thái tự nhiên hay nhân tạo có thể khai thác được rất nhiều giá trị khác. đặc biệt là đối với thế hệ trẻ. thỏa mãn các nhu cầu của người dân về đầy đủ các chất dinh dưỡng.Đa dạng sinh học là yếu tố chống căng thẳng. nhiều hương vị của thế giới sinh vật con người trở nên hiền hòa. yêu quê hương.4. nhiều kết cấu. về ăn mặc. nhŕ ở. nhiều hình thù.1. thân thiện hơn với thiên nhiên hoang dã.2.Tạo nhận thức.4.Đa dạng sinh học góp phần đắc lực trong việc giáo dục con người. Làm thuốc trừ sâu Rất nhiều các hợp chất hoá học được những người dân bản địa chiết xuất từ các loài thực vật trong tự nhiên được sử dụng làm thuốc trừ sâu. đất nước. Qua các biểu hiện phong phú nhiều dáng vẻ. Giá trị xã hội . nhiều màu sắc.nhân văn của đa dạng sinh học thể hiện tập trung ở các mặt sau đây: . . . thực phẩm. Điều này đặc biệt có giá trị trong thời đại công nghiệp. tham quan du lịch và thẩm mỹ. Làm thuốc. dược phẩm 89 . 4.

được thay thế lần lượt bởi các dạng quần xã tiếp theo và cuối cùng thường dẫn tới một quần xã tương đối ổn định. Quá trình diễn thế: Hệ sinh thái trẻ - Hệ sinh thái già  Hệ sinh thái đỉnh cực Khái niệm hệ sinh thái đỉnh cực (climax): Là trạng thái mà hệ sinh thái thiết lập được sự cân bằng – cân bằng sinh thái: cân bằng giữa sinh vật – môi trường. 5.Tác động của quần xã lên ngoại cảnh làm biến đổi mạnh mẽ ngoại cảnh đến mức gây ra diễn thế.Sự tác động mạnh mẽ của ngoại cảnh lên quần xã .được gọi là những dược thảo. ngành công nghiệp dược phẩm hiện nay cũng chủ yếu dựa vào các sản phẩm có nguồn gốc tự nhiên để chế biến các loại thuốc.2.Đa dạng sinh học Rất nhiều các loài thực vật và một số loài động vật được sử dụng như những loại thuốc chữa bệnh. gọi là đông y. Ở những nước này có hẳn một ngành khoa học chuyên nghiên cứu và chữa bệnh bằng các loài dược thảo. Khái niệm diễn thế sinh thái Diễn thế sinh thái là quá trình biến đổi tuần tự của quần xã qua các giai đoạn khác nhau. Đó mới chỉ là những nghiên cứu trên 1% tổng số loài thực vật của rừng mưa nhiệt đới.Và hơn ½ số thuốc cũng được sản xuất dựa theo những hợp chất có trong tự nhiên. như Việt Nam. DIỄN THẾ SINH THÁI 5. Nguyên nhân dẫn đến diễn thế sinh thái . Cần lưu ý rằng. . từ dạng khởi đầu. ¼ trong tổng số các loại dược phẩm hiện nay được chiết xuất trực tiếp từ thực vật hoặc qua quá trình tổng hợp hoá học. dần dần (quá trình biến đổi là quá dài để có thế quan sát được) hay do tác động của con người. 5. cân bằng của hệ sinh thái là cân bằng động.…con người từ rất lâu đời đã biết sử dụng các loài thực vật để làm thuốc chữa bệnh . hệ sinh thái đỉnh cực không phải luôn ổn định theo thời gian mà vẫn có những biến đổi một cách tự nhiên.1.Tác động của con người 90 . Ngoài ra. sinh vật – sinh vật. Do đó người ta nói. ở các đất nước Châu Á và các nước khác. Trung Quốc.

Các loại diễn thế 5. hệ sinh thái này sẽ dần phục hồi lại sau một khoảng thời gian.Diễn thế nguyên sinh: là diễn thế khởi đầu từ môi trường trống trơn (đảo mới hình thành trên tro tàn núi lửa. Ví dụ: Sự diễn thế của cây rừng ngập mặn (mangrove) ở vùng cửa sông.3. cân bằng với điều kiện môi trường sống. Loài này làm cho môi trường vật lý biến đổi đến mức bất lợi cho mình nhưng lại thuận lợi cho một loài ưu thế khác.3. loài này bị thay thế bởi loài khác. có sức cạnh tranh cao hơn.Nội diễn thế: là diễn thế xảy ra do động lực bên trong của hẹ sinh thái. Nhóm sinh vật đầu tiên được phát tán đến đó hình thành nên quần xã tiên phong. . thoáng khí hơn. Khi có cân bằng sinh thái giữa quần xã và ngoại cảnh thì quần xã ổn định trong một thời gian tương đối dài.Đa dạng sinh học 5.Ngoại diễn thế: là diễn thế xảy ra do tác động hay sự kiểm soát của lực hay yếu tố bên ngoài. đất mới bồi ở lòng sông). Ví dụ: một cơn bão đổ bộ vào bờ. Ở cửa sông. 5. duy chỉ có bần trắng.3. các bãi bùn ban đầu còn chưa có nhiều loài thực vật phát triển do điều kiện môi trường không thuận lợi. mắm trắng. sau đó. Phân loại theo động lực của quá trình Phân loại theo động lực của quá trình thì diễn thế được chia thành 2 dạng: nội diễn thế và ngoại diễn thế: . hệ sinh thái rừng và đồng cỏ sẽ phục hồi dần thực hiện quá trình diễn thế.quần xã sinh vật ban đầu Được chia thành 3 dạng: diễn thế nguyên sinh (diễn thế sơ cấp) và diễn thế thứ sinh (diễn thế thứ cấp). Ví dụ khác như sự cháy rừng hay đồng cỏ tự nhiên. huỷ hoại một hệ sinh thái nào đó.… Điều kiện 91 . Sự thay thế lien tiếp các loài ưu thế trong quần xã cũng chính là sự thay thế lien tiếp các quần xã này bằng các quần xã khác cho đến quần xã cuối cùng. Trong quá trình diễn thế này loài ưu thế của quần xã đóng vai trò quan trọng. Sự phát triển của nhóm này giúp cải thiện môi trường: đất được tôn cao.…là những cây tiên phong – và là nhóm cây ưu thế đầu tiên.2. Sau đó. Tiếp đó là một dãy quần xã tuần tự thay thế nhau.1. Phân loại dựa theo “giá thể” . . Diễn thế nguyên sinh có thể xảy ra trên cạn hoặc dưới nước. Dần dần.

điều kiện thay đổi làm nhóm rừng hỗn hợp trên cũng dần tàn lụi ngay trên mảnh đất xâm lược sau một thời kỳ ổn định để rồi lại theo gót cây tiên phong chinh phục vùng đất mới. Khi đó.Đa dạng sinh học môi trường được cải thiện giúp cho sự phát triển của các nhóm thực vật khác. Quần xã này vốn tương đối ổn định nhưng do thay đổi lớn về ngoại cảnh làm thay đổi hẳn cấu trúc quần xã sinh vật.3. diễn thế của quần xã sinh vật trên xác một động vật hoặc trên một cây đổ. Dựa theo mối quan hệ giữa tổng hợp (P) và phân huỷ (R) các chất hữu cơ của quần xã sinh vật Diễn thế được chia thành 2 dạng: diễn thế tự dưỡng và diễn thế tự dưỡng.…dần tạo nên một quần xã hỗn hợp – có tính đa dạng cao hơn. dà quánh. 92 .Diễn thế thứ sinh: là diễn thế xuất hiện ở một môi trường đã có một quần xã sinh vật nhất định.Diễn thế dị dưỡng: ngược lại với quá trình trên. diễn thế này được bắt đầu với trạng thái P/R<1. tức là ở đây hệ sinh thái đang tích luỹ sinh khối và chất hữu cơ để dần phát triển. . . giá. mà theo hướng dần dần bị phân huỷ dưới tác dụng của nhân tố sinh học. lần lượt là: mắm lưỡi đòng. Khi đạt tới trạng thái ổn định thì P/R dần tiến tới 1. độ muối giảm. trảng cỏ và cây bụi phát triển và lâu dần là rừng cây gỗ xuất hiện. xu vổi. điều kiện môi trường lại thích hợpcho sự cư trú và phát triển của các nhóm thực vật như chà là. đước. tức là P/R >1. Ở phía sau.3. Ví dụ như nương rẫy bỏ hoang lâu ngày. dây mủ. vẹt khang. Và gần về phía lục địa là nhóm thực vật nước ngọt. 5. các cây tiên phong không cạnh tranh nổi phải tàn lụi và lại di chuyển ra ngoài gần mặt nước. . .Diễn thế tự dưỡng: là quá trình phaấ triển được bắt đầu từ trạng thái với sức sản xuất hay tổng hợp vượt quá quá trình phân huỷ các chất. thiênlý biển. đặc trung cho vùng đất chua phèn.Diễn thế phân huỷ: là quá trình không dẫn tới một quần xã sinh vật ổn định. Ví dụ. Khi đất ngày một cao.

6. do đó tên của quần xã cảnh quan vùng địa lý gọi là khu sinh học (Biôme) thường là tên của quần hệ thực vật ở đấy. Các hệ sinh thái trên cạn Được đặc trưng bởi các quần hệ thực vật (Formation). các hệ sinh thái nước ngọt và các hệ sinh thái đất ngập nước. ta có thể nắm được qui luật phát triển của quần xã sinh vật. Tương tự như vậy là các loài động vật. hình dung được những quần xã tồn tại trước đó và dự đoán những dạng quần xã sẽ thay thế trong những hoàn cảnh mới.Nghiên cứu diễn thế. phòng trừ sâu bệnh. Biôme là một hệ sinh tháilớn. cây bụi..hoá và sinh học. . . đẩy mạnh biện pháp chăm sóc.Đa dạng sinh học 5. các hệ sinh thái nước mặn. Đó là môi trường trên cạn và môi trường nước.). Độ cao địa hình cũng ảnh hưởng mạnh đến các hệ sinh thái. Môi trường nước lại chia thành nước ngọt và nước mặn. Trên lục địa. khai thác. có giới hạn tương đối và đặc trưng bởi kiểu khí hậu đặc thù. Ví dụ.. 6.4. do đó người ta chia ra các hệ sinh thái trên cạn. CÁC KIỂU HỆ SINH THÁI CHÍNH Các hệ sinh thái trong sinh quyển tồn tại ở hai môi trường có sự khác biệt cơ bản về các đặc tính lý . thực vật vùng sa mạc liên quan đến khí hậu khô hạn.Sự hiểu biết về diễn thế cho phép ta chủ động điều khiển sự phát triển của diễn thế theo hướng có lợi cho con người bằng những tác động lên điều kiện sống như: cải tạo đất. những thay đổi các quần hệ thực vật khi tăng độ cao cũng giống như sự thay đổi từ vùng khí 93 . cỏ với khí hậu bán khô hạn và rừng với khí hậu ẩm ướt. nó là quần xã lớn bao gồm cả các loài động vật sống trong quần hệ thực vật và đặc tính chủ yếu cho phép phân chia và nhận dạng các biôm chính là các dạng sống (cây cỏ. các loài động vật.1. tiến hành các biện pháp thuỷ lợi.. Tầm quan trọng thực tế của việc nghiên cứu diễn thế. bảo vệ hợp lý nguồn tài nguyên. cây gỗ. chúng chiếm sinh khối rất lớn và gắn liền với khí hậu địa phương. Ở mỗi kiểu khí hậu chính phát triển một kiểu quần hệ thực vật đặc thù. nhiệt độ và lượng mưa ảnh hưởng rất lớn đến sự phân bố các sinh vật.

Đài nguyên hay đồng rêu đới lạnh (Tundra) Đồng rêu bao quanh Bắc Cực.1. và vành đai vòng phần Bắc của lục địa Âu . 6.1. băng tuyết với nhiều đụn rêu nằm rải rác. Động vật đặc trưng cho vùng là hươu tuần lộc (Rangifer tarandus). Nhìn chung.. địa y và cỏ bông lau. thú ăn thịt như gấu. thông rụng lá (Larix).Đa dạng sinh học hậu nóng đến vùng khí hậu lạnh. Ngày rất dài. Rừng lá rộng rụng theo mùa của vùng ôn đới 94 . Rừng lá kim (Rừng Taiga) Rừng Taiga tạo thành một vành đai tiếp giáp với vùng đồng rêu ở phía Nam. caribou). hươu kéo xe (R. Mùa đông cực kỳ lạnh và khắc nghiệt nhưng không bằng khu sinh học đồng rêu. di cư xa xuống vùng vĩ độ thấp để tránh rét mùa đông. chim cánh cụt. chủ yếu là rêu. chó sói Bắc cực. mùa hè rất ngắn. trên lục địa đã hình thành các biôme chính như (hình 23). Vùng này có nhiều ao hồ và địa hình trũng. Thảm thực vật chủ yếu là những loài cây lá nhọn: Thông (Pinus). nai sừng tám (Alces machlis). Bắc Mỹ. nhiều loài chim sống thành từng bầy lớn. sự ngủ đông hoặc dự trữ thức ăn.160 ngày phụ thuộc vào từng khu vực. chiếm khoảng 11% lục địa kéo dài từ Bắc Mỹ sang Châu Âu. 6.2. 6.1. thỏ. Mặt Trời không lặn liền trong một số ngày. Đất đai bị đông cứng. Chim đinh cư không nhiều. dao động từ 50 . Vùng này có mùa đông dài khắc nghiệt. Đây là một vùng bằng phẳng không có cây cối. số lượng loài thực vật rất ít. phong. Quần thể ở đây có tập tính di cư. Lượng mưa thấp khoảng 300 . Chúng có thời gian ngủ đông dài. Những loài thú lớn có hươu Canada (Cervus canadesis). đất chua và có tầng thảm mục cây lá kim bán phân huỷ dày..Á. bạch dương. linh sam (Abies). vân sam (Epicea). Điều kiện môi trường có ảnh hưởng rõ rệt đối với sự biến động của quần thể..1. Mùa sinh trưởng với nhiệt độ ấm hơn rất ngắn. ở những nơi có nước là dương liễu. ở nhiều nơi vào giữa mùa hè. chó sói. cáo.3.500 mm/năm. gấu trắng Bắc cực. phong lùn và liễu miền cực cao không quá 30 cm. nhiều đầm lầy giá lạnh.

đất giàu chất hữu cơ.4. nhiều loài chim leo trèo (gõ kiến). song thân cây lại thấp (khoảng 20 cm). sến đỏ. Trong số sâu bọ cánh cứng họ Tenebrionidae chiếm ưu thế những loài đặc trưng của sa mạc. thông đỏ (Taxaceae G). nhưng hàm lượng khoáng lại rất cao. thỉnh thoảng có những bụi gai hay đám cỏ thấp có bộ rễ ăn sâu để hút nước. Lượng mưa vừa phải (700 . Chu kỳ biến động theo mùa rõ rệt. hoang mạc Namib ở Châu Phi. Ở một số vùng hàm lượng khoáng cao đã đạt đến mức gây độc hại. Các tiểu vùng khác có nhiều loài gỗ cứng như sồi. Độ ẩm không khí ở hoang mạc thấp dẫn đến biên độ nhiệt độ rộng vào ban ngày. Thú có nhiều như hươu. sinh sản đồng loạt vào những thời kỳ có độ ẩm cao. khoảng dưới 250 mm/năm. Số loài động vật ít.Đa dạng sinh học Loại rừng này bao phủ phía đông Bắc Mỹ. Thực vật rất nghèo. Lá cây rất nhỏ và gần như biến thành gai nhọn. nóng. Những loài động vật sống trên cây cũng rất đa dạng như sóc. động vật có xương sống cỡ lớn như lạc đà một bướu. báo. hồ đào. chỉ có số ít những cây thấp nhỏ. gấu. nhưng mùa Đông vẫn khắc nghiệt. Thành phần các loài cây tương đối đa dạng về giống và phân thành nhiều tiểu vùng. Ở Bắc Mỹ với những loài đặc trưng là thông trắng. Hoang mạc khác nhau nhiều phụ thuộc vào lượng mưa. hoang mạc Atacama . 6. ngủ đông và thường ngủ hè hay có dự trữ thức ăn. song có những cây mọng nước.1200 mm/năm) thời tiết ấm vào mùa Hè. Kết quả là đất rất nghèo chất hữu cơ. sư tử. chó sói. tầng đất dày và giàu sét ở lớp dưới. gặm nhấm. Nhiều loài có tập tính di cư xa. đặc biệt những số loài hoạt động ban ngày nhiều hơn hẳn số loài hoạt động vào ban đêm. Hầu hết các loài chim là chim chạy. cáo. Ví dụ. linh dương. Ngoài ra có hiện tượng di cư theo mùa. Sự thích nghi của động vật với đời sống hoang mạc rất rõ rệt biều hiện ở những đặc điểm chống khô. sơ xác. Một số hoang mạc khô đến nỗi không có một thực vật nào sống được. Hoang mạc Là những khu sinh học có ở vùng nhiệt đới và khí hậu ôn hoà. nhiều loài ngủ đông. 95 .1. nhiều loài sâu bọ ăn gỗ. lợn lòi. song các loài gặm nhấm trong đất lại rất phong phú. chuột sóc.Sechura ở Chilê và Pêru. Tây Âu và phía Đông Châu Á. Lá khô rụng nhiều tạo thành lớp thảm mục dày đặc. giẻ gai.

cỏ cũng bị khô cằn.Thảo nguyên vùng ôn đới. Châu chấu. có gai.. mùa mưa rất ngắn. Sâu bọ chiếm ưu thế là Kiến mồi. Đó là vùng có thảm thực vật thưa thớt.Thảo nguyên và sa van nhiệt đới Sa van đới nóng có đặc điểm là mưa ít.25m. còn mùa khô thì dài. . Sa van khô có nhiều ở tỉnh Ninh Thuận và Bình Thuận. sóc (Ratufa spp. những cây thuộc họ Đậu.500 mm nên mùa hè thường bị hạn. đôi khi ở giữa khu rừng rậm. Chúng thích nghi với sự vận chuyển trên đồng cỏ hoang vu. Về mùa khô hầu hết cây cối đều rụng lá do thiếu nước. mùa đông ít lạnh. dự trữ thức ăn là những đặc điểm của động vật thảo nguyên. Có những loài thú ăn thịt thích nghi với sự chạy nhanh để săn bắt thú ăn cỏ như Sư tử.5. Hươi cao cổ. Ở Việt Nam.Đa dạng sinh học 6. Biom này phân bố thành những vùng rộng lớn ở Trung và Đông Phi. giàu mùn và muối khoáng. đường kính từ 8 . các tỉnh miền núi phía Bắc có nhiều rừng cỏ cao và chiếm ưu thế là cỏ tranh. bay giỏi. Ở sa van Châu Phi có một loài cây đặc biệt. chuột (Microtus). Đất thảo nguyên rất tốt. Cào cào.10m). cây Bao báp (Adansonia) có thân rất to (chu vi rộng tới 45cm.. Miền Đông Nam Bộ có nhiều rừng cỏ cao mọc.. Ở đây có nhiều loài động vật ăn thực vật chạy nhanh như bò bisông. chó sói đồng cỏ (Canis latrans). phân bố ở phía Bắc vùng hoang mạc Ở đây mùa hè nóng và dài. màu đen hoặc nâu. Những thảo nguyên rộng lớn tập trung ở nội địa Âu .. Tính chất sống theo đàn.. 96 . Có những loài chim chạy như Đà điều. Savan Sự chuyển từ hoang mạc sang savan có sự chuyển tiếp gọi là bán hoang mạc. ưa khô chiếm ưu thế. Báo (Panthera pardus). ít tuyết. cao khoảng 18 .Á. chuột nhảy (Dipodonys). Trên sa van rộng lớn có nhiều loài động vật ăn thực vật sống theo đàn như Sơn dương (Capricornis sumatraensis). ngựa hoang (Equus caballus). ngủ đông. Tê giác (Rhinocerotidae). Savan chia ra: ..1. san van rải rác khắp nơi. ngoài ra còn có những cây keo (Acacia) tán phẳng. chó đồng cỏ (Cynomys). lừa. Ngựa vằn. vận chuyển nhanh. ngủ hè.). vùng Nam Mỹ và Châu Đại Dương. Bắc và Nam Mỹ và Châu Đại Dương. Lượng mưa dao động từ 350 . Thảm thực vật thảo nguyên chủ yếu là cỏ thấp.

khí quyển và về sự phân bố của sự sống. Sóc bay. Rừng mưa nhiệt đới Khí hậu vùng nhiệt đới nóng và ẩm. biển và đại dương được chia thành những vùng khác nhau (hình 25). Quyển bá).. 6. nhiệt độ trung bình năm cao (24 300C) và gần như ổn định quanh năm.1.2200 mm/năm). Chim thường có màu sắc rực rỡ (chim tu căng. trâu rừng.. Biển và đại dương không hoàn toàn đồng nhất về cấu trúc.Đa dạng sinh học 6. tầng trên cùng gồm các tán cây cao. Rừng mưa nhiệt đới được mệnh danh là "lá phổi của hành tinh". chuột thỏ.. Vượn.1. Do đó. lợn lòi.biển . linh dương. 97 . còn có rất nhiều các loài động vật không xương sống khác nhau. Hệ sinh thái nước mặn Biển và đại dương là những hệ sinh thái khổng lồ. công vẹt. Vì thế. bò tót. nhưng hiện nay diện tích của rừng này đang bị suy giảm do sự khai thác quá mức và sự đốt nương làm rẫy. Ngoài ra. đôi khi tới 80m. rậm rạp và tạo thành nhiều tầng. Tầng giữa đạt độ cao khoảng 50m hình thành tán lá dày và tầng dưới gồm những cây nhỏ ưa bóng và cây leo (Dương xỉ. Gấu chó.2. Thảm phủ rừng xanh quanh năm nên hệ động vật rất phong phú: Có nhiều loài sống trên cây ít khi xuống dưới đất như Khỉ.. nhưng thường là 3 tầng.6. Đặc điểm chính của đại dương là trong thành phần của nước có chứa nồng độ muối khá cao (>30‰) và có độ sâu đạt tới 1000m..38‰. về mối tương tác lục địa .. Các hệ sinh thái dưới nước 6. Công Gô và khu vực Ấn Độ Malaixia với số loài giàu nhất Thế giới. rừng nhiệt đới quanh năm xanh tốt. lượng mưa lớn (1800 . Vì khí hậu tương đối ổn định nên khả năng vận chuyển của động vật hạn chế. chiếm khoảng 3/4 bề mặt Trái Đất.2. Trên mặt đất có nhiều loài thú cỡ lớn như voi. Sinh vật nước mặn thích nghi với nồng độ muối từ 30 . tê giác. ít có sự di trú theo mùa.) và nhiều loài chim ăn quả. Những giải rừng nhiệt đới xích đạo tập trung nhiều ở lưu vực sông Amazon (Braxin).

Vùng quá giàu dinh dưỡng (0.Đa dạng sinh học Nhìn chung. 98 . giáp xác cao. . cá.Vùng ven bờ (ứng với vùng triều và dưới triều): Ở đây nước không sâu. hải quỳ. hệ thực vật nước rất nghèo so với khu sinh học ở cạn. chủ yếu là các loài vi sinh vật và tảo sống trôi nổi trên mặt nước. sản lượng sơ cấp của biển và đại dương thuộc các vùng như sau: . thực vật nổi gồm các loài tảo đơn bào. cầu gai.năm.Vùng dinh dưỡng trung bình (182 triệu km2) là 36.. cỏ biển. triều mặn.Sinh vật tự bơi (Necton): Gồm bò sát biển.Vùng nghèo dinh dưỡng (128 triệu km2) là 4.năm... sứa ống. cua. chân đầu. hệ động vật lại rất phong phú và được chia thành 3 loại: . sứa dù.năm. .. còn vùng ven biển nhiệt đới có rừng ngập mặn với rất nhiều loài như họ đước (Rhizophoraceae) chiếm ưu thế.7 triệu km2) là 1.9 tỷ tấn C. Theo đánh giá của Vinograđôv (1984). động vật nổi gồm trùng lỗ.. ở vùng ven biển ôn đới tảo chiếm ưu thế. chịu ảnh hưởng của thuỷ triều và sóng nước và vùng khơi. đất bùn lỏng thiếu ôxi. Ngoài ra. Ở vùng này.năm.Sinh vật nổi (Plankton): Vi khuẩn sống nổi. tảo lục. . tảo đỏ. thú. ốc. có ánh sáng. đặc biệt ở các vùng cửa sông ven biển thì nhiệt độ và độ mặn biến đổi rất lớn nên sinh vật sống ở đây phải là những sinh vật có khả năng chống chịu cao với điều kiện môi trường luôn thay đổi như ngập nước. Toàn đại dương (361 triệu km2) là 65 tỷ tấn C. . Nhìn chung.Sinh vật nền đáy (Benthos): Thực vật nền đáy có tảo nâu.Vùng giàu dinh dưỡng (50 triệu km2) là 21.Đặc điểm quần xã ven bờ: Quần xã vùng ven bờ thay đổi phụ thuộc vào vùng hải dương. Ngược lại.7 tỷ tấn C. giáp xác nhỏ như chân kiến.9 tỷ tấn C.. .năm . Động vật có bọt biển. sò bơi trên nền đáy. theo chiều ngang hải dương được chia thành 2 vùng lớn: .5 tỷ tấn C.

ở các hồ sâu. 6. Các HST nước ngọt có thể chia thành các HST nước đứng (đầm lầy. Ở nước ngọt động vật màng nước (Neiston) như con cất vó (Gerrit). nước được xáo trộn tốt. 99 . . ruộng.2. chỉ có một số loài đặc trưng.05%0) và kém đa dạng. số loài động vật càng giảm: Tôm. Càng xuống sâu. Nhiều loài sâu bọ nước ngọt đẻ trứng trong nước. ấu trùng phát triển thành cá thể trưởng thành ở trên cạn.000m. quyết định đến điều kiện môi trường kéo theo chúng là sự phân bố. Nguồn gốc sự phân bố và những đặc điểm hình thái. Nhiều hồ lớn như Bai cal (Xibêria. Chúng di chuyển hàng ngày theo phương thẳng đứng xuống tầng nước dưới. Các quần xã ven bờ thường có tính đa dạng cao hơn hẳn các quần xã ngoài khơi (hình 26). Các hệ thống hồ lớn nổi tiếng như Great lakes ở Bắc Mỹ. Hệ thực vật chủ yếu là thực vật nổi có số lượng ít hơn vùng ven bờ vì độ mặn cao hơn. Động vật nổi sử dụng thực vật nổi làm thức ăn nên số lượng cũng giảm. Tanganyia. Nga) chứa tới 20% lượng nước ngọt của hành tinh. Ở nước ngọt thực vật cỡ lớn có hoa nhiều hơn ở nước mặn. khối lượng nước bị phân tầng và hình thành 3 vùng khác nhau về nhiệt độ: .Đa dạng sinh học Sinh vật vùng triều là những sinh vật có đời sống cố định như bám chặt xuống đáy nước hoặc bơi giỏi đề khắc phục sóng nước.. đặc tính của quần xã sinh vật và năng suất của thuỷ vực. .Đặc điểm quần xã vùng khơi: Vùng khơi bắt đầu từ sườn dốc lục địa và chỉ có tầng nước trên mới được chiếu sáng.2. Nhìn chung. cá: 6000m. suối).Tầng trên (Epilimnion): Ấm.HST nước đứng Các vực nước đứng có kích thước nhỏ bao nhiêu thì càng ít ổn định bầy nhiêu. bọ vẽ (Girinidae). mực: 9000 . Victoria (Châu Phi). Tảo lam và tảo lục phát triển mạnh ở nước ngọt. Tuy nhiên. Hệ sinh thái nước ngọt Chỉ khác với sinh vật nước mặn là sinh vật nước ngọt thích hợp với nồng độ muối thấp (0.10. ao hồ) và các HST nước chảy (sông. ấu trùng muỗi có số lượng phong phú. Trên Thế giới có 2 hồ lớn với độ sâu 400m. nhiệt độ nước thay đổi phụ thuộc vào nhiệt độ không khí. cà niễng (Hydrophilynea). cua chỉ có ở độ sâu 8000m..

Do đó. . Còn khi mưa rào thì có thể bị ngập nước. sông Lin và Công Gô ở Châu Phi. Trong các tầng nước. suối) Đặc điểm quan trọng của sông là chế độ nước chảy. ngược lại ở hạ lưu. sông Hoàng Hà. Hệ động vật bao gồm: Động vật đáy và những động vật tự bơi.Tầng giữa (Metanlimnion): Gradien nhiệt độ thay đổi nhanh theo độ sâu giữa nước tầng mặt và nước ở đáy. Tuy nhiên. Cửu Long ở Châu Á. vi khuẩn. Đặc biệt khi sông đổ vào các biển có thuỷ triều thường tạo nên các hệ cửa sông (Estuaries) rất giàu tiềm năng. dựa vào sức sản xuất người ta cũng chia hồ thành các dạng giàu dinh dưỡng (Eutrophic) nghèo dinh dưỡng (Oligotrophic) và mất dinh dưỡng (Distrophic) do các tác động nhân sinh. Những thực vật này đều là nguồn thức ăn của động vật. nồng độ ôxi cao nên động vật và thực vật không nhiều. trung lưu và hạ lưu sông. Những hệ thống sông lớn là những sông Mississipi ở Bắc Mỹ. nhiệt độ và độ muối khoáng được phân bố đồng đều do tác dụng của gió. nước có thể bị khô cạn.. Ở thượng nguồn sông suối do có dòng chảy mạnh. ánh sáng Mặt Trời đều có thể xâm nhập tới đáy ao và đầm. độ mặn tăng. Các quần xã thuỷ sinh vật ở sông có thành phần không đồng nhất thay đổi theo các vùng thượng lưu. ao nông hơn đầm nên dễ bị khô hết nước vào mùa khô. tảo. sông Vôn Ga ở Châu Âu. dòng nước chảy chậm 100 . Dương Tử. Đa dạng sinh họcvà thành phần loài còn mang tính pha trộn do nhiều loài ngoại lai từ các thuỷ vực khác di nhập vào. sinh vật thường có khả năng chịu đựng cao đối với khô hạn nếu không chúng phải di cư sang thuỷ vực khác hoặc sống tiềm sinh. HST đầm khác với ao ở chỗ. do đó mà chế độ nhiệt.Đa dạng sinh học ... Trong nhiều trường hợp. Những ao hồ nhỏ khi trời nắng nóng. gần bờ thường phát triển thực vật thuỷ sinh có rễ ăn sâu xuống đáy và ở khu vực nước sâu là những thực vật sống trôi nổi như bèo các loại. sự phân huỷ lớp xác hữu cơ mục ở tầng đáy tạo ra nhiệt độ cao làm cho nước có màu sẫm. Ngoài ra. giáp xác nhỏ.Các HST nước chảy (sông. Amazon ở Nam Mỹ. muối khoáng nói chung đồng đều nhưng thay đổi theo mùa. Thành phần loài ngoài rong còn có rêu. tảo silíc.Tầng đáy (Hypolimnion): Nhiệt độ nước thấp và ổn định. . vi khuẩn lam. luân trùng.

giun ít tơ. động vật nổi xuất hiện nhiều giống như quần xã ao hồ. nhiều dòng sông đang bị khai thác quá mức. nước tưới cho nông nghiệp. bị đổi dòng và bị ô nhiễm. cảnh quan du lịch. ở đáy bùn cửa sông có trai. đồng thời là nơi cung cấp nhiều giá trị cho cuộc sống của con người (thuỷ sản.)... giao thông. Những loài cá bơi giỏi được thay bằng những loài cá có nhu cầu ô xi thấp. 1991).. 101 . năng lượng. Hệ thống sông suối còn là nơi duy trì nguồn gen của các loài thuỷ sinh vật cho các vực nước tĩnh thuộc lưu vực của chúng (Vũ Trung Tạng. hệ thực vật phát triển phong phú với nhiều loài thực vật có hoa. Tuy nhiên.Đa dạng sinh học hơn.

Đánh giá theo kiểu dạng của loài: tức là đánh giá về số lượng loài trong các lớp kích thước khác nhau. thì không có một định nghĩa và phân loại thống nhất về đa dạng hệ sinh thái ở mức độ toàn cầu. cụ thể: . Đa dạng hệ sinh thái Đa dạng hệ sinh thái là tất cả mọi sinh cảnh. và thường cũng chỉ xem xét đối với thảm thực vật. Nguyên tắc đánh giá đa dạng hệ sinh thái Để đánh giá tính đa dạng sinh học của hệ sinh thái còn gặp rất nhiều khó khăn. từ đó xây dựng các phương pháp đánh giá khác nhau về tính đa dạng di truyền và đa dạng loài. Yếu tố để đánh giá ở đây là: số lượng loài và kiểu dạng của loài. các hợp chất vô cơ và hữu cơ. và trên thực tế. Trong khi có thể định nghĩa về nguyên tắc thế nào là đa dạng di truyền và đa dạng loài. một vùng chỉ 102 . . khó đánh giá được đa dạng hệ sinh tháiở các cấp độ khác ngoài cấp độ khu vực và vùng. Bởi vì một hệ sinh thái không chỉ bao gồm các sinh vật mà chúng còn có các thành phần vô sinh như các yếu tố khí hậu. sự đa dạng về môi trường sống và các quá trình sinh thái của mỗi hệ sinh thái. TỔNG QUAN VỀ ĐA DẠNG HỆ SINH THÁI 1. Tức là 2 vùng có cùng số lượng loài. 1. quần xã sinh vật và mọi quá trình sinh thái khác nhau cũng như sự biến đổi trong từng hệ sinh thái. Các hệ sinh thái không chỉ khác nhau về thành phần các loài sinh vật trong hệ mà còn khác nhau về cấu trúc vật lý của hệ và hoạt động của các quần thể sinh vật trong đó.tức là tính đa dạng của quần xã sinh vật. tại các dải dinh dưỡng khác nhau hoặc trong các nhóm phân loại khác nhau. Đa dạng hệ sinh thái thường đươc đánh giá qua tính đa dạng các loài thành viên . Đa dạng hệ sinh thái bao gồm sự khác nhau giữa các loại hệ sinh thái.2.Đa dạng sinh học CHƯƠNG II : ĐA DẠNG HỆ SINH THÁI 1.1.Đánh giá theo số lượng loài: số lượng loài của quần xã càng nhiều thì độ phong phú hay tính đa dạng càng cao.

Tuy nhiên.Tổng giá trị vai trò của các loài Ưu điểm của công thức: vừa chỉ ra tính đa dạng về số lượng loài. vừa chỉ ra mức độ vai trò của loài trong quần xã.Đa dạng sinh học có các loài thực vật còn vùng kia tuy có cùng số loài nhưng có cả động vật ăn cỏ và động vật ăn thịt thì vùng thứ hai được coi là có tính đa dạng cao hơn. CHỈ SỐ ĐA DẠNG HỆ SINH THÁI Công thức d= S −1 log N Trong đó : d. Tổng chỉ số đa dạng (Công thức Shannon) H = ∑ (n1 / N ) log(n1 / N ) Trong đó H .1. việc đánh giá này chỉ mang tính tương đối và hiện nay chưa có một tiêu chuẩn thống nhất trên thế giới để đánh giá mức độ đa dạng của một hệ sinh thái.chỉ số đa dạng loài của quần xã S: số lượng loài trong quần xã N: số lượng cá thể trong quần xã Khi đó d càng lớn có nghĩa là hệ sinh tháicó tính đa dạng càng cao. 103 . 2.chỉ số tổng đa dạng n – giá trị vai trò của mỗi loài (số lượng sinh khối) N .

Chỉ số bình quân E = lg o Trong đó H .3. ĐA DẠNG HỆ SINH THÁI VÀ CÁC QUÁ TRÌNH SINH THÁI HỌC Không có một mối quan hệ đơn giản nào tồn tại giữa tính đa dạng của một hệ sinh tháivới các quá trình sinh thái học.Chỉ số đa dạng gamma γ: áp dụng với những vùng địa lý rộng lớn gồm nhiều sinh cảnh. các bãi lầy ngập mặn ven biển và vùng lãnh nguyên bắc 104 .chỉ số bình quân (có giá trị từ 0-1) S . Đa dạng loài cũng không có tương quan gần gũi với tính ổn định của hệ sinh thái.2. 2. nơi có đa dạng loài tương đối thấp vẫn có năng suất sinh học cao . Các chỉ số khác . tính ổn định của hệ sinh thái. .chỉ số đa dạng Shannon H 2 S E . Ví dụ. nhưng các vùng đất ngập nước ven biển. . đa dạng loài không có tương quan rõ ràng với năng suất sinh học. cũng như những quá trình khác. tức là khả năng chống chịu đối với những xáo động và tốc độ hồi phục của hệ sinh thái.Đa dạng sinh học 2. chẳng hạn như năng suất sinh học.tổng số loài trong quần xã E = 0 thì quần xã có 1 loài E = 1 thì quần xã có nhiều loài nhưng tất cả các loài có số lượng bằng nhau.Chỉ số đa dạng alpha α: mô tả số lượng loài trong một quần xã hay hệ sinh thái. Các rừng mưa nhiệt đới phong phú về loài có năng suất sinh học rất cao. Ví dụ.Chỉ số đa dạng bêta β: mô tả mức độ dao động trong thành phần loài khi điều kiện môi trường thay đổi. được định nghĩa là “một tỷ lệ mà các loài mới thêm vào được bắt gặp là những sự thay thế địa lý trong một dạng nơi ở thuộc các vùng khác nhau”. 3.

trong các trường hợp khác. Mặc dù mối quan hệ giữa đa dạng loài và các quá trình sinh thái học không tuân theo các quy luật thông thường. cũng không có mối quan hệ đơn giản nào giữa một biến đổi về đa dạng sinh học và biến đổi về các quá trình sinh thái học mà nó gây ra . một khối lượng lớn nước sẽ bị mất đi trong các trận lũ.Đa dạng sinh học cực chỉ có rất ít loài thống trị. Chẳng hạn ở miền đông nước Mỹ. tốc độ sinh trưởng của các loài thực vật mà chúng giúp hấp thụ nước và chất dinh dưỡng sẽ giảm đột ngột. các nhà sinh thái học vẫn có thể xác định được một số các mối quan hệ cho phép đánh giá được những thay đổi của 105 . cây độc cần miền đông (Tsuga canadensis) nhanh chóng thay thế cho cây hạt dẻ Mỹ (Castanea dentata) bị chết như một trong hai loài ưu thế của rừng. năng suất sơ cấp tinh của hệ sinh thái sẽ giảm. Cũng tương tự. và một số loài vùng triều khác bị diệt trừ. Trong một hệ sinh thái xác định. nếu chẳng hạn một loài động vật ăn cỏ như ngựa vằn (Equus burchelli) và wildebeest (Connochaetes taurinus) bị đưa đi khỏi thảo nguyên châu Phi. chẳng hạn các bãi lầy ngập mặn Spartina. sao biển. nhím biển. sự biến mất khỏi một hệ sinh tháicủa một loài xác định có thể làm giảm căn bản năng suất sơ cấp. Thay đổi đa dạng loài của một hệ sinh tháicó ảnh hưởng tuỳ từng trường hợp cụ thể đối với các quá trình của hệ sinh tháinhư chu trình nước và chu trình dinh dưỡng. khi một hệ sinh tháirừng bị phá huỷ. việc biến mất của một loài sinh vật tại một vùng xác định (được biết như sự tuyệt diệt hoặc tuyệt chủng cục bộ) có thể có một chút hoặc không có ảnh hưởng đến năng suất sơ cấp tinh nếu có đối tượng cạnh tranh thay thế chúng trong quần xã. những biến đổi này tuỳ thuộc vào các loài và các hệ sinh tháikhác. Thực ra. Nếu nấm khuẩn căn mất hẳn. Ví dụ. năng suất của tảo trong vùng triều và vùng dưới triều đôi khi sẽ tăng đáng kể. và trong một số trường hợp khác. một loài cung cấp hầu như tất cả năng suất sơ cấp của hệ sinh thái. Ví dụ. Tuy nhiên. Trong một số trường hợp. không có chứng cứ rằng những hệ sinh thái này sẽ đặc biệt bị đe doạ do sự tuyệt diệt của loài hoặc do những biến động mở rộng quần thể trước những xáo trộn. sự biến mất của một loài có thể lại làm năng suất của hệ sinh tháităng lên. nếu đó là loài ăn thực vật phàm ăn trên thảm thực vật của hệ sinh thái. Ví dụ.

ngày càng có thể sử dụng và quản lý đất mà vẫn duy trì các loài trong vùng đó và cung cấp các dịch vụ sinh thái có giá trị cho con người . Một số tiến bộ gần đây của sinh thái học đã làm rõ các mối quan hệ này. tính không đồng nhất của nơi cư trú không chỉ ảnh hưởng đến thành phần loài của một hệ sinh thái. . Việc nhận thức được các mối quan hệ vốn có trong các giai đoạn khác nhau của tính đa dạng đặc thù của một hệ sinh thái.Thứ sáu. đa dạng loài tăng khi tính không đồng nhất của môi trường hoặc tính không đồng nhất của nơi cư trú .Thứ năm.Thứ nhất. tập hợp các loài tạo nên quần xã và hệ sinh tháivẫn thay đổi liên tục. Tính đa dạng đặc thù có thể tăng do việc bổ sung các 106 . sự xáo trộn theo chu kỳ có vai trò quan trong trong việc tăng tính không đồng nhất của môi trường và duy trì độ phong phú loài cao . loài và nơi cư trú . cung cấp cho các nhà hoạch định chính sách một bước tranh vô giá về cách thức và nhịp độ thay đổi trong hệ sinh thái và quan trọng hơn nữa là cung cấp cho các nhà quản lý các thông tin cần thiết cho việc quản lý hiệu quả đa dạng sinh học .Đa dạng sinh học môi trường sẽ ảnh hưởng thế nào đến đa dạng loài và ngược lại những thay đổi trong đa dạng loài sẽ ảnh hưởng đến các quá trình sinh thái học như thế nào . . nhưng dù độ phong phú loài có thể tăng do việc tăng tính đa dạng nơi cư trú trong một hệ sinh tháithì sự can thiệp này có thể là con dao 2 lưỡi. .Thứ ba. cả kích cỡ và mức độ cô lập của các phần của nơi cư trú cũng có thể ảnh hưởng đến độ phong phú loài.Thứ tư. Cùng với những kiến thức ngày càng nhiều về các vai trò đặc thù của loài trong các quần xã và ảnh hưởng quan trọng của sự xáo trộn cũng như tính không đồng nhất của môi trường đối với độ phong phú loài.kiểu phân bố và phong phú của các quần thể.là cần thiết để đạt được sự phát triển bền vững trên toàn thế giới . các loài khác nhau có ảnh hưởng khác nhau đối với các đặc tính của một hệ sinh thái. . .tăng. cho dù các loài cân bằng như thế nào. mà còn có ảnh hưởng tới mối quan hệ qua lại giữa các loài.Thứ hai. và độ rộng của các vùng chuyển tiếp giữa các vùng cư trú cũng có tác động tương tự.

giữa các nhóm sinh vật với nhau.Đa dạng sinh học loài ngoại lai hoặc tạo ra những xáo trộn vừa phải . nhiều tầng bậc. trọng tâm của các chính sách quản lý không thể bị giới hạn với chỉ một số lượng nhỏ những ảnh hưởng này. dị dưỡng (sinh vật tiêu thụ). giữa các loài.Tính phong phú và đa dạng của các kiểu hệ sinh thái: Với một diện tích không rộng. Ngược lại. nhưng trên lãnh thổ Việt Nam có rất nhiều kiểu hệ sinh thái khác nhau. và rõ ràng không có lợi đối với những loài bị loại bỏ (do đó giảm bớt đa dạng gen của hệ sinh thái) Khi thay đổi hệ sinh tháiđể nâng cao năng suất trước mắt sẽ gây ra những biến đổi phức tạp trong các quá trình sinh thái khác. Cấu trúc quần xã trong các hệ sinh thái phức tạp. 4. nhưng giảm đa dạng loài. tính đa dạng này có thể giảm thông qua các thay đổi như sự suy giảm loài hoặc ngăn cản các mô hình tự nhiên của sự xáo trộn và sự xâm lấn. và sau cùng những biến đổi này có thể làm giảm năng suất về lâu dài. Tuy vậy khi muốn tăng cường một mục đích sử dụng. . nhiều tầng. các chuỗi dinh dưỡng với nhiều khâu nối tiếp nhau làm tăng tính bền vững của các hệ sinh thái. hoại sinh (sinh vật phân hủy) trong các hệ sinh thái ở Việt Nam là những chuỗi quan hệ mà ở nhiều nước khác trên thế giới không có được. Việc xây dựng các khu đất trồng cây lấy gỗ có thể tăng sản lượng gỗ. Tính đa dạng đặc thù của một hệ sinh tháicó thể bị biến đổi để thay đổi các mục đích sử dụng mà hệ sinh tháicung cấp. các mục đích sinh thái quan trọng khác thường cũng bị thay đổi theo . Điểm đặc trưng nŕy làm cho đa dạng hệ sinh thái ở Việt Nam có nhiều điểm khác biệt so với các nước khác trên thế giới. . Các mối quan hệ năng lượng được thực hiện song song với các mối quan hệ vật chất rất phong phú. Mạng lưới dinh dưỡng.Tính phong phú của các mối quan hệ giữa các yếu tố vật lý và các yếu tố sinh học. giữa các quần thể trong cùng một loài sinh vật. ĐẶC TRƯNG CÁC HỆ SINH THÁI Ở VIỆT NAM . bậc thông qua các nhóm sinh vật: tự dưỡng (sinh vật sản xuất). 107 . nhiều nhánh. đồng thời có thể tăng tần suất lũ và xói mòn đất hoặc giảm dòng nước trong mùa khô.Thành phần các quần xã trong các hệ sinh thái rất giàu. Ở từng vùng địa lý không lớn cũng tồn tại nhiều kiểu hệ sinh thái.

khả năng tự khắc phục những tổn thương. đồng hóa các tác động từ bên ngoài. Rừng ngập mặn ven biển cũng bị suy thoái nghiêm trọng giảm 80% diện tích do bị chuyển đổi thành các ao . kiểu rừng thưa cây lá rộng hơi khô nhiệt đới. 4. kể cả các tác động của thiên nhiên.1995). nhất là hệ sinh tháirừng . thường rất nhạy cảm với các tác động từ bên ngoài. Xét theo tính chất cơ bản là thảm thực vật bao phủ đặc trưng cho rừng mưa nhiệt đới ở Việt Nam. do nhiều nguyên nhân khác nhau mà đa dạng sinh học. . rừng kín vùng cao. đồng thời đây cũng là nơi cư trú của nhiều loài động. các hệ sinh thái. Tính mềm dẻo sinh thái của các hệ sinh thái ở Việt Nam làm cho các hệ đó luôn ở trong trạng thái hoạt động mạnh. thể hiện ở sức chịu tải cao. Tuy nhiên. cũng như những tác động của con người. có thể thấy các kiểu rừng tiêu biểu: rừng kín vùng thấp. Các kiểu hệ sinh tháitự nhiên khác có thành phần loài nghèo hơn. Diện tích rừng bị suy giảm từ 43% xuống còn 28. Kiểu hệ sinh tháinông nghiệp và khu đô thị là những kiểu hệ sinh tháinhân tạo.đầm nuôi trồng thuỷ hải sản thiếu quy hoạch. Hệ sinh thái trên cạn Trong các kiểu hệ sinh tháitrên cạn thì rừng có sự đa dạng về thành phần loài cao nhất.Các hệ sinh thái ở Việt Nam có đặc trưng tính mềm dẻo sinh thái cao.Đa dạng sinh học . trảng truông. các kiểu và kiểu phụ thảm thực vật sau đây có tính ĐDSH cao hơn và đáng chú ý hơn cả: kiểu rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới. khả năng tự tái tạo lớn. thực vật hoang dã và vi sinh vật có giá trị kinh tế và khoa học.2% (1943 . quần hệ lạnh vùng cao.hệ sinh tháicó đa dạng sinh họccao nhất bị suy thoái trầm trọng trong thời gian qua. thành phần loài sinh vật nghèo nàn. kiểu phụ rừng trên núi đá vôi.1. khả năng trung hňa và hạn chế các tác động có hại. Trong đó. kiểu rừng kín cây lá rộng. 108 . vì vậy. chuyển hóa. rừng thưa. khả năng tiếp nhận. ẩm á nhiệt đới núi thấp.Các hệ sinh thái ở Việt Nam phần lớn là những hệ sinh thái nhạy cảm.

Đây là một thách thức lớn đối với Việt Nam trong ứng phó với biến đổi khí hậu. 46 Khu bảo tồn (33%). có nước chảy hay nước tù.2. than bùn hoặc vùng nước bất kể là tự nhiên hay nhân tạo. 23 khu có đa dạng quan trọng khác (21%) bị tác động nghiêm trọng. Trong đó có một số kiểu có tính đa dạng sinh học cao: 4. nhưng tỷ lệ rừng nguyên sinh cũng vẫn chỉ ở mức khoảng 8% so với 50% của các nước trong khu vực. bảo vệ bờ biển chống lại tác động của sóng biển và bão tố ven biển. 109 . ĐNN ven biển. diện tích rừng tuy có tăng lên 37% (năm 2005). nước lợ hay nước biển kể cả những vùng nước biển có độ sâu không quá 6 mét khi triều thấp".1. là nơi cư trú cho rất nhiều loài động vật hoang dã bản địa và di cư (chim. củi. thuộc 2 nhóm ĐNN: ĐNN nội địa. là bãi đẻ.Đa dạng sinh học Gần đây. là nước ngọt. bãi ăn và ương các loài cá. 4. giảm phát thải CO2. trong các hoạt động thực hiện mục tiêu năm 2010 của Công ước đa dạng sinh họcnhằm tăng cường hiệu quả bảo tồn và dịch vụ của các hệ sinh tháirừng trong giảm thiểu thiên tai. lưỡng cư. Hệ sinh thái đất ngập nước Công ước Ramsar định nghĩa "Đất ngập nước là những vùng đầm lầy. tôm. 9 khu vực có đa dạng sinh học quan trọng (23%). cua và các loài thủy sản có giá trị kinh tế khác. thú. Nhưng nếu theo kịch bản về biến đổi khí hậu của Ngân hàng thế giới (WB) nước biển dâng cao 1m sẽ có 78 sinh cảnh tự nhiên quan trọng (27%). Rừng ngập mặn ven biển: Rừng ngập mặn có các chức năng và giá trị như cung cấp các sản phẩm gỗ. Một trong những thành tựu quan trọng mà Việt Nam đạt được là thành lập được 126 Khu bảo tồn bao gồm nhiều các sinh cảnh quan trọng có ý nghĩa quốc tế. bảo vệ tài nguyên nước. bò sát). thủy sản và nhiều sản phẩm khác. Đất ngập nước (ĐNN) Việt Nam rất đa dạng về loại hình và hệ sinh thái. thường xuyên hay tạm thời. xâm chiếm và cố định các bãi bùn ngập triều mới bồi.2.

thuộc 6 vùng đa dạng sinh học biển khác nhau. Cấu trúc quần xã sinh vật đầm phá thay đổi theo mùa một cách rõ rệt. .ĐNN đồng bằng sông Cửu Long có diện tích đất ngập nước 4. Việt Nam có 2 vùng ĐNN quan trọng là ĐNN vùng cửa sông đồng bằng sông Hồng và ĐNN đồng bằng sông Cửu Long: .939. Cà Mau là hai vùng đầm lầy than bùn tiêu biểu còn sót lại ở đồng bằng sông Cửu Long của Việt Nam. Tuy nhiên. Đây là bãi đẻ quan trọng của nhiều loài thủy sản di cư từ phía thượng nguồn sông Mê Kông. đặc tính khu hệ sinh vật của các hệ sinh thái này còn phụ thuộc vào từng vùng cảnh quan và vùng địa lý tự nhiên. 4.3. động vật vùng rừng ngập mặn phong phú. 110 . Trong vùng biển nước ta đã phát hiện được chừng 11.2.684 ha. Mỗi kiểu hệ sinh thái ĐNN đều có khu hệ sinh vật đặc trưng của měnh. Đầm phá: Đầm phá thường thấy ở vùng ven biển Trung bộ Việt Nam. Đầm lầy than bùn: Đầm lầy than bùn là đặc trưng cho vùng Đông Nam Á.ĐNN ở vùng cửa sông đồng bằng sông Hồng có diện tích 229.762 ha.000 loài sinh vật cư trú trong hơn 20 kiểu hệ sinh thái điển hình.2. Có 3 hệ sinh thái tự nhiên chính ở đồng bằng sông Cửu Long. U Minh thượng và U Minh hạ thuộc các tỉnh Kiên Giang. nước lợ và nước mặn. 4.260 km và vùng đặc quyền kinh tế rộng trên 1 triệu km2 với nguồn tài nguyên sinh vật biển khá phong phú. Hệ sinh thái biển Việt Nam có đường bờ biển dài 3.2.3. hệ sinh thái rừng tràm ở vùng ngập nước nội địa và hệ sinh thái cửa sông. Những khu rừng ngập nước và đồng bằng ngập lũ cũng là những vùng có tiềm năng sản xuất cao.Đa dạng sinh học 4. Do đặc tính pha trộn giữa khối nước ngọt và nước mặn nên khu hệ thủy sinh vật đầm phá rất phong phú bao gồm các loài nước ngọt. đó là hệ sinh tháingập mặn ven biển. Đây là nơi tập trung các hệ sinh tháivới thành phần các loài thực vật. đặc biệt là nơi cư trú của nhiều loài chim nước.

Các thảm cỏ biển ở độ sâu từ 0 đến 20 m. với trên 400 loài san hô khác nhau.3. Cỏ biển Thảm cỏ biển thường là nơi cư trú của nhiều loại rùa biển và đặc biệt loài thú biển Dugon. 4. Đây cũng là hệ sinh thái có năng suất sinh học cao. 4. nguồn lợi sinh vật biển và nguồn giống hải sản tự nhiên.000 loài sinh vật đáy và cá. gồm 80 giống. Số loài cư trú trong vùng thảm cỏ biển thường cao hơn vùng biển bên ngoài từ 2 đến 8 lần. phân bố rộng khắp từ Bắc vào Nam nhưng hiện nay chỉ còn khoảng 20% loài thuộc mức tốt và rất tốt.. Đây là vùng có tiềm năng bảo tồn đa dạng sinh học. Trường Sa. hệ sinh thái Vùng triều bãi cát. hệ sinh thái Bãi triều lầy. điều tra.1. 111 .3.Rạn san hô Rạn san hô đặc trưng cho vùng biển nhiệt đới. hệ sinh thái Rừng ngập mặn. tập trung nhiều ở ven biển đảo Phú Quốc. Trong vùng biển Việt Nam có khoảng trên 1 ngàn km2 rạn san hô với khoảng trên 300 loài san hô đá.2. thú biển và cá biển. Việt Nam đă xác định được 14 loài. hệ sinh thái Bãi đá. Sống quanh quẩn trong các vùng rạn san hô có trên 2. hệ sinh thái Đầm nuôi…. 17 họ. là nguồn cung cấp thức ăn cho các loài hải sản. giáp xác). hệ sinh thái Cửa Sông ven Biển. du lịch sinh thái. Côn Đảo và một số cửa sông miền Trung. đặc biệt là rùa biển. Quần xã rạn san hô rất phong phú bao gồm các nhóm động vật đáy (thân mềm. hệ sinh thái Cỏ Biển: toàn thế giới đến nay đã biết 58 loài. cá rạn. hệ sinh thái Đầm phá. Một số hệ sinh thái Biển điển hình ở Việt Nam như: hệ sinh thái Rạn San Hô: Việt Nam hiện nay có khoảng 200 điểm rạn san hô. khảo sát. người ta đã phát hiện hơn 20 kiểu hệ sinh thái biển tại Việt Nam.Đa dạng sinh học Qua nghiên cứu.

và gián tiếp (tăng dân số. Bên cạnh đó. 112 . đồng bằng sông Cửu Long.. Các hệ sinh thái tự nhiên với tính đa dạng sinh học bị thu hẹp diện tích hoặc chuyển sang các dạng hệ sinh thái thứ sinh khác. Đặc biệt ở các tỉnh miền núi trong những năm gần đây mực nước ngầm vào mùa khô thấp hơn so với mức trung bình khá nhiều. Cho đến nay. Rừng Việt Nam vẫn còn chịu ảnh hưởng nặng nề của các chất độc hoá học do quân đội Mỹ sử dụng trong chiến tranh trước đây. SUY GIẢM ĐA DẠNG HỆ SINH THÁI VÀ BẢO TỒN Hầu hết các hệ sinh thái tự nhiên đều bị tác động trong quá trình phát triển kinh tế .Hai là.xã hội).. sự di dân.2%. Tây Nguyên. Vùng bị rải chất độc nhiều nhất là khu vực Trung Bộ và Đông Nam Bộ với tỷ lệ diện tích bị rải lên tới 42. nông.xã hội. sự thay đổi trong thành phần hệ sinh thái. Hầu như bất kỳ dạng hoạt động nào của con người cũng gây biến đổi môi trường tự nhiên. biến đổi khí hậu. hạn hán. chặt phá rừng quá mức dẫn đến chu kỳ xuất hiện lũ ngắn dần và cường độ lũ lớn hơn.. Ở Việt Nam trong những năm gần đây lũ lụt diễn ra liên tục ở các tỉnh miền núi phía Bắc. Nguyên nhân của sự suy giảm đa dạng sinh học là một phức hệ đặc trưng cho từng địa phương hay từng khu vực và bao gồm hai nhóm nguyên nhân: Một là. Các chất độc này đang gây ra những hậu quả cực kỳ nghiêm trọng về môi trường đối với thiên nhiên và con người Việt Nam.v.Đa dạng sinh học CHƯƠNG III. miền Trung.. sự nhập nội các loài ngoại lai. do hoạt động của con người đã trực tiếp tác động vào môi trường tự nhiên. lâm nghiệp nhằm phát triển kinh tế . Nguyên nhân do sự khai thác. sự thay đổi khí hậu. Những nguyên nhân chính đe dọa tới hệ sinh thái do một loạt các ảnh hưởng và tác động của con người có thể chia thành 2 loại chính: trực tiếp (mất và phá huỷ nơi cư trú. khai thác quá mức.v. Sự biến đổi này sẽ tác động đến sự phong phú tương đối của loài và trong nhiều trường hợp đặc biệt sẽ dẫn đến sự tuyệt diệt.. do thiên nhiên như bão.. thảm thực vật rừng tại các vùng này vẫn chưa thể khôi phục để có thể bảo vệ đất dẫn đến quá trình thoái hoá đất. các chất độc hoá học này còn thẩm thấu xuống các mạnh nước ngầm làm cho các thảm thực vật trên mặt đất phát triển chậm. các hoạt động công. sự nghèo đói. tăng diện tích đất bạc màu. ô nhiễm. lụt.

Theo số liệu phân tích vào năm 1982 diện tích rừng mưa nhiệt đới vào khoảng 9. Rừng mưa nhiệt đới chiếm khoảng 7% diện tích bề mặt trái đất.5 triệu km 2. Cuộc sống của các loài sinh vật luôn gắn liền với nơi cư trú. Tại Châu Á nhiệt đới. Có thể nói.000km2 bị suy thoái trầm trọng.5 triệu km2. Việc khai thác gỗ. Việt Nam. 1. trong đó 80. Hiện nay cứ mỗi năm chúng ta lại mất đi khoảng 180. nước ta chỉ còn 4% rừng nguyên sinh tập trung ở vùng Bắc Trường Sơn và Tây Nguyên. Đến năm 1985 còn lại 8. Ấn Độ. Sri Lanka. Mất và phá huỷ nơi cư trú Đây là nguyên nhân chính dẫn đến sự suy giảm loài. NGUYÊN NHÂN TRỰC TIẾP 1. Điều lo lắng nhất là các khu rừng nhiệt đới đang mất dần với tốc độ đe dọa khoảng 2% mỗi năm. vùng tiểu Sahara. Nơi cư trú bị phá hủy sẽ dẫn đến Đa dạng sinh học bị suy thoái. Với tố độ như hiện nay theo dự báo của các nhà khoa học thì tới năm 2040 chỉ còn lại một phần rất nhỏ của rừng mưa nhiệt đới nguyên vẹn. khai hoang để phát triển trồng trọt và chăn nuôi không phải là cách sử dụng có lợi nhất về kinh tế ở các khu rừng nhiệt đới.Đa dạng sinh học các chính sách phát triển kinh tế chưa hài hòa với chiến lược bảo tồn đa dạng sinh học). Nguyên nhân của sự phá rừng nhiệt đới không chỉ do sự tăng trưởng dân số nhanh và sự nghèo khổ mà quan 113 . Tốc độ phá rừng đặc biệt lớn tại các nước như: Philipin. các nước Châu Phi…đã làm mất nơi cư trú của các loài động thực vật hoang dã. nhưng ước tính ở đó sinh sống trên 50% tổng số loài sinh vật của trái đất. Theo đánh giá của Viện Điều tra quy hoạch rừng.000km2. đây là nơi cư trú cuối cùng của các loài sinh vật đặc hữu và quý hiếm ở Việt Nam.000km2 bị mất hoàn toàn và 100. Bangladet.1. là nơi ở lý tưởng của nhiều loài động vật cũng đã bị suy thoái trầm trọng. Phá rừng không chỉ gây tổn thất đến sản xuất mà còn dẫn đến mất cân bằng sinh thái và mất tính đa dạng sinh học. 65% nơi cư trú đã bị mất là các cánh rừng tự nhiên. Rừng tự nhiên của Việt Nam phần lớn là rừng lá rộng thường xanh mưa ẩm nhiệt đới. quần thể và hệ sinh thái.

1.2 66. nơi ở của các loài động vật bị xáo trộn 1.5 935 9. Diễn biến diện tích rừng Việt Nam và hậu quả TT Loại rừng chủ yếu Diễn biến diện tích 1980 1 Rừng lá rộng thường xanh. quần thể con mồi của chúng.8 632.382.3 1. Bảng 3.2. Do gấu trúc Mỹ ăn trứng chim.8 36. Sự thay đổi trong thành phần hệ sinh thái Chẳng hạn như mất hoặc suy giảm của một loài có thể dẫn đến sự suy giảm đa dạng sinh học.8 2. kết quả là số lượng chim hót sẽ ít đi .Đa dạng sinh học trọng là còn do thị trường và chính quyền địa phương có khuynh hướng chỉ đơn thuần thừa nhận giá trị kinh tế của rừng mà chưa biết đến giá trị quan trọng bảo vệ cân bằng sinh thái của rừng. nỗ lực loại trừ chó sói châu Mỹ ở miền nam California dẫn đến viêck giảm sút các quần thể chim hót trong vùng. nên khi số lượng chó sói ít hơn thì số lượng gấu trúc ăn trứng chim lại nhiều lên. 1998].2 Hậu quả 2 Rừng lá rộng thường xanh mưa ẩm nhiệt đới trữ lượng nghèo Rừng lá kim Rừng rụng lá Rừng ngập mặn ven biển 1.2 1998 221.4 Diện tích giảm nhanh. Ví dụ. 114 .3 [Nguồn: Chương trình kiểm kê đánh giá rừng theo định kỳ Viện Điều tra quy hoạch rừng. Khi quần thể chó sói châu Mỹ giảm sút. sẽ tăng lên.202 34.4 3 4 5 81.647. gấu trúc Mỹ. cấu trúc hệ sinh tháibị phá vỡ.715 1. mưa ẩm nhiệt đới trữ lượng giàu 617. 1.2 1990 834.

chủ động) và sự hình thành và biến mất của các chướng ngại đã dẫn tới sự thay đổi vùng phân bố của loài.Đa dạng sinh học 1. Ví dụ loài người đã mang 44 loài thú từ Châu Âu sang Tân Tây Lan và 4 loài khác mang đến ngẫu nhiên thì chỉ có 22 loài sinh tồn được.Động vật ngoại lai (imigrate) là những động vật từ những nơi khác chuyển đến và sinh sống ở đó. Vì vậy trong động vật giới của bất cứ khu vực nào cũng có thể chia ra hai loại động vật: . Hiện nay những loài sinh vật lạ xâm lấn là mối đe doạ nghiêm trọng đối với các loài sinh vật bản địa: cạnh tranh lấn chiếm nơi cư trú. Con người đã làm thay đổi cơ bản đặc tính phân bố của động vật bằng việc di chuyển và phát tán các loài trên phạm vi toàn cầu. Do động vật có khả năng phát tán (bị động. làm cho quan hệ giữa các sinh vật trong vùng phân bố mới thay đổi. thức ăn và lây lan 115 . làm nhiễm độc chúng. Những loài thích nghi với điều kiện mới có khả năng phát triển mạnh và lấn át những loài bản địa được gọi là những loài xâm lấn. Khi những cá thể phát tán đến lãnh thổ mới phải có khả năng sống được ở đấy thì ranh giới vùng phân bố mới được thay đổi. cạnh tranh với chúng hoặc giao phối với chúng.Động vật bản địa (autochtones) là những động vật sinh ra và sống ở địa phương đó. . Sự nhập nội các loài ngoại lai Sự nhập nội của các loài ngoại lai. làm thay đổi thành phần loài. Khi một loài động vật nào đến vùng phân bố mới. Những kẻ xâm chiếm này có thể ảnh hưởng bất lợi cho các loài bản địa do quá trình sử dụng các loài bản địa làm thức ăn. nếu khả năng sinh thái cao. hình thành động vật giới mới. Vì vậy khi nghiên cứu địa động vật của vùng nào cũng cần phải tìm ra những loài điển hình cho động vật giới nơi đó và những loài trộn lẫn nhau của các vùng động vật giới lân cận và để xác định sự du nhập của các loài ngoại lai. đặc biệt là các loài ngoại lai xâm lấn có thể phá vỡ toàn bộ hệ sinh tháivà ảnh hưởng đến các quần thể động vật hoặc thực vật bản địa .3. Do đó dồn các loài địa phương lại. cao hơn các loài địa phương thì loài động vật mới đến sẽ sinh sản nhanh và có khả năng xâm chiếm lấy lãnh thổ mới này.

hoặc thu hoạch quá mức một loài hoặc một quần thể có thể dẫn tới sự suy giảm của loài hoặc quần thể đó. phá hoại mùa màng và gây ô nhiễm sinh học. có thể thu hoạch được. Các loài tảo hay các loài động vật không xương sống khác trong các vùng biển hay nước ngọt bám theo các con tàu. Do săn bắt.v. làm cảnh và tạo ra thú vui săn bắn. bèo Nhật Bản v. buôn bán động vật hoang dã trái phép: Để chứng minh tốc độ săn bắt. Các loài đó được du nhập theo ba nguyên nhân chính sau đây: . ký sinh theo các phương tiện vận chuyển đi các nơi. Săn bắn chỉ ảnh hưởng chọn lọc đối với các loài đã hoặc đang là những nguồn tài nguyên có giá trị kinh tế. buôn bán động vật hoang dã. đánh cá quá mức. . -Nghề trồng cây cảnh và làm nông nghiệp: Những cây trồng được mang tới nơi ở mới cũng nhằm mục đích để làm thức ăn.Đa dạng sinh học bệnh dịch. Những hạt cỏ cây lẫn với những hạt ngũ cốc rất dễ phát tán trên các cánh đồng. chắc chắn nguyên nhân này không quan trọng bằng các nguyên nhân gián tiếp như phá huỷ và biến đổi nơi cư trú. cây trinh nữ đầm lầy (cây Mai Dương). ốc sên. côn trùng. thuyền rồi phát tán đi các nơi và bắt đầu cuộc sống du nhập mới. Khai thác quá mức Săn bắn quá mức. Khi những người châu Âu đến một vùng thuộc địa mới họ thường mang theo những loài động vật từ các nơi khác nhau tới nhằm để làm thức ăn.Chế độ thuộc địa của các nước châu Âu.. cây cảnh hay chăn nuôi gia súc.4. Săn bắn quá mức là một trong những nguyên nhân trực tiếp rõ ràng nhất gây nên sự tuyệt chủng của nhiều loài động vật. Ở Việt nam hiện nay có một số loài xâm lấn gây tác hại trầm trọng cho môi trường cũng như cho con người như: ốc bươu vàng.Vận chuyển không chủ đích: Đây là nguyên nhân thường xảy ra nhất nhưng khó kiểm soát nhât. suy giảm sự đa dạng của hệ sinh thái. Sau khi thoát vào tự nhiên với điều kiện thuận lợi chúng phát triển nhanh và lấn át những loài cây bản địa. điều này rất quan trọng đối với quản lý các nguồn tài nguyên thiên nhiên. chúng ta có thể nhận thấy rằng giai đoạn 116 . nổi tiếng. trong toàn bộ sự suy giảm đa dạng sinh học. và ảnh hưởng đến một số loài thú lớn. Tuy nhiên. 1. Các loài chuột.

xu hướng tiêu dùng xã hội đã khiến việc sử dụng động vật hoang dã trở thành phổ biến trên phạm vi toàn quốc. nông nghiệp và các hoạt động sống của con người từ các lưu vực sông và vùng ven biển. Suy giảm chất lượng nguồn nước Việt Nam nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa có lượng mưa phong phú và mạng lưới sông ngòi dày đặc với một hệ thống 2. Lợn rừng. có thể khai thác trên 1 triệu tấn cá và 4050 nghìn tấn tôm một năm. Gấu. Kỳ Đà. thải trực tiếp ra nguồn nước gây ô nhiễm và làm suy thoái hệ sinh tháibiển. rùa các loại 30%. biến đổi chất lượng sống của chúng theo hướng tiêu cực. Rùa các loại. Cầy các loại. rắn.. không khí từ các hoạt động phát triển kinh tế xã hội tác động trực tiếp đến các sinh vật trong hệ sinh thái. Đáng lo ngại là phần lớn chất thải có chứa các hoá chất độc. rắn 45%. Nhiều nhất vẫn là các loài: rùa. kim loại nặng. buôn bán động vật hoang dã chỉ mới sử dụng trong phạm vi miền núi. còn lại là các loài khác. Khỉ các loại.6. chưa thực sự trở thành kinh tế hàng hóa mang tính quốc gia và quốc tế. Hươu nai. Vì vậy. Sơn Dương. hoá chất dùng trong nông nghiệp.5.Tỷ lệ các loài được khai thác ở Việt Nam là:thú rừng chiếm 20%.. với 3.Phần lớn các loài có nguy cơ bị đe dọa tuyệt chủng. Ô nhiễm Ô nhiễm do con người gây ra có thể ảnh hưởng đến mọi cấp độ của đa dạng sinh học. trong đó có 20 loài đặc biệt quý hiếm đã được kinh doanh sử dụng trên thị trường Việt Nam. 117 . 1. tài nguyên sinh vật biển rất phong phú ở cả tầng nổi và tầng đáy. 1. chim 3%. Biển và thềm lục địa Việt Nam rộng lớn. Có hàng trăm loài cá chất lượng cao. Hiện có khoảng hơn 200 loài động vật hoang dã. Khoảng từ 1990 đến nay. hầu hết các loài động vật hoang dã bị khai thác săn bắt với tốc độ cao làm đẩy nhanh sự suy giảm các loài. nước.345 con sông có chiều dài 10km trở lên. Nhưng vùng biển Việt Nam đã bắt đầu bị ô nhiễm do nước thải công nghiệp. Mèo. thú rừng. nhiều bãi cá trữ lượng lớn. nên tài nguyên nước ngọt khá dồi dào. Tê Tê. các hợp chất hữu cơ.Đa dạng sinh học trước năm 1990 việc săn bắt.260 km bờ biển với phong cảnh kỳ thú. chưa được xử lý. Ô nhiễm môi trường đất. Chim. Các loài bị khai thác bất hợp pháp chủ yếu là: Rắn.

đất ngập nước. Những tác động của biến đổi khí hậu lên các nguồn tài nguyên thiên nhiên và năng suất lao động dường như sẽ giảm tốc độ tăng trưởng kinh tế. NGUYÊN NHÂN GIÁN TIẾP Nhưng đằng sau các nguyên nhân này là những nguyên nhân sâu xa về kinh tế .Đa dạng sinh học Bên cạnh đó. Biến đổi khí hậu và sự suy giảm đa dạng sinh họccũng đồng thời có ảnh hưởng tiêu cực tới sinh kế của hàng trăm triệu người dân trên toàn thế giới và cản trở tới việc hoàn thành mục tiêu thiên niên kỷ của Liên hợp quốc.. Việt Nam đc xác định là một trong những quốc gia bị ảnh hưởng nặng nề nhất bởi biến đổi khí hậu với khoảng 1/6 diện tích đất đai và 1/3 dân số bị ảnh hưởng..các hoạt động nông nghiệp mà quan trọng nhất là mở rộng đất canh tác vào đất rừng. đường giao thông. Theo ủy ban liên chính phủ của Liên hợp quốcvề biến đổi khí hậu.. các sản phẩm ngoài gỗ. khoảng 700 loài đang bị đe dọa và con số này tiếp tục tăng khi mà các rạn san hô biển đang thu hẹp.xã hội và chính sách như sự đói nghèo. vì khoảng 20-30% số loài đang phai đói mặt với nguy cơ tuyệt chủng cao. 2. một trong những khu vực bị ảnh hưởng nặng nề nhất chính la những vùng đồng bằng đông dân cư và ven biển ở Châu Á. xây dựng cơ sở hạ tầng. gây ô nhiễm do hóa chất nông nghiệp.. tăng dân số. Biến đổi khí hậu Biến đổi khí hậu đang diễn ra nhanh hơn và không có vùng nào trên thế giới lại không bị ảnh hưởng bởi biến đổi khí hậu. săn bắn. Biến đổi khí hậu đồng thời cũng là một trong những mối đe dọa chính đối với đa dạng sinh họccủa hành tinh. và gia tăng đói nghèo.v.7. sự tàn phá trực tiếp của chiến tranh. những vùng đầm và các cánh rừng ngập mặn bị giảm dần và diện tích rừng nhiệt đới ẩm đang bị xuống cấp. khai thác quá mức tài nguyên thiên nhiên như khai thác gỗ. Chỉ tình riêng ở Việt Nam. Theo một tài liệu mới đây của Ngân hàng thế giới.( xóa đói giảm nghèo tận gốc vào năm 2015). ô nhiễm môi trường. các nguyên nhân này có mối quan hệ chặt chẽ và có sự tác động qua lại với nhau 118 . Hơn thế nữa.v. 1. thay thế các giống cây con địa phương bằng các giống mới cao sản.

2. sẽ dẫn đến hệ quả không thể tránh được là môi trường tự nhiên bị suy thoái. phụ thuộc vào tài nguyên rừng. chưa kết hợp hài hòa với chiến lược bảo tồn đa dạng sinh học. 3. BẢO TỒN HỆ SINH THÁI Hệ sinh thái bao gồm quần xã sinh vật và môi trường vật lý bao quanh quần xã sinh vật đó.Đa dạng sinh học qua các hệ thống thang bậc phức tạp nhất định (địa lý. đó là : - Thành lập các Khu bảo tồn. do đó để bảo tồn các hệ sinh thái hay bảo tồn tính đa dạng sinh học của hệ sinh thái ta phải quan tâm tới cả hai thành phần đó của hệ sinh thái. Đây là mâu thuẫn thường thấy giữa hai yêu cầu phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường. đôi khi chúng mâu thuẫn sâu sắc.. chế độ chính trị. Theo đánh giá của nhiều nhà sinh thái học. Sự tăng dân số Dân số. không có sự bảo tồn và tái tạo. trồng lúa. đòi hỏi đất sản xuất. cà phê. Đây luôn là một thách thức với các chính phủ. các chính sách phát triển kinh tế được ưu tiên. xóa đói nghèo với bảo vệ môi trường. 119 ... Chính sách phát triển kinh tế Tại nhiều nước đang phát triển. đi cùng với nó là quá trình khai thác tài nguyên thiên nhiên ngày càng tăng lên. thời gian.) .2. * Nạn di dân tự do là mối đe dọa đối với sự tồn tại của các khu rừng và Khu bảo tồn thiên nhiên. Số dân tăng lên thì nhu cầu cơ bản cho cuộc sống con người lấy từ môi trường cũng tăng lên. cao su. các nguồn tài nguyên thiên nhiên bị cạn kiệt. xâm lấn đất rừng. Có ba cách bảo tồn hệ sinh thái. * Sự nghèo đói : 90% cộng đồng địa phương sống dựa vào nông nghiệp. Nếu không có sự sử dụng một cách tiết kiệm và khôn khéo. 2. bảo tồn hệ sinh thái là cách bảo tồn có hiệu quả nhất nhằm duy trì tính đa dạng sinh học.1. môi trường và tài nguyên là một thể liên kết khăng khít. Giải quyết mâu thuẫn này đòi hỏi một chiến lược kết hợp khéo léo giữa phát triển kinh tế...

Khu bảo vệ nghiêm ngặt (Strict protection) + Khu bảo tồn thiên nhiên nghiêm ngặt (Strict Nature Reserve) + Khu hoang dã . cả về động vật hoang dã và toàn bộ cảnh quan được thành lập trên khắp các nước trên thế giới.thông qua các tổ chức bảo tồn hay cá nhân. 3. với diện tích trên 18.Đa dạng sinh học - Thực hiện các biện pháp ngoài Khu bảo tồn.II.65% diện tích bề mặt trái đất.1.thông quan Nhà nước (thường ở cấp trung ương.1. biển và giải trí.VI. Các Khu bảo tồn hiện có Khu bảo tồn đầu tiên được chính thức hình thành vào ngày 1 tháng 3 năm 1872 khi tổng thống Mỹ khi đó là Ulysses Grant chỉ định 80. hoặc ở cấp khu vực hay địa phương).1. Ngoài ra.000ha ở vùng đông bắc Wyoming làm Vườn Quốc gia Yellowstone.III. Phân hạng hiện thời của IUCN về các Khu bảo tồn và mục tiêu quản lý như sau . rất nhiều các Khu bảo tồn thiên nhiên.IV. Xây dựng các Khu bảo tồn Có nhiều cách để thành lập khác Khu bảo tồn.I . 2. Bảo tồn các đặc điểm tự nhiên .102 khu bảo vệ. chiếm 12. 3. . song có 2 phương thức được sử dụng phổ biến nhất đó là : 1. Theo danh sách của Liên hợp quốcvề các Khu bảo tồn (UNEP. các Khu bảo tồn còn được hình thành bởi các cộng đồng truyền thống bởi họ muốn giữ gìn lối sống của họ. . Bảo tồn cảnh quan trên đất liền. Sử dụng bền vững các hệ sinh thái tự nhiên. Bảo tồn qua quản lý chủ động . Kể từ đó tới nay. Bảo tồn các hệ sinh tháivà giải trí . Trong số 191 quốc gia có Khu 120 . hiện nay trên toàn thế giới có 102. WCMC – 2003).8 triệu km2.V.Phục hồi các quần xã sinh vật tại nơi cư trú bị suy thoái.

Mạng lưới các Khu bảo tồn trên thế giới còn mỏng (theo tiêu chuẩn của IUCN. cháy rừng và canh tác nông nghiệp là những mối đe doạ nghiêm trọng nhất đối với các nước châu Phi.Các Khu bảo tồn chưa có tính đại diện cao cho các thảm thực vật đặc trưng hay các loài đặc trưng.Đa dạng sinh học bảo tồn. tuy nhiên các Khu bảo tồn trên thế giới vẫn còn nhiều hạn chế sau: .5% diện tích đại dương). Trong khi việc khai thác bất hợp lý các loài hoang dại. . 3.Mạng lưới Khu bảo tồn còn mang tính chất “tĩnh”. Vấn đề về các loài thực vật ngoại lai xâm lấn nghiêm trọng nhất ở Châu Úc ( gồm Autralia. diện tích dành cho các Khu bảo tồn biển còn rất thấp (0. Theo những nghiên cứu khảo sát của IUCN. mỗi quốc gia phải có 10% diện tích tự nhiên được bảo tồn.Hầu hết các Khu bảo tồn có kích thước nhỏ. nên thực tế cho thấy các Khu bảo tồn trên thế giới đang phải đối mặt với nhiều vấn đề nghiêm trọng. Những vấn đề lớn 121 .1. không đáp ứng được với những sự thay đổi về vùng phân bố của các loài do sự thay đổi khí hậu toàn cầu. . Thêm vào đó. châu Á và Nam Mỹ.Thực tế nhiều Khu bảo tồn có hoạt động rất ít hoặc hầu như không hoạt động. Giải pháp đưa ra là thành lập hành lang giữa các Khu bảo tồn nhưng thực tế là có rất ít các Khu bảo tồn có hành lang liên kết với các Khu bảo tồn khác. . ở Châu Âu là ít nhất.2. thì có 36 quốc gia có Khu bảo tồn chiếm 10-20% diện tích đất đai và 24 nước có trên 20% diện tích là cho các Khu bảo tồn. Do sự quản lý các Khu bảo tồn còn chưa hiệu quả. New Zealand ) và các đảo ở Thái Bình Dương. nhưng số quốc gia có Khu bảo tồn còn ít). . thì những mối đe doạ với các Khu bảo tồn ở Nam Mỹ là lớn nhất. Hiện trạng các Khu bảo tồn và các mối đe doạ tới các Khu bảo tồn Hiệu quả mang lại từ các Khu bảo tồn là không thể phủ nhận. khó để duy trì sự sống cho các loài động vật có xương sống có kích thước lớn.

Đa dạng sinh học nhất đối với các Khu bảo tồn ở các quốc gia phát triển chủ yếu liên quan tới các hoạt động khai thác tài nguyên. Có thể dung 3 tiêu chí sau để lập ra các ưu tiên cho bảo tồn loài: . Họ cho rằng. Nhiều khu Vườn Quốc gia được thành lập với mục đích là bảo vệ môi trường sống của một loài duy nhất. so với loài là thành viên của một giống (họ) có nhiều loài. tức là loài duy nhất của giống hay họ. . đã đánh giá và khuyến nghị bảo tồn cho các loài thú. .Tính hữu dụng: loài có giá trị kinh tế hoặc tiềm năng đối với con người sẽ được ưu tiên bảo vệ nhiều hơn.Tính đặc biệt: Một quần xã được ưu tiên bảo vệ cao hơn nếu ở đó là nơi sinh sống chủ yếu của nhiều loài đặc hữu quý hiếm so với các quần xã chỉ gồm các loài phổ biến. các dự án thủy lợi. các loài bò sát. . loài này thường là những loài có thứ bậc cao theo xếp hạng ưu tiên trên. loài đặc hữu của một nước.Cách tiếp cận về loài: Có thể thành lập các Khu bảo tồn để bảo vệ những loài độc nhất vô nhị.Tính nguy cấp: một loài có nguy cơ tuyệt chủng sẽ được quan tâm nhiều hơn so với loài không bị đe doạ tuyệt chủng. có thể có những cách tiếp cận khác nhau để xây dựng khu bảo vệ.1.3. Một loài thường có giá trị bảo tồn nhiều hơn nếu loài đó có tính độc nhất về phân loại học. 122 . Những quần xã sinh vật đang có nguy cơ bị tiêu diệt cũng cần được ưu tiên bảo vệ. Các ưu tiên cho việc thành lập khu bảo vệ Do nguồn kinh phí hạn hẹp nên cần thiết phải thiết lập các ưu tiên cho việc bảo vệ. 3. cá và thực vật dựa trên các tiêu chí trên. động vật không xương. . Từ những ưu tiên trên. bảo tồn các quần xã hay hệ sinh tháicó thể bảo tồn được nhiều loài hơn. chim.Cách tiếp cận về quần xã hay hệ sinh thái: Một số nhà sinh thái học cho rằng nên tập trung cho bảo tồn quần xã hay hệ sinh tháihơn là tập trung bảo vệ loài. Uỷ ban về sự sinh tồn của các loài thuộc IUCN tập hợp trên 2000 nhà khoa học thuộc 80 nhóm chuyên gia khác nhau.

3. Định ra được những khu vực nào trên thế giới đã được bảo tồn một cách thoả đáng và những khu vực nào cần khẩn trương bảo tồn là một công việc cấp bách hiện nay. chức năng và các đặc trưng của một hệ sinh tháitự nhiên. Chính vì vậy.3. Do đó vẫn có nhiều loài đã bị tuyệt chủng hoặc có nguy cơ tuyệt chủng. 3. vẫn có một phần tương đối lớn diện tích mà con người chưa sử dụng tới hoặc có tác động rất ít và còn là nơi sinh sống nguyên thuỷ của nhiều loài. Phục hồi nơi cư trú của sinh vật Một trong những nhiệm vụ của bảo tồn là phải khôi phục lại môi trường sống đã bị huỷ hoại hay bị suy thoái của các quần xã sinh vật. thực tế thì việc bảo tồn bên ngoài các Khu bảo tồn gặp rất nhiều khó khăn.Đa dạng sinh học Việc thành lập các Khu bảo tồn mới cần đảm bảo được là có càng nhiều đại diện của các loại quần xã sinh vật càng tốt. Quá trình này được gọi là sinh thái học phục hồi. Tuy nhiên. Việc xây dựng và thiết lập các Khu bảo tồn dẫn đến tâm lý là chỉ bảo tồn những loài trong Khu bảo tồn còn những loài bên ngoài thì không được xem xét tới và vẫn bị khai thác tự do. việc bảo tồn bên ngoài các Khu bảo tồn có ý nghĩa quan trọng.2. bởi khi tính đa dạng sinh họcở vùng đệm bị suy giảm thì tính đa dạng của Khu bảo tồn cũng giảm theo. hay là bảo vệ vùng đệm. Mục đích của quá trình là xây dựng nên một hệ sinh thái nhân tạo “bắt chước” cấu trúc. Việc bảo vệ vùng đệm có ý nghĩa quan trọng để bảo vệ các loài sinh vật và các hệ sinh tháicủa Khu bảo tồn. Một cách hiểu khác về việc bảo tồn bên ngoài Khu bảo tồn đó là bảo vệ các khu vực xung quanh Khu bảo tồn. 123 . Bảo tồn bên ngoài các Khu bảo tồn Khoảng 90% diện tích bề mặt trái đất không thuộc các Khu bảo tồn. trong phần diện tích này. tức là một quá trình biến đổi có chủ định tại một địa điểm để xây dựng một hệ sinh tháicó tính lịch sử (tồn tại trong thời gian lâu dài) và tính bản địa (phù hợp với các điều kiện tự nhiên của khu vực).

Công tác phục hồi sẽ đóng một vai trò ngày một quan trọng trong việc bảo tồn các quần xã sinh vật trong quá trình phát triển hiện nay của loài người.Cải tạo và phục hồi một số chức năng và một số loài cây nguyên thủy của hệ sinh thái. Thêm vào đó.Khôi phục lại thành phần loài và cấu trúc nguyên thủy của khu vực bằng biện pháp tái nhập loài một cách tích cực. hoặc những nỗ lực phục hồi trước đây đã thất bại. hay kinh nghiệm cho thấy hệ sinh tháicó thể tự phục hồi. có thể thiết lập được một quần xã ổn định sau một quá trình diễn thế. tầm quan trọng của công tác phục hồi trong quá trình bảo tồn các hệ sinh thái ngày càng được thể hiện rõ. Với những hệ sinh tháibị tác động bởi con người một cách quá mức thì khả năng phục hồi là rất nhỏ bởi các tác động của con người đã làm mất đi hoàn toàn nguồn sinh vật để tái lập lại một hệ sinh thái. Con người và các chính phủ cũng mong muốn phục hồi lại các hệ sinh tháiban đầu cho năng suất cao hơn. những hệ sinh thái bị suy thoái mà con người vẫn đang khai thác ngày cho năng suất ngày một ít đi và mất dần giá trị kinh tế. Có 4 cách tiếp cận để đi tới phục hồi các quần xã sinh vật và hệ sinh thái: .Đa dạng sinh học Các hệ sinh thái có thể bị huỷ hoại bởi các hiện tượng tự nhiên hoặc do hoạt động của con người. bởi do quá trình khai thác và tác động của con người đã làm huỷ hoại rất nhiều các hệ sinh tháivà các quần xã sinh vật.Không hành động vì sự phục hồi quá tốn kém. .Thay thế hệ sinh tháiđã bị phá huỷ bằng một hệ sinh tháikhác cho năng suất cao hơn. . Do đó. 124 . Với những hệ sinh tháibị phá huỷ hay bị suy thoái do các yếu tố tự nhiên thì có thể có khả năng phục hồi cao. ví dụ như gieo trồng các loại cây nguyên thủy. .

các tài nguyên thiên nhiên và văn hoá.Là nơi duy trì tính đa dạng sinh học. KHÁI NIỆM VỀ KHU BẢO TỒN 1. Tại Đại hội lần thứ tư về Vườn Quốc gia và Khu bảo tồn. được điều chỉnh và quản lý nhằm bảo tồn các mục tiêu nhất định.Là nơi duy trì lâu dài những mẫu điển hình thiên nhiên có diện tích đủ rộng lớn và đó là hệ sinh thái đang hoạt động. lưu giữ đa dạng sinh học. .Theo chiến lược toàn cầu về Đa dạng sinh học (WRI/IUCN/UNEP 1992): Khu bảo tồn là một vùng đất hay nước được thành lập một cách hợp pháp thuộc nhà nước hay tư nhân.Đa dạng sinh học PHẦN IV. VAI TRÒ CÁC KHU BẢO TỒN . có tác dụng điều chỉnh môi trường nhờ các quần xã sinh vật có khả năng phân giải các chất ô nhiễm 125 . và được quản lý bằng pháp luật và các biện pháp hữu hiệu khác. 2. KHÁI NIỆM VỀ KHU BẢO TỒN Theo Công ước Quốc tế về đa dạng sinh học: Khu bảo tồn là một vùng địa lý được chọn và được quản lý nhằm mục đích đạt được một số mục tiêu về bảo tồn”. . KHU BẢO TỒN CHƯƠNG I. Vênêduêla năm 1992 (IUCN 1994): Khu bảo tồn là vùng đất và/hay biển được sử dụng đặc biệt cho bảo vệ. tổ chức tại Caracas.

Vào năm 1994.Đóng vai trò duy trì cân bằng sinh thái cho từng vùng nhất định. nhiều chương trình vô tuyến. Thực trạng Theo tư liệu của Liên hợp quốcxây dựng vào năm 1993 và đã được Hội đồng các Vườn Quốc gia và Khu bảo tồn thuộc IUCN công nhận vào năm 1994.Nơi duy trì các vốn gen di truyền. 3. chỉ có 9832 Khu bảo tồn được công nhận có đủ các tiêu chí nói trên để đưa vào danh sách của Liên 126 . Tuy nhiên diện tích Khu bảo tồn ở mỗi vùng cũng khác nhau: Bắc Mỹ và Châu Úc chiếm hơn 12% diện tích tự nhiên. Trung Mỹ 9%. BẢO TỒN TRÊN THẾ GIỚI 3.1. tỷ lệ phần trăm so với diện tích tự nhiên của từng vùng.9%. là nơi cung cấp nguyên liệu cho công tác tuyển chọn vật nuôi cây trồng hiện nay và sau này kể cả cho các mục đích khác. tạo công ăn việc làm cho người dân trong vùng. lũ lụt. . bảo vệ được các di sản văn hoá. nơi giải trí và du lịch cho nhân dân. phim ảnh được xây dựng về chủ đề Khu bảo tồn thiên nhiên với mục đích giáo dục và giải trí. hạn hán. Nhiều sách giáo khoa được biên soạn. điều hoà khí hậu. giáo dục và đào tạo. .Bảo vệ được phong cảnh.Đa dạng sinh học . . Trung bình của cả thế giới là 6% trong đó có khoảng 6900 Khu bảo tồn hợp pháp ở 103 nước. Nam Mỹ. bảo vệ các tài nguyên sinh vật để chúng phát triển bình thường. . khảo cổ. hạn chế xói mòn. thì hệ thống Khu bảo tồn đã có mặt ở tất cả các vùng địa lý trên thế giới. Nam và Đông Nam Á hơn 6%.Tăng thu nhập do thu tiền khách du lịch trong và ngoài nước. Châu Âu ít nhất chỉ có 0.1%. Bắc Âu-Á 3. học tập.Nơi nghiên cứu khoa học. Tư liệu này cho biết diện tích Khu bảo tồn. mực nước. lịch sử dân tộc. Danh sách các Khu bảo tồn của Liên hợp quốcchỉ là đại diện một phần 37000 Khu bảo tồn mà Cơ quan theo dõi bảo tồn thế giới WCMC (World Conservation Monitoring Centre) ghi nhận. tính cả các khu thiên thiên khác thì thế giới sẽ có số lượng Khu bảo tồn là 30000 chiếm 10% diện tích bề mặt hành tinh.

Đa dạng sinh học hợp quốcvà đến năm 1997 danh sách Khu bảo tồn của Liên hợp quốcđã tăng lên đến 12754 khu. Anh 18. một phần do không đạt các tiêu chí đề ra hoặc chưa có đủ tư liệu để xem xét. Nhiều nước.3%. Khu bảo tồn nằm trong danh sách của Liên hợp quốclà do WCMC thu thập qua các cơ quan quản lý. 127 . Ba loại Khu bảo tồn: khu dự trữ rừng. ví dụ ở khu vực Thái Bình Dương và Caribê. Về diện tích các Khu bảo tồn cũng rất khác nhau. Ví dụ: các Khu bảo tồn ở khu vực Bắc Phi chỉ chiếm 2. Áo gần 25. một số loài một số HST cần thiết phải bảo tồn. chiếm 10% diện tích các Khu bảo tồn. Thổ Nhĩ Kỳ 0. mà phần lớn được xác định rất cẩn thận để bảo vệ một số sinh cảnh đặc biệt. cho nên các Khu bảo tồn ở đây không được đưa vào danh lục. Nói chung có rất ít các Khu bảo tồn có diện tích rộng. Các Khu bảo tồn nhỏ hẹp có số lượng rất lớn.6%. trong lúc đó ở Bắc Hoa Kỳ chiếm 12. Đức 24. Dù sao các Khu bảo tồn này cũng đã góp phần đáng kể vào công tác bảo tồn và phát triển bền vững. không có đủ diện tích để thành lập các Khu bảo tồn đủ rộng trên đất liền với diện tích rộng hơn 10km2. các khu dự trữ thiên nhiên tư nhân và các loại Khu bảo tồn khác không được đưa vào danh sách của Liên hợp quốc. số lượng các Khu bảo tồn hẹp lại rất nhiều.2%. Chỉ có 4 Khu bảo tồn có diện tích lớn hơn 100000 km2 nhưng lại chiếm khoảng 1. phối hợp với IUCN.8% diện tích tự nhiên.3%.7 triệu km2 (chiếm 17% diện tích các Khu bảo tồn trên thế giới).9% diện tích là Khu bảo tồn. trong khi nhiều khu vực thuộc khu dự trữ tài nguyên và các khu vực quản lý cho việc sử dụng đa mục đích trong thực tế lại được bảo vệ nghiêm ngặt. Sự phát triển hệ thống các Khu bảo tồn cũng khác nhau tuy theo từng vùng. Nga 1. Khu bảo tồn lớn nhất trên thế giới là Vườn Quốc gia Greenland rộng 972000 km2. Số liệu về Khu bảo tồn của từng quốc gia và châu lục cũng chỉ là tương đối bởi vì đôi khi trên thực tế các đạo luật về bảo vệ các Vườn Quốc gia và Khu bảo tồn động vật hoang dã không được thực thi. song tại một số nước có rất ít Khu bảo tồn như Hy Lạp chỉ có 2%. hoặc từng nước.6%.

. Tiêu chí xác định Các Khu bảo tồn được xác định theo các tiêu chí: kích cỡ. được sửa chữa vào năm 1993 và công bố vào năm 1994.2. 3. Cách quản lý của IUCN có thể không trùng khớp với tên gọi các Khu bảo tồn của các quốc gia.IUCN đã đề ra việc phân chia các loại hình Khu bảo tồn vào năm 1978.Đa dạng sinh học Nói chung. .3. Trong danh sách trên đây các Khu bảo tồn do cấp vùng hay tỉnh quản lý cũng được kể đến.Quyền lực của cơ quan quản lý: Trước kia chỉ có những Khu bảo tồn do các cơ quan có quyền lực cao nhất (Chính phủ) mới được đưa vào danh sách của Liên hợp quốc.Kích cỡ: Với tính chất thực tiễn chỉ những Khu bảo tồn có diện tích trên 10km2 mới được công nhận. gồm có 10 loại theo mức độ và mục tiêu bảo vệ khác nhau: + Khu bảo tồn cho nghiên cứu khoa học (hay Khu bảo tồn thiên nhiên nghiêm ngặt) + Vườn Quốc gia + Công trình thiên nhiên (hay Thắng cảnh thiên nhiên) + Khu dự trữ thiên nhiên (hay Khu bảo tồn động vật hoang dã) 128 . mục tiêu quản lý và quyền lực của cơ quan quản lý như sau: . ở nhiều nước các Khu bảo tồn sẽ khó vượt tỷ lệ 7% đến 10% diện tích mặt đất bởi vì nhu cầu của con người đối với tài nguyên thiên nhiên và đất đai rất lớn.Mục tiêu quản lý: Các mục tiêu quản lý được Hội đồng các Vườn Quốc gia và Khu bảo tồn. 3. IUCN/CNPPA đưa ra vào năm 1978. Phân loại các Khu bảo tồn trên Thế giới . trừ các đảo đại dương có diện tích 1km 2 trở lên được bảo vệ toàn bộ.

đẹp có ý nghĩa quốc gia và quốc tế về khoa học. Vênêzuela của Hội đồng Vườn Quốc gia và Khu bảo tồn thiên nhiên. + Loại III: Công trình thiên nhiên quốc gia/các thắng cảnh tự nhiên: Chủ yếu bảo tồn các cảnh quan thiên nhiên đặc biệt của quốc gia. Có hai loại phụ: • Loại 1a gồm những Khu bảo tồn được quản lý chủ yếu cho nghiên cứu khoa học và quan trắc Loại 1b gồm các Khu bảo tồn được quản lý chủ yếu để bảo tồn những vùng hoang dã còn nguyên vẹn.Sau hội nghị tại Caracas. quan trắc môi trường. + Loại IV: Khu bảo tồn các sinh cảnh/Khu quản lý các loài: Chủ yếu bảo tồn các điều kiện thiên nhiên cần thiết để bảo vệ một số loài có ý nghĩa quốc gia. Các Khu bảo tồn này thường có diện tích không lớn. các quần xã sinh vật hay các đặc trưng vật lý của môi trường mà 129 . • + Loại II: Vườn Quốc gia: Bảo vệ các vùng thiên nhiên phong phú. giáo dục và giải trí. Các Khu bảo tồn này thường có diện tích rộng. nhằm mục đích nghiên cứu khoa học. một nhóm loài. IUCN đã rút lại còn 6 loại Khu bảo tồn thiên nhiên: + Loại I: Khu bảo tồn nghiêm ngặt/ Khu bảo tồn hoang dã: Bảo vệ và giữ gìn các quá trình tự nhiên không có sự tác động của con người để có được những mẫu môi trường thiên nhiên nguyên vẹn. ít chịu sự tác động của các hoạt động của con người và ở đó không cho phép khai thác các tài nguyên. giáo dục vào bảo tồn các nguồn tài nguyên di truyền trong tình trạng biến động và tiến hoá tự nhiên.Đa dạng sinh học + Khu bảo tồn cảnh quan + Khu dự trữ tài nguyên + Khu bảo tồn nhân chủng học (hay Khu lịch sử) + Khu quản lý đa dạng + Khu bảo tồn sinh quyển + Khu di sản thế giới .

nhưng vẫn còn nhiều HST điển hình của vùng này vẫn chưa được đưa vào hệ thống các Khu bảo tồn. đặc trưng cho sự tác động một cách nhịp nhàng của các hoạt động của con người và thiên nhiên. Đặc điểm Hình 4. + Loại VI: Khu bảo tồn quản lý tài nguyên thiên nhiên: Đây là loại Khu bảo tồn mới được đề xuất. Giới thiệu về Vườn Quốc gia Granpadiso – Italia 3. Số loại Khu bảo tồn cũng không đồng đều ở các nước.4.4.1. Đây là những cảnh vật văn hoá/thiên nhiên đẹp đẽ có giá trị cao và là nơi mà việc sử dụng đất đai theo truyền thống còn được lưu giữ.1. 3. có thể sử dụng cho giải trí và du lịch. Các Khu bảo tồn này thường có diện tích tương đối rộng và các HST còn ít bị biến đổi. còn ở Nam Hoa Kỳ nửa số Khu bảo tồn lại thuộc loại II. bao gồm những vùng được quản lý với mục tiêu bảo tồn lâu dài Đa dạng sinh học đồng thời sử dụng một cách bền vững các HST và tài nguyên thiên nhiên nhằm đảm bảo nhu cầu của các cộng đồng dân cư. và ở đây việc sử dụng tài nguyên theo cách truyền thống và bền vững được khuyến khích. Tuy IUCN đã phân ra 6 loại Khu bảo tồn như trên. có thể nhiều loại hơn hay ít loại hơn. Một số nước có cách phân loại riêng.Đa dạng sinh học ở đấy các đặc trưng này cần được bảo vệ một cách đặc biệt để tồn tại được lâu dài + Loại V: Khu bảo tồn cảnh quan đất liền hay cảnh quan biển: Chủ yếu bảo tồn các cảnh quan thiên nhiên đẹp có ý nghĩa quốc gia. nhưng không phải tất cả các nước đã theo cách phân loại trên để xây dựng hệ thống Khu bảo tồn của nước mình. Loại V được dùng rộng rãi ở Châu Âu. Vị trí Vườn Quốc gia Granpadiso 130 . Tên gọi các Khu bảo tồn trên thế giới cũng rất khác nhau và đến nay đã có đến 1388 thuật ngữ khác nhau được sử dụng để chỉ những Khu bảo tồn. Ở Châu Úc loại I và II chiếm đến 4% diện tích tự nhiên.

cũng như giữ cho đất không bị lở và bị ngập nước. 3. Giá trị đa dạng sinh học .000 m.Hệ thực vật: Có khoảng 1. Các đáy thung lũng trong vườn là rừng cây. Vườn rộng 703 km2.061 m.5% diện tích của vườn. Ngọn Gran Paradiso là ngọn núi duy nhất nằm hoàn toàn trên đất Ý có độ cao trên 4.4. Các rừng của vườn rất quan trọng vì chúng là nơi nương náu cho vô số động vật. cùng khối đá và sông băng ở độ cao hơn các đồng cỏ. 10% diện tích của vưòn là rừng.500 loài cây sống trong khu vườn này.Đa dạng sinh học Địa điểm:Ý Gần thành phố:Turin Tọa độ: 45°30′10″B. 7°18′36″Đ Diện tích:703 km² Thành lập:1922 Vườn Quốc gia Gran Paradiso nằm trong khu rặng núi Alpes grees. 24% bỏ hoang. mức trung bình là 2. tây bắc Ý. thung lũng Aosta. 57 sông băng chiếm 9. Có các đồng cỏ ở độ cao. Từ đỉnh núi này. Các núi và thung lũng của vườn do các sông băng và các dòng nước khắc chạm nên. Độ cao của vườn là từ 800 tới 4. 16. Hai loại cây rừng chính trong 131 .2. và 40% xếp loại cằn cỗi.000 m.5% là đất canh tác và đồng cỏ. vùng Piedmont. có thể nhìn thấy núi Mont Blanc và núi Mattehorn.

đôi khi ở trên cây. ánh sáng mùa hè ít lọt qua. PHÂN BIỆT GIỮA VƯỜN QUỐC GIA. sơn dương. Có trên 100 loài chim sống trong vườn.200 . Cây hạt dẻ ở vườn là do người trồng. vì nhiệt độ cao hơn và lượng mưa ít hơn. con lửng (badger). cây cối thưa dần và có các bãi cỏ.Hệ động vật: Loài động vật phổ biến nhất là dê núi. gà gô trắng. chim chích núi. Các chim đại bàng làm tổ trên gờ vách đá. Dê núi gặm cỏ ở các bãi cỏ trên độ cao trong mùa hè. chim bổ hạt (nutcracker) vv. Lãnh sam và thông rừng thường mọc ở độ cao 2.1. Cũng có các rừng cây thích (Maple) và cây đoạn (Tilia platyphyllos). đỗ quyên. Các cây nhỏ sống trên độ cao đã thích ứng với nơi sống bằng cách nhận những đặc tính như lùn. Các rừng này ở những khu cách biệt và có nguy cơ bị diệt vong.300 m. thỏ rừng.1.1. 4. vườn cũng có các loài động vật khác như chồn. chứ không có ở phía thung lũng khô ráo Valle d'Aosta.000 m. quạ chân đỏ. . Rừng tùng bách. chim gõ kiến.Đa dạng sinh học vườn là cây thông rừng và thông rụng lá. Ở độ cao hơn. Các rừng này dầy và rậm lá. thông rừng.2. Khái niệm 132 . marmot. Các cây hoa này thu hút nhiều loại bướm. Vườn Quốc gia Gran Paradiso sánh cặp với vườn Quốc gia Vanoise cung cấp sự che chở cho loài dê núi này. hoa huệ tây. hiếm khi chúng sống ở độ cao trên 1. Cây sồi có nhiều ở khu thung lũng Valle d'Aosta hơn ở khu Piedmont. cây long đởm. Vườn quốc gia 4. mùa đông chúng xuống nơi thấp hơn. Các cây thông rụng lá thường mọc lẫn với các cây vân sam và hiếm khi chung với cây linh sam.. trong đó có chim cú đại bàng. Các cây hoa dại trong đồng cỏ ở độ cao có hoa păngxê hoang. KHU BẢO TỒN THIÊN NHIÊN VÀ KHU DỰ TRỮ SINH QUYỂN 4. Rừng thông rụng lá thường ở phía Piedmont của vườn. có lông hoa màu sáng lợt và rễ phát triển nhiều. Cùng với dê núi.. vân sam thường có lẫn cả lãnh sam. cùng nhiều cây hoa nở muộn trong mùa xuân. chồn ermine.

là nơi cung cấp nguyên liệu cho công tác tuyển chọn vật nuôi cây trồng hiện nay và sau này kể cả cho các mục đích khác.Phải bao gồm mẫu chuẩn của các hệ sinh thái cơ bản (còn nguyên vẹn hoặc ít bị tác động). điều hoà khí hậu. Vai trò của các Vườn Quốc gia .Bảo vệ được phong cảnh. 133 . . lũ lụt. bảo đảm các yêu cầu sau: . các nét đặc trưng về sinh cảnh của các loài động. 4.1.Có điều kiện về giao thông tương đối thuận lợi. .Duy trì các vốn gen di truyền. có tác dụng điều chỉnh môi trường nhờ các quần xã sinh vật có khả năng phân giải các chất ô nhiễm như kim loại năng. các khu địa mạo có giá trị về mặt khoa học. bảo vệ các tài nguyên sinh vật để chúng phát triển bình thường. . .Duy trì tính đa dạng sinh học. lịch sử dân tộc. giúp phần phục hồi các tài nguyên tái sinh. tỷ lệ diện tích hệ sinh thái tự nhiên phải đạt từ 70% trở lên. nơi giải trí và du lịch cho nhân dân. .Duy trì lâu dài những mẫu điển hình thiên nhiên có diện tích đủ rộng lớn và đó là hệ sinh thái đang hoạt động . giáo dục và du lịch. bảo vệ được các di sản văn hoá. mực nước. Quần xã thực vật có vai trò vô cùng quan trọng trong việc điều hoà khí hậu địa phương. khí hậu vùng và ngay cả khí hậu toàn cầu.Duy trì cân bằng sinh thái cho từng vùng nhất định.2. thực vật . khảo cổ. hạn chế xói mòn.Đa dạng sinh học Vườn Quốc gia là vùng đất tự nhiên được thành lập để bảo vệ lâu dài một hay nhiều hệ sinh thái.Phải đủ rộng để chứa đựng được một hay nhiều hệ sinh thái không bị thay đổi bởi những tác động xấu của con người. thuốc trừ sâu và các chất thải sinh hoạt khác đang ngày càng tăng do các hoạt động của con người. hạn hán.

Tăng thu nhập do hoạt động du lịch. tạo công ăn việc làm cho người dân trong vùng. nghiêm cấm việc du nhập những loài động vật.Đa dạng sinh học . quản lý và bảo vệ Khu bảo tồn.Nơi nghiên cứu khoa học. bảo vệ chật chẽ để rừng phục hồi. bẫy bắt các loài động vật và chặt phá các loài thực vật hoang dã là đối tượng bảo vệ. Phân khu chức năng của Vườn Quốc gia * Vùng lõi: + Phân khu bảo vệ nghiêm ngặt: là khu vực được bảo toàn nguyên vẹn. cấm săn bắn. học tập. tái sinh tự nhiên.dịch vụ .Khu hành chính . . thực vật không có nguồn gốc tại khu rừng. có tác động ngăn chặn hoặc giảm nhẹ sự xâm phạm Khu bảo tồn. 4. giáo dục. Vùng đệm được chia thành .Hành lang rừng chiến lược 134 . hạn chế di dân từ bên ngoài vào vùng đệm. vùng đất hoặc vùng đất có mặt nước nằm sát ranh giới với các Vườn Quốc gia.Khu du lịch . Mọi hoạt động trong vùng đệm phải nhằm mục đích hỗ trợ cho công tác bảo tồn. + Phân khu phục hồi sinh thái: Là khu vực được quản lý.1.Khu dân cư * Vùng đệm: Vùng đệm là vùng rừng. Dự án đầu tư xây dựng và phát triển vùng đệm được phê duyệt cùng với dự án đầu tư của Vườn Quốc gia. Diện tích của vùng đệm không tính vào diện tích của Vườn Quốc gia. được quản lý bảo vệ chặt chẽ để theo dõi diễn biến tự nhiên. đào tạo. nghiêm cấm mọi hành vi làm thay đổi cảnh quan tự nhiên của khu rừng.3. + Khu hành chính .

1. sự đa dạng sinh học. càng gần càng tốt. Đôi khi. các Vườn Quốc gia cũng được thành lập tại các khu vực đã phát triển với mục tiêu làm cho khu vực đó trở lại gần giống như tình trạng ban đầu của nó. hay các đặc trưng địa chất đặc biệt.Khu dân cư 4. Các đặc trưng của Vườn Quốc gia Các Vườn Quốc gia thông thường nằm tại các khu vực chủ yếu là chưa phát triển thường là những khu vực với động – thực vật bản địa quý hiếm và các hệ sinh tháI đặc biệt ( chẳng hạn cụ thể là các loài đang nguy cấp).4.Đa dạng sinh học + Khu bảo vệ nghiêm ngặt + Khu phục hồi sinh thái . 135 .

3: Các Vườn Quốc gia của Việt Nam 136 .Đa dạng sinh học Hình 4.

Khu dự trữ sinh quyển 4. Bên cạnh đó cần thúc đẩy phát triển kinh tế thân thiện với môi trường. viết tắt là: MAB thuộc UNESCO) thực tế cho thấy các Khu bảo tồn vẫn cần có một số khu vực không có hoặc chịu rất ít tác động của con người với những quy định kiểm soát chặt chẽ. được quốc tế công nhận trong phạm vi chương trình của UNESCO về con người và sinh quyển (MAB). các tổ chức bảo tồn và chương trình sinh học quốc tế thuộc Hội đồng Khoa học Quốc tế (IBP/ICSU). phát triển giáo dục và bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống ở các vùng xung quanh được gọi là các “vùng đệm” và chuyển tiếp trong đó. Một khái niệm khác: Khu dự trữ sinh quyển là vùng lãnh thổ bao gồm các HST đại diện cho vùng địa lý sinh học chính. Khu dự trữ sinh quyểnTG là hệ thống những vùng có hệ sinh thái trên cạn. Có như vậy công tác bảo tồn mới đạt được hiệu quả lâu dài và bền vững. Theo quy định của Tổ chức văn hóa. Tổ chức Y tế thế giới.Đa dạng sinh học 4. Theo Chương trình Con người và Sinh quyển (Man and Biosphere Program.2. Sau này được gọi là “Hội nghị Sinh quyển” do UNESCO tổ chức với sự ủng hộ tích cực của Tổ chức Lương thực. Định nghĩa Theo quan niệm trước đây. có ý nghĩa trong bảo tồn đa dạng sinh học. khoa học và giáo dục của Liên hợp quốc(UNESCO).1. hệ sinh thái ven biển hoặc những hệ sinh thái kết hợp những thành phần đó. Kết quả là thiên nhiên vẫn liên tục bị con người tác động theo hướng tiêu cực: tàn phá mà nguyên nhân là do những áp lực xã hội và sinh thái cả trong và ngoài Khu bảo tồn. các Khu bảo tồn thiên nhiên thường được xem như một khu vực tách biệt với thế giới loài người. bao gồm cả các tác động can thiệp của con người. đồng thời có khả 137 . Quan niệm này đã dẫn đến những sai lầm trong việc quản lý các Khu bảo tồn thiên nhiên.2. Khái niệm Khu dự trữ sinh quyển lần đầu tiên được MAB đưa ra tại hội nghị khoa học ‘Sử dụng hợp lý và bảo tồn tài nguyên của Sinh quyển’ tổ chức tại Paris vào tháng 9/1968 với sự tham gia của 236 đại biểu đến từ 63 nước và 88 đại diện của các tổ chức liên chính phủ và phi chính phủ của nhiều ngành khoa học khác nhau cùng các nhà quản lý và ngoại giao. được gọi là “vùng lõi”. người dân địa phương đóng vai trò chủ chốt.

4.Được phân vùng cụ thể (vùng lõi. hệ sinh thái và cảnh quan. . 1974). trao đổi thông tin giữa các địa phương. . . đóng góp một cách tích cực nhất vào việc bảo tồn đa dạng di truyền.2. phát triển và hỗ trợ). thúc đẩy phát triển kinh tế bền vững về sinh thái cũng như các giá trị văn hoá truyền thống.3. 138 . chúng đều bổ sung và hỗ trợ cho nhau.Có diện tích đủ lớn để thực hiện ba chức năng của khu DTSQ (bảo tồn. (UNESCO. giám sát.2. loài. quốc tế về bảo tồn và phát triển bền vững. . vùng chuyển tiếp) nhằm thực hiện ba chức năng trên.Chức năng bảo tồn: thực hiện chức năng bảo tồn hệ sinh thái. quốc gia.Cung cấp cơ hội để có thể tiến hành và trình diễn các phương hướng phát triển bền vững trong quy mô khu vực. . bao gồm cả sự thay đổi việc can thiệp của con người. giáo dục. Các tiêu chí Là một thảm đại diện các hệ sinh thái của các vùng địa lý sinh vật chính. . 4. vùng đệm.2.Chức năng phát triển: phát triển.Có ý nghĩa về bảo tồn đa dạng sinh học. Vai trò của Khu dự trữ sinh quyển Việc thiết lập những Khu dự trữ sinh quyển nhằm thúc đẩy và làm rõ sự cân bằng mối quan hệ giữa con người và sinh quyển.Chức năng hỗ trợ: trợ giúp nghiên cứu. Mỗi khu DTSQ có ba chức năng chính.Đa dạng sinh học năng cho thấy những cơ hội để khai thác và trình diễn sự tiếp cận phát triển bền vững trong phạm vi của vùng. .

Đa dạng sinh học Hình 4.2. các tổ chức xã hội.4: Ba chức năng của Khu dự trữ sinh quyển 4. . trừ một số hoạt động nghiên cứu giám sát mang tính khoa học.phối hợp cùng khai thác. quản lý và phát triển bền vững nguồn lợi tài nguyên thiên nhiên mà Khu dự trữ sinh quyển đem lại. phù hợp với các tiêu chí nhằm phục vụ công tác bảo tồn vùng lõi. có thể duy trì một số hoạt động truyền thống phù hợp của người dân địa phương nhưng không ảnh hưởng đến môi trường sinh thái.Vùng chuyển tiếp (Transition Zone) ở ngoài cùng. 139 . Các hoạt động kinh tế ở đây vẫn duy trì bình thường.Vùng đệm (Buffer Zone) là vùng có chức năng phát triển điều hòa.4. Cấu trúc của Khu dự trữ sinh quyển KQTSQ chia thành 3 khu vực chính: . tôn trọng hiện trạng.Vùng lõi (Core area) là vùng không có tác động của con người. trong đó nhân dân địa phương cùng các nhà khoa học công ty tư nhân... .

4 khu.14 khu. màu tím từ 1. màu vàng từ 15-19 khu.6: Bản đồ các Khu dự trữ sinh quyển trên thế giới Trong đó màu đỏ thể hiện các nước có trên 35 Khu dự trữ sinh quyển. màu da cam từ 20. màu xanh từ 5-9 khu.5. màu xanh lá cây từ 10.34 khu. Hệ thống các Khu dự trữ sinh quyển trên thế giới Hiện nay trên thế giới có khoảng 550 Khu dự trữ sinh quyển thuộc 105 quốc gia trên thế giới. Hình 4.5: Phân vùng Khu dự trữ sinh quyển 4. Việt Nam hiện có 6 Khu dự trữ sinh quyển: 140 .Đa dạng sinh học Hình 4.2.

gồm 3 vùng lõi là Vườn Quốc gia Phú Quốc. Thái Bình. 6. Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Tiền Hải. Khu dự trữ sinh quyển Cát Bà: nằm trên địa phận quần đảo Cát Bà. Cát Tiên. Nam Định. Khu dự trữ sinh quyển Cát Tiên: là khu rừng trên cạn nằm trên địa bàn các huyện Tân Phú. Ninh Bình. Vĩnh Cửu (Đồng Nai). bao gồm Vịnh Hạ Long.7: San hô trong vùng biển Phú Quốc. công nhận năm 2000. Vườn Quốc gia U Minh Thượng và rừng phòng hộ ven biển Kiên Lương. Hình 4. thuộc địa phận huyện Cát Hải.Đa dạng sinh học 1. 5. khu vực bãi ngang Kim Sơn. Khu dự trữ sinh quyển Cần Giờ: là khu rừng ngập mặn cửa sông nằm trên địa bàn huyện Cần Giờ . 2. Khu dự trữ sinh quyển Kiên Giang: nằm tại vùng ven biển Kiên Giang. hệ thống hang động.Thành phố Hồ Chí Minh. công nhận năm 2001. Công nhận năm 2004. thảm rong. công nhận năm 2007. thành phố Hải Phòng. 3. đó là hệ thống rừng mưa nhiệt đới trên đảo đá vôi. thuộc KDTSQ Kiên Giang 141 . Khu dự trữ sinh quyển Đồng Bằng sông Hồng: là vùng đất ngập nước ven biển nằm trên phần đất phía Nam vùng đồng bằng sông Hồng. rạn san hô. 4. Bảo Lộc (Lâm Đồng) và Bù Đăng (Bình Phước). bao gồm vườn Quốc gia Ramsar Xuân Thủy. Khu dự trữ sinh quyển Tây Nghệ An: bao gồm Vườn Quốc gia Pù Mát và hai Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Huống. Công nhận năm 2004 . rừng ngập mặn. công nhận năm 2006. Pù Hoạt có diện tích hơn một triệu ha trải dài trên chín huyện miền núi của tỉnh Nghệ An.

KDTSQ Cát Bà Hình 4.9: Vườn Quốc gia Pù Mát. được quản lý bảo vệ nhằm bảo đảm 142 .Đa dạng sinh học Hình 4.1. loài đặc hữu chỉ có ở Cát Bà. và là động vật cực kỳ quý hiếm.3.3.8: Voọc đầu trắng. Khu bảo tồn thiên nhiên Khái niệm: Khu bảo tồn thiên nhiên là vùng đất tự nhiên được thành lập nhằm đảm bảo diễn thế tự nhiên và chia thành hai loại sau: 4.KDTSQ Tây Nghệ An 4. cần bảo vệ nghiêm ngặt trên quy mô thế giới. Khu dự trữ thiên nhiên là vùng đất tự nhiên có dự trữ tài nguyên thiên nhiên và tính đa dạng sinh học cao.

+ Có khả năng bảo tồn những sinh cảnh và các loài dựa vào sự bảo vệ của con người. + Có các loài động thực vật đặc hữu đang sinh sống hoặc các loài đang có nguy cơ bị tiêu diệt. + Phải đủ rộng nhằm đảm bảo sự nguyên vẹn của hệ sinh thái. cảnh quan và du lịch. tỷ lệ diện tích hệ sinh thái tự nhiên cần bảo tồn đạt từ 70% trở lên. nghiên cứu khoa học và là vùng đất thoả mãn các điều kiện sau: + Có hệ sinh thái tự nhiên tiêu biểu. + Có các đặc tính địa sinh học. ít có tác động có hại của con người . + Có diện tích tuỳ thuộc vào nhu cầu về sinh cảnh của các loài cần bảo vệ. là vùng sinh sản. Khu bảo tồn loài / sinh cảnh là vùng đất tự nhiên được quản lý. thực vật đặc hữu hoặc loài quí hiếm và phải thoả mãn các điều kiện sau đây: + Có vai trò quan trọng trong việc bảo tồn thiên nhiên. phục vụ cho bảo tồn.2. hay là nơi cư trú hoặc di trú của các loài động vật hoang dã quý hiếm. nơi kiếm ăn. bảo vệ nhằm đảm bảo sinh cảnh (vùng sống) cho một hoặc nhiều loài động. vùng hoạt động hoặc nơi nghỉ. duy trì cuộc sống và phát triển của các loài.Đa dạng sinh học diễn thế tự nhiên. có hệ động. 4. giáo dục. + Đảm bảo tránh được sự tác động trực tiếp có hại của con người. địa chất học và sinh thái học quan trọng hay các đặc tính khác có giá trị khoa học.3. còn giữ được các đặc trưng cơ bản của tự nhiên. khi cần thiết thì thông qua sự tác động của con người vào sinh cảnh. ẩn náu của động vật. thực vật phong phú . + Có các loài thực vật quí hiếm. 143 .

1.100.228 (Nguồn: Phòng BTTN-Cục Kiểm Lâm. Các khu bảo tồn tại Việt Nam Theo thống kê của Cục Kiểm lâm.614 2. Việt Nam đã có 130 khu BTTN với diện tích 2.288 ha được phân bố trên các vùng sinh thái trong cả nước bao gồm: + 31 Vườn Quốc gia + 48 khu Dự trữ thiên nhiên + 12 khu BTL/SC + 39 khu Bảo vệ cảnh quan Bảng 4.892 83.Đa dạng sinh học CHƯƠNG II: BẢO TỒN TẠI VIỆT NAM 1.409. đến tháng 12 năm 2005.480 39 130 174.409. THỰC TRẠNG ĐA DẠNG SINH HỌC VÀ BẢO TỒN TẠI VIỆT NAM 1.050.242 1.1: Số lượng và diện tích các khu BTTN (theo số liệu của Cục Kiểm Lâm năm 2005) TT 1 2 Phân hạng Vườn Quốc gia Khu dự trữ thiên nhiên Khu bảo tồn loài/ sinh cảnh 3 Khu bảo vệ cảnh quan Tổng cộng Số lượng 31 48 12 Diện tích (ha) 1. 2005) Nhiều khu Rừng đặc dụng (RĐD) đã được công nhận là các khu BTTN Thế giới với các hình thức sau: 144 .

Cát Tiên (Đồng Nai. Lâm Đồng và Bình Phước).000 ha trở lên đối với các Khu bảo tồn trên đất liền. Tây Nghệ An và Kiên Giang . tinh thần.02 khu di sản TN thế giới: Vịnh Hạ Long (Quảng Ninh) và Vườn Quốc gia Phong Nha .000 ha trở lên đối với các Khu bảo tồn trên biển.Kẻ Bàng (Quảng Bình) `.000 ha trở lên đối với các vùng đất ngập nước. bảo tồn đất ngập nước: Xuân Thủy (Nam Định). phục hồi sức khoẻ.Tỷ lệ diện tích đất nông nghiệp và đất thổ cư so với diện tích các Khu bảo tồn thiên nhiên phải nhỏ hơn 5% các Khu bảo tồn thiên nhiên do Chính phủ. Bộ liên quan hoặc UBND các tỉnh. 6. Vân Long 1. từ 1. Có ít nhất một loài động vật đặc hữu trong năm loài được ghi trong sách đỏ Việt Nam (ngoại trừ các Khu bảo tồn biển vì sách đỏ không liệt kê các loài sống ở rạn san hô).02 Khu Ramsar. 2. Tiêu chí xác định các Khu bảo tồn ở Việt Nam Bộ Nông nghiệp và phát triển nông thôn đã đưa ra 6 tiêu chí để xác định các Khu bảo tồn thiên nhiên quốc gia: 1. Có điều kiện phát triển giáo dục môi trường và du lịch sinh thái mà không ảnh hưởng đến các mục tiêu bảo tồn. 145 . từ 3.06 Khu bảo tồn sinh quyển thế giới: Cần giờ (Tp. Diện tích các hệ sinh thái tự nhiên có đa dạng sinh học phải chiếm ít nhất 70% trong các Khu bảo tồn. Có các loài động thực vật hoặc các loài sống ở rặng san hô. Hải Phòng) và khu ven biển Đồng bằng sông Hồng (Ninh Bình. 5. Hồ Chí Minh). Diện tích tối thiểu từ 5. thành phố quyết định thành lập. 3.2. Cát Bà (Tp. giáo dục.Đa dạng sinh học . có cảnh quan địa lý giá trị về mặt khoa học. 4. Nam Định và Thái Bình).

Mục đích của Chiến lược là thiết lập. nguồn nước. 146 . .Nguyên lý 5.1.Phát triển hợp lý kết cấu hạ tầng. . sự tham gia. . Một số nguyên lý áp dụng ở các Khu bảo tồn và dân địa phương. lãnh thổ. VẤN ĐỀ QUẢN LÝ CÁC KHU BẢO TỒN 2.Đa dạng sinh học 2. .Nguyên lý 2. tổ chức và quản lý có hiệu quả hệ thống Khu bảo tồn thiên nhiên một cách thống nhất. Tháng 9 năm 2003.Nguyên lý 3. Quyền hạn của dân bản địa truyền thống trong mối liên hệ với khu bảo vệ thường chịu trách nhiệm quốc tế do nhiều vùng đất. Dân bản địa truyền thống được phân chia đầy đủ và công bằng các lợi ích với Khu bảo tồn. Chiến lược đã xác định 5 lĩnh vực cần có những hành động cấp thiết để bảo vệ và phát triển hệ thống Khu bảo tồn thiên nhiên VN: . . bao gồm các HST rừng.Sự tham gia của cộng đồng địa phương. . Những thoả thuận giữa các tổ chức bảo tồn (gồm các cơ quan quản lý khu bảo vệ và dân bản địa truyền thống) đối với việc thành lập và quản lý khu bảo vệ sẽ dựa vào việc tôn trọng đầy đủ đối với quyền lợi của người dân. đất ngập nước và biển. Các nguyên tắc của sự phân quyền.Nguyên lý 1.Đổi mới tài chính.Quản lý cảnh quan.Cải cách thể chế. Dân địa phương có những mối liên kết lâu đời với thiên nhiên và có sự hiểu biết sâu rộng về thiên nhiên. vùng ven biển và các tài nguyên khác mà họ sở hữu hay sử dụng vượt qua biên giới nhiều quốc gia.Nguyên lý 4. . sự minh bạch và trách nhiệm giải trình sẽ được đề cập đến trong tất cả các nội dung. . Thủ tướng Chính Phủ đã phê duyệt Chiến lược Quản lý Hệ thống Khu bảo tồn Thiên nhiên Việt Nam đến năm 2010 (MASPAS). .

.Trong Khu bảo tồn. 2.2.2. chỉ phát triển những kết cấu hạ tầng tạo điều kiện thúc đẩy. Vấn đề tài chính 147 .Xây dựng các thỏa thuận về bảo tồn trong vùng đệm làm cơ sở cho các hoạt động phối hợp và đầu tư . hỗ trợ quá trình xây dựng quy hoạch đa dạng sinh học cấp vùng và cấp tỉnh.2.3. 2. . 2.1.Tạo cơ sở pháp lý cho hệ thống qui hoạch đa dạng sinh học . đặt ra những tiêu chuẩn tối thiểu và đề xuất biệnpháp thực hiện.Có chính sách đối với những cộng đồng sống trong các Khu bảo tồn.Áp dụng có hiệu quả hệ thống giám sát và báo cáo quốc gia về hiện trạng đa dạng sinh học và những tác động. .Đa dạng sinh học 2.Các Bộ cần xây dựng kế hoạch hành động đa dạng sinh học . .Tăng cường kiểm soát các loài sinh vật ngoại lai xâm hại bên trong và xung quanh các Khu bảo tồn. các chương trình tạo sinh kế thay thế và hỗ trợ người dân tái định cư. Phát triển hợp lý kết cấu hạ tầng .Xác định rõ mục đích của việc cộng đồng tham gia quản lý.2.Xác định và lập bản đồ các vùng đa dạng sinh học. Vấn đề đối với cộng đồng .2. Các vấn đề cần đổi mới trong quản lý cảnh quan: . tăng cường công tác bảo tồn đa dạng sinh học.Có các biện pháp mạnh và khả thi để xử lý nạn săn bắn và xâm lấn bất hợp pháp vào Khu bảo tồn.

Đa dạng sinh học . Vườn Quốc gia U Minh Thượng do UBND tỉnh Kiên Giang quản lý…) .Kẻ Bàng do UBND tỉnh Quảng Bình quản lý. Vườn Quốc gia Tam Đảo…. trong khi một số Vườn Quốc gia lại chịu sự quản lý của UBND tỉnh như Vườn Quốc gia Phong Nha . .2.Xây dựng hướng dẫn về lập kế hoạch quản lý Khu bảo tồn . Vườn Quốc gia Ba Vì.Thành lập cơ quan đầu mối về Khu bảo tồn trong Bộ NN và Phát triển Nôngthôn .Có các chính sách về tài chính để khuyến khích các ban quản lý Khu bảo tồn tìm kiếm và sử dụng nguồn kinh phí bổ sung 2.Chính sách chưa cụ thể. CÁC KHÓ KHĂN TRONG QUẢN LÝ CÁC KHU BẢO TỒN TẠI VIỆT NAM . .Điều kiện xã hội tại các khu vực xung quanh các Khu bảo tồn đang gây nhiều khó khăn cho việc quản lý các Vườn Quốc gia tại từng địa phương.Nhiều Khu bảo tồn chưa xác định rõ ranh giới trên thực địa nên khó có thể xây dựng kế hoạch quản lý cho phù hợp.Chưa có sự thống nhất từ TW đến địa phương trong việc quản lý (một số chịu sự quản lý của Bộ NN&PTNT như Vườn Quốc gia Cát Bà.Xây dựng Nghị định Chính phủ về Khu bảo tồn .Mở rộng và cải thiện các khoản phí và lệ phí hiện hành đối với các sản phẩm và dịch vụ của các Khu bảo tồn .Rà soát lại chế độ chính sách đối với các cán bộ tại các Khu bảo tồn 3.4. 148 . chưa có pháp luật rõ ràng (chưa có quy định chung trong việc quản lý các Vườn Quốc gia). Cải cách thể chế .

000 ha đánh dấu sự ra đời khu bảo vệ đầu tiên của Việt Nam.Đa dạng sinh học .Nguồn vốn chưa đủ để tổ chức quản lý cũng như phát triển du lịch tại các Khu bảo tồn. .Vị trí địa lý: Thuộc địa giới tỉnh Ninh Bình. 4.350 ha thuộc Ninh Bình. . thậm chí cả ở vùng trung tâm (vùng lõi).850 ha thuộc Thanh Hoá. Vườn Quốc gia Cúc Phương .Trên thế giới chưa có chuẩn về quản lý. .Quy mô diện tích: 22. vai trò của các ban ngành chưa rõ ràng và còn chồng chéo . Bảo tồn nguồn gen đông.Mục tiêu.Nguồn nhân lực yếu về chất lượng và thiếu về số lượng. (bao gồm 11. ở xung quanh và cả trong ranh giới của hầu hết các Khu bảo tồn có nhiều nhân dân sinh sống. MỘT SỐ VƯỜN QUỐC GIA Ở VIỆT NAM 4. nơi cần bảo vệ nghiêm ngặt.000 ha thuộc Hoà Bình).200 ha. . Quyết định 333/QĐ-LN ngày 23 tháng 5 năm 1966 quy định chức năng và trách nhiệm của Ban quản lý. trong lúc đó kinh nghiệm quản lý của chúng ta còn thiếu. thực vật rừng quý hiếm.Thói quen và ý thức của người dân chưa cao trong việc bảo vệ nguồn động thực vật hoang dã. . 5. nhiệm vụ: Mục tiêu của Vườn Quốc gia Cúc Phương là bảo vệ các hệ sinh thái rừng nguyên sinh.Điều quan trọng nữa là. . trung tâm cứu hộ các loài 149 . rừng mưa nhiệt đới thường xanh trên núi đá vôi.Quyết định thành lập: Quyết định 72/TTg ngày 7/7/1962 về việc thành lập một khu rừng cấm với diện tích 20. mỗi nước có cách quản lý riêng. Quyết định số 18/QĐ-LN ngày 8/1/1966 chuyển hạng lâm trường Cúc Phương thành Vườn Quốc gia Cúc Phương và thành lập một Ban quản lý. Thanh Hoá và Hoà Bình. 5.1.

Cúc phương là khu rừng cấm quốc gia đầu tiên nhằm làm nơi nghiên cư khoa học. học tập và phát triển du lịch sinh thái.Đa dạng sinh học động thực vật hoang dã nguy cấp. Hình 4.10: Vườn quốc gia Cúc Phương 150 .

+ Phục hồi hệ sinh thái rừng tại những điểm đã bị tác động.200 ha . nhiệm vụ: + Bảo tồn hệ sinh thái tự nhiên còn tương đối nguyên vẹn.Thành phố Hải Phòng (cách TT thành phố 60 km). thực vật quý hiếm. .Mục tiêu. phục hồi các loài động thực vật bản địa. + Bảo tồn các nguồn gen động.. huyện Cát Hải .11: Vooc quần đùi trắng 4. Vườn Quốc gia Cát Bà . + Bảo vệ cảnh quan thiên nhiên. các loài đặc hữu của vườn (Kim giao. voọc đầu trắng.. 151 . các di tích khảo cổ và văn hoá lịch sử. tu hài.). chim caocát.Quyết định thành lập: theo quyết định số 237-CT ngày 01/08/1991 của Chủ tịch hội đồng bộ trưởng phê duyệt luận chứng kinh tế kỹ thuật Vườn Quốc gia Cát Bà Thành phố Hải Phòng với diện tích 15. cá heo.2.Vị trí địa lý: Vườn Quốc gia Cát Bà nằm trên đảo Cát Bà.Đa dạng sinh học Hình 4.

Đa dạng sinh học

+ Thực hiện các dịch vụ nghiên cứu khoa học, tuyên truyền giáo dục kết hợp với dịch vụ du lịch sinh thái. - Các giá trị đa dạng sinh học: + Theo điều tra bước đầu, nơi đây có 620 loài thực vật bậc cao phân bố thuộc 438 chi và 123 họ. Với nhiều kiểu phụ rừng như: Rừng trên sườn núi đá vôi, rừng trên đỉnh, rừng kim giao, rừng ngập nước trên núi và rừng ngập mặn. + Trên đảo Cát Bà có 32 loài thú, 69 loài chim và 20 loài bò sát, lưỡng cư. Nhiều loài quý hiếm Voọc đầu trắng (loài đặc hữu ở Cát Bà), sơn dương, rái cá,... - Dân số trong vùng: Tổng số dân là 10.673 người (70% sống tại Thị trấn). Đảo Cát Bà chủ yếu là dân di cư từ đất liền đến. Đời sống dân cư dựa chủ yếu về đánh bắt cá, nuôi trồng thủy sản và kinh doanh dịch vụ.

Hình 4.12: Vườn quốc gia Cát Bà

152

Đa dạng sinh học

4.3. Vườn quốc gia Ba Bể Vị trí địa lý: Thuộc huyện Ba Bể tỉnh Bắc Kạn. Được thành lập theo quyết định thành lập: Số 83/ TTg ngày 10/11/1992. Mục tiêu, nhiệm vụ: - Bảo tồn hệ sinh thái tự nhiên, - Bảo tồn nguồn gen động, thực vật quý hiếm trên cạn, dưới nước và cảnh quan thiên nhiên. -Phục hồi hệ sinh thái rừng tự nhiên. Thực hiện nhiệm vụ nghiên cứu khoa học, tham quan du lịch và giáo dục bảo tồn. Các giá trị đa dạng sinh học: Ba Bể được chia thành 2 loại rừng: Rừng trên núi đá vôi và rừng thường xanh trên đất thấp với loài thực vật ưu thế là nghiến, Mày tẹo. Đã ghi nhận được tổng số 603 loài thực vật bậc cao có mạch, 10 loài có tên trong sách đỏ Việt Nam. Hệ động vật phong phú và đa dạng, đặc biệt là khu hệ bướm với 332 loài bướm. Lớp thú có 38 loài, trong đó vườn quốc gia có ý nghĩa quan trọng với loài Voọc đen má trắng và cầy vằn bắc, 24 loài bò sát và lưỡng cư và với 54 loài cá nước ngọt. Dân số trong vùng: Hiện có khoảng gần 3.000 người thuộc các dân tộc Tày, Dao, H'Mông và Kinh sinh sống trong phạm vi VQG.

153

Đa dạng sinh học

Hình 4.13: Hồ Ba Bể

Hình 4.14: Cảnh vật vườn quốc gia Ba Bể

4.4. Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng Vị trí địa lý: VQG Phong Nha - Kẻ Bàng thuộc địa giới hành chính huyện Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình.

154

tham quan học tập.Kẻ Bàng là rừng nguyên sinh trên núi đá vôi điển hình. Các giá trị đa dạng sinh học: VQG Phong Nha . nhiệm vụ: Bảo vệ các giá trị khoa học đối với khu hệ động. Xây dựng cơ sở hạ tầng. 302 loài chim.15: Vườn quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng 155 . nâng cao đời sống cộng đồng. phục vụ đào tạo. Đẩy mạnh hợp tác nghiên cứu trong và ngoài nước. Khai thác cảnh quan thiên nhiên để phát triển du lịch sinh thái. Thực vật có mạch 152 họ.Đa dạng sinh học Quyết định thành lập: Được thành lập theo quyết định số 189/2001/QĐTTg của Thủ tướng Chính phủ về việc chuyển hạng Khu BTTN Phong Nha . 81 loài bò sát lưỡng cư (có 1 loài thằn lằn mới phát hiện ở đây) (18 loài trong Sách đỏ Việt Nam và 6 loài Sách đỏ thế giới). thực vật. bảo tồn hệ động vật. thực vật điển hình của miền Trung Việt Nam. trong dó có 38 loài nằm trong Sách đỏ Việt Nam và 25 loài nằm trong Sách đỏ thế giới. giới) Hình 4. trong đó có 35 loài nằm trong Sách đỏ Việt Nam và 19 loài nằm trong Sách đỏ thế giới. tạo điều kiện cho việc nghiên cưu. 876 loài thực vật có mạch.Kẻ Bàng là nơi sinh sống của 113 loài thú lớn. Mục tiêu. 13 loài đặc hữu Việt Nam Hệ động vật: Phong Nha . cải thiện việc làm. góp phần bảo vệ môi trường và kinh tế xã hội.Kẻ Bàng thành VQG. 511 kiểu gen. đặc biệt các loài linh trưởng và các loài thú mới phát hiện.

Đa dạng sinh học 156 .

157 . Hà Nội. NXB Đại học Quốc gia Hà Nội. Đa dạng sinh học và tài nguyên thực vật.Đa dạng sinh học TÀI LIỆU THAM KHẢO 1. Trung tâm tài nguyên và môi trường. trường Đại học Khoa học Tự nhiên (dịch và giới thiệu). LêVũ Khôi. NXB Đại học Quốc gia Hà Nội. NXB Giáo dục. Richard B. 4. Nguyễn Nghĩa Thìn. Đa dạng sinh học. Bộ Tài Nguyên và Môi trường. 2002. 1993. Hà Nội. Primack (Võ Quý. Ngân hàng thế giới. NXB Đại học Quốc gia Hà Nội. NXB Đại học Quốc gia Hà Nội. 1999. Phạm Bình Quyền. Hội bảo vệ thiên nhiên và môi trường Việt Nam. 7. Đa dạng sinh học. NXB Khoa học và kỹ thuật. Nguyễn Nghĩa Thìn. Nguyễn Đình Hòe. 2005. Việt Nam Môi trường và Cuộc sống. NXB KH&KT Hà Nội. 6. Hà Nội. Lê Trọng Cúc. Hà Nội. 2007. 9. Báo cáo diễn biến Môi trường Việt Nam 2005. Môi trường và phát triển bền vững. 8. Phạm Bình Quyền. NXB Chính trị Quốc gia. 5. Cơ sở sinh học Bảo tồn. 2008. Đa dạng sinh học và bảo tồn thiên nhiên. 2003. Đa dạng sinh học. 2. 2004. 2002. Hoàng Văn Thắng dịch). 3. Hãy cứu lấy trái đất.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful