Ebook.vn7.

org xin ñư c gi i thi u cu n t ñi n Y h c Vi t Nam, ñây là m t cu n t ñi n nh g n v i các thu t ng y h c ti ng vi t rõ ràng giúp ngư i xem bư c ñ u hi u ñư c thu t ng , sau ñó là có th s d ng thu t ng . Ngư i xem s có nh ng cái nhìn t ng quát nh t v v n ñ y h c.
Nh ng ebook hay v y khoa xin hãy ghé thăm http://ebook.vn7.org/Ebook-Y-hoc/ T ñi n ñư c s p x p theo th t danh m c theo alphabe:

T ñi n Y h c Vi t Nam – M c A
ÁC TÍNH (y), tr ng thái b nh lý ñ c bi t nguy hi m có th gây t vong trong th i gian ng n cho b nh nhân. Vd. U ác tính (ung thư), s t rét ác tính, thương hàn nh p lý (thu t ng y h c c truy n dân t c). ADN. (sinh; Ph. Acide désoxyribonucléique; A. DNA), axit nucleic, ch y u tìm th y trong nhi m s c th , ch a thông tin di truy n c a sinh v t. Phân t ADN ñư c c u thành t hai chu i xo n c a polinucleotit, chu i n xo n quanh chu i kia, t o nên xo n kép. Các phân t photphat ñư c s p xen k v i các phân t ñư ng deoxiribozơ d c theo c hai chu i và m i phân t ñư ng ñ u k t h p v i m t bazơ nitơ là añenin, guanin, xitosin ho c thimin (x. Hình v ). Hai chu i liên k t v i nhau b ng các m i liên k t gi a các bazơ. Tr t t các bazơ d c theo chu i t o nên mã di truy n. Mã này xác ñ nh tr t t chính xác c a các axit amin trong protein. Qúa trình t ng h p protein thông qua ho t ñ ng c a ARN thông tin. Nh phiên mã, ARN truy n thông tin t mã di truy n ñ n nh ng v trí t ng h p protein (ribosom). ñó nó ñ ơc d ch mã thành tr t t c a các axit amin c a protein (x. Hình v ). ADN là v t ch t di truy n c a t t c sinh v t, tr virut là ARN. Cùng v i ARN và histon, ADN c u thành các nhi m s c th c a các t bào nhân nguyên (x. ARN). AðRENALIN (sinh hoá; A adrenalin), C9H1303N. Tên thương m i c a epinephrin (Ph. Épinéphrine). A là hocmon, ti t ra t tuy n thư ng th n c a ñ ng v t và ngư i, gi ng v i các d n truy n noradrenalin do ñ u cu i c a các dây th n kinh giao c m ti t ra. Tinh th màu tr ng, tnc = 211 – 2120C; ñ quay c c riêng v i tia D 200C – 53,50C. Tan nhi u trong nư c nóng; ít tan trong nư c l nh; không tan trong ete, clorofom, benzen và ethanol tuy t ñ i; tan trong dung d ch axit v i ki m, nhưng không tan trong amoniac. A t o thành màu xanh lá cây v i s c clorua (FeCl3) và có nhi u ph n ng ñ c trưng c a phenol. A gây kích thích s trao ñ i ch t, vv. Khi c m xúc tăng lên. T ng h p A b ng cách ngưng t pirocatechin v i axit monocloaxetic ho c l y t tuy n thư ng th n c a ñ ng v t b c cao. A k t h p v i axit clohidric t o thành mu i ñư c dùng làm thu c tr tim, tăng huy t áp. AFLATOXIN (nông), ch t ñ c do n m m c Aspergillus flavus ti t ra. N m A. flavus phát tri n trên h t l c, khô d u l c b m ư t và trên nhi u s n ph m th c v t khác. A tác ñ ng trư c h t ñ i v i gan và gây t vong n ng cho v t con, gà tây và ga; l n con và bê cũng b nhi m ñ c. A làm cho c i xoong không n y m m ñư c, dù ch v i n ng ñ 1 microgam trong 1 lít nư c.

ÁM NH (y) 1. S ñeo ñu i, l n v n khôn d t trong ñ u v m t ý nghĩ hay hình nh nào ñó khi n ngư i ta băn khoăn, lo l ng. 2. Bi u hi n vô th c v ho t ñ ng b nh lý trong m t vài khu v c tâm th n c a b nh nhân dư i d ng nh ng tình c m, ý nghĩ n ng n , nghi ng , lo l ng. Tr ng thái b nh lý c a AA có th kèm theo bu n r u ñ t ng t, n ng vùng tim, tim ñ p nhanh, c m giác nóng d hay rét run, da m, xanh tím, dáng ñi ch ch cho ng. Trong t t c các trư ng h p, ngư i b nh v n bi t rõ s vô lý, nhưng không có kh năng lo i tr . Nh duy trì ñư c óc phân tích mà có khi ngư i b nh không th c hi n nh ng hành ñ ng gây nguy hi m cho b n thân ho c cho ngư i xung quanh. Nguyên nhân thư ng là do ch n thương tâm lý (nhi u trư ng h p không tìm ñư c nguyên nhân). ði u tr b ng cách t o cho b nh nhân môi trư ng s ng yên tĩnh, tránh ch n ñ ng th n kinh, dùng tâm lý, li u pháp thư giãn, thu c an th n theo ch ñ nh. ÁM NH S . (y; phobia), tr ng thái bi u hi n lo âum ho ng s trong nh ng hoàn c nh nh t ñ nh ho c trư c m t ñ i tư ng nh t ñ nh, không thay ñ i v i t ng b nh nhân. N i dung c a AAS r t ña d ng: s AAS (phobophobia) – tr ng thái s c a suy như c tâm th n; AAS nư c (hydrophobia) – tr ng thái b nh lý s nư c và các ch t l ng nói chung ho c trong b nh d i; AAS ánh sáng (photphobia) – không ch u ñ ng ñư c ánh sáng do t n thương c a m t ho c trong b nh d i; AAS t i (nyctophobia) – tr ng thái b nh lý s ñêm t i; AAS ng (hypnophobia) – tr ng thái b nh lý s gi c ng . ÁM TH (y), dùng ánh m t, c ch , vv, ñ c bi t là l i nói, ñ t o nên s thư dãn tinh th n cho ngư i khác bu c h làm theo ý mình, ý ki n c a mình. AT là cơ s c a thu t thôi miên, t o nên m t tr ng thái ñ c bi t ng n a v i, trong ñó ngư i b AT không th làm ch ñư c mình và th c hi n t t c các m nh l nh c a ngư i AT; Tr em, ngư i kém phát tri n trí tu , ngư i ñang có tâm tr ng băn khoăn, tr ng thái kích ñ ng, vv.. d b AT. AT có kh năng ch a kh i m t s h i ch ng cơ năng. AMIDAN (y; Ph. Amygdale; tk, h ch h nh nhân), t ch c lympho n m hai bên h ng có hình d ng gi ng h t h nh nhân, tên g i ñ y ñ là amidan kh u cái (g i t t là A). vùng h ng còn có A vòm h ng. A vòi nhĩ, A ñáy lư i. Cùng v i các t ch c lympho r i rác vùng h ng, các A có ch c năng tăng cư ng mi n d ch cho cơ th như các t ch c lympho nói chung. A và các t ch c d ch cho cơ th như các t ch c lympho nói chung. A và các t ch c lympho phát tri n v kh i lư ng cho ñ n tu i d y thì và gi m d n l a tu i thanh niên (xt. C t amiñan; Viêm amiñan. AMIðAN TI U NÃO (y: tk. h nh nhân ti u não), t ch c n m m t dư i c a ti u não. Khi tăng áp l c trong s , ATN có th b t t, k t vào l ch m, chèn ép hành tu , gây nên bi n ch ng ñ c bi t nguy k ch. AMILAZA (hoá sinh: A. amylase), enzim phân hu thu phân polisacarit (tinh b t, glucogen,…) trong các cơ th s ng. Tuỳ thu c vào s n ph m thu phân, phân bi t ba d ng a, b, g, amilaza. T n t i r t ph bi n trong thiên nhiên (trong t bào ñ ng v t và c trong vi khu n). Trong m t s t bào ñ ng v t, A t nt i tr ng thái liên k t. Tham gia vào quá trình tiêu hoá c a ngư i và ñ ng v t. A dùng trong công nghi p s n xu t etanol, bánh mì và trong s n xu t glucozơ.

AMIP (sinh, Amoeba), chi Trùng chân gi , thu c ngành ð ng v t nguyên sinh. Cơ th hi n vi, phân b r ng trong nư c ng t. Có hình d ng thay ñ i liên t c do hình thành chân gi ñ v n chuy n, b t m i. ði u hoà áp su t th m th u và bài ti t nh các không bào. Sinh s n b ng phân ñôi. Có kh năng hình thào bào xác (nang – kén) khi g p ñi u ki n không thu n l i. A kí sinh trong ru t ngư i và ñ ng v t, gây b nh ñư ng ru t. ngư i, A (Entamoeba histolytica) gây b nh l amip, t o ra các v t loét d ng núi l a trên m t thành ru t, ăn h ng c u và có th theo máu vào b ch huy t gây apxe gan. B nh l amip ph bi n vùng nhi t ñ i. Vi t Nam, t l nhi m b nh trư c 1945 kho ng 10 – 20%, g n ñây gi m còn 5%. B nh có th phát tri n thành d ch, ñ c bi t trong mùa mưa lũ (x. ð ng v t nguyên sinh. Trùng chân r ). AN TOÀN D CH B NH (nông), h th ng các bi n pháp b o ñ m cho v t nuôi không ho c ít b d ch b nh, sinh trư ng và phát tri n ñ u. Bao g m vi c nuôi dư ng t t, ñ th c ăn v ch t và v lư ng; v sinh chu ng tr i: tiêm ch ng phòng d ch; ch a b nh k p th i, d p t t nhanh các d ch và không cho ñ tái phát. ANBUMIN NI U (y; tk protein ni u), hi n tư ng nư c ti u có protein. Anbumin huy t thanh ngư i có tr ng lư ng phân t 68500 và ñông vón 670C và ñông vón. Bình thư ng AN có r t ít trong 24 gi và không phát hi n ñư c b ng nh ng phương pháp thông thư ng. AN g p trong các b nh th n c p (viêm th n, lao th n, giang mai th n, thoái hoá th n d ng tinh b t, th n hư v.v…) và các b nh ngoài th n (b nh tim n ng, nhi m khu n n ng, nhi m ñ c chì, thu ngân, nhi m ñ c thai nghén, v.v…). Trong y t , m l n khám thai, b t bu c ph i tìm AN ñ ñ phòng h i ch ng nhi m ñ c thai nghén, s n gi t, thai ch t lưu (nh ng tai bi n n ng ngư i có thai). ANðOSTERON (sinh; A. aldosterone), hocmon steroit hình thành t v tuy n thư ng th n, ki m tra n ng ñ ion natri và kali ñ ng v t có vú. A cho phép tái h p th ion natri và ti t ion kali ng th n, tăng cư ng h p th ion natri c a ru t. Làm n ng ñ ion natri trong máu tăng, ion kali gi m. ANðROGEN (sinh; A. androgen). Hocmon steroit sinh d c ñ c, ki m tra s phát tri n và duy trì nh ng ñ c ñi m sinh d c ñ c sơ c p và th c p (như râu và gi ng nói tr m ñàn ông), cơ quan sinh d c ph và sinh tinh trùng. A do tinh hoàn sinh ra (m t s ít ñư c t o ra bu ng tr ng và v tuy n thư ng th n). A quan tr ng nh t là testosteron. C t b tinh hoàn s làm teo cơ quan sinh d c ph . Có th dùng A ñ thay th tinh hoàn b c t b . A còn ñư c dùng trong ñi u tr m t s b nh như suy tuy n yên, suy tuy n sinh d c và trong ñi u tr ung thư vú. A cũng có ho t tính ñ ng hoá, kích thích sinh trư ng và hình thành mô m i. ANðROSTERON (sinh; A. androsterone), lo i hocmon steroit, hình thành gan trong quá trình trao ñ i ch t testosteron (x. Androgen) O GIÁC (y), c m giác, tri giác xu t hi n trong khi th c t không có m t s v t ho c hi n tư ng tương ng, là m t tr ng thái b nh lý này sinh do s phóng ngo i (x. phóng ngo i) không ch ñ nh các hình nh tâm lý. Các b nh c a h th n kinh trung ương hay ngo i vi, các nhi m ñ c hoá ch t và thu c ñ u có th gây AG.

ASPIRIN (hoá, A aspirin) x. Axit axetylsalixilic ATP (sinh; A adenosine triphosphate) ch t mang năng lư ng v n năng có trong t t c các t bào, ñư c t o thành t ademocin và ba g c axit photphoric. Năng lư ng t quá trình hô h p ho c t ánh sáng m t tr i (trong quá trình quang h p) ñư c s d ng ñ t ng h p ATP t ADP. Tác d ng c a enzim tách g c photphat t n cùng kh i ATP chuy n nó thành ADP, gi i phóng năng lư ng dùng cho các quá trình khác nhau (như co cơ, sinh t ng h p và các ho t ñ ng khác). ADP có th b thu phân ti p, t o thành AMP gi i phóng năng lư ng. Ch ph m ATP dùng trong y h c. AXETYLCOLIN (sinh; A acetylcholine, Ach), ch n d n truy n th n kinh th y ña s các synap, ch ti p xúc gi a hai t bào th n kinh. Các s i s n ra A g i là s i th n kinh ti t A, ñ c trưng cho h th n kinh phó giao c m (x. Ch t d n truy n th n kinh) AXIT AMIN (hoá, sinh; A aminoacid), h p ch t h u cơ có ch a nhóm cacboxyl (COOH) và nhóm amin (-NH2), v a có tính axit v a có tính bazơ (lư ng tính). Tuỳ theo v trí c a nhóm amin ñ i v i nhóm cacboxyt, ngư i ta phân bi t a-, b- và g- aminoaxit. Các AA có ngu n g c t nhiên ñ u là a-aminoaxit (nhóm amin n i v i cacbon a). C u t o c a AA g m các tinh th màu tr ng, tham gia trong quá trình t ng h p nhi u ch t ch a nitơ quan tr ng trong cơ th s ng. Hi n nay, ñã bi t trong thiên nhiên có 150 lo i AA, trong ñó có 20 lo i tham gia c u t o protein. Ph n l n th c v t là vi sinh v t có kh năng t ng h p t t c các AA c n thi t cho chúng. ð ng v t và ngư i không có kh năng t ng h p m t s AA mà ph i l y qua th c ăn. ðó là các AA c n thi t ho c không thay th ñư c như acginin, histidin, isolơxin, lơxin, lisin, methionin, phenilalanin, treonin, triptophan, tirosin, valin. Có các AA tích ñi n âm pH trung tính, trong phân t c a chúng có hai nhóm cacboxyl và m t nhóm amin g i là AA axit, vd. Axit asparaginic, axit glutamic. Có các AA tích ñi n dương pH trung tính g i là A ki m, vd. Lisin, acginin histidin. B t cá, b t s a, th c ăn lên men, khô d u… là nh ng th c ăn gi u AA. Ngày nay, m t s AA ñ ơc ñi u ch b ng cách th y phân protein ho c t ng h p h u cơ ñ b sung vào th c ăn cho ngư i, gia súc, côn trùng. AA cũng là h p ch t ban ñ u ñ t ng h p các lo i poliamit, ph m nhu m và dư c ph m. AXIT ASCOBIC (hoá; A. ascorbic acid; cg. Axit L – ascobi, vitamin C), C6H806. Là tinh th tr ng thư ng d ng hình t m, ñôi khi d ng hình kim, tnc = 1920C. Có trong rau và qu (cà chua, khoai tây,vv). T ng h p t D-glucozơ. Tan trong nư c, etanol, không tan trong ete, clorofom, benzen, ete d u ho , b n trong không khí khô. Dùng làm ch t ch ng oxi hoá, làm tác nhân kh trong hoá phân tích; các mu i s t, canxi, natri c a AA ñư c dùng trong nghiên c u sinh hoá. AA là thu c ch a b nh thi u vitamin C và các ch ng ch y máu do thi u ch t này. AXIT GLUTAMIC (hoá; A. glucamic acid; cg. Axit a – aminoglutaric, axit 2 – aminopentandioe), HOOCCH2CH2CH(NH2)COOH. Thu c lo i axit amin có ch a m t nhóm amin và hai nhóm cacboxyl. ði u ch b ng cách t ng h p ho c lên men gluxit. Axit L (+) – glutamic (thư ng g i axit glutamic) là nh ng tinh th không màu, tnc=247 – 2490C (phân hu ), thăng hoa 2000C, ñ quay c c riêng v i tia D 220C: 310C. Ít tan trong nư c, etanol; không tan trong ete, axeton. ðóng vai trò quan tr ng trong vi c trao

ñ i ñ m. Dùng trong y h c, trong nghiên c u sinh hoá, b sung vào kh u ph n th c ăn. Axit L (+) – glutamic có v ng t c a th t, còn axit D (-) -glutamic không có v ñó. Mononatriglutamat (NaOOCCH2CH2CH(NH2)COOH) d tan trong nư c, thư ng g i là mì chính (b t ng t) ñư c dùng làm gia v (xt. Mì chính) AXIT LACTIC (hoá, sinh; A lactic acid; cg. Axit 2-hidroxipropionic), CH3CHOHCOOH, k t qu c a quá trình lên men lactic c a vi khu n Lactobacillus, s n ph m cu i cùng c a quá trình ñư ng phân k khí glucozơ. Ch t l ng không màu, không mùi; kh i lư ng riêng 1,24g/cm3; tnc=180C; t=1190C/12mm Hg. Tan trong nư c, etanol, ete. T n t i hai d ng ñ ng phân quang h c. ði u ch b ng cách lên men các ch t ñư ng. AL là s n ph m trung gian quan tr ng c a quá trình trao ñ i ch t cơ th ñ ng v t, th c v t và vi sinh v t. Có nhi u trong mô sinh v t, trong s a chua, rau, mu i vv. Khi mô cơ làm vi c nhi u, hàm lư ng AL tăng lên rõ r t trong cơ và máu, AL chuy n hoá thành glucozơ. Là m t trong nh ng ch s xác ñ nh s c ch u ñ ng khi lao ñ ng n ng và kéo dài c a ngư i và m t s v t nuôi. AL ñư c dùng trong t ng h p h u cơ, dùng ñ phát hi n glucozơ và pirogalol; dùng làm dư c ph m, vv. AXIT XITRIC (hoá; A. citric acid; cg. Axit 2 – hidroxi -1, 2, 3- propantricacboxylic), HOC(CH2COOH)2COOH. AX khan có tnc = 1530C. Tinh th monohiñrat (C6H8O7H2O) m t m t phân t nư c khi s y 40 – 500C, d tan trong nư c (100ml nư c hoà tan 133g AX). D ng tinh th ng m m t phân t nư c thư ng có trong d ch qu cây h cam quýt (Rutaceae), ñ c bi t là chanh (chanh ch a 6-8% AX) và nhi u lo i qu khác, cũng có trong lá bông, lá cây thu c lào. ði u ch b ng cách lên men cácbon hiñrat. AX ñóng vai trò quan tr ng trong sinh h c do tham gia chu trình Krepxơ. Dùng trong công nghi p dư c ph m và th c ph m. Mu i xitrat ñư c dùng ñ ñóng h p máu, làm tan s i th n. ĂN NH T (y), m t ch ñ ăn b nh lý (x. Ch ñ ăn b nh lý), không dùng các món ăn có nhi u natri, h n ch ñưa natri vào cơ th . Ch ñ nh trong các trư ng h p c n gi i quy t ch ng phù, gi m kh i lư ng máu, gi m d ch trong các kho ng k gian bào. Bình thư ng natri ñư c ñào th o ch y u theo nư c ti u, m t ph n qua m hôi. Do m t nguyên nhân b nh lý nào ñó (b nh tim – m ch, suy th n, dùng dài ngày hocmon thư ng th n, ch t cocticoit, vv.), natri b gi l i trong cơ th , nư c b gi l i gây phù. Ch a phù b ng cách gi m lư ng natri trong th c ăn t 4 – 6 g/ngày xu ng 0,5 – 1g/ngày, thay mu i ăn b ng các mu i vô cơ khác. ĂN không có nghĩa là lo i hoàn toàn mu i kh i các món ăn. ð th c hi n ch ñ ĂN, có th dùng: g o, xôi g c, khoai tây, th t tươi, cá, s a, tr ng, bơ, rau, qu tươi, nư c qu , ñư ng (m i ngày 100 – 300g), bia, vitamin (vitamin A, ph c h p B3, C2 vv), gia v (h tiêu, d m, hành, t i,vv) ñ ñ nh t mi ng. ĂN quá kéo dài có th gây ra tình tr ng thi u natri, r i lo n tính hưng ph n th n kinh cơ, pH và áp su t th m th u c a máu, vv. ĂN NHI U (y; Ph. Polyphagie), tình tr ng tiêu th th c ăn nhi u hơn m c bình thư ng (danh t dân gian: háu ñói, ăn không bi t no, b i th c, vv). Nguyên nhân: tăng nhu c u dinh dư ng (th i kỳ h i ph c sau m; v n ñ ng th l c n ng; m c b nh nhi m khu n, vv); tăng tiêu hao v t ch t c a cơ th (b nh ñái tháo ñư ng, ng ñ c thyroxin, vv); t n thương trung tâm “no” c a vùng dư i ñ i ho c liên quan ñ n h vi n c a v não, x y ra

do vùng dư i ñ i ho c liên quan ñ n h vi n c a v não, x y ra do tai bi n m ch máu não ho c nh ng ch n thương tinh th n quá m nh (tri u ch ng b nh lý: ăn vô ñ ). ĂN SAM (y), trư ng h p tr v a bú s a m v a ăn s a bò. Có hai cách cho ĂS: cho ăn thêm s a bò, sau m i l n bú m (vd. trư ng h p m thi u s a, ăn b sung sau 6 tháng tu i); ngoài nh ng l n bú m , cho ăn s a bò m t ho c hai l n (trư ng h p m v ng nhà). ĂS thư ng làm cho tr d b bú s a m . ĂN VÔ ð (y) x. Ăn nhi u

U TRÙNG (sinh; larva) pha phát tri n c a các lo i ñ ng v t có ñ t (côn trùng, tôm, cua…) Tr ng n ra có các ñ c ñi m hình thái, t p tính khác v i sâu trư ng thành (sâu non c a bư m, sâu ñ c thân lúa, sâu xanh h i ñay, sâu róm thông, t m dâu…). Qua nhi u l n l t xác, m i l n l t xác là 1 tu i. ÂT l n lên và hoá nh ng, nh ng hoá sâu trư ng thành ho c ÂT tr c ti p thành sâu trư ng thành.

T ñi n Y h c Vi t Nam – M c B
BÀ ð (dân t c) x. Bà m B CH BI N (y), b nh da có dát tr ng, thư ng xu t hi n ñ t ng t m i l a tu i, c nam và n . D u hi u ñ c bi t d phân bi t v i các b nh b ch bì khác: không ng a, không tê, không v y, quanh v t tr ng có qu ng thâm s m màu hơn da lành. BB không nh hư ng ñ n s c kh e toàn thân, ch gây tác ñ ng tâm lý v th m mũ khi dát tr ng xu t hi n m t. Chưa rõ, căn nguyên c a b nh. Có th dùng nhi u lo i thu c ñ ñi u tr , nhưng chưa ñ t k t qu n ñ nh. B CH C U (y, sinh), m t lo i t bào trong máu, có nhân, nhân không có màu s c, làm nhi m v b o v cơ th . V m t hình thái có kích thư c 7 – 14mm, sau khi nhu m thư ng ñư c phân bi t thành lo i nhân m t múi (ñơn nhân) và lo i nhân nhi u múi (ña nhân); thành lo i không có h t trong bào tương (t bào lympho và t bào ñơn nhân) và lo i có h t (trung tính, ưa axit hay ưa bazơ). Nơi s n sinh là tu xương; khi trư ng thành m i vào máu. Trong 1mm3 máu, bình thư ng có t 4000 ñ n 9000 BC nói chung. S lư ng dư i 4000 là gi m, s gi m thư ng th y trong nhi m ñ c; cao hơn 9000 là tăng, thư ng g p khi nhi m khu n. B CH C U ðƠN NHÂN (sinh), lo i b ch c u có kích thư c l n nh t, trong ch t t bào không có h t. Nhân l n, hình qu th n. Chi m 4-5% s lư ng b ch c u, là các th c bào tích c c ăn các ph n t l xâm nh p cơ th .

Lá m c so le. mu i kali atractylat. ñã tìm th y c trong thành m ch máu. h Cúc (Asteraceae). b t màu v i các thu c nhu m axit. cày ru ng. tăng s c kh e. Thân r (c ) phơi. vitamin A. vv). s lư ng tăng khi cơ th b d ng như hen. cây th o. Có m t s ho t ñ ng lao ñ ng th l c có th dùng trong các BTTL n u th c hi n theo nh ng quy ñ nh. glucozit. s t ñ ng c . s p x p theo m t quy trình nh t ñ nh và phù h p v i tâm lí. chi m kho ng 0. t ng h p các ñ ng tác v n ñ ng ñư c h th ng hoá thành bài t p. yêu c u c a giáo d c th ch t. mùi thơm nh . atratylol. Cơ quan ngang b th c hi n ch c năng qu n lý nhà nư c ñ i v i ngành ho c lĩnh v c ñư c chính ph phân công trong ph m vi c nư c (vd: Ban t ch c và cán b c a Chính ph ) . lao ñ ng chân tay (gánh nư c. Cây ch a tinh d u.vv). ðôi khi còn g i là b ch c u nhân ña hình. ch m tiêu. B CH C U TRUNG TÍNH (sinh. tr ng vùng núi mát và ñ ng b ng. lao ñ ng. Thân cao kho ng 0. phía trên tím ñ . th p nhi t. 1.5% t ng s b ch c u. có ch a năng b t và tiêu các th l như vi khu n nh các enzym do nó ti t ra. lo i b ch c u ch a các h t. lá phía ng n không chia thuỳ. BCH ưa axít (chi m 1. phía dư i màu tr ng. Có m t nhân hình thuỳ. y). B CH C U ƯA KI M (sinh. C m hoa hình ñ u. vi nhân có nhi u d ng. B CH TRU T (y Atractylodes macrocephala). S lư ng BCƯA do hocmon v thư ng th n ñi u ch nh. chu n b nh ng ñi u ki n t t nh t cho ngư i t p hư ng theo m t m c ñích ñ nh trư c (h c t p. B CH C U ƯA AXIT (sinh. Chi m kho ng 1. S n sinh ra heparin và histamin. ñông y dùng ch a ñ y. y).5%) và BCH ưa ki m (chi m 0. ñư c xem là các t bào lang thang. V nguyên t c. BÀI T P TH L C (th thao. Có th ñi qua các mao m ch b ng chuy n ñ ng amip vào các mô vây quanh ch b nhi m khu n. Có nhân phân thuỳ. s y khô có v ng t hơi ñ ng. chuy n v n b ng chân gi . kĩ năng v n ñ ng. Là tuy n b o v ñ u tiên c a cơ th ñ i v i các b nh. Có ba d ng: BCH trung tính (chi m 70% s b ch c u). phía dư i có chia thuỳ. trư ng b ng. BTTL khác v i các ho t ñ ng v n ñ ng thư ng l trong sinh ho t. lo i b ch c u có nhi u h t trong ch t t bào. dương hư. ñ luy n thân th . vì th còn g i là b ch c u nhân ña hình.5%) B CH C U KHÔNG H T (sinh). ñây chúng có th ch t và hình thành m . insulin. y).B CH C U H T (sinh). Có hai lo i: lymphô bào chi m 25% và b ch c u ñơn nhân chi m 4%. ñ n c i. có th tiêu di t vi khu n. Chi m kho ng 70% t ng s b ch c u. tên g i cơ quan làm ch c năng qu n lý hay ch c năng tham mưu trong h th ng b máy c a Nhà nư c và các t ch c c a ð ng và ñoàn th Vi t Nam. ðã ñư c ñi th c vào Vi t Nam. thi ñ u th thao.5m. hoa hình ng. giã g o. vì nó có tính kháng histamin.5% t ng s b ch c u. không b b t màu b i c hai lo i thu c nhu m axit và ki m. lo i b ch c u ch a h t b t m u v i các thu c nhu m ki m. BAN (t ch c). sinh lí ngư i t p. lo i b ch c u có nhân phân thu và ch t t bào d ng h t. y). C hai lo i ñ u có nhân l n và m t lư ng nh ch t t bào màu sáng. lo i b ch c u không ch a các h t trong ch t t bào.

dai. y). Bð là m t hi n tư ng dãn m ch. có ch c năng giúp th tư ng Chính ph qu n lý m t s lĩnh v c công tác (vd. Ngoài ra m t s ngành c a chính quy n trung ương (b . có thêm m t túi nh ñ uñ ch a tinh d ch khi xu t tinh. ñ gi a hay ch m xu t huy t l n có màu tím. ca pôt. ð ơc xây d ng t nh ng thông tin thu ñư c nh nh ng nghiên c u liên k t gen (cho ta b n ñ liên k t gen) và nh ng quan sát th c hi n nhi m s c th ña s i (nhi m s c th kh ng l ) c a tuy n nư c b t m t s côn trùng như ru i gi m (Drosophila sp) B N NĂNG SINH D C (sinh. có th gây ng a ngáy khó ch u. ch c. ð ng d c). m t d u hi u chung cho nhi u b nh ngoài da v i bi u hi n: da ñ . khi thôi n màu ñ xu t hi n tr l i. BNSD ñã ph n nào ñư c ch ng BAO CAO SU (y. Thư ng bàn tay b g p và v o ra ngoài v phía xương quay. hành vi b m sinh v gi i tính c a sinh v t nh m b o t n gi ng loài. xã h i. b không ñ u và gi i h n không rõ. Ban tuyên giáo). AIDS). do tác ñ ng c a nhi u y u t (văn hoá. conñom). ñoàn th và chính quy n ñ a phương cũng có các ban nghiên c u hay giúp vi c ch ñ o m t s lĩnh v c nh t ñ nh (vd. BCS b o ñ m an toàn cho ngư i s d ng. BAN ð (y). vv) và ñ c bi t c a y u t tinh th n. ngư i. Nguyên nhân: các r i lo n phát tri n xương ho c co cơ. nhu c u giao ph i ch x y ra khi ñ ng d c (X. Có trư ng h p b du i quá m c so v i c ng tay. n gi i cũng có m t b ph n tương t bao b c âm v t (bao âm v t). Ph i m s a bi n d ng. Ban tư tư ng văn hoá trung ương) 4. Kĩ ngh hi n ñ i cho phép s n xu t nh ng bao m ng. BAN XU T HUY T (y) thương t n cơ b n c a da và niêm m c do h ng c u thoát ra ngoài mao m ch và niêm m c. cg.2. T t thư ng phát hi n t lúc tr m i ñ vì khi tr ñi ti u n u ñ ý s th y bao da ph ng to.) BÀN TAY KHOÈO (y) bi n d ng c a bàn tay do d t t b m sinh ho c di ch ng ch n thương. BXH nhi m khu n. BQð có m t t t b m sinh là h p hay chít BQð (v i bi u hi n bao dài. Ban khoa giáo trung ương. không nh hư ng gì ñ n khoái c m. v o vào trong v phía xương tr . bao dương v t. BXH t i c p. gây viêm. túi cao su. BXH th p kh p. Cơ quan thu c Chính ph do th tư ng tr c ti p ch ñ o. B N ð NHI M S C TH (y) bi u ñ cho th y tr t t c a các gen d c theo chi u dài nhi m s c th . ñ ng v t. BXH là thương t n chung cho nhi u b nh ch y máu (BXH d ng. BAO QUY ð U (y) n p da bao b c quy ñ u dương v t c a nam gi i. T t chít h p BQð làm cho b a ñóng l i trong bao. sung huy t t m th i và m t ñi nhanh chóng. ñư c ti t khu n và ñóng gói riêng t ng chi c cho ti n dùng. t ng c c…) các t ch c ð ng. Bi u hi n: các ch m xu t huy t nh . ñ nh t ho c th m. . Cơ quan tham mưu c a Ban ch p hành trung ương ð ng c ng s n Vi t Nam v các lĩnh v c công tác ñư c phân công (vd. không tr t lên ñư c). Ban biên gi i c a Chính ph ) 3. vv. l trư c c a bao b thu h p. bao làm b ng cao su ho c ch t d o m ng ñ b c dương v t khi giao h p nh m m c ñích tránh thai và ñ phòng lây b nh qua ñư ng tình d c (b nh hoa li u. có tráng s n ch t nh n. không m t ñi khi n b ng lam kính. khi n b ng m t lam kính thì màu ñ s m t.

h i qu n chúng có hư ng lương t ngân sách nhà nư c. ph i m ngay. bao cao su. môn ñư c h c nghiên c u vi c ñi u ch t các dư c li u thànhc ác d ng thu c u ng. bao g m: b o hi m tu i già. d dùng. BHYT áp d ng b t bu c ñ i v i cán b . T ch c b o hi m ph i tr cho ngư i ñư c b o hi m m t s ti n theo nh ng th i h n ñã n ñ nh. ña giác ho c hình s i. các doanh nghi p qu c doanh. nhi u l n hay ñ nh kì thư ng xuyên như hưu trí (b o hi m hưu trí) B O HI M Y T (kinh t ). hưu trí. y). cá nhân ch ñóng ph n nh . ch ñ b i dư ng s c kh e. k c doanh nghi p liên doanh v i nư c ngoài và t ch c qu c t t i Vi t Nam có thuê lao ñ ng là ngư i Vi t Nam. xã h i. lo i b o hi m do nhà nư c t ch c. tiêm và dùng ngoài. Dân t c. Trong m t s b nh (vd. Trong nhi m ñ c chì) có xu t hi n m t s v t l trong BT. ca p t. M c ñóng BHYT do cơ quan doanh nghi p ch u trách nhi m ph n l n (kho ng 2/3). lo i b o hi m l y sinh m ng con ngư i làm ñ i tư ng. vi ph m pháp lu t. t o nên hình dáng c a t bào như hình tròn.8. ngh m t s c lao ñ ng trong các ñơn v hành chính s nghi p. kĩ thu t. công nhân viên t i ch c. tai n n. thành ph n c a t bào. t p th và c ng ñ ng xã h i ñ chăm lo s c kh e. nhưng sau ñ y không kéo tr xu ng l i. Ngư i ñóng BHYT ñư c khám. Bao dương v t. vuông. t ch c ñ ng. m ñau. B O H LAO ð NG (kinh t . BC tân dư c (theo y h c hi n ñ i) và ñông dư c có nhi u ñi m k thu t khác nhau. b nh lây qua ñư ng sinh d c v. ban hành và giám sát vi c th c hi n h th ng lu t v b o ñ m an toàn – v sinh lao ñ ng. hình nhi u ñuôi. kinh t – xã h i nh m b o ñ m an toàn và s c kh e c a con ngư i trong quá trình lao ñ ng s n xu t. túi cao su. gây nên bi n ch ng ngh t BQð. Không ñư c hư ng quy n l i. v i công hi u phòng ch a b nh cao nh t. BÀO TƯƠNG (sinh). khám b nh và ch a b nh cho nhân dân. m t l n. h th ng các gi i pháp v pháp lu t. ch a b nh t t c các cơ s y t . c n xén b t ñ tránh viêm. BAO TRÁNH THAI (y. h th ng các tiêu chu n gi i h n cho phép c a các y u t ñi u ki n lao ñ ng. Nhà nư c C ng hoà xã h i ch nghĩa Vi t Nam ban hành Ngh ñ nh s 299 ngày 15. ngh n. tr . ñoàn th . ung thư. b o qu n ñư c lâu và có hình th c m thu t. say rư u. Bao cao su BÀO CH (y).1992 v BHYT. d ng h p. Ngư i ñư c b o hi m ph i kí k t h p ñ ng v i t ch c b o hi m và n p phí b o hi m m t l n ho c nhi u l n. có th b sung cho nhau trong th c ti n s n xu t thu c men c n dùng. Do Thái có t p quán c t BQð cho t t c tr em nam t lúc 6 – 7 tu i. n m quanh nhân và phía trong màng t bào. conñom) x. chăm sóc y t cho nh ng ngư i . v BHYT trong trư ng h p t t . tk.v. khoa h c. dùng ch t ma tuý. vv. m t s c lao ñ ng… yêu c u b o hi m c th ph thu c vào tính ñ c thù trong t ng nghành ngh khác nhau. tuỳ theo hình th c b o hi m. nhân d p này gia ñình t ch c m t ngày l gia ñình g i là ngày l c t BQð. Các ñ i tư ng khác tham gia BHYT t nguy n. qu n lý nh m huy ñ ng s ñóng góp c a cá nhân.Tr em thư ng hay kéo BQð tr t lên trên. N i dung bao g m: 1/ Xây d ng. B O HI M THÂN TH (kinh t ). ð i v i BQð dài. h th ng các quy ph m an toàn trong lao ñ ng – s n xu t và các chínhs ách.

quy trình công ngh . thi t b . cơ t cung giãn. ch y u là sau khi s thai. Các hình th c sơ khai c a BHLð ñã xu t hi n cùng v i quá trình phát tri n s n xu t.1991) và g n ñây trong b lu t lao ñ ng m i ban hành (1994) có m t chương quy ñ nh v công tác BHLð. nông nghi p. hư ng d n. nguy cơ nh hư ng c a các y u t không thu n l i phát sinh trong quá trình phát cũng ngày càng tăng lên. nâng cao s c kh e. Nguyên nhân: s y thai.1950) v an toàn – v sinh lao ñ ng. ñào t o thư ng xuyên luy n t p các phương án phòng. B O V BÀ M TR EM (y). ñ c h i. BVSK g n ch t v i s phát tri n toàn di n c a xã h i.1947) và 77/SL (22. nh c qu . ch ng các s c trong s n xu t. bài thu c ôn b th n dương. ñòi h i công tác BHLð ph i phát tri n tương ng. phòng ng a.9. B O V S C KH E (y). v sinh và dinh dư ng. ph t ). h th ng các bi n pháp nhà nư c và xã h i. v n chuy n. Công ư c 148 v b o h ngư i lao ñ ng ch ng nh ng r i ro ngh nghi p do ô nhi m không khí. s n xu t.lao ñ ng ph i làm nh ng công vi c n ng nh c. ðáng chú ý là Công ư c 155 (1981) v an toàn và s c kh e c a ngư i lao ñ ng ñã ñư c Vi t Nam phê chu n. ch ñ chính tr .3. công nghi p. v t tư. kéo dài tu i th c a con ngư i. nhiên li u. tiêm ch ng ch ng các b nh hi m nghèo. ph c linh. BĂNG PHI N (hoá) x. không co h i sau s nhau. BÁT V HOÀN (y. g m 8 v (th c ñ a. tích c c ñi u tr khi phát hi n b nh. giáo d c. k ho ch hoá gia ñình. Kĩ thu t và công ngh s n xu t càng phát tri n. t ch c c u tr xã h i cho ph n và tr em. th c hi n lu t b o v s c kh e và b o hi m s c kh e. máy móc. trư c và nh t là sau khi s nhau. làm cho lòng các m ch máu thành t . ñư c làm thành viên m m. chăm sóc thai nghén ñ b o ñ m sinh ñ an toàn.1964. nh m b o v s c kh e ph n và tr em. Công ư c 174 (1993) v ngăn ng a các tai n n công nghi p. hi n tư ng ra máu (huy t) nhi u và t t ñư ng sinh d c n gây nên t t huy t áp. ti ng n và nh ng ch n ñ ng nơi làm vi c. th n khí hoàn). l p ñ t. 3/ Không ng ng nâng cao hi u bi t và ý th c c a ngư i s d ng lao ñ ng v an toàn – v sinh lao ñ ng b ng cách tuy n ch n. Pháp l nh b o h lao ñ ng (10. th c hi n Pháp l nh b o v tr em. do sót nhau. vv. r t nguy hi m và d d n t i t vong. Công tác BVSK ñòi h i s tham gia c a nhi u ngành: kinh t . T ch c lao ñ ng qu c t (ILO) cũng ñã có nhi u công ư c và khuy n ngh v BHLð. BH x y ra ph n ñ nhi u. v n hành và b o qu n nhà xư ng. Nhà nư c r t quan tâm ñ n công tác BHLð. nâng cao v trí ngư i ph n trong xã h i. t ng h p các bi n pháp c a nhà nư c và xã h i ñ gi gìn. bao g m: chăm sóc s c kho ban ñ u. ñi u tr b nh t t và thương t t. các chương trình s c kh e. th i gi lao ñ ng – ngh ngơi. s c. Naphtalen BĂNG HUY T (y). 2/ B o ñ m tính ñ ng b và tuân th nghiêm ng t các yêu c u an toàn – v sinh lao ñ ng trong toàn b quá trình thi t k . nguy hi m. kém h p d n. văn hoá và xã h i c a m t nư c. theo dõi tình tr ng s c kh e và s phát tri n c a tr em. y t … và nh t là ñòi h i s tham gia tích c c c a nhân dân vào các phong trào. năng lư ng s d ng trong quá trình lao ñ ng. th d c th thao. Ngay sau khi thành l p nư c Vi t nam dân ch c ng hoà. ñan bì. hoài sơn.5. Ti p theo ñó là ði u l t m th i v b o h lao ñ ng (Ngh ñ nh 181/CP ngày 18. tr ch t . sơn thù.12. tuyên truy n giáo d c. vv. Chính ph ñã ban hành các S c l nh 29/SL (13. kinh t .

Vd. cái BS quy ñ nh m i s phát tri n tâm lý. quá lao tâm lao l c. do s c kh e kém. ho c do nh ng ñi u ki n phát tri n thai nhi. Vd. Quan ñi m duy v t bi n ch ng xem BS ch là ti n ñ v t ch t c a s phát tri n. t ch t ñư c hình thành trong th i kỳ bào thai. vv). s suy y u cơ th ñ ng th i c m máu nhanh. tình tr ng m t cơ th tích lũy m quá m c trong các ph t ng cũng như t ch c liên k t và t ch c dư i da. các thu c h nhi t. b t k th i gian dài hay ng n. BLTD là do th n âm hư. vv. tăng s n niêm m c t cung…C n tích c c gi i quy t các h u qu m t máu c p. b ch t ng. theo dõi s n ph ít nh t m t gi sau s nhau. th a ngón tay… có quan ñi m cho r ng. không sót nhau. vv. vv). các sulfamide. ph c t p. th n kinh. li t dương ñ i v i nam. Do s phát tri n không bình thư ng c a m t cơ quan hay mô nào ñó trong th i kỳ bào thai d n ñ n s t môi. B M SINH (sinh. ch ng h n enzym G6PD (glucozơ – 6 – phophat ñehiñrogenaza). Chi b b i li t. BH là m t ca c p c u s n khoa t i c p. Theo y h c c truy n. Nguyên nhân là trong cơ th có s n t trư c m t s thay ñ i hay r i lo n sinh hoá. khi g p m t ñi u ki n thu n l i nh t ñ nh. ñ ng th i tìm nguyên nhân c a BK. h hàm ch. c n ph i gi i quy t k p th i m i c u ñư c s n ph . Ch a khó khăn. u cơ dư i niêm m c t cung. b o ñ m t cung co h i t t. BĂNG KINH (y) hi n tư ng hành kinh ra nhi u máu t i m c nh hư ng ñ n toàn th tr ng. n i ti t. xã h i. giáo d c ch làm b c l d n các ñ c ñi m BS. B M HUY T (y) x. không s d ng ñư c ch c năng bình thư ng c a m t b ph n cơ th do nhi u nguyên nhân khác nhau (thương t t. tình tr ng ñ c bi t c a cơ th m t cá th (th ñ a) làm cho cơ th ñó d m c m t b nh mà nhi u ngư i khác không m c. nhưng chưa b c l ra ngoài. ð phát hi n k p th i BH. Nguyên nhân BK: t cung co bóp kém nh ng ngư i ñã ñ nhi u l n. Thi u enzym G6PD t o ñi u ki n thu n l i cho s xu t hi n b nh vàng da tan máu c p tính n u x y ra nhi m khu n hay nhi m ñ c (do u ng các thu c ch ng s t rét như primachin. B M CH T D M C B NH (y). Có th ch a b ng châm c u và thu c ñông y. các d u hi u b nh lý m i phát sinh và m i có th phát hi n ñư c. BÉO PHÌ (y). Nh ng bi n ñ i v ch t trong s phát tri n tâm lý tr ch y u ñư c quy t ñ nh do ho t ñ ng giao lưu c a ch th trong môi trư ng s ng và giáo d c. giáo d c). B T L C TÌNH D C (y). ði u tr d phòng cho nh ng kỳ hành kinh sau. b nh thi u máu tan máu do thi u m t trong s các enzym trong h ng c u c n thi t cho s chuy n hoá c a nó. lãnh ñ m tình d c ñ i v i n . Nguyên nhân: do khuy t t t c a b ph n sinh d c. còn môi trư ng. ph i ki m tra kĩ bán nhau. B nh nhân có các d u hi u c a b nh thi u máu tan máu b m sinh m n tính. có ñư c do di truy n. do các y u t tâm lý. Day n huy t B T L C (y). làm cho kh i lư ng cơ th vư t quá 25% kh i lư ng . Vd.cung v n há r ng và máu ch y t ra ngoài. ñ m b o nguyên v n. Vd. không có kh năng ti n hành giao h p m t cách bình thư ng và tr n v n. làm thành m t kh i c u c ng ch c. tai ñi c. t p trung tác ñ ng ch y u vào các y u t th n kinh tâm lý.

chán ăn. bu n nôn. ung thư. BBC lympho. b nh s (di n bi n c a các tri u ch ng b nh t khi b t ñ u. BBC ñơn nhân. ñ ng v t. Ph n th c hi n và theo dõi ñư c ghi hàng ngày lên phi u ñi u tr kèm theo. ng ng tim ñ t ng t do kali trong máu tăng cao. có th t ng h p làm ba lo i chính: ho c do b n thân cơ th sinh v t có khuy t t t như di truy n b m sinh hay r i lo n sinh lý ho c do hoàn c nh s ng c a sinh v t kh c nghi t như quá nóng. S xâm l n này k t h p v i hi n tư ng r i lo n t bào h ng c u và ti u c u. Có th b nh gi m t ng ñ t. Nguyên nhân b nh: nhi m phóng x (như n n nhân Hirosima). K t thúc quá trình ñi u tr . không ñ ch t dinh dư ng. B nh nhân có th ch t vì tru tim m ch. ch n ñoán phân bi t và xác ñ nh. . Nguyên nhân gây B r t nhi u. b nh suy tuy n thư ng th n m n tính do Añixơn (Addison) mô t l n ñ u tiên năm 1855.vv). Cách ñi u tr hi n nay: dùng hoá ch t ch ng ung thư ñ c hi u. ki m soát ñư c c a b ch c u bình thư ng và b t thư ng là 4000 – 9000/mm3. ch có s o cũ. th c v t). lách. nông sinh). h ch). ngh nghi p. b ng ñ c. các bi n pháp khám ch a b nh ñã ñư c s d ng). D u hi u: sút cân. quá trình ho t ñ ng không bình thư ng c a cơ th sinh v t (ngư i. gi m huy t áp. c tay ho c nh ng nơi da thư ng b c xát. Căn c vào dòng b ch c u b b nh có th có BBC th t y. corticoides. BA là tài li u c n thi t cho b nh nhân trong hàng ch c năm và có giá tr nghiên c u cho các cơ s khám và ñi u tr b nh. ti n s b nh t t gia ñình và b n thân. vv. hoàn c nh kinh t ). th y thu c ghi nh n xét v tình hình lúc ra vi n (ho c ch t). ñi u ki n phát sinh phát tri n c a t ng lo i b nh thư ng khác nhau. B NH AðIXƠN (y). g m các ph n: sơ y u lí l ch (h . có nh ng nguyên nhân chưa rõ như b nh súc v t (x. ð ch ng BP. tu i. da b s m nâu. giang mai. t nguyên nhân kh i th y ñ n h u qu cu i cùng. ch a nguyên nhân (lao. xơ c ng ñ ng m ch. B NH (y. tên. B nh bi u hi n b ng hi n tư ng sinh s n quá m c không ngăn c n. ch ñ nh ñi u tr . sau ñó xét ñ n m i quan h gi a nguyên nhân gây b nh và cơ th b B cùng m i quan h gi a chúng v i ñi u ki n hoàn c nh xung quanh thì m i phòng ch a B có hi u qu . tăng huy t áp. ñ a ch . tình tr ng hôn nhân và gia ñình. ði u tr : b sung các hocmon b thi u (cortisone). b nh có r t nhi u lo i. nhi u d ng hình. M t cơ th .lý tư ng. Nguyên nhân: v tuy n thư ng th n b phá hu do lao (ch y u). nh m ghi chép ñ y ñ các thông tin liên quan tr c ti p ho c gián ti p t i b nh ñư c ñi u tr . kháng sinh. B NH B CH C U (y). b nh nhân s ng bình thư ng và b nh kéo dài. B NH ÁN (y) h sơ b nh án c a t ng b nh nhân trong m i cơ s ñi u tr n i. ho c do b các sinh v t khác (nh t là các vi sinh v t) kí sinh. chóng m t m i. Do ñó. ngo i trú. nh t là nh ng nơi b h như m t. Tri u ch ng. Nguyên nhân: ăn nhi u ho c r i lo n chuy n hoá hay n i ti t. truy n máu. BA ñư c l p theo m t m u tương ñ i th ng nh t. c n có ch ñ ăn h p lý (lư ng th c ăn có năng lư ng không quá cao so v i nhu c u c a cơ th ) và t p luy n thư ng xuyên. sinh v t không ch có m t lo i b nh. ung thư. B nh lơcôxis). nôn. ði u quan tr ng trư c h t là ph i xác ñ nh ñúng nguyên nhân gây B. khi b b nh có th lên t i 100 – 200 nghìn/mm3. quá l nh . suy y u v th ch t và tinh th n. và nhi u lúc m t lo i b nh không ch có trên m t cá th sinh v t. b nh ác tính c a máu và các t ch c t o máu (tu xương. BP là tr ng thái b nh lý kèm theo các b n khác như ñái tháo ñư ng. các thăm khám lâm sàng và c n lâm sàng.

hay ra m hôi.vv). Sau này thêm m t s d u hi u khác: run tay. b nh nhi m khu n lây lan có th gây thành d ch. Kart Basedow) mô t năm 1840 v i 3 tri u ch ng chính (tam ch ng Bazơñô): bư u c . Nguyên nhân: b nh di truy n do gen. gà. b nh có nguy cơ ngay t khi m i ñ . vv (x. chi dư i. ð n nay.B NH B CH H U (nông y). ch a virut b i li t. PTU (propylthiouracile).…). do virut (x. dùng iot phóng x . nam ít b hơn. cũng có khi ph i khám kĩ m i phát hi n ñư c (t t không th ng h u môn. T ch c Y t Th gi i ñ t k ho ch thanh toán BBL vào năm 2000. Bôtkin X. b nh bào thai m c ph i cùng v i m khi có thai (nhi m virut rubeon. ñi u tr ngo i khoa b ng ch ñ nh c t b tuy n giáp n u ñi u tr n i khoa không ñem l i k t qu . B nh truy n nhi m. ch t di t c B NH B T KIN (y) x. Phòng b nh có hi u qu cao b ng tiêm gi i ñ c t BBH. B nh phát tri n và không h i ph c công nhân hàng ngày hít th b i ch a silic như th ch anh. B NH B I LI T (y. r i li t các chi hay li t cơ hô h p. ð c ñi m c a b nh: v m t gi i ph u là xơ hoá và phát tri n các h t hai lá ph i. Là b nh ngh nghi p ph bi n nh t Vi t Nam. tr tim và an th n. s trư ng h p b nh ñư c xác ñ nh kho ng 5 nghìn chi m t l x p x 90% t ng s b nh nhân làm nh ng ngh ñư c hư ng ch ñ ñ n bù ñ c h i. tk. hay ñau vùng ñáy ph i. Phòng b nh có hi u qu b ng v c xin b i li t. ði u tr n i khoa b ng cách dùng các thu c kháng giáp MTU (methyl thiouracile). granit. lo âu. d b kích ñ ng. b nh cư ng tuy n giáp. B nh thư ng x y ra tr em v i d u hi u s t nh . nhi m hoá ch t ñ c như ch t phát quang. b nh nhi m ñ c. B nh ñ u) và bê có m t b nh cũng g i là BBH nhưng do vi khu n Spherophonus necrophonus gây viêm niêm m c mi ng và ho i thư n ng. tinh hoàn l c ch vv). tràn d ch não. g p công nhân m than). v lâm sàng là khó th . c t m t ph n c a chi trên. ch y u tr em. Silicô lao). vv. néo mercazole. B NH BAZƠðÔ (y). lây b ng các gi t nư c b t b n ra xung quanh do h t hơi ho c ho. . Còn có th g p các tri u ch ng khác như ñau ng c. trong ñó có ch a vi khu n BBH và theo ñư ng hô h p xâm nh p vào ngư i lành. l y tên 2 tác gi mô b nh ñ u tiên). ho và kh c ñ m (ñ m ñen. B NH B M SINH (y). Bi u hi n: viêm h ng có gi m c ho c viêm thanh qu n ng t th do gi m c ph ñ y trên thanh qu n và d u hi u nhi m ñ c n ng (viêm cơ tim và li t các các dây th n kinh). Cư ng tuy n giáp). vv. g y sút cân và thay ñ i tính tình. s t môi. x y ra ph n nhi u n . làm ô nhi m nư c và th c ph m. l i m t hai bên. v m t Xquang là ph i có hình nh t n thương ñ c bi t. Tri u ch ng cơ b n là khó th . BBPS có nhi u bi n ch ng. suy hô h p và nhi m khu n ph qu n – ph i c p tính. có th không phát hi n ñư c tr khi ng u nhiên khám nghi m t thi (th a lách. BB do th y thu c ngư i ð c Bazơñô (D. có th d nh n th y (th a ngón tay. ch y u là s ng trư c c a tu s ng. b nh Heine – Medin. tim ñ p nhanh. do virut b i li t làm thương t n ch t xám c a tu s ng. tình tr ng b nh lý ph i do hít ph i b i có hàm lư ng silic t do cao. ngón chân. D u hi u b nh xu t hi n s m nh t là hình nh t n thương trên phim Xquang. nhi m khu n do vi khu n Corynebacterium diphteriae gây ra.P B NH B I PH I SILIC (y). có m t b nh g i là BBH nhưng là m t th c a b nh ñ u gà. cát. là nguyên nhân gây t vong c a lao ph i (x.

văn. s t v t. m t nhóm b nh khác nhau nhưng có ñ c ñi m chung là t n thương thoái hoá t a lan do ph n ng kháng nguyên – kháng th c a mô liên k t (thoái hoá d ng tơ huy t). b nh colagen). chân ng a thành m t hình tr to c ng. ñ u bò. zoonosis). vv) trong các phòng xét nghi m. Tuy nhiên. b nh c a da và mô liên k t dư i da chân. s y thai truy n nhi m. s t Q. viêm nút quanh ñ ng m ch. Bi n pháp d phòng quan tr ng nh t là gi m n ng ñ b i môi trư ng lao ñ ng. vv. b nh d i và m t s b nh kí sinh trùng. t c là sau khi truy n t ñ ng v t sang ngư i. c ng bì. khí công. ñi u tr và tiên lư ng b nh. không có kh năng truy n t ngư i n sang ngư i kia. B NH CHÂN VOI (y) 1. tình tr ng b nh). làm gi m h i ch ng t c ngh n và h i ch ng h n ch . b nh có th truy n t ngư i này sang ngư i khác. b nh than. B NH C NH LÂM SÀNG (y. H i Hưng. vv. b nh . b nh tình. súc v t. ngư i (tk. Vi t Nam. sinh apxe. Công nhân ph i ñeo kh u trang – lo i có hi u qu ngăn ñư c b i. BBPS là b nh ngh nghi p ñ ơc b o hi m. các b nh trùng xo n. t p h p nh ng bi u hi n c a b nh t nhi u ngu n: b n nhân t nh n th y và di n t các r i lo n ch c năng như nh c ñ u. s n xu t v t li u ch u l a. ñúc cơ khí. 2. Cũng có th t c do nguyên nhân khác. thư ng th y ng a. ñi ñ n xác ñ nh ch n ñoán. t c là b nh truy n sang ngư i r i ng ng l i. k t qu thăm dò ch c năng các cơ quan. gia súc hay thú hoang sang ngư i và ngư c l i. ngư i b nh ñư c giám ñ nh b nh và ñư c hư ng ch ñ ñ n bù. Khi m c b nh. bi u hi n th tích c a h nang hay m t chi dư i to ra như chân voi. n i soi. táo bón. Ho c do m ch b ch huy t nhi m liên c u khu n nhi u l n. búa gõ ph n x .Vi t Nam. l nh. luy n kim. làm cho da nóng và ñau. Có nh ng zoonosis g i là gi i h n. Cho ñ n nay chưa có thu c ñi u tr ñ c hi u làm ng ng s ti n tri n c a b nh ho c làm kh i b nh. th y thu c phát hi n qua khám lâm sàng tr c ti p (t ch n trong y h c c truy n dân t c: v ng. dư ng sinh. Phù voi). ñ m. viêm mi ng có m n nư c. thi t) ho c b ng các d ng c ñơn gi n ( ng nghe. vùng ñ t cát Qu ng Bình. vv (tri u ch ng ch quan). vv) làm tăng dung tích s ng c a ph i. ñi u tr bi n ch ng h n ch t vong s m (nh t là ñ i v i viêm ph qu n – ph i c p tính). Nh ng b nh chính: viêm não do virut. Có nh ng zoonosis m r ng. Qu ng Tr . xét nghi m d ch và b nh ph m (máu. B nh th y x nóng do giun ch làm t c các m ch b ch huy t. nư c ti u. da b n t. s t vàng r ng. vv). phân. ch t ch c dò. ñã th y BVC Nam Hà. b nh dai. b nh truy n m t cách t nhiên t ñ ng v t có xương s ng. v n. ð c ñi m : viêm da m n tính do nh ng bi n lo n tu n hoàn. B NH CHUNG CHO NGƯ I VÀ ð NG V T (nông. tk. th nh tho ng có nh ng cơn viêm c p tính. Có hai lo i b nh: b nh truy n t ngư i sang ñ ng v t và b nh truy n t ñ ng v t sang ngư i. b nh g p nhi u nh t công nhân khai thác than (trong h m lò). chóng m t. ñi u tr ph c h i kh năng lao ñ ng (t p th . Nh ng b nh thư ng ñư c x p trong nhóm b nh này là luput ñ . Th a Thiên – Hu . có th áp d ng m t s phương pháp như ñi u tr tri u ch ng (khó th ). ñ c bi t là chân sau. b nh s y thai truy n nhi m. l i k c a thân nhân ngư i b nh. BCLS là cơ s cho phép hình dung ñư c tình hình c a b nh. B NH CH T T O KEO (y. vd.

nhóm b nh bao g m các b nh c a b n thân da ho c ñư c bi u hi n trên da và các b nh hoa li u. cát cánh. ói m a. B nh thư ng t nhiên kh i n u tránh ñư c nhi m khu n th phát. hoàng c m. viêm ph qu n m n d có bi n ch ng và d t vong. ch y nư c m t. Ch dùng kháng sinh khi có bi n ch ng b i nhi m do khu n (viêm ph qu n. say xe. th c ăn. vv. Không có thu c ñi u tr ñ c hi u. v d ch cúm châu Á 1957. b nh phó thương hàn. nư c mũi. say sóng. Y h c c truy n ch a b ng cách phát hãn (cho ra m hôi). vã m hôi. các lo i d nguyên khác trong sinh ho t và s n xu t (thu c tr sâu. Ngư i già và nh ng ngư i có b nh m n tính như tim. B NH CO C NG ð U CHI (y) x. nghi n rư u và cơ th suy như c. ñau toàn thân. ho. B NH DA NHI M ð C (y). . Tri u ch ng: viêm ch y ph qu n. b nh lao. th u. Xu t hi n ñ t ng t. tr ng thái không bình thư ng (say t u. các thương t n lan r ng: xu t huy t. ng a.). là b nh truy n nhi m. b nh ñư ng hô h p do myxovirut 1A. trong trư ng h p n ng. viêm tai. Tri u ch ng: s t cao. 2. nôn nao. ngăn sài h . s t cao. BC có th phát thành d ch r t l n. m n nư c. g p nhi u nh t l n dư i 4 tu n tu i. vitamin C. hoá ch t. Thư ng t kh i sau 2-7 ngày n u không có bi n ch ng. B NH DA LI U (y). B nh thư ng n ng ngư i có s n b nh n i t ng. v d ch H ng Kông 1968. X y ra nh ng ngư i ñi tàu. loét và ho i t da. kèm theo các bi n ch ng v gan. gi i ñ c v i các v thu c thanh cao. b ng nư c và s n. ngáp dài.). cơ th suy s p. Bi n ch ng hay g p là b i nhi m vi khu n gây viêm ph qu n. B NH CH NG V N ð NG (y). ði u tr b ng các lo i thu c gi m m n c m.t thư. T l ch t th p. ñau h ng. vv. b nh ñái tháo ñư ng. c n ñi u tr s t. kèm theo ng a. D phòng: th n tr ng khi dùng thu c. các b nh n m ngoài da. B nh têtani B NH CÚM (y. sau ñó ho khan và ñau kéo dài kho ng 3 tu n. vv). b nh da do tác ñ ng gây nhi m ñ c d ng c a hoá ch t (axit. bao g m: tr ng thái khó . b nh ñóng d u. ngư i.). do nh hư ng c a s chuy n ñ ng c a phương ti n giao thông ñ i v i mê nhĩ. ng a. phân bón. là nh ng ví d ñi n hình. n i ti t. brom. v t nuôi: thư ng th y l n. xây x m. Vi c phòng b nh b ng tiêm vacxin còn khó khăn vì lo i vacxin phòng cúm có hi u l c ph i ch a kháng nguyên phù h p v i ch ng virut ñang gây d ch. r i lo n hô h p. clo. lây lan. bazơ. v d ch Pháp 1972. viêm ph i v i m c ñ n nt nh khác nhau tuỳ t ng v d ch và t ng cơ ñ a. D u hi u lâm sàng: da ñ . thu c (kháng sinh. lây lan theo ñư ng hô h p. có th phòng b nh b ng v cxin. là b nh truy n nhi m c p tính ñư ng hô h p do virut Myxovirus influenzae gây nên. V d ch cúm Tây Ban Nha năm 1918 làm ch t hàng tri u ngư i. paracétamol. iot. th n. xe. vv. do Hemophilis influenzaesuis và m t lo i virut ñ c hi u (g n gi ng virut tip A gây BC ngư i) gây ra ho c do l n nu t ph i giun ñ t có ch a u trùng giun ph i (Metastrongylus) mang virut. vv. vv.E1 và 1A/E 2 nhi m vào ph i ng a. ñau b ng aspirine (c n th n khi bi t ch c ch n không ph i là s t xu t huy t). th c ăn. ch ng d ng và ch ng nhi m khu n. viêm xương). c m giác khó ch u. b nh d ch h ch. l n. vv. gi i nhi t thanh nhi t. nông) 1. s t trong th i gian ng n.

C n phân bi t v i b nh b m sinh (xt. lipit. d i câm. cá th (b nh mù màu s c).). b nh nhi m khu n lưu hành loài g m nh m do vi khu n Yersinia pestis. B nh có th bi u hi n m c ñ qu n th (m t s b nh r i lo n hemoglobin). vv. ni u alkapton. b nh do cha m truy n cho con qua t bào sinh d c (tinh trùng hay tr ng). lúc t nh lúc mê. Ch t sau 3 ngày k t khi có d u hi u s gió. ñ u mùa. B nh truy n sang ngư i do b chét chu t m c b nh ñ t ngư i. B nh ph i khai báo qu c t . Ch a b nh: dùng kháng sinh tétracycline ñ t k t qu t t. con v t b kích thích cao ñ và t n công d d i. d ch t t . Ngư i m c b nh thư ng do chó d i c n vì nư c b t c a chó d i ch a virut d i. b nh lí c a phân t enzim gây các b nh v r i lo n chuy n hoá axit amin. v i nh ng ñi u ki n s ng không bình thư ng và có nh hư ng như nhau (d ch t .). vv. Các nư c Châu Âu ñang nghiên c u thí nghi m dùng văcxin phòng b nh cho v t hoang. vv. D ch t h c là m t môn khoa h c trong y t công c ng nghiên c u và gi i quy t các BD và các hi n tư ng b nh t t nh hư ng ñ n s c kho nhân dân. . Phòng b nh b ng cách tiêm v cxin phòng d i cho chó và súc v t và chăn gi v t nuôi c n th n. b nh ưa ch y máu. t ñi m kh i thu c a s s ng trong t cung. ph i cách li chó ñ theo dõi 15 ngày và tiêm phòng d i theo ch ñ nh c a th y thu c. purin. Theo nghĩa r ng hi n nay: b nh nhi m khu n hay không nhi m khu n. Tri u ch ng ñi n hình ngư i là s gió. T khi b chó d i c n ñ n khi có tri u ch ng kho ng 2-8 tu n. lây lan r ng. mèo. Theo nghĩa cũ và h p: b nh nhi m khu n. B NH D CH H CH (y). pirimiñin. chó d i có hai th BD: d i ñiên cu ng. Phòng b nh b ng cách di t chu t. B NH D CH (y) 1. xistin ni u. bi u hi n qua các tri u ch ng c a viêm não – màng não. s nư c. nhi u ñ ng v t nuôi và hoang d i khác). t ngư i này sang ngư i khác trong m t vùng dân cư r ng (d ch h ch. nông). mi ng trào nư c b t. Khi b chó d i c n hay nghi b chó d i c n.). b nh do virut d i (myxovirut) chung cho ngư i và m t s ñ ng v t (chó. b nh tăng colesteron huy t gia ñình. d ch s t rét. có các gen b b nh (các BDT th c. B nh thư ng có 3 th : th n i h ch. s nư c. di t b chét và tiêm phòng văcxin nh ng nơi d ch lưu hành n ng. gluxit. 2. th ph i có th lây sang ngư i lành qua ñ m và th nhi m khu n huy t. nhanh chóng. C n chú ý: b nh gia ñình có th là m t BDT ho c có th ch là m t b nh lây thông thư ng do các thành viên s ng trong gia ñình có các ñi u ki n và môi trư ng s ng như nhau nên m c cùng m t b nh.B NH D I (y. vv. có th truy n ñư c cho các th h sau). Theo ch c năng các s n ph m c a gen b b nh. d ch ma tuý. con v t nhanh chóng b b i li t. d b kích ñ ng la hét. B nh b m sinh).). t bào và phân t (b nh ñái tháo ñư ng di truy n. Trên nhi m s c th c a tinh trùng hay tr ng. hay do các sai l ch b t thư ng c a nhi m s c th (ít khi di truy n). B NH DI TRUY N (sinh). do ñó m m b nh có t trong h p t (phôi). d ch t . ð n nay ñã bi t kho ng 600 BDT r i lo n chuy n hoá (b ch t ng. BDT cũng ñã th y m t s loài v t nuôi. d ch khô giác m c. B nh x y ra h u h t các nư c trên th gi i. ho c m t hi n tư ng b nh lí x y ra ñ ng th i trên nhi u ngư i trong m t khu v c dân cư. có th chia ra: b nh c a phân t không ph i enzim (b nh tan máu c a tr sơ sinh do hemoglobin b nh lí).

vv. s còn l i ch t là do ch y máu t. vv. t trư ng. ñau ñ u. ch t p trung di t b g y trư c khi có d ch.). ñ rung dù nh . Châu Á. lây truy n do mu i Aedes aegypti và Aedes albopictus ñ t ngư i b nh r i truy n sang ngư i lành. ph i th c hi n nghiêm ng t các ch ñ b o h lao ñ ng. Phát hi n b nh qua các cơ s qu n lí s c kho (khám b nh ñ nh kì và hàng lo t). nhưng cũng thư ng g p xu t huy t ñư ng tiêu hoá. B NH DO TH Y THU C (y). l m d ng thu c (ch ñ nh dùng thu c không ñúng. Các BDD nh hư ng x u ñ n s c kho và s phát tri n toàn di n c a con ngư i. quá li u ho c kéo dài quá th i gian). Vi t Nam. D u hi u ñ c trưng v sinh h c là h ti u c u và cô ñ c máu. nhưng lâu ngày s gây thoái hoá các kh p nh . ð i tư ng c m th ch y u là tr em. ngư i m c b nh béo phì hay xơ v a ñ ng m ch. các lo i sóng ñi n. ñau kh p. tia t ngo i gây loét giác m c và c ng th thu tinh. không theo dõi b nh nhân cho ñáo. môi trư ng trong các gi ng chìm có ñ m cao b gi m ñ t ng t làm cho ch t khí nitơ hoà tan trong máu b c hơi gây b nh khí nén (b nh c a th n n). Phòng b nh: di t b g y c a mu i. ngoài các tri u ch ng c a Bð c ñi n như s t cao. ñau kh p.) quá m c an toàn trong th i gian dài ho c v i cư ng ñ cao nh hư ng x u t i s c kh e. ñ rung. . ti t ni u. b nh do th y thu c gây ra m t cách không t giác trong các trư ng h p chu n ñoán không ñúng làm cho vi c ch a b nh không có hi u qu . Bð xu t huy t là m t th b nh c a Bð c ñi n. B nh thi u dinh dư ng phát sinh khi cơ th không ñư c cung c p ñ nhu c u ho c do b nh c a d dày. B NH DO TÁC NHÂN V T LÍ (y). còn có d u hi u xu t huy t. không ki m tra máu. b sông vùng nhi t ñ i và c n nhi t ñ i Châu Phi. th c hi n các thao tác kĩ thu t không ñúng quy trình (b sót g c trong vùng m . phóng x . b nh do virut ðănggơ gây ra. Ph. b nh do tác nhân v t lí (nhi t ñ . B nh gây dich lưu hành d c b bi n. M i tác nhân gây ra m t s lo i b nh riêng: nhi t ñ cao gây say nóng.). vd. Phòng b nh r t khó vì chưa có văcxin. tinh th n trách nhi m và lương tâm c a th y thu c. D u hi u lâm sàn: s t cao. ði u tr : b i ph nư c và ñi n gi i s m b ng cách cho u ng oresol ho c dung d ch thay th . ñau cơ. ti ng n gây suy như c th n kinh và các b nh v thính giác. công th c b ch c u khi ñi u tr b ng phóng x . nh ng b nh gây ra do kh u ph n ăn không thích h p v i nhu c u v ch t dinh dư ng c a cơ th . ñau ñ u. Châu Úc và Nam M . qu n lí t t công tác y t trong chu n ñoán và ñi u tr b nh. B NH ðĂNGGƠ (y. Phòng tránh: nâng cao trình ñ chuyên môn. ti ng n. không ñ m b o yêu c u v sinh trong b nh vi n (gây nhi m khu n chéo. ch y u dư i da và niêm m c. gây ung thư da. hoá ch t ch ng ung thư. cho dùng nh m thu c. Mu n phòng các b nh trên. ðengue). vv. hi n nay Bð xu t huy t là b nh d ch có s ngư i m c b nh nhi u ñ ng vào hàng th ba sau s t rét và a ch y. băng bó không vô khu n. nghi p v . Ch t vì th Bð xu t huy t có s c chi m t l 70-80%. tiêm canxi ch ch ra ngoài tĩnh m ch.B NH DINH DƯ NG (y). di t mu i trư ng thành. di t mu i trư ng thành khi có d ch. não. s ng nơi có ñ nhi m x cao b các b nh nhi m x . ñ m. b nh ti p t c di n bi n. ru t làm cho th c ăn không h p thu ñư c ñ y ñ . Khi kh u ph n th a ch t dinh dư ng. vv. áp su t.

có dát màu h ng. gây m n có nư c sau thành m núm vú bò. ñi l n giày dép. dùng nh ng thu c tăng axit uric ni u như allopurinol (viên) hay probénécide (viên). gi khô các k da. cá. Bð b câu và Bð b ch y n. B NH ðIÊN (y) x. b l nút kín m i l n dùng cho vào ít d u ho v a ñ ñ bôi. ðiên B NH GUT (y. rây m n. nên có nh ng phát minh dùng virut vaccine ch ng cho ngư i ñ phòng Bð mùa. BG m n thư ng x y ra khá lâu sau ñ t c p tính v i bi u hi n: cơn ñau v a ph i kh p ngón chân cái. nóng. s t. B NH H C LÀO (y). aspirine). b t r cây chút chít 100g ngâm rư u 40-70° trong hai tu n. Phòng b nh: v sinh thân th . BG c p thư ng x y ra sau b a ăn nhi u th t và rư u ho c m t m i. ñ u xương dài. b t r cây ki n cò 100g ngâm rư u 40-70° trong hai tu n. Bð dê. Bð l n. natrisalixylatm. Edward Jenner). h u qu là l ng ñ ng tinh th urat kh p. B nh ñ u. b nh r i lo n chuy n hoá các ch t có nhân purin. trên có v y da nh d bong. biêu hi n: cơn ñau ñ t ng t vào ban ñêm. ri ng khô 30g tán nh . . không dùng chung qu n áo lót. b ng cách xoa ph n rôm. sau khi dùng thu c colchicine. trong th ng phong m n tính. kh p b hu . th ng phong). Bð l c ñà và Bð l n. ñau chói. Dùng các lo i thu c ñ c hi u: trong th ng phong c p. nh n th y nh ng ngư i v t s a ñã lây Bð bò thì không m c Bð mùa c a ngư i n a. thương t n h c lào thư ng xu t hi n mông. dư i da (h t urat) vành tai. BG có th c p ho c m n. T t c nh ng Bð trong nhóm th nh t ñ u do cùng m t virut gây ra g i là vaccine. B nh d lây do dùng chung qu n áo ho c ti p xúc tr c ti p. tk. có th dùng các thu c sau bôi vào ch b t n thương: r cây ki n cò 100g. Nhóm th nh t g m virut ñ u mùa ngư i. gi a thương t n nh t màu hơn. axit uric trong nư c ti u gi m. ch ñ ăn nên có nhi u rau. b nh truy n nhi m do virut gây ra cho ngư i và v t nuôi. l i ti u. m i virut gây b nh m t loài v t. m acide chrysophanique 3%. Bð mùa ñ bi t nguy hi m (trư c khi phát minh phương pháp ch ng ñ u) vì có nh ng th b nh c p tính và nh ng bi n ch ng có th gây t vong. ði u tr : tránh th c ăn có purin. dư i da và th n. nh t là vào mùa nóng m. b n. Thư ng x y ra (t i 95%) nam trư ng thành (30-40 tu i) và có tính gia ñình. b nh da do n m. h t ñau nhanh. năm1796. r t ng a. h ng ngày bôi 2-3 l n. BG m n ti n tri n ch m (10-30 năm). Bðgà. ngư i b nh thư ng ch t vì suy th n. ñ c ñi m chung là có ph n ng s t và xu t hi n nh ng m n nư c chuy n thành m n m . dính kh p. Bð bò. b ng. Theo y h c c truy n. lây lan nh n nhau và dùng văcxin phòng b nh l n cho nhau ñư c. u ng nhi u nư c. B NH ð U MÙA (y) x. vv. làm cho axit uric trong máu tăng. axit uric máu tăng quá 70 mg/l. Bð ng a. colchicine (viên. rư u (nh t là rư u nho). ñ . v n ñ ng kh p h n ch . Có s i urat th n gây suy th n. dùng indométacine. ngón chân cái sưng. dung d ch ASA (c n. Jênơ (A. Nhóm th hai g m nh ng virut khác nhau. ch m nh cũng r t ñau. có khi các chi. công hi u nhưng ñ c). dung d ch ki m.B NH ð U (y). l ng ñ ng tinh th urat màng ho t d ch. qu . Nhóm th hai g m virut Bð c u. Bð bò do virut vaccine. quanh kh p nh . kh p bàn chân. Virut gây Bð ñư c phân thành hai nhóm. ði u tr b ng c n iot 2%. quanh b có m n nư c nh . có b xung quanh.

vv. Kh i ñ u là v t trư t r t nh . vv. các chu i polipeptit c u t o globin ñư c phân b m t cách b t thư ng. các thu c di t khu n và di t n m theo ch ñ nh c a th y thu c. khu u tay. 2. B NH HUY T C U T (y). vv. Nh công ngh vi n thông. B nh có tính di truy n: n u t t d thư ng ch có m t ngư i (cha ho c m ). ði u tr b ng các thu c làm d u da. tác nhân gây b nh. b môn c a y h c. b nh lây qua ñư ng tình d c. d a trên cơ s các ñ i tư ng. xoa b t tan. enzim. lâm sàng. D phòng: gi v sinh các k . nan y. t i m c phân t (BH phân t ) mà giác quan thông thư ng không phát hi n ñư c và t ng bư c tìm ñư c nguyên nhân và cơ ch sinh b nh (gen di truy n. nhưng v n gi m t c u trúc bình thư ng. y h c ñi sâu d n vào các bi n ñ i r t tinh vi c a cơ th . ðã ñư c hai tác gi Nicôla (Ph. M t chuyên khoa c a y h c nghiên c u và chu n ñoán tình hình s c kho và b nh t t b ng cách khám nghi m và ñánh giá qua soi hi n vi các phi n ñ . trong m t chu i polipeptit c a globin có m t axit amin thay th b ng m t axit khác. phân lo i. cơ ch sinh b nh. m ch y t nhi u l rò như gương sen vùng b n. b nh có th tr ng thái n. tim m ch. nghiên c u các bi n ñ i trên cơ th các nhà phi hành vũ tr khi ho t ñ ng nhi u ngày trong vũ tr (y h c vũ tr ). sau thành s o và xơ hoá. th n kinh. so sánh. B NH H C T BÀO (y) 1. d b nhi m khu n và nhi m n m. sau ñó xu t hi n r t nhanh các h nh viêm b n. các th y thu c ñã có th theo dõi.) ñ ngày càng ñ t ñư c nhi u k t qu trong ñi u tr và d phòng m t s b nh mà trư c kia coi như ñ nh m nh. B NH H C (y). ch a b nh. . J. n i khoa. ph khoa. T mô t d a vào kinh nghi m cá nhân c a các th y thu c và v sau. b nh Nicôla – Favre. cơ ch gây b nh. c n lâm sàng. Do bi n ñ i ch t lư ng c a huy t c u t . k ngón. b n. B nh ti n tri n dai d ng. C n ñi u tr s m và tích c c b ng kháng sinh theo ch ñ nh c a th y thu c chuyên khoa. B NH H C TH THAO (y) x. t o nên m t c u trúc b t thư ng c a m t trong các chu i polipeptit và do ñó t o nên m t huy t c u t b t thư ng. Nicolas) và Favrơ (Ph. Môn h c v nh ng b nh c a t bào do nhi u nguyên nhân khác nhau gây ra. ngo i khoa. b nh do các bi n h ng v m t s lư ng c a phân t huy t c u t c a h ng c u. J. do Chlamydia trachomatis gây ra. B nh phong.B NH HĂM K (y). vv. BH ñã ñư c chia làm nhi u chuyên khoa và phân khoa: BH ñ i cương. tránh c xát. Nhi u h ch liên k t v i nhau thành c m gi ng h t xoài. vv. d phòng. chuyên nghiên c u các b nh và thương t t x y ra trên cơ th ngư i v các m t: xác ñ nh. B NH H I (y) x. Có th bi n ch ng phù voi b ph n sinh d c ho c tr c tràng. Bi n ñ i này do thi u gen ñi u hoà c a huy t c u t . M. l p s ng trư t ra. như thư ng g p trong b nh thalassémie (b nh thi u máu vùng bi n). Favre) t ñ u tiên năm 1913. b nh s xu t hi n ra ngoài dư i d ng thi u máu tan máu. khu trú b ph n sinh d c. nh các trang thi t b ngày càng hi n ñ i. không l ra ngoài. tk. B NH H T XOÀI (y. n u có c b và m . Th thao ch a b nh. tiên lư ng. mi n d ch. khoeo chân. b nh xu t hi n các k như c . b nh hoa li u th tư). thư ng g p nh ng ngư i béo (ho c tr em b b m) v i bi u hi n: các k c xát. mô t v lâm sàng. phương th c ch a b nh ch y u. nguyên nhân. nách.

vì nóng và m là hai ñi u ki n thu n l i cho kí sinh trùng phát tri n. 2) BL không di truy n. th nh tho ng gây viêm túi m t. bàn tay b n. tình tr ng khô và lo n dư ng c a m t do thi u vitamin A. M. B NH LAMBLIA (y). Trong ñi u ki n hi n nay. Koch) tìm ra 1882. vi t t t là BK] g m các ch ng: M. chelonis (BL rùa). tr em. chưa có bi n pháp nào ñ phòng và ch a BHCT. bên trong. B NH KHÔ M T – GIÁC M C (y). b nh do kí sinh trùng gây nên trong cơ th ngư i và v t nuôi. l i). b nhdo kí sinh trùng ñư ng ru t Giardia intestinalis gây nên ngư i. ch kho ng 10% trư ng h p . cà r t. phòng các b nh ñư ng ru t. suy dinh dư ng trong th i kì b bi n ch ng r i lo n tiêu hoá và s i. M. ñôi khi t ngư i b nh. Có 4 loài Leishmania gây ra BK – A ngoài da. không b t tr em ăn kiêng quá m c khi b a ch y. c . Ch a b nh: các thu c có k t qu t t là quinacrine. th t không qua ki m d ch. mà là lây t các b nh nhân b lao ph i có nhi u tr c khu n lao trong ñ m (ngu n lây chính). Trong y h c. v i các bi u hi n lâm sàng c a a ch y m n tính: a ch y v i phân nhão. B NH LAO (y. BHCT C trong ñó axit amin th sáu (axit glutamic) c a chu i beta ñư c thay b ng lisin. t. s i. t Ôxtrâylia. vv. rau r n. qua mu i cát (Phlebonomus argentypes) sang ngư i lành. avium (BL gia c m). bovis (BL bò). lao xương kh p. Vi t Nam. B NH KÍ SINH TRÙNG (nông. r a không s ch (rau. M. B NH KALA – AZAR (y). Là lo i b nh quan tr ng vùng khí h u nhi t ñ i m. hominis (BL ngư i). Vi khu n còn g i là tr c khu n Kôc [do nhà bác h c ð c R. Các khu trú khác c a BL (lao xương. nh t là th c ph m giàu vitamin A (tr ng. thu c t y ñưa kí sinh trùng ra ngoài cơ th ho c làm cho kí sinh trùng ph i lánh xa mà không di t chúng. m t m i. infatum truy n t súc v t m c b nh (chó. nivaquine (nivaquine có l i là không làm vàng da). ñư ng hô h p. không r a trư c khi ăn. lao h ch. Thu c tr kí sinh trùng có các lo i: thu c di t kí sinh trùng bên ngoài. BKM – GM thư ng g p tr em b thi u s a. M. lao. di t kí sinh trùng bên trong. N u không ñi u tr k p th i. mèo. cơ th có thay ñ i v m t sinh h c nhưng ña s (kho ng 90%) không có tri u ch ng lâm sàng. BK – A gây lách to và h b ch c u. g c. b nh lưu hành do trùng roi Leishmania donovani hay L. ñư ng máu. ð phòng BKM – GM: cho tr em ăn ñ ch t. rau ngót. Có nhi u lo i BKST: bên ngoài. b nh nhi m khu n chung ngư i và nhi u loài ñ ng v t. ngư i ta ñã bi t BL t r t xa xưa. th c ăn n u không chín. loài g m nh m). Lao c p. t. giác m c s b ho i t và loét th ng (cam ám m c). muris (BL chu t). Lao ru t). do vi khu n Mycobaterium tuberculosis gây ra. vv. vv. ñu ñ .). tuberculosis). giác m c m t ñ bóng và trong su t. t.Có nhi u lo i BHCT: BHCT S (hay drépanocytose) là b nh thi u máu v i h ng c u hình li m. g y (c n khám phân ñ xác ñ nh b nh). v i các tri u ch ng: k t m c tr nên dày và nhăn nheo. suy như c. BHCT E trong ñó axit amin th 26 (axit glutamic) c a chu i beta ñư c thay b ng lisin.) ít kh năng lây lan hơn (x. 3) BL di n bi n qua hai giai ño n: sau khi b lây l n ñ u tiên (b lao sơ nhi m). bí ñ . lách. trư c kia lao ñư c coi là m t trong t ch ng nan y (phong. D phòng: tránh các nguyên nhân nhi m b nh như ăn th c ăn s ng.). Y h c hi n ñ i nêu lên nh ng ñ c ñi m c a BL ngư i: 1) BL là m t nhi m khu n (nhi m tr c khu n lao). t. hoa qu . y). ñư ng tiêu hoá. B nh có kh p các châu. t. Kôc (R. vv.

ð ñi u tr BL. xương. hi n nay không nh t thi t ph i n m b nh vi n mà có th ngo i trú v i k t qu t t. BCG) s b o v cho tr không m c lao trong tương lai. ñ c bi t cho thanh niên. lao sơ nhi m chuy n sang BL. h cam. khi giao h p th y máu b ph n sinh d c). t c b ng dư i. spectinomycine. th hít b i có m m b nh. tri u ch ng không rõ r t như nam gi i (ra khí hư. s t xu t huy t ðangơ. ph i theo ch d n c a th y thu c chuyên khoa. viêm vòi tr ng. viêm tr c tràng. l . ngư i ta thư ng chia ra ba c p: n ng. ch chung các b nh lây. bò. B NH L U (y). kh p xương. vv. n . c u và các ñ ng v t ăn th t. D phòng: ti n hành giáo d c s c kho . do ñó xây d ng m ng lư i y t ñ n t n cơ s là r t quan tr ng. có tri u ch ng và c n ñư c ñi u tr . ngăn ch n t n n m i dâm. liên c u khu n. C n ki m tra bò và lo i tr nh ng con có ph n ng dương tính v i tuberculin. ñi ñái hơi rát. vv. trung bình.khi s c ñ kháng c a cơ th gi m sút. M latinh chi m 76% dân s . vô sinh. n ng thì viêm h u môn. các nư c Á. thương hàn).). ñúng công th c. u ng nư c b nhi m m m b nh t . Phi. Theo Vi n lao và b nh ph i (1986).. Năm 1977. nh . r n truy n b nh s t phát ban. m c ph i do s ti p xúc gi a ngư i v i ngư i ho c các sinh v t khác qua nhi u phương th c: qua v t trung gian truy n m m b nh t ngư i m sang sang ngư i lành như mu i ñ t truy n b nh s t rét. ch a ngoài d con. ni u ñ o ng a. b nh lây truy n qua ñư ng sinh d c do l u c u khu n. dê. ñái m ). d ch h ch th ph i). N u không ñư c ch a ñúng cách. b nh l u. b nh ch y u ñư ng tiêu hoá. lao ph i. lúc nói. kanamycine. h ch. vú. m m b nh b n theo hơi th (cúm. b súc v t c n (chó d i c n. không khí). ñái m . ampicilline. qua ñư ng tiêu hoá như ăn th c ăn b ru i ñ u (chân ru i có nhi m m m b nh t . Trong thú y. Phòng b nh: tuân theo các quy ñ nh v sinh trong . qua ñư ng hô h p. vv. l n và gia c m. ho c truy n tr c ti p qua s ti p xúc gi a ngư i v i ngư i qua ñư ng sinh d c (b nh giang mai. b nh giun ch . B nh có th có thương t n màng b ng. ng d n tinh. Con v t b BL ph n ng dương tính v i tuberculin (ch t ñ c hi u chi t xu t t tr c khu n BK). giao h p ho c th c ñêm. trong c nư c có kho ng 50 nghìn ñ n 60 nghìn trư ng h p lao m i phát hàng năm nhưng phát hi n và ñi u tr ch ñư c m t n a. mò. b nh ch y u ñư ng hô h p. B NH LÂY TRUY N (y). b nh tái phát v i tri u ch ng viêm ni u ñ o c p (ñái bu t. n có th b ñái d t. mèo cào). BL tác h i nhi u nh t trâu. nhưng h ng năm chi m 95% s b nh nhân lao c a c th gi i. Không ñư c t ch a. bò s a nuôi nh t. vv. n m m c. Nhi u h i ngh qu c t ñã ñ t v n ñ thanh toán BL: phòng BL b ng tiêm văcxin BCG cho tr sơ sinh và tr dư i 1 tu i (x. Vi t Nam vào lo i c p trung bình. qua các d ch v s c kho . có khi l n máu. ve truy n b nh d ch h ch sang ngư i. BL bò gây thi t h i kinh t l n và có th chuy n sang ngư i (qua s a. ði u tr b ng pénicilline. ra khí hư. tuỳ theo kháng sinh ñ . vv. ðánh giá tình hình BL. Lâu ngày có th bi n ch ng: viêm tuy n ti n li t. ñi u tr BL b ng thu c ñ c hi u. ñ li u lư ng. truy n máu có ch a virut HIV. viêm gan do virut B. da. ñ u ñ n và ñ th i gian. b nh s chuy n thành m n tính: sáng ng d y ñ u dương v t r ra vài gi t m tr ng. nam gi i th y ñái bu t.. ăn nem chua làm b ng th t l n g o. ñái m không ph i l u mà l i là do các nguyên nhân khác như trùng roi. thương hàn… b nhi m các lo i Salmonella khi ăn sò huy t không nư ng chín. Trung bình t 3 ñ n 5 ngày sau khi giao h p v i ngư i b nh. b nh AIDS). m i khi u ng rư u. viêm tinh hoàn. th thu t làm không ñúng quy trình (châm c u b ng kim không ñư c kh khu n. lúc ho vào m t ngư i khác. vì có nh ng trư ng h p ñái bu t.

gan. Lo i BLMD th hai: do các ph n ng quá m n c m (ho c d ng). L. có th suy gi m b m sinh. th n. b nh di truy n có th do gen tr i hay gen l n. y. do nhi m ñ c (hoá ch t. không th ñi u tr b ng thu c. n m). canicola và L. BLMD th nh t: do h th ng mi n d ch b suy gi m. L. ñ t ki m và có nhi u m t nư c. Chu t là môi gi i truy n b nh. B NH LÍ GEN (sinh). interohaemorrhagiae. tr ng thái b nh lí liên quan ñ n các r i lo n s lư ng hay ch t lư ng c a các phương ti n b o v t nhiên c a cơ th (h th ng mi n d ch). 4) B nh ng a do L. L. khi có s tham gia c a b th (C) trong viêm các cơ quan và mô do l ng ñ ng các ph c h p kháng nguyên và kháng th (có th có C) như viêm kh p. các thu c dùng ñi u tr ung thư và ñi u tr b nh t e mi n). mitis. grippotyphosa. viêm c u th n. canicola. kí sinh trùng (s t rét. vv. L.sinh ho t (ăn chín. có th th y trong h p ph qu n. không s n xu t ñư c kháng th . u ng sôi. do nhi m khu n. grippotyphosa. B nh l n thư ng ti m n. canicola. trong ph n ng gây tan máu (tai bi n truy n máu). mitis và L. b nh. h u qu c u ph n ng k t h p gi a m t s lo i kháng nguyên và kháng th tương ng. Cách phòng b nh: lo i th i nh ng con v t mang m m b nh. L.). L. b nh xu t phát t các bi n ñ i b t thư ng các giao t : tinh trùng hay noãn (tr ng chưa th tinh). ñ c t . Có nhi u serotip: Leptospira interohaemorrhagiae. pomona. do các sai l c nhi m s c th (b nh ðao) gây ra. ho c phát dư i th gi m nh . canicola. pomona. leptospirosis. có th suy gi m m c ph i (th phát theo nghĩa r ng) do suy dinh dư ng. grippotyphosa. do ung thư. hoá ch t. tk. Nguyên nhân: các y u t ñ c h i trong môi trư ng s ng (tia x . gen v n hành. vv. gen ñi u ch nh) và tham gia t ng h p m t phân t protein hay m t enzim. th y nh ng bi n lo n n ng màng não. pomina. và cũng do L. B nh ngư i. Các BL ñ u có th ñi u tr b ng kháng sinh. lúc m i ñ n ho t ñ ng vùng xa l . L. gen kh i ñ ng. b nh trùng xo n). b nh có th b m sinh hay không b m sinh (xu t hi n ch m tu i thanh niên hay tu i già). thư ng là b nh nhi không s ng ñư c quá m t vài tu i. L. M t th b nh ñ c bi t g i là b nh c a ngư i chăn l n (thương hàn – viêm não gi c a nh ng ngư i chăn l n). do liên k t gi i tính. pomina là tip Leptospira ph bi n l n gây ra. do nhi u tip: Leptospira interohaemorrhagiae.) gây t n thương trên h th ng gen (gen c u trúc. B nh di truy n. interohaemorrhagiae. b nh truy n nhi m chung cho ngư i và nhi u loài v t. viêm gan B virut Epstein – Barr. ðã th y nhi u con v t có kháng th ñ c hi u và không phát b nh lâm sàng. virut HIV (SIDA = AIDS). nhi m virut. do m t trong nh ng vi khu n thu c chi Leptospira gây ra. ho c lây t chó sang chó. ñ c bi t chú ý trong mùa n ng. virut. ð c ñi m chung c a b nh: có b nh tích gan hay th n và có bi n ch ng m t. V lâm sàng. B NH LÍ MI N D CH (y). nhi m virut tái phát. ph i. r t ít lây truy n. pomona gây ra. nhi m khu n (lao). b nh do L. Xt. B nh ph bi n kh p th gi i. pomona và L. L. và s t cao. 2) B nh chó do L. h ch b ch . Có 3 lo i. do các gen b nh lí trên các nhi m s c th . grippotyphosa. dùng văcxin tiêm phòng cho nh ng con d c m. các vùng có d ch B NH LEPTOSPIRA (nông. th c hi n v sinh ñ ngăn ch n lây lan. Các BL: 1)B nh bò thư ng do L. vv. 3) B nh l n do L. nhưng có nhi u hơn nh ng vùng khí h u nóng m. d ng thu c.

sinh ra m t màng trong (vô hình ho c như kính) lót m t trong các ph nang. Theo quy ư c. n u ñi u tr không ñúng. Lo i BLMD th ba do r i lo n s n xu t các kháng th g p trong b nh t mi n d ch (x. G m các tri u ch ng: ñ i ti n nhi u l n trong ngày. B NH L AMIP (y). Thư ng là nguyên nhân gây suy hô h p c p tính tr sơ sinh ñ non. BLA gan bi u hi n dư i d ng viêm gan.) hay n i sinh ( r i lo n chuy n hoá. Amip) do Entamoeba histolytica gây nên. th gi i có n a tri u tr sơ sinh ch t vì BMT. 1. Khác v i b nh b m sinh (có s n ngay khi ñ ). ngư i ta chia b nh ra 4 giai ño n tuỳ theo hình nh X quang c a thương t n ph i: giai ño n 0 – hai ph i bình thư ng. 2. ngu n g c chưa rõ. B nh lây theo ñư ng ăn u ng. do ñó ngư i b nh không hi n th c hoá ñư c các tư tư ng c a mình ra thành hình th c ch vi t. B NH M T C M GIÁC NGÔN NG (giáo d c). giai ño n 3 – giai ño n cu i cùng c a thâm nhi m ph i. b nh x y ra không do di truy n (hay do gen) mà do nhi u y u t ngo i sinh (nhi m khu n. b nh d tái phát và gây apxe gan. ñau. hi n tư ng m t năng l c phân bi t các thành ph n âm thanh c a t . . B NH MÀNG TRONG (y). B NH M T KH NĂNG VI T (ngôn ng ). r i lo n v n m ch. phân có máu. Tri u ch ng thay ñ i tuỳ theo nơi cư trú c a các t n thương. b nh không có kh năng t ki m tra ñư c các ho t ñ ng tâm – sinh lí thông thư ng trong quá trình nh n di n. b nh có tính ch t m n tính. D u hi u: gan to. m t. các tuy t nư c b t. Vi t Nam. ph i. giai ño n 1 – có h ch r n ph i hai bên. Gan hoá m có th gây ra nư c trong màng ph i và apxe ph i do amip. qu n ñau trư c khi ñi ñ i ti n. g p ngư i (x. b nh sacoit. ñ c trưng b i s xu t hi n các u h t trong nhi u cơ quan: da. vv.). vv. b nh Besnier – Boeck – Schumanm). các h ch b ch huy t. do ñó ngư i b nh không ñ c ñư c ch vi t. phân bi t và t ng h p các ch cái. ñư c thoát ra ngoài vi m ch (vì thi u oxi gây tăng tính th m c a m ch) nên cô ñ c l i và thoái hoá trong. B NH M C PH I (y). gây t l t vong cao. không còn kh năng liên h gi a ch vi t và âm thanh. vv. xương. b nh xu t hi n m t cơ th trong quá trình phát tri n c a m t ñ i ngư i. H ng năm. BLA ru t bi u hi n b ng h i ch ng l . mót r n và cơn co th t h u môn.huy t. b nh không có kh năng t ki m tra các ho t ñ ng tâm – sinh lí trong quá trình nh n di n m i liên h ch vi t và âm thanh c a m t ngôn ng . không hi u (ho c hi u r t kém) chính t . ñi u tr b ng corticoide. mũi. B NH M T KH NĂNG ð C (ngôn ng ). tk. b nh c a ph i. B NH LYMPHO H T LÀNH TÍNH (y. B nh c n ñư c phát hi n và ñi u tr s m các cơ s ch a b nh chuyên khoa tr em. s t cao dao ñ ng l n. B nh t mi n d ch). b nh cũng thư ng g p. ch n thương. giai ño n 2 – n i h ch r n ph i hai bên ph i h p v i m t thâm nhi m ph i. Xu t hi n khi m t ph n ba phía sau thuỳ thái dương bán c u não trái (ñ i v i ngư i thu n tay ph i) b phá hu . kh p. ti n t i gan hoá m . B n ch t c a màng trong là m t ch t d ng tơ huy t có ngu n g c t máu.

th t lưng. kho m nh. m t s ki m soát vi c th c hi n các thao tác tính toán. hi n tư ng m t kh năng các thao tác tính toán do b t n thương nh ng vùng khác nhau trong não. BMTG nghe. có th phân thành hai lo i: a. BN nông. Ngư i ñ u tiên mô t b nh này là Lipman (1913). trong khi v n duy trì các d ng thính giác sơ ñ ng. n y sinh khi các thuỳ (vùng) ñ nh – ch m – thái dương c a v bán c u não trái b t n thương. nông. bôi thu c sát khu n. 1. BMNLTT tiên phát là s phá hu kh năng hi u ñư c c u t o th t c a ch s (vd. b nh có hai lo i: hư ng tâm và li tâm. bi u hi n hi n tư ng m t kh năng tri giác. cg. BMTG s . B NH MÈO CÀO (y). Có th sau khi b mèo cào kho ng hai tu n. s t nh ho c không s t. s 12 và 21 ñư c c m nh n như nhau). N u th y mèo có bi u hi n b nh d i. ch ăn nông trên b m t da. theo dõi kĩ con mèo. n y sinh khi các thành ph n dư i trư c trung tâm bán c u trái (ñ i v i ngư i thu n tay ph i) b t n thương. k các ngón (n m k chân). BMNNVð hư ng tâm là s phá hu kh năng phát âm các t do r i lo n v tri giác âm thanh ngôn ng . theo dõi di n bi n c a v t thương và theo dõi con mèo. thính giác và th giác ñ i v i các ch s . xu t hi n m t hay nhi u h ch lympho sưng to trong khu v c c a v t cào (nách. ðó là m t bi u hi n x u có th d n ñ n b nh d i. nguyên nhân do b mèo cào. vv. dùng kháng sinh. B NH MONTGORY (nông) x. niêm m c. v t cào xư c nh . B NH M T NGÔN NG V N ð NG (giáo d c). 2. âm thanh. ñ c bi t là vùng ñ nh c a v ñ i não. Ch ng n m gây b nh thư ng g p nh t Vi t Nam Trichophyton . BMNNVð li tâm là s phá hu t ch c v n ñ ng c a các hành ñ ng ngôn ng . B NH N M (y. N u v t cào sâu. BMNLTT th phát n y sinh khi có s r i lo n các ch c năng tâm lí cao c p. ph i gi i quy t k p th i. B NH M T TRI GIÁC (giáo d c). khó phân bi t các con s gi ng nhau v hình d ng. Có 3 lo i BMTG: 1. không hi u ñư c ý nghĩa các d u hi u s h c. ngư i. d n ñ n r i lo n ngôn ng . sinh). B NH M T TI NG NÓI (ngôn ng . băng s ch. ti ng ñ ng quen bi t.B NH M T NĂNG L C TÍNH TOÁN (giáo d c). n y sinh khi các thành ph n dư i sau trung tâm bán c u não trái (ñói v i ngư i thu n tay ph i) b t n thương. th hi n s r i lo n tai âm v . 1861). BMTG nhìn. hay kh năng nh n bi t âm ñi u. nhi u lo i b nh khác nhau da. b n. ph i tiêm phòng d i.). thư ng g p: 1) H c lào (g i chung là n m da) có th khu trú b n (n m b n). hay các ph n cơ th c a b n thân mình khi s mó chúng. Trư ng h p mèo cào bình thư ng. th hi n s r i lo n trong vi c nh n bi t các ñ v t. b nh r i lo n ngôn ng do m t kh năng ki m tra m i liên h gi a m t bi u ñ t và m t ñư c bi u ñ t các ñơn v ngôn ng . Ngư i ñ u tiên mô t b nh này là Broca (Paul Broca. không th c hi n ñư c các thao tác tính toán. do nhi u lo i n m khác nhau gây nên. A. D ch t l n. aphasia. v n ph i x lý v t thư ng ñ y ñ . 3. t ch c nông ho c sâu. r a s ch v t cào b ng nư c xà phòng. th hi n ch v n duy trì ñư c ñ tinh c a th giác nhưng không th hi n ra ñư c các ñ v t và các hình nh c a chúng. ph i ñ n cơ s y t ñ tiêm huy t thanh ch ng u n ván. b nh r i lo n các tri giác khác nhau do s t n thương c a v não và các c u trúc g n nh t dư i v não. b nh m t tri giác ngôn ng ).

k ngón tay. vì nh ng ch t nhi m n m bám vào v t thương ñã có trên da. b. B nh cũng th y cây r ng. Phòng b nh và ph i h p v i thu c ñi u tr b ng cách tránh ho c kh c ph c ñi u ki n nóng m. Onychomycoses). trên da. Thu c tr có m chrysophanic 3%. vùng th t lưng. m m c. làm t n thương niêm m c mi ng. ði u tr lâu dài b ng các lo i thu c di t n m. Phòng b nh b ng lo i b th c ăn c ng. tròn.rubrum (kho ng 61 – 62% s trư ng h p). B t ñ u t b t do ho c b bên c a móng xu t hi n các ñ m tr ng m ñ c. m n. N m h i g ) B NH N M MÓNG (y. nh t là b n. (x. B nh còn th y gà. N m gây b nh cây. B nh ti n tri n dai d ng. B nh khó ch a. khó th . bò. v t con m i n do d ng c p có n m. lo i này thư ng khó chu n ñoán và c n ñư c theo dõi ñi u tr t i các cơ s chuyên khoa. ñ ng v t. 2. k tay. do Piedra bortai gây nên. c khô (phơi không kĩ) xâm nh p qua v t thương vào hàm và lư i. vv. nh n. M t s BN h i g làm g b m c. k mông. r ng răng. s ng r t dai d ng. tuỳ theo ch ng lo i n m gây b nh. N m có th vào máu r i khu trú ng tiêu hoá. nh ng ch nóng và m thư ng b nhi m. Tri u ch ng: ho. i (x. b) N m ph i do Aspergillus fumigatus gây ra các loài chim. Tr em suy dinh dư ng thư ng hay nhi m n m Candida albicans. hi n tr ng b nh lí mang tính ch t ñ c trung ngh nghi p ho c liên quan ñ n ngh nghi p. m c sương cà chua. Da có nh ng v t lông r ng. k chân. Nói chung. các s i n m ti n sâu vào bao lông và r lông. B nh d ch a nhưng lây lan nhanh. ph i. gà. B nh khó ch a. n m gây b nh rơm. m salixilic 5%. sưng r b p c i. xu t hi n các hang trong ph i do các s i n m kí sinh. ng a nhi u trong mùa nóng b c.làm ñ t tóc sát da ñ u ho c cách da ñ u vài mm. có th m t. c n iot salixilic 1 – 2%. ngón chân ho c quanh ngón chân. Nguyên nhân: bò ăn ph i th c ăn c ng. ho c khi b nhi m n m lan to hay n m nóng. lư i sưng to và c ng (lư i g ) làm bò không ăn ñư c và ch t ñói. th c v t. Sporotricus (ñã th y Vi t Nam) gây ra. B NH NGH NGHI P (y). ñ i màu vàng ho c nâu s m. khoai tây. c) N m r ng lông do Ascomycetes làm r ng lông ng a. . ng a. dùng kháng sinh ch ng n m griseofulvine (gricin). BN sâu: các t n thương khu trú sâu trong da th t.… vì con b nh hít ph i bào t n m trong rơm. hai ho c toàn b các móng ñ u b thương t n. Blastomyces. nh ng b nh quan tr ng nh t: a) N m gây u bò do Actinomyces bovis gây ra. Do ñi lai d b ch n thương nên móng chân b nhi u hơn móng tay. trong h ch ho c ph t ng do các n m Actinomyces. k t h p v i bóc móng n u c n thi t. có v y r t m n. c m c. nóng m là ñi u ki n thu n l i cho BN phát tri n. dư i vú. tri u ch ng thư ng th y là nh ng kh i u r t to hàm. thán thư ñay. N m gây b nh v t nuôi) 3. có th t o thành nh ng nút d c theo s tóc ñư c g i là “tóc h t”. sau các móng tr nên d g y. mèo. do tác h i thư ng xuyên và kéo dài c a ñi u ki n lao ñ ng x u. 3) N m Candida thư ng gây b nh niêm m c mi ng tr em (g i là “tưa”) ho c quanh móng tay. chó. g y d n. ph v y b t tr ng nhưng không gây ng a. b nh do n m gây thương t n móng tay và móng chân. C o móng làm xét nghi m có th tìm ñư c loài n m gây b nh. bi u hi n b ng các ch m ho c màng tr ng nh t. 2) Lang ben do n m Microsporum furfur t o thành ñ m tr ng. nâu trên da. lòng móng b t n thương và toàn b móng b bi n d ng. tim. có nh ng BN nguy hi m như ñ o ôn h i lúa. ch y nư c mũi. 4) N m tóc. nh n.

Công nhân có th b BNN ph i ñư c hư ng ch ñ b o hi m nên m i qu c gia ñã quy ñ nh nh ng BNN có nư c mình và ban hành ch ñ b o hi m BNN. B nh b i ph i do silic. nhà có màn che c a ñ ban ngày ru i không vào ñư c. 5. Trư c Công nguyên. chàm ti p xúc.vv. B nh b i ph i bông. nh c ñ u. Hippocrat ñã phát hi n b nh nhi m ñ c chì. B nh nhi m ñ c TNT (trinitrotoluen). vv. 3. ðã l n lư t quy ñ nh nh ng BNN c a nư c mình. các nư c ð c. ñ u c . B nh lao ngh nghi p. Vào th k 19. cu i cùng hôn mê và t vong. Anh. phát ban ngoài da. B NH NGO I C M (y h c dân t c). 2. s mũi. b nh lây truy n. D phòng: ch ng l nh khi th i ti t thay ñ i (gi m chân. th k 20. Pháp. lách. Pline ñã phát hi n nh ng nh hư ng x u c a b i ñ n cơ th ngư i. r i lo n tâm th n. 9. c tay. B nh nhi m ñ c benzen và các ñ ng ñ ng. 15. B nh do Leptospira ngh nghi p. ð n nay ñã có 16 BNN ñư c công nh n b o hi m: 1. 10. B nh s m da ngh nghi p. B nh loét da. chích l . sau ñó gây ng nhi u. B NH NG (y). dùng các thu c di t côn trùng b o v cho ngư i lành. gan. 16. B nh do ru i Glossina (tk. viêm da. h ch sưng to. tránh ru i ñ t như m c qu n áo b t kín c chân. Th k 2. vv. Tuỳ theo trư ng h p b nh. B nh ñi c ngh nghi p do ti ng n. s gió l nh. B nh di n bi n thành hai giai ño n: th i kì ñ u – Trypanosoma vào máu và b ch huy t. con ngư i ñã ch u nh hư ng tác h i c a ngh nghi p và b BNN. gi c ng ngày càng sâu. t 1976 Nhà nư c ñã quy ñ nh 8 BNN ñư c b o hi m và năm 1991 ñã công nh n thêm 8 BNN. Vi t Nam. Galien (Ph. B nh nhi m ñ c mangan và các h p ch t mangan. B nh nhi m ñ c chì và các h p ch t chì. B nh nhi m các tia phóng x và tia X. Italia. thư ng g p các nư c vùng Châu Phi xích ñ o. Phòng b nh: giám sát ru i tsé – tsé. b nh do nguyên nhân bên ngoài xâm nh p vào cơ th ngư i qua ñư ng da và niêm m c.T khi có lao ñ ng. 11. gây viêm màng não. th i kì hai – Trypanosoma vào h th n kinh trung ương. ñi t t. b u giác. ñau nh c mình m y. 12. Hi n . Claude Gallien) ñã t nh ng b nh mà công nhân m m c ph i. B nh b i ph i do amiăng. m i gáy. B nh viêm gan virut ngh nghi p. gây s t. có th c o gió. 4. 14. B nh rung chuy n ngh nghi p. h t hơi. 8. Nh ng th k sau ñó ñã phát hi n b nh nhi m ñ c thu ngân và BNN khác. B nh nhi m ñ c thu ngân và các h p ch t thu ngân. 13. Bi u hi n thông thư ng là s t. T ch c lao ñ ng qu c t (ILO) hi n nay x p BNN thành 29 nhóm g m hàng trăm BNN khác nhau. 7. cho k t qu t t. khi s c ch ng ñ c a cơ th (chính khí) nh t th i b suy y u. ru i tsé – tsé) ñ t và truy n kí sinh v t Trypanosoma cho ngư i. Th k 1.). 6.

di truy n cho các th h con cháu. gi m thính l c. dùng các thu c phòng cho ngư i như pentamidine. Ch t clo h u cơ t n lưu trong cơ th r t lâu. Các ch t lân h u cơ thư ng gây nhi m ñ c c p tính qua ñư ng hô h p. ð chu n ñoán và ñi u tr BN.7.nay. ñ non. tâm lí. vv. Các công trình nghiên c u trên th gi i và Vi t Nam ñã b t ñ u ch ng minh các tác h i nêu trên là do m t lo n t p ch t xu t hi n trong quá trình s n xu t ch t 2. suy như c cơ th . các quái thai.8 – tetracloñibenzo – p – ñioxin).5 – T) dư i hình th c m t h n h p g i là ch t da cam. qua ñư ng tiêu hoá. các khí ng t dùng trong Chi n tranh th gi i I (1914 – 1918). ch t xanh.5 – T. trong s n xu t. chi n d ch Ranch Hand trong chi n tranh ðông Dương l n th hai (1961 – 1971). m t ng . s c kho suy y u d n. tâm th n. vô não do tác ñ ng ñ n b gen m và b . thai ñôi dính. Lào. các ch t di t c . tr ng thái b nh lí do ti p xúc v i các hoá ch t các xí nghi p s n xu t hoá ch t. do chi n tranh hóa h c [các khí ñ c làm ch y nư c m t. suy như c th n kinh.5 – T. kém trí nh . DDVP. các thu c di t chu t. vv. B NH NHI (y). benzen ho c hoá ch t di t côn trùng.).4 – D. vv. nh c ñ u. m t ch t r t ñ c và r t b n v ng gây nên. Trên th gi i t ng x y ra nh ng tai n n l n do các hoá ch t thoát ra t các máy c a các xí nghi p s n xu t [ Xăng Xevedô (Italia) năm 1976. Nhi m ñ c bán c p x y ra khi ñi u tr b ng thu c có thu ngân. ng t và d n ñ n t vong. 2. malathion.4 – D và 2. tr ngư i lao ñ ng có ti p xúc lâu dài. các d t t b m sinh tr em (s t môi. Các tri u ch ng nhi m ñ c thu ngân khá ph bi n (sau nhi m ñ c chì. sinh ho t h ng ngày (hoá ch t trong công nghi p. có tác d ng b o v cơ th trong 6.4.8 tháng. ph n b các tai bi n sinh s n (s y thai. ñiazinon.3. vv. di t c .4 – D. ngư i b nh l a tu i tr em (dư i 15 tu i).mu i. heptaclo. moranyl có tác d ng b o v trong 3 tháng. anñrin. ñienñrin. 666. sinh lí. ch t tr ng. B NH NHI M ð C HOÁ CH T (y). vv.] Tình tr ng nhi m ñ c khác nhau tuỳ theo lo i hoá ch t và li u lư ng dùng. huy t áp gi m. th c ch t là m t cu c chi n tranh hoá h c Vi t Nam. m m t. Cămpuchia. nhi m ñ c c p tính thư ng x y ra l t do nhi m hay u ng ph i m t li u lư ng cao thu ngân (t 100 ñ n 200 mg m t l n). hi n nay ñang nghiên c u cách gi m vi c s d ng và dùng các ch t thay th . tuỳ theo l a tu i. qua da. c t chi.4. gây nhi m ñ c m n tính: r i lo n th n kinh. Các lo i hoá ch t ñư c x p theo nhi u lo i: 1) Các ch t lân h u cơ: parathion (thiophot). các ch t cacbamat. h t hơi. Các ch t clo h u cơ có th gây nhi m ñ c c p tính nh hay n ng: r i lo n tiêu hoá. 2. B NH NHI M ð C THU NGÂN (y). Cũng có nh ng ñ c ñi m riêng v m t gi i ph u. ngoài ra còn các d u hi u khác: nh p tim ñ p. g i là ñioxin (2. h hàm ch. ch a ch ng và ung thư nguyên bào nuôi).). gây ung thư. hoá ch t trong y t ). co gi t liên t c. 2) Các ch t clo h u cơ: DDT. khó th . thư ng nói ñ n nhi m ñ c do các ch t phát quang (làm r ng lá). Ch t lân h u cơ b phân gi i nhanh trong cơ th . T l t vong 60% t ngày th 6 ñ n ngày th 12. trong ñó quân ñ i Hoa Kì r i các ch t phát quang (2. sâu r y h i lúa. Trư c các tác h i c a các ch t hoá h c. Nigara Fanxơ (Hoa Kì) năm 1980]. y h c có m t ngành riêng là nhi khoa. 2.4. Nhi m ñ c m n tính . côn trùng (ru i. m t trí nh . nên ít gây nhi m ñ c m n tính. parathion metyl (vofatox). phát quang).

v t li u l y t ngư i b nh ho c v t th nghi m ñ th hi n các xét nghi m ph c v chu n ñoán. ngư i. ñau d d i. v t nuôi. giai ño n b t ñ nh) v i bi u hi n: vài v t thâm hay tr ng m t. s t liên t c. enteridis gây viêm ru t nhi m khu n c p hay m n tính. b nh nhi m khu n gây viêm ru t. Y h c ñã t ng ch ng ki n nh ng v nhi m ñ c hàng lo t như thành ph Minamata (Nh t B n): nhân dân b nhi m ñ c do ăn cá. s y thai do S. Các b nh nhân ñ u tiên ñư c phát hi n năm 1953.). có th là nh ng m nh mô ho c nh ng t bào. typhisuis. B NH PHÓ THƯƠNG HÀN (y. nư c u ng b nhi m tr c khu n này. b nh Hanxen. B nh than. gallinarum gây b nh b ch l . thư ng th y phát sinh l t . gi m th l c (có th b mù). hen. c m t chung ch các b nh thư ng g p x nóng. nhưng hi n nay T ch c y t th gi i t p trung s chú ý vào b nh s t rét. tìm ra nguyên nhân năm 1959. S. li bì. khi s có c m giác tê d i ho c bì bì (r i lo n c m giác). B nh nhân ch t sau m t th i gian (có th kéo dài vài năm). do tr c khu n phong (Mycobacterium leparae) gây ra. vd. Các BNð ph n nhi u là nh ng b nh nhi m khu n hay nhi m kí sinh trùng. m n tính n ng. dublin. nư c ti u. BP có th ñư c b o qu n ñ làm mô hình gi ng d y và nghiên c u. m . tiên lư ng b nh. sau ñó xu t hi n các d u hi u th n kinh. tên g i chung các th b nh lí ñư ng th . Vi t Nam. d ch t . B NH NHI T THÁN (nông) x. bê. chloreaesuis. Tuỳ theo s c ñ kháng c a cơ th (mi n d ch trung gian t bào). S. Bi u hi n gi ng b nh thương hàn. do S. Vi t Nam ñã thành l p Vi n y h c nhi t ñ i lâm sàng. do S. s mũi mùa g t. b nh phong.thư ng là nhi m ñ c ngh nghi p trong s n xu t. b nh nhi m khu n c p tính ñư ng tiêu hoá do tr c khu n chi Salmonella gây ra (tr c khu n phó thương hàn A ho c B). thư ng ghép v i b nh d ch t l n.. S. k t m c. tk. B NH PHONG (y. l n. B NH PH N HOA (y). các d t t b m sinh tr sơ sinh. B NH PH M (y). ñáng chú ý nh t là BPTH l n. có th gây nhi m khu n huy t. phù ph i quá m n vào mùa xuân. typhimurium. nư c tràn d ch. ph qu n. các d u hiêu viêm th n m n tính. b nh truy n nhi m.). 2. Danh m c BNð có nhi u. xu t hi n khi các h t ph n hoa ti p xúc v i niêm m c có m n c m m t cách ñ c bi t (mũi. bò. viêm kh p. tìm hi u cơ ch b nh lí. nh c ñ u. ñư c hư ng b o hi m. r i lo n tiêu hoá. b nh kh i nhah hơn và t l ch t ít hơn b nh thương hàn. nông) 1. Nhưng các tri u ch ng thư ng nh hơn. Chloramphénicol là kháng sinh ñ c hi u ch a BPTH. b nh phung). B NH NHI T ð I (y). vv. Tri u ch ng: các r i lo n tiêu hoá xu t hi n s m. S. r i lo n tâm th n. các h i s n ñánh b t vùng bi n lân c n b nhi m ch t th i có ch a nhi u thu ngân c a các xí nghi p s n xu t công nghi p thành ph này. lây lan m nh. sán máng. pullorum. lây do s d ng th ăn. Nhi m ñ c thu ngân ñư c li t vào b nh ngh nghi p. b nh có th ti n tri n sang nhi u th khác: th c (khi s c ñ kháng t t hơn) . b nh cùi. Năm 1989. Sau th i kì b nh kéo dài (trung bình 1 – 3 năm) là giai ño n c a th phong b t ñ nh (cg. nhi m khu n huy t. vv. chi trên. b nh h i. gà. BP có th là ch t l ng (máu. ð c ñi m b nh lí là các d u hi u th n kinh xu t hi n bán c p: li t. b nh ñư c chính th c công nh n năm 1965. vv. và t ñó g i là b nh Minamata.

vv. thoáng qua như xay sóng (hay ngáp.). dapsone. a ch y. chăm sóc b nh nhân th t chu ñáo. BP mang tên nhà ph u thu t Anh Pexivan Pôt (Percival Pott) (ngư i ñ u tiên mô t BP). b o h lao ñ ng. chai. nôn. Trong trư c h p ñi u tr không k p th i và không tri t ñ . các n n nhân c a các v n nguyên t . B NH POTT (y. ði u tr : ph i h p 2. Trư c kia. Có th g p các b nh nhân ñư c khám ch a b ng các tia X hay các ch t phóng x . b nh bi u hi n tr ng thái c p tính hay m n tính. Lao xương – kh p). h huy t áp. tháo apxe l nh (n u có). th u (trong trư ng h p s c ñ kháng kém h n ñi) v i các u n i cao. bóng ho c các m ng c p. khó th . l i. ph u thu t n o xương ch t. ñe d a ép tu . . b hơi cao. r t. B NH PHÓNG X (y. Ngày nay. thi u niên b BP nhi u hơn so v i các l a tu i khác. n gõ ñau nhói. Ngư i b nh ñư c t p trung trong các tr i phong. D phòng: th y thu c c n h n ch ch ñ nh các xét nghi m X quang. L a tu i thanh niên. Dây th n kinh (th n kinh tr . lây lan ít và ch m. clofazimin.3 ho c 4 lo i thu c (rifamycine. nh . tk. có th có bi u hi n ch m như m t m i. khó hay m t v n ñ ng c t s ng. r t ít khi kh i b nh. th n kinh hông khoeo ngoài. th c hi n các ch ñ . gây ch t do gi m kh năng t o huy t tu xương. bu n nôn. theo th t ñ t s ng lưng t i ñ t s ng th t lưng. l loét. tk. c n theo dõi. vv. Tuỳ m c ñ và th i gian nhi m phóng x . do nhi m ñ c t mô (ung thư). c . nôn.v i các c ñ ng riêng r hay s p x p thành t ng ñám. lao xương kh p kh p ñ t s ng. vv. lao c t s ng). c t s ng hơi l i phía sau. các tai bi n tiêu hoá (nôn m a. t o thành gù c t s ng vĩnh vi n. ethionamide) có công hi u và tránh ñư c hi n tư ng kháng thu c. ranh gi i rõ. trong ñi u tr b ng tia phóng x . hu thân ñ t s ng phía trư c (m t ho c nhi u ñ t). Phòng b nh: v sinh thân th (t m gi t thư ng xuyên b ng xà phòng. ra m hôi. da nh t nh t.) trong 15 ngày ñ u và làm ch t nhanh. tai n n nhà máy ñi n nguyên t hay các phòng xét nghi m nghiên c u h t nhân nghiên t . n u s m phát hi n có th ch a nhà. Tri u ch ng: ñau nh c t s ng v trí ñ t s ng b viêm lao. bôi thu c sát khu n và băng kín khi b xây xư c. b nh do tác ñ ng c a các b c x ion hoá lên cơ th quá li u lư ng cho phép. tr em…). th trung gian (trong trư ng h p s c ñ kháng trung bình). b nh nhi m phóng x ). mu n x u). có b không rõ r t. các tai bi n máu do teo tu xương xu t hi n sau 2 – 3 tu n. kèm theo ñau r th n kinh. m t c m giác (tê) ho c có khi tăng c m giác. do tia phóng x phá hu máu. các th c a BP bao gi cũng có tri u ch ng tê hay bì bì. c n ch nh hình (cho n m giư ng b t 6 – 12 tháng). gi a lành s o. không dùng chung ñ dùng. quân s . BP ñã có thu c ch a ñ c hi u. Tr ng thái c p tính (ngoài trung tâm n ) v i các tai biên th n kinh làm ch t ngay hay sau vài gi . vv. th n kinh gi a. N u nhi u ñ t s ng b hu . s t. chính sách ñ y ñ cho ngư i s d ng máy ho c ti p xúc v i các ch t phóng x . ch p X quang có hình lún ñĩa c t s ng. phân l ng. hi m g p các ñ t s ng c . lao. Các b nh nhân b nhi m phóng x có th có bi u hi n t c th i. B nh không di truy n.) thư ng viêm to. ñau và d n ñ n tàn ph (co. ph i gia c các ñ t s ng t n thương b ng các m nh ghép h p kim. c t s ng s ñ ra phí trư c. ði u tr : ngoài thu c ch ng lao. ngh ngơi ăn u ng t t (x. BP ñư c x p vào m t trong t ch ng nan y: phong. s t. phóng x t i m c c n thi t (ñ c bi t ñ i v i ph n có thai. qu n áo).

d u ho . sau 4 – 5 ngày ban bay h t. gi v sinh răng – mi ng. viêm màng não. ch các b nh do Rickettsia gây ra. n u có viêm tinh hoàn. ñau trư c tai. Có th ch a ngay b ng châm c u các huy t Giáp xa. ñ ng v t nhai l i. do virut quai b có ái l c cao ñ i v i h th n kinh. chi) ñ . có phát ban ngoài da. n t ban màu ñ . BR do R. an dư ng thích h p cho ngư i làm vi c lâu năm trong các ngh ñ c h i (công nhân . Giáp tôn. m t m i. công nhân làm ñư ng. y). b nh s t Rickettsia mooseri do b chét c a chu t Xenopsylla cheopis truy n sang ngư i (x. ñ u. B NH RICKETSIA (nông. bôi nhi u l nl dùng thu c u ng (b công anh.B NH QUAI B (y). ph n có thai. có nh ng nét chung như: s t có chu kì. ñeo kh u trang. to b ng ñ u ghim. trong 3 tháng ñ u. B NH QUÁNH NIÊM D CH (y) x. Bi n ch ng thư ng g p là viêmtinh hoàn gây teo tinh hoàn. Lây qua các h t nư c b t nh c a ngư i b nh có virut quai b do h t hơi b n ra xung quanh và qua ñư ng hô h p trên xâm nh p vào ngư i lành. v i ñ c ñi m rõ nh t là có nư c trong màng ngoài tim. r a s ch và bôi thu c d u da như h Broc (k m oxit 30g. có th gây d ch và lưu hành truy n qua ngư i khác các côn trùng ñ t. conjunstivea gây viêm giác m c và k t m c m t. n m ngh . Các bi u hi n lâm sàng: s t nh . D phòng: ch ng n ng. Y h c c truy n g i là trái tai. Khúc trì. tuy n nư c b t. Tri u ch ng: s t cao. có xu t huy t trong da (n i bì). B nh do virut gây nên. C n có ch ñ ngh ngơi. ban m c toàn thân. bàn chân). nh c ñ u kéo dài. B nh s t phát ban). b nh ngh nghi p xu t hi n ngư i ti p xúc v i nh a. Phòng b nh: cách li ngư i b nh trong su t th i gian sưng tuy n mang tai. ñôi khi gây viêm tuy n tu . có mi n d ch. công nhân cơ khí. b nh nhi m khu n lây lan có th gây d ch nh . nách.). s n xu t than. N u b nh n ng có th truy n vào kinh can (viêm tinh hoàn) vì kinh can và kinh ñ m có quan h lí bi u. súc mi ng b ng nư c oxy già (1 thìa canh vào m t c c nư c) ho c nư c mu i. burneti v i tri u ch ng như b nh cúm có s t và b nh so R. Tam âm giao. di n bi n nh . nhai nu t khó và sưng tuy n mang tai c hai bên. Huy t thai. n i h ch nhi u nơi (c . BR có th gây d d ng cho thai nhi ( h tim – m ch. canis v i ñ c ñi m là s t cao. Bi u hi n: ph n h (m t. vv. ñ ng v t. tr ng thái li bì. tinh hoàn. B NH S M DA NHI M ð C (y). b nh lây. tai. phong. B NH RUBÊÔN (y). g p s t Queensland (s t Q) so R. tiêu hoá như m t d nguyên. B nh nh y nh t. ð ñ phòng các tai bi n sinh s n. châm c u thêm các huy t Thái xung. than. bôi nhi u l n. ng a và s m lan r ng sang các ph n da khác. Các ch t gây b nh có th tác ñ ng tr c ti p trên da ho c qua ñư ng hô h p. b n). lanoline 30g. ruminantium gây ra c u. làm cho cơ th tăng c m ng ñ i v i ánh sáng. d u nh n (công nhân lái tàu ho . c n tiêm ch ng cho các em gái vào lúc 12 – 14 tu i ho c trư c khi l y ch ng. do phong ôn vào mũi mi ng k t h p v i nhi t tích thư ng v và ho u t can ñ m. các ph n ng huy t thanh (ngưng k t v i Proteus X19). c . m t. vaselin 40g).). Thu c nhóm này Vi t Nam có b nh s t tri n sông Nh t B n do Rickettsia isutsugamushi và do mò ñ t. dùng thu c bôi t i ch như b t chàm (thanh ñ i) hoà v i d m thanh. h khô th o). dùng h t g c mài v i d m thanh cho s n s t. vv. t l i mang tai (kinh thi u dương). (s c u ng). chó do R. dê. b o v da b ng cách bôi kem ch ng n ng (kem quinine 5% ho c kem tanin 5%) trư c gi làm vi c. gan bàn tay. phát ban (không phát ban m t.

thi u máu. di n bi n và k t thúc c a b nh. Tiên lư ng x u. Brucellosis). suis. lo i th i nh ng con nhi m b nh. Phòng b nh: cách li. quy lu t phát tri n và k t thúc c a m t b nh. 2) B nh c u và dê: BSTTT ñư c phát hi n ñ u tiên v i tên g i là s t Malte (mélitococcie). Khuynh hư ng hi n nay cho là ch có m t Brucella. ch y máu chân răng. xương. B nh thư ng th y nh ng ngư i làm ngh chăn nuôi. B NH SCOBUT (y). B. thú y. b nh nhi m b silic ph i hay thêm lao ph i. ch y u do B. làm ñư ng. dê). Nguy hi m hơn c là Brucelle melitensis có th truy n sang ngư i. nhưng cũng có th do B. quy lu t c a giai ño n b nh. mua bán súc v t. . bao g m các cơ ch và quy lu t chi ph i quá trình phát sinh. k t thúc. BS h c là khoa h c nghiên c u v các cơ ch . nhưng ít k t qu . b nh truy n nhi m m n tính do m t trong ba bi n ch ng c a vi khu n Brucella: Brucella melitensis ( c u. BS c a cơn s t g m giai ño n ch t gây s t tác ñ ng lên trung tâm ñi u hoà nhi t và s thay ñ i chuy n hoá c a cơ th . Nhưng n u không ch a k p th i. quá trình viêm). b nh s t Malte. thu th ñi bi n dài ngày. Thương t n xơ hoá: Chu n ñoán khó. abortus và B. 3) B nh l n do Brucella suis. b nh thành m n tính v i viêm kh p. b nh s t ñiên). thư ng có trên 50% ngư i b nh silico b nhi m b nh lao. làm bò cái s y thai. các b nh chung ho c m t quá trình b nh lí nói chung (vd. vv. kh i phát. B nh gây s y thai. m t s a và nhi u bi n ch ng. xét nghi m ít khi tìm th y tr c khu n lao. b nh s t làn sóng. thư ng có triêu ch ng viêm túi tương m c (gáy. B. BS c a m t b nh nhi m khu n có th g m: cơ ch . v sinh. ti p ñó là các giai ño n thân nhi t tăng lên. 1) B nh bò (tk. Ph i x lí môi trư ng ô nhi m. viêm d ch hoàn. tù nhân). 4) B nh ng a do B. cơ th suy ki n d n. B NH SINH (y). vai). phát tri n. r i s t cao hơn. b nh thi u vitamin C. bi u hi n: s t nh .). ði u tr b ng kháng sinh. Tri u ch ng: b t ñ u s t nh . an toàn lao ñ ng các xí nghi p có nhi u b i. r i gi n ñ nh m c cao và sau ñó tr v bình thư ng v i m i cơ ch . B NH S Y THAI TRUY N NHI M (nông. abortus (bò). viêm kh p xương. nh ng bi n ch ng nói trên không thành nh ng lo i riêng. ra m hôi ban ñêm. toàn phát. vv. D phòng b nh: ñ y m nh vi c b o h . vitamin C li u cao và thu c nâng cao th tr ng. có th tiêm phòng lao b ng BCG. Ph i b nhi m silic t o ñi u ki n thu n l i cho tr c khu n lao phát tri n. s y thai ho c ñ non l n cái. abortus. ch y máu da. Chưa có văcxin có hi u l c l n. viêm màng não. b nh Bang): b nh truy n nhi m m n tính do Brucella abortus. B NH SILICO – LAO (y). T l tái phát cao.lái tàu. melitensis. nhi t ñ lên xu ng th t thư ng (làn sóng). ði u tr b ng các lo i thu c gi i m n c m. viêm d ch hoàn l n ñ c gi ng. M t s qu n th ngư i có ch ñ ăn kém hay không cân ñ i cũng có th m c BS (vd. nhưng cũng lây qua s a và s n ph m c a s a. bò ñ c b viêm d ch hoàn hay viêm ng d n tnh.suis. N u b b nh r i ñi u tr kéo dài. melitensis. b nh mélitococcie. b o ñ m ch t ñ c h i dư i m c an toàn quy ñ nh. cơ. ñ c ñi m: viêm kh p xương. Văcxin phòng b nh: dùng gi ng g c Buck 19 và gi ng g c 45/20. sát nhau và không sinh ñ . 5) B nh ngư i (tk. có khi B. có th gây t vong. Vd. nhưng cũng có khi do B. Chu n ñoán b nh b ng ph n ng huy t thanh ngưng k t ch m hay nhanh và ph n ng th nghi m vòng v i tiêu b n s a. quy lu t c a m i giai ño n ñó. vv. suis (l n). viêm cơ b p. abortus hay B. r i lo n tiêu hoá.

). BS khá ph bi n theo mùa. Tri u ch ng: rũ. ho. B nh Ricketsia) B NH S T V T (nông). do r n. ph i. Ngư i có th b lây. Ti p ñó l n lư t m c ñ n thân mình và tay chân. Lây do s d ng th c ăn. Có th chu n ñoán s m b nh. S t 3 – 4 ngày thì s i m c. B NH SINH H C (y) x. n u ti n tri n thu n l i. Trư c k nguyên kháng sinh. ñi u ki n ăn quá thi u v sinh. viêm não. nông. dùng kháng sinh b nh kh i nhanh. mi m t sưng nh . sau phát hi n th y m t s chim khác và gia c m: gà. b nh s t ch y r n). B nh lây 5 ngày trư c và sau khi s i m c. Ti n s b nh. B NH S I (y). ch còn t n t i l t m t s vùng nghèo kh . ñ i di n v i các răng hàm (d u hi u Koplic). sau kho ng 2 tu n. Kháng sinh tétracycline ch có tác d ng h tr cho vi c ph c h i nư c và ñi n gi i. n u khám b nh th y m t ñám các n t ch m tr ng m t trong má. Ch a s m và ñúng cách b ng ph c h i nư c và các ch t ñi n gi i. v t. viêm màng não. vào cơ th ngư i do các v t xư c da. nư c mũi. ch y nư c m t. BS gây bi n ch ng n ng: viêm ph qu n. t l t vong th p. ð n ngày th b y. vv. ch y và ve. b nh truy n nhi m c p tính ñư ng tiêu hoá do ph y khu n t (Vibrio cholerae) ñư c Koch (Robert Koch) phát hi n năm 1883 và t 1957 ñư c phát hi n do lo i En To (El tor) gây nên. b nh d u d n. ñi t . b nh d ch r t d lây. l i. Vi t Nam. nhi m khu n huy t (thông thư ng là do màng não c u khu n. r i ñ n trán. s i bay. nôn nhi u. có m t v d ch l n x y ra năm 1944. tk. ngư i b nh ch t trong vòng 12 – 36 gi . b nh Rickettsia c ñi n lây lan. b nh nhi m khu n lúc ñ u lây lan chim v t. b nh v i nh ng tri u ch ng n i b t: ch y máu. thành d ch.B NH SINH CH Y MÁU (y. m t hơi ñ . Nguyên nhân: b nh t mi n. nhanh chóng d n ñ n tình tr ng ki t nư c và tru tim m ch. B NH S (y) x. do virut gây lên. có trong phân c a r n. t l t vong r t cao. B NH S T PHÁT BAN (y. nhìn th y ñư c dư i kính hi n vi. khó th . t l ch t cao. viêm tai gi a. ñ l i trên da nh ng n t màu hơi thâm. B nh còn lưu hành Châu Á và v n có nguy cơ lan r ng thành d ch. B nh xu t hi n ñ t ng t: a ch y nhi u l n liên t c. Th i gian b nh 15 ngày. tiêm ch ng cho cư dân quanh vùng có b nh. không ăn. B nh b t ñ u b ng s t cao. t 1945 ñ n nay không th y xu t hi n b nh (x. Hi n nay trên th c t . xu t huy t dư i da. ng ng. D phòng: v sinh s ch s . Vi dinh gây b nh là m t loài Rickettsia. có th b cam t u mã. vv. n i ban (dát và ñ m xu t huy t). Trong trư ng h p b nh n ng. ch t lư ng) và có th c a mao m ch. ngư i b nh kh i nhanh. di t r n. dư i niêm m c (mũi. Phòng b nh: cách li tr b lên s i v i tr lành. N u v sinh răng mi ng kém. h i ch ng ch y máu). B nh sinh. m t. b chét truy n sang ngư i. tk. Tác nhân gây b nh là Rickettsia. làm gi m th i gian và kh i lư ng a . nư c u ng b ô nhi m ph y khu n t . n u không ñư c ph c h i nư c ñi n gi i. B NH T (y). ð u tiên m c sau tai. b chét. b nh coi như ñã ñư c thanh toán trên ph m vi toàn th gi i. b câu. Vi t Nam. N t s i màu ñ h ng. toàn nư c. Tiêm văcxin phòng b nh s i cho tr t 9 tháng ñ n 11 tháng tu i. B t ñ u ñ t ng t s t cao. xu t hi n các r i lo n th n kinh gi ng như trong b nh thương hàn. chim s .) kèm theo các bi n ñ i b t thư ng c a ti u c u (gi m s lư ng.

ch gây mi n d ch ng n và không v ng b n. B nh tích ñ c trưng: máu không ñông. công nhân công nghi p x lí các s n ph m ñ ng v t).7 ‰ dân s ). thiêu xác ñ ng v t b ch t. B c B (1956 – 1957). các n t ph ng v ra ho c khô ñi. ñ ng th i rút ng n th i gian ñào th i ph y khu n t . Tiên lư ng tuỳ thu c vào th b nh. ch còn nh ng trư ng h p l t . c m xúc ngày càng khô l nh. Phòng b nh: ch y u là dùng nư c s ch. duy trì ngu n b nh ñ a phương.). Vi t Nam t l ch t b nh cao nh t trâu. do bào t c a Bacillus anthracis ñư c b o t n trong ñ t th i gian lâu. trong l i nói. B nh lây do ti p xúc tr c ti p v i ñ ng v t b b nh (m xác. o giác (vd. tetania). B NH THAN (nông. c u. nhi t thán). dê. bàn chân du i th ng. b nh tâm th n n ng. các n t ph ng r t ng a. vv. xu t hi n làm nhi u ñ t (3. th c hi n ăn chín. ñôi khi thanh qu n b co th t có th gây ng t th . các th n ng là th nhi m khu n máu và ph i. có nh ng n t loét màu ñen da và phù n . B nh thư ng có các d ng: hoang tư ng. Văcxin ch Vi t Nam dùng tiêm phòng theo k ho ch ñã góp ph n h n ch b nh. B NH THU ð U (y). không ñ l i s o. Phòng b nh: tiêm văcxin cho gia súc. B nh nh ch có bi u hi n a ch y vài l n trong ngày và có th t kh i (ho c dùng các viên berberine. opium. dư i da ñ u và toàn thân. b nh nhi m khu n c p di n gia súc (bò. B NH TÂM TH N PHÂN LI T (y). B NH TÊTANI (y. 1) ngư i có b nh. r i ñ n ng a. Có bi n ch ng như viêm não nhưng r t hi m g p. B nh có nhi u hơn phía b c và thư ng phát và mùa nóng sau nh ng cơn mưa to ( ñ ng b ng) và mùa ñông khô hanh ( mi n núi). ngón tay ch m l i.ch y. nh c qu . gi ng các h t sương. lá lách sưng to. tâm th n gi m sút. nguyên nhân chưa rõ. thư ng là lành tính. d . l n. v i bi u hi n: co gi t ñ u chi. gi m năng tuy n c n giáp. qu n lí phân ngư i (không s d ng phân tươi bón cây). ngư i b ám nh là mình b tia laze chi ph i ho c nghe th y các l i nói bình ph m hành vi c a mình). phanh th t) ho c gián ti p qua các v t ph m b ô nhi m (len. tk.) v i m t ly nh rư u rum. u ng nư c sôi. bò. không b lõm gi a. gây ch t nhanh. B nh thư ng phát dư i d ng c p tính: nhi m khu n huy t. ph t . sinh khương. Ngư i b nh s t nh . 2) súc v t. b nh nhi m khu n do m t virut thu c nhóm ecpet (herpès). ý nghĩ nghèo nàn. th i gian phát hi n và ñi u tr s m hay mu n. bò… b b nh. vv. ñóng thành v y. ñ t) ho c (r t hi m) do hít ph i bào t (th ph i th ch i len) hay ăn ph i th t b nhi m khu n n u chưa chín kĩ (th ru t). ði u tr . y. b t th t ô nhi m). nôn nhi u do các b nh khác nhau. vi c tiêm phòng văcxin t ít có giá tr th c t .4 ñ t) cách nhau kho ng 3 ngày. r t d lây.) do Bacillus anthracis. Nh ng v d ch quan tr ng nh t ñã x y ra Nam B (1941 – 1942). tiêm văcxin cho nh ng ngư i ti p xúc (ngư i làm công tác thú ý. b nh ph bi n các nư c khí h u nhi t ñ i. hành vi có s thi u hoà h p d kì khó hi u. thư ng b t ñ u t tu i tr và có khuynh hư ng ti n tri n m n tính. ph bi n (có th chi m kho ng 0. Có th dùng h tr m t s v thu c nam (tr n bì. có máu ñen như than ch y ra t các l t nhiên xác ch t. Thuy t ñ i không m xác súc v t ch t b nh vì máu rơi vãi ra s làm bào t vi khu n t n tr trong ñ t. không ăn th t trâu. B nh có th truy n t ñ t (bào t trong ñ t) và th c ăn nhi m khu n (th t b nh. tình tr ng canxi trong máu gi m. Hi n nay. ngư i b nh m t d n quan h v i xung quanh. hi u su t lao ñ ng. Hay g p trong m t s trư ng h p: còi xương. vv. có th truy n sang ngư i. g p ch y u tr em.

T tu n th ba. lư i ñ d n t trư c ra sau và ñ r c. vv. b nh lui d n. Khi viêm t c.). B nh có kh năng lây lan 3 ngày trư c và 5 ngày sau khi phát ban. ði u tr : dùng chloramphénicol ho c ampicilline. b nh nhi m khu n c p di n do tr c khu n thương hàn Salmonella typhi gây ra. B NH TIM (y).ch y u là ch a tri u ch ng ng a: c t ng n móng tay. có th phát hi n ñư c b ng thăm khám lâm sàng ho c xét nghi m (siêu âm. Ch a b nh: dùng pénicilline cho u ng. ch y u là xương ngón tay và ngón chân. vv. chúng t o thành nh ng h t m to c h t ngô. Nh ng ngư i ti p xúc v i b nh nhân c n ñư c ngáy h ng c y tìm liên c u khu n. màu ñ . viêm. thư ng kèm theo lách to và d u hi u th n kinh như li bì. Hocmon phát d c trong BTC và b nh kh ng l ñư c s n sinh ra nhi u do t bào u. b nh Bazơñô. Có hai lo i: BT b m sinh (tiên thiên) phát sinh t khi còn là bào thai. gi gìn tay s ch ñ kh i làm nhi m khu n các n t ph ng lúc gãi. Phòng b nh: cách li ngư i b nh 8 – 10 ngày cho ñ n lúc t t c các n t ph ng ñóng v y. ñau kh p. B nh lây t phân ngư i theo ñư ng ăn u ng (th c ăn ho c nư c u ng b ô nhi m). phát ban toàn thân (d u hi u ñ c thù). B NH TRĨ (y). m i khi ñi ngoài. tình tr ng b t thư ng.) ho c do nhi u b nh khác (thi u máu. v sinh môi trư ng (phân. Nguyên nhân thư ng do u lành tuy n yên lo i t bào ưa axit. da bong v y. kho ng ngày th 7 thì ban bay. k c t ch c liên k t và các ph t ng). B nh có th gây bi n ch ng viêm kh p c p ho c viêm c u th n c p. Triêu ch ng: s t tăng d n và kéo dài. b nh lí x y ra tim. BT ñư c chia làm 2 lo i: BT n i và BT ngo i. ñi ngoài xong búi trĩ l i t t vào trong h u môn. ñau h ng. r t ñau. m c n t h ng ban b ng và ng c vào tu n l th hai. Phân bi t v i b nh kh ng l cùng do m t nguyên nhân nhưng xu t hi n s m ngư i tr khi s n n i các ñ u xương còn ho t ñ ng. BT m c ph i phát sinh sau khi ñã l t lòng m . thông tin. D u hi u c a BT nhi u và ña d ng. mê s ng. không vào ñư c trong h u môn n a. nhưng cũng g p các cơ quan khác (xương m t. BT ngo i khi các búi tĩnh m ch n m 1/3 dư i ng h u môn. Phòng b nh: cách li b nh nhân. ñi ngoài ra máu tươi sau khi ñi h t phân ho c vào cu i bãi phân. v sinh dinh dư ng. ðôi khi có bi n ch ng nguy k ch: xu t huy t hiêu hoá và th ng ru t. ñ c bi t tu i thi u niên (th p tim. n u k t qu dương tính ph i cho dùng pénicilline như ngư i m. B NH THƯƠNG HÀN (y). nư c. phân l ng ho c táo. xương hàm. ng h u môn b h p l i. vv. B NH TINH H NG NHI T (y). s n sinh ñ c t gây ra.). Cũng có khi b v . Khi các búi trĩ căng. B NH TO C C (y). niêm m c h ng ñ . sau m t th i gian búi trĩ to. B nh b t ñ u v i cơn s t cao ñ t ng t. Tuỳ theo v trí c a các búi trĩ. ñau và r t rát. b nh to các ñ u xương. BT n i khi các búi n m 2/3 trên ng h u môn v i tri u ch ng chính: lúc b táo bón.). b nh truy n nhi m tr em do liên c u khu n tan huy t nhóm A khu trú h ng. m ch thư ng ch m. b nh các búi giãn c a các ñám r i tĩnh m ch trong thành ng h u môn. búi trĩ lòi ra ngoài. C n có cách ñi u tr thích h p theo ch d n c a th y thu c. ñi ngoài khó. N t ban to b ng ñ u ñinh ghim. vv. Trong giai ño n ñ u. ch y máu kèm theo m t ít ch t nhày d nh m v i b nh ung thư ñ i tràng và . Phòng b nh: dùng văcxin TAB.

ph i ñ n b nh vi n ñ khám và ch a theo ch ñ nh c a th y thu c ñ tránh các bi n ch ng có th x y ra sau khi m . b t ñ u t cơ nhai lan d n t i cơ gáy. T các kích thích nh (ti ng ñ ng. Tri u ch ng: co c ng h . t o nên tư th u n cong (u n ván). virut) trong cơ th . Nguyên nhân chưa th t rõ. Phòng và ch a b nh: dùng anatoxine (gi i ñ c t ) và huy t thanh kháng u n ván. không dùng bông băng chưa ñư c ti t khu n. không r t thu c lào. (x. vùng. viêm tuy n giáp t mi n Hashimoto. T mi n d ch. cu n mũi teo. kiêng rư u và gia v nóng. có nhi u v y th i. X. Ngành tâm th n h c Vi t Nam hi n nay dùng thu t ng “nghi b nh” thay cho thu t ng “b nh tư ng” và xem ñó là m t tri u ch ng có th g p trong nhi u b nh tâm th n. Vd. B NH T MI N D CH (y. B NH U N VÁN (y. G n ñây.tr c tràng. viêm c u th n t mi n. lúc ñ u là c c b sau lan ra toàn thân. b nh phát l t nhưng có khi thành nh ng b nh nh l n con và c u con. phòng b nh b ng cách ch ng táo bón: v n ñ ng. Do ñ c t c a vi khu n t i các v t thương kích thích t bào th n kinh v n ñ ng nên có các biêu hi n lâm sàng ñ c hi u: co c ng và ñau các cơ. cơ lưng và các chi. ánh sáng). gi gìn s ch s . B NH TRÙNG XO N (nông) x. s ng mũi có th lõm hình yên ng a. cho r ng ñi u ñó là không bình thư ng r i sinh ra lo l ng. thư ng có nguyên nhân t ñ t (nha bào vi khu n t n t i lâu trong ñ t). xu t hi n các cơn co gi t cơ. L a tu i già m c nhi u hơn l a tu i tr . gây thành nh ng v d ch. làm t n thương mô và r i lo n ch c năng c a cơ quan mang t kháng nguyên. có khi ra c m t nư c hay m t l c ñ a. vv. xu t huy t gi m ti u c u chưa rõ nguyên nhân. ñi u tr còn khó khăn. tk. B nh ñ a phương).) mà không có khuynh hư ng lan r ng. nhi m khu n do vi khu n Clostridium tetani. vo khu n các v t thương. ñ ng v t. không ñ l i mi n d ch cao. G i là d ch hay d ch t khi BTN lan r ng ra c m t vùng. u ng thu c nhu n tràng ho c ñ t thu c t i h u môn (viên hình ñ u ñ n). b nh t mi n). B NH TƯ NG (y). vv. b nh luput ñ h th ng. B nh không lây. b nh thư ng do s k t h p c a t kháng nguyên và t kháng th . các v t ñ ng d p. m c ñ nh . m t s tác gi cho r ng các t kháng th và các ph n ng k t h p gi a t kháng nguyên và t kháng th không ph i là nguyên nhân gây ra BTMD mà s xu t hi n các kháng th ch là h u qu c a BTMD. nông). m t s b nh có th thành d ch hay ñ i d ch lưu hành. B nh Leptospira. B nh nhi m khu n cũng do s phát tri n c a m t tác nhân sinh v t gây b nh (vi khu n. gi m b ch c u t mi n. b nh nhi m ñ c. còn có khái ni m b nh lưu hành ñ a phương ñ ch nh ng b nh lưu hành m t vùng nh t ñ nh (tr i. Nh ng ngư i làm vi c trong tư th ng i liên t c (lái xe. Nam b BT nhi u g p hai l n n . m t s b nh m c ph i do s phát tri n c a tác nhân sinh v t gây b nh (vi khu n. nhân viên văn phòng) cũng d b . B NH TRUY N NHI M (y). N ng hơn. B NH TRĨ MŨI (y). virut). b nh viêm mũi teo. thoát ra mùi r t th i. s hãi và nghĩ là mình có m t b nh th c s . Trong các BTN hay nhi m khu n. thi u máu tan máu t mi n. làng. tr ng thái b nh trong ñó ngư i b nh nh n th c không ñúng nh ng c m giác hay nh ng bi n ñ i trong cơ th mình. kh u giác gi m sút ho c m t h n. có th truy n ñi d dàng b ng lây lan. h c mũi r ng. m t s b nh ch phát l t .

gi m b t ngày b nh nhân n m vi n. BV ñ u tiên là cơ s y t ñư c các nhà th Thiên Chúa giáo l p ra t th k 16 Châu Âu ñ ch a b nh cho nh ng b nh nhân không ch a ñư c gia ñình (b nh nhân n ng. có th liên k t v i nhau thành m ng. B NH XÁ (y) x. ngăn n p. chuyên ngành như BV nhi. vô khu n. vv. cơ s chuyên khám và ch a b nh cho b nh nhân. BV ph s n. 5) Ph bi n ki n th c y h c. có t l t vong cao. nh ng v n ñ c n thi t ñ i v i s c kho nhân dân. con v t b kích thích cao ñ . ñ u g i. tránh s lây chéo gi a các b nh nhân. BV tâm th n. b nh do virut có ái l c v i dây th n kinh gây ra. tâm th n. an dư ng. phát tri n m ng lư i các tr m y t cơ s . Kho ng 15 – 30% trư ng h p b BYN có liên quan ñ n y u t gia ñình. vv. m t h t. nâng cao dân trí. vv. 2) Nghiên c u khoa h c chú ý các lĩnh v c y – sinh h c và y – xã h i h c. ñ b nh ít tái phát và không chuy n bi n n ng. khu trú ch y u nh ng ph n tì. B NH VI N (y. B NH ZONA (y). BV m t. chăm sóc s c kho t i gia ñình sau khi b nh nhân ra vi n. t ch c y t chăm sóc s c kho t t… có th kh ng ch và thanh toán m t s BXH. lao. tr t t . n i ti t. hi n ñ i phù h p v i s phát tri n c a m i nư c. v sau phát m n . b nh hoa li u. b nh binh trong các ñi u ki n ho t ñ ng ngoài doanh tr i th i chi n cũng như trong di n t p th i bình. Ngày nay. Bi u hi n: kh i ñ u da ñ . nh hư ng nhi u ñ n s c kho nhân dân. tránh làm vi c n ng. tâm th n. Vi t Nam. 4) C i ti n t ch c và phương th c ho t ñ ng . có th da ñ u ho c lan ra toàn cơ th . ñ có th khám và ñi u tr . Có kh năng ñi u tr b ng kháng sinh. ñ m b o các ñi u ki n sinh ho t cho b nh nhân ñ y ñ . m t BV hi n ñ i có các nhi m v : 1) Ch a b nh b ng các kĩ thu t ti n b . chuy n b nh nhân ra ñi u tr nga i trú (ñi u tr t i nhà). B nh nhân ph i ñư c theo dõi. B NH V Y N N (y). b nh nhân lây. B NH XÃ H I (y). vv. m t s loài v t. các b nh v n i t ng. ñi u tr thu c thích h p theo t ng giai ño n c a b nh. 3) ðào t o cán b y h c và th y thu c. BUV thư ng th y trâu và l n ñ c sau khi thi n không ñ m b o v sinh. ngh ngơi. ñ n s phát tri n kinh t – xã h i do b nh nhân m t kh năng lao ñ ng t m th i hay vĩnh vi n (vd. vv. do t l m c b nh cao m t vùng ho c trong ph m vi c nư c. có c m giác ñau nh c. nhà thương). V i s phát tri n kinh t xã h i ngày càng cao. B nh vi n. vùng xương cùng. nóng rát d c theo m t vùng dây th n kinh.). D u hi u chính: s n ñ . bư u c . tên chung ch nh ng b nh có nh hư ng l n ñ n toàn xã h i. s t rét. ph v y tr ng như n n. nhi m virut và t mi n.). cacbon hiñrat. có tính ch t lây lan. b nh phong. ngư i nghèo. ñè như cùi tay. Có nhi u lo i BV chuyên khoa. Có thuy t hư ng v căn nguyên nhi m khu n. xây d ng n p s ng văn minh (s ch s .).cơ vân. tk. Phòng b nh: dùng huy t thanh phòng b nh khi con v t b thương ho c tiêm phòng b ng anatoxine.). th n kinh. b nh toàn thân liên quan ñ n r i lo n chuy n hoá (các ch t lipit. Có nhi u hình th lâm sàng. tránh các ch n thương v th n kinh. BV dã chi n là cơ s y t quân ñ i có nhi m v c u ch a cho thương binh. s ch s . d bong khi c o. B nh nhân thư ng lưu trú m t s ngày. ch ng suy gi m mi n d ch m c ph i. b nh gi i h n trong vài nhóm cơ b p.

ngư i b b nh ñái tháo ñư ng. màu s c. C p c u ngo i khoa: ñem ngay ñ n cơ s y t ñ rút nư c ti u ra (ch c hút bàng quang. BI N D (sinh). ho c khi BZ khu trú m t. to. Nguyên nhân: gi m c m giác thèm ăn (trong b nh suy sinh dư ng. thư ng m c thành c m. ñ t bi n h gen. tk. các d ng BD có hai hay nhi u tính tr ng riêng bi t khi có hai ho c nhi u alen c a m t gen ph c trong qu n th như nhóm máu ngư i. tình tr ng không mu n ăn.nư c ch a d ch trong. vùng c nh sư n. th n v n s n xu t nư c ti u. ngư i già. b nh tâm th n. hình d ng tán cây. quá trình xu t hi n nh ng khác bi t gi a các cá th ho c nh ng cơ quan riêng bi t (kích thư c. ngư c l i.). BD liên t c). ngư i ta phân ra: BD di truy n và BD không di truy n. BD di truy n ñư c chia ra: BD t h p và BD ñ t bi n. sinh hoá và các cơ quan khác nhau như h t. hình bán c u. D u hi u: b ng dư i ñau. th i gian sau ñ . thay ñ i tâm lí. BD có th phát sinh nh ng tính ch t khác nhau v gi i ph u. thì b nh thư ng n ng. cơ th thi u k m. Nguyên nhân: t c do chư ng ng i v t trên ñư ng ni u bàng quang – ni u ñ o (s i c bàng quang. D a trên nguyên nhân. loét và c m giác ñau nh c tăng hơn. t p quán sinh ho t ( m t s thi u n 15 – 20 tu i. căng. ñ t bi n nhi m s c th . m n nư c hoá m . vv. thành ph n hoá h c…) và nh ng ch c năng c a sinh v t. d n ñ n xu t hi n nh ng tính tr ng và tính di truy n m i c a sinh v t. ñ ng th i ph i tìm nguyên nhân gây bí ñái và ch a theo ch ñ nh c a th y thu c. ng c. tiêu dùng lư ng th c ăn th p hơn m c bình thư ng.). rách hay d p nát ni u ñ o. làm thành m t qu c u. BD ñ t bi n có vai trò quan tr ng trong nghiên c u lí thuy t c a di truy n h c và các lĩnh v c khác trong sinh h c. các tính tr ng các cây ñ u trong thí nghi m c a Menñen g i là BD ch t lư ng. Các thương t n khu trú m t. u xơ. s p x p không ñ i x ng và không lan sang bên ñ i di n c a cơ th . th c v t. Phương pháp nghiên c u BD t t nh t là tr ng th c nghi m theo kh o nghi m xu t x (kh năng di truy n c a các BD ñ a lí) ho c kh o nghi m h u th c a cây tr i ñư c ch n l c (xác ñ nh kh năng di truy n c a BD cá th ) trong nh ng ñi u ki n khác nhau. BĂ kéo dài d n t i thi u hay suy dinh dư ng. thông ñái qua ni u ñ o). bí ñái). tác d ng c a m t vài lo i thu c. vv. thi u protein – năng lư ng n ng. t n thương trung tâm “ñói” vùng dư i ñ i th . BD di truy n là cơ s th c ti n cho ch n gi ng cây tr ng. m i gen có m t hi u qu nh ) g i là BD s lư ng (cg. g y…). cánh tay. c . thu c d u th n kinh và kháng sinh c n thi t theo ch ñ nh c a th y thu c. ho i t . v và ñóng v y. v i các thương t n xu t huy t. ði u tr : dùng thu c gi m ñau. cơ th t cơ tròn c bàng quang do ph n x . Nghiên c u cá BD cá th (s phân hoá gi a các cá th trong qu n th ) do nguyên nhân di truy n và BD ñ a lí (do tác ñ ng ñ ng th i các nhân t sinh thái và các quá trình di truy n ph c t p khi hình thành khu phân b loài) có ý nghĩa trong ch n gi ng cây tr ng. ph n. ăn u o i. Các BD trong ñó cá th c a qu n th mang tính tr ng trung bình và các thành viên khác trong qu n th có tính tr ng thay ñ i quanh giá tr trung bình ñó (thư ng là lo i tính tr ng ña gen . BÍ TI U TI N (y. v t nuôi và vi sinh v t. không ñái ñư c m c dù mu n ñái d d i. ung thư tuy n ti n li t. hình thái. BD ñ t bi n d a trên c u trúc c a gen và các nhi m s c th . có b n lo i: ñ t bi n gen. hình dáng. ñ t bi n t bào. có kèm theo m t kinh. ch n thương vùng ñáy ch u làm ñ t. nư c ti u v n xu ng bàng quang bình thư ng nhưng tích l i ñ y căng bàng quang. Ch a nguyên nhân gây bi ng ăn: . BI NG ĂN (y). sinh lí.

s a m v n là th c ăn ñ m b o nh t bù ñ p nư c và ch t dinh dư ng k p th i cho tr nh . m ch nha. suy tim hay ñang ñi u tr b nh b ng các thu c ch ng ung thư. th n. S a m là ch t dinh dư ng t t nh t cho tr nh . khi chưa có thu c ñ c tr lao. t o nên chuy n ñ ng c a ch t l ng ho c các phân t bao quanh. BU N NÔN (y) x. ñang m c nh ng b nh lây lan (viêm gan virut. th n khúc. tr ng thái mu n ng . x y ra sau m t th i gian lao ñ ng làm cho cơ th m t m i. Có th có hình kh i.) thêm. BI U MÔ (sinh). lao ñ ng và ngh ngơi c a ngư i m và cách cho bú. vv. Khi tr ñi tư t. Nhân ñ . rau. Nh ng mô lót bên trong xoang cơ th g là BM gi a. AIDS. . sau khi u ng rư u. d ng lông hay v y. th t. ph thu c vào hình d ng c a các t bào và trong m t s trư ng h p g m m t t bào nhu BM da. khi ñó c n cho tr em ăn sam (b t. lái xe trên các ñư ng cao t c. vv. Các mô ñơn ñ c hình tr ho c kh i s p x p ch t ch v i lông nhô ra trên b m t t do g i là BM tiêm mao. BÚ S A M (y) nuôi con b ng cách cho bú tr c ti p t vú m . T 6 ñ n 12 tháng. mô g m m t hay nhi u l p t bào m t ngoài hay lót bên trong xoang (r ng) ho c sinh ra các tuy n ñ c (gan. phương pháp c ñi n ñi u tr lao hang ph n ñáy c a ph i. hay ng g t ho c rơi vào ng l m. BƠM HƠI MÀNG B NG (y). tu ). ho c trong m t quá trình lao ñ ng ñơn ñi u (lái xe ban ñêm. lái xe sau m t b a ăn. tiêu th c như ñ ng sâm. vv. phân bi t kh i u thu c nhu mô ph i v i kh i u trung th t. r t có ích cho s phát tri n c a tr sơ sinh. vv. phương pháp chu n ñoán X quang b ng cách bơm kho ng 1200 – 1500 ml không khí ho c m t lo i khí trơ vào khoang gi a hai lá ph i trong l ng ng c (khoang trung th t) ñ các ph t ng b tách ra và nhìn ñư c rõ hơn khi ch p ho c chi u X quang. Ch t và lư ng s a m tuỳ thu c vào s c kho . m t ti p xúc r t m ng và t a trên màng n n. tr n bì.). Các t bào BM n m sát nhau. sơn tra. BHTT ñư c dùng ñ chu n ñoán các t n thương vùng trung th t trư c. ñánh giá kh năng ph u thu t m t ung thư ph qu n. BƠM HƠI TRUNG TH T (y). Nôn. BU N NG (y). BN là hi n tư ng sinh lí t nhiên. ñư c áp d ng trư c kia. là ngu n năng lư ng. ng rũ.). s a m ch ñáp ng ñư c ¾ nhu c u c a tr . Các lông này ho t ñ ng nh p nhàng theo làn sóng.dùng các v thu c kích thích tiêu hoá. ngu n s ng chính c a tr trong 6 tháng ñ u c a ñ i ngư i. Ngày nay. Các bà m m c m t s b nh sau không nên cho bú: lao ñang ti n tri n. S a non ban ñ u (c a ngư i m sau khi ñ ) giàu ch t dinh dư ng và các y u t mi n d ch. hình tr . ch ñ ăn u ng. Khi có kích thích con ngư i tr l i bình thư ng. BI U ð NHI M S C TH (sinh) x. thu c ki n tì. Tr ng thái BN b nh lí ki u lo n th n kinh tâm căn làm con ngư i rơi vào tr ng thái luôn mu n ng khó cư ng l i. b ch tru t. xác ñ nh kh i lư ng và tính ch t c a m t h ch vùng trung th t trư c b sưng to. ch còn dùng BHMB trong m t s trư ng h p chu n ñoán kh i u trong b ng.

c n x p các b nh nhân cùng m t gi i tính.) B A RĂNG (sinh). Vi t Nam. n u ñ lâu. ho gà. vv. yên tĩnh. các lo i u lành. m t sáng. m ch nhanh. tin tư ng. tr t t . ñi n hình là ch ng ñ n ñ n v i tr em và ch ng phù niêm ñ i v i tr l n. BC có tính ch t ñ a phương thư ng x y ra m t khu v c nh t ñ nh ( Vi t Nam. Trong m t b nh vi n. môi trư ng không có m m b nh gây nhi m khu n (g i là nhi m khu n chéo). BC tăng năng thư ng bi u hi n kín ñáo giai ño n ñ u khi phát. BU NG CÁCH LI (y). t o ñư c m t không khí gia ñình. kho ng 200 tri u ngư i trên th gi i và kho ng trên 1 tri u ngư i mi n B c Vi t Nam. t l ngư i m c ít nh t 10% dân s ). lo i 2 ngư i. gi m năng. Phòng b nh có k t qu nh t là v i các BC ñơn thu n ñ a phương b ng tr n mu i ioñua kali và mu i ăn 50 – 60 mg/kg. cũng không có tình tr ng tăng năng hay gi m năng tuy n giáp. BB ph i ñ t các yêu c u: ngăn n p. BƯ U M (y) x. bu ng b nh dành riêng cho b nh nhân m c t ng lo i b nh truy n nhi m v i các ñi u ki n săn sóc riêng bi t. t o ñi u ki n cho vi khu n sinh s n. do thi u iôt. các lo i ung thư. nguyên nhân ch y u do thi u iôt. có nhi u lo i BB: lo i 1 ngư i. s ch s . m t l a tu i. BƯ U C (y. BƯ U GIÁP (y) x. h n ch th c ăn ch a nhi u ch t gây u. BC gi m năng. thư ng có tính ñ a phương. thu t ng dân gian ch s to ra c a tuy n giáp trong nhi u tình tr ng b nh lí khác nhau (tăng năng. m t b nh c nh lâm sàng. các u ác tính c a h nh thu c khu v c này. vv. Vi t Nam. di truy n. các lo i viêm. BC ñơn thu n là lo i hay g p nh t. vv. ñ m m b nh không lây lan sang ngư i khác và môi trư ng xung quanh (thương hàn. b nh bư u c ph bi n mi n núi. lo i 4 ngư i n m v i các ti n nghi sinh ho t trong bu ng. nơi b nh nhân n m ñi u tr (trên 24 gi ) t i b nh vi n. ho c u ng viên ioñat theo ch d n c a th y thu c. U m .BU NG B NH (y). Khi men răng b mòn. ngư i trư ng thành. m t lo i b nh chuyên khoa. cho k t qu xác ñ nh b nh tin c y. l i. Chu n ñoán t bào h c qua ch c hút BC b ng kim nh ñang ñư c áp d ng r ng rãi Vi t Nam. l p ph trên răng do nư c b t k t h p v i ñư ng và các m nh th c ăn khác. quá s n ñơn thu n. làm cho b nh nhân c m th y d ch u. V ch c năng. vi khu n ti p t c xâm nh p vào ngà làm h ng răng. s i. BC ñơn thu n là tuy n giáp to không do viêm hay do ung thư. u giáp). ñ p. tk. song cũng có th là di căn c a ung thư vòm h ng. U giáp. do b m sinh. . bư u vùng c có th là u giáp. ngư i.). run tay. ñi n hình có tri u ch ng c a b nh Bazơñô v i nh ng ñ c ñi m như ngư i g y. chia ba lo i BC: BC bình năng không có bi u hi n r i lo n n i ti t. các vi khu n t o ra axit ăn mòn men răng. Trong các b nh nhân có BC. m t m i. các d ch v kĩ thu t ñ u có th làm trong bu ng. do dinh dư ng do các thu c kháng giáp t ng h p. ch y u là vùng núi. Trong m t BB.

lan r t nhanh ra má. ph n ánh ban ñ u do tác ñ ng c a th gi i khách quan vào nh ng c m giác c a con ngư i ñem l i. suy dinh dư ng. m c b nh nhi m khu n. Trư c ñây là 40 ngày. C M GIÁC (tri t. ñau ñ u. nu t khó. nóng rát vùng h u môn ho c vùng c bàng quang và liên t c mu n ñi ñ i ti n ho c ñ i ti n.T ñi n Y h c Vi t Nam – M c C CÁCH LI KI M D CH (y). vd. r i lo n gi c ng . s tác ñ ng qua l i tr c ti p c a ch th v i các khách th và các ñ i tư ng c a th gi i khách quan. Vi khu n gây b nh ch y u là Fusobacteria và xo n khu n. B nh r t n ng nhưng tr không c m th y ñau. Có nhi u lo i CG: th giác. vv. các hình th c ph n ánh cao hơn như tri giác. Phát hi n s m các v t loét màu ñen. viêm bàng quang. ñau ña th n kinh. môi. chu t rút. thi t cam (cam lư i). D u hi u có v t m thư ng. G p tr em có th tr ng r t suy ki t. chóng m t. thương hàn ho c m t b nh nhi m khu n n ng khác.).). giáo d c). thư ng g p sau khi b s i. ñ c bi t là b nh s i. có mùi hôi th i. xơ c ng r i rác. Phòng b nh: trư c h t c n quan tâm ñ n tr m y u. Nguyên nhân thư ng do nhi t ñ c hai kinh can v .) C M GIÁC KI N BÒ (y. Th tr ng chung r t kém. m t m … mà nguyên nhân ph n l n do tr ng thái ưu tư. d c m). x y ra các ñ u chi (ch y u là bàn tay. c t l c và t o hình. vv. ngày nay do ti n b v khoa h c công ngh y t . ñau ng c. h u cam (cam h ng). nhưng c n c nh giác vì có th là d u hi u c a nhi u b nh th n kinh (ñau th n kinh c – cánh tay. c a b nh hư kh p c t s ng . v giác. phán ñoán. 6 ngày ñ i v i b nh d ch h ch. CTM có tên ñ y ñ là nha CTM (cam răng). Trong y h c c truy n. th i l i má. cơ s c a CG là s ho t ñ ng. viêm mi ng ho i thư. 5 ngày ñ i v i b nh t . CG là cái c u n i tr c ti p con ngư i v i th gi i khách quan. môi. V i s phát tri n c a các phương ti n kĩ thu t. con ngư i. chăm sóc t i ch . th i gian cách li ñã ñư c rút ng n. lo n th n kinh d ng hysteria hay ñ ng bóng. tuy có th trong ru t cu i không có phân ho c bàng quang không có nư c ti u (thư ng g p trong b nh l . con ngư i có kh năng m r ng gi i h n nh n th c c m tính c a mình. b t ñ u l i ho c má. xúc giác. nhi t ñ cơ th tăng. CAM T U MÃ (y). CG ph n ánh. răng lung lay r ng d n. ho i t ph n m m làm th ng má. thu n cam (cam môi). Năng l c CG xu t hi n trong quá trình phát tri n lâu dài c a v t ch t. r i lo n tiêu hoá. vv. thính giác. CG là hình nh ch quan c a th gi i khách quan. khư u giác. th i gian cách li ngư i b nh hay hàng hoá vùng có d ch b nh theo lu t qu c t quy ñ nh. có th do m t tr ng thái thư ng xuyên tăng kích thích th n kinh – cơ canxi huy t và pH máu có th bình thư ng bi u hi n b ng các tri u ch ng như lo âu. C n ñi u tr k p th i: kháng sinh li u cao. vv. ñánh tr ng ng c. hi m x y ra bàn chân). bi u tư ng. sao ch p l i các thu c tính c a nh ng s v t t n t i bên ngoài và ñ c l p v i ý th c. sau ñó làm ho i t xương. nâng cao th tr ng. C M GIÁC BU T MÓT (y). c a t ng co gi t (x y ra ph n trên 50 tu i. khái ni m. Trên cơ s CG. suy lí… hình thành. còn g i là t cam (cam mũi). tk. Như v y CG là cái có sau so v i hi n th c v t ch t. huy t thanh ch ng ho i thư. c m giác ñau. mũi. vv. vv.

chính xác hoá và n y sinh nh ng thông tin m i v c m giác. ch tiêu cư ng ñ nhi t c a Belñinh – Hatch.3 – 0. ñ ng tác c b gi i h n.). vào ñ c ñi m ñ a lí và khí h u c a vùng lãnh th .8oC. t t khúc x c a m t. làm cho ch th nh n th y s v n ñ ng c a m t nhóm cơ hay m t cơ quan trong cơ th con ngư i. v n t c gió và b c x nhi t). b nh n i ti t. s tác ñ ng qua l i gi a v n ñ ng và các thành t c m giác trong ho t ñ ng tâm lí. ð ng th i quá trình v n ñ ng cũng làm thay ñ i. Bình thư ng sáu tháng nên ki m tra răng m t l n. cư ng ñ lao ñ ng. v n t c gió v = 0. phương pháp dùng ch t nóng (d u cao. xương (ch a nhi u canxi). s t. gãy xương.c (ñau c phía sau. Ph. Tia X cũng gi ng như tia ánh sáng là m t tia ñi n t và b các ch t có ñ dày và t tr ng cao c n l i (canxi. tk. Nguyên nhân: vi ch n thương. Vd. Nguyên nhân . viêm bao ho t d ch gân. d c s ng lưng. b ng. l nh c a môi trư ng. C O GIÓ (y. gi m c m giác. ch s ñi u ki n ZK c a Zuilen – Korenkov. Radio opaque). hai thăn lưng. ch tiêu nhi t ñ c a C. C M GIÁC NHI T (sinh). thì c m giác r t l nh là 10. có th không tìm th y nguyên nhân rõ r t. mà m t vùng trư c võng m c. Gwebb dùng cho ngư i n ð và ðông Nam Á: v i ñ m 82%. t th p (ít) ñ n cao (nhi u). g ng và tóc r i hoà v i rư u) mi t vào da dùng c . C N X QUANG (y. gi m trương l c cơ). Dùng các ch t c n quang ñ làm hi n rõ các cơ quan và các thương t n bình thư ng không th y ñư c (các m ch máu. ru t. canxi cacbonat – trong nư c b t (nư c mi ng) – l ng ñ ng (bao b c vi khu n và các m nh v n khác) t o thành. ki m tra và ñi u ch nh v n ñ ng. vv. vv. ph n ng sinh h c t ng h p c a con ngư i ñ i v i các thông s v khí h u ñ c trưng cho môi trư ng xung quang (ñ nhi t. ng c. Vi t Nam. nhi t tr c a qu n áo và m c ñ thích nghi c a con ngư i v i môi trư ng.).). các mô trong cơ th c n tia X không ñ u nhau. CGVð b t ñ u hình thành tr sơ sinh. bari sunfat. có thai. ñ m. có th to xu ng chi trên. vv. Nó ph n ánh ñi u ki n nóng. C M GIÁC V N ð NG (giáo d c). chân tay. màng c ng (s i) bám trên men răng và xi măng răng vùng c răng. gáy. vv. Nh ng thông tin v n ñ ng xu t phát t các cơ quan ñang v n ñ ng chuy n sang cơ quan phân tích (giác quan) thành các CGVð giúp cho ch th ñi u khi n. CAO RĂNG (y). ñái tháo ñư ng. Vòng ph n x là phác ñ c u trúc chung c a vi c t ch c các quá trình CGVð. iot và các h p ch t iot. ñư ng ni u. CGN ph thu c vào h ng s sinh h c c a con ngư i. trong ñó hình c a m t v t ñư c ñ t xa vô c c ñ i v i m t không hi n ñúng võng m c. m ch máu r n ph i (ch a s t. Có th dùng k t h p v i các bài thu c gi i c m khác c a y h c dân t c. c a h i ch ng ng c tay (tê b i 3 ngón tay ñ u tiên c a bàn tay. Do ñ c ñi m c u t o. viêm l i…) d n t i h ng răng.). do canxi photphat. có m t s tác gi ñã ñưa ra các ch tiêu c m giác nhi t khác nhau. Thư ng là nguyên nhan nhi u b nh răng mi ng (viêm quanh răng. d dày. ñánh gió). C N TH (y).5 m/s. Vì v y trên th gi i hi n nay t n t i nhi u ch tiêu xác ñ nh hàm CGN: ch tiêu nhi t ñ hi u qu tương ñương. ñ gi i c m. r t nóng là 30oC và c m giác d ch u là 21 – 23 oC. canxi. c n quang không cho tia X ñi xuyên qua. t t nh t c ba tháng nên l y CR m t l n. nhu mô ph i có ch a không khí. vv. ch s Yaglow (ƯBGT).

CMM t phát thanh. gan.thông thư ng: không gi v sinh m t.) làm rách da. ch n thương. thi u niên. C n ñi khám và theo ñúng ch d n c a th y thu c. da. ñ u hơi ng a lên. các ph n m m. xu t huy t. m ch a CT (chưa ph c p). ñ c). Các sinh v t tiêu th cũng có th g i là sinh v t tiêu th c p I. băng v t thương. ung thư ph i không có các tri u ch ng lâm sàng c a b nh ph i nhưng l i gây ñau kh p. ñ t tĩnh m ch). máu có th ñư c lo i ra ngoài (khái huy t hay ho ra máu. n m ñ c sách dư i ánh ñèn quá t i. lách. l n vào phân làm cho phân ñen. Máu ch y tuy ít nhưng liên t c trong nhi u ngày (ch y máu loét tá tràng) gây tình tr ng thi u máu. Trong h sinh thái thư ng có b n CðDD.) ho c thi u vitamin C. C P ð DINH DƯ NG (sinh). các c p dinh dư ng khác nhau trong chu i th c ăn c a sinh v t. vv. hành kinh. máu ho c chuy n hoá. Vd. chưa rõ nguyên nhân và thư ng x y ra tu i d y thì. cũng gây nên tình tr ng toàn thân suy s p nhanh. III. há m m. expistaxis). ñ máu ch y ra ngoài cơ th (CM ngoài). làm ñ t. h i ch ng ho c nh ng bi u hi n sinh h c và gi i ph u lâm sàng di n ra trong quá trình phát tri n c a m t ung thư. có th m t ñi khi ung thư ñư c ñi u tr và l i xu t hi n n u ung thư tái phát. ð i v i các trư ng h p CM t khác (khái huy t. m nh kim khí (ñ n. vv. CH Y MÁU (y).): ñ b nh nhân ngh ngơi yên tĩnh . Nh ng bi u hi n này có tính ch t th n kinh. máu có th tích l i trong m t kho ng r ng ( màng ph i. say n ng. xương. màng b ng. vv. s i. hi n tư ng thoát ra ngoài m ch m t kh i lư ng máu (nhi u hay ít) do thương t n làm rách thành m ch (ñ ng m ch. th huy t hay nôn ra máu. Bi n pháp thông thư ng là ñeo kính ñi u ch nh. th huy t.). Cách ch a: kh n trương. vv.) ho c toàn thân (tăng huy t áp. CH Y MÁU CAM (y. Nguyên nhân: v t thương do tác nhân có c nh s c. cúm. vv. vv. tr em ng i h c bàn quá cao (cúi ñ u sát g n sách khi vi t. ñ ng v t ăn ñ ng v t ăn c – c p III.). kh p. b nh van tim. m nh bom. V t thương m ch máu. rách m ch máu. không ch y ra ngoài (CM trong). ch y máu mũi. n i ti t. rách thành m ch m t n i t ng (ph i. suy gan. dùng m t ngón tay n ch n cánh mũi phía ch y máu cho t i khi máu ng ng . Cây xanh là CðDD ñ u tiên – c p I. d dày. sau CM trong. bình tĩnh c m máu và ñi u tr nguyên nhân gây CM. các chi gây CM t là m t lo i c p c u hàng ñ u (ñ t ngay m t garô phía trên v t thương ñ c m máu t m th i. th c qu n. D u hi u lâm sàng thay ñ i tuỳ thu c vào kh i lư ng máu b m t. vv. II. vv. cơ. ñ t tĩnh m ch th c qu n. C N UNG THƯ (y). trong loét d dày. vv. vv. Sinh b nh h c chưa rõ. không do bi n ch ng hay lan tràn ung thư hay di căn ung thư gây ra. chuy n ngay n n nhân ñi c p c u). l u ñ n. vv. v trí c a v t thương (ñ t ñ ng m ch. hay m t n i t ng. b nh máu và m ch máu. mao m ch). Kh i lư ng máu do khái huy t n u nhi u. CMM do nguyên nhân t i ch (u lành ho c ác tính t i mũi. máu có th t loét tá tràng ñi qua ru t. dùng các thu c c m máu t m th i r i chuy n b nh nhân ñ n cơ s y t . trong ñó có ba là ăn th t. ñ ng v t ăn c – c p II. X lí: ngư i b nh c n bình tĩnh. như c cơ. ch ng vú to ñàn ông.). xoang vòm h ng. tĩnh m ch.

Th ph nhi t có th ch a b ng: lá dâu 20 g. Không l m l n v i: ch y máu cam (ch y máu mũi v i máu ñ tươi). da. Ch y máu c hai bên bán c u não (tràn ng p não – não th t) s gây li t toàn thân . ñi phân ñen màu chì. viêm gan. m i l n th i m t tí vào l mũi. Y h c dân t c chia ch y máu chân răng làm hai th : ch y máu chân răng do dương minh v nhi t. máu t m ch máu l i ch y ra không ng ng chân răng. chi t sao ñen 16 g. không nhét thu c lào. sài ñ t 20 g. th p nhi t vư ng v i máu ñ nh t. tá tràng ñ tìm ñi m ch y máu. máu th m qua thành m ch máu. do u ng thu c ch t s t. c m máu. th r ng. có th dùng: th c ñ a 20 g. Ch y máu chân răng do th n âm hư. th v nhi t. bông s ch vê tròn nhét vào l mũi. n u c n thì làm n i soi th c qu n.ch y (kho ng 5 – 10 phút) ho c dùng v i. ngưu t t 12 g. nhão. sinh ñ a 12 g. nguyên nhân ch y máu và c m máu t i ch . hai tr ng thái b nh lí: nôn ra máu tươi ho c ñen l n máu c c và th c ăn. Ch y máu l i. ñương quy 4 g. th ho . vv. Ch y máu m t bên bán c u não s gây li t n a ngư i ñ i bên kèm theo hôn mê. vv. th ch môn 30 g. th p nhi t vư ng. chóng m t. có mùi chua. r tranh 12 g. th r ng. niêm m c nh t nh t. c n ñi khám. mai m c 12 g. nguyên nhân toàn thân (các b nh v máu và r i lo n ñông máu. CH Y MÁU L I (y). lông culi vào mũi ñ c m máu. Nguyên nhân: d dày như loét d dày (có th do m t cơn xúc c m m nh. h i s c. tăng ure huy t. ch y máu chân răng do th n âm hư. Trong trư ng h p máu không c m. huy t áp cao. rai má 30 g. d dày. cam th o 8 g. ngưu t t 12 g. hoàng c m 12 g. huy t áp th p. ði u tr : ngh ngơi. ch a tuỳ theo nguyên nhân b nh. lá sen 20 g. u (lành.). huy t áp cao. g c. nhi m ñ c. ch y máu võng m c. th ch cao 20 g. v t vã. Th v nhi t có th ch a b ng: th ch cao 30 g.). vv. CH Y MÁU D DÀY VÀ TÁ TRÀNG (y). ác tính. D u hi u c a m t máu (tuỳ theo kh i lư ng c a máu m t): m t m i. rây kĩ. m m hôi. K. hơi ñau . sài h 8 g.). c n khám ñ tìm nguyên nhân. thay ñ i th i ti t. sinh ñ a 12 g. ñ i ti n ra phân ñen như m hóng hay nh a ñư ng. t l t vong . chi t 12 g. Bài thu c c m máu chung cho c 3 th : hoa hoè sao ñen 12 g. chi t 16 g. CH Y MÁU NÃO (y). hoài sơn 16 g. do nhi u nguyên nhân: nguyên nhân t i ch (viêm l i). theo dõi. thi u vitamin C. ñ u và m t l ch v phía ch y máu. Ch y máu chân răng do dương minh v nhi t v i máu ñ tươi. tình tr ng b nh lí do máu thoát ra ngoài m t hay nhi u m ch máu trong não do v m ch máu. ho ra máu (ho ho c kh c ñ m l n máu ho c máu tươi). Th ho có th ch a b ng: long ñ m th o 8 g. Trong trư ng h p CML kéo dài. xa ti n t 12 g. c nh nh i 30 g. th ph c linh 12 g. sau ñó ph c h i d n n u ch a k p th i và làm ph c h i ch c năng t t. m ch môn 16 g. vv. m c thông 12 g. ði u tr tuỳ theo nguyên nhân. m ch nhanh. corticoide. xơ gan. hoàng bá 12 g. răng lung lay. b c hà 12 g. hôn mê (thư ng sâu). Ngoài khám lâm sàng. vã m hôi. có th dùng: th c ñ a 20 g. kh m. Phòng b nh: không nên x a răng.). u ng m t s thu c như aspirine. CH Y MÁU CHÂN RĂNG (y) x. Y h c dân t c chia CMM làm 3 th : th ph nhi t. vv. ch i răng ñúng quy cách (dùng bàn ch i m m. viêm d dày ch y mául loét tá tràng do u ng aspirine. tán m n. các b nh nhi m khu n. ngưu t t 12 g.

phát hi n b ng các xét nghi m (huy t h c. Cð nguyên nhân. Cð có th ñúng hay sai v i các m c ñ khác nhau: Cð âm tính. sinh ho t. vv. C n khám và ñi u tr nguyên nhân b nh. nôn ra máu (th huy t) trong loét d dày – tá tràng. 2. Cð âm tính gi . v tĩnh m ch th c qu n trong tăng áp l c tĩnh m ch c a). nh i máu. xét nghi m máu. Cð lâm sàng: xác ñ nh b nh qua các tri u ch ng. song trên th c t không d dàng th c hi n. Tri u ch ng do b nh nhân t nh n th y là tri u ch ng ch quan. ch p c ng hư ng t trư ng h t nhân. t bào h c.thư ng cao. siêu li tâm… cho phép phát hi n hàng lo t b nh trư c ñây khó xác ñ nh (ung thư m i. do b kích thích vì viêm chói. ch y máu t (m t kh i lư ng máu l n) trong m t th i gian ng n (vài phút). Cð ung thư kh i u có ñư ng kính chưa quá 1 cm. làm cho hai ñ u g i cách xa nhau. v phình ñ ng m ch ch . Có th do tuy n l ti t quá nhi u nư c m t (l ñ o v n thông su t). vv. di căn ung thư n i t ng. Cð c n lâm sàng: xác ñ nh b nh qua các d u hi u c n lâm sàng. nói ng ng. vv. ch c kim nh . dãn ñ ng m ch não b m sinh b v . xác ñ nh b nh qua tri u ch ng. khái huy t trong lao hang ph i. kháng th ñơn clôn. CH Y NƯ C M T (y) hi n tư ng nư c m t không lưu thông h t theo h th ng l ñ o và tràn qua b mi. ch p nhi t. sinh hoá. ho c l ñ o b t c h n m t v trí nào ñó. chân ch “O”). ch p X quang. X quang. ch p nhi t. Ch a b nh: sau khi ra kh i cơn nguy hi m. hàng lo t phương pháp Cð c n lâm sàng m i ñã tr thành ph c p như siêu âm. vv.) Vd. Có hai lo i Cð: 1. Cð s m. Cð phân bi t. tình tr ng bi n d ng các xương chi dư i.). ch p c t l p ñi n toán hay b ng máy Scanne (Scanner). th c hi n t ng bư c và tích c c vi c ph c h i ch c năng. ch n thương s não. Thư ng g p trong b nh còi xương. vv. Cð b nh giang mai qua ph n ng huy t thanh dương tính khi b nh nhân chưa th y rõ săng. d n ñ n t vong n u không c m máu k p và h i s c có hi u qu . các b nh máu ác tính hay lành tính gây ch y máu. CHÂN VÒNG KI NG (y). CH Y MÁU SÉT ðÁNH (y). .). sau khi kh i cơn nguy hi m s ñ l i nhi u h u qu th n kinh (li t n a ngư i. ăn u ng. Cð xác ñ nh. Tri u ch ng do th y thu c phát hi n khi thăm khám là tri u ch ng khách quan. hai c ng chân b cong vào trong (cg. mi n d ch huỳnh quang. Nh ng năm g n ñây. xét nghi m nư c ti u. phát hi n b ng cáchh i và khám b nh nhân trên giư ng (lâm sàng). Cð s m ñ c bi t có ý nghĩa v i các b nh hi m nghèo vì ñó là th i ñi m t t nh t ñ ñi u tr kh i b nh cũng như ñ phòng các bi n ch ng. Nguyên nhân: thương t n rách m t m ch máu l n ho c có huy t áp cao (các nhánh g n ñ ng m ch ch . CMN là m t tai bi n n ng. miên d ch mô h c. Cð s m là xác ñ nh b nh t khi các tri u ch ng m i xu t hi n. ghi hình phóng x . v t thương ñ ng m ch ñùi g n b n. luy n t p (dư ng sinh) thích h p. di ch ng. Cð dương tính. enzim h c. Cð dương tính gi . D phòng: theo dõi s c kho ñ nh kì nh ng ngư i b tăng huy t áp. Vd. áp d ng ch ñ lao ñ ng. Nguyên nhân: bi n ch ng c a b nh tăng huy t áp làm v ñ ng m ch. vv. CHU N ðOÁN (y).

vv. vv. ch n thương não do s c ép ho c va ch m m nh nhưng không gây ra các t n thương gi i ph u quan tr ng cho xương và ph n m m. m t. sau ch n thương não. C n th n tr ng.). b ng. CHU N ðOÁN X QUANG (y). s thay ñ i ñ t bi n và trên m c gi i h n c a áp l c. hình thành m t v t thương ñ l ph n t n thương dư i). bom. Trong b nh h c th n kinh. giao thông. C n ph i sơ c u ngay t i hi n trư ng. hoá h c. mìn. chu n ñoán b nh b ng tia X: chi u tia X lên vùng có cơ quan nghi là b b nh. B nh nhân rơi vào tình tr ng li bì ho c hôn mê. nghi n. Trong m t s trư ng h p. chu n ñoán huy t thanh b nh thương hàn. CT tâm lí. phương pháp chu n ñoán b nh b ng huy t thanh c a b nh nhân. l c ñè ép. súng n . CH N THƯƠNG ÂM THANH (y). dư i niêm m c ho c n i t ng). t n thương thính giác do các lo i âm thanh gây ra: suy gi m thính giác vĩnh vi n do ti p xúc v i ti ng n l n trong m t th i gian ng n (ti ng súng. quên. cho qua kh i cơn s c ñ u tiên. cân nh c kĩ khi ch ñ nh ch p X quang. niêm m c các ph n m m ho c c ng b rách ñ t. vv. răng mi ng. vv. ho c ñưa hình nh lên m t phim X quang (ch p X quang v i nhi u kĩ thu t khác nhau như ch p X quang thư ng. co gi t.Tuỳ m c ñ và hình thái t n thương. CT m (khi da. thư ng là vi khu n (ph n ng ngưng k t kháng nguyên) – kháng th ).CHU N ðOÁN ð NH KHU (y). ti t ni u. niêm m c không b rách ñ t nhưng có th có các t n thương các ph n cơ th dư i da.).). CH N THƯƠNG (y). b nh nhân có kho ng (th i gian) t nh trư c khi hôn mê. có th ph c h i hoàn toàn sau vài gi ho c vài ngày. g y. d a vào các tri u ch ng tìm ñư c ñ xác ñ nh vùng t n thương trung ương và ngo i vi. l nh. m nh bom ñ n. ti ng sét trong lúc ñang nghe ñi n tho i. ðôi khi CðN ñ l i các di ch ng: r i lo n th giác. ch p c t l p. ng c. vd.). vv. Ch p X quang nhi u cũng có h i (nh t là ñ i v i tr em.). CH N ð NG NÃO (y). Thu t ng CT còn ñư c dùng trong tâm lí h c và tâm th n b nh h c…. do ñó c n ñư c theo dõi ch t ch . Tác nhân gây CT có th là các y u t cơ h c (v t s c. xác ñ nh khu trú chính xác c a m t quá trình b nh lí. Khuynh hư ng hi n nay: ít dùng phương pháp soi X quang (b nh nhân và th y thu c ti p xúc v i tia X quá lâu có h i. v t kh i tù. Sau ñó. d a trên cơ s : huy t thanh ngư i b nh có ch a kháng th ph n ng ñ c hi u v i y u t gây b nh (kháng nguyên). v trí c a t n thương. sau ñó ñ c k t qu trên phim X quang qua ñèn ñ c phim ñ tìm các t n thương. vd. tai mũi h ng. vv. CHU N ðOÁN HUY T THANH H C (y). k t qu không ñư c chính xác l m. ðánh giá ñ y ñ các thương t n do CðN gây ra ch có th làm ñư c sau vài tháng. g i ngay ñi c p c u b nh vi n. lí h c. ði c ngh nghi p do ti p xúc lâu dài v i ti ng n cao trong s n xu t công nghi p. Tuỳ theo v trí t n thương mà phân lo i các CT: t chi. sau khi x y ra tai n n. vv. lao ñ ng. m t hàm. cho hình nh hi n lên m t màn huỳnh quang ñ quan sát và tìm các thương t n (soi X quang). sinh d c. c t s ng. nh n. ph n có thai. . s não. vv. có th g p CT kín (da. các y u t nóng.). tr ng thái c a cơ th b m t tác nhân bên ngoài gây nh ng t n thương dư i nhi u hình thái và m c ñ khác nhau trong các tai n n hàng ngày (sinh ho t.

CH T BÉO (hoá. vv. vv. Là este c a axit béo v i glixerin nên còn ñư c g i là các glixerit. Theo ngu n g c t nhiên. v ng. ph i cho thu c nâng cao th tr ng và bù l i s máu ñã m t. C n ñeo kính b o v m t khi làm các công vi c có nguy cơ gây CTM (ñ p.). CB là ngu n axit béo c n thi t trong quá trình sinh trư ng. m c a bò. t n thương ñ ng gi p ho c xuyên th ng nhãn c u do nhi u nguyên nhân: tác nhân cơ h c (m nh kim lo i. rác c t cung.3 kcal) và là nguyên li u ñ ch t o xà phòng. rách âm ñ o. hoá h c có kh năng sinh ra ung thư sinh v t. b nh nhân c n ph i ñư c c p c u và ñi u tr k p th i t i các cơ s y t chuyên khoa. phát tri n cơ th . h t thóc. hàn. hư ng dương. d u ho . tan trong các dung môi h u cơ (ete. CH N THƯƠNG S N KHOA (y). ñ c bi t là các l n ñ khó. lipit). axit linolenic. l c. N u v t cung ph i m khâu v t v ho c c t t cung. Chân thương. do nh hư ng c a nh ng tác ñ ng tâm lí quá m nh khi n con ngư i không ch u n i. m .CH N THƯƠNG KÍN (y) x. CH T GÂY UNG THƯ (y). vv. CH N THƯƠNG M T (y). sơn. R’. trong CB có axit béo no (axit stearic và axit panmitic…) và axit béo không no (axit oleic.). Không nên d u m t và t ñ p thu c vào m t.vv. D u. c u. CTSK r t n ng là v t cung r ng kèm theo nhi m khu n và v bàng quang. các y u t lí. cung c p nhi u năng lư ng cho cơ th (m t gam CB vào cơ th ñư c oxi hoá sinh ra 9. có can thi p b ng th thu t.). V c u trúc. glixerin. n u không x lí k p th i s d n ñ n ch t do thi u máu. CTSK có th nh . n ng hay r t n ng. tu t lúa. cg. thương t n x y ra các ph n c a b ph n sinh d c n khi ñ . gây t vong cho s n ph và c con. m … là ngu n th c ph m có giá tr .) và CB th c v t (các lo i d u: d a.) vv. CB ñư c phân bi t thành CB ñ ng v t (bơ. Khi b CTM. bazơ. ñư ng ru t và gi m t l m trong s a. CH N THƯƠNG TÂM LÍ (giáo d c). axit linoleic. tác nhân hoá h c (axit. Là dung môi t t cho nhi u vitamin. Các CTSK nh thư ng là rách t ng sinh môn (ñáy ch u). l n. ch y ít nhưng kéo dài). CTSK n ng là v t cung.). Thi u CB trong kh u ph n s làm gi m t l h p th protein.). Ch n thương. ð ng th i v i khâu c m máu. CB là thành ph n cơ b n c a t bào m và nhi u t bào khác trong cơ th . hi n tư ng r i lo n t m th i hay kéo dài c a tâm lí . d u ñ ng th c v t. có công th c chung: trong ñó R. CH N THƯƠNG M (y) x. ñ u tương. vv. R’’ là g c h u cơ. Có nhi u CGUT cho ñ ng v t (th c nghi m) cũng như cho ngư i có tác d ng ph i . vv. CB không tan trong nư c.). vv. Thành ph n CB ñ ng v t và th c v t khác nhau do t l axit béo no và không no khác nhau: t l axit béo không no trong d u cao hơn trong m . mô m t o ra m t l p cách li m m b o v cơ th . sinh. vv. tác nhân v t lí (tia hàn ñi n. Thu phân CB b ng ki m s thu ñư c xà phòng. vv. Nguyên t c x lí: tìm ch rách và khâu c m máu. Tri u ch ng chung: ch y máu sau ñ (máu tươi. benzen. gây hi n tư ng viêm loét d dày. V dinh dư ng.

ăn gi m tinh b t. tr sinh). tăng t l h p th th c ăn. ăn h n ch năng lư ng. vv. ñôi khi c virut. cephalosporine. Nh ng CðĂBL thông d ng: ăn nh t. ch t lư ng. vv. CH ð ĂN (y. ch t dinh dư ng cho phù h p v i nh ng r i lo n chuy n hoá do b nh gây ra ñ không làm cho b nh n ng thêm. vv. érythromycine. kh năng sinh s n.. CH ð ĂN B NH LÍ (y). ngư i có thai. ch ñ dinh dư ng). biomycine. sinh ho t. ung thư th n. cg. nh n ăn. mì và l c gây ung thư gan. tăng protein. ung thư bàng quang. tu i. ñư c g i là ch ñ ăn ñi u tr . không chuy n t c p tính sang m n tính và làm tăng tác d ng c a thu c. Ngày nay. ch t aflatoxin trong n m m c g o. tính ch t lao ñ ng. kh năng ñ kháng b nh. CðĂBL còn ñư c dùng ñ cung c p nh ng y u t ch a b nh tích c c. tk. Alexander Fleming. Có nhi u CðĂ: CðĂ cho tr sơ sinh. tétracycline. M c ñích: giáo d c. ch ñ ăn dành cho ngư i m (x.) và hoá ch t (ch t 3 – 4 benzopiren trong khói thu c lá gây ung thư ph i. th c ph m c n thi t cho cu c s ng. ñáng chú ý là các ch t phóng x (bon nguyên t ném xu ng Hirôsima và Nagaxaki ñã gây ung thư máu. dùng CKS thêm vào th c ăn v i li u lư ng th p (vài gam cho 1 t n th c ăn) không nh m ch a b nh mà ñ kích thích sinh trư ng súc v t non. Khi dùng CKS. n t 13 ñ n . gi m calo. Tuỳ theo khí h u. “nhi t”. ð i tư ng th c hi n CðRLTTTTC: nam t 13 ñ n 45 tu i. Ăn kiêng). ăn chay. Trong chăn nuôi. tăng calo. c vũ m i ngư i có ý th c t nguy n t p luy n các môn th d c th thao ñ có s c kho . qu ôi d gây ung thư ñư ng tiêu hoá. b nh t t mà có CðĂ riêng cho m i c ng ñ ng.). 1881 – 1955) tìm ra 1982. tên ñ y ñ : ch ñ rèn luy n thân th ñ lao ñ ng và b o v T qu c). ch t ñioxin có kh năng gây ung thư ph n m m. vv. a ch y. h th ng nh ng quy ñ nh c n ph i ñư c tuân theo v ăn u ng (s lư ng. gentamicine. Lo i kháng sinh ñ u tiên (pénicilline) do Fleminh (Ph. ch t nitrosamin trong rau.9. “nhi t” mà ñ xu t nh ng th c ăn c n ph i kiêng cho t ng lo i b nh và ñã nêu ra g n 100 th c ăn ch a b nh. nh m s d ng h p lí và có cơ s khoa h c v lương th c. s c kho . ampicilline. ăn kiêng m . c n có ch ñ nh và theo dõi c a th y thu c ñ tránh quen thu c và tai bi n. ung thư h ch. Nhi u nhà khoa h c Vi t Nam ñã xây d ng nh ng ch ñ ăn ñi u tr suy dinh dư ng – năng lư ng. h n ch protein. M c ñích: h n ch m t hay nhi u lo i th c ăn. cũng chia th c ăn thành lo i “hàn”. tr ñang phát tri n. ung thư gan. cách ch bi n lương th c. phát tri n t t s c kh e. các ch t h u cơ do vi sinh v t t o ra và n ng ñ r t loãng (1 – 2 mg/l nư c) có tác d ng c ch s phát tri n ho c tiêu hu vi khu n. gi m lipit. các vi sinh v t khác và m t s t bào c a sinh v t ña bào. CðĂ b nh lí (CðĂ nh t. cho s c kho c a ñ i tư ng ñó. ung thư xương. CH T KHÁNG SINH (sinh. M t CðĂ ñúng ph i ñ m b o duy trì. Y h c c truy n Vi t Nam chia b nh thành lo i “hàn”. Các CKS thư ng dùng: pénicilline. tăng huy t áp. CðĂ chay. ung thư ph i. ngư i kho m nh. CH ð RÈN LUY N THÂN TH THEO TIÊU CHU N (th thao. CðĂ l ng). kh năng ho t ñ ng. m nuôi con. m i cá nhân. lao ñ ng.h p (ña y u t ).1962 c a H i ñ ng Chính ph nư c Vi t Nam dân ch c ng hoà. y h c ñã xác nh n có trên 500 CGUT. vv. gi i tính. vv. Có th s n xu t CKS theo phương pháp công nghi p b ng t ng h p hoá h c và t ng h p vi sinh v t. th c ph m và s b a ăn trong ngày) cho m t ñ i tư ng. ñư c ban hành theo Ngh ñ nh 110 – CP ngày 26.

nh y c m thu c). CHOÁNG (y) x. c p 1. ñ c tính c a m t s ch ng vi khu n thu c m t lo i bình thư ng d c m v i m t kháng sinh nào ñó. thu c cũng c ch hoàn toàn s phát tri n c a vi khu n. màng tim…) trong m t b ph n cơ th ñ xét nghi m ho c ch a b nh. 2) CT lâm sàng: vi khu n ch b c ch n ng ñ thu c nh t ñ nh thư ng xuyên có trong máu trong th i gian ñi u tr . s c do dai. Phân bi t: 1) CT tuy t ñ i: dù v i m t li u lư ng r t nh . tk. Kháng thu c). thư ng ph i ch c l i. n u lâm sàng và xét nghi m X quang ñã kh ng ñ nh có âm tính. d ch màu vàng chanh. N i dung g m: các yêu c u cơ b n v ki n th c và thói quen t p luy n và các tiêu chu n ñánh giá trình ñ v s c m nh. vd. Tính CKS thư ng ñư c t o ra do ñi u tr b ng kháng sinh không ñ li u. Qua soi phi n ñ . CH C S NG TH T LƯNG (y). c p 2 (cho nam và n riêng). ch c hút hay ch c tháo). nh y. sinh). bơi. s c nhanh. Ch n ñ ng não. gây ra s ch n l c nh ng cá th vi khu n có tính ch ng ñ t nhiên. th thu t ch c b ng kim (thư ng là kim to) nh m l y b t ho c l y h t d ch b nh lí (có th là m t lo i d ch trong. chia ra 3 c p: c p thi u niên. ñó là n ng ñ 4 mg/ml streptomycine…(xt. vd. Ngư i thi ñ t tiêu chu n ñư c c p ch ng ch . có th chu n ñoán b nh chính xác trư c khi ñi u tr . vd. cùng v i CSTL có th k t h p làm nh ng nghi m pháp thăm dò s lưu thông d ch não tu ho c bơm không khí. G n ñây. CH C KHÔ (y. d ch màng ph i. b n. ch c vào vùng nghi apxe gan mà không hút ra m . Bao quy ñ u. Trư ng h p khó CSTL. CHÍT H P BAO QUY ð U (y) x. CH C THÁO (y). ch c không l y ñư c b nh ph m (dù là ch c thăm dò. hút m t m nh mô (kim ch c to) hay các t bào b nh (kim ch c nh ). S c. ti t ki m. ném. Vd. Khi ph i ch c thăm dò (ñ xét nghi m) hay ch c tháo (ñ l y b t hay l y h t d ch và ñ ñi u tr ) thì CK là không có k t qu . s khéo léo thông qua các bài t p ch y.39 tu i . vv. N u có ch ñ nh c a lâm sàng. máu hay m . tương ñ i ñơn gi n. ño áp l c d ch não tu . th thu t ñưa kim vào khoang dư i màng nh n l y d ch não tu ñ nghiên c u nh m m c ñích chu n ñoán. Là kĩ thu t t t. ch c tr ng). CH NG KHÁNG SINH (y. nhưng nay không b kháng sinh ñó c ch ho c tiêu di t. ñ i v i vi khu n lao. CH U THU C (y. th thu t l y b nh ph m trên cơ th s ng b ng cách ch c kim vào vùng t n thương. ngư i ta còn ch c ñư ng dư i ch m tay hay ch c não th t. cg. ñã phát hi n ñư c là tính CKS có th truy n cho m t s vi khu n khác (k c nh ng vi khu n không gây b nh) cho ñ n lúc ñó v n d c m v i kháng . ch t c n quang ñ ch p tu ho c ñưa thu c vào. hi n tư ng vi khu n ch u tác ñ ng c a thu c kháng sinh (hay hoá ch t): b thu c tiêu di t ho c b h n ch sinh s n khi ti p xúc v i thu c. tiêu b n trên kính hi n vi. thích h p v i các cơ s y t th c hành. CH C SINH THI T (y). ch ng Streptococcus khác v n d c m v i pénicilline và b n thân ch ng ch ng pénicilline v n d c m v i streptomycine.

). ngư i. Ghi hình phóng x . ch n thương s não. các d d ng c a ñ ng m ch ch . Là kĩ thu t r t ti t ki m. Là cơ s cho chu n ñoán X quang. 3) CXQ có bơm khí: kĩ thu t CXQ sau khi bơm m t ch t khí (không khí thư ng. ph i. xương kh p… 2) CXQ có chu n b : c n chu n b cho b nh nhân trư c khi ch p (n i dung chu n b tuỳ thu c vào yêu c u kĩ thu t và cơ quan ñ nh ch p) ñ làm n i rõ các chi ti t c n phát hi n . ñư c s d ng ñ ch p tim. kĩ thu t dùng phim X quang c nh ch p l i hình c a màn chi u huỳnh quang. CH P HUỲNH QUANG (y). Áp d ng thu n ti n các cơ s y t tuy n trư c ho c ñ i công tác lưu ñ ng. CH P X QUANG (y). CH P L P LÁNH (y) x. 1 giây. thư ng ñư c dùng ñ chu n ñoán các b nh tim b m sinh. C bình thư ng có thai trong t cung . nh m phát hi n nh ng thương t n l n (kh i u. t c ngh n ñ ng m ch. 4/100 giây m i phim) nh m ghi ñư c hình nh v c u trúc. vv. CH NG TH THAI (y) x. mang thai). CH NG THU C (y) x. vd. vv. ñiôxit cacbon. b ph n c a cơ th lên phim X quang. M c ñích: ch p hàng lo t cho m t s ñông ngư i ñ phát hi n b nh sơ b ho c phát hi n s m hàng lo t ñ i v i các b nh ph i (lao. Thu c tránh thai. tiêm thu c c n quang khi ch p ñ ng m ch c nh. phương pháp ghi hình nh các cơ quan. Kháng thu c. vd. vv. không ph i ch p ngay t ñ u phim X quang c l n (30 x 40 cm) v n có th ñ m b o chu n ñoán b nh chính xác. hang) khu trú nhi u l p.) vào vùng có cơ quan ñ nh ch p. ñư c s d ng khi CXQ các cơ quan dày ho c ñ c. th i gian C 38 – 40 . do vi c chuy n nh ng plasmit ch a thông tin c n thi t ñ làm m t ho t l c c a kháng sinh. gương lõm).). ñ ng m ch th n. Các c phim thông d ng hi n nay: 7 x 7 cm. bơm khí vào màng ph i ñ làm rõ u màng ph i. khi ñ ra n ng ít nh t 2500g. ñư c ñánh giá theo m t s tiêu chu n: m t thai phát tri n bình thư ng. ch t c n quang. Tuỳ theo kĩ thu t ch p và lĩnh v c ng d ng. thông qua m t h th ng quang h c (th u kính. các máu t trong s (ñ ng m ch não b u máu ñ y sang m t bên). vv. oxi. vv. y. 10 x 10 cm.sinh. tách nó kh i các cơ quan lân c n ñ d quan sát các chi ti t. b i ph i. các thương t n nh khu trú m t l p hay r i rác nhi u l p mà CXQ thư ng d b sót. 5) CXQ hàng lo t: kĩ thu t CXQ m t cơ quan b ng m t lo t phim liên ti p v i t c ñ nhanh (3 giây. nông. CH P ð NG M CH (y). CH A (sinh. giai ño n t khi tr ng th tinh ñ n lúc ñ ñ ng v t ñ con. Giúp chu n ñoán phình ñ ng m ch. ch p c ñ nh trên phim X quang hình nh và nh ng bi n ñ i hình thái ñ ng m ch và các nhánh. tk. 4) CXQ c t l p: kĩ thu t CXQ v i hình nh c a t ng l p khác nhau. ung thư. kĩ thu t dùng trong chu n ñoán các b nh c a ñ ng m ch: bơm thu c c n quang vào ñ ng m ch ñ thu c theo dòng máu ñ n nơi ñ nh ch p. bi n ñ i c n thi t cho chu n ñoán và ch a b nh. ñ ng m ch não. ch c năng và thương t n c a cơ quan ñang ho t ñ ng. phân bi t nhi u lo i CXQ: 1) CXQ thư ng: không c n chu n b ñ c bi t cho b nh nhân trư c khi ch p ho c ñưa vào cơ th các ch t làm n i rõ hình th c a các cơ quan c n ch p (ch t khí.

vòi tr ng b viêm nhi m ho c nhu ñ ng b t thư ng làm cho tr ng không di chuy n ñư c vào bu ng t cung như thông thư ng.). lao ñ ng. phát sinh do các gai màng ñ m c a nhau b thoái hoá thành các nang (túi) nư c t p trung sát v i nhau như chùm nho. th nh tho ng có ch y ít máu nâu ñen qua âm h . trung bình 150 ngày. G p trong b nh ñái tháo ñư ng. gây nên ch a trong b ng. không ñ bào thai v vào trong b ng. Y h c c truy n dân gian gi m t v trí quan tr ng cùng v i y h c hi n ñ i trong CB. trong quá trình thai nghén không x y ra b t c bi n c nào (thai ph không m. châm c u. tr em. b ng tâm lý. C n ñi khám ngay. ngà răng) b t n thương (do sâu răng. lo i b nh c a thai. ng a 320 – 360 ngày. Bình thư ng s th tinh x y ra 1/3 ngoài c a vòi tr ng. trâu s a Mura ( n ð ) 301 – 315 ngày. b ng ăn u ng. Vì lí do nào ñó. như vòi tr ng di d ng. vv. ch n thương. vv. v t lý. n o hút h t tr ng và nhau. vv. không b ra máu. Trong quá trình C. ñau râm ran. ði u tr : sau chu n ñoán ph i m ngay. chuyên khoa c a nha khoa. cho các ñ i tư ng ngư i cao tu i. CH A B NH (y). Xác . Ch a. trung bình 336 – 340 ngày. Vì có 15% trư ng h p CT tr thành ung thư nên sau khi n o thai. ch a bu ng tr ng. CH NG U NG NHI U (y). r i lo n ch c năng nhai) và ph c h i th m mĩ c a hàm răng. trâu Vi t Nam 315 – 320 ngày. thư ng th y Châu Á và Châu Phi. nôn ho c bu n nôn. ra máu qua âm ñ o kéo dài. trong b ng và làm t nh ng t ng mà nó bám vào. ngư i b CT ph i ñư c theo dõi nhi u l n b nh vi n theo quy ñ nh ñ phát hi n s m các d u hi u c a ung thư nhau. các loài ñ ng v t khác nhau. ngôi thai thu n. bùn khoáng. gây ch y máu n ng bên trong b ng d n ñ n t vong. thai ph ph i tăng tr ng lư ng ít nh t 10 – 14 kg. không có cơn co t cung ñ t xu t.tu n. r i tr ng di chuy n vào bu ng t cung và làm t ñ y. Có nh ng quá trình C b nh lí như C tr ng (x. Nguyên nhân sinh b nh chưa rõ. khó ch u cho ngư i b nh. nhưng có nhi u bi u hi n khác thư ng: nghén nhi u. Ch a tr ng). vv. ng a 320 – 360. dê và c u 146 – 161 ngày. ñái tháo nh t. c m giác n ng b ng dư i. D u hi u CNTC: d u hi u ch a (ch m kinh. tr ng th tinh không làm t trong bu ng t cung mà nơi khác ngoài t cung. Ch a ngoài t cung). thư ng ñi ñôi v i ch ng ñái nhi u. CH A NGOÀI T CUNG (y). C ngoài t cung (x. chán ăn. nhưng b nh có th g p m i l a tu i mang thai. trunh bình 114 ngày. vv. không dư i 37 tu n (ñ non) . t cung to nhanh hơn so v i th i gian mang thai. nư c khoáng. vv. không quá 42 tu n (C già tháng). Tri u ch ng c a ngư i có thai. u ng nư c nhi u hơn bình thư ng. Nguy cơ c a CNTC: thông thư ng là bào thai s v . Hư ng x trí: cho s y thai. Có nhi u phương pháp CB: ch a b ng thu c. môn y h c nghiên c u các phương pháp ch a tr kh i b nh ho c làm gi m b t ñau ñ n. có khi t i 5 – 10 lít nư c ho c hơn trong m t ngày ñêm. CH A GIÀ THÁNG (y) x. CH A RĂNG (y). th i gian mang thai khác nhau: l n 110 – 118 ngày. vv. CH A TR NG (y). th d c. CUN do thói quen ho c do nguyên nhân tâm th n. nong r ng c t cung.).). mà làm t b t thư ng nơi khác ngoài t cung như vòi tr ng (ch a vòi tr ng. có nhi m v ph c h i các mô c ng c a răng (men. ñ c bi t các b nh m n tính.

nh ng cơn co gi t ñ t ng t thành t ng ñ t. hay g p thi u n . vd. t p th d c. CC có th là tri u ch ng c a ñ ng kinh. vùng da sưng t y nghi mưng m do khi tiêm b nhi m khu n. không nguy hi m và có tiên lư ng không ñáng ng i. hòn g ch nung. bình chư m b ng thu tinh hay s . nhi u khi có hi u qu . có th dùng túi chư m cao su. giao c m làm co th t các mao m ch. k t h p v i các bi n pháp h tr (tăng cư ng v n ñ ng. do nhi t gây ra làm ñ ho c kh i ñau. co gi t cơ). tk. gò má). huy t tương ch ng ưa ch y máu) ho c truy n máu tươi trong trư ng h p có thi u máu kèm theo. hi n tư ng da và niêm m c ñ i sang màu sang tím (xanh lam) khi n ng ñ hemoglobin kh trong máu mao m ch l n hơn ho c b ng 5g/100 ml máu. ng i c u sao nóng. t ch ng Falô (Fallot). không ph thu c vào ý mu n. Các bi n ñ ng v t lí. Là phương pháp ñơn gi n. thư ng ch y máu dư i da. mũi. asen. ho c các thi t b ñi n. trong ñi u ki n sinh ho t bình thư ng. th n kinh. CXTðC tăng khi th i ti t l nh và m. Xanh tím có ngu n g c ngo i vi do máu tĩnh m ch b kh oxi quá nhi u. ho c làm cho máu ch m ñông. hi n tư ng xanh tím xu t hi n thư ng xuyên bàn tay. ði u tr theo nguyên nhân. ñái máu. CO CƠ (y. th i gian ñông máu kéo dài. máu lưu chuy n ch m (trong trư ng h p suy tim) làm cho các mô hút ñư c oxi c a máu nhi u hơn bình thư ng. trong kh p. Xanh tím do tu n hoàn máu b t thư ng làm cho máu tĩnh m ch tr n v i máu ñ ng m ch trong các b nh tim b m sinh. Nguyên nhân: r i lo n n i ti t. V ngu n nhi t.). ch ng ch y máu có tính di truy n do thi u y u t ñông máu kháng ưa ch y máu. T t CC có th g p m t s ngư i (như máy môi. v i bi u hi n: da b ng m phù. tăng ti t m hôi. . viêm t c m ch. nhi t ñ t i ch thư ng th p hơn bình thư ng. vv. b nh tim. trong cơ. CN ñư c dùng trong các trư ng h p: cơn ñau d dày. vv. bàn chân (hi m g p tai.) CHƯ M NÓNG (y). thư ng do b m sinh. vv. gi t vai. ði u tr b ng cách ñưa y u t ñông máu vào cơ th (truy n huy t tương tươi. nháy m t. b nh máu. Bi u hi n: ch y máu m t cách t nhiên sau ch n thương. có nút th t kín ñ ng nư c nóng. g m. như co gi t cơ lúc ng . vv. CH NG XANH TÍM ð U CHI (y).ñ nh CUN b ng cách ño lư ng nư c u ng vào trong 24 gi . áp d ng ch ñ ngh ngơi tích c c. CH NG ƯA CH Y MÁU (y). Xanh tím có ngu n g c trung tâm do máu ñ ng m ch khi kh oxi quá nhi u (trong b nh ph qu n – ph i gây khó khăn trao ñ i oxi ph i).). b nh ngh nghi p (nhi m ñ c chì. C n chú ý lót v i hay chăn bông gi a v t chư m và da b nh nhân ñ tránh b ng. phương pháp ch a b nh dùng nhi t ch a b nh tr c ti p lên vùng ñau hay vùng chi u ngoài da c a n i t ng b ñau. xoa bóp ñ u chi và vùng b xanh tím. vv. tu n hoàn. CH NG XANH TÍM (y). ng ñ c th n kinh và m t s b nh th n kinh khác. cũng có th hoàn toàn không có ý nghĩa b nh lí. ñau b ng vùng dư i r n chưa rõ nguyên nhân. Có th th y t ng cơ ho c t ng nhóm cơ. Xanh tím do nhi m ñ c (vd. cacbon oxit) t o nên trong máu m t lo i hemoglobin b t thư ng (methemoglobin). không h th ng. huy t tương ngưng k t l nh. mu i rang b c v i.

ch n thương. ði u tr theo nguyên nhân: t m th i lúc x y ra CG. 3) Th khí âm lư ng hư: tâm th ng. u. mã ti n). thu c an th n nh . cũng có th do m t cân b ng dinh dư ng (thi u canxi. có th hôn mê. CO GI T (y). Nh i máu cơ tim). c m n ng. tinh th n. vã m hôi. dùng ngay m t viên thu c lo i nitroglixerin có tác d ng nhanh. nhi t ñ bên ngoài th p ho c b ñau do kích thích các s i dây th n kinh CM ho c ti t añrenalin (x. th h t hơi. tu i d y thì…).). ñ ngư i b nh n m. gi m oxi – máu trong cơn ng t. chia ra hai lo i: CG c ng – co kéo dài t o nên m t tr ng thái c ng liên t c. tâm lí c m xúc. . n ng thì ñau t tim xuyên sang lưng ho c t lưng xuyên vào tim. CG thư ng lan ra toàn thân và là m t ph n ng ñ i v i b t c m t s kích thích nào. apxe não. N u n ng. s c s c làm tăng nhu c u oxi c a cơ tim (ñi b nhanh ngoài tr i l nh). l p ñi l p l i thành t ng cơn. CG rung – nhi u ñ ng tác co c ng nhanh và n i ti p nhau m t cách liên t c v i biên ñ r ng. 5) Th dương hư mu n thoát: tâm th ng. Theo y h c c truy n. chơi th thao quá s c. vv. do m t cơn co th t m ch làm thu h p m t ph n lòng c a m t hay nhi u nhánh ñ ng m ch vành. m ch tr m t vô l c ho c k t ñ i. s t cao (nh t là vào mùa hè). ngư i l nh. vã m hôi. tâm phi n. ði u tr : ngh ngơi yên tĩnh. m t b ch. m ch huy n. N u nh : ngh và dùng thu c k p th i. CC thư ng do bi n lo n ch c năng tuy n c n giáp. n i l ng qu n áo. th nh tho ng có các cơn co gi t ng t quãng. th h t hơi. có th do m t th ñ a CG s n có nhi u giai ño n phát tri n c a tr em (dư i 2 tu i. m ch tr m vô l c ho c k t ñ i. Nguyên nhân: thương t n não – màng não (ch y máu. th h t hơi. ñái tháo ñư ng. tăng colesteron máu. các c m xúc m nh gây ch n ñ ng tâm lí. chân tay l nh. dùng thu c h nhi t. th h t hơi. ði n hình c a CC th y trong b nh u n ván. m ch k t ñ i ho c vô l c. kéo dài liên t c quá 15 phút. CO M CH (sinh). ñ u hơi cao. ti p t c ñi u tr theo ch d n c a th y thu c. thi u magie trong máu). ñ t lao ñ ng n ng. n u s t ch m nư c ñá. hi n tư ng co h p các m ch máu nh do cơ trơn co trong thành m ch. Thư ng chia ra các th sau: 1) Th khí tr huy t : ng c tâm ñau như b ñâm. Bi u hi n lâm sàng: cơn ñau th t ng c (x. tim ñ p. có kh năng gây nh i máu cơ tim (x. th ng d dày). tr em. Tuỳ theo th i gian. ng ñ c (strychnine. do các b nh th n kinh. 2) Th khí dương trong ng c b b t c: tâm th ng. Dây th n kinh v n m ch) CO TH T ð NG M CH VÀNH (y). Cơn ñau th t ng c). CTðNV thu c ph m vi ch ng hung th ng và tâm th ng. viêm các t ng (viêm ru t th a. thương t n tu s ng. vã m hôi. h i ch ng mà ñ c ñi m là CC không ch ñ ng ñư c c a m t s cơ hay toàn b h cơ. tình tr ng b nh lí x y ra ngư i có các thương t n xơ – c ng hay xơ v a ñ ng m ch vành và suy ñ ng m ch vành. tăng triglixerit máu. nghiêng v m t bên ñ ñ m dãi d ch y ra. Nguyên nhân: nghi n hút thu c lá. làm suy gi m s lưu thông máu và cung c p oxi cho vùng cơ tim phía dư i. co ñ t ng t không c ý t o nên nh ng ñ ng tác khu trú m t ho c nhi u nhóm cơ hay lan tràn ra toàn thân. tim ñ p. X y ra khi huy t áp gi m. ng ñ c strychnine. vv.CO C NG (y). c i. vv. cơn ñau d u d n và bi n m t do nhu c u oxi gi m và tr l i m c bình thư ng. ng c như b ngh n. a l ng. istêri. th h t hơi. di ch ng ch n thương. 4) Th dương khí hư t n: tâm th ng. tăng huy t áp.

ch không ñi sâu vào chi ti t và toàn di n như gi i ph u y h c. v a xơ ñ ng m ch. CƠ QUAN TH C M (sinh). di n bi n c a b nh ph thu c vào ch m ch máu b co th t. t o nên s thi u máu c c b t i vùng cơ th dư i ch máu b t c. có th dùng châm c u: châm loa tai (vùng tim. làm thuh p ñ t ng t lòng c a m ch máu (thư ng là ñ ng m ch thu c h ñ i tu n hoàn). CƠ TH H C MĨ THU T (mĩ thu t. CƠ QUAN C M GIÁC (sinh). vùng giao c m). m t hay m t s t bào c m giác (th quan) và c u trúc tương ng trong cơ th ñ ng v t. có kh năng tr l i các kích thích t trong hay ngoài cơ th . M t giác quan ch có th tr l i cho m t lo i kích thích nh t ñ nh. Thông lí. ñau vùng sau xương c. ði u tr ph u thu t: r ch các l p cơ quanh tâm v theo chi u d c t i niêm m c. CƠ V N NHÃN (y. vv. CƠ TH H C (sinh. mũi là CQTC mùi và lư i là CQTC v . do thu c. vv. Có nhi u lo i CQCG khác nhau: s . tình tr ng b nh lí do co th t các cơ trơn thành m ch. ði u tr n i khoa ít có k t qu . cơ b p. Ph. Các tri u ch ng chính: nu t ngh n. vd. sinh). châm thân th [huy t N i quan. ch i v giác lư i (x. nghe. tăng colesteron máu…) vào cơ quan ñư c ñ ng m ch cung c p máu. gi i ph u mĩ thu t. m t là CQTC ánh sáng. thông tim. làm cho th c ăn b ñ ng m t ph n trong th c qu n.Khi có tâm th ng. B nh di n bi n ch m và kéo dài h ng năm. M t). t bào ho c cơ quan chuyên hoá ti p nh n ho c ph n ng v i nh ng kích thích t bên trong ho c bên ngoài cơ th . sau ñó vá vào ñó m t m nh cơ hoành có chân nuôi. ng i. Anatomique artisque). A th (t i vùng m m tim ng c)]. ph n ng th n kinh ñ i v i m t s kích thích (như trong th thu t thông các m ch máu. 2) T ch c các ph n c a cơ th và m i quan h v m t c u trúc gi chúng. Tai. CO TH T TÂM V (y). Môn CTHMT là cơ s cho s sáng t o nên hình tư ng ngh thu t. ñ u kia dính vào nhãn c u và có ch c năng ñưa m t theo nh ng hư ng khác nhau. tai là CQTC âm thanh. CO TH T M CH (y). áp su t. cg. Nguyên nhân: do l nh. cơ ch ho t ñ ng c a xương. sáu cơ trong h c m t v i m t ñ u dính vào h c m t. vào tình hình s c kho c a b nh nhân (tăng huy t áp. vv. vv. co th t l trên c a d dày. ti p n i v i th c qu n do các l p cơ trơn hình vòng tròn c a thành tâm v co th t liên t c gây ra. sau nôn thì các tri u ch ng gi m ñi. tk. Môn CTHMT ch chú tr ng v t l c u trúc cơ h c ngo i hình. nhìn. K t qu thư ng t t. nôn (ói) ra th c ăn cũ (t chi u hôm trư c). lúc b nh nhân không ñư c chu n b kĩ). Có nhi u lo i . Các d u hi u lâm sàng. Quy t âm du. Vd. Tâm du. gi i ph u h c) 1) Khoa h c nghiên c u c u trúc cơ th sinh v t b ng phương pháp gi i ph u. Các kích thích ñư c chuy n thành xung ñ ng ñi n và ñư c truy n v não ñ phân tích và tr l i. cũng có th ñư c t p trung vào các khu nh t ñ nh.. môn h c nghiên c u c u trúc cơ th con ngư i ho c loài v t v i m c ñích áp d ng vào ngh thu t t o hình ñ v ho n n tư ng cho chính xác. có th kh p cơ th . lâu d n d n ñ n phình th c qu n hay dãn th c qu n.

vv. vv. CS g m các ñ c thù: rét run. CS thư ng báo hi u m t b nh c p tính. Kéo dài hàng ch c phút ñ n vài gi . cơ chéo b . b nh nhân v t vã thì m i cho t m các thu c h s t. ñi u quan tr ng là tìm cho ra nguyên nhân b nh b ng khám lâm sàng t m . Có kèm r i lo n tiêu hoá (nôn) và c m giác bu t mót bàng quang. l y máu th trong ba ngày li n. m t hi n tư ng b nh lí xu t hi n m t cách ñ t ng t. vv. vv. d d i sâu trong l ng ng c vùng tim và sau xương c. cơn ñau th t ñ t ng t. có th lan to ra cánh tay trái. có th ngày nào cũng s t (s t h ng ngày) ho c cách m t ngày (s t cách nh t). hay gây t c ng m t. cách hai ngày. lan to v phía bàng quang và ñùi. m nh m . ñái ít. CƠN ðAU QU N GAN (y). S t là m t tri u ch ng cho r t nhi u b nh. ñau ngư i. trong ñó các d u hiêu vư ng (tăng) lên ñ n cư ng ñ cao nh t (ñau. vv. . CƠN ðAU TH T NG C (y). do túi m t co bóp t ng cơn ñ ñ y s i di chuy n vào trong ng m t ho c do s i m t. cơn suy tim k ch phát. ðau qu n. trong các trư ng h p căng th ng quá m c v tâm th n. bi u hi n m t bi n chuy n c p tính c a b nh: viêm ph qu n c p m t b nh nhân ñã b viêm ph qu n m n tính t trư c. N u CS quá cao. s t. C ñ ng kinh. do nh ng nguyên nhân khác nhau và có các cách ñi u tr khác nhau. khô mi ng. kèm theo m t tr ng thái kinh hoàng v i c m giác như s p ch t. Trư c m t CS. cơn ñau d d i vùng th t lưng. theo dõi sát b nh nhân các ngày sau ñ c tìm ra nguyên nhân c a b nh. vv. X y ra sau khi g ng s c. papavérine. thu c an th n. vv. CðTN hay x y ra ngư i b v a xơ ñ ng m ch. th nhanh. gai rét. có th tái di n theo m t chu kì nh t ñ nh trong m t s b nh. tuỳ theo lo i kí sinh trùng s t rét gây b nh. lác). cơ th ng dư i. Thư ng kèm các tri u ch ng như vàng da. validol. toàn di n. m ch nhanh. trong m t th i gian ng n và có th tái di n theo chu kì. amylnitrine. vv. Nguyên nhân: thi u máu cơ tim do ñ ng m ch vành tim b co th t ñ t ng t. cơn tăng thân nhi t trên 37.50C kèm theo các tri u ch ng: nh c ñ u. C ñau tim. vv. ăn no. lao ñ ng quá căng th ng. d v t di chuy n trong ng m t. vã m hôi. viêm m ch vành tim.) và các thu c an th n. C hen.th i ñi m phát tri n c a m t b nh (c p tính. ăn no. bu n nôn. CƠN S T (y). CƠN (y). trong b nh s t rét. Vd. cơn ñau xu t hi n vùng dư i sư n ph i. s t. nh c ñ u. tình c m. làm các xét nghi m c n thi t. vd. Các thương t n c a các nhóm CVN s gây r i lo n v n ñ ng c a nhãn c u hay các t t c a m t (vd. CƠN ðAU QU N (y) x.CVN: cơ th ng trên. trong khi ng ho c nhi m l nh. CðTN bi n ñi nhanh khi s nuôi dư ng cơ tim ñư c h i ph c l i k p th i b ng thu c giãn m ch vành (nitroglycérine. do viên s i ho c ngo i v t di chuy n t b th n qua ni u qu n ñ n bàng quang. CƠN ðAU QU N TH N (y). t o nên m t s r i lo n ch c năng c a h th n kinh ñi u khi n vi c ti p t máu nuôi cơ tim. Hay tái phát. quá m t m i. vd. m n tính) hay m t tr ng thái b nh lí. C s t. CƠN K CH PHÁT (y). nh c ñ u.). s t cao. ph i làm ngay m t phi n kính máu ñ tìm kí sinh v t s t rét. nh ng vùng có s t rét lưu hành.

CS không có vi khu n. h i h p. vài ph n giây. vv. ñánh rơi các ñ v t c m trong tay. tình tr ng ch c năng tuy n giáp tăng quá m c bình thư ng. Bài ti t CS là hi n tư ng bình thư ng tr sơ sinh trong 2 – 3 ngày ñ u. ho t ñ ng m nh. tim ñ p nhanh. C T SU (y). loãng xương.CƠN TIM NHANH K CH PHÁT (y). c và thân mình. B nh nhân thông thư ng không nh gì v CV. do quá m t ho c nhi m ñ c. r i lo n kinh nguy t b nh nhân n . . suy như c cơ th . Nguyên nhân: các t bào c a tuy n giáp tăng sinh. Trong tâm th n h c còn g i ch ng tăng d c. Trong b nh Bazơñô. c m giác nóng trong cơ th . Giai ño n ñ u. ñ c quánh. b ng nhiên l ng ngư i ñi ho c ñang làm m t hành ñ ng gì thì ñ ra trong tư th c ñ ng. kéo dài trong vài phút. béo ph khu trú m t. A.U. chuy n hoá cơ b n tăng (trên 20%). ch ng lo n d c: tăng ham mu n tình d c thư ng xuyên và quá m c (có tính ch t b nh lí tâm th n). triiodo – thyroxine). cơn b c ho lên ñ u. Mô t b nh C: là m t b nh th n kinh – tuy n yên. có th vài giây. u tuy n yên (ti t hocmon hư ng giáp). Thành ph n: ch y u là m t (có màu xanh). Tri u ch ng thư ng có: tuy n giáp to ra toàn b (bư u lan to ) ho c m t ph n (bư u nhân). Có: CTNKP không rõ nguyên nhân. Mô t h i ch ng lâm sàng g m các d u hi u: tăng huy t áp. CS có màu xanh ho c nâu s m. phân c a tr sơ sinh. tk. u tuy n ưa bazơ c a tuy n yên thư ng kèm theo tăng s n tuy n yên hai bên. Harvey Williams Cushing. bài ti t trong 2 – 3 ngày sau khi ñ . nhi u m hôi (m hôi tay. x y ra ph n còn tr tu i. CƠN V NG (y). d cáu g t. m ch nhanh. bư u giáp ñ c nhi u nhân. nét m t tr nên th n th . chân. ngư i Hoa Kì. b nh u tuy n giáp ñ c. nh p tim nhanh quá 140 l n/phút (t i 180 – 200 l n ho c hơn) nhưng v n ñ u. ngư i b nh thư ng t kích thích các b ph n sinh d c c a mình. CV là m t th c a ñ ng kinh nh .). m t ng . c n theo dõi và khám ñ phát hi n t c ru t do CS. teo cơ. thi u năng tình d c. ði u tr theo nguyên nhân: ñi u tr b ng các thu c kháng giáp và thu c an th n. x y ra trên tim có v bình thư ng và không nguy hi m. không mùi. CTNKP do b nh tim (nh i máu cơ tim. ph u thu t viên chuyên ngành th n kinh. thư ng có thêm tri u ch ng m t l i và sáng. ñi u tr ngo i khoa (m ) khi có ch ñ nh. C n theo dõi kĩ và theo ñúng ch ñ nh c a th y thu c chuyên khoa. Trong trư ng h p tr không bài ti t CS. g y. ho c có th trong vài gi . r ng tóc. tăng năng tuy n giáp). Ngư i b nh ñang làm vi c gì. (y. các t bào bi u bì và lông tơ bong ra mà thai nhi nu t vào khi còn trong b ng m . b nh tim m n tính giai ño n cu i) và có tiên lư ng x u. CTNKP b t ñ u và ch m d t ñ t ng t. ch ti t vào máu nhi u hocmon giáp (thyroxine. m t ý th c trong kho ng th i gian ng n. 1869 – 1939). r m râu. g p trong b nh Bazơñô. CƯ NG TUY N GIÁP (y. CƠSINH H. H t cơn. tay run. t vong sau 2 – 10 năm. b n ch n. CU NG DÂM (y). iot ñ ng v phóng x (131I) ñư c s d ng r ng rãi ñ chu n ñoán và ñi u tr . ngư i b nh l i có th ti p t c công vi c ñang b d . các ch t ti t c a ru t già.

chim) ho c phôi c a ñ ng v t có vú (voi. DD m t túi l n. DD cơ n m gi a và phía sau thuỳ gan. y. nh ng v t màu h t d tương ñ i s m. ngư i. nông). gi ng hình qu lê c a cơ quan sinh s n cái ngư i và ñ ng v t.). màng bao ph m t trong thân t cung (bu ng t cung) luôn luôn thay ñ i hình thái do tác ñ ng c a các hocmon bu ng tr ng trong m t chu kì kinh nguy t. ch y u là thoái hoá ch t m da.5 – 1 lít. th c ăn ñư c nghi n nhuy n trư c khi chuy n xu ng ru t. gia súc. DC ch có loài ñ con. Là túi l n. 4) DD cơ (m ) n i ti p DD tuy n. Là bi u hi n thư ng g p c a lão hoá bi u bì. T ngoài . Da cá. renin và t bào ti t nhày. ph n ng tiêu hoá n m gi a th c qu n và tá tràng ñ ng v t có xương s ng. d t ong. c ng tay. DD tuy n và DD cơ g p chim. ph n trên thông v i hai vòi DC d n ñ n ng d n tr ng. Không có nh hư ng nhi u ñ n s c kho . L p niêm m c thành DC có l p bi u mô hình tr . dung tích 0. th m axit clohiñric do DD ti t ra. màu ñ l n ánh xanh. x. có các tuy n ti t enzim pepsin và axit clohiñric. Trong ñ ng v t có vú. d lá sách. có kích thư c to nh không nh t ñ nh. x. M t trong DD ñư c lót b ng màng nhày hình ng ti t ra axit clohiñric. DD là ño n c a ng tiêu hoá. ti p theo th c qu n.T ñi n Y h c Vi t Nam – M c D DA ð I M I NGƯ I GIÀ (y. hai ñ u th t l i b ng hai cơ vòng. các t bào ñ c bi t ti t enzim pepsin. tk. t trên xu ng dư i là thân v và hang v . thành cơ dày. kh . DD co b p xáo tr n th c ăn. DA S M (y). có thành r t dày. ph n dư i thông v i ng h p c DC và âm h . x. B nh s m da nhi m ñ c. có ch c năng gi ng như DD ñ ng v t có vú. M t trong có nhi u l p nhăn và có màng lót s ng dày màu vàng. Thành DD tuy n tương ñ i m ng. b t ñ u t dư i cơ hoành. vv. ngư i. Dày s ng. t trái sang ph i là hai b cong l n và nh . ph n phình ra cu i ng d n tr ng. nh n các ch t dinh dư ng và oxi t cơ th m qua nhau thai. 3) DD tuy n: ph n n m gi a di u (di u gà) và DD. Bào thai phát tri n trong DC. trong các l p nhăn có cát. D DÀY (sinh. t p trung ch y u mu bàn tay. s i. nh ñó mà tr ng và các ch t bài ti t khác ñư c d dàng ñ y. kho . D CON (sinh. nơi nh n và ch a th c ăn trong nh ng kho ng th i gian nh t ñ nh. cơ trơn r t kho . hươu. 2) DD kép: DD có b n túi (d c . DC là m t kh i cơ trơn dày. có nhi u lông rung. da m i). hình ch J. Nh d ch v th m vào th c ăn r n và co bóp c a cơ. là nơi cư trú c a tr ng các loài ñ ng v t ñ tr ng (bò sát. ñ u trên là tâm v n i v i hành tá tràng. DA HOÁ S NG (y). th . vv. d múi kh ) ñ ng v t nhai l i. m t và da ñ u ngư i hói. di ñ ng. th c ăn protein ñư c tiêu hoá m t ph n dư i tác ñ ng c a d ch v . Th c ăn ñã bi n thành dư ng tr p bán l ng. Có các lo i: 1) DD ñơn. tránh cho ñ ng v t không ăn liên t c. s ñư c chuuy n d n xu ng ru t non qua môn v . DA KHÔ (y). y). ng a. có l p phúc m c b c ngoài và l p niêm m c bên trong.

DR có th l t ra ngoài âm h trư c thai nhi. D U GAN CÁ (nông. DC là m t h n h p ch a kho ng 85% axit béo chưa no. C n b o qu n trong kho t i và mát. ña i. các axit béo no. DC chăn nuôi. Các DTK . thú bi n (cá voi. D U GIUN (nông. dây n i li n m t trung tâm th n kinh t i m t ph t ng c a cơ th . kh mùi. cá heo. ti t d ch. chó bi n). d b oxi hoá làm bi n mùi. khô giác m c. quá trình tiêu hoá c a DD ch u s ch huy c a th n kinh trung ương. . suy như c cơ th (x. s m màu. ñư c ti t khu n kĩ. d u chi t xu t t gan và n i t ng m t s loài cá (tuy t. dây n i thai nhi v i bánh nhau trong ñó có hai ñ ng m ch và m t tĩnh m ch r n. bơn). vv. gi a các mô xơ – mô liên k t. glixerin và vitamin A. Nh co rút c a thanh qu n làm cho DTÂ căng hay chùng mà ñ cao c a âm thanh thay ñ i (x. ñôi n p g p c a màng nhày căng qua thanh môn c a thanh qu n. Trong m t s trư ng h p b t thư ng (ngôi mông. l p cơ. thành DD g m 4 l p: l p phúc m c. g m có các s i th n kinh góp l i thành bó. C t DR ph i dùng kéo hay dao s ch. vv. DC dư c ph m dùng ñ ch a các ch ng viêm. ñ l i s o là l r n. DC công nghi p là DC tinh ch ñư c hiñro hoá làm nguyên li u cho công nghi p mĩ ph m. DÂY TH N KINH (sinh). y) x. Cây d u giun. ñ c t DR s gây nhi m khu n r n và b nh u n ván sơ sinh v i t l t vong r t cao. con tách kh i m . t o thành toxisterol ñ c. mú. ngôi ngang. ðư c chia theo ch t lư ng: DC dư c ph m (vd. vv. th c ăn chăn nuôi. y). Minh qu n). DC công ngh êp. D cho th c ph m. ñ nhi u l n. phát ra ti ng nói. Thanh qu n. Sa DR là m t bi n ch ng n ng. n n. vv. D U CÁ (nông. sinh. loét. ñư c dùng ñ ch a các ch ng b nh còi xương. d u gan cá). que n a. Không khí ñi t ph i ra làm DTÂ rung ñ ng. Cu ng còn l i dính vào r n con. có th dùng ch bơ. cá heo) ch a nhi u vitamin A và D hoà tan. ung thư. ch t béo ñư c chi t t cơ th m t s loài cá (nhám. hai gi i cơ thanh qu n có th khép. DC có ñ c ñi m 15 – 200C v n l ng. bu c dây nhau v i ch ñã ñư c kh khu n. Vi t Nam ñã s n xu t DGC d ng l ng và viên b c gelatin t nguyên li u ch y u là gan cá nhám. DÂY R N (y). khô n t. U n ván r n tr sơ sinh là khuy t ñi m n ng c a ngư i ñ ñ . tác ñ ng c a dây th n kinh X (th mư i) h giao c m. s r ng vài ngày sau (t ngày th 3). Sau khi ñ và DR ñư c c t. ñ ng trong l kín. Dùng kéo. thi u vitamin A – D và b sung vitamin A. DR quá dài. y). dao b n. còi xương. ng tiêu hoá). DÂY THANH ÂM (sinh). n i t ng m c ng và các dư li u trong s n xu t cá h p. D u gan cá). l p dư i niêm m c và l p niêm m c. xà phòng. ñ m b o s trao ñ i gi a máu c a m và con. Quá trình ho t ñ ng cơ h c. quáng gà. DC th c ph m là d u cá ñã ñư c tinh ch .). c n can thi p k p th i ñ c u con và có th c u c m . m và rung ñ ng khi lu ng hơi ñi qua ñ t o ra các lo i âm khác nhau. nhám. loài thú bi n (cá voi. D. thu). (xt.vào trong. cá nhà táng. M i mililit DGC trung bình có 200 – 500 ñơn v qu c t (UI) vitamin A và 80 – 100 UI vitamin D. Các b nh thư ng hay g p: viêm. m nh sành. DÂY THANH (ngôn ng ). s n xu t glixerin. làm ch t thai nhi r t nhanh (kho ng 10 phút).

DTK ngo i vi thư ng là DTK h n h p. ròng r c (IV). các s i th n kinh c a h th n kinh sinh dư ng. DÂY TH N KINH LƯ I H U (sinh. ph i. ñi t i ph n sau xoang mi ng k c lư i. toàn b nh ng thay ñ i x y ra ngư i con gái khi b t ñ u có kinh (x. ñôi dây xu t phát t m t dư i hành tu não ñ ng v t có xương s ng r i to vào cơ th t i các n i quan quan tr ng. Dây th n kinh s ). dây th n kinh sinh dư ng). mang m t h ch do thân các t bào c m giác t o nên. thính giác (VIII). nhưng cũng có m t s dây như ph v ñi t i m t s ph n khác c a cơ th . ru t. kéo dài 1 – 2 năm. Ra kh i tu s ng m t ño n ng n. tam khoa (V). dây th n kinh s IX). các ñôi dây th n kinh xu t phát tr c ti p t não c a ñ ng v t có xương s ng.. cách nhau nh ng kho ng nh t ñ nh theo t ng ñ t s ng. Ngoài các d u hi u trên còn xu t hi n các d u hi u sinh d c ph như: . Các thân th n kinh vùng chi liên k t l i t o thành các ñám r i th n kinh. các DTK tu s ng. m t (VII). Dây th n kinh s ) DÂY TH N KINH S (sinh). 2) DT chính th c. v i s xu t tinh l n ñ u vào ban ñêm (m ng tinh). v i d u hi u xu t kinh nguy t l n ñ u tiên. mang các dây th n kinh v n sau m t b ng c a hành tu ñ ng và hoà v i th n kinh ph v n m sát nó. Tuỳ theo tác d ng sinh lí. gan. ñi u khi n ñ co giãn các m ch máu. Kinh nguy t). th giác (II). R trư c g m các dây th n kinh v n ñ ng. hai r nh p l i thành thân th n kinh. ñôi dây th n kinh xu t phát t vùng gi a m t b ng c a hành tu ñ ng v t có xương s ng. các DTK sinh dư ng (phó giao c m và giao c m). g m 12 ñôi DTKS: kh u giác (I). th n. cá và lư ng thê. cơ và các n i quan các vùng c a cơ th . ph v (X). các ñôi dây th n kinh xu t phát d c theo chi u dài tu s ng. M i giây n i v i tu s ng b ng hai r th n kinh. truy n các xung th n kinh t trung khu v n m ch trong hành tu t i các cơ trơn trong thành m ch máu làm nó co l i (s i th n kinh co m ch) ho c giãn ra (s i th n kinh giãn m ch). Dây th n kinh s ) DÂY TH N KINH PH (sinh. th n kinh ph (XI). dây th n kinh xu t phát t vùng não ñ ng v t có xương s ng. Giai ño n này kéo dài 2 –3 năm. ch y u mang các s i th n kinh c m giác (x. tk. D Y THÌ (giáo d c. DÂY TH N KINH PH V (sinh. Là dây chính c a h th n kinh phó giao c m mang các s i th n kinh v n ñ ng t i tim. vv. dư i h u (XII). dây bài ti t. dây v n ñ ng. con gái kho ng 13 – 14 tu i. tk. sau ñó chia thành các thân nh hơn t i da. do các ho t ñ ng n i ti t liên quan ñ n s hoàn ch nh quá trình sinh d c phát tri n. dây th n kinh s X). con trai ch m hơn 1 – 2 năm. DÂY TH N KINH TU S NG (sinh). R sau g m các s i dây th n kinh c m giác. con trai khi các tinh hoàn s n xu t ra tinh trùng. ngư i và ñ ng v t có vú. DÂY TH N KINH V N M CH (sinh. ñi t i các cơ quan c m giác và cơ ph n ñ u. Có 2 giai ño n: 1) Trư c DT. dây th n kinh s XI). DTK có th là dây c m giác hay giác quan. v n nhãn chung (III). v i d u hi u tăng trư ng nhanh v chi u cao.bao g m: các DTK s não. và ch a các s i th n kinh c m giác ch y t n i t ng t i não (x. v n nhãn c u ngoài (VI). d dày. tk. y). lư i h u (IX). DTKP ñư c xem như m t ph n chung c a dây th n kinh ph v (x.

V i các phương pháp hi n ñ i v DTTB. thói quen c a ngư i khác. DT mu n là DT x y ra sau 18 tu i. các r i lo n chuy n hoá. ngư i ta ñã thu nh n ñư c các d n li u v b n ch t hoá h c và v trí c u trúc c a gen. D T T B M SINH (y). hoang mang. ñ ng v t và th c v t b ng kĩ thu t nhi m s c th . Các gia ñình c n ñ c bi t chú ý ñ n vi c giáo d c con cái lúc bư c vào tu i DT. di truy n ñ ng v t. Ngư i DAT thư ng d b t chư c. nghiên c u các ñi u ki n cơ b n ñ m b o s di truy n c a các y u t mi n d ch. v ti ng. bàn tay 6 ngón. Trong nh ng năm 70 th k 20. di truy n các kháng nguyên như kháng nguyên máu. d ch u nh hư ng c a ngư i khác. c n gi gìn s c kho . vv. m t cân b ng tâm lí t m th i. Tính DAT thư ng có tr nh . ñã tích lu ñư c m t s lư ng ñáng k các k t qu v hình thái nhi m s c th và các tr ng thái c a chúng trong hai quá trình phân chia t bào gián phân và gi m phân.con trai m c ria.. ti ng nói thanh và d u dàng hơn. di truy n ñ t bi n. cho phép xây d ng nh ng phương pháp t ng h p và phân tích chúng (x. vv. d b lây nh ng tâm tr ng. D ÁM TH (giáo d c). khoa h c v các quy lu t di truy n và bi n d c a sinh v t và các phương pháp ñi u khi n chúng. ñã xu t hi n m t phân ngành m i c a DTH là công ngh di truy n g n li n v i vi c ch t o các t h p gen m i. ho c ngư i l n lúc m t nh c. vv. con gái tuy n vú phát tri n. DI TRUY N H C (sinh). các thu c n i ti t. l i chia thành các hư ng m i là di truy n phân t . Nguyên nhân: tác ñ ng c a môi trư ng s ng như b i . dao ñ ng hay b t n thương th n kinh. ngư i ta ñã khám phá ñư c nh ng b nh di truy n c a ngư i. di truy n qu n th . d làm theo nh ng ch d n. D a vào phương pháp s d ng. th hi n rõ ra ngoài như không có h u môn. vv. thu t ng do Urbai và Cole ñưa ra năm 1936 ñ ch m t ph n c a mi n d ch h c. c th n.). Tính tình thay ñ i. di truy n ngư i. DI TRUY N MI N D CH (sinh). d xúc ñ ng. ho c không hi n rõ ra ngoài và ph i có th y thu c khám m i bi t ñư c như: t n t i ng ñ ng m ch. Các d t t l n không phù h p v i s s ng thư ng phát sinh trong 8 tu n ñ u c a th i kì thai nghén. t o m t . các thu c ch ng ung thư. hoá ch t. DI TRUY N T BÀO (sinh). ñư c phát hi n ñ u tiên năm 1910. phóng x . Ngư i ñ t n n móng cho DTH hi n ñ i là Menñen v i s phát hi n tính di truy n không liên t c khi nghiên c u lai t o các gi ng ñ u khác nhau (1863) và Mogân v i thuy t nhi m s c th c a tính di truy n (1910). DT s m là DT x y ra trư c 10 tu i. các thu c tránh thai thalidomide. Tuỳ theo ñ i tư ng nghiên c u mà ngư i ta chia DTH thành di truy n th c v t. tâm th n. lĩnh v c c a di truy n h c nghiên c u quy lu t di truy n và bi n d m c ñ t bào và ch t trong t bào (c y u là nhi m s c th ). hay mơ m ng. Trong nh ng năm 50 – 70 th k 20. Cơ s lí thuy t c a DTTB là nh ng lu n ñ chính c a lí thuy t nhi m s c th v di truy n ñư c xây d ng và hình thànhvào ñ u th k 20. v i s phát tri n DTH phân t . Trong th i gian y. khuyên b o c a h dù trái v i ch ki n. thông liên nhĩ. Gen). vv. T t c các trư ng h p DT s m ñ u c n ñư c khám tìm nguyên nhân (có th có kh i u liên quan ñ n n i ti t). các b nh nhi m khu n (rubêôn. th m chí trái v i l i ích c a mình. ý thích. vv. bi u hi n hình th c khác thư ng trong cơ th c a tr m i ñ . vv. ñây là m t bư c ngo t trên con ñư ng phát tri n c a con ngư i.

Vi c nghiên c u các thay ñ i b nh lí (áp su t. Chưa rõ nguyên nhân. DV h ng (xương cá. con t c te (con ñ a su i).). h ng bì. glucozơ. sinh hoá c a DNT khá n ñ nh. Vd. ñinh ghim. Vd. Khi m t ngư i ñã b DƯ (dù r t nh ) v i m t lo i thu c (d nguyên) nào ñó (vd. cháo.). c p ba lá. h i ch ng xâm nh p). d ch keo bám dính ch a trong khoang phía sau th thu tinh trong c u m t ñ ng v t có xương s ng. DVðT thư ng th y nh t: các lo i h t (l c. m nh nh a. ki n. xương cá. lo i d ch gi ng như b ch huy t. N u vì lí do chuyên môn.). d ch b sung cho cơ th nư c. ch thay ñ i khi có b nh liên quan. Bi u hi n c a DƯ có th nh (n i mày ñay. D NG (y). h t qu v i. DNT laà ch t ñ m. h ng xiêm. D CH NÃO TU (sinh. khí qu n. nhưng c n lưu ý ñ n m t s y u t có kh năng t o ñi u ki n cho s phát sinh các d t t b m sinh: b nh nhi m khu n m trong th i kì mang thai (b nh rubêôn) nhi m ñ c. na. ho c hình thành t i ch (DV n i sinh) như s i. ru i. khó th ki u hen). trong 2 – 3 tháng ñ u c a th i kì thai nghén. có trong các khoang bên trong và gi a các màngbao b c c a h th n kinh trung ương. DV mũi (viên bi. DV tai (h t thóc. Soi g p DVðT s m. s i mũi). trong viêm màng não m . v t nu t. vv. ph qu n. v t vô tri trong cơ th và trong m i trư ng h p không là thành ph n c u t o bình thư ng c a cơ th . vv.. thu c viên. kim băng. v i bi u hi n r t khác nhau tuỳ ngư i. mang cá. ñ ng th i có th dùng ñ nuôi c y tìm vi khu n gây b nh. vv. tr y tim m ch. DNT s ñ c vì ch a m . ngh t th . ch a r i lo n cân b ng . có th ch t ng t ngay. xương. tránh nh ng b nh nhi m khu n nh t là nhi m virut. nút gi y. c n th n trong khi cho tr ăn lo i th c ăn có h t. y). ngô. ð lâu gây ra bi n ch ng r t nguy hi m. sinh h c) c a DNT giúp ích r t l n cho chu n ñoán.không khí s ng tho i mái. protein. m nh xương v n. b o v các mô th n kinh. d v t m c k t thanh qu n. vv. không th thay th ñư c thì ph i dùng nh ng phương pháp ñ c bi t ñ phòng tránh DƯ. thành ph n hoá h c. Khi rơi vào ñư ng th . pénicilline) thì trên nguyên t c không dùng lo i thu c ñó nh ng l n sau. ch m ch p. D V T ðƯ NG TH (y). ho c r t n ng (s c. tím tái (cg.). G m m t m ng m nh các s i gi ng ch t t o keo và giúp cho c u m t gi ñư c hình d ng. vv. vv. Các tính ch t v t lí. dưa. yên tĩnh. D CH THU TINH (sinh). ch t ñi n gi i. không ch a huy t c u và các phân t l n. có th ch t sau 2 – 3 phút). có k t qu t t. s mũi. DVðT gây ho s c s a. D t t b m sinh là t n thương làm thay ñ i hình thái bình thư ng c a tim trong quá trình hình thành thai và xu t hi n ngay t lúc m i ñ . m t s thành ph n c a máu nh m ph c h i kh i lư ng máu lưu thông. ph n ng khác thư ng c a m t cơ th ñ i v i m t d nguyên nào ñ y khi ti p xúc v i d nguyên ñó l n th hai ho c sau ñó. vv. m nh bom. Nguyên nhân do các ñám r i m ch c a não th t l c t máu và cu i cùng tr l i qua các m ch b ch huy t ho c vào máu tĩnh m ch. tuỳ s l n ti p xúc v i d nguyên và không ph thu c vào li u lư ng ho c ñư ng vào cơ th c a d nguyên. s a. D V T (y). g p nhi u nh t l a tu i 1 – 4 tu i. D phòng: cho tr em t t . cua. h t chanh. DV có th t ngoài vào (ñ n. h t hơi. v tôm. D CH TRUY N (y).

lao ñ ng bình thư ng. Con ngư i bình thư ng có các nhu c u cơ th như nhu c u s ng và t n t i (c a b n thân và gi ng loài). S kích thích hoá h c. cung c p dinh dư ng cho cơ th . kĩ thu t trình bày. Phân bi t v i kìm khu n: làm ñình ch s phân bào. streptomycine. các kháng sinh tétracycline. ð i ña s DT ñư c truy n qua ñư ng tĩnh m ch. kh năng ho t ñ ng. érythromycine. Hocmon này lưu thông trong máu. kanamycine. kho ng cách gi a các b a ăn. kh năng h p thu c a cơ th . vd. m t s dung d ch như ng t ñ ng trương.). Ham mu n tho mãn nh ng nhu c u v t ch t th p hèn c a con ngư i. Ham mu n không phù h p v i các chu n m c xã h i. môi trư ng ăn u ng. DI T VI KHU N (y). không gây ñ c cho cơ th . liên quan ñ n kĩ thu t ch bi n lương th c. kích thích tuy n v ti t axit clohiñric t o nên n ng ñ axit c a d dày. nhu c u ăn u ng c a m i ngư i ñ ñ m b o s phát tri n t t s c kho .nư c – ñi n gi i. ru t làm cho th c ăn không h p th ñư c ñ y ñ ) s gây ra b nh thi u DD. Ch ñ ăn). cơ h c c a th c ăn lên thành d dày làm ti t DV và hocmon (gastrin). vd. m n ñ ng trương có th truy n dư i da. s chuy n hoá th c ăn trong cơ th . th c ph m. . Ăn u ng. thông thư ng ñ ng nghĩa v i ăn u ng. ñào th i kh i cơ th . vô khu n. DT ph i ñáp ng các yêu c u sau: thành ph n ph i h ng ñ nh và ñ ng nh t. rifamycine. chloramphénicol. tâm lí. t p quán sinh s ng. b o qu n trong th i gian và ñi u ki n nh t ñ nh mà ch t lư ng không b gi m. còn g i là “libiñô” (thu t ng trong thuy t c a Fr t) dùng ñ ch nh ng năng lư ng c a b n năng sinh d c nh m vào các ñ i tư ng bên ngoài ho c bên trong cái “tôi”. gentamycine. cơ s khoa h c (v sinh lương th c. kh u v c a c ng ñ ng dân cư và m i cá nhân. không mang tiính kháng nguyên. Các nhu c u ñó xu t hi n. không b h ng khi v n chuy n. và c n ñư th c hi n theo quy ư c chung c a xã h i. Các b nh DD nh hư ng x u ñ n s c kho và s phát tri n toàn di n c a con ngư i (xt. cân b ng axit – bazơ. Xây d ng ch ñ DD ph i căn c vào kh năng và nh p ñ phát tri n c a n n kinh t qu c dân. khi quá thi u (cung c p không ñ nhu c u. các nguyên t c nêu thành m t h th ng các quy có tính khoa h c v : t ng s năng lư ng cho m t ngư i trong m t ngày. dùng trong y h c v i m t n i dung r ng hơn. vv. không ch a chí nhi t t . ch t lư ng và s lư ng lương th c. th c ph m. DINH DƯ NG (y). 2. làm lão hoá vi khu n. Có tính axit. ch làm ch t n u ñ li u c n thi t. s b a ăn trong m t ngày. s lư ng lương th c. lo i d ch tiêu hoá do các tuy n v n m trong thành d dày ti t ra. m c tiêu kinh t – xã h i (m i nư c có m t ch ñ ăn chu n cho m i giai ño n l ch s ). b nh c a d dày. vv. Ch a hai enzim chính: (pepsin – ch t thu phân các protein thành các chu i polipeptit ng n) và rennin (làm ñông các cazeinogen thành cazein) và ch t nhày (làm th c ăn v n chuy n d dàng). ñánh giá cân n ng theo dõi ñ nh kì. dùng các kháng sinh pénicilline. D CH V (sinh). vv. khái ni m bi u th tác ñ ng c a th c ăn ñ n cơ th và ph n ng c a cơ th v i ch ñ ăn u ng. D C V NG (giáo d c) 1. céphalosporine. th c ph m. bi n ñ i theo các l a tu i. th c ph m cho m t b a ăn (k c u ng). ngăn c n s phát tri n. N u kh u ph n ăn không thích h p v i nhu c u v ch t DD c a cơ th thì gây ra các b nh DD: khi quá th a DD ngư i ta m c b nh béo phì hay v a xơ ñ ng m ch. tiêu di t hoàn toàn s c s ng c a vi khu n.

DUNG TÍCH C N CH C NĂNG (y). 0. ngoài DDR ngư i ta còn dùng dung d ch mu i khác. l i v n có th có thai. sau m t hơi hít vào h t s c. d ng c dùng ñ tránh thai có th i h n ñư c ñ t vào trong bu ng t cung lâu dài (ít nh t là hai năm). tăng kh năng ho t ñ ng c a cơ quan hô h p. g m: th tích lưu thông . th tích l n nh t có th hít vào sau m t l n th ra bình thư ng và b ng th tích lưu thông c ng v i th tích d tr hít vào. Vi t Nam. Trong nghiên c u các nhóm ñ ng v t khác nhau. DUNG D CH RINGER (sinh). ngư i có DTCCN càng cao. th ng nh t v i gi i ph u – hình thái. DUNG TÍCH PH i HÍT VÀO (y). ngư i có b nh. làm tăng dung tích hít vào. DTCCN trung bình vào kho ng 1800 ml ph n .42 g Kclo. DTS gi m nhi u khi cơ quan hô h p có b nh như các b nh gây xơ c ng. 2200 ml nam gi i. hu ho i nhu mô ho c màng ph i. t ng lúc nên hít sâu. luy n khí công. sau khi tháo. ðư c dùng ñ lưu gi trong kho ng th i gian ng n các m u v t nghiên c u b ng hi n vi c a toàn b cơ th . magie. V phương di n sinh lí hô h p. m t cơ quan hay m t mô ho c m c t bào trong tr ng thái s ng hay còn s ng. khí lưu thông m t nhi u th i gian ñ pha tr n. gây tr ng i cho vi c ñưa oxi vào t bào nên d c m th y m t m i. trung tâm hô h p s b kích thích và s có m t ph n x hít sâu. t p th d c gi a gi là m t bi n pháp t t ñ kh c ph c tr ng thái này. th tích d tr hít vào và th tích d tr th ra. dung tích hít vào l n s ít có c m giác m t m i sau khi làm vi c trí óc lâu dài. nh ng ngư i làm vi c trí óc. ngư i Vi t Nam. n (có chi u cao 145 – 155 cm) là 2100 – 2350 ml. DUNG TÍCH S NG (y). giúp vi c thông khí ph nang t t hơn. có thói quen th ch m và sâu. DTPHV trung bình vào kho ng 1500 ml ph n và 2000 ml nam gi i . ngư i bình thư ng. nh ng ngư i lao ñ ng trí óc ho c ít v n ñ ng . DTS trung bình nam (có chi u cao 150 – 160 cm) là 2900 – 3200 ml. t p th b ng cơ hoành cũng là m t bi n pháp r t t t ñ ph c h i DTS. Các dung d ch khác có th có thêm ch t dinh dư ng như glucozơ. khi trong ph nang lư ng oxi gi m và khí cacbonic tăng. th tích không khí còn l i trong ph i sau m t chu kì th ra bình thư ng và b ng th tích d tr th ra c ng v i th tích c n.25 g CaCl2 trong 1000 ml nư c c t. DDMSL có áp su t th m máu và pH tương ñương v i d ch cơ th . ngoài natri clorua còn có ch a các mu i clorua c a canxi. 0. l a tu i trung bình 25 – 30. ít v n ñ ng thư ng th ít. kali. Cơ ch . dung d ch g m mu i ăn và m t s lo i mu i khác dùng ñ gi các mô ñ ng v t khi ñã tách ra kh i cơ th tr ng thái s ng trong quá trình th c nghi m. th dài ñ giúp vi c lưu thông khí d dàng hơn. t p th d c và t p th có kh năng làm tăng DTS r t nhi u. h n h p g m 9 g NaClo. DTS bi u hi n kh năng ñưa không khí vào cơ th c a ph i. D NG C T CUNG (y). ngư i Vi t Nam. Sau m t th i gian như v y. DTCCN thư ng khá l n. Nh ng ngư i thư ng xuyên luy n t p. th i gian c n thi t ñ gây mê (trong ph u thu t) càng kéo dài. lư ng khí lưu thông th p và hay có nh ng th i ñi m ng ng th t nhiên. DDR không làm bi n tính các ch t c a m u v t nên có th quan sát ñư c các quá trình sinh lí liên quan.DUNG D CH MU I SINH LÍ (sinh). th tích không khí có th th ra ñư c khi th ra h t s c. DDMSL ñư c dùng ph bi n nh t là dung d ch Ringer.

thanh tâm. Có m t s b nh ph i ñ c bi t lưu ý vì b nh làm gi m s c ñ kháng c a b nh nhân. thành ph n hoá h c. Ngoài ra.tránh thai ch y u là c n tr tr ng làm t trong bu ng t cung. Oxi. t n th n. môn dư c phân t . hai th hang trên ch a máu và m t th x p dư i. ngay trong th i kì DB cũng có th m c thêm b nh khác. qu n d c. hoá dư c. ch bi n. vi ph u. khoa y sinh h c nghiên c u v thu c và các ch t có tác d ng sinh lí. vd. cơ quan giao c u ñ c c a nhi u loài ñ ng v t th tinh trong như ñ ng v t có vú (k c ngư i). DV g m m t l p da và mô liên k t bao quanh ba th ng c u t o t mô x p. b o v ho t ñ ng tâm th n. tr ng tr t. theo ch ñ nh c a th y thu c. DLH còn g m: môn dư c ñi u tr nghiên c u tác d ng c a thu c trên cơ th b nh. DƯ C LI U H C (y). Vd. DCTC th h m t làm b ng ch t d o có ho c không cu n thêm kim lo i không g . môn dư c c nh giác. ngoài ra còn có môn dư c lâm sàng. Có nghĩa là ph i gi gìn. có di n tích ti p xúc l n v i t cung. DƯ NG SINH (y. khoa h c nghiên c u ñi u ch thu c phòng và ch a b nh. nuôi dư ng ch c năng. dư ng khí. môn dư c di truy n h c tìm hi u các ñi u ki n di truy n trong quá trình tác d ng c a thu c trong cơ th . DƯ NG KHÍ (hoá) x. tính v . th i kì b nh nhân b i dư ng và ngh ngơi tích c c sau khi kh i b nh ñ chóng bình ph c s c kho . Vòng tránh thai). D ng c th h hai thư ng không kép kín (DCTC h ). phân b trong nư c. DƯ NG B NH (y). công d ng. mu n v y ph i gi gìn cho lòng thanh . gi a con ngư i và xã h i. thu hái. trư ng phái Anh – Mĩ coi DLH ñ ng nghĩa v i dư c l c h c là khoa h c tìm hi u tác d ng c a thu c trên cơ s bình thư ng. gi a con ngư i và thiên nhiên. tác d ng. môn h c c a y h c nghiên c u v dư c li u. tuỳ s c ñ kháng và tâm lí c a b nh nhân. dư c li u và vi sinh – kháng sinh. DƯ C LÍ H C (y). ñ nh lư ng ho t ch t chính. lo i này có dây (ñuôi) thò qua l t cung vào âm ñ o ñ d tháo và d ki m tra. Các môn chính c a DH là bào ch . l i s ng theo y h c c truy n nh m b o ñ m s cân b ng trong cơ th . Vd. khép kín. penis). Th i kì DB dài hay ng n tuỳ b nh ñã m c. Hi n nay. DƯ C H C (y). do ñó. DB sau m lao ph i ph i lâu hơn so v i b nh viêm ph i thuỳ thông thư ng. DƯƠNG V T (sinh. th i h n tác d ng tuỳ thu c vào hàm lư ng ñ ng ho c hocmon. ñ s ng lâu. DCTC th h hai cũng làm b ng ch t d o nhưng không c n di n tích ti p xúc l n mà cơ ch tránh thai ch y u d a vàoch t kim lo i (như ñ ng) ho c d a vào hocmon. y h c dân t c). Cơ s lí lu n “b tinh. luy n hình”. DCTC hình ch T có ñ ng (Tcu) (x. m nh kho và có ích. tuỳ t n thương mà b nh ñã gây ra. c nư c ti u và tinh d ch ñ u qua ni u ñ o trong DV. cách dùng. ni u ñ o n m gi a. DV cương lên khi giao ph i. m t s bò sát và ñ ng v t không xương s ng ñ ñưa tinh trùng vào cơ quan sinh s n c a ñ ng v t cái. b o qu n. b sung và không ñư c làm hao t n tinh. li u lư ng. lao sơ nhi m tr em sau b nh ho gà. bao g m: mô t ñ c ñi m c a dư c li u. th chân. b ph n dùng. ñ ng v t có vú.

lư ng nư c ti u bài ti t c ngày ñêm vào kho ng 1 – 1.5 l). ðÁI NHI U (y. DT ñư c ch a trong ng DT r i ñ vào ng b ch m ch ng c ñ vào máu nuôi dư ng cơ th . t xoa bóp day b m huy t. làm vi c môi trư ng nóng. v n ñ ng các kh p m c t i ña. vv. Ph i ñi u tr t n g c nguyên nhân DTN giun ch . nư c ng t. th n kinh căng th ng. gi gìn t t các ho t ñ ng sinh lí c a cơ th và luy n t p thân th . toát m hôi quá nhi u. S h t lúc tr l n kho ng 10 tu i. ñái m t ngày quá 2000 ml nư c ti u. N i dung ñó ñư c th hi n b ng các phương pháp ăn u ng ñi u ñ . gi m b t d c v ng cá nhân. thư ng g p tr em 3 – 10 tu i. C n tránh tình tr ng s ñi ñái (ph n sinh ho t nơi ñông ngư i. ho c do b nh huy t áp tăng. b nh tăng huy t áp cũng có t t ðð. có c c máu . ñái tháo ñư ng. bi t cách lao ñ ng và ngh ngơi. ng không say. ñái tháo nh t. Nguyên nhân: u ng quá nhi u (bia. DT cũng ch a protein như d ch b ch m ch. Có th là bi u hi n c a b nh bàng quang. ngư i l n (l u. tr ng như s a ho c nư c vo g o. ñái ñau v i c m giác nóng rát. suy th n c p ho c m n tính. ho c gi m lư ng nư c u ng ñ ñái ít. ña ni u). th y ñư c b ng m t thư ng (máu ñ . thư ng v ban ñêm. ðÁI ÍT (y. ni u ñ o và bàng quang tr em (s i bàng quang. ðN khác v i ñái nhi u l n. nhưng s lư ng m i l n ít (c ngày không quá 1500 ml). vv. Ngư i b m t ng . Cũng có khi nư c ti u có l n máu và dư ng tr p g i là máu dư ng tr p.). DƯ NG TR P (sinh). ñái lúc ñ ng ng . là bi u hi n c a viêm th n k . ðÁI D M (y). r t khó ch u và tăng lên vào cu i m i l n ñái. D CH TR P NI U (y). d kích thích ñái v t (vào ban ñêm). Thư ng kèm theo ñái r t (xt. ðÁI RA MÁU (y). a ch y m t nư c. cg. nhi t ñ cao. gi m ni u). ñi u tr ch ng ñái ra dư ng tr p b ng ph u thu t. ðÁI ðÊM (y). bi u hi n c a tình tr ng gi m ch c năng th n do viêm c u th n m n tính hay b nh th n ngư i già. ñái m t ngày dư i 500 ml nư c ti u ( m t ngư i l n ăn u ng bình thư ng. v sinh cá nhân.th n. v sinh môi trư ng. vv. dùng các thu c l i ti u. thi u nhà v sinh). ðái r t). ñái ra nư c ti u có l n máu v i lư ng máu nhi u hay ít tuỳ theo nguyên nhân b nh. Nguyên nhân do y u t th n kinh. Nư c ti u có nhi u dư ng tr p ñ lâu trong ng nghi m s ñông l i như th ch. ñái vào ban ñêm. ðRM có th rõ r t. Nguyên nhân: u ng không ñ nư c. t mình không bi t là mình ñái ho c có khi v a ðD l i n m mơ th y mình ñang ñi ñái. s i th n ñư c truy n nhi u d ch.). do tuy n ti n li t to. có thái ñ tâm th n ñúng trong cu c s ng. luy n th . Ch y u do m c b nh giun ch . vv. m t s trư ng h p viêm c u th n giai ño n ñ u ho c cu i. nư c ti u ñái ra có dư ng tr p. Có th ñ phòng b ng cách gi a gi c ng ñánh th c tr d y ñi ñái. luy n thư giãn. Trong m t s trư ng h p. cg.). châm c u cho k t qu t t. ðÁI BU T (y). vv. ðái dư ng tr p là do ng b ch m ch b thông v i b th n. d ch màu tr ng s a ñư c d dày ti t ra có nhi u colesteron và triglixerin h p th t ru t non do tiêu hoá m .

c nh n i 20 g.). m t m i. C n tránh nh m l n v i nư c ti u ñ do u ng m t s thu c làm ñ nư c ti u. Nư c ti u v n ñ c.). vv. ch n thương. ñái ra nư c ti u có l n m . ch ñ ăn u ng. tu n i b phá hu . ðRM là m t d u hi u d làm cho b nh nhân lo l ng. m i l n 6 hoàn. th th n hư h tiêu. hai d u hi u hoá sinh (tăng glucôzơ huy t. khát nư c. ðÁI THÁO ðƯ NG (y). ho c ph i soi kính hi n vi m i kh ng ñ nh ñư c. ñ c l ho c như nư c vo g o. hôn mê. Các bi n ch ng: nhi m khu n (lao ph i. 2. trúc di p 20 g. m ch vô l c. ñái r t. nhi m ñ c th n kinh. ñôi khi ph i c p c u như trong ch n thương th n (ðRM t. cao quý l c 40 g. vv. nhưng ñi u căn b n là tìm ñư c nguyên nhân (viêm ñư ng ti t ni u. nhi m t c u như nh t. ch y u là ñái nhi u l n. C ba th có chung ñ c ñi m là âm hư táo nhi t. b nh r i lo n chuy n hoá ñư ng: cơ th m t kh năng tích lu glucôzơ (ñư ng) dư i th glucôgen. Có th dùng bài thu c: sinh ñ a 20 g. Y h c c truy n g i ðTð là tiêu khát. ch y m ni u ñ o (b nh l u. vv. tr c bách di p sao cháy 20 g. c nh n i sao ñen 20 g. lao. Nguyên nhân chưa th t rõ. vv. ñ c th thu tinh). m c thông 16 g. hoa mã ñ sao 20 g. viêm m b th n (có th ðRM gián cách). có khi là so di truy n. cam th o 8 g. Thư ng chia làm ba th : th ph nhi t thư ng tiêu ch y u là u ng nhi u và ñái nhi u. ngày u ng 3 l n. nhi m axit. . ðÁI TA M (y). g y. tán m n cho vào m t ong luy n làm hoàn. a táo. ðRM có th ph n ñ u. dùng m t ít thu c theo ch d n c a th y thu c thì ðRM s ng ng l i. vv.ðRM do tì th n b thương t n: ăn u ng kém. do máu ñư ng sinh d c l n vào nư c ñái ( ph n ). Các tri u ch ng: ba d u hi u lâm sàng (ăn nhi u. m t ñ . fibrin). ñem cô cho tan cao. ngưu t t 20 g. ñư ng s tăng trong máu và bài ti t ra nư c ti u. cu i c a dòng nư c ñái. Là d u hi n c a b nh viêm th n k ho c b nh c a tuy n ti n li t bàng quang. vv. ñinh râu. liên t c). m ch sác.ñông. băn khoăn. glucôzơ ni u). có th kh ng ñ nh ðRM khi soi kính hi n vi th y nhi u b ch c u ña nhân và b ch c u thoái hoá. bi n ch ng m t có th gây mù như viêm võng m c. s t.ðRM do h tiêu có nhi t: b t r t khó ng . Có th dùng: hoài sơn 40 g. u ng nhi u. nhưng không nh t thi t ñi ñôi v i tăng kh i lư ng nư c ti u trong 24 gi và gây c m giác như còn sót nư c ti u sau m i l n ñái. vv. thư ng không ñòi h i ph i c p c u ngay. h u b i. insuline ñư c ti t ra bình thư ng. th ti t 40 g. th v nhi t trung tiêu ch y u là ăn nhi u.). ti u h i 16 g. Cách làm: cao quý l c cho vào m t ong. ðÁI R T (y) tăng quá m c s l n ñái. viêm th n. các bi n ch ng thoái hoá (xơ v a ñ ng m ch. m t ong 1lít. có khi là do m c ph i. s i. Cơ ch gây b nh: thi u hocmon (insuline) thư ng x y ra ngư i còn tr tu i. Vì v y trong ñi u tr thư ng dùng thu c tá âm: sinh ñ a.). Thư ng g p ðRM trong viêm bàng quang (do t p trùng. toàn b dòng nư c ñái. x y ra ngư i có tu i.). ñái nhi u). nhưng không ñư c các t bào ti p nh n và s d ng. có th do các kháng th t mi n sinh ra sau nhi m virut trên m t cơ ñ a di truy n th n l i. sulfamide h ñư ng. ung thư. ðRM có th là m t d u hi u ñơn ñ c ho c có th kèm theo nhi u tri u ch ng khác: cơn ñau qu n. nư c ti u nhi u. các v thu c khác s y khô. m i hoàn 2 g. Ch a b nh theo hư ng d n c a th y thu c (insuline. lao. C n phân bi t ðRM v i ñái ra dư ng tr p (trong b nh giun ch ). Y h c c truy n phân ðRM làm 2 th : 1. liên nh c 40 g. Ngh ngơi yên tĩnh. và l i mu n ñái ti p. ñái ñau. vv. ñ lâu c n ñ c có th l ng dư i.

có th gi m ñau ho c không ñau (th c hi n ñ không ñau). lao ñ ng trí óc). khi thai g n s . vv. nhưng không có hi n tư ng viêm. Nguyên nhân: sinh lí (lao ñ ng n ng. Trong chuy n d ñ thư ng. ch m nóng. D u hi u: u ng nhi u do khát nư c d d i. Trư c khi ñ kho ng 2 – 3 tu n. c m giác ñau t ng cơn ñi kèm v i các cơn co t cung trong khi chuy n d ñ . b nh nhân bài ti t g n như h t c nư c u ng vào. nhi m ñ c. k c ban ñêm. Nư c ti u loãng. ðau có th tăng lên do các kích thích t bên ngoài (ánh sáng. n u ñư c chu n b kĩ. Có th . th ch cao. Thư ng g p nh t là ðDTK liên sư n. Có th xoa bóp tay không ho c v i các lo i cao xoa. vv. t ng th i ñi m. các b nh tai mũi h ng. ch n thương ho c chèn ép. làm cho nư c không ñư c hút tr l i ph n cu i c a ng th n nên ñ cho th n th i r t nhi u nư c. trung bình 15 – 20 l/ngày. ðAU DÂY TH N KINH (y). ði u tr : thư ng dùng các thu c gi m ñau. sau mau d n lên ñ n 4 cơn co trong 10 phút vào lúc c t cung m h t và ngôi thai ñã xu ng. b nh toàn thân.). ch n thương.m ch môn. ðau có th liên t c ho c thành cơn. ðð là m t tri u ch ng có th g p trong r t nhi u b nh. pituitrine). châm c u. ñau liên t c ho c theo t ng cơn. cư ng ñ vùng ñau. thiên môn. ði u tr tuỳ theo các nguyên nhân. ho c bên trong (do c m xúc. tính ch t. d ng. ðDTK có th do viêm nhi m. t tr ng gi m nhưng các thành ph n c u t o không thay ñ i. kém ng . ðAU CƠ (y). ñau vùng s lan to ho c khu trú t i m t vùng. ch n thương cơ. m t. ñau d c theo ñư ng ñi c a m t dây th n kinh ho c do nó chi ph i. m t s trư ng h p. ðÁI THÁO NH T (y). vitamin nhóm B. nguyên nhân d n ñ n ðð. màng não. vv. m m t. b nh t i cơ). có khi hơn. m i ngày u ng t 10 ñ n 20 lít.). b nh lí (nhi m khu n. Trư c m t trư ng h p ðð.). Ch a b nh theo hư ng d n c a th y thu c (pituitrine.). ñau khi n lên dây nh ng ñi m nông. s rung chuy n. ðAU ð U (y) (nh c ñ u). c m giác ñau m t ho c nhi u cơ. các d u hi u kèm theo (nôn.). ch n thương. th c ñ a. tăng áp l c n i s . cánh tay và dây th n kinh hông. ñi u tr nguyên nhân). cơ co lên ñ n 5 l n trong 10 phút và lúc này theo ph n x . g y do khó ăn. luy n t p và thi ñ u quá s c). thu c thanh nhi t: hoàng tiên. các b nh tâm th n. lúc b t ñ u cơn co thưa (2 cơn co trong 10 phút). ðAU ð (y). R n ñ bình thư ng không bao gi quá 30 phút t c là 15 l n r n xen k v i nh ng th i gian ngh . có th gây choáng và thai có th b ng t vì thi u oxi – máu. m t bên ñ u. t b nh thông thư ng nh t như s t cao ñ n các b nh n i khoa (tăng huy t áp. ti ng ñ ng. s n ph không có c m giác ñau mà ch th y m i ho c sút lưng. ñái nhi u. có 2/3 s trư ng h p không rõ nguyên nhân. nhi m khu n. th i gian. t cung co th t gây ñau liên t c. vv. hoàng c m. Nguyên nhân: m t thương t n vùng não trung gian – tuy n yên (kh i u. răng hàm m t. Trong trư ng h p b t thư ng. th y thu c thư ng ph i ñi u tra t m v hoàn c nh xu t hi n. do làm vi c quá s c. cũng có th không có nguyên nhân. ñ xác ñ nh b nh. vv. tri m u. hư ng d n chu ñáo. Giai ño n cu i. vv. b nh r i lo n chuy n hoá nư c do thi u hocmon ch ng ñái ADH (vasopressin. th n kinh (não. nhi m khu n.s n ph ph i h p v i cơn co t nhiên b ng nh ng cơn r n (ch ñ ng co cơ thành b ng) ñ thúc thai ra ngoài. hi u v cơ ch cơn co t cung và bi t thư giãn ñúng lúc. vv. chi t .

ðQ hay ñi kèm v i mót r n. c n h p lí hoá các thao tác. co c ng cơ (nguyên nhân ph bi n).dùng châm c u ñ gi m ðð. b nh b ch c u. nhi m khu n. nh t là ñ i v i nh ng ngư i lao ñ ng n ng. Trong quá trình ñ . n u có sưng ho c nư c kh p dùng cách châm chích n n máu 4 huy t xung quanh nơi sưng nư c (x. thư ng b t ñ u t tu i trung niên. ðK b nh lí s d n t i m t ch c năng kh p. gù). ho c do các b nh không t i kh p như suy như c th n kinh. có khi ñau v trí c ñ nh. t n thương ñĩa ñ m. cg. c m giác ñau kh p và ph n m m c a bao kh p. Y h c c truy n g i ch ng ñau nh c cơ kh p là ch ng tí và thư ng chia làm 2 th l n: phong hàn th p tí do phong hàn th p th a lúc cơ th nh t th i suy y u cùng vào kinh m ch làm t c gây ñau. m t m i quá m c v tâm th n. ch ng ñau vùng th t lưng do nhi u nguyên nhân: hư kh p ñ t s ng. ti p t c lưu kim ñ n khi ñ xong. Trong b nh ki t l . Có ðK sinh lí và ðK b nh lí. ñau nhi u kh p. nhi m virut. là h u qu c a lao ñ ng n ng. nhi t tí ho c do phong hàn th p hoá nhi t ho c do nhi t xâm nh p vào kinh m ch gây sưng. th nh tho ng tr i lên m t ñ ng tác g ng s c ñ t ng t ho c m t m i. nhi m khu n kh p (viêm ña kh p d ng th p. ðAU QU N (y). Thái xung ho c Hành gian ñ làm m m t cung. nhưng ít g p hơn (viêm c t s ng dính kh p. ðK sinh lí thư ng g p l a tu i ñang l n (còn g i là ñau phát tri n) ho c sau lao ñ ng n ng. ðAU KH P (y). Dùng huy t Tâm âm giao ñ ñi u hoà co bóp c a thân t cung. giang mai. nhi m l nh. thi u máu. v o). t c u t o m .). Thu c ch a phong th p). Trong ph n l n các trư ng h p. tránh m t ch c năng kh p. tư th không thu n do thói quen ho c d t t (gù. cơn ñau th t vùng trư c tim hay cơn ðTN). Y u t chính gây ra co th t ñ ng m ch vành tim là s r i lo n ch c năng c a h th n kinh ñi u khi n vi c ti p t máu nuôi cơ tim. viêm kh p do l u. lao kh p. ít v n ñ ng ñ i v i ngư i có d t t c t s ng (vd. gút. Sau 10 phút có th gi m ñau. còn k t h p châm c u và li u pháp v n ñ ng . vv. các b nh h th ng (luput ban ñ . Kinh nghi m lâm sàng cho bi t: s căng th ng. ni u qu n. luy n t p. tư th lao ñ ng. ðAU LƯNG (y). vòi tr ng.). Nh ng ñ t ðL c p làm b nh nhân ph i n m b t ñ ng. ít ho t ñ ng th l c. có khi ñau di chuy n. ñau b ng do các cơn co bóp nh ng t ng r ng và xu t hi n thành t ng cơn. Nhi u b nh c t s ng khác có th gây ðL. hành kinh. thi ñ u th thao. vv. b nh t cung. xơ c ng bì). ðK b nh lí có th do b nh t i kh p như ch n thương kh p. n u ñau nhi u l i kích thích như trên. huy t A th . Ngoài vi c ñi u tr n i ho c ngo i khoa. ưa ch y máu. s . ñ u có th có tri u ch ng ðL. nóng ñ . s ch u ñ ng quá s c và n ng n v n i tâm thư ng là nh ng y u t d n t i s co th t ñ t ng t ñ ng m ch vành tim và t ñó phát sinh ra các cơn ñau co th t vùng trư c tim. có th kéo dài t i 10 – 15 ngày. nh ng cơn ñau nhói sâu trong ng c do ñ ng m ch vành tim b co th t ñ t ng t gây thi u máu cơ tim. nh t là s c ch th n kinh. vv. lao u. V n ñ ng còn có m c ñích d phòng: t p các vùng cơ lưng. C n ñi u tr s m theo nguyên nhân và ph c h i ch c năng tích c c. ñôi khi là tri u ch ng ñ u tiên c a b nh (s i th n. B nh kéo dài âm .). Trong các b nh h ni u – sinh d c c hai gi i. ðAU TH T NG C (y. Trong ch a b nh thư ng dùng châm c u huy t n m trên ñư ng kinh ñi qua nơi ñau. r i lo n chuy n hoá. Kích thích huy t b ng vê kim ho c xung ñi n. viêm th n m n. có thai.

cũng như trong nghiên c u ch c năng các cơ quan. Hi n nay. tk. thi u máu cơ tim s x y ra khi lư ng máu ti p t cho cơ tim ch ñ t t i 1950 ml. Cơn ðTN bi n ñi r t nhanh khi s nuôi dư ng cơ tim ñư c ph c h i l i ñ y ñ nh s d ng k p th i các thu c dãn ñ ng m ch vành tim như papaverine. ðI N CHÂM (y) x. Có các d ng ch y u: ñi n th ngh c a t bào th n kinh. ðI N SINH H C (sinh). ñi n cơ là nh ng d ng ðSH. ch t d u ñau và gây ng . ðI N TÂM ð (y). còn khi làm vi c g ng s c. Phát hi n ñư c b ng cách cho ñi n c c áp vào da (thư ng tay ho c chân). s d ng nh ng ch t và nh ng bi n pháp nh m tăng tr ng thái th l c ho c tâm lí c a v n ñ ng viên trư c ho c trong lúc thi ñ u. ði n tim. vd. m i phút cơ tim nh n ñư c 300ml.xu t hi n các cơn ñau co th t vùng trư c tim x y ra do s thi u máu cơ tim tương ñ i so v i tình tr ng sinh lí c a b nh nhân lúc ñó. b nh lí th n kinh ñ ñ t chu n ñoán. ñ th nghiên c u h th n kinh d a vào kĩ thu t ghi nh ng dòng ñi n sinh h c xu t hi n trong não s ng. nh ñó ngư i ta có th nghiên c u t i hàng ch c dòng ñi n não khác nhau. D a vào các ñ c trưng và s bi n thiên c a m i dòng ñi n và so sánh chúng v i nhau. ñi n th hưng ph n và c ch sau synap. ð coi là vi ph m tinh th n th thao chân chính. nitroglycérine. cơ tim s nh n ñư c kho ng 2000 ml m i phút. ñi n não. ðI N NÃO ð (y. ñư c ghi b ng dao ñ ng k ho c thi t b tương t (máy ghi ñi n tim) ñ c trưng. Hi n tư ng sai l ch v i m u bình thư ng có th cho bi t nh ng r i lo n v t c ñ và nh p tim. Khi m não. phân chia thành các ñi n tích dương và âm. ñi n th ho t ñ ng. ghi ñi n não). lúc ngh ngơi yên tĩnh hoàn hoàn v th xác và tâm th n. t c ng c bên trái. khó th lúc làm m t ñ ng tác m nh. ðNð là m t xét nghi m hoàn toàn không ñau và không nguy hi m cho b nh nhân. không nói rõ ñư c là b nh gì. d a trên m t s c m giác cơ năng như ñau nhói vùng tim. ðOPING (th thao. màng cơ tim và m t s t bào th c v t. ñi n th phát sinh trong các h th ng s ng do các quá trình lí. bi u ñ nh ng dãy sóng dao ñ ng thay ñ i v ñi n th di n ra trong chu kì ho t ñ ng c a cơ tim. ñã có các máy ghi ñi n não hi n ñ i. danh t dùng trong nhân dân ñ ch b nh tim m t cách chung chung. Ngoài ra còn có nh ng hi n tư ng còn ít ñư c nghiên c u như dao ñ ng ch m c a ñi n th màng các t bào th n kinh. ðAU TIM (y). Doping). A. ngư i ta có th rút ra nh ng thông tin c n thi t v sinh lí. n u s máu ñó ch ñ t t i 250 ml thì s x y ra tình tr ng thi u máu cơ tim tương ñ i. validol. tiên lư ng ho c nghiên c u khoa h c. có h i cho v n ñ ng viên v th ch t. trong trư ng h p ñó. vv. có th ñ t ñi n c c tr c ti p lên v não ho c ñưa vào sâu hơn n a. hoá. chóng m t. nh i máu cơ tim. Các nhóm ch t và d n xu t nghiêm c m: ch t kích thích (stimulans). t bào cơ. Cơ ch phát sinh ra cơn ñau vùng trư c tim thư ng ñư c gi i thích như sau: các ñ u dây th n kinh hư ng tâm c a cơ tim ñang làm vi c b kích thích b i các s n ph m không bình thư ng (c v ch t lư ng và s lư ng) c a quá trình chuy n hoá các ch t không hoàn toàn do tình tr ng thi u máu nuôi dư ng cơ tim gây ra. vv. Các ñi n c u ghi thư ng ñ t ti p xúc v i da ñ u. Châm c u. ðSH ñang ñư c dùng r ng rãi trong lâm sàng ñ chu n ñoán và ñi u tr b nh. tâm lí.

Danh m c các ch t b c m ñư c b sung và ph bi n r ng rãi. th c ph m. 2) ðT th c ph m: . hoa… vd. m c dù còn c n có nhi u hư ng d n chi ti t hơn n a m i ñ y ñ (x. Các phương pháp D máu (blood doping) làm bi n ñ i nư c ti u v v t lí.. s n xu t và phun thu c tr sâu. Năm 1967. gây ung thư ho c quái thai. x lí ch t ph th i. là m t ho t ñ ng l n c a IOC. th c ph m. LD50 khác nhau tuỳ lo i ch t ñ c. Ch t ñ c). ð b o v an toàn cho ngư i. các ch t gây tê t i ch . vv. ñ c thư ng di n) ch kh năng tích lu ch t ñ c trong cơ th . ðT ñư c chia ra các d ng: 1) ð c c p tính: ch t ñ c xâm nh p vào cơ th gây nhi m ñ c t c thì. LD50 và LC50 càng th p ch ng t ñ ñ c c p tính càng cao.). Phân bi t: 1) ðT th c v t: ch t ñ c ch a trong r . vv. sinh. Các ch t c m ñ c bi t: gonañotrophine màng ñ m (human chorioruc gonadotrophine): corticotrophine (ACTH). m c dư lư ng t i ña cho phép v ch t ñ c trong lương th c. gia súc và môi trư ng. stricnin trong cây. steroide ñ ng hoá (suabolic steroide). lưu thông. ch t l i ti u (diuretics). con ñư ng xâm nh p (qua mi ng. qua da…) vào v t thí nghi m. Ti u ban y h c c a IOC ñã quy t ñ nh c m s d ng các ch t kích thích. Marañôna (TBN. N u ch t ñ c l n v i không khí (hơi ñ c. thân. các t ch c th gi i và qu c gia ñã có nh ng quy ñ nh chi ti t và ch t ch v s n xu t. hoá h c và dư c lí h c nh m phá ho i s toàn v n v giá tr các m u nư c ti u ñem ki m tra ð. N u thư ng xuyên làm vi c nơi có ch t ñ c (xư ng hoá ch t. s d ng các ch t có kh năng gây ñ c. Vi c ki m tra ð l n ñ u tiên ñư c ti n hành sau cu c ñua xe ñ p t i Pháp 1955. ngu n nư c sinh ho t có ch t ñ c ho c dùng các nông s n. d d ng. kí hi u LD50 (letal dosis 50). Ch t h n ch s d ng: rư u. quy ñ nh ki m tra ñ ñ c nơi làm vi c và khám s c kho thư ng xuyên. tiêu chu n không khí. Nh ng v n ñ ng viên b phát hi n s d ng ð có th b k lu t. ch y u ñ i v i ngư i và ñ ng v t máu nóng. bi u th lư ng ch t ñ c (mg) ñ i v i 1 kg tr ng lư ng cơ th có th gây ch t 50% các th v t thí nghi m (thư ng là chu t ho c th ). ð C T (hoá). x lí ch t th i công nghi p. hay trong nư c). phân c p các ch t ñ c và quy ñ nh cách dùng. còn do b môi trư ng s ng gây nên như ñ t. th c ph m có ch t ñ c t n t i. thì ñư c kí hi u LC50 (letal concentration 50) bi u th lư ng ch t ñ c (mg) trong 1m3 không khí ho c 1 lít nư c có th gây ch t 50% cá th thí nghi m. ch t ñ c ti t ra t sinh v t hay vi sinh v t. các corticosteroide. lưu thông. thì c n làm ñ y ñ quy trình b o h lao ñ ng. Ch ng ð là bi n pháp nhân ñ o. 2) ð c m n tính (cg. ch bi n các ch t gây ñ c. vv. ñình ch có th i h n ho c vĩnh vi n tham gia thi ñ u th thao. mã ti n. ñư c t t c các thành viên c a IOC ng h trên cơ s phê phán ch nghĩa th c d ng – ch y theo danh hi u và ti n thư ng trong thi ñ u th thao. ch t phong b bêta (bêta – blockers). y). Trong lu t b o v s c kho c a Vi t Nam (1991) có nh ng quy ñ nh v s d ng. kh năng gây ñ t bi n. tư c b danh hi u th thao ñã giành ñư c. x lí các ch t th i. ð C TÍNH (nông. Diego Maradona). các hocmon peptit và các ch t tương t (peptid hormones and analogues).(narcotics and analgesics). b phát hi n s d ng ð nên ñã b lo i kh i cúp vô ñ ch bóng ñá th gi i 1994 (World Cup USA 94). Ngoài vi c nhi m ñ c do tr c ti p h p th ch t ñ c. v sinh lương th c. lá. tính gây ñ c c a m t ch t. không khí. các ch t gây ng . hocmon l n (growth – hormone). c n sa (marijuana). c u th bóng ñá l ng danh th gi i. ñ t và nư c sinh h c.

có nơi ñư c ch p nh n như h p pháp. vv. không co. G n ñây. ð ng tính luy n ái. có l ch a tu s ng ( ng não tu ). vv. M i ðS có c u t o ñi n hình g m: thân ðS phía b ng. vd. ðTLA t n t i t lâu các nư c phương Tây. L y m t kh i lư ng máu cho vào m t ng nghi m. ñ ng v t có vú có 7 ðS c : ñ t th nh t (ñ t ñôi). proglottis). ðS c th hai là ñ t s ng dài nh t trong các ðS c a c t s ng. 3) ðT ñ ng v t: ti t ra t r t. các lo i aflatoxin trong l c. th i gian ðM kéo dài. Các ñ t chín sinh d c ph n sau cơ th có kích thư c l n và là cơ quan sinh s n phát tri n ñ y ñ . cung ðS phía lưng. Các b nh máu làm thay ñ i quá trình di n bi n ðM: th i gian ðM có th kéo dài (trên n a gi ). tình d c gi a nh ng ngư i cùng gi i tính. có khi c c ñông không hình thành. chia ra làm 2 ph n: ph n ñ c l ng ñáy ng nghi m g i là c c ðM. Quan sát th i gian máu ñông và hình thành c c ñông cho th y d u hi u c a m t s b nh máu. Các ñ t ñ y s c sau cùng ch a r t nhi u tr ng v i phôi phát tri n thư ng b ñ t tách ra kh i cơ th và theo phân ra ngoài cơ th v t ch .. Sán dây). là hi n tư ng sinh lí ph c t p. ñ t này có m u răng v i di n kh p nh ng v i vành cung trư c c a ðS c th nh t t o thành tr ñ quay ñ u.. máu t th l ng tr thành th ñ c và sau ñó co l i. trong b nh sinh ch y máu (hémogénie) ngoài th i gian ch y máu kéo dài. ð NG TÍNH LUY N ÁI (y). chúng s n ra u trùng và ti p t c chu kì phát tri n (x.thư ng do các vi sinh v t trong th c ph m ti t ra. ti p xúc tr c ti p v i h p s . Tuỳ thu c vào li u lư ng mà trong m t s trư ng h p m t ch t có th là ðT ho c là ch t kích thích có tác d ng cũng b nh. các ðS nh t o nên c t s ng r t sinh ñ ng. m t trong vô s các ñ t cơ th c a sán dây. ñ u trên c a ðS c th nh t kh p v i s cho phép ñ u cúi xu ng và ng ng lên. ð T S NG (sinh). vd. T cung ðS có các m u khác nhau ñ cho cơ bám. vd. các lo i bò sát (vd. vv. y). mà s r i lo n d n ñ n nh ng b nh ch y máu. trong b nh d ch y máu (hémophilie) máu ñông ch m. bò c p. khác v i n i ðT trên thân vi khu n. ph thu c vào nhi u y u t ðM. n c r n là ðT nh ng v i lư ng nh l i là thu c ch a b nh. g m có fibrin. chim. ñư c dư lu n xã h i chú ý vì là m t trong nh ng nguyên nhân ch y u gây lan tràn AIDS (h i ch ng suy gi m mi n d ch m c ph i). ð NG DÂM (y) x. Khi tr ng này ñư c v t ch trung gian ăn ph i và nu t vào ru t. ðS c th nh t hình nh n. r n ñ c). ph n d ch trong n i lên trên c c ðM g i là huy t thanh. ñ t th hai (ñ t tr c) có c u t o ñ c bi t. Trên th c t thư ng g p ðTLA gi a nam v i nam. bò sát. ong. ð T SÁN (sinh. ðT vi khu n khác các ch t ñ c thông thư ng. C u trúc này bi n ñ i tuỳ theo các khu v c khác nhau. vùng c . ñ ng v t có vú. hi n tư ng máu t th l ng tr thành th ñ c khi thoát ra ngoài cơ th (vd. bò sát. quan h luy n ái. ñ u có b ph n sinh d c phát tri n bình thư ng. ñ u dư i kh p v i ðS thư hai ñ cho ñ u quay vòng. Thư ng gian ðM bình thư ng là t 5 ñ n 7 phút. qua v t thương rách da và các ph n m m. c c ñông không hình thành. các huy t c u. .). ðT do vi khu n ti t ra vào môi trư ng xung quanh g i là ngo i ðT. ít g p n hơn. chim và ñ ng v t có vú. các xương (ho c s n) t o nên c t s ng ñ ng v t có xương s ng. ðÔNG MÁU (sinh. vv. ho c di truy n ho c m c ph i.

M i bên ñ u có di n kh p hai bên thân ñ t và u l i bên kh p v i các ñ u trên c a ñôi xương sư n. Theo ñ c ñi m phát sinh. tính mi n kháng v i các ch t ñ c. ph i v n th . ð T BI N GEN (sinh). ðB hoá sinh. nh hư ng m t cách nh t ñ nh lên các tính tr ng. Vì ph n chóp ñuôi b thoái hoá. th c v t và vi sinh v t: t o ra các sinh v t có s c ch ng ch u sâu h i. ñ o gen (inversion). các v n ñ ng t ch ) trong khi các ch c năng s ng v n còn (tim v n ñ p. t c ñ ng m ch não gây thi u máu c c b nh t th i. ngư i và các ñ ng v t linh trư ng. ðS cùng kh p v i khung ch u ñ ng v t b n chi.) ð T BI N C U TRÚC NHI M S C TH (sinh). ð T BI N (sinhl mutatio). D a vào ñ c ñi m tính tr ng hay tính ch t ch u s ki m soát c a gen ðB. ðB có th tr i (xu t hi n tr ng thái d h p t và b phân li trong th h ti p theo) và ðB l n bi u hi n khi gen ðB tr ng thái ñ ng h p t . vv. ph n ng v i ñi u ki n môi trư ng như nhi t ñ . năng su t. ngư i ta phân bi t ðB hình thái. ñ ng v t có vú. m t ñi m t ph n c a ño n nhi m s c th nh bên trong ho c ph n ñ u mút c a nhi m s c th . chuy n ño n ñ t bi n gi a các nhi m s c th t o nên các nhi m s c th m i. Các ðS b o v cho tu s ng vùng ñuôi là ðS ñuôi. các ñ t bi n bi u hi n gi a các nhi m s c th và trong t ng nhi m s c th . ðB cung c p nguyên li u cho ch n l c t nguyên trong quá trình ti n hoá. có các gai ngang l n là ch bám cho cơ. ðB sinh lí.ð c ñi m ñ c trưng c a ðS c là có l ðS tương ñ i l n. ð T QU (y. s n sinh ra các ch ph m sinh h c c a vi sinh v t. nhân ño n (duplication). ðB có nhi u ng d ng trong ch n gi ng ñ ng. trúng phong). có 12 ðS ng c. Nguyên nhân: ch y máu não nh ng ngư i tăng huy t áp. ðS n m phía dư i c a c t s ng gi a ph n ng c và ph n cùng là ðS th t lưng. Các ñ t s ng này ch có ph n thân ñ t hình tr . c ch . M i bi n ñ i ñó ñ u do kh năng tái t o trên cơ s sao chép c a gen. thay ñ i sinh hoá h c ho c hình thái h c qu n l c. nh y v t c a tính di truy n. D a vào nh hư ng tương ñ i lên kh năng s ng. chim. ðB trung tính. ngư i. thay ñ i s c sinh s n. h i ho . V bi u hi n di truy n . m c sinh s n. ng ng ñ t ng t m c ñ n ng nh khác nhau t t c các ho t ñ ng c a não (m t tri giác. lư ng cư ch có m t. vv. G m có hi n tư ng: m t ño n (deletion). ñ ng v t có vú có hai ho c nhi u hơn. các ðB có th làm thay ñ i hình thái. bò sát. trí nh . B n ch t hoá sinh c a ðBG là do nh ng bi n ñ i trong trình t các c p bazơ trong m ch polinucleotit như thay th m t c p hay thêm c p c a các c p trong gen. ðB có h i và gây ch t (n u ðB kèm theo s ch t).). nh ng bi n ñ i gián ño n. thêm t ng gen hay m t nhóm gen vào b nhi m s c th cơ b n. ðS n m vùng lưng trên là ðS ng c. chia ðB thành: ðB có ích. ð t bi n. vì v y không ph i t t c ñ u d n ñ n thay ñ i ki u hình c a sinh v t. có 5 ðS th t lưng. do ng u nhiên hay do gây nhân t o. ngư i. D phòng: theo dõi s c kho ñ nh kì nh ng . hoá sinh. các ðS ñuôi thoái hoá và h p l i thành xương c t. m t vào trư ng h p x y ra trong khi giao h p (g i là ph m phòng). ðB ñư c ph n thành: ðB t nhiên (ðB ng u nhiên) và ðB nhân t o (ðB th c nghi m). nên các ðS ñuôi không có ñ c ñi m chung c a ðS c a ñ ng v t có xương s ng. m t s d ng v khi u th m mĩ (n ng khi u v âm nh c. xt. ñ t bi n x y ra bên trong các gen. trí thông minh. ðS r ng và ch c ch n gi a vùng th t lưng và vùng xương c t g i là ðS cùng.

). nh i máu não. tk men). Trúng phong phân ra 2 th l n: trúng kinh l c và trúng t ng ph . hàng t l n nhưng không b bi n ñ i sau ph n ng. Túc tam lí. Cách ch a: b t hoa kinh gi i 10 g. Tinh minh. ð T T (y). ngư i có tu i t 50 tr lên. ði u tr theo nguyên nhân. Bát tà. T ñi n Y h c Vi t Nam – M c E ENZIM (A. ñ l i di ch ng li t n a ngư i (x. Theo y h c c truy n. tán m n. Bát phong. t i 2 g giã nh . các c m xúc quá m nh. dùng sâm cao li 10 g s c ñ t ng thìa. làm tăng t c ñ ph n ng hàng tri u. ph n l n là protein k t h p v i m t ph n nh không ph i là protein (g i là coenzim). ð phòng ñ t t : qu n lí s c kho các ñ i tư ng có nhi u nguy cơ (tr sơ sinh. pH và các y u t lí hoá khác. ho c ñ t nhiên méo m m. vv. Ch y máu não). vv.). ch t xúc tác sinh h c. Dương trì. ngư i lao ñ ng trong môi trư ng có nhi u ñ c h i. b h t nư ng vàng. hôn mê sâu v i huy t áp t t ho c m t huy t áp (ch ng thoát). (x. qu b k t 4 g. n i phong). 2) Trúng t ng ph chia ra làm 2 th : hôn mê nông v i huy t áp cao (ch ng b ). Th p tuy n. sau khi ñã t nh l i. Giáp xa. ch y máu trong n ng (ung thư gan v vào b ng. B n ch t c a E ch ñư c xác ñ nh t sau khi k t tinh ñư c E. l c l y nư c thêm 4 ml rư u tr ng. E là ch t xúc tác có hi u qu nh t. Ch a ch ng thoát: c u huy t Th n khuy t b ng ñi u ng i ñ n khi chân tay m l i. t c m ch não). Hoa khiêu. li t n a ngư i. viêm tu ch y máu. Li t n a ngư i). ñ nôn ñ m. chú ý ñ c bi t ñ n các thay ñ i th i ti t (quá nóng. ch a méo m m b ng châm c u các huy t ð a thương. m i l n u ng 5 g hoà tan v i nư c ñun sôi. th huy t sét ñánh. u ng trong m t vài ngày. hoà v i 20 ml nư c sôi v t nư c b bã. Ngo i quan. R t nh y c m v i nhi t ñ (E ho t ñ ng m nh nh t 40 – 50oC). Nguyên nhân là phong (ngo i phong. v m t ph n ñ ng m ch ch . Bách h i. Nguyên nhân: các b nh c a não (ch y máu não. Ph i m t thi và làm giám ñ nh pháp y ñ tìm nguyên nhân. v tim. E có trong t t c các t bào s ng.ngư i b tăng huy t áp.). các b nh tim (nh i máu cơ tim. k t h p v n ñ ng các kh p bên li t hàng ngày ñ ch a li t n a ngư i. ch t ñ t ng t m t ngư i mà tình hình b nh t t hay s c kho trư c ñó không lí gi i ñư c tho ñáng. rư u tr ng 20 ml. dùng xương b 8 g. thu – ñông. qu y ñ u. Kiên ngung. m i l n u ng 5 g b t và 10 ml rư u hoà tan v i nư c sôi ñ ngu i. Ph n l n E có d ng h t. tránh các ch n ñ ng tâm th n. Dương lan tuy n. ch ñ sinh ho t nh nhàng. . quá l nh) giao th i gi a xuân – hè. Th tam lí. E có ho t tính và tính ch n l c r t cao: M i E ch tác d ng v i m t ho c m t s ch t chuy n hoá theo m t ki u ph n ng xác ñ nh. dùng la b c t (h t c c i) sao chín 4 g. 1) Trúng kinh l c ch có li t n a ngư i. Ch a ch ng b : châm Nhân trung. n u ñ m nhi u. vv. kh i lư ng phân t l n 20 – 90 nghìn ho c vài trăm nghìn dalton hay l n hơn n a. tuy nhiên vi c xác ñ nh có th khó khăn. Dũng tuy n. khái huy t sét ñánh. Phong th . enzyme. châm c u các huy t Khúc trì. u ng. H p c c. nói khó (tương ñương v i tai bi n m ch máu não theo y h c hi n ñ i). méo m m. Gi i khuê. ðQ là tr ng thái ñ t nhiên ngã b t t nh nhân s . có nhi u trong gan.

có trong huy t tương.2 – 0. b ng cách t o ñi u ki n ñ ph i t x p xu ng nh tính ñàn h i c a mô ph i. 4) Liaza: các E xúc tác cho ph n ng phân cách không c n nư c. Vd. Hi n nay. 3) Hiñrolaza: các E xúc tác cho ph n ng thu phân. qu . t o ra fibrin tham gia quá trình làm ñông máu. ñ c bi t là lao ph i có hang. chính xác theo quy ư c qu c t c a E là tên g i cơ ch t ñ c hi u c a nó cùng ph n ng mà nó xúc tác c ng thêm ñuôi aza. E ñư c dùng r ng rãi trong công nghi p. ngư i ta ñ nh lư ng E trong huy t thanh ñ chu n ñoán m t s b nh: amilaza tăng trong viêm tu c p. amilaza có trong h t thóc n y m m thu phân tinh b t thành ñư ng mantozơ trong s n xu t ñư ng m ch nha. theo tên c a th y thu c ngư i Italia Fooctanini (C. F là m t globulin. Thrombin ho t ñ ng bi n fibrinogen trong huy t tương thành F và F s k t t a làm ñông máu. E còn dùng trong nghiên c u các b nh di truy n b m sinh và ung thư. viêm gan. Bình thư ng huy t tương có 0. fibrinogen). trong nh i máu cơ tim (ñ c bi t GOT). FIBRINOGEN (A. Trong y h c. glutamic oxaloaxetic transaminaza (GOT) và glutamic piruvic transaminaza (GPT) tăng trong viêm gan c p (truy n nhi m. 6) Lipaza: các E xúc tác cho ph n ng t ng h p có s d ng liên k t giàu năng lư ng ATP. lactat ñehiñro – genaza tăng trong nh i máu cơ tim. y h c và trong ñ i s ng. fibrin). nông nghi p. huy t thanh và thành c c máu ñông. ng ñ c). m i l p này l i ñư c chia thành nhi u t và m i t l i ñư c chia nhi u nhóm. ti p ñó là pepxiaza và tripxinaza (1930 – 31). 2) Transpheraza : các E xúc tác cho ph n ng chuy n v . Forlanini)]. m t s h t. quai b . ñ c bi t trong kh p và .4 g F trong 100 ml. h u như không dùng EP trong ñi u tr b nh lao. dư i d ng s i tr ng nh như bông. H i Hoá sinh Qu c t (IUB) ñã th ng nh t phân lo i E thành 6 l p chính. c . Có hai phương pháp EP: ph u thu t (c t xương sư n). T ñi n Y h c Vi t Nam – M c F FIBRIN (A. lo i protein không hoà tan có tác d ng làm ñông máu. làm thành m t m ng lư i giam c m nh ng huy t c u. E ñ u tiên ñư c nh n d ng tinh th . ñánh s t 1 – 6: 1) Oxiñoreñuctaza: các E xúc tác cho ph n ng oxi hoá – kh . EP ñư c áp d ng trư c khi có thu c ñ c tr ch ng lao. lo i b nư c. Trong quá trình ñông máu. Tên g i ñ y ñ . Ch t này v i s có m t c a ion canxi bi n enzim prothrombin thành thrombin. chun giãn.tu t ng. là ureaza c a ñ i tương (1926). F tăng trong h u h t các b nh nhi m khu n. ung thư. bơm không khí vào gi a hai lá thành và lá t ng c a màng ph i [phương pháp Fooclanini. 5) Isomeraza: các E xúc tác cho ph n ng ñ ng phân hoá. ti u c u hay các mô gi i phóng ch t g i là thromboplaxtin. lo i nư c t o n i ñôi ho c k t h p phân t nư c v i n i ñôi. trong môi trư ng nuôi vi sinh v t. ch t globulin (protein) phân t l n. dài. ÉP PH I phương pháp ñi u tr lao ph i.

Laennec) mô t t 1819. không cho s n ph r n do có v t m ñ c a l n trư c. G ngư i n ng kho ng 1. GAN HOÁ (tk. máu giàu glucôzơ và axit amin. h ng c u. có th d n t i 1 g/ 100 ml ho c cao hơn n a. g m m t s thuỳ n m sát d dày ñ ng v t có xương s ng. D. T ñi n Y h c Vi t Nam – M c G GAN cơ quan có màu nâu ñ th m. d ch viêm trong lòng ph nang b t ñ u thoái hoá. suy thai. C u trúc hi n vi c a G ch ng t m i t bào G có liên quan tr c ti p v i máu nên s khu ch tán c a các phân t ra. 2) GH xám: t n thương m u ñ xám như gan ôi. Tuỳ theo giai ño n ti n tri n. T. trái. Chi m t i 1/5 th tích các n i quan trong xoang b ng và c 2 phút thì toàn b máu trong cơ th l i di chuy n qua gan 1 l n. Máu ñư c chuy n v G qua ñ ng m ch G chung v i 2 nhánh ñ ng m ch G riêng và ñ ng m ch v – tá tràng và ch y v tim khi ñư c kh ñ c qua tĩnh m ch c a và tĩnh m ch G trên. lòng các ph nang ñ y tơ huy t. m t dư i g m 4 thuỳ (thuỳ ph i. F ñư c ñ t trong nh ng trư ng h p: r n lâu không có hi u qu . enzim do b ch c u ña nhân gi i phóng làm l ng . can hoá). FOCXEP (Ph. thuỳ vuông. Soi kính hi n vi. n m t ng trên m c treo ñ i tràng ngang và dư i cơ hoành. kh ñ c . kích thư c. b ch c u ña nhân trung tính. i v và ñ u thai nhi ra ngoài theo m t cơ ch g n gi ng như ñ t nhiên. GH có 3 hình thái: 1) GH ñ : vùng ph i t n thương màu ñ như gan tươi. s n xu t vitamin A t caroten. do suy tim. ñ gi và kéo ñ u thai nhi sau khi c t cung ñã m h t. Ch c năng ch y u: ñi u ch nh thành ph n hoá h c c a máu. ñ c bi t các h ng c u tan rã. d ng c s n khoa b ng kim lo i có hai cành ñ i x ng . khu trái ôm l y th c qu n. hình dáng phù h p v i ñ u thai nhi ñ tháng và khung xương ch u ngư i m . G còn có nhi u ch c năng khác: ti t m t tích tr t m th i trong túi m t và sau ñó qua ng m t vào tá tràng.100 – 1. F gi m khi t bào b t n thương như xơ gan. M t trên g m hai thuỳ (thuỳ ph i và trái). cu c ñ không ti n tri n. có ñ cong.viêm ph i. khu gi a là thuỳ vuông. ð ng m ch G nh n ñư c máu tĩnh m ch t ru t qua tĩnh m ch c a vào G. d tr s t. vào t bào G r t nhanh chóng. M t sau chia thành 3 khu: khu ph i l p vào rãnh sư n c t s ng. s n xu t có y u t ñông máu. chuy n m thành h p ch t thu n l i ñ oxi hoá khi c n thi t và d tr G. huy t áp cao. H. G gi l i lư ng glucozơ dư th a (vư t quá 0. ðư c th y thu c ngư i Pháp Lanec (R. k t h p v i nhau b t chéo ho c song song. thư ng g p ph i trong viêm ph i thuỳ do ph c u khu n. G ho t ñ ng do các s i th n kinh t ñám r i dương và dây th n kinh X ñi u khi n m t ti t qua các ng G và ng túi m t ñ vào ng m t ch . suy gan. G cũng chuy n axit amin th a thành ure trong quá trình kh amin. s n xu m t s protein cho huy t tương. Sau khi nh n ch t dinh dư ng.200 g. chìm khi c t b vào nư c. thuỳ ñuôi). ch c như gan. quá trình t n thương chuy n thành m t kh i ñ c. d tr vitamin A. forceps).1%) dư i d ng glicogen.

GARÔ (Ph. M t kĩ thu t c a y h c không nh ng làm cho ngư i b nh không ñau mà còn không b nhi m ñ c. Bi u hi n: g y nhanh. liñocain. không b stress và b o ñ m an toàn cho b nh nhân. Hi n có G ch s n dùng dây v i và h p quay có n c và có ghi gi b t ñ u làm G. xylocain. không gi l i m t n tư ng kéo dài v ph u thu t. GT vùng. G ñư c chu n b trư c thư ng g m dây cao su to b n và có k p ñ gi ch t vòng xo n khi c m máu. Các phương pháp GT: GT t i ch . G. m t h c hác. G còn dùng ñ c m máu các chi b c t c t t nhiên. Hi n nay có khuynh hư ng k t h p trong m t cu c m ti n hành song song GT vùng v i gây mê. 3) GH vàng: bi n ch ng c a ph i thuỳ khi s c ñ kháng c a cơ th kém. m t mi ng g chèn trên ñư ng ñi c a ñ ng m ch. tê tu s ng. d ch viêm se tiêu bi n. m t que ñĩa ñ xo n ch t dây thít quanh chi ngay sát trên v trí t n thương cho ñ n khi máu ng ng ch y t i v t thương. vv. d ng c c m máu t m th i. GÂY MÊ 1. bupivacan. G t t o dùng c p c u ban ñ u t i ch . toàn b vùng t n thương chuy n thành viêm m . dùng trong trư ng h p ñ t ñ ng m ch l n chi. bu c G sát ngay trên ch b c n (xi t v a ch t) r i g i ngay t i cơ s y t . tiêm tĩnh m ch. nh ng r th n kinh ho c g c hay thân th n kinh chi ph i vùng ñư c m (cocain. tê tĩnh m ch.d n lư i tơ huy t nhưng vách ph nang v n ñư c b o t n. novocain. N u m t ph n t n thương hoá m . phong b dây th n kinh to . các g xương nhô lên. GÂY TÊ phương pháp làm m t t m th i c m giác ñau m t vùng c a cơ th ngư i b nh ñ ph u thu t. sút cân nhi u. GM toàn thân là phương pháp làm cho ngư i b nh m t t m th i (có ph c h i) tri giác. GÂY UNG THƯ kh năng sinh ra kh i u c a m t virut hay ño n AND b ng cách kích thích s sao chép b t thư ng c a phân t AND t bào v t ch . N u ti n tri n t t. garrot). tê trong xương. các . m t ph n do ñ i th c bào. Thu c mê ñư c ñưa vào cơ th ngư i b nh qua ñư ng th . cơ b teo. tiêm m ch máu ho c ñưa vào h u môn (ít dùng). GT vùng ñư c chia thành: phong b ñám r i cánh tay. ch y u do ho th i viêm ra ngoài dư i d ng ñ m. gây tê trong xương ñ gi thu c tê t i ch . phong b các g c th n kinh nói chung. c m giác ñau. G Y ðÉT tr ng thái thi u dinh dư ng n ng do các nguyên nhân b nh lí ho c thi u ăn. Morton) dùng ete ñ GM (1846) cho ngư i b nh trong như m . GT ñuôi ng a. c m máu t m th i khi ph u thu t c n có m t vùng m khô và gi m lư ng máu m t trong khi m các chi. etiñocain. Trong lúc m . vách các ph nang b phá hu . s sinh ra áp xe ph i. gây ch y máu c p. Thu t ng này có t khi Motơn (W. lòng ch a ñ y t bào m . Ti n hành GT b ng cách dùng thu c GT (thu c làm m t c m giác ñau m t vùng ho c m t khu v c c a cơ th ) tiêm tr c ti p vào các mô t i ch ñư c m ho c các ch xung quanh nh ng ñám r i th n kinh. tê ngoài màng c ng. có th h p tác v i th y thu c. không lo s . Gây mê. GÂY MÊ TOÀN THÂN x. các ch c năng liên h ñ có th ch u ñ ng ñư c ph u thu t ho c m t thăm dò n i. ngo i khoa. g m: m t dây b ng cao su ho c v i ñ qu n vòng quanh chi.). Khi b r n c n. T. Mi n d ch. GÂY MÊ MI N D CH x. ngư i b nh v n t nh táo.

U. T p h p các G trên m i nhi m s c th g i là m t nhóm liên k t. . G Y XƯƠNG xương b g y do ch n thương (tai n n. tr em. theo cơ ch trình t : 4 nucleotit A. Mendel) phát hi n năm 1865. ñ n 1911. th c v t sang vi khu n ñ s n xu t m t s s n ph m v n không có vi khu n như insulin. là h t nhân c a công ngh sinh h c hi n ñ i. vùng xương y u như c xu ng ñùi. G. Các phương pháp kĩ thu t di truy n cho phép chuy n G riêng bi t t m t sinh v t này sang sinh v t khác và bu c chúng ho t ñ ng. ngu n g c).000 nucleotit và ñư c gi i h n hai ñ u b i hai “d u ch m”. ñi u ch nh ch ñ ăn u ng cho tr em b t ñ u có d u hi u thi u dinh dư ng. vv. Lutvich (W. ngư i có tu i b loãng xương. protein huy t tương h th p và bi n ñ i các thành ph n protein huy t tương. Vd. D u kh i ñ u là b ba nucleotit AUG và ch m h t là UAG. kh năng t ng h p m t ch t trao ñ i nào ñó. vv. viêm ph i. màu da. không ñư c ăn u ng ñ y ñ . N u n m lâu b t ñ ng. Phòng Gð: cho tr em m (nh t là b a ch y) ăn u ng ñúng ch ñ quy ñ nh. do b nh lí (ít g p hơn) như viêm xương tu . loét các ñi m tì nhi u ch . chuy n G tr sâu t vi khu n sang cây tr ng và ngư c l i. u xương (các b nh tiêu hu xương và làm giòn xương). Các G cư trú trong ti th . gen). r i lo n dinh dư ng. m t ño n c a phân t axit nucleic (AND ho c m t s virut là ARN) có chi u dài t i thi u ñ l n ñ xác ñ nh m t ch c năng sinh h c. xương d g y sau các ch n thương nh . s i). ch ng ch u. ngư i ta ñã hoàn thi n nh ng h th ng ki m nghi m ñ nh y cao ñ phát hi n hi u qu di truy n các nhân t môi trư ng như h p ch t gây ung thư. Ch a tr : truy n máu và ñ m. màu m t c a ñ ng v t. kh năng m c b nh. tránh kiêng khem không h p lí. ngã. Các phương pháp ch a c a y h c c truy n cho k t qu t t trong các trư ng h p g y các xương nh và không có nhi u di chuy n c a các ñ u xương g y. Nh ng hi u bi t v G là n n t ng khoa h c v ng ch c cho kĩ thu t di truy n. UUA và UGA. khi p ñ m. Còn th y thay ñ i tình hình và r i lo n tâm th n: cơn ñãng trí. tơ nh n. ñ u dư i xương quay. G thư ng t p trung trong nhân t bào trên các nhi m s c th . chăm sóc toàn thân và ch a căn nguyên.. Mã di truy n). b kiêng khem quá m c. N u m t trong các nucleotit ñư c thêm vào hay m t ñi ho c b thay th thì trong G x y ra ñ t bi n. M i G ch a kho ng 500 – 6. vd. S t n t i c a các nhân t di truy n tách bi t trong t bào ñư c Menñen (J. thi u máu th như c s c. Ch c năng ñó là mã hoá c u trúc sơ c p c a m t polipeptit (hay protein) ho c c a m t phân t ARN. ch c năng sinh h c c a G là m t tính tr ng. Thư ng x y ra tr em b m lâu ngày ( a ch y. l p th . G và X trong ARN (x. suy gi m sinh s n h ng c u. GX thư ng ít ñi l ch theo ki u g y cành tươi. plasmit g i là G bào ch t. Ngoài ra. kh p gi . GEN (A. da. các chi b co kéo tư th sai l c. chuy n G c a ñ ng. nuôi dư ng qua ng thông. thưa xương xu t hi n. Ludwig. trên cơ s các ñ t bi n ñ c hi u nh n ñư c các G riêng bi t. vv.). Trong nhi u trư ng h p. protein ng t. c ng li n kh p. d có bi n ch ng như ch m li n xương. nhà th c v t h c ðan M ch) g i chúng là G (ch Hi L p là genos – gi ng nòi. Các ch c ph n n i ti t cũng gi m ho t ñ ng.l p m dư i da bi n ñi. G quy ñ nh màu s c hình d ng c a h t ñ u. vv. niêm m c nh t. xương g y chóng li n. làm teo các cơ. c xương cánh tay. suy như c th n kinh.

Phòng b nh: b nh lây do ti p xúc v i ngư i b nh ban ñêm (ng chung giư ng). t p trung công nhân ñ phát hi n ngư i b nh. m n bông. con G) gây nên. dùng kĩ thu t gen h c ñ gi i thích tính ña d ng c a kháng th . công trư ng. c u trúc di truy n c a sinh v t. ng c. . ngư i. viêm h ch. do v y ki m soát ho t ñ ng c a operon k c n. bi u hình) khác nhau trong nh ng ñi u ki n c th khác nhau. trong 6 – 8 tu n ñ kho ng 50 tr ng. Sau khi giao ph i. vì v y c n ñi u tr tri t ñ cho b nh nhân. S k t h p gi a GH v i nh ng môn khác ñã t o ra nh ng môn h c trung gian như GH t bào. GH 1. vv. phía sau cũng có hai ñôi chân có lông. Do tìm ra ñư c cơ s v t ch t c a s di truy n là các gen (x. còn th y nh ng m n nư c và m n m r i rác. 35 mm. phơi chi u. gi v sinh cá nhân và môi trư ng. vú n . doanh tr i. dài 2 – 3 mm). ñùi.). trong ñó phương pháp mi n d ch ñư c dùng ñ soi sáng hi n tư ng gen h c và ngư c l i phương pháp gen h c ñư c dùng ñ soi sáng hi n tư ng mi n d ch. cơ quan sinh d c nam. vv. tăng cư ng bi n pháp v sinh. tr ng n thành cái G. phía trư c con G có hai ñôi chân t n cùng b ng vòi hút. con cái ñào vào trong l p nông c a bi u bì. ki m tra ñ i sau ñ xác ñ nh G c a sinh v t. GH mi n d ch. Con cái có ñư ng kính 0. nông trư ng. chi ph i toàn b c u t o. tk. Do có tính tr i. các cá th có G khác nhau v n có th có phenotip gi ng nhau. ho t ñ ng và s phát tri n c a sinh v t cùng m i tính ch t c a cơ th sinh v t.25 – 0. tr ng thái ñ t bi n GENOTIP (A. ki u di truy n). Vd. gi l i nh ng nhân t t t trong G. gi t qu n áo. màu xám. GEN MI N D CH H C khoa h c k t h p gi a gen h c và mi n d ch h c. dùng kĩ thu t ngưng t mi n d ch ñ xác ñ nh tính di truy n c a nhóm máu. b nh ngoài da do kí sinh trùng (Acarus scabiei. nghiên c u tính di truy n các ñ c ñi m t th h trư c sang th h sau. chăn màn b ng nư c sôi. Sau 4 tu n. Các tri u ch ng G xu t hi n 7 – 12 ngày sau khi lây b nh: ng a d d i. khám t m nh ng ngư i trong gia ñình và nh ng ngư i ti p xúc tr c ti p v i b nh nhân.vv.GEN CH HUY vùng trên nhi m s c th có kh năng tương tác tr c ti p ho c gián ti p v i ch t c ch ñ c hi u. GEN HOÁ s t o gen trong h phân tán hay trong dung d ch m t s ch t cao phân t . Vì v y ph i dùng phương pháp lai phân tích. S t o gen là do nh ng liên k t y u gi a các h t (h phân tán) hay gi a các phân t ch t cao phân t t o thành m ng lư i không gian. các n p g p tay. genotype. ki u gen. r i là nóng. G mang chương trình di truy n. mông. GEN H C khoa h c v s truy n. nh t là t i và ñêm. tính di truy n v n n ñ nh tuy cơ th bi u hi n nh ng phenotip (ki u hình. T i các t p th (trư ng h c. khám s c kho trong các ñ t khai trư ng. ñ tr ng d c theo ñư ng ñi. Khi G chưa thay ñ . t h p gen n m trên các nhi m s c th c a sinh v t mang thông tin di truy n và ñư c truy n t th h này sang th h khác. viêm th n c p. tuy n quân. b ng. n p g p c tay và các k ngón tay có th nhìn th y các ñư ng h m c a G r t ñi n hình (ñư ng ngo n ngoèo. Vì ng a nhi u. b nh nhân gãi làm xây xát và d n ñ n nh ng bi n ch ng: viêm da m . Gen) nên ngư i ta g i là GH. GH phân t . GEN TĂNG ð T BI N gen trong vi khu n Escherichia coli khi gây ra nh ng ñ t bi n xu t hi n các gen khác trong c h gen. Con cái l n hơn con ñ c.

ði u tr : sau khi r a s ch n t G, bôi dung d ch hay m lưu huỳnh, thu c l ng hay thu c m DEP (dietylphtalat), ngày bôi 2 – 3 l n; cũng có th dùng h n h p d u v ng 75 g, b t lưu huỳnh 50 g, b t xà sàng t 25 g, b t hùng hoàng 5 g (chưng cách thu m t gi r i m i dùng). 2. súc v t, b nh G n ng nh t là trâu (da), gà (chân), chó (bao lông). ð c ñi m: trên da có v y, r ng lông, ng a d d i. Phòng b nh G là ch y u, vì súc v t non (nghé) b G n ng có th ch t; có loài v t như c u b G n u ch a kh i, lông (len) cũng không còn giá tr . GH CÓC b nh da lây truy n tr c ti p t ngư i b nh sang ngư i lành, do xo n khu n Treponema pertenue. B nh lưu hành các nư c nhi t ñ i, trong ñó có Vi t Nam (ch y u vùng Tây Nguyên). Sau 3 tu n b nh, xu t hi n loét sùi, thư ng chi dư i. Sau vài tu n, b nh lan ra kh p ngư i v i nh ng s n xù xì như qu dâu, màu vàng nh t, trên có v y ti t m ho c có nh ng m ng thâm trên có v y da. m t s b nh nhân (20%), xương chày viêm t y, ñau. Trong trư ng h p không ñư c ch a, sau 5 – 10 năm, thương t n ăn sâu vào trong, da n i c c r i loét, cu i cùng ñ l i s o nhăm nhúm. Ngoài các thương t n da, còn có viêm dây th n kinh, viêm xương, c ng kh p. ði u tr b ng penicillin, streptomycin, chloromycetin, vv. Có th tiêm d phòng m t li u benzathin penicillin (1,2 tri u ñơn v ) cho t t c m i ngư i ñang cư trú t i vùng có b nh GC lưu hành. GHÉP DA l y m t m nh da t m t v trí khác trên cơ th ho c t ngư i khác, t súc v t, ghép lên m t vùng khuy t da c a cơ th , nh m che ph vĩnh vi n ho c t m th i. Tuỳ theo ngu n l y m nh da có: GD t thân (l y da c a b n thân ngư i ñư c GD); GD ñ ng loài (l y da c a ngư i khác); GD d loài (l y da c a loài ñ ng v t khác). Tuỳ theo cách nuôi dư ng m nh ghép, có: ghép m nh t do; ghép m nh có cu ng nuôi t m th i ho c vĩnh vi n. Tuỳ theo ñ dày c a m nh da, có: m nh m ng, dày v a và dày toàn b l p da. Tuỳ theo tính ch t mi n d ch, có: GD thích h p (da t thân, da ñ ng loài cùng m t dòng ñ ng nh t như hai ngư i sinh ñôi cùng m t tr ng), da ghép s s ng vĩnh vi n trên n n ti p nh n; GD không thích h p (da c a ngư i khác, c a ngư i sinh ñôi không cùng m t tr ng, da d loài), da ghép s không thích h p v i cơ th ñư c ghép và ch s ng ñư c m t th i gian nh t ñ nh trên n n ti p nh n, sau ñó s b ñào th i. GHÉP GAN ghép gan lành cho ngư i mà gan không còn ch c năng. Ngư i cho gan là các n n nhân b ch n thương não quá n ng không c u ch a ñư c n a (h p h i), nhưng ch c năng gan còn t t. Ngư i nh n gan ho c là có b nh gan n ng (vd. xơ gan) ho c là gan b gi p nát vì ch n thương. Có 2 ki u GG: ghép ñúng vào v trí ph u thu t c a gan trên cơ th , thay th hoàn toàn gan b b nh (xơ gan, u gan, teo ñư ng m t b m sinh, vv.); GG khác ch là ghép vào m t nơi trong b ng v a ñ ch n m cho gan ghép (ñư c dùng trong các trư ng h p viêm gan c p có suy gan n ng). Xtazơn (T. Starzl) th c hi n GG l n ñ u tiên (1963) ðenvơ (Denver, Hoa Kì). ð n nay có kho ng trên m t nghìn trư ng h p GG, 60 – 70% trư ng h p trong s ñó s ng ñư c t 1 năm tr năm. GHÉP GIÁC M C ph u thu t thay th giác m c b s o ñ c, b viêm loét có nguy cơ b th ng ho c ñã th ng, b ng giác m c lành l y t m t c a t thi (ch t chưa quá 6 gi ). Tuỳ theo m c ñích có: GGM tăng th l c, GGM ñi u tr , GGM ñi u ch nh khúc x , vv. V kĩ

thu t có: ghép nông, ghép l n, ghép xuyên th ng b dày giác m c, ghép m t ph n, ghép ph n l n và ghép toàn b giác m c. Xim (E. Zim, ngư i Áo) GGM l n ñ u tiên năm 1905. Filatop (V. P. Filatop; nhà ph u thu t Liên Xô) cũng là ngư i n i ti ng v GGM. Ngày nay, giác m c ñ ghép có th b o qu n ñư c trong th i gian dài. Nhi u nư c ñã thành l p ngân hàng m t ñ cung c p giác m c cho các trung tâm nhãn khoa th c hi n ph u thu t GGM. GHÉP TH N ghép th n lành cho ngư i b nh v i ñi u ki n hai ngư i cùng hoà h p v mi n d ch t ch c. GT ñư c ch ñ nh trong trư ng h p suy th n m n n ng không ph c h i ñư c do nhi u nguyên nhân (sau viêm, ch n thương, vv.). Trư c khi ghép, thư ng ph i dùng t m th i máy th n nhân t o. Ngư i cho có th là nhân thân trong gia ñình, ngư i tình nguy n, b nh nhân ho c n n nhân n ng không th h i ph c (vd. ch n thương s não n ng), ngư i m i ch t ñ t ng t, vv. M i ngư i có 2 th n; ngư i ta có th s ng g n như bình thư ng ch v i m t qu th n lành; cho nên vi c cho th n ñ ghép có ph n d dàng hơn ñ i v i các cơ quan khác. GT là lo i ghép thành công nhi u nh t sau ghép giác m c. Merlin (J. Merrill, Hoa Kì) th c hi n GT l n ñ u tiên năm 1954, ngư i ñư c ghép s ng thêm 8 năm. ð n nay ñã có hàng v n ngư i ñư c ghép th n. Vi t Nam ñã có trư ng h p GT ñ u tiên 01.6.1992. GHÉP TIM th thu t GT ñư c ch ñ nh trong các trư ng h p suy tim n ng, giai ño n cu i c a b nh tim. ð thay cho tim c a ngư i b nh b c t b ñi, có th dùng tim c a ngư i m i ch t (ghép sinh h c) ho c tim nhân t o (ghép cơ h c). Có th v n ñ l i không c t b tim c a ngư i b nh và l p thêm vào m t tim ngư i ho c tim nhân t o và hai trái tim song song ho t ñ ng (ghép song song), th thu t này còn ít ñư c áp d ng. Bác sĩ Banơt (C. Barnard) th c hi n GT sinh h c ñ u tiên thành công 1967 Nam Phi t i b nh vi n Grut Sua (Groote Schuur), b nh nhân s ng ñư c 18 ngày. ð n nay ngư i ñư c GT s ng lâu nh t (18 năm) là m t công dân Pháp Emanuen Vicơria (Emmanuel Victria). ðêvri (W.Devries) Hoa Kì th c hi n trư ng h p GT cơ h c ñ u tiên vào 1982. GHI ðI N NÃO ghi nh ng dòng ñi n sinh h c xu t hi n trong não. Hi n nay ñã có nh ng máy GðN ph c t p, nh ñó ngư i ta có th nghiên c u 10 – 20 dòng ñi n và nhi u hơn n a não. Ngu n g c nh ng ngu n ñi n sinh h c hi n nay chưa ñư c gi i thích rõ và tính ch t ñ c hi u c a sóng này hay sóng kia ñ i v i t ng lo i b nh lí nh t ñ nh cũng chưa ñư c công nh n. Tuy v y, m t vài bi n lo n v nh p ñi u, nh n th y trong GðN, có th giúp cho xác nh n chu n ñoán, ñ c bi t là chu n ñoán ñ nh khu. GHI HÌNH PHÓNG X (tk. x hình, ghi hình nh p nháy), phương pháp ghi , ch p trên phim hình nh phân b m t ch t phóng x ñã ñư c ñưa vào cơ th và ñư c t p trung t i m t mô ho c cơ quan thích h p v i ch t ñó; qua hình nh ghi ñư c có th ñánh giá hình th và ch c năng c a mô và cơ quan, chu n ñoán ñư c b nh. Tia gamma c a ch t phóng x phát ra ñư c m t ng ñ m nh p nháy thu nh n, nên phương pháp này ñư c g i là ghi nh p ngáy. Các ch t ñ ng v phát tia gamma hi n nay thư ng ñư c dùng trong y h c: I trong chu n ñoán các b nh tuy n giáp; Tc trong chu n ñoán các b nh v xương kh p; Ga trong chu n ñoán b nh nhi m khu n xương kh p. GHPX ñư c s d ng Vi t Nam vào ñ u nh ng năm 70 c a th k 20.

GHI RUNG GI T NHÃN C U phương pháp ghi các chuy n ñ ng c a nhãn c u khi có rung gi t nhãn c u. Có hai cách GRGNC: ghi ñi n rung gi t nhãn c u (electronystagmography) v i ghi các bi n ñ i ñi n th giác m c – võng m c khi có rung gi t nhãn c u; ghi nh rung gi t nhãn c u (photonystagmography) ch p nh rung gi t nhãn c u b ng tia h ng ngo i. GI B NH c ý t o ra m t b nh hay m t s tri u ch ng c a b nh m t ngư i th c s không m c b nh ñó. GB còn bao hàm s c ý cư ng ñi u ho c kéo dài các tri u ch ng c a m t b nh ñã m c. Ngư i GB thư ng nh m các l i ích cá nhân như tr n tránh nghĩa v quân s , hư ng th các kho n ưu ñãi v t ch t. GI I ð C T ñ c t c a vi khu n ñã ñư c làm gi m ñ c b ng tác ñ ng k t h p và có m c ñ c a m t ch t sát khu n (như fomol) và s c nóng. S n ph m thu ñư c là m t h p ch t m i không còn s c ñ c (gây b nh) nhưng v n gi kh năng kháng nguyên và gây mi n d ch. Dùng fomol n ng ñ 2,5 – 7% và s c nóng 37 – 40 ñ trong m t tháng. ð c t ñã m t ñi , không có th phân li l i ñư c n a. Trong y h c và thú y, thư ng dùng nh t là GðT u n ván, b ch c u. GI I PH U B NH chuyên khoa c a y h c, nghiên c u các bi n ñ i v hình thái, c u trúc c a con ngư i nói chung, c a các mô và t bào trong cơ th nói riêng ñ chu n ñoán b nh. Qua x lí các m nh mô l y trên cơ th ngư i s ng (g i là sinh thi t) khi khám b nh, sau các ph u thu t, …; hay l y t cơ th ngư i ch t (t thi t), th y nh ng bi n ñ i mà m t có th nhìn th y ñư c (bi n ñ i ñ i th ), hay các bi n ñ i ch phát hi n ñư c nh các thi t b phóng ñ i như kính hi n vi quang h c (bi n ñ i vi th ) ho c kính hi n vi ñi n t (bi n ñ i siêu vi). Qua các thay ñ i hình thái, k t h p v i h sơ lâm sàng, các nhà gi i ph u b nh có th tham gia làm rõ các nguyên nhân, cơ ch sinh b nh, giúp cho th y thu c lâm sàng chu n ñoán chính xác ho c b khuy t chu n ñoán ñ ñi u tr b nh m t cách có hi u qu hơn. GPB là m t trong nh ng môn khoa h c cơ s không th thi u trong y h c hi n ñ i. GI I PH U ð NH KHU mô t hình thái t ng quan m i vùng trong cơ th ngư i: c , nách, ng c, b n, b ng, …; các thành ph n có trong m i vùng s p x p theo l p t nông ñ n sâu và trong m i liên quan v i nhau v m t v trí, làm cơ s cho vi c quy ñ nh các ñư ng vào các cơ quan quan tr ng trong vùng m t cách t i ưu, gây nh ng thương t n t i thi u ñ i v i các mô. GPðK cung c p các ki n th c cơ b n cho khoa ph u thu t. GI I PH U H C khoa h c có ñ i tư ng nghiên c u là c u trúc và hình th c a các sinh v t có t ch c cũng như m i quan h gi a các cơ quan trong c a các sinh v t y. Phân bi t: GPH th c v t, GPH ñ ng v t, GPH ngư i và GPH ñ ng v t so sánh. GPH ngư i là m t ngành ñ c l p c a GPH và ñư c chia thành hai chuyên ngành: GPH sinh lí ngư i – chuyên nghiên c u c u trúc và hình th c a ngư i bình thư ng; gi i ph u b nh h c (x. Gi i ph u b nh). Ngư i ñ t n n móng cho GPH ñ ng v t so sánh là Arixtôt (Aristote). Vêdaliut (A. Vesalius) ñư c coi là ngư i ñ t n n móng cho ngành GPH ngư i.

GI I PH U SO SÁNH m t b ph n c a gi i ph u h c , mô t s gi ng nhau gi a gi i ph u h c c a ngư i và các ñ ng v t khác (phôi h c, hình thái, c u trúc, ch c năng, s phát tri n, vv.). GI I PH U T THI m xác ngư i ch t ñ xem xét nghiên c u d u v t t n thương, xác ñ nh tính ch t c a d u v t t n thương, giúp cho vi c k t lu n v nguyên nhân ch t. GI M ð C T x. Gi i ñ c t .

GI M KH NĂNG LAO ð NG tình tr ng thua kém v th l c hay trí tu t m th i hay vĩnh vi n ngư i do b nh t t, tai n n, b m sinh hay tu i già. Vd. kh năng nghe kém ñi công nhân làm vi c lâu năm trong trong môi trư ng có ti ng n ào; ngư i già b ngh ng ngãng; tr ñ khó ph i can thi p b ng focxep b tai bi n não nên ch m phát tri n v trí tu ; ngư i b tai n n giao thông c t m t chân; ngư i ngã gãy c ng tay ph i kèm thương t n dây th n kinh quay, khi v t gãy ñã lành nhưng không vi t ñư c. Nh ng ngư i này b thua kém trong lao ñ ng, trong ñ i s ng xã h i. Gia ñình và xã h i ph i giúp ñ ñ h hoà nh p v i ñ i s ng c ng ñ ng. M t khác, xã h c n có nh ng bi n pháp ñ phòng tích c c các t t b m sinh; th c hi n tiêm ch ng m r ng cho tr em; giáo d c v an toàn (giao thông, lao ñ ng, vv.) cho l a tu i thi u niên, thanh niên. GI M NĂNG TUY N GIÁP suy gi m ho t ñ ng n i ti t c a tuy n giáp, làm ch m phát tri n th l c và tâm th n tr ñang l n (ch ng ñ n) và ngư i trư ng thành (ch ng phù niêm). Bình thư ng, hocmon tuy n giáp cùng v i hocmon phát tri n c a tuy n yên có vai trò trong t ng h p nhi u ch t, nhi u hocmon liên quan ñ n chuy n hoá t bào, mô, nh t là mô liên k t. Khi thi u, s sinh ra nh ng r i lo n b nh lí, bi u hi n b ng nh ng b nh ch ng ñã nêu trên. GI M OXI HUY T gi m lư ng oxi trong máu ñ ng m ch, ñánh giá theo các ch s : áp su t oxi trong máu ñ ng m ch th p hơn bình thư ng (dư i 12 kPa hay 90 mmHg), bão hoà 80%. Nguyên nhân: viêm não, b i li t, như c cơ, xơ ph i, giãn ph nang, tràn khí, tràn d ch màng ph i, thi u máu, suy tim, ch ng bèo phì; nhi m ñ c cacbon oxit hay axit xianhiñric; áp su t oxi trong không khí th p (trên núi cao). Có th có nh ng cơ ch thích nghi trong tr ng thái GOH m n. Trong nh ng trư ng h p b nh lí, ph i tăng cư ng vi c cung c p oxi b ng th trong không khí có áp su t oxi cao ho c th máy (hô h p h tr ). GI M TH L C tình tr ng m t không nhìn rõ các chi ti t c a v t hay hình, m c dù ñã ñư c ñi u ch nh b ng kích thích h p nh t. Theo phân lo i c a T ch c Y t th gi i, m t ñư c coi là GTL khi th l c ch còn t 3/10 ñ n m c ch ñ m ñư c ngón tay ñ cách m t 3 m (m t có ñeo kính). GI M ð NH PHÁP Y ho t ñ ng giám ñ nh trên cơ s s d ng tri th c, phương ti n y h c ñ ti n hành khám nghi m và rút ra nh ng k t lu n có tính khoa h c v v n ñ có liên quan ñ n tính m ng, s c kho , nhân ph m c a con ngư i ñ ph c v yêu c u c a các cơ quan pháp lu t. M c ñích c a GðPY là thu th p tài li u , ch ng c , tìm ra nguyên nhân, xác ñ nh, ñánh giá m c ñ thương tích, h u qu do ch n thương, do b nh, xác ñ nh kh năng lao ñ ng ho c gi i ñáp nh ng v n ñ có liên quan ñ n sinh m ng, s c kho con

ngư i ph c v yêu c u c a cơ quan ñ n sinh m ng, s c kho con ngư i ph c v yêu c u c a cơ quan ñi u tra. GðPY là m t lo i giám ñ nh tư pháp và ph i ñư c ti n hành theo ñúng th t c pháp lu t. Trong GðPY, giám ñ nh viên có quy n dùng t t c các phương ti n khám nghi m nh m ñ t ñư c yêu c u c a cu c khám nghi m, n u c n g i ñi nơi khác ñ xét nghi m ph i niêm phong m u v t ph t ng c n xét nghi m. Sau khi khám nghi m, giám ñ nh viên ph i làm báo cáo vi t. N i dung và k t lu n c a báo cáo ph i ng n g n, ñ y ñ và gi i ñáp ñúng các ñi m nghi v n mà cơ quan ñi u tra ñã yêu c u. Giám ñ nh viên ph i gi bí m t v k t qu c a cu c giám ñ nh và nh ng ñi u mà cơ quan ñi u tra ñã cho mình bi t. GIÁM ð NH TÂM TH N khám xét v i m c ñích làm sáng t s l ch l c trong tr ng thái s c kho tâm th n c a ñ i tư ng c n ph i xác ñ nh kh năng lao ñ ng, kh năng th c hi n nghĩa v quân s , kh năng ch u trách nhi m trư c pháp lu t và s d ng các quy n công dân. Giám ñ nh nh ng ngư i b b nh tâm th n nhưng không ph m pháp do h i ñ ng giám ñ nh y khoa th c hi n. Giám ñ nh nh ng ngư i b b nh tâm th n có hành vi ph m pháp ph i do các th y thu c chuyên khoa tâm th n ñư c B Y t và Toà án ch ñ nh ti n hành. GIÁM ð NH Y KHOA s d ng các ki n th c y h c ñ khám nghi m, tìm hi u, ñánh giá tình tr ng s c kho c a ñ i tư ng, theo yêu c u c a chính quy n, v các m t: kh năng lao ñ ng, b nh t t, thương t t các lo i, vv. H i ñ ng GðYK các c p căn c vào h sơ ñương s , các ch ñ chính sách ban hành, x p lo i thương t t cho thương binh, n n nhân trong các tai n n lao ñ ng, giao thông, sinh ho t, quy t ñ nh cho ngh vi c vì thi u s c kho , vv. Giám ñ nh viên trong h i ñ ng GðYK ch y u là các th y thu c chuyên khoa, cán b pháp lí. H i ñ ng làm vi c theo yêu c u c a các cơ quan nhà nư c, các cơ s s n xu t, khi có tranh ch p v m t ñánh giá s c kho . GIAO H P (tk: giao c u, giao ph i), hành ñ ng sinh lí ñư c th c hi n gi a con ñ c và con cái tr ng thái kích thích cao ñ v tình d c, th hi n qua các tuy n n i ti t sinh d c. GH thư ng dùng cho ngư i và ñ ng v t có vú. Giao c u dùng cho ñ ng v t không có vú và côn trùng. Còn giao ph i là bi n pháp ghép ñôi ph i gi ng v t nuôi, có th dùng phương pháp giao c u tr c ti p hay truy n tinh nhân t o. Trong chăn nuôi theo ñàn, c n có t l ñ c – cái thích h p ñ có t l th thai và sinh s n cao. ngư i, GH b t thư ng và có tính ch t b nh ho n như GH ñ ng gi i, GH ngoài ñư ng sinh d c (như kê dâm, th dâm, vv.) thư ng kèm theo nghi n ma tuý, nghi n rư u và các b nh lây truy n qua ñư ng tình d c như AIDS. GH ng u nhiên, b a bãi, d m c b nh hoa li u nguy hi m như giang mai, l u, h t xoài, các b nh viêm khác, AIDS. Dùng các d ng c tránh thai: bao cao su (condom)… có th gi m ñư c nguy cơ này cũng như sinh ñ có k ho ch, tránh có thai ngoài ý mu n. Trư c và sau khi GH, c n th c hi n v sinh, tránh GH khi ph n ñang hành kinh, GH quá s m sau khi ñ (trong vòng sau m t tháng), khi ñang m c hay ñang ñi u tr các b nh v ñư ng sinh d c. GIÁO D C GI I TÍNH b ph n h u cơ c a giáo d c ñ i s ng gia ñình, giúp th h tr : 1) Có nh ng hi u bi t cơ b n v các ñ c ñi m gi i tính, v quá trình sinh s n ngư i, v

các b nh lây lan qua quan h tình d c, vv. 2) Có ý th c và bi t ñánh giá ñúng ñ n hành vi c a mình và c a ngư i khác trong m i quan h v i ngư i khác gi i; xây d ng ñúng ñ n tình b n, tình yêu chân chính. 3) Chu n b v m t tâm lí và th c ti n cho cu c s ng v ch ng h nh phúc, tư cách làm cha, làm m trong tương lai. GI Y KHAI SINH gi y ch ng nh n do cơ quan nhà nư c có th m quy n c p cho ñ a tr m i sinh ra theo ñ ngh c a cha, m ho c ngư i giám h . Vi c ñăng kí khai sinh ñư c th c hi n t i u ban nhân dân c p xã, nơi ngư i m có h kh u thư ng trú, ho c nơi tr em sinh ra. Trong trư ng h p ngư i m thư ng trú m t nơi, nhưng l i ñăng kí khai sinh cho con m t nơi khác, thì u ban nhân dân c p xã nơi ñăng kí ph i g i thông báo kèm theo m t b n sao GKS cho u ban nhân dân c p xã nơi ngư i m có h kh u thư ng trú ñ ghi vào trong s ñăng kí khai sinh. U ban nhân dân c p xã nơi ñăng kí ph i l p m t quy n s ñăng kí khai sinh riêng cho nh ng trư ng h p này, không ñưa vào s li u th ng kê s tr em sinh c a ñ a phương. Trong trư ng h p ngư i m không có h kh u thư ng trú, ñã c t chuy n h kh u t nơi thư ng trú cũ, nhưng chưa ñ th t c, ñi u ki n ñ ñư c ñăng kí h kh u thư ng trú t i nơi th c t ñang cư trú, thì vi c ñăng kí cho tr em ñư c th c hi n t i u ban nhân dân c p xã nơi ngư i m ñăng kí h kh u t m trú có th i h n. Trong th i h n 30 ngày, k t ngày sinh tr em, cha, m , ho c ngư i thân thích, ngư i có trách nhi m ph i khai sinh cho tr em; ñ i v i các khu v c mi n núi, vùng sâu, vùng xa, thì th i h n trên không quá 60 ngày. Ngư i ñi khai sinh n p gi y ch ng sinh do cơ s y t nơi tr em sinh ra c p và xu t trình các gi y t sau ñây: a) gi y ch ng nh n k t hôn c a cha m tr em (n u có); b) S h kh u gia ñình ho c gi y ñăng kí t m trú c a ngư i m ; c) Ch ng minh nhân dân c a ngư i ñ n ñăng kí khai sinh. Trong trư ng h p không có ñ y ñ các gi y t nêu trên, thì ph i có gi y t h p l thay th . N u tr em sinh ra ngoài cơ s y t , thì gi y ch ng sinh ñư c thay th b ng văn b n xác nh n c a ngư i làm ch ng ho c c a ngư i ch huy, ngư i ñi u khi n phương ti n giao thông, n u sinh con trên các phương ti n giao thông. N u có ñ các gi y t h p l , thì ch t ch u ban nhân dân c p xã kí và c p ngay m t b n chính GKS cho tr em, cán b h t ch tư pháp ghi vào s ñăng kí khai sinh. Trong trư ng h p khai sinh cho con ngoài giá thú, ph n khai v cha, m khi chưa xác ñ nh ñư c thì trong GKS và trong s ñăng kí khai sinh ñ tr ng. N u có ngư i nh n làm cha, m c a tr em, thì căn c vào quy t ñ nh công nh n vi c cha, m nh n con c a cơ quan nhà nư c có th m quy n mà ghi tên c a ngư i ñư c công nh n làm cha, m vào ph n khai v cha, m trong GKS và trong s ñăng kí khai sinh c a ngư i con.

T ñi n Y h c Vi t Nam – M c H
H I THƯ NG LÃN ÔNG x. Lê H u Trác. HÀN RĂNG (tk. trám răng), phương pháp ch a răng sâu, ñư c ti n hành b ng cách: dùng mũi khoan răng mài s ch các b c a sâu răng; t o hình ph n còn l i c a răng ñ

tu . ch a b nh. ñ t b ng hoá ch t ho c nitơ l ng. nh t là vào mùa nóng. ph n ánh tình tr ng s c kho . sinh h c. ði u tr ch y u b ng ñ t ñi n. HT có nhi u trong các u HT da. Trong HM có nhi u s c t và m ch máu nuôi dư ng các l p ngoài c a võng m c. xoa ph n rôm ñ gi các k da khô. thư ng là u lành tính. B NH CƠM b nh lây do virut v i thương t n sùi lên m t da. m axit chrisophanic 3%. ngư i da tr ng c m ng ánh sáng hơn da màu. H NG S SINH H C ñ i lư ng có giá tr không ñ i. thu ñư c b ng phép th ng kê nh ng ch s ño lư ng ñư c trên toàn b . d phòng. aspirin). tinh vi. r t ng a. có màu nâu xám ho c nâu s m. vv. quanh b có m n nư c nh . H C M C (tk. D lây qua ti p xúc tr c ti p và dùng chung qu n áo. có màu như màu da ho c s m hơn. H C LÀO b nh da do n m v i t n thương: dát màu h ng. H NG S SINH LÍ ñ i lư ng có giá tr không ñ i. ñ dùng. bình thư ng g p nhi u b ph n trên cơ th (h c m c hay màng m ch. t ng b ph n. (con ngư i th k 20 to l n hơn các th k trư c). HSSH bi n ñ i tuỳ theo ñi u ki n môi trư ng. phân ch t các thành ph n c a cơ th (máu. N u ác tính hoá. l p ñáy hay l p n n c a da. giày dép. natri salixilat. chính xác các phòng xét nghi m (v t lí. b n. Ngư i da s m có nhi u HT hơn ngư i da tr ng. ñư c dùng làm cơ s trong chu n ñoán. không ñ u.) v i các phương ti n t tr c ñ c thông thư ng (thư c ño.răng có hình dáng thích h p và có th gi v ng ch c v t li u trám bít (amangam. Thương t n HL thư ng xu t hi n mông. cho phép ñáng giá tình tr ng ch c năng c a m t cơ quan. khu trú ngón tay. s n bè r ng. gi y. kim lo i). khi c y ra th y s n sùi. xi măng răng. mà ph i c t b r ng ngay t ñ u (sinh thi t c t b ). b ng ñ u ñinh ghim ho c to hơn. b ph n c a màng b ñào. mu và lòng bàn tay. thu ñư c b ng bi n pháp th ng kê nh ng ch s sinh lí h c. dư i rãnh móng. ngày bôi 2 – 3 l n. Năm 1975. s phát tri n kinh t – xã h i c a t ng giai ño n l ch s . Phòng b nh: gi gìn v sinh thân th . thăm dò ch c năng). hoá h c. m t cơ th bình thư ng. các d ch. B y t ñã xu t b n quy n HSSH ngư i Vi t Nam. có khi các chi. n m gi a cung m c và võng m c. ngư i có tu i. n i th t. ñóng thành v y. cân) ñ n các trang b hi n ñ i. màu xám ho c ñen. Nghiên c u HSSH là m t b ph n c a ñi u tra cơ b n trong vi c ho ch ñ nh “Chi n lư c con ngư i”. tr em và ngư i còn tr . dung d ch ASA (c n. dùng v t li u trám bít ch thi u h ng răng. b ng. gi a nh t màu hơn. vì v y không ñư c làm sinh thi t m t ph n u HT nghi ung thư hoá. các d ch) hay các ch t ñào th i (nư c ti u) ñư c bi u hi n b ng các con s tuỳ . tr i r ng t vùng ora serrata ñ n ñĩa th . màu th m t ñen ñ n hung hung. s n xu t qu n áo. HSSH là nh ng s li u tham kh o ñ thi t k nhà . HSSL thu ñư c qua xét nghi m. có ch t bã. không dùng chung qu n áo. H C T s c t n i sinh g m các h t nh . có ranh gi i rõ ràng. trên có v y da nh . vv. th ch m c). t bào th n kinh). m. nh a. mũ hàng lo t. bàn chân và c thân mình. nh a h n h p. d bong. s n có hình ña giác. ði u tr : bôi hàng ngày c n i t 2%. u HT di căn r t m nh và nhanh. thư ng th n. các thành ph n c u t o cơ th (máu.

cơn khó th ra ch m. cơn H d u d n. trên 5 tri u là b nh tăng h ng c u). …x y ra vào mùa g t. vv. Cơn H ñi n hình có th di n t m t t ng d ng: s mũi cơn chu kì do d ng v i ph n hoa.theo quy ñ nh c a m i phòng xét nghi m. Xt.). cao huy t áp. HM ñôi khi m vào huy t ( ñ ng v t b c th p). HEN 1. B nh H th gà là b nh CRD (mycoplasmosis). có th kh i. ñôi khi các ch t th i n a ñ c ra ngoài cơ th . D u hi u lâm sàng ch y u là cơn H. H tr em g p tr sơ sinh. t bi n m t ho c do ñi u tr . t o nên tr ng thái khó th . ð n tu i d y thì. 10 phút. polip mũi. lâu d n d n ñ n suy tim (ph i). 2. s x y ra phù ph i c p. n u trên 60 phút là b nh ưa ch y máu. cơ quan hô h p ho t ñ ng bình thư ng. l n nh n. H U MÔN l sau c a ng tiêu hoá. Gi a các cơn H. viêm xoang. protein – ni u không có (-). hàm lư ng hemoglobin (huy t c u t ) 12 – 18 g/ 100ml máu. b nh nhân ph i ng i m i th ñư c. thay ñ i môi trư ng (vùng khí h u thích h p. vv. n u n ng s nh hư ng ñ n s phát tri n. m ñay. épheñrin. th i gian ñông máu trong ng nghi m là 10 – 20 phút. tr ng. ngư i nhi u tu i. ng a. s mũi cơn không chu kì. . ñ c bi t ph n g n tu i mãn kinh. c i thi n môi trư ng s ng. viêm ph qu n liên ti p. s t. N u không c p c u k p th i. H ngư i l n có th xu t hi n mu n. ho thư ng xuyên. ho khan ho c kh c ra ñ m ñ c quánh. các cơn s t n i nhau liên ti p. (thú y). ði u tr nguyên nhân (n u tìm ñư c). Vi t Nam. qu c gia. T p luy n th d c th thao. (y). cũng có th tái di n trong nhi u ngày. Thông thư ng ñi u tr c t cơn H (dùng theophylin.). M t s ñ ng v t nư c còn dùng HM trong quá trình hô h p. không tái di n ngày hôm sau.018 – 1. có th ho và kh c ñ m có b t và màu h ng. cơn kéo dài vài phút ñ n 1 – 2 gi . ho c 156 – 200 mg/ 100 ml huy t tương. các cơn H thay ñ i tính ch t: có kh c ñ m. b nh viêm ph i do virut l n ñư c g i là b nh suy n. ñ i v i máu: s lư ng h ng c u 4 tri u – 4. HEN TIM cơn khó th k ch phát. t tr ng nư c ti u 1. sau khi ng 2 hay 3 gi . D phòng: ch a nguyên nhân (b nh tim) theo ch ñ nh c a th y thu c. rơm. ñ n cu i cơn b nh nhân ho. b nh nhân có th ng l i. 1200 – 1400 (nam). suy n). thư ng do cơ ñi u khi n. không nên nh m v i h i ch ng H. th i gian ch y máu là 3 – 4 phút. r . có th gây t vong r t nhanh. không quá 30 phút. có m t h i ch ng g i là khí thũng ph i (phù có hơi) m n tính: các ph nang giãn ra m t cách không bình thư ng làm v thành ph nang khi n không khí l t sang nh ng mô gián cách. x y ra nh ng ngư i b b nh tim: khó th có hai thì. ñi n hình là H ph qu n (cg. môi tím. b nh thư ng hay g p. suy tim trái c p tính ngư i b nh i máu cơ tim hay lo n nh p tim. rèn luy n cơ th m t cách thích h p có tác d ng t t. Lưu ý các y u t tinh th n. ñi u tr các nhi m khu n. tránh các y u t gây xúc c m m nh. Sau m t th i gian. Cơn H có th ñơn ñ c. ði u tr gi a các cơn: c i thi n t ng (cơ ñ a).vv. H ng s sinh h c. ð i v i nư c ti u c a ngư i l n bài ti t trong 24 gi : 1000 – 1200 ml (n ). x y ra m t cách ñ t ng t vào ban ñêm. Nguyên nhân: suy tim trái m n tính ngư i b b nh h p van hai lá. Cơn khó th kéo dài 5. x y ra ñ t ng t ban ñêm ho c sau m t ho t ñ ng c s c.022. nh ng cơn khó th v i ti t d ch nhi u ph qu n do co bóp không ch ñ ng c a h cơ ph qu n l n và nh . có h u h t ñ ng v t ñ ñưa phân. n i ti t.5 tri u trong 1 mm3 (dư i 4 tri u là thi u máu. Vd. Thư ng th y h i ch ng này nh ng loài chó lùn m t d t.

D dày thư ng b giãn. X quang. sôi b ng. bình thư ng bao v n trùm kín quy ñ u. siêu âm. ch ñ sinh ho t tho i mái. s cung c p máu b gi m v i các h u qu kèm theo.H P BAO QUY ð U ch ng h p l bao quy ñ u. h p van t chim (van gi a tâm th t trái và ñ ng m ch ch ) do lão hoá và vôi hoá ngư i trên 50 tu i. Tri u ch ng chính: nôn các th c ăn cũ t ngày hôm trư c. x p ph i. H P MÔN V tình tr ng môn v (l dư i c a d dày thông vào hành tá tràng) b h p l i. th h n h n lúc c s c. b m sinh. vv. vùng thư ng v (trên r n) n i cu n c c. ñánh tr ng ng c. N u l này quá h p. Chu n ñoán d a vào khám lâm sàng. vv. ch t ch ng ñông máu có trong gan. H P VAN TIM tình tr ng h p l van tim do viêm dính các mép van. HPQ thư ng sinh ñ ng ch t ti t dư i ch h p. ñ gi gìn v sinh b ph n sinh d c và phòng bi n ch ng chít h p bao quy ñ u. làm t c m t ph n hay hoàn toàn s lưu thông gi a d dày và ru t non. s phì ñ i. Thư ng hay g p nh t: h p van hai lá (van gi a tâm nhĩ và tâm th t trái). x y ra ngay sau khi sinh ho c m t th i gian ng n sau khi sinh. hang v ). ph i m tách van tim. giãn ph nang. v sau s gây nên suy tim. heparin). 1) HMV b m sinh tr sơ sinh và tr còn bú. polip. B nh nhi nôn v t sau khi bú. . theo dõi s c kho ñ nh kì giai ño n sau. b nh nhân ph i móc h ng c g ng nôn ra cho h t các th c ăn trong d dày thì m i th y d ch u.) c gây giãn ph nang. có mùi hăng và hôi do th c ăn lưu lâu d dày ñã lên men. ng t (trong trư ng h p h p van t chim). dư i ch h p. cơn ñau th t ng c. kh i u trong bu ng tim. sùi van trong b nh th p kh p c p. cơ ñ ng v t và m t s ñ ng v t hút máu ti t ra ñ ngăn c n quá trình bi n prothrombin thành thrombin. máu b tr l i phía trên ch h p gây nên nh ng thay ñ i v huy t ñ ng h c. vv. ði u tr b ng ph u thu t r ch ñ t các l p cơ trơn ñ n t n niêm m c. làm t c hoàn toàn l môn v . Tri u ch ng: th i kì ñ u không rõ r t. bu ng tim phía trên ch h p ph i tăng cư ng ñ co bóp. lúc b nh nhân không ch u ñ ng ñư c ñ h p l van tăng. HEPARIN (A. ngư i còn tr . cho k t qu t t. thay van nhân t o. làm cho ch t b a ñ ng l i bên trong. i u. s a trào ra mi ng. H còn làm trong huy t thanh vì nó làm cho lipoproteinaza t mô gi i phóng ra huy t tương. 2) HMV m c ph i là bi n ch ng c a nhi u b nh như loét d dày (môn v . còn g i là HMV phì ñ i vì các l p cơ vòng c a môn v to và d y hơn bình thư ng r t nhi u. ði u tr : m ñ ph c h i s lưu thông gi a d dày và ru t non (n i v – tràng ho c c t d dày). tim. H ph kh ph ho P PH QU N kh u kính c a ph qu n b h p l i do nguyên nhân ngay trong lòng qu n (d v t. ung thư ho c polip hang v . s o thành ph qu n) ho c ngoài ph qu n (h ch lympho. D phòng: ñi u tr tích c c và lâu dài b nh th p kh p c p tr em. gây nhi u h i ch ng b nh lí qu n – ph i (làm t c ngh n s thông khí. mũi nhưng không bao gi có l n ch t m t. không ñ y ñư c máu nhanh chóng qua l van b h p. apxe ph i. t o nên m t kh i u g i là u cơ môn v . c n c t bao quy ñ u. các nhi m khu n răng – mi ng. thành tim dày lên. HVT gây c n tr s lưu thông máu: khi tim co bóp. Có HMV b m sinh và HMV m c ph i. th i kì sau v i khó th . nong r ng van. gây viêm ph i. u. bu i t i trư c khi ñi ng .). HVT có th kèm theo h van tim nhân t o ho c s a van. loét hành tá tràng. khi ñói l c b ng có ti ng óc ách.

c m. heroin. ñư ng kính 200 nm. clorofom. Sau khi b l n th nh t (thư ng không rõ). b máy hô h p). gamma – globulin. diacetylmorphine. Thân l (Porifera) có các bào phòng lót t bào tiêm mao. th hi n b ng viêm hình ñĩa. có v . hình b n ñ ñ a dư. Sau m i l n tái phát. H m t: viêm k t m c. Các sinh v t ñơn b i có m t HG. hình chân r t. axit gluconomic và axit sunfuric (dư i d ng este). herpes) 1. súc v t.Thành ph n hoá h c c a H g m: glucozamin. do virut H v i ñ c ñi m r t hay tái phát. M n 2. Có th dùng kháng sinh. không n ng (tr nư c b ng ñ u ñinh ghim. khô l i thành v y. các sinh v t ña b i cùng m t lúc mang nhi u HG t cùng m t t tiên (các th t ña b i) và ñôi khi t các t tiên khác nhau (các th d ña b i). ete. H tu n hoàn. M t trong các nguyên nhân chính gây mù do t n thương giác m c. B nh H: m n nư c nh . phân t kh i 17 – 20 nghìn. tr trư ng h p tái phát nhi u l n không rõ nguyên nhân ho c trong trư ng h p b nh xu t hi n khi hành kinh. r t ñ c. Nhóm virut ñ ng v t có d ng hình kh i. H GEN (A. M c ñ ti n hoá c a HHH ph thu c vào m c ti n hoá c a các nhóm ñ ng v t. trong mi ng. cúm. b nh l i n ng thêm. b ch phi n. b nhi m s c th có trong t ng t bào ho c sinh v t ñơn b i. ðư c b c trong v hình kh i có 20 m t. Di n bi n kho ng 8 ngày. Tan trong etanol. Tinh th ho c b t tr ng. nh t là giác m c. có phân t AND kép m ch th ng. ñ ng v t nguyên sinh. H HÔ H P (tk. m t và b ph n sinh d c (c n phân bi t v i b nh hoa li u). chu kì sinh lí c a ph n ) ho c t i ch (b i. n i t ng ñám. tiêm ch ng. ðơn v c u t o g m nhi u disacarit n i v i nhau. HERPES (A. v ñ ng. gây ng a. 3. Các loài giun chưa có HHH nên vi c l y oxi và . không mùi. cũng th y b nh H. loét hình cành cây. sinh v t lư ng b i có hai HG. Không c n ñi u tr . tr sơ sinh). th l c l i gi m ñi. Thư ng th y môi (dân gian g i là ch c méo). d v t trên giác m c) làm cho b nh xu t hi n ho c tái phát. cúm. vacxin H. Tác nhân gây m t s b nh: H. d gây nghi n. có kèm theo viêm vùng lân c n. m t ch ng viêm chân bì do virut H. thu ñ u. có th d n t i t vong. h th ng các cơ quan th c hi n vi c h p th oxi c a không khí và th i khí cacbonic t cơ th ñ ng v t ra ngoài. ñau răng. vv. tnc = 173oC. HG còn ñư c hi u là toàn b các y u t di truy n khu trú trong nhân. H B CH HUY T x. Là d n xu t diaxetyl c a mocphin. M t lo i ma tuý. hình thái sâu.genome). s t say n ng. HEROIN (A. n i nh ng m n nh c nh các l t nhiên. vi c hô h p th c hi n qua toàn b cơ th . nh trong nhu mô giác m c không kèm theo loét nông giác m c. không ñ l i s o. diaxetylmocphin). cg. b nh Marek. C21H23NO5. Có nhi u y u t toàn thân thu n l i cho b nh phát tri n (s t. virut s ng trong các h ch th n kinh và có th gây b nh tr l i khi có th b viêm ph i. B nh th hi n b ng nhi u hình thái khác nhau: loét nông. v ra. mũi. b nh zona.

H SINH D C CÁI cơ quan sinh s n ñ ng v t cái b c cao. Khi tr ng chín thì r ng vào khoang b ng. trư c khi phóng noãn có ti t folliculin và sau phóng noãn có folliculin và progesteron. g m ph i và nh ng ñư ng hô h p ngoài ph i (ph qu n g c. có tác d ng b o v HHH. T cung ñ vào âm ñ o qua vòng cơ (c t cung). Âm ñ o là nơi thu nh n tinh d ch khi giao ph i. ð n tu i trư ng thành sinh d c. S t n t i và ho t ñ ng bình thư ng c a HSDC ph thu c vào nh ng hocmon sinh d c ti t ra t bu ng tr ng và thuỳ trư c tuy n yên. gi b i và vi khu n. ngư i khi mãn kinh. bu ng tr ng hình h t ñ u. Ph i). L âm ñ o n m sau l ti t ni u. lư ng cư. mang t m (sam. thân m m…). t cung và âm ñ o. có t bào ti t ch t nhày làm cho l p bi u mô này không b khô và bao l y b i. g m t bào bi u mô tr gi có lông chuy n. ñ ng v t có xương s ng. các niêm m c teo l i và các b ph n c a h sinh d c ñ u có th b b nh. Các t bào lympho r i rác trong niêm m c các ng khí. H tu n hoàn. T cung n m trung tâm khoang b ng. cũng là nơi ñ con. hai vòi tr ng [vòi Falôp (Fallope)]. n m dư i khoang b ng. chưa ti t hocmon. . Các cơ quan này có ngu n g c n i bì (tr h c mũi) (xt. ngư i. thanh qu n.th i c n bã ra ngoài cũng do b m t cơ th ñ m nh n. Nh ng ñ ng v t không xương s ng nư c. phóng noãn ñ u ñ n ( ngư i 28 ngày). HHH hoàn thi n nh t là ñ ng v t có vú (k c ngư i). khí qu n. T p h p t t c các cơ quan sinh d c phía ngoài là âm h : môi sinh d c l n g m n p da mô m . các bu ng tr ng ho t ñ ng. ñã có ph i nhưng cũng ch là các bao ñàn h i ñơn gi n v i các n p g p ñ tăng di n ti p xúc. vi khu n do không khí mang vào. H M CH MÁU x. b ph n sinh d c ngoài (âm h ). nư c ñư c lưu thông t h u qua mang. trong môi sinh d c l n là môi sinh d c nh . Vòi tr ng m ra góc trên t cung – nơi mà phôi phát tri n. Âm v t và môi sinh d c nh có ch a ch c năng ñi u hoà hưng ph n tình d c. Trư c tu i trư ng thành. lông chuy n rung ñ ng liên t c ñ y d n ch t nh y lên mi ng khí qu n ñ t ng ra ngoài. bu ng tr ng chưa ho t ñ ng. ñư c che khu t sau n p da. ch a 150 – 500 nghìn noãn trong ñó có kho ng 400 noãn ñư c phát tri n thành t bào tr ng thành th c. ð c bi t h c mũi c a ñ ng v t có vú ñư c bao ph b ng l p niêm m c. thư ng th b ng mang lá. côn trùng ñã hình thành HHH g m các khí qu n là các ng vách lót các t m kitin làm các ng này luôn căng ph ng và thông ra ngoài b ng các l th phân ph i kh p các ñ t cơ th . m c lông và tuy n nh n. b b ng dư i ngay trên âm v t là ñ i V n . ñư c che b ng màng m ng (màng trinh). Cá hô h p b ng mang ngoài (cá s n). bò sát. g m: bu ng tr ng phát sinh t trung bì trung gian. dài 3 cm. h u. mang n m trong các khe mang (cá xương). ñưa oxi vào r i ra ngoài qua khe mang. sau bàng quang. HHH ñư c hoàn thi n d n. sau ñó rơi vào m t trong hai vòi tr ng và di chuy n theo ng nh dòng ch y do tiêm mao bi u mô lót c ñ ng t o nên. phía trư c nơi các môi sinh d c dính vào nhau là âm v t r t nh y c m và cương c ng (tương ñ ng v i dương v t). h c mũi). ñ m nhi m vi c t o nh ng giao t cái và ti t nh ng hocmon.

có ch c năng thông tin gi a các th quan và cơ quan ho t ñ ng v i m c ñ khác nhau. nh ng ñư ng d n tinh và các tuy n ph . ngo i tháp) và nh ng bó d n xung c m giác t tu lên. Vi c hình thành tinh trùng di n ra theo d ng làn sóng lan d c ng sinh tinh. các sung ñ t ñư c truy n qua nó.H SINH D C ð C cơ quan sinh s n ñ ng v t ñ c b c cao. còn các s i vòng ñi u khi n các ph n x c a cơ th v i HTK ngo i biên mà ch y u là các t bào c m giác. lu n dư i bàng quang ñ vào ni u ñ o ( ngư i. C n ñi khám ñ ñư c ch ñ nh phương pháp ñi u tr thích h p. các thông tin t các th quan khác nhau ñư c phân tích t ng h p ghi nh trung ương th n kinh. ngư i và ñ ng v t có vú. Não là trung tâm ñi u hoà m i ho t ñ ng c a cơ th . g m nh ng bó d n xung ñ ng t các trung tâm trên xu ng tu (như các bó tháp. m i ng d n tinh dài 0. ung thư thư ng x y ra kho ng t 40 tu i. các tinh hoàn ñã t t vào trong bìu (túi da do thành cơ th t o nên). ph thu c vào t ng lo i t bào th n kinh và loài ñ ng v t. T c ñ truy n c a th năng 1 – 120 m/s. tuy n ti n li t ti t d ch có mùi ñ c bi t. Thành ng sinh tinh g m các tinh nguyên bào (ñư c t o thành t t bào sinh d c nguyên thu ). ngư i. H ch th n kinh l n nh t n m trong ñ u – não. tuy n Cupơ (Cooper) ti t d ch ki m tính. ðôi tinh hoàn thư ng phát tri n trong khoang b ng. khi hưng ph n tình d c. t bào dinh dư ng (t bào Sectori n m xen k v i t bào dòng tinh) cung c p ch t dinh dư ng nuôi tinh trùng trong th i gian phát tri n t các t bào tròn thành các giao t có ñuôi. các b nh c a tuy n ti n li t xu t hi n sau tu i d y thì như viêm nhi m t ni u ñ o v i các d u hi u này tăng lên khi ñi ti u. r i t ñó có các l nh ñáp ng v i các kích thích. Tinh trùng) và ti t vào máu nh ng hocmon sinh d c. v i bi u hi n ñái khó. g m có: hai tinh hoàn ñ m nhi m vi c s n ra nh ng giao t ñ c (x. cơ quan giao c u – dương v t. có hi n tư ng t p trung thành các h ch – các trung tâm phân tích t ng h p. ch hư ng xung ñ ng theo m t chi u và là cơ s c a m i phân tích t ng h p. fructozơ. H SINH D C NAM x. Trong tinh d ch có ch a glucôzơ. Xen k gi a các ng sinh tinh là t bào mô k . M i tinh hoàn có kho ng m t nghìn ng sinh tinh. các m ch máu trong mô căng to làm dương v t to và c ng. u tuy n ti n li t gây ñái r t vào ban ñêm và c ban ngày. ñ ng v t b c cao hơn. g m ch y u là các s i tr c dài truy n xung ñ ng ñ n và ñi ra t não. Các tua r nơron . Các t bào th n kinh liên k t nhau qua các m i ti p xúc ñ c bi t – các synap. Dương v t ñư c b c b i da th hang x p.6 m) ñi t bìu qua ng b n vào khoang b ng. Xung ñ ng là m t th năng ñi n hoá g m s thay ñ i lan truy n trong c hai phía c a màng t bào th n kinh. HTK ñơn gi n nh t là th n kinh m ng lư i. ng ni u ñ o xuyên qua dương v t). H sinh d c cái. ngay trư c ho c sau khi sinh. H SINH D C N x. có ñ ng ru t khoang. Não thông tin v i cơ th qua tu s ng. có vai trò ch ti t các hocmon sinh d c. Các ng sinh tinh n i v i ng chung u n khúc là ng d n tinh ( ngư i. Có ba lo i tuy n tham gia và s hình thành tinh d ch: tuy n túi tinh ti t tinh d ch. Khoang bìu thông v i khoang b ng b ng ng b n. ñau và c m giác dày khung ch u. H TH N KINH h th ng t bào phân nhánh g m t bào th n kinh (nơron) và th n kinh ñ m nâng ñ các mô s i bao quanh các ñ ng v t ña bào. H sinh d c ñ c. Sau khi tinh hoàn theo ng b n tu t vào bì thì ng dính l i nh mô liên k t (tinh hoàn ph i tu t vào bìu thì m i hình thành ñư c tinh trùng vì trong khoang b ng nhi t ñ quá cao s c ch s sinh tinh).

Ph n trung tâm c a HTK g m não và tu n m hoàn toàn trong h p s và c t s ng. HI P H I Y H C CÁC NƯ C ðÔNG NAM Á (vi t t t: MASEAN). Tôn ch m c ñích: tăng cư ng m i liên h . nh m ñi u hoà ho t ñ ng c a cơ quan n i t ng (vd. Não trung gian bao quanh não th t 3 là trung tâm nh n c m (vùng ñ i th ) và ñi u khi n các ch c năng th c v t (vùng dư i ñ i). ngưng tr toàn b ho t ñ ng s ng. t ñó phân nhánh t i các cơ quan. h ch giao c m làm nhanh nh p tim và gi m ti t m hôi thì h ch phó giao c m làm ch m nh p tim và tăng ti t m hôi). ñư c g i chung là màng não tu ) ñ ng th i là m t túi ch a d ch não tu .chui qua l xương s và c t s ng ra ngoài thành các dây th n kinh ngo i vi. dư i hai bán c u ñ i não và cũng ñư c chia thành hai bán c u và m t thuỳ gi a. trung tâm ph i h p th n kinh – n i ti t. h phó giao c m xu t phát m t ph n t não (dây th n kinh X hay dây th n kinh ph v ). hô h p…) t p trung t i thân não và hành tu . HI P DÂM hành vi dùng s c m nh cư ng b c ngư i khác ñ tho mãn nhu c u tình d c c a mình. do sáng ki n c a 5 nư c: Inñônêxia. HD là hành vi ph m pháp và ph m t i. Các dây tu . tr m t s lưng. Thân não. M t va ch m vào gáy có th làm thương t n các ñư ng th n kinh. Gi a m i bán c u có m t khoang tr ng (các não th t bên) và phía sau. Giám ñ nh pháp y s xác ñ nh tính ch t c a m i ñ i tư ng vi ph m c th . Tác nhân ñi u khi n ho t ñ ng s ng c a cơ th (tu n hoàn.1980). ñó là não th t 3 và 4. màng nh n. G m 12 ñôi t s (ñánh s La Mã t I ñ n XII) và các dây tu . HTK sinh dư ng ñi u khi n ho t ñ ng t ñ ng c a các cơ quan trong cơ th như tim. d dày. Philippin. Các não th t có ng thông v i nhau và cu i cùng thông v i ng tu là nơi ti t và ch a d ch não tu . h p thành các ñám r i: ñám r i cánh tay. Ti u não gi vai trò ñi u hoà và ph i h p các v n ñ ng. ph i…ho c tr c ti p ñi u khi n các cơ trơn. m t ph n t c t s ng. ho c gián ti p qua HTK thô sơ c a cơ quan (như tim). nơi ñây còn là ch ñi qua c a h u h t các ñư ng th n kinh nhưng l i là ph n nông nh t và ñư c b o v kém nh t. dư i rãnh liên bán c u còn hai khoang tr ng khác. Kh i não có m t rãnh sâu c t d c n a ch ng. Ti u não n m phía sau thân não. t o nên hai bán c u ñ i não trái và ph i. ñ c bi t nghiêm tr ng khi ph m t i v i v thành niên. th t lưng cùng. Malaixia. ño n lưng – th t lưng ñi t i chu i h ch giao c m hai bên c t s ng. phía dư i kéo dài thành hành tu ñ ti p n i v i tu s ng. cu i cùng ñi t i các h ch phó giao c m t o nên các kích thích ngư c chi u nhau.4. Toàn b các dây và h ch th n kinh ñư c g i là HTK ngo i vi. t ch c liên k t các h i y h c c a các nư c ðông Nam Á. có nhi u s i n i v i nhau. Hành vi này có th v i ngư i khác gi i ho c cùng gi i. màng nuôi. ñ ng th i thông qua tuy n yên. Toàn b ph n trung tâm ñư c bao b c b i m t màng có ba l p (t ngoài vào trong là màng c ng. thăng b ng. HTK sinh dư ng có hai thành ph n: h giao c m xu t phát t các nơron s ng bên c a tu . m i ñ t m t ñôi. Xingapo và Thái Lan (10.

lây theo ñư ng hô h p. histamine). HISTIðIN (A. Hai d u hi u có th giúp cho chu n ñoán s m: huy t ñ (tăng b ch c u 15. Thái Lan.ch t ch gi a các h i y h c qu c gia và các th y thu c trong kh i ASEAN. ng a. tăng tính th m c a thành m ch máu. B nh r t d lây trong th i kì ñ u. B nh b t ñ u v i th i kì viêm xu t ti t mũi h ng và khí – ph qu n kho ng m t. ñ m nhi u l n nh n. khí – ph qu n. Vi t Nam và hai h i viên d b (Brunây và Lào). phù Quyncơ [b nh do th y thu c ngư i ð c Quyncơ (H. ñ m ít. ung thư. s mũi. g m các ñ i di n c a 6 khu v c trên th gi i. Cơ c u t ch c: ð i h i. khuy n khích nghiên c u và thông báo các v n ñ có liên quan ñ n nghi p v y t trong vùng. B nh lây do hít ph i nh ng gi t nư c b t ñ m dãi có ch a m m b nh. M c ñích: giáo d c các ki n th c y h c. tr ng vàng ho c xanh. ñư c Ban ch p hành ASEAM công nh n chính th c. giãn mao m ch. ph i. d phát thành d ch v mùa xuân trong nhà tr . Thành viên: g m 60 hi p h i y khoa c a các nư c trên th gi i. có căn nguyên t nhu mô ph i. HO GÀ b nh truy n nhi m do tr c khu n Hemophilus pertussis. n ng ñ H máu tăng quá m c. hai tu n: tr húng h ng ho khan v ñêm. lên cơn hen suy n. Th i gian b nh 1 – 2 tu n. c m m o mùa. ñau n a ñ u. có tác d ng làm ti t d ch v . ph i. co th t cơ trơn và m ch máu nh . Hi n nay có 8 h i viên chính th c là Cămpuchia. Axit amin. Tr s : Pari. làm không khí tràn vào màng ph i gây khó th (tràn khí màng ph i t phát) ph i c p c u. Myanma. quánh. Ch a căn nguyên các b nh mũi h ng. T ng h i Y – Dư c h c Vi t Nam là thành viên chính th c t 1997. HI P H I Y KHOA TH GI I (vi t t t: WMA). Ban thư kí 6 ngư i. Nhi m kì c a Ban ch p hành là 2 năm. thành l p năm 1947 t i Pari (Pháp). ñ c bi t quan tâm chăm sóc t i vi c chăm sóc s c kho cho m i dân t c toàn th gi i. HO m t ph n x th ra ñ t ng t. vv. m i năm h i 1 l n.000/mm3 ñ c bi t là lympho bào). Xingapo.1981. H i ñ ng. nhưng H nhi u làm cơ th m t nh c. Vi t Nam là ch t ch nhi m kì 9 (1999 – 2001). N u H dai d ng trên 3 tu n (không rõ nguyên nhân). dính. ngoáy h ng . Nguyên nhân: b nh ñư ng hô h p (viêm thanh qu n – khí – ph qu n. Trong cơ th có b nh. d v t l t vào thanh qu n. nghê thu t y h c. m t bazơ – amin t n t i t nhiên trong cơ th ngư i (kho ng 20 mg/kg th tr ng). ñôi khi m t ñ . l p m u giáo. c n chú ý phát hi n lao ph i ( ngư i tr tu i). Malaixia. B nh r t n ng tr em dư i 2 tu i. không s t ho c ch s t nh . phát ban ñ . Các nư c luân phiên nhau làm ch t ch.). Philippin. Inñônêxia. ñ c.000 – 50. Tháng 1. H có tác d ng d n lưu ñ m dãi ra ngoài. ung thư ph i (ngư i trên 45 tu i). gieo r c ngu n lây cho b n thân ngư i b nh (lây theo ñư ng ph qu n) và nh t là cho nhi u ngư i xung quanh. H nhi u có th gây v ph nang. sau ñó quy ch ñã ñư c s a ñ i nhi u l n t i Giơnevơ (Genève) (1948) và t i Luân ðôn (1949). ph n l n do kích thích dây th n kinh ph v . gây d ng như h t hơi liên ti p. cùng nhau chung s c xây d ng các chi n lư c ñ ñ t m c cao nh t có th ñư c v chăm sóc s c kho cho toàn dân. có căn nguyên ph qu n. h ng ñ . lao. m i năm h p 3 l n. HISTAMIN (A. ph n x sinh lí bình thư ng. apxe ph i. histidine) x. Quincke) mô t (1883)]. H khan.

m ch nhanh. C n cách li 30 ngày k t khi có cơn ho ñ u tiên. ý th c c a con ngư i ñ u là bi u hi n c a HðTKCC. ngư i. V sau vì không ch u theo Tào Tháo nên b gi t. giãn ph qu n. N u b nh nhân s t là có các bi n ch ng: viêm ph i. ng ng th do co th t thanh qu n trong 30 – 60 giây làm r i lo n tu n hoàn não. ti ng nói (h th ng tín hi u th hai) ñư c hoàn thi n d n và ñóng vai trò ch ñ o trong ñ i s ng có ý th c. Dùng ma ph tán gây mê r i m b ng ch a các b nh d dày và ñư ng ru t. trong quá trình phát tri n. cho ăn nhi u b a và b sung sau m i l n nôn ti p sau cơn ho. ít tiêu t n th c ăn. Ch a b nh: c n ñư c khám và ch a s m. ch y nư c m t. HO T ð NG TH N KINH CAO C P ho t ñ ng c a các ph n cao thu c h th n kinh trung ương nh m làm cho cơ th thích ng v i nh ng ñi u ki n luôn thay ñ i c a môi trư ng s ng. 2) K p d p ng d n tinh. các bi n ch ng khác như xu t huy t dư i màng ti p h p. Cơ s chung c a HðTKCC là ph n x có ñi u ki n (x. tr ng con cái) ñ tri t kh năng sinh s n ñ ng v t. gia c m ñ c và con cái. Sách thu c c a ông b th t truy n. cái). dùng kháng sinh t th i kì ñ u. t Nguyên Hoá (Yuan Hua). thi n). nhi và châm c u. viêm ph qu n – ph i. Có các quy lu t cơ b n c a HðTKCC: 1) Hình thành ph n x có ñi u ki n (hay hình thành các ñư ng liên h th n . cho t i khi b nh nhân kh c ra ñư c c c ñ m nhày quánh và trong thì cơn ho m i ng ng. Vào cu i th i kì toàn phát. quy n “Trung tàng kinh” hi n còn là tác ph m c a ngư i ñ i sau mư n ñ tên ông. Gi i các khoa n i. l n cái: 3 tháng tu i (không ñ quá 4 tháng). Các cơn ho n i ti p nhi u l n trong ngày. Bê nghé nuôi ñ cày. gia súc ñ c ăn c : 4 – 6 tháng tu i. ph u thu t lo i b kh năng hình thành giao t (tinh trùng con ñ c. sau m i chu i ho là m t ti ng rít vào dài. r i l i m t chu i ho khác ti p theo. các cơn ho thưa d n. thu c an th n. gi a ho cơn ho v n vui chơi như tr bình thư ng. ñư c hình thành v i các kích thích c th (h th ng tín hi u th nh t) g p ñ ng v t và ngư i. ph . gi ng như ti ng gà gáy. 3) C y hocmon ơstrogen vào cơ th (ñ c. gà tr ng: lúc b t ñ u g mái nhưng chưa ñ p mái. kéo nên thi n lúc tròn m t năm tu i. th th t m n hơn. HOA ðÀ [Hua Tuo. Li u pháp kháng sinh cho k t qu t t. nh t là ngo i khoa. Gia súc thi n nuôi béo s l n nhanh. vã m hôi. d d n ñ n viêm ph qu n m n. ? – 208)]. khí thũng ph i. thu c ch ng ho. m t tím l i. là bi n pháp có hi u qu t t nh t. chú ý lau s ch ñ m dãi mũi h ng sau m i cơn ho.l y d ch làm xét nghi m (tìm th y vi khu n gây b nh). B nh nhân thư ng không s t. k t lúc tr ñư c 9 tháng tu i theo chương trình tiêm ch ng m r ng c a ngành y t . Khái ni m này ñư c Paplôp ñưa ra và dùng như khái ni m ho t ñ ng tinh th n. s cơn tuỳ theo b nh n ng hay nh . th nhanh. nhà y h c n i ti ng cu i ðông Hán c a Trung Qu c. lư i thè ra. ngư i t nh An Huy. Th i kì toàn phát kéo dài t 3 – 6 tu n v i d u hi u ñ c bi t: cơn ho thành chu i. m t ñ ng u. HO N (tk. tr m t. d ch hoàn con ñ c. Có 3 phương pháp H: 1) Ph u thu t có ch y máu: c t b tuy n sinh d c c a gia súc. Là ho t ñ ng ñi u hoà ph i h p các ch c năng c a các cơ quan khác nhau trong cơ th . Ph n x ). ti p nư c ñư ng qua ñư ng u ng ho c tiêm truy n. ð tu i thi n t t nh t ñ i v i con ñ c: 7 – 21 ngày tu i. D phòng: tiêm ch ng. Các d ng ho t ñ ng như tư duy. ngo i. Ti ng nói tr thành phương ti n tư duy tr u tư ng làm cho HðTKCC c a ngư i khác h n ñ ng v t. H làm cho con v t tr nên ôn hoà và thích h p ñ nuôi v béo.

thông qua các l h ng (khí kh ng) c a lá. ñ ng v t có vú. làm tăng s c kho . m t s cây là th c v t C4 thư ng s ng vùng nhi t ñ i. vv. cây ch HH. HÔ H P 1.kinh t m th i) nh s g p g gi a các lu ng hưng ph n phát sinh t các trung khu v não ti p nh n s kích thích có ñi u ki n và không ñi u ki n. tâm lí. qua b m t cơ th (ñ ng v t nguyên sinh).). 6) C m ng tương h các quá trình th n kinh nh m ñ m b o m i quan h tương ph n gi a trung khu hưng ph n và c ch trong v não. cư ng ñ . th c v t. cành. Thì hít: không khí mang theo oxi t ngoài qua mũi (b t thư ng qua mi ng) vào thanh qu n. HðTKCC có ý nghĩa quan tr ng trong s ph i h p các ch c năng trong v não ñ ñ m b o tính tin c y. HðTKCC ñ t cơ s cho s phát tri n c a sinh lý h c. 4) S phát tri n c a quá trình c ch không ñi u ki n và có ñi u ki n (x. không quang h p). nhưng không th nh p th quá 5 phút. có th nh n ăn 4 – 5 ngày. c ch ) trong v não do nh hư ng c a kích thích l . V i rèn luy n th dài. da (lư ng cư). hút oxi t ngoài cơ th . vì v y năng su t ch t khô cũng cao hơn (thu c nhóm cây này có ngô. v i lao ñ ng h p lí.Năng lư ng sinh ra ñư c dùng cho m i ho t ñ ng c a cây. còn HH r t ít. HH là quá trình th c a cây. tiêu hoá. Thì th : (thì th ñ ng): không khí mang theo khí cacbonic th i ra ngoài cơ th . 5) S khu ch tán và quy t các quá trình th n kinh trong v bán c u ñ i não. g m hai ñ ng tác hít vào và th ra. HH do mang (cá). Áp tai hay ng nghe vào thành ng c m t ngư i kho m nh th bình thư ng. sâu và ch m (theo các phương pháp dư ng khí. chuy n ñư ng và tinh b t thành năng lư ng và nh khí cacbonic ra ngoài: C6H1206 + 6O2 à 6CO2 + 2H2O + năng lư ng hoá h c. th n kinh. s d ng trong quá trình quang h p ñ t o thành các ch t ñư ng và tinh b t: 6CO2 + 6H2O + năng lư ng M t tr i à C6H1206 + 6O2Hai quá trình HH và quang h p song song di n ra trong cây xanh vào ban ngày (ban ñêm. ñi u khi n h c. th ra dài. ban ngày ch quang h p. T p luy n h ng ngày (hít vào sâu. ngư i ta phân th c v t thành hai nhóm chính: các th c v t. D a theo thu c tính ñó. ho c không HH trong ánh sáng (không có quang HH). m t ho t ñ ng sinh lí bình thư ng. Khí cacbonic sinh ra. th y . nơi di n ra s trao ñ i ch t gi a không khí và máu qua thành các mao m ch và các ph nang. ñi u hoà ho t ñ ng c a các h th ng khác (tim m ch. 3) S tích h p các kích thích có ñi u ki n. nh p ñ kho ng 14 – 16 l n/ phút) nơi không khí trong lành. ñ ng v t b c th p. khí công) có th gi m nh p th xu ng 10 l n/phút hay ít hơn. ngư i bình thư ng trung bình kho ng 14 – 16 l n trong m t phút. ñư c cây xanh hút l i. ban ngày v a HH v a quang h p . có hai thì n i ti p nhau m t cách nh p nhàng. ph ng sinh h c. nh kh năng thích h p. Trung tâm HH hành não ñi u khi n th theo m t nh p. 2. bài ti t. Quá trình sinh v t l y oxi t ngoài cơ th và nh khí cacbonic ra ngoài không khí. t o ra s thông khí ph i. 2) S ph thu c c a ch s ph n x có ñi u ki n và l c kích thích. y h c. Y h c thư ng g i HH ngư i là th . HH là m t ho t ñ ng ch ñ ng không th thi u c a cơ th s ng. giáo d c. khoa h c và nhi u lĩnh v c khác trong ho t ñ ng c a con ngư i. ho t ñ ng HH do ph i th c hi n . ph qu n và cu i cùng là ph nang. khí qu n. tính cân b ng và linh ho t c a quá trình ho t ñ ng c a th n kinh. thân. ghi nh c a t bào th n kinh trong v não. mía và m t s cây nhi t ñ i).

Có 175 qu c gia thành viên (199). dùng ngón tay cu n v i lau s ch ñ m dãi. . B n Công ư c Giơnevơ và hai ngh ñ nh thư b sung vào năm 1977 là n n t ng c a Lu t qu c t nhân ñ o. m t s th x p ph i. nghe (rì rào ph nang gi m) g p trong các b nh viêm ph i thuỳ. chi n tranh. HC ñông ñ c ph i là t p h p các d u hi u s (rung thanh tăng). tăng cư ng. b nh binh thu c các l c lư ng vũ trang chi n ñ u trên b . ngư i c p c u m t tay m mi ng. H I CH TH P ð m t t ch c xã h i nh m t p h p nh ng ngư i t nguy n làm công tác nhân ñ o. ngư i c p c u th hai ñ m nhi m vi c n tim theo kĩ thu t: n m nh b ng hai tay ch ng lên nhau ñè vào n a dư i xương c theo nh p 50 – 60 l n/phút (5 – 6 l n n tim. HÔ H P NHÂN T O phương pháp và kĩ thu t ph c h i. Nghiên c u t h p các HC giúp chu n ñoán b nh. 1 l n th i hơi vào mi ng). th ng nh t. các d u hi u lâm sàng và c n lâm sàng (xét nghi m) có tính ñ c thù c a m t b nh hay chung cho m t s b nh. M t b nh có th có nhi u HC (lâm sàng và c n lâm sàng). ñ t m t mi ng g c m ng che kín mi ng. ch t nôn trong h ng. Hô h p ñi u khi n. do không khí làm n các ph nang. góp ph n th c hi n chính sách xã h i (tương tr khi có thiên tai. Phong trào qu c t Ch th p ñ và Trăng lư i li m ñ (trư c 1986 g i là Ch th p ñ qu c t ) g m: U ban qu c t Ch th p ñ (1983). vv. d ch ho . Hi p h i Ch th p ñ và Trăng lư i li m ñ (1919). Vd. Trong khi m t ngư i làm ñ ng tác th i. H I CH NG m t t p h p các tri u ch ng cùng x y ra. ñư c ti n hành b ng cách: kê gáy ñ ñ u b nh nhân ng a h n ra (ñ cu ng lư i không b t ñư ng th ). hai.). ph i k t h p thêm xoa bóp tim ngoài l ng ng c. mi ng) ho c dùng d ng c (máy th ). Các h i qu c gia Ch th p ñ và Trăng lư i li m ñ ( các nư c theo ñ o H i). tham gia ñ u tranh b o v hoà bình th gi i. Công ư c Giơnevơ III (1929) v vi c ñ i x v i tù binh. N u không nghe ti ng tim ñ p. Có ba nhi m v ch y u: góp ph n chăm sóc s c kho ban ñ u cho dân nghèo. áp gan bàn tay vào thành ng c b nh nhân và b o b nh nhân ñ m m t. Hô h p h tr . gõ (ñ c). ngư i tàn t t. Xt. ngư i già cô ñơn. th không bình thư ng ho c theo yêu c u ñi u tr . lao ph i lan r ng. chăm sóc tr em m côi. trung l p. Công ư c Giơnevơ II (1899) v c i thi n tình tr ng c a thương. bình ñ ng. Nh ng nguyên t c cơ b n c a HCTð: nhân ñ o. ba. ñư c thành l p năm 1863 t i Thu Sĩ. t nguy n. m t tay b t mũi n n nhân. b nh binh thu c các l c lư ng vũ trang trên bi n và nh ng ngư i b ñ m tàu.thu c nghe ti ng rì rào ph nang r t êm d u như gió nh th i qua lá. Công ư c Giơnevơ IV (1949) v vi c b o h thư ng dân trong chi n tranh. th y thu c c m nh n ñư c rung thanh qu n. ñi u ch nh quá trình lưu thông không khí ph i trong nh ng trư ng h p ng ng th . b ng nh ng phương pháp ñơn gi n ( n l ng ng c. vô tư. n n nhân chi n tranh. U ban qu c t Ch th p ñ ñ xư ng 4 công ư c Giơnevơ: Công ư c Giơnevơ I (1864) v c i thi n tình tr ng c a thương. ñ c l p. Hà hơi th i ng t là m t phương pháp ph c h i hô h p ñơn gi n có hi u qu . th i vào mũi. áp mi ng mình th i m nh vào mi ng c a b nh nhân theo nh p 10 l n m t phút.

a ch y. ñã kh ng ñ nh là các y u t tâm lí và ch n ñ ng tâm th n xã h i d gây và làm n ng thêm các r i lo n ch c năng ru t (các ñ c ñi m cá nhân c a b nh nhân. day d t vì công vi c). nhi m ñ c. C n thăm khám kh n trương. xu t hi n t các ñi m khác nhau trong b ng tuỳ theo b nh (vd.) và ñau tăng d n ho c có th d u vào giai ño n cu i c a h i ch ng (ñã quá n ng). ñáng chú ý là thái ñ c ng r n.) là m t sai l m r t l n vì thu c s làm h ng m t ph n ng c a thành b ng. gan to. Nguyên nhân: không phân tách nhi m s c th s 21 trong gi m phân (xt. H I CH NG RU T QUÁ NH Y C M tr ng thái b nh lí v i các r i lo n tiêu hoá (ch y u c a ñ i tràng). vv. b nh c a t ng trong b ng ñã bi t t trư c (vd. vd. ñi u tr cho ít k t qu . loét d dày. bí trung ti n. g m ba giai ño n liên ti p: ph n ng báo ñ ng c a cơ th b t n công v i m t h i ch ng s c. vv. vv. ñ c trưng b ng th l c phát tri n không bình thư ng và trí tu ch m phát tri n. D u hi u chính: ñau b ng d d i. làm vi c có k ho ch. luôn băn khoăn.vv. ti p theo là các ph n ng b o v ñ u tiên. xơ gan. c n m c p c u và c t b lách. k t h p v i xét nghi m c n lâm sàng ñ tìm ñúng nguyên nhân b nh. gây ch y máu trong n ng. n t (nh t là b nh nhân b s t rét). t l t vong cao. không do viêm nhi m. luy n t p th d c th thao thích h p. ñ t ng t. nhi m x . Banti)]. dư ng sinh. ch a các d u hi u b t thư ng (táo bón. H I CH NG SUY GI M MI N D CH M C PH I (vi t t t: h i ch ng SMM) x. giai ño n c m c dài hơn. nh c ñ u. di n bi n nhanh. dùng thu c gi m ñau lo i thu c phi n (mocphin. b nh n m. thành b ng c ng như g . nhi m khu n.). xu t hi n quá dư i b sư n trái (có th ñ n quá r n). lách to r t d v . kèm theo m t s tri u ch ng khác gan (viêm gan. vv. vv. ðư c g i theo tên c a bác sĩ ngư i Anh) ðao (L. v t thương b ng (nguyên nhân rõ r t). ñang ti n tri n vùng b ng và chưa rõ nguyên nhân. nguyên nhân h u cơ chưa rõ. Nguyên nhân: s t rét (nguyên nhân quan tr ng Vi t Nam). H I CH NG ðAO tr ng thái g p ngư i. vv.). s c. h i ch ng Banti [theo tên c a th y thu c ngư i Italia Banti (G. bi n ñ i công th c máu. bình th n hơn. xen k gi a a ch y và táo bón (phân c ng. nghiêm túc. có mũi nh y). b ng trư ng. trong ñó . tá tràng. Khi b ch n thương. máu và cơ quan t o máu (thi u máu. luôn bu n ng . AIDS. vv. Trong HCBC. ñau h ch u ph i trong viêm ru t th a c p. Khám lâm sàng tìm th y các d u hi u ñ c thù c a m i b nh. có th kèm theo nôn m a. H I CH NG LÁCH TO lách tăng kích thư c (kh i lư ng). ph bi n l a tu i trung niên. n ng n và thư ng ñem l i nh ng h u qu x u. x y ra ñ t ng t. căng trư ng ru t già. d n t i chu n ñoán khó khăn và kéo dài. quá s c. vv.). HCBC có th do nh ng nguyên nhân: ch n thương.H I CH NG B NG C P tr ng thái b nh lí c p tính.). ði u tr : li u pháp tâm lí làm thay ñ i các thói quen sinh ho t. Down). Tri u ch ng: ñau b ng khi ăn các th c ăn l . b nh máu. Không phân tách). t m v lâm sàng.). t ch c cu c s ng yên tĩnh.). H I CH NG THÍCH NGHI toàn b các ph n ng không ñ c hi u c a cơ th ñ i v i b t kì m t tác ñ ng nào (ch n thương.). bí ñ i ti n. bóng. ăn u ng. vv. vv. m t s b nh nhi m kí sinh trùng (sán máng. h i s c c p c u và x lí nhanh chóng. b nh chưa bi t (xo n m t nang bu ng tr ng nh . rèn luy n khí công.

các nhi m khu n răng mi ng. ði u tr n i khoa trong th i gian ñ u (dùng thu c. D phòng: ch a t t các b nh ph i. to. ch ñ lao ñ ng. r i lo n th n kinh th c v t bi u hi n r i lo n nh p th . d n d n b suy. có tác d ng: khi hát. kho và dài hơi. làm cho tim ph i tăng năng su t co bóp ñ ñưa máu lên ph i. Nguyên nhân: th p kh p c p. kéo dài và ñi u tr không có k t qu . giãn bu ng tim. . Các tri u ch ng lâm sàng c a suy tim ph i: khó th . th b ng. cơ th hoàn toàn m t ph n ng v i các tác nhân kích thích bên ngoài. ñái tháo ñư ng. b t ñ u suy tim. C n ñư c ñi u tr t i các trung tâm h i s c. m t ph n x (giác m c. r i lo n tu n hoàn não. ñ ng kinh. t o thành khe h vòm mi ng. d d ng b m sinh vòm mi ng m m và vòm mi ng c ng. mi ng. gan to. gân. HÔN MÊ tình tr ng m t ý th c v i nh ng m c ñ n ng. xanh tím. T p th kiên trì. v a. âm thanh phát ra vang. ði u tr r t khó khăn. HVM nh hư ng ñ n phát âm. Trong vi c v n d ng các ph n ng th c v t và n i ti t. D phòng: ch a t t th p kh p c p. Nhi u b nh có th gây HM: b nh s não (viêm. viêm ph qu n m n tính. sinh ho t thích h p). ði u tr : m t o hình lúc tr còn nh (2 – 3 tu i). hí khúc Trung Qu c g i là hơi “ñan ñi n”. hen ph qu n. vv.cơ th thích nghi và tăng s c ñ kháng ñ i v i các tác nhân t n công. có th ñem l i k t qu t t. m và thay van tim n u xu t hi n khó th . vv. d n ñ n suy toàn b tim. nu t và làm cho cơ th d m c các b nh ñư ng hô h p. do các n m t thi u dính li n. xơ c ng ph i. van bán nguy t) làm máu trào ngư c t ñ ng m ch ch v tâm th t trái. v sinh răng. tâm – ph m n). làm cho b nh c nh lâm sàng và vi c ñi u tr tr nên ph c t p. giai ño n suy ki t d n ñ n t vong khi s t n công m nh. h hàm ch). các tai bi n tim m n tính hay c p tính do m t b nh ph i m n tính. u. huy t áp. làm b ng phình ra trư c khi hát. ñ m t ph n máu trào ngư c dòng tr l i phía trên. Tiên lư ng c a HM ph thu c vào b nh căn. xương. ch n thương).. m c ñ n ng. không ñ tr thành m n tính. các dây ch ng van tim (néo vào các tâm th t) dài ra kèm theo phì ñ i các van. Các van thư ng hay b h : h van hai lá làm máu trào ngư c t tâm th t trái lên tâm nhĩ trái. HƠI B NG hơi ñư c hít sâu xu ng ñáy cu ng ph i. ng ñ c thu c. b nh b i ph i. hát m i g i là hoành cách mô. phìng ñ ng m ch ch . da. H VÒM MI NG (cg. vai trò c a v thư ng th n là ch y u (s n sinh desoxycorticosterone và 11 – oxycorticosteron) dư i s kh i ñ ng c a tuy n yên. ñau th t ng c. sau khi m ph i kiên trì hu n luy n cho tr t p nói. t p khí công. các d d ng l ng ng c hay m t tai bi n ñ t ng t tu n hoàn ph i (t c m ch máu ph i) gây ra. c n theo ñúng ch ñ nh c a th y thu c. HVT có thê kèm theo h p van tim cùng m t van ho c ñ ng th i nhi u van (g i là b nh van tim). nhi m ñ c. nh khác nhau. H I CH NG TIM PH I (cg. làm máu và làm giãn bu ng tim phía trên van tim b h . H VAN TIM trư ng h p b nh lí (h van): các van không khép kín ñư c.). viêm màng trong tim (thư ng là h u qu c a nhi m khu n răng mi ng). lâu d n d n ñ n suy tim. thư ng g i là hôn mê sâu. Chèo g i là HB. ñ ng t . kèm theo các bi n ñ i c a ñi n tâm ñ . h van t chim (cg. các thương t n thoái hoá kèm theo lão hoá toàn b van tim. giãn ph nang.

ngư i b nh có th t theo dõi huy t áp c a mình r i ñi u ch nh thu c u ng theo ch ñ nh trư c c a th y thu c (lo i này ñ t ti n và ph i ñ m b o ngu n pin và ñ chu n xác c a máy). ñ ng th i ño áp l c riêng c a oxi và cacbon ñioxit trong bu ng tim. 1. ch t lư ng c a thành ph n máu ngo i vi (h ng c u. HA t i thi u dư i 6 cm Hg). Huy t áp. HA ch u nh hư ng c a s c bóp tim. HA là m t ch s lâm sàng cho phép ñánh giá tình tr ng và tình hình ho t ñ ng c a h tu n hoàn. ti u c u c m máu. Thư ng có 2 lo i máy ño huy t áp: lo i có c t thu ngân và lo i có ñ ng h . ti u c u. ðo HA tĩnh m ch (thư ng cao hơn bình thư ng) ñ chu n ñoán các b nh gây tr máu h th ng tĩnh m ch (suy tim. HAK thu ngân dùng tĩnh t i b nh vi n chính xác hơn c . vv. HA tĩnh m ch là áp l c c a dòng máu lên thành tĩnh m ch. ñ nh kì và các th i ñi m thay ñ i th i ti t là m t ñi m c n thi t trong chăm sóc s c kho ban ñ u ñ i v i ngư i ñ tu i 45 – 50 tu i tr lên ñ d phòng tai bi n b t ng do các bi n ñ ng HA gây nên. HA t i thi u (áp su t tâm trương th i kì gi a hai l n co c a tim) kho ng 8 – 9 cm Hg.) HUY T ÁP K d ng c ño huy t áp. trên th c t nó cân b ng v i l c co c a tim ñư c máu truy n ñi (áp su t ñ ng m ch). ñư c dùng ñi lưu ñ ng. ñ ng s c). HA t i thi u trên 10 cm Hg). HUY T ÁP TÂM THU x. HUY T C U các ti u th hay các th h u hình c a máu như h ng c u. ti n l i khi s d ng vì không c n cán b y t dùng ng nghe theo dõi nh p m ch t i ña và t i thi u.HUY T ÁP áp l c co giãn do thành m ch tác ñ ng lên kh i lư ng máu trong lòng m ch. v i lo i ñ ng h ñi n t . Hi n nay.5 tri u/mm3 . b ch c u ch ng ñ nhi m khu n. th tích huy t c u. h ng c u lư i. kh i lư ng máu ñư c bóp ñi và s chun giãn c a thành m ch. HA ñ ng m ch (cg. Ngư i ta còn ño HA tĩnh m ch ñ i tu n hoàn b ng cách ch c kim n i v i áp k t i tĩnh m ch khu u tay ho c tĩnh m ch dư i ñòn. nhi m ñ c. Xét nghi m Hð giúp vi c chu n ñoán các b nh nhi m khu n. lo i có ñ ng h g n nh . HA tĩnh m ch bình thư ng là 20 –120 mm c t nư c. hemoglobin. Cũng có khi cho m t ng thông lu n theo tĩnh m ch vào t n các bu ng tim ñ ño áp l c máu trong các bu ng tim. tăng tĩnh m ch c a. d ng. HUY T ð k t qu phân tích s lư ng. HA có th th p hơn m c bình thư ng t o nên h i ch ng gi m HA (HA t i ña dư i 10 cm Hg. 2. ti u c u. b ch c u (6000 . Theo dõi HA thư ng xuyên. M i lo i HC có ch c năng riêng bi t: h ng c u v n chuy n oxi ñ n các mô và cacbon ñioxit t các mô v ph i. mà khi m ch ñ p và thôi ñ p s báo trên ñ ng h ñi n t huy t áp t i ña và t i thi u cùng v i t n s nh p m ch trong m t phút. b ch c u. HA có th tăng hơn m c bình thư ng t o nên h i ch ng cao HA (HA t i ña trên 16 cm Hg. viêm màng tim co khít. Tuỳ theo tình hình s c kho . kích thư c ñ ng ñ u.8 – 4. HUY T ÁP TÂM TRƯƠNG x. áp l c ñ ng m ch) là s chun giãn c a thành ñ ng m ch trong h ñ i tu n hoàn tác ñ ng lên kh i lư ng máu bên trong ñ ng m ch. có lo i ñ ng h ñi n t . b nh máu và cơ quan t o máu. t l các lo i b ch c u và hình thái các lo i huy t c u). b ch c u. Huy t áp. Hð c a ngư i l n bình thư ng: h ng c u (3. HA ñ ng m ch g m: HA t i ña (áp su t tâm thu ño ñư c th i kì tâm thu) kho ng 12 – 14 cm Hg.

Ghép. vv. b ch h u. thư ng m t ñi m có t n thương n i mô t trư c do xơ m ñ ng m ch. HT ch ng n c r n ñ c. gây tác h i l n ñ ng m ch vành. ñ ng m ch não. ti u c u (150 – 300 nghìn/mm3 . ch t ñi n gi i và mi n d ch. vv. HUY T THANH LI U PHÁP dùng huy t thanh mi n d ch nh m m c ñích ñi u tr . b nh v máu). vv. th tích h ng c u (hematocrit) 35 – 40%. HUY T KH I hi n tư ng gây ra do m t c n máu ñông t i ch . Ph n v . viêm gan. b ch c u ưa axit 1 – 2%. HK làm h p d n kh u kính c a m ch máu.75%. nghĩa là ch a b nh khi b nh ñã phát như tiêm huy t thanh ch ng u n ván. ngư i còn s ng. g m huy t tương không ch a b t kì ch t nào tham gia vào vi c ñ ng máu. ñ ng m ch chi [nh i máu cơ tim. Dòng h ). Raynaud) mô t (1862)]. n u không b ch c u s t o ra các kháng th gây hi n tư ng không ti p nh n b ph n ghép.) hay t ngư i m i kh i b nh (s i. có Vi n Huy t h c và Truy n máu trung ương Hà N i. ch ng b ch c u. b ch c u ñơn nhân 5 – 10 %).).– 8000/mm3 .1984 và Trung tâm Truy n máu và Huy t h c thành ph H Chí Minh. nhũn não. các cơ quan t o máu (vd. HUY T THANH CH NG LYMPHO BÀO huy t thanh dùng ñ c ch ph n ng mi n d ch ngư i nh n mô ho c cơ quan c y truy n. HUY T THANH D PHÒNG bi n pháp d phòng b ng cách tiêm cho ngư i có th m c m t b nh nào ñó (u n ván. D ng. HUY T THANH ch t l ng màu nh t còn l i sau khi máu ñông. HUY T H C m t chuyên khoa thu c h n i. Dùng HT mi n d ch (HT l y t máu ñ ng v t ñã ñư c tiêm m t lo i vi khu n hay ñ c t nào ñó) tiêm vào cơ th s gây mi n d ch th ñ ng b ng các kháng th trong huy t tương ñó và ñư c s d ng ñ ch a b nh (vd. vv. hemoglobin (13 – 15 g/100ml). ngay trong lòng m ch máu ( tĩnh m ch có nhi u hơn ñ ng m ch). b ch h u. trong ñó b ch c u h t trung tính 60 – 65%. Vi t Nam. Các m i quan h dòng h ñư c xây d ng trên cơ s cùng m t dòng máu (cùng HT).12. xét nghi m máu và truy n máu ñ chu n ñoán và ñi u tr b nh v máu. dùng HT ñ chu n ñoán b nh. thành l p 30. ch y máu não. làm tinh s ch. Xt. h ng c u lư i 1 – 2%. HUY T TH NG cơ s c a quan h dòng h (x. T c m ch.) m t huy t thanh có ch a kháng th l y t con v t (ng a) ñã ñư c m n c m v i ñ c t (u n ván. Huy t thanh d phòng. b ch c u lympho 10 – 20%. ph n v . chúng s phá hu các lympho bào c a ngư i b nh. Sau ñó l y huy t thanh ng a và chi t các kháng th . Trong nh ng trư ng h p nh t . b ch c u ưa bazơ 0 – 0. Có th gây nên tai bi n như d ng. ch n thương ph u thu t hay ngoài ph u thu t. Các kháng th ñó tiêm vào ngư i ñư c c y truy n. Xt. Trong phòng thí nghi m. ch ng ho i thư sinh hơi cho nh ng ngư i ñã có tri u ch ng m c b nh y. ñ t p trung t t). b nh Raynô là b nh do th y thu c ngư i Pháp Raynô (M. Xt. X. ðư c t o ra b ng cách tiêm lympho bào c a ngư i vào ng a ñ ng a s n ra các kháng th ch ng l i chúng. chuyên nghiên c u nh ng v n ñ liên quan ñ n máu.). Có th x y ra ngay trong bu ng tim. Viêm ngh n tĩnh m ch. HT ch ng u n ván.

axit béo). ki m tra ch t lư ng d ch ñã pha. tiêu ch y). HTK ph i ñư c hoà tan hoàn toàn trong 5 phút. gi a nh ng ngư i có h trong ba ñ i (kho n C. b sung cho cơ th các ch t dinh dư ng và các ch t c n thi t cho vi c chuy n hoá. truy n b nh viêm gan virut.). B nh hay g p ch y u tr em . thi u h t y u t ñông máu và protein). Vì v y. môi trư ng cho t t c các t bào. dư ng sinh. axit uric). bi n d ng ñ u kh p. có th kèm theo ñau qu n b ng. axit amin. ñi u 7). T ñi n Y h c Vi t Nam – M c I A CH Y (cg. Mu n ch 1 lít huy t tương th l ng ph i c n 2. HUY T TƯƠNG ch t l ng có màu nh t. HTK gi ñư c 3 – 5 năm. c t xương s ng. c m máu. xơ) t o nên các gai s n và gai xương. vv. g m: anbumin. bicacbonat. ði u tr : dùng thu c gi m ñau. sunfat và photphat c a natri và kali. ph c h i ch c năng. do các thương t n thoái hoá s n kh p (loét. ðư c dùng ñ ph c h i lư ng máu lưu thông. HT ñư c ch bi n thành HT khô ñ ti n chuyên ch . Ch ng h n. ph n còn l i c a máu sau khi lo i b t t c các huy t c u. HUY T TƯƠNG KHÔ huy t tương l ng c a máu ngư i ñư c lo i h t nư c. không b vón c c. prothrombin. nôn. Lu t hôn nhân và gia ñình Vi t Nam c m k t hôn gi a nh ng ngư i cùng dòng máu v tr c h . Nguyên nhân: quá trình lão hoá. vv. có ti ng l o x o khi v n ñ ng. các s n ph m bài ti t (ure. làm thành m t d ng b t khô. ñi n sóng ng n. Dùng HT ñ s n xu t m t s ch ph m c a máu (ch ph m ñông máu. kh p háng. a ra phân l ng. xoa bóp. b nh xương – kh p lo n dư ng. ða s các ho t ñ ng sinh lí c a cơ th ñ u có liên quan t i vi c duy trì n ng ñ chính xác và ñ pH c a t t c các ch t hoà tan (ñó là tr ng thái t i ưu c a cơ th ).5 lít máu.).ñ nh. quan h HT có th có ý nghĩa pháp lí. HT có ñ ki m nh (pH = 7. Thư ng x y ra kh p g i. mi n d ch) và ñi u tr m t s trư ng h p (s c. s t. 7% protein. th m chí toé nư c. globulin (ch y u là kháng th ). s c do chí nhi t t . D phòng: t ch c cu c s ng h p lí (ch ñ ăn thanh ñ m. các khí hoà tan (kho ng 40 mm3 oxi. dính kh p) c a kh p. HT còn ch a m t s ion c a mu i hoà tan ñ c bi t: mu i clorua. B nh không nh hư ng ñ n s c kho toàn thân và phát sinh l a tu i 50 tr lên. Khi dùng. v n ñ ng c a kh p b h n ch . D u hi u: kh p ñau rát. m . thoái hoá kh p). v n ñ ng kh p. fibrinogen. HT là dung d ch ngo i bào. 19 mm3 cacbon ñioxit và 1 mm3 nitơ trong 100 mm3 HT). không có chí nhi t t . sôi b ng. HTK có th gây d ng. Ch a 91% nư c. kh p các ñ u ngón tay. các th b nh m n tính không do viêm (không ñ . các protein và bicacbonat có tác d ng như dung d ch ñ m gi cho pH n ñ nh. ph i pha HTK v i dung d ch nư c c t vô khu n. t o mi n d ch. vv. nóng.3). t 3 l n tr lên trong m t ngày. hocmon và vitamin. dùng các bi n pháp v t lí (tia h ng ngo i. v n ñ ng t p luy n th d c th thao. HƯ KH P (tk. HT v n chuy n các ch t dinh dư ng hoà tan (glucozơ.

suy dinh dư ng. vv. B o ti t thư ng do ngo i tà và ăn u ng gây nên. Có th dùng bài thu c: hương ph 20 g. châm c u các huy t: Thân du. Trung qu n. huy t áp t t). vv. phân kh m. có khi nư c phân như nư c r a th t ( a nhi u l n trong ngày. Tam âm giao. H p c c.). 2. ch y u do m t s loài vi khu n (Coli gây b nh. tr em còi xương. chóng m t. Châm c u các huy t: Túc tam lí. Tam âm giao. ði u tr : trư c tiên ph i cho b nh nhân u ng ñ nư c (nư c chè. ngô thù du 4 g. m ch nhanh. n u m t máu nhi u. Campylobacter. X y ra quanh năm.). m i ngày ra ít phân và nhày mũi. Nguyên nhân có nhi u. Y h c c truy n g i IC là ti t a và thư ng chia thành b o ti t (IC c p tính) và c u ti t (IC m n tính): 1. ñ i v i ph n cho con bú. Túc tam lí. ñôi khi phát thành d ch nhà tr . rác. virut (virut Rota. C u ti t do th a dương hư. C u ti t do th n dương hư: sôi b ng. lư i khô. qu n lí v sinh phân. Có th dùng bài: phá c ch 16 g. C u ti t thư ng do tì dương hư. kh trùng t y u phân và ch t nôn c a b nh nhân. a n a ñêm v sáng lúc s p ng d y. m t trũng. da. Thiên khu. ph bi n v mùa hè. ngu n nư c. niêm m c nh t nh t. ph i ñi khám ngay nh t là khi có d u hi u m t nư c. môi khô. phòng phong 8 g. Thái xung. ph y khu n t .). gi v sinh ăn u ng. r a tay s ch trư c khi ăn. ru t. can khương 4 g. l p m u giáo. kí sinh trùng ñư ng ru t (giun. ñái ít. Thiên khu. Salmonella. B o ti t doăn u ng không c n th n. da tái. ho c m t c g ng s ng nhai và chiêu d n v i nư c nóng. khi c m xúc m nh d ñi IC. thư ng do xu t huy t t ru t non. nư c b t ñi n gi i oresol). Có th dùng bài: ñ ng sâm 12 g. không h p. ñ bi n. a ra toàn máu ñen. c s 6 g. Có th dùng bài: b ch tru t 12 g. cho tr ăn ñ y ñ (ch t ñ m). Shigella. M nh môn. ngũ b i t 4 g. kèm theo . C n phát hi n s m nh ng d u hi u m t nư c: khát. gi m h p th .). B o ti t hàn th p: ñau b ng. ngũ v t 8 g. t t huy t áp. b ch thư c 8 g. búp i sao vàng 20 g. Ti u trư ng du. c s 12 g. tr n bì 10 g. ñ i táo 3 qu . cháo. có th dùng bài: g ng tươi s c u ng ho c hương ph 10 g. ch ñ nuôi dư ng thi u v sinh. tr n bì 6 g. c n gi v sinh ñ u vú. b ch tru t 12 g. Ch a b o ti t b ng châm c u các huy t: ð i trư ng du. tr n bì 12 g. máu. màu máu cá. li bì ho c v t vã). vv. nh c ñ u kh u 8 g. ngũ v t 5 g. phèn phi 2 g. can khương 12 g.dư i 5 tu i. C u ti t do can m c th a tì. h u môn nóng. A L NG x. sinh khương 8 g. tá tràng tr lên (thư ng kèm choáng váng. cho bú s a m . Ngư i b nh d b m t nư c. th n dương không ph n ch n. vv. ch ng ru i nh ng. Nguyên nhân: ra máu tươi nh gi t cu i bãi phân thư ng do trĩ (tĩnh m ch vùng h u môn giãn thành búi trĩ. kh sâm 16 g. Thư ng c hư. b viêm b i nhi m nên máu thoát ra). cam th o 12 g. hay g p nh t là a phân dính l n máu và mũi. Châm c u các huy t: Tì du. IRM màu m n chín. a ch y A RA MÁU a phân dính máu ho c a ra toàn máu. sinh khương 20 g. thư ng do xu t huy t t d dày. can m c th a tì. tr em b viêm nhi m tai – mũi – h ng ñã nu t d ch viêm có vi khu n xu ng d dày. màu cà phê. th tr ng d ng v i m t s lo i th c ph m (tôm. B o ti t do th p nhi t: ñau b ng ñi a l ng ngay. a ch y. Có th dùng bài: hoàng bá 12 g. vv. a x i ra khi dùng th c ăn ho c ñ u ng l nh. D phòng: ăn u ng ñ y ñ . t ñó d b h t huy t áp (chân tay l nh. cách li v i các tr em khác. Quan nguyên.

C n ñi khám. Th a sơn. ch a kinh nguy t b t c. ph c linh 8 g. gi ng như ñ m ho c kh c t mũi h ng ho c s t mũi ra khi viêm mũi. tinh d u. mô m . cách phát hi n và x lí h glucozơ – huy t. d ng thu c s c. cao hoàn. Nguyên nhân: viêm ñ i – tr c tràng. có th gây t vong. ch y u trong b nh l tr c khu n. Ngư i b nh ph i ñư c hư ng d n kĩ ch ñ ăn. N u dùng I v i li u quá cao s gây tai bi n h glucozơ – huy t. toan toán nhân 8 g. vv.3 – 0. hôn mê do ñái tháo ñư ng. a phân ñen.5 – 1 m. soi qua kính hi n vi. tán m n. luôn mót r n . nhưng ho i t bong ra. Trư ng h p phân có mũi và máu. gi l i phân ñ th y thu c xem và tuân theo ch ñ ăn u ng trong viêm ñ i tràng (kiêng ñ xào. ñau b ng trư c khi th y kinh. B nh nhân IRM c n ñư c khám b nh ngay. Tinh th không màu. thư ng có dính c máu. ph qu n ho c ch t trong như nh a chu i. kinh ra quá nhi u. kích thích phân gi i glucozơ. nh c ñ u. Dùng c cây b r . xu t ti t t niêm m c ñ i – tr c tràng b viêm. ch a ancaloit (leonurin A. Có th dùng bài: hoa kinh gi i sao ñen 30 g.) thư ng do viêm ño n ñ i – tr c tràng (do b l tr c khu n ho c l amip c p. m c hương 2 g. là polipeptit. b ch c u. I ñư c ti t ra khi lư ng glucozơ trong máu cao và có nhi u các axit amin sau khi ăn. v i bi u hi n co gi t. ng a. tanin. vi n chí 4 g. 400 ñơn v ). Y h c c truy n thư ng chia làm hai th : 1) Th IRM do ñ i tràng có nhi t. protein. tr c bách ñi p sao ñen 30 g. rát h u môn. h ng c u. dương quy 4 g. c n ñư c ñi u tr k p th i. màu máu cá ho c g s t. có tác d ng ki m tra s chuy n hoá glucozơ – huy t. insulin). leonuriñin. Châm c u các huy t: Thư ng cư ng. rán. nhìn th y ñư c b ng m t thư ng ho c ph i xét nghi m. tnc = 233oC. I kích thích các quá trình t ng h p. viêm h ng. viên nén. m i l n u ng 8 g v i nư c sôi ñ ngu i. do t bào bêta ti u ñ o Lăngghechan (Lengherhans) ti t ra. hoa hoè sao ñen 30 g. hocmon c a tuy n tu . 2) Th IRM do tì hư. Cao 0. bò. B. Cây có v ñ ng. th c ăn có nhi u gia v …nên ăn ñ lu c. Ngày nay. cây th o. ho i thư. viêm khí. Hoa m c vòng k lá. kh trùng t y u ñ tránh lây lan. Ít khi IRM ñơn thu n.ñau t c. Có th dùng bài: hoàng kì 8 g. huy t áp tăng. coli ñ s n xu t I trên quy mô l n. . ng t. A RA MŨI a ra phân dính mũi ho c a ra toàn mũi (ch t nh y. thư ng ch a 0. INSULIN (A. sau khi ñi ñ i ti n. I làm tăng v n t c t ng h p glicogen.6% Zn2+ . nư ng. ð i trư ng du. long nhãn 8 g. thu c b t và m bôi v t m b rò. li u dùng theo ch ñ nh c a th y thu c. flavonoit. leonurinin). ch ñ lao ñ ng. ñ ng sâm 16 g. ñ t b t phát c a viêm ñ i tràng – tr c tràng m n). I thư ng ñư c chi t xu t t tu c a l n. b ch tru t 8 g. mun nh t do ñái tháo ñư ng. ÍCH M U (Leonurus heterophyllus). vi khu n). l amip. Dùng dư i d ng thu c tiêm (l 10 ml. b t ñau qu n. M c hoang và ñư c tr ng nhi u nơi. cá voi. kìm hãm phân gi i mô cơ. quánh. ho c do m t căn nguyên khác (lao ru t). trư c khi ñi ñ i ti n thư ng ñau qu n b ng vùng h ch u trái. cách dùng thu c. h Hoa môi (Labitae). ph i cách li b nh nhân. h n ch ăn m ). gi l i phân ñ th y thu c xem. ñ c. màu h ng hay màu tím h ng. b ng các bi n pháp công ngh sinh h c ngư i ta ñã có th s d ng E. I ñư c dùng ñi u tr ñái tháo ñư ng. a ra máu tươi. gan. ngày dùng 8 – 16 g dư c li u phơi s y khô. ch xác 20 g. gây s c trong ñi u tr b nh nhân tâm th n. cam th o 2 g. axit béo.

KHÁM NGHI M T THI 1. h nh phúc c a gia ñình trư c m t và lâu dài. interferon). nư c m nh. gan. Lá m c so le. khuy n khích tu i l p gia ñình nam t 25 tu i. chim. Thân nh . góp ph n làm cho dân giàu. Qu gi hình thoi. tai n n. I ñư c Ixac (A. có móc. xanthatin và xanthium kháng khu n. K HO CH HOÁ GIA ðÌNH k ho ch xác ñ nh rõ quy mô sinh s n c a m i gia ñình trong khuôn kh chi n lư c phát tri n dân s c a m t nư c phù h p v i ñi u ki n phát tri n kinh t – xã h i chung. ph i. cho khám thêm các chuyên khoa th n kinh và n u c n c tâm th n. ño huy t áp. protein ñư c s n xu t ra t bào ñ ng v t có vú. Vi t Nam. (y). kho ng cách gi a hai l n sinh là 5 năm. l p gia ñình sau hai năm m i có con. Nh kĩ thu t AND tái t h p. I lan to ra các mô xung quanh và thông tin cho các t bào chưa b nhi m. n t 20 – 22 tu i tr ñi.) qua nhìn. Làm các xét nghi m c n lâm sàng c n thi t theo ch ñ nh c a lâm sàng như th máu. cây th o. vv.INTERFERON (A. nghe. ðã ñư c dùng ñ ñi u tr nhi m virut và m t s ung thư. nh m m c ñích: b o v s c kho bà m và tr em. Dùng cành lá ho c qu phơi khô ch a m n nh t. ph i) và các th thu t chu n ñoán khác như ñi n tâm ñ . c ch quá trình sao chép c a virut ( c ch tái sao ARN thông tin) và c ch sinh s n c a virut. vv. tk. Trong KHHGð. T t c các tư li u v lâm sàng và c n lâm sàng ñ u lưu gi trong b nh án c a ngư i b nh góp ph n vào chu n ñoán và theo dõi ñi u tr . ð chu n b vào ñ i. KHHGð là quy n l i và trách nhi m c a toàn xã h i. thương nhĩ). M c hoang kh p nơi Vi t Nam. nguyên nhân ch t (ch t t nhiên. K t qu KNTT ph i ñư c xác l p trên gi y ch ng t ñ cho nhân viên h . T ñi n Y h c Vi t Nam – M c K KÉ ð U NG A (Xanthium sirumarium. ch p tim. th t c do th y thu c th c hi n trên t thi ñ xác ñ nh s ch t th t. khám X quang(chi u. vv. c a m i gia ñình và ch y u là c a b n thân m i công dân. s . ch trương m i gia ñình có m t ho c hai con. th i gian ch t. b ng. mà I ñư c s n xu t t t bào vi sinh v t và có th s n xu t b ng quy mô công nghi p. các t bào này s s n xu t ra m t protein khác ñ phong b s s n xu t ra axit nucleic và c ch sinh s n c a virut. xét nghi m d ch não – tu qua ch c s ng th t lưng. ñi n não ñ . X. h Cúc (Asteraceae). Hoa t hình ñ u. tiêu hoá. ch y nư c mũi hôi. hay án m ng. KHÁM B NH xem xét tình tr ng cơ th m t cách khách quan v lâm sàng (tim m ch. tương lai c a tr em. m i thanh niên (nam cũng như n ) c n d ki n m t k ho ch xây d ng gia ñình tương lai c a mình cho thích h p. ngành y t ñ m b o ñ y ñ và an toàn các d ch v chuyên môn – kĩ thu t theo các d ch v chuyên môn – kĩ thu t theo các yêu c u c a m i công dân. ñ ch ng l i virut. gõ.). Trong qu có glucozit là h glucozơ – huy t. Dùng dư i d ng thu c s c. tràng nh c. T ch n. m n ng a. Isaccs) và Linñenmen (J. t sát. Khi c n. do b nh. Lindenmann) ngư i Anh tìm ra (1957).

ephedrin) có tác d ng ch a d ng. vd. n u c n ph i c i b qu n áo. ph i thông báo cho gia ñình n n nhân bi t và ph i có s tham gia c a bác sĩ pháp y.t ch c p gi y phép chôn c t. glucidoprotein. Ngày nay thư ng dùng KH t ng h p: benadryl. Tuỳ theo ngu n g c c a KN có: KN ñ ng loài. c ng xác. vv. tím xác. tương bào . Trong trư ng h p c n khai qu t t thi . ho t ñ ng ñi u tra nh m phát hi n nh ng d u v t trên thi th ngư i ch t có liên quan ñ n v n ñ mà cơ quan ñi u tra c n xác minh. xác ñ nh ch t th t chưa (nhi t ñ . KNTT là m t th t c thông thư ng. có tác ñ ng khi làm th thu t ghép (c y) mô. thu ñư c kháng th ñ c hi u b ng cách làm s ch KN b ng phương pháp li tâm hay b ng hoá ch t làm k t t a các thành ph n khác. vv. Virut là m t lo i KN. pipolphene. cho bi t tính ch t kìm và di t khu n c a các kháng sinh ñ i v i vi khu n ñ ch n lo i kháng sinh cho hi u qu t t nh t trong ñi u tr . KNTT là m t b ph n c u thành giám ñ nh pháp y. ñ tu i. KHÁNG HISTAMIN các ch t ch ng l i tác d ng c a histamin. KHÁNG TH phân t protein hình thành trong cơ th ñ ng v t (globulin huy t thanh. không hoà tan ñư c . Nh ng ñi u c n chú ý khi ti n hành: hi n trư ng (n u không ch t b nh vi n). allergosan. Khi c n thi t. Ch t kháng sinh. Kháng th là cơ s c a tính mi n d ch. cũng như nh ng d u v t c a ngư i ph m t i ñ l i. các precipitin làm các ñ c t k t t a.). nh n d ng t thi (gi i tính. thư ng gây ng . an ninh). vv. ði u 126 B lu t t t ng hình s quy ñ nh. (lu t. phenergan. mi m t m hay khép. Trong y h c và thú y. tình tr ng thi th (v trí. có th tri u t p ngư i giám ñ nh và ph i có ngư i ch ng ki n.). trong m i trư ng h p. tr sinh) x.). Khi có nghi ng . có bác sĩ pháp y tham gia và ph i có ngư i ch ng ki n. ñi u tra viên ph i ti n hành khám nghi m. ngư i ta ñã xây d ng phương pháp chu n ñoán và phát hi n b nh th c v t b ng huy t thanh: tiêm d ch cây b b nh virut vào cơ th ñ ng v t thí nghi m (vd. tavegil. KNTT ph i ñư c th c hi n ñ y ñ . cyproheptadin. vi c KNTT ph i ñư c báo trư c cho vi n ki m sát cùng c p bi t. KHÁNG SINH ð k t qu th nghi m ñ nh y c m c a m t vi khu n ñ i v i nh ng kháng sinh c n th . th i xác…. Kháng th do KN t o ra r t ña d ng và có tính ñ c hi u. KN d loài. KN c a b n thân (t KN). làm rõ nguyên nhân d n ñ n cái ch t. lipidoprotein khi l t vào ho c ñư c ñưa vào cơ th s ng s kích thích h th ng ñáp ng mi n d ch c a cơ th s n xu t ra kháng th . D a vào ñ c tính KN c a virut. tình tr ng áo qu n. dimedrol. khi phát hi n t thi. 2. KN mô là KN ch a ngay trong các t bào c a cơ th . các ñ c t . các antitoxin trung hoà ñ c t . nên yêu c u m t thi. có d u hi u chăm sóc ngư i ch t thông thư ng hay không. t bào cơ th khác loài. KHÁNG SINH (tk. KH t nhiên (adrenalin. protein thu c ph n gamma – globulin do t bào lympho B. vv. ph i có quy t ñ nh c a cơ quan ñi u tra. th ) s t o ra kháng th . các lizozim làm tan các thân vi khu n. các ch t ti t c a t bào. t bào th c v t. ư c lư ng th i gian t vong. ñơn gi n nhưng v n ph i ñ phòng nh ng s b t ng . globulin mi n d ch. chi u cao. có nhi u ch t KN: t bào vi khu n s ng hay ch t. promethazin. hoá ch t. KHÁNG NGUYÊN các protein.

côn trùng. Các KT có vai trò r t quan tr ng trong vi c phòng ch ng các b nh nhi m khu n và ñ t o mi n d ch. làm cho vi khu n d b các b ch c u th c bào nu t. M t s KT gây nên hi n tư ng ngưng k t t bào xâm nh p và làm tan rã kháng nguyên. KT th phát là KT xu t hi n sau khi dùng thu c m t th i gian. Các ch t kháng axit folic (vitamin B9 ) làm b t s n tu xương. dùng ñ ch a b nh b ch c u c p và m t s lo i ung thư.) ð ñ phòng. chu n ñoán và ñi u tr b nh. Có hai lo i KT: KT ñơn clôn ch do m t dòng t bào lympho s n xu t. nh n thu c). vv. vv. Ngưng k t. vv. ð tránh vi khu n KT. M i KT có c u trúc phân t gi ng h t c u trúc c a kháng nguyên (có th ví như chìa khoá và khoá). các men này c n thi t cho s ñông máu và do vitamin K t ng h p. võng m c. Vd. m t b ph n c a qu n th này có kh năng ch ng ch u và ti p t c t n t i khi ti p xúc v i thu c ho c hoá ch t và chúng ñư c nhân lên theo th i gian ñ tr thành thành ph n chính c a qu n th . ngư i ta dùng kháng vitamin K. pidion.) là các ch t ñ i kháng v i vitamin K ch ng l i quá trình ñông máu vì c n tr vi c t o ra các men trong gan. vv. mù. nh i máu cơ tim. KHÁNG VITAMIN nhóm ch t có kh năng c ch tác d ng c a các vitamin. Phân bi t: KT t nhiên có tính di truy n. ñ ng v t ho c cơ th ngư i) không ch u tác d ng c a thu c (kháng sinh ho c hoá ch t) làm cho thu c gi m ho c m t hi u l c phòng. . KHÁNG THU C (cg. có khi ph i ph i h p nhi u lo i kháng sinh. Trong y h c và thú y.). Các KT t t n công kháng nguyên (trên vi khu n ho c ñư c truy n t vi khu n sang t bào h ng c u ho c mô ghép c a ñ ng v t khác) và làm kháng nguyên không ho t ñ ng ñư c . KT do các t bào b ch huy t s n ra ñáp ng s có m t c a kháng nguyên. ph i dùng thu c ñúng li u lư ng.s n xu t ra) ñ trung hoà hi u ng c a protein l (kháng nguyên). ñ th i gian quy ñ nh. M c ñ KT ñư c tính b ng ch s Ri d a trên tr s LD50 (li u lư ng gây ch t 50% cá th kh o nghi m là mg ho t ch t/kg th tr ng) ho c LC50 (n ng ñ gây ch t 50% cá th kh o nghi m tính theo ppm ph n tri u ho c ppb ph n t ) c a qu n th KT và qu n th m n c m ñ i v i thu c.) ñ i v i thu c ho c hoá ch t (vd. tim. m t s KT khác gây nên hi n tư ng opsonin hoá. ch ng thu c. ch a b nh ngay c khi dùng thu c v i li u lư ng r t cao và trong th i gian dài cũng không ñem l i hi u qu . T bào b ch c u. KT ban ñ u khi b t ñ u ñi u tr . Hi n nay KT ñơn clôn ñư c dùng nhi u trong nghiên c u. Phát hi n tính KT b ng kĩ thu t kháng sinh ñ (nuôi c y vi khu n trên các môi trư ng có nh ng n ng ñ kháng sinh khác nhau và nh n ñ nh s phát tri n c a vi khu n). Nói chung ñông máu là m t quá trình có ích. tromexan. thu c tr sâu. hi n tư ng m t sinh v t (vi khu n.) và là nguyên nhân c a các bi n ch ng n ng (li t n a ngư i. ch t kháng vitamin K (cumaron. KT ña clôn do nhi u dòng t bào lympho s n xu t. Xt. vv. Có th khái quát b ng công th c: LD50 c a thu c v i qu n th KT Ri = LD50 c a thu c v i qu n th m n c m Khi tr s Ri > 10 – qu n th ñó ñã KT. kháng sinh. hi n tư ng gi m sút ph n ng c a qu n th m t loài sinh v t (vi khu n. nhưng có lúc l i có h i vì gây t c m ch máu m t s n i t ng (não.

KMM c n có kim. Ngư i ta còn phân bi t KT ra v i KT vào. KT có th là m t tri u ch ng do r t nhi u nguyên nhân b nh lí t mũi vào thanh – khí – ph qu n. ñ ng v t. ng r ng n i t h ng t i ph qu n ñ ng v t có xương s ng trên c n. do các bi n ñ i th c th . KHÓ PHÁT ÂM tình tr ng phát âm khó khăn. Có nhi u kĩ thu t khâu ru t non khác nhau nhưng ñ u theo chung m t nguyên t c cơ b n là ph i l n mép v t thương (mép l th ng) vào phía trong lòng ru t. Thư ng ch áp d ng KR v i ru t non. ch y. s ph thu c c a các b nh m n tính và s bùng n c a các b nh d ch theo nh ng ñi u ki n th i ti t. côn trùng và nhi u loài chân ñ t. ch c năng. KHÍ TƯ NG Y H C b môn ng d ng c a khí tư ng h c. vv. sau khi c t l c. Trong nh ng ngày ñ u sau m . ng này phân nhánh thành các vi KQ ñ n t ng b ph n c a cơ th . KHÍ THŨNG PH I (cg. làm cho gi ng nói không bình thư ng. KHÂU RU T khâu l th ng ru t do b ñâm. h u h t t m th i ph i ñưa hai ñ u ru t ra ngoài b ng ho c làm h u môn nhân t o. vv. Trong các v t thương d p nát. bao hàm c vi c nghiên c u nh hư ng c a khí h u ñ n s c kho con ngư i và các v n ñ khí h u tr li u. tim và nhi u b nh khác có tính ch t toàn thân. ph i h p (h ng mũi. nghiên c u nh hư ng c a các ñi u ki n khí quy n (th i ti t) ñ n di n bi n c a các b nh. Sau khi khâu ph i theo dõi m ch ngo i biên. nhi m x n ng ho c b b ng vòng quanh chi. Giãn ph nang. Tuy t ñ i không khâu ñ ng m ch khi v t thương nhi m khu n. cơ quan c ng hư ng. Xt. V i ru t già. lư i. ph i chuy n qua kĩ thu t n i ho c ghép m ch máu. th ng. có th do co th t. X. do nguyên nhân sinh lí như sau khi làm vi c n ng. ho c c KT ra l n vào. nh n ăn u ng (thay b ng truy n d ch) cho t i khi có trung ti n theo ch th c a th y thu c. Máy khâu (y). không gây ch n thương: lo i kim r t nh c 0. vv.). Ngư i ta còn g i là khí h u y h c.KHÂU M CH MÁU khâu các m ch (thư ng là ñ ng m ch b ñ t. th ra. KQ là ng d n khí t các l th . ung thư.). ch chuyên dùng. g n li n ch và ch không tiêu (tơ ho c nilon). ho c k t h p c a nh ng cơ c u phát âm: niêm m c dây thanh. ph i. b b nh (thương hàn. bi u hi n b ng nh p th quá nhanh ho c quá ch m. c n tiêm ngay vào ñ ng m ch 10 – 20 ml novocain ho c lidocain 1%. vòm mi ng. KMM tránh ñư c ho i t thư ng x y ra. Cơ ch bơm làm thông khí các KQ l n: oxi hoà tan trong m t ch t d ch (ch t ñ y trong các vi KQ nh nh t) ñ khu ch tán qua các vi KQ vào các mô xung quanh. Thành KQ có các vành s n không hoàn toàn ñ ch ng x p mà v n gi ñ m m d o. t tình hình t ng b nh. leo d c. co kéo các cơ hô h p. loét.) ñ ph c h i s lưu thông máu. môi. th c v t. KHÍ QU N 1. co lõm trên xương c ho c dư i xương c. N u m t m ch.00001. KHÓ TH c m giác ch quan: c m th y khó khăn khi hít vào. giãn ph nang) x. . N u ñ ng m ch b rách quá l n. b v (ch n thương b ng kín). rách. Xt. răng. Máy khâu (y). M ch. áp l c khí t ph i. ñ căng dây thanh (s ñi u ph i th n kinh). 2.

ñiêu kh c Hy L p c ñ i ñã cho ra ñ i nhi u pho tư ng KT v i kĩ thu t ñ c ñá tuy t v i. áp d ng ch ñ dinh dư ng. ði u tr : m ñ n n ch nh l i và c ñ nh hai ñ u xương g y cho ñúng v trí. gi i ph u b nh. D phòng: ngay sau khi g y xương ph i n n ch nh chính xác hai ñ u xương g y. ti n hành ph u thu t. gi i ph u b nh. huy t h c. trung h c. m c dù th i gian bó b t kéo dài. ðơn v chuyên khoa trong b nh vi n. tư ng KT. vv. nh ng b c ch m c nh nam n KT h n nhiên. k t h p ch t ch v ñ p hình th v i v ñ p tinh th n. vv. KT là m t ph n trong sác tác trong ngh thu t. vv. KHKTT . yêu c u chuyên môn kĩ thu t. b t ñ ng g y. ñư c t o nên g y xương dài b gián ño n.) thư ng ñư c g i là khoa y h c cơ s . vv. khoa ngo i. ch a b nh. nhà tr . vv. có ph n m m l t vào gi a hai ñ u xương g y và t o nên s o xương x u. c n ch các ñ ng tác bình thư ng c a chi. vi n nghiên c u. khoa n i ti t. Khác v i ki u kh p móng hàm. t bào b nh h c. vd. khoa tim m ch. KHOA NUÔI TR b ph n nuôi dư ng tr em m t cơ s y t . vi sinh v t. hoá – sinh. KHO THÂN toàn b hay m t ph n cơ th ngư i ñ tr n. khoa nhi. khoa ph s n. KCLS có v trí ngày càng quan tr ng. khoa hoá sinh. vi sinh v t. r t ñư c các ngh sĩ t o hình quan tâm th hi n. H u như n n ngh thu t t o hình c a các dân t c qua các th i ñ i ñ u có tranh. Vi t Nam. vì cơ th con ngư i cung c p cho ngh sĩ nhi u v n ñ thu c v hình kh i ánh sáng. không có áo qu n che ñ y. KHOA CH NH HÌNH chuyên khoa y h c nghiên c u các khuy t t t do m t s b nh b m sinh hay m c ph i ñ l i trên cơ th . 2. không ch a b nh nhưng ch n ñoán theo yêu c u c a các khoa lâm sàng. màu s c. l p các b ph n gi n u c n thi t ñ ph c h i ch c năng. v n ñ ng các kh p trên và dư i ch g y. ch t c m…có th có trong thiên nhiên. KH P GI kh p m i b t thư ng. xương tai c a tai gi a. vv. nh n b nh nhân n m ñi u tr và chăm sóc. (gi i ph u. ñ nâng cao tính khoa h c và ch t lư ng c a các d ch v b o v s c kho . ð c bi t. KHOA LÂM SÀNG b ph n nghi p v chuyên môn trong m t cơ s y t (b nh vi n) có nghi p v khám b nh. Nh ng chuyên khoa c n lâm sàng trong ñào t o y h c trư ng ñ i h c. mà hàm trên g n tr c ti p v i ñáy s và xương móng hàm tiêu gi m thành xương bàn ñ p. ngư i ta có th th y nh ng b c tư ng. t o nên s v n ñ ng b t thư ng c a chi. trong sáng. ñ n nay v n còn làm say ñ m lòng ngư i. Tuỳ theo ñ i tư ng ph c v . ngư i ta phân chia thành nh ng khoa khác nhau: khoa n i. giáo d c (b nh vi n.KHOA C N LÂM SÀNG 1. m u giáo). X quang. KG làm cho xương không li n ñư c. s a ch a nh ng l ch v o các chi th . KH P HÀM KI U TR C TI P ki u treo hàm m t s các và t t c ñ ng v t có xương s ng c n. Có nhi m v : nghiên c u. t ngh thu t ðông Sơn ñ n ngh thu t ñiêu kh c ñình làng. k t h p chăm sóc và giáo d c tr . tính ch t các b nh lí. Trong y h c hi n ñ i. vv. sinh lí. Có th chia thành nh ng khoa chuyên sâu hơn như khoa tiêu hoá.

là m t ñ i tư ng r t quan tr ng c a y h c và thú y h c nhi t ñ i. KR có th b viêm. s phát tri n ch có th ti n hành ñư c nh qua nhi u kí ch (v t ch ) liên ti p. KÍCH D C T HCG (tk. HCG không gây r ng tr ng v i các loài cá chép. ch t kích thích sinh s n.có m ch máu. x lí t t phân ngư i và phân gia súc. làm chân tay gi . các n i t ng. tiêu di t các v t trung gian truy n b nh (ru i. nghiên c u c u trúc gi i ph u và ch c năng c a các lo i kh p. nên còn ñư c chi t xu t tr c ti p t nhau thai ngư i. LRH – A thương ph m có d ng b t tr ng. KST là nh ng tác nhân gây nhi u b nh. HCG ñư c s n sinh t t ng t bào t dư ng (cytotrophoblast) c a bào thai ngư i. Chia ra: ña kí sinh. Hàm lư ng HCG trong nư c gi i ph n có thai cao nh t trong kho ng 40 – 110 ngày t khi có ch a. nhi t ñ th p (kho ng 50C. trong các h c t nhiên. s n xu t d ng c ch nh hình (cho ngư i b v o. ñã s n xu t ñư c HCG ph c v sinh s n nhân t o cá nư c ng t và m t s loài cá bi n như cá giò. cá bi n. kí sinh v t). KÍCH D C T LRH – A (A. bám vào xương răng và xương răng. mu i.hàm kh p ñ ng v i s nh cung móng hàm và ki u hàm kh p móng vuông: hàm dư i ñư c treo vào h p s b ng các s i dây ch ng và xương móng hàm. tr m c . Vi t Nam. trong máu. vi sinh v t s ng su t ñ i hay m t ph n ñ i ăn bám. KH P H C m t ph n c a b ph n gi i ph u ngư i. trê phi. KÍ SINH TRÙNG (tk. b i li t). có ch c năng ñi u khi n não thuỳ th ti t ra kích d c t làm cho tr ng. trong n i bì. Thư ng ñư c dùng k t h p v i não tuy n yên (hypophyse). n m gi a xương răng và xương răng. có nhi m v gi xương n m trong xương răng. tinh trùng chuy n sang hoàn toàn thành th c và ñ ng d c sinh s n. HCG ñư c dùng tiêm kích thích sinh s n cho cá mè hoa. human chorionic gonadotropia). Lĩnh v c ng d ng cu KH: s n xu t d ng c b o h ñ phòng tránh b nh ngh nghi p kh p. các dây ch ng b phá hu làm cho răng lung lay và ñau.5 nghìn UI/kg (UI là ñơn v qu c t ). KÍ SINH V T x. KH P RĂNG (cg. LRH – A có trong cá và ñ ng v t có vú . luteinising realising hormone). ph thu c vào m t cơ th c a loài khác và làm t n h i cho cơ th này v m t sinh h c. Phòng KST b ng v sinh cá nhân. cá rôhu. dùng cho ñ nhân t o c a các loài cá nư c ng t. n m vùng dư i ñ i (hypothalamus) c a não. Còn chia ra: KST s ng trên m t da. c…). v i li u lư ng 1. mè tr ng. cá trôi. c ng ñ ng. hoà tan trong nư c. r p. ñư c chi t xu t t nư c ti u c a ph n có thai.5 – 2. cho cá mè cái (li u cho cá ñ c b ng ½). prolan B). b ch m ch và dây th n kinh. g p cá nhám. Lư ng . dây ch ng răng – răng). cá mrigan. gù. ñ ng v t hay th c v t. Kí sinh trùng. ch t kích thích sinh d c màng ñ m c a ngư i (vi t t t HCG – A. cá mú nhưng ph i k t h p v i kích thích t khác như LRH – A (A – luteinising realising hormone). nghiên c u phương pháp luy n t p th thao ñ phòng tránh các y u t có h i. bao g m nhi u bó mô liên k t xơ. HCG c n ñư c b o qu n ch t i. gi s ch s môi trư ng gia ñình. gây quá m n. khô ráo. ñơn kí sinh th c hi n toàn b quá trình phát tri n trên m t kí ch . nh t là kh p c a b máy v n ñ ng. dùng gây r ng tr ng cho m t s loài cá nuôi. Các KST hút máu ñ ng th i ti t ra ñ c t c ch h th ng sinh huy t.

vv. khám ch a b nh. Sau 8 – 10 gi tiêm li u th hai v i li u lư ng còn l i. Thi u KGT d n t i thi u năng tuy n giáp. s phát tri n th l c. l n th nh t tiêm 1/10 – 2/10 li u lư ng c n tiêm. Hàm lư ng KGT trong máu tăng khi tuy n giáp không ti t ñ T3 và T4. lưu thông phân ph i. Testosteron. gi i tính. Vi t Nam. V i cá bi n dùng 100 – 200 µg/kg cá cái. hàng trăm ho c hàng nghìn kilôvôn trong chân không cao. dùng chùm tia ñi n t (thay cho chùm ánh sáng trong kính hi n vi thông thư ng) ñư c tăng t c v i ñi n th hàng ch c. KI U N I MÔ tình tr ng b nh lí x y ra khi ñư ng ti t c a các t bào tuy n túi hay tuy n ng b t c. làm cho các t bào này b dàn m ng gi ng như t bào n i mô. Genotip. V i cá ñ c dùng ½ li u tiêm cho cá cái và ch tiêm m t l n vào l n tiêm th hai cho cá cái. Ph thu c vào ñi n th tăng t c. nh m ñ t hi u qu cao và ti t ki m nh t trong m i lĩnh v c liên quan ñ n s c kho . v sinh môi trư ng. KÍNH HI N VI ðI N T thi t b ñ quan sát và ch p nh v i ñ phóng ñ i r t l n (ñ n hàng tri u l n). KÍCH GIÁP T (A. d ch v y t bao g m m i ho t ñ ng liên quan ñ n t ch c s n xu t thu c men. khô ráo. có th quan sát hình nh . Có hai lo i chính: KHVðT truy n qua và KHVðT quét. trang thi t b . không ánh sáng tr c ti p. cg. ñ ng th i ñ m b o phúc l i cho nhân dân và cho ngư i lao ñ ng ho t ñ ng trong ngành y t . ch t ch ti t b ñ ng. kh năng. kh năng phân gi i có th ñ t t i 1 – 3 Å. ch c năng cơ th . tình tr ng s c kho . KÍCH T TINH HOÀN x. Kính hi n vi quang h c. nh m th c hi n chi n lư c “s c kho cho m i ngư i năm 2000” thông qua chăm sóc s c kho ban ñ u. Ph i ti n hành KTYHTT m t cách có h th ng trong và sau t ng th i kì t p luy n và thi ñ u. Nhi m v cơ b n là xác ñ nh tình tr ng s c kho . thyreostimulin. KÍNH HI N VI x. B o qu n thu c nơi thoáng mát. tương ng v i ñ phóng ñ i hàng trăm nghìn ñ n hàng tri u l n. Tiêm vào xoang qua g c vây ng c c a cá. trình ñ t p luy n c a v n ñ ng viên t ñó mà cho ngư i t p luy n và thi ñ u phù h p v i l a tu i. thư ng tiêm làm hai l n. trình ñ luy n t p. phòng ch ng b nh d ch. ñè n lên t bào tuy n. hocmon do thuỳ trư c tuy n yên ti t ra. KI U GEN x. ð nh lư ng KGT là m t trong nh ng xét nghi m ñ phát hi n s m b nh thi u năng tuy n giáp tr sơ sinh. các ñ i tư ng nghiên c u ph i có d ng màng m ng cho phép tia ñi n t ñi qua. Các bác sĩ chuyên khoa KTYHTT có nhi m v hư ng d n cho v n ñ ng viên và ngư i t p hi u bi t và th c hành các phương pháp t KTYHTT. KINH T Y T khoa kinh t h c áp d ng cho ngành y t v i yêu c u h ch toán các d ch v y t .dùng cho loài cá nư c ng t t 10 – 50µg LRH – A + 5mg domperindon/kg cá cái. TSH). Trong KHVðT truy n qua. có tác d ng kích thích tuy n giáp ti t tyroxin (T4) ho c triodotyroxin (T3). KI M TRA Y H C TH THAO chuyên khoa quan tr ng c a h th ng y h c th thao.

ð soi sáng các v t ph m. KHVQH g m m t v t kính là h nhi u th u kính nh v i tiêu c ng n cho nh th c ñã phóng ñ i c a v t m t ph ng c a tiêu. vi n . ñ chói m t khi n ng g t. d ng c cho phép phóng ñ i hình c a các v t th (chi ti t máy. sau ñó c ñ nh và nhu m ñ có th quan sát rõ các chi ti t. s d ng các m u d ng kh i và nh phóng ñ i nh n ñư c là k t qu c a tương tác gi a m u và chùm tia ñi n t sơ c p dư i d ng tia ñi n t ph n x . KÍNH HI N VI ION kính hi n vi sùng chùm ion chi u vào m u. vv. kính vi n th là kính c u h i t (+). Các lo i kính: kính c n th là kính c u phân kì (-).các nguyên t riêng l . nh . lư ng chi t su t. V t xét nghi m ñư c soi tươi ho c c t m ng (vài micrômet). kính râm là kính m u ñ gi m b t ánh sáng. góc quang h c. KÍNH M T thi t b hay d ng c quang h c trong su t. nicon phân tích ñ t gi a v t kính và th kính. V t c n phóng ñ i ñư c ñ t trên m t mi ng kính và chi u sáng t phía dư i. kính b o h lao ñ ng dùng ñ b o v m t cho ngư i lao ñ ng trong khi s n xu t. y h c. khâu vá. màu t nhiên. nh . kính ñ i màu là lo i kính t thích ng v i cư ng ñ ánh sáng (g n như không có màu khi ít ánh sáng. ð phóng ñ i có th ñ t ñ n 1500 – 2000 l n. Ngư i b t t khúc x (c n th .03 mm. Trong KHVðT quét. màu ña s c c a khoáng v t kim lo i) và nh ñó có th xác ñ nh chính xác tên khoáng v t. tia ñi n t th c p. v a nhìn g n (qua tròng dư i). KÍNH HI N VI QUANG H C (thư ng g i: kính hi n vi). b o v m t. nh m t h t o ra ñi n và t trư ng tiêu t ñ t o ra nh phóng ñ i trên màn huỳnh quang hay trên l p nhũ tương c a kính nh. kính lo n th là kính tr ho c m t h th ng c u – tr dùng cho m t lo n th . kh năng phân gi i vào kho ng 50 – 200 Å. thu n ti n cho ngư i gi ng d y. vv. KÍNH HI N VI PHÂN C C kính hi n vi quang h c có hai nicon phân c c ánh sáng. KHVðT còn ñư c dùng r ng rãi trong các ngành sinh h c. thuy t trình vì ñ ph i thay ñ i kính (kĩ thu t hi n ñ i ñã s n xu t ñư c kính ba tròng và nhi u tròng). M u ñá ho c khoáng v t mài m ng t i b dày 0.) và tuỳ theo khúc x c a m t là kính c u h i t . nh m: ñi u ch nh các t t khúc x ñ m t nhìn rõ hơn khi làm cho hình nh c a v t xu t hi n ñúng trên võng m c. phân t ) có kích thư c quá nh mà m t không nhìn th y ñư c. tia huỳnh quang catôt. KÍNH HI N VI ð I PHA (y). ñeo trư c m t. kính ti p xúc là lo i kính làm b ng ch t d o (c ng ho c m m). kính hai tròng ñ v a nhìn xa (qua tròng trên). ñ t th ng góc nhau: nicon phân c c ñ t dư i mâm kính. phân kì ho c kính tr . ñ t sát vào m t (m t sau c a kính áp ñúng lên di n tích c a giác m c ho c có thêm vành c ng m c). nh này ñư c th kính (h hai th u kính h i t làm vi c như m t kính lúp) phóng ñ i thêm lên. chùm ion ñi xuyên qua m u hoàn toàn ho c m t ph n. tia rơnghen. vv. ði n th tăng t c c a KHVðT quét vào kho ng hàng ch c kilôvôn. thi t b chuy n nh ng khác bi t trong pha truy n và ph n x ánh sáng sang s chuy n b c tương ph n v i n n. nông h c. KHVPC cho phép xác ñ nh các h ng s quang h c c a khoáng v t (chi t su t. kính lão th trư ng dùng cho ngư i trên 40 tu i khi ph i nhìn g n (ñ c sách. ñư c g n b ng nh a Canaña vào t m thu tinh và ñ t trên mâm kính. dùng ánh sáng t nhiên c a M t Tr i hay c a m t ñèn chi u sáng.25 µm. KHVQH t t nh t có th phân bi t ñư c hai ñi m kho ng cách 0. s m l i khi nhi u ánh sáng ñ m t ñ b chói).

m t h ng thú thông thư ng. Thư ng ngư i ch có m t L. sau ñó thông qua m t ñ h t mà tính kích thư c trung bình. t ng trên m c treo tràng ngang. KSHV ñư c s d ng khi nghiên c u các h tán s c. L C TINH HOÀN x. T ñi n Y h c Vi t Nam – M c L LÁ PH I cơ quan hô h p nh n. LP cũng ñư c dùng ñ g i ph i c a ñ ng v t có vú như LP trái. N u s c p giao ph i ít.th . khi ñó s ki u giao ph i mong mu n trên cơ s là hoàn toàn ng u nhiên. ñ ki m tra ñ s ch c a không khí và nư c. nhưng có th thêm nh ng L ph . m t vài th xơ gan. khi c n thi t L s t ng máu ch a ra ngoài. là nơi chôn các h ng c u già và t h ng c u già t o thành hemoglobin. m t vi n th . bên trái d dày. Trong nh ng qu n th nh . lo n th . LP ph i. ngư i. ho t ñ ng cơ (khi ch y. M t s loài nh n ch có khí qu n. b nh sán máng. v do ch n thương có th gây ch y máu trong.10-9 m) không th quan sát ñư c b ng kính hi n vi thông thư ng. ngư i s d ng kính sinh m t chu ñáo vì d KÍNH SIÊU HI N VI d ng c quang h c ñ phát hi n nh ng h t có kích thư c c c nh (ñ n c 2. m t ñã m ñ c i). LDDT là m t trong nh ng nhân t có th phá v cân b ng Hacñy – Uyênbơc (Hardy – Weinberg). Kính n th . ngh sĩ). L co và có th gây ñau). b nh do Leishmania. t n s c n ph i tăng. Là m t kho d tr máu. KSHV không quan sát ñư c chính các h t này. chuy n hoá ch t s t. ña s các loài khác có c ph i và khí qu n. m t lo th thu tinh m t bên (ñ nhìn ñư c cân b ng như m t lành còn l ti p xúc thư ng do ngh nghi p (th thao. b nh thi u máu do tan huy t. làm thay ñ i ñáng k t n s gen vì có nh ng alen ñư c c ng c trong khi nh ng alen khác m t ñi.và khi ñi u tr ph i c t b L. LÃNH ð M TÌNH D C là m t lo i c ch tình d c n . LÁCH t ng huy t n m trong phúc m c. L là cơ quan b o v cơ th ch ng nhi m khu n. vv. vd. th c hi n trao ñ i khí hô h p. cơ s nhãn khoa. áp vào phía sau l ng ng c.) mu n bi t s kính thư ng dùng. L to trong b nh s t rét. g m m t khoang ch a các n p g p hình lá c a thành cơ th . thu c phi n. Là cơ quan t o huy t. m t s b nh nhi m khu n máu. ph i ñ n khám ti p xúc ñư c ch ñ nh dùng cho m t c n th . m và cholesteron. suy tuy n . Có th do nguyên nhân th c t n (nhi m ñ c chì. L có ch c năng n i ti t. mà là v t nhi u x ánh sáng c a chúng. n tinh hoàn. dư i cơ hoành. r i lo n n i ti t như ñái tháo ñư ng. và ph i gi v x y ra các bi n ch ng. L s n sinh b ch c u. L là m t t ng d v . nh t là lúc c c khoái khi quan h tình d c v i nam gi i. trong trư ng h p b ch y máu. thu c lá. L C DÒNG DI TRUY N hi n tư ng ñ ng giao c a t n s alen trong qu n th nh hoàn toàn do ng u nhiên.

các huy t hai bên h ch. Kiên t nh. trong m t s trư ng h p khu trú. ch p X – quang và xét nghi m ñ m tìm tr c khu n lao. Có . ði u tr tích c c v i các thu c ch a lao. ch c. ít g p các v trí khác. k t h p v i ngh ngơi và lao ñ ng thích h p. Mu n ch n ñoán chính xác ph i ch c dò hay làm sinh thi t h ch. Ch n ñoán b nh b ng cách k t h p thăm khám lâm sàng.) ho c m t xung ñ t ñã qua. ph n l n là tr nh . ñi u tr s m cho k t qu t t. LAO PH I th lao khu trú và gây t n thương ph i. LMB còn g p tương ñ i nhi u (ña s ngư i b nh là n ). g y. ð phát hi n b nh. phát tri n và t n t i lâu. xanh xao. s t. tr ng thái mơ màng. Có th châm c u các huy t Thái sung.. x y ra ch y u tr em. nôn. Y h c c truy n g i LH là lao d ch. LAO H CH th lao chi m t l cao trong s các th lao ngoài ph i. có th lan ñ n c t s ng. Tiêm phòng BCG ñúng quy ñ nh cho t t c tr sơ sinh là bi n pháp t t nh t ñ tránh m c b nh lao và thanh toán LMN. bi n thành bã ñ u r i v ra ngoài t o nên l rò ngoài da. s t hâm h p vào bu i chi u vào ban ñêm. nhưng do ñ c ñi m thương t n c a h ch nên k t qu ñ t ñư c thư ng kém hơn so v i các th lao khác. k t h p v i các thu c ñ c hi u ch ng lao. Phòng b nh: tiêm BCG. Di n bi n: có th nhuy n hoá. Có b nh c nh lâm sàng ña d ng. c n ki m tra ñ m và các lao khác. ph i ch c dò c t s ng l y d ch não tu . d d ng b ph n sinh d c) hay tâm lí như ch n thương (b hi p dâm. D u hi u: chóng m t m i khi làm vi c. ho c sau khi rút kim thì c u. còn g i là tràng nh c. ði u tr mu n. D phòng và thanh toán LP trong tương lai b ng cách tiêm BCG cho tr sơ sinh. vv. ði u tr b ng thu c ñ c hi u theo nguyên t c chung. ði u tr b ng li u pháp tâm lí. vv. Các d u hi u lâm sàng c a viêm màng não: nh c ñ u. ho húng h ng. vv. c ng gáy. ch a ñ khó. vv. tr rên r . ð kh ng ñ nh b nh. LAO RU T viêm ru t do tr c khu n lao (BK) ñ n ru t do ăn các th c ăn có nhi m BK. x can 8 g. s c u ng. Th LMB thông thư ng là th c trư ng có d ch màng b ng. các h ch dính vào nhau thành chu i). ñi u tr theo ñúng quy ñ nh c a th y thu c. ði u tr b ng các thu c ch a lao ñ c hi u. t l t vong chung kho ng 1/3 s trư ng h p m c b nh. hay g p thi u n . Phòng b nh b ng tiêm vacxin BCG. ði u tr : c n phát hi n b nh s m. B nh g p m i l a tu i. do tr c khu n lao xâm nh p và gây t n thương h ch. Vi t Nam. do h ng ngày ñư c nu t theo ñ m m t b nh nhân lao ph i ho c theo ñư ng máu. Hi n nay. n u kh i v n có th ñ l i nh ng di ch ng n ng n . có th m lo i b h ch. B nh lây qua ñư ng hô h p (tr c khu n lao trong ñ m phát tán ra không khí). LAO MÀNG B NG b nh do tr c khu n lao khu trú và gây t n thương chính màng b ng ngư i b nh. ph bi n hai bên c . táo bón. ch a b nh nguyên phát. thư ng g p h ch ngo i biên (m t hay nhi u h ch to d n. do can khí u t k t. các chi. hang). Có th LMB tiên phát và LMB th phát (thư ng phát sinh sau lao ph i). Có th dùng bài thu c: c i tr i 40 g. LAO MÀNG NÃO th lao n ng do tr c khu n lao xâm nh p và gây t n thương màng não. suy bu ng tr ng. sút cân không rõ nguyên nhân.giáp. Riêng huy t hai bên h ch có th xung ñi n kích thích 30 phút. d d n ñ n th m n tính (xơ. ho c ñ m nhi t ngưng tr các kinh can. B nh hay g p và nguy hi m vì d lây lan. không ñau. ñ m tam tiêu. Bách lao. chán ăn.

B nh Pott). Các th LX: thưa xương. vv. các tri u ch ng b nh lí thư ng không ñư c ñi n hình và rõ nét như . streptomycin và rifamycin). ði u tr : ph i h p ba lo i thu c ñ c hi u (isoniazid. máu. bu n nôn. h ch lympho hay t m t ñi m không xác ñ nh ñư c. LX ti n tri n nhanh. ăn kém. có th có d u hi u viêm bàng quang. g y. th tr ng sút kém nhanh chóng. xu t phát t m t lao nguyên phát ph i. m m. C n ñi u tr k p th i và toàn di n: ch ñ ăn u ng. gây bã ñ u hoá. Tr c khu n lao ñ n th n theo ñư ng máu. kh p khu u tay. LXK xu t hi n vào năm th hai. tháo apxe l nh (trong trư ng h p dùng thu c không ñ t k t qu ). Là nhi m khu n lao th phát và thư ng có kèm theo lao các ph n khác c a h ti t ni u – sinh d c. LAO TH N nhi m khu n th n do tr c khu n lao. ngh ngơi v sinh h p lí. xương. 2) Th u khu trú mang tràng và ph n ñ u ñ i tràng lên. ch a các tri u ch ng (ñau b ng. V ñ c ñi m b nh lí tu i già: ngư i già hay m c nhi u b nh m t lúc. di ñ ng theo chi u ngang kèm theo các r i lo n tiêu hoá. ph n y h c c a lão h c v phương di n sinh lí. lão b nh h c). Kho ng 10% trư ng h p LXK có y u t gia ñình v i cơ ñ a thích h p. xu t hi n apxe l nh ph n m m g n ho c xa nơi t n thương. Thư ng ch viêm kh p lao m t kh p.). ñau b ng âm ). ngư i b nh g y. ph u thu t lo i b các ph n t n thương (ho i t . kh p háng. Hi n nay ít g p LR. sút cân. nâng cao th tr ng. b t ñ ng ño n xương b lao. m t. ñái ra m . nghiên c u nh ng bi n ñ i khi con ngư i tr v già. phân l ng ho c s n s t. thi u niên. gãy v n r i t tan. LAO XƯƠNG t n thương m n tính trong b nh lao mà không kèm theo viêm kh p. D phòng: tiêm BCG cho tr sơ sinh ñ phòng ng a m i th lao. ñau xương t i ch b t n thương. ði u tr : theo sơ ñ ch a lao thông thư ng. v sau có th có ch t nh y. streptomycin. bi ng ăn. LÃO KHOA Y H C (tk. có hang. làm s c kho suy s p. gây viêm lao mô liên k t xương. loét xương. D u hi u: r i lo n tiêu hoá ( a ch y. t c ñ l ng máu tăng. dùng ph i h p 3 lo i thu c ñ c hi u (isoniazid. ngư i xanh xao. th ba sau khi b sơ nhi m lao (giai ño n lao phát tri n ngoài ph m vi ph i). theo ñư ng máu t i xương. m ñ n o xương m c. Tri u ch ng: s t nh . gây nang lao. kéo dài nhi u ngày. hơi ñau. G p m i l a tu i. ngày ñi 3 ñ n 6 l n. sau lan d n ra các kh p theo th t : kh p ñ t s ng (x. mũi. tiêu hoá ch m. trong ñó có LT. LAO XƯƠNG KH P viêm kh p lao. ru t. kh p c chân. LX hay g p l a tu i thanh. ñôi khi khó phân bi t ñâu là bi u hi n sinh lí c a lão hoá và ñâu là b t ñ u b nh lí. bã ñ u). rifamycin). ñau vùng th t lưng. mô xương d n b ho i t . Xét nghi m nư c ti u tìm th y tr c khu n lao (kho g 60% các trư ng h p). th ng xương. do tr c khu n lao t lao sơ nhi m h ch ph i theo máu t n công vào kh p. rõ nh t là s gi m sút m i ch c năng. ph n ranh gi i. vv. Ch a b nh theo sơ ñ chung ch a lao b ng kháng sinh ña tr li u (ph i h p nhi u kháng sinh). làm thành m t kh i u trong h ch u ph i. nhi u nh t thanh. ngư i có tu i. bã ñ u và hu xương.hai th b nh: 1) LR x y ra m t b nh nhân lao ph i. do tr c khu n lao t h ch ho c lao ph t ng. a ch y). ch nh hình b ng b t. ch nh hình b ng bó b t ñ b t ñ ng kh p lao. hơi. b nh h c tu i già. thi u niên. Các bi u hi n lâm sàng: tri u ch ng nhi m lao (s t v chi u. ñe do tính m ng.

nh t là m t s thói quen x u như nghi n rư u. rèn luy n cơ th và ngh ngơi không h p lí. viêm nhi m lâu ngày. h u môn).(xt. m t ñi khi b t m t m t. lao ñ ng. tinh th n. ăn u ng h p lí và tâm th n thanh th n. bàng quang giãn. LI T M T li t m t s hay t t c các cơ v n ñ ng m t do dây th n kinh III chi ph i. ngư i ta dùng m t s thu c và nh t là các phương pháp không dùng thu c. Cũng có th g p LS ngư i còn tr do ch u nh hư ng c a nhi u y u t gây già s m: ch ñ sinh ho t. dinh dư ng. dư ng sinh. LÃO SUY tr ng thái gi m tu n ti n m i kh năng ho t ñ ng th l c. dâm d c quá ñ . ñi u tr b nh tu i già không hoàn toàn gi ng như ñ i v i ngư i tr . LM có th do nhi u nguyên nhân gây ra: các b nh và ch n thương s não. vv. Bi u hi n b ng song th (nhìn m t v t thành hai do hai m t không t p trung vào m t v t nhìn).lúc còn tr . nhi m virut. b nh n i ti t và di truy n. m n tính. có th có r i lo n c m giác ho c r i lo n co th t (bàng quang. gáy). trí tu ngư i cao tu i và ngư i già. b nh chuy n hoá.) Xt. Nghĩa r ng: ngư i ñàn ông không có kh năng sinh s n. m t s b nh c p tính. ma tuý. X (ph v ). Khi có t n thương. thư thái. r i lo n th n kinh ch c năng. LHN gây r i lo n nhai. XII (ñ i h nhi t – chi ph i cơ lư i). vv. LI T HÀNH LÃO li t ki u ngo i vi do t n thương nơron v n ñ ng m t bên hay c hai bên các dây th n kinh s não hành não. Hi n nay y h c v n ñang tìm ki m các bi n pháp làm ch m quá trình LS ñ kéo dài tu i th kho m nh. bàng quang co. thu c lá. b nh d chuy n n ng do s c ñ kháng kém. sau ñó ph i dùng kính ñ c sách. th n hư. ti n lư ng t t hơn. khó ph c h i. năng luy n t p v a s c. vv. m t ñi u b m t. nu t. xơ c ng r i rác. rèn luy n cơ th . Khi t n thương cao hơn. LI T HAI CHI DƯ I li t c hai chân ki u ngo i vi ho c trung ương. gây són ñái d m d . phát âm. XI (gai – chi ph i các cơ vùng c . ñi u ñ . vai.. Hi n tư ng LT xu t hi n do tr ng thái xơ c ng c a thu tinh th . V i m c ñích nâng cao tu i th kho m nh và h u ích. LI T DƯƠNG dương v t không có kh năg cương lên và do ñó không có kh năng giao h p. LS là hi n tư ng sinh lí bình thư ng. ăn u ng ñi u ñ . xu t huy t. . LD có nhi u nguyên nhân: th dâm (ñ i v i thanh niên). Y h c tu i già). t ch c l i cu c s ng. vv. Ch a b nh căn c vào nguyên nhân b nh. Nguyên nhân gây LHN cũng là nguyên nhân gây t n thương th n kinh nói chung (nhi m khu n.. ngư i ta chú ý nhi u ñ n các r i lo n tâm th n các m c ñ khác nhau. ch ñ c ñư c khi ñ sách kho ng cách xa hơn bình thư ng. ñôi khi còn c dây V (sinh ba – dây v n ñ ng cơ nhai và c m giác vùng m t) và dây VII (m t – v n ñ ng các cơ m t. LÃO TH hi n tư ng sinh lí c a m t ngư i có tu i (trên 40 tu i). các b nh cơ. ñái tháo ñư ng. Hi n nay. quan tr ng nh t là l i s ng lành m nh. các nơron v n ñ ng co th t (vùng th t lưng – cùng). có th ñái không t ch . Kh c ph c tình tr ng LT b ng cách ñeo kính theo ch d n c a th y thu c. r t ph bi n và nh hư ng nhi u ñ n cu c s ng trong xã h i. . tuy n nư c b t). nhi m ñ c. v i nh ng bi u hi n: m i ñ u khó ñ c sách. g m các dây IX (thi t h u). Li t gi hành não. cơ th suy như c.

LI T N A NGƯ I tr ng thái b nh lí m t m t ph n hay hoàn toàn kh năng v n ñ ng n a ngư i. huy t áp b nh nhân tăng cao. ði u tr b ng thu c ch ng viêm. Túc tam lí. thư ng x y ra vào lúc giao th i gi a mùa xuân – hè. Nghinh hương. xơ v a ñ ng m ch. Ch a b ng châm c u các huy t t i ch ( phong. b nh nhân m t kh năng bi u hi n v m t. u ng nư c b trào ra ngoài. vv. ch n thương làm v xương ñá. thêm các huy t Khúc trì. LM trung tâm là lo i li t không hoàn toàn. do t n thương dây th n kinh m t (dây VII). sau khi g p mưa. b nh ti n tri n ñ n kh i (85% các trư ng h p sau 10 ngày ñ n vài tu n) ho c v n còn ñ l i di ch ng nh (kho ng 15% các trư ng h p).5 g/l). nhưng v n có nguy cơ b hai di ch ng n ng n là LMM và nói khó khăn. vv. v a xơ ñ ng m ch. tăng colesteron trong máu. chóng m t. Y h c c truy n chia LM ra nhi u lo i: 1) LM ngo i biên: li t do l nh hay trúng phong hàn kinh l c. thư ng x y ra ngư i béo.). C n khám th t kĩ b nh nhân (k c các phương ti n khám hi n ñ i như siêu âm. 2) Li t do nhi m khu n hay trúng phong nhi t kinh l c. b hôn mê ngay (cơn ñ t qu ). bi u hi n b ng s gi m l c cơ. N i dinh.) ñ tìm ra nguyên nhân c a s thi u máu c c b và ñi u tr tích c c. Nguyên nhân: thư ng g p nh t là l nh hư ng d n vào m t bên m t (nhưng không tìm ñư c t n thương thương th c th ). Sau giai ño n c p. không huýt sáo ñư c. Thư ng kèm theo li t n a ngư i cùng bên. thu – ñông. Th a tư ng. kho ng 50 tu i tr lên. ñ i v i các lo i li t khác. m t b l ch sang bên lành. ít luy n t p và v n ñ ng. Th a kh p. nh t là khi ng . B nh x y ra m t cách ñ t ng t. nói khó khăn. Châm c u cho k t qu t t trong trư ng h p li t do l nh. ð a thương. ho c th y m t m . vv. h t nhân. ð tránh bi n ch ng m t c n tra thu c m vài l n trong ngày. B nh nhân b tai bi n v m ch máu não. có th t thành m t u máu trong s . To n trúc. m t nhi u th i gian hơn. c ng hư ng t . b nh nhân ngã qu xu ng. sau m t c m xúc m nh… cũng có khi không có nhân t nào ñáng k . d phòng tích c c nh t là ch a b nh cao huy t áp. Nhân Trung. nên d b khô và loét giác m c. các tri u ch ng này thoáng qua vài phút ho c t n t i vài gi . N u li t ñ ng th i hai bên. ch p X quang c t l p. mi ng b méo cùng bên v i m t. tăng colesteron trong máu toàn ph n (quá 2. t nhiên (có th trư c ñó có m t cơn nh c ñ u). LI T NH li t không hoàn toàn. hai bàn tay n m ch t. M t th LNN x y ra m t cách d n d n: tho t tiên b nh nhân th y li t nh bàn tay ph i. 3) Li t do sang ch n hay huy t kinh l c. b t t nh. ph i ph i h p nhi u phương pháp ch a. n u x y ra LNN ph i tích c c ph c h i ch c năng sau . ða s b nh nhân có th ñư c c u s ng.LI T M T lo i li t ngo i vi gây LM cùng bên. C n ph i h i s c nhanh chóng c u b nh nhân qua cơn hi m nghèo. viêm tai gi a m n tính. Ch a b ng châm c u như LM ngo i biên. X y ra ngư i cao huy t áp. châm toàn thân các huy t Huy t h i. ðây là các tai bi n th n kinh do thi u máu não nh t th i. gió l nh. h u qu c a b nh v a xơ ñ ng m ch làm h p kh u kính c a ñ ng m ch c nh. huy t áp r t cao. t l m c b nh nam cao hơn n . ho c c a m t lo n nh p tim gây t c m t cành ñ ng m ch não. gây ch y máu não. ho c th y LNN. B nh nhân không nh m ñư c m t bên t n thương. châm toàn thân các huy t H p c c. Phong trì. do t n thương nơron v n ñ ng trung tâm. Ti trúc không. xơ c ng ñ ng m ch. do t n thương khu trú bên bán c u ñ i não ñ i di n. u tuy n mang tai. Tinh Minh. vv. n a ngư i b li t c ng. Giáp xa. Dương b ch.. vitamin. ð ng t liêu. th r ng hay khò khè. châm c u. có th sau m t b a cơm th nh so n. Châm các huy t t i ch như trên.

Huy n chung. Trong y h c và thú y h c. L chí t hay L gây ch t (A. nh t là nhi m khu n. Khi t n thương lan r ng t i các trung tâm th c v t. LI U lư ng ñư c ch ñ nh cho m t lo i thu c hay hoá ch t dùng cho ngư i. ño n ñ t s ng c trên ñ t c th năm. thư ng dùng: L cho phép ñư c s d ng h ng ngày. Có thê dùng bài: ñương quy 8 g. Dũng tuy n. To n trúc. c ng cơ và gi m v n ñ ng cơ. thêm xương b 12 g. L t i ña là gi i h n cao nh t c a thu c ñư c phép s d ng. LI T T CHI li t các cơ c b n chi (hai chân. x y ra mu n nên thư ng g p ngư i l n tu i. x y ra khi t n thương cao c a tu s ng. huy t nuôi dư ng n a ngư i kém. kh i u. Dương lăng tuy n. Có th tính theo tu i hay theo kh i lư ng cơ th s ng. n u nói khó l y huy t Liên tuy n. nhi u b nh khác cũng có th gây nh ng tri u ch ng tương t t o thành h i ch ng Pakinxơn: viêm não. L thu c thư ng ñư c hi u là lư ng thu c hay ch t khác c n ñưa vào cơ th h ng ngày ñ ñ t ñư c m t hi u qu nh t ñ nh. n u nói khó. n u ñái a không t ch . b nh Parkinxơn). thư ng ñư c tính theo di n tích cây tr ng). vv. y h c và c thú y h c. C ng cơ do tăng trương l c. l y huy t ð a thương. b nh do bác sĩ ngư i Anh Pakinxơn (J. h nh hoa 4 g. Bên c nh b nh pakinxơn. Bát tà. gây ra t n thương các nhân xám trung ương n n s . sơn thù 12 g. Gi m v n ñ ng cơ ñ c bi t rõ m t. t o nên m t v ñ ñ n. thêm th c ñ a 12 g. thư ng là di ch ng c a trúng phong. làm cho các c ñ ng tr nên ch m ch p và gi t c c b thành t ng n c. ñ c bi t nh t là t n thương li m ñen. Xt. Parkinson) mô t năm 1817. Bát phong. Run xu t hi n ñ u chi lúc ngh và gi m khi ho t ñ ng. LI T RUNG (tk. Hoàng khiêu. theo nh ng căn c khoa h c ñã bi t. ngư i tr tu i hơn cũng v n có th b . B nh Pakinxơn ti n tri n ch m và thư ng gây t vong do các bi n ch ng. vv. n u li t m t. Bi u hi n: ngư i b nh b song th (nhìn m t v t thành hai hình). tai bi n m ch máu não. Lethal dose. viêm nhi m. Kiên ngung. lư ng m t hóa ch t (do FAO và OMS quy ñ nh) mà trong c ñ i ngư i hay súc v t có th dùng ñư c. Các d u hi u ñ c trưng c a b nh: run. ti p t c ch a cao huy t áp. Phong th . H p c c. do khí tr . Li t. tuy nhiên. Trong b o v th c v t. ph n LI T V N NHÃN tình tr ng li t m t vài cơ ho c t t c cơ v n ñ ng nhãn c u do ch n thương. Th tam lí. vi n chí 12 g.khi qua cơn nguy k ch ban ñ u. n u huy t áp không cao cho thêm hoàng kì 12 g. Thông lí. m t s trư ng h p còn có th gi i quy t b ng ph u thu t ñ nh v th n kinh (ñưa chính xác m t ñi n c c vào ñ phá hu vùng thương t n). ð ng t liêu. L ñ c là lư ng có tác d ng gây trúng ñ c. b nh có th có nh ng r i lo n th c v t. huy t kinh m ch. trong ñó s m nh t là ch y nư c dãi. Dương trì. Y h c c truy n g i LNN là thiên khô. nh c qu 4 g ngũ v t 4 g. Túc tam lí. không sinh khí. nhi m ñ c. ði u tr b ng các thu c LR. B nh căn hi n nay chưa rõ. mà không có nguy hi m ñ n s c kho . LD): lư ng thu c ñ c gây ch t LD50 là lư ng ch t có ñ c . Phân bi t: LVN ngoài (li t các cơ tr c. súc v t hay cây tr ng. xuyên khung 4 g. cơ chéo và cơ nâng mi trên) và LVN trong ( li t cơ tròn ñ ng t và cơ th mi). m t b h n ch v n ñ ng và lác. B nh m n tính tu n ti n c a h th n kinh. ng ñ c cacbon oxit. Châm c u: các huy t bên li t như Khúc trì. Á môn. hai tay). Không nên nh m L dùng thu c v i hàm lư ng (hay n ng ñ ) thu c nguyên ch t trong m t dung d ch hay m t ch t ph m (thu c b o v th c v t. Giáp xa. vv.

10-4 C/kg. 1 rem = 1 rad. ño b ng tác d ng ion hoá c a b c x trong không khí. hocmon thuỳ sau tuy n yên c m máu. các hocmon c n giáp. thyroxin ñi u tr b nh cư ng tuy n giáp). nhóm steroit g m các hocmon c a thư ng th n. hocmon c a cơ quan sinh d c (progesteron. IR = 2. hai ngày tiêm m t l n. 2) Li u h p th : năng lư ng b c x mà m t ñơn v kh i lư ng c a v t th b chi u x h p th ñư c. vd. các hocmon dùng làm thu c ñi u tr ñư c máu v n chuy n ñ n cơ quan nh n. bôi trên da. (xt. ñơn v ño trong h SI là C/kg. estrogen t ng h p (estradid.57976. Ngư i b nh ph i . xoa). thư ng cách m t. s kích thích hay c ch s phát tri n và ho t ñ ng c a cơ quan ñó và có hi u qu ch a b nh. ðôi khi cũng dùng LPI ñ ñi u tr ñái tháo ñư ng tip II trong trư ng h p b m t cân b ng do stress (b nh nhi m khu n. lư ng b c x mà v t th nh n ñư c. u ng. 3) Li u tương ñương: ñ i lư ng ñ c trưng cho tác d ng tương ñương c a các lo i b c x khác nhau lên cơ th ngư i v m t sinh lí. ð ñ c) LI U B C X ñ i lư ng bi u th m c ñ tác d ng c a b c x ñ i v i v t th vào con ngư i. các hocmon tuy n tu như insulin ñi u tr b nh ñái tháo ñư ng. cho hít vào). LI U LƯ NG H C trong lĩnh v c v t lí h t nhân ng d ng. 1 Gy = 1 J/kg.). Trong LHH thư ng s d ng 3 nhóm hocmon: nhóm phenol (andrenalin có tác d ng nâng huy t áp ñ ng m ch. kích thích r ng tr ng. Khi ñư c ñưa vào cơ th (tiêm. M i l n ch p X quang. estriol. ñơn v ngoài h là rad. Q (Q là h s hi u qu sinh lí. ðơn v ño là rem (vi t t t t ti ng Anh – rad equivalent man). vv.gây ch t 50% s súc v t ñư c thí nghi m trong m t th i gian nh t ñ nh (cho u ng. tiêm. 1 rad = 10-2 Gy. ñ c trưng cho t ng lo i b c x ). m t ñ t 10 ñ n 15 l n. ð i v i b c x gamma và tia X. nghiên c u vi c ño lư ng các li u b c x và xác ñ nh các bi n pháp b o ñ m an toàn cho nh ng ngư i làm vi c v i ngu n b c x ho c ch t phóng x . co c ng t cung. LI U PHÁP HOCMON ch a b nh b ng hocmon. ð ñ c. Li u vài ch c rem b t ñ u gây nguy hi m cho con ngư i. Trong th c ti n. vv. Phân bi t: 1) Li u chi u x .) tăng cư ng ch c năng bu ng tr ng. xông. có tác d ng như m t phương pháp ph i h p ñ ñi u tr các b nh da d ng. LPHBT ñư c dùng trong chuyên khoa da li u và là m t phương pháp ñi u tr b ng “s c” vi th (microchoc). ðơn v ño trong h SI là Gray (Gy). các corticoid. testosteron). nhóm protein g m hocmon c a tuy n yên có tác d ng ñ ng hoá. ngư i ta nh n li u b c x tương ñương kho ng 1 rem. LI U ð C (cg. LI U PHÁP HUY T B N THÂN phương pháp ñi u tr b ng cách dùng bơm tiêm và kim s ch l y 5 – 10 ml máu tĩnh m ch tay b nh nhân tiêm vào mông cho chính b nh nhân ñó. Dùng insulin quá li u có th gây tai bi n h glucôzơ huy t và d n ñ n t vong. Có th dùng hocmon t nhiên ho c hocmon t ng h p (nhân t o). khi c n ph u thu t. LI U PHÁP INSULIN phương pháp dùng insulin ñ ñi u tr b nh ñái tháo ñư ng có xeton trong nư c ti u. ñ ñ c) x. ñơn v ngoài h là Rơnghen (R). tính ñ c c a m t ch t thư ng ñư c bi u hi n b ng D50.

Hoa ðà (ñ i Hán) l p ra phép “ngũ c m hí” ñ luy n thân th và các xoa bóp ch a b nh. Yoga. có tác d ng t i ch và cũng có th ñư c h p thu vào cơ th . th d c nh p ñi u. xoa bóp. D a trên tình hình b nh t t. luy n t p ngoài tr i. ñi u ch nh các ph n ng b nh lí c a h th ng mi n d ch (b nh d ng). ghép tu xương. nhi t. cu c s ng quá tĩnh t i. xây d ng thành m t nhu c u c a cu c s ng h ng ngày. Có r t nhi u phương pháp luy n t p: luy n t p tay không. ph i dành th i gian thu n ti n trong ngày. vv. kiên trì luy n t p trong m i hoàn c nh. LPVL có t r t xa xưa.). ñau lưng). Hippôcrat (Hippocrate) ñã vi t v phương pháp ch a b nh b ng ánh n ng M t tr i. Vi t Nam. hô h p. Phái Yoga ñã sáng l p 840 cách luy n t p còn lưu hành ñ n ngày nay. ch a b nh. vv.vv. khí h u. chuyên ngành khoa h c kĩ thu t nghiên c u và th c hi n các bi n pháp b o v và nâng cao s c kho b ng các y u t v t lí t nhiên và nhân t o (nư c. H i Thư ng Lãn Ông (Lê H u Trác. kinh V ðà (1800 tCn) ñã chép các phép th c hành trong các bu i l . ánh sáng. nư c.LPVL ñư c ph bi n và s d ng r ng rãi trong các cơ s y t hi n ñ i và trong nhân dân như nh ng phương pháp phòng b nh. LI U PHÁP MI N D CH phương pháp ñi u tr nh m làm thay ñ i các y u t ñ kháng t nhiên c a cơ th : tăng cư ng ph n ng ch ng l i m t kháng nguyên m t cách th ñ ng b ng cách tiêm huy t thanh mi n d ch (mi n d ch th ñ ng). c n có ch ñ ăn u ng và sinh ho t h ng ngày cho thích h p v i tình hình s c kho . th k 18) ñã vi t t p “V sinh y u quy t di n ca”. Trong dân gian cũng như trong các tư li u y h c c a phương ðông. tim m ch. ch a b nh. khí công. dùng ít thu c ho c không dùng thu c và ñem l i nhi u k t qu tích c c (ph c . dưói nư c (bơi l i. võ th d c (các bài quy n).ñư c hư ng d n v ch ñ ăn. rèn luy n th d c. vv. thanh g . LI U PHÁP V T LÍ (tk. h n h p sương s th m sau vào ñư ng th . có d ng c (qu t . ho c m t cách ch ñ ng b ng văcxin kích thích t o ra các kháng th . xe ñ p. xoa bóp. phương Tây. ngư i t p s t mình luy n t p t i phòng ph c h i ch c năng các cơ s y t . ñi n. vv.). nð . v t lí ch a b nh). hu b các ph n ng ñ kháng c ch mi n d ch ñ làm cho cơ th ch p nh n m t m nh ghép hay m t cơ quan ghép. ð b n thân có th ñi u ch nh k p th i li u lư ng insulin. LI U PHÁP V N ð NG phương pháp d phòng. d phòng các bi n ch ng có nguy cơ x y ra do thi u v n ñ ng (sau ñ . ch ñ lao ñ ng và cách dùng thu c cũng như cách phát hi n và x trí h glucozơ huy t. g y. th d c v n ñ ng. Hêrêñôt (Hérédote) ñã vi t v tác d ng c a ánh sáng. th d c ngh thu t. T i Trung Qu c. t i các câu l c b th d c. sau m viêm ru t th a. giúp cơ th ph c h i các ch c năng b gi m hay b m t do b b nh (xương – kh p. Ngày nay. LI U PHÁP KHÍ DUNG phương pháp dùng m t s thu c dư i d ng h n h p sương (các phân t ch t r n ho c ch t l ng r t nh l n trong không khí ho c m t ch t khí) ñưa vào ñư ng th (hít vào) ñ phòng và ñi u tr m t s b nh ñư ng th . Hoàng ðôn Hoà (th k 16) ñã gi i thi u phương pháp dư ng sinh. tăng cư ng các ph n ng mi n d ch không ñ c hi u b ng BCG. d a trên yêu c u làm cho cơ th v n ñ ng ch ñ ng là chính (th ñ ng trong m t s trư ng h p). ph c h i ch c năng. th n kinh. th y thu c s quy ñ nh các phương pháp luy n t p thích h p cho m i ngư i. Lão T ñã nói v các phương pháp hô h p th d c. Khi ñư c hít vào. ho c t i gia ñình.). gamma – globulin. s c kho .). Tu Tĩnh (th k 14) ñã gi i thi u phương pháp “ luy n hình” ñ b o v s c kho .

c ch các kích thích b nh lí gây ñau. th c hi n v i b bàn tay (làm mông và t chi). ch ng phù ngo i vi. F. n u thi u s gây ra b nh thi u vitamin. Kĩ thu t v b ng lòng bàn tay khum l i. cơ b co c ng. gi m xơ c ng cơ. th c hi n b ng ñ u ngón tay khi b m t rung nh . 5) D n. làm giãn cơ. m t ph n tri u ho c loãng hơn n a) tuỳ theo ñơn thu c c a th y thu c. Ch ñ nh c a xoa bóp: teo cơ. dính cơ. c ch nh ng kích thích hưng ph n khác quá m nh. phù n sau ch n thương. b ng c bàn tay khi b m t rung l n. t o sung huy t m nh và sâu. tăng bài ti t các ch t ñ c ñ ng (axit lacitc. vv. vv. Do th y thu c ngư i ð c Hanêman (C. giúp gi i tr các ch t ñ c còn l i trong cơ (axit lactic). làm tan các t ch c s o dính. kích thích co bóp các cơ. vd. 4) V . LI U PHÁP VITAMIN phương pháp dùng vitamin ñ ñi u tr b nh. 6) Rung.h i s c kho tu i. l y ñ c gi i ñ c). nh c ñ u. 2) Bóp. ð ng tác xoa theo hư ng c a máu tr v tim. gi m ph n x ñau t i ch . cơ b xơ hoá. làm tan các máu t . ð ng tác bóp ñư c th c hi n b ng m t hay hai tay. tăng nhi t ñ da. gi i quy t tình tr ng ñau c ng cơ. dinh dư ng da. gây sung huy t ñ ng m ch làm da ñ h ng. t t nh t là dùng máy xoa bóp. nhưng dù ch v i nh ng lư ng nh cũng r t c n thi t cho s sinh trư ng và duy trì s cân b ng sinh lí c a ñ i s ng. các câu l c b ngoài tr i. vv. H ng ngày có th xoa bóp gi i h n hai ñ ng tác xoa và bóp. h n ch v n ñ ng kh p. da khô teo thi u c m giác và dinh dư ng. Hahnemann) ñưa ra vào kho ng 1820. ñau c ng c ). ch ng khô da. ch a a ch y b ng phan t di p ho c natri sunfat (hai lo i thu c nhu n tràng và t y). ph i ñi u tr b ng LPV. tác ñ ng gi ng như v . vv. bóp theo hư ng th cơ ñi. t máu sau sung huy t. cơ và các mô dư i da.). S. hương nhu. Có 6 ñ ng tác chính: 1) Xoa. vv. giúp máu tr v tim t t hơn (tr phù n trong suy tim). tăng dinh dư ng da. Xoa bóp có tác d ng: giúp lưu thông máu và b ch huy t v tim. teo cơ. thu c dùng ph i ñư c pha ch r t loãng (m t ph n v n. táo bón. Có th tăng tác d ng xoa bóp n u dùng thêm m t s hương li u (d u ch i. lòng bàn tay dính ch t ch bóp. b i li t. ð ng tác day ñư c th c hi n b ng m t ho c nhi u ngón tay. m t ng do suy như c th n kinh).) . dùng ñ u ngón tay c a m t. 3) Day. lan truy n kích thích ñ n th n kinh trung ương. kéo dài tu i th ngư i cao LI U PHÁP VI LƯ NG ð NG CĂN d a trên hai nguyên t c: dùng thu c có tính ch t gây ra ngư i bình thư ng các tri u ch ng c a b nh ñang mu n ch a (ñ ng căn b nh. LI U PHÁP XOA BÓP phương pháp ch a b nh b ng xoa bóp. kích thích tăng dinh dư ng. gan bàn tay ph i th t sát da và các kh i b p th t. Vitamin có trong m t s ch t dinh dư ng v i m t hàm lư ng r t nh và không ñư c x p vào m t lo i th c ph m chính nào. kích thích các ñ u cùng th n kinh da. an th n. vv. gi m co th t b nh lí (tr táo bón). ho c v i bàn tay n m l i hay các ngón xoè ra (làm lưng). Vitamin ph i do th c ăn cung c p cho cơ th . ña s thu c là dư c li u tươi có s n ñ a phương. Có th ph i h p v i b m huy t. hai hay ba ngón b m vào da. tác ñ ng m nh trên các ño n cùng th n kinh. ngón dính vào da và di ñ ng trên các kh p sâu. tuy n vú không thông. có tác d ng gi ng v . s o c ng dính ñau. tăng dinh dư ng các t ch c sâu.) các nhà ñi u dư ng. làm d ch u hơn (nh c ñ u. nh c m i. teo cơ. vào các huy t hay ñi m ñau. ho c b ng ñ u ngón tay qu t l i (trên các ñư ng ñi c a dây th n kinh). m t ng do suy như c th n kinh. tác ñ ng ch y u lên các cơ. ñau cơ (ñau lưng.

X y ra trong các trư ng h p nhu c u oxi và các ch t năng lư ng thay ñ i (lúc ngh nhu c u th p. ð i v i ngư i trên 40 tu i. LD v i ñ v t. vv. vv. say rư u tri n miên. Lo n dâm). gi m ho c m t c m giác m t vùng thân th . LO N NH P TIM d u hi u di n t các bi n ñ i c a nh p tim bình thư ng: v t n s nhanh hơn 100 l n/phút. m t. 3)LT tr m c m gây . khi có t n thương c a m t m ch máu ti p t tương ng. LO N TH N m t tr ng thái tâm th n b nh lí n ng ñ n m c gây tr ng i cho ho t ñ ng c a ý th c. vv. Vd. LD tiên phát trong m t s b nh di truy n b m sinh. dâm ñ ng gi i. nóng. cư ng ñ co bóp lúc m nh lúc y u. kho ng cách gi a hai l n tim ñ p không ñ u (lúc ng n lúc dài). ch m hơn 60 l n/phút. LO N DƯ NG r i lo n trong nuôi dư ng m t cơ quan hay m t b ph n cơ th . 2) LT ti n lão xu t hi n nh ng ngư i t 45 ñ n 65 tu i và bao g m nhi u tr ng thái b nh lí khác nhau như m t trí. kh p ñ nh n bi t v trí c a t ng ño n chi ho c toàn thân trong không gian).) và có nhi u nh hư ng tiêu c c v m t xã h i. não. n u nhu c u tăng như khi lao ñ ng c s c. nh t th i. vd. vv. cho s ti p xúc v i th c t i và cho s ñáp ng v i các nhu c u cu c s ng. Trong r i lo n c m giác sâu (c m giác cơ. c c b . vd. gây các r i lo n phát tri n hình thái c a h xương – cơ và nhi u cơ quan khác như gan. Trong r i lo n c m giác nông (nh n th c ñau. lo n dâm (x. His)] làm cho tim ñ p nhanh (trên 100 l n/phút) ho c ch m (dư i 50 l n/phút) trong các b nh h p van hai lá. LD có th th phát. b nh nhân không nh n th c ñư c sơ ñ cơ th ho c hình kh i c a ñ v t. xương. …nh p tim nhanh có th lên ñ n 150 l n/phút. trong ñó s tho mãn tình d c ch ñ t ñư c b ng cách không t nhiên ho c dùng thêm các ch t kích thích. Có th r i lo n chung ho c riêng m t trong hai c m giác sâu và nông. vv.). teo h n n a ngư i trong nh i máu hay ch y máu não. làm cho ñương s tìm khoái c m trong giao h p m t cách không bình thư ng (kê dâm. thư ng là nh ng b nh h th ng n ng. teo da trong m t s o nh .). l nh. v a xơ ñ ng m ch vành. th dâm. LNT ch thoáng qua. nh t là các b nh tim. hai bên hay m t bên (m t c m giác v i nhi t. v i t thi. thi u s giáo d c thích h p và ch u nh hư ng x u c a môi trư ng. maladie de hurler) hay ña LD mô liên k t (ch t colagen). o giác. s vào c c than h ng không bi t ñau như b nh tabet).LO N C M GI C r i lo n trong phân bi t c m giác. LO N D C các r i lo n ho t ñ ng tình d c. LD gây nhi u tác h i nghiêm tr ng ñ n s c kho c a ñương s và các ñ i tư ng (b nh lây truy n qua ñư ng tình d c. lách. có khi phát sinh do thi u s ki m ch c a ý chí. tr m c m. b nh huyêclơ (Ph. tr tu i. LO N DÂM ho t ñ ng tình d c b nh ho n do nhi u nguyên nhân ph c t p. lo n năng hay thương t n c a mô nút và các ñư ng truy n trong cơ tim [bó Hip. ngư i kho m nh. LD có th xu t hi n t ng chu kì hay thư ng xuyên trong m t s b nh nhân tâm th n. hi p dâm. nh p tim kho ng 60 – 90 l n/phút. hoang tư ng. b nh Bazơñô (Basedow). h i ch ng suy gi m mi n d ch m c ph i. vv. m t xúc c m m nh. có th tăng. không ñáng ng i. giao h p v i ngư i già. vv. c n theo dõi kĩ và tìm nguyên nhân. ch y u là nhân t tâm th n. theo tên c a nhà gi i ph u h c ð c Hit (W. vv. Thư ng hay g p các lo i: 1) LT do rư u (do u ng nhi u rư u ho c u ng rư u lâu ngày) bao g m nhi u tr ng thái b nh lí khác nhau như s ng run m t trí.

B nh LT c a m t ngư i có th kh c ph c ñư c nh mang kính v i m t kính có d ng m t ph n hình tr ho c b ng kính ti p xúc có d ng thích h p. nói gi ng mũi. vv. Ch p X quang: hình xương sáng hơn bình thư ng. các tr ng thái ám nh. Tri u ch ng c a b nh r t ña d ng và ph c h i ñư c. v n ñ ng khó khăn. vv. nói ng ng. ý tư ng t ti. LO N V N NGÔN tình tr ng phát ngôn t ng t . tăng huy t áp. vv. LO N TH N KINH TI N LÃO x.các tri u ch ng như khí s c gi m. lo âu. t t khúc x c a m t mà qua h th ng quang h c c a m t m t v t s có hình nh bi n d ng và thay ñ i khi di chuy n v t ñó qua nh ng v trí khác nhau. D u hi u: ñau c t s ng lưng. vv. LO N TH N KINH CH C NĂNG nhóm b nh có nh ng bi u hi n r i lo n ho t ñ ng th n kinh nhưng không phát hi n ñư c b t kì t n thương th c th nào và không nh hư ng t i nhân cách ngư i b nh. istêri. s méo hình do h th ng quang h c gây ra. nói b t vào nhau. ng tu xương r ng. ch b r i lo n. Nguyên nhân c a LT là do chùm sáng nghiêng m t góc l n so v i tr c chính c a h . nh ng trư ng h p n ng có th ñưa ñ n hành vi t sát. giác m c hình chóp. s hãi. B nh nhân có ý th c v tính ch t b nh lí c a các tri u ch ng. Nh ng r i lo n này do nh ng nguyên nhân tâm lí gây ra bu n phi n. Còn có th là h u qu c a các xung ñ t tâm lí không ñư c gi i thoát t r t lâu trong cu c ñ i. m t ng . canxi phôtphát. bi u hi n b ng nh ng tri u ch ng cơ th như nh c ñ u. t bu c t i. (y).) nhưng cũng có khi so th thu tinh (l ch th thu tinh). nhưng không lo i b ñư c các tình tr ng b nh ho n tác ñ ng t i cu c s ng c a mình. trên ñó l ng ñ ng m t ph c h p mu i canxi cacbonat. cơn hen suy n. Lo n th n. LT tr m c m là m t tr ng thái c p c u. d gãy. LO N TH 1. vv. C n ñi khám m t và theo ch d n c a th y thu c ñ ch n lo i kính thích h p. các tr ng thái lo s . Nguyên nhân c a LT ch y u là do s thay ñ i b t thư ng giác m c (s o m trên giác m c. ho c do s ñ i x ng tr c c a nh ng m t khúc x c a h quang b vi ph m. LT làm cho nh c a v t b nhoè vì nh c a m t ñi m có d ng m t elip không rõ nét. v n làm ch ñư c hành vi cũng như quan h ñ i x . ði u tr b ng bi n pháp tâm lí ñơn thu n hay k t h p v i dùng thu c. ch t xương b loãng. th t lưng. LO N TH N KINH TR N C M x. Hi n nay. b t to i. v n ñ ng ch m ch p. …do t n thương cơ quan phát âm. ñư c x p vào nhóm LTKCN có các b nh thư ng g p nh t: suy như c th n kinh. các th xương hi n rõ. Lo n th n. theo t ng l p ch ng song song lên nhau. loét d dày. ph i ñưa ñ n b nh vi n ngay. m t thích thú trong cu c s ng. bu n r u. Nguyên nhân: r i lo n chuy n hoá protein làm cho vi c cung c p và h p thu protein b thi u h t do tu i . (lí). 2. LOÃNG XƯƠNG xương g m hai thành ph n c u t o: m t khung protein h u cơ (colagen). cơn co th t ñ i tràng. lo l ng. r i lo n gi c ng . r i lo n cơ th tâm sinh hay tâm th ) là nh ng r i lo n r t ph bi n. nói khó. LTKCN x y ra do s quá căng th ng c a quá trình hưng ph n hay c ch ho c s thay ñ i quá nhanh gi a hai quá trình ñó. xương b bi n d ng. r i lo n tiêu hoá. LX x y ra do khung protein b hu thưa làm cho ph c h p khoáng không ñ n n ñ l ng ñ ng. 4) R i lo n thân th – tâm th n (cg.

B t ñ u t m t ñi m niêm m c và h niêm m c b phá hu . th c qu n. c ng. vv). có L c p. Ph i m ngay khi x y ra m t trong ba bi n ch ng trên. ñau c n cào. nh ng b nh nhân do b nh t t n m lâu b t ñ ng. ñau qu n. ph i h p v i nâng cao s c kho . có kích thư c t vài milimet ñ n trên dư i m t centimet. r i t h t không c n dùng thu c. b dày. s r n. ñau tr nên liên t c. khoét sâu vào tuy n tu . ch y máu. L m n. thành chai. b cao. Sau ñ t ñau. Ch a b nh theo nguyên nhân. sinh ho t. b ng c ng như g . Theo tính ch t ti n tri m. quy ñ nh ch t ch ch ñ lao ñ ng. b nh nhân có th s cho ñó là hi u qu c a thu c. h t tiêu. cơm n u nát. v i b v t loét m m m i. ch ñ ăn u ng (không ăn các th c ăn chua như dưa chua. vv. n u ch a không có k t qu . Vi c phát hi n vi khu n Helicobacter pylori gây b nh ñang làm thay ñ i quan ni m và cách ch a b nh LDD – TT. hình nh trên phim Xquang. ñ c bi t vào tuy n tu . LOÉT DINH DƯ NG. xơ c ng. suy mòn. tá tràng. Sau ñ t ñau. có th ăn cơm n p. Sau nhi u năm. vv. LOÉT D DÀY – TÁ TRÀNG ph bi n là loét khu trú ph n dư i c a d dày và ph n ñ u hành tá tràng (nh ng ph n ti p xúc v i axit d ch v ). cà mu i. th ng v t loét (ñau ñ t ng t như dao ñâm. có L d dày. m t ng . Thông thư ng ñau kéo dài m t ñ t 2 – 3 tu n. không ăn các lo i gia v như t cay. phát ñi phát . t o c m giác ñau khi ñói. dùng các thu c gi m ñ axit d ch v . ði u tr : c n ph u thu t k p th i. lâu lành. hình nh trên phim Xquang có th bi n m t. xúc c m quá m nh. viên ngh t m m t ong). dùng nhi u thu c lo i corticoides. LOÉT t n thương trên m t da hay niêm m c do m t quá trình b nh lý ho c sau khi b thương. Loét xu t hi n do các r i lo n dinh dư ng c c b gây ho i t da ho c niêm m c và các ph n m m t o thành nh ng loét m n tính lâu li n. vv. vv). niêm m c rúm ró do b co kéo xung quanh. u ng thu c mu i. có th làm d u b ng cách n m ngh . v i bi u hi n: v t loét to. D u hi u cơ b n: ñau x y ra sau b a ăn 1 – 2 gi (loét d dày). lan xuyên ra sau lưng. vì v y c n ph I chăm sóc ñ tránh L (x. ñau d d i hơn. túi th a Mecken [(theo tên c a nhà gi i ph u h c ð c Mecken (J F Mecken). c n ph i tìm nguyên nhân c a L và ch a c n th n ngay t ñ u. Theo v trí hay g p. LC làm bi n ñ i các tri u ch ng c a loét d dày thông thư ng. Nh ng t n thương da do ch n thương ho c do b nh lý các lo i có th ti n tri n thành L. gi m căng th ng tinh th n. Các y u t nh hư ng ñ n b nh: tăng ti t axit và căng th ng tâm th n. xơ gan). các ñ t ñau sít g n nhau hơn. có khi hơn. ñau vùng thư ng v . vào cu i ñ t n u dùng m t thu c m i và th y h t ñau. Ba bi n ch ng có th x y ra: ch y máu (th huy t. ð t ñau sau tr l i theo chu kỳ 2 – 3 tháng hay dài hơn tuỳ t ng b nh nhân. d d i hơn và xuyên ra sau lưng ăn kém. loét dinh dư ng). soi d dày v i ng soi s i m m. Các l p c a da ho c niêm m c b ho i t nóng. không hút thu c lá. ñi ngoài phân ñen). D gây bi n ch ng th ng. thu c lào. ung thư hoá v t loét (loét b cong nh ). ch n thương. Chưa rõ nguyên nhân.già. chư m nóng. mi ng n i. các b nh tiêu hoá (c t d dày. 3 – 4 g (loét tá tràng). nhưng sau vài năm v t loét ăn sâu xu ng l p cơ. LOÉT CHAI Loét d dày – hành tá tràng ti n tri n th I gian ñã lâu. u ng rư u vv. thư ng L ñi m tì. N u ch a n i khoa không có k t qu c n m theo ch ñ nh c a th y thu c. lo nghĩ. làm li n v t loét (m t ong. có th dính ch t vào các ph t ng bên c nh. Ch a b nh n i khoa là ch y u. các thu c d u ñau. ñái tháo ñư ng.

cách ñ nh quy ñ u m t kho ng dài ho c ng n tuỳ theo t ng b nh nhân. thay ñ I tư th . b nh khá ph bi n c a giác m c do vi khu n (nguy hi m nh t là vi khu n gây m xanh). L d n vào h khí qu n c a côn trùng. l ư i mao m ch và tĩnh m ch có tác d ng gi nhi t ñ thích h p cho s thu nh n nh ng c m giác. virút (virut Herpes) và n m. C n m ñ tái t o l ñái bình thư ng. X. th i chi n) ho c do m t nguyên nhân di truy n ng u nhiên. Thu c long ñ m. Ch a LDD: chăm sóc da và ph n m m ñ d phòng LDD. ch n thương trong lao ñ ng như ñ p lúa. ngư i LM là cơ quan kh u giác có c u t o ph c t p. dùng g i m m. Phương pháp ch a: m ñ khâu kín thành b ng. Khi ñ m ñ c quánh do có nhi u tơ huy t (fibrin). ði u tr b ng kháng sinh ñ c hi u ch ng tác nhân gây b nh. LOÉT GIÁC M C. b tr . r t. thông khoang mũi v i khoang mi ng. vv. L ðÁI L CH TH P. màu s c th m. L CHÂN RĂNG. M i ñ u là v t xư c nh . D phòng LDD: chăm sóc vùng da và ph n m m b tì ñè cho luôn khô và s ch s . nh n. Răng ñư c c ñ nh trong l răng nh túi m ng m ch. thu c Lð có tác d ng ch y u làm tiêu tơ huy t và làm cho ñ m loãng ra. xoa bóp vùng xung quanh ñ tăng cư ng dinh dư ng t i ch . tai n n. túi b c xung quanh chân răng trong xương hàm c a ñ ng v t có vú. làm ru t hay t ng lòi ra ngoài. phù n . do tr ng thái suy mòn toàn thân làm thi u dư ng vùng b loét. tu t lúa).l i. h thành b ng b m sinh em bé mà b ho c m . côn trùng trư ng thành. thư ng có t ng cơn. xâm nh p vào giác m c qua v t thương (do b i. d v t. sulfamid. R i lo n dinh dư ng có th do tu n hoàn nuôi dư ng vùng ñó b gi m sút. cho phép răng dao ñ ng r t nh so v i hàm trong khi nhai. g m: niêm m c… l p ñ m nhi u noron th n kinh. n m hai bên cơ th . dùng các chi t xu t t ngh và rau má. chân ñ u. u trùng và nh ng có s thay ñ i v v trí c a các LT. Các s i b n l i c a màng bao chân răng bám vào c xương răng và xương hàm. vv). argyrol 10%. Phòng b nh l y b i. LGM có th d n t i mù loà.làm cho vi c kh c ñ m ñư c d dàng b ng cách dùng thu c LD. . Nguyên nhân: v t thương h c a thành b ng: v t m thành b ng b nhi m khu n và toác r ng ta. d d ng b m sinh c a ni u ñ o nam: l ñái (mi ng sáo ni u ñ o) thông ra m t dư i dương v t. LONG ð M. t n thương h c a thành b ng. L TH 1. d v t m t cách vô khu n t i tuy n y t cơ s . ho c c hai b nhi m ñ c lúc thai nghén (các ch t di t c hay phát quang dùng trong th i bình. L MŨI. n u loét r ng. Da và ph n m m xung quanh các loét cũng có các tri u ch ng bi u hi n r i lo n dinh dư ng như da teo. Cá ch có LM ngoài. ph I ghép da. ho c do t n thương b nh lý th n kinh phân b khu v c ñó. vv. vv. LT n m phía sau ñ t ng c th hai. tr thành LGM và có th d n t i th ng nhãn c u. tra thu c sát khu n (thu c ñ 2%. có ngu n g c t mang bao xương c a xương hàm và ch t xi măng bao b c chân răng. thu c kháng sinh. túi hơi ñ kê lót. LÌ RU T. th ba và phía trư c c a tám ñ t b ng. ðôi l c a khoang mũi thông ra ngoài ñ ng v t có xương s ng.

kiên trì. u n ngư i. m u l i r t nh . ho t ñ ng c a m t s t bào (tinh trùng. hi n tư ng b nh lý: m t ño n ru t chui vào trong lòng c a m t ño n ru t k ti p t o nên m t nút ru t. lông siêu (lông mi m c siêu v o. ch n m phía trái cơ th . M t h t). b i. ð phòng : ch a m t h t s m. b nh s kéo dài. ng d n tinh. L TUY N. Các bó cơ ru t co bóp nh p nhàng. bi n ch ng c a b nh m t h t. vv). kho m nh. X y ra tr ñang bú. b b m. chính xác ñ tránh các bi n ñ i ñ t ng t c a môi trư ng trong LÂ và tránh nhi m khu n x y ra môi trư ng nhi t ñ i. c u trúc protein có d ng s i tóc làm c u n i trong hi n tư ng ti p h p gi a t bào vi khu n cho và vi khu n nh n. còn th y ri m hút g m nhi u v LN. hình ngón thành trong ru t non. LÂ ph c t p và LÂ hi n ñ i. tình tr ng các tuy n trong ng t cung phát tri n lan tràn ra ngoài. LÔNG CHUY N (lông rung. S d ng LÂ ñòi h i k thu t t m . ñ t thu c qu bông có t m thu c vào âm ñ o. 3. có mùi hôi (khí hư). Nguyên nhân: r i lo n v n ñ ng c a ru t m t khúc ru t không ñư c c ñ nh vào thành b ng: kh i u ru t. loét giác m c. Tri u ch ng: xu t ti t nhi u ch t nh y ñ c. d gây màng máu (màng máu cơ gi i). xâm l n bi u mô ph m t ngoài c a môi trư c hay môi sau c t cung. làm t c ru t: x y ra ru t non. vòi tr ng) có ch c năng hư ng d n s v n chuy n. C u trúc hình lông trên b m t m t s t bào bi u mô (niêm m c hô h p. Là t n thương lành tính nhưng n u không ñi u tr . D u hi u: bé ñau b ng ñ t ng t. khóc thét. các v LN này ñã làm tăng thêm m t c p n a b m t h p thu c a ru t LÔNG SINH D C. M i m t LN ñ u chưa du i l p bi u mô m t m ng lư i m ch máu và m ch dư ng tr p. nhi t ñi n). noãn) ho c lo i th i các ch t ho c d v t không c n thi t ho c có h i (ch t nh y. L NG P thi t b y t có hình dáng như chi c l ng úp b ng ch t d o. L NG RU T C P. không ch u bú. thành nhi u hàng và u n vào phía nhãn c u). nh t là k t m c c ng ñ s n mi b dày lên. u n cong và qu p vào phía nhãn c u. thông thư ng ch ru t non thông vào ru t già. kho ng 4 – 9 tháng tu i. bên trong có ôxy. L thông ra ngoài c a khoang mang nòng n c c a ch nhái. ñ m thích h p. gây viêm nhi m m n tính âm ñ o và c t cung. LÔNG NHUNG.2. xu t hi n nôn: s b ng th y m t kh i . sau ñó hu các tuy n m c xâm l n ra ngoài b ng cách ñ t cháy (b ng hoá ch t. Có LÂ ñơn gi n. da m t nh t nh t. nhi m khu n và gây mù. Trên b m t các t bào bi u mô. bao g m: c p mi do s o co kéo trên k t m c s n mi. ði u tr b ng ph u thu t. lông ñ p) 1. sau n a gi l i khóc thét t ng cơn d d i. liên t c ñ y máu và dư ng tr p vào h tu n hoàn và luôn t o ra m t l c th m th u. d d ng ru t (túi th a Mecken). ch ng viêm nhi m (r a âm ñ o. Hư ng x lí. ñ y m nh phong trào thanh toán m t h t (x. nhi t ñ n ñ nh. V i s lư ng r t l n (hàng tri u). LQ luôn c sát vào giác m c. LN làm cho l p lót c a ru t có d ng mư t như nhung và làm tăng b m t h p thu c a ru t lên g p nhi u l n. vi khu n ñư ng hô h p) LÔNG QU M. Khe mang trư c c a cá s n thư ng ñã b thoái hoá. ñư c dùng ñ nuôi tr sơ sinh thi u tháng hay trong tình tr ng suy y u n ng. v t vã. khúc h i – manh tràng.

u ñau, di ñ ng, sau 12 – 24 gi , a ra máu. Thăm tr c tràng, rút ngón tay th y dính máu, mũi. Ch p Xquang b ng có th t ch t c n quang vào khung ñ i tràng, th y ch t c nơi l ng ru t. Là m t c p c u ngo i khoa, vì b nh tình ngày càng n ng, ngày th hai ru t b t ñ u b ho i t . ði u tr : các gi ñ u có th tháo l ng ru t b ng bơm hơi ho c ch t c n quang qua h u môn (cũng ñ ng th i ñ xác ñ nh ch n ñoán) v i k t qu t t; ñ mu n, ch l ng ru t dính, ph i m , t l t vong r t cao (trên 50%). Sau ñi u tr , b nh có th tái phát; sau 2 – 3 l n tái phát, b nh không m c tr l i n a. L T DA ð U. (cg. l t m ng da ñ u), da b bóc ra ñ n màng xương s do tai n n lao ñ ng (thư ng là tóc b cu n vào dây kéo, tr c quay chuy n ñ ng c a máy ho c công c cơ gi i) và ch n thương các lo i. Khi có tai n n x y ra, ph i tìm cách hãm máy, công c ; c t, g tóc b cu n; gi m nh da ñ u b l t, nh t là các ph n còn cu ng v i da, c n che ph xương s ; băng vô khu n c m máu; chuy n ngay ñ n cơ s ñi u tr ñ k p th I c u ch a và m t o hình l i ph n m m che ph h p s . D phòng: không ñ tóc dài loà xoà trong th i gian lao ñ ng trên máy; ph i v n tóc g n và ñ i mũ che kín tóc. L T XÁC. 1. L t theo chu kì l p v cúng cuticun ñ ng v t chân ñ t, ñ c bi t là côn trùng, giáp xác. M t s ch t c n thi t trong l p v cũ ñư c hoà tan và gi l i. Sau ñó l p v n t theo ñư ng d c ñ l ra bên trong m t l p v vuticun m i, m m. Trong th i gian LX, con v t hút khí và nư c vào cơ th và l n lên, nên khi l p v m i c ng l i thì kích thư c con v t l n nh t. LX tôm, cua, côn trùng do hocmon ecdyson ñi u khi n. 2. L t da theo chu kỳ c a l p bi u b ngoài bò sát (tr cá s u). R n l t toàn b cơ th , th n l n l t thành nhi u m nh nh . Qúa trình tương t cũng x y ra liên t c ñ ng v t có vú, k c ngư i dư i d ng l p v y r t nh c a bi u b b bong ra. L I TH HYPÔCRÁT. l i th trư c phù ñiêu Axklepiôt [Asklepios (cg. Esculap) tư ng th n c a ngành y] c a ngư i th y thu c khi t t nghi p ra trư ng và trư c khi hành ngh . Tác gi c a l I th là Hipp crat (Ph. Hippocrate – th y thu c Hi L p), thu t c a ngành y. N i dung: tôn tr ng danh d và truy n th ng c a ngành y; không làm các ñi u ñ i phong b i t c và trái ñ o lí xã h i ñương th i; không l y ti n quá công lao ñ ng b ra, ch a cho ngư i nghèo không l y ti n, không phân bi t ñ i x gi a ngư i gi u và ngư i nghèo; không ti t l các bí m t c a b nh nhân và gia ñình h ; tôn tr ng th y h c và truy n l i ngh cho các con th y… L I. ph n ti p theo c a huy t răng và n i v i xoang tu qua ng tu răng. G m l p niêm m c có bi u mô hình v y x p thành t ng dư i là mô liên k t, ch a các dây th n kinh, m ch b ch huy t và nhi u mao m ch máu, bao các xương hàm và ti p n i v i l p lót xoang mi ng. Màu h ng. Xt. L chân răng. L C DÂM. X. L c khí LƯ I N I BÀO TƯƠNG. h th ng túi th ng, có màng bao b c (các xoang) ch y xuyên qua bào tương c a m i t bào nhân chu n và có liên h v i màng nhân. LNBT tr i r ng và ch ñư c phát hi n nh kính hi n vi ñi n t . B m t c a LNBT tr i r ng và ch ñư c ph b ng các ribosom t o thành LNBT h t. Các protein do LNBT t ng h p có th xâm nh p vào xoang ñ v n chuy n ñ n nh ng ph n khác c a t bào ho c ñ ti t ra thông

qua b máy Gongi. LNBT không có ribosom (LNBT nhân) tham gia vào quá trình t ng h p lipit và các steroid. t bào cơ có d ng chuy n hoá c a LNBT (tư I t o cơ) X. b máy Gôngi: T bào.

T ñi n Y h c Vi t Nam – M c M
M CH MÁU LƯU THÔNG. s v n ñ ng hàng hoá trên các kênh lưu thông c a n n kinh t qu c dân. Toàn b n n kinh t qu c dân ñư c coi như m t cơ th s ng mà lưu thông là m ch máu. Trong n n kinh t ngày càng phát tri n, hàng hoá không ng ng ñưa ra th trư ng qua các kênh lưu thông ñ ñi vào lĩnh v c tiêu dùng. MMLT ch y ñ u và m nh t c là các kênh lưu thông ñư c thông su t, s có tác d ng thúc ñ y s n xu t và c i thi n ñ i s ng ngư c l i, ñ t MMLT t c là các kênh lưu thông b ách t c, s d n ñ n tình tr ng gián ño n quá trình tái s n xu t c a xã h i. M I DÂM. ki m ti n b ng các ki u quan h tình d c (ñ ng gi i tính, khác gi i tính, vv.), v i m c ñích ki m s ng do nghèo khó th t nghi p, ho c ñ tho mãn l i s ng buông th , sa ñ a. Là m t t n n xã h i ph c t p có nguy cơ làm lan tràn các b nh hoa li u, h i ch ng suy gi m mi n d ch m c ph i (AIDS) và các t n n xã h i khác (nghi n ma tuý, vv). C n kiên quy t ñ u tranh và bài tr . Các bi n pháp ñ t ng bư c kh ng ch t n n MD: xây d ng xã h i ti n b , lành m nh d a theo m t chi n lư c con ngư i thích h p; ñ y m nh giáo d c thanh niên có l I s ng lành m nh, có hi u bi t v các b nh lây truy n qua ñư ng tình d c, có quan ni m ñúng ñ n v hôn nhân và gia ñình; phát tri n kinh t ñ nâng cao m c s ng c a toàn dân. M N TÍNH tình tr ng r i lo n b nh lý di n bi n ch m, lâu dài, cư ng ñ nh , có khi khó ch n ñoán, hay tái phát thành nh ng ñ t c p tính, thư ng ít gây khó ch u ho c ch u ñ ng ñư c ñ I v i ngư i b nh nhân d n d n sinh ra nhi u bi n ch ng r t khó ch a. Thư ng là h u qu ti p theo m t b nh c p tính không ñư c ñi u tr tri t ñ ho c là m t căn b nh b t ñ u nh , kín ñáo: không s t cao, s t nh ho c không s t, lúc ñau lúc không ñư c ñi u tr tri t ñ ho c là m t căn b nh b t ñ u nh , kín ñáo không ñư c ñi u tr ñúng. Các d u hi u thư ng kín ñáo: không s t cao, s t nh ho c không s t, lúc ñau lúc không; ngư i b nh v n ch u ñ ng ñư c, hàng ngày v n sinh ho t và làm vi c bình thư ng, vd. Trong viêm ph qu n MT; có th ho ít nhi u, kh c ñ m…. trong viêm kh p MT, kh p có lúc ñau, lúc không, bình thư ng v n v n ñ ng ñi l I ñư c, trong trư ng h p viêm ñ I tràng MT, phân khi t t khi x u, chán ăn, vv. B nh MT r t khó ñi u tr tri t ñ , thư ng ñ l I nhi u di ch ng, bi n ch ng nghiêm tr ng. Vd. Gan hoá trong viêm ph I m n tính. Ngoài dùng thu c ph c h I ch c năng có tác d ng quan tr ng trong ñi u tr . MANG M M B NH ngư i ho c sinh v t khác ñang mang vi khu n, virut, kí sinh trùng trong cơ th và ñang ti p t c th I chúng ra ngoài theo các ch t bài ti t. Có hai lo I chính: v t b b nh sau khi kh i b nh v lâm sàng nhưng v n còn ti p t c mang và ñào th I m m

b nh m t th I gian: ngư i ti p xúc v i m m b nh và nhi m ph I m m b nh nhưng b nh không phát hi n ra mà ch “th n”. MMB là ngu n lây truy n b nh nguy hi m vì v n ho t ñ ng và ti p xúc v i xung quanh. Khi xu t hi n m t m m b nh trong m t qu n th (vd. Viêm gan virut, l tr c khu n, nhi m khu n màng não c u, d ch t …), trong s ngư I ti p xúc v I b nh nhân, d có nh ng ngư i MMB. Trong các ngành ngh có ti p xúc r ng rãi v i công chúng, c n chú ý phát hi n ngư I MMB (giáo viên, ngư i nuôi d y tr , d ch v ăn u ng, c t tóc, thương nghi p vv). Trong chăn nuôi c n cách li v t MMB. MÀNG B ðÀO màng có nhi u s c t và m ch máu, g m ba ph n k t trư c ra sau: m ng m t, th mi và h c m c (m ch m c) MÀNG B NG (cg. Phúc m c), màng ph lên m t trong c a thành b ng và bao b c các t ng trong b ng, n i v i nhau b ng màng n i. Các b nh thư ng g p: viêm MB do nhi m vi khu n t ng r ng b th ng (d dày, ru t th a, vv), tràn máu, ung thư di căn t I; b nh khu trú MB (lao); tràn d ch gây c trư ng (trong xơ gan). MÀNG C NG x. xơ c ng MÀNG ðÁY. (tk màng n n) 1. l p keo m ng, n m ñáy l p bi u mô. bi u mô ñơn ch có m t l p t bào dư i cùng bám vào MD. Trong bào Baoman (Bowman) c a th n, MD là m t l p duy nh t ngăn cách gi a máu và ph n nư c l c. Huy t áp tăng trong ti u c u th n làm cho nư c và các ch t hoà tan (t protein) ñi qua MD vào trong bao Baoman. 2. Màng o, sinh ra do tác ñ ng qua l I gi a nhi u lo I liên bào (liên bào ph cũng như liên bào tuy n) v I t ch c liên k t vây quanh. MD không tách r I ñư c, nhưng v n có m t vai trò sinh h c, dùng làm ñi n trao ñ I gi a t bào và môi trư ng quanh t bào. ð c bi t trong ung thư h c, hình nh MD b xâm l n có m t giá tr r t l n trong ch n ñoán d ng ung thư. MÀNG GI (cg. gi m c), màng sinh ra do tơ huy t và t bào viêm ph trên m t niêm m c b viêm, song không có c u trúc c a nh ng màng thông thư ng. Hay g p trong viêm h ng thanh qu n, b ch h u và là m t d u hi u cho phép xác ñ nh b nh: màng thư ng có màu tr ng xám (ñ I l p v I màng màu ñ c a các lo I viêm h ng khác), bóc dính, d ch y máu, ch a r t nhi u tr c khu n b ch h u Loflo [theo tên c a Loflơ (F. Lofler), nhà vi khu n h c ð c]. C n ch n ñoán và ñi u tr s m MG trong b nh b ch h u ñ tránh nh ng tai bi n nguy hi m ch t ngư I như ng t th , viêm ph I, viêm cơ tim, vv. (x. B nh b ch h u). Cũng có th g p MG trong b nh viêm ru t non – ñ I tràng màng. MÀNG HO T TÍNH. Màng ph m t trong các kh p v n ñ ng và làm thành túi ch a d ch kh p, c u t o t mô liên k t có lư ng keo (colagen) tr ng và ti t d ch làm trơn kh p. Trên b m t MHD có nhi u mao m ch n I l , ti p xúc v I d ch kh p và ñóng vai trò c a màng l c các ch t th m t huy t tương vào kh p. Làm nhi m v nuôi dư ng, trao ñ I ch t và ti t d ch kh p t i kh p. MHD là nơi b t ñ u c a m t s b nh kh p (viêm kh p d ng th p, lao kh p, vv). Sinh thi t MHD giúp ch n ñoán s m m t s b nh kh p.

MÀNG M CH. Màng m t ñ ng v t có xương s ng, n m gi a màng c ng và màng võng. Có r t nhi u m ch máu và các s c t ñ h p thu và ch c ch n các tia sáng ph n l i sau khi ñã ñi qua màng c ng. phía trư c, MM có th mi và lòng ñen. MÀNG MÁU. 1. Tri u ch ng c a b nh m t h t trên giác m c, có th kèm theo h t ho c di ch ng c a h t. MM có giá tr ch n ñoán ngang v i h t và s o trên k t m c. 2. Bi n ch ng c a b nh m t h t do lông qu m c sát vào giác m c, v i nhi u tân m ch c c trên ho c c c c dư i giác m c nhưng không bao gi kèm theo h t ho c lõm h t trên giác m c MÀNG NÃO TU . Màng bao b c toàn b não (màng óc, màng não) và tu . B nh c a màng não tu , bi u hi n b ng h i ch ng màng não, trong ñó có d u hi u : s t, nh c ñ u, c ng gáy, nôn, vv. Khi xét nghi m, th y thành ph n c a nư c não tu thay ñ I tuỳ theo nguyên nhân (viêm màng não do vi khu n, virut, xu t huy t, u màng não, vv) MÀNG NGOÀI TIM (tk. ngo i tâm m c), màng b c qu tim g m có hai lá: lá thành hay l p màng ngoài và lá t ng ph tr c ti p lên qu tim, bình thư ng hai lá ép sát lên nhau t o ra m t kho ng o (ch nh n ra ñư c khi có tràn d ch gi a hai lá). MNT có tác d ng b o v cơ tim và gi cho tim tránh ñư c nh ng thay ñ I ñ t ng t v v trí trong l ng ng c khi di chuy n m nh. MÀNG NH Y. niêm m c bên trong c a m t s ñư ng ng thông v i bên ngoài như ng tiêu hoá, ñư ng hô h p ñ ng v t có xương s ng. G m l p bi u mô ngoài ti t các ch t nhày và l p mô liên k t trong. MÀNG NHĨ. Màng m ng, tròn, tr ng, ngăn tai ngoài và tai gi a: làm nhi m v truy n rung ñ ng t i tai gi a và tai trong MN có th b viêm, b th ng ho c rách do s c ép c a không khí (trong các quá trình n ), b d y, xơ hoá. Nh ng trư ng h p trên làm gi kh năng nghe. Viêm tai gi a c p tính tr em thư ng gây a ch y nhi m ñ c, c n ph I chích MN. MÀNG N I. n p g p c a màng b ng (phúc m c) ñi t d dày ñ n m t cơ quan khác trong b ng. Có : MN v – ñ I tràng (MN l n) ñi t b cong l n c a d dày ñ n ñ I tràng ngang và ñư c treo như m t t p d ph trư c các quai ru t; MN d dày – gan (MN nh ) ñi t các mép c a r n gan ñ n b cong nh c a d dày và b trên hành tá tràng ñ n dư I l môn v kho ng 2cm, trong có cu ng gan ( ng m t ch , ñ ng m ch gan, tĩnh m ch c a), MN v – ñ I tràng có ñ c tính th m hút và dính: khi có vi khu n ñ t nh p vào màng b ng, MN l n c tiêu hu vi khu n ñó ho c dính vào các quai ru t làm thành m t hàng rào cách li viêm, không cho viêm lan r ng, trong trư ng h p có l th ng m t t ng khác thành b ng; MN l n ñ n b t l th ng m t t ng ho c thành b ng; MN l n ñ n b t l th ng. Trong ngo I khoa, thư ng dùng MN l n ñ ñ m lên và c ng c ñư ng khâu ru t. MÀNG I. Màng phôi m t s ñ ng v t có xương s ng (bò sát, ñ ng v t có vú) và ñ ng v t không có xương s ng và ñ ng v t không có xương s ng. G m hai l p: màng trong MÔ, màng ngoài (màng thanh d ch). ñ ng v t có vú là màng ñ m, ñư c hình

thành t hai lá phôi gi a. bò sát, MÔ không có m ch d n; chim và ñ ng v t có vú có m ch máu phát tri n và các y u t cơ co rút. MÔ bao quanh phôi, trong xoang ch a d ch i b o v cho thai không b khô và các va ch m cơ h c. ngư i, MÔ là màng bào thai nhi, dính vào t cung, ch a nư c i. Khi s n ph chuy n d , t cung m r ng d n ra. Khi ñ , MÔ t v ho c ph i ch c MÔ ñ thai nhanh ra. Có th l y d ch i ñ th và ch n ñoán m t s b nh di truy n b t thư ng. D a vào quá trình hình thành MÔ hay không hình thành MÔ trong quá trình phát tri n phôi ñ chia ñ ng v t có xương s ng ra hai nhóm: ñ ng v t có MÔ (ñ ng v t có xương s ng b c cao, k c ngư i) và ñ ng v t không MÔ (ñ ng v t có xương s ng b c th p). Màng phôi c a côn trùng, b c p, giun tròn và c u gai cũng ñư c g i là MÔ. MÀNG PHÔI. c u trúc và màng do phôi t o nên ñ nuôi ho c b o v phôi. Không tham gia tr c ti p vào s phát tri n c a các c u trúc phôi. Các màng này hình thành trong giai ño n mu n c a phôi ñ ng v t có vú, ñ c bi t phôi ngư I là các màng thai. X. Màng i; Bao noãn hoàng. MÀNG PH I. Màng m ng g m hai lá: là trong bao b c t t c ph i, tr r n ph i; lá ngoài ph lên măt trong c a thành ng c và cơ hoành. B nh c a MP có th xu t phát t : thành ng c (do ch n thương vùng ng c), cơ hoành (apxe dư i cơ hoành, b nh c a gan); ph I (lao ph I, viêm ph I, ápxe ph I); t trung th t (b nh các h ch b ch huy t, vv). MP có th b tràn máu, trành khí, viêm m do th ng t ph nang. V t thương l ng ng c, tràn d ch do xu t ti t (lao); ung thư MP thư ng là do hung thư t m t cơ quan khác di căn ñ n MÀNG TREO RU T. 1. Màng m ng trong su t, ñi t thành b ng sau t I bao b c các quai ru t. G m hai l p, gi a hai l p có nhánh ñ ng m ch màng, b ch h ch và chu i h ch b ch huy t, các nhanh th n kinh và mô m b c toàn b ng tiêu hoá và treo nó vào vách lưng c a b ng. ðây là mô liên k t, ñ ơc b c ngoài b i l p bi u mô hình v y. 2. M t trong nhi u vách ngăn d c trong xoang ru t c a h I quỳ MÀNG TRINH. Màng tương ñ I dày b t l ngoài âm ñ o. Màng thư ng có m t l to hay nhi u l th ng nh ñ máu kinh nguy t có th t t cung ch y qua âm ñ o ra ngoài. Hãn h u MT không có l th ng, máu kinh s b l I trong t vung và trong âm ñ o, làm b nh nhân r t ñau b ng m I kỳ có kinh. Ch c n r ch r ng MT là máu kinh thoát ñư c ra ngoài. Khi giao h p l n ñ u, MT thư ng b rách thành nhi u m nh, gây ch y ít máu. Cũng có khi do MT dày và dai, nên khi giao h p, MT ch dãn r ng mà không rách nên không ch y máu. MÀNG TRONG TIM (tk. n I tâm m c), màng m ng bao b c m t trong các b ng tim (tâm nhĩ, tâm th t) và các van tim. MTT d b nh hư ng c a các tác nhân gây b nh, ch y u là vi sinh v t (b nh th p kh p c p, nhi m khu n huy t, vv) gây nên b nh viêm MTT v I các t n thương: phù, d y, xơ hoá, sùi loét, vv. MÀNG TRONG T CUNG (tk. n i m c t cung), màng lót m t trong c a t cung các loài ñ ng v t có vú. Hình nh ñ ñón nh n và nuôi dư ng phôi phát tri n. Nhưng n u không có th tinh thì ho c MTTC tr l I tr ng thái trư c ñó ho c b bong và ñ y ra ngoài

theo chu kì kinh nguy t ( ngư I và m t s linh trư ng), MTTC tr I qua các chu kỳ sinh trư ng, phát tri n và thoái hoá phù h p v I chu kỳ r ng tr ng. MÀNG NƠ NHÂN T O (A, artificiat neuron network), m t mô hình tính toán, th c hi n b ng thi t b ho c ph n m m máy tính mô ph ng theo ho t ñ ng c a các m ng nơron sinh h c, MNNT ñư c nghiên c u và s d ng nhi u trong nh ng năm g n ñây trong các quá trình h c – máy, phân lo I thông tin và nh n d ng và ch ng t có nhi u ưu ñi m trong các lo I bài toán ñó. MAO M CH. m t trong s r t nhi u các m ch máu nh , ñư ng kính 5 – 20 mm, phân nhánh t các ñ ng m ch và hình thành nên m t m ng lư i dày ñ c trong các mô r i k t h p l i thành các tĩnh m ch nh . Thành m ng, c u t o t l p n i mô d t, ña di n g n v I nhau b ng m t ch t gian bào r t m ng. Qua MM, oxi, cacbon dioxit, các ion vô cơ, th c ăn hoà tan, các s n ph m bài ti t, vv ñư c trao ñ i gi a máu và các t bào qua d ch mô MÀO TH N KINH. Các t bào chuyên hoá b c a t m th n kinh trong phôi ñ ng v t có xương s ng. Trong quá trình hình thành ng th n kinh, các b máng th n kinh sát nhau r i các b máng khép l i và hình thành nên m t mào d c trên lưng ng th n kinh. Các t bào MTK di chuy n riêng r sau tu s ng và các h ch th n kinh giao c m. MÀO TINH (epididymis), t p h p các ng d t n i v i b m t c a tuy n tinh bò sát, chim và ñ ng v t có vú, dài 6 – 7 mm, ngư i, MT hình qu b u dài, n m b sau tinh hoàn, có ñ u thân và ñuôi. Bi u mô MT g m các t bào có lông và t bào ñáy. Là nơi tích t tinh trùng trư c khi xu t tinh ra ngoài lúc giao ph i. Ch t ti t c a MT nuôi dư ng tinh trùng, làm cho tinh trùng t chuy n ñ ng ñư c. Ngu n g c t trung th n c a phôi. Xt. H sinh d c ñ c. MASEAN (Medical Association of Southeast Asia) x. Hi p h i Y h c các nư c ðông Nam Á. MÁU. Mô l ng v n chuy n trong cơ th ñ ng v t, do co bóp c a cơ tim ( ñ ng v t có xương s ng) ho c các m ch khác, các xong máu ( ñ ng v t không xương s ng). M mang oxi và ch t dinh dư ng t i các mô và l y cacbon dioxit và s n ph m th i ch a nitơ ñ bài ti t ra ngoài. M cũng v n chuy n hocmon ñi kh p cơ th . M g m có huy t tương l ng, các y u t t bào: b ch c u, h ng c u, ti u c u. ña s ñ ng v t (tr côn trùng). M mang oxi k t h p v i s c t hemoglobin ñ ng v t có xương s ng và hemocyanin m t s ñ ng v t không xương s ng. ngư i, kh i lư ng M b ng 5 – 9% tr ng lư ng cơ th , trong ñó 45% là thành ph n h u hình và 55% là huy t tương. Khi lo i b fibrin (lo i protein có tác d ng làm ñông máu) trong huy t tương, thu ñư c huy t thanh. Khi m t ñ t ng t m t kh I lư ng M trên 10% thì có th gây s c. Trong trư ng h p này, ñ k p th i c u tính m ng b nh nhân, bi n pháp t t nh t là truy n tr l i lư ng máu ñã m t, cho nên, hi n M ñ l p m t ngân hàng M d tr , cung c p k p th i M lúc c n thi t c p c u là m t hành ñ ng nhân ñ o và văn minh, c n khuy n khích.

MÁY KHOAN RĂNG. MDSN khách quan. mài nghi n răng. Có lo i ño ñư c b ng ti ng nói. thi t b ghi bi n thiên c a dòng ñi n tim theo th i gian (ñi n tâm ñ ). Hi n nay h ng c u cũng có th chuy n thành d ng “khô” nhưng th c ch t là d ng l nh sâu (-700C). 5/Máy vê ñ u răng: phay lư n tròn m t ñ u răng. bánh răng ch V. Song phương pháp này so v i các phương pháp cà. Có MKR t c ñ ch m (t c ñ quy ư c 10 nghìn – 60 nghìn vòng/phút) . 3/ Máy x c răng: x c bao hình răng th ng và răng nghiêng (c a các bánh răng tr ăn kh p ngoài và trong) b ng dao x c răng ho c dao lư c răng (cho bánh răng tr ăn kh p ngoài). vv.MÁU KHÔ. MÁY MÀI RĂNG. ño s c nghe âm ñơn qua xương và ñư ng khí. MÁY GHI ðI N TIM. vv). vv). thi t b ñi n t ño s gi m súc s c nghe b ng s lư ng (tính b ng ñexiben – Db). MDSN thông d ng ño t n s 125 Hz – 8000 Hz. phương pháp gia công và d ng c c t. Khi l y ñi n tâm ñ . cư ng ñ t i ña 100 – 110 dB. Theo ñi n tâm ñ ghi trên băng gi y. răng nghiêng (c a các bánh răng tr ăn kh p ngoài và bánh vít) b ng dao phay lăn tr c vít. d dàng khi ñi trư t vào kh p c a hai bánh răng. Phương pháp này năng su t cao hơn phương pháp bao hình nhưng ñ chính xác th p hơn. MK có thu n l i là gi ñư c lâu không h ng. máy bay. (tk. thi t b y t ñ hàn và ch a răng (x. huy t tương qua x lí b ng phương pháp ñông khô ñ chuy n thành d ng b t. 7/ Máy lăn ép răng: lăn ép ngu i và nóng b m t răng b ng phương pháp bi n d ng d o. Máy c t g t kim lo i thu c nhóm máy mài dùng ñ gia công tinh răng bánh răng ñ t ñ chính xác và ñ bóng cao. Còn có các lo i MGCR chuyên môn hoá ho c chuyên dùng. 9/ Máy mài nghi n răng: nghi n bóng b m t răng. Nh ng bánh răng mài thư ng dùng cho máy chính xác. g m mô tơ ñi n làm ngay m t ñ u tay khoang th ng ho c khu u có g n mũi khoan ñ khoan răng. líp. hay lăn ép răng thì năng su t th p nh t. gia công răng c a các bánh răng (bánh xích. Máy c t kim lo i. Phương pháp bao hình d a vào nguyên lí ăn kh p gi a c p thanh răng – bánh răng mà thanh răng ñóng vai trò ñá . ñ gia công chi ti t ñ c bi t ho c lo t s n xu t l n (tr c răng trong ñ ng h . ño các r i lo n trên ngư ng nghe. sau m i l n gia công xong l i phân ñ . 6/Máy cà răng: cà bóng các bánh răng tr và bánh vít b ng dao cà răng. các ñi n c c ñư c áp lên da c a ñ i tư ng c n ño t i nh ng v trí nh t ñ nh. nên cũng lưu tr ñư c lâu. MDSN bán t ñ ng. phân ra: 1/ Máy phay lăn răng v n năng: phay răng th ng. MÁY ðO S C NGHE. 4/ Máy bào răng: bào bao hình bánh răng côn răng th ng. MÁY GIA CÔNG RĂNG. Có hai phương pháp mài răng: phương pháp chép hình và phương pháp bao hình. 8/ Máy mài răng: mài bao hình các răng b ng bánh mài d ng ñĩa ho c d ng tr c vít. máy ph c t p nh t. MKR t c ñ cao (t c ñ quy ư c 60 nghìn – 100 nghìn vòng/phút) và MKR siêu t c (t c ñ quy ư c 100 nghìn – 300 nghìn vòng/phút). Theo phương pháp chép hình thì ñá mài (có d ng phay ñĩa môñun) th c hi n chuy n ñ ng quay tròn. 2/ Máy phay bánh răng côn: phay các bánh răng côn răng th ng và răng cong b ng ñ u dao phay bao hình. Khoan răng). tàu vũ tr . chi ti t t nh ti n. s ch n ñoán ñư c b nh lí c a tim. Thính l c k ). Theo lo i bánh răng. khi dùng ch pha thêm ñ nư c là có th truy n ñư c.

ng t. kh i lư ng 7g và th tích 6. Gíơi h n môñun bánh răng ñư c mài: 0. liên h v i não b ng dây th n kinh v n ñ ng. b nh viêm k t – giác m c lây lan. s . ngoài có màng c ng tr ng. M T H T. ñ ng v t không xương s ng. ði u tr b ng thu c sát khu n. nhi u tháng. nhú gai trên k t m c. M hình c u. m t ph t ng ho c m t mô có th ph n ng m t cách ñ c bi t (ph n ng d ng) khi ti p xúc v i m t ch t hoá h c ho c y u t v t lý (kháng nguyên). M (nhãn c u) có hình c u ñư ng kính trư c sau kho ng 24 – 25mm. ð ng v t thân m m b c cao và chân ñ t có M kép t o nên hình nh. áp l c ñư c ñi u ch nh tuỳ theo tình tr ng c a m i b nh nhân. Phía trư c màng m ch làm thành m ng M có th ng l (hay con ngươi). ngày tra 1-2 l n. ñ ng v t có xương s ng. th i gian dùng máy có th kéo dài nhi u ngày. MÁY TH . ch ng b i nhi m vi khu n và thu c m tetracycline 1% ñ c hi u ch ng Chlamydia trachomatis. Có MG ñơn và MG kép. M là cơ quan ti p xúc quan tr ng v i môi trư ng bên ngoài. ít nh t trong 3 – 6 tháng. m t nhân t o. qua ñó ánh sáng l t vào trong cùng c a M là màng võng ch a các t bào nh y c m ánh sáng (t bào hình nón. M ch là m t cơ quan c m th ánh sáng ñơn gi n (M ñơn) nh y c m v i hư ng và cư ng ñ ánh sáng. b nh nhân ñư c n m trong ñó. có s c t ph n chi u ánh sán. Trư c ñây. vàng da. Nay ñã b không dùng. Yêu c u ñ i v i MG: không gây ph n ng x u h c m t.5cm3. thi t b y h c th c hi n hô h p nhân t o kéo dài. MG ñư c ch t o t nguyên li u: thu tinh. hình que). còn dùng ph i thép – k t kim lo i. phía trư c trong su t là màng giác. MC là nguyên nhân c a các ph n ng toàn thân (s c. M T. b ng cách bơm không khí thư ng hay oxi qua m t ng thông vào khí qu n ñ cu i cùng làm cho b nh nhân t th l i ñ ơc bình thư ng. Là m t hi n tư ng mi n d ch. cơ quan ñ nhìn hay ti p nh n ánh sáng. trong ñó các t bào lympho ñóng vai trò ch y u. vv). ñư c dùng trong các trư ng h p b ng t. s thay ñ i áp l c nh p nhàng c a ph i thép duy trì các ñ ng tác th c a l ng ng c và s thông khí nhân t o. M T LÁC x. pha lê tráng men ho c nh a t ng h p. ch u r a m t) và v t truy n b nh (ru i). ban xu t huy t. m n tính m t ngư i do Chlamydia trachomatis gây ra. ngư i.mài. Tuỳ tình tr ng c a túi k t m c mà bác s ch ñ nh dùng lo i MG phù h p. nh m ph c h I th m m . Phòng b nh MH b ng cách c i thi n v sinh môi trư ng s ng. lây lan qua ñ dùng chung (khăn m t. Thư ng dùng MT t ñ ng ñi u khi n Engxtơrơm v i t n s . nhi u khi có kèm theo h t trên giác m c và thư ng k t thúc b ng s o. ng ng th (b i li t). khoét nhãn c u vì b nh t t ho c ch n thương. Phía trong là màng m ch m m. Lác M N C M. tho i mái cho ngư i d ng: ñ t yêu c u v th m m (gi ng m t còn l i). . Bi u hi n lâm sàng chính: th m l u h t. di t ru i truy n b nh. ñư c dùng ñ l p vào túi k t m c c a h c m t b nh nhân b teo nhãn c u. M c u t o ph c t p. Gi i h n ñư ng kính ngoài bánh răng ñư c mài 5 – 500mm. tr ng thái m t cơ th . màng máu. s t) ho c t i ch (mày ñay.2 – 12mm và l n hơn. MH xu t hi n tr em 1 – 2 tu i. M T GI . biên ñ .

th t có s n trong ngư i. ưu tư dài ngày ph i h p v i r i lo n th n kinh ch c năng. r i lo n gi c ng có tính ch t ch c năng làm cho không ng ñư c lúc ñ u bu i t i. nh t là vào bu i t i. M T KH NĂNG LAO ð NG. N u tình tr ng MDD kéo dài. B nh có bi u hi n b ng nhi u d u hi u: b nh nhân hoàn toàn không phát âm ñư c ho c sai t . Các b nh nhi m khu n. nguyên nhân nam gi i có th là m t u tuy n ti n li t. ch y u là m t c m giác sâu làm b nh nhân m t kh năng nh n th c v trí không gian c a thân ngư i ho c các ño n chi. ch n thương. s tiêu hao năng lương cao hơn s thu nh p. du l ch b ng máy bay. X. vv. Nhi u nguyên nhân có th gây MDH. công vi c. nhìn ho c phát âm. tim và kh c ph c các nguyên nhân gây r i lo n gi c ng . lao l c. m t ho c r i lo n s hi u bi t và s d ng ngôn ng nói và vi t. xã h i. u ng nhi u cà phê. trong ho t ñ ng xã h i. liên quan m t thi t t i phát tri n kinh t . M T KINH. lao tâm. m t ph i. rèn luy n cơ th và dinh dư ng. vv. MNN x y ra khi có t n thương bán c u ñ i não bên trái (ñ i v i ngư i thu n tay ph i). văn hoá. các r i lo n ph i h p càng tăng lên do thi u s ki m ta c a th giác. D phòng: nên b thói quen làm vi c quá khuya. nên ng trư c mư i gi ñêm. . phong t c t p quán. vv. s c l c gi m. nhưng d y s m nên có c m tư ng là không ñư c ng ban ñêm. u t i các nhân trung ương. (tk. m t ñi u hoà ph i). trư ng h p x y ra khi kh u ph n ăn không ñáp ng ñ nhu c u c a cơ th v m t protein – năng lư ng. b nh tư ng. cơ th càng b suy ki t. cơ th ph i s d ng d tr m . cũng như không có b nh gây suy gi m ch c năng nghe. nên ng s m. thi u chính xác. ðây là ñi m khác v i các r i lo n ngôn ng khác.M T DINH DƯ NG. Trong giai ño n ñ u. B nh x y ra m t ngư i trư c ñây v n hi u bi t bình thư ng v ngôn ng và không sa sút trí tu . nhưng l c cơ không b suy gi m. do ñó. ngư i b nh càng d m c các b nh nhi m khu n. r i lo n ti n ñình ho c di truy n. Không còn kh năng lao ñ ng t m th i ho c vĩnh vi n do b nh t t. ban ñêm ch nên làm các công vi c nh không ph i suy nghĩ nhi u. suy như c th n kinh. ban ñêm n u ph i d y ñi ti u quá 5 l n thì ph i ñi khám. làm vi c quá s c. nghĩa là d hoá cao hơn ñ ng hoá. giang mai. Khi b nh nhân nh m m t. thu c an th n. ði u tr ch y u b ng ch a căn nguyên. l m d ng thu c ng . không rèn luy n cơ th . thao th c su t ñêm không ng ñư c. b nh nhân b sút cân. Là m t v n ñ xã h i ph c t p. Các ñ ng tác c a b nh nhân tr nên v ng v . vv). nư c chè ñ c. vv. ch y u là nhi m khu n (viêm não. Nhi u trư ng h p ñương s ng ñ th i gian. bu i trưa n m ngh kho ng n a gi . B nh nhân m t kh năng g i tên c các ñ v t quen thu c dù là b ng l i nói hay b ng ch vi t. tai n n ho c do các nguyên nhân khác. u và nh t là tai bi n m ch máu não bán c u trái là nh ng nguyên nhân gây MNN M T NG . d y nhi u l n ban ñêm và m i l n d y khó ng l i. B nh do t n thương lan t i thân não. m t ph i h p trong các v n ñ ng t ch . dân s . Nguyên nhân r t ña d ng: lo âu v gia ñình. M T ðI U HOÀ. vô kinh M T NGÔN NG . ñ i v i ngư i cao tu i.

vv). khó v n ñ ng ho c m t hoàn toàn kh năng v n ñ ng tích c c t ng b ph n ho c cơ quan (chân tay. có r i lo n ñi n gi i nghiêm tr ng. bao g m trí nh . B. s gi m nư c c a cơ th . quánh hơn và hơi ñ c có th không có ho c có r t ít. m t trí x y ra ngư i già (trên 65 tu i) do các t n thương thoái hoá não. Trong MN c p. bù nư c). nguyên nhân hay nêu lên là xơ m ch não. ngày càng n ng không h i ph c và thư ng kèm theo m t ki m ch c m xúc. K+. M t s nguyên nhân ñã bi t: MN do không ñư c cung c p ñ nư c (trên sa m c). các nơron v n ñ ng s ng trư c tu s ng ng ng ho t ñ ng khi m t các xung ñi u ki n t trung ương qua ñư ng các bó tháp. h t giai ño n ñó. m t trũng. thư ng bù nư c b ng cách u ng dung d ch erosol. v . th nhanh. s m ho c không có nư c ti u. s t cao). hoang tư ng. khi véo da nhăn nheo rõ. ít g p tr ng thái kích ñ ng. r i lo n tác phong n ng n . qua ng m t. kh năng ti p thu cái m i. M T TƯƠNG L C CƠ. gây co c ng cơ. M T TRÍ TU I GIÀ. có th c p tính hay m n tính. màu nâu. s phán ñoán. khi t c hoàn toàn hay m t ph n ng túi m t (do viêm dính quanh túi . có th còn dùng nư c cháo loãng. thư ng kèm theo tr m c m. Tình tr ng gi m. M T NGƯ I. ñ c bi t trong a ch y c p. thư ng kèm theo r i lo n cân b ng các ch t ñi n gi i (Na+. có th t m th i ho c vĩnh vi n. MN do h i ch ng kém h p thu (nư c ñưa vào cơ th ñ . nhi u khi chưa xác ñ nh ñư c. MN c p. M T V N ð NG. kém dinh dư ng. th n kinh. vv. nư c g o rang pha l n ñư ng và mu i. Cơ còn b nh o ngư i suy như c. khu trú trong m t s v t ho c quên c m t h th ng. m t trí nh toàn b ho c m t ph n do b nh ho c ch n thương th n kinh. cho ăn mu i ñ bù kali. MTN trong m t giai ño n nh t ñ nh ho c không nh n th c ñư c các thông tin t giác quan (mùi. d gây t vong v I các d u hi u: niêm m c khô. d ch ñư c gan ti t ra t 800 ñ n 1. ch a MN b ng cách bù nư c (x. MN m n thư ng g p ngư i gà. Theo hình thái. trong và hơi quánh: M t B trong túi m t. ngư i m lâu ngày. nh t là tr em. màu vàng tươi. ph bi n là m t quá nhi u nư c do nôn. khát nư c. thu n chi u (quên nh ng vi c x y ra sau khi b b nh). Khi MN quá nhi u. s hi u bi t. tr ng thái b nh lý m n tính: suy gi m trí tu . gây tr ng i cho sinh ho t thư ng ngày c a ngư i b nh. nư c ti u ít. song không ñáp ng ñư c nhu c u vì ru t h p thu kém. b ph n sinh d c nam. ñ c bi t tr em. S suy gi m này mang tính ch t toàn b . a ch y. c n tiêm truy n tĩnh m ch…. ph i ñưa b nh nhân ñ n c p c u các cơ s y t chuyên khoa M T TRÍ. M T TRÍ NH .000 ml trong 24 gi . ñi u ch nh r i lo n ñi n gi i. Cl-. MTN có th : ngư c chi u (quên nh ng vi c x y ra trư c khi b b nh). m t chia 3 lo I: A. V nguyên t c. ñưa vào tá tràng. ði u tr nguyên nhân MVð và k t h p luy n t p ph c h i ch c năng. sút cân. cơ ch ph c t p. s mó vv). M t C gan ra. vv Có nhi u nguyên nhân gây nên MN. do nhi u nguyên nhân khác nhau. gây teo não. ch m tr l i bình thư ng. ho c t n thương th n kinh trung ương giai ño n ñ u: giai ño n choáng tu . nơron ho t ñ ng tr l i. m ch nhanh. cơ. C. vv). hi n tư ng nh o và doãi cơ do các t n thương th n kinh ngo i vi.M T NƯ C.

khi t c hoàn toàn hay m t ph n ng m t ch (do ung thư ñ u tu . các ch t này r t ưa axit. t i. G m 3 ph n chính: 1/ Ch t căn b n (cơ ch t) nhi m nh ng ch t ñ c bi t là ch t khoáng như canxi. ch a nh ng mô liên k t ñ c bi t là tu xương. tu t o huy t màu ñ . nh ng nhánh bào tương m c t nhân ra g i là s I th n kinh: s i tr c và ñuôi gai. tu và trên m t nh ng nhung mao c a ñám r i màng m ch. MX còn ñóng vai trò quan tr ng trong s chuy n hoá m t s ch t. 2/ Nh ng phân t s i là các s I t o keo và ti n t o keo. Trong h th n kinh. C ñ u ñ c trong trư ng h p nhi m khu n. g m t bào th n kinh hay nơron. r c b t phèn phi vào các k da. Trong xương còn có các h c g i là h c tu . Các s i này có tác d ng ch ng l i s c gi ng kéo. rư u). h p thu). magie. t o nên mùi khó ch u. Hi n tư ng này là do k t qu ho t ñ ng c a các bào quan trong t bào xương. Xt. vv MÔ B NH H C. t bào trong nh ng hoàn c nh b nh lý khác nhau. ñ m b o cho MX ñang phát tri n hay ñã trư ng thành có s c s ng và luôn luôn ñ i m i b ng cách ñ p thêm và tiêu hu ch t căn b n xung quanh chúng. nh t là trong chuy n hoá canxi. s i m t. T bào xương là t bào chuy n hoá ho t ñ ng tích c c. m t A. m t lo i mô liên k t thích nghi cao nh t v i ch c năng ch ng ñ . Tình tr ng toát m hôi ch a nhi u axit béo. Có 4 lo i tu xương: tu t o c t. hai hay nhi u c c. các thu c dùng . nơi nơron này b t ñ u liên l c v i nơron khác g i là synap liên nơron. MÔ XƯƠNG. Nguyên nhân ch y u: do th t ng. t bào sao ít nhánh. Tác d ng c a MN: ki m hoá môi trư ng ru t non. tiêu hoá. vv. khi g p không khí b oxi hoá và phân hu . 2/ T bào th n kinh ñ m: là mô ch ng ñ c a h th n kinh có xung quanh khoang c a tr c não. MÔ TH N KINH. M t A trong ng m t ch màu vàng. t bào bi u mô th mí. các trư ng h p ch t c a amoniac. t o thành l p bi u mô ñơn. s i ng túi m t). có th quá nhi u khi m t trương l c túi m t. t bào sao. Các t bào th n kinh có th có m t. Ch t căn b n này chi m 70% kh i lư ng xương. 3/ T bào hình sao có nh u nhánh ti p xúc v i t bào lân c n g i là t bào xương. h n ch mùi khó ch u b ng cách năng t m gi t. Ngoài ra. protein. có th không có ho c có r t ít. colesteron (cholesterol). y u t gia ñình. vv. Có th dùng mĩ ph m có các ch t thơm làm át mùi m hôi. 1/ T bào th n kinh: có thân ch a nhân. Các cúc t n cùng c a s i tr c ch a túi nh là các túi synap. nh ng vi bào ñ m và nh ng t bào ñ m ngo i vi. Ngoài ch c năng trên. có khi do th c ăn (hành. bilirubin. photphat. natri. s c t m t. B. tu t o m màu vàng và tu t o xơ màu xám. n m. Xương. Thành ph n c a MN: mu i m t. G m t bào bi u mô n i tu . lo i mô c m ng c a ñ ng v t. t bào th n kinh ñ m. ngăn c n quá trình th i r a. các t bào th n kinh ñ m còn b xâm nh p b i ít nhi u t bào lá phôi gi a. b o v các cơ quan n i t ng c a cơ th ñ ng v t. s i m t). vi khu n. tiêu hoá m (nhũ hoá. trong t bào xương còn có các ti u th còn ch a nhi u enzim có tác d ng tiêu hu protein c a ch t căn b n. Hình thái c a M thay ñ i: do nhi m khu n (làm ñ c). quanh tá tràng. khoa h c nghiên c u nh ng bi n ñ i v hình thái và ch c năng c a mô. Nh ng ch t h u cơ chi m 30% kh i lư ng xương là mucopolisacarit. ti t ch ăn u ng. M HÔI N NG MÙI. Ngoài ngu n g c lá phôi ngoài. t bào bi u mô màng m ch.m t. Ngu n g c là phôi ngoài.

Có m t l gi a – ñ ng t . ñi u ch nh lư ng ánh sáng di vào m t. cơ th t co làm ñ ng t nh l i ñ gi m lư ng ánh sáng l t vào c u m t. MM có th co giãn nhu màn ch n làm thay ñ I kích thư c ñ ng t . Các b nh thư ng hay g p MV là h p MV. M XÁC. N u MLT không ph I do nguyên nhân cơ gi I (khung ch u h p). Khi có ánh sáng chói. M NG TH T. MT nh hư ng t I v ñ p c a m t. b ch tu c). ho c c hai phía c a m t. ho c ñ tìm các nguyên nhân ch t có nghi v n (trong y pháp). ñ v I m t v t s o m cũ r t nguy hi m và c n ñư c theo dõi t I b nh vi n có ñ trang b h I s c và ph u thu t. vv. Thư ng g p MT góc trong nhưng cũng có khi phái ngoài. h u h t các nư c ñã phát tri n. MM n m trong d ch thu . xâm nh p vào trung tâm giác m c. vv). là vòng cơ trơn có ch c năng ñi u ch nh lư ng th c ăn t d dày xu ng tá tràng (ru t non). dày. màu c a MM thay ñ i tuỳ theo ch ng t c. t h c). vd: s n ph b suy tim. MHVSC ngày càng phát tri n.t I ch tương tác v I s hình thành m hôi và có kh năng kháng khu n (có ch a nhôm clorua. v t cung) vv. vùng hình ñĩa ch a s c t n m ph n trư c c a m t ñ ng v t có xương s ng và ñ ng v t chân ñ u (m c. Nh ng ph n t nh m n c a s c t nâu phân tán các tia sáng làm cho MM có màu xanh da tr I và các s c t ph làm nó có màu x m. ngư i. th i ñi m ch t. Thư ng phát sinh nh ng vùng khí h u khô nóng. khoa h c hình s … MÔN V . nhôm sulfat. các cơ này do h th n kinh th c v t ñi u khi n. ph u thu t m thành b ng r I m t cung ñ l y thai nhi còn s ng ra. vv. do nh ng nguyên nhân ñe do ñ n tính m ng ngư I m và thai nhi. có hình tam giác v i ñ nh quay vào phía giác m c và có xu hư ng ti n tri n. l dư i c a d dày thông v I tá tràng. ngư I Vi t Nam. ho c nhìn g n. xà phòng kháng khu n ch a cacbanilit. Kĩ thu t m ngư I ñã ch t các b nh vi n ñ ki m tra ch n ñoán và quan tr ng hơn là ñ phát hi n nh ng b nh và nh ng t n thương mà lâm sàng không ch n ñoán ñư c ho c b sót. th m chí vư t qua di n ñ ng t . t c MV: h p l MV b m sinh tr sơ sinh: h p MV do loét d dày – tá tràng. (tk. r I lo n cơ co t cung (x. quá trình th i r a thi th . nâu ho c các màu khác. nhi u m ch máu. MÔN H C V S CH T. n p g p k t m c. ði u tr b ng ngo i khoa theo ch ñ nh c a th y thu c M NG M T. vv. sau MLT không nên có thai trư c 3 – 5 năm và không nên MLT quá 2 l n. kì thai sau có th ñ t nhiên ñư c. Trong xã h i hi n ñ i. Trong ánh sáng y u. ung thư d dày. m t cung). môn h c nghiên c u v s ch t và nh ng v n ñ liên quan t i s ch t. cơ giãn làm ñ ng t r ng ra ñ ánh sáng vào m t nhi u hơn. khám nghi m t thi. vd. xác ñ nh ch t th t (ch t não). Tuy nhiên. MM: m t lo i vòng quanh ñ ng t là cơ th t và m t lo i to hình tia là cơ giãn. khung ch u h p ho c ngôi thai không thu n (ngang). triclosan. r t c n cho công tác gi i ph u b nh. y pháp. V nguyên t c. làm gi m th l c (do gây lo n th và che l p vùng ñ ng t ). nh ng d u hi u c a ch t. MX là m t yêu c u b t bu c t t c các cơ s y t và ñã giúp r t nhi u cho nâng cao ch t lư ng các d ch v s c kh e. . khi không th ñ theo ñư ng âm ñ o ñư c. B ngoài MM n I v i th mi n m gi a màng c ng và th thu tinh. M L Y THAI (tk.

nhi u b i. b nh chín khi u. N ñ c khi còn non. màng ph i. phóng noãn ra ngoài và ñư c loa vòi b t gi cho s th tinh. li t thanh qu n. khí v . ph n trư ng thành. thư ng r ng. Trên b n kh c c a Vương Thiên Trí ch có 500 phương thu c.n ng. Theo “L i t a” c a hoà thư ng B n Lai. hình tròn hay b u d c. M L NG NG C. b nh ngo i khoa (t ng c ng là 184 ch ng b nh khác nhau). M NG TINH. Hai ñư ng MLN thư ng ñư c th c hi n: MLN sau – bên. b nh ph khoa. ch tr c a 499 v thu c nam và 10 quy n ti p ghi chép v các b nh trúng. B “NDTH” g m: quy n ñ u ghi chép tên g i. NANG. d v t h ng. tim. c n hút ñ m giãi ñ ng ph qu n ñ khai thông ñư ng hô h p. ch a nư c hay không. có ranh gi I khá rõ. t ch c bình thư ng hay là s n ph m b nh lý. ch ng. hình hơi tròn. viêm phù n ho c có màng gi (b ch h u). Hoà thư ng B n Lai ñã hi u ch nh có 3. ñư c ch ñ nh trong các trư ng h p: t c ngh n ñư ng hô h p gây khó th do u. 4/ U nang bu ng tr ng: u phát tri n t bu ng tr ng có ch a m t d ch l ng (có th ch a . có th có m t thành xơ ho c không có thành. nh ng phương thu c kinh nghi m ch n l c trong các sách và nh ng phương thu c truy n mi ng có tác d ng ch a ch ng b nh. tác gi c a “NDTH” là Quỳ Công. các m ch máu l n. các bi u hi n hi n lí ñơn gi n. T ñi n Y h c Vi t Nam – M c N NAM DƯ C TH N HI U. Viêm k t m c m n tính là y u t thu n l i cho s phát sinh MT. thanh qu n. 3/ U nang (kyste). ch t nhày. co th t thanh qu n (vd. b nh khí. m i b nh ñ u ghi rõ nơi b b nh. Di tinh M KHÍ QU N. nhưng c n m trư c khi MT che vùng ñ ng t . kh i u trung th t. ch t bã ho c là m t t ch c ñ c 1/ N lympho: nh ng c u trúc tròn. b nh n i thương. ði u tr : gi v sinh m t. th thu t t o ra m t l th ng nhân t o khí qu n ra c ñ ngư i b nh th và có th hút các ch t xu t ti t ph i ra. b nh không ñau. th thu t ngo i khoa m l ng ng c ñ b c l các ph t ng trong l ng ng c và trung th t. vv. ñeo kính. có nh ng t bào lympho trư ng thành lo I B. X. g m m t tâm ñi m sáng t bào lympho non (nguyên bào lympho) và m t vùng ngo I vi t I. th c qu n.932 phương thu c. N ch a nư c khi trư ng thành. MLN sau – bên là ñư ng m r ng và thu n l i ñ có th ti n hành nhi u ph u thu t trong l ng ng c hơn c . th t huy t b nh có ñau. Thư ng là th thu t c p c u. b nh nhi khoa. m t c u trúc b nh lý. m I tháng có m t N tr ng chín. MLN trư c – bên. b sách thu c c a Tu Tĩnh. “NDTH” ñã ñư c Vi n Nghiên c u ðông y d ch và Nhà xu t b n Y h c xu t b n l n ñ u năm 1960. u n ván). m t trong có liên bào ph (u nang th t) ho c không (u nang gi ). Là giai ño n m ñ u ti p t c ti n hành các ph u thu t d ñ nh v ph i. ch a m t tr ng (noãn) nhi u tu I khác nhau cùng v I nh ng t bào v tinh vây quanh (t bào nang). ch a nư c. cơ ch sinh b nh ñơn gi n. Dùng phương pháp ph u thu t khi MT ti n tri n sâu vào giác m c. 2/ N tr ng: c u trúc c a bu ng tr ng. dùng thu c sát khu n.

nang chân răng bám chóp răng do nhi m khu n m n tính tu răng. c u não và ti u não (xt. NG là trung tâm chi ph i c a não cá. NR có th phá hu xương hàm. g m hành tu . U lành tính trong xương hàm có liên quan t i răng. Có m t khoang h p gi a g i là ng não. Não sau). ch t nhày. Cùng dư i ñ i n m sâu trung N ñi u khi n các ch c năng trao ñ i ch t và ho t ñ ng tuy n yên. Não th t) NÃO GI A. tr ng thái m t t n thương hay d v t ñư c b c trong m t l p mô liên k t khít ñ c và ñư c cách li kh i mô xung quanh. Ti u nào. C n ph i ñi u tr t i cơ s y t chuyên khoa. vv. NANG GIÁP. NANG RĂNG. kích thư c có th r t l n. V N ñi u khi n ho t ñ ng cơ. ñ c bi t ñôi thùy g cao và phát tri n chim. các trung tâm v n ñ ng và c m giác chính n m trong vùng sâu và m r ng c a bán c u N g i là th vân. Có nang thân răng phát tri n t m t răng ng m (thư ng là răng nanh ho c răng khôn). L p ngoài là v N. g m m t túi ch a d ch ho c ch t s n. NÃO SAU. có m t ngăn hay nhi u ngăn nh cao quá r n và ñ y các n I t ng b ng ra xung quanh. quy t ñ nh tính tr i c a t p tính b m sinh c a chim (x. Não gi a). Não trư c. Vùng n m sau cùng c a não. thành ph n c a da là u nang bì ho c ch t nh y sánh khi là u nang nh y hay ch t nư c khi là u nang nư c). vv) ho c phát sinh ngay trong cơ th như u trùng sán l n (kén u trùng). th thu t ñơn gi n. n m ñ u trư c cơ th cùng các giác quan chính và là trung tâm ñi u hoà th n kinh ñ ng v t. NANG TR NG x. ph n phình r ng nh t c a h th n kinh. làm cho xương hàm sưng to. NG ñ ng v t có vú kém phát tri n hơn (xt. m nh ñ n b vùi trong cơ. N có b n khoang r ng là các N th t ch a ñ y d ch N. Não trư c. Các mút th n kinh dính vào nang nh y c m v i m i s va ch m. Thư ng xu t hi n khi m t d v t ñưa t ngoài vào b vùi trong cơ th (vd. lư ng cư và có th có m t thuỳ th giác. ñáy có các t bào sinh lông. Hành tu . gi a là m t nhú mô liên k t non do các t bào bi u bì ăn sâu vào l p bì và bao quanh chân lông. NANG LÔNG. X. N ngư i có hai bán c u N g p n p chi m ph n l n b m t N. Phía ngoài có ba màng N b o v . Cách ch a: c t b u nang sau khi ñư c ch n ñoán ñ tránh nguy cơ ung thư hoá. Xung quanh nang có các cơ ñ làm d ng lông và tăng s cách nhi t. trung tâm t ng h p c a toàn b h th n kinh và liên quan ñ n trí nh . n i não trư c v i não sau. Bao noãn NÃO. Túi hình ng do ñ u trong phình ra thành hình tròn. Tuy n bã ti t ch t nh n ñ vào NL. Ti u N n m dư i hai bán c u N phía sau c a N. m t trong ba ph n chính c a não. Hình tròn hay b u d c. Bào noãn NANG HO . Ch p xquang giúp cho ch n ñoán. Vùng dư i ñ i.ch t ñ c. M s m cho k t qu t t. ñau và hơi th hôi kéo dài. NH là m t hình th c ch ng ñ c a cơ th . cá và chim. . h c t p.

ñ ch gãy li n ñúng và ph c h i ch c năng. c n t p luy n trong và sau khi bó b t. ð lo i tr các tác h i trên. vía d nh hư ng ñ n s c kh e c a m con s n ph . th thu t l y bào thai ra kh i t cung c a nh ng thai ph không mu n có con (vd. nh hư ng t i ch c năng v n ñ ng c a xương và chi. Tiêu chu n ñ th c hi n NT an toàn: thai không quá 12 tu n tu i tính t ngày ñ u c a kì kinh cu i. ph n n m phía trư c trong ba ph n cơ b n v gi i ph u h c c a não. có th dùng n p. th c hi n k ho ch hoá gia ñình) ho c không nên có con vì có h i cho s c kh e và nguy hi m cho tính m ng c a ngư i m (vd. v a ñ ñ m. n o sùi vòm h ng). tránh teo cơ và có th v n ñ ng các kh p trên và dư I ch gãy. gây ñau.A quá phát (x V. hai vùng có màng m ng là các ñám r i màng m ch ñ d ch não tu ñư c l c t máu và ñi vào các não th t (x. ngư i ta nhóm m t b p l a ñ t trong bu ng. co th t thanh môn và rung gi t các dây thanh. phia chia ra NT I và II n m trong các bán c u não và thông v i NT III qua m t l nh n m ñư ng gi a. b nh tim n ng. ch gãy không có di l ch. NÃO TRƯ C. g m hai bán c u não. th i kỳ kiêng khem c a ngư i ph n v a m i sinh con nông thôn Vi t Nam trư c kia. Sau khi n n ch nh ph i c ñ nh b ng b t. s thành can l ch. kh p gi . N ph n ánh dây th n kinh . còn NT IV thông v i trung tâm c a tu s ng. ho c gãy v các xương khác do tai n n (không ph i do tình tr ng b nh lý. NT III n i v i NT IV c a não sau qua m t rãnh não h p c a não trung gian. Khi s n ph ñ . lách di ñ ng. m t ch c năng và có th gây bi n ch ng t n thương m ch máu. các lo i xo n ph t ng như ru t. khoang não ch a ñ y d ch. N O V. Hai ñ u ch gãy thư ng r i nhau. b t ñ ng m t th i gian ñ xương li n.A (cg. Hai ñ u ch gãy n u li n không ñúng. N O THAI. các lo i thoát v . sau khi ñã ki m tra ki u th di l ch. s n ph ph I ăn kiêng và ñ ơc chăm sóc chu ñáo. tinh hoàn). vv). th thu t n o b V. Thư ng khi NB. Ngư I l không ñư c vào bu ng c a s n ph vì s nh ng vía n ng.A). co th t ñ t ng t cơ hoành gây gi t thành b ng và l ng ng c. N N G Y XƯƠNG. N u các xương nh . ðám r i màng m ch).A. Não gi a). nh m ñ t l i hai ñ u xương c a ch gãy tr l i v trí bình thư ng ban ñ u. Có th hút thai nh hơn (ch m kinh không quá 14 ngày). ñ i th và vùng dư i ñ i (x. bó v i các lo i thu c y h c c truy n. ñ m b o ph c h i hình thái c a xương. v a có nh l a ñ xua ñu i xú khí . Não sau. bi n d ng. khi gãy c n n n ch nh hình s m. di l ch do gân cơ co kéo. có th ñư c ti n hành riêng r tr nh ho c ñ ng th i v i c t amiñan (còn g i là h ch h nh nhân) tr l n và ñư c ch ñ nh khi có V. N N CH NH. ñ t tr l I v trí cũ m t ño n chi b d ch chuy n kh I v trí bình thư ng (trong trư ng h p gãy xương sai kh p) ho c ñ t m t cơ quan trong c th tr l I v trí t nhiên ban ñ u (th n di ñ ng.NÃO TH T. Thao tác dùng trong ngo i khoa và ph c h i ch c năng ñ ñi u tr gãy xương chi. N M B P. N C. c nh giư ng s n ph . tà ma có th làm h I ñ n cơ th còn y u c a ñ a tr và ngư I m . làm phát ra m t ti ng ñ ng tr m. th n kinh do chèn ép. T ñó m I có t “NB”.

nư c. bôi li n trong m t tu n. N i quan. thư ng xuyên khám phát hi n b nh da. sâu b . ð i v i N kéo dài và liên t c (N c t). máy móc mang ñi. ñ ng v t. khoai tây. do Actinomyces bovis (th ôc b N m bông Hyphomycetales) gây ra. do nhi t. Cách ch a: có th dùng tai h ng s y vàng. Gĩưa hai nhóm. tán nh u ng v i rư u cho các d ng N. châm c u huy t Cách du. ch t r p thu c lá: thán thư ñay và nhi u b nh cây r ng. do khí u t. n m ñư c chia thành hai nhó: n m kí sinh ăn ch t h u cơ trên các cơ th ñã ch t. sát khu n gi y dép b ng dung d ch formalin 10%. n c N M DA. n m sâu (Actinomyces). Khi b nh hàm. Theo cách s d ng ch t h u cơ làm th c ăn. các công c lao ñ ng. gi y dép. Hi n có bi t 80 nghìn loài. m m c. t t. không cho ngư i có b nh s d ng chung các công trình này. răng b r ng. Khí xá. Ba ngu n xu t phát c a NGB cây: h t gi ng. do b nh hư lâu ngày. cũng có trư ng h p N do m t ph n x x y ra m t b nh có m t y u t tinh thu n khác thư ng (trong b nh viêm não d ch t hay viêm não ng l m).hoành bi kích thích t phát (N ch thoáng qua) hay th phát sau m t b nh th c th (n u N kéo dài). chăn chi u. B nh không lây nên phòng b nh ch y u là lo I b th c ăn c ng. ND bi u bì (n m k . Cách du. . ch ng ñ ng nư c b n. tàn dư th c v t và các lo i cây ñang s ng trên ñ ng ru ng. t i bôi m axit salixilic 3%. b bơi công c ng. h c lào). B nh khó ch a. Chương môn. Thái xung. Chia thành N do hàn. dùng dung d ch iot và natri iodua 2%. n u qu n áo. ñư c g i là bán ho i sinh hay bán kí sinh. B nh th c th này thư ng xung quanh cơ hoành. Ascomyceles và Hyphomycetes. ch khô bôi ti p dung d ch th hai có axit tactric 3%. các loài ñ ng v t. c khô (phơi không kĩ) xâm nh p qua v t thương vào hàm và lư i. ho c dung d ch axit axetic 20 – 40%. sưng r b p c i. Tri u ch ng thư ng th y nh t hàm và lư i. N M GÂY U. Túc tam lý. bôi li n m t tháng ho c bôi dung d ch natri hiposunfit 5%. b dư i xương sư n s 10. lan truy n t cây này sang cây khác. n m m c rơm. Cơ ch gây N là v khí ngh ch lên. c n ñi khám b nh. Phòng b nh: không dùng chung qu n áo. day n huy t N i quan. sát khu n các giát g . n m nh gió. Danh t ch nh ng b nh da ngư i do các loài n m khác nhau gây nên. glixerin 20ml. làm b thương niêm m c mi ng. N M DA GÂY B NH. Tuỳ theo s i n m nhi m vào l p nào c a da. con v t thư ng ch t. nh ng u r t to có th làm bò không nhai ñư c. Không c n ch a N thoáng qua hay ch c n u ng m t hơi c c nư c l nh. T nh ng ngu n ban ñ u này. N m gây nhi u lo I b nh cho cây: có nh ng b nh nguy hi m như ñ o ôn h i lúa. v i n m k chân có v y. b nh n m bò. do th c tích v . C khuy t. có th t súc v t sang ngư i. U có l rò và ch a m l n nh n. N C C T x. c y n m. con v t ch t vì ñói. B nh lây truy n t ngư i b nh sang ngư i lành. có b nh ND l p s ng (lang ben). Y h c c truy n g i N là ách ngh ch. thu c 3 l p: Oomycetes. nh ng loài n m k sinh th c v t. ñ t. có nhi u d ng trung gian. NGB v t nuôi là các loài n m kí sinh và gây b nh v t nuôi. C n ti n hành các bi n pháp phòng b nh nhà t m. Phát hi n b ng cách soi tươi n m. m c sương cà chua. con ngư i. Nguyên nhân là do bò ăn th c ăn c ng nh n. Thu c tr n m ph bi n: ch a lang ben b ng cách sáng bôi dung d ch c n i t – salixilic. nh n.

các loài ñư c s p x p nh m vào h Linh chi và g n 10 loài chưa ñ nh lo I ñư c. h bài ti t. Nhóm NLC bao g m các loài s ng kí sinh trên cây gây m c ru ng. Tuy nhiên. N M MÓNG. ño n th o. có khi còn hơn c nhân sâm. phân hu g cây nên m c tr ng g . Chúng có th có cu ng hay không có cu ng v i ph n th t n m trên và ng n m phía dư i. trong ñó ñáng k nh t là m t s polisacarit. gi v ng và tăng cư ng kh năng mi n d ch c a cơ th . (Onychomycosis). NLC phiên âm theo ti ng Trung Qu c là lingzhi. trong ñó 221 loài ñư c các nhà khoa h c công nh n. cây ăn qu . sau móng tr nên d g y. ñ i m u vàng ho c nâu s m. x lí môi trư ng và gi cân b ng cho h sinh thái b n v ng c a ñ t nư c. s ng trên cây. Khu h NLC c a Vi t Nam r t ña d ng v thành ph n loài và d ng s ng (có loài ñư ng kính l n t I 110 cm). Linh chi h I miên (Tomophagus) v I 2 loài th là synonym). ch ng oxi hoá… Vì v y chúng có kh năng phòng ch ng nhi u b nh hi m nghèo thu c h tu n hoàn. Hàn Qu c.N M LINH CHI. ñôi khi có các g trang trí theo chi u d c hay m ng lư i ñ c trưng cho t ng chi). h hô h p. Linh chi h i miên v i 2 loài (1 loài có th là synonym). t trư c Công nguyên. (tk. Cho t i nay ñã có 386 tên loài ñư c ghi nh n trên toàn th gi i thu c h Linh chi. Linh chi không bóng v I 51 loài (21 loài có th là synonym) có khi còn ñư c m t s tác gi g p chung và chi Linh chi bóng. b t lão th o. H c ch bào t hình c u (Amauroderma) v i 96 tên (41 có th là synoym). v n niên nhung. ð c trưng cơ b n c a NLC là có h s i n m ban ñ u màu tr ng. m c ký sinh hay ho I sinh trong cây. ganodemic axit…). m c linh chi. Linh chi bào t có rãnh d c (Haddowia) v i 5 loài (2 loài có th là synonym) và các chi Linh chi bao t m ng lư I (Humphreya) v I 10 loài (3 loài có th là synonym). m n ra. Vi t Nam… s d ng và ñư c coi là thư ng dư c. các nhà khoa h c ñã t p trung nghiên c u các ch t có ho t tính sinh h c c a NLC. h tiêu hoá. ñư c nhân dân Trung Qu c. khi g p ñi u ki n thu n l i hình thành nên qu th n m ch t b n ñ n ch t g . Các trư ng h p ch t trên có tác d ng kháng khu n. Nhóm NLC bao g m các loài s ng m t năm (ñơn niên) và các loài s ng nhi u năm (ña niên ñư c g i là c NLC). hai ho c t t c các móng). c o móng làm xét nghi m có th tìm . lòng móng b thương t n. NLC có bào t ñ c trưng g m hai l p (hình c u ñ n hình tr ng c t ñ u. G n ñây. b o t n ngu n gen và s d ng h p lý ñ gi gìn và nâng cao s c kh e c a nhân dân. Do ph i ñi l i và d b ch n thương nên móng chân b NM nhi u hơn móng tay. chi linh. NLC ñã ñư c coi là v thu c quý. Bi u hi n: m ñ u b t do ho c b bên c a móng có các ñ m tr ng m ñ c. trên r cây m c ho c ñ t có mùn g m c và thư ng là các loài có h enzim m nh. trong g hay trên ñ t gi u mùn g . toàn b móng b bi n d ng. hơn 200 loài còn l i là các loài ñ ng nghĩa (synonym). trên cây ch t ho c ñã ch t h . trên g hay r cây m c. móng chân (có th m t. Các loài trên ñư c s p x p vào các chi sau: Linh chi bóng (Gamoderma) v I 166 tên (48 có th là synonym). Nh t B n. h nhũ linh chi. Phân b trên toàn th gi i nhưng phong phú và ña d ng nh t là các vùng nhi t ñ i và c n nhi t ñ i. nhi u loài r t quý hi m có giá tr dư c li u cao c n ñư c nghiên c u. Vi t Nam ñã ñ nh tên ñư c hơn 40 loài NLC và còn hàng ch c loài khác m I ch ñ nh tên ñư c ñ n chi. th n tiên th o. n m lim…). b nh nh m gây thương t n móng tay. ung thư… cũng như tăng tu I th và nâng cao trí nh . gây h i cây r ng cũng như cây công nghi p. có khi hoá s ng r t c ng. gi m cholesterol trong máu. nhóm n m quý h Linh chi (ganodermataceae). theo ti ng Nh t là reishi.

chuy n v n theo ki u amip tiêu hoá th c ăn. Vi c ch n ñoán căn c ch y u vào ki m tra ñ m (qua soi tr c ti p ho c nuôi c y. viêm ph qu n m n. 1/ Myxomycophyta. bò… vì con v t hít ph I bào t n m trong rơm. vv) gây ra 1. b nh tim. trong ñi u tr . k t h p v i bóc móng trong các trư ng h p c n thi t. trên da ñ u có nh ng m ng l n. ng a. Sinh s n b ng các bào t có roi. mi ng vv) lan t i. G m có 4 l p: Acrasiales. Th sinh dư ng c a n m lư ng b i và có d ng m t kh i sinh ch t nhi u nhân (th h p bào) tiêu hoá th c ăn. không có vách t bào. s lư ng thương t n ít. n m có th xâm nh p vào ph I do hít vào ho c t m t t n thương g n (thư ng là t mũi. tóc gãy cách da ñ u 5 – 8cm. B nh ti n tri n dai d ng. s c m t tái nh t. ði u tr : dùng griseofulvin v i li u 20mg cho 1 kg th tr ng: trong th i gian ñi u tr . B nh khó ch a. tóc gãy cách da ñ u 1 – 3cm: NT do n m Microsporum v I các bào t nh n m l n x n ngoài và trong s I tóc. c m c. g y d n. N kéo dài quá 5 phút s nh hư ng ñ n vi c cung c p oxi cho não và . tròn hay b u d c. N M TÓC. chân tay l nh toát. Mycomycetes. không dùng chung lư c. m t. khó th . Không có tri u ch ng lâm sàng. Tri u ch ng : ho. có th phát hi n kháng th ñ c hi u và vi c ch n ñoán tr nên ñơn gi n và chính xác hơn. N M NH Y. khăn quàng. c t tóc m i tu n m t l n. B nh còn th y gà. xơ ph I thâm nhi m mau bay. thu t ng chung ch nh ng b nh ph i ngư i. M t s ch có vách t bào b ng xenlulozơ ñư c hình thành bên trong các túi bào t là ñ c tính c a th c v t. vã m hôi và N). hoàn toàn trong m t th i gian ng n. lo n nh p tim. NP ít ch u tác d ng c a kháng sinh. Xquang ñ c hi u thư ng d b nh m v I các b nh ph i – ph qu n m n tính như lao. do ñó có m t s ñư c ghép vào ñ ng v t nguyên sinh như Mycelozoa. Actinomyces. Có kho ng 500 loài. m t s gây h i cây tr ng. Có 2 lo I NT: NT do n m Trichophyton v I các bào t n m n m thành chu I trong s I tóc. xu t hi n các hang trong ph I do các s I n m ký sinh. lá m c trong r ng m ư t. vv. nôn. ñ ng v t do các loài n m (Candida. m t m ch. m t huy t áp. kèm theo ng ng tim t m th i. Labyrinthulales. Plasmodiophorales. Ph n l n NN ho i sinh. dãn ph qu n. dùng thu c liên t c cho t i khi xét nghi m 2 l n (cách nhau 1 tu n) cho k t qu âm tính. l p m u giáo. NN phát tri n trên g m c. h ng. Nocardia. bu i sáng bôi c n iot. ngư I. v t con m I n do d ng c p có n m. n m gây b nh r ng tóc lây lan. Nguyên nhân: ph n ng th n kinh do m t c m xúc m nh. ði u tr lâu dài b ng các lo i thu c di t n m. NP do Aspergillus fumigatus gây ra chim. thư ng dùng amphotericin B. thay ñ i tư th ñ t ng t ng i ph t d y). m u h ng. trên da ñ u có nhi u m ng nh . Penicillium. ph n ng ngoài da. ch y nư c mũi. trư ng h c ñ k p th I cách li và ñi u tr tr em m c b nh. Phòng b nh: t ch c khám b nh ñ nh kỳ vào lúc khai trư ng vư n tr . quanh chân tóc có bào t n m tr ng như b t. Cơ th có nhi u nhân. tiêm truy n vào súc v t). tình tr ng m t tri giác ñ t ng t. 2/ Myxomycetes. NG T. Geotrichum. ñ l n mũ. ñư c hình thành bên trong các túi bào t . V I các k thu t mi n d ch h c.ñư c n m gây b nh. sau m t b a ăn quá nhi u (b nh nhân th y khó ch u. ñ ng v t. bu i chi u bôi m lưu huỳnh 3% và h c ín 3%. ngành sinh v t ñơn gi n mang tính ch t c a c ñ ng v t và th c v t. 2. l p l n nh t trong ngành NN. N M PH I. ung thư. xám nh t. Aspergillus. Thư ng g p tr em.

b thương phân chia thành NK chung. NK b nh lý. NK th n kinh. cho b nh nhân n m ng a (n m nghiêng n u có nôn m a). NK b ng. ði u tr c p c u b ng ph u thu t. ti ng óc ách trong b ng. NM huy t kh I thư ng g p trong các b nh tim m ch m n tính. hà hơi th i ng t (làm hô h p nhân t o). có th gây t vong v i li u lư ng r t nh . m t phương pháp khám b nh lâm sàng trong y h c: th y thu c dùng tai nghe ho c dùng ng nghe áp vào vùng ñ nh khám ñ ñánh giá tình tr ng (bình thư ng hay b nh lý) c a cơ quan hay b ph n cơ th ñó. NGO I KHOA. ñau ng c. ð c bi t. NGHE B NH. ti ng tim thai. vv. d a vào tác nhân gây thương t n chia thành: NK ch n thương. NM m x y ra trong các trư ng h p gãy xương l n ho c tiêm nh m thu c có ñ u vào m ch máu. ñ c ñi m c a ñ ng v t ñ thu hút cá th khác gi i tìm ñ n ghép ñôi. xơ v a ñ ng m ch. NK l ng ng c. suy tim. d a vào m c ñích c u ch a . vv. bó ép. d n lưu. V trí b ng ng. NðT b ch h u. NGHÈO DINH DƯ NG. 1. Vd. không l n tr l i ñư c ñ che quy ñ u. quy ñ u b th t ngh t do bao quy ñ u h p. NGO I ð C T . NM khí x y ra trong các v t thương tĩnh m ch l n như tĩnh m ch c nh. NðT là các protein có phân t kh i cao. m t gi t d u ho c m (NM m ). Các tác nhân có th gây: NML: m t c c máu ñông t xa theo dòng ch y t i (NM huy t kh i). Có th n ñ nh cho t ng gi i tính ho c ch xu t hi n khi ñ n tu i trư ng thành th c sinh d c ho c ch xu t hi n trong mùa sinh s n. bư i bò ñ c. vv. NðT u n ván. xoa bóp tim ngoài l ng ng c (chú ý tránh làm g y xương sư n). tĩnh m ch dư i ñòn ho c do sơ xu t khi tiêm truy n ñ không khí l t vào b tiêm truy n. Màu s c lông. Trong các b nh tim m ch. NK chi n tranh. m t b t khí (không khí) l t vào m ch máu (NM khí). NK còn ñ ng nghĩa v i ph u thu t. Giàu dinh dư ng). NK ph s n. ti ng tim ñ p. V b n ch t. NGH T QUY ð U. Tình tr ng ao h thi u ch t dinh dư ng c n thi t cho sinh v t s ng ñó d n ñ n năng su t sinh h c b gi m sút (xt. Nghe ti ng th c a ph i. nh ng ñ c t ñư c vi sinh v t ti t ra bên ngoài t bào (khác v i n i ñ c t là nh ng ñ c t n m bên trong t bào vi sinh v t. C n c p c u t c th i. chòm râu cá th ñ c. Vd. tim ñ p tr l i. các bi n pháp kĩ thu t NK như băng. C n ph i m c t vòng th t ngh t ngay. ph i ñi u tr theo căn nguyên: có th dùng thu c ch ng ñông máu khi có nhi u nguy cơ gây NM và ñi u ki n cho phép. Chuy n b nh nhân v cơ s y t sau khi b nh nhân h i t nh. vv. ti ng hơi chuy n ñ ng trong ng tiêu hoá. ñ c bi t là b nh h p van hai lá. NGO I HÌNH GI I TÍNH. b kéo tr t v phía sau c a vành quy ñ u. cơ quan b b nh. ch c tháo. NM khí ñ ng m ch ph i d gây s c và t vong ñ t ng t.s h i ph c c a não. ti ng hót chim. Vd. ch ñư c gi i phóng ra bên ngoài khi t bào vi sinh v t b phá hu ). NK ti t ni u. NK ñư c phân chia theo nhi u cách: d a vào nhóm t ng. Tình tr ng m ch máu b t c làm cho máu không lưu thông ñư c. n n ch nh. vv. d b nhi t phá hu . NGH N M CH. chuyên khoa y h c chuyên v các b nh ch a b ng ph u thu t (m ) và b ng các th thu t.

l giang mai. NTT không phát sinh t nút xoang như bình thư ng. âm d ch. kí sinh v t. dán cao. th . Co bóp tim ñ n s m. ti u ti n… tuỳ theo v trí b b nh. m n nh t. B nh ngoài da thư ng qua 3 giai ño n: giai ño n ñ u – ñ c tà k t t v i cách ch a ph i làm tiêu hoá k t t ñó. d ch l lan tràn (ch ng v a làm suy y u chính khí. ch t ñ c. r t. v a xơ ñ ng m ch ( ngư I cao tu I). tuy s c t n công c a ngo i tà v n như cũ song nó v n ñ s c vư t qua ñ xâm nh p vào cơ th . Ngư I b nh có c m giác tim ñ p m nh ho c h ng trong l ng ng c. y h c ph i ph i h p v i toàn xã h i trong vi c b o v . h cam. nh ng nguyên nhân bên ngoài gây b nh cho cơ th . NK s a ch a. ban s n. ho . 2. vv. ñ I ti n. m y u. NK th m mĩ. c n c p c u kh n trương… NGO I LAI (y. quá m th p. chuyên ngành y h c quân s nghiên c u bi n pháp c u ch a ngư i b thương và các phương pháp x lý v t thương trong ñi u ki n dã ngo i. Nguyên nhân: b nh tim (NTT báo hi u b nh ñang di n bi n). ñinh ñ c. huy t. vv). virut. tk. tiêu hoá. táo. l ng chân. hàn. NGO I NHÂN GÂY B NH. có th bi u hi n là s cân b ng gi a con ngư i và thiên nhiên b phá v . giai ño n cu i là sinh cơ hàn kh u v i cách ch a ph I b dư ng ñ lành v t loét. NTT . Nói chung b nh ph n dương là b nh nh . nang ung. gió rét ñ m. ung thư ru t. Vi khu n. s c t n công c a ngo I tà y u d n thì ngo i tà s b ñ y ra ngoài theo ñư ng m hôi. Các b nh NK mà Tu Tĩnh ghi chép trong “Nam dư c th n hi u” là vô danh thũng ñ c. da. tâm th t ho c b n i. sinh ra t bên ngoài cơ th (vd. trang thi t b y t h n ch . n u v m thì ñ c t b th i ra ngoài (cách ch a ph i “n i thác” làm cho m t ng ra ngoài). d ch l (cũng g i là ngo i tà). NGO I TÂM THU. Ngo i nhân gây ñư c b nh khi s c t n công c a ngo i tà vư t s c ch ng ñ c a cơ th (chính khí). gà. ng ñ c thu c digital. b i. có th xu t hi n mau hay thưa và làm cho nh p tim và m ch tr nên th t thư ng (lo n nh p). gãy xương. do tên ñ n. sâu ñ c c n. N u s c ch ng ñ suy ki t và s c t n công c a ngo I tà v n m nh thì ngư I b nh s ch t. cáu gi n. NK t o hình. tà khí có s c t n công l n hơn như nóng g t. huy n ung tràng nh c. Khi s c ch ng ñ c a cơ th gi m sút. ngo i nhân là l c khí (x. các v t thương ña d ng. vv. b thương do ñ ng gi p. Ho t ñ ng NKDC ñư c ti n hành trong ñi u ki n làm vi c không n ñ nh. mũi nh n. Môn h c trong y h c c truy n chuyên ch a b nh ngoài da b ng các phương pháp u ng thu c. Dương tà khi gây b nh thư ng làm t n thương ph n âm (tân. L c khí). xông. d nguyên) và tác ñ ng ho c xâm nh p vào cơ th qua nhi u ñư ng (hô h p. kinh dương) và th hi n b ng ch ng âm. b ng. thú d c n. Theo y h c c truy n. niêm m c. v a t n công tr c ti p vào cơ th ). th m chí c t b t ch c ch t. trác táng. bu n r u… làm chính khí suy y u. xích b ch ñi n. r a. ph c t thu. anh l u. ñ p thu c. Ngo i tà m nh hơn chính khí trong các trư ng h p: khí h u trái thư ng (ñang mưa l i khô h n. Ngo i tà ñư c chia làm dương tà (phong. mà có th phát sinh t tâm nhĩ. th p). do m t nh c. r n. h t xoài. d ch l ) và âm tà (hàn. ñang l nh l I nóng và ngư c l i). NK b o t n. giai ño n gi a – ñ c tà hoá thành m . phong cùi. chích tháo. Khi s c ch ng ñ c a cơ th (chính khí) ph c h I và m nh d n. ngo i sinh).chia thành NK c p c u. làm trong s ch môi trư ng s ng. b nh t t. Vì tác nhân gây b nh ch y u là NL nên ñ phòng b nh. l . tia phóng x . b nh ph n âm là b nh n ng. NGO I KHOA DÃ CHI N.

l c ñà. Xt. dãn ph qu n. tê giác hai s ng (Dicerorhinus sumartrensis) và tê giác m t s ng (Rhinoceros sondaicus) ñư c ghi vào “Sách ñ ”. NG NG. Ngón th nh t chi trư c ñ ng v t b n chi. tê giác (3 ngón). hươu cao c . Trên bàn tay năm ngón ñi n hình. cũng thu c ch ng th t ngôn mà nguyên nhân là s t n thương c a h th ng th n kinh trung ương ho c các khuy t t t c a b v c u âm. xét v m t ngôn ng h c b nh lý. Ngón tay cái). song m t s ñ ng v t có vú ho c tiêu gi m và bi n ñ I. Trên bàn chân năm ngón ñi n hình. răng c a r t kh e ñ g m. Ngón l . thư ng do tr ng thái d c m xúc. NGÓN. Chi năm ngón. Ngón gi a ñ toàn b tr ng lư ng cơ th . song cũng có nhi u bi n ñ I ñ ng v t có vú. Vi t Nam có 12 loài thú NC quý ñư c ghi vào “Sách ñ ”. mà nguyên nhân ch y u là do cách phát âm ñ a phương m t vài nơi thu c phương ng . Ngón ch n. Môi thích nghi v i vi c nh c . móng tay cong vòng. ña s loài chim.g p ngư i tr tu i không có b nh tim. ngư I và v on ngư I. apxe. b ñ ng v t có vú. M I N g m m t s xương nh (ñ t N). NTC có 2 ñ t. NGÓN TAY CÁI. có thêm móng ho c gu c ñ u N (xt. NGÓN L (Perissodactyla). m t hi n tư ng phát âm ch ch chu n chung. Vi t Nam có loài heo vòi (Tapirus indicus). th không có NCC. g m các lo i có ngón gu c chân. NCC có hai ñ t. không phát âm ñư c các âm mũi hay ngư c l i ch phát âm ñư c âm mũi và mũi hoá. Hi n tư ng không phát âm ñư c các âm ñ u c a âm ti t ti ng Vi t. S tiêu hoá xenlulơzơ di n ra trong ru t th a nh vi khu n c ng sinh. cà phê. hình m v t. ho c không phân bi t ñư c âm mũi và mũi hoá. D dày ñơn gi n. vd. bò. m t b ph n c a chi. Xt. Ngón th nh t c a chân sau ñ ng v t b n chi. ñi n hình ñ ng v t b n chi có năm N. úp xu ng. không có ngón th nh t. NGÓN CHÂN CÁI. sơn dương. lao m n tính. NGÓN TAY DÙI TR NG. dê. ho c không phân bi t ñư c hai ph âm n/l do b nh lí ñ u b coi là N. l m d ng các ch t kích thích (rư u. b nh do amip. ngón này hư ng th ng v phía sau ñ thích ng v i vi c ñ u trên cành cây. Ngón th hai và th năm nh . b nh do polip ru t. kh i sau vài ngày. NGÓN CHÂN (Artiodactyla). Ngón chân cái. m t s loài. thu c lá). NTC n m ñ I di n v I các ngón khác và nh ñó có th c m n m ñư c d dàng. răng hàm và răng trư c hàm thích nghi ñ nhai. Các nhóm ñ ng v t khác nhau có s tiêu gi m hay bi n ñ I so v i trư ng h p ñi n hình. hai ngón ngày phát tri n b ng nhau. nói chung lành tính. nai. Các thú NC l n ăn c là trâu. 2/ Theo quan ni m thông thư ng. ung thư ph qu n – ph i và trong c m t s b nh tim m ch. khi n ngón tay trông như m t cái dùi tr ng. c u. b ñ ng v t có vú g m các loài có ngón gu c l như ng a (m t ngón). 1/ hi n tư ng r i lo n phát âm. Hi n tư ng không phát âm ñư c các âm ñ u c a âm. G p ch y u trong nh ng b nh nung m ph i kéo dài. Ngón chân ñư c b c trong t m s ng cu n thành ng ñ b o v . bi n d ng c a các ngón tay: ñ t cu i ngón tay bè to. th m chí tiêu gi m hoàn toàn. Tr ng lư ng cơ th ch d n vào ngón chân th ba và b n.

u ng s a nóng. Ng ñ c th c ăn. Hoà tan phân tán trong cơ th . do môi trư ng b ô nhi m. ðó là hi n tư ng N mang tính ch t ngôn ng h c xã h i. dùng th c ăn không ñúng (Nð mu I. ti n tri n . Tình tr ng Nð n ng. ho c qua th c ăn. n c ñ c c a ñ ng v t c n. Trúng ñ c) 1. dùng thu c quá li u quy ñ nh (Nð thu c ng . viêm ru t . h tim m ch. Ng ñ c thu c. xu t hi n s m hay mu n. Nð là h u qu c a vi c ñưa m t ch t ñ c vào cơ th v t nuôi ho c tr c ti p. tình tr ng nhi m ñ c b t ng trong s d ng thu c.B cB . li u lư ng b nhi m. tr ng thái b nh lý do brom gây ra hơi brom v I n ng ñ th p trong không khí gây kích ng niêm m c. kh n trương giúp vi c ñi u tr x lý khi Nð. opi). nhưng không phù h p v i chu n m c ng âm chung c a ti ng Vi t. cà phê nóng. brom l ng dính vào da gây b ng. ñi u tr các r I lo n sinh lý. nâng cao s c kh e ñ kháng c a cơ th . c gà nư c…). Nð vì th c ăn m c…). mũi. dùng thu c gi I ñ c ñ c hi u cho t ng lo I ch t ñ c. súc mi ng b ng dung d ch natri hidrocacbonat loãng 1%. nh t là trong hoàn c nh t dùng thu c. s n…). botulus). ñeo kính và găng tay cao su (n ng ñ gi I h n cho phép c a hơi brom trong khi khí là 0. (tk. vv. dùng thu c quá li u quy ñ nh (Nð do ngh nghi p (vd. gây li t dây th n kinh và t vong do li t hô h p. Các hi n tư ng r I lo n sinh lý thư ng bi u hi n h th n kinh. giăm bông. r I lo n th n kinh. làm ch y nư c m t. NðT có th n ng hay nh . Ngu n th c ph m b nhi m ñ c có th gây ng ñ c cho nhi u ngư i. Thư ng g p Nð do ngh nghi p (vd. là m t nhi m ñ c b t ng (xt. Nð chì). v i n ng ñ cao gây viêm khí qu n. h hô h p. nh tuỳ thu c vào b n ch t c a ch t ñ c. Nhi m ñ c) x y ra ngoài ý mu n c a n n nhân. coi như m t tai n n. Tri u ch ng Nð thư ng là viêm d dày. m t bi n c . th c ăn ñ c ho c nhi m khu n (Nð n m. loét. th I ch t ñ c ra ngoài. NG ð C BRÔM. ñó là nh ng chu n m c ng âm ñ a phương. xúc xích. l p t c ph I r a m t. Khi làm vi c v i brom. Ki m nghi m ch t ñ c là công tác quan tr ng. Xét v m t h th ng. h máu. c tháp bút ñ m l y. Cách ch a: làm cho cơ th v t nuôi ng ng h p th ch t ñ c. NG ð C BOTULIN (L. nh t là ñ h p ti t khu n không k . ð c t có ph n nào không b n v i nhi t và s b tiêu hu khi n u. C p c u khi Nð: c n lo I ch t ñ c kh I cơ th càng nhanh càng t t. dùng thu c quá li u. Khi có tri u ch ng ng ñ c.002 mg/l không khí) NG ð C THU C. Trong y h c. do môi trư ng b ô nhi m. ð c t này có tác ñ ng ch n l c v I h th n kinh trung ương: các tri u ch ng thư ng xu t hi n nhanh chóng trong vòng 12 – 36 gi sau khi ăn ph i th c ph m nhi m ñ c. Nð là hi n tư ng r i lo n ho t ñ ng sinh lý c a cơ th do tác d ng c a ch t ñ c. Xt. 2/ Trong thú y. có th làm ng t th . ph i ti n hành trong t húg. Tr c khu n C botulinum phát tri n trong th c ph m b o qu n không ñúng cách. V t nuôi có th b Nð do nhi u nguyên nhân: ăn ph I cây c ñ c ngoài bãi chăn (rau quy t. phá hu và trung hoà ch t ñ c. ho. h tiêu hoá. R a ch b ng trên da nhi u l n b ng nư c. n c ñ c c a ñ ng v t c n. NG ð C. b nh do ñ c t c a tr c khu n Clostridium botulinum ti t ra trong th c ph m gây ra. tình tr ng s ckh e b nh nhân. gây tím tái và ch t. ñau ñ u. chóng m t. c tình t sát ho c b ñ u ñ c. Nð chì). ch y máu mũi. cá ư p mu i. r i b ng dung d ch natri hiñrocacbonat 2%.

NG . song l i gây ch t ngư i. vv. n u ph n ch m c a ñ u thai nhi l t trư c tiên thì ngón tay ngư i ñ s s th y xương ch m ho c thóp sau c a ñ u thai nhi qua l t cung ñang m (g i là ngôi ch m). ngôi mông (s th y hai mông thai nhi). không may trúng ph i ch hi m. ngôn ng máy tính. a ch y. Ngôn ng ñ ng v t. NN Nguy n Du. NNNT cũng ñư c s d ng trong vi c d y nh ng ngư i câm ñi c. có th g p. Gíâc N còn là th i gian x y ra các ho t . ngư i. 1. Ng ñ c. không có ch ý. thân nhi t h . Vd. NN Nguy n Tuân. H th ng tín hi u quan tr ng và ñ c ñáo nh t trong giao ti p c a loài ngư i. là phương ti n ñ bi u hi n và phát tri n tư duy. Trong 24 gi . Phương ti n giao ti p c a nh ng ngư i câm ñi c b ng cách s d ng các ngón tay. ph n thai nhi trình di n eo trên c a khung ch u và s l t trư c tiên vào con ñư ng sinh d c c a s n ph . x y ra t ng chu kì v não và các trung tâm dư i v . Kh năng th c t nh tr l I là ñi u ki n ñ phân bi t gi c ng v I hôn mê ho c v i thôi miên. ngôi trán. Nhi m ñ c. b n vào nơi tư ng là an toàn. môi trư ng không s d ng ñư c ngôn ng l i nói. gây nên b i s c ch lan t a. NG SÁT. n m ñ c. ñi săn b n chim. 2. 3. giúp cho các nơron cũng như nhi u cơ quan khác ñ ơc ngh ngơi. NGÔN NG . NG ð C TH C ĂN. ngôn ng c ch . t t huy t áp (x. vv. thú l b n nh m ph i ngư i. NN H Chí Minh. ngư i l n ñánh tr con nh m d y b o. c p tính (các thu c ñ c b ng A) hay lâu dài. ñư c quy ñ nh t i ñi u 98 B lu t hình s . Xt. có tính chu kì ñ gi m ph n ng ñ i v i các kích thích ñ ng v t có xương s ng. Phương ti n giao ti p trong các c nh hư ng. t m hi u bi t v ti ng m ñ và s am hi u văn hoá c a m t cá nhân th hi n qua cách dùng NN trong ñ i s ng hàng ngày và trong tác ph m văn h c. Khi N. gi c N là tình tr ng sinh lí ñ c trưng b i s ng ng t m th i ch c năng th c t nh c a não.nhanh. trương l c cơ gi m. nhu c u N gi m d n theo tu i: tr sơ sinh h u như ng su t ngày. NGÔI THAI. bi u hi n b ng d u hi u nôn. M i m t ngón tay ñ i v i v trí chung c a c bàn tay ñư c ng v i m t ch cái trong h ch vi t thông thư ng. Ng ñ c). S c ch này có tính ch t b o v . Vd. có khi li t dây th n kinh. ñ c t c a vi khu n. ngôi m t. Trong s n khoa. NðTÂ thư ng gây b nh hàng lo t cho nhi u ngư i cùng ăn m t ngu n th c ph m t n tr không ñúng cách như ñ h p ti t khu n không k . các tri u ch ng thư ng xu t hi n nhanh chóng trong vòng 12 – 36 gi . ngư i già ng ít hơn và th c nhi u l n. m n tính có khi khó phát hi n (các thu c ñ c gây nghi n thu c b ng B). ph c v s cân b ng môi trư ng bên trong. cá ư p mu i… có th i gian nung b nh gi ng nhau. NGÔN NG NGÓN TAY. tr ng thái sinh lý bình thư ng. NS là t i vô ý làm ch t ngư i. tr còn bú N t i 18 gi . V n tri th c. mà ngón tay ngư i ñ s s th y khi khám qua l t cung. ném ñá.. b nh xu t hi n do ăn ph I th c ăn có ch t ñ c (cây ñ c. h p ch t hoá h c…). ngư i l n t 6 – 9 gi . l làm ch t ngư i. Vd. b o lưu và chuy n giao có hi u l c nh t các truy n th ng l ch s – văn hoá c a m t dân t c. NS x y ra trong nh ng tình hu ng như: cha m . ngôi ch m.

ng i. ng g c. ðình d c. vv. ð dài ngày và khan hi m th c ăn kích thích cơ th Nð. can. NG có th ñư c sưu t m theo chuyên ngành: NG ñ ng v t. nhưng có th ch a nhi u gen quý cho ch n l c và lai t o gi ng m i. tr ng thái ng r t sâu và liên t c. nhìn. lách. NG RŨ. n m và s mó ti p xúc. tr ng thái ngh c a m t s ñ ng v t kéo dài trong mùa hè hay mùa khô nóng. NG g m c nh ng gi ng ñ a phương. Khi th lư i b c ch . Lư ng m d tr cung c p năng lư ng ñ ñ cho cơ th có th ho t ñ ng ch m ch p và duy trì nhi t ñ cơ th có th ho t ñ ng ch m ch p và duy trì nhi t ñ cơ th con v t cao hơn nhi t ñ môi trư ng. NGŨ T NG. v t nuôi. vv NGŨ QUAN. Trung tâm chi ph i s th c t nh là th lư i n m trong nhân não. nhưng ñ ng v t vùng ôn ñ I và hàn ñ I thì y u t kích thích là l nh. ph i và th n). t ñ i m i. ñái tháo ñư ng. Qua trình này g m 2 giai ño n chính: a/ Ti n hoá hoá h c là qúa trình ti n hoá các phân t ch t h u . dòng. giang mai não. giúp cho con ngư i nh n bi t v bên ngoài b ng cách nghe. cây r ng. thu s n. ch n thương s não. NGU N GEN. côn trùng. m t (th giác). Quan ni m này t t nhiên chưa hoàn toàn phù h p v i tư duy tr u tư ng và khái quát hoá c a y h c c truy n. gi ng hoang d I còn ít ñư c sưu t m. duy trì t các cơ s gi giông và ñư c nhân lên trong ñi u ki n khác nhau các cơ s s n xu t gi ng. t t c các gi ng. mũi (khíu giác). bao g m: tai (thính giác). NG GÀ. vv. tr ng thái ng không sâu. có xu hư ng không ch ng l i ñư c gi c ng . NG th c v t. tr ng thái ng mà h s trao ñ I ch t gi m xu ng t I thi u. ph . NG L M. Khi Nð k t thúc. r t khó t nh. Khi b ñánh th c. lư i (v giác). NG cây tr ng. Vd. tr ng thái b nh lý mu n ng . M t s h c gi ñ i chi u v i gi i ph u h c hi n ñ i. Thư ng là h u qu c a u não. NQ cũng giúp ngư i th y thu c lâm sàng tìm ra các d u hi u b nh lý ngư I b nh ñ ch n ñoán. Ngư I ta ñã phát hi n hocmon Nð nhưng chưa tách chi t ñư c. Cá ph i vùi mình trong bùn l y ñ ch ng l i th i kỳ khô c n c a thu v c. M t s loài dơi thì th c d y và ki m ăn trong nh ng ngày nóng. nghiên c u. không th t th c. NG ðÔNG. ñ ng kinh. không th t ng . phòng và ch a b nh. hi n có. NGU N G C S S NG. có hi n tư ng tình d c tương t như Nð nhưng có trư ng h p kéo dài hàng năm. g n các t ng v i các cơ quan c th (tim. Quan ni m hi n ñ i xem s phát sinh s s ng là quá trình ph c t p hoá các h p ch t c a cacbon. béo b u. da (xúc giác). nhi t ñ cơ th l I tăng lên nhanh chóng. gan. d n t i s hình thành các ñ i phân t protein và các nucleic làm thành m t h tương tác có kh năng t phân ñôi. Xt. cho phép các loài thú s ng qua giai ño n nhi t ñ th p và khan hi m th c ăn kéo dài. Năm giác quan c a con ngư i. qu n th cây tr ng. nòi.ñ ng ti m th c (chiêm bao). ð n t ng cơn ñ t thư ng ph i h p v i cơn ng khuya. tì. NG HÈ. b nh nhân nói nhưng không nh câu mình ñã nói. Danh t ðông y ch 5 t ng trong cơ th : tâm. tr ng thái th c t nh gi m ñi gây ra gi c N. th n.

chúng tr thành các tinh bào (x. nh ng y u t . NBTK cũng có th bi n thành ho c sinh ra t bào th n kinh nh phân chia nguyên bào không ñ u. (tk. 1. t ñ I m i. NGUYÊN BÀO XƯƠNG. (tk. NHC là các t bào không màu. NHC và h ng c u cùng có trong máu. NGUYÊN BÀO LYMPHO.cơ. Noãn nguyên bào). Xương. th k 17) và Paxtơ (L. ñư c bi t hoá nên các t bào b ch c u T ñã b kích thích do kháng nguyên. (protenephridium). M t t bào trong bu ng tr ng c a ñ ng v t. Redi. Chia 2 lo i: nguyên nhân bên ngoài (v t lý. b/ Ti n hoá ti n sinh h c là giai ño n hình thành m m m ng nh ng cơ th ñ u tiên. T bào hu xương. th k 19) ñã ch ng minh ñư c r ng s s ng không th xu t hi n t các ch t h u cơ hoà tan t o thành các coaxecva trong ñi u ki n như hi n nay. tr i dài trong các ng sinh tinh. t bào sinh s n tinh hoàn. ch g p NHC trong máu ngo i vi trong các trư ng h p b nh lí. 2. tác nhân tác ñ ng vào cơ th ngư i. Lúc ñ u các t bào này n m ngoài s n phôi ho c màng. NGUYÊN BÀO TINH. Các t bào gi u bào tương. sinh v t gây nên b nh. Qua các giai ño n s lư ng ñư c nhân lên và sinh trư ng. Phát sinh tr ng). 3. cơ quan bài ti t c a m t s ñ ng v t không xương s ng như giun d p. n m bi u mô n m. G m t bào ng n l a thông v I các ng d n ch t bài ti t (t bào ng n l a l c và ch a vào xoang) và th i ra ngoài. ñ ng v t có vú b c cao. NGUYÊN NHÂN B NH. sau m t giai ño n phân chia và sinh trư ng s cho t bào tr ng (x. t nh ng phân t ñơn gi m ñ n các ñ I phân t r i ñ n các h ñ i phân t ñơn gi n ñ n các ñ I phân t . vi . m t lo i t bào n m trong tu xương ñ sinh ra h ng c u. Xt. luân trùng và m t s loài giun ñ t. T bào xương. NGUYÊN BÀO TH N KINH. Cơ quan sinh d c cái c a m t s n m và t o mà v hình d ng. NGUYÊN H NG C U. NGUYÊN ðƠN TH N. H ng c u. Túi bào t c a sinh v t ñơn bào có ch a vài t bào ñơn b I không di ñ ng ñư c (bào t ). sau khi các c u trúc này b các t bào hu xương (hu c t bào) ăn mòn thì NBX cùng m ch máu l n vào trong t o nên các th xương. các t bào t o nên các l p xương trong giai ño n s m c a quá trình hình thành xương. Nó có th ñư c phóng ra ngoài như Ficus ho c n m trong NBT như Phyhium. có nhân và có kh nâng phân chia. tr c ti p phân hoá thành t bào th n kinh. hoá h c. Phát sinh tinh trùng) NGUYÊN BÀO TR NG. kích thư c hoàn toàn khác v i cơ quan sinh d c ñ c. ñ ng v t có vú b c th p. Các th c nghi m c a Redi (F. t o c t bào). Khác v i các t bào khác c a ng th n kinh ñ ng v t có xương s ng ho c b t kì t bào nào c a phôi ñ ng v t. ch n thương. g m 2 giai ño n nh là s t p trung các ch t h u cơ hoà tan thành các coaxecva và s hình thành ñ I phân t có kh năng t nhân ñôi. Xt. Sau ñó NBX bám vào các c u trúc vĩnh vi n c a xương và tr thành các trung tâm hoá xương n m gi a các tâm xương là các t bào xương. Các t bào trong phôi ñ ng v t. Pasteur.

X. NHS có ch c năng ñ ñ thư ng và do n h sinh ph trách. Hi n nay NHS qu n. di truy n. L ng ng c có th b bi n d ng do các b nh: hen. tri u ch ng cơ năng chung cho nhi u b nh: b nh da. huy t tương các y u t ñông máu). ti u c u. có kho ng 4. có th cho 0. m t năm hai l n. n p da n i rõ như k ô). NG Y. Khoang ng c ch a tim. vi c xác ñ nh nguyên nhân là c n thi t. b nh d ng. mu n gi cho huy t áp ñư c n ñ nh. Virut HIV. Ph n cơ th n m gi a c và b ng. thi u năng gan.5 lít máu lưu chuy n trong cơ th . NG A. m ch máu l n. ð u ng c). s c kh e gi m sút. các xương s ng. N n m gi a ñ u và b ng. bóng do gãi nhi u. NHA CHU VIÊM. côn trùng. b nh v máu. thư ng v n cho máu. Vi t Nam. Nh ng ngư i huy t áp cao. ngăn cách v i b ng phía dư i b i cơ hoành và thông v i ñ y c phía trên b i l trên l ng ng c. b nh nhân b thi u máu toàn b hay t ng ph n (h ng c u. ñ xác ñ nh rõ nhóm máu và bi t ch c không có các y u t lây b nh cho ngư I nh n máu. Cơ s y t (công ho c tư) làm d ch vũ ñ ñ . Ngoài d u hi u chính thư ng có v t xư c da. c n xác ñ nh kĩ nhóm máu c a NNM và ki m tra kĩ máu s truy n ñ bi t ch c ch n là phù h p v nhóm máu và NNM không b lây b nh do truy n máu. Các ch n thương l ng ng c thư ng r t n ng do ch n ñ ng và thương t n c a các n I t ng bên trong. tuỳ theo ch ñ nh c a th y thu c. ð ñ m b o an toàn cho NCM cũngnhư ngư i nh n máu. trung th t. b nh n I ti t. nguyên nhân bên trong (n i ti t. tránh ăn các ch t kích thích m nh. tăng b ch c u). móng tay dày. r i lo n chuy n hoá. nhi u dây th n kinh. lao ph I (N lép. NGƯ I CHO MÁU.5 lít máu ñ truy n cho m t ngư i khác mà không nh hư ng gì ñ n s c kh e. Trư c khi truy n máu. ñ ng v t chân ñ t. NG C. thư ng ñư c l a ch n theo tiêu chu n r t ch t ch v y thu t và y ñ c phong ki n. M t ngư i Vi t Nam n ng 50 kg có th cho máu m i l n 300 – 350 ml mà không s b nh hư ng gì x u ñ n s c kh e. kh năng làm vi c và ho t ñ ng. th xã có bác s chuyên khoa ph s n ph trách nên ch c năng ñư c m r ng hơn g m: . ngư I cung c p máu ñ truy n cho các b nh nhân. khí thũng (N hình thùng). tuy n c. vd. Chàm. N ômêga). ph i. mày ñay. b nh nhân m t ng . Trong quá trình d phòng và ñi u tr m t b nh. M t ngư i l n n ng 60kg. trư c năm 1960. vv (vd. b ch c u. N có 3 ñ t. b m sinh). b nh n i t ng. ñư c gi i h n xung quanh b ng c t s ng. Ph i ñi u tr căn nguyên k t h p v I làm d u N. m i ñ t có 4 t m bi u bì bao b c. th c qu n. môi trư ng…). các ñ t ng c mang các ñôi ph n ph v n ñ ng. d u hi u da do gãi (da dày. kí sinh trùng s t rét… NGƯ I NH N MÁU. m t ngư i n ng 40kg có th cho m i l n 200 – 250ml. th n kinh.. còi xương. thâm l i. viêm gan B. suy dinh dư ng (N nhô như ng c gà). Suy nha chu NHÀ H SINH. 1. th y thu c th i xưa làm nhi m v chăm sóc s c kh e cho vua chúa phong ki n. tâm th n.khu n. bao gi cũng ph i khám kĩ s c kh e NCM v các m t (lâm sàng và các xét nghi m). c n ñư c truy n lư ng máu thi u ho c t ng ph n thi u h t ñ ph c h I s c kh e. ñái tháo ñư ng. 2. chân và cánh (xt.

ñ ñ thư ng. M t quay v phía m xù xì có các múi n i l i. C n ñư c x trí c p c u. Qua NT. oxi và c các y u t có h i như virut. Tuỳ theo m i dân t c mà có t p quán riêng ñ i v i NT. s gây suy thai nh . treo lên cây trong r ng. Thai thư ng b ch t r t nhanh. Tuỳ theo tình tr ng nhau bong ít hay nhi u. Ngư i Mư ng cũng chôn NT. thư ng có phòng ñ ti n hành vi c khâm li m và làm các nghi th c tang l tuỳ theo phong t c. Ngư i ta b NT vào cái n i ñ t. nên có t c chôn NT. Bánh rau. các b nh vi n c a h u h t các nư c phát tri n còn có m t cơ s ñ khám nghi m t thi. thư ng g p thai ph b nhi m ñ c thai nghén và ngư I b huy t áp cao. treo lên cây trong r ng c m ñ báo v i Then (tr i) bi t là có m t con ngư I ñã sinh ra. t thi ñư c b o qu n trong phòng l nh. NT ñư c t o b i các lông nhung và mô c a thành d con.qu n lí thai s n. X. NT ngư i ngoài có hình ñĩa. Ngư i. ph n ngo i biên m ng. NHAU TI N ð O. NX b nh vi n. Bánh rau b tách r I kh I thành t cung trư c khi s thai vì m t nguyên nhân nào ñó có th do ch n thương va ch m vào thành b ng. D u hi u: th nh ho c trung bình – thai ph có th th y ra ít máu ñen ñau b ng nhi u. bài xu t ñư c khí (ch y u là CO2) và các ch t bã. ph n trung tâm dày nh t kho ng 3 – 4cm. vv. nhau bám phía ñáy t cung). nhau thai NHAU BONG NON. s n n vào b ng th y t cung co c ng liên t c và to lên nhanh. làm công tác b o v bà m và tr sơ sinh. Tày b NT vào trong hũ. các ch t th i nitơ… t máu thai nhi vào trong máu m . l i tránh chon nôi gi t nư c mái hiên ñ ñ a tr kh i toét m t…Vì t c này mà ngư i Vi t có câu: “nơi chôn rau c t r n”. có tri u ch ng s c và nhi m ñ c ph i h p. Vd. công tác dân s và k ho ch hoá gia ñình. Ngoài ra. ñ ng v t có vú. bán nhau bám v trí b t thư ng (bình thư ng khi có thai. T thi. máu c a thai nhi ti p xúc v i máu m ch a ñ ng trong các h huy t và ñư c coi al2 nhúng trong máu m . Xt. NBN chưa rõ nguyên nhân. thai ph tình tr ng r t nguy k ch. NHÀ XÁC. Nơi t m b o qu n t thi. NHS xã cũng làm nh ng ch c năng trên trong ph m vi ñ a phương nhưng không ñ ñ khó. n ng hay ch t thai. Ngư i Mơ Nông chôn NT. (tk. n ng b ng 1/6 – 1/7 tr ng lư ng thai nhi (kho ng 450 – 500g). t p quán m i nư c. ñư ng kính kho ng 18cm. nh ng cơ s y t hi n ñ i. có th ñ l t vào trong máu thai nhi các ch t dinh dư ng. r i ñ y kín ñem chôn. rau). nhưng màng nhung mao r t m ng. NHAU. Ngoài phòng ñ xác. kèo theo s t n ng. ñư c gi i h n b ng các rãnh sâu. cơ quan b o ñ m m i liên h gi a cơ th m v i phôi thai trong quá trình phát tri n cơ th non trong d con. NT ph i chôn th t sâu ñ tránh cho ñ a tr bu n nôn. khi vi c khám nghi m ñã tr thành m t yêu c u b t bu c trư c khi khâm li m. trong các múi có các nhung mao. t c nơi sinh ra mình. Ngư i Thái b vào ng tre. ñ c t và th i lo i khí cacbonic (C02). Có NX thành ph . N u có m t nguyên nhân b t thư ng nào ñó như t cung d . NHAU THAI. phôi thai có th h p th các ch t dinh dư ng và oxi t máu c a cơ th m . ch a các mao m ch c a thai nhi. s n ph m c a trao ñ i hocmon quan tr ng. ngư i Vi t Nam quan ni m NT là m t ph n cơ th c a ñ a tr . ñ trong v qu b u khô.

Pháp) ñã xác ñ nh danh pháp gi i ph u loa tai và danh pháp 39 huy t loa tai. có trong m n tr ng cá ñã già và ñư c hình thành b I nhi u ch t k t l I: ch t bã. ñ I th c bào. nang lông b phá hu . Bi u hi n ñó ñư c th hi n: màu tai b c ñi ho c s m hơn. nhi m b n cơ h c và nhi m b n nhi t h c. ðã có t lâu nhi u nư c trên th gi I. S bài ti t quá m c ch t bã và t c ch t bã trong các nang lông t o môi trư ng t t cho nhi m khu n và hình thành m n tr ng cá. Theo y u t gây b n. Không nên n n tr ng cá non và có NTC khi ñã già . Cũng như châm cúu nói chung. các nhà máy ñi n nguyên t . vv. ngư i có ti n s n o hút nhi u l n: bánh nhau bám ño n ph lên l trong c t cung (NTð trung tâm). Năm 1987. xác vi khu n. da khô hơn ho c s n sùi ho c n i c c. vv. d n ñ n làm gi m ch t lư ng nư c ñ i v i vi c s d ng. Các d u hi u: ch y máu qua âm ñ o (băng huy t) vào ba tháng cu i. (tk. n vào ñó có c m giác ñau hơn. châm loa tai có tác d ng ñi u khí và gi m ñau. nh k t qu nghiên c u c a Pôn Nôgiê. Khi cơ quan có b nh thì v trí tương ng v i nó loa tai có bi u hi n khác thư ng. các t bào tuy n bã. nhưng cũng không nên ñ quá già. quá trình thay ñ i thành ph n và tính ch t c a nư c dư I ñ t do tác ñ ng c a con ngư i. ho c lư ng thông ñi n qua da nơi ñó cao hơn các nơi khác. Nh ng nơi nư c dư i ñ t d nhi m b n hoá h c: nơi tích t nư c th i. các nhà máy hoá ch t ho c nơi s d ng nhi u nguyên li u hoá ch t. các t bào nhân. thư ng phân bi t: nhi m b n hoá h c. Nhi m b n phóng x . các tr i chăn nuôi. nhi m khu n phóng x . lư ng máu ra ít hay nhi u tuỳ theo v trí nhau bám. Châm loa tai). ô nhi m NHI M B N NƯ C DƯ I ð T. thai sinh ñôi. Cũng có th kích thích b ng ñi n châm ho c ho c b ng thu c tiêm tác ñ ng vào m t ñi m nào ñó c a loa tai ñ ch a b nh. Châm loa tai m i tr thành m t phương pháp c a châm c u. t cung có u xơ. các lò m . Nhân màu tr ng ñ c. m t phương pháp châm c u mà nơi châm là các v trí ñ I di n loa tai có liên quan ñ n b nh t t các cơ quan. . T ch c Y t Th gi I h p Lyông (Lyon. T ch c y t th gi I khu v c tây thái bình dương ñã t ch c h p Xơun (Hàn Qu c) ñ th o lu n v danh pháp gi i ph u loa tai và danh pháp 43 huy t trên loa tai. Cũng có th dùng kim vòng găm vào tai ñ lưu kích thích. t bào m . ð I v I nh ng trư ng h p ñau c p. Nhi m b n nhi t và cơ h c ít khi g p và m c ñ nguy hi m cũng không l n l m. song mãi ñ n năm 1956. Không nên n n tr ng cá còn non vì có th nguy hi m cho tính m ng. các xí nghi p công ngh p nguyên t . . NHÂN TR NG CÁ. ch c ph n gi a phình ra hai bên hơi nh . sinh ba. NHI M B N KHÔNG KHÍ. nhi m b n vi khu n. M n tr ng cá có m l ng khi còn non và có NTC khi ñã già.d ng. nh ng vùng nư c th i sinh ho t. Có th dùng kim nh ñ châm. các khoáng ch a d u. châm loa tai có tác d ng gi m ñau khá t t. vv. v trí nhau bám càng th p thì máu ch y ra càng nhi u. t ng ñ t. các bãi th i. Năm 1990. Nhi m b n hoá h c ph bi n hơn c và khó ñ I phó nh t. vì ñ u tr ng cá b oxi hoá do ti p xúc v I không khí NHĨ CHÂM. ngư i có thai nhi u l n. nguyên li u ho c s n ph m hoá h c. máu ra t nhiên. x. Cơ s c a châm loa tai là sơ ñ loa tai do Pôn Nôgiê xây d ng v I cách ñ t v n ñ : loa tai là vùng ph n chi u c a các cơ quan c a cơ th .

ng ít. b nh tan máu và m t s b nh khác. Ch n ñoán phân bi t v i ñau b ng ngo i khoa d a vào m ch ch m và c ng. sau nhi u ngày có th xu t hi n nhi m ñ c m n tính ngư i bình thư ng. nh nh t là gây t n thương da. huy t áp cao. ñau thư ng v có kèm theo a ch y ho c không). t ngoài ñưa vào cơ th theo nhi u ñư ng khác nhau: tiêu hoá (th c ăn. h tiêu hoá và h huy t h c.. Bi u hi n c a nhi m ñ c chì c p tính: r i lo n tiêu hoá xu t hi n s m và mãnh li t (b ng th c qu n. ăn u ng khi tay b n có dính chì. vv. n m co. Nhi m ñ c ñ ng. hoá ch t. NHI M ð C CHÌ NGH NGHI P. lúc ñ u t p trung vào ngón gi a và ngón nh n r i sau ñó lan ra các ngón (hình nh “bàn tay r ”). Vào cơ th . nhi m b i các lo i. ñôi khi có ñau nhi u kh p. da x m. ñ c bi t là táo bón. Các tri u ch ng có th xu t hi n ngay t c th i (u ng thu c ñ c. r i lo n tiêu hoá. Các lo i b i chì d ng mu i hay chì oxit ho c hơi chì hít vào ph i ñư c h p thu toàn b .NHI M CH T S T. thư ng t vong trư c ngày th tư hay n u kh i thì th i gian h i ph c kéo dài. nh c ñ u. vv. h ng ngày có hàng . tim. Tình tr ng do tác ñ ng c a các ch t ñ c khi b c l (Nð c p). Nhi m ñ c chì gây t n thương toàn b cơ th nhưng bi u hi n chính t i h th n kinh. ñôi khi có di cư b ch c u vào trung bì. Các tri u ch ng s m c a nhi m ñ c chì m n tính: suy s p th l c. Khi nhi m ñ c nghiêm tr ng có cơn ñau b ng chì: ñau d d i. Chì có th vào cơ th qua v t thương hay các v t xây sát da. m t m i. Li t do chì ñi n hình là li t các cơ du i các ngón. tai bi n não. Vi t Nam hi n nay. b i chì ñ ng vào th c ph m. ði u tr tri u ch ng. th p kh p do chì. da và gây ra nh ng bi u hi n ñ c bi t: gan to. phù dư i da v i m c ñ nhi u hay ít. S t ñ ng gan. ăn n m ñ c. m t m i. viêm th n. ñư ng vi n ch l i (ñư ng vi n chì Bruton). không co c ng b ng. y u sinh d c. Ngu n g c Nð có th là n i sinh do các ch t chuy n hoá không lo i th i ñư c (như urê trong viêm th n c p hay m n). NHI M ð C. nôn.) ho c sau m t th i gian dài (các b nh ngh nghi p như Nð chì. Nhi m ñ c chì nhi u khi còn qua ñư ng tiêu hoá: hút thu c. protein ni u. khi ti m tàng khó nh n bi t (Nð m n) gây nên. thư ng là li u gây t vong: h ng ngày m t li u h p th 10mg có th d n ñ n nhi m ñ c n ng sau vài tu n: hàng ngày h p thu 1mg chì. n ng hơn là gây “cháy n ng”. trong h ng c u. tiêm. lo l ng. Các tri u ch ng khách quan: da tái. Tác ñ ng c a ánh sáng (tia c c tím) ñ i v i da. chì khu trú trong xương. huy t áp tăng. Chì ñư c ñào th i ch y u qua ñư ng ti t ni u và tiêu hoá. Xt. chu t rút. da. ñau cơ xương. d u hi u viêm th n hay viêm gan th n (ñái ít. d ng nhi m ñ c do chì. ho c ngo I sinh. th p kh p do chì. NHI M ð C ÁNH SÁNG. co gi t. Nð là m t lĩnh v c b nh h c quan tr ng trong y pháp. tình tr ng toàn thân suy s p nhanh chóng. ph i ôm ch t l y b ng. thu c u ng). ăn kém ngon. tăng s ng hoá và bong t bào b m t. tu . Có nhi u nguyên nhân gây ra NCS. trong ñó b nh b m sinh h ng c u. bu n nôn. hô h p. Các di ch ng m n tính c ñi n: li t do chì. dùng các ch t ñào th I s t (DTA desferioxamin). tình tr ng cơ th ñ ng quá nhi u ch t s t do không chuy n hoá và ñào th i ñư c ch t s t. ăn u ng ngay t i nơi làm vi c. ñái tháo ñư ng. m ch nh . suy tim. vàng da). protein huy t tăng. thu c tr sâu. lo i nhi m ñư c bi t t th i xa xưa do vi c chì ñư c s d ng lâu ñ i qua các n n văn minh c . Chì gây nhi m ñ c d ng kim lo i (hơi hay b i chì) ho c các h p ch t: 1g chì tương ñương v i 5g axetat chì h p th vào cơ th m t l n. trích huy t. ñôi khi r t khó ñi u tr b nh. Nhi m ñ c ánh sáng. T n thương gây ra do “cháy n ng” tương t như b ng ñ I: dãn mao m ch. Nhi m ñ c chì ngh nghi p.

có khi g p trong ng ñ c m n tính do s d ng nh ng d ng c n u ăn b ng ñ ng. t ñó lan t i các b ph n khác c a cơ th . tuy ch m). ch c n tách ngư i lao ñ ng ra kh i môi trư ng lao ñ ng và cơ th có kh năng t th i chì. ngư i b nh c n ng ng ti p xúc và dùng viên ethambutol u ng (loai thu c v n s d ng ñ ñi u tr lao ph i nhưng có tác d ng th I chì t t. NHI M ð C THAI NGHÉN. ð i v i trư ng h p lư ng delta ALA ni u cao hơn 10mg/l. Nhi m ñ c chì là b nh ngh nghi p ñư c b o hi m. Các trư ng h p ph bi n là th m nhi m chì v I tình tr ng r i lo n sinh hoá. bi u hi n b ng huy t áp tăng. kèm theo m t s tri u ch ng s m. luy n kim lo i chì… nhưng chưa g p trư ng h p nhi m ñ c chì ñi n hình v I tri u ch ng li t. lao… nhưng có th gieo r c b nh ra chung quanh. Nghén). ð i v I trư ng h p th m nhi m chì. ki t l . NðTN thư ng s m x y ra trong 3 tháng ñ u. ethambutol ñã ñư c ng d ng ñi u tr th m nhi m chì khá r ng rãi. ho c do ngh nghi p (công nhân m ñ ng. ðã có nhi u công trình nghiên c u Vi t Nam xác nh n kh năng th i chì c a ethambutol nghiên c u trên súc v t và trên ngư i: ñ n nay. ngh có nhi u ñi u ki n lây b nh sang cho nhi u ngư i khác (giáo viên.nghìn ngư I lao ñ ng ti p xúc v i chì các nhà in. Nh ng ngư i có ti n s NðTN thu c ñ i tư ng có nguy cơ cao. c p và m n tính: có th tiêm tĩnh m ch ch m EDTA Na2Ca (lo i thu c th i chì có hi u qu cao). v i m t s tri u ch ng lâm sàng toàn th : s t nh th t thư ng. c a hàng lư ng th c th c ph m. Nay ít g p. gây t vong cho m và cho thai. g y. NKHS có th nh (vd. NHI M KHU N H U S N. tr ng thái c a cơ th sinh v t do s xâm nh p c a m t vi khu n gây nên (tuy không m nh nhưng cũng có kh năng gây b nh ti m tàng). lư ng delta ALA xu t hi n nhi u trong nư c ti u trong 24 gi (gi I h n b nh lý c a lo i axit này là trên 10mg/l nư c ti u). sưng h ch: ph n ng da [Măngtu (Mantoux)] dương tính. pháp lu t quy ñ nh nh ng ngư i làm các ngh trên ph i ñư c khám s c kh e ñ nh kỳ. nhi u nư c. n u ñ ng). tr ng thái b nh lí ph n do tình tr ng có thai gây nên. gi m mi n d ch. bi u hi n lâm sàng b ng nghén (x. vv. c n ñư c cơ quan y t theo dõi và ñi u tr . lư ng delta ALA ni u trên 10mg/l. N u phát hi n m m b nh thì ph i ñư c ch a cho kh i m i ñư c hành ngh tr l i. ngư I b nh ñư c giám ñ nh và hư ng ch ñ ñ n bù. NHI M KHU N. NHI M ð C ð NG. vì có r t nhi u ngư i và ñ ng v t lành mang m m b nh mà không phát tri u ch ng b nh như thương hàn. bi u hi n b nh lý ngư i do các tính ch t ñ c t chuy n hoá c a tr c khu n lao tác ñ ng ñ n h th n kinh trung ương và th n kinh th c v t. Viêm niêm m c t . NðTN mu n x y ra trong 3 tháng cu i. nhân viên các c a hàng ăn. phù và protein ni u có th d n t i s n gi t. chưa c n dùng thu c th i. NK không ph i bao gi cũng ñ ng nghĩa v i có b nh. M t s ngành. ði u tr nhi m ñ c chì ñi n hình. Tình tr ng nhi m ñ c do tác ñ ng c a ñ ng (mu i ñ ng). tăng kích thích. Th i xưa g p trong các v ñ u ñ c. thu t ng chung ch t t c các trư ng h p nhi m khu n sau ñ ho c sau s y thai: vi khu n gây b nh xâm nh p ch y u t nơi nhau bám trong t cung. Khi m c b nh và n u có di ch ng. Ngư i mang m m b nh ch tr thành b nh nhân trong nh ng hoàn c nh nh t ñ nh (gi m th l c. vv). NHI M ð C LAO. các cô nuôi d y tr . th c t tóc. kém ăn. s n xu t c quy.

có khi ph i c t t cung… NHI M KHU N HUY T. Thư ng có d u hi u toàn thân r t n ng và có nh ng th phát: khi c y máu. B o v và làm trong s ch môi trư ng chính là m t n i dung cơ b n c a chăm sóc s c kh e ban ñ u và d phòng NKST. d v t. NHI M KHU N V T THƯƠNG. Vd. r i lo n chuy n hoá và dinh dư ng sau khi b thương. th I. th p kh p c p.cung). sát khu n da. s c ch ng ñ c a cơ th b gi m sút do s c ch n thương. s n d ch hôi. Clostridium septicum. v i ñ c ñi m: m màu s m và hôi. b c máu. viêm h ng. viêm ph I v icác bi n ch ng xa: viêm c u th n c p. hình thành huy t kh i và di căn nhi m khu n. h i s c t i ch . NHI M KHU N K KHÍ. g i v cơ s ngo i khoa tuy n sau ñ x lí s m). m t máu và thi u máu. nh t là các x nhi t ñ i. nhi m khu n chân dây r n sau khi c t dây r n cho tr sơ sinh v i d ng c không ñư c ti t khu n kĩ. xu t hi n vào ngày th 5 – 7 sau khi b thương. ñi u tr kháng sinh: d n lưu m . Hư ng x lý chung: gi i quy t nhau sót. xu t phát t m t viêm t c tĩnh m ch c a nguyên phát. Tình tr ng vi khu n xâm nh p và phát tri n v t thương. NHI M LIÊN C U KHU N. Khi s lư ng vi khu n lên t i 104 – 105 (trên 1cm2 ho c trong 1g mô ho i t ho c mô h t). các t ch c b ho i thư. r i lo n tu n hàn c c b . Tri u ch ng chung: s t. phân l p ñư c vi sinh v t gây b nh. Các v t thương (nh t là các v t thương chi n tranh) r t d b nhi m vi khu n ngay sau ho i t . NKR là bi n ch ng r t nguy hi m c a tr sơ sinh. múa v n c p (nhóm . băng vô khu n v t thương. B nh NKST ph thu c r t nhi u vào môi trư ng. xu t hi n nguy cơ nhi m khu n lan tràn và có nguy cơ nhi m khu n huy t. có th d n t i nhi m khu n huy t và t vong. B nh có th n ng. vv. t cung to. vv. Thư ng g p viêm m v t thương. c n sơ c u t t ngay t ñ u (lau s ch da quanh v t thương. NHI M KHU N HUY T GÂY M . nhi m khu n do các vi khu n ch phát tri n ñư c môi trư ng không có oxi. nhi m vi khu n Streptococus gây ch c l . hình thái nhi m khu n huy t r t n ng. Nguyên t c x lí nhi m khu n v t thương: r ch r ng v t thương. có ñ c trưng là các m th phát thư ng do các c c t c nhi m khu n. tay không s ch ho c băng r n không ñư c vô khu n. ð tránh NKVT. NHI M KÍ SINH TRÙNG. M i lo i kí sinh trùng thư ng có m t chu trình phát tri n riêng. có hơi trong các mô. Tr ng thái b nh lí c a NKVT do s lư ng vi khu n phát tri n và lo i vi khu n gây b nh quy t ñ nh. ñau khi s n n. Chu kì phát tri n có th ñơn gi n (truy n th ng t v t ch này sang v t ch khác) ho c ph c t p (qua m t hay nhi u v t ch trung gian trư c khi ñ n v t ch chính). có th n ng (viêm phúc m c) ho c r t n ng (nhi m khu n huy t). d n lưu t t và dùng kháng sinh thích h p. NHI M KHU N R N. nh th t thư ng. tr ng thái m t vi sinh v t phát tri n và gây b nh trong máu c a ngư i b nh t m t nguyên phát. ho i thư sinh hơi do Clostridium perfringens. tr ng thái c a cơ th do s xâm nh p c a kí sinh trùng gây nên.

pha ñ u s m c a nguyên nhân và pha ñ u mu n c a gi m phân. viêm c t tu xương c p. NHI M T C U KHU N. các NST tách theo chi u dài thành hai ph n t nhi m s c gi ng h t nhau và g n v i nhau nh tâm ñ ng. áp xe ph i. xt. Trong quá trình phân chia nhân. Gen. (chromosome). NST mang gen ki m tra ho t ñ ng c a t bào. nhi m khu n máu (nhóm viridans). Virut gây ra nhi u v d ch l n: cúm. gây viêm nang lông. m t nhóm nh ng c u trúc nh d ng s i. ñôi khi v i bi n ch ng viêm t c tĩnh m ch xoang hang. virut s t v t). b i li t. H t nhi m s c. s i. viêm ph qu n. m i NST cu n xo n r t ch t. ðư c t o thành t AND. NHI M S C TH . Các cu n này có th tương ng v i các h t NST. chín mé. ñ c bi t b nh . có th c năng lưu tr và truy n thông tin. nhi m khu n khi ñ (nhóm B). viêm tai. Các nhi m s c th soma ghép c p ñư c. Trong các t bào lư ng b i. viêm ph i. viêm gan. m i ñơn v có ñư ng kính kho ng 10nm và ch a 200 c p bazơ. viêm ñ ư ng ti t ni u (nhóm D). Các nhi m s c th quy ñ nh gi I tính ph n l n ñ ng v t. Cho ñ n nay. ARN và protein. không gi vai trò xác ñ nh gi I tính. NSTGT thư ng khác bi t v i X (nh ng c p nhi m s c th khác là nh ng c p hoàn toàn ñ ng d ng). viêm vú. viêm kh p. t c u khu n gây b nh là m t căn nguyên ph bi n. tr ng thái c a cơ th do s xâm nh p c a virut gây nên. gi i tính d giao t (XY). viêm màng não m . Các ñơn v này l i ti p t c t o thành các cu n g m kho ng 400 h t và chúng co th là nh ng ñơn v ch c năng như gen ho c nhóm gen. Phân bào. vv). Xác ñ nh gi i tính. Quá trình s m màu do xu t hi n nhi m s c t melanin nâu ñen. NHI M VIRUT. ngư i có 46 NST. vv). B n ñ nhi m s c th . Xt. nhi m khu n sơ sinh. m n nh t. viêm xoang. AIDS). ti n t i sưng vù toàn m t và nhi m khu n huy t. ch c l . nh t ñ u ñinh. lan r ng nhanh chóng xung quanh m t nh t cánh mũi hay môi trên. Có 2 lo i: nhi m s c th X và Y. viêm mang ph i m . M i NST ch a m t phân t AND cu n l i và t o xo n. nhi m khu n huy t. viêm n I tâm m c ác tính ch m. có c p NST gi i tính và các NST thư ng. d dàng nhìn th y qua ng kính hi n vi quang h c. NHI M MENALIN. Liên k t gi i tính. NTCK c p m t (ñinh râu) v i bi u hi n sưng ñ và c ng. viêm gan B. viêm ñư ng tiêu hoá c p. viêm xương chũm. NHI M S C TH GI I TÍNH. Sau khi phân chia. thu c kháng sinh không có tác d ng tr c ti p ñ n các b nh virut (b i li t. có ñ dài và hình d ng khác nhau trong nhân c a t bào có nhân chu n. NHI M S C TH THƯ NG. ñinh râu. Thông thư ng có m t b (ñơn b ) ho c hai b (lư ng b ) NST trong nhân t bào. có th dài hay r t dài (m t s b nh ung thư.A).Vai trò ki n trúc chính làm cho m ch (xo n) AND có d ng ñơn v siêu xo n ho c h t là do histon. viêm não Nh t B n B. b nh s i. Kích thư c c a virut r t nh t kho ng 10mm (virut b i li t) ñ n kho ng 200 – 300 mm (virut ñ u mùa. chúng dãn ra nên khó nh n bi t. m i nh t là AIDS. có khi t n t i không bi u hi n lâm sàng (tình tr ng mang virut). Th i gian b nh có th ng n (b nh cúm. vd. nhi m vi khu n Staphylococcus (x. s t su t huy t ðăngơ (Dengue). Virut b t bu c ph i s ng kí sinh trong nguyên sinh ch t c a t bào ch (kí sinh n i bào). T c u khu n). S lư ng NST trong nhân ñ c trưng cho t ng loài. Trong các nhi m khu n t i b nh vi n.

ri ng. lòng bàn tay nóng. chi t ). c m giác ñói và khát gi m. G m nh y h c quan sát và nh y h c thông tin. g i là th c N. còn hàn ñ I di n cho âm. có nghĩa là ph n dương c a thu c ñã tr i hơn ph n dương c a ngư i (vd. b n ch n. m ch t sác. (tk. m ch th c s c ho c h ng d i. vv. u ng th mát: có ngư i nghiêng v âm có t ng hàn th hi n ngư i: có c m giác nóng hơn. Có th ch p b m t thân th bên ngoài. Trình ñ NX n ng hay nh ñư c xác ñ nh b ng m c NX. hoàng c u. s t. hi n tư ng t n t i các ch t phóng x trên hay dư i m t ñ t. c m giác ñói tăng lên. m hôi ra nhi u. v n ăn nhưng v i s lư ng h n ch (nh n không hoàn toàn). ho c do phóng x c m sinh t o ra. là bi u hi n c a dương. trên các v t th . bài ti t nư c ti u gi m. lương cư. trong nư c. Là hi n tư ng sinh lý c a các ñ ng v t ng ñông như bò sát. ngư i. các kho d tr gluxit và lipit c a cơ th b huy ñ ng. Dương th nh làm N tăng lên. NAYH thu nh n và truy n l i nh ng hình nh ch ng minh b nh lý. tia h ng ngo i. bu n ng ). m ch môn. th p. v i bi u hi n: d ra m hôi tr m. Âm hư có th sinh N. cơ th s ng ch y u nh lipit và protein d tr trong gan. ch p vi mô quang h c và ñi n t . hàn. s t cao. N gây b nh g i là N là: có th là s c nóng c a l a. có nghĩa là ph n âm c a thu c ñã tr i hơn ph n âm c a ngư i (vd. dư I nư c gây NX ñ a hình r t nguy hi m. ôn. m ch ch m. c a M t tr i. Khi âm m nh hơn dương thì có bi u hi n hàn. nhưng v n u ng nư c (nh n hoàn toàn) ho c có th v n u ng nư c. cá. khí. giai ño n thích nghi có th i gian dài hơi. s t không cao. có th là do phong. Thu c ôn N ñư c th hi n c m giác th y m nóng trong ngư i ho c lư i khi u ng vào ho c n m thu c. x y ra khi b i t ñám mây phóng x rôi xu ng. âm dương cân b ng. ñư c dùng cho ngư I hàn. NHI P NH Y H C. hàn). tr ng lư ng c a cơ th gi m 1kg m i ngày.ñ u mùa coi như ñã ñư c thanh toán trên ph m vi toàn th gi i (t 1978 theo T ch c Y t th gi i – WHO) NHI M X . g ng. qu ). Theo ðông y. có t ng N. ngư i. nói chung N ñ i di n cho dương. Các v n h t nhân v i phương th c n m t ñ t. ñư c dùng cho ngư i N. cơ. trên cơ th ngư i. th n kinh b kích thích gây nh c ñ u. khó ch u. có ngư i nghiêng v dương. ch ñ ng không ăn: có th không ăn t t c các lo i th c ăn. lo i hình ch p nh khoa h c v y h c. g i là hư N. trong không khí. hàn N cân b ng. d tr gluxit và lipit c a cơ b c n ki t. th ơ. nh ng bi n ñ i trong cơ th di n ra theo ba giai ño n: giai ñ u tiên kéo dài t 2-4 ngày. Nóng) theo ðông y. protein c a nh ng t ng liên quan ñ n ñ i s ng như c a tim. huy t u t lâu hoá thành. ph u thu t. có th không ăn. k c nư c u ng (nh n tuy t ñ i). ñ m. chuy n hoá gi m nh . ch p các bi n d ng sinh h c trên màn cotôt. V chuyên koa còn có ch p soi trong (endographie) ch p tia c c tím. giai ño n h p h i kéo dài 5-7 ngày. b ng ánh sáng huỳnh quang. ho t ñ ng tinh th n v n bình thư ng. Thu c hàn lương ñ ơc th hi n c m giác mát m trong ngư i ho c lư i khi u ng vào ho c n m thu c. m t nư c và c n dư i ñ t. phù nh . thích ăn. ch p theo phương pháp dung hoà ñ ñ m (equidensites) màu s c… NHI T. thích m ch sác (nhanh). rêu lư i vàng. ch u l nh t t. NH N ĂN. khi nh n hoàn toàn. lương. Khí dương m nh hơn âm thì có bi u hi n N. là bi u hi n c a âm. th c ăn. sau ñó chuy n sang tr ng thái c ch (u o i. th n kinh . tr ng thái bình thư ng. N là m t trong “4 khí” c a thu c (nhi t. lòng bàn chân.

theo t p quán (ăn chay). b c x vũ tr . ñ u có m u ho c khía ngang không có m u. ñư c ñi u khi n t trung tâm hô h p trong hành tu . thi u máu. ñáng chú ý nh t là nh p ngày ñêm. Thông thư ng th i gian hít vào dài hơn 2 – 3 l n so v i th i gian th ra. tình cơ . th n kinh gi m r i ch t. m t l n hít vào và th ra bình thư mg. cư ng ñ . Nh p nhi u năm là s dao ñ ng v s lư ng cá th trong qu n th . ch m (trong b nh hen xuy n) ho c b r i lo n (trong trư ng h p urê – huy t cao. tr em có 30 – 60 NT/phút. nh m ñ m b o vô khu n và nâng các mô lên ñ c t ho c khâu khi m . r I ñ n nh p nhi u ngày (nh p tháng) – NSH ñ c trưng cho ñ ng v t s ng g n b bi n. tr ng cóc…) do các b nh tim (nh i máu cơ tim. hi n tư ng l p ñi l p l i có tính chu kỳ các ñ c tính. Nh n tuy t ñ i s ng ñư c vài ngày. Bình thư ng. nh p tim ñ p dư i 60 l n trong 1 phút có th ñ u ho c không ñ u (lo n nh p). Nh ng NSH có chu kỳ khác nhau m t cơ th s ng có th nh hư ng l n nhau. theo l a tu i (tr em d ch t hơn). NH P SINH H C.cũng b huy ñ ng. nh ng nhóm t bào ñ c bi t ñư c g i là nhóm d n nh p có th ñóng vai trò trung tâm c a m t ho t ñ ng ñ ng b . ph thu c vào các quá trình t dao ñ ng trong chu kỳ dinh dư ng v i th i gian 2 – 15 năm. vv). các tr ng thái và s ki n t t c các cơ th s ng. NĂ trong ñ u tranh chính tr (tuy t th c) và b t ñ u bu c ph i NĂ khi có n n ñói. hôn mê. t n s nh p sinh thái. ng . ph thu c vào gánh n ng ch c năng. c p) d ng c ph u thu t. pha. chuy n hoá b r i lo n. nh p ngày ñêm). m c ñ . ñái tháo ñư ng. có th chi thành các nh p sinh lí (chu kỳ ho t ñ ng c a t ng cơ quan như hô h p. thư ng dùng ñ k p bông. gây ra là nh ng ph n ng th ñ ng c a cơ th ñáp l I nh ng dao ñ ng c a y u t ngo i môi. áp su t khí quy n. trong cơ th (chu kỳ r ng tr ng) và trong qu n th (dao ñ ng s lư ng cá th ). NHÍP (tk. ph thu c vào nguyên nhân gây ra chúng. hôn mê. bơm tiêm. biên ñ . NTC sinh lí g p nh ng v n ñ ng viên th d c th thao luy t t p t t. Trong trư ng h p b nh lý. Theo ch c năng. vv. NH P TH . vv). b xúc c m và ch m l I khi ngh ngơi. thư ng có m i quan h ph thu c theo m t tr t t nh t ñ nh. nh p sinh s n c a ñ ng v t có vú. t ñơn bào ñ n t bào. Vd. nhi t ñ . ngư i ta chi NSH thành: NSH trong t bào (chu kỳ phân chia) và trong cơ quan (co bóp ru t). Ngư i ta cũng NĂ theo tôn giáo. Th i gian các NSH. lá trúc ñào. ðư c chia ra NSH ngo i sinh và NSH n I sinh. theo gi i (ph n ch u ñ ng ñư c lâu hơn). theo ñ c ñi m cá th . nhưng thư ng tương ñ I ñ c l p. Các NSH có chu kỳ gi ng nhau và ngư c l i. NH P TIM CH M. NSH ngo i sinh là nh ng dao ñ ng có tính chu kỳ do các y u t như: ánh sáng. NSH n I sinh là nh ng dao ñ ng t phát do các quá trình tích c c trong chính b n thân các h th ng s ng và duy trì b ng cơ ch liên h ngư c. NT có th nhanh (trong b nh viêm ph qu n – ph i. G m nhi u ñ c ñi m: t n s . tr c ñi n vv. b nh tim. NT nhanh lên khi v n ñ ng. NTC b nh lí do ng ñ c (thu c tr tim. ngư c l i NSH tương ñ I n ñ nh và ñư c c ng c b ng di truy n. xơ cơ tim. nh p tim) và nh p sinh thái – thích nghi (x. các b nh van tim…). Th i gian s ng (gi i h n là 65-70 ngày) thay ñ i theo tr ng lư ng cơ th lúc b t ñ u NĂ. NTC thư ng không có d u hi u lâm sàng. T n s các nh p sinh lí thay ñ I r t m nh. s c hút trái ñ t. Nh n không hoàn toàn s ng dài hơn. ngư i l n có 16 – 20 NT/phút. V m c ñ t ch c sinh h c. g c.

cao huy t áp… Ch n ñoán NTN c n d a vào các d u hi u lâm sàng. thư ng g p nh ng cơ quan r ng như ph i. Xt. ði u tr NTC tuỳ thu c nguyên nhân. nh t là nh ng khi c n c p c u. choáng váng. nh p tim ñ p trên 100 l n trong m t phút. ru t. B nh có th tái phát v i các ñ t b nh sau thư ng nguy hi m hơn ñ t trư c. não. Xơ v a ñ ng m ch). Vi c phát hi n ra các NM khác nhau là nh s phát tri n c a các kĩ thu t mi n d ch h c và ñã d n ñ n k t lu n: mu n b o ñ m an toàn trong truy n máu. tim: NM ñ (cg. ho i t n ng và r ng cơ tim (ph m vi t n thương quá 2cm2) do thi u máu c c b . Nh i máu não. vv. sau xương c. NM tr ng – t n thương nh t màu do t c ñ ng m ch t n ít tu n hoàn ph . thoáng ng t… nh t là khi g ng s c. t c ngh n trong tim. t n s trung bình (100 – 120 l n/phút). cư ng tuy n giáp… ho c nguyên nhân tim m ch như các b nh van tim. ñinh nh t NH I MÁU. Các bi n ch ng n ng: tru m ch. thư ng g p th n. nhau. NTN b nh lí có nguyên nhân toàn thân như s t cao. NM ñ (cg. Nguyên nhân tr c ti p c a van tim và ñ ng m ch (vd. Nh i máu ph i. s t nh . huy t áp t t. Ch n ñoán xác ñ nh và tìm nguyên nhân NTC ph i d a vào thăm khám và làm các xét nghi m (ch p Xquang. Nguyên nhân ch y u là v a xơ gây h p ñ ng m ch vành nuôi dư ng tim. b nh m ch vành. NTN sinh lý xu t hi n sau v n ñ ng th l c. não.ñư c phát hi n khi thăm khám. ñ c tính di truy n bi u hi n trên m t các t bào máu. NM ng p máu) – t n thương ho i t máu n ng. ch n thương ho c ph u thu t. trư ng h p n ng ph i dùng d ng c ñ c bi t ñ ñi u ch nh nh p tim (máy t o nh p). xúc ñ ng m nh. Trong ph m vi NM thông thư ng ABO. lách. ho i t có gi i h n. lan t a lên hàm và tay trái. D u hi u: ñau d d i vùng trư c tim. thư ng g p th n. nhưng ít khi thi u cơn ñau. MN thư ng hay x y ra nhưng khó ch n ñoán. t cung. h I h p. Có hai lo i NM: NM tr ng – t n thương nh t màu do tác ñ ng m ch t n ít tu n hoàn ph . NH T. có th dùng nhóm máu O cho t t c m i nhóm khác nhưng không ph i hoàn toàn không có tai bi n. Nh i máu cơ tim. Phòng b nh: phòng b nh xơ v a ñ ng m ch (xt. ñ u tiên phát hi n trên h ng c u (nhóm ABO). ñau dai d ng kéo dài hàng gi . có th ñ u ho c không ñ u. Hay g p nam 58 – 60 tu i. ñi n tim…). c m ñ ng. khi ngh ngơi s tr l I bình thư ng. NH P TIM NHANH. suy tim. B nh xãy ra ñ t ng t và có nh ng bi u hi n khác nhau tuỳ v trí b NM. NH I MÁU CƠ TIM. ði u tr tuỳ thu c vào nguyên nhân. ngư i trên 50 tu i c n ñư c thư ng . lách. ði u ki n này khó th c hi n. t t nh t là dùng máu cùng nhóm gi a ngư i cho và ngư i nh n. Xơ v a ñ ng m ch). vv). nh ng trư ng h p nh p tim ch m nhi u b nh nhân c m th y khó ch u. lo l ng… NTN lo i này ñ u. b nh cơ tim. siêu âm. sau ñ n trên b ch c u (nhóm thu c h th ng LHA) nay có th m r ng ra c ñ n các nhóm protein huy t thanh. hình thành do ng ng ñ t ng t lưu thông máu ñ ng m ch ho c thi u máu c c b c p tính (tác ñ ng m ch hay tĩnh m ch như ng p máu ph i. ði n tâm ñ cho phép ch n ñoán b nh và xác ñ nh v trí c a NMCT. tim. não. r I lo n tiêu hoá. NMCT x y ra sau m t g ng s c l n. Xquang và nh t là ghi ñi n tim. tu n hoàn ph tương ñ i phong phú. v tim. NHÓM MÁU. Thông thư ng. x. Nh i máu m c treo ru t. xét nghi m.

tình tr ng ng m máu thánh ru t do tác ñ ng m ch hay tĩnh m ch m c treo ru t. h p van hai lá. Khi xu t hi n cơn ñau th t ng c ho c tri u ch ng báo hi u. suy tim. NHUNG MAO RU T. Ph n l n trư ng h p NMN s h i ph c d n sau m t th I gian ti n tri n và thư ng ñ l i di ch ng: m t s trư ng h p h p. có 4 lo I NVG. th oxi. g m niêm m c tuy n và m t tr c liên k t. các xung th n kinh ñư c chuy n ñ n não ñ phân tích. ñ ng v t có xương s ng c n. vv). g p ñ ng v t có xương s ng. x. t nơi khác t i. Nh i máu m c treo ru t. c u trúc có hình nhú l i nh (ch nhìn rõ qua kính hi n vi) ph trên b m t ru t. tr tim. chua. b nh n ng d n r i t vong. phân bi t các v : ng t. hơi trư ng. Các ch t d ch hoá h c kích thích các t bào v giác. ngư i. các d u hi u tăng d n và n ng d n (do v a xơ). C c máu ñông v a làm t c m t nhánh ñ ng m ch ph i và t o ra khu v c NMP v i tri u ch ng: ñau ng c. nâng huy t áp…) NH I MÁU NÃO. m n và ñ ng. nhưng có th do bi n ch ng c a các b nh tim m ch (viêm màng trong tim. h u qu và bi n ch ng c a b nh tác ñ ng m ch ph i do c c máu ñông ho c bi n ch ng c a b nh tim (h p van hai lá. ngư i b nh có các d u hi u v tri giác. NH C ð U. NMR làm cho b m t ru t m n như nhung. Nhóm nh các t bào th c m hoá h c. NMR có th b t n thương ho c b phá hu hoàn toàn (trong nhi u b nh viêm ru t c p và m n tính. vv). sau khi ñã qua kh i cơn ñau ph i ñi khám b nh ngay. Trong khi di chuy n c p c u. NHÚ V GIÁC. ñau ñ u . qu n lí s c kh e (khám s c kh e ñ nh kỳ). b ng m m. D phòng: ñi u tr viêm tĩnh m ch. C c máu ñông nh làm t c m t nhánh nh c a ñ ng m ch ph i và có th không có d u hi u gì ñáng lưu ý. vv. nguyên nhân có th do v a xơ gây h p r i t c ho c do m t c c máu ñông. chúng có tác d ng nh n bi t v . viêm ru t ho i t . NH I MÁU PH I. Chưa rõ nguyên nhân c a NMMTR. v th n kinh (hôn mê. C c máu ñông có th tách t c c ngh n tĩnh m ch chi dư i sau ñ . tăng g p b i di n tích ti p xúc và t o thu n l i cho s h p thu nư c và các ch t dinh dư ng. thư ng s t ho c tru m ch. ho c tĩnh m ch ch u sau m t i h ch u. tiên lư ng x u. nhưng cũng có th xu t hi n ñ t ng t (do c c máu ñông).xuyên theo dõi. ph i tránh m i g ng s c ñ t ng t. ch n ñoán NMN d a vào các d u hi u lâm sàng và ch p Xquang c t l p vi tính. bí trung ñ i ti n. co gi t. li t…). ði u tr c p c u theo ch ñ nh c a th y thu c. n m ngh ngay t i ch và dùng thu c giãn m ch vành. kém h p thu. ph n l n NMN xu t hi n t t . B nh di n bi n nhanh. loét. c n h I s c và ch ng s c (truy n d ch. NVG có th n m b t kì ch nào trên b m t cơ th . Tuỳ theo v trí và kích thư c vùng não b ho i t . C c máu ñông to làm t c thân ñ ng m ch ph i và có th d n t i t vong không k p c p c u. gi ng như các nhú gai nh . ñ ng v t có xương s ng nư c. gây ñ y h ng c u và ho i t vùng ru t tương ng. Tình tr ng m t vùng c a mô não b ho i t do ñ ng m ch c a não b t c ngh n. u. NVG thư ng n m các ph n l i nh c a bi u mô h ng. nôn. vv) gây r i lo n tiêu hoá ( a ch y. vv). nh i máu cơ tim. s t trên 380C. D u hi u: ñau b ng d d i. m ch nhanh. ho khan r I chuy n sang ho có ñ m l n máu. t c ru t c p. khó th .

ho c r I lo n s nu t. cơ m t và g c chi cũng như các cơ nhai. thanh qu n… . Có th kèm theo các r i lo n v hô h p ho c lo l ng ám nh. ch y nư c m t. Các y u t di truy n có vai trò rõ r t nhi u ngư i b nh. NNð còn hay g p ngư i lao ñ ng trí óc khi ph i làm vi c căng th ng. vì trong nhi u trư ng h p. m m t). Trong trư ng h p v t chư ng ng i ph n trư c h c mũi. d n t i bi n ñ i gi ng khi phát âm m t s ph âm có c ng hư ng mũi (p. b nh bi u hi n b ng tình tr ng m i m t cơ xu t hi n nhanh và rõ r t khi b nh nhân th c hi n liên t c m t ñ ng tác (ch i ñ u. nh t là v ñêm. Nguyên nhân tr c ti p c a b nh là do các cơ hô h p b t l c.NH C N A ð U. NI U ð O. môi. n ñom ñóm m t. m t ki u r i lo n v cách nói: nói p úng. NI U H C (cd. Trong trư ng h p có v t chư ng ng i phía sau. Phát âm sai m t ho c nhi u nhóm t do thói quen ho c d t t ho c do t n thương các cơ quan phát âm như lư i. Các cơ b b nh thư ng là cơ v n ñ ng m t. NÓI NG NG. x y ra có chu kì. vì trong nhi u trư ng h p. tình d c h c. thư ng khu trú m t n a ñ u (vùng thái dương và vùng h c m t). ho c r i lo n s nu t. k. nh m. NÓI L P. Các r i lo n v n m ch là nguyên nhân tr c ti p gây cơn ñau. 2/ NGM t t là bi n ñ i gi ng vì m t h n s lưu thông gi a mũi và h ng. Nð n ng n thông ra dư i âm v t trư c âm ñ o. NHƯ C CƠ. B nh có liên quan ñ n u tuy n c. Thư ng b t ñ u l a tu i nh . gi ng gi ng gi ng h nói khi b t mũi. NL xu t hi n cách quãng và bi n m t hoàn toàn khi hát. có th kèm theo bu n nôn. Khoa ti t ni u). cơn nh c ñ u kéo dài.chuyên khoa nghiên c u và ñi u tr các b nh thu c cơ quan ti t ni u c a hai gi i và cơ quan sinh d c nam (các b nh c a cơ sinh sinh d c n thu c lĩnh v c ph khoa). Nguyên nhân tr c ti p c a b nh là do các xung th n kinh ñi u khi n ho t ñ ng c a cơ b ch n. nôn. g). ng p ng ng do khó khăn lúc phát âm và khó k t h p các âm ti t. vv. khe h màn h u. ch y u c n tránh các nguyên nhân gây nên cơn ñau (tuỳ t ng trư ng h p). con ñ c c a ñ ng v t có vú. Cách ñi u tr : ngoài thu c an th n. vòm mi ng. răng. s không phát âm ñư c các ph âm ñơn ñi u. l dò vòm mi ng. thu c ch a tri u ch ng. nu t và hô h p do các cơ hô h p b t l c. ñ. H sinh d c ñ c. Nð nam dài thông ra ñ nh quy ñ u. H sinh d c cái. tăng c m giác. ng d n nư c ti u t bàng quang ra ngoài. phát âm. Xt. Có hai lo i: 1/ NGM h là bi n ñ i gi ng vì h c mũi thư ng xuyên thông v i mi ng và h ng do li t cơ. NI U QU N. ng d n nư c ti u t b th n xu ng bàng quang. Bình thư ng m i th n có m t NQ. r i lo n phát âm v gi ng nói do các bi n ñ i v c ng hư ng h c mũi. b nh có gi m ho c b t h n. th n nhân t o. khi c t u tuy n c. ðư c chia thành nhi u phân khoa theo tu i c a b nh nhân (NH nhi và NH ngư i l n) ho c theo lĩnh v c chuyên khoa sâu (n i ti t. tuy nguyên nhân chính chưa ñư c xác ñ nh. b. NÓI GI NG MŨI. ng c ng . gi m kh năng lao ñ ng. ghép th n). khi c t u tuy n c.

tá tràng. tai – mũi – h ng. ð c t . Là ph c ch t protein polisacarit. ngư i l p mô ph m t trong bu ng t cung. (tk. N I ð C T . dinh huy t. N I SOI. làm sinh thi t niêm m c ph qu n. b nh phóng x . nhi u tuy n ng. NMTC bi n ñ i theo chu kỳ kinh nguy t. thanh qu n…). Xt. ng m t ch . tam tiêu. m ng. ñ n kỳ kinh nguy t NMTC bong ra và ch y máu (hành kinh). Không ñư c trong các trư ng h p túi th a . gây hi u ng không ñ c hi u v t ch như gây s t. nói ng ng. tim m ch. B ch c u ña nhân cũng có th lách qua các t bào NM ñ xuyên qua thành m ch trong m t s trư ng h p b nh lý như viêm do vi khu n. ph i. k thu t khám tr c ti p b ng m t các t ng r ng ( ng tiêu hoá). còn có th qua ng ñưa vào các d ng c khác nhau cho phép r a ho c hút d ch. Trong y h c c truy n. phương ti n h n ch …). xơ – xương – kh p. ch t ñ c ñư c t o ra bên trong vi khu n gram âm và ñư c gi i phóng ra khi vi khu n b phân hu . vv). ng s i là m t ng m m có m t h th ng quang h c b ng s i thu tinh và m t ngu n sáng l nh cho phép thăm khám tr c ti p. Màng trong t cung). l y m t ngo i v t). ph khoa (soi b ng. 1. là m t l p m ng ngăn cách gi a máu và d ch l ng ch a các t bào. niêm m c ng tiêu hoá (d dày. Endotoxin). 2. các khoang có l vào nh (bàng quang). l p bi u mô lót bên trong m ch máu và tim. các b nh ph i. ng m m. ch n ñoán ch a ngoài d con. t m các thương t n. vô sinh. c m máu. kinh l c. ng s i). Trong các mao m ch. d d ng cơ quan phát âm ngo i biên (môi. b nh v khí. tâm th n. ñ i tràng. chuyên ngành y h c quân s nghiên c u ñ c ñi m b nh lý và các bi n pháp c u ch a các b nh n i khoa trong chi n tranh. tiêm xơ c ng các giãn tĩnh m ch.5mm. Khó phát âm). Công tác c u ch a ngư i b b nh trong chi n tranh ñư c tri n khai theo b c thang ñi u tr t tr n ñ a v h u phương. quay phim. b n v ng v i nhi t. xo c nang bu ng tr ng. màng ph i) b ng m t d ng c g i là ng n i soi ( ng c ng. Nư c và t t c các ch t ñã phân gi i có phân t nh th m qua các t NM. vv) trong ñi u ki n dã ngo i (cơ s ñi u tr không n ñ nh. Chuyên khoa y h c nghiên c u các b nh bên trong cơ th (n i t ng) ho c ñi u tr không c n ph i m x . vv).NÓI SAI GI NG. sau khi s ch kinh. khàn ti ng… ñ u là các d ng NSG. N I KHOA DÃ CHI N. N I KHOA. Do nguyên nhân th n kinh trung ương ho c có thương t n. Là k thu t ít nguy hi m. Nói khó (khó c u âm). ñư c dùng trong nhi u chuyên khoa: tiêu hoám ni u h c. NK là khoa h c v nh ng b nh bên trong cơ th như b nh 6 kinh. b nh n i khoa ngư i b thương. NK chia ra các phân khoa chuyên sâu vào t ng b ph n cơ th (tiêu hoá. th n kinh. lư i. m t ti p xúc r t nh . b nh t ng ph . ch có m t l p t bào d t. N I M C T CUNG (tk. ñ cao và âm s c. t n thương n i khoa do các vũ khí hu di t l n (nhi m ñ c ch t ñ c quân s . dày kho ng 1. gi ng nói b thay ñ i v cư ng ñ . (tk. x p r t sít nhau. t n thương n i khoa do sóng n . N I MÔ. ñáng tin c y.. quay vô tuy n truy n hình. ch p nh. làm sinh thi t ch a b nh (c t m t polyp. m t l p NMTC m i l i ñư c hình thành. các khoang r ng kín ( màng b ng. khó khăn trong trong khi phát âm. vv). phá hu các kh i u b ng tia laze hay ñi n. ñ c bi t ñ khám cơ quan sinh d c n . g m m t l p liên bào tr v i chi u cao 30mm d a trên m t l p ñ m giàu mao m ch và t bào lympho.

sinh khương 12g. viêm túi m t. Nh ng nguyên nhân gây NT: th t tình. các b nh tâm th n. kh c ra máu (x. C n phân bi t v i kh c c m . làm vi c không ñi u ñ . Khái huy t. N I TI T. làm cho tì v b r i lo n suy y u. vd. ði u tr theo nguyên nhân. các b nh nhi m khu n như viêm ganm viêm màng não (nôn v t tr em). tô t 12g. ñ ng).th c qu n. ung thư th c qu n. băng dính). kèm theo các b nh kh p xương. Trong l ch s phát tri n NTH. viêm halopyridol (x. quá trình các tuy n NT t o ra các s n ph m g i là n i ti t t ñ c thù cho m i tuy n. tr n bì 12g. Nh ng b nh do NT gây nên thư ng là các b nh c a t ng ph . h u phác 12g. t c ru t (ch t nôn có th l n phân l ng). vv). 2/ Nôn do nhi t có th dùng bài: ho c hương 12g. tr tu i: sinh viên y khoa năm cu i khoá ho c m i t t nghi p ñư c tuy n ch n qua m t kỳ thi theo m t khoá ñào t o chuyên khoa sau ñ i h c (4 năm ho c 3 năm). ñư c ñ vào máu và tác ñ ng ñ c thù vào m t khu v c ho t ñ ng c a cơ th . c s 10g. Nói chung không dùng thu c ch ng N trong 3 tháng ñ u mang thai. 3/N do thương th c. N I TI T H C. các b nh ng ñ c như ng ñ c thu c tr tim. s c u ng. ph n ng làm cho nh ng ch t ch a trong d dày b t ng v t ra ngoài mi ng. NÔN. cơ th suy ki t… N I THƯƠNG. vv). các hình thành. non chu kỳ ( tr em. g o n p sao vàng 8g. có th u ng nư c s c g ng. ði u tr tri u ch ng: li u pháp tâm lý. sinh khương (g ng tươi) 8g. can khương (g ng khô) 8g. th c v t. do khí c a v ngh ch lên. có th th dùng promethazin. các tính ch t và tác d ng c a chúng. thu c kháng histamin như scopolamin (viên. thu c tr sâu. s t n thương bên trong cơ th gây b nh. H c viên sau khi t t nghi p NTBV ñư c mang ch c danh bác s chuyên khoa c p I ho c có th ti p t c ñi sâu hơn n a v chuyên khoa (bác s chuyên khoa c p II. ăn u ng. sinh ho t và làm vi c trong các b nh vi n do b nh vi n ñài th . các b nh ñư ng tiêu hoá (loét d dày. viêm màng b ng. 3/ N do thương th c.nghén (x. có th u ng nư c s c g ng. sinh khương 12g. Có nh ng tác ñ ng qua l i gi a các tuy n NT v i nhau và v i h th n kinh turng ương theo m t cơ ch ph c t p. thu c kháng histamin như promethazin (sirô. thư ng chia ra các th : 1/ N do hàn có th ch a b ng uông nư c s c v i g ng ho c ăn c g ng s ng… chiêu v i nư c nóng. n u N quá nhi u. g o n p sao vàng 8g. các b nh c p c u b ng như viêm ru t th a. khí huy t không ñi u hoà. (y h c c truy n). chi t 8g rau má 16g. khoa h c nghiên c u v hocmon. ñ y hơi. băng dính). Khái m ). Y h c c truy n g i nôn mi73a là u th . thư ng dùng thu c ch ng N như scopolamin (viêm. viên). ho c dùng bài thu c: ho c hương 12g. tuy n tu ti t ra insulin tác ñ ng vào qáu trình chuy n hoá ch t ñư ng. kim lo i n ng (chì. hư lao. tr n bì . ho c dùng bài thu c ho c hương 12g. h t r t nhanh sau 2 – 4 ngày). N I TRÚ B NH VI N. phương th c ñào t o chuyên gia y t th c hành chuyên khoa gi i. phình ñ ng m ch ch . tr n bì 12g. Thu c ch ng lo n th n). s c u ng. c s 8g. ho c dùng bài thu c ho c hương 12g. b t ngu n t nghiên c u sinh lý ngư i ñ n nh ng hi u bi t v hocmon ñ ng v t có xương s ng và ñ n ñ u th k 20 phát tri n sang hocmon ñ ng v t không xương s ng. sinh ho t. th n b t n thương. Nguyên nhân gây N: viêm h ng (h t r t nhanh). nghén). giãn to tâm nhĩ trái.

12g. Châm c u các huy t: n i quan. h huy t áp. NƠ RON V N ð NG. m ch môn 40g. phân tích. Nó ph n ánh các hi n tư ng x y ra bên ngoài. th huy t). Châm c u huy t Túc tam lí. Trung qu n. do m t nguyên nhân b t thư ng (ph n ng nhu ñ ng) m t ch y ngư c lên d dày. vv. Thái xung. khó ch u. ñau ñ u. NƠ RON TH N KINH. N u chưa có bi u hi n hư thoát. D u hi u lâm sàng thay ñ i tùy theo lư ng máu b m t và th i gian ch y máu (da. m ch s c. niêm m c nh t nh t. lá tre 20g. Ch t nôn thư ng có màu xanh và b nh nhân th y ñ ng mi ng. ngh yên tĩnh trên giư ng: b t m ch. N u không ñ . ño và theo dõi huy t áp. M t N g m có: m t thân t bào (t p trung thành l p. m ch huy n. túc tam lý. t bào th n kinh n i gi a t bào th n kinh c m giác (nơron th c m và nơron v n ñ ng). vv). nh n ăn u ng. h u. V i s lư ng kho ng 14 t và c ñ nh ngay t khi m i ñ . (tk. lo i t bào th n kinh truy n các xung ñ ng th n kinh t não hay tu s ng t i v hay m t cơ quan th c hi n khác. . c nh n i sao ñen 40g. không tái t o. Bài thu c ch a N chung cho các lo i: bán h 8g. rìa lư i ñ . ñi u hoà s ho t ñ ng c a m i cơ quan và làm cho các cơ quan có quan h v i nhau. m t nhánh chính dài g i là s i tr c. Thư ng có các th chính sau: 1/ Th huy t do v nhi t v i bi u hi n thư ng v ñau. v ti u não. phân ph i các xung ñ ng th n kinh ñ n kh p nơi trong cơ th . t ng h p các kích thích th n kinh r i d n truy n. v i hi u su t s d ng h u như vô h n. NÔN RA MÁU. hoa m t. l n c n ho c thành c c ñen do nh hư ng c a d ch v ). h ng. c nh n i sao ñen 60g. (tk. Khi th huy t nhi u có bi u hi n hư thoát (choáng). nh ng nhánh t a t thân. 12 ñôi dây th n kinh não và các dây th n kinh tu . Y h c c truy n g i NRM là th huy t. chóng m t. Do nhi u nguyên nhân: máu ch y ch y u t d dày (loét hành tá tràng. t bào th n kinh). t th c qu n (giãn tĩnh m ch). u ng b t sâm tam th t (5 – 10g). c n chuy n ñi b nh vi n ñ c p c u. N không sinh s n thêm. nu t vào d dày. nhi u nhánh ph ng n g n là ñuôi gai. môi ñ . phân táo. mi ng hôi. làm cơ th ñ ng v t thích nghi v i hoàn c nh. trung qu n. thanh bì 10g. sinh khương 12g. C n phân bi t v i ho ra máu (khái huy t). 2/ Th huy t do c n ho h i v v i bi u hi n cáu g t. chư m ñá vùng thư ng v . s c u ng v i bách th o sương 20g. c s 8g. N i quan. dùng ngay nhân sâm (10 – 15g) s c u ng. Các tua r c a N chui qua các l xương s và c t s ng ra ngoài thành các dây th n kinh ngo i vi. thành c t tu . N i ñình. h i ch ng nôn mà trong ch t nôn có l n th c ăn và máu c a b n thân b nh nhân (máu ñóng vón. NƠ RON. có th dùng bài: c s n dây tươi 40g. m i ñ t m t ñôi. sinh khương 5g s c u ng. ñư ng m t ho c máu t mũi. có th dùng bài: tính tre 40g. càng làm vi c nhi u càng lâu thoái hoá. NTG n m ch y u trong h th n kinh trung ương. ðơn v c u t o và ch c năng c a mô th n kinh. h u phác 12g. vv). NÔN RA M T. nôn mà trong ch t nôn có l n m t t tá tràng. loét b cong nh . Làm nhi m v ti p nh n. chi t sao ñen 30g. xám v ñ i não. Ch a b nh: ñ b nh nhân n m ng a. chi ph i. c t s ng và các h ch phó giao c m g n các cơ quan). m ch nhanh.

ñư c hình thành trong quá trình hàn g n v t thương (thư ng th y rõ t n thương ngoài da). ch n thương. m i ngày th i trung bình 1 – 1. mùi hơi khai.N TH T. bò sát và xoang tĩnh m ch c a cá. phình ñ ng m ch ch và m t s d d ng m ch máu khác. ngư i. chèn ép th c qu n t ngoài do kh i u trung th t. nu t khó) NÚT XOANG TÂM NHĨ. trong NB có enzim amilaza dùng tiêu hoá tinh b t. vv. s n gi t. tim trái to (h p van hai lá). NU T NGH N. Nguyên nhân gây NK th c ăn l ng: ch ng to th c qu n. h i ch ng Plume – Vinxơn (Plummer – Vilson) ho c Kely – Patecxơn (Kelly – Paterson). Nguyên nhân: viêm loét. ung thư. sinh thi t niêm m c). NT m i trong su t. s o do b ng). b t thư ng có protein. d ng l i. NU T KHÓ. nư c ñái). có màu h ng tươi. c m giác ñau h ng ho c th c qu n trong khi nu t. . ch t ñ c. túi th a th c qu n. Vd. nư c ti u NƯ C TI U (cg. NXTN cũng g p tâm nhĩ ph i c a chim. C n phân bi t v i nu t ñau do viêm h ng. ch t ti t c a tuy n nư c b t. viêm amiñan. Có 2 d ng: NK th c ăn ñ c. xét nghi m NT cho ph n có thai ít nh t 3 l n trong các kì thăm thai là m t yêu c u b t bu c ñ phòng các tai bi n nhi m ñ c thai nghén. d v t h ng và th c qu n. còn ch a enzym. l ng. ñ ng trong ng nghi m m t th i gian xu t hi n c n l ng dư i ñáy g m các t bào. các s n ph m giáng hoá. Thông thư ng NK th c ăn ñ c: tho t ñ u khó nu t th c ăn r n. vd. th c qu n (viêm loét các lo i. ðư c hình thành trong th n. khu v c nh v i các s cơ tim chuy n hoá thành tâm nhĩ ph i c a tim ñ ng v t có vú. Nguyên nhân: h p lòng th c qu n (viêm loét các lo i. ngư i và m t s côn trùng. t nhân dân quen dùng ñ ch s nu t khó. ch a urê ho c axit và nhi u ch t khác v i t l th p. (tk. s o do b ng. t c ñ tim ñ p do th n kinh ki m soát. soi th c qu n (quan sát tình tr ng niêm m c th c qu n. Nh ng ho t ñ ng ñi n t phát c anút khơi mào và duy trì co bóp c a tim (tim ñ p). NƯ C B T. NB mu i có ch a ch t ch ng ñông máu. các vi khu n.5 lít. u lành và ung thư. Có khi là do nguyên nhân toàn th . mô liên k t non t m th i. các ch t khoáng (natri. siêu âm. dùng ñ nhào ư t và làm trơn th c ăn. ñôi khi kèm theo hi n tư ng khó th (x. t c ngh n…) trên ñư ng ñi qua th c qu n sau khi nu t. NK th c ăn l ng. do thi u máu thi u s t. canxi…) m t s ch t ñư c ñưa vào cơ th nhi u quá nhu c u. X. trư c khi ñư c bi u mô ph lên lúc làm s o. NƯ C ðÁI. các tinh th . Ch n ñoán: chi u và ch p Xquang v i ch t c n quang (bari sufat). c m giác th c ăn b c n tr (vư ng m c. ch t l ng ñư c th i ra ng ñái ho c l huy t. u lành và ung thư d v t. ði u tr theo nguyên nhân. sau ñ n khó nu t th c ăn m m. Thành ph n g m: nư c. NU T ðAU. kali. h ch xoang nhĩ). m t s loài. viêm màng ph i. lư ng cư. có khi là do r i lo n th n kinh gây ra nhi u ki u co th t th c qu n. h ng c u… Làm xét nghi m c n NT r t c n thi t trong ch n ñoán m t s b nh. màu vàng nh t. gi ng như th t.

ñ ra ngoài theo phân. màng dao ñ ng và phát ra âm. ng màng hình xo n c n m tai trong ñ ng v t có vú ñ ti p nh n âm thanh. kín m t ñ u. ng d n d ch m t t gan ñ vào tá tràng m t). ch u nhi t. làm màng màng ñáy rung ñ ng. góc âm thanh t n s cao và cho phép phân bi t các âm thanh có ñ cao khác nhau. ng hi n vi ch a b ch huy t. ÔT cũng có cá s u và chim. c và hình dáng khác nhau: th ng. Túi NG NGHE. có tác d ng bi n ñ i dao ñ ng ñi n thành dao ñ ng âm. ng n i tu s ng ch y d c theo ñư ng tr c c a t y s ng ñ d n thông d ch não tu . . cong. có nhánh. NG NGHI M. dùng ñ th nghi m các ph n ng hoá h c. NG DƯ NG TR P. c u trúc mô v i hình thái. NG B CH HUY T NG C ng b ch huy t kéo dài t phía lưng. kích thích lên các t bào thính giác làm phát sinh các xung ñ ng truy n v não. ñ ng v t có xương s ng (x. m t b ph n c a ñi n tho i. nhi u loài côn trùng cánh gân (chu n chu n…). ñ n các mô m trong cơ th . có nút. có trong lông nhung mao c a niêm m c ru t non. Âm thanh có t n s khác nhau tác ñ ng lên các vùng khác nhau c a màng ñáy. chia ñ . Ô ñ ng m ch là m t Ô t n t i trong th i kì phôi thai. ch y u ñ th i axit uric ñư c hình thành trong quá trình trao ñ i ch t vào ru t sau. là ng chính c a h b ch huy t. ñáy tròn. Ô d n s a c a tuy n vú. ÔN g m có nam châm ñi n và màng rung. ñi t i phía trư c c t s ng và ñ vào tĩnh m ch không tên g cc . ng thu tinh trong su t. nó tr thành m t d t t b m sinh. ñ u kia ñ vào ph n ñ u ru t sau. ÔM còn có ch c năng ph là ti t tơ. c u t o và ch c năng r t khác nhau tùy thu c vào v trí. ÔBHN xu t hi n t dư i cơ hoành. g m các ng m nh. S lư ng ÔM có th thay ñ i t 2 ( r p sáp) ñ n 150 ( ong m t). n i li n ñ ng m ch ch và ñ ng m ch ph i (v sau teo nh và bi n m t) n u còn t n t i sau khi ra ñ i.T ñi n Y h c Vi t Nam – M c O C TAI. Ô m t ch d n m t t gan và túi m t ñ n tá tràng. vùng ñ nh ng v i các âm thanh t n s th p. 1625-96). ðư c g i theo tên nhà gi i ph u h c Italia Manpighi (M Malpighi. qua c a s b u d c truy n qua ngo i d ch bao quanh OT. Ch t béo ñã tiêu hoá ñ ơc h p th vào ÔDT n i v i các vi mao m ch b ch huy t và các mao m ch b ch huy t l n hơn c a ru t. Sóng âm thanh truy n vào tai trong. Nh h mao m ch này mà ch t béo t ÔDT ñư c chuy n vào máu qua ng ñ ng m ch ng c ñ vào tĩnh m ch c nh. Dư i tác ñ ng c a dao ñ ng ñi n. ñ ng v t có vú. NG. có các ÔN v i nhi u ki u. NG MANPIGHI. Vd. Tuỳ theo yêu c u th nghi m. NG M T. Nh n b ch huy t t h u h t các vùng c a cơ th . M i ÔM có m t l p t bào. Cơ quan bài ti t côn trùng.

M t lư ng nh Ơ ñư c ch ti t t v thư ng th n và t d ch hoàn (t bào Sectoli). ngo i v t). Ơ k t h p v i progesteron làm bi n ñ i ñư ng sinh d c theo chu kì như tăng trư ng n i m c d con. t m t t bào th vàng. búi các ng nh cu n khúc n m trong tinh hoàn c a ñ ng v t có xương s ng. Trong 8 ch t có mang tính Ơ (phát hi n ñ ng v t và th c v t). có lo i m m b ng các s i thu tinh ( ng soi m m). E 3 y u nh t (ñào th i vào nư c ti u). E 2 có tác d ng m nh nh t (lưu thông trong máu).NG N I SOI. gây s ng hoá t bào âm ñ o. vvv) cho phép quan sát tình tr ng c a t ng (v t loét. th c qu n. Phía sau ng có th thông v i ru t nguyên thu qua ng ru t th n kinh cho ñ n khi hình thành ñuôi. axit amin. ƠSTROGEN. Sau ñó nư c l c ñi qua ng lư n. con cái: Ơ làm nang tr ng phát tri n. NG TH N KINH. phát . làm niêm d ch l ng và ki m tính hơn (thu n l i cho tinhtrung di chuy n). ÔT b t ñ u t mào tinh hoàn. c t cung. G m m t ng có ngu n sáng nóng ho c l nh và có th có m t nhánh bên ñ lu n ng sông hút d ch. m t ph n nư c ñư c h p thu l i. mũi. bàng quang. Hocmon sinh d c cái thu c lo i C18 (vòng A là m t nhân thơm) ñư c ch ti t ch y u t t bào l p v ( o) trong c a nang tr ng. ÔNS ñư c dùng ñ ti n hành ph u thu t trong nhi u chuyên khoa. h ng phát tri n “ph u thu t ch c năng xoang m t” s d ng các ÔNS (còn g i là ng soi xa). ñ tái thu ch n l c các ch t có l i. ostraction (E 2) và ơstradion (E 2) và ơstrion (E 3). ch t l ng còn l i ñi vào ng thu nư c ti u ch y vào b th n. lu n vào trong khoang c a m t t ng r ng (khí qu n. kim làm sinh thi t. Ngày nay. khoa tai. ñ d n tinh t tinh hoàn ra ngoài và m vào ni u ñ o ngay sát bàng quang. y u t hình thành ñ u tiên c a tu s ng và não ñ ng v t có xương s ng. qua quai Henlê – nơi ch y u h p th l i nư c. ng dài h p t o thành m t ph n ñơn v bài ti t c a th n ñ ng v t có xương s ng. ñây m t ph n glucozơ. ph u thu t viên nhìn mành nh truy n hình ñ thao tác. có 3 ch t ch y u: estron (E 1). d dày. m t s ñ ng như lư ng cư. xoang m t. kh i u. bài ti t niêm d ch và glycogen. ÔTK có ngu n g c t ngo i bì th n kinh. Cu i cùng. NG TH N. ñ ng v t có vú ñ c. nư c. Vd. hình thành các ñ c tính sinh d c th c p. NG SINH TINH. ÔNS có lo i c ng b ng kim lo i ( ng soi c ng). d ng c quang h c. NG TIÊU HOÁ. c t polyp. k p g p ngo i v t.x h tiêu hoá NG TINH m t c p ng d n chính ñ ng v t. các d ng c vi ph u và truy n hình. M t lư ng nh testosteron trong máu cũng ñư c chuy n hoá thành Ơ. hình ng. r i qua ph n hai ng lư n là nơi h p thu l i mu i. quai Henlê nh ho c không có ng lư n. Ph n nư c l c r i bao Bâumân qua các cu n m ch (ho c ti u c u). có ch c năng sinh ra tinh trùng. b ng. lo i b m t s t n thương khác. tr c tràng. vì th không có kh năng t o nư c ti u ñ m ñ c. ðư c hình thành do t m th n kinh cu n l i và lõm vào thành m t ng. ho c t nhau thai (t tu n ch a th 10 c a ph n và bài ti t vào nư c ti u). Khoa ti t ni u làm ph u thu t n i soi b ng s d ng ÔNS và các d ng c chuyên bi t ñưa vào b ng qua ñư ng r ch nh m t vài centimét. kích thích n i m c d con. ÔTK thư ng m ra ngoài phía trư c b ng l xoang th n kinh. ñ y m nh chuy n hoá và tăng ñ ng hoá protein.

Không theo ba quy ñ nh trên là PT ph m pháp. Nhưng vì Ơ có th tác d ng làm cho n i m c d con phát tri n quá m c.tri n tuy n vú. Ơ có tác d ng tăng sinh. ñ gi m PT nên phát tri n vi c phòng tránh thai. vv. Paxtơ là m t trong s nh ng ngư i sáng l p ra ngành vi sinh v t và mi n d ch y h c. Tên c a Paxtơ ñư c ñ t cho nhi u vi n nghiên c u khoa h c Pháp và nhi u nư c khác trên th gi i (kh i các nư c nói ti ng Pháp trong s ñó có Vi t Nam. dùng làm thu c kháng sinh. PENIXILIN. ðã ti n hành nhi u công trình nghiên c u: tinh th h c. t nguy n và có s ñ ng tình c a b n thân ngư i ph n . có nguy cơ gây b nh n ng cho m (ph i. T ñi n Y h c Vi t Nam – M c P PAXTƠ. Paxtơ ph ñ nh thuy t t sinh). Phương pháp ti t khu n Paxtơ (v i nhi t ñ th p 50 – 600C) lo i tr các tác nhân vi sinh v t gây ra các b nh d ch ngư i và ñ ng v t. . Fleming). ðã t nhi u năm. t ñó s n xu t ra các vacxin ñ c hi u phòng t ng lo i b nh nhi m khu n gia súc và ngư i (b nh t gà. con ñ c. PT trên 3 tháng tu i ph i có ch ñ nh c a th y thu c. ð ñ m b o s c kh e và ñ i s ng cho ngư i m . gi nư c và mu i trư c kì kinh nguy t. Do Flêminh (J. th n…) hay cho con sau này (b nh di truy n. làm phát tri n tuy n ti n li t túi tinh. tim. …). hút thai.A. ph i do th y thu c th c hi n m t cơ s y t và b o ñ m k thu t.). Có th gây d ng. t n thương b phân sinh d c) thì pháp lu t nhi u nư c x như m t t i ph m hình s . tìm ra (1929). ch n ñoán ñ ơc lúc còn trong b ng m ). tăng tích lu m dư i da. m c (qua các công trình này. s ho i th i (Paxtơ coi là m t d ng lên men). dùng thu c t ng thai ra. ñư c t o thành t d ch c a các n m Penicilium notatum và Penicilium chrysogenum ho c b ng cách t ng h p. PHÁ THAI.NHCOR. Ơ ñư c s d ng riêng ho c ph i h p v i progesteron ñ c ch r ng tr ng (thu c tránh thai b ng steroit t ng h p). s s ng ưa khí và k khí. Lí do PT. ch t kháng sinh. men. ñ d n ñ n ung thư nên c n th n trong khi s d ng. Dùng ñi u tr ch ng “b c ho ” c a ph n m n kinh. ngư i ph n có quy n yêu c u cơ quan y t PT vào b o ñ m bí m t. Trong k ho ch hoá gia ñình. Trong y h c. Là nhóm h p ch t có công th c (CH3)2C5H3NSO-(COOH). n m. s gi m ñ c các vi sinh v t. s lên men. thai ph không mu n có con (k ho ch hoá gia ñình. n u x y ra bi n ch ng gây nguy hi m cho ñương s (th ng t cung. tính không ñ i x ng phân t . nhi m khu n. kích thích phát tri n h cơ xương. b nh than… ñ c bi t là b nh d i l n ñ u tiên tr kh i cho m t em bé trai ngày 6-5-1885). pháp lu t quy ñ nh: PT dư i 3 tháng tu i (ph i chưa thành hình ngư i. ng d n tinh. b m sinh. tho mãn yêu c u ñ o lý c a các tôn giáo và ít gây nguy hi m cho m ). n u không mu n có con. Nhà hoá h c và sinh h c Pháp. Vi t Nam.. thai ngoài giá thú. PT là v n ñ tranh cãi nhi u nư c cùng v i s ph n ñ i quy t li t c a các tôn giáo. Cho thai ra ngoài bu ng t cung trư c khi thai nhi có kh năng s ng bên ngoài (trư c ñây quy ư c là tu i thai dư i 180 ngày tính t ngày th thai) b ng các bi n pháp nhân t o (n o t cung.

ph n ng quá m n c p tính x y ra sau khi ñưa (tiêm) m t kháng nguyên vào m t cơ th s ng trư c kia ñã t ng ñư c nh n kháng nguyên ñó (b ng con ñư ng qua da. Làm rách màng trinh ngư i ph n trư c ñó chưa h có quan h tình d c. ph i thăm tr c tràng n u c n khám vùng ti u khung. M t quy ñ nh có tính nguyên t c: không thăm âm ñ o m t trinh n . Chúng ñư c ñ c trưng b ng m i liên h thư ng xuyên và ñơn nghĩa c a s tác ñ ng gi a các b ph n ti p nh n này hay b ph n ti p nh n khác và b ng s ph n ng ñáp l i nh t ñ nh ñ m b o cho cơ th thích nghi v i nh ng ñi u ki n n ñ nh c a ñ i s ng. Nhưng n u ch nghe ti ng chuông mà không có mi ng th t. ph n ng c a cơ th tr l i l i tác ñ ng c a các kích thích phát sinh t bên ngoài ho c bên trong cơ th ñư c th c hi n b i h th n kinh trung ương. Nguyên nhân: ch y u do giao h p. PXAS ñư c ng d ng ñ xác ñ nh các ñ c trưng lí. ñó là PX không ñi u ki n. V i ngư i. PX có ñi u ki n ch xu t hi n trong nh ng ñi u ki n nh t ñ nh. ng t x u. chó ti t nư c dãi. dây th n kinh lí tâm ñ n cơ quan th c hi n. Phân bi t: 1/ PXAS gương. PH N X ÁNH SÁNG. d n d n PX có ñi u ki n s m t. ñòi h i ñư c c ng c thư ng xuyên và không có tính di truy n. ngôn ng và ch vi t là các tác nhân gây PX có ñi u ki n ph c t p. Ph n x và không ñi u ki n. Ph n x không ñi u ki n là nh ng ph n ng ñáp l i có tính ch t b m sinh c a cơ th . ñôi khi nguy hi m ñ n tính m ng n u không c u ch a k p th i PH N X . Ti ng chuông là tác nhân gây PX có ñi u ki n. Thông qua PX. Trong khoa h c k thu t. n u ñ ng th i v i ñưa mi ng th t t o thêm kích thích khác như ti ng chuông khi cho chó ăn và làm nhi u l n như v y cho t i khi ch c n nghe ti ng chuông là cho ñã ti t nư c dãi. Vd. PH N X CÓ ðI U KI N VÀ KHÔNG CÓ ðI U KI N. không rách nhưng cho l t m t ngón tay d dàng cũng ñư c coi ñã có phá trinh. kh năng thích nghi c a ñ ng v t và con ngư i ñư c quy ñ nh b i s kích thích các b ph n ti p nh n và ho t ñ ng c a h th n kinh trung ương nh ng m c ñ khác nhau. vd. th dâm. Thông thư ng. vv) g i là s c ph n v (ph n ng ph n v ). tiêm.PHÁ TRINH. Sóng t i và sóng ph n x n m trong cùng m t môi trư ng. Nh s PXAS mà ta quan sát ñư c các v t không b c x ánh sáng. S k t h p kháng nguyên v i kháng th ñã gi i phóng ào t nh ng ch t histamin và các ch t d ng histamin gây nên các ph n ng r i lo n huy t ñ ng h c toàn thân (khó th . Trong m t s trư ng h p. khi ñ m p mô Dl. Ngư i ta ñã gây ñư c PX nhi u c p hơn chó. do có kh năng ñàn h i cao (thư ng th màng trinh có m t l tròn) cho nên sau giao h p. PX ñơn gi n nh t là PX không ñi u ki n: ñ i v i m i kích thích có m t tr l i nh t ñ nh. PX thư ng ñư c k t thúc dư i d ng s co c a cơ ho c s ti t c a các tuy n. M t trăng và các hành tinh trong Thái Dương h . Thí nghi m kinh ñi n v PX có ñi u ki n do Paplôp th c hi n cho khi cho nhìn mi ng th t. trong ñó phương c a tia ph n x là b t kỳ. PH N V . dây th n kinh hư ng tâm. bao g m: cơ quan nh n c m. h th n kinh c a ñ ng v t v i môi trư ng. tiêu hoá). m ch nhanh. Xt. màng trinh ch dãn r ng. vv. PX có tính thích nghi ñư c th c hi n qua cung PX. Ví d trên là lo i PX c p I. ch n thương vùng âm h . s lan truy n ngư c l i c a sóng ánhs áng khi g p l p ranh gi i gi a 2 môi trư ng có chi t su t khác nhau. PX ñ ng t (ñ ng t co khi sáng và giãn khi t i). các ph n x không ñi u ki n ñư c th c hi n nh tu s ng . hoá c a môi trư ng. gi ng nhau các cơ th riêng bi t thu c cùng m t lo i.

g m 3 giai ño n chính: a/ Lu ng hơi ñi ra t ph i. PHÁT HI N B NH S M. c/ S c u âm (trong khong trên thanh qu n. vv trên m t ph m vi r ng ñ có kh năng d phòng ho c ñi u tr s m. ung thư. Quá trình hình thành âm thanh ngôn ng do con ngư i phát ra. tinh trùng ñư c t o ra liên t c t lúc trư ng thành sinh d c ñ n tu i 70 – 80. H c thuy t này có ý nghĩa to l n ñ i v i vi c xác l p m t cơ s khoa h c t nhiên cho tâm lí h c duy v t và lí lu n ph n ánh duy v t bi n ch ng. Quá trình hình thành tinh trùng tinh hoàn con ñ c. tinh bào sơ c p phân chia gi m phân (hay gi m nhi m) ñ u tiên t o ra hai tinh bào th c p ch a b nhi m s c ñơn b i. tìm ra b nh t khi m i m c. sinh h c. PX có ñi u ki n là nh ng ph n ng có th có ñư c trong ñ i s ng ñư c hình thành trong nh ng ñi u ki n nh t ñ nh (do ñó tên g i là ph n x có ñi u ki n) c a ñ ng v t và con ngư i. nh m ph c v cho quá trình ñi u tra. b m sinh. xét x nh ng v án hình s hay dân s . Vd. Thư ng áp d ng cho nh ng b nh ph bi n và (ho c) nguy hi m. Phương pháp do Paplôp sáng t o v ph n x có ñi u ki n là cơ s cho h c thuy t v hai h th ng tín hi u. ðó là m t nhi m v quan tr ng c a y t c ng ñ ng trong chăm sóc s c kh e ban ñ u. Giám ñ nh pháp y. nghiên c u và gi i quy t nh ng v n ñ y h c. 1. ñ c bi t ñ i v i các b nh ph bi n và (ho c) nguy hi m như m t s b nh lây truy n. Nh ng ph c th ph c t p và nh ng chu i ph n x không ñi u ki n ñư c g i là nh ng b n năng. vv. (tk. yêu c u PHBS thư ng th i ñi m b nh nhân chưa có ho c m i ch m có nh ng bi u hi n lâm sàng rõ r t c a b nh. PHÁT SINH TINH TRÙNG. ung thư c t cung. trên cơ s nh ng ph n x không ñi u ki n. trên cơ s nh ng ph n x không ñi u ki n nh t ñ nh (do ñó có tên g i là ph n x có ñi u ki n) c a ñ ng v t và con ngư i. y t h u. PHBS là m t ñi u ki n cơ b n c a vi c phòng và ch a b nh có hi u qu . Thu t ng ph n x có ñi u ki n do Paplôp ñưa ra.. b/ S t o âm (trong thanh qu n). Sau ñó .và nh ng b ph n h ñ ng c a b não. T khi b t ñ u ñ n khi thành th c trung bình m t 90 ngày. nên ñáp ng không d . Hi n tư ng ho t ñ ng tâm lí có b n ch t ph n x ñã ñư c Xêchênôp ch ng minh l n ñ u tiên. Tìm ra hay nh n ra b nh còn n hay chưa bi u l . thư ng t n công. Nh ng t bào kh i nguyên n m trong bi u mô b t ñ u nhân lên nh nguyên phân và hình thành tinh nguyên bào t trư c khi con v t ñư c sinh ra ch nh n th y rõ ràng t khi b t ñ u thành th c sinh d c. mi ng. Xt. Nh ng tinh bào s hình thành nên tinh trùng d ch chuy n trong khoang ng tinh và chuy n sang giai ño n sinh trư ng ñ hình thành tinh bào sơ c p. Các ph n x có ñi u ki n ñư c hình thành b ng cách t o nên nh ng dây liên l c t m th i trong v não và dùng làm cơ ch ñ thích nghi v i nh ng ñi u ki n ñư c hình thành b ng cách t o nên nh ng dây liên l c trong v não và dùng làm cơ ch ñ thích nghi v i nh ng ñi u ki n thay ñ i ph c t p c a môi trư ng bên ngoài. T o tinh trùng). Toàn b ñ c trưng hay t p quán phát âm c a m t ngôn ng . PHÁT HI N B NH. PHB suy gi m mi n d ch m c ph i (AIDS). Trên th c t . ngư i. t n s c và ñòi h i m t t ch c y t ti n b . m t chuyên ngành c a y h c. s t rét. mũi) 2. PHÁP Y. c a m t phương ng . m i tinh bào th c p qua gi m phân l n th hai t o ra hai tinh t . PHÁT ÂM.

kh p. phương pháp ñi u tr t t nh t là c t b u. vv). n u u g n. m i nguyên bào noãn phát tri n thành m t tr ng trong chu kì 28 ngày. Các t bào ti n thân n m trong bi u mô m m ñư c nhân lên do phân chia nguyên phân thành nguyên bào noãn ngay c trư c khi con v t ñư c sinh ra. ph i hút d dày. PH U THU T B O T N. tiên lư ng x u hơn típ trên. v ch a ngoài d con. Thu t ng ch y u dùng trong ung thư h c và mô b nh h c ñ xác ñ nh hình thái vi th c a m t u nh t ñ nh. Trong trư ng h p t c ru t. mà ch c t ño n xương b u xâm nhi m ñ ph c h i l i ch c năng c a chi. ngư i. ph u thu t c t b u thư ng là ch ng ch ñ nh. Khi các tinh trùng chín s chuy n t ng tinh sang mào tinh ñ d tr t o th i. PHÂN LO I NHÓM MÁU. cơ và da nh m ph c h i l i hình th và ch c năng c a ph n b t n thương. luân phiên gi a hai bu ng tr ng (th i gian này nang tr ng ñư c g i là nang Grap). lúc m i sinh có kh ng 150 – 500 nghìn nguyên bào noãn. hình thành nên m t nang tr ng ban ñ u. tinh t chuy n thành tinh trùng. PH U THU T C P C U. Khi PLTB c a m t ung thư ph i là ung thư bi u mô v y (d ng bi u bì) bi t hoá. xương. su t th i gian ñó chúng liên k t v i t bào Xectoli. PHÁT SINH TR NG. các ño n gãy r i c ñ nh b ng cung ngo i vi hay k t xương b ng kim lo i (ñinh. n p. bi n pháp kĩ thu t mi n d ch nh m xác ñ nh huy t c u hay huy t thanh thu c v lo i nhóm nào (x. n u típ b nh thu c lo i ung thư bi u mô b t th c s n t bào nh . c n h i s c trư c khi m (vd. M i nguyên bào noãn ñ ơc b c trong 8 t bào nh . Sau l n gi m phân th nh t (ho c phân chia gi m nhi m) hình thành nên noãn bào th c p và th c c nh . gân. Không c t b toàn b chi dư i b nh nhân b ung thư xương ñùi. nay ñã có kháng huy t thanh ñơn clôn ñ c hi u (x. T tu i d y thì ñ n tu i mãn kinh ñi n hình (45 – 55 tu i). Can thi p b ng ph u thu t các t n thương xương. gân. Ngày xưa ch có kháng huy t thanh ña clôn. l p ráp các m nh xương r i. Vd. Vd. khâu n i l i ñ ph c h i hình d ng cũng như ch c năng. có th l y b nh ng m nh v n. C n phân bi t các cu c m c p c u ch y máu trong (vd. vv). Quá trình t o thành tr ng trong bu ng tr ng c a cá th cái. truy n d ch trư c khi m .b ng m t lo t nh ng bi n ñ i. Nhóm máu). ð i v i . kh năng s ng thêm c a b nh nhân thư ng trên 5 năm…. Nguyên bào noãn phát tri n và tr thành noãn bào sơ c p. Trong b nh b ch h u thanh qu n. v khí qu n ngay (vd. Phân chia gi m phân l n th hai c a noãn bào th c p s sinh ra tr ng và th c c th hai. vv). PH U TH ÂT CH N THƯƠNG. c t b m t thương t n và m t ph n mô lành t i thi u c n thi t xung quanh ñ b o v ch c năng c a cơ quan b t n thương. Kháng th ) PHÂN LO I TIP MÁU. sang ch n thương s não. v i PTCC có trì hoãn. v lách. cu c m c n ph i ñư c th c hi n ngay sau khi ch n ñoán ho c sau m t th i gian ng n ñ k p th i c u ch a v i k t qu kh quan m t ch c năng ho c tính m ng b nh nhân. sau ñó ti n hành phân chia gi m phân. vít. cơ ph i c t b các ph n gi p nát. PLTB ngày càng ñư c áp d ng r ng rãi vì giúp cho th y thu c ñi u tr ch n cách x lí thích h p và d ki n ñư c tiên lư ng.

vùng ñư c áp l nh b ho i t . ghép da. PTTH hình thành t th i c xưa. Chuyên khoa ph u thu t tách ra kh i chuyên ngành ph u thu t t o hình vào nh ng năm 20 c a th k 20. m ch máu. M gân ñ chuy n hay kéo dài gân. cũng như v m t t ch c các d ch v y t . m t ngành c a ngo i khoa mà ñ i tư ng là tr em t sơ sinh ñ n 15 tu i. khu v c ñi u tr ngo i khoa r t r ng t th thu t ch c dò thông thư ng vào l ng ng c. PH U THU T NG C. c t b t cung sau ñ khó. vú…). PH U THU T NHI KHOA. t o l p băng m ng áp dính ch t vào vùng thương t n. PH U THU T CH NH HÌNH. sau vài tu n r ng thành s o. kĩ thu t và d ng c ph u thu t. vv) ñ n các ph u thu t ph c t p trong l ng ng c và trung th t ( tim. Chuyên ngành ngo i khoa có nhi m v : x trí (s a ch a. thành ng c (xương sư n. ph u thu t dùng các ch t làm l nh (nitơ l ng) và thi t b có ñ u áp l nh vào nơi t n thương r i phun nitơ l ng theo kĩ thu t “ñông l nh – tan băng”. Cùng v i ngành ngo i khoa chung. không c n gây tê. không m t máu như m b ng dao kim lo i: th i gian ph u thu t ñư c rút ng n. kéo dài ho c rút ng n xương. nh ng can thi p m x vào xương. kh p. Nhi m v c a PTTM là s a ch a hình . th ng thành ng c. Trong th c t thư ng ph i m ph i h p c xương. PTNK mang tính ch t ñ c thù v phương pháp. PH U THU T PH S N KHOA. vv. vd. xây d ng) nh ng d d ng. nh ng t n thương b nh lý ho c di ch ng c a chúng. nh ng ph u thu t ñ ơc ti n hành ñ ñi u tr các b nh bên ngoài thành ng c (da. Tuỳ lo i b nh.m t cung l y thai.da. PH U THU T TH M M . cũng ph i c t l c và khâu ph c h i. th n kinh. Ph u thu t s n khoa nh m gi i quy t nh ng trư ng h p ñ khó. ph c h i hình th . g dính ñ t o ñi u ki n cho chi có th ho t ñ ng bình thư ng. Ưu ñi m c a PTL: ñơn gi n. ch c năng c a nh ng b ph n b c l c a cơ th mang t t b m sinh. Ph u thu t ph khoa nh m gi i quy t nh ng sai l ch và b nh t t b ph n sinh d c n . th i gian áp l nh t 60 ñ n 100 giây. th thu t dùng dao. PTL ch áp d ng ñ i v i nh ng t n thương không l n theo ch ñ nh c a th y thu c. khi c n thi t có th s d ng các v t chuy n ho c da ghép ñ che ph các ph n dư i da. th c s phát tri n và tr thành m t chuyên khoa t sau Chi n tranh th gi i I và có v trí ngày càng quan tr ng trong ngành ngo i khoa th i bình cũng như trong th i chi n. Sau PTL. gân và da ñ s a ch a các bi n d ng c a chi do di ch ng ch n thương ho c do m t b nh b m sinh hay m c ph i ñ l i (gi m hay m t ch c năng s d ng. bu ng tr ng. cơ. d hình. gây mê như phương pháp ñ t ñi n ho c ñông ñi n. vv PH U THU T T O HÌNH. ghép gân. PH U THU T L NH. ph i và các ph t ng trong trung th t. vd. da m i ph c h i ñư c c hình th l n ch c năng c a chi. kéo và m t s d ng c khác ñ gi i quy t m t s b nh ph khoa và s n khoa. Tuy nhiên. M xương ñ ch nh tr c. gân. chuy n v t. M da có th là vá da. ph c h i. c t b kh i u t cung. nh hư ng t i th m mĩ c a chi). ghép thêm xương vào nh ng khuy t ho c ñóng c ng xương.

tách dây th n kinh ñ n i. ñ bu c. Tách r i m ch máu ñ khâu. Tên m t chu vi khu n có d ng hình que hơi cong. ñ ng m ch ñùi. Các ph ng ñ ng m ch. nghe rung theo nh p m ch ñ p. PH U THU T TI T NI U. ði u tr b ng ph u thu t. ni u qu n. Có hai lo i PðM: 1/ PðM th c s hay b nh lí – ít khi thành c a ch phình (g i là túi phình) v n còn gi ñư c ñ y ñ c u trúc ba l p (l p áo trong. v a xơ ñ ng m ch. chuyên ngành ph u thu t ch a b nh và t t b ph n bài ti t nư c ti u (th n. Cũng có th c n tr ñ n sinh ho t. ñ c t và bu c. vv. các ch n thương h th n kinh. gây viêm nhi m. 1899 – 1965. ð nh cao c a PTTM là kĩ thu t thay tim. Ph u thu t ñ nh v th n kinh có th ñưa các ñi n c c vào vùng t n thương não ñ ch n ñoán ho c ñi u tr b nh. ph ng ñ ng m ch) tình tr ng m t ño n ñ ng m ch mà c u trúc b bi n ñ i làm cho thành m ch y u ñi. gram âm. m t vùng c a cơ quan ñ tìm hi u hình thái. giang mai. Nguyên nhân. . sinh s n r t nhanh gây hi n tư ng m t nư c và m t các ion Na+. ni u ñ o) và các cơ quan liên quan ñ n ñư ng ti t ni u (tuy n ti n li t. v n ñ ng. Chuyên ngành ph u thu t ñi u tr các b nh thu c h th n kinh trung ương và ngo i biên. D ng vi khu n hình d u ph y. ghép xương hay s n ñ nâng cao s ng mũi quá th p. rách thành bên do m t v t thương ñ ng m ch. 1. còn g i là PðM gi do v t thương làm rách thành bên c a ñ ng m ch. nách. ñã b t ñ u m b nh h van hai lá. PH U THU T TIM M CH. nghe ho c s trên ch phình có th th y ti ng rung ho c c m giác rung theo nh p m ch ñ p. sau m t th i gian (t 1 tháng tr lên) b c máu t tr thành túi PðM v i m t v xơ dày. PH U TÍCH. Blaloc (A. 2/ PðM ch n thương.dáng bên ngoài c a cơ th vì m c ñích th m mĩ (làm ñ p). Blalock. (cg. năm 1952.. qua ñó máu ch y ra ngoài t o thành m t b c máu t . Vd. PHÌNG ð NG M CH. M tim ñ ñi u tr b nh tim ñã b t ñ u ph bi n trên 40 năm nay. ghép tim. ðã m thành công b nh h p van hai lá b ng phương pháp m tim kín (1948). ðã có th m ñ ơc thành công nhi u b nh tim b m sinh và m c ph i nh k t h p v i kĩ thu t h thân nhi t nhân t o. b phình to thành m t túi ph ng. HCO. căng da m t ñ gi m b t nh ng n p nhăn do tu i tác. ch c. khoeo. ñ ng m ch ch u ngoài. s liên quan v i vùng lân c n. năm 1886. Thư ng g p ñ ng m ch ch . PH Y KHU N. Các ph ng ñ ng m ch l n có th gây r i lo n tu n hoàn t i ch . l p cơ và l p áo ngoài) ho c ít nh t hai l p (l p cơ và l p áo ngoài). vv. thành túi phình không có c u trúc hai ho c ba l p c a thành ñ ng m ch. ñ ng m ch dư i ñòn. Chuyên khoa ph u thu t ñi u tr các b nh tim m ch. Sau khi ñã gi i quy t ñư c v n ñ tu n hoàn ngoài cơ th b ng máy tim ph i nhân t o. vv. l n ñ u tiên m tim thành công trên ngư i. ñ có th ti n hành các thao tác c n thi t trong m t cu c m . k khí không b t bu c. 2. Năm 1882. vv). nhà ph u thu t Hoa Kì) là ngư i ñ u tiên khâu th c nghi m v t thương tim trên ñ ng v t. gây b nh t . Vd. hình thành c c ñông máu (gây t c m ch). Kĩ thu t tách các thành ph n c u t o c a m t b ph n. bàng quang. vv PH U THU T TH N KINH.3 và Cl-.

t cung có thai ñã chèn ép vào tĩnh m ch ch dư i và các tĩnh m ch chân. phù tr ng. x y ra sau m t g ng s c khi leo núi ngư i không thích nghi v i khí h u núi cao. nhi u b t. tính ch t giáo theo hư ng d n c a th y thu c.PHÓNG TINH. song cá bi t. Tri u ch ng lâm sàng ch y u: khó th c p d d i. s i. kh c ñ m nhi u (có th t i hàng trăm mililit). nghĩa là trong m t vòng kinh. cao huy t áp. PHÙ PH I C P. lãnh ñ m tình d c. tìm protein ni u ít nh t 2 tu n m t l n. có th có PN ph . b nh nhi m khu n ( ph i. th n. ph n còn l i c a nang noãn t i bu ng tr ng s phát tri n thành hoàng th . xu t tinh) hi n tư ng tinh d ch ch a trong túi tinh xu t ra ngoài qua ni u ñ o. x y ra trong các b nh th n (t n thương trong các ti u c u th n làm tích nư c . X. cúm. Noãn ch s ng t i ña ñư c 24 gi và có th th tinh ñư c trong th i gian ñó. có th là phù do trê tu n hoàn. d n t i b nh ñ n. ði u tr : dùng hocmon giáp t ng h p. có protein ni u. ng ñ c. Noãn ch có th th tinh ñư c sau khi ñã phóng ra kh i nang noãn. s m nh t m t cá chân. tr ng thái b nh lí do gi m năng tuy n giáp tr l n hay ngư i trư ng thành. có ch ñ ñi u tr . cao tuy n giáp. PDTN là m t d u hi u s m c a nhi m ñ c thai nghén. nh ng ph n có kinh ñ u. ði u tr c p c u và ñi u tr nguyên nhân. Khi b nh n ng thêm. phù s xu t hi n m t. (cg. n lõm. Phù xu t hi n ch y u vào 3 tháng cu i c a th i kì thei nghén: b t ñ u t phù chân. Bình quan m i ngày tăng quá 100g là cơ th có phù. x. ñ d phòng s n gi t. ño huy t áp. gi m kh năng ho t ñ ng trí tu . tr ng r ng chưa th tinh) phóng ra kh i bu ng tr ng. vv. Ph i theo dõi thai ph . PH NG ð NG M CH. m m. Phù PHÙ NIÊM. toàn b s phát tri n b gi m và ng ng l i trư c khi d y thì. PHÓNG NOÃN. X phình ñ ng m ch PHÙ DO THAI NGHÉN. ch ti t ra progesteron. b ng và phù toàn thân. các ch c năng s ng gi m ho t ñ ng. ñ c bi t mô l ng l o dư ida. tr ng thái b nh lí ph i v i huy t tương ñ t nh p và tràn ng p các ph nang. do mu i và nư c ñư c gi trong các khoáng gian bào. vv) nh hư ng ñ n h th ng tu n hoàn ph i. hi n tư ng v nang noãn sau khi nang noãn ñã chín và ñ noãn (giao t cái. x y ra ngư i ñàn ông vào giai ño n cu i c a giao h p. Sau khi PN. D u hi u lâm sàng: ng m niêm d ch vào da. Kho ng 60% s ngư i tăng cân quá m c s có nh ng nguy cơ tăng huy t áp. Phát hi n b ng theo dõi cân n ng. PN x y ra gi a vòng kinh. N u ch có phù chân. r ng tr ng. ngh ngơi thích h p. gi m chuy n hoá cơ b n. Thư ng x y ra ñ t ng t và là m t c p c u n i khoa hàng ñ u. niêm m c. có thêm 1 l n PN ho c có PN nhưng x y ra khi không có hành kinh. tr em. lao ñ ng. m t m i. ñ m loãng. phù hay ng m nư c vào các mô c a cơ th . không ñau. cao tuy n giáp t ng h p. vô c m…. các mô c a cơ th . ăn u ng. do s co bóp c a túi tinh. Trong m i vòng kinh. vv). PHÙ TH N. PHÙ N . Nguyên nhân: b nh tim m ch (h p van hai lá. có màu h ng. ng l m không ch u ñư c l nh. thư ng ch có m t nang noãn PN. vv.

Tăng kích thư c c a m t chi hay m t b ph n trong cơ th do phù c ng và viêm m n tính da và mô dư i da. do các b ch m ch. tr ch t . u ng nư c râu ngô. PHÙ VOI. l n v i t bào viêm. làm t c các h ch lympho và b ch h ch b n. D phòng: ch a b nh suy tim theo ch d n c a th y thu c. PH KHOA. ñ phòng các h u qu do . ho c các thu c l i ni u (hypothiazide. Ch a PV nhi t ñ i: ph u thu t ñ ch nh hình. viêm da và mô dư i da. sau tăng d n lên toàn b hai chi dư i. cây bông mã ñ . nh t là các g c chi b giãn và viêm. màng ph i. Có hai lo i PV: PV nhi t ñ i do giun ch gây ra. r i lo n. dùng thu c l i ti u. có th tích nư c trong các khoang màng b ng. ði u tr : ch a nguyên nhân. b m t ñi. tăng cân: xét nghi m nư c ti u th y có protein ni u. m t b ph n cơ th b suy gi m. ph c h i kh năng ho t ñ ng c a m t cơ quan. PHÙ TIM. cá. toàn thân r i lan ñ n các xoang t nhiên trong cơ th (xoang màng b ng. da trên vùng b phù tr ng. có nguy cơ làm cho ñương s tr thành m t ngư i tàn t t. tr ng…Cũng có th m c ch ng phù dinh dư ng khi b máy tiêu hoá không h p th ñư c các ch t ăn vào như trong b nh viêm ru t ho c a ch y kéo dài. màng ph i. ch ng phù do ch ñ ăn thi u ch t. Suy tim làm gi m lưu lư ng máu vào th n và tr máu tĩnh m ch ñ v tim. khó th . b nh nhân ph i n m g i ñ u cao. phù toàn thân. có th nhanh chóng d n ñ n t vong n u không c p c u k p th i. C n thi t trong ñi u tr t t c các lo i b nh. làm bi u ñ cân n ng hàng ngày ñ ñánh giá k t qu ch a b nh. x. ñ ng th i cũng ñ c p ñ n các v n ñ thu c lĩnh v c y – xã h i h c có liên quan ñ n ho t ñ ng c a ph n như s c kh e sinh s n. không g ng s c ñư c.và mu i trong cơ th ). môi sinh d c l n n . Ngư i gia và tr dư i 3 tu i d m c ch ng PTDD hơn tr l n và ngư i l n. (vd. vv. PTDD x y ra các vùng mi n núi nhi u hơn vùng ñ ng b ng. k ho ch hoá gia ñình. Xu t hi n trư c tiên m t cá chân. PHÚC M C. n m m. màng b ng PH C H I CH C NĂNG. phù Nostra x y ra châu Âu do liên c u khu n gây viêm qu ng m n tính. xu t hi n t t . làm t c tu n hoàn b ch huy t (do fibrinogen c a b ch huy t ñông l i thành fibrin. rau d a nư c (du long thái). b ch c u m t nhân và ña nhân). màng ngoài tim. Chuyên khoa y h c nghiên c u nh ng n i dung sinh lí và b nh lí có liên quan ñ n cơ quan sinh d c n . lõm xu ng và ñ l i d u lõm ngón tay. kèm theo ñi u tr giun ch . không ñ ho c tím. PHÙ THI U DINH DƯ NG. D u hi u: phù m t. Thư ng có kèm theo d u hi u: tím xanh các niêm m c do tăng hemoglobin kh (trên 5g/100ml máu ngo i biên). ch ñ sinh ho t nh . gây phù ph i c p. gây phù. Ch n ñoán khó trong th i gian ñ u lúc phù còn kín ñáo. các b ph n có nhi u mô l ng l o. ăn nh t. tàn ph . furosemide). Ch n ñoán khó d n ñ n t vong n u không c p c u k p th i. vv. kèm theo xơ c ng c a toàn b chi dư i. h u qu là nư c và mu i ñư c tích trong các mô c a cơ th . bìu nam. ch y u là thi u protein ñ ng v t như trong trư ng h p kh u ph n ăn không có s a. màng tim. th t. c n ki m tra cân n ng b nh nhân hàng ngày ñ theo dõi lư ng nư c tích trong các mô c a cơ th . Phù do suy tim. Hai mí m t). Phù có th x y ra nhu mô ph i. trong ñó có v n ñ ñi u tr các b nh liên quan ñ n sinh d c là ch y u. ăn nh t. vv). phù hai chân.

vv). tác ñ ng ñ n sinh s n. là m t chu i ñơn. nh hư ng ñ n quá trình trao ñ i nư c và mu i khoáng trong cơ th . ngư i cao tu i không còn làm vi c. PHCN là hu n luy n tr s d ng các ch c năng sinh lí còn l i bù ñ p cho ch c năng b m t. có nhi u ñ c h i. không mùi. tác ñ ng lên h th n kinh trung ương làm cho gia súc cái có bi u hi n b n năng làm m và gia c m mái có b n năng p tr ng. Tan trong ancol.thi u v n ñ ng bình thư ng hay m t lí do nào khác gây tr trong cơ th . t o cho m i ngư i dân m t t p quán th c hi n hàng ngày. không tan trong nư c. cùng v i hocmon sinh trư ng (GH. M t lo i hocmon ñư c ti t ra t th vàng (cg. kích thích sinh trư ng. P kích thích ti t s a ñi u ti t t tuyên . th c hi n các ho t ñ ng cá nhân ngay trong môi trư ng gia ñình và xã h i mà ngư i khuy t t t sinh s ng. ph n . chim. S d ng các phương ti n ch a và t p luy n hi n ñ i ñ n các phương ti n ñơn gi n nh t có th t t o v i các nguyên li u s n có t i ch . tăng cư ng kích thích ti t s a. tk. cũng có tác d ng kích thích th vàng ti t progesteron. nh t là các ñ i tư ng mà ho t ñ ng hàng ngày b gi m (ph n lúc có thai. Hình th c t ch c hu n luy n ngư i khuy t t t s d ng nh ng ch c năng sinh lý còn l i. hàm lư ng P cao s kìm hãm chu kỳ kinh nguy t (h i ch ng t t kinh do ti t s a) nhưng hàm lư ng P kông có liên quan ñ n hi n tư ng không ñ ng d c bò và c u. P có t t c ñ ng v t có xương s ng. PHCN là m t phương pháp ch a b nh. thu c tránh thai). ete. th vàng t n lưu và u nang bu ng tr ng. Vi t Nam. Hoàng th ) c a ph n và ñ ng v t cái và t v tuy n thư ng th n. có th u ng ñư c. Trong giáo d c. gi m kích thích co bóp t cung (vì th P có tác d ng gi thai. P thúc ñ y phát tri n tuy n s a và ti t s a sau khi ñ . nư c ti u dư i d ng ch t hoà tan. P là ch tiêu quan tr ng ñư c dùng ñ ch n ñoán các giai ño n c a chu kì ñ ng d c và ch n ñoán có ch a. Các progestin t ng h p thư ng ñư c dùng nhi u ñ tránh thai (x. các phương pháp dư ng sinh không c n d ng c . c ch quá trình r ng tr ng. ngư i b các thương t t các m c ñ khác nhau. PROLACTIN (tk. chu n b ñón tr ng ñã th tinh. nhau thai. Kích thích nhũ t . Hocmon th vàng). lúc sinh ñ . (A. P làm m m t cung. ho c làm vi c trong các tư th gò bó. cân b ng nư c và ñi n tích. hình th c t ch c giáo d c này b t ñ u ñư c ng d ng t 1989. Ngày nay. c u trúc có s axit amin 191-198 (loài ñ ng v t có vú) ho c 199 (ngư i). K t tinh dư i d ng tinh th màu tr ng. nh t là trong các ngành ngh n ng nh c. STH) và hocmon lactogen nhau (PL) t o nên hocmon polipeptit ñ ng ñ ng v c u trúc. ngư i ta ñã t ng h p ñư c nhi u ch t có tác d ng tương t P. g i chung là progestin. ñ có kh năng t ph c v và hoà nh p vào cu c s ng xã h i. t o ñi u ki n cho phôi và thai phát tri n. không ch a các cacbohidrat. progesterone. Tác d ng chính là kích thích phát tri n và gây bi n ñ i trong d con (t cung). PH C H I CH C NĂNG TRONG C NG ð NG. kích t dư ng th vàng) hocmon polipeptit do t bào ưa axit c a thuỳ trư c tuy n yên ch ti t. PROGESTERON. ngư i lao ñ ng. P ñư c cơ th th i qua phân. nên còn ñư c g i là t tr thai). Ti n hành PHCN t t c cơ s y t m r ng ñ n t n các gia ñình. trong th i kì sau ñ . C21H30O2. v i s h tr c a các phương ti n. thư ng g p hai d ng: ñ ng phân có tnc=1280C và có tnc=1210C. kh i lư ng phân t 21 – 26 nghìn dalton. PHCNTCð là hình th c ch y u c a khoa h c ph c h i ch c năng ñư c áp d ng các nư c B c Âu. hình thành nh ng quai b ng 3 c u n i ñisunfua.

di u ñ nuôi con. Còn tìm th y P trong tuy n s a bò và trong huy t thanh ng a ch a. PROTEAZA. Nhóm các enzym th y phân liên k t peptit c a protein. Bao g m nhi u enzym ñã ñ ơc bi t rõ như pepsin, tripsin, papain, rennin. D tan trong nư c. ðư c s d ng làm men bánh mì, các thu c tr tiêu hoá và trong s n xu t bia. PROTEIN. Có nghĩa là th nh t nói lên ý nghĩa quan tr ng c a lo i h p ch t này; tk. Protit, ñ m, nh ng h p ch t t nhiên, cao phân t , có ñơn v c u t o là các a – aminoaxit thu c dãy ñ ng phân L, g m 20 lo i (trong s trên hai trăm lo i axit amin t n t i trong thiên nhiên). Nh ng axit amin này ñư c nói v i nhau thành chu i th ng (không r nhánh) b ng liên k t peptit (-CO-NH-) khá b n v ng. S lư ng và trình t các g c axit amin trong nh ng chu i polipeptit này quy t ñ nh các tính ch t lí, hoá, và ñ c bi t là nh ng tính năng sinh h c c a các P. V i con s nguyên li u g c là 20 lo i a-aminoaxit nhưng thông qua s thay ñ i s lư ng v trình t s p x p mà t bào sinh v t có ñư c m t s lư ng nhi u vô t n các phân t P khác nhau. ð c tính v s lư ng và trình t này g i là c u trúc b c I c a P, ñư c quy ñ nh b i mã di truy n trong AND và ARN, P là v t ch t mang s s ng sinh v t, nơi bi u hi n c a tr ng thái s ng như trao ñ i ch t, sinh trư ng, phát tri n, v n ñ ng, ho t ñ ng th n kinh… ñ u g n li n v i ch c ph n c a nh ng phân t P khác nhau (như các enzym, anbumin, globulin, miosin, các hocmon, kháng th , kháng ñ c t , vv). Kh i lư ng phân t c a P r t khác nhau, t 102 ñ n 105 dalton, nghĩa là có nh ng phân t ch g m vài ba g c cho ñ n hàng nghìn g c axit amin: trong t bào, nhi u P còn liên k t thành nh ng t h p ch c năng có kh i lư ng hàng tri u dalton. D a vào c u hình, có hai d ng P là d ng c u và d ng s i. D a vào thành ph n hoá h c có th chia P thành hai l p l n: 1/ Holoprotein, là nh ng proteit hay protit ph c t p, là nh ng P có thêm nhóm ghép (nhóm ngo i) không ph i axit amin. L p này chia thành 5 nhóm tuỳ thu c vào b n ch t ph n ghép (photphoproteit, glycoproteit, lipoproteit, cromoproteit và nucleoproteit). P có kh năng tham gia nhi u ph n ng hoá h c (oxi hoá – kh , este hoá, vv), t o dung d ch keo và lư ng tính, có th t o mu i v i các axit cũng như v i bazơ. ð sinh trư ng và phát tri n, sinh v t ph i thư ng xuyên ñư c cung c p ñ các axit amin ñ t o ra m t P c n thi t. Trong s 20 lo i axit amin, có ph i l y t ngu n dinh dư ng (xt. Axit amin). Không có ho c thi u P trong th c ăn s gây ra nh ng b nh nghiêm tr ng. Nhu c u c a ngư i l n là 70 – 80g P trong m t ngày. Thu c lo i P thư ng có: protamin, proteinoit, vv. Vi c nghiên c u c u trúc và tính năng c a P giúp con ngư i hi u ñư c nh ng cơ ch phân t c a hi n tư ng s ng ñ ti n t i ñi u ti t các ho t ñ ng này. ðây chính là m c tiêu hàng ñ u c a sinh h c hi n ñ i. PROTEIN NI U. tình tr ng trong nư c ti u có protein ngu n g c t huy t thanh, ñư c bài ti t qua th n b viêm (anbumin, globulin) ho c t nh ng ñư ng bài xu t ni u (t bàng quang, ni u ñ o do b viêm) ho c t nh ng mô (do tiêu các mô c a ng th n). Thu t ng PN thay cho thu t ng anbumin ni u dùng trư c ñây. ð theo dõi s c kh e ph n có thai, ph i thăm thai ít nh t là 3 l n, t tháng th 5 cho ñ n khi ñ : m i l n thăm thai ph i xét nghi m nư c ti u và tìm PN ñ ñ phòng s n gi t và các tai bi n khác. Kĩ thu t tìm PN ñơn gi n, có th th c hi n ñư c b t kì nhà h sinh nào.

PROTEIN S A. lư ng protein có trong s a th hi n b ng t l ph n trăm (%). T l PS m t s ñ ng v t như sau: bò 3,2; trâu 4,5, ng a 2,1; dê 3,6; c u 5,8; l n 7,2; th 15,5; chó 9,7; mèo 9,1. Thành ph n ch y u c a PS là cazein (chi m kho ng 80%), ph n còn l i là lactoanbumin và lactoglobulin. Cazein là nguyên li u ñ s n xu t pho mát. PS là lo i protein có giá tr dinh dư ng cao, ch a ñ và cân ñ i các axit amin c n thi t cho ngư i và ñ ng v t. PROTIT (Ph. Protide; A. protein: tên khoa h c c a ñ m). x. Protein.

T ñi n Y h c Vi t Nam – M c Q
QUÁ M N. ph n ng quá m c c a m t cơ th ñ i v i m t protein l (kháng nguyên) xâm nh p vào cơ th và t o ra s xung kh c kháng nguyên – kháng th , vd. Hen xuy n, m ñay, phù Quyncơ (Quyncke), s c ph n v , vv. Thông thư ng, khi xâm nh p vào cơ th l n th nh t, protein l không gây ph n ng ñ c bi t ñ n bi u l ra ngoài như tiêm huy t thanh ch ng b ch h u, tiêm tubeculin hay BCG. Khi tiêm l n th hai sau ñó m t th i gian (2-3 tu n), có th x y ra hai trư ng h p. 1. QM t c thì (QM s m) – cơ th ph n ng ngay ít phút sau: ph n ng nh – ch tiêm sưng ñ , ñau, s t nh , m t m i; ph n ng n ng – ph n ng mãnh li t ki u s c ph n v (vd. Khi tiêm huy t thanh ch ng b ch h u). Nguyên nhân có các kháng th hoà tan lưu hành trong máu (mi n d ch th d ch). 2. QM ch m – cơ th ph n ng ch m sau 2 – 3 ngày (vd. Khi tiêm tubeculin hay BCG): ph n ng t i ch như ñ , sưng nh và vài tu n sau t kh i; có th ph i có th i gian ñ huy ñ ng các t bào có ch c năng mi n d ch như lymphô T ñ i th c bào (mi n d ch t bào). QM x y ra m t s b nh nhân có cơ ñ a riêng, khi tiêm vào cơ th m t s thu c hay ch ph m (penicillin, streptomyxin, BCG, các vacxin, huy t thanh, vv), mà thư ng không gây ra ph n ng gì ñ i v i nhi u cá th khác. Vì v y, trư c khi s d ng các ch ph m lo i này, c n h i kĩ ti n s QM ñ i v i các lo i thu c và ch ph m k trên, ph i thăm dò c n th n ph n ng mi n d ch c a b nh nhân và dùng các bi n ph i gi i m n c m n u c n. QUAI. Trong gi i ph u h c là m t c u trúc gi ng cái quai. Vd. Q c là Q do hai th n kinh c n i nhau; Q ru t, Q hàm, Q ñ ng m ch, vv QUAI B . x b nh quai b . QUÁI THAI. Bào thai phát tri n không bình thư ng v m t sinh thái ch c năng hay hoá sinh. Phân bi t: QT ñơn – nh ng b ph n c a m t thai phát tri n không bình thư ng, không ñ u; QT ph c (t p) – hai hay nhi u thai chung tr ng b dính nhau hay l ng vào nhau. Có hai trư ng h p QT ñơn: QT ñơn t dư ng – b n thân QT có h tu n hoàn riêng: QT ñơn kí sinh – QT ăn bám vào m t thai bình thư ng cùng tr ng, thư ng dính v i nhau b ng dây r n hay nhau c a thai bình thư ng. QT r n nuôi là d ng QT ñơn và m ch máu trong nhau thông v i m ch máu thai cùng tr ng có b ph n tu n hoàn bình thư ng. Do

ho t ñ ng c a tim thai mà máu ñư c lưu thông trong thai, nhưng vì máu lưu thông trong nhau là nh ng m ch máu cùng lo i nên tu n hoàn trong QT là tu n hoàn ngư c nên các QT thư ng không ñ u, không mình. Có 2 lo i QT ph c: QT ph c kí sinh: QT t dư ng. QT ph c kí sinh, m t thai kém phát tri n hơn thai kia và hình như ăn bám vào thai kia. Thai kí sinh có th coi là kh i u c a thai kia, có th có ñ u, m t cánh tay… nhi u khi ch ra kh i mô có da bao b c. Có nh ng u quái l ng trong cơ th bình thư ng trên, ph n gi a ho c ph n dư i cơ th . Thái ch dính da và lưng có th tách r i ñư c; các thai có nh ng ph t ng g n nhau hay h p nh t v i nhau thì không th tách ñư c. QUÁI THAI H C. khoa h c nghiên c u nh ng quai thai và d t t phát tri n ñ ng, ngư i và nguyên nhân gây ra. QUAN HO N. x. ho n quan QU N LÝ S C KHO .t ng h p các bi n pháp chuyên môn k thu t y t , môi trư ng và xã h i, nh m m c ñích theo dõi có h th ng, n m ñư c tình hình s c kh e c a m i ngư i dân và c ng ñ ng ñ có k ho ch gi i quy t m t cách toàn di n m i v n ñ có liên quan ñ n s c kh e c a toàn dân. N i dung c a QLSK cá nhân: gi i quy t ngay các b nh m i phát hi n, các ñi m b t thư ng c a s c kh e…; khám s c kh e ñ nh kỳ (m t hay nhi u l n trong m t năm hay 2 – 3năm m t l n tuỳ theo tình hình c a m i ngư i, không k các trư ng h p b t thư ng), khám l i s c kh e, ghi các nh n xét vào s s c kh e, gi i quy t ngay các b nh m i phát hi n. QLSK có th là cơ s c a vi c xây d ng s c kh e gia ñình, s c kh e c ng ñ ng, c a d ch t h c, c a th ng kê y h c, xây d ng các chương trình s c kh e qu c gia và m i c ng ñ ng c a t ch c m ng lư i y t , c a ho t ñ ng y t . QU NG SÁNG. 1. Vòng hay ñai sáng, không b t m u, vây quanh nhân t bào (như bào tương) 2. Vòng sáng tr ng không nhu m màu, quanh m t ñ m sáng mà b nhnhân b glôcôm (tăng nhãn áp) thư ng nhìn th y. 3. Vòng tròn hi n di n quanh ñi m vàng khi soi ñáy m t. QU NG THÂM. Vùng có d ng hình tròn, s m màu hay nâu ñen, xanh tím quanh m t (do m t m i, d ng, r i lo n n i ti t…); xung quanh v t thương, v t ñ ng d p. Quinacrin. C23H30CIN30. Thu c tr s t rét t ng h p có màu vàng, v ñ ng, tác dung vào th schzonte và th gamet c a Plasmodium malariae và P. vivax. Ph i h p v i plasmoquin ho c qunin cũng có tác d ng vào P fulciparum. Còn dùng tr sán lá và sán dây. Cũng dùng d n xu t c a Q (aminoacrichin) ñ tr sán dây và di t Trichomonas. Vi c dùng Q ñ tránh thai (ñ t vào trong bu ng t cung) không ñư c s nh t trí c a các nhà nghiên c u trên th gi i. Quinin.C20H24N202. H p ch t thu c nhóm các ancalit, có trong v cây canhkina (Cinchona sp). V cây Cinchona officinalis có kho ng 8% Q. Cây canhkina m c nhi u Nam M và ñư c tr ng Java (Indonexia). B t vô ñ nh hình; r t ñ ng: tne = 1770C; ñ th c v t,

quay c c riêng v i tia D: -1580 (trong etanol). Ít tan trong nư c; tan trong etanol ete, clorofom. D ng mu i sunfat, hidro clorua, fomiat, etyl cacbonat c a Q (euquinin) không ñ ng và là thu c tr s t rét (di t th vô tính gây s t máu, th s t n ng, ác tính). D ng thu c: viên nén và thu c tiêm. Dùng theo ch ñ nh c a th y thu c; ph n ñang có kinh c n th n tr ng khi dùng Q (Q gây co bóp t cung ki u ecgotin). Không dùng Q ñ phòng b nh. Quinidin. (tk. Quinidin, sunfat, quinicacñin, quinide, ñ ng phân c a quinin. Dùng Q làm thu c ch ng lo n nh p tim trong cơn nh p nhanh trên th t, phòng rung th t nhĩ và cu ng ñ ng nhĩ, ngo i tâm thu. Có d ng thu c viên 0,20g và ng tiêm 2ml ch a 0,5g. Ch ng ch ñ nh: m n c m v i Q, bl c nhĩ th t, phân li nhĩ th t, nhi m ñ c digitalis, h i ch ng y u nút xoang, suy tim n ng. Dùng Q theo ch ñ nh c a th y thu c. Quinolin. C9H7N. h p ch t d vòng thơm ch a nitơ, l y t nh a than ñá, t s n ph m d u m . Ch t l ng nh t, không m u s c ho c có màu vàng nh t, th m màu d n khi ti p xúc v i không khí và ánh sáng, có mùi ñ c trưng: t8 = 2370C. Tan trong etanol, benzen, ete. Dùng làm dung môi hoà tan nh a, vv, làm nguyên li u cho t ng h p ph m nhu m xianin, dư c ph m, vd. Atophan (xincophen), enteroxepton, quinojol; 8-hidroxiquinolin là m t lo i thu c th torng hoá phân tích. Nhân Q là thành ph n c u t o c a nhi u ancaloit, vd. Quinin.

T ñi n Y h c Vi t Nam – M c R
R CH. ñ ng tác dùng dao c t m da, niêm m c và các ph n m m, các t ng ho c b ph n cơ th nh m b c l khu v c m , c t b , thông tháo ho c d n lưu, vv. X. ðư ng r ch. RĂNG. ph n ph c ng r n trong xoang mi ng, dùng ñ nghi n, xé th c ăn. S lư ng, cách s p x p và sinh lý c a R t o thành các ki u R ñ c trưng cho t ng loài ñ ng v t. ngư i, R ñư c chia ra: 1/ R s a là R t m th i, m c lên t lúc 6 ñ n 30 tháng tu i. Có 20 chi c và s ñư c thay d n b ng R vĩnh vi n. ð n tu i thay R, nên nh R s a khi b t ñ u lung lay. 2/ R khôn, lo i R c i l n (R hàm) th ba, m c vào l a tu i thành niên (1825 tu i) cũng có khi m c ch m hơn ho c không m c. R khôn có th m c l ch (m c k t vào góc xương hàm), gây ñau khó há mi ng, có khi b khít hàm. R khôn m c l ch thư ng làm h ng R hàm ñ ng trư c nó. Ph i nh R khôn m c l ch cơ s y t chuyên khoa, tránh bi n ch ng. 3/ R vĩnh vi n là lo i R thay R s a và t n t i ñ n tu i già. Có 32 răng vĩnh vi n, m c t lúc 6 tu i ñ n kho ng 22-25 tu i (x. công th c răng). RĂNG C A. răng n m phía trư c hàm ñ ng v t có vú, có ph n vành và chân ñơn gi n. Thư ng có d ng chi c ñ c v i b c t s c. Dùng c t th c ăn và các loài g m nh m dùng ñ g m. RC c a g m nh m là răng có ng tu h m c ra liên t c su t ñ i s ng. ða s các loài ñ ng v t có vú b n RC hàm trên và b n RC hàm dư i.

RĂNG GI . Răng làm b ng kim lo i, nh a ho c s ñ thay răng vĩnh vi n b m t. Có tác d ng gi cho nh ng răng còn l i không b ñ , b o t n ch c năng nhai và gi v ñ p c a hàm răng. C n làm ngay RG sau khi nh răng. RĂNG HÀM. Răng n m vùng má, có kích thư c l n. ñ ng v t có vú, có t hai cái tr lên, n m vùng sau cùng c a hàm. Trên m t RH có m t s m u l i, dùng nghi n hay nhai th c ăn. RH ch m c m t l n trong ñ i. ngư i, RH th ba c hai phía c a m i hàm ñ n tu i thành niên m i m c (vì th còn g i là răng khôn). RĂNG-HÀM-M T. chuyên khoa nghiên c u làm công tác d phòng và ch a các b nh v răng và hàm m t. Mu n phát tri n và ñáp ng ñư c các yêu c u c a nhân dân, khoa RH-M hi n ñ i ng ñư c các yêu c u c a nhân dân, khoa R-H-M hi n ñ i c n có các trang thi t b và v t tư ñ y ñ , cán b có kinh nghi m và kĩ thu t. Do chi phí cho ch a b nh r t t n kém và ngày càng ñ t ti n hơn, c n phát tri n theo hư ng d phòng, b o v răng mi ng cho tr em và nhân dân lao ñ ng b ng bi n pháp ít t n kém nh t; v sinh răng mi ng, x a răng, chùi ñánh răng sau m i b a ăn; ch ñ ăn u ng gi m ñư ng; k o; phòng b nh sâu răng b ng cách cung c p nư c có tr n flo. RĂNG KHÔN. X. răng RĂNG NANH. lo i răng c ñ nh nh n hình chóp, n m c hai bên, gi a răng c a và răng trư c hàm ñ ng v t có vú. Ch có 1 RH m i phía c a m i hàm, t ng s là 4 RN. ñ ng v t ăn th t (vd. Chó), RN dài dùng gi t m i. ð ng v t g m nh m không có RN. RĂNG NÓN. X. Conoñonta RĂNG S A. X. răng RĂNG T M TH I. X răng RĂNG TH T. lo i răng ñ c bi t có chó và các ñ ng v t có vú ăn th t: răng hàm nh (răng trư c hàm) cu i cùng hàm trên và răng hàm ñ u tiên hàm dư i. Các răng này r t to, dùng c t th t, g m xương, ch có m t dãy m u l i ch y d c theo hàm. M t trong ph ng và nh n c a RT hàm trên có th c t qua c t l i trên b m t ngoài nh n c a răng hàm dư i, gi ng như lư i kéo. Khi ăn th t ho c g m xương, chó ñưa m i vào sâu trong mi ng ñ n ch các RT ñ nghi n và g m. RĂNG HÀM TRƯ C. (tk. Răng hàm nh ), răng n m gi a răng nanh ho c răng c a phía trư c và răng hàm phía sau c a ñ ng v t có vú. Có nhi u chân c m ch c vào hàm và c l i trên m t răng dùng ñ nghi n th c ăn (x. răng) RĂNG VĨNH VI N. x. răng R M LÔNG – R M RÂU. r m lông ch y u do r i lo n n i ti t. Có 3 lo i: lo i d hình – thư ng g p ph n tu i d y thì ho c ti n mãn kinh, kèm theo m c râu, d u hi u c a nam tính hoá; lo i d s c tr em – lông râu m c s m; lo i d s n – lông phát tri n kh p

ngư i ho c ch b t thư ng, có tính ch t gia ñình, thư ng kèm theo d t t khác. R m râu ph n do có u tuy n yên, u nam tính, hoá bu ng tr ng ho c tuy n v thư ng th n. C n ñư c khám chuyên khoa ñ ñi u tr . R N. x. ch y r n R N MU. b nh do r n kí sinh vùng lông mu. Lây khi quan h tình d c v i ngư i có b nh; có th lây do dùng chung qu n áo, chăn, chi u, ch u r a. R n ñ t, gây ng a vùng lông mu (tri u ch ng s m) và ñ l i nh ng v t xư c do ng a gãi và nh ng s n nh , r m máu. Có th tìm ñư c r n và tr ng vùng mu. ði u tr : c o lông mu; v sinh cá nhân, chăn, màn, giư ng chi u; bôi các lo i thu c di t kí sinh v t (nhũ d ch benzil benzoat 25%). RÒ. X. ðư ng rò RÒ H U MÔN. ñư ng thông b t thư ng ñi t l ngoài da ñ n l trong niêm m c h u môn – tr c tràng và trong cơ th t h u môn (ñư ng rò hoàn toàn), ho c t da vào h ng i – tr c tràng, ngoài cơ th t h u môn (ñư ng rò ch t), x y ra sau apxe quanh h u môn và t v ra ngoài; ñư ng rò b xơ hoá, có nhi u mô h t, r d ch và m , không t li n ñư c. D phòng: r ch r ng apxe quanh h u môn t v ra ngoài; ñư ng dò b xơ hoá, có nhi u mô h t, r d ch và m , không t li n ñư c. D phòng: r ch r ng apxe quanh h u môn theo ñúng kĩ thu t, băng bó hàng ngày, ñi u khi n s lên s o t trong sâu ra ngoài da, không cho vít mi ng quá s m. ði u tr : r ch r ng ñư ng rò, phá hu h t các ngách ñư ng rò, phơi bày ñư ng rò và ñi u khi n s lên s o. RÒ ð NG TĨNH M CH. Tình tr ng có m t l ho c m t ñư ng n i thông gi a m t ñ ng m ch và m t tĩnh m ch (thư ng ch y song song và sát nhau). Có hai lo i: Rð – TM b m sinh (có t khi m i sinh), vd. Các u b m sinh c a m ch máu; RD-TM m c ph i còn g i là rò ch n thương khi hai m ch máu g n nhau cùng b thương m t lúc m t ñi m g n sát nhau. Qua l hay ñư ng rò, máu t ñ ng m ch (có áp l c cao) ch y sang tĩnh m ch (có áp l c th p) r i ñ v tim ph i gây r i lo n v huy t ñ ng; tim b t bu c ph i làm vi c tăng lên, cu i cùng d n ñ n suy tim ph i. Cách ñi u tr duy nh t là ph u thu t (xt. Phình ñ ng m ch). RONG HUY T. ra huy t t ñư ng sinh d c n ra ngoài, kéo dài trên 7 ngày ngoài kì kinh nguy t. Nguyên nhân: do s y thai, s y thai; ung thư c t cung; ung thư thân t cung, u xơ t cung. C n ñư c khám b nh ñ xác ñ nh nguyên nhân và ñi u tr . RONG KINH. hi n tư ng hành kinh kéo dài trên 7 ngày, b t k lư ng máu nhi u hay ít. RK có th do nguyên nhân r i lo n ho t ñ ng n i ti t liên quan ñ n sinh d c; t cung b t n thương (u xơ, lao niêm m c t cung); các b nh r i lo n ch y máu, ñông máu. Nói chung, RK bao gi cũng là b nh lí và c n ñư c xác ñ nh nguyên nhân b nh và ñi u tr k p th i, ñ m t máu kéo dài. ð c bi t ñ i v i nh ng em gái ñang tu i d y thì, RK c n ñư c ch a r t s m, tránh ñ thi u máu kéo dài, gây khó khăn cho vi c ñi u tr nguyên nhân b nh.

nh c ñ u.R I LO N CH C NĂNG SINH D C. r i lo n kh năng c m nh n thăng b ng. có th b m sinh hay m c ph i. r i lo n kh năng nh n bi t màu s c. RLSG có nhi u m c ñ . Có th ngư i ch ng hay ngư i v . Trong cơ th s ng kh e m nh luôn luôn có m t s v n chuy n nư c và ñi n gi i qua các khu v c chính: trong và ngoài t bào. R N. s x y ra các r i lo n nư c và ñi n gi i. s thông c m và tôn tr ng gi a v ch ng b gi m sút. b/ ñi m gi a c a h t tinh . hành kinh nhi u huy t (băng kinh). t o thành m t th cân b ng do tính ch t c a màng phân cách (màng t bào thành m ch) và n ng ñ các ch t trong khu v c. b nh m t ngôn ng v n ñ ng. mù màu – không phân bi t ñư c màu nào. thư ng do ñau khi giao h p (ñau âm ñ o. vô kinh). Vi c xác ñ nh các RLSG b m sinh r t c n thi t trong vi c tuy n l a ngh nghi p ñ i v i các ngành như lái tàu. vv RLKN ch là tri u ch ng c a các b nh khác nhau. H i ch ng ti n ñ nh x y ra khi có thương t n trong h th ng ti n ñình t ñi n ñình tai trong ñ n trung tâm ti n ñình thân não ho c khi b máy ti n ñình b kích thích quá m c (dao ñ ng c a ñu quay. cơn c c khoái th p. trong và ngoài lòng m ch máu. b nh th n. RÔÍ LO N S C GIÁC. ngư i mù màu ñ c m không ñư c làm trong ngành ñư ng s t ). R I LO N NƯ C ðI N GI I. t nh ñ n n ng: như c s c – c m nh n 3 màu y u: khuy t s c – ch c m nh n ñư c hai màu trong s ba màu cơ b n (x. bu n nôn. M t trong các r i lo n tâm th n. t t nói ng ng. gân và cơ). t ti n ñình tai trong và t cơ quan c m th b n th (các c m giác sâu. hi n tư ng b t thư ng v kinh nguy t như hành kinh kéo dài (rong kinh). có trư ng h p b h ng ngôn ng hoàn toàn. t t vi t sai… có khi có m t trong các r i lo n này. bao g m các bi u hi n m t c m giác ngôn ng . âm v t hay vùng ti u khung). rong kinh. do m t s b nh (suy như c cơ th . co th t âm ñ o 1/3 ngoài âm ñ o ngăn c n s giao h p. xu t tinh ngư c dòng (tinh xu t vào bàng quang). ngư i v có nh ng bi u hi n: gi m kích thích do r i lo n cương t máu 2/3 ngoài âm ñ o không ñư c trơn. m t m i. th ng kinh. phi công. Các RLSG m c ph i thư ng xu t hi n trong các b nh c a võng m c và th n kinh. R I LO N NGÔN NG . b nh n i phóng tinh như xu t tinh s m. tàu thuy n. ngư i ch ng. S c m th v trí c a cơ th trong không gian d a trên 3 h th ng thông tin: t th giác. Là ñ c ñi m phân bi t h t và qu . R I LO N KINH NGUY T. lái thuy n và m t s ngành s n xu t công nghi p có liên quan ñ n màu s c (vd. thu c di t tinh trùng. Khi có thay ñ i tình tr ng màng phân cách hay ñ m ñ ñi n gi i. Vd. chít h p quy ñ u ho c do b t n thương âm ñ o (s o c ng t ng sinh môn. có nh ng bi u hi n: ham mu n tình d c th p do m ñau. th n kinh. S c giác). bi u hi n thông thư ng là chóng m t. hành kinh ñau (th ng kinh). vì v y ph i tìm nguyên nhân b nh ñ ñi u tr (x. tình tr ng không th a mãn trong giao h p. R I LO N TI N ðÌNH. Trong a ch y. ñau khi giao h p (ñau dương v t hay tinh hoàn) do d t t dương v t. thi u d ch nh y) ho c do d ng v i bao cao su. hôn nhân không phù h p. th c v t: a/ v t s o trên v h t ñư c t o thành t i ñi m dính c a noãn trên vách b u b i cu ng noãn.1. vv). sang ch n thương dương v t.

RUNG THANH. 2. làm cho cơ nhĩ m t kh năng co bóp mà ch rung ñ ng liên t c. gh quay dao ñ ng. Sau khi t bào tr ng phát tri n ñ y ñ (tr ng chín) s di chuy n t bao não t i mi ng ng d n tr ng và thoát ra kh i bu ng tr ng ( gia c m. Do thao tác kĩ thu t (c t cu ng nhau b ng m nh chai. có nhi u kh năng gây u n ván R sơ sinh (t l t vong cao. vùng R có th b nhi m khu n. thương hàn). n m tóc). dao kéo b n…) và chăm sóc thi u vô khu n. ngư i. có th b m sinh. nhi m khu n c p c u (s t rét. cu ng nhau b c t và sau 2 – 5 ngày teo ñi và r ng. c n phá rung b ng s c ñi n t i trung tâm chuyên khoa tim m ch. ñư c g i tên theo pha nhanh. RGNC d c. ho c ch có m t s tư th . RGNC xoay tròn. xúc c m ñ t ng t. Lo n nh p tim do nh ng xung ñ ng nhanh (300 – 400 l n/phút). ñ l i v t s o lõm. l n. m nh sành. gi m t c. do n m tr em (x. RT tăng trong các trư ng h p k t ñ c nhu mô ph i (viêm ph i). vv. hang kh ng l không có ph qu n d n thông. R NG TR NG. RT là b nh c p c u. R ph i. lo n nh p tim hoàn toàn). nhi t. vv. R lách. không ñ u. Bi u hi n: tim ñ p không ñ u v biên ñ và kho ng cách (cg. d n t i li t và m t kh năng co bóp. như R gan. tác ñ ng lên cơ nhĩ. RUNG GI T NHÃN C U. tia X (thư ng làm RL-T sau 15 ngày). tim ng ng ñ p và ch t ngay. N u không g p tinh trùng. Tình tr ng r ng lông hay tóc b nh lí do nhi u nguyên nhân: t t b m sinh. chín và có t l hocmon RT (LH/FSH) thích h p. t i chuy n ñ ng. RUNG TÂM NHĨ. m t lo i rung ñ ng c a nhãn c u ngoài ý mu n. ôxi và các ch t dinh dư ng ñư c cung c p t máu m qua nhau và cu ng nhau. ði u tr b ng thu c quinidin ho c s c ñi n theo ch ñ nh c a th y thu c. không th . nhi m khu n m n tính như giang mai. RGNC ph i h p ho c ña hư ng. tr ng r ng khi bao não. B/ vùng lõm mà qua ñó m ch máu và dây th n kinh ñi vào t ng. bò. còn có th x y ra khi nhìn m t v t sáng ho c các v ch sáng. tràn khí màng ph i toàn b . làm cho các th cơ rung lên lo n x . Khi tr ra ñ i. ñ ng v t: a/ s o c a cu ng nhau vùng gi a b ng. ði u tr : thư ng dùng thu c kích thích m c tóc theo công th c 4ml amoniac + 12ml terebenthin + 84ml c n long não. thư ng là 1/3. tr ng thoát ra ngoài). tràn khí màng ph i. RT m t h n trong x p ph i l n. thâm nhi m lao trên di n r ng vv. R th n. tr ng s t tiêu trong ng d n tr ng . RLNC g m hai pha: pha ch m và pha nhanh. do t ng da m ngư i l n (x. t phát. Quá trình sinh lí th c hi n ch c năng sinh s n ñ ng v t b c cao. tác ñ ng lên s i cơ tim (ch y u c tâm th t). thai nhi n m trong t cung. R NG LÔNG TÓC. ñó là R. trên 70 – 80%). C/ ñi m nh g c c a bào t ñám g n ch dính vào bu ng bao t . có th c m th y ñư c khi áp sát gan bàn tay lên l ng ng c. ho c ñư c gây ra b ng các bi n pháp. viêm xơ c ng. hói ñ u). ph u thu t. ch n thương. Xung ñ ng h n lo n. Hoá ch t tali). sinh lí ho c b nh lý. Sau khi kh i b nh. Tuỳ theo hư ng có: RGNC ngang. gh quay gia t c.b t. ư t có m . nhu mô ph i ñ n thành ng c gây ra. m t s thu c (vd. RT gi m trong các tràn d ch. vv RUNG TIM. ñư c tinh b t bao quanh. Rung ñ ng do ti ng nói phát ra t các dây thanh âm và truy n qua khí – ph qu n. ñ ng v t có vú như trâu. tóc s m c tr l i.

RS là ph n phía sau c a ng ru t. RU T NGUYÊN THU . g m các t bào hình tr cao có l p cuticun lót bên trong. S lư ng tr ng d ng theo loài và l a tu i. ph n ng h p gi a d dày và ru t già. ru t sau). ru t ch y (h ng tràng) và ru t h i (h i tràng). h ch u ph i. ph n còn l i c a nang noãn t i bu ng tr ng s phát tri n thành th vàng (hoàng th ) ti t ra progesteron. th c ăn di chuy n trong R. ño n ru t hình con giun. Thông v i bên ngoài qua mi ng phôi. RU T TH A. Ru t trư c. ñ i tràng. Là nơi tiêu hoá và h p th th c ăn. ñ ng v t có xương s ng. Sau khi phóng noãn. h tiêu hoá. RN g m ru t tá. noãn ch s ng t i ña 24 gi và ch có th th tinh trong th i gian ñó. RS g m: h i tràng. tiêu hoá và h p th th c ăn. ru t non). th c hi n khi có m t c a hocmon RT. RU T T T. Xoang xu t hi n s m nh t da s phôi ñ ng v t. RU T GIÀ. RS b t ngu n t ng h u môn và liên quan v i lá phôi ngoài. dùng làm m c ñ tìm RT. ñ i tràng) x. V m t phôi sinh h c. bò có 5-7 tr ng r ng cho m i chu kì ñ ng d c. t o nên nhi u hình thái b nh lý. Trong m i vòng kinh bình thư ng ch có m t nang noãn ñư c phóng ra. RT là hi n tương v nang tr ng sau khi nang noãn ñã chín và phóng noãn ra kh i bu ng tr ng. ñ ng v t có xương s ng. dài kho ng 7 – 8cm c m vào dây manh tràng dư i góc h i – manh tràng kho ng 3cm. Hi n tư ng v nang RT ñư c l p l i theo chu kì. manh tràng . ñư c hình thành t lá phôi trong. ð nh và thân RT thư ng dư i hay c nh trong manh tràng nhưng d thay ñ i v trí. ng v n chuy n th c ăn t d dày xu ng h u môn. Trong quá trình v n chuy n. RU T SAU. k t tràng. ñư c lót b ng l p bi u mô. Ch RT c m vào manh tràng là ñi m c ñ nh nh t. RU T. RG là ño n t ng m t ñ n ru t th ng (x. tr c tràng. ph n cu i cùng c a ng tiêu hoá ñ ng v t chân ñ t và ñ ng v t có xương s ng. N u có s th tinh. R ñư c chia thành R non (h p) và R già (l n) (x. l p này ti t ra màng kitin b o v tcó thành ph n tương t b xương ngoài. RG và ru t t t k t thúc phía trư c c a ng Manpighi. ng v i ñi m m t ph n ba ngoài và hai ph n ba trong trên ñư ng n i gai ch u tr ơc – trên v i r n. ðư c hình thành do n p g p ph n m t ngoài c a phôi nang t o nên xoang phía trong. ñ ng v t chân ñ t. (tk.và tr ng m i ñ ơc hình thành. r t khó ch n ñoán Xt. Màng kitin bong khi l t xác. RU T NON. Mc Burney) hay ñi m RT. ph n gi a ng tiêu hoá ñ ng v t chân ñ t và ñ ng v t có xương s ng. x. ngư i. ñ ng th i l i có s tiêu hoá và h p th ch t dinh dư ng. ñ ng v t chân ñ t. ñ ng v t có xương s ng. ñ i tràng RU T GI A. th vàng r t l n (có khi t i 2cm) và b t ñ u thoái hoá t tháng tư c a bào thai cho ñ n khi ñ . L n cái và gia súc ñ nhi u con có kho ng 20 tr ng r ng: trâu. có lông nhung b c lót. g i là ñi m Mac Bony (g i theo tên nhà ph u thu t C.

2/ Rút ki t máu. 1880 – 1952. lao ñ ng. l y ra m t ph n máu c a con v t nh m làm gi m cho m t khí quan hay m t b ph n nào ñó c a cơ th gi m xung huy t. Hay x y ra trong . r a trôi ñ t. bông s ch. RT g m xoang mi ng. ñư c bong ñi khi l t xác. các khe gi a các cơ và dư i da. nhưng v i m c ñích ki m tra huy t h c: l y con v t cho máu m t lư ng máu ñ có ñ lư ng huy t thanh c n thi t cho vi c xét nghi m nh ng ñ c tính hoá sinh và mi n d ch hay c m máu mà không làm con v t cho máu b ch t.RU T TRƯ C. băng qua và ñưa vào phòng m ñ th y thu c x lý v t thương. ñ c bi t trong các h c. tóc (n u có). nư c ôxy già nh r a v t thương. X. có nhi u trư ng h p c n RM: 1/ RM ñ ch a b nh. c o lông. ph i làm th t nhanh ñ ñ m b o gi ñư c ch t lư ng th t sau khi m RM trong phòng thí nghi m. nhà hoá h c Anh]. RT b t ngu n t mi ng phôi (nguyên kh u) do lá phôi ngoài lõm vào. ñ ng v t có xương s ng. RT ño n ñ u tiên c a ng tiêu hoá t i ng m t. RM hoàn toàn. vv Xin ñư c gi i thi u cu n t ñi n Y h c Vi t Nam. thư ng ti n hành các lò m . Trong thú y. ñư c lót b ng l p bi u mô.D. RÚT MÁU. l p này ti t ra màng kitin b o v phía trong. Dùng nư c ñun sôi ñ ngu i và xà phòng r a s ch da xung quanh v t thương. Nguyên nhân: v i ñ t ng t trong lúc ngôi thai chưa bình ch nh t t v i khung ch u ngư i m . sa sinh d c SA DÂY NHAU. vì ngôi ñè ép vào dây nhau làm ngh t lưu thông tu n hoàn nhau thai. Trong quá trình phát tri n phôi. sau ñó dùng các lo i thu c nư c như dung d ch natri clorua 9%. v cách làm cũng gi ng như RM ñ ch a b nh. Thao tác l y máu ra kh i cơ th . R A V T THƯƠNG. di u và m . T ñi n ñư c s p x p theo th t danh m c theo alphabe: T ñi n Y h c Vi t Nam – M c S SA D CON. ph n ñ u tiên c a ng tiêu hoá ñ ng v t chân ñ t và ñ ng v t có xương s ng. Ngư i xem s có nh ng cái nhìn t ng quát nh t v v n ñ y h c. ñây là m t cu n t ñi n nh g n v i các thu t ng y h c ti ng vi t rõ ràng giúp ngư i xem bư c ñ u hi u ñư c thu t ng . SDN gây nguy hi m cho s s ng c a thai nhi. ñ ng v t chân ñ t. Sau khi RVT. th c qu n. nh t là v t thương do tai n n giao thông. các d v t bám vào m t v t thương. d ch daykin [g i theo tên c a daykin (H. Dakin) . Là thao tác b t bu c trư c khi x lí v t thương. hi n tư ng b t thư ng x y ra khi chuy n d ñ : dây nhau (dây r n) b sa xu ng dư c trư c ngôi thai. ñ p lên m t mi ng g c vô khu n. sau ñó là có th s d ng thu t ng .

mi n Trung Vi t Nam. SSD ñ 2 – c t cung sa ñ n l âm ñ o. Khi t ng b sa nh hư ng ñ n nhi u ch c năng bình thư ng. nhi m khu n th n… làm xu t hi n các tri u ch ng b nh lý như ñau. Q a dùng làm thu c kích thích tiêu hoá. các t ch c c ñ nh b m m nh o (ngư i quá g y. nerilidol. sa th n… Trong th i kì ñ u. Hoa m c thành chùm g c sát m t ñ t. cây có th cao ñ n 2-3m. bocnylaxetat. không có d u hi u b nh lí nên b nh nhân không ñ ý. SSD ñ 1 – c t cung xu ng th p nhung còn trong âm ñ o. có ch ñ lao ñ ng thích h p cho ph n … Sa sút trí tu . có th làm g p ni u qu n. ch m ñen. Bình thư ng th n ñư c gi t i ch (hai bên vùng th t lưng). sa tr c tràng. villosum) và SN trúc sa (A. r i lo n tiêu hoá. lá xanh th m. d-bocneol. Tinh d u có thành ph n ch y u là d-campho. h th ng nâng (các dây ch ng) và ñ (t ng sinh môn) y u. th n nư c. D phòng: ñ ít con và theo k ho ch ch ñ ng. n ð . do các dây ch ng và dây treo b chùng. SSD ñư c chia thành 4 ñ (l y c và thân t cung làm m c). SSD ñ 3 – c t cung ra ngoài âm h v i m t ph n thànht rư c và thành sau âm ñ o cũng b l n h t ra ngoài âm h . khi m c ñ ST còn nh . M t trí Sa t ng. B ph n dùng làm thu c là qu g n chín. hai thành trư c và sau l n h t ra ngoài như l n bít t t. nh n bóng. sa xu ng th p. bóc v . do như c cơ…) gây nên tình tr ng ST. v cay n ng. ST thư ng kèm theo sa nhi u cơ quan khác. Ngoài loài A. sa t cung. Q a nang 3 ngăn hình tr ng. h th ng nâng và ñ y u ñi do tu i tác. cơn co t cung b t thư ng. Trong giai ño n ñ u. h g ng. sa h u môn. Nguyên nhân: b m sinh. làm gia v và ch rư u mùi. ði u tr b ng ph u thu t SSD ñ 3 và ñ 4. repens) SN cũng thư ng g p Lào. ñ ng th i làm gi m cơn co t cung. Echinosphaerum = A villosum) và SN th u d u (A. các cơ thành b ng b giãn nhão do sinh ñ nhi u. cơ quan sinh d c n b xu ng th p so v i v trí bình thư ng. SA NHÂN. Trong trư ng h p b t thư ng. x. th n di chuy n kh i v trí.7 – 3% tinh d u. SSD ñ 4 –ñáy t cung ra ngoài âm h . linadol. Sa th n (cg th n di ñ ng). Tình tr ng m t t ng ho c m t ph n t ng d ch chuy n ñ n v trí th p hơn bình thư ng. Loài cây th o. c n can thi p b ng ph u thu t ñ ñưa t ng b sa tr l i v trí cũ. phơi khô. lao ñ ng quá n ng gây s c d n ép vào thành b ng. Echinosphaerum = A. xanthiodes. v i nh ng thao tác thành th o ñ có th ñ y dây nhau lên. ch a 1. Thư ng g p sa d dày. Thân r hình c . Là m t trư ng h p c p c u kh n c p cho thai nhi. r i lo n ti t . di chuy n vào b ng. Ph n l n ph i m nhanh ñ c u thai nhi. Campuchia. c n gi i quy t nhanh t i ch . Thư ng g p sa thành sau âm ñ o. Cây m c hoang và ñư c tr ng nhi u t nh mi n B c. lúc th n di chuy n xa v trí cũ. t p th d c thư ng xuyên. có th ñ y t ng b sa tr l i v trí cũ m t cách t m th i và dùng n t cao su c ñ nh bên ngoài. luy n t p th d c ph c h i sau m i l n ñ . ngôi b t thư ng. Vi t Nam còn g p SN th u d u (A. ñ y cơ quan sinh d c th p xu ng.trư ng h p ña i. SA SINH D C. n u c n thì c t âm h và khâu ph c h i ñúng kĩ thu t). Hoa màu tr ng ñ m tía. sinh ñ nhi u làm cho t ng sinh môn y u ho c b rách mà không ñư c khâu ph c h i t t. ñ ñ t t (không ñ rách âm h . Thái Lan.

màu ñ nh t. V thu c nh p t Trung Qu c. tr c tràng b sa có th t t lên t nhiên hay n ñ y nh lên. Sai kh p tình tr ng m t ñ u xương tr t ra kh i kh p. có 4 giác bám ñ bám vào thành ru t non. c n ch a trư c khi tr bi t ñi. m c k lá ho c ñ u cành. Có th s ng trong cơ th ngư i ñ n 25 năm. D u hi u: ñau rát. dùng dư i d ng thu c s c. h cúc (Asteraceae). t o hình l i ñáy ch u. thư ng xuyên ph i nâng vác v t quá n ng…). vư ng h u môn. s t nóng hơi rét. Nguyên nhân: tăng quá m c áp l c trong b ng (táo bón. Nguyên nhân: ch n thương. tăng ti t d ch h u môn. ngư i. Y h c dân gian dùng SHN ch a c m. cây th o s ng lâu năm. ph n l n ph i làm ph u thu t ch nh hình. ñ t ñ u xương tr l i v trí cũ. m t ít tinh d u. Q a hình b u d c. b t. Bupleurum sinense). ch a các bi n ch ng: m ñ c ñ nh th n. ñư ng kính 1-2mm. ñ u không có vòng móc. rutin. ñ u không có vòng móc. hình thìa. Q a b . ng i x m quá lâu. Cơ th dài 4-10m. Tình tr ng b nh lý: niêm m c ( tr em ho c ngư i già) ho c toàn b tr c tràng (3 l p áo) thoát ra ngoài h u môn (cơ th t h u môn). cây th o s ng lâu năm. n u th t b i ph i m . Cao 40 – 79cm. ði u tr STT giai ño n ñ u: n m ngh . nhu n gan. ngư i già: m . Cao 40 – 70cm. thư ng ch có 1 con. ch giun d p. g m 1. t p th d c hàng ngày. h i sài). nh c ñ u. mùi thơm. làm cho hai m t kh p chuy n d ch b t thư ng kh i v trí t nhiên và m t liên quan m t ph n (SK không hoàn toàn hay bán tr t kh p) ho c hoàn toàn v i nhau (SK hoàn toàn). thông khí. bupleurumol. Các bi n ch ng: ch y máu. Cây l c). C m hoa hình tán kép. n m nghiêng. Lá m c so le. Sài h b c. Sài h nam. (Pluchea pteropoda. các dây ch ng và cơ nâng h u môn suy y u. ñư ng kính 1-2mm. ði u tr SK do ch n thương b ng cách n n kh p. treo tr c tràng. Ngư i m c b nh do ăn th t trâu. Ngư i m c b nh do ăn th t trâu. mép có răng cưa. Sán. thư ng ch có 1 con. ðông y dùng làm thu c gi i c m. phytosterol. s ng kí sinh ngư i. Lá m c so le.000 ñ t. sáng m t. gi gìn v sinh. Sa tr c tràng. b t. ñi l i khó khăn. hoàn. SK háng b m sinh tr sơ sinh).ni u… ði u tr : t p th d c nâng cao trương l c cơ. màu vàng. d d ng ho c ñ t th phát các dây ch ng do ch n thương cũ và b m sinh (vd. h i ch ng thoái hoá kh p. r n quá m nh lúc ñi ngoài. khát nư c. hoàn. ð i v i SK b m sinh. ði u tr sa niêm m c tr em. R phơi s y nh có v ñ ng. có 3 giác bám ñ bám vào thành ru t non. M c hoang vùng g n bi n và sông có nư c m n (cg. hình mác. tránh ng i x m. Cây có saponin. m t chân du i. bò có kén sán không ñư c n u chín. tránh táo bón. ho i t niêm m c. cg. (y. bò có kén sán không ñư c n u chín. h Hoa tán (Apiaceae). g m 1000 – 2000 ñ t. R phơi s y khô có v ñ ng. ngư i. C m hoa hình ñ u. Loài sán kí sin ngư i. .000 – 2. thương t n rách niêm m c. Cơ th dài 4-10m. vv. Sán bò. Có th s ng trong cơ th ngư i ñ n 25 năm. t c ng c khó ch u: dùng dư i d ng thu c s c. Thâm m m ch c. m t chân co.

Sán dây. l p thu c ngành giun d p. Cơ th sán trư ng thành hình d i, dài 1m ñ n 10m tuỳ loài. Ph n ñ u sán r t nh , mang cơ quan bám ñ bám vào nơi kí sinh. Ph n c nh và ng n là vùng sinh trư ng (sinh ra các ñ t m i). Ph n thân dài, g m nhi u ñ t (có khi t i hàng nghìn). S ng kí sinh trong ru t ñ ng v t có xương s ng, h p th ch t dinh dư ng qua thành cơ th , có l p cuticun b c ngoài ñ ch ng l i d ch tiêu hoá c a v t ch . Vòng ñ i SD thư ng phát tri n qua vài ba kí ch khác nhau. D ng trư ng thành là các v t n i kí sinh (thư ng trong ng tiêu hoá c a ñ ng v t có xương s ng). D ng u trùng và nang sán l i phát tri n qua m t vài v t ch trung gian khác (ñ ng v t b c th p hay b c cao thích h p). ð thích nghi v i l i s ng kí sinh, m t s cơ quan c a SD r t phát tri n (h sinh d c, cơ quan bám). Ngư c l i, m t s cơ quan khác b tiêu gi m (h tiêu hoá, h th n kinh). SD có kho ng 3.400 loài. Vi t Nam ñã bi t kho ng 150 loài. M t s loài có th g p: SD l n, d ng trư ng thành (dài 2 – 4m, có khi ñ n 8m, v i kho ng 700 – 1000 ñ t), s ng trong ru t non c a ngư i. u trùng phát tri n thành nang sán thư ng t n t i trong các th cơ c a l n, gây lên b nh l n g o, SD bò dài 4-10m, có 1.200 – 2.000 ñ t, có vòng ñ i như SD l n, gây lên b nh bò g o. Sán lá. l p giun d p kí sinh ñ ng v t. Cơ th hình b u d c, thuôn dài, bên ngoài có l p v cuticun dày ñ ch ng l i s phá hu do quá trình tiêu hoá c a v t ch . Có giác và móc bám. Chia làm hai b ; SL m t v t ch có chu kỳ phát tri n nhanh, vd. (Gyrodactylus); SL ña v t ch (SL gan, SL máu). Tr ng SL gan, SL máu n ra u trùng tiêm mao miracidium trong nư c ng t. u trùng chui vào c nư c ng t, phát tri n thành u trùng cercaria và kho ng 300 loài s ng kí sinh ngư i, ñ ng v t và gây b nh nguy hi m cho ngư i, thú, gia c m và cá. Sán lá gan. ch ñ ng v t không xương s ng, h Fasciolidae, l p sán lá (Trematoda), kí sinh trong ng m t c a ñ ng v t nhai l i. Chu trình phát tri n có qua kí ch trung gian là m t loài c nư c ng t. Cơ th hình lá dài hai ñ u thuôn nh , gi a phình to, màu ñ máu. M t b ng có 2 giác bám; giác mi ng v a là cơ quan bám v a là ph n ñ u ng tiêu hoá; giác b ng v a là cơ quan bám v a là ph n cu i ng tiêu hoá. Qúa trình phát tri n tr i qua u trùng tiêm mao (miracidium), u trùng redia, cercaria và bào xác (adolescaria). B nh SLG ph bi n nh t Vi t Nam là b nh ñ ng v t ăn c và ñ ng v t ăn th t. B nh SLG ñ ng v t ăn c ch y u do Fasciola hepatica ( bò, th ), F gigantica ( trâu). Trâu, bò, th nhi m b nh do nu t ph i u trùng c a sán bám vào rau, có nư c. B nh SLG là m t trong nh ng nguyên nhân làm trâu bò cày “ñ ngã” vào v ñông xuân ñ ng b ng mi n B c Vi t Nam. 2. SLG ngư i và thú ăn th t (chò, mèo…) ch y u do Clonorchis sinensis gây ra. Chu kì phát tri n c a Clonorchis sinensis qua hai kì ch trung gian là c và m t s loài cá (cá gi c, tr m, rô, vv). T c ăn g i cá s ng làm t l ñư ng m t, túi m t, xơ gan… Phòng b nh: không ăn th t s ng, v sinh ngu n nư c, gi i quy t t t ngu n phân. C n khám ñ bi t rõ b nhi m lo i sán nào ñ ñi u tr phù h p. Sán lá ph i. Loài sán lá có hình d ng gi ng h t cà phê, màu nâu ñ , m t m t d t, m t m t l i, tr ng trong ph qu n. Tr ng màu nâu vàng, hình b u d c, theo ñ m ho c phân ra ngoài. nư c, tr ng n thành mao u trùng, r i chui vào c thành vĩ u trùng, sau ñó chiu vào cua ñ ng, cua núi ho c cua sông thành nang trùng. N u ngư i u ng nư c lã hay ăn cua có nang trùng chưa n u chín s m c b nh. Nang trùng t i tá tràng, xuyên qua ru t,

phúc m c, cơ hoành t i ph qu n, có khi còn g p não, tinh hoàn. Ch n ñoán b ng phương pháp kháng nguyên, xét nghi m ñ m ho c phân. Phòng b nh: không ăn cua nư ng, cua n u chưa chín, u ng nư c lã. ði u tr theo ch ñ nh c a th y thu c. Sán lá ru t. loài sán lá thu c l p sán lá (Trematoda), h Fasciolidae, thư ng th y ru t l n, ru t ñ ng v t nhai l i, ñ ng v t ăn th t và gia c m. ngư i SLR có màu hơi ñ , dài 2 – 7cm, r ng 8 – 20mm, dày 0,5 – 3mm, t cung ch a nhi u tr ng. Khi ra kh i cơ th , sau 3-7 tu n, u trùng trư ng thành chui vào s ng trong c, sau ñó bám vào rong bèo, ngó sen, c u, t o thành nang tr ng. Nang tr ng có v không b ch t toan d dày phá hu , bám vào niêm m c tá tràng và ño n trên h i tràng gây t c ru t, viêm ho c làm tê li t thành ru t. Kí ch trung gian c a SLR là c Plamorbis và Segmentina. L n nhi m sán do nu t ph i u trùng sán cùng v i rau, bèo s ng (rau l p, rau mu ng, c u, c ni ng, cây súng, vv). T l l n m c sán phía B c Vi t Nam khá cao, l n trên b n tháng tu i, l n ñ c gi ng và l n nái nhi m cao nh t. Tác h i ch y u c a b nh; l n tăng cân ch m, tiêu t n nhi u th c ăn. Phòng b nh: không tháo phân l n tươi vào ao, h , nơi dùng ñ l y nư c hay tr ng th , th c ăn cho l n (bón phân trâu bò cho nh ng ao, h này); l y nh ng nơi ô nhi m; di t c kí ch trung gian. Dùng thu c t y sán cho l n th t 3 – 4 tháng tu n (l n 1), và 7-8 tháng tu i (l n 2), cho l n nái sau khi cai s a. S c thái. m t h th ng x lý t ng h p các ñ c tính c a nh c thanh m t cách tinh vi ñ gây s c truy n c m cho tác ph m. Trong b n ghi nh c, nhi u ST ñư c ch d n b ng ti ng Italia ho c b ng kí hi u (vd crescendo có nghĩa là to lên, vv), nhưng ph n l n ST ñư c truy n qua th y d y, b t chư c qua phương ti n ñ i chúng (ñài, tivi…) và sáng t o cá nhân, ST có ý nghĩa quy t ñ nh trong bi u di n âm nh c. S c t . ch t có màu, có ngu n g c vô cơ hay h u cơ. Thư ng ñư c dùng d ng b t m n ñ ch t o sơn; nhu m màu ch t d o, cao su, s i nhân t o. Vd các ST vô cơ nhân t o là k m oxit (ZnO) (ST tr ng), untramarin (ST xanh), mu i than ñen (ST ñen), vv. Các ST vô cơ t nhiên là ph n, h ng ñơn, ñ t son, vv. Các ST azo, phtaloxiamin là nh ng lo i ST h u cơ quan tr ng. S c t hô h p. nh ng h p ch t có màu, k t h p m t cách thu n ngh ch v i oxi. t t c ñ ng v t có xương s ng và r t nhi u ñ ng v t không xương s ng có hemoglobin (huy t c u t ). Hemoerythrin (ch a nhân s t) và hemoxianin (ch a nhân ñ ng) th y ñ ng v t b c th p và thư ng hoà tan trong huy t tương, ái l c c a chúng v i oxy cũng g n như hemoglobin ho c th p hơn ñôi chút (x. Hemoglobin). S c t m t. nh ng s c t ñư c ti t ra trong m t là nh ng s n ph m phân hu c a hemoglobin. Khi hemoglobin phân hu thì ph n globin (t c ph n protein) s thành axit amin, ph n pophirin (ph n nhân hem) s t o ra các STM. S c t ñ u tiên là biliveñin có màu l c, d b kh thànhs c t nâu ñ bilirubin. Trong ngư i, ph n bilirubin là ch y u, còn bilivedin ch chi m m t t l r t nh . chim, biliveñin là ch y u. Bilivedin và bilirubin b enzym biliverdinreductaza xúc tác, kh t hem c a các t bào lư i n i mô trong gan, lách và tu xương. Các s c t chuy n ñ n gan và ti t vào m t. ru t non, bilirubin b bi n ñ i hoá h c ti p t c th i ra ngoài qua phân.

S c t quang h p. các s c t h p thu năng lư ng ánh sáng c n thi t cho quang h p. Có trong các l c l p c a th c v t ho c phân tán trong ch t t bào c a sinh v t nhân sơ. T t c các sinh v t quang h p ñ u có ch a; s c t l c (clorophin), s c t d ch t bào (antoxian). S c t l c là nhóm s c t chi m vai trò quan tr ng nh t ñ i v i quang h p vì nó có kh năng h p thu năng lư ng ánh sáng m t tr i và bi n thành năng lư ng hoá h c. S c t l c không tan trong nư c, ch tan trong dung môi h u cơ. Clorophin trong t bào không b m t màu vì n m trong ph c h protein và lipoit, nhưng dung d ch clorophin ngoài ánh sáng và trong môi trư ng có oxi phân t (02) thì b m t màu do b oxi hoá dư i tác d ng c a ánh sáng. Quang ph h p th c a clorophin là 400 – 700nm (có 2 vùng h p th 430nm cho màu xanh lam, 662nm cho màu ñ ). Màu xanh ñ c trưng c a clorophin do k t qu s h p th vùng quang ph xanh và ñ . Năng lư ng c a lư ng t ánh sáng ñư c clorophin h p thu ñã kích thích phân t clorophin và các d ng c a phân t s c t ñã truy n năng lư ng cho nhau, t o nên hi n tư ng huỳnh quang và lân quang. Nhóm s c t vàng g m 2 nhóm nh là caroten và xantophin. Caroten (C40H56), không tan trong nư c, ch tan trong dung môi h u cơ. Trong th c v t thư ng có 3 lo i: a, b và d. C t ñôi b-caroten s ñư c phân t vitamin A, Xantophin C40H56On (n=1-6) là d n xu t c a caroten. Có nhi u lo i xantophin, vd kriptoxantin (C40H56O4). Quang ph h p th 451 – 481nm. Phân ra 2 nhóm xantophin: nhóm carotenoit sơ c p làm nhi m v ho t ñ ng quang h p ho c b o v ; nhóm carotenoit th c p có trong các cơ quan như hoa, qu , các cơ quan hoá già ho c b b nh thi u dinh dư ng khoáng. Vai trò c a carotenoit là l c ánh sáng, b o v clorophin. Xantophin tham gia vào quá trình phân li nư c (H2O) cà th i oxi (O2) thông qua s bi n ñ i t violaxantophin thành lutein. Nhóm carotenoit tham gia vào quang h p b ng cách ti p nh n năng lư ng ánh sáng m t tr i và truy n năng lư ng này cho clorophin và nó có m t trong h th ng quang hóa II. Nhóm s c t th c v t b c th p có t o và th c v t b c th p s ng dư i nư c. Là nhóm s c t thích nư c, trong t bào chúng liên k t v i protein nên còn g i là biliprotein hay phicobiliprotein, g m phicoeritrin (C14H47O4O8) và phicoxianin (C34H42N4O9). Quang ph h p th là vùng ánh sáng l c và vàng. Nhóm antoxian (s c t d ch bào) là lo i glucozit. Khi h p th quang t ánh sáng, nó bi n năng lư ng quang t thành d ng nhi t năng, sư i m cho cây (ñi u này th y rõ cây vùng l nh có màu s c s c s ). Antoxian còn làm tăng kh năng gi nư c c a t bào khi b h n và gió khô. Trên cơ s các s li u và hàm lư ng các d ng s c t trong lá, ngư i ta có th ñánh giá kh năng quang h p c a th c v t và x p lo i các th c v t thu c nhóm ưa sáng, ưa bóng, th c v t C3 C4. Các STQH có vai trò l n trong dinh dư ng và y h c như caroten phicoxianin. S c t t bào. (cg. Xytocrom). lo i s c t d protein c a t bào (ch a m t nguyên t s t g n v i m t nhân pophirin) có ch c năng trong hô h p t bào (chuy n v n ñi n t ). S t ñây có th t tr ng thái s t II (ferơ) chuy n sang tr ng thái s t III (feric) và ngư c l i. Có nhi u lo i STTB, ñ u có trong các sinh v t ưa khí. Sâm. Loài cây thu c h nhân sâm. Panax theo ti ng Hi L p là ch a ñư c m i b nh; g i là nhân sâm do c S có hình gi ng ngư i. Phân làm 2 phân loài: nhân sâm m c hoang và nhân sâm tr ng. Cây s ng nhi u năm. Cao 0,5 – 0,6m. R m m phát tri n thành c to chính là c a S. Lá m c vòng, có cu ng dài, lá kép, n m th nh t lá có 3 lá ch t, nh ng năm sau có 5 là chét. Cây m i năm ch ra 1 lá kép, sau 5 năm cây có t 4 – 5 lá kép. M i

lá kép có 5 lá chét, r t hi m có 6 lá chét. Nhưng ngư i ta ch dùng h t c a cây năm th năm làm gi ng, ng t b nh ng hoa năm th 3 – 4 vì ch t lư ng h t chưa t t. Hoa t hình tán m c ñ u cành, màu xanh nh t chưa t t, nh , b u có 2 núm. Q a m ng hơi d t, khi chín có màu ñ , trong có 2 h t. S có Trung Qu c, Tri u Tiên, vùng Vi n ðông thu c Nga, Nh t B n, nhưng S t t nh t là Tri u Tiên. Tuỳ cách ch bi n có b ch S, h ng S. Sâm b chính. (Hibiscus sagittifolius var. quin – quelobus), cây th o, h Bông (Malvaceae). Cao kho ng 0,5 – 1m. Hoa 5 cánh, màu h ng, ñ ho c vàng, m c ñ i k lá. Lá phía g c hình trái soan, lá phía ng n chia 3 thuỳ. Q a hình tr ng nh n. M c hoang và tr ng nhi u nơi. R c phơi s y khô có v ng t, hơi nh t; dùng dư i d ng thu c s c ch a suy như c cơ th . Sâm ñ i hành. (Eleutherine subaphylla; cg. t i lào, sâm cau), cây th o lâu năm, h Layơn (Iriddaceae). Thân hành (c ) g m nhi u v y ñ nâu. Lá dài, hình mác. Trong c có các h p ch t kháng khu n (eleutherin, isoeleuherin và eleutherol). M c hoang và ñư c tr ng làm thu c. Dùng c ch a thi u máu, m t m i, băng huy t, ho ra máu, ho gà, viêm h ng, m n nh t. Dùng dư i d ng thu c s c t c khô. Sâm nam (Dipsacus japonicus; tk, t c ño n), loài cây h T c ño n (Dipsacaeceae), cây th o cao 1,5 – 2m. Thân có 6 c nh, trên c nh có hàng gai thưa, càng lên cao gai càng mau d n, gai qu p xu ng. Lá m c ñ i không có cu ng, b ôm l y cành ho c thân. Lá non có răng cưa dài, phi n lá thuôn nh dài, ñ u nh n. Gan lá cách. Trên ñương gân m t dư i lá có m t hàng gai nh c ng, càng v cu i lá càng m m d n. Lá có răng cưa, phi n lá x cách t 3 – 9 thuỳ, cũng có lá nguyên. Hoa hình tr ng hay hình c u. Cành mang hoa dài 10-20 cm, 6 c nh, có lông c ng, càng lên cao gai càng máu dán. Hoa màu tr ng, có lá b c dài 1-2cm. Q a b , có 4 c nh, màu tr ng xám, dài 5 – 6mm. Sâm ng c linh. (Panax vietnamensis; tk. Cây thu c d u, sâm khu năm, tam th t hoang), cây thân th o h nhân sâm (Araliaceae), s ng nhi u năm, cao t i 1m. Thân r m p, ñư ng kính 3,5cm, dài 40 – 50cm. Thân khí sinh r ng. Lá kép chân v t có 5 – 7 lá chét, có răng xiên r t rõ. C m hoa dài 25cm, dài g n g p hai cu ng lá. Q a khi chín màu ñ , thư ng có m t ch m ñen ñ nh. H t hình th n h p. SNL là loài m i ñư c phát hi n Gia Lai, Kon Tum, trên ñ nh núi Ng c Linh ( ñ cao 1850m so v i m t bi n). Cây ưa bóng, ưa m và khí h u mát, thư ng m c trên ñ t có nhi u mùn, m c r i rác hay thành t ng ñám nh . Mùa ra hoa tháng 4 – 6. Mùa qu tháng 7 – 12. Có kh năng tái sinh b ng c , b ng h t ho c b ng thân. ðã ñư c dùng làm thu c tăng l c và ch a b nh. Trong c có saponin triterpen (12 – 15%), 16 axit amin, 11 axit béo, vitamin C, tinh d u và nhi u nguyên t khoáng như s c, natri, kali, canxi, magie. L y c ñ ngâm rươ hay ph i h p v i m t s v thu c khác làm viên thu c b . Sâm nam. (Dipsacus japonicus; tk t c ño n), loài cây h T c ño n (Dipsacaceae). Cây th o cao 1.5 – 2m. Thân có 6 c nh, trên c nh có hàng gai thưa, càng lên cao gai càng mau d n, gai qu p xu ng. Lá m c ñ i không có cu ng, b ôm l y cành ho c thân. Lá non có răng cưa dài, phi n lá thuôn nh dài, ñ u nh n. Gân lá cách. Trên ñư ng gân m t dư i lá có m t hàng gai nh c ng, càng v cu i lá càng m m d n. Lá có răng cưa, phi n lá x

cách t 3 – 9 thuỳ, cũng có lá nguyên. Hoa hình tr ng hay hình c u. Cành mang hoa dài 10 – 20cm, 6 c nh có lông c ng, càng lên cao gai càng mau d n. Hoa màu tr ng, có lá b c dài 1 – 2cm. Q a b , có 4 c nh, màu tr ng xám, dài 5-6mm. SN m c hoang trên các ñ i c các vùng có ñá vôi c a mi n B c Vi t Nam như Sa Pa, Lào Cai, Hà Giang, nơi có ñ cao 1400 – 1700m. R thu ho ch vào tháng 8 – 10, phơi hay s y khô ñ s d ng làm thu c. Hi n ñư c tr ng t i các vùng này b ng h t ho c cây con. SN ñ ơc dùng làm thu c b toàn thân, làm d u ñau, l i s a, an thai, c m máu. Sâm TrI u Tiên. X. Sâm S y thai. Tình tr ng phôi ho c thai b ñ y ra kh i t cung trư c tu i thai ñư c 28 tu n tính t ngày ñ u c a kì kinh cu i. 1. ST t nhiên: ST không ph i do thu c ho c m t phương pháp nhân t o nào khác gây ra. Nguyên nhân: sai l c nhi m s c th chi m 60% t ng s ST trong 8 tu n ñ u; ch n thương, trư t chân ngã; r i lo n n i ti t, .. 2. ST liên ti p: ST t nhiên, li n nhau t 3 l n tr lên. Trong t t c các trư ng h p ST ñ u có th có nguy cơ ch y máu nhi u và nhi m khu n. ða s các trư ng h p ST ñ u c n ph i n o ñ l y h t nh ng ph n còn sót, sau ñó dùng kháng sinh d phòng. ð i v i ST liên ti p, c n tìm nguyên nhân ñ ñ phòng ST l n sau. S o. t ch c hình thành nơi b khuy t h ng t ch c do m t quá trình ho i t b nh lý ho c do ch n thương các lo i làm rách, ñ t mô, ph n m m. Trong vài tháng ñ u, S da và ph n m m thư ng ch c và ít di ñ ng. T 6 ñ n 12 tháng, S tr nên m m, di ñ ng. T tháng th ba m i ph c h i c m giác. S có th b xơ, phì ñ i, co kéo, dính, phát tri n quá m c, l i loét lâu li n, bi n ñ i màu s c, vv. D phòng S: th c hi n vô khu n tuy t ñ i trong khi x lí v t thương ngay t ñ u, chăm sóc h ng ngày; lúc S lên da non, kinh nghi m nhân dân là bôi ngh ñ làm m m S, ñư ng S nh , không b th m da, tránh S l i. Tác d ng c a ăn nhi u rau mu ng gây S l i chưa ñư c xác ñ nh. S o ñ c giác m c di ch ng c a viêm loét, ch n thương giác m c do nhi u nguyên nhân (vi khu n, n m, virut); giác m c m t tính ch t trong su t bình thư ng. SðGM có nh ng m c ñ khác nhau; s o m ng giác m c có th như có nh ng m c ñ khác nhau: s o m ng giác m c có th như m t màng mây, màng khói, làm cho th l c gi m sút (còn 2/10 – 3/10); SðGM dày, tr ng như s , làm cho th l c gi m sút ñ n m c m t ch còn nhìn th y bóng bàn tay (trong trư ng h p loét giác m c n ng do hecpet tái phát nhi u l n ho c loét giác m c n ng do vi khu n như tr c khu n m xanh), SðGM sau loét giác m c là m t nguyên nhân chính gây mù. ð i v i d ng màng mây, màng khói, khi m i hình thành có th ñi u tr b ng thu c tra, ch y ñi n di dionin 1 – 2%. ði u tr s o ñ c tr ng giác m c b ng ph u thu t ghép giác m c (thay th giác m c b s o ñ c b ng giác m c trong su t l y t t thi). Xt. Ghép giác m c. S o l i. s o không bình thư ng, phát tri n quá m c, l i trên b m t, tương ñ i c ng; không nguy hi m nhưng gây khó ch u, có khi ñau, d b c sát và gây xư c. Có l có nh ng cơ ñ a ñ sinh ra SL, do di truy n nh ng ki u gen ñi u khi n s s n xu t nhi u colagen. Có th coi SL giông như m t u xơ lành nhưng b ranh gi i không rõ r t; d tái phát sau khi m c t b .

Siêu âm. Các sóng ñàn h i có t n s t 2.104 Hz, tai ngư i không nghe th y ñư c. SÂ có trong ti ng gió rít, sóng bi n, ti ng ô tô ch y… Nhi u loài ñ ng v t (dơi, cá, côn trùng…) có th phát và thu SÂ. ðư c s d ng r ng rãi trong các nghiên c u v t lý, lí hoá và sinh h c, trong các kĩ thu t như thăm dò khuy t t t, làm tăng nhanh m t vài quá trình công ngh hoá h c, thu nh n nhũ tương, s y khô, làm s ch, hàn, gia công v t r n. Trong y h c, SÂ ñư c dùng ñ ch n ñoán, thăm dò ñ sâu, v trí, ñ l n và tư th thai nhi; ñi u tr m t s b nh s i (tán v n s i ñư ng ti t ni u). Trong phòng thí nghi m, SÂ ñư c dùng ñ làm tan các t bào (ñ thu nh n các ch t bên trong t bào ho c ñ di t t bào) (x. vang kí siêu âm) và ch a b nh v i các máy siêu âm màu vi tính, c t l p, ba chi u; SÂ còn ñ ơc dùng ñ ñ nh v dư i nư c trong hàng h i. Siêu c u trúc. Trong y h c, thư ng dùng ñ ch các c u trúc c a các mô ho c t bào… quan sát ñư c qua kính hi n vi ñi n t . Sinh, lão, b nh t . quan ni m nhân sinh c a ñ o Ph t cho r ng ñ i là b kh . Con ngư i sinh ra trên ñ i v n ph i ch u nhi u n i ñau kh là do b n thân con ngư i, do nh ng d c v ng c a h , S, L, B, T là b n n i kh chung cho t t c chúng sinh trong cu c ñ i, không ai có th thoát kh i ñư c. Theo ñ o Ph t, ch có các b t A La Hán nh kh công tu luy n, ñã thoát kh i vòng sinh t luân h i, mãi mãi vào cõi Ni t Bàn, không còn ph i ch u b n n i kh S, L, B, T n a, cho nên ñư c g i là vô sinh hay b t sinh. Sinh lý b nh h c. môn h c v quá trình phát sinh trong cơ th , v nh ng ch c ph n ñã b r i lo n, v m i quan h r i lo n gi a cơ th v i môi trư ng và v nh ng r i lo n ñi u ti t c a cơ th . Theo quan ni m hi n nay, SLBH bao g m c b nh sinh h c và b nh căn h c. Sinh lý h c. khoa h c v ho t ñ ng s ng c a cơ th , c a h th ng cơ quan, các cơ quan, các mô, t bào và s ñi u hoà các ch a năng sinh lý c a sinh v t, SLH cũng nghiên c u nhưng quy lu t tác ñ ng qua l i c a cơ th s ng v i môi trư ng xung quanh, SLH là lĩnh v c quan tr ng c a sinh h c, ñ ng th i là cơ s lý lu n cho y h c và nhi u ngành khoa h c khác. ðư c chia thành: SLH chung, SLH chuyên ngành, SLH ng d ng, SLH th c v t, SLH ñ ng v t… SLH liên quan ch t ch v i nhi u lĩnh v c khác; SLH ngày càng s d ng nhi u các k t qu và phương pháp c a v t lí h c, sinh lý h c… Ngư c l i, nh ng ki n th c c a SLH r t c n cho các lĩnh v c khác, vd. SLH cung c p cơ s khoa h c cho nh ng bi n pháp phòng và ch a b nh, b o v s c kh e con ngư i, là cơ s cung c p cho vi c ch n gi ng cây tr ng, v t nuôi… SLH là khoa h c có t th i c xưa nh thu nh p các d n li u qua quan sát, qua gi i ph u c a các th y thu c và các nhà sinh v t h c. ð n ngày nay, SLH tr thành ngành mũi nh n c a sinh h c. Sinh lý lao ñ ng. Môn y h c chuyên nghiên c u tính ch t, kh năng ñáp ng c a cơ th v i lao ñ ng, nh hư ng c a các y u t lao ñ ng và môi trư ng ngo i c nh ñ n các ch c năng sinh lý t i ưu, gi i h n cho m i lo i lao ñ ng trong m i quan h gi a con ngư i và kĩ thu t (máy, trang b ); ki n ngh các bi n pháp tuy n l a, rèn luy n thích nghi nh m b o v s c kh e, nâng cao kh năng và năng su t lao ñ ng.

Phân bi t hai ki u SS chính: SS vô tính. l y t bào b ng nh ng lo i kim nh ch c hút vùng t n .Nhân tinh t ñư c gi l i và phân chia trong sinh ch t c a t bào tr ng. SS ñơn tính ñ c là m t d ng c a SS vô ph i. d o dai và kh năng chi n ñ u trong t ng d ng lao ñ ng quân s . khi phôi phát tri n t t bào kèm ho c t bào ñ i c c thì g i là vô giao t t bào kèm gi m nhi m ho c vô giao t t bào ñ i c c không gi m nhi m (xt. Khi h u ph i các giao t k t h p s SSHT cho phép x y ra tái t h p di truy n. t bào ñ i c c. quá trình gi m phân x y ra trư c khi hình thành giao t t o nên b nhi m s c th ñơn b i (ch a m t n a b nhi m s c th bình thư ng). Trong SSVT ñơn b i. Chúng ñư c t o ra trong các cơ quan ñ c bi t (noãn. Sinh s n vô tính s phát tri n phôi không có th tinh t t bào sinh dư ng c a th giao t ho c th bào t như t bào kèm. N u nh ng t bào ban ñ u có s nhi m s c th không gi m thì g i là SSVT lư ng b i. SS ñơn tính ñ c do nhân c a tinh t không có giai ño n ñ u c a th tinh x y ra bình thư ng. kh năng c a sinh v t sinh ra th h sau gi ng chúng. Có th l y m nh mô b ng nh ng lo i kim to chuyên bi t ho c t b nh ph m ñư c c t b sau khi m . th thu t l y m nh mô hay t bào trên ngư i s ng ñ xác ñ nh b nh (b ng xét nghi m vi th ). Nói chung. Trong SSVT lư ng b i. binh ch ng. Có 2 d ng SS ñơn tính: SS ñơn tính cái là s phát tri n c a phôi do nhân t bào tr ng và ch t t bào c a nó và con sinh ra mang nh ng tình tr ng c a m . Sinh s n vô ph i và trinh s n (sinh s n ñơn tính) thư ng ñư c xem là nh ng bi n hình c a SSHT. SS h u tính ñ c trưng b ng s có m t c a quá trình gi m phân. vi c hình thành cá th m i b ng cách ph i h p hai nhân ho c hai t bào sinh d c (các giao t ) t o nên h p t . các tinh t l t vào túi phôi và m t s chúng nh p vào ch t t bào tr ng. bu ng tr ng ñ ng v t). môn h c nghiên c u các ñ c ñi m sinh lý c a lao ñ ng quân s g n li n v i các y u t ch c h n và các ñi u ki n ngo i c nh ñ c bi t trong ho t ñ ng s n sàng chi n ñ u và chi n ñ u c a các quân. g p h u h t th c v t có hoa và ñ ng v t b c cao… SS vô tính (sinh dư ng) x y ra không có s phân bào gi m nhi m và s th tinh mà b ng cách tách ñơn gi n t ng ph n cơ th c a b m ho c phân chia t bào như m t ph n thân. SS h u tính. phôi phát tri n t t bào soma c a noãn tâm ho c v noãn. t o giao t ñơn b i và k t h p chúng trong th tinh cho ra h p t lư ng b i. toàn b cá th có th k t h p v i nhau. Sinh s n. rèn luy n thích nghi. Các cá th mang c hai cơ quan sinh d c (ñ c – cái) g i là sinh v t cùng g c hay lư ng tính. tinh hoàn. s phát tri n c a cơ th m i do t h p l i các gen không có gi m nhi m s c th và không gi m phân. Là tính ch t ñ c trưng và b t bu c c a m i cơ th s ng. nh ng sinh v t có phân bi t gi i tính. t o s ña d ng l n ñ i sau và ñ m b o cơ ch ti n hoá b ng ch n l c t nhiên. các sinh v t ñơn bào. g i là hi n tư ng phôi ph (phôi phát tri n vào xoang túi phôi).Sinh lý lao ñ ng quân s . SSVT là m t cơ s c a sinh s n vô ph i. ñ xu t các bi n pháp tuy n l a. là t bào ñ u tiên c a m t sinh v t toàn v n. có hai lo i giao t ñ c và cái ( ñ ng v t có tinh trùng và tr ng). bao ph n th c v t. Sinh s n h u tính. Sinh s n) Sinh thi t. t bào noãn tâm ho c v noãn. m ñ u cho m t cá th m i. ch có các giao t m i k t h p v i nhau. nhân t bào tr ng s thoái hoá. ñ m b o cho vi c duy trì loài ñó. cùng v i các c u trúc b tr t o nên h sinh d c ñ th c hi n quá trình sinh s n. nâng cao s c b n b . nhưng ña s sinh v t ña bào.

có th t i 50 l n.1 g/l) l ng ñ ng thành cát. Dùng SCTC ñ phát hi n các t n thương mà m t thư ng không nhìn th y. thăm khám khí qu n. làm sinh thi t. hút ch t d ch khí qu n. ngư i ta có th soi tá tràng. photphat). m t. ph qu n. n i soi.Xt. Phương pháp khám bàng quang b ng máy soi bàng quang ñưa t ni u ñ o vào bàng quang. b th n. giúp cho ch n ñoán chính xác. có th làm ST h u h t các cơ quan trong cơ th . Canxi 0. ñ c bi t v i các kh i u ác tính. ph qu n b ng ng soi c ng ho c ng soi m m. ch ñ ăn không cân ñ i. ru t. nh ng cơ ñ a nh t ñ nh. ñ nh hư ng c n làm sinh thi t c t cung. máy cung c p ngu n ánh sáng l nh (cung c p ngu n ánh sáng ngoài cơ th và ánh sáng d n truy n vào bàng quang b ng m t h th ng s i quang h c. ñ c bi t hay dùng ñ phát hi n s m các t n thương b t thư ng. ni u ñ o. nh n xét tình tr ng ho c làm sinh thi t ch t n thương ñ ch n ñoán b nh. S i. máu…). S r t ph c p ñ ch n ñoán b nh. bao g m: soi ñáy m t. u…). ñư ng hô h p trên. các thương t n trên bàng quang (loét. cacbonat.thương. Thành ph n c a S ph n l n là mu i vô cơ (canxi oxalat. làm m t s th thu t trong bàng quang (sinh thi t. cho phép nhìn th y tr c ti p tình tr ng niêm m c bàng quang. ñ t ng thông lên ni u qu n…). tán s i. B ng ng soi m m g m nh ng s i thu tinh. nư c b t…). ch p nh. Có 2 lo i máy soi bàng quang. P…) và h u cơ v n có trong cơ th v i m t n ng ñ nh t ñ nh (vd. Soi c t cung. nhi m khu n…) các ñư ng ti t (m t. s n s i nh ng cơ quan r ng (túi m t. các r i lo n chuy n hoá mà nguyên nhân chưa bi t rõ. th m chí ñ n 150 l n. có m t d v t nh làm nhân cho s l ng ñ ng các mu i (vd. vv) Soi khí ph qu n. s não ho c toàn thân (tăng huy t áp. tr ng giun trong ñư ng m t. vùng hoàng ñi m. tai mũi h ng. tr ng thái b nh lý do r i lo n chuy n hoá làm cho các ch t khoáng (Ca. d dày. tr c tràng…) các ph t ng trong b ng (gan. tu . máy cung c p ngu n ánh sáng nóng (dùng bóng ñèn t i ch ). Soi ñáy m t. c n chú ý m t s y u t : tính ch t di truy n trong gia ñình. Soi bàng quang. ph qu n và ph i. bàng quang…). vv). truy n hình. ñái tháo ñư ng. Nguyên nhân: t c (b m sinh. g p d v t. nghi ng ung thư. viêm. ru t và các bu ng tim. ti n ung thư c a c t cung. bu ng tr ng). x. các ñ ng m ch và tĩnh m ch võng m c) và m t ph n h c m c. D u . Nh nh ng c i ti n kĩ thu t g n ñây. c t cung. u ng ít nư c làm cho lư ng nư c ti u gi m. võng m c. vitamin Soi. c t và ñ t các u. các d v t (s i. kĩ thu t khám ñáy m t: dùng d ng c có ngu n sáng m nh chi u qua ñ ng t ñ quan sát nh ng chi ti t ñáy m t (ñĩa th n kinh th giác. m . ST là yêu c u b t bu c. B ng cách SðM. ng tiêu hoá (th c qu n. các l ni u qu n. dùng d ng c quang h c ñ t p trung ánh sáng l nh vào m t ch ho c m t h c trong cơ th ñ quan sát. có th phát hi n nh ng bi n ñ i b nh lí m t. d dày. Phương pháp quan sát âm ñ o và c t cung b ng m t máy soi có h th ng kính phóng ñ i t 8 – 12 l n. Nh SK-PQ có th quan sát tr c ti p các t n thương. Sinh t .

Các bi n ch ng. tr ng. t p nh y dây ñ s i di chuy n theo nư c ti u ra ngoài: ph i m g p s i ra n u s i to. thu c b i dư ng cơ th làm thay ñ i cơ ñ a. Xquang. cơn ñau qu n th n. u ng nư c khoáng. vv). vv). thăm khám b ng d ng c kim lo i có ti ng ch m s i. SNQ có th gây th n nư c. to lan ra các vùng xung quanh. m bàng quang l y s i. tán S và l y S b ng phương pháp n i soi. vv. S i th n. tr thành m n tính (viêm túi m t xơ – teo. ði u tr : n u s i nh . Các d u hi u lâm sàng ch y u: ñau qu n vùng th t lưng hay d u hi u này thư ng xu t hi n lúc b nh nhân lao ñ ng n ng. ði n hình là viên s i ña giác.hi u lâm sàng: d u hi n chung nh t là ñau thành cơ d d i. l i m t. s i thư ng v trí trong ñài th n và b th n. vd. Cách ch a: m và l y s i b ng phương pháp n i soi: tán s i ngoài cơ th . Trong thành ph n s i có canxi. tán s i ngoài cơ th . van ni u ñ o. Bi u hi n lâm sàng. tán S b ng cách k p nát viên s i. có 3 lo i: s i nguyên phát là s i ñư c hình thành t th n r i rơi xu ng bàng quang. S i m t. có th u ng nhi u nư c và thu c l i ti u. nam nhi u hơn n . t c trong ñư ng m t. S i ni u qu N. kèm theo r i lo n tiêu hoá (kém ăn. s i trong lòng ni u qu n. ñau d d i vùng bàng quang lan ra ñ u b ph n sinh d c. urat. Ch n ñoán d a vào các tri u ch ng lâm sàng: bí ñái. nh t là ñi trên các ñư ng x u. dư i d ng cát. các m nh h a khí… C n vôi s bao b c các d v t và hình thành viên s i. n u kích thư c nh và không có gai. c p tóc. dư i nh hư ng c a các r i lo n chuy n hoá c a cơ th hay s bão hoà các ch t sinh s i và thay ñ i pH c a nư c ti u. m l y viên S. làm gi m ch c năng hay m t ch c năng th n. vv. s n nh ho c viên s i. vv. vv. lan ra phía sau lưng ho c ñau âm . cystin). Cách ñi u tr : tán s i qua n i soi. k t t r n c u t o b i các tinh th vô cơ và các ch t h u cơ. có th t tan hay ñư c ñ y ra ngoài v i ñi u tr n i khoa b ng các thu c tiêu s i. Bi n ch ng: nhi m . tr ng. D u hi u: ñau vùng dư i sư n ph i. Cách ch a: các S nh . Nguyên nhân sinh b nh. siêu âm. u ng nhi u nư c. tán ho c l y s i qua phương pháp n i soi. tán S ngoài cơ th (dùng máy). các thu c l i ti u. Ch p Xquang. ñau d d i. s a…). ñi l i nhi u. ñau tăng khi ñi l i nhi u. U lành phì ñ i tuy n ti n li t. t th n di truy n xu ng ho c ñư c hình thành t i ch do b nh và t t gây chít h p phía dư i ni u qu n. cholesteron. gây nhi u bi n ch ng. bilirubin nguyên ch t ho c h n h p. kèm theo nhi u d u hi u khác thay ñ i tuỳ theo cơ quan và các bi n ch ng. siêu âm. do d v t t ngoài l t vào bàng quang như cúc áo. th n không nư c. v trí tuỳ theo cơ quan có S. M t ho c nhi u viên s i hi n di n trong bàng quang. oxalat. S i bàng quang. s t n u có nhi m khu n. nhi m khu n th n. xóc nhi u. s i th phát là h u qu c a vi c tr nư c ti u bàng quang do các b nh và d t t b m sinh gây chít h p vùng c bàng quang và ni u ñ o. s m . ch p Xquang s th y viên s i. ngoài m t nh n khi có nhi u s i c sát vào nhau. k t h p v i ñi u ch nh ch ñ ăn. s i bàng quang. s i trong ñư ng m t. Thay ñ i ch ñ ăn u ng theo ch d n c a th y thu c (gi m m . n i soi r t quan tr ng ñ ch n ñoán. siêu âm ñ phát hi n s i. bí ñái ng t quãng. B nh lý này thư ng x y ra m i l a tu i. nhưng có th di chuy n xu ng ni u qu n. nhi m khu n. túi m t. tán S ngoài cơ th (dùng máy). ST có th có tính c n quang hay không tuỳ theo thành ph n c a s i (photphat. B nh có th tái phát sau m .

thư ng s t gi m vào ngày th ba. d ng. ng ñ c n ng. h i ph c l i lưu lư ng máu b gi m. m ch nhanh. ñ phòng co gi t tr em b s t cao. có th co gi t khi thân nhi t lên quá cao. S c. nư c. vv). c m máu t m th i. ) và m t s y u t khác (vd. S dao ñ ng. Khi g p SCT. trong trư ng h p c n thi t. . háng và trán). u ng nhi u nư c ngu i ho c nư c qu . t ng ñ t. h i ch ng chung cho nhi u b nh. ði u tr S trong nh ng trung tâm c p c u. Choáng) h i ch ng suy tu n hoàn c p di n. làm gi m ho c m t ch c năng th n. Tuỳ theo m c ñ tăng c a thân nhi t. c n chú ý không ñ S cao. khô mi ng.…) và ñi u tr nguyên nhân S. chư m l nh b ng túi nư c ñá ho c ñ p khăn nhúng nư c mát lên toàn cơ th . vv). Còn dùng Sð ñ ñi u tr b nh tâm th n phân li t. suy tim ñ t ng t (S tim). vô ni u. g m: tăng thân nhi t trên 370C (nhi t ñ l y nách). B nh x y ra trong mùa hè v i kh i phát ñ t ng t. n i soi) cho phép ch n ñoán s m và ñi u tr có k t qu . r i lo n tu n hoàn vi th . có : S v a (thân nhi t 38 – 390C). nh c ñ u. kí sinh v t. S c ch n thương. nh t là nách. hen khó th . Có nhi u thuu t v b nh sinh: th n kinh. ñau mình. sung huy t niêm m c m t. mô và t bào. vv). Thư ng x y ra sau nh ng ch n thương n ng (S ch n thương). có th h thân nhi t b ng các phương pháp v t lý (b b t áo. ph n v S t ngư i. c n sơ c u t i ch như m. S cao (thân nhi t 40-410C). x. bao g m ñi u tr S nói chung (nâng cao huy t áp. sau khi truy n d ch (S huy t thanh) hay tiêm m t s thu c như penicillin (S ph n v ). nhưng th i gian dư ng b nh kéo dài hơn. nhi m khu n n ng như nhi m khu n huy t gram âm. gi m kh i lư ng máu lưu hành. vv. thi u oxi máu lưu hành. S cách nh t. m th n. xu t hi n sau khi b các ch n thương n ng. phương pháp tr li u dùng dòng ñi n m nh trong m t s tình hu ng c p c u tim m ch n ng (ng ng tim. ñái ít. nh p th nhanh. cơn nh p nhanh k ch phát. Sð có th làm cho nh p tim tr l i bình thư ng. nhi m ñ c. ði u tr tuỳ theo nguyên nhân. gi m trương l c cơ. Có nhi u lo i S: S liên t c. say nóng. nh ng b nh nhi m khu n n ng như nhi m khu n huy t gram âm. S c ñi N.khu n. rung th p. Say n ng. ph n ng ph n v ). vv (S nhi m khu n). b nh do virut truy n sang ngư i theo v t ñ t c a mu i cái Phlebotomus papatasii vùng ð a Trung H i và châu Á. khi m t m t lư ng nư c l n trong cơ th do nôn và a ch y (S gi m th tích). ho i thư sinh hơi. c ñ nh xương gãy. chăn ñ p. vi khu n. Nguyên nhân: ph n ng b o v c a cơ th ñ i v i s xâm nhi m c a các vi sinh v t gây b nh (virut. có th h nhi t b ng thu c h s t (paracetamol) k t h p v i thu c an th n (diazepam. Ch ñi u tr tri u ch ng (h s t). m t máu và m t huy t tương… V sinh lí b nh. tr ng thái suy s p toàn b các ch c ph n s ng c a cơ th . S t ng cơn. S t ba ngày. nh c ñ u. S C ph n v . vv. (cg. qu n. Nhi u ti n b kĩ thu t hi n nay (siêu âm. trư c khi ñưa v cơ s y t b ng các phương ti n v n chuy n c p c u. Tr các trư ng h p S do viêm ph qu n. vv. nh t là tr em. (tk. Xquang c t l p. th y có tr ng thái hưng ph n r i chuy n sang tr ng thái c ch h th n kinh trung ương. nhi m khu n k khí.

lây truy n qua mu i Anopheles. nh hư ng ñ n ñ i s ng. nhưng năng su t s a. A. ði u tr tri u ch ng loét. Có th ñi u tr b ng kháng huy t thanh t i mi n d ch cho nh ng gia súc có giá tr cao. gây ho i t . th t gi m h n. Viêm cơ tim do virut.S t h i quy. chương trình thanh toán là m t b nh lưu hành n ng nhi u ñ a phương mi n núi. b i nhi m. ñau cơ và các kh p. B nh thư ng phát thành d ch. dùng thu c di t kí sinh trùng th schizonte và giao bào. Các tri u ch ng lâm sàng kéo dài trong m t tu n. Vi t Nam. ðã ch t o thành công vacxin t ng h p peptit b ng công ngh gen. có th bi n ch ng. nên b nh gây thi t h i kinh t l n và là ñ i tư ng c m trong thương m i qu c t . do virut lo i Aphthovirus. vivax (hay P. sinh m ng c a nhân dân. lây lan ch y u qua ti p xúc tr c ti p và qua không khí. . c u và dê b nh nh hơn. B nh truy n do ch y r n. gây h ng móng. C. tr các nư c B c và Trung Mĩ. ði u tr : dùng tetracyclin ho c doxycylin (ph n có mang và tr em dư i 9 tu i không ñư c dùng) hay chloramphenicol ho c penicillin. lây lan m nh bò và l n. 2. s t rét ác tính. Khi m n v gây thành loét.. vã m hôi. Có nhi u th lâm sàng: s t cách nh t do P. sau ñó nhi t ñ h 370C v i ñái nhi u. A. t o ñi u ki n cho ch t th i c a ch y. vùng ven bi n. châu Á có O. không tái phát khi ñã r i kh i vùng d ch. Nh ng cơn b nh ti p theo nh hơn và cách nhau 3 – 10 ngày. sung huy t da và niêm m c m t. ñái ra hemoglobin. Có 7 serotyp v i trên 60 typ ph ñ ơc phân bi t b ng nh ng “tét” ñ nh lư ng b o h chéo và “tét” huy t thanh h c. thi u máu và lách to. 3. S t rét. ñ n s phân b lao ñ ng lên các vùng kinh t m i. có th qua ñư ng hô h p. C và SAT 1. nh c ñ u. vv gây t vong cao. có khi thành ñ i d ch. mèo. V lâm sàng. xu t hi n m n nư c trên niêm m c và da. s t nôn ra m t. mu n ñ t k t qu t t ñòi h i m t n l c r t l n c a nhà nư c. falciparum. SR do P. vùng Caribê. S t l m m long móng. thay ñ i môi trư ng thiên nhiên. châu Phi có O. vv. T l ch t không cao.. C và Asia – 1. T ng vùng có nh ng serotyp gây b nh khác nhau v tính kháng nguyên. gây khó th . m t m i ñôi khi tru m ch. A. b ăn. loét móng b ng c n i t. gây d ch lưu hành vùng nhi t ñ i và c n nhi t ñ i. b nh c p tính các loài ñ ng v t gu c l . B nh lưu hành h u h t kh p th gi i. Virus l m m long móng lan truy n nhanh r ng. ovale châu Phi). con b nh ñi kh p khi ng. B nh bi u hi n b ng các chu kì s t xen k v i các chu kì không s t. có th tái phát sau khi r i kh i vùng d ch. c a toàn xã h i và toàn ngành y t . Nam Mĩ và châu Âu có serotyp O. h Picornaviridae gây ra. Phòng b nh: di t mu i b ng hoá ch t di t côn trùng. Phóng b nh b ng vacxin vô ho t có b tr keo phèn ho c b tr d u kháng. b nh nhi m kí sinh trùng máu thu c chi Plasmodium. Chương trình ch ng SR là chương trình qu c gia s 2 c a ngành y t . falciparum thư ng có nhi u bi n ch ng n ng. m oxi k m… tăng s c ñ kháng b ng các dung d ch mu i glucozơ. r n có ch a xo n khu n xâm nh p vào cơ th ngư i lành. s t cách nh t ác tính do P. s t cao. b nh ñư c phát hi n l n ñ u tiên Nha Trang năm 1890. dung d ch axit tannic 5%. Vi t Nam. Bi u hi n lâm sàng v i 3 d u hi u: s t rét run vã m hôi. cào làm xư c da. Tri u ch ng ñ c trưng. n m màn t m permethrine. b nh x y ra kho ng m t tu n sau khi nhi m v i các bi u hi n: s t cao 400C. trung du. Ôxtrâylia và Niu Zilân. trong nh ng năm 1953 – 56 có m t v d ch l n trâu bò nhi u t nh mi n B c. b nh nhi m khu n do xo n khu n gây b nh cho ngư i và m t s ñ ng v t hoang dã và ñôi khi các loài gia súc như chó. n u không ch a tr có th kéo dài vài tu n. dung d ch c n axit tannic 10%.

Trong ñ i ña s trư ng h p SNL ch th hi n b ng nh ng tri u ch ng không ñ c hi u như ho. S t t ng cơn. ch m l n. Sơ c u. tr ng thái m t cơ th b vi khu n lao xâm nh p l n ñ u tiên. t vong do suy gan và suy th n. ñau b ng. Theo s li u th ng kê. S n N.Hi n nay Vi t Nam ñã phát tri n thu c actemisinin t cây thanh hao hoa vàng ñ ch a SR do P. viêm màng trong tim). ñái ít hay vô ni u. ñau ñ u. B nh lưu hành và gây d ch vùng nhi t ñ i Nam Mĩ (truy n qua mu i Haemagorus) và châu Phi (truy n qua mu i Aedes africamus). Vd. ñơn gi n ñư c ti n hành ngay t i ch ho c g n nơi x y ra tai bi n. ñi n gi t. nh ng chăm sóc. b nh truy n nhi m c p tính do Arbovirus gây nên. kho ng 10 ngư i s tr thành b nh nhân lao. S t vàng. nhi m khu n ti t ni u. bi u hi n ra ngoài b ng m t ph n ng sinh h c dương tính v i tubeculin (thư ng g i là ph n ng măngtu). phương pháp khám lâm sàng. nư c ti u ngày càng s m m u (ch a hemoglobin). Ki m d ch qu c t yêu c u hành khách ph i có ch ng nh n ñã tiêm ch ng ch ng SV khi ñ n các nư c châu Phi (nơi có b nh lưu hành). ñau ngư i d d i. sau này n u vi khu n lao xâm nh p cũng s ch gây nên m t sơ nhi m nh . các t bào bao vây nhưng không th tiêu di t ñư c vi khu n. bi ng ăn. tai n n. SNL thư ng x y ra tr nh (kho ng 30 – 40% tr em dư i 15 tu i ñã có ph n ng tubeculin dương tính). nôn ra m t. kh i phát do b l nh hay do cơ ch mi n d ch d ng khi ñi u tr b ng kinin. nhưng hay g p nh t trong b nh s t rét và thu t ng này ñ ch b nh s t rét. S t rét ñái h ng c u t . Phòng b nh b ng tiêm vacxin ñi u ch b ng virut s ng gi m ho t. khi vi khu n lao xâm nh p. có kho ng cách ñ u ñ n và gi a các cơn s t thân nhi t hoàn toàn bình thư ng. sau này trong m t s ñi u ki n b t l i cho cơ th (ngu n lây quá m nh. lây truy n qua mu i. Vi t Nam. ñ m hôi tr m. hà hơi th i ng t trong trư ng h p ch t ñu i. ngày th ba. Tiêm BCG cho tr em là m t bi n pháp tích c c có hi u qu ñ phòng SNL (tr ñư c tiêm BCG s có s c ñ kháng tương ñương). d ng s t ñư c bi u hi n b ng các cơn s t. s t. suy gi m s c ñ kháng). th tư nhi t ñ h và kh i. c ñ nh xương gãy trư c khi di chuy n. s t cao 400C. falciparum. nôn ra máu. garô khi b r n c n. s t n t i c a vi khu n lao như v y t o nên tr ng thái nhi m lao. falciparum ñã kháng thu c. tai bi n tan huy t n ng ngư i b nhi m ký sinh trùng s t rét P. ít có bi n ch ng nguy hi m như lao màng lão. Vd. vàng da. nôn m a. Ch ñi u tr lao sơ nhi m khi th y có nguy cơ x y ra bi n ch ng nguy hi m. s . B nh xu t hi n ñ t ng t. Tri u ch ng: s t rét. trong s 100 ngư i nhi m lao. C n phân bi t SNL và b nh lao. x lý ban ñ u. ngư i b nhi m lao s tr thành ngư i m c b nh lao. vàng da và thi u máu gi m h ng c u. m t sung huy t. nh m làm gi m nh các nguy cơ ñe d a s c kh e hay tính m ng b nh nhân. s t l i. lao kê. ng m nitroglixerin khi có cơn ñau th t ng c… Sơ nhi m lao. th y thu c dùng c m giác c a ñ u ngón tay ñ phát hi n nh ng d u hi u b t thư ng m t s cơ quan hay b ph n trong cơ th . ðôi khi STC là tri u ch ng c a nung m sâu ( m t i gan. trong trư ng h p n ng. n n nhân trư c khi ñư c chuy n ñ n cơ s ñi u tr ñ y ñ .

. Stress. ancol m t. axit m t. lách to. Không có l p th hay s c t . sau ñó là ph n ng và tăng cư ng kh năng ch ng l i tác nhân S. lách ñ phát hi n gan to. Công th c chung S12H39O12N7 ch t kháng sinh tách ñư c t x khu n streptomyces griseus và m t s x khu n khác. s i th n kinh có ti t di n tương ñ i l n và có kh năng d n truy n nhanh các xung th n kinh. Thi t ch n) S i n m. s m ch máu. t o nên mô gi như tán t o bi n. gram âm. vitamin D. S ñư c tác chi t t tu s ng và m t c a ñ ng v t có s ng. ña s ñ ng v t có xương s ng. c c. 1907 – 82. phát hi n phù. t loài th c v t khác nhau ho c t ng h p t các nguyên li u không ph i ngu n g c thiên nhiên. truy n các xung th n kinh t thân t i synap (kh p th n kinh). cơ th rơi vào th i kì suy ki t d n t i t vong. S i th N kinh kh ng l . SN cũng có t o. thu t ng do Xêly (H. vv). u. T bào th n kinh. Selye. Ch t r n có tính quang ho t. Xt. saponin. S g m ba th i kì: th i kì ph n ng báo ñ ng dư i các h i ch ng s c. Lo i sau l i chia thành S thông tin (n y sinh trong tình hu ng quá t i v thông tin) và S c m xúc (xu t hi n trong tình hu ng b ñe d a. cơ vân các s i này có vân. s gan. Streptomycin. Steroit. s m ch g i là b t m ch (x. hình ng. x u h . ít tan trong nư c. s i m nh. tr c h khâu não – tuy n yên – tuy n thư ng th n và các h th ng mi n d ch c a cơ th có vai trò ñ c bi t quan tr ng. Dùng ch y u ñ làm thu c ch a b nh. t d u th c v t. m ñ ng v t. ph n kéo dài c a thân t bào th n kinh. Trong quá trình ch ng ñ c a cơ th ñ i v i tác nhân S. các s i ch ng ch t t o nên m ng x p là h SN hay k t t thành th qu (như n m mũ). xung quanh STTK có b c b ng m t b c ch t béo (bao myelin) và ngoài cùng có thêm m t màng m ng (bao th n kinh). vvv. S i tơi cơ.da tìm ki m ñau. vd. tâm lý và hành vi. S i tr c th n kinh. liên k t ñ c hi u v i ph n ti u ñơn v 30S ribosom có tác d ng ngăn c n quá trình sinh t ng h p protein nhi u vi khu n gram dương. SN kí sinh ho c ho i sinh do ñ u t n cùng có b ph n ti t enzym vào ngu n dinh dư ng và phân hu ngu n ñó. s i r t m nh ph n l n n m trong ch t gian s i. s co rút ñ u giun ñ t. Tên g i chung các d n xu t c a pehidroxiclopentano – phenantren. Trong y h c c truy n. Có hai lo i ch y u: S sinh lý và S tâm lí. t d ch thu phân ki m c a s lên men. ngang và ch a vô s cơ ti t d c theo STC và t o thành b máy co rút c a STC. S có nh hư ng t t ho c x u ñ i v i ho t ñ ng c a ch th . nguy hi m. ch t t bào ho c các gi t d u. không quang h p. S ñư c phân thành các nhóm sau: sterin. ancoloit steroit và hocmon steroit. th y thu c Canada) ñưa ra năm 1936 ñ ch m t tr ng thái căng th ng c a cá th trong nh ng ñi u ki n ñ c bi t v sinh lý. Có nhi u nhóm ñ ng v t không xương s ng và thư ng h tr các cơ quan ph n ng b o v . n u tác nhân S quá m nh ho c kéo dài vư t m c thích nghi c a cơ th . steroit cacdiotonic. t ch t th i c a công nghi p gi y. Ph bi n trong ñ ng v t và th c v t.

Streptoxit (NH2C6H4SO2NH2). d ng trư ng thành. vv). kh u ph n ăn không cung c p ñ protein. Trong y h c. kí sinh trùng như l . ngư i m c các b nh nhi m khu n. H p ch t thu c lo i ancaloit. Thi u ch t dinh dư ng là do chao ăn thi u (vd. Suy dinh dư ng. Có nhi u lo i S. t n thương u ho c d ng u (lo i sau thư ng do viêm) làm thành nhú nhô cao trên b m t c a da ho c niêm m c. mu i khoáng. vitamin. ph t ng. làm gan to. ñĩa ñ m các ñ t s ng. do tăng nhu c u ch t dinh dư ng (ph n ñang cho con bú. n o s ch các lo i S lành tính da hay vòm h ng. S vòm h ng (cg. b xương ñ u tiên hình thành trong phôi d ng S và sau ñư c thay b ng xương. lo i h p ch t h u cơ có ch a nhóm SO2NR’R’’ (R’ và R’’ là hidro ho c các g c h u cơ khác nhau). t8 = 2700C/5 mmHg ñ quay c c riêng v i tia D: -1590 (trong clorofom). tan trong etanol. t m vóc nh hơn . Tinh th m u tr ng. C21H22N2O2. m t b ph n cơ th .A S n. S ung thư. m t lo i mô liên k t ch a các t bào s n chìm trong cơ ch t (lo i protein c ng. mao m ch) làm c n tr s lưu thông máu. do h p thu kém. làm cho máu b d n l i phía trên. do tăng tiêu hao các ch t dinh dư ng (vd. V. benzen. thai ph ). Vd. vd. S ch còn m t s ít ch như ñ nh mũi. ði u tr : c t. d ng trư ng thành. vd. tu i d y thì. X. ñi u tr t i chuyên khoa sâu ñ i v i các S d ng trên van tim hay S ung thư… Sùi vòm h ng. ăn quá nhi u b t. ph i nuôi nhân t o. ñư c dùng dư i d ng stricnin nitrat. m t s ít trư ng h p do ăn quá th a m t hay nhi u ch t dinh dư ng. Là ch t t o nên b khung c ng. -1250 (trong etanol). ñ u xương và các kh p. ñ ng v t có xương s ng b c cao hơn. Nguyên nhân: viêm (ch y u viêm c p tính). Trong giai ño n ñ u. S ch còn m t s ít ch như ñ nh mũi. ch t lư ng b t kém…). tr em ñang l n. viêm ñư ng ti t ni u…). có tính kháng khu n m nh. chư ng ng i trên vòng tu n hoàn ( ñ ng m ch. suy tim ph i và suy tim toàn b gây SH gan. Sulfamit. cơ th c g ng thích nghi v i s thi u dinh dư ng (vd. V i lư ng nh có th dùng làm ch t tr tim. Sùi. V.Strichnin. Sung huy t. quan tr ng nh t là S trong. S chun và S xơ. tr còn bú không ñư c ăn ñ s a.A). S trên b m t van tim (viêm màng trong tim do vi khu n). s a pha không ñúng phương pháp. a ch y. hi n tư ng máu ñ ng trong m t cơ quan. tĩnh m ch. các t bào phân chia không tách nhau và h p l i thành các nhóm 2 ho c 4 t bào (các t bào ñ ng t c). Trong quá trình hình thành S. d o c a toàn b xương cá s n (cá m p. h p van hai lá làm SH ph i. gây ch y máu và t c m ch. có th có các s i ñàn h i ho c s i keo) có trong cơ th c a m t s ñ ng v t không xương s ng và t t c ñ ng v t có xương s ng. do không ñư c cung c p ñ ho c do thành ph n ch t dinh dư ng không cân ñ i. Tình tr ng b nh lí ch y u thư ng g p tr em dư i 5 tu i.… S có th r ng ho c bong. ðư c dùng r ng rãi trong y h c ñ làm thu c. cá nhám. Ít tan torng nư c. Quan tr ng nh t là amit c a axit sunfanilic. lao. gây r i lo n chuy n hoá. S kích thích h th n kinh trung ương và là ch t ñ c. clorofom. vành tai. SDD di n bi n qua hai giai ño n. tnc = 2680C.

năng su t lao ñ ng th p…). hen. lo n thông khí. béo phì). (tk. b nh nhân b SðMV c n ñư c qu n lý s c kh e. mù). SN toàn thân. suy tim. dùng thu c theo ch ñ nh c a th y thu c. thông khí h n ch . x y ra trong nhi u tình tr ng b nh lí m n tính như thi u máu và ung thư. ăn u ng… h p lí. do suy gi m màng ph nang. 2/ thi u s t (b nh thi u máu). ra cánh tay trái. nh t là khí th ra (do viêm ph qu n m n tính. làm vi c tĩnh t i. v sinh và dinh dư ng kém. ngh l c và năng l c ho t ñ ng. v i hai th b nh chính là th phù và th teo ñét. vv. gi m thông khí. Nguyên nhân: ñ ng m ch vành b h p do v a xơ (nguyên nhân ch y u). Phòng b nh và ñi u tr theo nguyên nhân. ñ y m nh chăm sóc ñi u dư ng. vv. d t t b m sinh. Có nhi u th b nh: 1/ th thi u protein và năng lư ng. ch a b nh k p th i.. D phòng SDD. Viêm nha chu). mao m ch. xu t hi n cơn ñau th t ng c. Hư nha chu. cho tr bú s a m ñ n 12 – 18 tháng tu i. nh t là trong th i kì cai s a. Suy như c. th c hi n ch ñ sinh ho t. SN là b nh c nh n i b t. không cung c p ñ ôxi. ngư i có tu i. 6/ thi u vitamin C (b nh scobut hay ch y máu chân răng). hư quanh răng). qu n lý t t s c kh e cho tr em t lúc m i sinh. vv. ít v n ñ ng th l c… Thư ng gây ra nhi u bi n ch ng: cơn ñau th t ng c. ñ c bi t trong b nh lí tuy n thư ng th n. nhi m ñ c. vv. thi u ý chí. không th i tr ñ CO2 (cacbon dioxit) cho cơ th khi ngh hay khi làm vi c. ñ c bi t là cao răng. Giai ño n hai – SDD th c s . Suy hô h p. t c ngh n do c n tr vư ng t c c a khí hít vào.ngư i cùng l a tu i. Dùng phì nhi hoàn. 4/ thi u vitamin D (b nh còi xương). v sinh ăn u ng… s d ng các kinh nghi m c a y h c c truy n (vd. b o ñ m nhu c u dinh dư ng. r i lo n thông khí h n h p.… Suy nha chu. 5/ thi u vitamin B1 (b nh beri – beri hay tê phù). giãn ph nang…). b t th t cóc. 7/ thi u iot (b nh bư u giáp). hi m s y ra ngư i l n. lên lên c ho c ra sau lưng. Suy ñ ng m ch vành. nhuy n giác m c. cơ ñ a (th t ng). Cũng g p trong các b nh nhi m khu n. tình tr ng gi m s c l c làm cho ngư i m t nh c. Thoái hoá các mô quanh răng do nhi u nguyên nhân: y u t th n kinh. ch y u g p tr nh . th hi n b ng phân áp oxi trong máu ñ ng m ch (PaO2) dư i 8 kPa (60mmHg) và có th kèm theo phân áp CO2 (PaCO2) cao trên 6. lan lên vai.5kPa (49 mmHg). nhi m khu n. SNC có m c ñ nh hơn và thư ng là bư c ñ u c a viêm nha chu (x. tu i gia (lão suy). Các nguyên nhân c a SHH.…).5mg ho c 1 viên lenitral dư i lư i). Bi u hi n: khi g ng s c hay làm vi c n ng. tâm th n… . trong m t s tr ng thái th n kinh. lo n nh p tim. thông khí không ñ y ñ . ñau sau xương c. nh i máu cơ tim. các b nh răng mi ng. Cơn ñau gi m khi d ng l i ngh ngơi ho c dùng thu c giãn m ch vành (ñ t 1 viên nitroglixerin 0. r i lo n trao ñ i khí gi a các ph nang và mao m ch ph i. ð gi m các tai bi n nguy hi m. SðMV x y ra ngư i l n tu i (s n có tăng huy t áp. không duy trì ñư c trong máu ñ ng m ch các phân áp oxi và ñ bão hoà oxi m c bình thư ng. 3/ thi u vitamin A (b nh khô giác m c. dư ng sinh. gi i quy t t t v n ñ ăn u ng. ngư i lao ñ ng trí óc. Tình tr ng ñ ng m ch vành (ñ ng m ch c a b n thân qu tim và có nhi m v tư i máu ñ u ñ n cho tim) không cung c p ñ lư ng máu c n thi t ñ nuôi cơ tim. tình tr ng b nh lý: b máy hô h p không ñ m b o ñ ơc ch c năng trao ñ i khí. lao ñ ng. ki m tra s c kh e ñ nh kỳ. Ch a SDD: ch a nguyên nhân b nh.

ăn nh t. Tr em (tuỳ tu i) dùng ít hơn. d dày…). bi u hi n ñ c trưng c a b nh: tăng nh quá trình hưng ph n và chóng m t m i. Trong qu già có nhân. nguyên m c ñ i. làm th m phân màng b ng. viêm ti u c u th n. SNTK ñư c x p vào nhóm lo n th n kinh ch c năng. Nh ng nguyên nhân gây gi m lưu lư ng máu c a tim g m: các b nh hô h p m n tính (hen. phù. Nguyên nhân c a ST m c ph i: nh hư ng c a thu c chloramphenicol. gan to… n u ti n tri n n ng có th t vong do phù ph i. gi m sút kh năng t p trung chú ý. Hoa m c thành bông k lá ho c ñ u cành. ho c c ch chi m ưu th ). thu c tr sâu. nôn m a. Trên lâm sàng. Bi u hi n: gi m h ng c u. tím tái. v i tính ch t và thành ph n hoá h c khác v i S thư ng (ch a nhi u kháng th . phenylbutazon. l i ti u. ñau b ng. Xét nghi m máu: tăng urê huy t (quá 0. tim to.60 g trong 1 lít máu). thi u máu n ng. th oxi. tăng creatinin h s thanh th i (thanh th i creatinin dư i 60ml trong m t phút). S quân t . chư ng ng i trên các ñư ng bài xu t nư c ti u… D u hi u: thi u máu. ghép th n. a ch y. vv. kèm theo d ch y máu và nhi m khu n. ñái ít. nâu s m khi chín.Suy như c th n kinh. Các r i lo n th c v t g n li n v i r i lo n ch c năng các cơ quan (tim. khó h i ph c. khó th . gi m sút ch c năng th n (c p. tăng huy t áp. Q a có c nh l i. ngư i m t m i do làm vi c quá s c. Suy th n. ði u tr : truy n máu. b c x ion hoá. Mu n t o ñư c m t lít S ph i có kho ng 400 – 500 lít máu ñi qua h huy t qu n tuy n S. giãn m ch. Các d u hi u chính c a ST: khó th (nh t là khi g ng s c). gan. thương t n h u cơ c a nhu mô th n do nhi m ñ c. lo n nh p tim. lúc m i n màu tr ng. t m c nh ñ n m c ng ng bài ti t nư c ti u (vô ni u). S a. Tuỳ theo m c ñ ST. Dùng nhân qu làm thu c t y giun ñũa. còn g i là S ñ u. bu n nôn. Có ST b m sinh và m c ph i. Suy tim. viêm ph qu n…). ði u tr : ngh hoàn toàn. dùng thu c tr tim. ch y th n nhân t o. s suy y u có h th ng. Trong tu n l ñ u sau khi ñ . m n) dư i m c bình thư ng. có gi m s n và b t s n tu . ði u tr nguyên nhân c a b nh: gi i quy t vi c th i các ch t ñ c tích t trong cơ th . ch t t y ng tiêu hoá cho con sơ sinh…) . s căng th ng h th n kinh d n ñ n suy như c quá trình hưng ph n (th như c) ho c quá trình c ch (th cư ng). s n ph m ti t ra t tuy n S ñ ng vs t có vú cái sau khi ñ và dùng ñ nuôi con. ch y máu. hocmon nam và ghép tu . g n như bao gi cũng có r i lo n gi c ng . Thư ng g p ngư i có quá trình th n kinh không cân b ng (ho c hưng ph n. Cây m c hoang ho c ñư c tr ng làm c nh mi n B c và mi n Trung Vi t Nam. c g ng tìm nguyên nhân ñ ñi u tr . Nguyên nhân: r i lo n huy t ñ ng h c do tru tim m ch gây ra thi u máu c c b th n. Tình tr ng b nh lý tim không ñ kh năng b o ñ m lưu lư ng máu ñ ñáp ng nhu câ trong m i tình hu ng sinh ho t c a cơ th ngư i b nh. S ñư c t o thành t nguyên li u h u cơ và vô cơ rút t máu ñi qua tuy n S. lá ñơn. Suy tu . cu i cùng là ñi vào hôn mê. ch t phóng x . Dùng SQT có th gây n c. Suy gi m sinh s n t bào tu xương. nh c ñ u. b u vú ti t ra lo i S non. sau chuy n thành ñ . gây nên t vong do th n không ñào th i ñ ơc các ch t ñ c trong cơ th . Ngày nay. b ch c u và ti u c u máu ngo i vi.

r i cho vào b o qu n l nh nhi t ñ 4 – 60C trong 5 – 10 gi . màu tr ng ñ c hơi ng màu vàng nh t. h p thu cho con ngư i. v hơi ng t. s a ñ u . T c ñ tan c a SB s y thăng hoa là nhanh nh t. làm phomat. riêng S trâu có mùi gây m nh hơn các loài S ñ ng v t khác. các vitamin hoà tan trong ch t béo (A. E…) và các vitamin hoà tan trong nư c như B.và ch dùng ñ nuôi con m i ñ . d tiêu hoá. ñ m 4-10%. SB t t nhưng không kinh t . Sau khi l c s ch. SB có th hoà tan ăn ngay. D. s a khô). Nh có quá trình lên men lactic. C. ch t thơm axetoin. ñem s y khô. ch t thơm axetoin. s n ph m ch bi n t s a tươi có ñ khô 11 – 13%. ho c t s a ñã cô ñ c ñ n ñ khô 35 – 40%. ñ m r t th p nên có th b o qu n trong bao bì kín nhi t ñ thư ng kho ng 12 – 15 tháng. s a S a non. c y ch ng SC vào và ñ lên men nhi t ñ 37 – 400C trong kho ng 3 gi . x. các nguyên t vi lư ng r t c n thi t cho s phát tri n c a cơ th . Vì v y. ngư i ta làm ngu i xu ng 37 – 400C. Thành ph n hoá h c S c a các loài ñ ng v t khác nhau cũng khác nhau. diaxetin và các vi khu n lactic. sàng. s y phun ñ t 96 – 98%. s y thăng hoa cho s n ph m có ñ khô 96 – 97%. S trâu và S c u có hàm lư ng ch t béo cao nh t kho ng 7 – 8%. do có thành ph n hoá h c g n gi ng S m nên S ñ ng v t có th thay th S m ñư c. rây ñư c s a d ng b t có ñ khô 90 – 96%. S ñ ng v t không có ch t b t như S th c v t. s y màng ñ t 85 – 88%. sau ñó có th ñưa ra s d ng. cũng g i là S nguyên. socola. các enzym. S ñ ng v t d ng l ng. ho c dùng làm nguyên li u ñ ch bi n các s n ph m khác t s a t s a thanh trùng. ð c bi t. còn l i là anbumin và globulin). (tk. x. s a cô ñ c. Th c t cho th y: ñ hoà tan c a SB s y b ng phương pháp thăng hoa ñ t 98 – 99%. S bò có hàm lư ng ch t béo th p hơn 3. T l ph n trăm (%) nh ng h p ch t chính S m t s loài v t nuôi như sau: S ñ ng v t ñư c ch bi n thành nhi u lo i th c ph m có giá tr dinh dư ng cao.8 – 4%. Tuỳ thu c vào thi t b s y có ñư c s n ph m SB có ch t lư ng khác nhau. Ngoài ch t béo ra trong S ñ ng v t còn có các ch t như protein (ch y u là casein chi m kho ng 80%. S y phun. s n ph m thu ñư c khi len men lactic s a ñ ng v t. gluxit (ch y u là ñư ng lactozơ). làm bánh k o. có mùi ñ c trưng. s a chua. s a tách bơ S a M . S a không m . thanh trùng. m t ph n protein ñư c phân gi i thành axit amin. vv S a chua. ngoài vi c cung c p các ch t dinh dư ng SB còn có tác d ng cung c p các vi khu n lactic. F… các lo i mu i khoáng. b nh d dày và các b nh v tiêu hoá. SB gi u ch t dinh dư ng. s y màng thì SB có ñ khô 85 – 90%. nghi n thành b t. S v t t ngày th 10 tr ñi m i g i là S thư ng. m t ph n protein ñư c phân gi i thành axit amin. SB s y phun tan cũng tương ñ i nhanh. có ñư ng. ch a b nh ñư ng ru t. S a b t. M t ch s quan tr ng c a SB là kh năng và t c ñ hoà tan tr l i (s a hoàn nguyên). Còn S dê. X.M K.

s a ñ ng v t ñã ñư c tách g n h t ph n ch t béo b ng máy li tâm cao t c. TÁ TRÀNG ño n ñ u c a ru t non nh n th c ăn t d dày ñi xu ng. v .7% khoáng. d d ng b m sinh môi: khe h ñ n sàn mũi. ñi u ch nh ñ r n. lactozơ. phomát.4 STT (kg) + 15 MTT (kg). 4. Ph n ch t béo tách ra ñư c ñem ch bi n thành các lo i bơ.8% gluxit (lactozơ) 0. Thành ph n hoá h c c a STB có protein. có th có tác ñ ng gây xung ñ ng t bào sau S (s hưng ph n) ho c ngăn c n xung t các t bào th n kinh khác (s c ch ). ñ c tính. Có d ng cong ch U ( ngư i. ch t dùng ñ làm ñ ng trương dung d ch tiêm. s a g y. xương răng. ch t hút nư c. dùng làm nguyên li u d tr r t t t. các ch t này khu ch tán qua khe S và k t h p v i các th quan trên màng t bào sau S. mùi. Niêm m c TT có nhi u lông nhung. xen k là các tuy n ti t d ch ru t ch a enzim tiêu . nhóm B.05% lipit (ch t béo). qua các ng nh n d ch tiêu hoá ti t ra t gan (m t) và tu . s a chua dùng trong s n xu t bánh k o. STB là ngu n th c ăn r t t t dùng ñ thay th m t ph n s a nguyên nuôi bê nghé trong th i kì còn ph i nuôi b ng s a. ch t làm trơn. Synap. s a kh bơ).v. ch t làm bóng nh n. STB có th dùng ch bi n s a b t. cách nhau b i khe nh (khe ho c xoang S). Dùng ñúng TD là m t ngh thu t trong kĩ thu t bào ch . Tuỳ theo các lo i t bào th n kinh. liên k t gi a hai t bào th n kinh ho c gi a t bào th n kinh ñi qua. ch t thơm. s a không m . K… S a bò tươi ñã tách m có thành ph n g m kho ng 89% nư c. 3. (cg. tính kh ng. Xung th n kinh ñi t s i tr c c a t bào trư c S làm các bóng nh v ra và gi i phóng ch t d n truy n th n kinh. v. mu i khoáng. Thông thư ng. màng dày kho ng 50 Â. nư c. Các lo i TD thư ng dùng: ch t ñ n. c u trúc g m túi nh có ñư ng kính 200 – 500 Â. ch t làm dính. s a ñ c có ñư ng. Ch a b ng m t o hình s m (có th tr nh dư i 2 – 3 tháng tu i).05% ch t béo. 0. các vitamin hoà tan trong nư c như vitamin C. ñ hoà tan. trong ñó: STT – s a th c t (kg).S a tách bơ. vòm kh u cái. Trong chăn nuôi.2% protein. lư ng s a thu ñư c c a m t gia súc cái v t s a sau khi chuy n lư ng s a có t l m s a th c t sang t l m s a 4%. tính b n v ng…c a ho t ch t. MTT lư ng m th c t m t bên ho c hai bên môi và có th lan r ng S t môi. ch t ñ b o qu n. màu… ho c ñ b o qu n thu c mà không có tác d ng ngh ch ñ n hi u l c. S a b t không m b o qu n ñư c lâu hơn s a b t bình thư ng mà không có mùi v ôi khét. sôcôla cho ngư i. S n m gi a ñ u t n cùng có d ng c u c a s i tr c m t t bào th n kinh và s i nhánh ho c thân t bào th n kinh khác. enzym. trong STB ch còn l i kho ng 0. tính theo công th c: STC (kg) = 0. S a tiêu chu n. ða s S ch truy n sung theo m t hư ng. dài kho ng 30 cm). M t t bào th n kinh có th có nhi u S v i các t bào th n kinh khác. ch t màu. ch t làm rã. T ñi n Y h c Vi t Nam – M c T TÁ DƯ C nh ng ch t cho thêm vào ho t ch t (trong ñi u ch thu c) ñ t o d ng thu c. M i S có hai vùng chuy n hoá màng t bào c a hai t bào th n kinh ti p xúc. ch t gi m ñau (thu c tiêm).

h ng. còn có các chuyên khoa sâu: tai h c. xương bàn ñ p) n i khoang nhĩ v i c a s b u d c và truy n các ch n ñ ng vào tai trong. Eustacchius)]. cơ xương búa gi màng nhĩ tr ng thái căng liên t c và v a ph i nh nh ng l c c a cơ. nhi u ñ ng v t b n chi khác. TAI NGOÀI ph n tai n m phía ngoài xoang nhĩ các loài ñ ng v t có xương s ng như chim. TG thông v i phía sau qua ng b u nhĩ [ ng Euxta. kh u giác. T g m: T ngoài. TAI – MŨI – H NG chuyên ngành y h c nghiên c u v gi i ph u. Tai trong. thanh thính h c ho c b nh h c v ti ng nói và gi ng. M hôi ti t ra có màu s c và khi k t h p v i s n ph m ch ti t c a tuy n bã t o thành ráy tai. ph u thu t th m mĩ vùng m t. g i theo tên c a nhà ph u thu t h c ngư i Italia Euxtackiut (B. T gi a. ch có m t xương tai là xương bàn ñ p. Tai) TAI TRONG ph n th c m phía trong cùng c a tai ñ ng v t có xương s ng. mu m… ho c hai bên hông như cào cào… Xt. ti n ñình ho c tai-m t-th n kinh. m t s v n ñ v hàm m t và ñ u c . Ngoài chuyên khoa ñ i cương. thanh qu n. nh có xương búa thay ñ i m c ñ căng c a nó. mũi và xoang. Các ch t ti t có tính ki m này làm trung hoà axit t d dày và ti p t c quá trình tiêu hoá (x. tai-mũi-h ng và soi thanh-khí-ph qu n – th c qu n. d ng tai-mũi-h ng. tên g i chính th c là: tai-mũi-h ng và ph u thu t ñ u c . Tai ngoài. ñ ng v t có vú và m t s loài bò sát. m t s loài ñ ng v t không xương s ng. (xt. chim không có loa T. thanh h c. ðây là bi n pháp gián ti p b o v TG ñ i v i nh ng âm thanh cao t n ho c ti ng n quá m c có th làm gi m tính l c ho c gây ñi c. ch c năng. Nh ng âm thanh quá m nh ho c quá cao s gây ph n x làm co cơ xương búa. H tiêu hoá). ung thư tai-mũi-h ng. TAI GI A xoang ch a ñ y khí n m gi a tai ngoài và tai trong trong h p s c a ña s ñ ng v t b n chi. b nh t t c a tai và xương thái dương. c a s tròn và T trong. tai-mũi-h ng và ph u thu t hàm m t. vành tai. M t lo i hocmon khác là cholecystokinin gây ra s co bóp túi m t vào TT. n m trong xoang thính giác c a h p s thông v i tai gi a b ng hai màng: c a s tròn và c a s b u d c. TG truy n nh ng xung ñ ng âm thanh t màng nhĩ vào ñ n tai trong. ñ ng v t có vú. các loài lư ng cư có thêm T gi a. nhi u tuy n bã và nh ng tuy n m hôi. g i t t là tai-thanh qu n h c (oto – laryngologie). T có c u t o ñơn gi n hơn và có th có trên chân trư c như châu ch u. ñ ng v t có vú.hoá. dùng ñ nghe và ñ nh hư ng thăng b ng. Da b o ph ph n s n có nhi u lông dài. Khi d ch s a có tính axit t d dày xu ng t i TT. sinh lí. TN c a ngư i g m: ng TN. Do s phát tri n m r ng ph m vi ho t ñ ng c a chuyên khoa nên m t s nư c. xương ñe. khí ph qu n và th c qu n. các t bào c a niêm m c ti t hocmon pancreozimin kích thích tuy n tu ti t m t s enzim tiêu hoá. vv. Ch a ñ y ngo i d ch (n i b ch huy t) bao quanh mê l màng là b ph n nghe và gi . v giác. c a s b u d c. tai-mũi-h ng là t quen dùng tuy r ng tên chính th c theo g c Latinh là tai-mũi-thanh qu n h c (oto – rhino – laryngologie). Cá ch có T trong. Màng nhĩ là m t màng rung ñ ng có th thích ng v i ñ cao c a âm thanh trong nh ng gi i h n nào ñó. Tai gi a. thính h c. mũi h c. ñ c bi t là tuy n ráy tai. Bình thư ng. tai-mũih ng tr em. màng nhĩ. có ba xương nh (xương búa. ngư i. TAI cơ quan c m giác chuyên hoá c a ñ ng v t (thính giác) n m hai bên ñ u c a ñ ng v t có xương s ng. vì v y màng nhĩ b căng s kém rung. ch nh hình mũi.

quá trình liên t c ñ i m i các th h dân s do các bi n ñ ng t nhiên c a dân s . chia thành lu ng cách nhau 1 m. s ngư i sinh ra vư t quá s ngư i ch t ñi. ch a 2 h t hình c u. 3 – 7 năm sau.thăng b ng. Tháng 10 – 11. cây thu c quý. nghĩa là thay th b ng m t mô liên k t không ch c năng ho c b ng d s n như t bào tr c trong c t cung bi n ñ i thành t bào v y khi b viêm m n tính c t cung. trong khi thông thư ng các nhu mô ch s a ch a b ng cách lên s o. ch n nh ng h t cây 3 – 4 năm tu i. TT có ngu n g c t ngo i bì. TÁI S N XU T DÂN S (cg. Có hai lo i TSXDS: 1) TSXDS gi n ñơn: trong m t th i gian nh t ñ nh. cơ quan duy nh t có kh năng TT là gan (gan có th TT sau khi c t b m t ph n l n). m t trên là màng xơ m ng ñư c bao ph b ng m t l p bi u mô d t. TÁI NHI M s nhi m b nh (ho c nhi m ñ c) l p l i x y ra sau l n nhi m th nh t ñã ñư c ñi u tr kh i. ngư i. thay th m t mô b phá hu b ng m t mô m i gi ng như mô nguyên thu v m t hình thái cũng như ch c năng. b u h 2 ô. ng n i b ch huy t thông v i hai xoang c a ti n ñình và l i v phía khoang s t i sát màng c ng. Là hi n tư ng tương ñ i ph bi n ñ ng v t không xương s ng. c m máu. TT còn tr ng Vân Nam (Yunnan) và m t s t nh Trung Qu c. Corti)].200 – 1. Xt. ð i v i các b nh truy n nhi m và b nh kí sinh trùng. Vi t Nam. m t dư i là màng ñáy xơ mang b ph n quan tr ng nh t c a cơ quan thính giác là cơ quan Coocti [g i theo tên c a nhà t bào mô h c ngư i Italia Coocti (A. Ra hoa vào mùa hè. Qu m ng. Bát Xát). Có: TM sinh lí – v h ng c u già (ñ i s ng h ng c u bình thư ng 100 – 120 ngày). Trong r có saponin tritecpenic. Hoa m c thành tán ñ u cành. ngư i. tr ng ra ngôi. ng c tai có ba m t – m t ngoài g n li n v i màng xương. màu xanh nh t. TN giun ñũa. Lào Cai (Mư ng Khương. có tác d ng cư ng dương. TT m c hoang trong r ng và ñư c tr ng nh ng vùng núi cao 1. hình th n. mép có răng cưa nh . t a b lá g c. 2)TSXDS m r ng: trong m t th i gian nh t ñ nh. tái sinh s n dân s ). ngư i ta cho là có s ti p xúc m i v i tác nhân gây b nh mà con v t ho c ngư i ñó không có kh năng mi n d ch. ba ng bán khuyên x p theo ba chi u c a không gian. Lá dài 5. m i ng có m t ñ u phình. có th dùng H s tăng t nhiên = h s sinh – h s ch t TÁI T O (y). làm dân s tăng thêm. Hoan ñơn tính và lư ng tính cùng t n t i. Lá m c vòng 3 – 4 lá m t. tháng 2 – 3 năm sau cây m c. h Ngũ gia bì (Araliaceae). nh 5. cánh hoa 5. Nơi thích h p ñ tr ng TT là sư n núi ít gió l nh. Cây thân th o lưu liên. TAM TH T (Panax pseudo ginseng). Tai. ð t ñư c bón phân và chu n b kĩ t m t năm trư c. b t ñ u thhu ho ch r c . gi i phóng huy t s c t ra ngoài h ng c u. ð quan sát tình hình TSXDS. gieo vào vư n ươm. TT g m: m t túi (ti n ñình) và chia làm hai xoang thông v i nhau. khi chín có màu ñ . s ngư i m i sinh ñ bù cho s ngư i b ch t. ñ c bi t có tác d ng t t v s c kho và b huy t ñ i v i s n ph . vd. TM b nh lí – . m i cu ng lá mang 3 – 5 chét hình mác dài. TAN MÁU hi n tư ng v h ng c u.500 m thu c t nh Hà Giang (ð ng Văn). làm cho dân s không thay ñ i.

vùng hai bên mũi. vì v y T thư ng là ñ y song không th c. L c ph là ñ m. nâu. tròn. TÀN PH tình tr ng m t lâu dài (gi m ho c m t h n) kh năng ho t ñ ng bình thư ng v thê ch t. T là cơ quan có công năng tàng tinh khí. y u c a ngư i. s t rét. có th gây nhi m ñ c nhân xám (g i là vàng da nhân). ñ i s ng h ng c u b rút ng n. có kháng th kháng h ng c u. không thâm nhi m. T ng tư ng. ch y u do b t ñ ng nhóm máu m và con: b t ñ ng h nhóm máu Rh (m có nhóm máu Rh âm. n i nhi t ñ t trong. ph . Ngũ t ng là tâm. T ng ngư i. tăng lên tu i thi u niên và có th t n t i cho ñ n tu i trư ng thành v i hư ng gi m nh d n. hu bào. TN b c l rõ r t vào mùa n ng. T ngư i kho . tan máu v i các bi u hi n: da xanh xao. Nguyên nhân c a b nh là dinh huy t hư. vàng da. tinh th n hay xã h i. Do tác d ng c a ánh sáng M t Tr i. Trong máu. tì. khái ni m c a y h c c truy n. C n ñi u tr s m b ng cách truy n thay máu. nư c ti u s m màu. thư ng dùng k t h p v i t khác. X. song chưa chuy n sang tr ng thái b nh lí. tiêu bào). ñ i trư ng. tình chí m t ñi u . Căn nguyên c a b nh do s c t l p ñáy c a bi u bì có tính di truy n. T ng táo là tên m t b nh c a y h c c truy n. TN thư ng xu t hi n tu i nhi ñ ng. có ranh gi i rõ r t. ho c có th bi n ñi ho c gi m nh vào mùa ñông. Y h c c truy n cho r ng trong cơ th có ngũ t ng. b nh huy t s c t và thi u h t enzim). 2. hi m khi các vùng có qu n áo che ph . làm cho tâm th n không yên. lư ng bilirubin gián ti p tăng. trơn không có v y. ði u tr tuỳ theo nguyên nhân. ngư i T nhi t thiên v nhi t. Thư ng g p TTB do t tiêu b ng các enzim có s n trong t bào ho c do các enzim c a b ch c u ña nhân t máu ñưa ñ n. TM b nh lí gây thi u máu. con có nhóm máu Rh dương) ho c b t ñ ng h nhóm máu ABO (m có nhóm máu O. th n. ngoài h ng c u (nhi m khu n. b ng ph ng v i m t da. Bi u hi n: tr sơ sinh b vàng da. TAN MÁU TR SƠ SINH ch ng tan máu tr m i ñ . ñôi khi c . Vi c ñi u tr thư ng g p khó khăn. can. c ng tay. Nguyên nhân: t i h ng c u (màng h ng c u. T ng hàn. TÀN NHANG nh ng v t nh b ng ñ u ñinh ghim hay to b ng khuy b m. nư c ti u s m màu. ti u trư ng. c n h i ý ki n th y thu c chuyên khoa. 3. TAN T BÀO (tk. lách to. V trí hay g p là m t. v . T ng ph n m thư ng tiêu. 4. vàng. Kiên trì th c hi n ph c h i ch c năng có kh năng gi m b t m c ñ TP T NG (y). thư ng ph i truy n máu trong các trư ng h p thi u máu n ng. 1. nhi m ñ c). ch th ch t c a ngư i. h tiêu. con có nhóm máu A ho c B). m n. T ngư i y u ch th ch t kho . ho c can khí u t k t. t ng nhi t ch tr ng thái c a m t ngư i có thiên năng v hàn.hi n tư ng h ng c u b phá v quá nhanh và quá nhi u. Thư ng g p ngư i da tr ng. kh năng lao ñ ng nói chung ho c kh năng lao ñ ng ngh nghi p do b nh t t ho c tai n n gây nên. thi u máu n ng. bàng quang. v nhi t. bàn tay. 5. trung tiêu. T ng ph là cơ quan trong cơ th . l c ph . tam tiêu. Ngư i T hàn thiên v hàn. quá trình hu ho i m i thành ph n (hay c u trúc) c a m t t bào s ng.

kh i u chèn ép. T O MÔ 1. ho c ñ thay th m t mô b phá hu (như trong viêm lên s o). Máu nguyên th y là máu t o ra trư c tiên ch có t bào thu c dòng h ng c u. không có b ch c u. m t vùng cơ th . ngư i. Thư ng có các tri u ch ng sau: vô c bi thương. T O MI N D CH x. vv. quá trình TM di n ra trong mô liên k t. có lúc b t t nh nhân s . ñư c t o ra t túi noãn hoàng. t o mô và bi t hoá t bào. s t o nên hình dáng m t cơ quan. ti u c u. Ph u thu t t o hình). TM di n ra trong các cơ quan TM chuyên bi t. Tiêm ch ng. vv. xét nghi m. thăm khám. có c h ng c u. ho ng h t. u ng ít nư c…. 2. ch ng ưa ch y máu. ñ ng v t có xương s ng. t bào máu ñư c t o ra trong gan. th t tháo n u c n. Trong b nh h c. T O MÁU quá trình hình thành các huy t c u trong cơ th ñ ng v t và ngư i. T O HÌNH (y). ña s ñ ng v t không xương s ng. như mũi. TB ph n l n do các nguyên nhân r i lo n ch c năng: ít ho t ñ ng. khi có tác nhân kích thích dù nh cũng d b co gi t. th nhanh. li t cơ h u môn…Mu n tìm nguyên nhân TB c n h i b nh. xu t hi n t trong lư i mao m ch noãn hoàng. t p thói quen ñi ñ i ti n ñúng gi . b t thư ng v m s lư ng hay ch c năng ti u c u). gi m ph Y MÁU tình tr ng d ch y máu do nh ng b t thư ng v c m máu b m sinh i: b t thư ng v thành m ch (ban xu t huy t nhi m khu n). máu do tu xương và mô b ch huy t t o ra. giác m c. B nh này tương t như b nh hysteria c a y h c hi n ñ i. vd. Trong phôi sinh h c. ho c sinh ra m t mô b nh lí (TM ung thư). n u r i lo n ch c năng ñơn thu n c n ñi u ch nh ch ñ ăn. TH bao g m hi n tư ng t o phôi. u ng các thu c nhu n tràng nh . b t thư ng v ñông máu (thi u vitamin c h p protrombin. ho c cư i khóc không bình thư ng. lách ( phôi thai). có th do các nguyên nhân t n thương th c th như b nh ñ i tràng to. phân c ng sau m t th i gian t n t i lâu trong ñ i tràng. (x. nghĩa là ngoài phôi. là s hình thành các mô bi t hoá t các mô c a phôi. có lúc co gi t. trong tu xương và mô b ch huy t d ng trư ng thành. trong quá trình phát tri n phôi thai có hai th máu l n lư t xu t hi n là máu nguyên thu và máu th phát. Nh ng tr có TCG. b ch c u. m t ngón tay. gan b t ñ u làm nhi m v TM. Trong phôi h c. TCG thư ng g p tr em b còi xương. g p. s m b ñình l i. t o xương t mô liên k t. thói quen không ñ i ti n ñúng gi . ăn không có rau. là s hình thành c a m t mô m i. máy ñ ng. ñ ng v t có vú. t tháng th 5. t o mô th n kinh t các m m th n kinh. sau tu n th 4 – 5. T NG CO GI T tr ng thái tăng kích thích tinh th n – cơ m n tính mà không do gi m canxi trong máu. hay th dài. tăng v n ñ ng. u ng nhi u nư c. gi m fibrin máu). ñ i tràng dài. .hoà. soi và ch p ñ i tràng…ði u tr : c n tìm các nguyên nhân th c th ñ ch a theo nguyên nhân. Máu th phát là máu còn mãi mãi. TÁO BÓN ñ i ti n khó ho c không th th c hi n ñư c. T NG CH hay m c ph ti u c u (gi K.

Là tình tr ng c p c u. tia c c tím. Ph i thông l ñ o. xu t hi n các d u hi u lâm sàng khác nhau tuỳ theo m i lo i ung thư. hocmon c a tuy n c n giáp. Quá trình TUT ñư c chia thành 2 giai ño n: giai ño n m t – giai ño n kh i ñ ng làm thay ñ i b n ch t c a t bào. ñ ng m ch. c n tr lưu thông máu. Di căn ñư c coi như ñánh d u giai ño n “nan y” c a ung thư. ph i thông nhi u l n v i que thông có kích thư c to d n. Còi xương. Ch n ñoán càng s m khi kh i u càng nh thì hi u qu ñi u tr càng cao. gen ch ng gen ung thư làm cho gen ung thư ho t ñ ng. Có TX sinh lí và TX b nh lí. vv. v i các d u hi u lâm sàng c p tính . Trong m t s hoàn c nh như s c ñ kháng kém. m t gi t thu c m không hoà tan. xương s n (h u h t các xương trong cơ th ). n u ch c ch n có TLð. thúc ñ y s bi n ñ i. coi như “ng yên”. T có th do m t ngo i v t trong lòng c a cơ quan hay do m t s chèn ép phía ngoài. cacbonat. Vì b nh ñã m n tính. Các y u t c n thi t cho quá trình TX: mu i khoáng (mu i photphat. Theo quan ñi m hi n nay. Có hai nguyên nhân gây TLð: b m sinh. ch t ñioxin có trong ch t da cam). T C L ð O tình tr ng l ñ o không thông su t làm cho ch y nư c m t không lưu thông xu ng mũi ñư c. trong cơ th con ngư i cũng như ñ ng v t có xương s ng luôn có s n m t s gen ung thư bình thư ng không ho t ñ ng. có th kéo dài nhi u năm (có khi t i hàng ch c năm). virut. các ch t protein. sinh s n và xâm l n c a t bào ung thư m t cách không gi i h n. giai ño n hai – giai ño n tăng ti n. m t kh i vi khu n tách t m t nhi m khu n xa. phát tri n thành m t hay nhi u kh i u m i). theo ñư ng b ch m ch và dòng máu t i m t hay nhi u v trí khác. m t b t khí chui vào dây truy n nh gi t. TX có th b r i lo n và gây ra m t s b nh. vv. vv. m t s t bào ung thư di căn. ng m t. m t d v t l t vào dòng máu khi có m t v t rách m ch máu l n. tác ñ ng c a hoá ch t ñ c (vd.T O M quá trình sinh t ng h p m t các axit béo và glixerin (glyxerol) hình thành trong tiêu hoá ch t béo c a th c ăn. Ch n ñoán và ñi u tr s m. T C M CH tr ng thái b nh lí sinh ra do m t d v t t nơi khác ñ n l p ñ t ng t lòng c a m t m ch máu (thư ng là ñ ng m ch). TM có th do: m t c n máu ñông n i sinh long ra t m t huy t kh i ( nơi khác c a h tu n hoàn). M t nguy cơ l n c a ung thư là di căn (m t s t bào tách kh i kh i u m . gluxit. Xt. hàm). bi n ch ng b nh m t h t. vitamin C. tuy n sinh d c và tuy n yên. T O UNG THƯ quá trình bi n ñ i t bào thành t bào ung thư có kh năng sinh s n vô h n ñ nh (“t bào b t t ”). vv. ru t. làm gi m hay ng ng tư i máu b ph n do m ch máu ñó nuôi dư ng. Lúc kh i u có kích thư c nh t ñ nh (thư ng có ñư ng kính 1 cm). TM x y ra m t cách ñ t ng t. T O XƯƠNG quá trình hình thành và phát tri n mô xương t mô liên k t ñ sinh ra các lo i xương như xương màng (xương s .) t o nên m t tình tr ng b nh lí có th nguy hi m ñ n tính m ng c a b nh nhân n u không ñư c gi i quy t k p th i. gây ra quá trình TUT. Trong chu trình Krepxơ. D. ñ c bi t là b nh còi xương tr em. xương dài.). cơ th gi m mi n d ch. lipit có th chuy n hoá l n nhau. T C tình tr ng không lưu thông bình thư ng (ñình ch hoàn toàn hay m t ph n) m t cơ quan r ng hay hình ng (d dày. ði u tr ch y u b ng bơm r a l ñ o ñ ki m tra ñư ng l .

. vv.ph qu n m n tính) g i là tăng áp l c trư c mao m ch. Nguyên nhân: nhi m khu n.6 kPa (20 mmHg). b ng trư ng. có ít anbumin. áp d ng ch ñ sinh ho t và ăn u ng thích h p. nhi m virut. c c t c ngh n tĩnh m ch c a…D u hi u: c trư ng t do. nhi u d ch (3 – 10 lít) màu trong hay ng màu vàng chanh. nhi m ñ c gan (x. tăng to tâm th t ph i. tăng áp l c thh ñ ng hay tĩnh m ch). các quai ru t n i lên và di ñ ng trên b ng như r n bò. không có h u môn…2) TR m c ph i. TBC l mpho. h t na. nguyên nhân ngoài gan như h p tĩnh m ch c a b m sinh. vv. ph i ñư c gi i quy t s m t i cơ s y t chuyên khoa. ñ ng m ch vành…). TĂNG B CH C U tăng s lư ng b ch c u trong máu.th n. t c th i n u t c m t m ch máu l n như ñ ng m ch ph i. bí trung. ði u tr theo nguyên nhân (xơ gan. ti n tri n thành suy tâm th t ph i. trong b nh ph i . h t l c. TBC ưa axit. Nguyên nhân: tr ng i các vùng mao m ch ph i (vd. bó ch t các nhánh c a c a tĩnh m ch c a và các t bào nhu mô gan do nhi m khu n. TR có th không hoàn toàn n u còn thông chút ít. cao hơn 4. ngư i b chôn s ng.3 kPa (25 mmHg). T C TH s c n tr ñư ng th làm cho s trao ñ i khí không th c hi n ñư c (ng t th ) do nhi u nguyên nhân cơ gi i: b t m m và mũi m t cách tr c ti p (b ng bàn tay. t i thi u 2 kPa (15 mmHg). Xơ gan). t vong nhanh chóng. TR cơ h c do kh i u. TR c p tính là m t c p c u ngo i khoa x p th hai sau viêm ru t th a c p. h t ñ u. ñ ng m ch não. dãn tĩnh m ch th c qu n (có th v và gây nôn ra máu). kh i búi giun. lách . vv. TR có th x y ra ñ t ng t (TR c p tính) và hoàn toàn khi có ñ y ñ các tri u ch ng nói trên.. do xo n ru t. N u áp l c tăng quá cao (bình thư ng 10 – 15 cm c t nư c) c n n i tĩnh m ch lách . ho c s a khi ăn s a. ti n xu. tu n hoàn bàng h dư i da b ng. Các bi u hi n lâm sàng: khó th lúc g ng s c ngày m t tăng. dãn tĩnh m ch tr c tràng (trĩ). do l ng ru t.6 kPa (35 mmHg) [huy t áp ñ ng m ch ph i bình thư ng: t i ña 3. rút c trư ng. trong b nh van tim. ti n hào. b nhà ñ vùi l p. chia thành: TR ch c năng do ru t b li t ho c co th t quá m nh. l p ñư ng hô h p do các v t th như hòn bi. T C RU T tình tr ng không lưu thông các ch t ch a trong ru t (ch t khí.thay ñ i tuỳ theo v trí (vd. khăn. Tuỳ theo lo i b ch c u tăng.). ñè n lên ng c b ng (tr em b m ñè khi ng say). l ng. Nguyên nhân: nguyên nhân trong gan như phát tri n mô xơ lan tràn r ng làm thu h p. hai vùng b n). Tri u ch ng: ñau b ng ñ t ng t thành t ng cơn. h p tĩnh m ch c a…). ng t hoá h c do thi u oxy và th a cacbon ñioxin. ñ i ti n. TĂNG ÁP L C TĨNH M CH C A h i ch ng do có s c n tr tu n hoàn c a h th ng tĩnh m ch c a (h th ng tĩnh m ch d n vào gan m t kh i lư ng máu l n 1 – 2 lít/phút). nôn. h sư n. vv. trung bình 2. ngư i b gi m ñ p trong ñám ñông h n lo n…. có: TBC trung tính.ch . do m t dây ch ng chèn quan quai ru t. lách to. do các quai ru t dính vào nhau ho c dính vào m t t ng g n…. ñ c).TALP s gây giãn thân và các nhánh l n c a ñ ng m ch ph i. Có 2 d ng TR: 1) TR b m sinh như phình ñ i tràng. S lư ng b ch c u bình thư ng máu ngo i biên: ngư i trư ng thành 6 – 8 nghìn/mm3. TĂNG ÁP L C PH I tăng huy t áp trong h th ng ñ ng m ch ph i. n i rõ khi b nh nhân ng i d y ( vùng thư ng v . qu n áo. suy tâm th t trái) g i là tăng áp l c sau mao m ch (cg. tr ng i vùng tim trái (vd.

b nh máu và cơ quan t o máu lành tính hay ác tính. di n bi n nhanh. c n ñi u tr b ng các thu c h huy t áp. gi m ăn tr ng v t l n. . vv. ngoài tri u ch ng c a b nh chính. giai ño n 2 . d b ch y máu và t c m ch máu. ði u tr tuỳ theo nguyên nhân gây THC. phù n . Theo quy ñ nh c a T ch c Y t Th gi i (J. suy tim c p. m t s b nh nhân TĂNG CHOLESTEROL MÁU n ng ñ cholesterol vư t quá 250 mg trong 100 ml huy t tương (n ng ñ cholesterol bình thư ng là 175 – 200 mg. l i ti u. mu n phát hi n c n ph i ño huy t áp. chóng m t. a ch y. ñái ít. TCM xu t hi n sau b a ăn có nhi u m ñ ng v t. D phòng và ñi u tr : h n ch ăn m ñ ng v t và thay b ng d u th c v t. THA ph n l n là do t phát không rõ nguyên nhân (kho ng 90% trư ng h p). Ngư i ta còn chia 4 m c ñ THA như sau: giai ño n 1 . xu t huy t não.n ng 180 – 209 mm Hg t i ña. Huy t áp k ). tim m ch…(THA th phát). TĂNG HUY T ÁP tình tr ng huy t áp ñ ng m ch vư t quá gi i h n bình thư ng. ra nhi u m hôi). s c. an th n (theo s ch d n c a th y thu c).v a 160 – 179 mm Hg t i ña. Nguyên nhân: suy th n (chi m t i 60% trư ng h p). 90 – 99 mm Hg t i thi u. Tri u ch ng c a THC thay ñ i tuỳ theo b nh chính. giai ño n 3 . THA n u không ñư c theo dõi ñi u tr có th gây nên nh ng bi n ch ng não (xu t huy t. 110 – 119 mm Hg t i thi u. th n (suy th n). thi u oxi mô (b b nh ph i m n tính.nh 140 159 mm Hg t i ña. th n hư nhi m m .N. cao hay THA > 140 mm Hg t i ña và > 90 mmHg t i thi u. viêm th n. tim b m sinh. TĂNG B NH tình tr ng tri u ch ng b nh xu t hi n l i và n ng lên mà trư c ñó b nh ñã l ng d u nhưng chưa kh i h n. D phòng THA. THA ph n l n không có bi u hi n d u hi u gì. vv. THC b m sinh. nhũn não). 100 – 104 mm Hg t i thi u. Bi u hi n: huy t áp tăng v t (có th ñ n 250/150 mm Hg). ng ñ c cacbon oxit. khi trên cao). huy t s c t tăng. < 85 mm Hg t i thi u. còn có các tri u ch ng như tím tái. theo phương pháp Rapoport). V phương di n b nh lí. nh t là tai bi n THA: c n có ch ñ sinh ho t ñi u ñ . không ăn quá m n. TCM g p trong b nh xơ v a ñ ng m ch. phù ph i c p. tránh stress. suy th n c p. m t s ít là h u qu c a m t s b nh c a th n. n i ti t. bi n ch ng d n d p (m m t. thư ng xuyên theo dõi ki m tra huy t áp. vv. do nhi u nguyên nhân: m t huy t tương hay m t nư c làm máu b cô ñ c (trong trư ng h p b b ng. b nh u vàng. thi u năng ti p giáp. TĂNG H NG C U tăng s lư ng h ng c u trong m t ñơn v th tích máu (bình thư ng là 4 – 5 tri u/mm3).s t xu t huy t. tăng huy t áp s n có. b nh huy t s c t b m sinh hay m c ph i do dùng thu c. > 120 mm Hg t i thi u.r t n ng > 200 mm Hg t i ña. ñau ñ u. hay x y ra ngư i tr tu i. ù tai. hoá ch t. h n ch rư u và thu c lá. TBC là d u hi u giúp ch n ñoán m t s b nh. D ng c dùng ñ ño huy t áp g i là huy t áp k (x. dãn m ch. Khi ñã có THA. 2005): huy t áp bình thư ng < 130 mm Hg (milimét thu ngân) t i ña. hôn mê. TĂNG HUY T ÁP ÁC TÍNH th b nh nguy hi m nh t c a tăng huy t áp.C. giai ño n 4 . li t n a ngư i) và d n ñ n t vong n u không x lí c p c u k p th i. tim (suy tim).

tình tr ng tuy n yên tăng s n sinh hocmon tăng trư ng và prolactin (hocmon chi ph i vi c ti t s a và kìm hãm ho t ñ ng c a bu ng tr ng. r i lo n th n kinh th c v t. tăng s lư ng t bào c a m t cơ quan nào ñó. u tuy n ưa bazơ gây nên b nh Cusinh [theo tên c a Cusinh (H. nhà ph u thu t th n kinh Hoa Kì]. ch ng phù não. n ng ñ ure huy t là 0. làm cho kích thư c c a cơ quan ñó cũng tăng lên. TĂNG URE HUY T n ng ñ ure vư t quá 0. Sau khi ñi u tr b ng các thu c an th n. Tăng s n. THADTN s d n ñ n ñ non. cư ng tuy n yên). TĂNG TI T M HÔI tình tr ng ti t nhi u m hôi. TĂNG NĂNG TUY N GIÁP x. tinh hoàn). thư ng th y b nh nhân s t cao. Phì ñ i. n u huy t áp t i ña tăng t 15 mm Hg tr lên cũng coi là b tăng huy t áp. Vd. ñ phòng s n gi t. TN thư ng ñư c coi là ñ ng nghĩa v i s t.59 g ho c 10 mmol trong 1 lít huy t tương ho c huy t thanh. trong trư ng h p dùng m t s lo i thu c (vd.TĂNG HUY T ÁP DO THAI NGHÉN tình tr ng huy t áp tăng cao b nh lí t n a sau c a th i kì thai nghén: huy t áp t i ña trên 140 mm Hg. thai ch m l n. tâm th n. THADTN thư ng g p ngư i có thai l n ñ u. Xt. ngư i nhi u tu i. thai ch t lưu. có hai TN. ñư c th n bài ti t ra nư c ti u. m c b nh nhi m khu n (s t rét. ngư i có m c s ng th p. Ure là m t trong s các s n ph m chuy n hoá cu i cùng c a protein. TĂNG S N (cg. protein ni u và t o nên h i ch ng nhi m ñ c thai nghén (xt. các ch t này b l i và tăng lên trong máu ( ngư i bình thư ng. TĂNG SINH x. Glôcôm TĂNG NHI T bi u hi n s tăng nhi t ñ trong cơ th hay m t ph n c a cơ th so v i thân nhi t bình thư ng (thân nhi t bình thư ng là 37oC). Cư ng tuy n giáp. n u th y b nh v n ti n tri n. các t bào m i tăng sinh không khác v hình thái và ch c năng so v i t bào sinh ra chúng. S n gi t). S t. s sinh s n nhi u hơn t các mô bình thư ng. và v phía ngư i m bi n ch ng n ng nh t là s n gi t (xt. Xt. Tăng huy t áp thư ng ñi kèm v i phù. ñ ng v t có vú. t i thi u trên 90 mm Hg. h huy t áp. Hi n tư ng TTMH tr em (“m hôi tr m”) có th là d u hi u s m c a b nh còi xương. Nhi m ñ c thai nghén). . Khi ch c năng th n b r i lo n. quá s n). TĂNG NĂNG TUY N YÊN (cg. do các u tuy n phát sinh t các nhóm t bào thuỳ trư c tuy n yên. Cushing). c m xúc.3 g/l ho c 4 – 5 mmol/l). lao ph i). ñư c theo dõi s c kho và có huy t áp ban ñ u th p. TĂNG NHÃN ÁP x. t o nên hai ngăn phía trên tim: TN trái nh n máu ñ ng m ch giàu oxi t ph i. n u c t ñi m t ph n gan thì ph n còn l i có th tr i qua quá trình TS ñ tái sinh. pilocacpin). là d u hi u c a tình tr ng suy th n. thì có th cho ñ nhân t o ho c m l y thai. ð i v i các bà m tr . Có 2 lo i u tuy n: u tuy n ưa axit gây nên ch ng kh ng l và b nh to c c. TÂM NHĨ m t trong nh ng xoang c a tim ñ ng v t có xương s ng.

B nh tâm th n phân li t. TÂM TH N H C m t lĩnh v c c a y h c lâm sàng. ngh nh ngãng.32Aa: 0. Cá ch có m t TN (tim cá ch có hai xoang).TN ph i nh n máu tĩnh m ch t cơ th . các van bán nguy t các ñ ng m ch ñóng l i ngăn không cho máu t ñ ng m ch tr l i tim. ðáy ch u. TÂM TH T m t trong hai ngăn dư i có thành cơ dày c a tim ñ ng v t có vú. vv. Qu n th trong trư ng h p này có t l cân b ng các genotip là p2 AA: 2pqAa: q2aa = 0. Ch t dinh dư ng có ngu n g c t th c ăn. nuôi dư ng và nhu nh n các b ph n ñó. Vd. ñ ng v t có xương s ng. . Trong kinh m ch. Thi u năng tâm th n. TTH tư pháp. Các chuyên ngành: TTH tr em. cũng có hai TN. Các phương pháp nghiên c u: lâm sàng h c. tâm lí h c. ñ ra các bi n pháp ngăn ng a và ch a tr . m t ngôn ng . Theo nghĩa r ng. TD phân b gi a các mô: tân phân b da.8. T trong ng x . cũng như h th ng t ch c nh m giúp ñ ngư i b nh. ch c năng sinh lí ho c ho t ñ ng tâm lí c a con ngư i. D dày) năng là cơ th t. van hai lá và van ba lá ñóng l i. T N S GEN t n s g p tương ñ i c a gen trong qu n th .04aa. ðư c th i ra ngoài dư i d ng m hôi và nư c ti u. TÂM V l m t th c qu n vào d dày (x. nh hư ng ñ n quá trình phát tri n nhân cách. Kì tâm thu. cơ. Ngoài kinh m ch. nghiên c u các tri u ch ng. cơ ch phát sinh b nh tâm th n. N u n ng ñ gen A trong qu n th là p thì n ng ñ alen l n là (1 – p). TTH nghiên c u các quy lu t chung cơ b n c a s r i lo n ho t ñ ng tâm lí. Nh ng t t thư ng th y là: mù. máu b ñ y vào các ñ ng m ch. hoá sinh h c. vv. T NG SINH MÔN x. không có ý nghĩa v gi i ph u. di truy n h c. Khi TT co.2. T T tr ng thái không bình thư ng v c u t o. T n s c a các genotip tương ng trong qu n th khi giao ph i t do. N ng ñ p c a ño n alen tr i b ng l – q = 0. TÂM TH N PHÂN LI T x. Khi TT dãn. TTH tu i già. d ch phân b não. các ñ ng v t b n chi khác. loà. nguyên nhân. TÂM THU x. TT ph i bơm máu tĩnh m ch lên ph i. ñư c xác ñ nh theo ñ nh lu t Hañy – Vainơbec (Hardy – Weinberg). câm. thì t n s q c a alen a b ng = 0. Ch c TÂN D CH 1. TD là m t ph n c a huy t. là th d ch (ch t d ch trong cơ th ). kém trí. Kì tâm trương. l p.01. Trong qu n th t n s q2 c a genotip là aa b ng 0. tu . ñi c. th n kinh h c. kh p và các khi u ñ làm m. ng ng. TÂM TRƯƠNG x. sinh lí h c. vv. TÂM TH N THI U NĂNG x. 2. TT trái ñ y máu ñ ng m ch (giàu oxi) ñi kh p cơ th . các b nh tâm lí riêng bi t.

). ði u tr b ng ph u thu t (sau 4 tu i): c t b ho c ghép ngón th a. ðã có Ban Nghiên c u Giáo d c Tr em có t t do Vi n Khoa h c Giáo d c thành l p năm 1978. bu ng tr ng. Có các d ng: c n th (x. vi n th (x. các u n hoá c a tinh hoàn. nhưng ñ n gi a th k 18 m i nghiên c u cơ ch sinh khuy t t t. Th u kính quang h c. nh n ñói. phân ñôi hoàn toàn. Vi t Nam. T T H C khoa h c nghiên c u nguyên nhân các khuy t t t. Vi n th ). lo n th x. tuy n yên. TC có th toàn b . m t thi u s n nh hơn). Phân bi t v i thi u s n là tình tr ng m t cơ quan không phát tri n hoàn ch nh (vd. t t ngôn ng . Mù màu).T T C A M T sai sót trong c u t o c a m t khi n cho nó không ho t ñ ng bình thư ng. xã h i h c. Lo n th ). th ph i h p (có 2 – 3 ngón tay th a. không t p luy n (n m lâu ngày). Lão th ). ñau và th c ăn. TEO tình tr ng gi m kh i lư ng c a m t cơ quan ñã phát tri n hoàn ch nh. Nguyên nhân: thi u năng tinh hoàn. ngón cái th a. m u th a hình ngón tay. nhi u ph t ng như lách. Có th là m t hi n tư ng sinh lí (vd. T T VÚ TO nam gi i trư ng thành v i hai vú to gi ng vú ph n do s n xu t quá th a các n i ti t t n ho c quá ít n i ti t t nam. do ñó quá trình ñ y th c ăn xu ng d dày không ñư c bình thư ng. vv. protein c a cơ th ph i chuy n hoá b t thư ng thành glucozơ sinh năng lư ng. không cung c p ñ năng lư ng t i thi u cho ho t ñ ng. ph c h i ch c năng ñ tr thành ngư i lao ñ ng. m t s trư ng h p do b nh xơ gan. ñ c ñi m tâm lí và n i dung phương pháp giáo d c tr em có t t. TC c c b có th do thoái hoá cơ. ngón cái ch ba) hi m g p. da…tr nên nh hơn bình thư ng) ho c b nh lí (tê li t. phân ñôi t ng ph n c a ngón tay (m t ñ t ngón thành hình ch Y). TVT có th là bi u hi n c a h i ch ng c n ung thư (vd. tinh hoàn. TEO CƠ gi m th tích và kh i lư ng cơ do t n thương nuôi dư ng cơ. lo n ch c năng tuy n thư ng th n. thì TH tr thành khoa h c nghiên c u giáo d c tr em có t t (mù. ngư i trên 50 tu i. như trong trư ng h p g y ñét b t k vì nguyên nhân gì. teo cơ do không ho t ñ ng. Xt. tâm lí h c và giáo d c h c. kém trí. T T TH A NGÓN CHI t t b m sinh có tính di truy n và thư ng g p tay (6 ngón) có khi chân. ñi c. ñ n năm 1987. Khi các thành t u khoa h c ch ng minh ñư c r ng tr em có t t có kh năng nh n th c. T T KHÔNG GIÃN ðƯ C TÂM V t n thương t nhiên c a cơ th t tâm v mà ch c năng b r i lo n làm cho tâm v không giãn khi th c qu n phía trên co bóp. ch m phát tri n trí tu và t t ngôn ng . M t lão không ph i là m t có t t mà ch do tu i già nên kh năng ñi u ti t kém (x. TH có liên quan ch t ch v i giãi ph u h c. ngón th a thư ng phí xương tr . v i 4 lo i hình trư ng th c nghi m d y tr em mù. ñi c. hai th n v i m t bình thư ng. Các hình thái TTNC: ngón tay cái ch làm ñôi. TVT ngư i b ung thư ph i). câm. y h c. lo n s c (x. TH b t ñ u hình thành t th k 14. sinh lí h c. TC cũng có th do không v n ñ ng. ñ i tên là Trung tâm Nghiên c u Giáo d c Tr em có t t. Th c qu n b dãn.). vv. Ch n ñoán b ng X quang. ngư i già. Ch a b nh b ng th thu t nong hay c t cơ th t tâm v . vú. B nh nhân có TKGDTV khó nu t. do b nh th n . ñư c hình thành t nh ng năm 30 th k 20 và hi n nay v n ñang trong giai ño n phát tri n. C n th ).

TESTOSTERON (tk. t c mao m ch. nhi m ñ c. T BÀO ñơn v c u trúc c a m i cơ th s ng không k virut. Schiller. tăng cư ng quá trình trao ñ i ch t. sai kh p). ch n thương. T có tác d ng làm xu t hi n và b o t n các ñ c tính sinh d c ph và b n năng sinh d c c a con ñ c. teo và li t. làm cho ñĩa th n kinh th giác b b c màu. th nghi m). cg. các kh năng. phương pháp thăm dò: a) M t ph n ng hoá h c: T thymol – s lên bông c a huy t thanh dư i tác ñ ng c a m t dung d ch thymol. TEO TH N KINH TH GIÁC tình tr ng t n thương các s i th n kinh. T chuy n hoá thành các d n xu t trung gian là anñrosteron và antiocholanon gan và bài xu t theo nư c ti u. viêm h th n kinh. tham gia vào vi c ñi u hoà quá trình sinh tinh và hình thành tính bi t hoá c a tinh trùng. b o qu n t t và còn m t lư ng cám v a ph i. ngh nghi p. T còn ñư c v thư ng th n và bu ng tr ng ti t ra. các dây th n kinh ngo i v b t n thương (ch y u chi dư i). d ng tinh khi t. m t h t cám (ch t ch a nhi u vitamin B1) ho c g o b o qu n không t t. con ñ c trư ng thành. Kích t tinh hoàn). ho c do g o xay xát quá kĩ. Vì v y. Trong th li t. Ch ñ ăn c n ñ vitamin B1 và cân ñ i gi a protein ñ ng v t và gluxit. kích thích s phát tri n cơ th (h th ng cơ – xương). ete và các dung môi h u cơ khác. vv. C hai th ñ u d n t i suy tim n u không ñư c ñi u tr . b nhi m n m m c (cũng m t h t vitamin B1). Nguyên nhân: viêm võng m c.kinh (b i li t) ho c do b t ñ ng (gãy xương. hoà tan trong ancol. lo i anñrogen t nhiên. 1877 – 1960)] dùng ñ phát hi n các thương t n ti n ung thư c a c t cung – bôi lên c t cung m t dung d ch lugol. nh t là li t chi dư i. s ti t T ñ m b o cho phát tri n. di truy n. kèm theo suy gi m các ch c năng th giác và d n t i mù loà. u s não. ñư c nhà t nhiên h c ngư i Anh Huc (R. vùng thương t n không b t màu. có th kèm t n thương màng ngoài tim và làm tim to. ho t ñ ng ch c năng và duy trì các ñ c tính sinh d c th c p. T tham gia vào quá trình phát tri n c a nang tr ng và ñi u hoà chu kì sinh d c. B nh thư ng g p nhi u các nhóm cư dân ăn g o không ñ m b o ch t lư ng. cơ quan sinh d c ñ c và sinh tinh. n u th y ngưng k t sau 4 – 5 phút thì hai lo i máu không phù h p v i nhau và không truy n máu ñư c. ñ phòng b nh ph i dùng g o s ch. viêm kh p. ho c phù. d) S phát tri n c a trí tu . Li u pháp v n ñ ng. b) Ph n ng c a cơ th ñ i v i m t lo i thu c: T penixillin – phát hi n s m n c m ñ i v i penixillin. Tri u ch ng chính là li t. hocmon sinh d c ñ c do các t bào mô k [t bào Lâyñich. Leydig) c a tinh hoàn ti t ra dư i nh hư ng c a hocmon t o th vàng. các nhà sinh . k t h p v i oestrogen và progesteron. Hooke) phát hi n năm 1665. d n t i gi m trương l c cơ. tính tình. ñ c bi t là B1 và ph n nào do thi u protein. con cái. g i theo tên c a nhà mô h c ð c Lâyñich (F. T có d ng tinh th không màu. T Silơ [theo tên c a th y thu c s n khoa ngư i Áo Silơ (W. vùng bình thư ng có nhi u glicogen b t màu nâu g . T tubeculin – phát hi n s nhi m lao. TÊ PHÙ b nh do thi u vitamin nhóm B. nhưng ph i ñ n năm 1839. c) S tương h p máu (T chéo): l y vài gi t huy t tương c a ngư i nh n (b nh nhân c n truy n máu) tr n l n v i vài gi t máu c a ngư i cho trên m t phi n kính. xoa bóp ñư c s d ng ñ ñi u tr lo i TC c c b . Trong th phù. TEST (y. tăng m nh trong hoàng ñ n do viêm gan.

TB l n nh t là TB tr ng (tr ng ñà ñi u B c Phi có ñư ng kính 15 cm). TB ñư c bi t hoá do ch c năng khác nhau. mang ch c năng khác nhau. làm nhi m v ki m tra nh ng ho t ñ ng c a TB. TB ñ ng v t và th c v t có s khác nhau (hình v ).1 µm). gi a TB nhân sơ và nhân chu n cũng có s khác nhau. J. sinh v t ña bào. ñ ki m soát các ch t xâm nh p và th i các ch t th a. AND n m trong nhân. TB nhân sơ. TB nh nh t là TB vi khu n (ñư ng kính kho ng 0. Schwann) m i trình bày rõ ràng.h c ngư i ð c Slâyñen (M. . Bên trong các TB khác nhau cũng có cơ quan t khác nhau. T t c m i TB ñ u ch a v t li u di truy n d ng AND. Các TB ñ u có ch t TB ch a các cơ quan t khác nhau và ñư c bao b c b ng màng bào ch t. Schleiden) và Svan (T. TB nhân sơ (ñư ng kính ñ c trưng 1 µm) r t nh so v i TB nhân chu n (TB nhân chu n ñư ng kính ñ c trưng 20 µm). TB th c v t có nhân sơ ñư c b c v c ng.

.

T bào. b ch huy t bào. T bào ph ). g m nhân và các cơ quan t . n u không g p thì kéo dài 2 gi ho c lâu hơn (xt. ATP) và dung d ch keo c a các phân t l n (protein. Có 90% nư c. T BÀO BAO NOÃN các t bào t nang Grap (Graaf) bao quanh tr ng c a ñ ng v t có vú khi tr ng r ng vào xoang cơ th . các th vùi. Là nh ng t bào ho t ñ ng có ch a nhi u ti th và liên quan ñ n s v n chuy n các ch t hoà tan trong kho ng cách nh . x. ðây là dung d ch th t c a các ion (kali. axit nucleic).T BÀO B CH C U x. ñư c b c trong màng sinh ch t. là nơi x y ra nhi u ho t ñ ng trao ñ i ch t. . T BÀO CH T ph n d ch không màu (d ch bào trong su t) n m trong t bào. lipit. t bào bi u bì và trong mô m m c a xylem và phloem. Thư ng g p t bào tuy n. canxi. nơi có liên quan ñ n vi c chuy n t i tích c c ho c không chuy n t i c a m ch và ng rây. nh ng phân t r t nh (ñư ng. clo). axit amin. T BÀO CHO t bào sinh v t có th truy n AND sang cho t bào c a m t sinh v t khác. Xt. Vùng sáng). T BÀO B CH HUY T (cg. T BÀO CHUY N V N d ng t bào chuyên hoá c a th c v t mà thành c a chúng t o nên nh ng m u l i vào phía trong t bào ñ làm tăng thêm b m t ti p xúc c a thành t bào và màng sinh ch t. T BÀO B TR tên g i khác c a t bào ph (x. t bào lympho). Các t bào này s m t ñi r t nhanh n u g p tinh trùng (kho ng 30 phút). Có th gi ng như ch t gen ho c keo. B ch huy t bào. B ch c u.

l p t bào trong lát thành xoang trung tâm. g m nhi u t bào chìm trong nhu mô. TBC có nhi u r nguyên sinh ch t hư ng vào nhu mô ñ m có chùm tiêm mao hư ng vào trong lòng ng. t bào choanocyte).T BÀO C ÁO (cg. mang th c ăn và th i c n bã ra ngoài. TBCA l t bên trong các vòng tiêm mao ho c xoang trung tâm c a ñ ng v t thân l . t n cùng c a h th ng ng bài ti t. . h cơ quan bài ti t b t ñ u xu t hi n giun d p. g m các t bào có tiêm mao và vành ch t nguyên sinh bao quanh gi ng như Trùng roi c áo (Choanoflagellata). có ñ ng v t thân l . T BÀO CÙNG (tk. S ho t ñ ng c a các tiêm mao s t o ra dòng nư c qua phòng tiêm mao và rãnh thông nư c. t bào ng n l a).

trong máu và các ph n l ng c a ñ ng v t có vú. Th c c. nhi u chùm tiêm mao c a các TBC ho t ñ ng gi ng như nh ng ng n l a nên còn có tên g i là t bào ng n l a. T BÀO D NG AMIP t bào di chuy n t do trong các mô ñ ng v t như thành cơ th ñ ng v t thân l . Ngoài ch c năng bài ti t.Tiêm mao luôn ho t ñ ng t o tr ng thái chênh l ch áp su t gi a trong và ngoài ng. giun ñ t. Nguyên ñơn th n. H bài ti t theo ki u này ñư c g i là h nguyên ñơn th n. . T BÀO C C x. t o ñi u ki n chuy n ch t bài ti t t nhu mô vào ng r i ñ ra ngoài qua l bài ti t. Xt. có giun d p. có ki u v n chuy n b ng chân gi . Hình dáng c a chúng gi ng trùng amip (Amoeba). nguyên ñơn th n còn ñi u hoà áp su t th m th u c a cơ th .

phôi thai h c. T BÀO KÈM t bào mô m m chuyên hoá xu t hi n trong liên k t sinh lí và phát tri n ch t ch v i thành ph n m ch rây (cg. T BÀO ðÓNG lo i t bào bi u bì hình h t ñ u chuyên hoá. các phương pháp hoá h c t bào và các phương pháp hoá lí. T bào ñư c nghiên c u t n a cu i th k 17 nh s d ng kính hi n vi. K t qu là t o nên m t khe h gi a hai TBð k nhau. ñơn bào và nh ng ph c h p nhân t bào không phân chia thành t bào như h p bào. T bào là ñơn v c u trúc cơ s xác l p c u t o. T BÀO HU XƯƠNG (cg. toá kh p trong mô và sau ñó các t o c t bào bám vào c u trúc vĩnh vi n c a xương (x. Khi áp su t th m th u c a TBð gi m xu ng thì l khí ñóng l i. gi i ph u h c. phình ra tách xa l . m ch libe). T nh ng năm 50 c a th k 20. lá). ñ ng v t lư ng tiêm. hoá sinh h c và sinh h c phân t . Euonymus. H ng c u.T BÀO D NG B N nh ng t bào x p thành l p trong mô b n c a th c v t. thân m m. các t bào bám vào và ăn mòn các s n b canxi hoá ho c các màng. Có 2 TBð cùng vây quanh l khí và ñi u khi n m ra và ñóng vào c a khe l khí. Cho nên khi trương nư c thì vách ñ i di n trương lên. t o ñi u ki n cho vi c d ch mã giá tr ch c năng c a chúng. ngành di truy n h c ñã nghiên c u ñư c nhi m s c th và xác ñ nh gi i tính d n t i hình thành ngành di truy n h c t bào. T BÀO HÌNH SAO t bào ng có lông roi trong ñơn th n c a các u trùng c a m t s giun ñ t. Xt. ð u th k 20. TBDB thư ng g p các loài thu c chi Pinus. ngành TBH ñư c phát tri n m nh m nh áp d ng kính hi n vi ñi n t . vv. T bào cùng. s hoàn thi n c a kính hi n vi ñã d n t i vi c phát tri n ra nh ng thành ph n c a t bào ch t và vai trò c a nhân trong quá trình phân chia t bào. di truy n h c. n m hai bên l khí. T BÀO KH I SINH t bào thư ng xuyên có trong mô phân sinh. màng t bào hoá g m c ñ nào ñó nhưng không th m suberin. Vách c a TBð phía l dày còn phía ñ i di n tương ñ i m ng. ði u này d n t i vi c tìm ra m t lo t c u trúc m i trong t bào ch t và trong nhân t bào . Vi c ñi u khi n này nh s thay ñ i ñ trương nư c. Có 2 nhóm: TBKS ñ nh c a thân và r . Do ñó. sinh lí h c. luôn b sung thêm t bào m i cho cơ th th c v t. Các m ch máu có trư c TBHX. T ng phát sinh m ch có 2 ki u . Lí thuy t t bào ñư c xây d ng vào gi a th k 19. là m t trong nh ng thành t u quan tr ng nh t trong lĩnh v c sinh h c. Xt. TBKS ng n ít khi ñơn (tr m t s trư ng h p dương x và kh i ñ u cho các c u trúc ch i bên. ch c năng và phát tri n c a t t c các cơ th s ng. T BÀO H C khoa h c v t bào. T bào xương). vv. nghiên c u c u t o và ch c năng các t bào c a các sinh v t ña bào. ñư c hình thành trong các giai ño n s m c a s hoá xương. hoa. t bào tiêu xương). TBKS c a mô phân sinh bên. T BÀO H NG C U x. T bào. ñ i tư ng nghiên c u c a TBH cũng là ñ i tư ng nghiên c u c a mô h c. TBKS không bao gi phân hoá. th nguyên sinh nhi u h ch và th amip bào. vách dày không ñư c căng s b kéo ra ngoài v phía vách m ng. N a cu i th k 19.

Có trong n i m c c a m ch máu và trong máu c a m t s cá th như các b ch c u ưa bazơ. T BÀO M M t bào tham gia vào quá trình th tinh và phát tri n thành m t cơ th m i. T BÀO MÁU x. t bào b tr ). giun d p. Có nhi u ki u TBLC: lông châm b t ra qu n quanh con m i. B ch huy t bào. Máu. Ch t nh y có tác d ng làm trơn và b o v ch ng m t nư c. ñôi khi gây ch t con m i l n. ch a s i cu n xo n. lông châm phóng ra ngoài c m vào con mu i r i truy n các ch t ñ c làm tê li t nó. vv. T BÀO KH I SINH D NG THOI x. làm tăng g p b i di n tích h p th nư c và mu i khoáng hoà tan trong nư c c a h r . TBLC có th làm ch t nh ng con mu i nh . Khi b kích thích. nh t là xúc tu. vv. bao b t n p. Trên m t hư ng ra ngoài có m t m u c m giác là lông châm. T BÀO LÔNG HÚT t bào có d ng m u nhô hình s i c a ngo i bì c a r t p trung thành m t mi n g n chóp các r con non.TBKS khác nhau là TBKS tia t o các tia tu và TBKS d ng thoi s n sinh ra các y u t xylem và pholoem. t bào d ng chén). Có trong ng tiêu hoá và da c a m t s ñ ng v t như giun ñ t. . T BÀO NH Y (tk. T BÀO PH (cg. T bào bi u bì phân bi t hình thái n m k và liên t bào b o v trên lá c a nhi u loài cây. ph n dư i v n gi tr ng thái cũ. T bào không b ch huy t giúp c b ch huy t T (t bào b ch huy t ñư 1. T BÀO NH các lympho bào nh hình thành do ñáp ng mi n d ch sơ c p và là cơ s ñáp ng mi n d ch th c p. nh y c m v i kích thích như khi có con mu i t i g n. m ng ph n ng mi n d ch b ng cách chuy n t bào c t o ra trong tuy n c) t i. m t vài t bào ti t ra ch t nh y dư i d ng các gi t nh và l n d n lên làm ph n trên c a t bào phình to. T BÀO PHÌ t bào có trong ch t n n c a mô liên k t thưa có ho t ñ ng ti t. ki u s i lông châm ti t ra ch t dính. Nhân c a TBP phân thuỳ và các h t ch t t bào ưa bazơ. t bào chuyên hoá n m trong l p bi u bì ngoài và c l p n i bì c a ña s ñ ng v t ru t khoang. T BÀO LÔNG CHÂM (tk. gây b ng. Các TBP ti t heparin và histamin. nhân t bào n m ñáy. k t ch c năng bên ngoài các 2. t bào ti t ra ch t nh y lên b m t hay vào trong xoang cơ th . T bào kh i sinh. Lúc ñó t bào có d ng chén. M i t bào g m m t bao vách m ng. Trong bi u mô tr . T BÀO MÔ th th c bào l n c a h lư i n i mô. T BÀO LYMPHO x. Thích ti bào).

T BÀO TR N t bào vi khu n và th c v t b tách ra thành t bào nh phương pháp v t lí ho c b ng enzim. nhi t ñ . Phát sinh tr ng). th c v t. T BÀO TR NG t bào sinh d c n m trong bu ng tr ng c a ñ ng v t. Bao noãn. có nhi m v nuôi t bào sinh d c ñang phát tri n. Sertoli). cho phép các ch t chuy n hoá th m vào s i th n kinh qua nó. lo i t bào c a ng d n tinh nh ñ ng v t có vú. Sau l n gi m phân th hai. T BÀO TH N KINH x. T BÀO XECTÔLI (A. t ng h p colagen và các thành ph n cơ ch t c a s n. Schwann cell). t o c t bào). giao t ). Nơron. x. tham gia t ng h p hocmon nhóm steroit và protein liên k t anñrogen. ñ ng v t không xương s ng. 2. T BÀO TU XƯƠNG x. T BÀO T O RĂNG m t trong nh ng t bào t o ñentin kéo dài.T BÀO S C T t bào có trong da. Xt. lo i t bào bao quanh s i tr c th n kinh ngo i vi c u t o nên bao th n kinh. t bào lai có th phát tri n thành cây h u th thành th c. Nguyên bào xương. Schwann) mô t năm 1838. Noãn nguyên bào sau l n gi m phân th nh t cho ra TBT th c p ch a m t s th nhi m s c và m t th c c nh . Nguyên h ng c u. . ch a các s c t . S dung h p TBT c a các loài khác nhau ñang ñư c các nhà ch n gi ng th c v t nghiên c u coi như phương ti n lai nh ng th c v t không tương h p. là bao tr c m ch a s i thăng b ng và ch c năng nh n bi t v trí cơ th trong không gian. T BÀO THĂNG B NG 1. Giao t . T BÀO SVAN (A. TBT có th sinh trư ng ñư c nh nuôi c y. là t vào có ch a s i thăng b ng trong môi trư ng l ng. trong ñi u ki n nuôi c y thích h p. hoá vôi trong ngà răng. s s hãi hay s quy n rũ c a ñ ng v t khác gi i. T BÀO SINH D C (cg. T BÀO T O S N lo i t bào non c a mô s n. T BÀO T O XƯƠNG (cg. Sertoli cell). phát tri n thành tr ng sau này. Do nhà sinh lí h c ð c Svan (T. quá trình th m bào và s dung h p t bào. TBST giúp cho con v t ngu trang như t c kè hoa và m t s loài cá. do ñó giúp cho vi c nghiên c u th c nghi m và quan sát s hình thành t bào m i. ðư c g i theo tên nhà sinh lí h c ngư i Italia Xectôli (E. tham gia quá trình t o thành ngà răng. ph lên l p nhú răng. x. có th b bi n ñ i do dãn r ng ho c co h p ñ ph n ng l i các kích thích như cư ng ñ ánh sáng. TBT sơ c p phát tri n t noãn nguyên bào sau quá trình sinh trư ng và phân chia. TBT th c p t o ra m t tr ng và m t th c c th hai (x.

THAI CH T LƯU thai ch t trong t cung. làm cho thai nhi s t cân. th i gian ñ m không quá 15 – 30 phút ñ có ñư c ñ t p trung cao. Ch a. Là d u hi u cho bi t thai s ng. các b nh m n tính. Phôi nang). (x. huy t áp cao. N u th y TM gi m ñi. thai ch t t 28 tu n tu i tr ñi. Ngu n g c c a TBX t nh ng t bào trung mô. ñ m b o cho mô xương ñang phát tri n hay trư ng thành có s c s ng và luôn ñ i m i b ng cách ñ p thêm và tiêu hu nh ng ch t căn b n xung quanh chúng.T BÀO XƯƠNG t bào ti t ra ch t gian bào r n ch c c a xương. như t nhiên không th y thai máy. s t rét. ch quan ngư i m có th th y các d u hi u. THAI MÁY (cg. D u hi u: thai ch t trong t cung dư i 28 tu n tu i (nghĩa là trong th i kì s y thai) có d u hi u lâm sàng d nh m v i d u hi u s y thai t nhiên. ð chu n ñoán TGT. TBX n m trong xoang h p gi a các t m xương. T ngư i g i là thai nhi (x. bên trong có các ng d c là h th ng Havơ. tim ng ng ñ p. m t ít bào tương ưa bazơ. nh t là ñ i v i con so vì t l ch t c a con cao. vv. bào quan và glicogen. Căn c v trí TM có th ñoán ñ nh chi bên nào. thân t bào mang nhân ch a nhi u ch t nhi m s c ñ ng nh t. ch p X quang thai nhi ñ tìm ñi m c t hoá ñ u xương chày. Giai ño n t khi th tinh thành h p t cho ñ n khi phân hoá thành các cơ quan và h th ng g i là phôi. nhi m ñ c thai nghén. mô bào hay t bào s i ho c t bào n i mô.c m giác th y chân c a thai nhi c ñ ng như búng vào thành b ng.). TBX là nh ng t bào chuy n hoá tích c c. V nguyên t c. ít nh t có 18 – 20 tu n tu i. vú không to lên và ñôi khi có s a non ch y ra. khi thai s ra ngoài không còn m t d u hi u nào c a s s ng (ng ng th . bào thai). vv. ð m s l n TM thư ng ñư c áp d ng cho nh ng trư ng h p có nguy cơ suy thai. Trong lúc mang thai. T h p thu dinh dư ng t cơ th m qua nhau thai. vi c cung c p cho thai nhi gi m sút. thư ng kèm theo ch y ít máu ñen dai d ng ra ngoài âm ñ o. THAI GIÀ THÁNG (trong dân gian còn g i là ch a trâu) thai có th i gian phát tri n t 43 tu n tr lên. . di n ra các quá trình phát tri n và phân hoá các mô. các c t bào v a t t o ra ch t căn b n xương xung quanh v a t vùi mình trong ch t ñó và bi n thành TBX. Trong th i kì bào thai. C u trúc TBX là t bào hình sao có nhi u nhánh. thai ñ p). v phía m . THAI (cg. n u có m t trong nh ng d u hi u nêu trên c n ñ n các cơ quan s y t ñ ñư c chu n ñoán và x lý k p th i. Th i gian T phát tri n trong b ng m . ho c theo dõi th i gian c n thi t ñ có ñ 10 l n TM. phôi ñã phân hoá rõ r t c a ñ ng v t có vú (tr các loài thú ñ tr ng). các b ph n và tăng nhanh kh i lư ng. còn c n d a vào các bi n pháp kĩ thu t thăm dò b sung: ñánh giá t bào âm ñ o v m t n i ti t. Thai càng già tháng. M i t bào xương có nhi u s i ch t t bào m nh xuyên qua ph n gian bào ñ liên k t v i các m ch máu ñ nh n ch t dinh dư ng và oxi. siêu âm xem lư ng nư c i. thai suy ho c ch t ngay sau nh ng cơ co t cung ñ u tiên khi chuy n d . Xt. Nguyên nhân: v phía thai – các khuy t t t l ch l c c a các gen (y u t di truy n).các b nh nhi m khu n c p tính gây s t cao (cúm. c n cho ñ nhân t o. ho c ñ m s l n TM trong m t th i gian nh t ñ nh vào bu i sáng và chi u. nơi nào c n có s t o xương. dài hay ng n tuỳ thu c vào loài. thì nh ng t bào y bi n thành nh ng c t bào. khi chu n ñoán TGT. không th y t cung phát tri n. Thai nhi). Phôi. di n tích ho t ñ ng trao ñ i ch t c a bánh nhau càng gi m. các cơ quan. c n ñi khám thai. bánh nhau càng xơ hoá. ngoài vi c d a vào tu i thai tính theo kì kinh cu i cùng. viêm ph i…).

THAI NHI cơ th ngư i trong b ng m . lò ñ t rác.800g. g . Các bi n pháp thanh khi t ñ t: thu gom các ch t th i h u cơ ñ c. gi a có m t khe sâu g i là bu ng TQ. Trong th i kì có thai. ngư i.800 – 3. Th i gian TN bình thư ng là t 36 ñ n 40 tu n l . cân n ng dư i 2. THAN HO T TÍNH than x p ch a 88 – 98 % than tuỳ theo ñi u ki n ch t o. h p ph y u các ch t phân c c như nư c. TH I URE thu t ng ch s bài ti t ch t ñ m là ch y u c a các ñ ng v t s n sinh ure. do ph n ng C + CO2 = 2CO m t ph n than b cháy t o thành khí CO ñ l i l h ng làm cho than tr nên x p (ñ x p kho ng 60 – 70%) và do ñó có kh năng h p ph t t.. TN ñã rõ nét các ñ c ñi m c a ngư i. phân. TQ l i lên thành nh ng n p g p. thhu h i hơi dung môi h u cơ. ð n cu i giai ño n. h th ng l c hút b i và khí ñ c. lư i gà ñóng kín TQ l i. TN có chi u dài 48 – 51 cm. t tu n l th 13 tr ñi (t lúc tr ng th tinh ñ n h t tháng th ba g i là phôi) cho ñ n tu n l th 40. m …) Trong y h c. th c hi n k ho ch hoá gia ñình. Là ch t h p ph t t ñ i v i các ch t không phân c c. s d a. tình tr ng m t ph n ñang mang thai. Các bi n pháp thanh khi t không khí: h th ng hút. vv. ðư c dùng ñ ch t o m t n ch ng hơi ñ c. gi i quy t công ăn vi c làm. THANH MÔN khe gi a hai dây thanh ñ không khí ñi t h u vào khí qu n. l c nư c. ch a). Khi nu t. dùng nư c l c ñ làm nư c ñá. m i thành bên có hai n p g p: trên là băng TQ th t. có ñ r ng h p tuỳ theo giai ño n và m c ñ th và khép l i khi phát âm. khí cacbonic. vv. các thi t b ch ng n. TN phát tri n nhanh ñ c bi t trong nh ng tu n cu i. cân n ng trung bình 2. than m . ñun sôi nư c u ng.THAI NGHÉN (cg. m i dâm. m i ngày cân n ng c a TN tăng t i 20 – 25 g. dư i là dây thanh âm. d u. TN s b suy dinh dư ng. THANH QU N b ph n n m ñ u khí qu n c a ñ ng v t b n chi. thu ñư c b ng cách than hoá nguyên li u h u cơ (vd. Thanh khi t môi trư ng xã h i: ch ng t n n nghi n hút. làm s ch dung d ch nư c (vd.500 g. vv. Ho t hoá là quá trình cho than ph n ng v i hơi nư c.). ñư c ngh ngơi và dinh dư ng ñ y ñ . n u thai ph kho m nh. Vd. xương…) và ho t hoá s n ph m nh n ñư c kho ng 900o. h th ng x lí nư c và ch t th i c a các b nh vi n. ñư c dùng ñ làm s ch máu và hút ch t ñ c trong b máy tiêu hoá. các xí nghi p s n xu t. THANH M C mô lót các khoang kín ñ ng v t có xương s ng. THANH KHI T MÔI TRƯ NG x lí nh ng ch t th i trong ñ i s ng sinh ho t. n u không ñư c cung c p ñ năng lư ng. b t ñ u t lúc th tinh và ch m d t khi chuy n d ñ . t y màu dung d ch ñư ng. Các dây thanh âm do niêm m c TQ . ñ ng v t có vú. thư ng là ch t h u cơ. thu gom các ch t th i vô cơ (thu tinh. ch ng nóng các xí nghi p s n xu t. amoniac. C u t o t trung bi u mô và l p mô liên k t bên dư i. vv. lót các xoang màng ph i ho c xoang màng b ng. Các bi n pháp thanh khi t nư c: xây d ng h th ng thoát nư c. nhà máy nư c. k m clorua. l ng. lo i tr ho c gi m n ng ñ các ch t th i dư i m c gây nh hư ng cho sinh v t và ngư i. vv. kim lo i. có thai. TQ có m t t m s n gi cho nó thông khí. ăn u ng thi u th n (v lư ng và ch t). s n xu t… nh m làm s ch môi trư ng. T tu n l th 13. b khí sinh h c.

Vd. Tuy nhiên. H s TT th n c a m t ch t nào ñó ñư c bi u th b ng s mililít huy t tương mà th n có th l c s ch hoàn toàn ch t ñó trong 1 phút. có th tái phát do lan truy n. gây thi t h i cho ngành chăn nuôi l n ðài Loan. Trư c tiên TT ñư c nghiên c u ñ thăm dò ch c năng th n. tình hình môi trư ng và nh ng thay ñ i có th x y ra do t nhiên. trong l p ñ m c a n p. H t ch a 1. t o thành nh ng ñi m lympho và nh ng nang b ch huy t. N u c n. h s TT ñ i v i ure là kho ng 54 ml/phút. ti ng nói và thính giác. ch bánh k o và dùng trong ðông y. cây thân th o. Cuba. v sau m t s nư c khác cũng công b TTB này (Anh. Sau nhi u năm công b TTB. TH O QU (Amomum tsaoko). Ngoài ra. b nh ít có ñi u ki n tái nhi m. Qu chín có màu nâu. c ng ñ ng và m i công dân. ch y u Yên Bái. vv. Thu ði n.dày lên. t l gi a lưu lư ng c a m t ch t nào ñó trong nư c ti u tính cho 1 phút và n ng ñ c a ch t ñó trong huy t tương. Cây m c hoang và ñư c tr ng nam Trung Qu c và Mi n B c Vi t Nam. Tuyên Quang. Trong l p ñ m c a bu ng TQ có lư ng b ch huy t d i dào. hình s . B c Ailen. thanh toán tri t ñ m t lo i b nh nào ñó v m t th c t không ph i bao gi cũng ñ t ñư c. h G ng (Zingiberaceae). th c ra ñây là m t s o có ñư c do tính toán. ñ xu t các bi n pháp c i thi n tình hình môi trư ng. ñ c bi t do ki m d ch xu t nh p kh u không ch t ch . b nh s y thai truy n nhi m bò (Brucellosis) ñã ñư c thanh toán Thu Sĩ. Vi t Nam. hành chính. THANH TRA V SINH xem xét kĩ ñ bi t và nh n ñ nh v : tình hình ch p hành pháp lu t và các quy ñ nh v v sinh (theo Lu t b o v s c kho ) c a các t ch c nhà nư c (k c ngành y t ). Vd. t ch c xã h i. THANH TH I (tên g i ñ y ñ : h s thanh th i huy t tương).5 % tinh d u. có th ñ ra các bi n pháp x lí (kĩ thu t. ñ i s ng c a con ngư i. xâm nh p t nơi khác ñ n. THANH TOÁN B NH lo i tr b nh m t nư c hay m t khu v c. B nh coi là ñã ñư c thanh toán khi ñ t m c tiêu h n ch b nh ñ n m c không còn gây thi t h i dù nh và tr ng thái v sinh c a ñàn súc v t ñư c n ñ nh . th c hi n nghiêm ng t chương trình qu c gia nh m thanh toán m t b nh c th . m c g c. Dùng làm gia v . M c tiêu TTB thư ng ch ñ t ñư c sau m t th i gian dài. nư c thơm ng t. Nga…). thân r m c ngang. Hoa Kỳ. b nh lao bò ñã ñư c thanh toán l n ñ u tiên ðan M ch. b nh d ch t trâu bò ñã ñư c thanh toán. M t lo i b nh ñã ñư c thanh toán nhưng n u không có bi n pháp ki m soát ch t ch . . Lào Cai. Là ñ c s n xu t kh u có giá tr . băng TQ th t và bu ng TQ còn có nhi u tuy n ti t nư c b t và ti t nh y. vì không th có m t th i ñi m nào mà trong huy t tương l i hoàn toàn không có ure. d ch s t l m m long móng l i n thành ñ i d ch l n năm 1997. ngư i l n bình thư ng. Hoa màu ñ nh t.) các v vi ph m và theo dõi k t qu x lí. THANH THÍNH H C chuyên khoa sâu c a ngành tai – mũi . trong mô ñ m c a dây thanh âm có mô ch ng ñ ñ c bi t là mô túi nư c. nh t là tác ñ ng c a con ngư i và có nh hư ng ñ n s c kho . nh t là các b nh t súc v t truy n sang ngư i.h ng chuyên v các v n ñ có liên quan chung t i gi ng. cao 2 – 3 m. Hà Giang. Thu ho ch qu h ng năm vào tháng 10 – 12. làm cho dây thanh âm r t c ng.

THĂM DÒ (tri t). tháp lá ñ (n u dân s có xu hư ng gi m). ti u ph u thu t th t và c t m t ph n ng d n tinh. Là m t trong nh ng bi n pháp th c hi n sinh ñ có k ho ch có hi u qu m t cách vĩnh vi n. B ng h i. ñ u TL ph i d t vào ñư ng vòng cho ch t ho c bu t nút th 2 ñ u xu ng phía trư c hay c nh sư n. n i ra ho c ñ c i h n ra. v i nón thúng quai thao. l a m m. Thư ng g n b khoá (cũng là m t ñ trang s c) m t ñ u có th thít vào. TH T LƯNG ñ trang ph c ph b ng da. làm gián ño n ñư ng ñi c a tinh trùng ra ngoài. lư i lê. th t 2. m gà. vì v y. ho c k t h p ñ ñeo gươm. ch ti n hành TVT khi ngư i ph n yêu c u vì ñã có ñ s con theo nguy n v ng. cánh sen. Ph n Vi t Nam xưa ưa dùng th t lưng l a màu h ng ñào. bao ñ n. TÔDT lo i b ch c năng sinh s n c a ngư i ñàn ông nhưng v n duy trì kh năng giao h p. vv. TH T VÒI TR NG ph u thu t th t chít vòi tr ng. sau khi qu n quanh b ng . vd. TL c a giám m c. vv. h thu . bi u hi n trên phim X quang dư i hình nh m t ñám m nh t ñ ng ñ u hay không. tháp tu i dân s ). Ngh t quy ñ u. m t lo i ñ th th ng kê ñư c dùng ñ bi u th s k t h p cơ c u tu i và cơ c u gi i tính c a dân s dư i d ng hình h c. 3 cái m t lúc ñi cùng v i b váy lĩnh hay s i ñen. nilon. vv. v i kích thư c kho ng vài centimét. ph n bên ph i tháp r ng hơn ph n bên trái (hình v ). Do tính năng s d ng ho c do phong t c. màu s c ñ p. nên khi giao h p. dùng ñ qu n quanh b ng nh m gi cho qu n. váy kh i t t. vàng chanh. ngăn c n không cho noãn g p tinh trùng ñ tránh th tinh. chùm chìa khoá…có khi ch làm v t trang s c. Lo i không có khoá thư ng b ng v i. Tháp g m các hình ch nh t x p ch ng lên nhau v i chi u dài bi u th t l ph n trăm dân s c a t ng nhóm tu i trong t ng s dân và chia làm 2 ph n: ph n bên trái là s nam. y m th m.THÁP TU I (cg. THÂM NHI M thương t n nhi m khu n ph i. TH T BAO QUY ð U x. m t…có lo i TL r ng b n ñ n hơn 10 cm. Tuy là ph u thu t “th t và c t vòi tr ng” nhưng trên th c t ngư i ta v n g i t t là TVT. ñôi khi ñ m nét có ranh gi i không rõ ràng. áo t thân m ba m b y. nh a. Tháp tu i. khăn nhi u tím. tháp ñ ng (n u dân s n ñ nh). v i. không làm m t khoái c m tình d c. Tháp tu i THÁP TU I DÂN S x. x. G p trong nhi u b nh ph i (lao ph i ban ñ u ñang ti n tri n xu t ti t. bên ph i là s n . l a ho c kim lo i…ñ trơn hay trang trí hoa văn. TH T NG D N TINH (cg. có các ki u TT: tháp nh n v i chân r ng (n u dân s có xu hư ng tăng). . Có phương pháp ch th t hai vòi tr ng mà không c t ño n và phương pháp v a th t v a c t. hoa lí. thâm nhi m mau bay. nhưng h u như bao gi cũng th t kèm theo c t ñ ñ phòng vòi tr ng thông tr l i. Ho n) vì ho t ñ ng c a tinh hoàn v n bình thư ng. hoàn toàn khác v i ho n (xt. ñình s n nam). tinh trùng không th xâm nh p vào h sinh d c n . N u s n nhi u hơn s nam. ði u tra xã h i h c. Tuỳ theo ñ c ñi m c a cơ c u dân s . ñ th t ra ngoài áo t o ñư ng eo. viêm ph i).

Nư c khu ch tán t dung d ch có n ng ñ th p ñ n dung d ch có n ng ñ cao hơn. áp su t khu ch tán thi u). Th n nhân t o). c u não và nh ng cu ng não. dùng màng b ng (phúc m c) làm màng l c nh tính th m có ch n l c c a màng b ng. thành t bào tương ñ i “m m d o”. truy n liên t c vào màng b ng m t dung d ch ưu trương nh . Hi n tư ng TT ñư c phát hi n vào năm 1748. th c v t. R . TH M TH U hi n tư ng d ch chuy n c a dung môi t dung d ch loãng ñ n dung d ch có n ng ñ cao hơn qua màng bán th m. th n nhân t o (x. Quá trình TT là ñ c trưng r t quan tr ng c a quá trình sinh h c. n ng ñ trong t bào có th cao hơn n ng ñ xung quanh và quá trình TT b ngăn c n b i áp su t trương c a thành t bào. Màng bán th m: màng b ng (phúc m c). Quá trình TT g m s khu ch tán qua màng. Thu t ng áp su t TT và áp su t hút ít ñư c dùng ñ mô t quá trình v n chuy n nư c trong th c v t (x. Th nư c). Áp su t gây ra chi u chuy n d ch c a nư c t ngoài vào t bào g i là áp su t hút (SP – suction pressure. creatinin. ph n ch t xám riêng c a TN. suy th n m n. TN. có 3 hi n tư ng quan tr ng: tr c xám t tu lên. vv. áp su t này liên quan v i áp su t TT c a d ch t bào (OP) và áp su t trương c a thành t bào (TP): SP = OP – TP. C u não là nơi . có th th c hi n gia ñình. áp su t TT ph thu c vào n ng ñ và nhi t ñ theo phương trình: = CRT (C là n ng ñ ch t tan. g m: hành não. dung d ch ñư ng có n ng ñ cao ñư c ngăn cách v i dung d ch ñư ng có n ng ñ th p hơn b ng m t màng bán th m thì các phân t nư c t dung d ch loãng chuy n qua màng sang dung d ch ñ c. cg. hành não.TH M PHÂN MÀNG B NG kĩ thu t l c các thành ph n c n bã ñ c c a máu thay cho th n. màng này gi l i các ch t keo và ñ khu ch tán các phân t á tinh (ure. ð i v i sung d ch r t loãng. các màng nhân t o b ng xelophan. ñư c dùng cơ s y t không có th n nhân t o. trong ñó khu ch tán các ch t c n bã có nitơ (ti n hành 4 – 5 l n trong m t ngày. Kĩ thu t ñơn gi n và r ti n hơn th n nhân t o. d a trên nguyên lí: các phân t hoà tan trong hai dung d ch khác nhau (máu và dung d ch mu i ñ ng trương) ñư c phân cách b ng m t màng bán th m. Màng trong cơ th s ng là màng TT ch n l c. Dung d ch có n ng ñ càng cao thì áp su t TT càng l n. ng n i tu bè ngang t o thành não th t IV. rút nư c cho b nh nhân b phù do suy tim hay b phù ph i c p. ng ñ c c p tính (thu c ng ). mol/l.nhi t ñ tuy t ñ i. ch t xám và tu b phân thành 4 ph n ñ i x ng làm nhi m v v n ñ ng và c m giác. Áp su t c n thi t ñ làm ng ng quá trình TT là áp su t TT (g i t t ti ng Anh: OP – osmotic pressure). kali…) có kích thư c nh t dung d ch có n ng ñ cao (máu) v phía có n ng ñ th p (dung d ch ñ ng trương). thi u h t áp su t khu ch tán. 3 ngày trong 1 tu n). T . Ch ñ nh: r t có hi u qu trong ñi u tr suy th n. natri. TH M PHÂN MÁU phương pháp thanh l c ngoài th n giúp lo i b kh i máu các ch t c n bã ñ c. ñư c dùng cơ s y t không có th n nhân t o. Kĩ thu t TPM ñư c dùng ñ ch a suy th n c p. Cơ ch TT làm ngưng s trương ho c co t bào. hôn mê gan. Màng ki u này là màng bán th m. r t c n thi t ñ i v i ñ ng v t. Thành t bào ho t ñ ng như m t màng TT ch n l c và TT có th x y ra phía trong hay ngoài t bào. Quá trình TT liên t c cho ñ n khi n ng ñ hai bên b ng nhau. THÂN NÃO ph n n i v i não. Th m phân màng b ng.h ng s khí). Có hai phương pháp TPM: th m phân màng b ng. Vd. b phân tán do b t chéo nhau c a nh ng bó tháp và c a nh ng dãy Rây (Reil) t bên này ch y sang bên kia và ra m t trư c. ð i v i th c v t.

TH N (y). còn h th n kinh giao c m có liên quan . ch c không d a vào các phương ti n kĩ thu t. TH N KINH ð I GIAO C M thu t ng ch m t b ph n c u thành c a h th n kinh t ch . IX và X. t c là nh ng ñ ng cơ c a s suy nghĩ. các phương sách. Các s i ñ i giao c m ñi riêng bi t ho c ñi cùng v i m t s s i c a th n kinh gai. n u tinh ki t thì T suy. là ch c a T. Dây th n kinh ph .ti p nh n nh ng s i c m giác c a dây th n kinh s não (các dây v n m t. ph qu n. Hi n tư ng kì l này ñang ñư c nghiên c u. Trung tâm t ng h p. Tâm có vai trò quy t ñ nh ñ i v i T (“tâm ch T”). sinh ba). bàng quang…và c m t s tuy n ch ti t. tr t chi. cung c p v t li u cho ph n còn l i c a t bào th n kinh (x. các cơ trơn c a m t s m ch máu. chưa kh ng ñ nh rõ ràng v b n ch t v t lí. v n nhãn ngoài. Như v y 5 t ng còn là ch Phách ch công năng c a các cơ quan trong cơ th . Ngoài ra. Suy nghĩ do tì qu n lí. “th n tàng chí”. ph n ch t xám riêng phát tri n m nh. n u T y u thì s s ng gi m sút. n u m t T thì ch t. “ph tàng phách”. Các s i c a h TKðGC chi ph i tim. 3. ý ni m. tri giác. T trong y h c c truy n th hi n ch c năng c a h th ng th n kinh. “can tàng h n”. Ch là k t qu c a s suy nghĩ thành th c và t o ñi u ki n cho ho t ñ ng. Y h c c truy n còn ghi: “tâm tàng th n”. s gi i mã và nh hư ng c a nó ñ n các quá trình sinh lí th n kinh và các quá trình tâm lí như th nào. dây X là dây th n kinh quan tr ng nh t. “tâm ch th n minh”. T có cơ s v t ch t là tinh. ý th c. N u tinh vư ng thì T vư ng. thính giác. Y h c c truy n g i là “T t ng”. Trong y h c c truy n. H th n kinh t ch bao g m h th n kinh giao c m và h TKðGC. TN còn có nh ng nhân xám c a h phó giao c m. “tì tàng c a T. cơ ch c a s mã hoá các thông tin. VII. TH N GIAO CÁCH C M hi n tư ng truy n ý nghĩ. T là tên g i chung c a t t c các hi n tư ng ho t ñ ng sinh m nh c a con ngư i (bao g m tinh th n. Cu ng não n i não th t III v i não th t IV. T bào th n kinh).v . T là m t trong ba c a quý (tam b o) c a cơ th : tinh (x. song l i có thêm ch c năng c a tâm và các t ng khác. m t s s i khác xu t phát t m y ñ t cùng c a tu s ng. D ng phình to và ch a các h t nissi.Thuy t tâm th . 2. Tâm qu n lí T. Tinh). Y h c c truy n g i là “tâm tàng th n”. Khí*) và T. Ý chí. Nh ng công năng này ho t ñ ng ñư c nh p nhàng nh công năng ch tr ti t và ch khí c a ph . phân b r ng rãi và ñưa các s i ñ i giao c m ñ n kh p nơi trong cơ th . Chí do th n qu n lí. c m xúc qua kho ng cách không gian d a vào các giác quan c m xúc. gi vai trò ki m soát m i ho t ñ ng không ý th c c a cơ th . H TKðGC ñi u hoà ch c năng n i t i c a cơ th và tham gia b o v năng lư ng. do s mưu lư c c a can quy t ñ nh. khí (x. v n ñ ng). THÂN T BÀO ph n c a t bào th n kinh có ch a nhân. N u T vư ng thì s s ng m nh m . THÂN TH TÂM TH N x. vì n u tâm ng ng ho t ñ ng thì ch t và T m t. 1. Thân t bào c a h TKðGC xu t phát t thân não và h t nhân c a các dây th n kinh s não III. H n ch tinh th n và ý chí c a ngư i. ng tiêu hoá. ý”. t o thành v c não sinh tư. nhân ñ và li m ñen.

Gi a hai h ñ i giao c m và giao c m có m t s cân b ng ñ m b o cho tình tr ng h ng ñ nh c a cơ th . nhưng ph n l n do ñĩa ñ m ñ t s ng vùng th t lưng – cùng l i ra chèn ép (thoát v ñĩa ñ m). teo nh . l c. mu i. n m phía sau khoang b ng. h v . còn là cơ quan ñi u hoà áp su t th m th u. Các ng ni u d n nư c th a. Nh n máu ñ ng m ch t ñ ng m ch T và tr l i máu tĩnh m ch theo tĩnh m ch T. t c là nghiên c u các bình di n tâm lí – ngôn ng h c c a b nh m t ngôn ng . chúng nh n nh ng nhánh t i tu s ng và ñưa nhi u g p b i nhánh ñi ra t chúng h p thành nh ng dây th n kinh tu s ng. TH N KINH GIAO C M h th ng th n kinh c a ñ t s ng cơ th . ñ ng v t có vú. g m b n s ng c a t ng bên c t s ng. TKH còn là t ñ ch ch ng ñau dây TKH. dây th n kinh l n và dài nh t trong cơ th . hang thái dương. ngư i b nh ñau t vùng mông lan xu ng m t sau ñùi. m t s khác phân chia t i các b ph n khác nhau. trên ñư ng ñi có r t nhi u h ch. . ðư c hình thành t các ñơn v bài ti t (nguyên th n). vv. vv. glucozơ…và hình thành các ch t th i.t i vi c huy ñ ng năng lư ng c a cơ th trong các ch n ñ ng cơ th và c m xúc. Dây TKTG ñi t ñĩa th giác g n c c sau nhãn c u ñ n ph n trư c c a giao thoa th giác và do hàng tri u s i tr c c a các t bào th n kinh ( võng m c) t o thành. thu c ch ng ñau. Phòng b nh b ng cách ch ng các tư th và ñ ng tác sai trong lao ñ ng và v n ñ ng có th gây t n thương ñĩa ñ m ñ t s ng. mu i khoáng. tê. T có d ng b u d c màu ñ nâu. ði u tr TKH: ngh ngơi. chân b b nh y u. do l nh. TH N ñôi cơ quan bài ti t chính c a ñ ng v t có xương s ng. TH N KINH H C chuyên ngành y h c nghiên c u h th n kinh và các b nh th n kinh (tr các b nh tâm th n). h p thu l i m t cách ch n l c nư c. châm c u. TH N KINH TH GIÁC m t ph n c a ñư ng th giác. tim và có quan h m t thi t v i ch c năng n i ti t. v t lí tr li u. c m giác và dinh dư ng g n như toàn b chi dư i (m t sau ñùi. có th xu ng ñ n c ng và bàn chân. dây th n kinh s não. TH N KINH HÔNG (cg..nư c ti u t T vào bàng quang r i t ñó th i ra ngoài. các c ñ ng m nh và quá trình dinh dư ng. H th ng TKGC chi ph i các cơ trơn. chi ph i v n ñ ng. nguyên nhân có th do viêm. c ng và bàn chân). h p thành ho c phân chia các ñám r i c nh. có nhi m v truy n c m giác th giác t m t lên hư ng v não vùng ch m. các h p ch t nitơ (ure và axit uric) . th n kinh to ). TH N KINH LI TÂM dây th n kinh d n các xung ñ ng t h th n kinh trung ương ñ n các vùng ngo i biên như t i cơ… TH N KINH NGÔN NG H C b môn khoa h c k t h p tri th c c a c th n kinh h c l n ngôn ng h c ñ nghiên c u và ph c h i nh ng kĩ năng và thói quen ngôn ng ñã b m t (ho c b phá v ) nh ng ngư i b nh. ph u thu t trong trư ng h p do chèn ép.

còn trung th n hình thành mào tinh hoàn con ñ c. b nh c u th n m n tính. g p cá. m t ñ u ñ vào các nang Bâumân d ng chén. ð n lúc trư ng thành ñư c thay b ng trung và h u th n. th n hư nhi m m ). protein . Tri u ch ng n i b t: phù r t to toàn thân. trung th n ñư c thay b ng h u th n. chim và ñ ng v t có vú. Có cá và lư ng cư. G m nhi u ng h d u. bò sát. 3) H u th n là ñôi cơ quan bài ti t ñ ng v t có xương s ng. Th n TH N H C m t chuyên khoa sâu c a n i khoa nghiên c u v sinh lý và b nh lý. Thu th p các ch t bài ti t l ng t th khoang r i ñ vào l huy t qua ng d n ti n th n. g m vô s ng nh có n p cu n. nhưng các liên bào ng th n b thâm nhi m m . x p theo ki u phân ñ t ngay sau tim. 2) Trung th n là ki u T th c p c a ñ ng v t có xương s ng. tiên phát. trong nư c ti u có nhi u protein. G m các ng phân ñ t. phòng và ch a các b nh c a h th ng ti t ni u. mà t n thương r t ít c u th n.Trong quá trình phát tri n di n ra s thay ñ i qua 3 ki u: 1) Ti n th n là ki u T ñ u tiên c a ñ ng v t có xương s ng. TH N HƯ (tk. ðôi khi các ng này có nhánh m ra phía bên là các ng d n trung th n hay ng Vonphơ thay cho ng d n ti n th n. có cá hương và nòng n c. ch nhái trư ng thành. thư ng kèm theo c trư ng.

TH N NƯ C tình tr ng b th n. có tri u ch ng chung là sưng. vv. ni u qu n. TT cũng ph i c . Bi u hi n lâm sàng: s t. kéo dài trong nhi u năm. S d ng TNT ñ ñi u tr suy th n c p. ði u tr : trong ñ t c p tính ph i ngh ngơi tuy t ñ i. gi a máu và dung d ch là m t màng l c máu. Xenlophan). ph m ch t (y ñ c) và ñư c cho phép v m t pháp lí ñ th c hành y h c. ho t ñ ng c a TT r t ña d ng: có th thu c khu v c nhà nư c ho c khu v c tư nhân. kh i lư ng nư c ti u bài ti t trong 24 gi th t thư ng. gây m b th n. làm b th n b căng dãn. vv. Th m phân máu). b nh g p tr em và ngư i tr tu i: sưng ñau nhi u kh p. viêm các màng c a tim. n i ban và c c ngoài da. ch n ñoán. vv. h i ch ng th n hư). th y thu c Pháp)]. Không ch a k p th i. m t h th ng t ñ ng ñ ñi u ch nh áp l c máu. ñau kh p và ph n m m quanh kh p. ñài th n và k c th n b nư c ti u vô khu n làm căng dãn do m t chư ng ng i v t (s i. TK v y n n. s d n t i nhi m khu n và bi n ch ng th n m . th n to và ñái ra m gián cách. c th là phòng b nh. Máy g m: m t b ph n bơm máu. B nh kh i nhưng ñ l i các t n thương vĩnh vi n tim. Vì là m t t chung ñ ch nhi u b nh nên vi c phòng và ch a ph i d a vào t ng b nh c th .) hay m t khuy t t t v trương l c và tính nhu ñ ng c a b th n làm ngh n t c thư ng xuyên ho c t m th i dòng ch y c a nư c ti u. cho phép lo i ñư c ch t ñ c tính trong máu. Trong y h c. theo tên c a Buiô (J. ng ñ c c p. th n kinh. TK ph n ng.. TH N NHÂN T O thi b y t dùng ñ thanh l c máu ngoài th n và cơ th nh m t màng l c nhân t o b ng xenlophan (xt.. 3 tu n m t l n cho ñ n năm 25 tu i. v. ði u tr ch y u b ng prednison (prednisolon). Bi u hi n lâm sàng: ñau t c vùng th t lưng hay g i là cơn ñau qu n th n. h các van tim. lipit máu tăng. nhu mô th n b viêm và b phá hu (viêm m th n) và gây ph n ng viêm các mô xung quanh (viêm quanh th n). thư ng dùng ñ chu n b cho ghép th n. hay tái phát. Là m t phương th c ñi u tr ñ t ti n. nhưng ph n l n là chưa rõ nguyên nhân. có th làm TT ña khoa hay chuyên khoa. ki m tra các thành ph n c a d ch. TT Tây y hay ðông y (y h c dân t c c truy n). cu i cùng là suy tim và lo n nh p. Nguyên nhân: nhi m liên c u khu n h u h ng d n t i tình tr ng mi n d ch gây ph n ng viêm kh p. áp l c d ch. Ho t ñ ng trong b t c khu v c d ch v nào. TK c p. múa gi t do t n thương th n kinh. Các tri u ch ng c a TH còn g p trong nhi u tình tr ng b nh lý khác (cg. suy th n m n. m i tu n 3 l n. tiêm kháng sinh ch ng vi khu n. ngư i ta thư ng dùng t TK ghép v i m t s t khác ñ ch m t b nh kh p c th . m t b ph n bơm m t dung d ch mu i khoáng ñ ng trương có c u t o tương t như huy t tương bình thư ng. m i l n t 2 – 10 gi (x.v. b nh Buiô. mô dư i da. tim. TH Y THU C ngư i có ñ các ñi u ki n v trình ñ chuyên môn (t t nghi p trư ng y). vv. vv. vd. Trong xã h i ngày nay. vv. TH P TIM th p kh p c p [cg. TH di n bi n t ng ñ t. ph c h i ch c năng cho cá nhân và (ho c) cho c ng ñ ng. gây h p. th n to. corticoid ch ng viêm…Phòng b nh táo phát b ng tiêm penicillin tan ch m. ñi u tr . TH N M nhi m khu n n ng toàn b th n. de Bouillaud. TK c n ung thư. TH P KH P m t t có hàm ý chung bao g m m t nhóm các b nh kh p c p tính và m n tính do nhi u nguyên nhân khác nhau gây nên.trong máu gi m.

3.7 – ñihiñro – 1. Tinh th màu tr ng. TTLS có th là th y thu c ña khoa (t ng quát) hay chuyên khoa sâu. t i phòng khám. tnc = 268 – 272oC. c n chú ý t i vai trò c a TTLS ña khoa làm vi c các tr m y t cơ s (xã. ñ ñi ñ n ch n ñoán. Có TTCK di n r ng. TH Y THU C NHÂN DÂN danh hi u cao quý mà Nhà nư c phong cho nh ng th y thu c có nhi u thành tích xu t s c. các cơ quan qu n lý nhà nư c. H p ch t thu c l p ancaloit. V i ch trương chăm sóc s c kho ban ñ u cho toàn dân. C7H8N4O2. v ñ ng. vv. tan d hơn trong nư c nóng và etanol nóng. theophylline. tách ra t lá chè. Dùng làm thu c dãn m ch (thu c hen ph qu n). N i dung ho t ñ ng c a TTLS khác v i n i dung ho t ñ ng c a th y thu c làm phòng thí nghi m. vd.3 ñimetyl – 1H – purin – 2. ngo i ch nh hình.6 – ñiom). t i nhà b ng các phương pháp c ñi n (h i. trư ng h c. s . cg. vd. ngo i ch n thương. Khó tan trong nư c l nh. gõ. b nh ph i. vv. cơ s s n xu t) theo phương th c ngư i th y thu c gia ñình. sau ñó có s h tr c a các xét nghi m c n thi t r i t ng h p các d u hi u lâm sàng. tiêu bi u c a ngành y t trong công tác b o v s c kho nhân dân.H2O. các k t qu xét nghi m m t cách bi n ch ng trên cơ s các hi u bi t y h c và kinh nghi m b n thân. . TH Y THU C ƯU TÚ danh hi u mà Nhà nư c phong cho nh ng th y thu c có nhi u thành tích trong công tác b o v s c kho nhân dân. nghe) hay t ch n c a y h c c truy n dân t c.g ng th c hi n ñúng l i d y c a H Ch T ch “lương y ph i như t m u” và theo l i th c a sinh viên y khoa lúc t t nghi p và trư c khi hành ngh [l i th Hippôcrat (Hippocrate) hay l i th riêng c a m i nư c] TH Y THU C CHUYÊN KHOA th y thu c ñư c ñào t o theo m t lĩnh v c chuyên môn. TTCK di n h p. n i khoa tim m ch. các cơ s v sinh – phòng d ch. TH Y THU C LÂM SÀNG th y thu c ch a b nh thăm khám tr c ti p b nh nhân t i phòng hay giư ng b nh. kĩ thu t h p thu c các chuyên ngành c a y h c và làm vi c lâu dài trong lĩnh v c ñư c ñào t o. làm vi c các cơ s y t thu c các tuy n c a h th ng y t qu c l p. THEOPHILIN (A. ñ ra các bi n pháp ñie tr và phòng b nh cho b nh nhân. dân l p hay các cơ s y t tư nhân. nhìn. Có tác d ng l i ti u m nh và kích thích h th n kinh trung ương. n i ti t. n i khoa t ng quát.

TTT n m sau m ng m t và trư d ch kính. TDCB là phương pháp ñi u tr toàn di n. kí hi u thư ng dùng RV). th dài. tích c c vì nó huy ñ ng ti m l c c a chính b n thân ngư i b nh vào vi c ch a b nh. Nhi m s c th ). t o ñư c phân áp c n thi t ñ chuy n sang huy t tương và h ng c u và ñưa ñ y ñ oxi ñ n t bào. nhà sinh lí h c Nga)].000 ml ( nam) và chi m t l 32 – 38 % so v i dunh tích s ng lí thuy t. các b nh gây kho ng tr ng trong ph i (lao hang.100 ml ( n ). TH TÍCH D TR TH RA th tích không khí còn có th c th ra ñư c sau m t hơi th ra bình thư ng. nư c. 1849 – 1936. oxi ñưa vào hoà tr n v i m t lư ng không khí ít hơn. u c c n TH TÍCH C N (cg. TH D C DƯ NG SINH x. duy trì. TTDTTR trung bình là 800 ml ( n ). có tác d ng t t ñ phòng ch ng m t s b nh ph i. TTDTHV th hi n khu v c ph i có kh năng ti p nh n không khí mà khi th bình thư ng không có không khí lưu thông. ph c h i hoàn thi n m c ñ cao c a cơ th ” [theo Paplôp (I. vv. Dung tích ph i hít vào). TTDTHV trung bình kho ng 1. vv. nang ph i. ánh n ng. TH NHI M S C (cg. ngư i và ñ ng v t có xương s ng. ngư i Vi t Nam. do nhu mô ph i gi m tính ñàn h i. P. Pavlov. th tích không khí còn l i trong ph i sau khi th ra h t s c. giãn ph qu n di n r ng. TH TÍCH HÔ H P x. th ng nh t gi a ho t ñ ng th l c và tâm lí. ð c th thu tinh). TTT m t tính trong su t (x. Bi n pháp: các bài t p v n ñ ng th l c và t p th có ñ nh lư ng v n ñ ng. ði u ti t). Th tích lưu thông.000 ñ n 1. nh ng c m xúc có tác d ng ñi u hoà ho t ñ ng c a h th n kinh n i ti t. gi i tính và chi m 20 – 30% t ng dung tích ph i gi m ngư i có tu i. dung tích c n ch c năng cũng gi m ñi. trung bình kho ng 1. dung tích s ng th p hơn. TTDTHV tăng nh ng ngư i cao g y (xt. Dư ng sinh. apxe ph i. V phương di n sinh lí h c. th tích t n dư. TH THU TINH b ph n trong su t c a m t ñ ng v t.TH D C CH A B NH phương pháp ch a b nh dùng các li u pháp v n ñ ng ñ ñi u ch nh tr ng thái cơ th . T p th d c. k t h p ch t ch th d c v i v sinh và sinh ho t h p lí. huy ñ ng “kh năng t ñi u ch nh. có hình d ng như m t th kính l i h i t . ngư i Vi t Nam. th sâu. Nhi u công trình khoa h c ch ng minh TDCB làm tăng tác d ng c a thu c. . làm tăng l khúc x khi nhìn g n kho ng cách dư i 5 m (x. áp d ng các phương pháp xoa bóp ch a b nh và xoa bóp h i ph c. 1. TTDTTR gi m b t. nhi m s c th ). trong các b nh khí thũng. s d ng tri t ñ các y u t thiên nhiên như khí h u..). 1.200 ml tuỳ theo l a tu i. TTT có kh năng bi n ñ i hình d ng (tăng ñ cong c a hai m t).500 ml ( nam) và chi m kho ng 50 – 56% so v i dung tích s ng lí thuy t. TH TÍCH D TR HÍT VÀO th tích không khí còn có th c hít vào ñư c sau m t thì hít vào bình thư ng. Khi t p th d c ho c hít sâu. cách g i hi n ñ i c a nhi m s c th (x. ch ñ ng. trong trư ng h p b t thương.

TG bình thư ng c n ph i có nh ng ñi u ki n: các môi trư ng trong su t c a m t. TTKHC gi m dư i 40% nam. TTKHC tăng trong các trư ng h p m t huy t tương. TTTRTð/G s ñư c ghi trên băng gi y c a ph dung k . sau khi quay li tâm 5 phút v i t c ñ 10 nghìn vòng/phút. m t nư c. TTKHC chi m 45 – 50% ( nam). S c giác). ñó chính là th tích ph n trăm c a h ng c u so v i huy t tương trên thư c ño. r i hút vào ng ño th tích kh i huy t c u (cg. TL trung tâm ph thu c vào các t bào chóp vùng trung tâm võng m c (hoàng ñi m). mu n tính TTKHC ngư i ta cho ch t ch ng ñông vào máu. Th l c). TT c a m t là kho ng không gian mà m t m t có th bao quát ñư c khi m t ñó nhìn t p trung vào m t ñi m c ñ nh. 70 ñ phía dư i. TG màu s c hay s c giác (x.) mà ngư i quan sát nhìn vào. Phân bi t: TG m t m t. Mu n ño TTTRTð/G. ngư i ta yêu c u ngư i ñư c ño hít vào h t s c sau ñó th ra nhanh và m nh h t s c. TH XÁC ð NH KHÁNG NGUYÊN c u trúc hoá h c có kích thư c nh so v i các ñ i phân t . 40 – 45% ( n ). Võng m c) và các ñư ng th giác không b t n thương. Bình thư ng. ngư i bình thư ng. Theo quy ư c. Nó xác ñ nh tính ñ c hi u c a tương tác kháng nguyên – kháng th . màu s c xung quanh. l c ph n h ng c u l ng xu ng. TH TÍCH TH RA T I ðA/GIÂY (cg. TG ngo i vi (x. a ch y tr em. nghi m pháp Tifơno. th tích huy t c u). võng m c (x. TH KÍNH b ph n c a d ng c quang h c (kính hi n vi. . Xt. hình. Tiffeneau). m t trong năm giác quan c a ngư i. ng Wintrobe). TK dùng ñ quan sát nh cho b i v t kính. th Tơrenñêlenbua) x. Tư th trong lâm sàng. TH L C kh năng m t nh n rõ các chi ti t c a v t ho c phân tách riêng bi t hai ñi m g n nhau. Nh ng ranh gi i c a TT có th thay ñ i tuỳ thu c t ng cá nhân. TH TRƯ NG (y). th y thu c Pháp]. vv. Th trư ng). Nhãn c u. Th u kính. Tư th trong lâm sàng. b ng n ng. nghi m pháp th ra g ng s c. dư i 37% n trong b nh thi u máu. Bình thư ng TTTRTð/G chi m t i 70 – 80 % dung tích s ng. TG trung tâm (x. vv. b nh t . Th tích lưu thông. TT c a m t m t r ng kho ng 90 ñ phía thái dương. lưu lư ng th ra t i ña/giây). 55 ñ phía mũi. TH GIÁC kh năng nhìn th y v t. Còn g i là nghi m pháp Tifơno [theo tên Tifơno (M. ñư c nh n bi t nh ñi m ho t ñ ng c a m t kháng th .TH TÍCH KH I H NG C U (cg. TTTRTð/G gi m là bi u hi n có tr ng i lưu thông không khí thì th ra v i hai căn nguyên thư ng g p là ph qu n b co th t ho c vư ng m c (trong hen. TG hai m t. m t có TL 10/10 khi có kh năng phân tách hai ñi m riêng bi t dư i m t góc nhìn là 1 phút. kính vi n v ng. ðo TT là m t trong nh ng phương pháp thăm dò ch c năng c a võng m c và ñư ng th giác. viêm ph qu n) và nhu mô ph i gi m tính ñàn h i (trong b nh khí thũng ph i ho c xơ ph i). TH N M FAOLƠ x. TH N M ð U D C (cg. Xt. th tích khí th ra trong giây ñ u tiên khi th ra g ng s c và ñư c ño trên ph dung k .

THIÊN ð U TH NG x.). ñái dư ng tr p. TN tuy n giáp – gi m ti t hocmon giáp. n u bi n d ch gi i h n trong ph m vi ph n ng do genotip không ñ i quy ñ nh. TN cá th có th là TN genotip n u di n ra s ch n l c kh năng TN ñã ñư c tăng cư ng b i s xác ñ nh di truy n (s bi n ñ i genotip) ñ i v i nh ng ñi u ki n ñã bi n ñ i. Glôcôm. tr em dư i 3 tu i có t m vóc nh hơn bình thư ng. Vd. TĂ gây ra nhi u m c bi n ñ i phát tri n c a cơ th : bi n ñ i nh .). lãnh ñ m tình d c. THI U NĂNG tình tr ng b nh lí trong ñó ch c năng c a m t cơ quan.THÍCH NGHI (sinh. vv. y). gây ra các d ng phù niêm (da ng m nh y. Nh TN mà sinh v t có kh năng t n t i ñư c trong môi trư ng ñó. chia ra các m c ñ ch m phát tri n tâm th n t nh ñ n tr m tr ng. Suy dinh dư ng. tình tr ng b nh lí do kh i lư ng th c ăn thu nh n vào cơ th th p hơn s tiêu hao v t ch t c a cơ th . b nh c a h tiêu hoá làm gi m h p thu.). bi n ñ i n ng và kéo dài là suy sinh dư ng protein – năng lư ng. THI U NĂNG TÂM TH N (hi n nay g i là ch m phát tri n tâm th n). gi m ho t ñ ng trí tu . ñ c bi t là n u có b nh nhi m khu n. THI U ĂN (cg. . ph n có thai. các b nh làm tăng tiêu hao v t ch t c a cơ th (ñái tháo ñư ng. nh ng thích nghi ñó ñư c c ng c b i thu c tính di truy n. Xt. thi u dinh dư ng). m t b ph n c a cơ th gi m th p. các tr ng thái ch m hay ñình ch phát tri n tâm th n do nhi u nguyên nhân (sinh h c hay tâm lí xã h i). n u khi sinh v t có kh năng thích ng v i nh ng ñi u ki n bên ngoài bi n ñ i trong quá trình phát tri n cá th c a nó. không xu t hi n th i gian d y thì. gi m chuy n hoá cơ b n. vv. Có t l cao vùng b nh bư u c (bư u giáp) lưu hành. TN phát tri n cá th . trong sinh h c. Căn c vào thương s trí tu . vv. t p quán. Vd. m t n a s tr em các nư c ñang phát tri n hi n ñang trong tình tr ng TĂ. thu n l i cho vi c l n tránh s phát hi n và t n công c a k thù. TN là vi c xu t hi n nh ng tính tr ng và ñ c tính mà trong các ñi u ki n môi trư ng hi n có là có l i cho cá th ho c qu n th . vv. không ñáp ng ñư c nhu c u bình thư ng c a cơ th . m cho con bú. TN ñ ng m ch vành – gi m tư i máu cơ tim do thương t n (viêm ñ ng m ch vành. Theo T ch c Y t Th gi i. vd. THÍCH NGHI SINH LÝ s thích nghi do quá trình t ñi u ch nh c a b n thân sinh v t ñ i v i sinh v t khác và ñ i v i môi trư ng v t lí bên ngoài. tín ngư ng. TN có th là thích nghi phenotip. thu h p lòng ñ ng m ch vành t o cơn ñau th t ng c. THÍCH NGHI DI TRUY N s thích nghi ñư c hình thànhtrong quá trình phát tri n cá th c a các loài sinh v t mà không ph thu c vào hi n tr ng c a môi trư ng. N u sinh v t xu t hi n nh ng tính tr ng không có ý nghĩa ñ i v i s s ng c a chúng trong nh ng ñi u ki n c a môi trư ng ñang t n t i nhưng là nh ng tính tr ng TN trong nh ng ñi u ki n s bi n ñ i trong tương lai thì g i là TN tương lai hay ti n TN. Nguyên nhân: ăn ít vì lí do kinh t . màu s c ñ ng v t s ng bám c ñ nh không ph thu c vào màu s c môi trư ng xung quanh. Chúng thích nghi khi màu s c nơi ñó gi ng v i màu s c c a chính b n thân sinh v t. tr em ch m l n.

D ch này ñư c h p th t nhung mao ru t và v n chuy n theo ñư ng ng b ch m ch (g i là ng dư ng tr p) ñ ñưa vào máu. TCDD có nhi u tri u ch ng: vd. thi u enzim. cho các ch t s t có kèm axit folic. rong kinh. thi u protein (sau c t d dày.THI U CH T DINH DƯ NG 1.). Nguyên . lao. thi u lân. ch y máu cam. thi u kali lá úa vàng t ngoài mép. lư ng protein gi m. thay ñ i tính tình. sinh ñ . có th ph i truy n máu. ð i v i th c v t: không có hay thi u y u t dinh dư ng c n cho cây trong ñ t hay môi trư ng nuôi cây. chóng m t. tr ng b ch. ngư i g y y u. truy n nh m nhóm máu. ng màu vàng nh t. các b nh gây ra ñái dư ng tr p. hoa m t. chóng m t m i. r i lo n th n kinh (chóng m t. tăng kích thư c h ng c u và tăng t l hemoglobin. vd. th a axit béo không no trong kh u ph n làm tăng nh ng c u v vitamin E gây ch ng thi u lâm sàng v vitamin E 2. THI U MÁU ÁC TÍNH b nh thi u máu x y ra ngư i trên 40 tu i. ra hoa ít. có thai. thi u s t. lá kém xanh. gi m hay thi u d ch v . nên cơ th b thi u y u t này. Các d u hi u lâm sàng: r i lo n tiêu hoá (viêm lư i. gi m trí nh …). ngư i có thai. Có trư ng h p TCDD l i do th a m t y u t nào ñó. r i có v t tím. THI U DINH DƯ NG x. m t ng . Có nhi u nguyên nhân. thi u vitamin…) 2)Tăng v h ng c u: do b n thân h ng c u kém ch t lư ng hay xu t hi n trong huy t tương nh ng ch t làm v h ng c u. chán ăn. C n có ch ñ an dư ng. nôn. th y thu c ngư i ð c]. ho c do s d ng. khi cơ th tiêu hoá. b nh Bimơ hay thi u máu ác tính [theo tên c a Bimơ (A. ăn không tiêu…). 3) Do ch y máu ra ngoài (trĩ. giun móc…). gi m s lư ng hemoglobin…Ch a b nh theo nguyên nhân (tr giun sán nh t là giun móc. s t rét. lá ng màu vàng s m. da và niêm m c nh t nh t. r i lo n th n kinh (gi m trí nh . xanh xao. ñ ng hoá không t t mà thi u. Nguyên nhân: các b nh c a ng tiêu hoá nh hư ng ñ n quá trình tiêu hoá th c ăn. qu h t teo qu t l i…M i lo i hoa màu c n hút t ñ t m t s ch t dinh dư ng nh t ñ nh ñ cho năng su t cao. ð i v i ñ ng v t: không có hay thi u m t y u t dinh dư ng nào ñó c n thi t cho cơ th . Biermer). D u hi u tuỳ theo m i lo i b nh: r i lo n tiêu hoá (bi ng ăn. vv. thân cây y u d ñ . c i thi n ch ñ ăn u ng ñ tăng cư ng dinh dư ng (tăng cư ng lư ng protein. thi u dinh dư ng (thi u protein. có nhi u nguyên h ng c u trong tu xương. vv.thi u nitơ cây sinh trư ng kém. Trư ng h p m t máu n ng. ñau b ng. rau m ng). nhi m ñ c kim lo i. chuy n hoá. lòng ñ tr ng gà. Thi u ăn. qu h t ít và ch m chín.). vv. có th x p thành 4 lo i: 1) Gi m t o máu do suy tu xương hay do thi u nguyên li u ñ t o máu. 4)Không tìm th y nguyên nhân. thi u s t [b nh xanh lư t thi u n . Nguyên nhân có th do cung c p ch t dinh dư ng không ñ trong kh u ph n. tr ng v t l n. thi u vitamin. li t chi…). thi u vitamin B12. s t cân.). Các ñ c ñi m huy t h c: gi m nhi u s lư ng h ng c u. vv. lao ñ ng phù h p v i m c ñ thi u máu. THI U MÁU tr ng thái b nh lí c a máu do gi m s lư ng h ng c u (dư i 4 tri u) hay chính xác hơn là gi m s lư ng hemoglobin (huy t s c t ) trong m t ñơn v th tích máu (bình thư ng có 12 – 16 g hemoglobin trong 100 ml máu). hoá dư c. các b nh c a ru t nh hư ng ñ n nhung mao ru t và s h p th dư ng tr p. Xét nghi m máu th y gi m s lư ng h ng c u. viên s t. THI U DƯ NG CH P thi u ch t d ch màu tr ng s a có ch a protein và s n ph m tiêu hoá c a m . vitamin. vv.

co th t ñ ng m ch. Nguyên nhân: tình tr ng kém phát tri n các nư c thu c th gi i th ba (s nghèo kh . có th ng t (ñ t qu ). r i lo n khuy ch tán oxi t ph i và máu. Nguyên nhân: v a xơ ñ ng m ch. làm cho các mô trong cơ th không nh n ñ oxi. công tác b o v s c kho th p kém. suy cơ hô h p. ñ c bi t tr em. THI U PROTÊIN tình tr ng b nh lí do cung c p không ñ protein (ngu n protein ñ ng v t. th c v t) v c lư ng và ch t cho nhu c u mà cơ th ñòi h i phát tri n và ho t ñ ng (lao ñ ng trí óc ñòi h i nhi u protein hơn các lo i lao ñ ng khác). Nguyên nhân: v a xơ ñ ng m ch vành làm cho lòng ñ ng m ch b h p l i. b nh bazơñô. theo dõi ch t ch và qu n lí s c kho . t máu vào các mô. c i ti n chính sách phân ph i. ði u tr : ch a căn nguyên. co th t ñ ng m ch vành. vv. k ho ch hoá gia ñình. li i pháp oxi h tr . Gi i quy t tình tr ng TP ñòi h i m t chương trình t ng h p phát tri n ñ t nư c mà các ñi m n i b t là phát tri n giáo d c – văn hoá. có th chi m ñ n 50% t ng s tr em dư i 5 tu i các nư c ñang phát tri n. vv. th c hi n chăm sóc s c kho ban ñ u. tránh các g ng s c ñ t ng t.). TP thư ng kèm theo thi u nhi u thành ph n dinh dư ng khác. ng t th . cơ tim làm vi c quá nhi u trong m t s trư ng h p sinh lí ho c b nh lí (luy n t p. Khi tai bi n x y ra. phân m t màu. THI U MÁU CƠ TIM tình tr ng ñ ng m ch vành không cung c p ñ máu cho cơ tim ñ cơ tim ñư c nuôi dư ng và làm vi c bình thư ng. n u thi u máu kéo dài. nên thay m t . vv. thi u máu.. tăng cư ng s n su t lương th c – th c ph m. r i lo n th n kinh. c n bình tĩnh. TMCT thư ng gây ra cơn ñau th t ng c.). Sau m i ñ t b nh. n m ngh tuy t ñ i t i giư ng. viêm t c ñ ng m ch. th g p. thích h p. Nguyên nhân: gi m phân áp oxi trong không khí (trên núi cao.). viêm t c ñ ng m ch chi dư i di n bi n thành nhi u ñ t và gây ho i t t ng khúc c a chi. vv. sinh ho t nh . THI U OXI s gi m lư ng oxi t i các mô. t o nên s thi u và suy dinh dư ng protein – năng lư ng. m t nhánh ñ ng m ch vành b t c h n gây nh i máu cơ tim (c p và m n). có nguy cơ tái phát. Các tri u ch ng lâm sàng và di n bi n c a b nh thay ñ i tuỳ theo ñ ng m ch b t c và v trí c a ñi m b t c: t c ñ ng m ch vành hay m t nhánh ñ ng m ch vành có th d n ñ n nh i máu cơ tim. Bi u hi n lâm sàng: tím tái. C n có ch ñ lao ñ ng. khoa h c kĩ thu t. THI U M T. khó th . VÔ ð M h i ch ng gan ng ng ti t m t. trong b nh viêm d dày teo. di chuy n nh nhàng ñ n b nh vi n ñ ñư c ñi u tr m t cách tích c c và k p th i. ñ t b nh sau n ng hơn ñ t b nh trư c.nhân: thi u vitamin B12 do không ñư c h p th ru t non. ði u tr theo ch ñ nh c a th y thu c. vv. dân trí chưa m mang. chèn ép phía ngoài. Tiên lư ng b nh x u. thi ñ u th thao. trư ng b ng. m ch nhanh. tu n t t dư i lên. h u qu c a tình tr ng gi m oxi trong máu. cũng có th do m t y u t di truy n như các b nh t mi n d ch. nâng cao dân trí. THI U MÁU C C B gi m lư ng máu ñ n m t vùng c a cơ th do thu h p lòng c a ñ ng m ch bình thư ng v n tư i máu cho vùng ñó. vv. H u qu là ph n thi u máu b ho i t . tình tr ng kinh t – xã h i. t c ñư ng th . ñ ñư c th y thu c hư ng d n ñi u tr . Ghi ñi n tim và làm nghi m pháp g ng s c là phương pháp t t phát hi n tình tr ng TMCT. gây nên nhi u r i lo n tiêu hoá (ăn không tiêu.). C n ñi khám b nh.

thi u vitamin B3 (PP) gây b nh pallagra (L. l rò ru t. rau khô (hàm lư ng protein lên ñ n 25%). Bi u hi n d th y nh t c a TS là thi u máu. m t s b nh h tiêu hoá làm gi m kh năng h p th vitamin (viêm d dày. ð i v i ngư i làm vi c thư ng xuyên trong môi trư ng quá n (cư ng ñ âm thanh trên 80 dB). Vd. vô sinh. ðo tr kháng tai. bí ñ . ño b ng thính l c k bán t ñ ng. vv. ðo s c nghe khách quan g m: ghi ñi n c tai (EcoG: électrocochléographie). ño b ng máy ño s c nghe (thính l c k ) dùng âm ñơn – ñư ng khí. cơ th tăng nhu c u vitamin (vd. ghi nhĩ ñ .). ch y máu dư i da. Cách ch a thư ng ñơn gi n: ăn th c ăn có nhi u ch t s t (rau mu ng. có th là m t trong s nh ng nguyên nhân d n ñ n thi u năng sinh d c. thi u vitamin E gây s y thai. Nh có b não phát tri n. ñau và x p xương ngư i l n. b o v tai. vv. cho con bú).. gan. trâu…) kèm u ng viên s t. ño trên ngư ng (h i thính). ti ng nói thư ng. rau qu . ghi ñi n th ñáp ng c a não v i ti ng ñ ng (ERA – Evoked Response Audiometry. Trong trư ng h p TS do r i lo n tiêu hoá (kém h p th s t) ho c do giun móc thì ph i khám và ch a b nh theo ch d n c a th y thu c chuyên khoa. thi u vitamin C gây b nh scobut (L. lipit. có th d tr (ch y u gan) ho c ñ n nơi s d ng (t ng h p hemoglobin tu xương). làm cho lư ng vitamin lưu hành trong máu gi m th p. vv. THI U VITAMIN tr ng b nh lí do cơ th không ñư c cung c p ñ y ñ lư ng vitamin cho nhu c u hàng ngày. âm nh c. cư ng ñ âm thanh kho ng 30 – 40 dB. d gây mù và là nguyên nhân chính gây mù loà tr em. da và nư c ti u cũng kho ng 1 mg/ngày. g o xát quá kĩ. vv. tim. kĩ thu t b o qu n và ch bi n lương th c. M i ngày. thi u vitamin B12 gây b nh thi u máu h ng c u to [b nh Bimơ (biermer)]. thi u vitamin A gây b nh quáng gà. Thi u lo i vitamin nào thì gây nên b nh ñ c thù c a vitamin y. khô giác m c. c n có các bi n pháp gi m n. ph n x âm h c các cơ hòm nhĩ (thư ng g i là ph n x bàn ñ p) . b i li t hai chân và b nh tim c p tính do tê phù. ðư c rèn luy n t t. thi u vitamin D gây b nh còi xương tr em.000 Hz. THI U S T tình tr ng khi lư ng s t trong cơ th xu ng dư i 2 g (bình thư ng cơ th ngư i l n có 3 – 4 g s t). Con ngư i có kh năng nh n bi t các âm thanh trong kho ng t n s 16 – 20. vv. r i lo n tinh th n). THÍNH H C chuyên khoa y h c nghiên c u. Nh ng phương pháp ño s c nghe ch quan kinh ñi n như: ño b ng ti ng nói th m. thăm khám ch c năng thính giác. dùng l i – ñư ng xư ng (thính l c l i). nh n bi t ñư c các âm ñơn t o thành âm ph c. c t ño n d dày. bò. Xét nghi m máu s xác ñ nh ñư c nguyên nhân thi u máu do TS.ph n protein ñ ng v t b ng protein th c v t t ñ u tương. thi u vitamin B1 gây b nh tê phù. nh ng v n ñ gi m s c nghe. S t ñư c th i qua ñư ng tiêu hoá. Scorbutus) v i tri u ch ng ch y máu chân răng. thi u vitamin K gây ch y máu… THÍNH GIÁC giác quan nh n bi t các âm thanh. th c ph m không ñ t yêu c u (vd. protein. b u d c c a l n. Khi nói chuy n bình thư ng. trong th i kì mang thai. âm thoa. ngư i còn nghe và hi u ý nghĩa c a l i nói. th c ăn ñưa vào cơ th kho ng 10 – 20 mg s t và niêm m c ru t h p th kho ng 1 mg. BERA – Brainstem Evoked Response Audiometry). vv.). tai ngư i có th phân tích. ki t l . pellagra) (viêm da. làm phá hu các vitamin. S t h p th ñư c v n chuy n trong máu dư i d ng k t h p transferin hay siderophilin. viêm l i. Nguyên nhân: ch ñ ăn không cân ñ i gi a các thành ph n gluxit.

000 – 20. ti ng sóng v . bi n thành m t ch t vô ñ nh hình ñ c. ngư ng nghe ñư c). ð i v i tr em. . Vd. Có nh ng ngư i không th nh n bi t m t s mùi nào ñó. m c ñ phân bi t hai âm khác nhau v cư ng ñ kho ng 1 – 2 dB. Khi n ng ñ c a mùi trong không khí tăng ñ n 30%. thư ng dùng thu t ng TH ñê ch s chuy n m t t n thương lành tính sang ác tính. ngư i ta m i c m nh n ñư c có s thay ñ i v cư ng ñ mùi. TH t bào có th d n ñ n ho i t t bào. Nhi u b nh làm cho kh u giác gi m sút. Tiêu chí c a thính giác bình thư ng g m: v t n s – gi i h n nghe t 16 – 20 Hz ñ n 16. ðư c luy n t p. TN có giá tr c 10-16 W/cm2. b nh th n b t. tai ngư i có th nghe và phân bi t 300 nghìn âm cơ b n. Trong vùng t n s kho ng 1kHz. làm cho các t bào tr thành ñơn gi n v m t c u trúc và m t các ho t ñ ng ch c năng v n có).cũng ñư c coi là phương pháp ño khách quan trong thính h c. Trong gi i ph u b nh h c. Máy ño s c nghe. Hi n tư ng này thư ng g p sinh v t kí sinh . THÍNH TAI có thính giác t t hơn bình thư ng. có h th ng các mô. ho c m t h n (vd. THÍNH NGƯ NG (cg. có nh c sĩ ñã ghi l i thành nh ng n t nh c tái hi n ti ng chim hót. vd. cư ng ñ nh nh t c a âm thanh mà tai ngư i có th nh n bi t ñư c. có ngư i ít tu i hơn mà ñi c n ng hơn. THÍNH MŨI mũi có kh năng nh n bi t t t các mùi. thư ng g p trong các b nh t o keo. nhu m s m v i ñ Côngô. m t c a m t s ñ ng v t s ng trong lòng ñ t. THOÁI HOÁ s bi n ñ i c u trúc m t b ph n ho c cơ quan c a cơ th thành d ng ñơn gi n. tai có th nh n bi t nh ng âm cơ b n c u thành m t âm thanh t nhiên. Tai có th phân bi t ñư c nh ng âm thanh c n nghe trong ti ng n ào h n t p. cánh c a nh ng loài chim không bi t bay như ñà ñi u Châu Úc (nay g i là Châu ð i Dương). n ng nh t là não. di truy n. Trên lâm sàng. v cư ng ñ – ngư ng nghe t i thi u là 0 dB (ñêxinben) trên máy ño s c nghe (ñó là m c trung bình. vv. có th s d ng ph n x có ñi u ki n ñ ño s c nghe. sai l c. cơ quan tiêu hoá c a giun sán. nghĩa là có ngư i nghe t t hơn m c ñó). s c nghe ñã b t ñ u suy gi m. TH là s bi n ñ i hình thái b t thư ng c a m t mô hay m t cơ quan. v t n s tăng ho c gi m 10%. Có ngư i cao tu i mà v n nghe t t. gi ng như tinh b t và cho ph n ng hoá h c c a tinh b t. T 20 tu i tr ñi. u và s l ng ñ ng ch t thoái hoá này có th t i ch hay lan r ng. b nh trĩ mũi). vd. H u c a c a TH ph thu c vào cơ quan b b nh. kháng enzim tiêu h ch ñ c. trư c h t m c ñ t bào (gi m các ch c năng chuy n hoá. V ñ i th . ñ n kho ng 50 – 60 tu i ñã có ít nhi u tr ng i trong giao ti p. có th là do b m sinh. m i năm suy gi m thêm m t chút. ðó là quá trình lão thính.000 mùi khác nhau. cơ quan khác nhau trong cơ th . Nguyên nhân có th do viêm. THÍNH L C K x. vv. Tính ra. tu i càng cao gi i h n nghe càng gi m.000 Hz. THOÁI HOÁ D NG B T thoái hoá (thay ñ i b nh lí) c a ch t protein gian bào. ðo âm ph n h i c a c tai (oto – acoustic emissions – kemp – echo) là cách ño s c nghe khách quan khá chính xác ñ i v i tr nh . Mũi ngư i có th phân bi t kho ng 4. TN ph thu c vào t n s âm và ph thu c vào t ng ngư i khác nhau. Quá trình này x y ra m i ngư i m t khác.

t p th d c b ng ñ c ng c l i thành b ng. d d i c bao thoát v . m c n i. THOÁT V ðÙI thoát v m c ph i g p ch y u n do m t t ng (ru t. tim. THOÁT V tình tr ng b nh lí m t cơ quan ho c m t ph n cơ quan (thư ng là ru t) thoát ra kh i khoang bình thư ng ch a nó. làm thành m t kh i m m g c ñùi. n u ch m tr có th gây ho i t . TV não. Tình tr ng TVR n ng hay nh tuỳ theo vùng y u r ng hay h p. Có 2 lo i TVB: 1) TVB b m sinh thư ng g p xu t hi n ngay hay m t th i gian ngăn sau khi sinh ( tr sơ sinh) do ng phúc tinh m c không b t kín m t ph n hay toàn b và t ng trong b ng theo ñó thoát ra. D u hi u: ñau ñ t ng t. Hư kh p. m c n i. TV r n. THOÁI HOÁ M m t lo i thoái hoá thư ng g p trong nhi u hoàn c nh b nh lí. xu t hi n rõ lúc ñi. M t s ít trư ng h p thoát v nh . c s c ho c r n. gây t c ru t. kh i t ng thoát ra ngoài nhi u hay ít. Gi i quy t b ng ph u thu t. ñi d n xu ng ñùi cùng bên. lâu d n thoát v tr thành thư ng xuyên. Nh có th kh i. T c ru t). không ñ y lên ñư c. m c n i…)trong bao thoát v ñ t nhiên b vòng xơ c túi thoát v thít ch t không ñ y tr l i khoang b ng như thư ng l . THOÁT V NGH N các t ng (ru t.THOÁI HOÁ ð T x. ch a nh ng gi t m tròn trong bào tương. THOÁT V B N tr ng thái b nh lí: m t cơ quan hay m t ph n c a m t cơ quan trong khoang b ng (thư ng là ru t. vùng quanh r n thi u ho c y ul các t ng trong b ng thai nhi thoát ra ngoài b ng ch còn ñư c bao b i m t màng ho c b i da thành b ng.) chui l t qua ng b n. c n tr tu n hoàn nuôi dư ng t ng. T bào THM thư ng phìng to. thư ng x y ra nam trư ng thành do thành b ng (vùng h b n) y u. vv. Scarpa). ñ ng nhi u hay c s c. nhà gi i ph u h c Italia]. ði u tr : m ñ khâu ch c l i thành b ng. gõ ñ c. lúc tr l n có th kh i.). ð i v i TVR kích . có d u hi u t c ru t n u t ng ra ngoài là ru t (x. sau khi m . chui l t qua m t l hay m t khe t nhiên ñ n m dư i da ho c m t khoang khác m t cách t nhiên hay m c ph i (vd. lúc ñi ho c g ng s c. vv. kh i thoát v tr nên căng. th n. TVB xu t hi n rõ r t lúc ñi nhi u. có th ñè n lên nhân t bào. 2) TVB m c ph i (ít g p). THOÁI PHÔI V hi n tư ng môi lưng c a phôi kh u không l n vào trong quá trình t o phôi v m t s phôi ñ ng v t có xương s ng. THOÁT V R N m t hình thái d t t c a thai nhi: cơ thành b ng.). N ng có th d n ñ n suy ch c năng c a cơ quan thoái hoá (gan. ði u tr : m ñ khâu kín l vùng ñùi. Thoái hoá kh p. vv. t ng trong b ng qua ph n y u ñó thoát ra (ru t. làm vi c n ng. ði u tr : m c p c u. vv. THOÁI HOÁ KH P x. theo tên c a Xcacpa (A. suy tim (gan tim). TV hoành…). gây thi u máu và ho i t t ng. m c n i) thoát ra kh i b ng qua vòng ñùi xu ng ph n trên vùng g c ñùi [vùng tam giác Xcacpa. TV b n. ch c. t nhi m ñ c (nhi m ñ c gan do rư u) ñ n nhi m khu n (viêm gan virut).

băng ch t r n và theo dõi. l n cái. ðư c tính theo công th c: VA = t n su t khí hút vào x (th tích khí lưu thông – kho ng ch t hô h p). có trư ng h p kéo dài hơn. tr ng r ng k th ngày th hai trư c khi ñ ng h n và kéo dài thêm 24 gi trư c khi k t thúc ñ ng d c. TKPN kho ng 4 lít/phút. TKPN thay ñ i theo tu i. r ng tr ng x y ra ngay sau khi giao ph i. X) và fibrinogen. V. TH NG KÊ Y T m t ngành khoa h c ng d ng phương pháp th ng kê h c vào vi c thu th p và x lý nh ng s li u y t (trong m i khu v c ho t ñ ng c a ngành y t ) d a trên nh ng ch s và ch tiêu y t . TH I KỲ ð NG D C kho ng th i gian di n ra hi n tư ng ñ ng d c. Khi Tð. TGRT x y ra kho ng 20 – 23 gi k t lúc b t ñ u ñ ng h n và kéo dài 24 – 30 gi . TH I GIAN QUICH *(Ph. Có th hi u TKPN là s thanh th i lư ng cacbon ñioxit (CO2) trong các ph nang (trong ñơn v th i gian tính b ng phút) do cơ th s n xu t ra ñ duy trì s n ñ nh v n ng ñ cacbon ñioxit. ngư i trư ng thành khi ngh ngơi. m t s trư ng h p có th t kh i. THÔNG KHÍ PH NANG (kí hi u: VA). theo s ho t ñ ng c a th l c. các b nh r i lo n ñông máu. mèo. x. THÔNG ðÁI th thu t cho m t ng thông vào bàng quang qua l ni u ñ o và ni u ñ o ñ d n nư c ti u ra. nh m ch n ñoán ho c ñi u tr c p c u nhi u b nh tim m ch. TH I GIAN R NG TR NG th i gian di n ra t lúc tr ng thoát t bao noãn và k t thúc dài hay ng n tuỳ thu c vào các gi ng ñ ng v t. c u cái. THÔNG TIM kĩ thu t ñ c bi t dùng m t ng thông nh lu n theo ñư ng tĩnh m ch vào tim ph i theo ñư ng ñ ng m ch vào tim trái. TGQ ph thu c vào ph c h prothrombin (y u t ñông máu II. có th ñưa vi khu n ngoài vào bàng quang cho nên ch Tð khi th t c n thi t và ph i ñ m b o ch t ch kĩ thu t vô khu n. ð ng d c. TH I KỲ THUYÊN GI M B NH th i kỳ các bi u hi n c a b nh gi m d n ho c ñi ñ n kh i b nh. ng a cái.thư c nh : không c n m ngay. kho ng 10 -15 gi . là t s gi a cung lư ng CO2 th ra v i áp l c riêng ph n c a CO2 trong ph nang. VII. . Dùng th thu t này ñ thông nư c ti u bàng quang ra cho ngư i b bí ñái ho c ñ làm các xét nghi m c n thi t (vd. TGQ kéo dài trong trư ng h p b nh suy gan. còn th . lư ng khí hút vào t i các ph nang c a ph i trong m t phút và tham gia vào s trao ñ i khí máu. bò cái. theo di n tích b m t c a cơ th . Temps de Quick) th i gian ñông c a huy t tương. Tð còn là m t bi n pháp ñi u tr t m th i cho m t s trư ng h p b bí ñái do nhi u nguyên nhân khác. r ng tr ng x y ra kho ng 30 – 32 gi k t th i ñi m b t ñ u ñ ng d c. theo s chuy n hoá trong cơ th . ho c tái phát m t ñ t m i c a b nh. tìm vi khu n khi nghi là ngư i ñó b nhi m khu n ñư ng ni u). tr ng r ng sau khi k t thúc ñ ng d c. Bình thư ng TGQ là 11 – 13 giây.

ð dài c a TKTP ph thu c vào m i lo i b nh. ñi n th tĩnh c a màng t bào ñư c ph h i b ng vi c bơm tích c c ion natri ra kh i t bào. TH THAI quá trình k t h p c a hai quá trình: th tinh gi a tr ng và tinh trùng ñ thành h p t và làm t c a h p t thư ng bu ng t cung. dù l n. TT ngoài x y ra khi các giao t b ñưa ra ngoài cơ th b m trư c khi k t h p. vv. h p giao). TKUB có th kéo dài trong vài gi . TKT. ñ ng v t. TH TINH (tk. là k t h p giao t ñ c v i giao t cái ñ t o thành h p t . h i ch ng suy gi m mi n d ch m c ph i). Th tinh nhân t o. ngư i l n. TT trong ñư c th c hi n bên trong cơ th m và có nh ng cơ ch ñ c bi t ph c t p ñưa giao t ñ c vào ñúng v trí. TH I KỲ TRƠ th i kỳ sau khi xung ñ ng qua d c theo s i th n kinh mà không kích thích nào. Xt. TKUB tuỳ thu c vào t ng lo i b nh. rùa bi n… ñ ng v t trên c n. Cùng v i TKT còn có th i kỳ ngh (x. ho…) ñ n lúc có ñ y ñ các d u hi u c a b nh. khi các tri u ch ng có ñ y ñ v s lư ng và cư ng ñ . quá trình r t c n thi t c a sinh s n h u tính. th c v t. giao t ñ c ñ c bi t nh và c n có nư c bên ngoài ñ bơi ñ n giao t cái. Các cây con m c trên ñ t c n có v không th m nư c mà giao t ñ c l i không th xuyên qua ñư c nên chúng ph i ñư c th tinh trư c khi tách kh i cơ th m . khi các tuy n sinh d c b t ñ u ho t ñ ng m nh. c xát vào b ph n sinh d c. quá trình TT ph i ph thu c vào nhi u tác nhân khác như gió. ñi u ki n môi trư ng. TT trong còn b o ñ m vi c nuôi dư ng và b o v phôi non như ñ ng v t có vú và th c v t có h t. ho c do m t ngư i khác ñ ng gi i th c hi n (m t bi u hi n c a lo n dâm ñ ng gi i). màng giao ph i hình thành bao quanh tr ng sau khi tinh trùng l t vào ngăn c n s xâm nh p c a các tinh trùng khác. ñ c trưng cho ñ ng v t b c th p nư c và th c v t b c th p. b nh ho gà có TKUB 72 ngày. vài ngày (vd. . TT trong thích nghi v i ñ i s ng trên c n và m t s ít sinh v t nư c th c p như c nhãn t . TH DÂM thói quen gây khoái c m tình d c b ng cách dùng tay mân mê. ñ c bi t là não. TKT và th i kỳ ngh b r i lo n là tri u ch ng c a s r i lo n th n kinh. TH I KỲ B NH kho ng th i gian t khi nhi m tác nhân gây b nh ñ n khi xu t hi n nh ng tri u ch ng ñ u tiên c a b nh. Trong th i kỳ này. u n ván – kho ng 2 tu n…) ho c kéo dài trong nhi u tháng. Thư ng ch m d t vào tu i trư ng thành. Th i kỳ ngh ). th i kỳ ngh ñ m b o cho mô cơ c m ng tránh ñư c s làm vi c quá t i và duy trì s m n c m c a h th n kinh. có th gây xung ñ ng (TKT tuy t ñ i) ho c ch có kích thích quá l n m i có th gây xung ñ ng ti p theo (TKT tương ñ i). b nh phong. thư ng x y ra nam tu i d y thì. côn trùng mang giao t ñ c ñ n giao t cái. vv. ph n ng c a cơ th . TD có th do cá nhân t th c hi n (vì tâm lí tránh g n ph n ). ñau. nhi u năm (vd. TH I KỲ TOÀN PHÁT th i kỳ b nh ñ t ñ n ñ nh cao.TH I KỲ TIÊN PHÁT giai ño n ñ u c a b nh t lúc xu t hi n d u hi u ñ u tiên (s t.

ðwocj áp d ng cho gia súc như c u. Thư ng g p ñ ng v t tr ng có noãn hoàng (lòng ñ ) như chim. g p m t s cây như s i. TH TINH QUA ðI M H P phương th c th ph n th c v t h t kín. trong ñó ng ph n xâm nh p vào noãn quan l noãn.). v sau kĩ thu t này ñư c m r ng cho nh ng trư ng h pkhác như vô sinh không rõ nguyên nhân. trâu (1960). Vi t Nam. Hi n nay. vv. quá trình th tinh và s phát tri n c a phôi s ñư c bác sĩ phôi h c theo dõi cho ñ n giai ño n 2 – 8 t bào.TH TINH KÉP ki u th tinh ñ c trưng cho th c v t có hoa: m t tinh t (nhân h t ph n) k t h p v i tr ng ñ hình thành h p t và nhân h t ph n kia v i nhân c c ñ t o thành nhân n i nhũ tam b i. phương pháp này cho phép tăng s lư ng ñ i sau c a nh ng con gi ng ñ c ưu tú lên g p 10 – 100 l n và tránh ñư c m t s b nh truy n nhi m và kí sinh trùng truy n vào ñư ng sinh d c qua giao ph i. thay vì bên trong cơ th . phôi s ñư c chuy n tr l i vào bu ng t . TTNT ñư c áp d ng ñ i v i ph n mong mu n có con mà ch ng không có kh năng ho c vô sinh. Xt. Xt. l y tinh. trâu. chy n phôi). TH TINH TRONG NG NGHI M (A. embryo – transfer. l n. bò. TTTÔN bao g m các bư c cơ b n sau: kích thích bu ng tr ng cho nhi u nang noãn phát tri n. ñư c giao nhi m v nuôi dư ng ñ c gi ng ưu tú. TH TINH NHÂN T O (tk. song trong th i gian sinh trư ng c a ng ph n. và gà (1986). nghĩa là vào kho ng 2 – 3 ngày sau khi ch c hút tr ng. nhưng ch có m t tinh trùng th c s ph i h p v i nhân t bào tr ng. ph n l n ñ ng v t. quá trình th tinh gi a tr ng và tinh trùng x y ra bên ngoài cơ th ngư i m . tk. truy n tinh nhân t o). v t (1978). ñã nghiên c u áp d ng TTNT l n (t ñ u năm 1958). Hi n nay TTTÔN ñư c áp d ng cho các trư ng h p xin tr ng ho c mang thai h . màng phôi hình thành bao quanh tr ng sau khi th tinh ngăn c n hi n tư ng TTNTT. Xt. Th tinh qua l noãn. trong ñó ng ph n xâm nh p vào noãn qua ñi m h p thay cho qua l noãn. bò (1959). Trong chăn nuôi. ngư i. phương pháp TTNT cho l n. TH TINH NHI U TINH TRÙNG hi n tư ng nhi u tinh trùng xâm nh p vào m t t bào tr ng. Th tinh qua ñi m h p. trong phòng thí nghi m. trâu ñã ñư c áp d ng r ng rãi trong chăn nuôi. Trung tâm truy n gi ng nhân t o là cơ s qu n lý theo nh ng ñi u ki n do lu t l quy ñ nh. khi ch có m t ng ph n xâm nh p vào túi phôi. Ban ñ u kĩ thu t này ñư c s d ng ñ ñi u tr vô sinh cho các c p v ch ng mà ngư i v b t n thương n ng vòi tr ng không th ph c h i ñư c. Tinh d ch có th d ng pha loãng ho c ñ ng l nh. bò. Th tinh. ch c hút tr ng qua ng âm ñ o v i s tr giúp c a siêu âm ñ u dò âm ñ o. bò. pha loãng tinh d ch r i phân ph i qua m ng lư i d n tinh viên ñ d n tinh cho súc v t cái (l n. th c v t có th có TTNTT theo ki u khác. tr ng ch c hút s ñư c cho ti p xúc v i tinh trùng ñã ñư c x lý trong m t môi trư ng chuyên bi t. d chuy n ñi xa ñ th tinh m t lúc cho nhi u con cái. TH TINH QUA L NOÃN phương th c th ph n thông thư ng th c v t h t kín. l c n i m c t cung ho c vô sinh do nam gi i. các sinh t ñư c hình thành do m t hay m t s l n nguyên phân ñã t o nên vi c th a tinh t . vi c ch ñ ng ñưa tinh d ch l y ñư c nh ng con ñ c có ñ c ñi m mông mu n vào cơ quan sinh d c c a con cái.

làm khô màng b ng. s siêu âm vào kho ng 2 – 3 tu n sau ñê xác ñ nh thai trong t cung. căng m ng và v . Cùng m t ch ph m có th là T. tán…). Trong m t s ít trư ng h p. ñ kh ng ch . ít bi n ch ng. M s m cho k t qu t t. n u dương tính. ch p Xquang b ng th y có m t li m hơi dư i hoành. phòng hay ch a b nh. sinh ngày 25. th m h t m . THU C ch t th o m c hay hoá ch t. c i thi n ñi u ki n b nh lí hay sinh lí. cao. hi n nay trên th gi i. theo tính ch t c a n n y h c (tây y có tân dư c. Công trình do Nguy n Th Ng c Phư ng và c ng s th c hi n t i B nh vi n Ph s n T Dũ. theo tác d ng ch a b nh ñ i v i các cơ quan và ch c năng cơ th hay ñ i v i t ng lo i b nh (thu c c m. thu c viên. Patrick) và Robơt (E. d d i như dao ñâm vùng d dày (thư ng v ). Vi t Nam. trư c 6 gi k t khi có d u hi u ñ u tiên (ñau vùng h ch u ph i. thu c b c. lan nhanh ra toàn thành b ng. gây viêm màng b ng. sinh ngày 30. TH NG RU T TH A bi n ch ng n ng c a viêm ru t th a. Robert) th c hi n.). ði u tr : m c p c u. do không làm phôi bám ñư c vào t cung ho c do s y thai s m.7. ði u tr : m . ñ ng v t hay t ng h p t phòng thí nghi m. cách dùng và d ng dùng. Viêm ru t th a ti n tri n r t nhanh. d ch trong ru t th a ch y vào b ng. th c . thành b ng c ng vùng thư ng v . Vi c phân lo i như trên cũng ch có ý nghĩa tương ñ i.4. Các d u hi u: ñau ñ t ng t. là ñơn ch t hay h n h p có ngu n g c xác ñ nh. Công trình do Patơrich (S. m c n i và các quai ru t ñ n vây quanh ru t th a và khu trú viêm. Brown). hoàn. Tuy nhiên. T ñư c phân lo i theo nhi u cách: theo m c ñích s d ng (thu c phòng b nh. T l ch c hút tr ng và t l th tinh gi a tr ng và tinh trùng thư ng r t cao. Em bé TTTÔN ra ñ i ñ u tiên trên th gi i là Brao (L. Vi c theo dõi thai v sau và sinh con ñư c th c hi n như bình thư ng. thu c nam).1998. Bác sĩ thư ng cho thu c thêm ñ h tr s phát tri n c a phôi trong t cung. em bé TTTÔN ñ u tiên ra ñ i là bé Mai Qu c B o.. ñưa qua c t cung và bơm vào bu ng t cung. m ch m (khi th ng ru t r i m i m ) k t qu không t t. theo d ng bào ch (thu c tiêm. Xét nghi m th thai thư ng ñư c th c hiên 14 ngày sau khi chuy n phôi. vv. thu c l i ni u. D phòng: ch n ñoán s m và m sau khi ch n ñoán. làm ho i t thành ru t th a. Vi t Nam. Thành ph H Chí Minh. có nhi u bi n ch ng sau m . thu c ch n ñoán hay thu c ch a b nh). Kĩ thu t này tương ñ i an toàn. Nó cũng là cơ s ñ thúc ñ y s phát tri n c a nhi u công ngh làm thay ñ i cu c s ng con ngư i. vv. ru t th a có th mưng m . còn có m t nguyên nhân gây TRT là giun ñũa chui vào lòng ru t th a làm ho i t thành ru t th a. y h c c truy n có thu c c truy n. TH NG LOÉT D DÀY d dày b th ng t i nơi có loét ơ ngư i m c b nh loét d dày ho c ung thư d dày (trư ng h p sau ít x y ra). c t ru t th a. Các phôi còn l i n u có ch t lư ng t t thư ng ñư c tr l nh ñ s d ng l i. ñư c dùng cho ngư i hay sinh v t ñ ch n ñoán. sưng to.1978 t i Anh. Ngư i ta thư ng chuy n kho ng 2 – 3 phôi ch t lư ng t t vào bu ng t cung. t l có ñư c em bé sinh s ng sau m i chu kì ñi u tr nói chung vào kho ng 15%. TTTÔN ñư c xem là phát ki n kĩ thu t có ý nghĩa nh t trong vi c ñi u tr vô sinh.cung b ng cách cho vào m t ng nh a ñ c bi t. làm thành ñám quánh ru t th a ho c apxe ru t th a. thu c ho. t y theo li u lư ng.). vv.). theo ngu n g c (các h p ch t t nhiên l y t th c v t. vv.

không gây bu n ng . kali d ch n i bào. D ch cơ th còn ch a nh ng ch t ñi n gi i: quan tr ng nh t là natri d ch ngo i bào. trung bình chi m 60% th tr ng (50 – 70%). T ch ng s t rét…). lo n th n kinh. nh ng T có ngu n g c t nhiên và T c truy n có nhi u ưu ñi m và ñư c dùng r ng rãi. kali clorua.4 g.5 g. c ch h th n kinh giao c m.15 g. các cation và anion khác. li u t i ña 1 l n 0. valium) có tác d ng an th n. trong 24 gi 0. các ph n ng có h i c a T. a ch y…). xiro bromua. tăng cư ng dùng T ñơn thành ph n. Trong cơ th ngư i. làm thư doãi cơ. trong y h c hi n ñ i và c truy n còn có nhi u li u pháp không dùng T. ch ng kinh gi t. tránh l m d ng và sùng bái b t kì lo i T nào. làm tr n tĩnh. trong t bào – kho ng 45% d ch toàn ph n. r i lo n tâm th n. T dùng cho tr em. 3)Meprobamat có tác d ng an th n nh . THU C AN TH N thu c ch n tĩnh th n kinh. ñư ng kính (20 g) pha trong m t lít nư c ñun sôi ñ ngu i (ho c . dùng ñ chu n mê. cách dùng. vv. THU C BÙ NƯ C VÀ CH T ðI N GI I nhóm thu c có tác d ng kh c ph c s m t cân b ng nư c – ñi n gi i. th c ph m giàu vitamin có th ñư c coi là T phòng b nh thi u vitamin. d ng viên nén 0. AIDS. dùng trong r i lo n gi c ng . thu c ðông y nh p ch y u t Trung Qu c (m t s cây làm TB ñã ñư c di th c t t Vi t Nam).Dung d ch mu i thư ng hay dùng là mu i u ng bù nư c (ORS: Oral Rehydration Saltis) g m natri clorua. tương ñ i d b o qu n hơn thu c tươi ho c thu c sơ ch . T có tác d ng m nh gây nghi n. nhi u thu c có th gây ch t ngư i như ch t ñ c vì vô tình hay c ý dùng sai li u lư ng. trong trư ng h p m t máu. Trong s hàng ch c nghìn lo i thu c lưu hành trên th trư ng th gi i. Thu c ñã ñư c bào ch thành d ng hàng hoá.2 – 0. trong d ch ngoài t bào – kho ng 55%. glucozơ. tránh lãng phí và nguy h i ñ n s c kho . d ng viên nén 2 – 5 – 10 mg. M t T t t là T có thành ph n xác th c như tên g i. dùng ñúng b nh và k p th i theo ch ñ nh c a cán b chuyên môn. c m xúc quá m c. gi m dùng T h n h p nhi u thành ph n ñ tránh tương tác T. ch ng lo n tâm th n thao cu ng.) nhi u lo i T trư c kia t t nay gi m hi u nghi m (vd. thu c nh p). Bên c nh các lo i thu c t ng h p và tân dư c. natri xitrat ñihidrat. ñúng d ng. tránh mua thu c ñ t ch a. Cân b ng này d b phá v do ch n thương hay b nh t t (vd. có tác d ng an th n. dùng theo ch ñ nh. ung thư. Cơ th bình thư ng gi ñư c cân b ng nư c – ñi n gi i. THU C B C (tk. viên vông nem. n ñ nh ho t ñ ng c a h th n kinh th c v t. 2) Diazepam (seduxen. C n theo ñúng ch d n c a cán b chuyên môn trong vi c dùng thu c như v li u lư ng. lúc dùng. làm h huy t áp.ăn hay ch t ñ c. clorpromazin. th n kinh. b nh tâm th n. nh t là ñ i v i T ñ c hi u. N u thi u gói ORS c a y t . b o qu n t t (ch t lư ng t t). làm tr n tĩnh. th c ra ch vài trăm ch t là t i c n thi t ñư c T ch c Y t Th gi i khuy n ngh trong danh m c T thi t y u t 1978. có th thay b ng dung d ch t pha: mu i ăn (3 – 4 g). Bên c nh vi c dùng T. viên sen vông. Tên c a T trư c ñây ñư c ñ t tuỳ ti n. nay th ng nh t d n theo tên thông d ng qu c t hay không s h u qu c t (INN) và Dư c ñi n Vi t Nam. suy như c th n kinh. xiro rotunda. d ng viên nén 25 – 100 mg. Các TAT thư ng dùng: 1) Aminazin. Tuy có nhi u lo i T nhưng v n còn nhi u b nh không có ho c thi u T hi u nghi m (vd. ngư i già và ngư i có thai. ñúng li u lư ng. ch ng nôn. nư c chi m m t t l cao. hay dùng kèm ít T. cao l c tiên. Các TAT s n xu t trong nư c v n thư ng dùng: xiro brocan. T dùng ñúng có tác d ng phòng ch a b nh song không ph i là vô h i: dùng T là ch p nh n nguy cơ có tác d ng ph .

dùng cho 2 lo i b nh nhân. tác d ng t i ña vào gi th 18. Thu c dãn m ch.. ñóng ng 10 ñơn v . hyoscyamin. sau khi ru t h p thu ñư c glucozơ. mô. Dùng TCð (theo ch d n c a th y thu c) ch y u ñ ñi u tr các b nh t c m ch máu. b t ñ u tác d ng sau n a gi . có s n m i cơ quan trong cơ th . 2) Lo i th hai: sunfamid h glucozơ – huy t b ng cách kích thích tuy n tu ti t isulin. dicumarin) ñư c bào ch a dư i d ng ng (viên). g i là isulin – protamin – k m. Có 2 lo i isulin: isulin tiêu nhanh. hyoscin butylbromua. T ch c Y t Th gi i gi i thi u: belladone propanthelin bronmua. . THU C CH NG ðÁI THÁO ðƯ NG nhóm thu c có tác d ng duy trì n ng ñ glucozơ – huy t bình thư ng trong cơ th . vv. do ñó ngăn c n tác d ng c a adrenalin và các ch t catecholamin ñ n cơ tim và h tu n hoàn (theo m t cơ ch ñ i kháng ch y ñua thu n ngh ch). s i th n. TCðTð cũng chia ra làm 2 lo i. tâm v . glucozơ và natri clorua. timolol) có tác d ng ch n l c ñ n tim. biganit (biguanides) làm cho cơ th thu nh n isulin t t hơn và ti t ki m vi c s d ng isulin. làm ch m và c ch s ñ ng máu. atropin và papaverin có tác d ng t t. dociton. stobetin…Các TCGC thu c h th hai (sotalol. lo i không ph thu c isulin (cơ th v n ti t isulin nhưng không ñ ñáp ng nhu c u isulin ñ duy trì n ng ñ glucozơ – huy t bình thư ng). spasmoplus ñ gi m co th t gây ñau b ng. co th t m ch. có tác d ng chính là duy trì s cân b ng glucozơ trong máu. Trong các TCGC thu c h th nh t. THU C CH NG ðÔNG nhóm thu c có ñ c tính ch ng l i hi n tư ng ñông máu. ñ c bi t gan. c n có ch ñ nh c a th y thu c (co th t m ch não. m ch nhanh k ch phát. Thu c tránh thai. avlocardyl. 1) Lo i th nh t ch y u là isulin. ñau kinh.) s d ng ñư c glucozơ. ñư c s d ng nhi u nh t là propranodol ch a các ch ng b nh ñau th t ng c. kéo dài 34 – 36 gi . r i lo n nh p tim. THU C CAI ð x. cơ) ñư c bào ch dư i d ng ng tiêm và có tác d ng làm ch m s t o thành prothrombin. natri cacbonat. isulin còn có tác d ng duy trì d tr năng lư ng c a cơ th trong các cơ. Có hai lo i ñái tháo ñư ng: lo i c n (ph thu c) isulin do cơ th thi u hoàn toàn isulin. nhưng kéo dài. Sau m t b a ăn. kéo dài th i gian ñông máu. Phân bi t hai nhóm TCð: thu c kháng vitamin K (dicumarol. TBNVAðG tiêm thông thư ng là dung d ch natri clorua. m . Có nhi u lo i TCCT. nư c cơm). Do các cơ s ñư c pha ch và ñư c s d ng theo ch ñ nh c a th y thu c. có tác d ng c ch s t o thành prothrombin gan. cơn s i m t.). tác d ng gi m glucozơ huy t t i ña 2 – 3 gi sau. có tác d ng h glucozơ – huy t sau khi tiêm 3 – 6 gi . bí ñái. vv. THU C CH NG CO TH T nhóm thu c có tác d ng ch ng l i s co không tuỳ ý c a m t nhóm cơ (co th t quá m c c a các cơ trong cơn gây ñau b ng. tác d ng ch m (xu t hi n sau 36 – 48 gi ). kali clorua. thích h p ñ ñi u tr các b nh cao huy t áp. gi m s n xu t glucozơ c a gan. spasmocibalgin. h n h p clordiazepoxid và clidinium. Xt. m ch vành). THU C CH NG GIAO C M thu c c ch th th bêta: g n vào th th bêta gi i phóng adrenalin. tăng huy t áp.nư c cháo loãng. heparin (TCð t nhiên. vv. mô m . giúp cho m t s t bào c a cơ th (cơ. môn v . h t tác d ng sau 6 – 8 gi l isulin ch m. các bi t dư c như anaprilil. vv. vv. tiêm dư i da hay b p th t. nhưng ñ c.

giun móc và u trùng di ñ ng dư i da. múa vung. thibendazol có tác d ng v i giun lươn. v m t ñi u tr . mebendazol có th dùng tr c giun ñũa. có tác d ng v i sán lá và sán máng. giun tóc. nhóm thu c tr b nh n m toàn thân. ñ i di n là griseofulvin (viên ho c nang) có kh năng t p trung ch n l c v keratin c a n m. thu c ñ t âm ñ o). giá r . c t b d dày. ch ng tăng huy t áp. butyrophenon mà ñ i di n là haloperidol (thu c viên. TCLTT chính thu c nhóm: phenothiazin mà ñ i di n là clopromazin (thu c viên. praziquantel hi n là t t t t nh t. giun móc. Khi dùng TCGS nên chú ý: xét nghi m phân ñ bi t rõ b nhi m lo i giun sán nào ñ dùng lo i thu c thích h p. ch n thu c ít ñ c. n c liên h i. d ch tiêm truy n). nhóm thu c tr n m men Candida. lithi cacbonat (nang ho c viên) ñư c dùng ch a ch ng hưng c m. dùng piperazin có th tr ñ ng th i giun ñũa. Vd. h i ch ng não kèm lo n tâm th n. natri nitroprussiad viên và tiêm truy n có tác d ng dãn m ch. Như v y. tác d ng an th n ch là th y u. t y giun sán thư ng xuyên. tiêm). THU C CH NG THI U MÁU thu c dùng trong b nh thi u máudo h t s t. nhưng cũng dùng amphotericin B ho c flucytosin cho b nh n m Candida toàn thân. ñ a di n là amphotericin B (b t tiêm) và flucytosin (nang. thu c an th n m nh). tuy nhiên có th dùng thu c phòng khi có thai. phòng tr m c m và hưng c m. r i lo n phân c m. THU C CH NG LO N TÂM TH N (cg. giun kim. ch nên dùng thu c khi tình tr ng h t s t ñư c ch ng minh. THU C CH NG A CH Y x. sirô. TCTM do h t s t là mu i s t (sunfat. có th kh c ph c b ng trihexyphenidyl. THU C CH NG TĂNG HUY T ÁP nhóm thu c ñư c s d ng trong các li u pháp thu c ch ng tăng huy t áp: thu c l i ti u v i li u th p nh t (thiazid).THU C CH NG GIUN SÁN nhóm thu c có tác d ng di t tr giun sán kí sinh trong cơ th ngư i. propranolol ch n bêta. THU C CH NG N M nhóm thu c có tác d ng di t n m gây b nh ngư i. ñ i di n là nystatin (viên. TCLTT không còn ñư c xem là thu c an th n ñơn thu n vì trong ñi u tr tâm th n phân li t. v y ph i tìm cách ch a khuy t t t y k t h p v i dùng TCN. vv. tiêm) và fluphenazin tiêm. d ch u ng. hiñroclorothiazid viên l i ni u. Trong b nh . vv. k t h p v i phòng b nh và c i t o môi trư ng. methyldopa viên và reserpin (viên) có tác d ng h huy t áp trung tâm. gluconat) viên. giun kim. B nh n m thư ng có liên quan t i khuy t t t trong s c ñ kháng c a ngư i b nh. có th chia TCN ra ba nhóm: nhóm thu c tr các b nh n m da. Thu c ñi r a. giun móc. TCLTT dùng ch a tâm th n phân li t c p và m n tính. giun ñũa. giun lươn. li u pháp dãn m ch b ng cách dùng thu c ch n bêta k t h p v i m t thiazid và m t thu c dãn m ch. s t ñextran tiêm tĩnh m ch khi không dùng ñư c thu c u ng. N u nhi m m t lo i giun thì dùng thu c ñ c hi u v i lo i ñó. Xt. th ng kinh. Tác d ng ph nghiêm tr ng nh t c a TCLTT là h i ch ng ngoài tháp. n u nhi m nhi u lo i thì dùng thu c ña tr có th ch ng t t c hay h u h t các lo i y. thu c thư ng t o s bình th n mà không nh hư ng ñ n ý th c. Do có tác d ng ch nh khí s c. TCTHA thư ng dùng: hiñralazin (viên) có tác d ng dãn m ch. giun tóc. giun kim. nhưng r t ñ t. thu c ch n giao c m bêta (propranodol) dùng ph i h p v i m t thiazid (l i ni u). Ch t di t n m. dùng ñúng li u lư ng và theo ch d n. m i b c c a thang li u pháp tăng thêm v s lư ng và lo i thu c. Tuy nhiên.

nh ng lo i thu c nh m gây hưng ph n tâm th n. THU C CƯ NG GIAO C M (tk. pilocarpin (d ch nh m t) làm co ñ ng t và ch a glôcôm. amitriptylin. hiñroxocobalamin (vitamin B12) tiêm. ph u thu t. Acetylcholin là ch t cư ng ñ i giao c m ñi n hình. isoprenalin…). th y thu c ph i ch n lo i thu c thích h p cho t ng lo i tr m c m. C n có ch ñ nh c a th y thu c. vv. Nhóm th hai trong TCðGC g m nh ng ch t khác như carbocol (viên. noradrenalin. tiêm). c ch tim. vv. nhu ñ ng ru t tăng. scopolamin và homatropin (dung d ch. d n ch t c a imidazol (naphazolin…). Corticoid THU C CƯ NG ð I GIAO C M nhóm thu c tác d ng ưu tiên trên các th th muscarin kích thích cơ trơn và các tuy n. g m các ch t d n c a nhi u nhóm hoá h c khác nhau: d n ch t c a amin – diphenol (adrenalin. adrenalin. V m t hoá h c. M i TCGC có nh ng ñ c ñi m tác d ng khác nhau và ñư c s d ng khác nhau. 24 gi ). ti t nư c b t. gi ng như khi kích thích h giao c m. 3 gi ). cadrenalin và ñopamin. làm tăng s co cơ. Nhóm TCðGC th nh t là các ch t kháng enzim cholinesteraza. THU C CH NG TR M C M (cg. dopamin. 7 ngày ho c lâu hơn). có th dùng adrenalin (dung d ch). xu t huy t.1% dùng nh mũi. clomipramin. Ngoài ra. Các TCM lo i gi ng th n kinh giao c m (isoprenalin. ch n thương. có tác d ng t c th i và ng n h n. lithi cacbonat. thu c ch ng giao c m). atronbin (dung d ch. ph qu n co thít. tăng co bàng quang. Trong nhãn khoa thư ng dùng nh ng thu c kháng cholin (gi i ñ i giao c m) có tác d ng dãn ñ ng t do làm li t cơ th t con ngươi. ch t kháng cholinesteraza ch a photphat h u cơ (lân h u cơ) dùng làm nông dư c (thu c tr sâu) hơn là TCðGC. tiêm) dùng tr bí ñái. gây tê tu s ng. do ñó làm acetylcholin t n t i lâu và có tác d ng ñ i giao c m kéo dài: neostigmin (viên. Vd. THU C DÃN ð NG T nhóm thu c có tác d ng làm dãn ñ ng t . ch y u là noradrenalin. ch t trung gian hoá h c c a h giao c m. Metaraminol và noradrenalin là hai thu c co th t ñư c ch ñ nh trong các tr ng thái gi m huy t áp c p (truy m ch và s c) do d ng. THU C CORTICOID x. m t). nhi m ñ c. thu c hưng th n). vv. TDðT chính x p theo hi u năng và th i gian tác d ng tăng d n: tropicamid (dung d ch. có tác d ng muscarin c th sau: co ñ ng t . THU C CO M CH thu c dùng t i ch có tác d ng c m máu ho c ch ng ph n ng sung huy t (dung d ch naphazolin 0. Các TCTC thông d ng nh t là imipramin. thu c m . TDðT có th d n t i glôcôm . d n ch t c a aminphenyl (aphedrin amphetamin…). Thu c ch ng giao c m). isoprenalin. Có nhi u lo i tr m c m khác nhau nên có nhi u lo i TCTC khác nhau. nh p th ch m.thi u máu nguyên h ng c u kh ng l . nh m soi rõ ñáy m t ñ ch n ñoán b nh m t. d n ch t c a amin monophenol (phenylephrin…). dùng axit folic (viên. làm ch m nh p tim. tiêm) dùng ch n ñoán và ch a b nh ñau cơ n ng: pyridostigmin cũng có tác d ng như neostigmin. dobutamin dùng tiêm tĩnh m ch trong chăm sóc tích c c cho các trư ng h p suy tim n ng. TCGC có tác d ng trên các cơ quan và tuy n. ephedrin…) ñư c dùng trong khoa tim m ch (x.

kali clorua 1. than ho t tính.. axit nicotinic. ñư c dùng tr cơn hen c p. aminophylin gi i phóng nhanh (viên. b nh Râynô [g i theo tên c a Râynô (M. xavin. atriphos. các vacxin u ng. Dùng trong trư ng h p xơ c ng ñ ng m ch não. c n tránh ch ñ nh TDðT cho các b nh nhân ñó và c n tìm hi u trư c b nh s gia ñình. viên opizoic). aminophylin. chính l i cân b ng vi sinh ru t như belladon. thu c ñ n) không t t b ng. m t ñi n gi i. tiêm. thu c phi n (c n paregoric. viêm nhi khoa). tiêm theo li u lư ng và th i gian quy ñ nh ñ ngăn ch n trư c kh i b nhi m b nh (u ng thu c s t rét theo li u d phòng khi ñi vào ho c s ng vùng có s t rét n ng ñ không b nhi m b nh s t rét. h n h p benzoat benzyl – xà phòng (20 – 25 %) pha v i . berberin. nitroglycerin (nitropenton). Raynaud). nh c ñ u. Các lo i TDM khác như papaverin và các bi t dư c: cepaverin. Thu c mê. Mecurocrom. chóng m t. b nh Râynô. TDM vành: prenylamin (corontine). THU C GÂY MÊ x. ch a r i lo n tu n hoàn ngo i vi. divascol.5 g. canxi cacbonat. m lưu huỳnh 10% cũng có tác d ng di t cái gh nhưng có mùi hôi và có th kích thích da. tiêm). vv.. tiêm ch ng d phòng ch ng nhi m các b nh b ch c u. co th t m ch não. th y thu c Pháp] do co m ch ñ u chi. theophelin. b nh nhân r t m t và háo. t t nh t là lo i gi i phóng d n. ñ c bi t ngư i t 60 tu i tr lên. có nguy cơ gây hôn mê. TDPQ c u trúc xanthin như aminophylin.5 g. dekamycin. atropin. vv. sulphaguanidin. glucozơ 20 g pha trong 1 lít nư c ñun sôi ñ ngu i) u ng trong 24 gi . có tác d ng di t cái gh và ch ng nh a. phù ph i. thu c cư ng giao c m chung như adrealin tiêm. THU C DÃN M CH nhóm thu c có tác d ng trong các trư ng h p m ch máu b h p l i. ch ng t c ngh n m ch. suy m ch ngư i già. natri hiñrocacbonat 2. Dùng oresol cho tr em r t t t. THUÔC ð x. Ngoài hen ph qu n. tác d ng kéo dài (viêm li u cao. vv. THU C DÃN PH QU N thu c dùng ch y u ñ phòng ho c ch a các cơ hen ph qu n. nicyl. TDPQ còn dùng ch a t c ñư ng kh ng khí kh h i. vv. sirô. THU C GH nhóm thu c có tác d ng di t cái gh . Có nhi u lo i TG: lo i TG ñơn gi n nh t là diethyl phtalat (g i t t là DEP) dùng bôi vào ch ng a vào bu i t i. vd. TDM ngo i vi v i các bi t dư c: nicodan. C n có ch ñ nh c a th y thu c.góc ñóng c p m t s ngư i b nh. b i li t. THU C ðI R A nhóm thu c có tác d ng kh c ph c nh ng tình tr ng b nh lí do ñi r a gây ra như m t nư c. u n ván.5 g.). vv. Nhi u ca t c ñư ng không khí kh h i như viêm ph qu n m n tính ho c tràn khí cũng gi m nh m t ph n v i thu c cư ng bêta 2. no-spa. khí dung. drotaverin. lao. THU C D PHÒNG thu c dùng u ng. s i. TDPQ chính g m: thu c cư ng giao c m lo i cư ng bêta 2 như salbutamol (viêm. nhuy n não. d n ch t oxyquynolein. v a xơ ñ ng m ch. ho gà. cư c. lo n nh p tim. bitmut nitrat ki m. gây ra các tình tr ng b nh lí. papaverin. bù nư c và ch t ñi n gi i như dung d ch oresol (g m natri clorua 3. toan hoá d ch th . dùng ch a ñau th t ng c. hyoscin buttylbromua. làm se niêm m c ruôt như cao lanh. Có nhi u lo i: TðR kháng khu n như neomycin.

. promedol…). thu c gi m ho sát khu n nh ñư ng hô h p như eucalitol. THU C GI I ð C thu c d phòng ho c lo i tr tác d ng c a ch t ñ c. 2. thư ng ñư c goi theo tác d ng dư c lí c th là thu c h nhi t. Trong y h c hi n ñ i. xirô khuynh di p. paracetamol…). vv. n u dùng quá li u có th b ng ñ c. Theo kinh nghi m dân gian. vv. không g i theo khái ni m chung là TGC. cho nhi t tà ph n bi u da (da. n u nư c t m) ho c dùng d u h t cây máu chó di t cái gh . codein. xiro ch i thông. ñau do ph u thu t. t o ra ch t không ñ c ho c ch t ít ñ c hơn. bôi li n trong 5 ngày. ñư c dùng bôi lên thương t n 2 l n trong ngày (m i l n bôi 12 phút. Thu c tác d ng theo cơ ch : ph n ng hoá h c v i ch t ñ c. cùng v i tác d ng c a s c ñ kháng b n thân giúp ngư i b nh có th l p l i tr ng thái cân b ng ban ñ u. còn có tác d ng h nhi t. còn có tác d ng như an th n. ngư i b nh ph i ñư c khám b nh. bài thu c lá ñ xông. Không dùng lá cây lim vì có th gây ng ñ c. tác d ng sinh hoá như ph c h i enzim b ch t ñ c c ch . Tuỳ nguyên nhân b c m do hàn hay nhi t mà thành ph n c a thu c thay ñ i. vv. có tác d ng sinh lí như ñ i kháng v i ch t ñ c. làm cho b nh không xâm nh p vào bên trong (lí). THU C HO nhóm thu c có tác d ng gi m ho: thu c gi m ho. th p. tác d ng lí h c như h p th ch t ñ c (x. TGð không gây nghi n (axit acetylsalicylic. phetanyl. thư ng dùng trong mùa hè ho c cho ngư i làm vi c môi trư ng n ng. ch n ñoán và ñi u tr ti p t c. Có hai nhóm TGð chính: TGð gây nghi n (morphin. ñau vì ung thư. thu c axit acetylsalicylic. có th dùng cây ba lá ch c (vò nát. nóng. Thu c gi m c m có tác d ng ra m hôi. vì chúng ñ c và d gây nghi n. pholcodin. lông) thoát ra ngoài cơ th . ch thu c khô..nư c. Có tác d ng làm thoát m hôi và h nhi t như trên. hàn. d n ñ n t vong. g i là thu c tân ôn gi i bi u và thu c tân lương gi i bi u. có tác d ng di t cái gh . Tiêu ñ c). Dùng TGð gây nghi n ph i theo s ch d n c a th y thu c. an th n như thu c phi n. bôi ti p dung d ch s 2). ñư c dùng theo phương pháp ðêmianôvich (lúc ñ u bôi dung d ch s 1 nhi u l n trong 5 phút. Thu c long ñ m). ch a nh ng b nh còn bi u. dùng ñ ñưa ngo i tà (phong. ñ ra m hôi. cách nhau 10 phút). nhi t) ra ngoài b ng ñư ng m hôi. Có th ph i h p v i thu c long ñ m (xt. C n có ch ñ nh c a th y thu c. noscapin. lá tre. ñ khát nư c. THU C GI I NHI T 1. Y h c c truy n g i TGC (lá tía tô. dung d ch natri hiposunfit 60% (dung d ch s 1) và dung dich axit clohiñric (dung d ch s 2). paracetamol. xirô an t c hương. nh t là cho tr em vì ít ñ c. Thu c làm mát (v i tên g i “chè gi i nhi t”) có tác d ng gi cân b ng nhi t ñ trong cơ th . THU C GI M ðAU các lo i thu c có tác d ng làm gi m hay làm m t t m th i (th i gian dài hay ngăn khác nhau) các cơn ñau th c th ngư i b nh. như ñau do ch n thương. Các lo i TH ñ u r t có ích.) là thu c gi i bi u. vv. N u ñi u ñó không th c hi n ñư c. THU C GI I C M thu c g m m t v ho c nhi u v có tác d ng làm thoát m hôi ñ h nhi t và lo i các y u t gây b nh (n u có th ).

axit ñehiñrocholic (dycholium). THU C KÍCH THÍCH HÔ H P nhóm thu c có tác d ng kích thích trung tâm hô h p não làm cho th sâu hơn. d kh c và làm gi m ho. làm tăng thông khí ph nang. táo bón. c trư ng. THU C KHÁNG GIÁP nhóm hoá ch t có tác d ng ngăn tr m t hay nhi u khâu trong quá trình sinh t ng h p hocmon giáp. các thu c khác như aldacton (spirolacton). cafein. Thư ng dùng xirô cho tr em vì d u ng và ít ñ c. hôn mê do nhi m ñ c. imipramin. TLð thư ng dùng: natri benzoat. t c tĩnh m ch. vv. terpin li u nh . vv. C n ñi u tr nguyên nhân b nh. THU C IOT 1. viêm th n. ñôi khi gây vàng da. ch ng tr m c m như amitriptylin. vv. haloperidol. C n dùng TKG theo ch ñ nh c a th y thu c và theo dõi thư ng xuyên các tai bi n. các ch t sunfamit như acetazolamit (diamox). 2) Thu c h i s c tinh th n làm t nh táo. M t s TLM chính: m t bò và các mu i m t. vv. tadlaron (axit etacrylic) cũng ñư c ch ñ nh theo ñơn c a th y thu c. THU C LONG ð M lo i thu c có tác d ng làm cho ñ m loãng. vv. suy hô h p. propylthiouracil. báng như furosemid. ch y u tác ñ ng vào ch c năng v n ñ ng như clopromazin. vv. g m: thu c ng . Lư ng nư c ti u ít trong các b nh viêm c u th n. t c m ch b ch huy t. ch m tiêu do thi u m t. bư u giáp ho c thi u năng giáp. iot v i li u lư ng cao cũng có tính ch t như TKG. 3) Thu c gi m tr m u t. TKG thư ng dùng: metylthiouracil. clorothiazid (diurilix). ñ y m t ñã tr s n vào tá tràng. vv. dùng ñ ñi u tr tăng năng tuy n giáp (b nh Bazơñô). suy tim. ng ng th . 2. sulpirid. ñư c dùng làm thu c ch a b nh bư u giáp lan to nhi m ñ c (b nh Bazơñô). Dùng TKTHH trong các trư ng h p ng t th . cinchophen. hưng ph n như amphetamin. lithi cacbonat. meprobamat. benzyl thiouracil. novurit. almitrin. các d n ch t xanthique như theobromin. C n thu c iot: hoà tan trong c n (dung d ch màu nâu) dùng ñ bôi ngoài. terian (triamteren). Còn có thu c thông m t v i tác d ng kích thích túi m t. vv. Nh ng TKTHH thư ng dùng: coprapamid và crotetamid. m n ng a ngoài da. doxapram. sorbitol. THU C L I TI U nhóm thu c g m: các d n ch t thu ngân dùng ñi u tr phù do suy tim. hiñroclorothiazit (esidrex). có th dùng ph i h p TLT n u phù to. thioridazin. do tai bi n c a gây mê. thêm kali ioñua. suy gan. là ch ph m u ng. . ñ y b ng. thu c li t th n kinh. TKG có th gây tai bi n.THU C HƯ NG TÂM TH N có th phân chia thành 3 lo i: 1) Thu c li t tâm th n có tác d ng làm gi m ho t ñ ng tâm th n. TLM và thu c thông m t ñư c ch ñ nh trong các ch ng lo n v n ñ ng ñư ng m t (vàng da do viêm ng m t).. sát khu n m nh. actisô. tăng áp su t oxi trong máu và th i tr cacbon ñioxit. thu c tr n tĩnh như diazepam. Dung d ch lugol m nh g m iot hoà tan trong nư c c t. gi m b ch c u h t. ngh . cafein kích thích tinh th n nh . báng. THU C L I M T nhóm thu c kích thích t bào gan ti t ra m t..

Theo nghĩa h p. nivaquine) . ketamin. vv. Thu c di t th phân li t: quinin (x. cho nên c n có s ch ñ nh và theo dõi c a th y thu c cho t ng b nh nhân. noscapin hay nacrotin). atropin. Có 3 lo i chính: 1) Các d n ch t barbituric như barbital gây ng nhanh nhưng gi c ng ng n. TM khí (nitơ ñioxit xiclopropan. THU C PHÒNG HEN lo i thu c có tác d ng làm thưa và nh cơn hen. 2) Các lo i thu c như cloral hyñrat. 1. bi n ch t.5% ñ r a m t. 2. A phi n. gluttethimid…ñ u ít ñ c nhưng gây ng kém. Các TM và thu c ti n mê ñ u có nhi u ch ng ch ñ nh. cloroquin (aralen. giãn lo âu. Ma tuý. dùng ngăn c n cơn co gi t. ch a 4ancaloit chính (morphin. v ñ ng và gây lư m. opi). Là kh i c ng hay m m.THU C MÊ (cg. THU C S C x. làm m m v y c ng mi m t…dùng dung d ch natri hiñrôcacbonat 3.). N u ñ lo i các d v t l t vào m t ho c lo i các ch t nh y. thiopental. nitrazepam. m t. thu c gây mê). TRM ph i ñư c pha ch theo tiêu chu n ch t lư ng nghiêm ng t như thu c nh m t. Quinacrin). ñi r al tr em dư i 3 tu i không ñư c dùng. Hi n nay. Là thu c ñ c và gây nghi n (thu c ñ c b ng A nghi n). papaverin. M t s TM tĩnh m ch có th tiêm b p và ñưa vào h u môn. diazepam ñư c ưa dùng vì sau gi c ng ít m t.). THU C R A M T dung d ch thu c dùng ñ r a m t. dùng dung d ch có ch t sát khu n nh như dung d ch axit boric 3%. THU C NAM (tk. Có th dùng thêm các thu c ti n mê như morphin. pethiñin (dolosal). làm gi m li u thu c dãn ph qu n hay corticoid. màu nâu ñ s m. ch các cây thu c ho c thu c t th c v t hay ñ ng v t dùng tươi ho c sau khi qua sơ ch . clorofom. máu. thu c ta). ðư c chia làm 3 lo i l n: TM b c hơi (ete. C n ñư c ch bi n kĩ và b o qu n t t ñ có th gi ñư c lâu hơn. THU C S T RÉT nhóm thu c có tác d ng phòng và ñi u tr b nh s t rét. vv. Có lo i thu c di t th phân li t và lo i thu c di t th giao t c a kí sinh trùng s t rét. Xt. ñư c dùng trong trư ng h p hen ph qu n. coñein. THU C PHI N (tk. ñ lâu d b m c. oxazepam. TM tĩnh m ch (hexobacbitan. Quinin). gây ng và ch a a ch y. gây ng t t.). có mùi ñ c bi t. thu c có tác d ng làm m t m i c m giác. nh a khô c a qu và cây anh túc (Papaver somniferum). Có tác d ng gi m ñau. scopolamin ph i h p ñ gi m ñau. lorazepam ñ u thu c lo i thu c bình th n. valium). gi m ho. Nư c s c. 3) Các d n ch t benzodiazepin như diazepam (seduxen. Heroin. ñ c bi t làm c m giác ñau và m t m i liên h c a ngư i b nh v i môi trư ng xung quanh. phenobarbital gây ng ch m nhưng m nh hơn và ñ c hơn. Trư ng h p b b n axit vào m t. C n dùng theo ch ñ nh c a th y thu c. Tuỳ theo m c ñích c a vi c r a m t mà dùng dung d ch thu c khác nhau. vv. m … m t b nhi m khu n. mepacrin (x. TPH thông d ng là natri cromoglicat dùng dư i d ng khí dung. ñem l i cho b nh nhân m t gi c ng h i s c. clodiazepoxit. Thu c tươi ho c ch qua sơ ch khó b o qu n. Nam dư c. THU C NG lo i thu c li t tâm th n. Thu c ðông y có ngu n g c Vi t Nam. butobarbital (soneryl) gây ng và gi m ñau.

2 và 26. nonoxynol. THU C TÍM x.). THU C TRÁNH THAI thư ng là các hoá ch t và chia ra làm ba lo i: 1) TTT ñ t t i âm ñ o. có kh năng gi i phóng ñ u ñ n m t lư ng nh progestagen h ng ngày ñ ñ c ch s phóng noãn trong th i gian 3 năm. vv. Ngày nay. THU C TÊ (cg. 3) TTT tiêm là dung d ch medroxiprogesteron axetat có tác d ng lâu dài hay dung d ch norethisteron enantat. artesunat. m i tu n u ng 1 l n 500 mg cloroquin ho c 300 mg proguanil ho c 1 viên fansidar cho ngư i l n. ñư c ñi u ch b ng cách hoà tan. Các thu c dùng ph i h p có sulfadoxin viên 500 mg. Lo i thu c ñư c s d ng tron y h c hi n ñ i mà trư c ñây nh p vào Vi t Nam t các nư c phương Tây. ngư i ta còn dùng vòng tránh thai có ch a ho t ch t (thu c) như ñ ng progesteron. Vi t Nam n m trong vùng s t rét kháng cloroquin. Thu c d t th giao t : proguanil. nhi u bi n pháp khác (như ñình s n) cũng ñư c dùng có hi u qu . proguanil (cloriguan. h n d ch ch a m t ho c nhi u ho t ch t. ch a progestagen ñư c c y dư i da. t m thu c vào bông.viên 25 – 50 mg. Lo i thu c nh p n i và s n xu t trong nư c b ng phương pháp dư c h c hi n ñ i. tetracyclin. Ngoài TTT. TTT c y là nh ng ng ch t d o ñ c bi t. Cũng có th dùng bình phun mù. vì v y ñư c khuy n cáo d phòng b ng mefloquin. sulfon. THU C XOA BÓP thu c d ng dung d ch. bodecaethylen glycol. TTT u ng thông d ng là viên ethinylestradiol – norethisteron. vv. thu c gây tê). mi ng b ng d ng c chuyên dùng ñ xông hít. artemisinin và các ch t bán t ng h p c a nó như artemether. viên s i b t như glyxeril rixinoleat. Ngành y t ñã thay thu t ng TT b ng thu c y h c hi n ñ i ñ phân bi t v i thu c y h c dân t c. THU C TIÊU CH Y x. x. 2) TTT u ng thư ng ph i h p v i m t thành t ñ ng d c ngăn c n tr ng làm t (estrogen) và m t thành t ti n thai (progestin) thúc ñ y quá trình bóc màng trong t cung và hành kinh. viên fansidar g m 500 mg sulfadoxin và 25 mg pyrimethamin. glixerin. TTT dùng cho nam ñang ñư c thí nghi m. v i g c bôi lên da r i xoa bóp ñ thu c ng m d n qua da. ho c viên norethisteron. d ch s i b t. ho t ch t s bay hơi. paludrin) viên 50 – 100 mg. hơi ñó ñư c d n vào ñư ng hô h p qua mũi. THU C TÂY 1. d u khuynh di p. phenylmecuric borat. Gây tê. khi hoà tan vào nư c nóng. vv. d u. Viên TTT li u nh ch ch a progestagen (viên mini) u ng h ng ngày. 2. octoxynol. Các thu c ñi u tr s t rét thư ng dùng kéo dài 7 – 10 ngày. Các lo i TXB thư ng dùng và có tác d ng t t: d u tràm. rư u. lincomycin. phân tán dư c ch t vào dung môi (nư c. liên t c k c nh ng ngày hành kinh. keo ñ c. h n d ch. ch a các ho t ch t di t tinh trùng dư i d ng keo. Thu c ñi r a. viên tr ng. d m. THU C XÔNG HÍT thu c d ng dung d ch. ð i .4 mg. primaquin (avlon) viên 13. ð d phòng. Kali pemanganat. Khi dùng. TTT u ng có lo i ch g m thành t ti n thai.

Có ch c năng d tr và ti t hocmon vào máu ñ ng v t có xương s ng b c cao: oxitoxin làm co cơ t cung. giúp cho b nh nhân di n ñ t ñư c nh ng ý chí. các T trán. cũng có nhi u trư ng h p các T c a m t cơ quan có ch c năng hoàn toàn khác nhau. THÙY SAU TUY N YÊN n p g p ñáy não g m m t kh i mô th n kinh ñ m nh . làm thành m t ñơn v c a m t cơ quan như ph i. Khi có b nh (ung thư. t o thành nhóm liên k t. ñư c gi i h n b i các khe. gi a các nhi m s c th tương ñ ng có th x y ra trao ñ i chéo. T trư c và T sau tuy n yên. THU ð U x. THUỲ m t ph n có gi i h n rõ ràng. rãnh. W. S nhóm này b ng s nhóm ñơn b i c a nhi m s c th . vv. Trong th i gian này. THUỲ MIÊN PHÂN TÍCH phương pháp khám th n kinh và tâm th n cho ngư i b nh ngay trong lúc v a t nh gi c mà trư c ñó b nh nhân ñư c gây ng nh nhàng b ng cách tiêm tĩnh m ch m t lo i thu c ng . Nhi u T l i chia thành các T nh hơn g i là phân thuỳ như phân thuỳ gan. TDTNST ñư c Xăttơn (W. ñư c Mogân (T. THU TINH D CH m t cách g i khác c a d ch thu tinh (x. phân b theo m ch th ng. v i m c ñích làm tan r a phân khô táo trong ru t già. vv. Các T có cùng m t ch c năng chung. Sutton) và Bôveri (T.) có th c t b g n m t hay nhi u T và phân thuỳ. não. tình c m ñã b vùi l p vô th c. nh ng s i th n kinh tr n và m t s t bào bi u mô. vd. kích thích nhu ñ ng ru t ñ tháo phân ñ i v i ngư i hay súc v t b táo bón lâu ngày. TXH có tác d ng ch a b nh ñư ng hô h p ho c toàn thân. gia tăng áp l c vào thành ru t. Có nh ng lu n ñi m cơ b n: 1) Trong các t bào phát sinh t h p t thì b nhi m s c th g m có hai nhóm gi ng nhau: m t có ngu n g c t m là bào tr ng. hình c u có các nhánh t n cùng phình ra. 2) Các nhi m s c th gi nguyên tính ch t cá th v c u trúc và di truy n trong su t chu kì s ng c a m t cơ th .. M i T có m t cu ng m ch máu – th n kinh riêng. S gi i phóng này có th dùng trong ñi u tr (thuỳ miên t ng h p. nh ng c n tr tâm th n h u ý ho c ngoài ý chí ñã bi n ñi t m th i. thuỳ miên phân tâm). thao tác kĩ thu t ñưa m t lư ng nư c m (kho ng 1. T thái dương…c a ñ i não. vv. apxe. THUY T DI TRUY N NHI M S C TH thuy t cho r ng các nhi m s c th v i các gen khu trú trong chúng là v t ch t ch y u mang tính di truy n. TH T THÁO (cg. có th cho vào m t l nh ñ hít. gan. th t r a). t n s chéo t l thu n v i kho ng cách gi a các gen. ho c m t vách mô liên k t. . Phân thuỳ ph i. th n. ho c dùng cao xoa bôi vào trư c hai l mũi ñ hít. ho c chu n b cho ch p X quang khung ñ i tràng hay ch p th n ñ phát hi n b nh c a ñ i tràng. Các hocmon này ñư c ti t ra trong vùng dư i ñ i th do t bào th n kinh t n cùng n m trong TSTY. B nh thu ñ u. m t có ngu n g c t b là tinh trùng. Các gen n m trên các nhi m s c th . Boveri) ñ xư ng 1902 – 1903. 3) Trong gi m phân.v i các lo i tinh d u. T ch m. vesopresin làm co m ch và tăng huy t áp. Morgan) và các c ng s hoàn thi n vào 1919 – 1915.5 – 2 lít) qua h u môn vào ru t già b ng m t d ng c chuyên bi t (b c cho ngư i l n. bóng cao su ho c bơm tiêm to 100 – 250 ml cho tr em). D ch thu tinh).

THUY T TH N KINH thuy t cho r ng t bào th n kinh là ñơn v c u trúc và ch c năng cơ b n c a h th n kinh. d ch u…). vv. phát tri n do s phân chia và bi t hoá các t bào. t – thông tin hi n có. N i dung trên bi u ñ t b ng công th c C = N (T – t). T – thông tin c n có. Th . THUY T V NÃO – N I T NG x. dư ng sinh. TD có th không ch ñ nh (như lúc s p ng ) ho c có ch ñ nh (như trong t p luy n. t c là tho mãn ñư c m t nhu c u nào ñó. ho c c a súc v t (b ng th c nghi m). Schleiden) và Swan (T. Simonov) ñ xu t. Khi TD. C. J. quan sát lâm sàng h c). dãn m m. TH NGHI M MI N D CH PHÓNG X phương pháp ñ tìm n ng ñ hocmon peptit trong h th ng sinh h c. nh p tim ch p hơn. thư ng có hi u qu cao trong rèn luy n s c kho . thi n. có th t o ra nh ng ph n ng mi n d ch. THUY T THÔNG TIN C M XÚC thuy t do nhà tâm lí h c Nga Ximônôp (P. nó tác ñ ng lên t bào th n kinh khác thông qua synap. Quan ni m này do k t qu c a nhi u nghiên c u vào ñ u th k 19 ñ n năm 1839 ñư c Slâyñen (M. t p luy n t sinh. khó ch u…). gi m t i ña trương l c c a các cơ b p ñ cho th n kinh. cho r ng c m xúc n y sinh do thi u ho c th a thông tin c n thi t ñ cơ th ñ t ñư c m c ñích nào ñó. tiêm B. N – nhu c u. theo dõi các ph n ng sinh h c (qua các thao tác kĩ thu t) di n ra trên cơ th s ng. THƯ DÃN tr ng thái th l ng.THUY T T BÀO thuy t cho r ng t t c m i sinh v t ñ u c u thành t các t bào và s n ph m c a nó. hocmon gi i tính anñrogen gây nên s tăng trư ng c a mào gà s ng thi n. G cho ngư i ñ gây nhi m lao. Vd. N ng ñ hocmon không ñánh d u có th tìm th y b ng cách so sánh m c ñ c ch do c nh tr nh t o ra v i ñ chu n. Schwann) trình bày hoàn ch nh.). tĩnh to . TH NGHI M TRONG CƠ TH S NG (cg. ñ ng th i cũng cho th y vai trò cua thông tin v nh ng ñi u ki n tho mãn nhu c u ñ i v i s n y sinh c m xúc. Th a thông tin thì có c m xúc dương tính (tho i mái. trương l c cơ b p gi m d n. Thuy t tâm th . tâm h n ñư c thư thái. Thuy t này nói lên m i liên h gi a c m xúc và nhu c u. TD ñư c coi như phương pháp b tr trong t p luy n th d c th thao. S hocmon ñánh d u liên k t v i kháng th ñ m ñư c ch ra m i tương quan trong m u (vì hocmon không ñánh d u c nh tranh ñ ngăn ch n s k t h p c a hocmon ñánh d u). TH NGHI M SINH H C kĩ thu t th c nghi m trên cơ th sinh v t nh m ño cư ng ñ cũng như s lư ng các ho t ñ ng sinh h c c a chúng do tác ñ ng hoá h c. TNSH cũng ñư c áp d ng t t ñ i v i th c v t. C là c m xúc. ngư i b nh s t ám th ñ ñi u ch nh các r i lo n trong cơ th do các tr ng thái căng th ng hay do t ám th gây ra. th nghi m in vivo). Các ñ ng v phóng x ñư c dùng ñ ñánh d u mà sau ñó ñư c ñưa cùng v i các kháng th ñ c hi u vào các mô ho c dung d ch c n phân tích. Dư i s hư ng d n c a th y thu c. ngư i có huy t áp cao thì huy t áp h . ho c c a con ngư i (vd. chúng sinh trư ng. vv. tránh m c b nh lao. b n ch n. V. S ño s tăng trư ng c a mào gà trong ñi u ki n tiêu chu n ñư c ñ i chi u ñ ñánh giá ho t tính c a hocmon. thi u thông tin thì s có c m xúc âm tính (căng th ng. Vd.

Xt. s t là thành ph n c a huy t s c t . các ch t ch ng oxi hoá. các ch t t o mùi thơm. amoni hiñrophotphat (NH4)2HPO4. vv. ð b xung canxi. mangan. v t nuôi s còi xương. N u thi u h t chúng trong kh u ph n. Trong s các nguyên t trên. kali…ñư c tính b ng gam trong 1 kg th c ăn. selen. ĂN B SUNG 1. ch m l n và y u t. x. vv. amoni ñihiñrophophat NH4H2PO4. Th tinh trong ng nghi m. k t qu là vi khu n lao không phát tri n ñư c. b t xương và m t s mu i vô cơ không ñ c như canxi hiñrophotpho Ca(H2PO4)2. TH NGHI M TRONG NG NGHI M (cg. ñ ng k m. canxi photphat Ca3(PO4)2.nghi m này ñư c coi là th nghi m “in vivo”. th nghi m in vitro). iot là thành ph n c a thyroxin – hocmon tuy n giáp tr ng. Các ch t kháng khu n (kháng sinh và hoá ch t) ñư c b sung vào th c ăn v i lư ng r t nh nh m phòng b nh và c ch vi sinh v t có h i ñư ng ru t. coban. do ñó có tác d ng t t ñ n sinh trư ng c a v t nuôi. clo. Th nghi m này ñư c g i là th nghi m in vitro. gi vai trò quan tr ng trong ho t ñ ng c a h th n kinh. h ng c u. k m. photpho cho v t nuôi. magie. vv. s t. góp ph n làm gi m hàm lư ng amoniac trong ñư ng ru t và máu. magie. gia c m ch c n m t lư ng r t nh (tính b ng mg trong m t kg th c ăn) nhưng không th thi u vì chúng là thành ph n c a nhi u hocmon. enzim và có m t trong t t c các mô c a t bào. các enzim tr giúp tiêu hoá. Trong th c ăn gia súc không ñ . natri. photpho. iot. dùng b t ñá vôi. iot. góp ph n nâng cao sinh trư ng c a v t nuôi. kali. Nhóm TĂBS này g m các ch t kháng khu n. các lo i axit h u cơ. 1) TĂK ña lư ng ch a các nguyên t khoáng. ngư i ta cho streptomycin vào ng nghi m ñã có các khu n l c lao m c. b t v sò. v tr ng. vôi b t. gia c m c n nhi u nh t vì chúng là thành ph n chính c a xương và răng. Ngư i ta cũng s d ng mu i ăn NaCl ñ b sung natri và clo. y h c hi n ñ i ñã có th c y phôi trong ng nghi m ñ chu n b cho th tinh nhân t o. ñ ng. Các ch ph m sinh h c thư ng là các h n h p vi khu n và n m men b sung vào th c ăn nh m t o ra h vi sinh v t ñư ng ru t c nh tranh v i vi sinh v t có h i ñư ng ru t. H ng ngày gia súc. nolipñen… d ng mu i không ñ c. coban. clo. canxi và photphho là 2 ch t khoáng mà gia súc. TH C ĂN KHOÁNG lo i th c ăn b sung ch a các mu i khoáng không ñ c h i c a các nguyên t canxi. Vd. natri. Có 2 nhóm TĂK: khoáng ña lư ng và khoáng vi lư ng. vv. M t th nghi m ñ c s c c a y h c hi n ñ i là ñã k t h p thành công vi c th tinh trong ng nghi m v i c y phôi t ng nghi m vào bu ng t cung ngư i m (in vivo) ñ t o nên con ngư i hoàn ch nh như bình thư ng. Ngày này. photpho. nh ng vùng núi cao ngư i ta còn dùng than c i ñ b sung khoáng ña lư ng cho gia súc. H ng ngày. h cơ và xương và gi n ñ nh áp su t th m th u c a máu. TH C 2. theo dõi các ph n ng sinh h c (qua các thao tác kĩ thu t) di n ra trong các ng nghi m. gia c m c n m t kh i lư ng ñáng k : canxi. các ch ph m sinh h c. 2) TĂK vi lư ng ch a các ch t nguyên t s t. nhưng ph i ñ m b o an toàn cho ngư i tiêu dùng. Vd. cũng có th cho th tinh nhân t o trong ng nghi m ñ phát tri n thành phôi (giai ño n in vitro) và sau ñó l i c y phôi vào trong t cung c a m t ph n (giai ño n in vivo) ñ phôi ti p t c phát tri n và thành thai nhi. gia súc. H n h p th c ăn không có giá tr dinh dư ng (không ch a năng lư ng ho c các ch t dinh dư ng khác) b sung vào th c ăn nh m phòng b nh ho c nâng cao hi u qu chăn nuôi. ñ ki m tra tác d ng c a kháng sinh streptomycin ñ i v i tr c khu n lao. Th c ăn h n h p.

vv. Khi kh u ph n có nhi u c . hemixenlulozơ liên k t ch t ch v i th c ăn xanh. còn ch a m t lư ng ñáng k protein d tiêu. nh m ñ t hi u qu chăn nuôi cao. Th c ăn c . thân lá ñ u ñ sau thu ho ch…dùng làm th c ăn cho gia súc nhai l i.1 – 0. bã. nhưng là ngu n th c ăn r ti n. b ng rư u. ñ c bi t trong các cây h ð u còn ch a phytoơstrogen. hemixenlulozơ. giá tr dinh dư ng r t khác nhau. nhưng khi dùng cho gia súc có d dày ñơn c n ph i b sung th c ăn giàu protein. bò. th c ăn c ng k nh). bã bia. TĂX còn bao g m thân. rơm r tuy có kh i lư ng và ch a m t lư ng l n gluxit ti m tàng. gia c m. bao g m các loài c t nhiên. Giá tr dinh dư ng c a TĂT không cao. lá c a cây h Lúa. th c ăn tinh hay th c ăn d lên men trong d c . ñôi khi cao hơn. amoniac…) giá tr s d ng s tăng lên. c tr ng. rơm r . qu giàu tinh b t nhưng l i nghèo protein. Các lo i ph ph m này thư ng ñư c dùng ph i h p v i th c ăn thô cho gia súc nhai l i ho c th c ăn tinh cho gia súc d dày ñơn. rau. vitamin và nhi u h p ch t có ho t tính sinh h c khác nhau.khoáng vi lư ng. th c v t thu sinh và các cây tr ng khác cũng như cành ng n các cây b i m c hoang d i…ñư c s d ng d ng tươi làm th c ăn cho gia súc. Th c ăn chăn nuôi. c non. bã ñ u. gia c m. TH C ĂN TINH x. TĂX thu c nhóm h Lúa r t phong phú và ña d ng. qu . Trong nhóm TĂT. nhưng l i r t nghèo protein và ch t khoáng. cà r t giàu caroten. có th s d ng premix khoáng ñ b sung cho gia súc. r m t…x p vào nhóm ph ph m công nông nghi p hay nhóm th c ăn nhi u xơ ho c nhi u tinh b t ñư ng. vitamin nhóm B và ñư ng d hoà tan có tác d ng r t t t cho bò s a cao s n. có th tăng t l TĂT trong kh u ph n. c qu …s mang l i hi u qu cho chăn nuôi. nhưng nghèo caroten. Kh i lư ng TĂT trong kh u ph n ph thu c vào gi ng. T l nư c trong TĂX khá cao (60 – 85%). Ngư c l i. có tác d ng r t t t ñ i v i bò s a. TH C ĂN XANH th c ăn chăn nuôi g m thân. Gia súc nhai l i có th tiêu hoá trên 70% các ch t h u cơ trong TĂX. TĂNN g m bã s n. TH C ĂN NHI U NƯ C (tk. qu như bí ñ . Trong 1 kg TĂNN thư ng ch a 0. h p ch t này làm tăng trao ñ i ch t d c và có nh hư ng t t ñ n quá trình sinh trư ng và sinh s n gia súc. ng n non c a các lo i cây b i…ñư c s d ng trong chăn . bã ñ u. ch t khoáng. nhóm h ð u ch có m t s ít loài như c stylo. TĂX giàu caroten (ti n vitamin A). b ng rư u. ch t khoáng. n u ñư c ki m hoá (ch bi n b ng ure.3 kg ch t khô. TĂX ch a h u h t các ch t dinh dư ng c n thi t cho v t nuôi và d tiêu hoá. tinh b t và ñư ng d hoà tan. gia c m. qu . cây h ð u. TĂX ch a m t lư ng l n xenlulozơ. TH C ĂN THÔ các lo i th c ăn th c v t có t l nư c th p nhưng hàm lư ng ch t xơ khá cao (20 – 40% tính trong ch t khô) như c khô. cây keo gi u và m t s loài h ð u hoang d i m c trên ñ ng c . c khô có giá tr dinh dư ng cao nh t. Ngoài ra. C khô t t nh t là c khô cây h ð u ho c cây h Lúa h n h p v i cây h ð u ch a ñ y ñ các ch t dinh dư ng như gluxit. d d tr và s n có nông thôn. là ngu n th c ăn chính trong mùa ñông và mùa khô cho trâu. Th c ăn c . Bê nghé ñư c t p ăn s m TĂT giúp cho d dày 4 túi và ñư ng ru t phát tri n t t. thân cây ngô già. bèo. TĂX còn non có giá tr dinh dư ng cao hơn và d tiêu hoá hơn. năng su t v t nuôi và ch t lư ng kh u ph n. cây ngô non…. lá. protein. rong. th c ăn gia súc có t l nư c cao như c . Ch t xơ trong TĂT g m xenlulozơ.

Tên m t b nh ngo i c m. Dương minh. phong phú s n có nông thôn. v i nh ng di n bi n b nh lí riêng c a t ng b nh và bài thu c ñi u tr thích h p v i t ng lo i di n bi n b nh lí. g i là tr c trúng. Lót trong TQ là l p màng nh y g p n p làm cho TQ có th co dãn khi th c ăn ñi qua. vv. không ngăn ch n ñư c s t n công m nh m c a tà khí thì ngo i tà có th xâm ph m th ng vào lí (thư ng th y b nh Thái âm. TĂX r t c n thi t cho l n và gia c m. bò th t nuôi thâm canh. r i Quy t âm. C th là b nh Thái dương. M i ñ u vào Thái âm. Nguyên nhân b nh). N u chính khí vư ng d n. Song n u chính khí h i ph c và m nh d n. Ngo i tà có th theo quan h bi u lí gi a 2 kinh âm dương t Thái dương truy n vào Thi u âm. chính khí m nh hay y u. Có m t quy lu t chung là ngo i tà ph n l n t bi u (dương) vào lí (âm). bên trong TQ có các tuy n. ño n dư i có l p cơ trơn co rút theo ki u nhu ñ ng. Song không nh t thi t ph i như v y. b nh hư chuy n thành th c như b nh Thái âm thành b nh Dương minh ph . Thi u âm) mà không qua giai ño n gây b nh ph n dương. Thi u âm. Các cơ co bóp nh p nhàng t o nên nhu ñ ng chuy n th c ăn xu ng d dày. b nh Thi u âm. chim và côn trùng. x. Thông thư ng. Song n u chính khí ti p t c suy thì ngo i tà th a cơ t n công vào ph n lí c a 3 kinh âm. THƯƠNG HÀN 1. b nh Thái âm. dương) vào sâu (lí. 3. âm) (x. b nh t th c ñ n hư. b nh Dương minh. ngo i tà xâm ph m vào cơ th theo quy lu t chung t nông (bi u. r i Thi u âm. b nh Thi u dương. bèo tây. TQ là ng d n và ñ y th c ăn xu ng d dày. ñ i v i bò s a. hàng ngày 1 l n nái c n ñư c cung c p 4 – 8 kg TĂX tuỳ theo gi ng. ð i v i các b nh TH. lông c a cơ th gây nên (cg. M i kinh có m t h i ch ng cơ b n. s truy n bi n c a ngo i tà ñư c c th hoá như sau: ngo i tà xâm ph m vào Thái dương. b nh Thi u âm thành b nh Thái dương ph . N u chính khí quá y u. 3 kinh dương này. Theo phương th c chăn nuôi truy n th ng. t o nư c ng t và nư c m n. Quy t âm).nuôi. s c t n công c a ngo i tà y u d n thì b nh tà có th t lí b ñ y ra bi u. TH C QU N ng n i xoang mi ng ho c h u v i d dày. Sáu kinh ñó ñư c x p theo th t t ngoài và trong. t Dương minh truy n vào Thái âm. n u chính khí y u không ch ng ñ ñư c thì b nh tà vào Dương minh ho c Thi u dương. TQ g m c di u. c n thi t b sung thêm m t lư ng nh t ñ nh th c ăn tinh b t. rau l p. ngo i tà y u d n thì b nh kh i d n. vv. B nh thương hàn. Thi u dương) và 3 kinh âm (Thái âm. ð i v i gia súc ăn c nuôi v i m c ñích cày kéo ho c nuôi l y th t v i m c năng su t trung bình. g m: rau mu ng. do hàn tà xâm ph m vào ph n da. Tên chung c a các b nh ngo i c m gây s t do ngo i tà xâm ph m vào 6 kinh: 3 kinh dương (Thái dương. Tuỳ di n bi n c a b nh có th có nh ng tri u ch ng khác nhau và bài thu c ñi u tr thích h p. ñi u tr . Hàn. có s t. c m l nh). b nh Quy t âm. 1 gia c m ñ tr ng c n 50 – 70 g TĂX. Vi t Nam. b nh Quy t âm thành b nh Thi u dương. TQ v v a ti t nư c v a ti t d ch nh y. ðo n trên nh có t ng cơ vân ñ y th c ăn xu ng ño n dư i. ñ ng v t có xương s ng. TQ có hai l p: l p cơ d c và l p cơ vòng bao quanh. có s ñ u tranh m nh gi a chính khí và tà khí. 2. r t nhi u loài th c v t thu sinh ñư c coi là ngu n TĂX. bèo t m. Di n bi n trên là do nh ng y u t sau tác ñ ng l n nhau quy t ñ nh:s c t n công c a ngo i tà m nh hay y u. 1 l n th t c n cho ăn 2 – 4 kg tuỳ theo l a tu i. t Thi u dương truy n vào Quy t âm. ngư i ta ch dùng TĂX là ngu n th c ăn chính ñã cho k t qu t t. bèo hoa dâu và các loài rong. bèo cái. ngo i tà gây nên ch ng dương. ðó là ch ng th c.

Trong ñi u tr ph i ôn trung tán hàn. không khát nư c ngay. ngoài con cháu trong n i b gia ñình. a l ng. THƯ NG TH (cg. Trong xã h i truy n th ng c a ngư i Vi t (Kinh). Quy t âm). Như v y. Tuy nhiên. THƯƠNG VONG t n th t v sinh l c trong tác chi n. bên c nh vi c s a l ñ cáo gia tiên. Trong l này. chăm sóc t t. Thương hàn) có ngay tri u ch ng lí (Thái âm. m ch vi t . Thi u âm) chuy n nhanh vào ph n âm (Thái âm. ng i trên s p kê gi a nhà. vào d p ñ u năm. lân gia và khách m i ñ n chúc m ng. s ng và phát tri n kho m nh. sau ñó m i các c d ti c m ng. m t tích. Thi u âm) ho c b nh ñang ph n dương (Thái dương. Sau chi n ñ u. Phép ch a là tr dương ch tà. Trong l TT. ñ ng th i cũng tuân theo quy lu t sinh và t theo các nhóm tu i ñ c thù. ñ n tu i sinh ñ . Khao thư ng th ). b nh âm có th chuy n sang b nh dương. N u b nh nhân y u. Nguyên nhân: hàn tà m nh và ngư i b nh có tì th hư hàn. ñó là hàn tà ñã tr c ti p xâm ph m vào Thi u âm (b nh Thi u âm). hàn tà t dương minh th a cơ xâm nh p vào Thái âm. Nguyên nhân: hàn tà m nh. ngư i l nh. Phép ch a ph i h i dương c u ngh ch. L m ng TT là m t nét ñ p c a văn hóa Vi t Nam. TV ñư c phân lo i t m theo tình tr ng và s lư ng c th c a t ng lo i: b thương. TSTSXDS là thư c ño m c dân s có y u t sinh và t . Thư ng dùng NRR ñ bi u th t su t này theo công th c: . chính khí suy. Thi u âm. cha m trong trang ph c trang tr ng. con cháu l n lư t ñ n kính c n dâng rư u (th ) và ñào (tiên). L khao TT ñư c t ch c trong gia ñình. còn có h hàng n i ngo i g n xa. ðây là l m ng th các c già 70 tu i – nh ng ngư i ñư c xem là s ng lâu. di n ra ñình làng. Là m t trong nh ng ch s dùng ñ ñánh giá hi u su t chi n ñ u và b sung quân s . ch t. chăm sóc t t hay không. b nh nhân có tâm th n dương hư. khác v i l lên lão (g i là l ra nhiêu). T SU T TĂNG DÂN S (cg. ch y u mang tính gia ñình. chân tay không m. ch y u mang tính xã h i. do s c t n công c a ngo i tà (hàn tà) m nh và chính khí suy y u. t su t tái sinh s n dân s ). chính khí suy thì b nh dương s chuy n nhanh vào âm. THƯƠNG HÀN NH P LÍ tr ng thái b nh thương hàn (x. Vd. ch ng ki n ni m h nh phúc c a các c và con cháu. con cháu cũng s m l ñ cúng t i ñình. Ho c m t ngư i m i m c b nh thương hàn mà có ngay tr ng thái lơ mơ. Thi u âm. m t ngư i m i m c b nh thương hàn mà nôn. ho c chăm sóc không t t làm chính khí suy s p nhanh. n m co. ð ng th i cũng là l m ng c a con cháu. Ho c m t ngư i m c ph i thương hàn có ch ng ñ y và c ng tâm h (d dày) trong ñi u tr dung nh m thu c công h ñã làm chính khí suy y u nhanh. N u ñi u tr ñúng. r i l bái cha m . ñó là hàn tà ñã tr c ti p xâm ph m vào Thái âm (b nh Thái âm).ñúng hay không. Dương minh. N u c m ñư c a ch y thì m i c u ñư c ngư i b nh. Chính khí suy y u có th do cơ th v n y u. s trung bình em bé gái ñư c sinh ra b i m t ngư i ph n hay m t nhóm ph n . l m ng ngư i cao tu i. ngư i ta thư ng t ch c khao TT. th hi n ñ o hi u. chân tay l nh. vì cha m có s ng lâu thì con cái m i ñư c ph ng dư ng. ho c ñi u tr không ñúng.

X quang). vv. ðư c s d ng r ng rãi trong khoa h c. da. Theo quy ư c ñư c chia thành lo i sóng ng n (b c x c ng) và lo i sóng dài (b c x m m). Bo là s tr em gái sinh ra s ng ñ tu i 1 năm tu i. g . Truy n qua ñư c nh ng v t ch t không thông su t ñ i v i ánh sáng thông thư ng (ánh sáng thư ng không ñâm xuyên qua ñư c) như v i. TÍCH D CH VÒI TR NG tình tr ng tích d ch trong vòi tr ng. kích thích c ch m t s t bào. ðư c phát ra khi các electron ñang chuy n ñ ng nhanh (ho c các h t mang ñi n khác như proton) b hãm b i m t v t ch n và trong quá trình tương tác gi a b c x v i v t ch t (khi ñó ta thu ñư c phôt v ch). ñ m b o cho dân s phát tri n n ñ nh. Lo – h s s ng c a tr em gái ñ tu i 1 năm tu i. ñau khi hành kinh. có th ra khí hư. N u NRR b ng 1 hay ti n g n b ng 1 thì sau m t kho ng th i gian ñ dài (kho ng 80 năm) dân s c a qu c gia ñ t ñ n s n ñ nh. B c x t ngo i. Tia X. TIA X (tk.Trong ñó. Bx – s tr em gái ñư c sinh ra s ng b i m t ph n ñ tu i x. TIA H NG NGO I x. b c x ñi n t . trong kĩ thu t. TSTSXDS mô t ti m năng c a s tăng trư ng dân s theo nh ng tiêu th c riêng có tính ñ n các y u t sinh ñ và t vong theo nhóm tu i. phân tích c u trúc. trong chi n lư c dân s và k ho ch hoá gia ñình. Tia t ngo i). có bư c sóng c t 10-5 ñ n 102 nm. n u NRR nh hơn 1 thì không có kh năng thay th dân s . chúng ta mong mu n ñ n năm 2050 s ñ t ñư c NRR b ng 1. ñau vùng h ch u và phía th t lưng. b khúc x . gi y. phân c c và nhi u x ). Wx – h s ph n trong ñ tu i x. nghĩa là ñ m b o s thay th . dân s s gi m. Tia Rơnghen). D u hi u: s t nh . ñ nghiên c u c u trúc tinh th . mô nên ñư c ng d ng ñ ch a tr m t s b nh như di t các kh i u ác tính. N u NRR l n hơn 1 thì t c ñ tăng trư ng dân s s cao và ngư c l i. c u t o nguyên t . TIA C C TÍM (tk. nên ñư c s d ng trong y h c ñ ch p hình (chi u/ ch p X quang) ñ ch n ñoán b nh. Vi t Nam. ñ c tính này ñư c s d ng trong ch n ñoán hi n vi huỳnh quang. có nhi u thuỳ. phân tích nguyên t . Trong ñi u ki n hi n nay. nhi u qu c gia ñã xem NRR b ng 1 là m c tiêu dài h n c a các chính sách dân s . Có th ch x y ra m t bên vòi tr ng. TÍA TH GIÁC s c t nh y c m ánh sáng ñ s m n m trong que th giác c a võng m c c a nhóm cá bi n và ph n l n ñ ng v t có xương s ng b c cao. Tia Rơnghen. vv. nhi u múi. có nh ng tính ch t tương t như ánh sáng thư ng (truy n theo ñư ng th ng. Ngu n thông d ng là ng TR. . thư ng x y ra giai ño n cu i c a viêm m vòi tr ng. m t ngư i không nhìn th y. th t. B c x h ng ngo i TIA RƠNGHEN (cg. TR gây tác ñ ng sinh h c lên cơ th s ng. có kh năng ñam xuyên v t ch t tăng theo t c ñ c a các electron b hãm. TR còn có kh năng ion hoá ch t khí và gây phát x huỳnh quang ñ i v i nhi u lo i v t ch t. m t s ñ ng v phóng x . TR có kh năng phân hu các mu i b c trên phim và gi y nh. hay c hai bên vòi tr ng. x. m t th c a viêm ph n ph . Lx – h s s ng c a ph n ñ tu i x. ñ thăm dò khuy t t t kim lo i.

Tiêm tĩnh m ch). thu c ñư c ñưa vào cơ th r t nhanh (nhanh hơn c so v i tiêm tĩnh m ch). không dùng m t bơm tiêm. Ch ng ch ñ nh TðM ñ i v i ch t d u. sau ñó dùng bơm tiêm (có nhi u lo i v i dung tích khác nhau: 1 ml. TIÊM NH GI T x. hơi) ng m vào cơ th ch m và kéo dài. lây b nh. ñ c bi t là nhi m HIV (virut gây h i ch ng suy gi m mi n d ch ngư i) và virut viêm gan B. vitamin. vv. 10 ml. vv. m t kim tiêm cho nhi u ngư i. u n ván. còn dùng TðM ñ tiêm thu c c n quang khi ch p X quang ñ ng m ch. ñùi. phương pháp tiêm r t ph bi n v i mũi tiêm ch c sâu qua da t i t n bên trong các bó cơ vân (b p th t). vv. Năm 1997 ñã bư c ñ u tri n khai tiêm vacxin viêm gan B (lo i vacxin th 7) cho tr em và vacxin viêm não. V i TðM. 2 ml. ch t kh khu n) qua kim tiêm vào cơ th . . Canxi clorua. B nh tiêm h ch. V i TDD. thu c có d u. có th TDD m t ngoài cánh tay. bàn tay ngư i T ñ tránh apxe. vv. ngư i. sưng t y và loét da. ngư i. bi n pháp dùng kim tiêm ch c vào cơ th . T tu s ng. TIÊM B P TH T (cg.TIÊM (cg. ch t khí (xt. TIÊM DƯ I DA cách tiêm mà mũi tiêm ch c vào l p m (mô l ng l o) dư i da. lao và s i).) vì gây ñau. …) bơm ch t d ch (thu c. C. Tuỳ theo ñ a ñi m bơm thu c. vv. Ch ng ch ñ nh TDD ñ i v i m t s lo i thu c (thu c có ch t d u. Chích). thu c (ch t d ch. ngư i ta dùng bơm tiêm và kim tiêm m t l n. tiêm vacxin u n ván cho ph n có thai. V i TBT. T dư i da. lo i ñã ti t khu n s n ñ tránh lây truy n b nh qua ñư ng máu. TIÊM H CH x. thu c tr tim uabain. cơ ñùi. vv. b ch c u. vùng T. Tiêm b p). Ch ng ch ñ nh TBT ñ i v i m t s thu c gây ñau ho c ho i t (vd. T b p th t.1990 ñ t m c tiêu 80% tr em dư i 1 tu i ñư c tiêm ñ 6 lo i vacxin và v i ch t lư ng cao. cơ ñenta hay tam giác vai. Truy n nh gi t. d ch ưu trương. thu c tiêm ng m vào cơ th nhanh hơn so v i tiêm dư i da. Thu c có th TBT: kháng sinh. Ngày nay. Tiêm adrenalin vào ñ ng m ch trong trư ng h p tru m ch r t n ng. TIÊM ð NG M CH tiêm tr c ti p vào lòng ñ ng m ch (thư ng là ñ ng m ch ñùi ngư i). Vi t Nam tham gia chương trình TCMR t năm 1981 và ñ n tháng 5. C n tránh tuy t ñ i TBT vùng có nhi u m ch máu và dây th n kinh. vd. vv. d ch ñ ng trương. TIÊM CH NG M R NG chương trình tiêm ch ng do T ch c Y t Th gi i cùng Qu Nhi ñ ng Liên h p qu c ñ xu t v i m c ñích tiêm 6 lo i vacxin ñ phòng 6 b nh cho tr em dư i 1 tu i (b i li t. 5 ml. cơ ñenta (cơ tam giác vai). C n tri t ñ tuân theo nguyên t c: vô khu n d ng c tiêm. có: T tĩnh m ch. TBT nơi có kh i cơ l n (thư ng cơ cánh tay. canxi clorua. Có th TDD các lo i thu c như kháng sinh. ho gà. mông).) TIÊM CH NG phương pháp phòng các b nh nhi m khu n b ng cách dùng vacxin (tiêm ho c u ng) ñ gây mi n d ch ch ñ ng ñ i v i các b nh ñ c hi u tương ng v i vacxin ñó. T ñ ng m ch. Ch áp d ng TðM trong trư ng h p c p c u t i nguy k ch (ngư i b nh có th ch t ho c ñang h p h i).

V i TTD. huy t áp cao. h i h p. . B12. S ho t hoá thư ng g m vi c tách b ng enzim m t b ph n nào ñó c a TH. c chân. C n ñư c khám b nh và ñi u tr . có protein trong nư c ti u. tiêm tr c ti p vào trong lòng tĩnh m ch. TI N HOCMON (A. l p chân bì. thu châm. vv. có th ch vài tu n. vd. có thêm d u hi u ch quan như nh c ñ u. ngư i. ñư c ti n hành b ng cách dùng dung d ch (nư c mu i sinh lí. mu bàn tay. vitamin. nhưng cũng b ñào th i ra ngoài nhanh hơn so v i các phương pháp tiêm khác. Áp d ng TTM trong các b nh c p c u ho c trong các trư ng h p c n nhanh chóng ñưa thu c v i n ng ñ cao vào cơ th . c tay. m t m i. n u không s x y ra cơn s n gi t (x. dư c châm). V i TTM. thu c gây mê. d ng d tr không có ho t tính c a hocmon. s n da cam hay mu i ñ t. vv. r i lo n th n kinh.1 ml). vv. Tách axit amin kh i proinsolin ñ t i ra insolin. th i gian kéo dài hay ng n thay ñ i tuỳ thu c t ng ngư i. Khi tiêm thì th y n i ph ng lên kh i m t da m t n t như h t ngô. Prohocmon). các ch t d ch ho c thu c ngay l p t c ñư c chia ñi kh p cơ th và cơ quan b b nh. Ch ng ch ñ nh TTM ñ i v i m t s lo i thu c: ch t d u (long lão. TIÊM VÀO HUY T (cg. Tiêm) mà kim tiêm ch c vào trong chi u dài c a da. có th th c hi n TTM b t c tĩnh m ch nào n i ñ to ñ ch c kim [tĩnh m ch c . phương pháp châm k t h p c truy n và hi n ñ i. ph n ng lao. novocain. Nhi m ñ c thai nghén). Trong giai ño n này. do ñó thư ng ch dùng ñ th ph n ng thu c. C n tích c c ch a. nh ng r i lo n toàn thân như c m giác nóng b ng m t. bu ng tr ng ñã kém ho t ñ ng nên có th có nh ng r i lo n v kinh nguy t như kinh thưa.). testosteron. Thu c TTM: kháng sinh. ch t khí vì gây tai bi n m ch máu d n ñ n t vong. Tuy n ti n li t. Tiêm m ch máu). kinh mau. th hi n b ng nh ng d u hi u khách quan như phù.) tiêm vào huy t có liên quan v i b nh ñ phòng và ch a. m m t. ñ u. TI N KỲ x.TIÊM TĨNH M CH (tk. ch ñưa ñư c m t lư ng thu c r t nh vào cơ th (kho ng 0. Pha ñ u. TI N S N GI T tình tr ng b nh lí c a thai ph trư c khi x y ra các cơn co gi t (s n gi t). TI N LI T TUY N x. TI N ð NG D C x. nhưng thông thư ng nh t là tĩnh m ch khu u tay (ñ i v i ngư i l n) và tĩnh m ch ñ u (ñ i v i tr nh 1 – 2 tu i)]. l nh ñ u chi…. rong kinh. Chu kì ñ ng d c. TIÊM TRONG DA phương pháp tiêm (x. có th kéo dài nhi u năm. vã m hôi. vitamin B1. r i lo n tiêu hoá. C n tuy t ñ i không ñ không khí l t vào tĩnh m ch qua bơm tiêm vì có th gây t c (ngh n) m ch khí làm ch t ngư i nhanh chóng. ho c tiêm các lo i vacxin phòng b nh. các r i lo n này ñư c g i chung là r i lo n TMK. d ch ưu trương. S n gi t. TI N MÃN KINH giai ño n x y ra trư c khi mãn kinh.

thì ph i ñ phòng ngay kh năng xu t hi n nh i máu cơ tim và th c hi n các ch d n c a th y thu c. cho chi u ch p X quang ng c – ph i và có th ch n ñoán ra b nh viêm ph i thuỳ. vì ñó m i có ch n l c và ch n l c m i mang l i TBDT. h i c u các tri u ch ng. tri u ch ng. có c m giác khó ch u. provirut). Dù sao. Thư ng sau khi b nh ñã rõ. Trong th c t . văn trong t ch n cũng có yêu c u là khai thác TSB. Nh ng năm g n ñây. TI N UNG THƯ tình tr ng b nh lí g p trư c khi có ung thư ho c có th tr thành ung thư. tr ng thái c a m t v t ch khi virut g n vào nhi m s c th c a t bào v t ch và ñư c chuy n t th h t bào này sang th h t bào sau. vv. nh c ñ u trư c khi xu t hi n tai bi n m ch máu não). c m th y n l nh. n u th y ñau chói ng c. TUT có th mang tính di truy n như trong b nh polip ñ i tràng – tr c tràng gia ñình. ung thư t i ch . ho c m c ph i như xu t hi n sau các quá trình viêm m n tính (viêm c t cung m n tính. TI N TINH TRÙNG t bào sinh d c ñư c hình thành t l n phân chia gi m phân th hai c a tinh bào. TSB này hư ng s chú ý c a th y thu c v phía b máy hô h p. TI N B DI TRUY N (tên vi t t t: ∆G). ho ra ñ m nâu…. TI N VIRUT (A. Y h c xác minh r ng: kh năng m c ung thư nh ng ngư i có nguy cơ TUT cao hơn h n so v i nh ng ngư i bình thư ng ho c có nh ng t n thương khác. chưa có bi u hi n lâm sàng và bao g m các t n thương lo n s n. Các TTC thư ng không ñ c hi u (vd. th y thu c s nghe ph i t m hơn. Phát sinh tinh trùng). T n thương TUT ñư c chú ý trong ung thư h c d phòng vì khi ñư c phát hi n s m. khi th y tri u ch ng dù nh xu t hi n m t cách khác thư ng. v mùa rét. t n thương TUT ñư c coi là giai ño n phát tri n s m c a ung thư. ñau t c ng c. khó bình thư ng. Các TTT này tr i qua m t lo t nh ng bi n ñ i r i m i hình thành tinh trùng (x. sau khi t m. m t ngư i ñã ñư c th y thu c cho bi t là b viêm ñ ng m ch vành. T t c nh ng TBDT thu ñư c trong s n xu t ch có th có ñư c t ñàn h t nh n trong mô hình gi ng hình tháp. v n. Vd. TBDT ñư c tính theo công th c: . Vd. có th ch a kh i hoàn toàn.TI N S B NH nh ng thông tin có liên quan ñ n m t quá trình b nh lí (b nh ki n. có th là m t tr ng thái khó ch u. c n ñ cao c nh giác. Trong y h c c truy n dân t c. viêm ph qu n m n tính kèm theo lo n s n) ho c theo sau teo niêm m c d dày vô toan. m i hi u ý nghĩa c a TTC. hi u qu ch n l c (R) c a b t kì m t tính tr ng nào ñó trên m t ñơn v th h (L). nói cách khác là s vư t tr i v giá tr trung bình th h con c a nh ng b m ñư c ch n làm gi ng so v i giá tr trung bình c a ñàn con mà b m chúng không ñư c áp d ng b t kỳ m t phương th c ch n l c nào trên m t ñơn v th i gian th h . s ngăn ch n ñư c s phát tri n thành ung thư. s t cao. ngh ngơi và theo dõi s bi n chuy n. d u hi u…) mà b nh nhân hay ngư i thân quen nh l i và k cho th y thu c lâm sàng bi t. TI N TRI U CH NG tri u ch ng bào hi u trư c và s m m t b nh. còn g i là ung thư ti n xâm nh p. t n thương TUT không nh t thi t ti n tri n thành ung thư. ñi u tr k p th i.

THI NG TH I TÂM THU ti ng th i nghe như ti ng ph t hơi nư c. cách h ch l n ñè ép). Nguyên nhân: dòng khí chuy n ñ ng h n lo n qua ñư ng hô h p ñã b h p l i do b ñè ép t bên ngoài (do kh i u. TTð g p trong các b nh: còn ng ñ ng m ch [ ng Bôtan (Ph. Thư ng g p trong b nh thông liên th t cao. tính t ngày ñ u tiên c a kì kinh cu i cùng. rò ñ ng – tĩnh m ch nh ng m ch máu tương ñ i l n do b nh lí ho c sau ch n thương. ghép. h p l van ñ ng m ch ch hay l van ñ ng m ch ph i (g i là TTTT th c t n). h van ñ ng m ch ch . vv. co th t thanh qu n. Doppler). t ng máu lên ph i và ra ngo i biên). h van hai lá. TI NG TH I RÁP ti ng th i có âm s c thô ráp. TRR có th m t ñi sau khi m ch a b nh nguyên thu . trung bình là 140 nh p trong m t phút. ti ng th i kép. Nguyên nhân: nguyên nhân cơ năng (l van ñ ng m ch ch hay van ñ ng m ch ph i ñóng không kín do hai tâm th t giãn r ng). c c ñ m nút m t ph n khí qu n…) làm h p lòng ñư ng hô h p. x y ra khi máu b ñ y t nơi có áp l c cao qua m t l nh sang nơi có áp l c th p (t bu ng tim trái sang bu ng tim ph i ho c ñ ng m ch ph i). các nguyên nhân t bên trong c a ñư ng hô h p (viêm nhi m. nghe như ti ng th i sau ti ng ñ p th hai c a tim. nhà v t lí ð c] khi tu i thai ñư c t 8 tu n tr lên. cũng có th v n còn l i m t ti ng th i cơ năng nh (do thay ñ i huy t ñ ng h c trong tim).TI NG TH I ðÔI (tk. TI NG TH KHÒ KHÈ ti ng th khò khè t ngư i b nh mà c ngư i ngoài cũng nghe th y. Trou de Botal)] – m t b nh b m sinh. T n s tim thai bình thư ng dao ñ ng t 120 ñ n 160 nh p. h p. nh n th y ñư c khi nghe trên l ng ng c. sau ñ non. x y ra trong kì tâm trương. do c c máu ñông. cũng có th nghe th y khi lư ng h ng c u trong máu tu n hoàn gi m nhi u. Có th nghe ñư c tr c ti p b ng ng nghe qua thành b ng tu i thai sau 20 tu n. TI T S A hi n tư ng s a ñư c ti t ra t hai b u vú c a ngư i ph n . TI NG TIM THAI âm phát ra do s co bóp c a tim nguyên thu c a bào thai hay c a tim thai nhi nghe th y ñư c b ng máy ðôplơ [theo tên c a ðôplơ (C.). d v t l t vào khí qu n. hai ti ng th i xu t hi n liên ti p nhau vào thì tâm thu và thì tâm trương c a tim khi nghe ho c ghi âm thanh ñ . ði u tr b ng ph u thu t (b t. TTð bi u hi n s n i thông b nh lí gi a hai ph n c a tim (tim ph i và tim trái) ho c hai h th ng m ch (ñ ng m ch và tĩnh m ch). h p van ñ ng m ch ph i. làm gi m ñ quánh c a máu (ti ng th i ch c năng do thi u máu). Là ti ng th i x y ra trong kì tâm th t thu (các tâm th t bóp. TI NG TH I TÂM TRƯƠNG ti ng th i nghe th y khi nghe trên l ng ng c. s a ñư c ti t ra dư i tác ñ ng c a . Thông thư ng sau khi k t thúc thai nghén. TTTT thư ng do nguyên nhân b nh lí như h van nhĩ – th t. t n thương th c th (t n thương c a van ñ ng m ch ch hay van ñ ng m ch ph i làm cho l van ñóng không kín). phù n . h p. sau ñ thư ng. Nh p tim thai ph n ánh gián ti p tình tr ng s c kho c a thai nhi trong t cung và là m t trong nh ng y u t tiên lư ng quan tr ng ñ i v i thai nhi. Khi hai ti ng th i này sát li n nhau ho c trùng v i nhau m t ph n thì g i là ti ng th i liên t c. thông ñ ng m ch ch – ph i (ñ ng m ch ch và ñ ng m ch ph i có m t l rò thông v i nhau). Bình thư ng không bao gi có TTð. ti ng th i hai thì). vv.

ðây là hi n tư ng b nh lí (h i ch ng vô sinh TS). s c kéo…). băng ch t hai vú l i. u ng nư c s c t h t bông). nhưng cũng có th bi u th b ng 15% protein thô và kh i lư ng th c ăn hàng ngày là 2. ph i ñ m b o an toàn kh i v t ch t y ñư c TK.16 kg. pha ch … dư i tác ñ ng c a các tác nhân v t lí và hoá h c (nhi t ñ .prolactin do tuy n yên ti t ra. nên cho s n ph u ng nhi u nư c. . TI T TRÙNG x. không có kinh mà hai b u vú v n có ít s a. các vi sinh v t có trong m t ch t. axit amin… nh m cung c p ñ các ch t dinh dư ng c n thi t cho v t nuôi ñ duy trì các ho t ñ ng s ng và cho năng su t cao. phenol. ch c n ng ng u ng thu c là kh i. Ngư i ta xây d ng TCĂ t các thí nghi m trên gia súc. Càng cho tr bú nhi u thì ñ ng tác mút vào hai ñ u vú r ng l i càng kích thích tuy n yên ti t ra prolactin và s a l i ñư c ti t ra nhi u hơn.7oC trong 30 phút ho c ñ n 71. s c nóng khô. Vd. không v t s a. Khi tính toán kh u ph n ăn. nhà v t lí Ailen] 70 – 80oC. u ng lâu ngày m t vài lo i thu c (vd. s a. tr ng. cresol). Pasteur) ñ ra năm 1860] ñư c dùng ñ ti t khu n th c ph m. dư i áp su t thư ng trong 1 gi m i l n. ch y u là s a: s a ñư c h p nóng ñ n 61. ch t xơ…ñư c tính b ng gam. N u khó v t s a b ng tay có th dùng máy hút s a ho c cho tr l n bú cho h t s a. gia c m sau ñó tính g n ñúng b ng các thu t toán. TI T KHU N (ti t trùng). Trong công tác y dư c. v nh t (x. ch c n không cho tr bú n a. Vì v y. TIÊU CHU N ĂN nh ng quy ñ nh v ch t lư ng các ch t dinh dư ng c n có trong kh u ph n như năng lư ng. u ng aspirin (ngày 1 – 2 g) ho c tiêm estrogen 5 mg trong 2 – 3 ngày. ăn thêm s a. các ñ v t dùng m x . ch t xơ. s a ñ ng các ng tuy n s d gây apxe. ăn cháo g o n p. Nhu c u protein thô c a 1 l n th t 50 kg v i m c tăng tr ng 0. n u tr bú chưa h t s a. Nhu c u năng lư ng cho v t nuôi thư ng ñư c tính b ng năng lư ng trao ñ i (ME) hay năng lư ng thu n (NE) và bi u th b ng kcal hay kJ. ho c h p trong n i h p 120oC dư i áp su t 1 atm trong 15 – 20 phút. ch t khoáng. sau khi cho bú xong ph i v t h t s a cho hai b u vú r ng thì m i không m t s a. các nha bào. thư ng h p TK 110oC dư i áp su t 0. quá trình tiêu di t các vi khu n. TCĂ ñư c bi u th b ng các b ng bi u ñ thi n ti n cho vi c s d ng.5 atm trong 60 phút. h p hơi nư c áp su t thư ng hay áp su t cao. ho c theo phương pháp h p Tynñan [theo tên c a Tynñan (J.8 kg/ngày ñư c tính là 324 g/ngày. Aminazin) cũng có th gây TS (kh i lư ng ít). ch t khoáng. làm gi m hi u qu c a chăn nuôi. “Phương pháp Paxtơ” [do Paxtơ (L. Nhu c u v các ch t dinh dư ng khác như protein. Mu n ng ng TS. Ch n phương pháp TK ph i d a vào tính ch t và ñ b n v ng c a ch t c n TK. vitamin. c n ñi khám chuyên khoa ñ ñi u tr . N u s a ti t ra ít. trên các d ng c . Trong TCĂ có TCĂ cho duy trì và TCĂ cho s n xu t. b c x gamma c a coban 60. Ti t khu n. S a non). ph i d a vào TCĂ ñ tránh hi n tư ng thi u ho c th a các ch t dinh dư ng trong kh u ph n. có th dùng các bài thu c dân gian (vd. ðôi khi ngư i ph n a không có thai. thư ng hai vú ti t ra s a non màu hơi vàng. vitamin và axit amin b ng miligam hay b ng t l ph n trăm trong kh u ph n. xông hơi fomañehit. Tyndall). tia t ngo i. protein. m t dung d ch pha ch . l c qua màng x p. h p 3 l n trong 3 ngày li n.7oC trong 30 giây. Trong ñó ngư i ta ñã tính toán TCĂ cho t ng lo i v t nuôi các l a tu i khác nhau v i các hư ng s n xu t khác nhau (th t. Hơn n a. nam gi i. Nh ng ngày ñ u sau khi sinh.

ða s ñ ng v t TH ngo i bào (vd. màu xám nh t n m phía lưng c a hành tu và b hai bán c u não n m phía trên che khu t m t ph n. Corpuscule de Hassal) – nh ng t bào d t thoái hoá mô tuy n c. Các TPQ nh có thành m ng có th trao ñ i khí v i mao m ch bao quanh chúng. TT tr ng (b ch c u). TIÊU THAI hi n tư ng thai phát tri n không bình thư ng và tiêu ñi trong quá trình mang thai và dư ng thai. Thư ng dùng hai lo i hoá ch t ñ Tð: các ch t ki m và các ch t oxi hoá ho c clo hoác (x. phòng . Vách TPQ có l p t bào ti t ch t nh y gi b ng . TIÊU HOÁ quá trình phân gi i các ph n t th c ăn h u cơ ph c t p nh các enzim thành các ch t ñơn gi n. . có nhi u nơi trong cơ th . g m: hai bán c u g p n p sâu. ch t tr ng chi m gi a TN t o thành nh ng ph n tr ng. s b qua không cho ph i gi ng l i. ñ ng v t chân ñ t) – th c ăn ñư c phân gi i trong ng TH hay trong xoang ru t v i s tham gia c a enzim. T y u . Các TPQ nh nh t (ti u ph qu n tâm) ñi vào và k t thúc ph nang. vi c tiêu hu c c máu ñông do hoà tan fibrin dư i tác ñ ng c a enzim fibrinolyzin. Ti t khu n. ñ ng v t nguyên sinh. fibrinolysis). d hoà tan và ñư c s d ng vào quá trình trao ñ i ch t c a cơ th . TN ñi u khi n v trí c a các chi và ñi u hoà s ho t ñ ng c a chúng. trong kho ng th i gian 1 – 2 tháng sau khi th thai. d ng c …) và môi sinh. H th ng phân nhánh các TPQ d n không khí t ph qu n vào các vùng trong ph i. C u t o ch t h u cơ nh (ch nh n rõ qua kính hi n vi). TT Haxan (Ph. Tð b ng phương pháp hoá h c là bi n pháp nhanh và tri t ñ nh t. c t xén. tư ng là gia súc ñã có ch a. TT ñ (h ng c u). bò. vv. phương pháp lí – hoá (dùng quá trình hoà tan – t y r a – h p th . vv. ru t khoang) là TH n i bào – các ph n t th c ăn r n ñư c t bào amip thu nh n và TH. Ru i chu n chu n (Asilidae) có quá trình TH ngoài ru t b ng cách ti t enzim TH vào cơ th v t m i làm tan mô cơ thành d ch l ng và sau ñó hút d ch này làm th c ăn. trâu. TI U PH QU N m t trong s các ng d n khí n m trong ph i ñ ng v t có vú. g t h t. phương pháp cơ h c (d a trên thao tác c o. TI U TH 1. có hình thái và ch c năng khác nhau. TT máu (huy t c u). các vi khu n và các t bào có tiêm mao ñ y các ch t l ra ngoài. TI U NÃO ph n c a não. TT xúc giác da. ch t xám t o thành l p v m ng. Có nhi u phương pháp Tð: phương pháp hoá h c (th c hi n ph n ng chuy n ch t ñ c thành ch t không ñ c). Xt. s y…). chu ng tr i. ñ ng v t có xương s ng. Vd. l c. TT thư ng x y ra ñ i v i l n. Các ph n t c a m ng lư i n i ch t và ph c h Gônghi có d ng b t nh ñư c t o thành trong quá trình ñ ng nh t hoá t bào và ñư c tách b i li tâm siêu t c. TN r t quan tr ng trong vi c ñi u ch nh thăng b ng và s v n ñ ng c a cơ th . v t nuôi. TT không gây ch t gia súc m nhưng n u không theo dõi. 2. TT tách t n i ch t thô ñư c b c b i các ribosom và có th ti n hành t ng h p protein. Thu c gi i ñ c). TIÊU FIBRIN (A.TIÊU ð C h th ng các bi n pháp lo i tr tác h i c a ch t ñ c ñ i v i ngư i. vùi l p ñ cách ly ch t ñ c). ñ v t (v t dùng. ñ ng v t nguyên thu (vd. Tð còn ñư c dùng v i nghĩa r ng hơn bao g m c t y u và ti t khu n.

8650 g/m3. thư ng có m t lư ng nh các setquitecpen và các d n xu t axit c a tecpen. Là h n h p c a hiñrocacbon monotecpen có công th c chung C10H16. Dùng ñ t y giun ñũa. là ch t l ng trong su t. sau ñó phát tri n thành tinh trùng (x. v cay d u. TDT ñư c chia làm hai lo i: I và II. TD v n ñư c coi là bình thư ng. phát tri n trong quá trình hình thành tinh trùng. tr ng như s a. ch a ít nh t 60% ascaridol. Vi t Nam. S lư ng tinh trùng trong 1 ml TD cũng khác nhau theo t ng loài: chó có 3 tri u. anbumin. ñ c trưng không có c n và nư c. c u 1. Máu. có mùi nh t ñ c trưng. Trong TD. TB sơ c p ñư c t o thành t tinh nguyên bào ñã tr i qua quá trình phân chia nhân lên v s lư ng và sinh trư ng. m i TB th c p l i gi m phân l n th hai vào t o nên hai ti n tinh trùng. chi ph i s sinh ñ . T h u thiên có ngu n g c t th c ăn . Ch t l ng không màu. ngoài tinh trùng bình thư ng còn có th có nh ng tinh trùng có c u t o b t thư ng. duy trì s s ng và nòi gi ng.5 ml. dùng dư i d ng viên nang ho c pha v i d u th u d u thành d u t y giun. có thành ph n chính là mentol. Ch t cơ b n c u t o nên cơ th . các bazơ nitơ như spermin. TINH D U GIUN tinh d u c t t cây d u giun (c cây ho c t h t).8570 – 0. tecpin hiñrat. có mùi thơm d ch u. th c ph m và m ph m. Ngu n g c t tuy n ti n li t và túi ch a tinh. 2. có kh . l n 250 ml. phát tri n. ngư i. TINH (y) 1. axit amin t do. TINH BÀO t bào sinh s n n m trong các ng sinh tinh c a tinh hoàn. N u t l tinh trùng b t bình thư ng dư i 20%. không màu. b) Tinh trùng v i kho ng 100 tri u con trong 1ml. ðư c dùng trong các ngành công nghi p dư c ph m. mucoprotein. Hi n nay ít dùng vì mùi v khó u ng và có ñ c tính (thu c ñ c b ng B) TINH D U THÔNG s n ph m thu ñư c t ch bi n nh a thông. TINH D U B C HÀ tinh d u l y t cây b c hà. già ñi và ch t. chó 6 ml. l n – 100 nghìn.4720. protein. Tecpineol. giun m . globulin. Có: T tiên nhiên do th n sinh ra. Phát sinh tinh trùng). Ngoài ra. TINH D CH ch t d ch ch a tinh trùng và các ch t dinh dư ng do cơ quan sinh d c con ñ c ti t ra. qua chuy n hoá c a tì mà thành. ng a – 120 nghìn. mùi hăng. cholin…Lư ng TD ñư c phóng ra trong m i l n xu t tinh m i loài có s khác nhau: ngư i 3 ml. TD bình thư ng có ba thành ph n chính: a) Ch t nh n do các tuy n c a hành ni u ñ o và ni u ñ o dương v t ti t ra trư c khi phóng tinh. Phân chia gi m phân l n th nh t t o nên hai TB th c p có nhân ñơn b i. TD ñư c phóng ra khi giao ph i. làm nguyên li u ñ t ng h p các ch ph m long não. thu c tr sâu. TD là d ch nh t. Nh ng ch s lí hoá ñ c trưng c a TDT thương ph m: kh i lư ng riêng ( 25oC) 0. M t trong nh ng nguyên li u t o ra huy t. Trong ch t l ng TD có nhi u mu i vo cơ. nuôi dư ng và b sung cho T tiên nhiên.TI U TH MÁU x. ng a 70 ml.4620 – 1. có tác d ng duy trì d s ng. TDT ñư c s d ng ch y u làm dung môi trong công nghi p sơn. D u có màu vàng nh t. chi t xu t v i tia D 20oC là 1. v ñ ng. Hàm lư ng mentol thay ñ i tuỳ theo gi ng b c hà .

b c ngoài b ng màng liên k t tr ng ñ c có hai l p (l p ngoài – s i liên k t ch c. trong ñó có men hialuroniñaza có tác d ng làm tan rã vòng tia c a tr ng ñ TT ti p c n v i noãn bào. ch a ng sinh tinh u n khúc. Ph n l n các TM ñ u có van ñ duy trì chi u dòng máu ñi v tim không b trào ngư c tr l i. tr i dài trong các ng sinh tinh. ñư c s n sinh t nh ng ng sinh tinh c a tinh hoàn. gi a có các t bào k [t bào Lâyñich (Leydig)] ti t ra anñrogen. ñ ng m ch ch u.năng ho t ñ ng t t (v n ñ ng ñư c trong ñư ng sinh d c n ñ ñ n g p tr ng ph n ba ngoài vòi tr ng trong quá trình th tinh). t l tinh trùng b t thư ng th p (thư ng dư i 20%). các v n ñ tâm lí h c xã h i và tâm lí h c so sánh c a tình d c). s n sinh ra tinh trùng và các hocmon sinh d c ñ ng v t. thân và ñuôi. N u thành m ch y u. c) Nh ng ch t l ng do túi tinh và tuy n ti n li t ti t ra. n m bi u mô m m. bò sát. ñ i cho ñ n khi th tinh m i th hi n. các van h . TINH NGUYÊN BÀO t bào sinh s n tinh hoàn. So v i . Quá trình này c n thi t cho s th tinh. tương quan gi a các nhân t sinh h c và nhân t văn hoá – xã h i trong vi c hình thành gi i tính. b) Xã h i – l ch s (nghiên c u ñ c trưng các ch c năng xã h i và các hình th c ho t ñ ng nam – n . TÌNH D C H C khoa h c v ñ i s ng tinh d c c a con ngư i. song m t loài ch có TH trong mùa sinh d c. TH d ch chuy n xu ng dư i và n m ngoài khoang cơ th trong túi da (bìu) phía sau dương v t. Hai ph n ba phía trư c ñ u có acroxom bao b c. Phát sinh tinh trùng). máu d n xu ng dư i và gây giãn TM (x. C . ñ ng v t có xương s ng. nh ng chu n m c ñ o ñ c trong hành vi tình d c giáo d c gi i tính). nhưng v cơ b n có hai ph n rõ r t: ñ u và c . các ñ ng m ch nh có 2 TM nh ñi kèm. Qua giai ño n nhân lên v s lư ng và sinh trư ng. vv. Giao t ñ c). Tuỳ theo t ng loài ñ ng v t mà hình thái TT có khác nhau. Quá trình s ng ñư c d n l i trong nhân c a ñ u TT. TH có hình tr ng dài 4 – 5 cm. thư ng n m trong bìu TINH H NG NHI T x. chia Th thành nhi u múi. các ñ ng m ch l n ch có m t TM ñi kèm như ñ ng m ch ñùi. TH các ñ ng v t có kích thư c r t khác nhau. TĨNH M CH m ch v n chuy n máu ñã b m t oxi t h th ng các mao m ch các mô v tim (tr TM ph i). TINH TRÙNG (tk. m t b ph n lâm sàng ñ c l p. chúng tr thành các tinh bào (x. ñư c hình thành trong nh ng năm 40 c a th k 20. ñư c tách ra t gi a th k 20. c) Tâm lí h c (nghiên c u các ñ c ñi m l a tu i c a tình d c. Nh ng phương hư ng nghiên c u cơ b n: a) Y sinh h c (nghiên c u cơ s sinh h c c a gi i tính. TINH HOÀN tuy n sinh d c ñ c. TH có màng liên k t dày và phát ra các tia. t bào sinh d c ñã trư ng thành c a ngư i và ñ ng v t. ch a ñ ng nh ng y u t di truy n c a con ñ c. thư ng ñi kèm theo ñ ng m ch. ngư i. l p trong – x p có nhi u m ch máu). TH n m ñây su t ñ i. nh t là các TM th p phía dư i cơ th c a ngư i. có m t ñôi TH phát tri n trong khoang b ng g n th n. ña s ñ ng v t có vú trong quá trình phát tri n phôi.). trong ñó các ch t và năng lư ng ñư c s n sinh ra c n thi t cho ho t ñ ng c a TT. B nh h c tình d c. B nh tinh h ng nhi t. Giãn tĩnh m ch). thân và ñuôi TT là ngu n năng lư ng. ñ ng m ch c nh….

Tĩnh m ch ch . cá. Các tĩnh m ch này h p l i thành TMC chung ( ng Quyviê) r i ñ vào xoang tĩnh m ch c a tim. lư ng cư có ñuôi và phôi ñ ng v t có xương s ng. TĨNH M CH PH I ñôi tĩnh m ch mang máu giàu oxi t ph i v tâm nhĩ trái c a tim cá ph i và các ñ ng v t b n chi (xt. Tĩnh m ch ch . cho phép máu vùng này ñư c ñi u ch nh b i máu t vùng kia. di tích TMC sau dư i d ng tĩnh m ch l . T ñó phát ra các mao m ch ti n sâu vào bên trong. TBD là ñ c ñi m khác tách r i c a v t ch t s ng. bò sát và ñ ng v t có vú trư ng thành. TĨNH M CH C NH ñôi tĩnh m ch c ñ ng v t b n chân. TMC dư i b t ngu n t tĩnh m ch chính sau và h m ch c a th n. TĨNH M CH CHÍNH m t trong hai ñôi tĩnh m ch cá. mang máu tĩnh m ch tr l i tim. d n truy n. ðôi TMC trên d n máu t ñ u và các chi trên. TMC t p trung máu t c và ñ u. TÍNH C M TH kh năng c a h th n kinh có th ti p thu. nh n bi t các c m giác do tác ñ ng c a y u t bên ngoài hay bên trong cơ th thông qua các cơ quan . TMC trên tương ñ ng v i tĩnh m ch chính trư c. TÍNH BI N D ñ c tính c a sinh v t xu t hi n s sai khác gi a các cá th thu c cùng m t loài vào nh ng giai ño n tương ng trong chu kì s ng. Tĩnh m ch). TĨNH M CH CH hai tĩnh m ch (trên và dư i) d n máu ñã kh oxi t cơ th vào tâm nhĩ ph i c a tim ñ ng v t b n chi. Nh ng TM vùng tim có nh ng van n p g p hình bán nguy t. TĨNH M CH C A tĩnh m ch n i m ng lư i mao m ch c a hai vùng riêng bi t. M i tĩnh m ch g m nhánh ngoài và nhánh trong. D a vào s thay ñ i thành ph n c u t o TM. TM có xoang r ng hơn và vách m ng hơn. van x p thành t ng ñôi ñ i di n hai bên thành TM. thành ph n cơ cũng ít hơn nên không có s ñi u ch nh dòng máu b ng cách thay ñ i ñư ng kính lòng m ch. ph n ánh c u t o c a các cá th và nh hư ng c a môi trư ng ñ i v i chúng cũng như s phát tri n cá th trong nh ng ñi u ki n ngo i c nh xác ñ nh. Xt. mang máu ph n ñ u. Bi n d . Thành TM còn có nh ng m ch b ch huy t. TĨNH M CH TRÊN x. TM cơ. các TMC trư c ñư c thay b ng tĩnh m ch c nh và tĩnh m ch ch trư c.ñ ng m ch. TMC sau. ñ ng v t b n chi. ngư i ta chia ra: TM xơ. TM cơ – chun. TM h n h p. TĨNH M CH DƯ I x. TMC dư i là tĩnh m ch ñơn d n máu t các b ph n cơ th và các chi dư i. Các TMC trư c. nh p v i các tĩnh m ch dư i ñòn r i ñ vào tĩnh m ch ch trư c. ñ m nhi m các ph n còn l i c a cơ th . có c TMC và tĩnh m ch ch sau. Nh ng m ch này ñóng vai trò r t quan tr ng trong nuôi dư ng TM vì chúng ñem ñ n lo i máu ch a nhi u oxi hơn máu ch a s n trong b n thân lòng TM.

TÍNH THÍCH NGHI tính thay ñ i di truy n và sinh lí c a sinh v t nh m ñáp ng các kích thích t bên trong ho c bên ngoài t i. có các t bào chuyên hoá ho c các cơ quan chuyên bi t c m nh n kích thích. TÔðCTG do kinh nghi m c a cá nhân t o nên.c m nh n chuyên bi t (th th c m). còn các cơ quan khác thì tr l i. các quá trình th n kinh có liên quan không lan to t i các trung khu khác v não. th hi n kh năng chú ý trong m t th i gian c n thi t vào m t hay nhi u ñ i tư ng nh t ñ nh mà không chuy n sang ñ i tư ng khác. TÍNH KHÁNG KHÁNG SINH x. Kháng thu c. còn s thích nghi sinh lí liên quan ñ n s thay ñ i c a t ng cá th . xương. kh p). hoá ch t. Cơ s sinh lí là ñ nh hình ñ ng l c. Trong quá trình ti n hoá. Toa thu c nguyên thu g m có các v thu c chính và các thu c thay th sau ñây: . TNN khí h u) c a qu n th v i ñi u ki n s ng m i x y ra nh s chuy n bi n di truy n. Do tính ch t trên. TÍNH C M NG kh năng c a m t ph n hay c cơ th thu nh n và ph n ng ñ i v i s thay ñ i trong môi trư ng s ng như các kích thích ánh sáng hay hoá h c. dư i ánh ñèn màu xanh. TOA THU C CĂN B N toa thu c nam do bác sĩ Nguy n Văn Hư ng ñ xu t trong th i kì Kháng chi n ch ng th c dân Pháp (1945 – 54) và ñư c s d ng r ng rãi chi n trư ng Nam B . gân. Khi ñ ng hình th n kinh g n v i s chú ý ñó hình thành. áp su t…có th gây c m giác nông b m t cơ th (cơ. nhi t ñ . TÍNH N ð NH C A CHÚ Ý thu c tính c a chú ý. ñ ng v t ña bào. có th dùng m t kháng huy t thanh ñã bi t ñ chu n ñoán và x p lo i vi sinh v t. s ng lâu và t l ch t th p. TÍNH N ð NH C A TRI GIÁC thu c tính c a tri giác. vi c nh n bi t và tr l i các kích thích ch x y ra trong m t t bào. ñ i l p v i tính dao ñ ng. t o ñi u ki n cho nh p n i các gi ng th c v t. S thích nghi di truy n liên quan ñ n s ch n l c t nhiên và ch n l c nhân t o. n u không con ngư i s không ñ nh hư ng ñư c trong th gi i ña d ng và bi n ñ i vô t n. là ñi u ki n c n thi t c a ñ i s ng và ho t ñ ng c a con ngư i. TCƯ là m t ñ c trưng c a cơ th s ng. TTN là m t t p h p các hi n tư ng thích nghi và có th ñánh giá b ng kh năng t ñi u ch nh c a sinh sinh v t ñ i v i môi trư ng trung bình cũng như ñ i v i khí h u c c ñoan. có s c c n cao. TNN có liên quan ñ n s bi n ñ i ti n hoá qua nhi u th h (vd. làm cho chú ý n ñ nh t p trung vào ñ i tư ng. Vd. có s c ñ kháng b nh cao. ñó là quá trình t ñi u ch nh c a b n thân sinh v t ñ i v i các sinh v t khác và ñ i v i môi trư ng v t lí bên ngoài. hình th c thu nh n và ph n ng tr l i kích thích ñã ñư c hoàn thi n d n. TÍP HUY T THANH m t kháng huy t thanh nh t ñ nh có kh năng ph n ng v i m t nhóm vi sinh v t tương ng. th hi n kh năng ph n ánh s v t m t cách không thay ñ i khi ñi u ki n tri giác ñã thay ñ i. cơ h c. Sinh v t thích nghi t t có các ñ c trưng sau: gi m kh i lư ng thân th ñ b t tác ñ ng b t l i t bên ngoài (như thi u dinh dư ng ho c v n chuy n). sinh v t ñơn bào. nhưng ta v n tri giác (nh n th c) màu gi y c a v vi t hàng ngày là màu tr ng. Các y u t tác ñ ng như ánh sáng.

xoăn. T NG H I Y DƯ C H C VI T NAM t ch c t nguy n c a nh ng ngư i làm công tác khoa h c kĩ thu t trong ngành y t . sau gi th hai kho ng dư i 20 mm. có thai. c cà r t. M t s i T ch t n t i m t th i gian ( nam. hi n nay có th s d ng cho ngư i m. ké ñ u ng a. Màu s c c a T là do s c t có trong s i T quy t ñ nh và có tính di truy n. TðLM tăng nhanh trong các b nh nhi m khu n như lao ph i. Còn có trư ng h p T b m t s c t . lá mã ñ . tr n bì 4 g C gi ng 4 g. d n xu t c a bi u bì da. T m c dài ra liên t c nh các t bào nang tóc sinh s n thư ng xuyên.Tác d ng V thu c Thu c thay th L i ti u R tranh 8 g (b ch mao căn) Râu ngô – c i b p 8 g. T C ð L NG MÁU (tk. ðo TðLM ngư i: l y máu và ch t ch ng ñông. r thơm Nhu n gan Lá rau má 8 g (liên ti n th o) Rau ñ ng lá l n 8 g. g p trong b nh b ch t ng (x. kí sinh trùng ñư ng ru t. T N THƯƠNG H N H P t n thương c a cơ th do nhi u tác nhân gây ra: ch n thương cơ h c. Trong chăm sóc s c kho ban ñ u. TðLM bình thư ng: sau gi th nh t kho ng dư i 10 mm. vàng…D ng và màu T cũng là nh ng d u hi u nhân ch ng h c quan tr ng. có th dùng xét nghi m này ñ phát hi n s m m t s b nh. Trung bình m t ngày r ng kho ng 20 – 30 s i T. lư ng s c t gi m ñi. vv. c m th o ñ t Lá dâu t m 8 g. u n sóng. không có tác d ng ph . n là 4 – 5 năm) r i r ng. B ch t ng). ña u tu xương. t c ñ l ng huy t c u). ñư c thành l p năm 1955 v i tên g i H i Y h c . h t v t lí. tinh tre xanh. vv. th p kh p c p. bao ph da ñ u ngư i. dây mơ Nhu n huy t C m c 8 g (c nh nh i) Rau r n tía 8 g. ñư c ño b ng chi u cao c a l p huy t tương sau 1 gi và sau 2 gi . ngh b nhi m ñ c hoá ch t. trung bình là 2 năm. nâu. Cùng v i tu i tác. v bư i 4 g. Trong thành ph n c a T có ch y u là ch t s ng (m t d ng protein) giàu lưu huỳnh và nitơ. vì v y làm cho T b b c. Kích thích tiêu th c G ng 2 g. hoá ch t. rau sam. T có th có d ng th ng. hung. suy dinh dư ng. lá cây râu mèo. k c ch t da cam. s c nóng. trái kh qua (mư p ñ ng) Nhu n trư ng Lá nhánh mu ng trâu 4 g V cây ñ i 8 g. b ch kim. Gi i ñ c cơ th Lá c m n tr u 8 g. dây kim ngân. v ph t th …4 g Bài thu ccó tính t ng h p. ñ h ng c u l ng trong ng ño TðLM. vv. các tia. TÓC c u trúc s ng hình s i dài. c s 4 g. ung thư. có th có màu ñen. ñ ng th i có s c bi n ñ i trong phân b các h t s c t .

các bi n pháp phòng ch ng d ch. gi m ñau. thành ph . Là nơi th c hi n công tác chăm sóc s c kho ban ñ u ñ i v i toàn dân c ng ñ ng.Vi t Nam. b nh binh. T 8. công trư ng. T NG H I Y H C VI T NAM x.1995. ð ñ y m nh s phát tri n c a ngành dư c. xây d ng các tiêu chu n v sinh. Ch t ch ñ u tiên là giáo sư Tr n H u Tư c (1911 – 83). h u táng. Vi c băng bó và sơ c u bư c ñ u nh hư ng r t l n ñ n k t qu c u ch a c a các tuy n sau. TCC có th thu h p ho c m r ng. phòng s c…ñ sau ñó chuy n ngay n n nhân v tuy n sau ñ ch a ti p m t cách ñ y ñ . c u ch a. thành ph n cơ b n c a TQY g m các b ph n thu dung phân lo i. c ñ nh xương g y. l n lư t nhi u h i chuyên khoa y và dư c trung ương và h i y dư c t nh. c m máu. xã. t i ñ i h i X (1985) ñã ñ i tên T ng h i Y h c Vi t Nam thành THYDHVN. c u ch a thương binh. v sinh lương th c – th c ph m. b nh c p c u và th c hi n công tác phòng b nh. v sinh trư ng h c…). T ng h i Y dư c h c Vi t Nam. lao ñ ng. các ñi u l v sinh trong m i ho t ñ ng xã h i (v sinh ăn u ng. trong ñó bao g m c . Các TQY thư ng tri n khai trong ho c sau ñ i hình chi n ñ u c a c p mình. b khí sinh h c…). kh i lư ng và n i dung công tác. nông trư ng. Năm 1960. sân bay. ho t ñ ng trong ph m vi c nư c. T tuy n trung ñoàn tr v sau. TR M Y T cơ s y t t i xí nghi p. hoá ch t. H i Y h c Vi t Nam ñã ñ i tên thành T ng h i Y h c Vi t Nam. Tr s : Hà N i. phư ng. Ch c năng: giám sát vi c th c hi n luâtj b o v s c kho . Xt. TR M V SINH PHÒNG D CH cơ sơ y t d phòng ñư c giao ph trách m t khu v c dân cư hay s n xu t (qu n. còn có b ph n x lí v sinh. TR M C P C U t ch c y t có nhi m v ti n hành các bi n pháp c u ch a t i kh n c p ho c c p c u ngư i b thương. dư c. vv. T ng h i Y h c Vi t Nam có 40 h i chuyên khoa trung ương và 61 h i y h c t nh. THYDHVN ñ i tên thành T ng h i Y h c Vi t Nam. c ng ñ ng cư dân (c m dân cư. Trong trư ng h p c n thi t. hô h p nhân t o. h i c ng. giáo d c v sinh. vv. Năm 2004. công nghi p…). ch a các b nh thông thư ng. h xí. T ch c c p c u. thành ph tr c thu c trung ương. trang b . phòng ch ng ô nhi m môi trư ng. t nh. th c hi n vi c ki m d ch các c a kh u. H i Dư c tách kh i THYDHVN ñ thành l p m t h i ñ c l p. nhi m ñ c ngh nghi p. công s dã chi n ho c l i d ng ñ a hình t nhiên che khu t. THYDHVN là thành viên chính th c c a Hi p h i Y h c các nư c ðông Nam Á (vi t t t ti ng Anh là MASEAN). Năm 2004. TCC thư ng do bác sĩ ho c y sĩ có kinh nghi m ph trách. ph bi n và hư ng d n th c hi n các ti n nghi sinh ho t (ngu n nư c. tình hình biên ch . các ngành s n xu t như giao thông.) ñ sơ c u các ch n thương. ch ng các b nh d ch gia súc lây sang ngư i. v sinh công nghi p. b b nh trư c khi chuy n h v các cơ s ñi u tr tuy n sau. thành ph ñư c thành l p. d phòng. trong công s kiên c . TR M QUÂN Y b ph n tri n khai trong chi n ñ u c a các phân ñ i quân y tuy n chi n thu t (t ñ i ñ i ñ n sư ñoàn) ñ thu dung. h u c n. TCT do bác sĩ ho c y sĩ có kinh nghi m ph trách. TR M C U THƯƠNG t ch c y t th c hi n nhi m v sơ c u s m và t i ch ngư i b thương: băng bó. Tuỳ theo nhi m v ñư c phân công.

vv. chi u X quang. không nóng. có: tràn d ch trong (thanh d ch) màng ph i (g i là tràn thanh d ch màng ph i). ch p. không ñ . nhi u TYT ñã có bác sĩ y khoa ph trách. m t nhà thu c. lao. TDMT m c ph i là trư ng h p x y ra màng tinh ñã tách r i kh i màng b ng. ði u tr theo nguyên nhân. m t vư n thu c. nghi p v ). vd. b nh ñư c ñi u tr d dàng b ng ph u thu tcùng v i thoát v . Do ñó có hai lo i tràn d ch: TDN thông do tăng ti t ho c . n u không ch a .ngư i khuy t t t do nhi u nguyên nhân. Nguyên nhân TDK có th do viêm. ñ ñ . Tràn máu màng ph i). tràn d ch màng ph i.).Tràn m màng ph i). TRÀN D CH MÀNG NGOÀI TIM tình tr ng b t thư ng khi kh i lư ng d ch tăng nhi u hơn bình thư ng (có th t i 500 – 800 ml). Màng tinh hoàn là m t thành ph n c a màng b ng (phúc m c) th i kì bào thai. n n không ñ y ñư c nư c lên b ng. ði u tr nguyên nhân (n u có. Tuỳ theo tính ch t c a d ch. Ch n ñoán d a vào lâm sàng. TRÀN D CH MÀNG TINH tình tr ng có d ch tích t quanh tinh hoàn. D u hi u: kh i sưng m t bên bìu. chuyên môn. ði u tr theo nguyên nhân. giun ch . TDMT th b m sinh thư ng ñi kèm v i thoát v b n. giun ch …) TRÀN D CH NÃO tình tr ng tăng lư ng d ch não tu trong các não th t và các khoang trong não tu . ñ u có th gây TDN. giang mai. tràn máu màng ph i (x. Khi d ch ñư c s n xu t nhi u hơn. t o thành m t l p nư c bao b c toàn b h não tu . n n nhân chi n tranh. L p d ch m ng nh t vùng vòm s và ph n l n ñư c tiêu ñi ñó. trong . nư c c a màng b ng có th tích t quanh tinh hoàn và sinh ra TDMT th b m sinh hay th tr em. sau khi ñư ng di chuy n c a tinh hoàn b l p kín. Tràn d ch có th chi m toàn b trú m t vùng c a màng ph i. tràn d ch màng b ng. Là bi u hi n ph n ng c a nhi u b nh. TDMNT g p trong b nh lao màng ngoài tim ho c viêm ña màng (TDMNT. chuy n v n qua l thông gi a các não th t và ñ ra khoang dư i màng não tu . Bình thư ng. N u không có bi n ch ng nhi m khu n. do u ho c do b nh toàn thân. trư c h t là các b nh màng ph i hay khu c a ñư ng hô h p và b nh h th ng. màu vàng nh t. Nguyên nhân: lao. giang mai. ph u thu t. D ch ñư c ti t ra t các m ng m ch trong não th t bên và não th t IV. k ho ch hoá gia ñình. màng tinh hoàn m i tách r i kh i màng b ng. có th chèn ép tim và gây suy tim c p. d ch có màu vàng chanh. không ñau. trong khoang màng ngoài tim có ch a m t ch t d ch loãng (kho ng 5 – 10 ml). D ch tràn là thanh d ch – tơ huy t. vv. N u ñư ng di chuy n c a tinh hoàn không b l p. có th k t h p v i ch c hút d ch. ði u tr : m tháo h t nư c và c t m t ph n màng tinh. sau khi tinh hoàn di chuy n xu ng bìu và ñư ng di chuy n b l p l i. TYT thu c s ch ñ o tr c ti p c a trung tâm y t huy n v m i m t (t ch c. TRÀN D CH MÀNG PH I tr ng thái b nh lí khi có d ch l t vào gi a hai lá (lá thành và lá t ng) c a màng ph i.. Vi t Nam. kh i sưng to d n và s c n tr ho t ñ ng c a b nh nhân. có trư ng h p không rõ nguyên nhân. là nơi ti p xúc ñ u tiên v i nhân dân và th c hi n các chương trình y t . ph trách công tác thăm thai. TRÀN D CH KH P hi n tư ng có nhi u d ch trong kh p (bình thư ng trong kh p có m t lư ng d ch nh t ñ nh ñ làm cho kh p trơn khi v n ñ ng). b o v bà m – tr em. TYT nông thôn còn có kèm theo nhà h sinh. tràn m màng ph i (x. ch c thăm dò màng ph i. làm căng da bìu. tiêu gi m ñi ho c khi t c l thông.

TDN t c do l thông b b t. v t thương gây ch y máu trong màng ph i. TKMP x y ra sau m t c s c (vd. u não (hi m g p hơn). máu ch y nhi u có th gây chèn ép tim và d n ñ n t vong. hen. ð phòng TMK: tránh va ch m. TRÀN MÁU KH P tình tr ng có máu trong màng ho t d ch do ch n thương kh p ho c các nguyên nhân b nh lí (b nh ưa ch y máu. ð ñi u tr . ngh sĩ th i kèn. Ch a nguyên nhân b nh là ung thư. Nguyên nhân gây tràn d ch thư ng g p: b nh màng não h u qu c a ch y máu não – màng não tr sơ sinh. giãn ph qu n có b i nhi m. Trong c hai trư ng h p trên. t n thương xương sư n tr em dư i d ng nh ng c c nh gi ng như m t chu i h t (có th s th y ñư c). v n ñ ng quá s c. ph i không có hi n tư ng b nh lí rõ r t. khó th . huy t áp t t. Bình thư ng trong khoang màng ngoài tim không có máu. chân tay l nh.gi m tiêu. còn g i là TKMP t phát ñ phân bi t v i nh ng trư ng h p TKMP do ch n thương l ng ng c. Có th c p tính và m n tính (ngày càng nhi u). tránh ch c hút máu ñ phòng dính kh p. 3) Ung thư màng ngoài tim ho c ung thư cơ tim làm cho máu ch y th m t t vào khoang màng ngoài tim t kh i ung thư. hi m th y có h i ch ng chèn ép tim. B nh nhân c n ñư c ñưa ngay ñ n b nh vi n c p c u. TRÀN MÁU MÀNG NGOÀI TIM tình tr ng có máu xu t hi n trong khoang màng ngoài tim. th ng thành tim. 2) nh ng b nh nhân có b nh ph i như lao ph i. m ch nh và khó b t. ngư i ta tìm cách d n lưu d ch vào các khoang khác c a cơ th ñ tiêu ra ngoài. ti ng tim nghe không rõ…). viêm ph qu n m n kèm theo viêm ph nang. 2) Ch n thương ng c kín gây v tim. TRÀNG H T SU N (tk. Chi m kho ng 10% trong t ng s các lo i tràn d ch màng ph i. môi tím. TRÀN KHÍ MÀNG PH I tr ng thái b nh lí khi có không khí l t vào gi a hai lá c a màng ph i. ho. chu i h t sư n). làm cho máu ch y t vào trong khoang màng ngoài tim. b nh lao và m t s b nh h th ng khác. do ch c dò. N u máu ch y nhi u và gây chèn ép tim (khó th . nôn. ho c khu trú m t vùng. TKMP x y ra âm th m hơn. thư ng t kh i sau vài gi . v i bi u hi n: thóp ph ng. TKMP ñư c x p thành 2 lo i: 1) ngư i kho m nh tr tu i. Tri u ch ng ch y u: ñau h ng. th th i thu tinh…) m t cách ñ t ng t.do tăng s n mô s n ch m . apxe ph i. c n ch c. hi n tư ng t t. hút máu ñ gi m chèn ép. ung thư ph i. b nh scobut). Nguyên nhân: ch n thương. Tu theo tình hình ph i x y ra tràn khí. viêm màng não m (gây dính) teo não. Nhi u trư ng h p không xác ñ nh ñư c nguyên nhân. b nh n i khoa mà hàng ñ u là ung thư tiên phát và di căn (có tiên lư ng x u). ng c. TKMP có th chi m toàn b màng ph i. do nhi u nguyên nhân: 1) V t thương làm th ng màng ngoài tim. B t thư ng có tràn máu trong khoang màng ngoài tim. th nhanh. Có th g p TDN c p lành tính do ng ñ c vitamin A tr còn bú (li u vitamin A quá cao dùng trong m t l n). ñi u tr ñơn gi n. s t…. TRÀN MÁU MÀNG PH I lo i tràn d ch màng ph i v i máu l t vào gi a hai lá c a màng ph i. không có các tri u ch ng lâm sàng r m r .

s c kho c a hai v ch ng và c gia ñình.Knauxơ (theo tên c a Ogino Kyusaku . tai n n giao thông. h c t p. TR NG THÁI CĂNG TH NG C M XÚC x. khó th . u viên Trung ương M t tr n T qu c Vi t Nam. ñ i bi u Qu c H i. atropin. TR NG THÁI C P C U tình tr ng bi n ñ i b t thư ng trong tr ng thái và ho t ñ ng c a m t cơ quan. trong ñó có AIDS. tru tim m ch. th t và c t ng d n tinh cho nam. 2) TT vĩnh vi n g m: th t và c t vòi tr ng cho n . th t ng d n tinh – phương pháp thư ng dùng các nư c ñang phát tri n và các gia ñình ñông con. th i ñi m sinh con thu n l i cho sinh ho t. TT nh t th i n : kiêng giao h p vào nh ng ngày quanh th i ñi m phóng noãn (ngày r ng tr ng) [phương pháp Ôginô Kyuxaku . nh t là các nư c phát tri n m c dù có m t s ñi m b t ti n (ph i u ng liên t c. TTKT tim (ñau ng c. th y thu c chuyên khoa tai – mũi – h ng ngư i Vi t Nam. ð m nhi m các ch c v : giám ñ c B nh vi n B ch Mai. Các phương pháp TT ñươc chia ra: TT nh t th i và TT vĩnh vi n. TR N H U TƯ C (1913 – 83). Hà N i (1955 – 1969). Tham gia Kháng chi n ch ng Pháp và Kháng chi n ch ng Mĩ. 1) TT nh t th i nam gi i g m: giao h p ng t quãng (cg. Quê: Hà N i. m t b ph n cơ th ngư i.th y thu c s n khoa Nh t B n và H. Knaus . Là m t trong các d u hi u c a b nh còi xương tr em. b ng. TRAO ð I CH T TRUNG GIAN các ph n ng hoá h c trong t bào nh m chuy n hoá các phân t th c ăn thành các phân t c n cho c u trúc và sinh trư ng c a t bào. Thu c tránh thai). TRAO ð I CH T x. m t trong nh ng ngư i ñ u tiên xây d ng ngành tai – mũi – h ng Vi t Nam. gây r i lo n n i ti t) (x. TRÁNH THAI s d ng các bi n pháp y h c giúp cho ngư i ph n v n sinh ho t tình d c nhưng không th thai. ñánh tr ng ng c…) có th g p ngư i tr d xúc ñ ng mà không có b t c b nh tim m ch nào. s t quá cao gây co gi t.) TR NG THÁI KÍCH THÍCH (y) tình tr ng tăng ho t ñ ng b t thư ng c a m t cơ quan do nguyên nhân th n kinh. TRÀNG NH C x. dùng bao cao su là phương pháp thông d ng nh t hi n nay và còn có tác d ng ñ phòng các b nh lây nhi m qua ñư ng tình d c. cà ñ c dư c. do tác nhân ngo i lai hay n i t i và nh hư ng x u ñ n các ch c năng sinh lí ho c cu c s ng (vd. mũ c t cung. dùng thu c hocmon tránh thai (u ng hay tiêm. ch t ch ñ u . M t m c ñích qu nt ng c a TT là th c hi n ch ñ ng vi c k ho ch hoá gia ñình v các m t: s con. T t nghi p bác sĩ y khoa và là gi ng viên Trư ng ð i h c Pari.th y thu c s n khoa Áo]. do b nh h th n kinh ho c b nh toàn thân khác. c y dư i da) – phương pháp thông d ng. dùng màng ngăn âm ñ o. kho ng cách hai l n sinh con. Tham gia nhi u ho t ñ ng chính tr xã h i: ñ ng viên ð ng C ng s n Vi t Nam (t 1960). nhưng hi n nay ít ph bi n vì t l v k ho ch cao. vv. ng ñ c thu ngân. Lao h ch. Giáo sư y h c t i Trư ng ð i h c Y Dư c Hà N i. Stress. Chuy n hoá.bi n thành xương nơi ti p giáp s n – xương sư n. xu t tinh ra ngoài). Có th do ng ñ c (vd. mã ti n…).

TR CÒN BÚ tr còn ñang trong th i kì bú m . ñi h c và tu i d y thì. Lao ñ ng h ng nh t. m i th i kì. Phát hi n s m các l ch l c và ch n ñoán chính xác khuy t t t nguyên phát có ý nghĩa r t quan tr ng. TR EM giai ño n phát tri n c a ñ i ngư i t lúc sơ sinh cho ñ n tu i trư ng thành. chăm sóc s c kho cũng khác nhau. ch n ch nh. Huân chương Kháng chi n h ng nh t. ñau và d b t vong nh t. Trong th i kì này. V m t pháp lí. theo quy ư c. Nuôi dư ng TðN r t khó khăn vì chúng hay m c b nh. phó ch t ch H i Ch th p ñ Vi t Nam. tr r i lo n ngôn ng n ng…). b m . Các công trình nghiên c u khoa h c t p trung ch y u vào các lĩnh v c: ung thư tai – mũi – h ng (ung thư vòm. Trong kho ng 3 – 5 ngày ñ u. trư c khi ñi h c. tr phát tri n như tr ñ tháng. b mù. TSS có nhi u bi n ñ i quan tr ng v tu n hoàn. TSS d b m. TSS gi m cân kho ng 100 – 300 g (6 – 8% cân n ng khi sinh) và ñ n cu i tu n th hai. N u vàng da tăng ho c kéo dài. hô h p và chuy n hoá. Nhi u ch c năng c a TðN còn chưa hoàn ch nh nên t l t vong TðN r t cao. ho c do s t n thương c a h th n kinh trung ương gây nên (tr ch m phát tri n trí tu .500 g và không dài hơn 45 cm. ph thu c tr c ti p vào th i ñi m b t ñ u. Nhi u TSS b vàng da sinh lí vào ngày th 3 – 4 và h t vào cu i tu n th nh t và ñ u tu n th hai.…). xương s r t . TR SƠ SINH th i kì ñ u c a ñ i ngư i. Sau khi c t r n. h h ng. phù h p v i nh ng ñ c ñi m c a m i th i kì. ph n l n tr ñư c cai s a lúcc ñư c 1 tu i. giáo d c. apxe não và ti u não do tai. Ngày này. Trong th c t . b t ñ u th i kì s ng ñ c l p và không ph thu c vào tu n hoàn nhau thai n a. vv. có nh ng ñ c ñi m sinh h c khác nhau nên vi c nuôi dư ng. thay th giác quan kia). S a m ñ c bi t c n thi t cho TðN. vì có r i lo n trong t ch c cơ th hay ch c năng c a các giác quan (tr b ñi c. Truy t ng Gi i thư ng H Chí Minh (1966). ch a ch y các l ch l c trong s phát tri n tâm lí c a các em này theo nguyên t c bù tr (giác quan này h tr . thanh qu n). Theo quy ư c. n i soi.tiên c a T ng h i Y h c Vi t Nam. nôi dung và phương pháp c a công tác ch a tr . sơ sinh mu n – t 8 ngày ñ n h t 28 ngày sau khi sinh. có th xu t hi n trư c ho c sau khi sinh. ñi c tr em. Trong nh ng giai ño n sau. Hi u qu c a vi c ngăn ng a. d ng trong tai – mũi – h ng. ph i nghĩ t i tình tr ng tan huy t b nh lí. vì có l i cho s c kho c a tr và ñ phòng suy dinh dư ng. TR CÓ T T nh ng tr phát tri n th ch t và tâm lí không bình thư ng. ð c l p h ng nh t. th i kì sơ sinh g m 4 tu n l ñư c chia làm hai: th i kì sơ sinh s m – 7 ngày ñ u sau khi sinh. viêm tai – xương chũm hài nhi. TSS có ít d tr mu i khoáng. Anh hùng lao ñ ng (1966). không ñ t chu n. TR ð NON tr sinh ra khi có tu i thai t 28 tu n ñ n h t 37 tu n tính t ngày ñ u c a kì kinh cu i cùng. là tr 1 – 12 tháng tu i. Quá trình phát tri n c a TE tr i qua các th i kì: sơ sinh. nh t là trong giai ño n sơ sinh. cân n ng m i tăng d n. th i kì sơ sinh ch tính có 3 ngày sau khi sinh. TðN cân n ng dư i 2. ngư i ta khuy n cáo các bà m nên cho con bú ñ n 18 ho c 24 tháng tu i. Có ñ c ñi m n i b t là s tăng trư ng và phát tri n liên t c v th ch t và tâm th n. có nư c quy ñ nh ñ n 24 tháng tu i. trong các th ng kê y t . Các l ch l c trong s phát tri n tâm lí cũng có th n m trong nh ng k t h p khác nhau.

ñ ñ i chi u v i các t n thương tìm th y khi khám thi th n n nhân (m t màu tr ng hay ñ tím. ñ nh hư ng hành vi và ho t ñ ng. phía sau hay phía bên c . con ngư i. Trong công tác pháp y. Màng trinh. ho c gi tr n lòng chung thu v i ch ng. ño n và toàn bài ñ hi u toàn b n i dung c a thông báo. TRI GIÁC m c ñ cao so v i c m giác c a nh n th c c m tính. x. TR THI U NĂNG nh ng tr do nh ng nguyên nhân khác nhau d n ñ n di ch ng não khi n cho quá trình phát tri n tâm lí và tâm th n dư i chu n bình thư ng. là s ph n ánh m t cách tr n v n thu c tính c a s v t và hi n tư ng trong th gi i khách quan. TG là hành ñ ng tích c c. TRĨ (y). Các m c này th hi n rõ tr nh khi h c ti ng m ñ và ngư i l n khi b t ñ u h c ngo i ng . là ñi u ki n quan tr ng c a nh n th c lí tính. nó là thành ph n chính c a nh n th c c m tính. B nh trĩ mũi. Ch m phát tri n trí tu . Tr nh n bi t các s v t hi n tư ng c a th gi i khách quan r t khó khăn. m c nh n bi t tách các âm t o thành t . xác l p nghĩa c a t ng t . khi chúng tr c ti p tác ñ ng vào các giác quan. có ch ñ nh TRI GIÁC NG ÂM nghe ñư c ng âm. Xt. m c hi u nghĩa. TT là tr ng thái t t v tâm h n và ñ o ñ c c a ngư i ph n còn trinh. trong ñó có s k t h p ch t ch c a các y u t c m giác và v n ñ ng. H th ng các c u trúc th n kinh n m các v trí khác nhau c a h th n kinh trung ương. . xác ñ nh v trí c a nút. trí tu kém phát tri n. c n c t ñ t dây treo c . 2. không hoàn toàn khi chân ch m ñ t hay m t v t n ng phía dư i. c câu. TRINH TI T 1. TRĨ MŨI x. TT là tr ng thái c a m t ngư i ph n chưa có quan h tình d c v i m t ngư i ñàn ông và v n còn gi ñư c nguyên v n màng trinh. TC có th hoàn toàn khi chân không ch m ñ t. Theo nghĩa ñen. gây ng t cơ gi i (khác v i ch t c do l c bên ngoài).m m. vd. hình nh TG (s n ph m c a quá trình TG) là v t ñi u ch nh các hành ñ ng. TRÍ TU THI U NĂNG x. S phân tích tín hi u khi TGNÂ di n ra qua 3 m c ñ : m c c m nh n phân tích âm c a ñi u thông báo. vv. B nh trĩ. làm h i s c c p c u n u còn chút ít hi v ng c u s ng. vv. H th n kinh chưa phát tri n ñ y ñ . d b bi n d ng n u không chăm sóc ñúng cách (ñ u b b p n u ñ n m lâu trên g i không ñ m m). TKTK g m các nơtron liên k t v i nhau nh các synap (kh p th n kinh). TRUNG KHU TH N KINH nơi t p trung các t bào thàn kinh cùng ch c năng trong h th n kinh. Theo nghĩa r ng. Phá trinh. TREO C tai n n trong ñó m t dây th t nút vào c treo ngư i lên cao. s c n ng c a b n thân n n nhân t o nên m t l c th t ch t nút. do s ho t ñ ng ph i h p c a nhi u cơ quan phân tích t o nên. M i TKTK th c hi n vi c ñi u hoà m t ch c năng chuyên bi t nào ñó c a cơ th . v n ñ quan tr ng là xác ñ nh v trí c a nút dây phía trư c. Hình th c TG tích c c. G p m t ngư i TC.). m t tâm lí bên trong c a ho t ñ ng ngôn ng . g nút.

Có d ng hình thoi. khát. tư v n. vv. ch n ñoán. khí qu n. ng a âm h . l p Trùng bào t (Sporozoa). hình c u. Trùng tiên mao).trung khu hô h p. hình tr . Phytoflagellata) có kh năng quang h p nh s c t trong h t di p l c như Euglena. TSR lây lan t vùng này sang vùng khác ch y u là do con ngư i. c t cung bán c p hay m n tính (ra khí hư nhi u. ñói. Kích thư c t 2 – 5 m ñ n 1 mm. các m ch máu l n. Kí sinh trùng xâm nh p vào cơ th ngư i t tuy n nư c b t c a mu i khi mu i ñ t hút máu ngư i. viêm âm h . B nh ph bi n trên th gi i thư ng lây nhi m qua ñư ng tình d c. ñôi khi lây lan qua bàn tay. vivax (kho ng 20%). tuy n c. v t nuôi. m t trong s 6 l p c a ngành ð ng v t nguyên sinh (Protozoa). gây b nh s t rét ngư i do mu i Anopheles truy n. Kí sinh TSR có chu kì s ng ph c t p g m quá trình sinh s n vô tính ngư i và s nh s n h u tính mu i. hình tr ng. Nhi u loài thu c chi Trypanosoma hây b nh ng ñư ng máu… Nhi u loài TR thu c chi Trichomomas kí sinh các h c t nhiên trong cơ th ngư i như âm ñ o (T. và ch a tr v m t tâm lí – sinh lí cho ngư i b nh. ñ dùng b nhi m (qu n áo. sau ñó các giao t ñ c và cái phát tri n và sinh s n h u tính. TRÙNG S T RÉT (Plasmodium). b) TR ñ ng v t (Zoomastigophorea. ñau ñ n. tách bi t v i khoang b ng và chia thành nhi u vùng (trư c và sau). Có kho ng hơn 8 nghìn loài. giao h p khó và ñau). các TKTK não ñi u hoà ch c năng th . Mu i . có vòng li t sinh 48 gi . TRUNG TÂM Y T – TÂM LÍ – GIÁO D C t ch c ho t ñ ng ph i h p gi a các th y thu c. TR ñư c chia thành hai phân l p: a) TR th c v t (Phytomastigophorea. Sinh s n h u tính c a t p ñoàn Volvox giúp ta hình dung bư c ti n hoá c a sinh s n h u tính t ñ ng giao ñ n d giao và noãn giao. Các cơn s t ng v i th i gian gi a hai l n sinh s n vô tính li t sinh. phá v h ng c u gây s t. cg. có cơ quan v n ñ ng là roi (1 ho c nhi u roi). s ng ph bi n nư c ng t. g m các loài s ng kí sinh trong máu c a ñ ng v t có vú. TR có th có quan h ch t ch v i t tiên c a th c v t và ñ ng v t. Nhi u loài TR kí sinh và gây b nh ngư i và Châu Phi. sinh s n vô tính trong h ng c u. Các kí sinh trùng này ñư c mu i hút ph i t máu ngư i b nh. tr ng ñ c hay vàng nh t. TRÙNG ROI (Flagellata = Mastigophora. Có 3 loài: P. nư c bi n và ñ t m. ng thông…). TR giáp là nhóm th c ăn quan tr ng c a các loài cá ăn n i. g m các loài ñ ng v t nguyên sinh nguyên thu . âm ñ o. có TSR và có ngư i b b nh. chi ñ ng v t nguyên sinh thu c b Trùng bào t máu (Haemoporidia). m t s loài khó phân bi t v i t o và thư ng li t vào t o. TSR ch có th gây b nh khi có các loài mu i s t rét Anopheles truy n b nh ñ c trưng c a t ng vùng sinh thái. ru t (T. Các TKTK tu s ng ñi u hoà các ho t ñ ng ph n x tương ñ i ñơn gi n. trung khu v n chuy n m ch. nhà tâm lí h c và nhà giáo d c h c nh m th c hi n các nhi m v ph c h p c a vi c giám ñ nh. vaginalis). intestinalis)…gây viêm ni u ñ o (ñái ñau. P. trung khu nôn. vv. có vòng li t sinh trong h ng c u 48 gi và th i gian s t kéo dài. ph n ch n. falciparum ph bi n nh t (chi m 80% ngư i b nh). các chu i h ch b ch huy t và nhi u dây th n kinh. th i gian s t ng n hơn. Zoòlagellata) dinh dư ng gi ng như ñ ng v t. th c qu n. m t s s ng kí sinh. m t s s ng thành t p ñoàn l n (Volvox). n m gi a 2 lá ph i trái và ph i. sau xương c. vv. malariae có vòng li t sinh 72 gi . TRUNG TH T khu v c l ng ng c. ph qu n. b nh ñư ng ru t. trư c c t s ng. ch a nhi u ph t ng quan tr ng như tim. bu t…). P.

nh m t o nh ng ñi u ki n cho ca m ñ t ñư c nhi u k t qu t t. TT (hay còn g i là ru t sau) còn có ch c năng h p th l i nư c. b ng n ng. m t nhi u nư c do a ch y. vã m hôi. khó b t. thành t ng chu i. ñ ng v t có vú. m t nư c. Xt. ng t ưu trương ho c ñ ng trương. ngư i suy mòn. Có th t n t i riêng l ho c x p thành c p. vv. Có th TD vào tĩnh m ch. dư i da. b nh nhân c n thư dãn tinh th n và cơ th . TT ñư c ñóng l i do m t cơ th t vòng. Xt. TR C TRÀNG ph n cu i cùng c a ng tiêu hoá tích phân và th i phân ra ngoài qua h u môn ho c l huy t sau nh ng kho ng th i gian nh t ñ nh.truy n b nh s t rét Vi t Nam g m m t s loài thu c chi Anopheles. Trùng bào t . xác ñ nh l i ch n ñoán cu i cùng. hi u khí (ưa khí) có kh năng sinh bào t . N i dung g m: ki m tra l i và hoàn ch nh h sơ. TD có th kéo dài liên t c nhi u gi ho c nhi u ngày. nh . là các t bào vi khu n hi u khí và k khí mang hình que. vào ru t (qua ng thông nu t qua d dày xu ng ru t). TR C KHU N SINH BÀO T chi vi khu n hình que. chân tay l nh. dung d ch nuôi dư ng. TTM là bi n ch ng c a nhi u b nh (nhi m khu n. dung d ch keo và ch t ñi n gi i. (Bacillus). b nh tim m ch giai ño n nguy k ch. Trùng c . TR C KHU N 1. nh m duy trì kh i lư ng máu tu n hoàn ho c nuôi dư ng. m t nhi u máu. huy t áp t t th p (dư i 80 mmHg) ho c không ño ñư c. TRÙNG TIÊM MAO (Ciliata). ch y máu. nôn nhi u. xu t hi n do gi m b t thư ng s lư ng máu tu n hoàn quá l n so v i t ng s lư ng máu c a cơ th . m ch nhanh. TRUY N D CH phương pháp ñưa m t ch t d ch vào cơ th v i kh i lư ng l n trong m t th i gian dài hơn tiêm. Có th pha thu c vào d ch truy n theo ch ñ nh c a th y thu c. D ch truy n thư ng là huy t thanh m n. Xu t hi n ñ t ng t v i nh ng bi u hi n: ngư i b nh tím tái. ít ho c không có nư c ti u. huy t tương khô ho c máu. ngư i không ăn ñư c c n TD ñ nuôi dư ng. TRƯ C PH U THU T các chăm sóc. d ñưa ñ n t vong. u ng nư c mu i pha ñư ng ho c dung d ch oresol (trong trư ng h p b m t nư c vì a ch y). côn trùng. chu n b tinh th n cho gia ñình và b nh nhân ñ b nh nhân yên tâm và tin tư ng vào cu c m . m t trong hai phân l p c a l p Trùng c (Infusoria). Tên g i ch b t kì lo i vi khu n nào có hình que. TRÙNG TIÊN MAO x. các công vi c chu n b làm ñ i v i b nh nhân trong nh ng ngày trư c khi m . minimus (b g y s ng khe su i nư c ch y) và A. thư ng s n xu t catalaza. vv. Kích thư c b ngang c a bào t không vư t quá b ngang t bào vi khu n. nhi m ñ c. Trư c hôm m . Áp d ng TD trong các trư ng h p: a ch y. chi vi khu n thu c h Bacillaceae. Trùng roi. ăn . 2. ngành ð ng v t nguyên sinh (Protozoa). balacensis (b g y thích s ng trong vùng nư c tù ñ ng). Mu i. ði u tr : nâng huy t áp (tiêm truy n nh gi t vào tĩnh m ch 50 ml dung d ch glucozơ ñ ng trương v i 2 mg nor-adrenalin). vv. n m ngh .). B nh ti n tri n nhanh. TRU TIM M CH tình tr ng b nh lí. trong s ñó thư ng g p A.

còn có chuyên trình ñào t o sau ñ i h c: th c sĩ. ð i v i ca c p c u. ti n sĩ dư c h c (1936). c o lông vùng m . nghiên c u cơ b n và nghiên c u ng d ng các kĩ thu t và thành t u khoa h c hi n ñ i vào th c t Vi t Nam. tính ch t lao ñ ng. v hoá dư c. ði u dư ng và Kĩ thu t Y t . Vi n Nhi Trung ương. TRƯ NG B NG h i ch ng do khí trong d dày và ru t tăng lên làm cho b ng b căng. Qu n 5. ch nhi m ñơn v nghiên c u chuyên ñ kháng sinh. chuyên khoa 1. Hà N i. kh khu n và băng vô khu n ch m . vv. Nhi m v : ñào t o bác sĩ ña khoa. Nhà giáo Nhân dân (1989). Anh hùng L c lư ng vũ trang (2004). hoá dư c (1962. còn có công trình nghiên c u v kháng sinh t x khu n phân l p ñư c Vi t Nam. Kh i lư ng khí ph thu c vào lo i th c ph m (s a tươi. trong d dày và ru t ngư i bao gi cũng có m t ít khí. Vi n Lao và các B nh ph i. t năm 1981. bác sĩ răng-hàm-m t. c nhân kĩ thu t y h c. các ph n ng . ti n sĩ. cũng ph i có m t s chu n b t i thi u c n thi t và b nh nhân ñư c h i s c k p th i trư c khi m . Các cơ s ñào t o: ngoài tr s Trư ng còn có các b môn 27 b nh vi n nghiên c u: B nh vi n B ch Mai. B nh vi n Vi t ð c. TRƯƠNG CÔNG QUY N (1908 – 2000). Phư ng 11. 86). khoai tây. tránh th c ăn d lên men. TRƯ NG ð I H C Y KHOA (Hu ). Giáo sư Trư ng ð i h c Y dư c Hà N i và sau ñó Trư ng ð i h c Dư c Hà N i. bia. TRƯ NG ð I H C Y HÀ N I trư ng tr ng ñi m qu c gia c a ngành y t Vi t Nam. 8 b môn khoa h c cơ b n. bào ch thu c. qu n ð ng ða. T t nghi p dư c sĩ h ng nh t Trư ng ð i h c Tuludơ (1934). ch t ch H i ñ ng Dư c ñi n Vi t Nam (1963 – 97). chuyên khoa 2. Trư ng có 6 khoa (Y. ð m nhi m các ch c trách: hi u trư ng Trư ng ð i h c Quân Dư c trong th i kì Kháng chi n ch ng Pháp. thành l p năm 1902. ñ i tên thành TðHYHN. cho thu c an th n ñêm trư c khi m . TB x y ra khi có s m t cân b ng gi a lư ng khí nu t vào và ñư c s n ra trong ng tiêu hoá v i lư ng khí thoát ra ngoài do hơi và qua h u môn (trung ti n). Thành ph H Chí Minh. Huân chương H Chí Minh (2002). m t s sách gi ng d y và nghiên c u v dư c h c. t m. b p c i. ti n sĩ y h c. Ngoài ra. Ngoài ñào t o ñ i h c. c nhân ñi u dư ng. c nhân y t công c ng. Trư ng có hai khoa: Y t công c ng. TRƯ NG ð I H C Y DƯ C THÀNH PH H CHÍ MINH trư ng ñào t o nhân l c v y t . Tr s : 217 H ng Bàng. Y h c c truy n. Y h c C truy n. cao ñ ng. bánh mì…). Thành l p năm 1976 trên cơ s h p nh t các cơ s ñào t o c a ch ñ cũ và Trư ng Cán b Y t Cao c p Mi n Nam. bác sĩ chuyên khoa . là Trư ng ð i h c Y Dư c Vi t Nam. M t trong nh ng ngư i ñ u tiên xây d ng ngành dư c h c Vi t Nam. Bình thư ng. Vi n Y h c C truy n Trung ương. 13 trung tâm và ñơn v nghiên c u d án khoa h c. th c sĩ y h c. sách giáo khoa v hoá h c h u cơ. 65). Răng Hàm M t. 23 b môn y h c lâm sàng. Ch biên và biên so n cu n “Th c hành dư c khoa” (1971. Gi i thư ng H Chí Minh cho công trình “Dư c ñi n Vi t Nam” (1996). Ti n thân là Trư ng ð i h c Y Dư c ðông Dương. năm 1945. 12 b môn y h c cơ s . Quê: Gò Công (nay thu c t nh Ti n Giang). t i Hà N i. Vi n E. B nh vi n ða khoa Xanh Pôn. Dư c. ð i h c Hu . Danh hi u ðơn v Anh hùng Lao ñ ng th i kì ñ i m i (2000).nh . Tr s : s 1 Tôn Th t Tùng. th t tháo ru t. B nh vi n Thanh Nhàn. dư c sĩ Vi t Nam. Y t c ng ñ ng).

ng TM ñi t c TM. d có nguy cơ bi n thành apxe TL. các dây ch ng. ñang cho ăn th c ăn khô chuy n ñ t ng t sang cho ăn th c ăn tươi. TM có nhi m v ch a m t t ng gan ñưa xu ng ñ khi có nhu c u. vv. da b ng căng. bai hơi. TM là nơi d tr m t t m th i và sau ñó m t ñư c ti t vào tá tràng khi có th c ăn. ru t. Douglas). cho u ng. khung ch u trong khoang gi a t cung và tr c tràng n [g i là túi cùng ðugla. vv. TRƯ NG B NG ð Y HƠI b nh thư ng th y loài nhai l i. TM dài 8 – 10 cm. t p th d c…Ch a b nh theo nguyên nhân.hoá h c là lên men do thay ñ i các vi khu n trong ru t. ti t ra t d ch tu . rơm m c. TÚI M T ph n phình r ng có d ng túi c a ng m t n m gi a thuỳ gan nhi u ñ ng v t có xương s ng. con v t ñ m hôi ñ m ñìa. do hocmon cholecystokinin ñi u khi n (xem minh ho H tiêu hoá). TRYPSINOGEN zymogen c a trypsin. TL ch a m t ch t nh n vàng chanh. màng dính trong màng b ng. Th i ti t giông bão ñ t ng t. D phòng: chú ý v sinh ăn u ng. cho hít ch t làm thông hơi. theo tên c a Giêm ðugla (J. Khi b viêm m n tính. N u không ch a k p. vv. Thư ng dùng không khí khô. cũng làm b nh d phát. nh t là trâu bò. Các nguyên nhân làm c n tr s thoát khí: ru t b x p. ch y dãi nhi u. Nguyên nhân: con v t ăn nhi u th c ăn d lên men như: c ư t. ch r ng nh t 3 cm. ngư i. nư c u ng có ga. TÚI MÁU b c máu t do máu ch y và b t l i. . ru t m t trương l c. th y thu c s n khoa ngư i Ailen] do ch a ngoài t cung b v . dài kho ng 3 – 4 cm h p cùng ng gan chung t o nên ng m t ch . làm b ng phình trư ng nhanh v bên trái. TL có th ch a m . ñ ng th i ñe do nhi m khu n giác m c. viêm túi m t. Xt. gõ nghe như ti ng tr ng. kèm theo b ñi u nhi t ñ gi cho nhi t ñ ñư c n ñ nh. sinh ra nhi u hơi. gi m các th c ph m t o nhi u khí. Tuỳ theo lo i d ng c c n ti t khu n mà ñi u ch nh nhi t ñ và th i gian c n thi t. n m trong máng l và b khoang l . g m có ñáy. dây lang phơi tái. Phòng b nh b ng lo i b nh ng nguyên nhân gây b nh. c th i úng. ði m TM là ch g p g gi a b sư n ph i và b ngoài cơ th ng to. Dùng ñ ch nh ng b c máu bìu. Niêm m c TM là bi u mô tuy n gi ng niêm m c tá tràng. cô ñ c m t ñ sau ñó ñưa xu ng ti u tràng giúp tiêu hoá th c ăn. nh ng ti u qu n này chia nhánh trong t bào và m vào nh ng ti u qu n gian bào. Khi b nhi m khu n th phát. Ch a b nh b ng ph u thu t (ch c d c ) và xoa bóp. Kích thư c c a ti u qu n thay ñ i tuỳ theo m c ñ ho t ñ ng c a gan. s ñưa ra theo ng túi m t và ng m t ch vào tá tràng. TL bình thư ng ch ch a nư c m t. Trong TM có nh ng ti u qu n m t là nh ng ng r t nh ch y xen vào gi a hai m t giáp nhau c a hai t bào gan. co th t quá m c. loét giác m c). do ñó viêm tá tràng có th lan d n lên TM. m ch y u d n r i ng t th mà ch t. nhãn c u (n u b xư c. TS dùng ñ ti t khu n d ng c . TÚI L m t b ph n c a h th ng tuy n nư c m t. Th c ăn trong d c lên men nhanh. sát vào m t dư i b trư c c a gan. thân và c . m t s b nh m n tính như viêm d dày. B c máu t . c ngâm nư c sau v l t. màng tinh hoàn ( nam). T S Y thi t b có b ph n t o ra nhi t ñ nh t ñ nh.

th c v t h t tr n. ch a m t s nhân thay ñ i do phân chia c a nhân ñ i bào t . TÚI TH A ng t t hay m t cái bao l i t xoang hay ng trong cơ th (vd. túi phát tri n t m t n p g p ph n b ng sau ru t phôi ho c như m t bóng nh phía b ng ( linh trư ng). ong m t. TT h u – th c qu n gây khó nu t. TT là túi l i gi a th c qu n và và ru t. Xt. (x. b m sinh…) t thành c a m t cơ quan r ng. (th c v t). Sau ñó phát tri n ra xoang ngoài phôi. do l p gi a dãn c a thành m ch b hu m t ph n hay toàn b . có m t l p t bào n m m t ngoài và kh i t bào bên trong. TÚI PHÌNH M CH ño n ñ ng m ch b giãn. n m gi a màng ñ m và màng i. . Xt. manh tràng c a th t o nên TT). có hình túi hay hình thoi (x. TT phát sinh nhi u ñi m trên ng tiêu hoá: TT th c qu n v trí cao. Th giao t . là nơi x y ra quá trình th tinh c a tr ng và sau ñó là s phát tri n c a phôi. TÚI PHÔI 1. TÚI NI U m t trong ba màng phôi c a bò sát. Màng i. có m t b máy nhân tr ng t n cùng l noãn. Thành ngoài TN có nhi u m ch máu hoà v i màng ñ m t o nên màng ñ m – ni u – nang ( chim) ho c nhau ( ñ ng v t có vú). Trong quá trình th tinh. Thông thư ng. Ch a m t hay m t s t bào tr ng ñơn b i là noãn c u l n. kh i t bào này s phát tri n thành phôi. g m m t nhân t bào tr ng và hai nhân tr bào. l n d n g n như choán h t th xoang phía dư i ru t sau. Nơi nh n và ch a tinh khi giao ph i.TÚI NH N TINH cơ quan d ng túi g o cá th cái ho c lư ng tính c a m t s loài ñ ng v t không xương s ng như giun ñ t. TT v trí ng c do th c qu n dính vào m t h ch viêm . kích thư c khác v i cơ quan sinh s n ñ c (túi ñ c). TÚI NOÃN cơ quan sinh s n cái c a m t s n m và t o. nhân c a giao t ñ c th hai k t h p v i nhân n i nhũ sơ c p t o thành t bào tam b i. ngư i. (ñ ng v t). TP tương ñương v i th giao t cái c a th c v t b c th p. ñ i bào t cho m t t bào cũng g i là TP v i c u t o cũng gi ng như th c v t h t kín. Phình ñ ng m ch). chim và ñ ng v t có vú. ð u tiên. tương ñ ng v i gan ñ ng v t có xương s ng. ph ng to thành m t túi ph ng. ñ ng v t có dây s ng nguyên thu (vd. TÚI T NG năm c p túi m t bên c a h ng phôi c a ñ ng v t có xương s ng. gián. phát sinh (do b nh. L noãn). Phôi. Nhau thai. t bào l n. TN v a là nơi tích tr axit uric v a là nơi trao ñ i khí c a phôi. m t nhân c a giao t ñ c k t h p v i nhân t bào tr ng t o nên h p t . trong ñó có ch a máu và các ph n máu ñông. Lá nuôi. trư c lúc làm t . sau ñó th tinh cho tr ng chín khi tr ng ñi qua mi ng túi. v sau phát tri n thành n i nhũ. bò sát và chim. có hình d ng. lư ng tiêm Amphioxus). Màng ñ m. thông vào lòng c a cơ quan ñó. 2. TT là túi nh . b t ñ ng. G p giai ño n mu n trong quá trình phân c t tr ng ñ ng v t có vú. t n cùng ñ i di n phía ñi m h p là ba t bào ñ i c c có th h tr cho nuôi dư ng phôi và ph n gi a là hai nhân c c h p l i v i nhau t o thành nhân n i nhũ sơ c p. vv. Các noãn c u ñư c “gi i phóng” ra trư c th tinh như t o g c hươu (Fucus) ho c còn l i bên trong TN Pythium. m t c u trúc d ng túi (qu c u) r ng ch a ñ y d ch. hình b u d c n m trong nhân noãn c a th c v t có hoa.

TT ru t non. k c lúc hôn mê. TT c a v trí th p trên cơ hoành.). ch c năng. N m trong ng xương s ng. Ti t ra lo i d ch ki m nh t ch a các ch t: fructozơ. ph i. dòng b ch c u và dòng m u ti u c u. ñ vào ng d n tinh con ñ c c a ña s các loài ñ ng v t có vú. Dây th n kinh tu s ng). ñôi khi c a r . Viêm TT Mêchken có d u hi u tương t như viêm ru t th a. TT ch u nh hư ng c a các ñi u ki n di truy n. T c a th n. Trên lát c t ngang. TU I TH th i gian s ng c a m t ngư i tính b ng năm. Nh k t qu c a Tð. Nhà lão khoa ð c Bruske (Bruschke) ư c tính TT trung bình c a loài ngư i như sau: Năm Tu i th trung bình 0 22 1000 33 1700 35 1860 49 1960 70 2000 80 TU 1. Meckel)] trên mép cu i cùng c a ru t non. vì v y d nh m l n gi a 2 b nh. ch y máu tiêu hoá. ðư c hình thành t ph n trong c a tr và ñôi khi có thêm mô d n là các bó m ch. TU S NG bó th n kinh dài c a h th n kinh trung ương ñ ng v t có xương s ng. ch n ñoán ñư c do ng u nhiên khi b m t b nh khác. bi u hi n b ng các ho t ñ ng c a các dòng ñi n sinh h c. là vùng gi a c a thân. não v n còn các ho t ñ ng sinh h c. . ch a n i khoa không kh i ph i m c t b . hình th .m n tính (lao. tuy nhiên cách ch a cũng như nhau (m c t TT). Con ngư i ngày càng s ng lâu hơn. có th th y hai vùng: ngoài là ch t tr ng. khi tim. ñ ng v t. th c v t. s trư ng thành c a t bào như dòng h ng c u. có th gây bi n ch ng như th ng và viêm màng b ng. có c u t o mô m m. TÚI TINH 1. dài. protein và các ch t khác hoà l n v i tinh d ch. 2) Viêm TT v i d u hi u tuỳ theo m i lo i. B ch c u h t). ñi u khi n các cơ quan và cơ c a cơ th qua nhi u ñôi dây th n kinh ch y d c theo chi u dài. l i s ng. n i não b v i các t bào th n kinh. môi trư ng s ng. do s t n t i b t thư ng c a ng r n. V lâm sàng. apxe ñ i tràng. L y tu xương ñ xác ñ nh Tð b ng cách ch c hút b ng kim vào tu xương c a m t xương nông (xương c). b nh t t và s rèn luy n c a t ng ngư i. Viêm TT ñ i tràng xichma v i d u hi u ñau b ng vùng h ch u trái. h p. Cơ quan dùng ch a tinh trùng các ñ ng v t có xương s ng b c th p và m t s ñ ng v t không xương s ng. TU BÀO t bào trong mô sinh máu c a tu xương ñ . TU ð công th c t l c a các t bào trog tu xương. F. Vd. ch a ñ y d ch não tu (x. gi a là ng r ng. vv. g m các s i tr c ñi lên và ñi xu ng bao quanh vùng ch t xám hình ch “H” phía trong ch a các thân t bào th n kinh. kèm theo táo bón hay a ch y. TT ru t già thông thư ng quai xichma (sigma). có 2 tr ng thái: 1) B nh TT thư ng không có tri u ch ng lâm sàng. hình thành qua phân chia các tu nguyên bào và s bi n thành b ch c u h t ñi vào máu (x. ðôi tuy n ph sinh d c nh . có s khác bi t v i vùng xung quanh v c u t o. ngư i ta có th ch n ñoán ñư c các b nh v máu khi mà xét nghi m máu ngo i vi chưa cho k t qu rõ ràng. kích thư c. 2. 2. S sinh trư ng và ho t ñ ng c a TT ph thu c ch y u vào các hocmon (anñrogen). thông thư ng nh t là TT Mêchken [theo tên c a nhà gi i ph u h c ð c Mêchken (J. là vùng trung tâm c a m t cơ quan ñ ng v t.

Tuy n T c a m t s ñ ng v t có xương s ng có các t bào th kh m ti t ra c enzim tiêu hoá l n hocmon. Khi T n i ti t tăng ch c năng ch ti t thì g i là cư ng. C. m . Brunner. 1) T ngo i ti t: s n ph m ti t ñư c ñ y theo ng ti t ra m t ngoài l p bi u mô c a cơ th ñ ng v t (T nư c m t. có chung m t ng bài xu t m vào nang lông ho c m th ng ra m t da. lông và da luôn m m m i. glucagon.T n m màng treo ru t c a tá tràng g n v i d dày. th y thu c ngư i Thu Sĩ)] 2) T nôi ti t: các s n ph m ti t ñư c gi i phóng th ng vào máu. tuy n T (cg. vv. T yên…). Các T ñư c x p thành 3 lo i. T s a ngư i và ñ ng v t có vú. các T có th b viêm. ñau ngay t i v trí gi i ph u c a nó. do các t bào tuy n ti p c n m t thi t. vv. c . ñó là các t bào có kh năng gián phân m nh. T Brunnơ – tuy n niêm m c tá tràng có nhi m v ti t ch t nh y b o v niêm m c. ngư i. T tơ nh n côn trùng…) ho c ñ vào các t ng r ng ho c các khoang [T tiêu hoá. c ñ nh vào thành b ng sau (tr ñuôi T). hình kh i hay nhi u c nh. ung thư T. cư ng tuy n c n giáp. 3) T h n h p v a ngo i ti t v a n i ti t (T tu s n xu t ra d ch tu ). Vì là m t mô có nhi u m ch máu. TUY N BÃ NH N.). ph n l n ñ ng v t có xương s ng. Trong m t ngày. Nhóm t bào n i ti t s n sinh và ti t vào máu các hocmon (isulin. Xung quanh TBN mô liên k t t o thành m t bao xơ chun. xương tay…) và xương d t (xương c. ch ng nhi m khu n. xương ñùi. tham gia vào quá trình tiêu hoá và ñi u hoà trao ñ i các ch t gluxit. ch a nhi u ARN và nhi u enzim như esteraza. T nư c b t. gluxit. Các b nh thư ng g p tuy n T: viêm T c p và m n. glucagon. Tuy n n m phía trên c a nang lông g n m t da. lipit và protein. xen gi a l p t bào ngoài cùng và bao mô liên k t là màng ñáy. M i t bào n m trong màng ñáy thì nh .TU XƯƠNG mô liên k t trong các h c c a tu xương các xương dài (xương chày. m i ngư i ti t ra kho ng 20g ch t bã nh n. Ch c năng: tham gia chuy n hoá ñư ng. t o máu. T m hôi. T bã. quá s n. somatostatin. ñái tháo ñư ng. chia a nhi u thuỳ. TU tuy n v a n i ti t (ti t ra isulin. ð u T to n m trong khung tá tràng. ð ng v t có xương s ng b c th p có các t bào n i ti t và ngo i ti t tách bi t nhau. ño n 1/3 dư i c a ng m t ch chui qua ñ u T ñ cùng v i ng T ñ m t vào ño n tá tràng th hai. thành ru t c a ñ ng v t không xương s ng cũng phát hi n th y các t bào ti t ra các ch t tương t hocmon tuy n T.) v a ngo i ti t (ti t d ch tu ) ñ ng v t có xương s ng. xương khung ch u…). thân và ñuôi. gi m s n. somatostatin. g m ñ u. Tu TUY N c u trúc mô có ch c năng ch ti t và gi i phóng các ch t ñư c ch ti t c a cơ th ñ ng v t ra ngoài ho c vào trong máu. cư ng tuy n giáp. C u t o g m m t kh i ñ c t bào. TU T NG x. có nhân hình tr ng. Các t bào ngo i ti t t o enzim ti t d ch tu qua ng ti t vào tá tràng ñ tiêu hoá protein. xen k v i các mao m ch (T giáp. vv. hình búa d t. u. lo n s n gi ng các mô khác. lipit. vd. Bi u hi n b nh lí c a T n i ti t r t ph c t p. T thư ng th n. vv. tuỳ theo ch c năng c a m i T. protein b ng các enzim n i ti t và ngo i ti t. Khi b viêm. Có nhi m v : t o xương và t o các t bào mi n d ch. . TBN ti t ra d ch nh n vào nang lông gi cho tóc. photphotaza. tu t ng) n ng trung bình 70 – 80 g. các T sưng. g i theo tên Brunnơ (J.

G m các c t t bào cách nhau b ng khe m ch máu. th có 4 ñôi lá tuy n mang tai. TGT có m t v xơ bao b c và b ngăn làm nhi u ti u thuỳ (ngăn không hoàn toàn) b i nh ng vách liên k t phát sinh t v xơ mang theo vào trong tuy n nh ng m ch và nh ng dây th n kinh. n m dư i k t m c. x. tuy n có liên quan m t thi t v i m t nhi u ñ ng v t có xương s ng. TUY N GIÁP TR NG. g n m t sau tuy n y. x. bài ti t các ch t th i m hôi. 2 kh i trên thư ng n m trong giáp tr ng. ng d n t TMH qua l p bi u bì và ti t m hôi ra m t ngoài da. D ch ti t làm giác m c luôn ư t. TUY N HÁNG. trong tai. 2/ TL ph g m r t nhi u tuy n nh . g m 2 ph n. s ti t nhi u nư c m t và b ch y nư c m t. b n kh i nh có hình ôvan n m m t sau 2 thuỳ bên tuy n giáp tr ng. viêm ho c b b i k t m c). TCG có th ki m soát lư ng canxi trong máu qua cơ th liên h ngư c. ngư i có 3 ñôi – . vd. Nhi m v c a TL là ti t nư c m t ñ luôn luôn làm cho m t ngoài c a giác m c ñư c ph m t l p nư c m t r t m ng. TUY N M HÔI tuy n hình ng cu n n m trong da c a các loài thú. Ti t hocmon ñi u hoà t c ñ chuy n hoá. m t trong s các tuy n ñôi c c cơ th . tuy n l n n m c thu c m t trư c ñ ng v t có vú. 1 ph n TL h c và 1 ph n TL mi. M hôi bay hơi góp ph n ñi u hoà thân nhi t. Ngu n g c c a 2 kh i dư i là nh ng túi nang n i bì th ba. S có m t c a TM là bi u hi n c a thích nghi cao ñ v i s th ph n nh côn trùng. Tuy n TUY N NƯ C B T. TL ngư i g m 2 lo i: 1/ TL chính n m gi a h l c a thành xương h c m t và nhãn c u. tuy n dư i hàm và tuy n lư i. 2 kh i dư i dính vào 2 b sau giáp tr ng. Các t bào bi u bì và ñôi khi c nh ng t bào n m dư i nó ñư c h p l i thành b ph n dày và n c là các ñĩa m t. ch ng nhi m khu n nh do có m t lư ng nh ch t di t khu n. có hai thuỳ hai bên khí qu n và thanh qu n hình d ng gi ng con bư m. n m dư i mi m t trên.TUY N C N GIÁP. có các ng n i m v phía vùng kh p háng TUY N L . t ng h th c v t. Tuy n TUY N N I TI T. s lư ng TNB thay ñ i. tuy n dư i m t. Ngu n g c n i bì. ti t ra hocmon ñi u hoà lư ng canxi trong máu. TMH thay ñ i ch c năng và ti t ra ráy tai. V trí c a ñĩa m t trên ñ so v i nh và nhu khác nhau tuỳ theo t ng loài. TUY N NGO I TI T. g i là ñám Vônflơ. trong trư ng h p b kích thích (xúc ñ ng. Ngoài ra còn nh ng TCG ph vùi trong tuy n c hay trong mô m ñã thay tuy n này ngư i ñ ng tu i. các ñôi tuy n ti t nư c b t vào xoa ng mi ng giúp cho quá trình tiêu hoá ñ ng v t. ngoài ra còn có nh ng ñám hay dãy t bào không có xoang. D ch ti t (nư c m t) r a s ch ph n trư c m t và sau ñó ch y theo ng l xu ng xoang mũi. các ñ ng v t khác nhau. TUY N M T m t ph n t bào bi u bì tuy n ti t trên ñ hoa ho c trên các ph n khác m t s loài hoa ti t ra d ch ñư ng (m t hoa) h p d n con trùng. Nhu mô TGT ñư c t o thành b i nh ng nang tuy n g i là túi giáp ch a ch t keo ñ c bi t và m t lư i mao m ch bao quanh. 2 kh i trên là nh ng túi nang n i bì th tư. ngư i.

d y thì s m. giun ñ t. TƯ có kích thư c l n cá th non. trên các cá th có c 2 TSD cái và TSD ñ c (tuy n sinh s n lư ng tính). tuy n n i ti t trong não c a ñ ng v t có xương s ng. nơi s n ra các t bào sinh d c (giao t ) và ñôi khi các hocmon. bao quanh ni u ñ o. như côn trùng. C n ñi khám ñ ñư c theo dõi và ch a k p th i TUY N TÙNG. u (thư ng là u ác tính) v i m t s bi u hi n thư ng g p: não úng thu m tăng áp l c d ch não tu . TSD ñ c là tinh hoàn. Ti t d ch h n h p enxym. Vd. Ki m tra mô b ch huy t và ngu n ho t ñ ng mi n d ch. ho t ñ ng ñ c l p nhau. tác nhân ch ng ngưng k t – thành ph n quan tr ng c a tinh d ch. l a tu i trên 50 có th xu t hi n kh i u. ng này phình ra kh p m i phía thành nh ng nhánh ph . TT còn gi m c ñ m t. ph n v có nhi u vitamin C và cholesterin. ñ ng v t không xương s ng. Kích thư c và ch c năng c a TTL ph thu c vào các hocmon như androgen. tuy n g m 2 thuỳ n m phía dư i c và trên ng c. cá mi ng tròn. tuy n n i ti t th n kinh c a ñ ng v t có xương s ng và ngư i. TT ti t melatonin và có ch c năng ñi u ch nh ho t ñ ng c a tuy n giáp. thư ng v trí l c ch . tham gia vào s n sinh các t bào b ch huy t. ñái tháo nh t. TT có hình qu thông nh (n ng kho ng 120 mg). ñái nhi u l n vào ban ñêm. Các thuỳ ñư c chia ra nhi u thuỳ nh g m ph n v và tu trong. TUY N C. sinh ra tr ng. TT có th b vôi hoá. TUY N TI N LI T. vd c sên. m i ti u thuỳ có 1 l bài xu t riêng. tuy n sinh d c và nh hư ng ñ n nh ng thay ñ i v ñi n não ñ . C u t o g m: các t bào tùng. sau m i l n ñái són m t ít nư c ti u. ñôi. ñôi tuy n n m phía trên th n. Có th c t b khi c n thi t. có 1 ng ñ ng ñư ng tr c.tuy n mang tai. m t s ñ ng v t không xương s ng. n m trên yên . Ngu n g c có liên quan ñ n cơ quan ñ nh (m t ñ nh) c a m t s cá b c cao và bò sát. TUY N SINH D C. G m ph n tu gi a. ti t hocmon adrenalin dư i s ki m soát c a h th n kinh. ngư i TTL ti t ra m t ch t d ch tr ng ñ c như s a. ngư i TY có hình tròn nh v i ñư ng kính 1cm. ti n li t tuy n). TTL là tuy n l n. xu t phát t m t tuy n chính ho c ñ c l p. Ngư i. có 1 TUY N PH . ñ vào khúc ti n li t c a ni u ñ o lúc phóng tinh. coctizon và các hocmon sinh d c. n m gi a c não trư c và c nãosinh tư. TUY N YÊN. n m g n ñ i th . suy tuy n yên. TSD cái là bu ng tr ng. sát bàng quang. dư i b t chéo th giác. có cu ng n i v i não th t ba. r i lo n v n ñ ng nhãn c u. Ph n tu ti t noradrenalin và adrenalin. c u trúc tuy n th a. cơ quan sinh s n c a ñ ng v t. (cg. t bào th n kinh ñ m x p thành dây xen k v i các vi m ch. ph n v bên ngoài. sinh ra tinh trùng. ñư c hình thành trong th i kì bào thai. lư ng cư không ñuôi b tiêu gi m dư i l p da ñ u. G m nhi u ti u thuỳ. b c ngoài b ng l p v liên k t cơ và ñư c ngăn cách làm nhi u thi u thuỳ b i nh ng vách ngăn cũng b ng mô liên k t cơ. tuy n dư i hàm và tuy n dư i lư i. mà d u hi u ñ u tiên c n lưu ý là r i lo n ti u ti n. TTT ti t 3 lo i hocmon: andosteron. có th có ho c không có ch c năng. TUY N THƯ NG TH N. tuy n vú m c ñư ng nách gi a là TP. tuy n ñ ng v t có vú ñ c. Tiêu gi m sau khi ñ ng v t ñ t t i ñ thành th c sinh d c.

gi thuy t. giúp cho b nh nhân d th hơn. sau khi xu t hi n. phân tích và t ng h p ñ rút ra các khái ni m.. d c nghiêng 300 – 400. hocmon ch ng l i ti u (vasopressin). không ñư c tho i mái (khó th . r i lo n d y thì… TƯ DUY . Nó th hi n ch . b nh nhân n m ng a lưng d a trên m t t m ván d c nghiêng. Dùng trong trư ng h p khó th . mà v i s ti n hoá xã h i. TD v n không ñư c gi i thích m t cách hoàn toàn b i s ho t ñ ng c a b máy sinh lý h c. prolactin kích thích ti t s a. hai bàn chân bu c vào m t b ph n c a bàn ñ ngư i kh i b tu t xu ng. ñư c th c hi n nh ngôn ng . lí lu n. là nh ng ho t ñ ng ch tiêu bi u cho xã h i loài ngư i thôi. tính ñúng ñ n c a TD c n ñư c ki m tra trong th c ti n. mà còn m t nhóm s v t nh t ñ nh.W. song TD l i có tính ñ c l p tương ñ i. trong trư ng h p b chèn ép tu do lún ñ t s ng.xương bư m. ñùi và chân làm m t góc kho ng 900 – 1200. ñ u th p. ph i chuy n sang tư th khác cho tho i mái hơn. b nh cơsinh (theo tên c a nhà ph u thu t Hoa Kỳ Cơsinh (H. b nh lý c a TY r t ña d ng v i m t s b nh chính. không b các t ng trong b ng d n chèn ép lên cơ hoành. Trong quá trình ñó. Cushing). oxitoxin kích thích co cơ t cung khi ñ . . ñ u th p ñ gi m chèn ép .s n ph m cao nh t c a v t ch t có ñư c t ch c m t cách ñ c bi t – b não. nhưng m t khác. Các hocmon TY quan tr ng hơn c là: hocmon (tăng trư ng kích thích t sinh dư ng). làm cho các d ch ô nhi m b ng không b ñ y d n lên các ph n trên c a b ng. … K t qu c a quá trình TD bao gi cũng ph n ánh khái quát các thu c tính. khi n TD có ñư c tính tích c c sáng t o trong quá trình tìm ki m tri th c m i. Tính ñ c l p tương ñ i c a TD. không kh c ñư c ñ m. hocmon kích thích thư ng th n adrenococticotropin (ACTH). không th ngh ngơi ñư c. hocmon kích thích tuy n giáp. cũng là ngu n g c c a s tách r i TD kh i hi n th c khách quan. ph n trư c hay thuỳ trư c (TY tuy n) và ph n sau hay thuỳ sau thư ng nh hơn (TY th n kinh). con ngư i so sánh các tài li u thu ñư c t nh n th c c m tính ho c các nghĩ v i hoá. 2/ Th n m ñ u d c: b nh nhân n m ng a trên bàn ñư c c u t o ñ c bi t. TD có lôgic phát tri n n i t i c a mình. vv. cũng như ch u nh hương. Song m c dù không th tách kh i b não. n m theo tư th thông thư ng. m t m t. dùng trong trư ng h p d n lưu các d ch ñ ng c a b máy hô h p. các m i liên h cơ b n. b nh ñái tháo nh t. Vì v y.Nó là m t s n ph m xã h i. ph i n m s p. hocmon kích d c (kích nang. M c dù xu t hi n do k t qu c a ho t ñ ng th c ti n. s phát tri n TD còn ch u nh hư ng c a toàn b tri th c mà nhân lo i ñã tích lu ñư c trư c ñó. ñùi và c ng chân d a trên m t t m ván hình ch V ngư c. Ho t ñ ng c a TY do trung tâm th n kinh ñi u khi n. các quy lu t không ch m t s v t riêng l . g m 2 ph n khác nhau v ngu n g c và c u trúc. t o th vàng). TD ñã g n li n v i ngôn ng . Do ñó nhi u ch c năng nên ngư i. TY ñư c coi là tuy n n i ti t ch y u vì nhi u hocmon c a nó ñi u khi n s ti t hocmon c a các tuy n n i ti t khác. tác ñ ng c a các lí thuy t. ñ u cao. b nh kh ng l và to ñ u chi. phán ñoán. vvv) không th ng i. TƯ TH TRONG LÂM SÀNG hi n tư ng b nh nhân th y ngư i khó ch u. K t qu c a TD ñư c ghi l i trong ngôn ng . Cơ ch sinh lý h c c a TD là cơ ch ho t ñ ng th n kinh cao c p. Ngay t khi xu t hi n. lí lu n. Có nhi u d ng: 1/ Th Faolơ – th n a n m n a ng i. ñó là s ph n ánh ñ c thù lôgic c a th gi i quan. ph bi n. quá trình ph n ánh tích c c hi n th c khách quan dư i d ng các khái ni m. phán ñoán. TD xu t hi n trong quá trình s n xu t xã h i c a con ngư i. b i vì TD con ngư i ch t n t i trong m i liên h không tách r i v i ho t ñ ng lao ñ ng và l i nói. quan ñi m cùng th i v i nó.

n m trong ti u khung. là nhân t ph c a nhi u b nh (nh ng b nh t mi n d ch) như b nh th p. viêm kh p.n m ñ u d c trong xu t huy t tiêu hoá. … T CUNG (cg. ñ c t c a vi khu n (b ch h u. Khám nghi m t thi). gi ng hình qu lê c a cơ quan sinh s n cái ngư i và ñ ng v t. m nh mô. Tr ng thái TMD là ngu n g c c a m t s b nh t mi n d ch. cơ quan ch t ñ xác ñ nh b nh (b ng xét nghi m vi th ) (x. Trendelenburg – nhà ph u thu t ð c). g p trong trư ng h p suy th n (tăng urê huy t) và suy gan (tăng amoniac huy t cùng m t s s n ph m khác). . chim) ho c phôi thai các loài ñ ng v t có vú. B nh t mi n d ch). ñ máu d n lên não. Kinh nguy t). màng trong TC luôn thay ñ i hình thái do tác ñ ng c a các hocmon bu ng tr ng trong chu kì kinh nguy t. nh n các ch t dinh dư ng và oxi t cơ th m qua nhau thai (x. Trong b nh ñái tháo ñư ng. ngư i. trên có 2 s ng thông v i 2 vòi TC. Trong luy n t p dư ng sinh. tư th ng i chân x p vành ñơn. b nh nhân n m ng a trên bàn. x. ngư i. hai chi dư i g p d a trên hai c t. sau bàng quang và trư c tr c tràng. d con). T MI N D CH (tk. 3/ Th Tơrendelenbua (theo tên c a F. x p vành t nhiên. ph n phình ra cu i ng d n tr ng. tr ng thái b nh lí c a cơ th trong ñó xu t hi n các kháng th (t kháng th ) ñư c hình thành ph n ng v i chính các kháng nguyên c a cơ th ñó (t kháng nguyên) ñư c cơ th coi như là các kháng nguyên l (ph n ng ch ng l i thành ph n bình thư ng mô c a chính cơ th ñó). Tư th n m co cò súng trong viêm màng não. th ng i giun chui ng m t. là nơi cư trú c a tr ng các loài ñ tr ng (bò sát. T PHÁT. amoniac. vvv T NHI M ð C. ñ ng xu ng t n. Có m t cách ñơn gi m là ñ b nh nhân n m ng a. các s n ph m cu i cùng c a quá trình chuy n hoá các ch t như urê. Vd. khí công còn có các tư th ñ ng t nhiên. dư i thông v i âm ñ o. vvv). t nhiên sinh ra. th thu t trong khám nghi m t thi: l y t bào. T nhi m ñ c n i sinh) . viêm tu t ng. TC là b ph n c a h sinh d c n . nh hư ng bên ngoài (có th chưa ñư c phát hi n ra) song có th sau này s bi t ñư c nh các ti n b khoa h c công ngh ngày càng phát tri n. ðôi khi TMD x y ra không do t kháng nguyên mà do r i lo n ch c năng các t bào có kh năng t o mi n d ch. Niêm m c (màng trong) TC là màng bao ph m t trong thân TC (bu ng TC) g m l p bi u mô hình tr . T THI . b nh c ng kh p t phát. thương hàn. có nhi u lông r ng. C TC có hình ng trên thông v i thân TC. kê cao hai chân giư ng b ng m t b c g có nhi u b c. Xác xác T THI T. không rõ ngu n g c bên trong ho c s tác ñ ng. Thân TC – ph n chính c a TC là m t kh i cơ r ng. nh ñó tr ng và các ch t bài ti t khác ñư c ñ y ra ngoài. do t m n c m v i kháng nguyên c a chính mình (x. tình tr ng cơ th b nhi m ñ c do các ch t phát sinh t bên trong cơ th : n i ti t t và các ch t chuy n hoá trung gian (vd. Eo TC là ph n ti p giáp gi a thân và c TC. b nh Bazơñô). bàn có tr c quay ñi u ch nh ñ d c c a bàn trong khám ph khoa. (tk. TC ch có các loài ñ con. tư th ng i hai chân trên gh ñ u thông hai chân xu ng ñ t. H sinh d c cái. t m n c m). Bào thai phát tri n trong TC. ñ u th p. là nơi làm t c a thai.

côn trùng. xã h i…) có ñ l i hay không ñ l i chúc thư. cơ quan trong cơ th ñ u phân bi t U v i kh i sưng không ph i U (t n thương viêm. Quái thai) mà thành ph n là nh ng mô không bi t hoá hay ít bi t hoá còn giai ño n bào thai. nh ng u phát sinh t các bi u mô ph m t ngoài cơ th (da). dùng súng. Ung thư). bư u) là mô m i (hay tân t o) có t bào tăng sinh theo cơ ch t ñ ng sinh h c (không theo quy lu t chung c a b t bi n n i mô) ñ i v i cơ th mang U (v t ch ). Ph n l n UBTK ñ u lành tính. c a tinh hoàn. M i t ch c. m t trong các cơ quan r ng (niêm m c tiêu hoá. giun tròn. UBTK não hay r tu s ng s chèn ép h th n kinh trung ương. Schwann) như nguyên bào th n kinh. S hình thành U ph thu c vào t ng loài và s lư ng cá th gây h i. t thiêu. Có th c t b UBTK m t s v trí (ngo i vi. U BI U MÔ (tk. ch t do b n thân ñương s t quy t ñ nh và t gây ra cho mình do nhi u nguyên nhân ph c t p (tâm lí. U liên bào). n m.T SÁT. U (cg. Thư ng phân bi t: U lành tính và U ác tính (x. Mu n ñi u tr . não. th c v t. Tr trư ng h p b nh r t cá bi t. ngư i và ñ ng v t. U BAO TH N KINH. mô ung thư (thư ng là ác tính) c a mô d ng b ch huy t. nhưng mô trư ng thành d dang. nhưng v n có nguy cơ ung thư hoá. dùng thu c ñ c. v i nh ng ñ c ñi m khác nhau. T ñi n Y h c Vi t Nam – M c U U 1. các thương tích. dùng các dung d ch ki m như natri bicacbonat 5% ho c dùng m t ong bôi vào mi ng. kh i t máu. x. trung th t sau. U không t nhiên bi n ñi ñư c. lư i tr nh thành nh ng m nh tr ng như s a. t bào ng n i tu . lư i. vv). Các bi n pháp: dùng thu c ng li u cao. ði u ki n ñ T xu t hi n là tình tr ng th a axit các vùng này. U ÁC TÍNH . vv. phát sinh t các t bào có bao Svan (T. thư ng là t ch c b nh lí c c b do các tác nhân gây u như virut. Vd. Có v trí và hình thái khác nhau tuỳ thu c vào t bào nguyên thu . giao c m. vi khu n. ti n tri n ch m. U các thân th n kinh ngo i vi. Án m ng). Ung thư U B CH huy t bào. các ch ng tích ñ phân ñ nh v i án m ng (x. th t c . là ph n l i xu t hi n trên b m t m t s cơ quan. Mô m i. hô h p). tâm th n. vào cơ quan b thương t n. ho c t các bi u mô tuy n . nh t là tiên lư ng b nh. U gây nh hư ng x u ñ n s n lư ng và ch t lư ng c a s n ph m tr ng tr t 2. sao bào. treo c . khám t thi. u h n h p nhi u mô c a tuy n nư c b t. U BÀO THAI. vv. vì cách x lí và tiên lư ng s khác nhau. tr m mình (nh y xu ng nư c ñ ch t ñu i). U quái thai. phì ñ i bù tr ).… Giám ñ nh vi n pháp y nghiên c u hi n trư ng. Xt. U quái (x. TƯA b nh do n m Candida albicans m c niêm m c mi ng. u quái không bi t hoá c a bu ng tr ng. U vim (Wilms) c a th n.

Phát hi n UG thư ng không khó. vv. b nh bư u vùng c có th là UG. UG có tính ch t ñ a phương khi x y ra m t khu v c nh t ñ nh ( Vi t Nam. cho k t qu xác ñ nh b nh tin c y ñ ơc. ph c t p và tuỳ theo lo i UG. vv. Vi t Nam. cũng không có tình tr ng tăng năng hay gi m năng tuy n giáp). Theo T ch c Y t Th gi i (1990). ñ c bi t v i các UG c c là vi c không ñơn gi n. ung thư. quá s n ñơn thu n. Riêng v i UG ñơn thu n (tuy n giáp to không do hay viêm hay do ung thư. ru t. các u ác tính c a h ch thu c khu v c này. non. UH là m t mô liên k t tân t o. Trên vi th . h n ch th c ăn ch a nhi u ch t gây u. do b m sinh. ch c hút v i nh ng u nang gi ñơn thu n. tuy n giáp. dùng làm ch d a cho da non ph lên trên giai ño n s p li n s o. viêm giang mai. gi u m ch máu. các lo i ung thư. song ñ phát hi n lo i UG thư ng không khó. U H T. U GI . tinh hoàn. Papillome) và u l i [condiôm (ph. vvv . do th y thu c chuyên khoa ñ m nhi m. U GIÁP. Ch n ñoán t bào h c qua ch c hút UG b ng kim nh ñang ñư c áp d ng r ng rãi Vi t Nam. (cg. UBM tuy n lành tính g i là u tuy n. UG ñơn thu n là lo i hay g p nh t. UBM ác tính các lo i ñ u g i là ung thư bi u mô (carcinome). các lo i viêm. gi m năng. ch y u là vùng núi). Vi c ñi u tr ph i d a vào k t qu ch n ñoán b nh th t chính xác. m t h t viêm kích thư c nh d i là n th t trên ñ i th và g p nh ng v t thương ñang s a ch a v i s lư ng nhi u. Hư ng d n ñi u tr chung: ñi u tr n i khoa cho các lo i viêm tuy n giáp hay UG ñơn thu n. viêm phong. có ch a nhi u t bào ña d ng. các UG nhi u c c lâu ngày ho c b nh Bazơñô ñi u tr n i khoa không kh i. m t t ch c th a không ph i là u. v i t l ngư i m c ít nh t 10% dân s và do cùng nguyên nhân. riêng các nư c ðông Nam Á có kho ng 176 tri u. bu ng tr ng. Ch n ñoán t bào h c qua ch c hút UG c c là vi c không ñơn gi n.(d dày. vv. song ñ phát hi n lo i UG và nguyên nhân sinh UG. viêm n m. Phân bi t UG lan to (khi toàn b th tích tuy n giáp to lên) v i UG c c (ch có m t ph n c a tuy n giáp n i lên thành c c ho c có nhi u c c nhô lên làm b m t tuy n giáp to lên) v i UG c c (ch có m t ph n c a tuy n giáp n i lên thành c c ho c có nhi u c c nhô lên làm b m t tuy n giáp g gh ) ho c UG h n h p (t n thương lan to l n c c). do dinh dư ng (m t s th c ăn có th gây UG). Nguyên nhân c a UG có nhi u. ph u thu t trong trư ng h p các u tuy n. b ch c u ña nhân. s phát tri n không bình thư ng c a m tt ch c bình thư ng (lo n s n phôi). bư u giáp) thu t ng dân gian thư ng g i là bư u c . th c ch t là s phì ñ i (to ra) c a tuy n giáp trong nhi u tình tr ng b nh lí khác nhau (tăng năng. nguyên nhân có th do thi u iot. do các thu c kháng giáp t ng h p. g p trong viêm lao. như ph n ng viêm (u h t). màu ñ tươi. UBM g m hai nhóm là u lành tính và u ác tính (ung thư). Phòng b nh có hi u qu . Trong s các trư ng h p có UG. b nh quá t i. nh t là v i các UG ñơn thu n ñ a phương b ng cách tr n mu i kali iodua vào mu i ăn theo t l 50 – 60 mg/kg. ho c u ng viên iodat theo ch d n c a th y thu c. các lo i u lành tính. di truy n. trên th gi i có kho ng 655 tri u ngư i m c UG. tuy n yên…). th n. Condylome)]. UBM ph lành tính g m: u nhú (papilôm (ph. t bào d ng bi u mô ho c t bào kh ng l . r i lo n n i ti t làm to tuy n giáp. sinh ra không do r i lo n sinh s n t bào mà do nhi u nguyên nhân khác. song cũng có th là di căn c a ung thư vòm h ng.

ñã nang hoá. thư ng là m t tròn. C n ñi u tr s m b ng các phương pháp ñ t ñi n laze CO2. c n c t b . U mà trong quá trình phát tri n thư ng không gây h u qu nghiêm tr ng. U nang bu ng tr ng. ð ñáp ng nh ng yêu c u này. ch t ngư i (tr trư ng h p u quá l n ho c v trí hi m như tim. T n thương lao dư i hình thái u hình c u hay hình trái xoan. . U có th phát tri n nhanh. c và các cơ nhai. gi ng như u nhú hay hình xùi như b p c i hoa. Có 3 lo i UM: u mao m ch. thư ng g p vùng n a trên ph i. c . Có th ñơn ñ c ho c c m l i thành m t kh i u xùi. ư t và lan to ra xung quanh do s kích thích t i ch và tác ñ ng c a m t lo i virut gây b nh. U LAO. ð i ña s là u b m sinh có ngu n g c t trung bì c a phôi thai ho c c a các bi u bì mô. u ti n tri n ch m. não… ho c gây r i lo n chuy n hoá do ch ti t nhi u hocmon). thư ng không tái phát. b g n. U LIÊN BÀO x. m m. UHT ác tính. Tuy nhiên. nách. không có ph n ng viêm xung quanh. Ngoài t ch c da và dư i da. ð c ñi m c a ULT: có ranh gi i rõ. phân bi t m t ULT v i u ác tính nhi u khi r t khó khăn. d di ñ ng. lưng. UM g p m i nơi trong cơ th (hay g p dư i da. còn g i là ung thư bi u mô nơvi (Ph. m m. thư ng có v b c (c u t o b i mô liên k t). vai. tia phóng x . Naevocarcinome) ho c sacôm h c t (melanosarcome). U t o nên do các t bào ch a h c t : nguyên bào h c t và h c t bào. Các u l n hơn (ñư ng kính t 3cm tr lên) có th bi n thành m t hang lao và làm lan b nh sang ph n ph i lành.U H C T . u h n h p. u lành tính. mô u gi ng hay g n gi ng mô sinh ra nó (c v t bào l n mô). U MÁU. sau c t b thư ng kh i h n. c n s d ng nh ng phương pháp c n lâm sàng (ch y u là phương pháp t bào h c. UL g m nhi u l p bã ñ u liên ti p ñ ng tâm. c t (áp) l nh ho c ph u thu t. loét và ác tính hoá. không ñau. hình tròn ho c hơi b u d c trên phim Xquang. mô h c). c t có th làm cho nó tr thành u ác tính. cánh tay…). có v b c. Cách ch a t t nh t : c t b sau khi ch n ñoán xác ñ nh. u xoang m ch. tiêm thu c t i ch . phát tri n t i ch chèn ép mô xung quanh nhưng không xâm l n. các UL nh (ñư ng kính dư i 2cm) có th kh i ñư c. UM còn có th xu t hi n gan. không gây di căn. n u UL l n (ñư ng kính kho ng 3cm không có bi n chuy n t t. phân bi t v i mô lành xung quanh. U lành tính vùng ranh gi i da và niêm m c. u xơ t cung… có th n ng th hàng kg). n n m m. thư ng ñư c phát hi n tình cơ khi ch p chi u Xquang ph i. U M (tk. U ch a ñ y các m ch máu trong. bư u m ). Khi ñư c ñi u tr tích c c. xương (nh t là xương m t). U LÀNH TÍNH. bao quanh m t nhân l n l n mô tri u ch ng lâm sàng. thư ng g p h u mô hay b ph n sinh d c. Có 2 lo i: UHT lành như các n t ru i. môi. dư i d ng m t v t ñ tím ho c hơi xanh. có ranh gi i rõ. d c t b và khi l y h t u. ñôi khi hơi căng m ng nhưng không có nư c. phát tri n thư ng ch m tuy kích thư c có th l n (vd. lư i. UM thư ng g p da ho c dư i da. b ng. Không nên ñánh n t ru i vì khi ñ t. Sau m t th i gian ñi u tr tích c c. Cũng khó bi t khi nào m t ULT bi n ñ i thành u ác tính (ung thư hoá). ñ c bi t khi u còn nh . c u t o b i nh ng t bào m g n như bình thư ng. U bi u mô U L I.

có nhi u mô ña d ng. thư ng có chu kì ñ ng d c không bình thư ng và ñ ng d c kéo dài (cư ng d c). UQT bu ng tr ng.U NANG BU NG TR NG. khe cùng c t. n i trên m t da hay niêm m c. gi ng m t d d ng hơn m t u. t n t i lâu ngày mà không r ng tr ng s tr thành u nang. Thư ng có s nh m l n gi a hai lo i u nang này bò cái. không có tr t t . phát sinh t ba lá phôi (lá phôi ngoài. khi hay nhi u mô bi n chuy n thành ác tính. tinh hoàn). ñơn ñ c. ñ ng v t cái n u có UNBT. U nang tr ng g m m t ho c nhi u nang có vách nang tr ng bao b c. Có th ch a kh i b ng ph u thu t c t b . UQT tinh hoàn. U QUÁI THAI. nhưng không có ñư ng thông v i môi trư ng bên ngoài. s ng. m t ngoài nh n hay sùi. 2/ UP ph c t p thư ng hay g p tuy n sinh d c (bu ng tr ng. Vd. phát tri n thành nhi u mô khác nhau nhưng s p x p l n x n. sinhra t m t nguyên bào sinh d c (có th n . Do nang tr ng không rách và noãn bào không ñư c th i ra. UN hay gây ch y máu. trên ph m t l p bi u mô ñơn hay kép. UNBT r t ph bi n. có th nam) ña ti m năng. trong ñó quái thai (có th hình ngư i hay hình c a m t ph n cơ th ) dính vào cơ th thai bình thư ng và s ng nh vào thai thư ng . có v b c. ñây là tri u ch ng r t ph bi n. UN có th g p m i nơi trong cơ th nhưng ñáng chú ý nh t là các UN tim. 1/ UQT lành tính có các mô bi t hoá gi ng như nh ng mô bình thư ng c a cơ th . khi ki m tra bu ng tr ng b ng phương pháp khám qua tr c tràng. C u trúc g m nhi u mô trư ng thành. ð xác ñ nh chính xác. lá phôi gi a. . Phát sinh t các nhú liên k t bình thư ng b tăng s n kéo dài. sinh ra t mô liên k t. Có d ng như mào gà. bên trong ch a m t ch t như gelatin. ð ng v t có u nang th vàng thư ng không ñ ng d c trong th i gian dài. U NH Y ngư i. u ph c t p. lâu ngày (thư ng trên 10 ngày) ch a ñ y d ch th . 2/ UQT ác tính khi m t hay nhi u mô c a u phát tri n thành ung thư. có cu ng. UN là u lành tính. U nang th vàng thư ng có m t u nang v i vách dày hơn so v i vách c a u nang nang tr ng. khu trung th t. bu ng tr ng có c u trúc l n trên 2cm. Vd. Thư ng chia UNBT thành 2 nhóm: u nang tr ng và u nang th vàng. m t lo i u phôi. Vách này do s tăng sinh c a th vàng t o ra. lá phôi trong). M i nang tr ng nguyên thu ho c noãn bào ñ u có th tr thành u nang. U NHÚ u lành tính. Nang tr ng l n hơn 2cm. có th ch a kh i b ng c t b . s n sùi. m m. nên thư ng phình ra thành m t túi ch a ch t ti t ra c a các tuy n ph thu c (nang). Th vàng có th tăng trư ng m t cách b t thư ng và trong xoang th vàng có th xu t huy t ho c có nh ng mô l (lông. 3/ Ung thư bào thai phát sinh tr c ti p t mô bào thai (mô phôi). m t u nang d ng bi u bì do m t m ng bi u mô l c vào mô liên k t n m dư i ñ phát tri n như m t mô bi u bì. nên nang tr ng ngày càng tăng trư ng và tr thành u nang nang tr ng (có th r t to). thư ng nh . b trí ch ng ch t lên nhau m t cách l n x n không t o thành m t cơ quan. khám b ng n i soi ho c siêu âm. Thư ng hay g p tinh hoàn và bu ng tr ng. Thu c d ng UQT lành tính còn có UQT ph c t p. nh ng v trí b t thư ng trong cơ th . U phát sinh t mô phôi (t ch c bào thai). gan…) làm cho th vàng tr thành u nang. d a theo bi u hi n bên ngoài và m c ñ s n sinh progesteron. thư ng g p 3 lo i: 1/ UP ñơn gi n. có th c t b . U PHÔI.

ít tái phát sau khi c t b . gi a xen k có các t bào liên k t hình thoi. tăng sinh. vai. m t s xu t phát t các nguyên bào có th ác tính t ñ u. tuy n n i ti t (tuy n giáp…). nhưng có th ung thư hoá. kích thư c u có th to. US ti n tri n ch m. có gi i h n c a bi u mô tuy n. s có m t c a t bào non (chưa trư ng thành) n m s n l p cơ t cung. U lành tính. Các d u hi u tuỳ theo s phát tri n c a nhân xơ. Kích thư c c a u có th khá l n. U m m. r t ít c t cung. D u hi u lâm sàng thay ñ i tuỳ theo cơ quan có UX. nhân xơ thư ng n m thân t cung. M t s lành tính. ít khi tr thành u ác tính. vv. gây bi n d ng. g m có nhi u s i th n kinh b bi n ñ i. bàn chân. Khi nh n xơ phát tri n vào l p niêm m c t cung thì g i là u xơ dư i niêm m c. U lành tính do quá s n ñơn thu n. UXTC thư ng hay g p nh ng ngư i vô sinh 30 – 35 tu i ho c nh ng ngư i ñã sinh con. khu u tay. UT ti n tri n ch m. nghĩa là g m các bó xơ (qu n cu n vào nhau thành nh ng hình kh i ñ c bi t c a các UX). xương cánh tay. m c lưng. C u t o t s n trư ng thành. k t h p v i n o và ghép xương. Khi có nhi u UXTK m c trên thân th ngư i ta g i là b nh u xơ th n kinh [b nh Rêchlinhhauden (Recklinghausen)]. là m t b nh di truy n ki u tr i. thư ng g p mi m t. Có th c t b . U T CUNG. Có th th y m i l a tu i. Nguyên nhân: cư ng n i ti t ostrogen. ph i h p c hai nguyên nhân trên. ðôi khi u có kích thư c l n (t i vài cm).U S I TH N KINH. thì g i là u xơ dư i thanh m c. g p nhi u cơ quan trong cơ th . h n ch c ñ ng và ñau. U XƠ TH N KINH. Lúc ñ u nhân xơ n m l p trong cơ t cung. b nh có kèm theo các ch m s c t ñen trên da. U TUY N. U TH N KINH ð M. Khi nhân xơ phát tri n nhân v phía phúc m c. thân. . ñư c c u t o do s tăng sinh c a các t bào liên k t (nguyên bào s i) c a bao ngoài bó th n kinh. th c ch t là u phát tri n t l p cơ trơn c a t cung kèm tăng sinh mô liên k t xơ. ñôi khi xu t hi n mô m m. Khi phát hi n ñư c UXTC. U lành tính. U XƠ. Khi các u chèn ép vào dây th n kinh. tuy n ngo i ti t (tuy n nư c b t. có th có cu ng. d c theo dây th n kinh quay hay tr (trong b nh Rechlinhhauden (Recklinghausen). tròn. có hay không có ch t myelin. V trí. gi ng như m t bút chì. nhưng sau m t th i gian k t khi có thai l n cu i. bóc nhân xơ hay c t t cung tuỳ theo b nh t ng ngư i. Chia làm hai lo i: UTK các m m c t c t – ñ u dây th n kinh b c t ñ t t o thành m t kh i u s o ñau. U các dây th n kinh ngo i vi. ñư c c u t o b ng mô xơ. U TH N KINH. sau này phát tri n thành nh ng xơ. tuy n m hôi…) và ñư ng th . ñơn d ng. X. UTK ñám r i t o thành m t kh i u ngoài da. nhi u h t. càng l n tu i càng nhi u. s th y có nhi u dây. có th m (c t b t ng u m t). Chưa có cách ñi u tr . U g m có các s i th n kinh bình thư ng nhi u m c ñ khác nhau. U xơ th n kinh U S N. thư ng g p ñư ng tiêu hoá. các chi… d c theo ñư ng ñi c a các dây th n kinh. U lành ti n tri n ch m. hi m g p xương sư n. thư ng xương ñ t bàn tay. nh n. U phát sinh t các t bào mô k c a bao dây th n kinh.

nhân chia. tuy n yên…). Nguyên nhân thu n l i cho s phát sinh UT ngày càng nhi u (có t i hàng nghìn lo i. g m nung nóng ñ n nhi t ñ xác ñ nh. ð I v I thép và gang. sinh h c phân t … y h c ñã có kh năng phòng ch ng trên 80% các lo i UT. l a tu i ñ u có th b UT. Ngày nay. tuy m c ñ (t l . do n m Hyphomyces destruens gây ra. m i thành ph n có th sinh ra m t lo I U: màng xương sinh ra u xơ lành tính và ác tính. tam th t. tuy n thư ng th n. u ñ ng ñ u hoá. th y thu c ngư i ð c)]. phát tri n tương ñ i nhanh có xu hư ng xâm l n. v t nuôi. ch y u ch có tác d ng h tr . cơn ñau c a UT như b càng cua nghi n – các chân cua bò ñ n ñâu phá hu mô và cơ quan trong cơ th ñ n ñó. tuy n giáp. u graphit hoá. vv UNG THƯ 1. tu xương s sinh ra các b nh tăng sinh b ch c u (leucémie) và ña u tu [b nh Kelơ (theo tên c a Kahler. tính gia công và kh ng su t dư. gi nhi t m t th I gian r I làm ngu I ch m cùng v I lò nh m c I thi n t ch c t vi. các niêm m c hô h p. Ung thư liên bào).U XƯƠNG. vd. ô nhi m môi trư ng. d ng nhi t luy n dùng cho v t li u kim lo i. nh n ăn xen k dùng thu c…) song k t qu còn h n ch . ñau ñ n. u ác tính phát tri n t t bào bi u mô (ph b m t da. 2. u k t tinh l I. tiêu hoá… các tuy n ng ho c thành ph n c a các tuy n kh i như gan. d n t I kém hay không di ñ ng: t bào UT ít nhi u kém bi t hoá (không gi ng t bào sinh ra nó). ñ ng v t và th c v t. UT vùng ñ m l y) – b nh ngoài da ch y u vùng nhi t ñ i. ngư I. mô xương chính th c sinh UX lành và sacôm xương (ostéome và ostéosarcome). (tk. c t b u d tái phát. n u ñư c phát hi n s m. U lành tính và ác tính phát sinh t mô xương. hoá ch t. Mô xương là m t t ch c ph c t p. Qúa trình chuy n bi n t t bào bình thư ng thành t bào tăng sinh g i là UT hoá. thư ng gây ch t ngư i. ñôi khi do chèn ép. suy mòn. UT là tên g i chung c a t t c các mô tăng sinh. tuỳ thu c vào m c ñích mà phân ra. m I năm th gi i có kho ng 7 tri u ngư i ch t vì UT (ñ ng hàng th hai sau các b nh tim m ch) và hàng ch c tri u b nh nhân b UT. nh nh ng ti n b l n lao trong ung thư h c. Vi t Nam. . hu ho i mô xung quanh. Ngoài 4 phương pháp ch a tr b nh cơ b n b ng ph u thu t. Có ñ c ñi m: sinh s n. ch y máu. h u như ch a kh i hoàn toàn các UT bi u mô giai ño n 0 (còn g i là UT t i ch hay UT ti n xâm nh p). UT ti n tri n thư ng kéo dài nhi u năm. UT ng a (cg. ăn g o l c. có nhân quái. Hi n nay. m i ch ng t c. UT c c kì nguy hi m vì thư ng không có tri u ch ng rõ r t và ñ c bi t nên khi xác ñ nh ñư c thư ng ñã quá mu n: ñã có di căn. thư ng g p: UT m t bò. g m nhi u thành ph n. vv. chưa có s li u th ng kê v UT trong c nư c. virut. gi i. v n chưa hi u rõ h t nguyên nhân và cơ ch sinh b nh. nhi m khu n. có m t s ñ c ñi m sau: thư ng không có v b c. ngư i. u c u hoá. nhi m ñ c hoá ch t. t n s ) có khác nhau. UT c t cung có th kéo dài 15 – 20 năm hay hơn n a k t khi UT m i phát sinh ñ n lúc b nh nhân ch t. y h c ñã c g ng tìm ra nhi u phương pháp ho c bài thu c ñi u tr UT (dùng vitamin C li u cao. UNG THƯ BI U MÔ. UT ñư c coi như con cua. b c x ion hoá (tia phóng x . Cho ñ n nay. tia X…) và mi n d ch. kéo dài th i gian s ng cho ngư i b nh. giai ño n mu n thư ng gây di căn. tu . ch t ñ m lư i c a xương sinh ra u mô bào. ñ c bi t là các ch t có trong khói thu c lá). u kh ng su t. UT là lo I u r t nguy hi m (cg. bán d n và thu tinh. U ác tính). ch a kh i kho ng 50% các lo i UT có ñư ng kính x p x 2cm. mô s n s sinh ra u s n lành và sacôm s n (chrondrome và chrondrosacome).

chi m t l cao nh t (70 – 80%) trong m i lo i ung thư. ph i h p v i hoá ch t. thư ng kh i h n. ñ c bi t nh ng ph n không chú ý v sinh sinh d c và tình d c. N i soi tr c tràng có th th y kh i u. nhi m virut. có c m giác khó ch u. Làm sinh thi t và các xét nghi m c n thi t. gan c ng như g . có tri u ch ng lâm sàng như ñau b ng dư i. c m giác chán ăn. ki t s c. Ngày nay. Ch p Xquang ñ i tràng có ch t c n quang: thương t n h p lòng ru t. r i lo n d dày. Khám không tìm th y d u hi u th c th . D u hi u toàn thân: g y. ñ c bi t virut sinh u nhú ngư i. UTCTC khi ñư c phát hi n mu n giai ño n ñã xâm nh p. chán ăn. viêm t y xung quanh vùng ñ i tràng. có th m i tu n sút 1kg. B nh ti n tri n nhanh. thư ng g p l a tu i kho ng 40 tu i tr lên. Sarcome). N u pháthi n b nh s m giai ño n ung thư chưa xâm nh p. ung thư). t m t ung thư nguyên thu m t cơ quan khác thu c h th ng tĩnh m ch c a ( ng tiêu hoá. c trư ng giai ño n cu i. ch y máu khi giao h p… r t khó ch a kh i. Thăm tr c tràng: s th y kh i u n u v trí th p trong tr c tràng. k t qu còn h n ch . Có th th phát. ði u tr b ng ph u thu t là chính. ñó là nhi m ñ dioxin. làm l i vùng m ng sư n ph i và thư ng v . có m t nguyên nhân ñ c bi t gây UTG. D ng ung thư chi m kho ng 25% các d ng ung thư ñư ng tiêu hoá. vv. lo i u ác tính. m t bi n ch ng như t c ru t. ch t do suy mòn. nâng cao th tr ng.phá hu và di căn theo ñư ng b ch m ch. âm th m: ñau b ng không ñi m nào rõ r t. ñư ng tu n hoàn. có th s t nh . kích thư c tăng nhanh m i tu n. ăn khó tiêu: a l ng ho c táo bón. t cung…). c t gan. m t m i. ch y máu ru t. nam nhi u hơn n (x. T n thương u có th b t ñ u t khi còn tr (dư i 20 tu i). ph n l n l a tu i 50 – 70. Tri u ch ng b t ñ u b ng r i lo n lưu thông ru t. ra khí hư nhi u và hôi. hình khuy t trên hình ñ i tràng. có th vàng da. UNG THƯ ð I TRÀNG. Các d u hi u này thư ng không ñư c chú ý ñ n ñúng m c nên d b qua giai ño n ñ u c a b nh. b dư i s c c nh. Vi t Nam. D u hi u cơ b n: gan to. T n s cao hơn các sacom (ph. Ch p Xquang d dày. vì d n t i xơ gan và UTG b ng tiêm vacxin. s c y u d n. C). ngư i g y sút cân. Xu hư ng chung là phòng viêm gan (do virut B. UNG THƯ C T CUNG. nh t là làm n i soi d dày (m t l n hay liên ti p vài l n) s ch n ñoán ñư c s m và ch a k p th i (m ) cho k t qu t t. vv. xanh xao. ñi u tr cho k t qu t t. T l kh i h n kho ng 40 – 50% s ngư i ñư c m . UNG THƯ GAN. sút cân. vv. trên 90% phát sinh t vùng chuy n ti p hay vùng n i v y – tr (ti p giáp gi a c ngoài và c trong) c t cung. ñ nhi u con. d ng ung thư thư ng g p Vi t Nam. khu trú b cong d dày. B nh xu t hi n nhi u hơn nh ng nư c ñang phát tri n. ði u tr : n u ch n ñoán tương ñ i s m có th ñi u tr b ng cách tiêm c n vào kh i u. gây ñau d d i. B nh b t ñ u l ng l . sút cân. m t m i. chán ăn. D u hi u: b nh b t ñ u âm th m. m t t p ch t có trong các ch t phát . UNG THƯ D DÀY. thư ng g p l a tu i 40 – 50. xơ gan). g n môn v . vư t quá b sư n ph i nhi u centimét. vàng da. có th s t nh . phát hi n s m UTCTC b ng sàng l c t bào c t cung ñ nh kì cho ph n t i c ng ñ ng và ngăn ch n các y u t nguy cơ cao ñư c nêu là chi n lư c phòng ch ng UTCTC t t nh t. thông thư ng ung thư nguyên phát trên m t gan ñã b xơ hoá (x. b nh ph bi n Vi t Nam. có th ñ n ñư ng ngang qua r i. ñ dày. r i lo n tiêu hoá như ñau b ng (ñau khu trú ch y u m ng sư n ph i). sinh ho t tình d c s m và v i nhi u ngư i khác nhau.

Hoa Kì. t l m c b nh ngày càng tăng. c t b di căn khu trú. m t d ng b nh b ch c u c p tính. gi i ph u b nh h c. hàm lư ng nicotin và nh a than ch a trong thu c hút. UNG THƯ HOÁ . m t m i. phòng b nh. tìm th y các b ch c u non. Hi n tư ng UTH thư ng x y ra trên các mô t n thương ñã b kích thích lâu ngày như loét b cong nh d dày. UNG THƯ NGUYÊN BÀO NUÔI x. l ng l . ngư i xanh xao. lao ñ ng thư ng cho ñ n khi xu t hi n m t s tri u ch ng: tho t .bi n ñ i các t bào c a m t mô lành (ho c mô b nh nhưng không ung thư) ho c m t dòng (clon) t bào bình thư ng thành t bào ung thư. B nh b t ñ u và phát tri n m t th i gian dài m t cách âm th m. tu i b t ñ u nghi n thu c (càng tr thì t l m c ung thư càng cao). ngư i s ng cùng nhà). cơ th suy y u nhanh. 4. các phương pháp kĩ thu t phát hi n và ch n ñoán b nh. UNG THƯ H C môn h c nghiên c u các kh i u ác tính v các m t sinh b nh h c. cu ng ph i. kh năng m c b nh nhi u nh t là sau 40 tu i. sinh ho t. ch n ñoán b nh chính xác. r t d lan tràn và di căn s m ra các t ng trong cơ th (ph i. di truy n h c. UNG THƯ PH QU N – PH I. xơ gan. không ñi u tr k p th i d ñưa ñ n t vong. t vong… ti n t ng bư c ñ n kh ng ch b nh. cơ ch sinh b nh. các b ch h ch. T l m c b nh UTPQ-P tăng t l thu n v i s ñi u thu c lá hút trong ngày. lan d n ra nhu mô ph i. B nh r t nguy hi m. Phương hư ng x trí là c t b t cung. lâm sàng h c. hi n chi m v trí hàng ñ u trong s các b nh ung thư các nư c công nghi p phát tri n. Xt. ban xu t huy t. V n ñ này ñang ñư c làm sáng t thêm. Tuy nhiên. chưa hoàn toàn xác ñ nh ñư c nguyên nhân. B nh nhân b nhi m khu n. ch c tu ñ s ch n ñoán ñư c b nh. ung thư nhau UNG THƯ NHAU (tk. các phương pháp ch a b nh…nh m phát hi n b nh s m. hay g p tr em. Ung thư ph i). ñương s v n kh e m nh. não…). gi m t l m c b nh. ði u tr tích c c. ñi u tr c ng c b ng hoá ch t. nâng cao hi u qu ch a b nh. các bi n ñ i sinh h c trong cơ th . hít ph i khói thu c trong ti p xúc hàng ngày v i ngư i hút (ngư i thân trong gia ñình. t 1990 ñ n nay. di t c 2. trung th t…. 5 – T và trong ch t da cam do quân ñ M r i xu ng mi n Nam Vi t Nam trong th i kì chi n tranh ðông Dương l n th hai (1961 – 1971). (cg. các d u hi u m t máu n ng. viêm loét c t cung m n tính. qua các công trình nghiên c u nhi u năm. xét nghi m máu. có th kh ng ñ nh 90 – 95% trư ng h p ung thư ph i là h u qu tr c ti p c a t nghi n hút thu c (thu c lá. Cũng như nhi u d ng ung thư khác. Ung thư nguyên bào nuôi) d ng ung thư thư ng do bi n ch ng c a ch a tr ng mà nguyên nhân ch y u là s thoái hoá ác tính c a các gai nhau t nguyên bào nuôi c a thai. Vd. ch a tr ng. UNG THƯ MÁU. các thu c ch ng ung thư (methotrexat…) hay x tr . viêm gan m n tính. hít khói. k t qu lâu dài có th kh quan trong nhi u trư ng h p. thu c lào…) và ô nhi m môi trư ng. k c ghép tu xương n u c n thi t. vv. polip ñ i tràng – tr c tràng. thói quen nu t khói.4 – D và 2. b nh b ch c u.quang. ung thư xu t phát t niêm m c ph qu n. Xt. trung bình m t năm có kho ng 140 – 150 nghìn ngư i ch t vì UTPQ – P. Tri u ch ng ñ u tiên c a b nh là gây ch y máu qua âm ñ o kéo dai.

thu c lá ho c nghi n c hai th . sút cân. làm thành nh ng ng d ng tuy n. siêu âm c t l p. thăm tr c tràng. kh i u ñã quá l n. th y thu c tìm ra kh i u ph i. UNG THƯ TH C QU N. ti ng nói thay ñ i âm thanh. ng a. vv. ung thư tu t ng). Ung thư tuy n tu . sút cân. Ngày nay. Các bi n pháp pháthi n b nh s m: l p s s c kh e cho m i ngư i dân. b nh viêm ch y máu tr c – ñ i tràng. m t d ng ung thư c a h tiêu hoá. ho c các tri u ch ng có ý nghĩa hơn như viêm ph qu n kéo dài ch a b ng kháng sinh không kh i. Các bi n pháp ch a tuỳ theo ch ñ nh c a th y thu c. ñ i tư ng ñ tu i t 40 tr lên). vv. x tr . ung thư tuy n tu v i 2 d ng: ung thư ñuôi tu – kh i u l n trong b ng trên r n. kh c m t ít ñ m tr ng hàng ngày. siêu âm. vv. vv. tiên lư ng dè d t. UNG THƯ TUY N. soi ph qu n. trong kho ng 50% các trư ng h p. soi tr c tràng. s t cân nhanh. ñ i tràng. ch a k p th i có kh năng 50% b nh nhân kh i b nh. t bào). thư ng g p l a tu i 50 – 60 và ngư i nghi n rư u. m c t b kh i u. ñ i tràng.tiên th y bình thư ng như ho khan có th thành cơn. M s m cho k t qu t t. N i soi th c qu n. Ch p Xquang th c qu n có u ng ch t c n quang (bari sunphat) phát hi n ñi m t c. g i hình . n u t c ñ l ng máu tăng thì l n lư t làm các xét nghi m khác như khám ñ m tìm t bào ung thư. Bi n pháp d phòng t t nh t là không hút thu c lá. ch p scane. Ung thư bi u mô tuy n). UNG THƯ TU . xét nghi m máu…). UNG THƯ TR C TRÀNG. ch p Xquang. to th c qu n). b nh phát hi n quá mu n. g y. khó th lúc làm vi c n ng. c n ch n ñoán b ng ch p Xquang có ch t c n quang. nôn m a. các lo i u khác. làm siêu âm. b nh tr c tràng v i hai d u hi u báo ñ ng c n ñ c bi t lưu ý: ch y máu qua h u môn. (tk. d u hi u làm cho chú ý thư ng vàng da do chèn ép vào ng m t ch gây m t. ung thư ñ u tu – không có d u hi u ban ñ u ñ c thù. kèm theo li u pháp tâm lí có vai trò quan tr ng. B nh khó ch a. vv. x tr ñ i v i ung thư có th qua n i soi dùng tia laze. ñau vùng thư ng v . vv. ñau ng c. D u hi u xu t hi n ñ u tiên: nu t khó. mót ñ i ti n nhưng không ñ i ti n ra phân hay ch ra phân l n máu. ch p c ng hư ng t h t nhân). hoá ch t. u ác tính phát sinh t bi u mô tr ph ho c bi u mô tuy n thư ng c a các niêm m c. vv. theo dõi b ng xét nghi m t c ñ l ng máu (bình thư ng gi ñ u 10mm. M t s b nh có kh năng d n ñư ng cho UTTT: các polip tr c tràng. chú ý là sau khi b hút thu c. khám s c kh e ñ nh kỳ theo ñ i tư ng. trư c m t t p trung vào ngư i có nguy cơ cao (ngư i nghi n hút thu c n ng và nh ng ngư i s ng chung. B ng nhi u phương pháp khám (th ñ m. ch p Xquang. ñ c bi t là b ba ch n ñoán: ch p hình nh t n thương (ch p thông thư ng. (tk. mũi. ngư i g y không có lí do. c m giác th c ăn b t c ngh n trong th c qu n ngày càng tăng. có các thương t n th c qu n t trư c (viêm th c qu n do u ng axit. mi n d ch. thu c lào (t l m c UTPQ – P th p các ngư i không hút thu c). Nam tu i trên 40 thư ng b nhi u hơn n . n u ñư c phát hi n s m. Chi m kho ng 3 – 10% s ung thư tiêu hoá. gi th hai 20mm). Bên c nh ch n ñoán lâm sàng. ñ i v i ung thư không m ph i m thông d dày ho c n i thông th c qu n – d dày ñ nuôi b nh nhân. s t cân. nguy cơ m c b nh cao v n còn kéo dài (kho ng 10 năm n a. C n khám lâm sàng kĩ lư ng. kh c ñ m có l n máu. n i soi các lo i và xét nghi m hình thái h c (mô.

Tuỳ theo m c ñ phát tri n c a s lan tràn c a UTV. U N VÁN . n ng ñ urê trong nư c ti u. nu t s c. tri u ch ng v mũi và tai. có hi v ng ch a ñư c trong trư ng h p phát hi n b nh s m. nhi u lo i ung thư. x. Khi th n suy không ñào th i ñư c nhi u urê. Ngư i ph n có th t phát hi n nh ng b t thư ng hai vú: ngay sau khi s ch kinh. V i cách t khám r t ñơn gi n này.thái tuy n bình thư ng c a niêm m c UTT có c u trúc thay ñ i tuỳ theo v trí (hình túi. giúp cho th y thu c ch n ñoán s m và ch a có k t qu t t. Tăng urê huy t. Urê trong nư c ti u còn tăng ho c gi m trong m t s b nh toàn thân khác. trong gia ñình có bà. s p mi. li t th n kinh (m t lác. dùng c bàn tay ép vú lăn trên l ng ng c ñ xem có kh i u nào vú. xu t hi n h ch nách. li u pháp mi n d ch.8 – 7. ho c ñi u tr b ng tia phóng x ph i h p hoá ch t. b nh u n ván U N VÁN SƠ SINH. B nh sinh liên quan m t thi t v i virus Epxten – Ba (Epstein – Barr virus). hàm lư ng UN s gi m và urê s tăng lên trong máu. khàn ti ng. mũi th nh t t tháng mang thai th b y. có th phát hi n s m các kh i u t lúc còn r t nh . ch y u là ung thư bi u mô không bi t hoá. vv). R t thư ng g p ph n . trên 50%. m i ngày ñào th i qua nư c ti u trung bình 16 –20g ure. T l t vong r t cao. Tri u ch ng: h ch c . u n ván x y ra tr sơ sinh do nhi m khu n u n ván khi c t r n b ng d ng c không ti t khu n hay ti t khu n không t t. Ăn càng nhi u protein thì hàm lư ng UN càng tăng. Có th phòng b ng cách tiêm phòng u n ván cho thai ph (tiêm 2 mũi.45g ure trong 1 lít huy t tương ho c 2. không ñau. hình ng. ph i ăn ch ñ gi m protein tương ng v i urê ni u ñư c ñào th i. ch n ch nh t ch c các nhà h sinh… URÊ HUY T n ng ñ ure trong máu. gây t vong cao. m t kh i u di ñ ng nh . xt. hình bè…) xt ung thư bi u mô. có th ñi u tr b ng cách c t b u. nhìn vào gương ñ so sánh hai vú xem có bên nào to b t thư ng. Cho nên ngư i b suy th n. B nh b t ñ u m t cách âm th m.17 – 0. c i tr n ñ ng trư c gương. ñ c bi t vùng Qu ng ðông (Trung Qu c) và lân c n. có t n s xu t hi n cao nh t vùng ðông Nam Á. N h sinh th c hi n tri t ñ kĩ thu t vô khu n trong ñ ñ . UNG THƯ VÚ. . Tiên lư ng x u. dính vào da hay dính vào cơ ng c dư i. là d ng ñào th i c a amoniac (s n ph m giáng hoá cu i cùng c a quá trình chuy n hoá protien trong cơ th ) và ñư c bài xu t qua nư c ti u. l ng l . c t b toàn b vú vào n o vét các h ch kèm theo. UNG THƯ VÒM H NG. m hay ch em gái ñã b UTV.5 mmol/l (theo h ñơn v qu c t SI). Nh ng ngư i có nguy cơ cao m c b nh UTV là nh ng ph n sinh ít con. có r i lo n ho t ñ ng bu ng tr ng. li t nhãn c u. URÊ NI U. s n n nách ñ tìm h ch s m. kh i u to d n lên. không có tri u ch ng gì r m r . V i ch ñ ăn bình thư ng ngư i Vi t Nam. Bình thư ng máu (l y lúc ñói) ch a 0. UH có th tăng trong trư ng h p suy gi m ch c năng th n. cũng như bàn tay c a ngư i ñ ñ không ñư c r a ñúng quy ch ti t khu n. có kh i u ho c t n thương vú không ñư c ñi u tr . Urê ñư c t ng h p gan. mũi th hai trư c ngày sinh ít nh t 2 tu n). th n suy càng n ng thì ure trong máu càng cao.

ñau nhi u h ch u lan ra sau lưng: khí hư như m (n u là l u).A). bu ng tr ng. ngư i ta có th thay V tim b t n thương b ng V nhân t o.A (tk. V h i – manh tràng t o nên các n p g p theo chi u ngang c a lòng ru t ch ru t non ñ vào ru t già. ñ y b ng. Trong sinh lí th n kinh. m c n i l n. ƯM gây nên vàng da. vv. viêm ph i. C CH TH N KINH. Tri u ch ng: khi m i b b nh. giun. Sùi vòm h ng).M T tình tr ng m t ngưng lưu thông m t ph n ho c hoàn toàn. V ñ ng m ch [V ñ ng m ch ch . Xt. r i lo n tiêu hoá. dây ch ng r ng và các t ng trong ti u khung như ru t. Nguyên nhân: s i. nư c ti u vàng. l ng. Trong m t s trư ng h p. t y giun. ngáy lúc ng . ði u tr theo nguyên nhân (vd. nghe kém.A quá phát. V ba lá (các V nhĩ . tr em b b nh lâu ngày s có b m t V. c u t o mô liên k t có ch c năng ngăn c n dòng v t ch t (ñ c. Lúc m i sinh. m m há h c. VAN. ði u tr b ng kháng sinh ñ c hi u li u cao và ph i h p. m t thô l .th t)] t o thành n p g p c a màng trong tim và có ch c năng ñóng m các l tim. có th bi n ch ng viêm tai gi a (ch y m tai). V. túi m t. ƯCTK là m t quá trình ch ñ ng và cơ quan b c ch không ph i là cơ quan b li t. có khi còn là h u qu c a viêm phúc m c t i ch r i lan t i vòi tr ng. Khi phì ñ i ñ n m c gây ra các tri u ch ng b nh lí thì g i là V.A. Van g m ba n p bán nguy t n m gi a tâm th t và tâm nhĩ ph i c a tim ñ ng v t có vú. m c treo. ñ ng m trong vòi tr ng. Có: V tim [V hai lá. V tĩnh m ch làm cho dòng máu tĩnh m ch ch y v hư ng tim. b tích gi trong các ñư ng d n m t. chán ăn. hơi) chuy n ñ ng ngư c chi u. Ngày nay quen g i là V. T ñi n Y h c Vi t Nam – M c V V. Ư M VÒI TR NG. kích thích m t dây th n kinh có th làm ng ng ho t ñ ng m t cơ quan. Nguyên nhân chính thư ng do vi khu n l u. Tri u ch ng chính ph i há m m ñ th . . vàng m t. gan và sau ñó ñi vào máu. V ñ ng m ch ph i (các V hình t chim)].A ñã thoái tri n cho nên soi vòm h ng ngư i l n th y trơn nh n dù ñã n o V. không cho máu tr v tâm nhĩ khi tâm th t co. ph u thu t). Vd kích thích ñ i giao c m có th c ch ph n x . tăng trư ng ch m.A hay không. V có th b viêm ho c các t n thương khác gây ra h p ho c h . kh i u ho c d d ng b m sinh làm t c ñư ng d n m t. amidan vòm h ng ch dài kho ng 2mm. phân tr ng. răng v u. vv.A mũi h ch. Thông thư ng g n ñ n tu i d y thì. viêm ph qu n. VAN BA LÁ. ng a. tình tr ng quá phát c a amiñan vòm h ng dư i d ng m t u sùi. M t o thành phá hu toàn b l p niêm m c vòi tr ng và có th gây dính v i t cung. Tim. Qua nh ng ñ t viêm mũi – h ng c p tính tái phát. v m t ngây ngô ñ n ñ n (m i b nh làm bít t c mũi t nh ñ u có th t o nên b m t V. làm m t ph n x . s t kéo dài âm . amidan vòm h ng tăng trư ng v kh i lư ng. vv.

lao ñ ng. Xt. thư ng dai d ng. dùng các thu c gi m ñau. nh hư ng ñ n s c kh e. N u VCS n ng có th ñi u tr b ng ph u thu t ch nh hình. v sinh nhà ăn. Thư ng g p trong các trư ng h p tr phát tri n th l c kém. vv. V T TRUNG GIAN TRUY N B NH sinh v t mang tác nhân gây b nh truy n t ngư i b nh (ho c ñ ng v t b b nh) sang ngư i lành. do co c ng cơ vùng c (ch y u là cơ c ñòn chũm). ăn u ng. v sinh lương th c và th c ph m. bi n d ngc t s ng v iñ c ñi m: c t s ng cong sang m t bên. cơ c u b a ăn h p lí cho m i ñ i tư ng nhân dân. các bi n pháp b o qu n lương th c.VAN 2 LÁ van dây ch ng g m hai lá nh ngăn cách gi a tâm nhĩ trái và tâm th t c a tim ñ ng v t có vú và chim. V O C T S NG. stress. viêm tai. các y u t môi trư ng xã h i. van ñóng l i và nh ñó máu không tr l i ñư c tâm nhĩ. vv V O C . D phòng tư th ng i c a tr em ph i h p v sinh. do di truy n (m truy n gen b nh VCS cho con gái). v n ñ ng và lao ñ ng v i m t tư th b t thư ng kéo dài… ði u tr b ng ngh ngơi. ngh ngơi. d n ñ n làm tăng n ng ñ urê trong nư c ti u. c v o. suy dinh dư ng. m t s ñ ng v t có vú như chó. th c ph m. làm vi c nghiêng lưng m t bên ho c mang n ng m t tay. các bi n pháp ñ phòng b nh t t. VASOPRESIN hocmon peptit do vũng dư i ñ th và thuỳ sau tuy n yên ti t ra. s n xu t t i ưu. V SINH ĂN U NG chuyên ngành v sinh h c nghiên c u các v n ñ . tu n hoàn c ngoài kinh m ch. b o ñ m cho m i ñ i tư ng trong xã h i s ng kh e m nh. viêm cơ. t p th d c th thao ñi u ch nh các tư th . vv . các bi n pháp phòng ch ng các b nh dinh dư ng (thi u cũng như th a dinh dư ng…). các ñi u ki n lao ñ ng. VC còn do các nguyên nhân th c t n: b nh c t s ng c . châm c u… Thư ng kh i sau vài ngày. nh t là tr còi xương. thiên nhiên. d d ng b m sinh…. mu i Anopheles là VTGTB truy n b nh s t rét. vv). V khí b o v . ði u tr theo nguyên nhân. phòng ch ng ng ñ c th c ăn. G m m t vành da. gi i trí. giãn cơ. căng th ng do g ng s c.ph n ngoài c a tai ngoài ñ ng v t có vú và thư ng ñư c g i “tai”. bên trong là th s n ñàn h i bao quanh l tai ngoài ñ hư ng các sóng âm thanh vào l tai. kích thích h p th l i nư c trong các ng th n. xoa bóp. ñêm ñi ph n t ng (lí) ñ làm m và b o v cơ th . Kích thích co các cơ bao quanh mao m ch và ñ ng m ch t o nên áp su t máu. VC ph n l n do r i lo n ch c năng: m t m i. V sinh h c. t o ñi u ki n t i ưu cho ñ i s ng sinh ho t. ñư c chuy n hoá t th c ăn. c a hàng ăn. b chét là VTGTB truy n b nh d ch h ch t chu t b b nh d ch h ch sang ngư i. V SINH chuyên ngành y h c d phòng nghiên c u các ñi u ki n sinh ho t (nhà . thay ñ i th i ti t ñ t ng t. ñ u nghiêng v m t bên và ñau. tăng tu i th h u ích. Vd. ban ngày ñi ph n ngoài (bi u). th … VT có th c ñ ng ñư c. bàn gh ng i thích h p. VÀNH TAI . Khi tâm th t bóp. tăng nhu ñ ng t cung. tư th ng i c a tr không h p v sinh.

V SINH CÔNG NGHI P. các phương th c ch bi n t i ưu. b i. tai n n. Chuyên ngành v sinh h c nghiên c u: giá tr năng lư ng c a lương th c – th c ph m. trong ñó có các v n ñ nâng cao dân trí. s căng th ng cơ b p như làm vi c ñ ng lâu. Các y u t b t l i cho s c kh e con ngư i: ñi u ki n vi khí h u không t t như quá nóng. rác. b i qu ng phóng x . ti ng n vư t quá ngư ng ch u ñ ng c a tai. làm gi m năng su t lao ñ ng và gây nh hư ng x u ñ n s c kho ngư i lao ñ ng. giao thông. B o ñ m VSCN v a là bi n pháp quan tr ng ñ tăng năng su t lao ñ ng v a th hi n s quan tâm ñ n con ngư i. các bi n pháp d phòng m ñau. s thi u hay quá v ñ sáng. V SINH H C . phân. tr t t . V SINH CÔNG C NG chuyên ngành v sinh h c chuyên nghiên c u: nh hư ng c a các y u t thiên nhiên và xã h i ñ n s c kh e c a cá nhân và c ng ñ ng. tác d ng thư ng xuyên c a tia năng lư ng cư ng ñ l n (tia h ng ngo i. thông thoáng…) nh ñó ñ m b o s c kh e cho công nhân. quá l nh. thành ph n b a ăn h p lí cho m i ñ i tư ng nhân dân. kh c ph c tình tr ng ô nhi m nh hư ng ñ n sinh ho t c a khu dân cư quanh vùng. các y u t gây c m. chuyên khoa y h c nghiên c u: nh hư ng c a môi trư ng xung quanh (thiên nhiên. các cơ s công c ng… V SINH DINH DƯ NG. t o ñi u ki n làm vi c tho i mái. M t s v n ñ ph c t p và khó khăn c a ñô th hi n ñ i: v n ñ ô nhi m môi trư ng (các ch t th i ñ c. lao ñ ng. l ng. quy ho ch hoá ñô th trư c s bùng n dân s và phát tri n công nghi p. nư c. làm gi m và lo i tr tác h i c a chúng. vv. nhà . M t trong nh ng yêu c u quan tr ng c a BSH là tiêu chu n hoá ti n nghi và ñi u ki n sinh ho t. phòng tránh tai n n lao ñ ng. nhà …. ñ t. b i than. sinh ho t. s chênh l ch áp su t so v i áp xu t khí quy n. x lí ch t th i công nghi p. VSCN là ho t ñ ng nh m b o v môi trư ng. xã h i…) ñ n s c kh e c a con ngư i. … V SINH ðÔ TH . ñ ng th i tìm bi n pháp ñ phòng. ti ng n và ñ rung chuy n…). các bi n pháp c i thi n s c kh e cho toàn dân. cung c p nư c. giáo d c nh m nâng cao hi u bi t c a m i ngư i dân v trách nhi m và cách gi gìn s c kh e cho b n thân và c ng ñ ng trong ñó mình sinh s ng. VSCN là m t lo i ho t ñ ng ph c v s n xu t nh m t o ra m i nơi làm vi c. sáng s a. b i do s n xu t và ñ c bi t là b i ñ c như b i silic oxit. công trư ng lên cơ th con ngư i trong th i gian ng n ho c lâu dài. các ñi u ki n b o qu n ñ ñ m b o ch t lư ng lương th c – th c ph m. lành m nh. Tu Tĩnh (th k 14) . thương t t trong sinh ho t. Theo nghĩa r ng. h n ch b nh ngh nghi p. các tiêu chu n v sinh và các bi n pháp th c hi n các tiêu chu n ñó. d ch u. th c hi n cho ñư c các tiêu chu n và ñư c m i ngư i ch p hành các quy ñ nh ñư c ban hành vì l i ích trư c m t và lâu dài c a m i ngư i. s n xu t. ho t ñ ng c a con ngư i. Vi t Nam. Môn khoa h c kĩ thu t nghiên c u các tác ñ ng sinh h c do các y u t b t l i phát sinh torng quá trình lao ñ ng và s n xu t trong các xí nghi p. vv cho phù h p v i tình hình phát tri n c a xã h i. dòng ñi n t n s cao). b i crom. khí. ð i tư ng nghiên c u: không khí và các khí th i. các ñi u ki n t i ưu b o ñ m sinh ho t. gò bó tư th . nâng cao hy v ng s ng (tu i th ). m i b ph n s n xu t và toàn xí nghi p nh ng ñi u ki n làm vi c thu n l i (s ch s . tho i mái. vv. lao ñ ng. rung ñ ng thư ng xuyên. h th ng các bi n pháp nh m b o ñ m cho ngư i dân ñô th m t môi trư ng s ng s ch s . có l i cho s c kh e.

n ng ñ mùi hôi th i. Các y u t môi trư ng nh hư ng ñ n s c kh e con ngư i: ñi u ki n vi khí h u như nhi t ñ không khí. H2SO4 80mg/l. b o ñ m s c kh e. ti ng n trong không khí. V SINH MÔI TRƯ NG. gi m và ngăn b i (không cho b i công nghi p t a vào không khí. gió. ao. vv. ñ sáng và các tia n ng lư ng khác. ñ m tương ñ i. h th ng các bi n pháp b o ñ m ngu n nư c trong lành tuỳ theo tình hình ñ a lý c a m i ñ a phương nghiên c u h th ng l c trong nư c. thi u dinh dư ng c v s lư ng và ch t ngày càng tr m tr ng do bùng n dân s . nhà và các lo i ti n nghi sinh ho t. C n ph i gi i quy t các v n ñ khó khăn các nư c ñang phát tri n: sinh ho t. vv). nư c. NH 3 ph n 18 – 20 ñ ð c. xây d ng các tiêu chu n c a nư c sinh ho t (dùng cho t m gi t) và c a nư c u ng ñư c. Khuyên dùng nư c ñun sôi ñ ngu i ho c nư c ñã ñư c x lý ñ y ñ c a các nhà máy nư c ñ làm nư c ñá. m u nhà và b khí sinh h c. V SINH NÔNG THÔN. ch ng b i. v n t c lưu chuy n và b c x nhi t trong không khí. khí ñ c. ch ñ ăn u ng t i ưu thích h p v i m i lo i lao ñ ng. NaCl 20 – 50 mg/l. n ng ñ b i (c các lo i b i ñ c). Các gi i pháp c i thi n VSMT ch y u: các gi i pháp c i t o vi khí h u (tr ng cây. quy ho ch xây d ng nông thôn m i. s lư ng vi khu n hi u khí 100 khu n hàm lư ng clo dư th a 0. thay th d n các lo i ñ u ng có rư u b ng nư c khoáng. b o h an toàn lao ñ ng. chú ý r a các k . Tiêu chu n c a nư c sinh ho t. vv). 2/ V sinh khi giao . khói ñ c. Không x i nư c vào trong âm ñ o. Ph i thay qu n lót hàng ngày. Ch r a bên ngoài âm h . lành m nh. kh s t. V SINH KINH NGUY T. Tu Tĩnh). ñ s ch c a không khí. HNO3 30 – 40 mg/l. dùng qu t gió. l p gi m thanh. Th k 18 hi n ñ i có m t n i dung khoa h c r ng l n. th m xanh. nóng l nh.2 mg/l. thi t b s n xu t. HNO2 v t. quy ñ nh v s d ng còi xe. di n tích cây xanh. qu n lí s c kh e cho ngư i lao ñ ng và gia ñình. máy ñi u hoà không khí. nên chia ra nhi u phân ngành nh v i các n i dung khác nhau. ti ng n. Bao g m: 1/ v sinh hàng ngày: m i ngày ph i r a âm h ít nh t m t l n b ng nư c s ch và xà phòng. ph n v sinh chuyên bi t hư ng d n cho ph n bi t cách gi gìn và phòng tránh các b nh b ph n sinh d c. ch t phóng x . máy móc. ñ m…). h . h th ng các bi n pháp nh m b o ñ m cho cư dân nông thôn (ñ c bi t các nư c ñang phát tri n) m t cu c s ng h p v sinh. các n p. Khoa h c kĩ thu t nghiên c u các tác ñ ng sinh h c do các y u t môi trư ng lên s c kh e con ngư i ñ tìm các gi i pháp c i thi n môi trư ng. gi m n (kho ng cách gi a nhà và ñư ng. tính c n 500 – 600 mg/l. kh ñ c và các ch t h u cơ. v sinh cá nhân c a ngư i lao ñ ng. cây xanh và th m xanh ngăn cách.4‰). vv V SINH PH N . kh m n (hàm lư ng natri clorua cao hơn 2.ñã ñ ra phép dư ng sinh (x. gi m b t b nh t t. các gi i pháp chi u sáng và ngăn tia năng lư ng khác. áp xu t khí quy n. vv). bao b c ngu n sinh b i. trong s ch. Khi r a chú ý r a t trư c ra sau. trang thi t b b o h lao ñ ng. X v sinh ph n V SINH LAO ð NG. t ng th các tiêu chu n môi trư ng lao ñ ng (ánh sáng. không r a ngư c t sau ra trư c. V SINH NƯ C. vv.

xây d ng các ñi u l . nh m lo i tr các nguyên nhân và y u t làm cho b nh tâm th n phát sinh. V SINH QUÂN S . Ph i lau r a ñ u vú b ng nư c s ch trư c và sau khi cho con bú. Công tác v sinh trong trư ng h c. 3/ V sinh kinh nguy t hàng ngày thay b ng v sinh 3 – 5 l n. N i dung ch y u c a VSQS bao g m. tiêm phòng u n ván 2 l n trư c khi sinh. ñ ng th i ti n hành các bi n pháp phòng b nh tâm th n. Ph i kiêng giao h p ít nh t trong 6 tu n l sau ñ . V sinh ph n . quy ñ nh ch ñ h c t p. r a s ch âm h v i xà phòng và nư c m. tránh làm vi c n ng. nâng cao s c chi n ñ u c a quân ñ i. 5/ V sinh sinh d c. phòng ch ng t t c n th . Chuyên ngành y h c quân s nghiên c u các bi n pháp phòng tránh b nh t t. gi s ch s thân th và b ph n sinh d c. v sinh cá nhân. ti n s n gi t…). có ngu n nư c s ch. Ph i r a âm h ba l n m i ngày và thay băng v sinh. ánh sáng. v sinh quân binh ch ng và lao ñ ng quân s ñ c bi t (khi ho t ñ ng ti p xúc v i các y u t phóng x . cũng c n ph i r a s ch âm h b ng nư c s ch và xà phòng. v sinh nư c. quan h tình d c… k c khám s c kh e ñ nh kỳ (khám thai ít nh t 3 l n. b ng…). tai n n. phòng ng a các tai n n cho h c sinh. v o c t s ng. s ch. bàn gh . v sinh dinh dư ng. m i l n thay. ngâm mình dư i nư c. các quy ñ nh v ho t ñ ng v sinh và v n p s ng c a quân nhân. Trong th i gian có thai.h p: c n r a s ch âm h trư c khi giao h p. có m t b n dành cho ph n làm v sinh hàng ngày. M t t p quán t t c n xây d ng: m i gia ñình có m t bu ng t m. rèn luy n th l c. sinh ho t. gi gìn c ng c s c kh e. Chú ý ch r a bên ngoài b ng nư c m. V SINH TÂM TH N. Không m c nh ng qu n áo ch t bó sát vào ngư i. Sau khi giao h p vài gi . nh m b o v và làm s ch môi trư ng ho t ñ ng quân s . làm vi c và ngh ngơi. chuyên ngành khoa h c v sinh áp d ng các bi n pháp nh m c ng c và b o v s c kh e tâm th n. V SINH TRƯ NG H C. vv V SINH THAI NGHÉN. thông khí. luy n t p thư dãn cho ngư i già. không nên giao h p nhi u và nên tránh giao h p vào 3 tháng cu i. ngh ngơi tích c c. Vd. l p s s c kh e và theo dõi s c kh e ñ nh kì cho m i h c sinh. b t ñ u t tháng th năm có kèm theo ño huy t áp. vui v tránh giao h p ít nh t 2 – 3ngày trươ`c khi hành kinh và sau khi s ch kinh… 4/ V sinh khi có thai: gi v sinh b ph n sinh d c ngoài. nh ng ñi u c n thi t ph i tuân th ñ b o v s c kh e bà m và thai nhi trong th i kì thai nghén. m c. xét nghi m nư c ti u…) ñ có bi n pháp gi i quy t thích h p và k p th i khi phát hi n nh ng y u t gây nguy hi m cho s c kh e (nhi m ñ c thai nghén. bao g m vi c ăn. không th t nư c vào trong âm ñ o. v sinh chi n trư ng. VSQS nghiên c u các y u t ngo i c nh và các ñ c ñi m ho t ñ ng quân s . Thư ng xuyên thay qu n áo lót. ñ b o v s c kh e cho m i quân nhân và t p th l c lư ng vũ trang torng th i bình và trong chi n tranh. v sinh trú quân. trong sinh ho t gi thái ñ bình tĩnh. v sinh doanh tr i. giáo d c gi i tính cho thanh thi u niên. Tránh giao h p trong th i gian hành kinh vì d b nhi m khu n. Giáo d c và rèn luy n nhân cách và lao ñ ng cho tr em. có nhi m v : xác ñ nh và th c hi n tiêu chu n c a m t l p h c (phòng h c. hành quân dã ngo i. ñ c h i…). . d phòng b nh t t. Xt. ñ ng th i ph i r a s ch hai ñ u vú hàng ngày (dùng bông th m nư c ñun sôi ñ ngu i). b c x .

xu hư ng c a VSXH m r ng. r i chuy n sang màu nâu th m xanh (1 – 3 ngày sau ch n thương). nông và s ch. Vi t Nam. Hi n nay ñã tìm ñư c nguyên nhân chính c a b nh là vi khu n Helicobacter pylori. ngoài rách da còn kèm theo rách. Có th dùng m t g u bôi lên v t b m cho chóng tan. vv. VT thương t n c a các b ph n dư i da (vd. ñám b m máu ñ tím. Xt. m i năm ñau 2 hay 3 ñ t ho c hơn. Không nh hư ng ñ n s c kh e. pháp lu t. nghĩa là các ho t ñ ng c a t ch c y t nhân dân c a Vi t Nam. có tính b m sinh. thư ng kèm theo chua. nhân kh u h c. Xt. m ch máu…). Sau 3 – 4 tu n l . V SINH XÃ H I chuyên ngành khoa h c nghiên c u các khía c nh xã h i c a y t . Kích thư c các VBM ph thu c vào m c ñ r máu và t n thương dư i da. phát sinh s m khi m i sinh ho c phát sinh mu n sau khi ñã l n. lu t h c. VT h gây . kéo dài ñ n b a ăn sau thì l i d u ñi. t ch c và qu n lí y t . V T B M MÁU tình tr ng xu t hi n khi b ch n thương kín: l p da còn nguyên v n nhưng l p dư i da b t n thương gây r máu thànhcác ñám b m máu. Trong trư ng h p c n ñi u tr vì lí do th m mĩ. x y ra vài gi sau b a ăn. cơ. ho t ñ ng c a VSV cũng tương t như n i dung ho t ñ ng c a h i viên ch th p ñ . Y xã h i h c. V T LOÉT D DÀY – TÁ TRÀNG. Trong VSXH có nh ng môn h c như t ch c và qu n lí y t . Ngư i b ch n thương có c m giác ñau. Y xã h i h c là cơ s n n t ng c a y t c ng ñ ng.V SINH VIÊN. Không c n ñi u tr gì ñ c bi t. v t ñ ng s c t da. Gãy xương…). Loét d dày – tá tràng. ð c ñi m lâm sàng: ñau vùng thư ng v . Gãy xương…). Có th có kích thư c nh (n t ru i son) ho c có khi l n hơn. dân s h c. bao g m thêm m t s môn thu c khoa h c xã h i như nhân ch ng h c. m ch máu. Công dân t nguy n ho t ñ ng nghi p dư tuy n y t cơ s . 1. cho các gia ñình và cá nhân trong c ng ñ ng. ngoài rách da (VT h ) hay không (VT kín). tâm lí y t . N u kích thư c nh (1 – 2cm). b o v và nâng cao s c kh e cho toàn dân. V T THƯƠNG. ñư c ñào t o trong th i gian ng n ñ th c hi n (không yêu c u thù lao) m t s nhi m v y t ñơn gi n như chăm sóc s c kh e ban ñ u và có ích cho c ng ñ ng. V T S C T . ngôn ng y h c. nhưng v m t t ch c VSV do tr m y t cơ s qu n lí. phù t i vùng b ch n thương. t n thương m t ph n cơ th (da. ñ t các ph n m m (cơ. l ch s y h c. kinh t y t . th ng kê y t . Không nên c o. y h c xã h i. M i ñ t ñau 2 hay 3 tu n. ñánh b t m ng VST vì có th gây bi n ñ i các t bào ch a s c t . ng d ng các thành t u m i nh t c a khoa h c xã h i vào y h c. y h c dân t c. t nh ng năm cu i c a th p niên 70 th k 20. xương) thư ng do ngã ho c do va ch m m nh v i v t c ng gây ra. c n ph i theo ch ñ nh th n trong c a th y thu c. thân nhi t có th tăng nh . dân s h c. vì v y vi c ch a b nh ñơn gi n hơn và cho k t qu t t hơn. có th làm rách da (VT h . lan r ng c m t ph n cơ th . Lúc ñ u. ñ o ñ c h c. G n ñây. môi trư ng. ngư i. dây th n kinh. vv. Ch n ñoán b ng ch p và n i soi d dày – tá tràng. ñã hình thành rõ nét khu v c xã h i h c trong y h c. VT h . c a s c kh e. Vi t Nam. ñã tr l i bình thư ng v m u s c. Y h c Vi t Nam hi n nay có ba lĩnh v c c u thành: lĩnh v c khoa h c cơ b n. lĩnh v c y – sinh h c và lĩnh v c y – xã h i h c. Thương t n làm khuy t m t vùng trên niêm m c d dày – tá tràng vư t quá l p cơ niêm trong b nh loét d dày – tá tràng. ð i v i VT kín thư ng g i theo thương t n c a các b ph n dư i da (vd.

T dư ng ho c d dư ng. b i ñ t. phân gi i ch t th i (vd. Trong t nhiên. r a s ch v t thương và da xung quanh. c n nhi u th i gian ñ ch a. hình xo n hay lò xo (xo n khu n). Các VT h l n có các ñ c ñi m: ch y máu nhi u do ñ t các m ch máu nh hay v a. VK có vai trò quan tr ng trong chu trình nitơ và cacbon. có th d b t màu v i thu c nhu m (VK gram dương) hay không b nhu m màu (VK gram âm). hình c u và x p thành chu i (liên c u khu n). các n i t ng và các ph n khác c a cơ th . ð t m t d n lưu nh . ho gà. v t loét. VK r t ña d ng v hình thái. v t tư. vv. héo cây. vv. bư u. không ñ p thu c lào. VK hình c u (c u khu n). Hô h p hi u khí ho c k khí VK có th sinh s n h u tính b ng cách ti p h p. thương hàn. theo dõi vài ngày. Gây tê t i ch . ñ t. ñ l i s o nhi m khu n n ng. có th toàn thân. ñòi h i nhi u ñi u ki n cao và t ng h p v khoa h c kĩ thu t y h c. M t s VK có kh năng v n ñ ng nh lông roi. Trong chi n tranh hi n nay. B nhcây do VK có các tri u ch ng: th i cây. n u v t m v n s ch s khâu l i. u n ván. các ngo i v t. vv VI KHU N. VK phân b r t r ng trong nư c. có kh năng t n t i và phát tri n trong các môi trư ng t ng h p. thành ch m b nh. VK gây nhi u b nh nguy hi m như lao. nhóm sinh v t ñơn bào. n u có nghi ng nhi m khu n các ph n m m. nhi u VK ch sau 20 phút phân chia m t l n. hình d u ph y (ph y khu n). s n xu t các ngo i ñ c t ho c n i ñ c t . VT h r ng không x lí ñ b nhi m khu n n ng. thu c men…). ñ c bi t trong công nghi p th c ph m. s h tr c a m t n n y t nhân dân hoàn ch nh. n i u. V T THƯƠNG CHI N TRANH. b ch h u. C n ñưa g p ngư i b thương ñ n cơ s y t . VK có th lây lan qua không khí. kí sinh trong cơ th ngư ii. n u có s n c c u tích (cu li) có th l y bông vàng ñ p lên c m máu. X lý VTCT là m t v n ñ khó khăn. c n nhi u th i gian ñ ch a. vi trùng). m t s có ích cho ngư i trong nhi u quá trình công ngh sinh h c khác nhau. có th ñ l i s o nh . n t s n. . khâu da. tàn dư cây tr ng nhi m b nh. do v y chúng sinh sôi n y n r t nhanh. t n thương gây rách ñ t da ho c niêm m c. ñ l i s o l i. trình ñ cán b . H t l c các ph n m m b gi p nát. thu c lá. lưu thông. xuyên th u nhi u t ng. hình que (tr c khu n).ch y máu ít. có th quan sát b ng kính hi n vi quang h c. khâu các ph n m m. Nhi u VK gây b nh do xâm nh p vào cơ th sinh v t. ch t t ng ñám t bào. t o bioga trong h m khí sinh h c). l y h t các c c máu ñông. khâu da. làm cho mép VT ñ u ñ n. Tiêm ngay huy t thanh ch ng u n ván. cũng có th s o l i. (Bacteria. quân s . Hi n nay có nhi u lo i kháng sinh có tác d ng c ch ho c di t khu n. nhi m b n nhi u và m t máu qua v t thương. t ch c h u c n (trang thi t b . d nhi m khu n t i ch . không khí. d p nát các mô. băng bó vô khu n sau vài ngày s kh i. VK có th t n lưu trong ñ t 10 – 40 ngày và truy n t v này sang v khác qua h t gi ng. ñ ng v t và th c v t. co rút gây bi n d ng. theo các dòng nư c. qua s ti p xúc c a côn trùng và c a con ngư i trong ho t ñ ng s n xu t. có ñ các thành ph n c u trúc c n thi t c a m t t bào hoàn ch nh m c ñ ñơn gi n nh t. m t s VK có kh năng t o ra m t l p màng dày (nha bào) có th duy trì s c s ng trong nhi u ñi u ki n b t l i. v t thương do các m nh phá gây t n thương r ng. có th do các lo i vũ khí ñư c s d ng trong chi n tranh. chú ý ngay ñ n nguy cơ u n ván. n u có nghi ng nhi m khu n không khâu da. mi n núi. v i hay bông băng b n lên VT. hình c u và t l i thành ñám (t c u khu n)…. ngư i. Thu c nhóm sinh v t ti n nhân hay sinh v t nhân sơ. Tuỳ theo c u trúc c a màng t bào. tên g i cũ. không quan sát ñư c b ng m t thư ng.

nh ng ch i r t m nh c a màng sinh ch t. VI NHUNG. ph y. Xt. Các VN làm tăng b m t trao ñ i các phân t gi a môi trư ng bên ngoài và t bào. ho c xo n. tr c khu n). (A lactic axit bacteria) nhóm vi khu n lên men hidrat cacbon khi có ho c không có oxi và t o nên s n ph m chính cu i cùng là axit lactic. Bi u mô. ñ c ñi m sinh h c. Xt. Có th có d ng hình c u. VI PH U THU T phương pháp ph u thu t qua kính hi n vi ph u thu t (h th ng kính quang h c khu ch ñ i trư ng m t 5 – 40 l n) v i nh ng d ng c tinh vi (máy ñ t c m máu d ng hai c c và kim. que (cg. T n t i kh p m i nơi. VPT ñã ñư c áp d ng r ng rãi t nh ng năm 60 th k 20 trong nhi u chuyên ngành ngo i khoa như ph u thu t th n kinh. Màng. ðư c chia thành hai nhóm: nhóm lên men lactic ñ ng hình (s n ph m lên men ch thu n axit lactic) và nhóm lên men lactic d hình (s n ph m lên men ch thu n axit lactic) và nhóm lên men lactic d hình (s n ph m len men ngoài axit lactic còn có etanol. vv VI KHU N LACTIC. m t s có th s ng trong ñi u ki n r t kh c nghi t. có th th y các t bào khác là nh ng c u trúc c ñ nh . bao g m ba nhóm: c u khu n (Streptococcus lactic. tr c khu n ưa m (Lactobacillus casei. x khu n). bao g m t t c vi khu n tr nhóm Archaebacteria. VI SINH V T. x. L. X x khu n VI KHU N ðI N HÌNH. cơ ch gây b nh. ñ c bi t th y các t bào ti t ho c các t bào h p th . n m tia. Faecalic. T bào có hình d ng n ñ nh do thành c ng. nhi m s c th ) VI M CH. s ít có lông. (tk. t o nên ri m hút ho c ri m nhung. nhân b n sinh v t. hình thái. Ph u thu t viên có th m xé chu n xác các c u trúc nh c a cơ th như ch p n i các m ch máu nh có ñư ng kính ngoài kho ng 1mm và tách riêng r các bó s i th n kinh.VI KHU N D NG S I . Thư ng có VN bi u mô ru t và các ng th n. vi khu n . Ph n l n ñơn bào. Các c u trúc h t trên nhi m s c th nhìn ñư c dư i kính hi n vi ñi n t (xt. Ch u ñ ng cao v i ñi u ki n axit. ph u thu t t o hình. phát hi n tính mi n d ch. S. ch khâu không ch n thương c c m nh). ña d ng. CO2 ho c axit axetic). Pediococcus cerevisaie…). Nhóm vi khu n l n. ghép cơ quan… ñánh d u m t bư c ti n b vư t b c c a ngành ngo i khoa hi n ñ i. Tham gia t o thành s a chua. Vô s các VN x p sít nhau trên b m t t do c a t bào bi u mô. dưa mu i và th c ăn chăn nuôi. ph – s n khoa. Vi khu n. Phân ngành vi sinh h c nghiên c u v các vi khu n: phân lo i. Plantarum…) phomat. ch n thương – ch nh hình. M ch vi ñi n t . sinh s n b ng cách phân c t. M ch tích h p. s lây truy n. VKL ñ ng hình VI NHI M S C TH . VI KHU N H C. tác ñ ng trên cơ th s ng…. Ph n l n b t ñ ng. Là nguyên nhân làm hư h i th c ph m và m t s là tác nhân gây b nh nhi m khu n vùng mũi h ng. gi i ph u các loài sinh v t nh và c trong kĩ thu t truy n phôi. X.

Enzym này phân gi i các hidro peroxit (m t s n ph m bài ti t ñ c t ho t ñ ng c a các enzim khác trong VT) thành nư c và oxi. m t quá trình ñáp ng mi n d ch. VIÊM AMIðAN. ñ i th c bào.5 mm. th p tim và là ngu n g c c a nhi u b nh tim m c ph i. kí sinh trùng. kéo dài ho c r t nhanh.2 – 1. VA c p tính ñ c hi u thư ng g p nh t là b ch h u (x. VIÊM B CH M CH.VI TH . môi nh . Trong V m n tính. có ba lo i VT: glicoxisom ch a các enzim c a chu trình glioxilat – transaminaza và các enzim c a quá trình oxi hoá các ch t béo và có vai trò chính trong bi n ñ i lipid thành sacarozơ trong m ho c các mô h t có d u như n i nhũ h t th u d u. V lao. glicolat ñư c chuy n t l c l p ñ n ti th . V là m t ph n ng sinh lí. th p kh p. d u hi u toàn thân (có th s t. peroxison c a lá liên quan t i quá trình trao ñ i ch t glicolat trong quang hô h p và ch a nhi u glicolat oxidaza và nh ng enzim khác. V ñ c hi u còn có các ñ c ñi m riêng. do ñái tháo ñư ng. Có VA c p tính và m n tính. N i ch t c a VT là nh ng h t nh . Hình thành t lư i n i bào tương. các cháu gái nh .7% Vi t Nam). Ba lo i này r t gi ng nhau. VIÊM ÂM H . ñôi khi có lõi tinh th phân bi t rõ. vi khu n. còn b ch c u t n công các vi sinh v t gây nhi m khu n. vv. V có th không ñ c hi u hay ñ c hi u (vd. vi khu n. Ngoài các tri u ch ng chung. (cg. ñ (do giãn mao m ch). ch y u c c b ñ i v i m t tác nhân gây b nh (tác nhân có tính hoá h c. có ñ y ñ các d u hi u t i ch như sung (do phù). v t lý. thư ng có ñư ng kính 0.4 – 0. V hình thái. VBM thư ng kèm theo viêm b ch h ch phía xuôi dòng (sưng h ch. (vi t t t: Vam – viêm h ch h nh nhân). VIÊM . nh t là khi có kinh nguy t.