You are on page 1of 8

50 Nghiªn cøu T«n gi¸o.

Sè 4 - 2001

Lª Quý §«n nãi vÒ Thiªn Chóa gi¸o


trong v©n ®µi lo¹i ng÷

NguyÔn §×nh §Çu(*)

nh÷ng "n−íc §¹i T©y D−¬ng... mµ tªn Ên hµnh, nh−ng nÕu ®em so s¸nh víi b¶n
ë ®Êt gäi lµ ¢u H¶i Quèc... nh©n d©n ®Òu cña cô Gi¸p, th× thÊy cã nhiÒu ®o¹n còng
t−¬ng tù, ®Æc biÖt lµ c¸c chó thÝch vÒ gi¸o sÜ
thê Thiªn Chóa. Thiªn Chóa lµ chóa tÓ
Gia T«.
tr−íc tiªn, sinh ra ng−êi, sinh ra vËt. Hä
lµm miÕu ®Ó thê chung”. §Êy lµ lêi cña Lª §äc Lª Quý §«n råi (v× ngoµi V©n ®µi
Quý §«n viÕt trong V©n ®µi lo¹i ng÷, sau lo¹i ng÷, trong Phñ biªn t¹p lôc còng cã
khi ®i sø B¾c Kinh kho¶ng cuèi ®«ng ®Çu ®o¹n nãi tíi mét sè gi¸o sÜ hiÖn diÖn ë §µng
xu©n n¨m 1760 -1761. N¬i ®©y, nhµ b¸c Trong), t«i tra l¹i c¸c sö s¸ch cña C«ng gi¸o
häc ®· cã dÞp tiÕp xóc víi ng−êi T©y D−¬ng ViÖt Nam ®· Ên hµnh, kh«ng thÊy n¬i ®©u
hoÆc ®äc nh÷ng s¸ch cña hä viÕt vÒ c¸c vÊn nh¾c tíi Lª Quý §«n. ë nh÷ng t¸c gi¶
®Ò t«n gi¸o vµ khoa häc T©y ph−¬ng. kh«ng th¹o ch÷ H¸n ®· ®µnh, mµ ngay c¶ ë
Ng−êi C«ng gi¸o ViÖt Nam x−a ¾t ng¹c nh÷ng ng−êi nh− CadiÌre võa th«ng Nho
nhiªn khi ®äc thÊy vÞ danh nho nµy ®· tr×nh võa lu«n t×m kiÕm tõ nh÷ng m¶nh bia ®¸ tíi
bÇy mét kh¸i niÖm vÒ Thiªn Chóa nh− vËy. cuèn gia ph¶ cã liªn quan tíi Thiªn Chóa
Trong khi ®¹o Thiªn Chóa ®ang bÞ cÊm gi¸o, còng kh«ng thÊy nãi tíi nhµ Nho lín
c¸ch ë §µng Ngoµi còng nh− §µng Trong. nµy. ChØ cã linh môc Henri Bernard, thuéc
Tr−íc ®©y, d− luËn th−êng cho r»ng gi÷a dßng Tªn bªn Trung Quèc lµ b¹n kh¶o cøu
®¹o Thiªn Chóa víi ®¹o PhËt kh«ng cã g× víi CadiÌre, khi sang ViÖt Nam diÔn thuyÕt
gay go, cßn gi÷a ®¹o Thiªn Chóa víi Nho håi tr−íc ®Ö nhÞ thÕ chiÕn, ®· ca tông Lª
gi¸o míi c¨ng th¼ng. Nh−ng khi ®i vµo cô Quý §«n nh− mét b¸c häc hµng ®Çu cña
thÓ vÊn ®Ò, khi t×m tßi nh÷ng tµi liÖu cña c¸c ViÖt Nam, mét nhµ c¶i c¸ch “ V−¬ng An
nhµ Nho ®· nhËn ®Þnh vÒ ®¹o Thiªn Chóa, Th¹ch ViÖt Nam”, mét ng−êi cëi më chÊp
chóng ta liÒn thÊy d− luËn ®ã kh«ng ®óng. nhËn khoa häc kÜ thuËt T©y ph−¬ng, mét
C«ng gi¸o vµ Nho gi¸o ph¶i ch¨ng chØ cã ng−êi cã viÕt ®Õn tªn Lîi M· §Ëu. Nh−ng
bót chiÕn hay khÈu chiÕn ghª gím ? Cho kh«ng thÊy nãi g× tíi nh÷ng ®iÒu Lª Quý
nªn chóng t«i cµng tr©n träng khi ®äc V©n §«n viÕt vÒ Thiªn Chóa gi¸o. T«i hÕt søc
®µi lo¹i ng÷ thÊy cã nh÷ng ®iÒu nãi tíi ng¹c nhiªn, sù ng¹c nhiªn nµy thóc ®Èy t«i
Thiªn Chóa gi¸o, ®©y lµ t− liÖu rÊt hiÕm, viÕt bµi gãp phÇn chó gi¶i V©n ®µi lo¹i ng÷,
nÕu kh«ng nãi lµ duy nhÊt mµ ta cã thÓ cã vµ chØ giíi h¹n trong nh÷ng ®o¹n cã liªn
tõ tr−íc ®Õn nay. Chóng ta dïng b¶n dÞch vµ quan ®Õn Thiªn Chóa gi¸o.
kh¶o trÝch cña TrÇn V¨n Gi¸p, do Nhµ
xuÊt b¶n V¨n ho¸, Hµ Néi, 1962 Ên
hµnh. T¹i Sµi Gßn n¨m 1972 vµ 1973 *. Nhµ nghiªn cøu, Héi ®ång Khoa häc x· héi vµ
còng cã hai b¶n dÞch kh¸c nhau ®−îc nh©n v¨n Thµnh phè Hå ChÝ Minh
NguyÔn §×nh §Çu. Lª Quý §«n ... 51

I. Lª Quý §«n víi V©n ®µi lo¹i N¨m 27 tuæi, «ng ®i thi héi ®Ëu ®Çu, vµo
ng÷ vμ cuéc ®i sø Yªn Kinh thi ®×nh còng ®Ëu ®Çu, tróng b¶ng nh·n. Sau
®ã «ng ®−îc bæ nhiÖm lµm quan khi ë v¨n
Lª Quý §«n lµ mét nhµ b¸c häc lçi l¹c
ban, khi ë vâ ban, lóc ë phñ chóa, lóc ë trÊn
cã nh÷ng hiÓu biÕt bao qu¸t c¸c tri thøc
biªn, l¹i cã dÞp ®−îc cö ®i sø. Ho¹n lé cña
®−¬ng thêi.
«ng còng nh− nhiÒu quan l¹i kh¸c d−íi thêi
T¸c phÈm cña «ng cã ®Õn 50 bé bao gåm phong kiÕn, lóc th¨ng lóc gi¸ng rÊt ch×m
c¸c lÜnh vùc tõ th¬, v¨n ®Õn sö häc, ®Þa lÝ, bæng, l¹i cã khi bÞ giÌm pha ph¶i c¸o bÖnh
triÕt häc, y häc, thiªn v¨n häc, n«ng häc, vÒ quª. ¤ng mÊt khi ®ang lµm HiÖp trÊn ë
v.v... Trong sè nh÷ng t¸c phÈm ®ã, V©n ®µi NghÖ An, ®−îc tÆng C«ng bé Th−îng th−,
lo¹i ng÷ cã tÝnh chÊt cña mét bé b¸ch khoa t−íc §×nh quËn c«ng.
toµn th−, tËp hîp vµ s¾p xÕp nh÷ng tri thøc Ngoµi viÖc lµm quan, suèt ®êi Lª Quý
vÒ khoa häc x· héi vµ khoa häc tù nhiªn lóc §«n ®· dµnh th× giê biªn so¹n nhiÒu s¸ch.
bÊy giê. T¸c phÈm cña «ng cã thÓ chia ra nhiÒu lo¹i:
“Trong ho¹t ®éng khoa häc, Lª Quý §«n sö häc, th¬ v¨n, chó gi¶i kinh ®iÓn, triÕt
lu«n lu«n nªu cao tinh thÇn häc tËp, nghiªn häc, tæng lo¹i vµ t¹p biªn. V©n ®µi lo¹i ng÷
cøu kh«ng biÕt mÖt mái, t¸c phong lµm viÖc lµ mét pho s¸ch n»m trong tæng lo¹i. ¤ng
nghiªm tóc, khoa häc vµ ý thøc ®éc lËp, t×m cßn lµm nhiÒu th¬ v¨n hµi h−íc b»ng ch÷
N«m nh− MÑ ¬i con muèn lÊy chång, hay
tßi trong nghiªn cøu”(1).
R¾n ®Çu biÕng häc, mµ cã lÏ tõ håi nhá ai
1. Lª Quý §«n, tù Do·n HËu, hiÖu QuÕ trong chóng ta còng ®· häc thuéc lßng(2).
§−êng, ng−êi lµng Diªn Hµ, trÊn S¬n Nam
2. V©n ®µi lo¹i ng÷ ®−îc biªn so¹n sau
H¹ (nay lµ lµng Phó HiÕu, huyÖn Duyªn Hµ,
khi ®i B¾c sø vÒ (1762). D−íi lêi tùa, t¸c gi¶
tØnh Th¸i B×nh); sinh n¨m 1726 (niªn hiÖu B¶o
cã ghi ngµy 15 th¸ng 7 n¨m Quý TÞ niªn
Th¸i thø 7), mÊt n¨m 1784 (niªn hiÖu C¶nh
hiÖu C¶nh H−ng (1773), ch¾c tíi ®ã míi
H−ng thø 45), thä 58 tuæi. Cha lµ Lª Phó Thø hoµn thµnh. S¸ch chia lµm 9 quyÓn, mçi
(sau ®æi ra Lª Träng Thø) ®Ëu tiÕn sÜ n¨m quyÓn lµ mét ®Ò môc riªng:
1724, lµm quan ®Õn H×nh bé Th−îng th−.
QuyÓn 1. LÝ khÝ (bµn vÒ vò trô luËn)
Thuë nhá Lª Quý §«n ®· næi tiÕng thÇn
®ång, häc ®©u nhí ®Êy: hai tuæi ®· ph©n QuyÓn 2. H×nh t−îng (bµn vÒ vò trô häc)
biÖt ®−îc ch÷ h÷u lµ cã, v« lµ kh«ng; 5 tuæi QuyÓn 3. Khu vò (bµn vÒ ®Þa lÝ)
®· ®äc ®−îc nhiÒu thiªn trong Kinh Thi; 11 QuyÓn 4. Vùng ®iÓn (bµn vÒ ®iÓn lÖ, chÕ ®é)
tuæi ®· häc sö vµ ®äc ®−îc Kinh DÞch; 14
QuyÓn 5. V¨n nghÖ (bµn vÒ v¨n häc nghÖ thuËt)
tuæi häc hÕt Tø th−, Ngò kinh, Sö, TruyÖn vµ
®äc ®Õn c¶ B¸ch gia, Ch− tö. Trong mét QuyÓn 6. ¢m tù (bµn vÒ ng«n ng÷, v¨n tù)
ngµy, «ng cã thÓ lµm xong m−êi bµi phó, QuyÓn 7. Th− tÞch (bµn vÒ s¸ch vë)
kh«ng cÇn nghÜ, kh«ng viÕt nh¸p. QuyÓn 8. Sü quy (bµn vÒ phÐp lµm quan)
N¨m 18 tuæi, «ng thi h−¬ng tr−êng S¬n
Nam, bµi tróng h¹ng −u, ®Ëu gi¶i nguyªn. 1. ñy ban Khoa häc X· héi ViÖt Nam. LÞch sö ViÖt
Sau ®ã «ng ®i d¹y häc vµ viÕt s¸ch. Cã tµi Nam, tËp I, Nxb KHXH, Hµ Néi 1971, tr. 415.
2. TrÇn V¨n Gi¸p. L−îc truyÖn c¸c t¸c gia ViÖt Nam,
liÖu nãi «ng ®· so¹n ®−îc mét tr¨m thiªn tËp I, Nxb KHXH, Hµ Néi 1971. LÊy t− liÖu c¸c
s¸ch, song kh«ng râ rµng g×. trang 300 - 306.

51
52 Nghiªn cøu T«n gi¸o. Sè 4 - 2001
QuyÓn 9. PhÈm vËt (bµn vÒ vËt dông vµ ë B¾c Kinh non ba th¸ng, lµm trän c¸c
v¹n vËt häc)(3) nhiÖm vô sø thÇn”.
Nh÷ng ®o¹n nãi ®Õn Thiªn Chóa gi¸o “Ngµy mång mét th¸ng Ba, n¨m T©n TÞ
®Òu n»m trong quyÓn 3, tøc quyÓn bµn vÒ (1761) sø bé lªn ®−êng vÒ. ChuyÕn vÒ
Khu vò lo¹i. QuyÓn nµy gåm 93 ®iÒu nãi vÒ chãng h¬n khi ®i. Ngµy mång chÝn th¸ng
quan hÖ gi÷a thiªn v¨n vµ ®Þa lÝ, gi÷a chÝnh Ch¹p n¨m Êy ®· vÒ ®Õn Nam Ninh...
trÞ vµ ®Þa lÝ, vÒ phÐp lµm c¸c b¶n ®å víi “Tr¸i víi ý muèn vÒ ¨n TÕt ë nhµ, sø bé
nh÷ng ®−êng kinh vÜ tuyÕn, vÒ viÖc ph©n ph¶i ®îi ra giªng n¨m Nh©m Ngä (1762)
ranh vµ ®Þnh ph−¬ng h−íng, vÒ c¸c kh¸i míi qua ¶i Nam Quan mµ vÒ Th¨ng
niÖm cña ViÖt Nam, Trung Quèc vµ cña c¸c Long”(4).
nhµ truyÒn gi¸o T©y ph−¬ng, vÒ thiªn cÇu vµ
Nh− vËy, Lª Quý §«n chØ ë B¾c Kinh
®Þa cÇu... QuyÓn nµy dµi 55 tê, tøc 110
non ba th¸ng, mµ nhiÖm vô sø bé th× nhiÒu,
trang, mçi trang 160 ch÷. NÕu dÞch tõ H¸n
hÇu nh− ngµy nµo còng cã viÖc, khi th× chÇu
v¨n c« ®äng sang Quèc ng÷, th× mçi trang Ýt
vua, khi th× viÕng V¨n miÕu, lóc thï t¹c yÕn
nhÊt thµnh trang r−ìi. Nãi râ nh− vËy ®Ó
tiÖc víi c¸c th−îng quan, lóc tiÕp xóc trao
®éc gi¶ h×nh dung ®−îc vÞ trÝ cña vÊn ®Ò
®æi th¬ v¨n víi c¸c sø bé ngo¹i quèc cã mÆt
chóng ta muèn biÕt, ®ång thêi còng ®Ó thÊy
ë B¾c Kinh. TiÕc r»ng nh÷ng cuèn sæ tay
sù nghiÖp tr−íc t¸c cña Lª Quý §«n vÜ ®¹i
ghi chÐp nhËt kÝ cña t¸c gi¶ nay kh«ng cßn,
®Õn møc nµo, nÕu ta ®em nh©n lªn tõ tê tíi
mµ s¸ch B¾c sø th«ng lôc còng mÊt nhiÒu
quyÓn, tõ quyÓn tíi s¸ch, råi tõ s¸ch ®Õn c¶
phÇn, nªn ta kh«ng x¸c ®Þnh ®−îc Lª Quý
tæng sè hµng tr¨m cuèn cña «ng. Vµ t«i còng
§«n cã trùc tiÕp giao thiÖp víi c¸c gi¸o sÜ
muèn nãi lªn ph¹m vi nhá hÑp cña m×nh:
T©y D−¬ng lóc ®ã ®ang lµm quan t¹i triÒu
PhÇn chóng t«i chó gi¶i chØ lµ vµi trang.
®×nh kh¸ ®«ng, ®Ó bµn vÒ triÕt häc hay khoa
3. VÒ chuyÕn ®i sø B¾c Kinh cña Lª häc kh«ng. Khi ®äc t¸c phÈm, ta thÊy «ng
Quý §«n, Hoµng Xu©n H·n ®· nghiªn cøu gi¶ng gi¶i nhiÒu ®iÒu rÊt cÆn kÏ, nh− then
kh¸ ®Çy ®ñ. Xin trÝch mét ®o¹n nãi vÒ thêi m¸y trong ®ång hå b¸o thøc, c¸ch vÏ c¸c
gian vµ lÞch tr×nh cña cuéc B¾c du, ®Ó ta biÕt ®−êng kinh tuyÕn, vÜ tuyÕn trªn b¶n ®å hoÆc
vµo thêi ®iÓm nµo vµ ®Þa ®iÓm nµo Lª Quý c¸ch trang trÝ mét nhµ thê Thiªn Chóa
§«n ®· thu nhËp t− liÖu viÕt vÒ Thiªn Chóa gi¸o..., ta thÊy nh− «ng ®· nh×n tËn m¾t
gi¸o vµ c¸c ngµnh khoa häc T©y ph−¬ng. nghe tËn tai, ®· th¶o luËn víi c¸c chuyªn
Ngµy 13 th¸ng Ch¹p n¨m MËu DÇn gia, chø kh«ng ph¶i chØ ®äc s¸ch th«i.
(1758), chóa Minh (tøc TrÞnh Doanh) chän Còng xin nãi thªm cuéc ®i sø nµy rÊt dµi
Lª Quý §«n lµm Gi¸p phã sø (còng nh− ®Ö vµ l©u, ®i còng nh− vÒ mÊt gÇn c¶ n¨m, ph¶i
nhÊt phã sø) sung ph¸i bé ®i Yªn Kinh (tøc ®i qua nhiÒu thµnh phè lín, nhá, võa ®i
B¾c Kinh). Lóc ®ã Lª Quý §«n míi 33 tuæi, ®−êng bé võa ®i ®−êng thuû. Cã nh÷ng lóc
trÎ nhÊt trong ba vÞ ch¸nh phã sø, vµ vÞ nµo v× lý do nµo ®ã, ph¸i bé ph¶i ë kÑt mét n¬i
còng xuÊt th©n tiÕn sÜ. §¸ng lÏ ph¸i bé lªn c¶ th¸ng. Nh− vËy Lª Quý §«n cßn cã dÞp
®−êng sím h¬n, nh−ng v× vua Lª b¨ng hµ ®Ó thu thËp t− liÖu hoÆc tham quan hay tiÕp
nªn ph¶i ®Ó chËm l¹i h¬n mét n¨m.
“Ngµy 28 th¸ng Giªng n¨m Canh Th×n 3. V©n ®µi lo¹i ng÷. T¹ Quang Ph¸t dÞch, Tñ s¸ch cæ
v¨n, Sµi Gßn 1972. LÊy ®¹i ý c¸c trang 19 - 20.
(1760), sø bé lªn ®−êng. §Õn cuèi n¨m 4. Hoµng Xu©n H·n. Vô B¾c sø n¨m Canh Th×n...
ngµy mång 8 th¸ng Ch¹p míi tíi B¾c Kinh. TËp san §Þa, sè 6, Sµi Gßn 1967, tr. 1551.

52
NguyÔn §×nh §Çu. Lª Quý §«n ... 53
xóc trùc tiÕp, thÝ dô khi ®i qua QuÕ L©m, (JÐsuite) vµ thuéc nhiÒu quèc tÞch kh¸c
Hµnh D−¬ng, H¸n KhÈu, Nam Kinh..., v× nhau ë Ch©u ¢u. T¹i Kh©m Thiªn gi¸m,
nh÷ng n¬i nµy còng cã nhiÒu th− qu¸n vµ ng−êi ta thÊy hai linh môc Kogler vµ
nhiÒu gi¸o sÜ T©y D−¬ng tró ngô. Hallerstein nèi tiÕp nhau lµm ch¸nh chØ
huy, cßn linh môc Pereyra lµm phã ®Ó phô
II. Khi Lª Quý §«n ®i sø B¾c Kinh
t¸. Hai linh môc Incarville vµ Benoist thuéc
th× triÒu ®×nh Cμn Long ®ang
sø bé truyÒn gi¸o Ph¸p, th× lµm kÜ s− qu¶n
sö dông gi¸o sÜ T©y d−¬ng
®èc c¸c c«ng tr×nh ë hoµng cung vµ v−ên
1.Vua Cµn Long (1711-1799) tiÕp sø bé th−îng uyÓn, ®ång thêi lµm th«ng dÞch viªn.
Lª Quý §«n lµ vua thø t− nhµ Thanh (gèc C¸c tu sÜ Castiglione, Attiret vµ linh môc
M·n Ch©u), lóc ®ã võa 50 tuæi vµ ®ang Sichelbarth, th× lµm ho¹ sÜ chÝnh thøc cña
thÞnh thêi. Cµn Long ë ng«i suèt 60 n¨m nhµ vua. Hai linh môc Flotian Bahr vµ
(1736 - 1796) cã tiÕng lµ ng−êi yªu nghÖ Walter lo viÖc ®µo t¹o nh¹c sÜ cho triÒu
thuËt, träng v¨n häc, thÝch lµm th¬ tuy ®×nh. Tu sÜ Moggi lµm ®iªu kh¾c gia. Tu sÜ
kh«ng cã biÖt tµi. ¤ng ®· cho Ên hµnh ThÐbault chuyªn gia vÒ ®ång hå vµ m¸y
nh÷ng pho s¸ch lín vÒ kinh sö cæ ®iÓn Trung mãc (kh«ng biÕt cã ph¶i nhê «ng mµ Chñ
Quèc, chñ yÕu lµ Bé tø khè toµn th− bao trïm tÞch Mao ®· ®em khoe víi Tæng thèng Mü
mäi lo¹i tri thøc cæ kim, gåm c¶ mét phÇn Nixon mét s−u tËp ®ång hå cæ kÝnh vµ
tr−íc t¸c cã gi¸ trÞ khoa häc cña c¸c gi¸o sÜ phong phó nhÊt thÕ giíi!). Tu sÜ Brossard
T©y D−¬ng. Nhµ vua lµ ng−êi khoan dung coi viÖc chÕ t¹o thuû tinh vµ tr¸ng men. Cßn
nh−ng còng h¹ lÖnh ®èt hµng v¹n cuèn s¸ch hai tu sÜ Rousset vµ Costa th× lµm ngù y(6).
cã tÝnh chèng ®èi M·n Thanh. Nh− vËy, sè ng−êi T©y D−¬ng phôc vô
Vua Cµn Long tiÕp tôc chÝnh s¸ch cña trong triÒu ®×nh Cµn Long còng kh¸ ®«ng.
c¸c vua tr−íc, nhÊt lµ Khang Hi (1662 - Hä ®−îc chøc t−íc vµ l−¬ng bæng nh− hµng
1722): VÒ mÆt ®èi néi vÉn sö dông kiÕn quan l¹i Trung Quèc. Hä ®Òu vËn y phôc,
thøc khoa häc cña gi¸o sÜ T©y D−¬ng, vÒ nãi n¨ng ®i ®øng nh− c¸c b¹n ®ång liªu.
mÆt ®èi ngo¹i th× tiÕp tôc t×m c¸ch bµnh C¸c håi kÝ vµ t− liÖu cßn l¹i tõ thêi ®ã nãi
tr−íng ë Trung ¸ vµ T©y T¹ng, råi ®Æt r»ng hä phôc vô triÒu ®×nh kh«ng ph¶i v×
quyÒn b¶o hé trªn ®Êt MiÕn(5). Chóng ta muèn lµm quan, nh−ng muèn ®−îc lßng vua
còng kh«ng quªn r»ng chÝnh Cµn Long ®· ®Ó ®æi lÊy sù tù do truyÒn ®¹o. Song nhµ vua
cho mÊy chôc v¹n qu©n sang x©m chiÕm l¹i theo mét chÝnh s¸ch râ rÖt lµ dïng hä t¹i
ViÖt Nam, nh−ng bÞ Quang Trung ®¸nh cho triÒu, cho hä hµnh ®¹o t¹i kinh nh−ng cÊm
t¬i bêi, tµn qu©n ch¹y vÒ n−íc kh«ng cßn ®o¸n ë c¸c ®Þa ph−¬ng. Nªn khi Lª Quý
m¶nh gi¸p (1789). §«n tíi B¾c Kinh, còng lµ lóc c¸c gi¸o sÜ
tËp trung n¬i ®©y kh¸ ®«ng, trong triÒu còng
Håi Lª Quý §«n ®i sø B¾c Kinh th× triÒu nh− ngoµi khu d©n sù. ¤ng sÏ cã nhiÒu
®×nh Cµn Long rÊt huy hoµng, léng lÉy, c¸c thuËn lîi ®Ó quan s¸t hä, ®äc s¸ch cña hä
b¸u vËt k× tr©n ®−îc tr−ng bµy la liÖt. HÇu nh−
vua muèn ph« tr−¬ng c¸i giµu, c¸i giái cña
5. Grand Larousse encyclopÐdique, t VI, tr. 474.
m×nh, nh−ng trong ®ã cã phÇn ®ãng gãp cña
6. J. de la Serv×ere. Les anciennes missions de la
c¸c n−íc ch− hÇu vµ c¸c gi¸o sÜ ngo¹i quèc… Compagnie de JÐsus en Chine (1552-1814), Chang
Hai (Th−îng H¶i), 1924, tr. 69. Nh©n tiÖn xin c¸m
2. Nh÷ng gi¸o sÜ phôc vô trong triÒu
¬n Lm. Hoµng SÜ Quý ®· t×m cho mÊy cuèn s¸ch nµy
®×nh Cµn Long phÇn nhiÒu thuéc dßng Tªn vµ mÊy t− liÖu kh¸c.

53
54 Nghiªn cøu T«n gi¸o. Sè 4 - 2001
hay xem hä lµm c¸c cuéc thÝ nghiÖm khoa VÒ Lîi (cô Gi¸p phiªn ©m lµ LÞ) M· §Ëu
häc, mµ «ng muèn tiÕp thu ®Ó ®−a vµo V©n ®· ®−îc thËn träng chó thÝch b»ng c¸ch tra
®µi lo¹i ng÷ sau nµy. tù ®iÓn Tõ H¶i. VÒ niªn ®¹i, khi thÊy hai tµi
liÖu kh¸c nhau th× cô chØ l−u ý, chø ch−a
III. TiÓu sö nh÷ng T©y sÜ vμ néi t×m hiÓu thªm. Mét sè ®iÓm kh¸c trong
dung nh÷ng t¸c phÈm cña hä ®o¹n v¨n trªn cña Lª Quý §«n cã lÏ còng
mμ Lª Quý §«n ®∙ nãi tíi cÇn lµm s¸ng tá. VËy xin chia sÎ cïng b¹n
trong v©n ®µi lo¹i ng÷ ®äc nh÷ng g× t«i ®· tra cøu thªm lóc ®äc vµ
Trong ®iÒu 92, quyÓn 3 nãi vÒ Khu vò t×m hiÓu Lª Quý §«n ë nh÷ng ®o¹n cã miªu
lo¹i, Lª Quý §«n ®· viÕt: “ Cuèi ®êi ThÕ t¶ Thiªn Chóa gi¸o.
T«ng nhµ Minh, cã ng−êi T©y ph−¬ng tªn lµ 1. Nh÷ng gi¸o sÜ T©y ph−¬ng ®Õn
Lîi M· §Ëu rñ m−êi ng−êi b¹n v−ît biÓn Trung Quèc tr−íc Lîi M· §Ëu
du lÞch, ®i qua h¬n m−êi n−íc, tr¶i s¸u v¹n Lîi M· §Ëu kh«ng ph¶i lµ gi¸o sÜ ®Çu
dÆm ®−êng vµ mÊt s¸u n¨m míi ®Õn ®−îc tiªn tíi Trung Quèc, tr−íc «ng ®· cã nhiÒu
n−íc An Nam, qua biªn giíi vµo ®Êt Qu¶ng ng−êi ®Õn víi ý ®Þnh truyÒn gi¸o nh−ng
§«ng. Lóc ®ã nh÷ng ng−êi b¹n ®i theo ®Òu kh«ng ai ®Æt ®−îc c¬ së v÷ng bÒn nh− «ng.
chÕt c¶, chØ cßn mét m×nh. Lîi M· §Ëu cã Chóng ta kh«ng kÓ tíi nh÷ng ®ît vµo Trung
thuËt l¹, cã tµi hÝt khÝ trêi vµo ®Çy trong Quèc qu¸ xa x−a, nh− gi¸o ph¸i Nestorius
(C¶nh gi¸o) ®· tÝch cùc häat ®éng t¹i T©y
ng−êi nªn kh«ng sinh bÖnh tËt. ë Qu¶ng
An Phñ, cè ®« Trung Quèc, vµo nh÷ng thÕ
Ch©u h¬n hai m−¬i n¨m, th«ng hiÓu c¶ v¨n kØ VII - VIII ®êi nhµ §−êng(9), hay nh− linh
tù ng÷ ng«n Trung Quèc, Lîi M· §Ëu cã môc kh©m sø Jean de Montcorvin cïng víi
r©u tÝa, m¾t xanh biÕc, n−íc da ®á nh− hoa mÊy tu sÜ dßng Phanxic« ®· truyÒn gi¸o vµ
®µo, tuæi ngo¹i n¨m m−¬i mµ tr«ng nh− thµnh lËp ®−îc mét tæng gi¸o phËn t¹i Yªn
ng−êi míi hai, ba m−¬i tuæi. Khi tiÕp ai th× Kinh, vµo nh÷ng thÕ kØ XIII - XIV ®êi nhµ
v¸i chµo theo ®óng lÔ, cho nªn ng−êi ta Nguyªn(10)..., mµ chØ tÝnh tõ thÕ kØ XVI, khi
thÝch giao thiÖp víi «ng... (7) cã sö liÖu ch¾c ch¾n vµ liªn tôc h¬n c¶.
§Ó dÔ hiÓu ®o¹n v¨n trªn, TrÇn V¨n Gi¸p Hµng h¶i vµ th−¬ng nh©n Bå §µo Nha
chó thÝch vÒ Lîi M· §Ëu nh− sau: “LÞ M· khai th«ng ra ®−êng thuû tõ ¢u sang ¸ mét
§Ëu (Matteo Ricci) (sinh n¨m 1552, chÕt c¸ch th−êng xuyªn tr−íc nhÊt. Hä cËp bÕn
n¨m 1610) lµ mét gi¸o sÜ truyÒn gi¸o cña ¸o M«n (Macao) n¨m 1515. C¸c tu sÜ dßng
héi Gia T« ý §¹i LÞ. §Õn Qu¶ng Ch©u n¨m
V¹n LÞch thø 8 (1580), lÊy tªn Trung Quèc 7. V©n ®µi lo¹i ng÷, tr 51a, 51b phÇn ch÷ H¸n in
lµ LÞ T©y Th¸i. Sau vµo B¾c Kinh, dùng nhµ kÌm b¶n dÞch cña T¹ Quang Ph¸t, S®d. T«i còng dùa
theo c¸c b¶n dÞch cña cô Gi¸p vµ cô Ph¸t.
thê Thiªn Chóa gi¸o. ¤ng kiªm th«ng c¶ 8. V©n ®µi lo¹i ng÷. TrÇn V¨n Gi¸p dÞch vµ kh¶o thÝch.
v¨n tù Trung T©y, giái vÒ c¸c m«n to¸n Nxb V¨n ho¸, Hµ Néi 1962. Chó thÝch 1, tr. 178.
thiªn v¨n, ®Þa d−, y d−îc; ®−îc vua Minh 9. Henri Harvet. La stÌle chrÐtienne de Si-ngan-fou.
SJ Chang Hai, 1897. Gi¸o ph¸i Nestorien lµ l¹c ®¹o
ThÇn T«ng xem träng. Cã dÞch c¸c s¸ch: ®èi víi gi¸o héi La M·, v× Nestorius, ng−êi ®øng ®Çu
KiÒn kh«n thÓ nghÜa 2 quyÓn, KØ hµ häc gi¸o ph¸i chñ tr−¬ng ph¶i ph©n n¬i §øc Ki T« lµm
nguyªn b¶n, 6 quyÓn. ¤ng lµ ng−êi thø nhÊt hai ng«i vÞ nh− hai b¶n thÓ kh¸c nhau.
10. LÐon July. Christianisme en Extrªme-orient, tr
®em triÕt häc, thiªn v¨n T©y ph−¬ng vµo 14-21. Do NguyÔn Hång dÉn trong LÞch sö truyÒn
Trung Quèc” (8). gi¸o ë ViÖt Nam, Sµi Gßn 1959, tr 12.

54
NguyÔn §×nh §Çu. Lª Quý §«n ... 55
Tªn håi ®ã do v−¬ng quèc Bå b¶o trî còng Pasio vµ Ricci th× ba n¨m sau míi tíi (th¸ng
theo ®−êng Êy sang truyÒn gi¸o bªn ph−¬ng 8 - 1582, n¨m Nh©m Ngä hiÖu Minh ThÇn
§«ng. Ng−êi ta th−êng nh¾c ®Õn c¸i tªn T«ng V¹n LÞch thø 10)(13). Võa tíi n¬i,
Phanxic« Xavie nh− mét s¸ng lËp viªn cña Minh HiÒn gia c«ng häc tiÕng, song Ýt kÕt
viÖc truyÒn gi¸o ViÔn §«ng. ¤ng cïng c¸c qu¶ v× kh«ng cã thÇy d¹y tèt. Håi ®ã cø ®Õn
b¹n ®ång sù ®Õn gi¶ng ®¹o t¹i NhËt. T¹i ®©y mïa thu, c¸c tÇu Bå ®−îc phÐp tíi Qu¶ng
«ng nhËn xÐt thÊy NhËt còng nh− nhiÒu Ch©u (Canton) ®Ó bèc dì hµng ho¸, song
n−íc kh¸c ë ViÔn §«ng chÞu ¶nh h−ëng v¨n ®Õn ®ªm th× th−¬ng gia vµ thuû thñ ph¶i
minh Trung Hoa kh¸ s©u ®Ëm, muèn truyÒn xuèng thuyÒn ngñ. Minh HiÒn còng th−êng
gi¸o cho vïng nµy th× tr−íc hÕt ph¶i t×m theo hä, vµ tõ n¨m 1580, v× ®−îc lßng quan
hiÓu v¨n minh Trung Hoa vµ thÝ nghiÖm rao H¶i ®¹o, nªn ®−îc ë h¼n trªn bê, «ng l¹i
gi¶ng Phóc ©m ë ®©y ®·. ¤ng lªn ®−êng ®em hÕt t©m lùc häc tiÕng(14). N¬i «ng ë lµ
sang Trung Quèc nh−ng khi võa cËp bÕn mét ng«i nhµ giµnh cho c¸c sø bé An Nam
®¶o Tam S¬n (Sancian) bªn bê Qu¶ng Ch©u hay Xiªm ®em ®å tiÕn cèng b»ng ®−êng
th× bÊt −ng bÞ bÖnh chÕt ngµy 3 - 2 - 1552 biÓn. N¨m 1582, Minh HiÒn theo ph¸i ®oµn
(sau «ng ®−îc phong lµm th¸nh phï hé cho th−¬ng gia Bå ®i ®iÒu ®×nh víi tæng ®èc
viÖc truyÒn gi¸o ph−¬ng §«ng) (11). L−ìng Qu¶ng t¹i TriÖu Kh¸nh (c¸ch Qu¶ng
Ch©u kho¶ng mét tr¨m c©y sè vÒ h−íng
N¨m 1557, ng−êi Bå ®−îc phÐp lËp
t©y). Minh HiÒn biÕu quµ riªng rÊt hËu, nªn
th−¬ng ®iÕm ë ¸o M«n. N¨m 1562, c¸c tu
®−îc phÐp l−u tró trong chïa Thiªn Ninh
sÜ PÐrez vµ Texeira x©y dùng t¹i ®©y mét c¬ ngay gÇn thµnh phè. Minh HiÒn vui mõng
së nhá ®Ó truyÒn ®¹o cho ng−êi Hoa tíi ®em thªm Pasio tíi vµo cuèi n¨m. Song chØ
bu«n b¸n lµm ¨n. Nh−ng ph−¬ng ph¸p cña ®−îc mÊy th¸ng tæng ®èc thÊt sñng ph¶i
hä qu¸ th« s¬: Ai vµo ®¹o th× ph¶i häc tiÕng triÖu vÒ kinh, nªn hai tu sÜ còng bÞ ®uæi vÒ
Bå, lÊy tªn Bå, hµnh xö nh− ng−êi Bå (12)!
¸o M«n. Pasio ch¸n n¶n, bá sang NhËt phô
Nh−ng chØ Ýt l©u sau, cung c¸ch nµy bÞ tr¸ch c«ng viÖc kh¸c. Minh HiÒn nhÉn n¹i
kÕt ¸n vµ b·i bá do vÞ thanh tra cña dßng h¬n, n¨m sau 1583, l¹i ®−îc phÐp vÞ tæng
Tªn lµ Valignani (sau lÊy tªn lµ Ph¹m LÔ ®èc míi cho vÒ TriÖu Kh¸nh. LÇn nµy «ng
An, hiÖu LËp S¬n). Ph¹m LÔ An, gèc ý, mang theo Ricci. Tõ ®©y Ricci xuÊt hiÖn râ
tõng lµ thÇy d¹y Lîi M· §Ëu, sang §«ng h¬n vµ trë thµnh vai chÝnh.
ph−¬ng tõ n¨m 1574 mang theo 38 ng−êi
2. TiÓu sö cña Lîi M· §Ëu (1552 -
®ång sù. Tr−íc khi ®i NhËt, «ng ngõng l¹i
1610). ChÝnh tªn lµ Matteo Ricci gèc ý sinh
¸o M«n, v¹ch ra mét ®−êng h−íng míi:
t¹i Macerata, sau khi häc trung häc t¹i quª,
yªu cÇu c¸c gi¸o sÜ ph¶i häc ch÷ H¸n vµ nãi
®Õn Roma häc luËt tõ n¨m 1568, vµo dßng
tiÕng ®Þa ph−¬ng, kinh bæn ph¶i dÞch ra
Tªn n¨m 1571 (tøc Compagnie de JÐsus mµ
ng«n ng÷ b¶n xø (mÆc dï cã thÇy tu kªu ca
ph¶i häc 30 n¨m th× míi ®äc vµ viÕt ®−îc
ch÷ H¸n!). ¤ng l¹i cö thªm ba tu sÜ mµ «ng 11. Les anciennes missions... S®d, tr. 1.
cho lµ cã nhiÖt t×nh vµ xuÊt s¾c cßn ®ang ë 12. Les anciennes missions... S®d tr. 2: “Les
nÐophytes apprenaient la langue de leurs ap«tres,
Goa (Ên §é) tíi cñng cè n¬i ®©y. Hä lµ prenaient des noms portugais, et se rapprochaient
Ruggieri, Pasio vµ Ricci. Ruggieri (1543 - autant que possible du genre de vie des
1607) tøc La Minh HiÒn, hiÖu Phôc S¬ ®Õn colonisateur”.
13. Les anciennes missions... S®d, tr. 2,3.
¸o M«n sím h¬n c¶ (th¸ng 7 - 1579). Cßn 14. Les anciennes missions... S®d, tr. 2,3.

55
56 Nghiªn cøu T«n gi¸o. Sè 4 - 2001
ch÷ H¸n dÞch lµ “Gia T« héi sÜ”, nªn nhiÒu Ch©u ®Þnh vËn ®éng víi Toµ th¸nh cö ph¸i
ng−êi kh«ng quen tæ chøc Thiªn Chóa gi¸o ®oµn ngo¹i giao vµ cho thªm nhiÒu tu sÜ
dÔ lÉn víi “Gi¸o héi Gia T«”). N¨m 1578 truyÒn gi¸o tíi Trung Quèc, viÖc kÐo dµi
xuèng tÇu tõ Bå ®i Goa, t¹i ®©y häc nèt thÇn ch−a thµnh th× ®· chÕt t¹i Salerme(16).
häc. Nh− ®· nãi ë trªn, theo yªu cÇu cña bÒ Lîi M· §Ëu cÇn cï lµm viÖc t¹i chç. ¤ng
trªn Valignani, Ricci ®· cËp bªn ¸o M«n suy nghÜ vÒ ph−¬ng ph¸p truyÒn gi¸o: §èi
th¸ng 8 - 1582 (n¨m V¹n LÞch thø 10), b¾t víi giíi trÝ thøc nho sÜ, h·y nãi chuyÖn víi
tay vµo häc ngay tiÕng nãi vµ v¨n minh hä vÒ thiªn v¨n, ®Þa lÝ, tr−íc khi gîi ý vÒ
Trung Hoa. N¨m 1583 «ng theo Minh HiÒn mét ®Êng t¹o ho¸ dùng nªn trêi ®Êt. ¤ng ®·
tíi TriÖu Kh¸nh, mét ®Þa ®iÓm truyÒn gi¸o tù tay vÏ mét tÊm V¹n quèc d− ®å, chó
®Çu tiªn t−¬ng ®èi æn ®Þnh vµo s©u trong ®Êt thÝch b»ng ch÷ H¸n, kÌm theo hai mÆt cña
liÒn. NÕu tÝnh tõ ngµy rêi ¢u Ch©u tíi ®ã, thiªn cÇu víi c¸c ng«i sao chÝnh vµ c¶
th× ®óng lµ thêi gian “s¸u n¨m”, cßn viÖc ph−¬ng ph¸p chia ®Þa cÇu h×nh trßn thµnh
“®i qua h¬n m−êi n−íc, tr¶i s¸u v¹n dÆm c¸c ®−êng kinh tuyÕn vµ vÜ tuyÕn. N¨m
®−êng” th× còng kÓ lµ ®óng, v× thêi ®ã chiÒu 1584, «ng ®· tù xuÊt tiÒn in tÊm b¶n ®å ®ã,
dµi cña dÆm ®−êng th× co d·n mµ ®−êng ®i sau nµy nã ®−îc vinh dù n»m trong Tø khè
th× quanh co (ph¶i vßng qua mòi H¶o Väng toµn th−. TiÕp theo thµnh c«ng Êy, tuy
nam Phi Ch©u) vµ ngay lóc gÇn tíi ¸o M«n kh«ng ph¶i chuyªn gia khoa häc, «ng ®· mß
còng ph¶i ven theo bê bÓ vßng vo cña ViÖt mÉm chÕ t¹o nµo lµ ®ång hå ®o bãng mÆt
Nam). Riªng vÒ thêi ®iÓm cËp bÕn Trung trêi, ®ång hå ®o b»ng n−íc, ®ång hå ch¹y
Quèc, th× c¶ hai tµi liÖu V©n ®µi lo¹i ng÷ vµ b»ng c¸t, nµo lµ c¸c dông cô tÝnh kinh vÜ
tù ®iÓn Tõ H¶i ®Òu lÖch víi thùc tÕ: Tõ H¶i tuyÕn. ¤ng cßn trang bÞ thªm c¸c m¸y mãc
tÝnh sai hai n¨m, cßn V©n ®µi lo¹i ng÷ nãi tinh vi mua tõ ¸o M«n vÒ. Kh¸ch tß mß ®Õn
“cuèi ®êi ThÕ T«ng nhµ Minh” tøc Gia th¨m ngµy cµng ®«ng, «ng biÓu diÔn vµ giíi
TÜnh 1522 - 1566, th× qu¸ sím. ë ®©y Lª thiÖu c¸ch sö dông, råi th−êng biÕu kh¸ch
Quý §«n chØ chÐp l¹i tµi liÖu cña Kiªn biÒu nh÷ng m¸y mãc ®ã. ¤ng kh«ng “gi¶ng ®¹o
bÝ tËp nh− t¸c gi¶ ®· dÉn mµ th«i(15). b»ng c¸ch th« b¹o” nghÜa lµ phØ b¸c triÕt
häc, t− t−ëng vµ v¨n ho¸ cæ truyÒn cña
T¹i TriÖu Kh¸nh, Minh HiÒn vµ M· §Ëu
Trung Quèc, «ng chØ nho nh· nãi chuyÖn
tá m×nh lµ tu sÜ Thiªn Chóa gi¸o, x©y cÊt
häc thuËt. ¤ng cho r»ng viÖc truyÒn b¸ ®øc
mét ng«i nhµ ë víi mét th¸nh ®−êng nhá
tin n¬i mét Thiªn Chóa nhiªn hËu sÏ tíi.
song rÊt trang träng. Hä ®−îc ®i l¹i tù do
Cho nªn «ng h¸i l−îm ®−îc rÊt nhiÒu c¶m
gi÷a ¸o M«n, Qu¶ng Ch©u víi TriÖu t×nh.
Kh¸nh. C¬ së nµy tån t¹i ®−îc s¸u n¨m
(1583 - 1589), mét sè tu sÜ n÷a còng tíi phô 15. T¹ Quang Ph¸t ®· chó thÝch trong V©n ®µi lo¹i
trî, nh−ng chØ M· §Ëu lµ liªn tôc ë lu«n t¹i ng÷, III. S®d, tr. 171: “Kiªn hå tËp (nguyªn v¨n chÐp
chç. Minh HiÒn ë ®−îc hai n¨m, hoµn thµnh sai ra Kiªn biÒu tËp), tªn s¸ch, cã tÊt c¶ 66 quyÓn do
Chö Gi¸ Hiªn ®êi Thanh so¹n, chÐp t«ng tÝch cña
cuèn gi¸o lÝ Th¸nh gi¸o thùc lôc, trong khi nh©n vËt cæ kim...” Kh«ng hiÓu Kiªn biÒu bÝ tËp cã
M· §Ëu so¹n cuèn K× nh©n thËp quy, c¶ hai ph¶i s¸ch nµy kh«ng, c¸c dÞch gi¶ kh«ng thÊy chó
cïng b¾t ®Çu dïng ch÷ Thiªn Chóa ®Ó gi¶i thªm. T«i dïng s¸ch Hoµng ViÖt Gi¸p TÝ niªn biÓu
cña NguyÔn B¸ Tr¸c, Sµi Gßn 1957, ®Ó chuyÓn ®æi
thÝch vÒ ®Êng t¹o ho¸ vµ dÞch danh tõ Deus ngµy th¸ng ©m d−¬ng lÞch.
cña Th¸nh kinh. Sau ®ã Minh HiÒn vÒ ¢u 16. Les anciennes missions... S®d, tr. 5.

56
NguyÔn §×nh §Çu. Lª Quý §«n ... 57
Nh−ng ng«i nhµ cña Lîi M· §Ëu ë cã vµng. GiÊy cña n−íc «ng tr¾ng nh− lµn da
vÎ T©y ph−¬ng cao r¸o l¹i ®−îc trang trÝ mÜ phô n÷ ®Ñp. ¤ng nãi ®ã lµ do vá c©y lµm ra.
thuËt t©n k×, nªn g©y sù thÌm muèn n¬i Nh©n ®ã Lý Qu©n Thùc tÆng «ng mét bµi th¬:
quan tæng ®èc míi tíi. ¤ng nµy kiÕm cí V©n h¶i ®·ng triªu nhËt.
®Èy Lîi M· §Ëu ®i n¬i kh¸c, mét n¬i còng
thuéc Qu¶ng §«ng ë vÒ phÝa t©y b¾c Qu¶ng Thõa l−u tÝn th¸i hµ.
Ch©u, tøc thÞ trÊn ThiÒu Ch©u. LÇn nµy, Lîi T©y lai lôc v¹n lÝ.
M· §Ëu cïng c¸c b¹n ®ång sù chØ lµm mét §«ng phiÕm nhÊt c« sµ.
ng«i nhµ víi nguyÖn ®−êng theo kiÓu cæ Phï thÕ th−êng nh− kÝ.
truyÒn Trung Hoa vµ vÉn tiÕp tôc theo
U thª tøc thÞ gia.
ph−¬ng h−íng cò. Tuy nhiªn, hä còng cã
mét vµi quyÕt ®Þnh thay ®æi vÒ h×nh thøc: Na kham t¸c quy méng.
Tõ nay mçi tu sÜ, ngoµi tÝnh danh, ®Òu cã Xu©n s¾c nhiÖm thiªn nha.
thªm mét hiÖu (vÝ dô Lîi lµ tÝnh, M· §Ëu lµ DÞch th¬ cña TrÇn V¨n Gi¸p(18):
danh, T©y Th¸i lµ hiÖu). Hä th−êng ¨n mÆc
M©y biÓn giäi võng ®«ng,
rÊt ®¬n s¬, gÇn nh− nghÌo khã, chØ dïng y
phôc chØnh tÒ cña giíi th−îng l−u mçi khi Lªnh ®ªnh vÎ r¸ng lång,
giao thiÖp víi hµng quan l¹i, nho sÜ. §ång Tõ T©y sau v¹n dËm,
thêi ®Ó ph©n biÖt víi tu sÜ PhËt gi¸o, hä Sang §«ng mét chiÕc bång,
kh«ng c¹o r©u tãc. Lîi M· §Ëu ë ThiÒu
Cuéc ®êi nh− giÊc méng,
Ch©u tíi n¨m 1595, víi nh÷ng sinh ho¹t vµ
chuÈn bÞ nh− vËy, «ng sÏ rÊt thµnh c«ng ë §©u ®Õn còng nhµ chung,
chÆng ®−êng hÕt søc quan träng, chÆng M¬ t−ëng vÒ chi n÷a,
®−êng cuèi cïng cña ®êi «ng, tøc lµ tíi Yªn Trêi xu©n kh¾p mäi vïng.
Kinh vµ ®−îc triÒu ®×nh chÊp thuËn(17). Lîi M· §Ëu kh«ng tÝnh ®Õn chuyÖn trë
§Ó nhËn ®Þnh vÒ Lîi M· §Ëu, V©n ®µi vÒ n−íc n÷a, lÊy trêi ®Êt lµm nhµ cöa, cho
lo¹i ng÷ viÕt tiÕp: "N¨m §inh DËu niªn cuéc sèng chÕt nh− giÊc chiªm bao. Xem
hiÖu V¹n LÞch ®êi Minh ThÇn T«ng (1597), vËy th× «ng cßn h¬n c¶ §¹t Ma” (19).
Lý Qu©n Thùc gÆp «ng ta ë Dù Ch−¬ng,
(K× sau ®¨ng tiÕp)
cïng nhau ®µm luËn, ®−a cho xem c¸c vËt
l¹ cña n−íc m×nh: mét c¸i b×nh b»ng pha lª
cã vÏ, mét c¸i ®ång hå chøa c¸t h×nh trøng
ngçng dïng ®Ó nghiªng cho c¸t tu«n ra mµ 17. Les anciennes missions ... S®d, tr 6,7,8,9 vµ La
tÝnh giê kh¾c. ¤ng mang theo kinh s¸ch cña stÌle de Si- ngan - fou. S®d, tr. 5 - 14.
18. TrÇn V¨n Gi¸p. V©n ®µi lo¹i ng÷. S®d, tr. 179.
n−íc «ng, nØ hoa, dông cô lÆt vÆt quý b»ng 19. V©n ®µi lo¹i ng÷, ch÷ H¸n. S®d, 51a-51b.

57

Related Interests