You are on page 1of 5

Altay Memmedov

(Gence, 1930)

Yusuf oğlu altay Memedov Genee'de doğdu. ramanlıkları, emek ve günlük hayat meselelerini
İlk öğrenimini burada 4 sayılı işçi ve gençler oku- konu edinmiştir. 'Hemyerliler' ve 'Kişiler' ko-
lunda tamamladı. Yüksek tahsilini Hasanbey Zer- medileri, 'Yadın Damı' ve 'Ulduzlar Görüşende'
dabi Gence Devlet Pedagoji Enstitüsünün Dil ve dramları Azerbaycanın ve eski Sovyetler Birliğinin
Edebiyat fakültesinde tamamladı (1949-1954) O diğer cumhuriyetlerinde sahnelenmiştir. Ayrıca,
günden beri ayni enstitünün Azerbaycan Edebiyatı hikaâyeleri yabancı ülkelerde yayımlanmıştır. Ken-
tarihi ve öğretimi bölümünde doçent olarak ça- disi de yabancı edebiyatlardan bir dizi tercümeler
lışmaktadır. Çeşitli zamanlarda öğretim üyeliği ya- yapmıştır. Nesir ve tiyatronun sorunları inceleyen
nında, 'Gence Kommünist' gazetesinde sorumlu çalışmaları vardır.
müdür (.1955), Azerbaycan Yazıcılar Birliği1 nin Filoloji ilimleri adayı (1964) ve azerbaycan
Gence bölümü başkanlığı (1962), Hasan Zerdabi emektar medeniyet işçisi'dir (lı>70)
adına Pedagoji Enstitüsünün, akademik rektör yar- Başlıca eserleri:
dımcılığı (1970-1974), Nizami şiir tiyatrosunun On birinci açar, Bakı, 1958; İkinci mehebbet,
sanat danışmanı görevlerinde bulundu. Bakı, l960; Mehebbet ve gülüş. Bakı, 1963; Tö-
Edebiyat bayatı nesirle başlamıştır. 'Feh- külen yarpaqlar, Bakı, 1966; Gülab nefesli. Bakı,
lelikten alimliğe' Edebiyat Gazetesinde 1950 yı- 1970; Yadigar bulaq, Bakı, 1977; Ulduzlar gö-
lında yayımlanmış tır. Bundan sonra, hikâye ve rüşende, Bakı, 1979; Deli Domrul, Bakı, 1981; El-
kısa romanları düzenli olarak yayınlamaya başladı. vida, gözel dünya, Bakı, 1984; Azerbaycan he-
Eserlerinde tabiat, köy hayatı, geçmişin kah- kayesi, Bakı, 1984.

UVERTURA
Qoca bestekar enli çarpayıda1 arxasi üste Her şey yanıb qurtarmış, can çekişmesi bitmiş,
uzanmışdı. İri, ifadeli gözlerini geniş pencereye müqavimet qüvvesi3 tükenmişdi. Sağ eh üreyinin
dikmişdi. Ona ele gelirdi ki, heyat İşığının son üstünden sinesini qamarlamışdı3... Sükut çök-
şö’leleri2 bedenini terk edir. Her şey ocaq sönene müşdü, derin ve nehayetsiz sükut... Ressam üçün
yaxın alovların axırıncı titreyişini andırır... zulmet, bestekar üçün sükut ölüm deyilrni? Ebedi
Birden neşe qopdu... vida anı niye bele sükuta qerq olmuş.du4? Yoxsa o
1. karyolasında 2. şuleleri 3. kuvveti 4. sıkı sıkı tutmuştu 5. boğmuştu
dahilerin ezemetli matem marşları xoş, ya acı uy- - O "Koroğlu"nun evvelinde çalınan nedir?
durmadan doğmuş, yoxsa bu ağır üsyan1 kimi ya- Mehriban gözlü arıq23 gene yerden dillendi:
rnırmşdır2? Bebeklerinin3 lap derinliklerinde - Uvertüra.
ulduz axdi - bir işartı4 qüvvetle parladı... Meni Yüz yerden ses geldi:
niye sükut yola salır? Yoxsa bu haqqı qazana bil- -Uvertüra!!! Qoca
medim... kaş o uşaq deyenlerin yüzde birice düz davam eledi.
olaydı. Eğer o te'rifin yüzde biri heqiqet olsaydı, - Çetin sözdür, dilim tulmur. Amma o nuı-
bu deqiqe, bu vida5 anlarında gerek goyden mu- siqiye qulaq asanda24 adamın qanı coşur, canına
siqi yağaydı, musiqi dalgaları divarları uçurub teper gelir, dağı yerinden oynatmaq gücü gelir, ele
içeri dolaydı, pencereleri çilik-çilik6 edeydi. Gerek musiqiden çox olsun gerek...
otaqdaki hava dönüb musiqi olaydı... Teneffüs et- Sonra o, qırmızı stolun25 arxasında eyleşen26
meye muskji çatışmır... Yaxasını açmağa çalışdı, Üzeyirle el-ele turub görüşdü, başını yavaş-yavaş
musiqi yene çatmadı... bestekarın eline eydi. Birden Üzeyir diksindi. Qo-
"Meç olmasa anam geleydi. Sağ olsaydı, indi canın başını qaldırdı, kişi müqavimet gösterdi.
başımı sinesine basmışdı". - Ehdim27 var, - dedi, - gerek elinden öpem.
Gözleri nemçidi?, heyat yemden parladı. Üzeyir onun başını dik tutdu, qucaqladı.
"Ananı geleydi, son nefesimi ona tap- öpüşdüler...
şıraydım8-.- Onda heç musiqinin gelişine ehtiyac He o qocadan sonra gene geldi/ yaman28 arıq
qalmazdı". idi. Qara saçlarını seliqe29 ile arxaya daramışdı. Ne
Oııa ele geldi ki, dodağı qaçır, neşe xatırladi. danışırdı o mehribangöz oğlan? O devirdi:
İncesener9 işleri idaresinin gene, bığl° yeri yenice - Men bilirem böyük adamlar te'rif xoşlamır3o.
terleyen reisi onlara gelmişdi. Üzeyirin oğlu ye- Düzdürmü.31. Üzeyir müellim? Siz heqiqete te-
rinde olan sütül'1 bir gene... sıxıla-sıxıla otur- refdarsınız, ele deyihni?
muşdu. Bestekar onu anasına teqdim elemişdi. "Men o zaman deyesen başımla razıq bil-
"Ana, bizim böyüyümüzdür, neçelniyimizdir" dirdim".
- demişdi. - Men te'rif demeyeceyem, heqiqet deyeceyem.
Ana bir az yalvarıcı görkem alıb, mütil2 sesle Eğer bu heqiqet te'rifdirse, gerek üstadımız döz-
dillenmişdi: "Ay leçennik, sen Allah, bizim bu
uşatjdan muğayat ol". O, alnı qmş bağlamış, ağ- "Cümlelerini ele qeribe qururdu ki, camaat bir
saçlı Üzeyiri hemin sütül gence gösterib demişdi: an da diqqetini ondan çekmirdi".
"Nezerini bizim uşaqdan eskik eleme'3". - Beli, men te'rif deyil, heqiqet demek is-
Gene reisi ter basmışdı, o pörtübi* qızarmışdı. leyirem. Biz Nizamiden çox uzağiq, sekkiz yüz
"Ana ki ana... Son nefesinedek meni uşaq bi- illik33 mesafede. Füzuliden dörd yüz illik me-
lirdi. İndi geleydi anam, elimi sığallayaydı15... Mu- safedeyik. Mirze Feteliden yüz illik yolda. Amma
siqi lazım deyil... Lap meni körpem deye ça- musikimizin Nizamisi de, Füzulisi de, Mirze Fe-
ğıraydı... tefisi de gözümüzün önünde eyleşib, biz onun elini
"Niye o gence tapşınrdı meni anam? Ağır il idi sixa, üzünden öpe, sesini eşide bilerik.
o il... Anam ehli -qelemlerin o vaxtkı veziyyetinden "Ne yaman ağır sözler dedi bu uşaq, belke sax-
helke de halil* idi. Ana duygusu! Yuxusuz geceleri layam, lakin camaatın sifetindeki o maraq, hey-
ile meni qoruyurdu... Qulaqlar sesde idi. Men de ranlıq ne?'4
bütün qüvvemi o uşaq deyene serf eleyirdim ki, - Bizim bestekanrnızın gücü elden gelib, öl-
musieji de menimle gelmesin... qalsın azadlıqda17, mezliyi elden gelib... Onun eserlerinin mayası xal-
belke de ele gerek oldu... qın musiqisinden tutulub. Bu xalqın musiqisinin
O vaxt xata menden ötmüşdu18... hanı bes o her damasında34 bir simfoniya var.
uşaq deyen? "İndi deyesen menden ötdü35, xalqı ne qeder
Pencereden bir eüt'9 qara göz baxdı, temiz, te'rifleyir%, te'riflesin".
işıqh, mehriban göz, gencin ağıllı ve teselliverici - Men üstadımızın eserleri esasında deye bi-
gözleri... İki il evvel bir rayon20 merkezindeki yı- lerem musiqi, xalqın nitqleri, qehqehelerini, se
ğıncaqda21 çıxış eleyen oğlanın gözleri idi, vincini, qüvvesini, kederini, hayqır tısım bes-
yumşaq bir Işıltı ile baxırdı. Üzeyirbeyle görüş idi. telemekdir. Musiqi ana nevazişinin ilk mehebbet
Çox da-mşdılar, çox mehebhet izhar elediler, çox sükutunu, körpenin birinci çığırtısını, müdrik qo-
alqışlar oldu. İki adam bestekarın yadından canın son nefesini bestelemekdir, idraki, felsefeni
çıxmır. Biri qoca idi. Boylana-boylana22 dedi: bestelemekdir. Bütün bunları dağ çaylarının eoş-
1. isyan 2. meydana gelmiştir 3, guz bebeklerinin 4. İŞLİC 5. veda f>. parça parça 7.yagardı 8. vereydim 9. güzel sanat lü. bıyık
11. yeniyetme 12. itaat eden 13. eksik etme 14. yüzüne kan gelip 15. okjasaydı 16, habersiz 17. özgürlükte İS. geçmişti 19.
çift 20. bölge 21. toplantıda 22. etrafına baka baka 23. zayıf 24. kulak verildiğinde 25. masanın 26. oturan 27.ahdim 28. çok
29. düzgün bir şekilde 30. hoşlanmaz 31. doğru mudur? 32. rıza göstersin 33, yıllık 34. damlasında 35. geçti 36. övüyor
ğun sesine, bulaqların şırıltısına, denizin gu- menimle birge yaranıb..."
rultusuna, fırtınalı küleklere, quşlarıın qışqırtısına, Hele ilk gençlik illerinde... Turş.sudan Qala
güllerin, çiçeklerin etrinel qatıb ana südü ile qa- semtine gelende qürub güneşinin alov16 rengli şe-
rışdırsan, Üzeyirbeyin musklisi alınar. feqlerine qerq olmuş Şuşam öz çiyninde17 saxlayan
"Yaxşı gelmişdi, yene korladı^". yalçın qayaları ilk defe görende Üzeyirin sinesi at-
- E'tiral" edirem. Menim de en çox sevdiyim lanmış'8, birden-bire ona ele gelmişdi ki, gör-
uvertüradır. Bu, yüz gözel içinde birini, yalnız bi- düklerinin hamisi nağüdıri 9, ya da yııxu. Ona ele
rini seçmeye benzer. Kim deye biler ki, sen niye bu gelmişdi ki, aşıqların dastanlarda söylediyi, başda
gözeli yox, o gözeli sevmisen?.. Mence, uvertüra şeşperbığlı20 Koroğlu olmaqla, yeddi min yeddi
tek "Koroğlu"nun deyil, Üzeyirbeyin ya- yüz yetmiş yeddi delinin meskeni esrarengiz Çen-
radıcılığının uvertürasıdır. Üzeyir bey özü ise libel, bax, ele bu Susanın özüdür, bax ele bu şiş qa-
bütün Azerbaycan musiqisinin uver turası dır. Bu yalar da hemin efsanevi delilerdir ki, var, indi Çen-
uvertüra işıqdır. Nur şelalesidir. Men ne qeder ça- libeli çiyinlerinde saxlayıb. Belke uvertüranın ilk
lışıramsa, Üzeyirbey haqqında adına layiq söz tapa xallan da onda emele gelmişdi... Sonralar Üzeyir
bümirem3. Ne qem, belke menden sonra da- hemin menzereni xatırlayanda ona ele gelirdi ki,
nışanlar dedi... Axırıncı sözümü de deyim, düşüm. beynininmi, üreyininmi, hansı guşesindese fişeng
Yükselmek isleyen ağır yükleri atır. Baxıb görürsen İşığı kimi gözel bir işıq sonralar daha tez-tez yan-
göye qalxmağına4 qalxıb, amma lütdürS, be'zileri mağa, onu meşgul etmeye başladı, bu elvan rengli
de görürsen hansı quşunsa quyruğundan yapışıb İşığın yanında başqa işıqlar da alovlamrdi... "Leyli
qalxıb, gövdesi de quşun leleklerit» altında qalıb. ve Mecnun" bu alovların birinden doğdu. Bir baş-
Veznli yükü, nece min illik yükü, yükün özünden qasından "Arşın malçı". Amma hemin işıq Üze-
ağır qanadlar düzeldib, ezemetli bir pehlevan yirden, sanki aynlmaq istemirdi. İller getdikce işıq-
ne'resi7 ile erşe^ qalxmaq bizim Uzeyirbeye qismet lar böyüyür, artırdı... her İsa bulağına gelende min
olub. Göylerden enmeyesen, ustad! nefesden, min barmaqdan qopan xak| me-
Alqiş qopdu, gurultu qopdu, uşaq sehneden lodiyalarına qulaq aschqca işığm qüvvesi artırdı.
enib adamların arasında itdi, He, o zaman Üze- Xalqm sesine meftun qalan Üzeyirbey be'zen dü-
yirbey camaat dağılmandan sonra raykom9 ka- şünürdü ki, "Yoxsa bu xalq ele neyi varsa, mu-
tibinden rica eledi ki, arıq oğlanı tapdırsın. Üze- siqiye verib, ayrı şeye qalmayıb?" Qara zurnadan
yirbey onu danlamaql°, öyüd nesihet vermek yallı^ı tepiklerini22, def ne'resini eşidende fi~
isleyirdi. Sonra da tehsilini, arzusunu yoxlamaq kirleşirdi ki, bele mnsiqisi olan xalq gerek ayaqlar
niyyetinde idi, amma rayonu elek-velekil edib de- altında sürünmesin - bu musiqi onun hünerini, ez-
diler ki, "anq oğlan yoxdıır. Heç buralı deyil, mini, ruhunu, namusunu, vicdanını gösterir... Bu
görüş yığmcağına12 da haradansa gelib". Nehayet, musiqinin sahibi olan xalq gerek qalxsın, Şuşam
gelib dediler ki, "ele yığmeaq qurtaran vaxt oğlanı saxlayan qayalar kimi dik dursun... Üzeyirin qel-
köhne bir maşının'13 kuzovuna minib Gence sem- binde bu işıq el üçün yaranmışdı... Bu işıq xalqa
tine geden gorübler". Vessalam. "Kim idi o verilmeli idi... Lakin o, bu İşığı beslemek, daha da
oğlan?" Uzeyirbeye bu güne qeder belli deyildi. böyütmek isteyirdi... Anasının onu gene reise tap-
"Meni yamanca utandırdı... Amma ne de- şırdığı ağır ilde Üzeyir bu İşığı xalqma vermek qe-
yirsen, camaatı yaman ele almışdı. Qeribe adamlar rarına geldi. Bestekar heyecanlandı, bestekar
yetişir, bizim torpaqda. (beyimi çox nimdaşdi14, güldü, ağladı, qeherlendi23/ şadlıq onu titretdi, eli
amma özünü ne şıq tutmuş, saçlarını nece seliqeli qilmch qehremana döndü, işıq artdı, böyüdü, ne-
daramışdı! Eğer o vaxt görüşseydik, belke getirib hayet, çıxmaq üçün çırpınmağa başladı, eriyib ye-
Bakıda insütutların birinde oxutdurardım. Belke niden emele geldi. Be'zen işıq böyüyür, böyüyür,
heç imkanı yoxdıı, oğulluğa götürerdim ve o bütün Azerbaycana yayılır, oradan şırıltı ile Araza
zaman meni te'riflemeye bir daha cesaret etmezdi... tökülür, Xezere axırdı. Üzeyirin gözlerine yaşıl çe-
Güman elemirem ki, atasını camaat qarşısında menler, sıx meşeler, bir de Qalanı çiyninde sax-
te'rifleyen oğul tapıla. Nece yaşı vardı o meh- layan sal24 qayalar görünürdü. Işıq daha varlığına
ribangözlü oğlanın? Ün yeddi ola-olmaya, da- sığmırdı. Vulkan kimi püskürürdü, yaşıl çemene
nışığına 15 otuz-otuz beş yaş vermek olardı. Belke sepelenir25, süvarilere çevrilib ireli26 ctımurdu, ar-
de ele idi ki, kim bilir, zahiren qocalmayan adam tırdı, çoxalırdı. Yaşıllıq, yaşıllığa qan kimi çi-
ne çoxdur... O da uvertüradan çox danışdı. O ne Ienmiş27 laleler. Göylü28, göylüye işıq salan qızılı san
bildi ki, uvertürada işiq var, niye uvertüradan çox çiçekler... Göygölün başının üste güneşin son
danışırdılar? Ele bil duymuşdular ki... uvertüra İşığım sorub 29 şefeq saçan, yanıb közeren 30 Ke-
1. kokusuna 2. horladı, kötü duruma düşürdü 3. bulamıyorum 4. yükselmesine 5. çıplaktır 6, tüyleri 7. narası & göğe ". bölge komünist komitesi 10.
azarlamak 11. kargılıktık 12. toplantısına 13. arabanın 14. eskimişti lo.konuşma tarzına 16. alev 17. omuzlarında İS. yüreği sıkışmış 19. rivayettir 20. topuz
bıyıklı 21. oyun 22. tekmelerini 23 kahırlandı 24. yassı 25. saçılıp, yayılıp 2b. ön tarafta 27. yağmış 28. ortak, yeşillik 2^ emip 30. parıldayan
pezin zirvesi... Rengler eriyirdi... eriyib musiqiye - Meni te’rifleme...Te'rif lazım deyil...
dünürdü... Çemenler, çemenlerde çapan1 atlılar eri- - Bes heqiqet nece, ustad?..
yirdi... eriyib musiqiye dönürdü... Yamaçlar, me- O uşaq da ele deyirdi.
şeler, dağlar, qayalar, çaylar, denizler eriyirdi... eri- - Hansı uşaq?
yib musiqiye dönürdü... her şey yükselib erse - Tanımazsan. Gence semtinden gelmişdi...
qalxırdı. Rastına çıxsa, muğayalt ol.
Beynindeki başqa işıqlar nece neğmeler, sim- - Baş üste, ustad...
foniyalar uvertüraya qarışıb eridi... Sel kimi axan - Be'zen menim ehtiyatlılığım sende gizli te
işıq Veten torpağını nura qerq eldi, sineler qa- bessüm oyadırdı...
bardan?, küleklerde, şimşeklerde yoğrulmuş isti3 - Heç vaxt ustad...
nefesli bir Semender quşu kimi uverlüra meydana - Küçeni keçende...
gelir. O bir can kimi candan qopdu... Onun dalınca - Maşın bir kilometrlikde olanda sen da
Koroğlunun özü de, yeddi min yeddi yüz yetmiş yanırsan, yanındakıları da saxlayırsan... "Qoy
yeddi delisi de allarım kişnede-kişnede geldi. Çen- maşın keçsin"... - dey irsen.
libel yeniden deliler oylağına4, aşiqler meskenine Sen bilirsen ki, "müxennetdir qorxan bir qaşıq
çevrildi... Bir xalqın qüdreti geldi, bir xalqın şöhreti qandan".
ve cür'eli geldi... Onda, yalnız onda Üzeyirbey aza- - Elbette, ustad...
cıq rahatlıq tapdı, nefes derdi, dinceldi5... - Men istemirdim ki, damcı-damcı15 musiqi
"Men xalqa ne verdim... Men onun mu- kor tesadüfe qurban olub maşın altında çi-
siqisinin ezemetini, şerafetini örtmüş tozu sildim, liklensin.,. Musiqini tapdalanmağa17 qoymaq
men bu musiqini ele bir şekle saldım ki, xalq ona olmaz...
baxıb öz böyüklüyünü ve öz qüwesini bir de gör- - Düzdür, ustad... Sen bir söz de deyerdin.
sün... Musiqi qizıldır, külçe halında... Xak| onu - Qerbin dünenilS bizim sabahımız ola bil
bize verir, deyir: ey zerger6 al da yarat. Ne e'caz- mez...
kardtr? bu musiqi, xalqm nuısiqisi xalqın larixini Cavan reis yoxa çıxdı. "Kimdir o pencerenin
özünde nece de yaşadır. önündeki utancaq19görkemli oğlan?.. He, sensen,
O uşaq deyenin yüzde birice düz olsaydı, men C'efer. Cefer eyneyin20 arxasından baxdı, ele bil ey-
gederdim, amma uverlüra qalardı - menim qel- neyin şüşesi yoxdu. Canlı gözleri ile baxdı, ilıq ba-
bimin ışığı. Kaş o uşaq deyenin yüzde biri düz xışı ile "Cefer, sen birden-bire alışdın, birden-bire
olaydı. yandın... Senin vaxtsız ölümünden sonra adam ya-
Mehriban gözler pencereden çekildi... şamağa utanırdı".
Gene reis göründü, qara parlaq saçları ile, qara Sonra Bülbül göründü, Koroğlu pallarında21.
parlaq qaşları ile... "Sen cavan8 olmağına baxma, - Sen Bülbülsen, yoxsa Koroğlu?.. Sen niye
tefekkürün bizimle tay-tuşdur9, anam havayı yere bülbülsen, qartal deyilsen?.. Sen bülbül yox, or-
meni sene tapşırmırdı ki, ele deyilmi?.. Senin da- kestrsen.
nışığın xoşuma gelir, sesinde musiqi yoxdur, - Men de bele Bülbülem, Üzeyir...
amma fikrinde var, danışanda qyerinle danışırsan, Bülbül geldi, Vurgun geldi...
ele bil varlığın qopub tökülecek, sene çalınan el, - Bizi qoyub hara gedirsen, Üzeyir... Meni
qopan alqış en yaxşı musiqidir... Niye dil- yetim qoyma... Men sensiz heç ne yaza bilmerem.
lenmirsen10? Belke sen bileşen niye bele sükut Vaxtsız ağarmış saçlarını külek oynaldı, tunç
Çöküb... Meni sükuldan xilas etil... Axı anam meni sifetine, sanki yağış damlası düşdü:
sene tapşınıb... İndi ise bütün qezeb ve ehtiraslarını qelbinin
- Elinden öpmek isteyirem, Üzeyir... Elinden en derin guşelerinde hifz eden, yalnız şerle zuhur
öpmek isteyirem, ustad... eletdiren Sabir göründü... Üzeyirbey her evden çı-
Yox... Hanı menim musiqim? Men buna layiq xanda, her eve gelende kiçik22 bağçada ona salam
deyilem... Belke men heçbestekar deyîlem... verir, te'zim edir... Qonşudurlar, eli arxasında se-
- Sen böyüksen, ustad... İki cür senetkar var. ferdedir, hemişe Sabir... "Qardaşım, senin şe'rlerin
Biri üreyini çıxarıb meş'el eleyir, ireli yeriyir, xalqa musiqiye gelmezdi... Senin qezebin, senin nifretin
deyir: musiqiye sığışmadı. Bir de ki, qardaşım, musiqini
"Gel, gel arxamca..." O biri ise yüyürüb göz- yeniden bestelemek olmaz..."
den itir12, haradansa qışqırır13: "Men geldim, siz de Mirze Celil de gelib Sabirle yanaşı23 dayandı:
gelin", bilmek olmur ki, haxa14 gedir... Sen bi- - Ağlamaq isteyende güldük, qardaşım.
rincilerdensen... "Qeribe esr idi XX esrin başlangıcı, bütün ti-
1. koşturan 2. katarakta]dan 3. hararetli 4. düzgünlüğüne 5. dinlendi 6. kuyumcu 7. mükemmeldir 8. elvan, genç 9. akrandır 10.
konuşmuyorsun 11. kurtar 12. kaybolur 13. bağırır 14. nereye 15. azar azar 16. parçalansın 17. ayaklar altında çiğnenmeğe 18. mazisi R
utangaç 20. gözlüğünün 21. elbisesinde 22". küçük 23. birlikte
tanlar bir yere yığılmışdı. Qeribe idi XX esrin ev- Hemin yeniyetmenin ağıllı ve mehriban göz-
veli... Bütün titanların üzünde zahiri bir sakitlik leri yeniden pencere önünde göründü.,. Sen düz
vardı... Ellerin derd perdesi örtmüşdü tizleri..." dememişdin, oğul, hanı bes uvertüra?
Hamil çekildi... İndi uzaqlarda qırmızı bir - Darıxma12, ustad.
perde... Perdelen önünde de iki nefer dayanmişdır. Qoca bestekara ele geldi ki, otaqdakı sükuta
Birinin elinde saz, birinin elinde tar... Çalınırdılar. qaranlıq da elave olunur.
İki elle barmaq yerlerinden tutub çanaqların2 aza- - Hanı bes, oğlum?
aq eymişdiler... Üzeyirbeymi onlara yakınlaşırdı, - Sebr edin, ustad...
yoxsa onlarını Üzeyirbeye, bilinmirdi, amma ara- "Ü reyimde hele uısiqi çoxdur, men onları
larındaki mesafe get-gede qısalırdı. Üzeyirbey on- hara aparıram? Bu deqiqe sinemi parçalayıb ora-
ları tanıdı. Biri İslamdı, o biri Qurban. Ça- daki musiqini sükuta çırpacağam. O musiqini bu
lalardan aşağı, nehayetsizliye tökülen ne idi?.. deqiqe üreyimden çixarıb Bakı küçelerine xalqın
Alova^ oxşayırdı4... Çanaqlardan ardı-arasi ke- başına sepeceyem13".
silmeden qığılcımlı alov axırdı5... İndise, deyeyen Feqet qoca bestekarın eli terpenmedi14.
erinmiş qurğuşun axır, polad6 erintisi axır, gümüş "Yox, demek gelmedi yavrum, demek uşaq de-
erintisi axır, qızıl erintisi axır, göy reng tökülür, yenler efsane imiş, demek, camaata yalan da-
qırmızı reng tökülür, ardı-arası kesilmeden... axır, nışırmış uşaq..."
bu ki, musiqidir, sazın ve tamı çanağından musiqî Birden şimşek çaxdı. Şimşekden sonra hök-
tökülürdü... Ey İslam, Qurban, qoymayın musiqi men gurultu15 olmalıdır. Rengin dalınca ses gel-
axıb qurtardı. melidir. Ona ele geldi ki, evin divarları qapı kimi
Qurban dillenir; açıldı... Beli, açıldı, küçe göründü. Sabirin bağ-
- Qurtarmaz, Uzeyir. çadakı eli belinde heykeli gözlerini qaldırdı:
İslam dillenir: "Salam, Üzeyir!"
- Hara qurtarır, Üzeyir, - bu gördüyün sazdan Onun sesine Nizami çevrildi: "Salam, Üzeyir!"
yeddi min ildir musiqi axıb tökülür... Qurtaran Uzaqdan şimşek çaxdı, gurultu qopdu.
deyil, qardaş, bitmez-tükenmez çeşmeye bağlıdır... "Gelir, gelir menim yavrum". Uzaqlardan
Sazın ve tarın çanaqlarından mirvari7 de- üfüqlerin derinliyinden kometaya benzer ezemi bir
neleri8 sepelenirdi, almaz, brilyant9 tökülürdü... Semender quşu çıxdı... "Menim ııvertüram, gel...
Aşağıda qızıl denizinde alov deryasında, le'l, ce- gel..." Uvertüra her şeye döş vura-vura gelirdi, her
vahir, almaz denizinde cavanlar üzürdüler10..." yana işıq saça-saça gelirdi. Gelib yaxınlaşan zul-
Kim deyir sonsuzam, onlar deyilmi menim öv- mete döş16 vurdu. Ölümü qovdu, Harasa uzaq-
ladlarım, o rnusuqi deryasında, o xalq incileri için- laşdı... Ağır sükut deqiqeleri çökdü. "Yene qa-
de üzen cavanlar. Yorulmayasınız!" yıdacaqsanmi|7 ? Gel, menim sevimli quşum".
Hanı bes menim Semender quşum, hanı bes Alov qanadlı quş Xezerin üzerinde dövre vurub
menim uvertüram. Düz danışmırmış o uşaq, şi- yeniden qayıtdı... Ozü ile deniz qorxusu, bahar etri
şirdirmiş... Teki onun dediyinin minde biri düz getirdi... Birden içeri girdi, Üzeyiri qanadlarına alıb
olaydı! Musiqi gelmedi, anam gelsin... Ölmeseydi, çöle çixardı.
indi ellerimi sığallayırdı... Heyran-heyran baxan Nizami dillendi:
Nur saçlı bir qarının alqışı yadına düşdü, lap "Salam, Üzeyir!".
gençlik illerinde demişdi: "Anan çiyinlerinde get- Sabir pyedeslaldan 18 düşüb ireli19 geldi:
sin, Üzeyir". (_) zaman Üzeyir qezeblenmiş,tem- "Salanı, Üzeyir".
kinden çıxmış, az qalmışdı qarını acılısın11. Onun Ağıllıgöz oğlanın sesi geldi: "Göylerden en-
nur sifetinde temizlikden, xeyirden başqa bir şey meyesen, ustad".
görmediyinden, susmuşdu,.. İller keçdikce duy- Semender quşu doğma Azerbaycan torpağı
muşdu ki, ana üçün övladı yada salmaq ölü- üstünde qürurla dövre vururdu20'. Yerden sesler
münden min defe ağırdır... Ağır da olsa, geleydi, gelirdi. "Eşq olsun, Üzeyir!"
bu deqiqe elimi sığallayaydı... Ham bes o uşaq Dik-dik tepeler görünürdü. Yamyaşıl düzler
deyen? görünürdü.
İnsanlar oxuyurdu...

1. bütün hepsi 2. (sazlarının) gövdelerini 3. aleve 4. benziyordu 5. akıyordu b. çelik 7. ince 8. taneleri 0. elmas 10. yüziiyordular İL azarlasın
12. canını .sıkma 13. serpeceğim 14. kıpırdamadı 15. karışıklık 16. göğüs 17' dönecek misin? 18. heykel kaidesinden 19. ön
tarafa 20. dönüp dolaşırdı