You are on page 1of 7

Mehdi Hüseyn

(Qazax, 1909 - Baku, 1965)

Mehdi Hüseynov, 1909 yılında Qazax şehrinin şeron" romanında, petrol sahalarında çalışan Baku
Şıxlı köyünde, bir öğretmen ailesinde dünyaya işçilerinin hayatını kaleme almıştır (1949). Eser sa-
gelmiştir. Babasının adı Eli'dir. 1920 yılında Qazax dece Mehdi Hüseyn'in sanatında değil, genellikle,
öğretmen okuluna kaydolmuş, tahsilini Baku savaştan sonraki Sovyet nesrinde bir merhale ola-
öğretmen okulunda ve Azerbaycan Devlet Uni- rak kabul edilmiş, Azerbaycan Türkçesinde ve
versitesi'nin Tarih Fakültesi'nde ve Moskova Si- Rusça olarak defalarca yayınlanmış, Sovyetler Bir-
nemacılık Enstitüsü'nde (1937-1938) devam et- liğindeki diğer dillere, aynı zamanda Fransızca,
tirmiştir. İngilizce, Arapça, Almanca, Hintçe, Bulgarca,
"Qoyun Qırxını" adlı ilk hikayesi, 1927 yılında Lehçe gibi dillere çevrilmiştir.
"Şerq Qadını" dergisinde yayınlanmıştır. "Tünel", "Seher" romanında yazar, Baku'de ve Azer-
"Sevgiden Sonra", "Qan İntiqamı", "Stııdentler", baycan köyünde 1906-1908 yıllarında yaşanan ta-
"Erjmeni Q IZI ", "Qayitmadı" gibi ilk de- rihi-inkilabi mücadeleleri, "Qara Daşlar" ve "Ye-
nemelerinde, Azerbaycan köy hayatındaki de- raltı Çaylar Denize Axır" gibi son romanlarında ise
ğişmeyi kaleme almıştır. Baku işçilerini, emekçilerin hayat, maişet, mü-
Otuzuncu yıllarda, birbiri ardına, "Bahar Su- cadele ve düşünce tarzlarını tasvir etmeye ça-
lan" (1930), "Xaver" (1930), "Vaqif" (Hayat ve Ya- lışmıştır.
radıcılıgı, 1932), "Edebi Deyişler" (1932), "Kin" vs. "Şöhret", "Nizami", "Cavanşir", "İntizar",
kitapları yayınlanır. "Şeyh Şamil" ve "Alov" dramalarında ise yaşamış
İlk büyük eseri olan "Daşqın" romanında, tipler ve yaşanmış olaylar konu edilmiştir.
Moskova'da öğrenim görürken yazdığı "Terlan" M.Hüseyn, "sosialist realizmi" teori ve es-
adlı uzun hikayesinde, köyde yeni sosyalist ku- tetiğinin de ateşli savunucusu olmuş, tenkit ve
rumlaşmanin teşekkülünü (hiç şüphesiz komünist adabiyat alanında yorulmadan faaliyet göstermiş;
mentaliteyle), o dönem Azerbaycanda yaşanan particilik, halkçılık, klasik edebi mirasla münasebet
keskin sınıf kavgalarım özellikle abartarak gös- problemi doğrultusunda Nizami, Fuzuli, Vaqif, M.
teren eserlerdir. F.Axundov, Sabir, S.Vurgun, M.Müşfiq, C. Cab-
Uzun yıllar köy hayatına dair eserler yazan barlı, İ.Efendiyev, S. Rehman, V.Mayakovski,
M.Hüseyn, savaştan sonra kaleme aldığı "Ab- M.Gorki ve başkaları hakkında makaleler, kitaplar
yazmıştır.
Aktif bir ideolog, natık ve toplum adamı olan Başlıca eserleri:
M.Hüseyn, muhtelif yıllarda Azerbaycan Par- Eserleri, (on ciltte) Bakı, 1966-1979; Abşeron,
lamentosu'na milletvekili seçilmiş, Baku si- Bakı, 1950; Bir Ay ve Bir Gün. Bakı, 1964; Qara
nemacılık idaresinde direktör, Azerbaycan Devlet Daşlar. Bakı, 1959; Yeraltı Çaylar Denize Axır.
Neşriyatı'nda şube müdürü, Azerbaycan Komünist Bakı, 1966; Seher. Bakı. 1963.
Partisi Merkezi Komile'de şube müdürü, "Azer-
baycan" dergisinin redaktörü, Azerbaycan Sovet Kaynakça:
Yazarları İttifaki'mn başkanı gibi görevlerde bu- 1. Azerbaycan Sovet Yazıcıları. Bakı, 1958.
lunmuştur. Nişan ve madalyalarla, "Azerbaycan 2. Azerbaycan Sovet Edebiyyatı Tarixi. 1-
Xalk Yazıcısı" adıyla taltif olunmuştur. 11ciltler. Bakı, 1966-1967.
Mehdi Hüseyn, "Abşeron" romanından do- 3. Azerbaycan Sovet Edebiyyatı Tarixi.
layı, 1950 yılında, Sovyetler Birliği devlet mü- Bakı,1988.
kafatına layık görülmüştür. 1965 yılında, Yazarlar 4. Qiyasbeyli Z. Mehdi Hüseynin
Birliği Başkanlık Divanı kürsüsü arkasinda, iş ba- Senatkarlığı Haqqında. Bakı, 1968.
şındayken, bir kalp krizi sonucu ölmüştür, 5. Seyidov Y. Mehdi Hüseyn. Bakı, 1979.

NİŞAN ÜZÜYÜ

(Mehdi Hüseyn. Seçilmiş eserleri 3 cildde, c.2, Bakı, 1954, s.171-174)


I Iemyotumu2i birce daraq patronu22 olaydı, gör
1 2
Hele gün çıxmamışdı. Tekdenbir esen meh , onda heç bir faşist de yağ qaçıb qurtula bilerdimi!.."
heyetdeki badam ağacının xırdaca3 yarpaqlarını Emine xalanın gözleri yol çekirdi. Oğlunun
terpedirdi4 ve bu yarpaqlar terpendikee, ele bil iki mektubunu azı yeddi-çekkiz adama oxutdurub
sevgili hardasa5 gizlenib yavaşçadan pıçıldaşırdı6. tamam ezberlediyi halda, bir de tezeden oxutmağa
Bir az bundan evvel samovara od7 salıb yan bir adam axtarmaq fikrine düşdü. Onun xeyahında
terefde oturmuş Emine xala, yarpaqların pıçıltısını ancaq bu sözler dolanırdı: "Birce daraq patron...
eşidirdise de, buna ehemiyyet vermirdi: onun göz- Neyleyim?.. Bu iş elimden gelinir, oğul... Yoxsa, bir
leri yol çekirdi. daraq nedir, lap yüz daraq yollardım. Qahn corab
"...Ana!Dünen çox vuruşduq8 Qabağımızdakı9 deyil ki, günde üç cüt toxuyam. neyleyim?.."
faşistlerin sayı bizden beş defe çox olardı. Onların Emine xala samovarın sesine fikrinden ayrıldı,
pulemyotları yağış kimi gülle yağdırırdı. Men ko- tez durııb samovarın qapağım götürdü, ya-
mandirimizinî° sol terefinde durmuşdum. O berk naqlarına deyen isti23 buğdan üzü, alnı terledi.
yaralandığına baxmayaraq, hemiş11 bize ürek- "Neyleyim, oğul, samovar deyil ki, o deqiqe çayını
direk verirdi^2. Mene de tez-tez, - Qorxma/ Salman, - demleyib hazır eleyim!"
deyirdi, - gözle, lap13 yaxma gelende atarsan. Ananın xeyalından qeribe bir fikir keçdi: "Yox,
Men elimdeki qıımbaranıi4 hazır tıuub düş- sene patron yollamayacağam. Onu hükümetimiz
menin daha da yaxınlaşmasını gözleyirdim. Onlar verer. O, heç vaxt senin darda qalmağına razı
sürüne-sürüne qabaqkı dikdire15 çıxdılar. Men az olmaz. Men yenden ötrü qiymetli bir şey sax-
qala nefes almayıb komandirin emrini göz- lamışam. Var-dövletden kasıb26 da olsam, dar
leyirdim. Komandir eli ile "Sebr ele!" işaresini günde düşmene möhtac olmaram".
vere-vere, gözlerini düşmen gelen terefden çek- Emine xala tez çaynike25 su aldı, samovarın
mirdi. Birden faşistler ayağa qalxıb üstümüze şı- qapağını yerine basdı, "sonra yadımdan çıxar"
ğıchlarlĞ. Men elimdeki qumbaranı atdım. Bil- deye fikirleşib eve girdi.
mirem dördümü, beşimi toz-torpağa qarışıb qaldı. Divar şkafının26 lap yuxarı gözünden ala-
Ana! Menim güllem qurtarmışdı'i7 Süngü da- bezek27 bir boğça çıxardıb döşemeye qoydu; eli lit-
vası başlandı. Gerek özün burada olub görevdin. reye-titreye boğçanı açdı. Burada her ne deyen
Yalan olmasın, heremizis bir aslana dönmüşdük. vardı: ipek, şal, müxtelif rengde qadm corabları,
Vuruşurduq, ne vuruşurduq... Faşistler zerbemize19 krep-deşin28... Hamisini29 oğlunun nişanlısı üçün
dözmeyib 20 geri qaçdılar. Ax, ana, bu vaxt pu- saxlamışdı, Boğçadakı şeyleri Emine xala düz on

I. ara sıra 2. rüzgâr 3. küçücük 4. oynatırdı 5. neredeyse 6. fısıldaşırdı 7. ateş 8. savaştık 9. önümüzdeki 10. komutanımız
II. sürekli 12. cesaretlendirirdî 13. tam 14. bombayı 15. tepeye 16. hücum ettiler 17. bitmişti 18. her birimiz 19. darbemize
20. dayanamayıp 21. otomatik silah 22. silah tarağı, mermi kutusu 23. sıcak 24. fakir 25. çaydanlık 26. dolabının 27. rengarenk
28. ipek kumaş 29. hepsini
ilde alıb yığmışdı. Her defe açıb baxanda, üreyi tel- lelerinin1*' yığıncağı17 uzun çekdi. Çraşlarl8 qur-
tel olurdu, ölmeyib o günü görseydi, heç derdi ol- tarandan sonra kini ise xeber aldı.
mazdı. - Bes Emine xala müdafie fonduna bir şey ver-
Emine xala parçaların arasından ne ise gö- mir?..
türüb yaylığa bükdü1, qoynunda gizletdi, sonra Ağız eyenler oldu:
gelib samovarı mizin üstüne qoydn. Uşaqlarını ses- - Eşi, kasıla arvaddır ne verecek...
İedi: Ömründe söz alıb danışmayan Emine xala, ele
- Qalxın, bu qeder de yatmaq olar? bil bunu gozleyirdi. O, yerinden partladı20.
Yayın isti gecesinden sonra bir qeder se- - Niye, ne olub, kasibın qeyreti olmaz?!. - Baş
rinlemen havada uşaqlar rahat nefes ala-ala ya- ladı, ne başladı menim toxuduğum çoraplar be-
tırdılar. Emine xalanm zil sesi, onların halına te- mise21 birinci şortu22 düşüb... - Daha mükafat al-
favüt 2 elmirdi. Yalnız sonbeşiyi 3 ağzım maqdan yorulmuşam... Kasıb niye oluram?
marçıldatdı4, üzünü divara san5 çevirdi. Emine - Niye hirslenirsen, Emine xala?..
xala onları çox istese de, uşaqlarını erköyün6 bö- - Hirslenirem, ona göre ki, haqqım var...
yüden analardan deyildi. Ele-bele çağmb-oyada Adam danışanda23, bir az fikirleşse, yaxs.ı olar!..
bilmeyeceyini görende, celd? onlara yanaşdı, he- O bu sözleri deye-deye, elini qoynuna saldı.
resines bir dürtme ilişdirdi9; elbette, berkden yox, Oradan seher yaylığa bükdüyü şeyi çıxartdı, hele
yavaşçadan. Uşaqlar qalxıb geyindiler. Bir de- açıb göstermemiş, sözünü deyib qurtarmağa ça-
qiqede sual-cavab başlandı: hşdı:
- Ana, dünen samovarı aparıb fonda10 ver - Dava24 qurtaranatan her ay beş günlük me-
medin? vacibim25, bir mis2tı qazan, bir mis samovar... Yaz
- Ana, mis11 qazanı aparmadınız? de, ne durmusan, üzüme niye baxırsan? Bir de ki...
- Uşaqsınız oturun yerinizde... Onu men bil- - Yaylıcj açıldı.
Iem. - Bir de ki, bu üzük... Oğlumun nişan üzüyü...
- Özün demedin aparacağam? Üç miıı mana t27 vermişem... Yaz!..
- Dedim, amma aparmıram. Emine xalanı yaxşı tanıyan müdir razı olmadı:
- Niye ki, ana? - Yox, onu saxla, ağır olar. Axı o, senin en qıy-
Bu suallar verilene qeder bir az hirsli olan ana metli şeyindir, xala.
xeyli yıımşaldı. Evvelce balacalardan biri soruşdu, İndi artelin bütün fehleleri2^ bu savadsız29, az-
anıma indi ikisi de gözünü ona direyib13 kir- damşan30, yalnız işini görüb o deqiqe evine qa-
piklerini qırpmadan cavab gözleyirdi. yıdan3!, sade qadına baxırdı, ondan cavab göz-
- Samovardan ne olacaq? Soruşdum, dediler, leyirdi...
ondan cemi-cümletam14 üç-dörd top güllesi çıxar. Emine xala duruxdu, müdire sert cavab ver-
Azdır de,.. Ayıb deyilmi?.. Ne var, ne var, Emine mek istemedi:
arvad fonda dörd top güllesi verib... Yox, apar - Deyirsen en qiymetli şey?.. Yox, bundan da
mıram... qiymelli şeyim var...
- Eh, ay ana, sen bizi yoldaşlarımızın yanında - O nedir, xala?
niye utandırırsan... Dünen bütün aleme dedik axı... Emine arvadın sesi birden titredi, o indi bir
Emine xala yene hirslendi: ana kimi cavab verdi:
- Demeyeydiniz... - Oğlum... Ona patron32 lazımdır... Bildin?
II
Emine xalanın işlediyi corab arteli15 feh- 1941

"Bir Ay ve Bir Gün" (Yol qeydlerinden33 parça)


(Mehdi Hiiscyn. Bir Ay ve Bir Gün. Bakı, 1964, s.43-53).

Ankara heleyımıdaidi. Yalnız lekdenbir34dön- kiyenin qedim seherlerinden biri olan Konyaya idi.
gelerden^S çıxıb seherden kenara istiqamet alan yük Bu gün ilk defe Ankaradan kenara çixırdiq.
maşmları3^ göze deyirdi. Gündüzler aşıb-daşan "Volqa"mız saatda 120 kilometr gedirdi. Şo-
böyük küçeler37 sessiz-semirsizdi38. Hele yenice saat ferimiz Nikolay xeriteye baxıb Konya yolunu ax-
altı olurdu. Maşınımızm radiotutanını39 qurub, tarırdı40. Tofiq ise sükanın4! dalında özünü çox
Moskvam dinlemeye hazırlaşırdıq. Yolumuz Tür- sakit42 ve temkinli hiss ederek, maşının sür'etini bir
1. etledi 2. ayrım, fark 3.soıı çocuğu 4. şapırdattı 5. yan, taraf 6. rahat, serbest 7. hemen, hızla 8. her birine 9. vurdu,
parmaklarıyla dürttü 10. fonla; merkez, teşkilata 11. bakır 12. götürmedin 13. dikip 14. topu topu 15. şirketi 16. işçilerinin 17.
toplantısı 18. konuşmalar 19. fakir, yoksul 20. fırladı, sıçradı, kalkü 21. her zaman 22. kalite, sınıf 23. konuşmamda, konuşunca
24. savaş, mücadele 25. kazancım 26. bakır 27. Sovyet Azerbaycan para birimi 28- işçileri .29. cahil 30. az konuşan 31.
dönen 32. tarak; silah, bomba 33. notlarından, kayıtlarından 34. ara sıra 35- köşelerden, dönememek 36. arabaları 37.
sokakları 38- sessiz, sakindi 39. radyosunu; radyo kanalları 40. arıyordu 41. direksiyonun 42. sakin
az da çoxatlmaq isteyirdi. Men yarızarafat1, ya- Osman bizim kim ve neci olduğumuzu xeber
ndoğru xeberdarlıq eledim: almırdı, biz de bu barede2? danışmağı2^ lazım bil-
- Tofiq müellim, hele heyatımızdan bez- m irdik.
memişik!.. İraq kürdlerinin milli-azadliq29 vuruşundan söz
Deyesen, o menim sözlerimi eşitmedi, yene düşdü. Osmanı bu hadise xeyli ma-
sür'etle eyri-üyrü döngelerden keçib, düzenliye raqlandırırmış30. Berzaninin herekatından xe-
çixdı... berdarmış. O bize Naşiri te'rifledi:
Ankaradan Konyaya uzanan düz ve hamar2 - Erebleri birleşdirmek üçün ezm ve irade gös
asfalt yolun her iki terefi yamyaşıldı. Göz işledikçe terir, - dedi.
baxır, reng verib-reng alan düzleri görürdük. Taxıl Biz Konyaya yaxınlaşdıq.
zemileri3 bahar libası geymişdi. Bir-birine çox ox- - Eğer qonağımızı polis bizimle bir yerde
şayan4 kendleri ve benzin menteqelerini5 de eyni görse, yaxşı olmaz, - deye yoldaşlarımızdan biri xe-
sür'elle vurub keçirdik. Yolun yaxınlığında be'zen berdarlıqı eledi. Biz Osmana kim olduğumuzu
atla xış6 süren, be'zen de belle yer qazan kişilere ve söyledik, sehere çalmamış32 maşından33 düş-
qadmlara rast gelirdik. Ayıbalasından7 tikilmiş meyini34 meslehet bildik35. O, bir azca özünü itiren
irili-xırdalı kend evleri arasında elevatorlar9 uca- kimi oldu. Teşekkür eleyib düşdü...
lrrdı. Türkiye kendlerinin yekneseq10 menzeresini Konya sıx ve uca ağaçlara qerq olmuş qedim
az-çox zenginleşdiren bu cüril tikintiler12 yoldan ve gözel bir seherdir. Be'zi xüsusiyyetleri ile bizim
çox uzaqlarda yerleşen yaşayış menteqelerinde de Kirovabadı * (*. Gence nezerde tutulur - Red.)
göze deyirdi. 260 kilometrlik bu yolda ne bağ- xa-tırladır. Qerbden uca tepelere söykenir. Etrafı ise
bağça, ne de meşe13 vardı. Ekin yerlerini, tezece bağ-bağathdır. Küçeleri eyri-üyrü, evlerinin ço-
şumlanmışi4 ve sarımtıl renge çalan zemileri ele bil xusu köhnedir. Teze binaları ise olduqca azdır. Bu-
kim ise seliqe15 ile bölüb, bir-birinden ayırmışdı. raya ,şöhret qazandıran Şerqin böyük şair ve mü-
Yolda dayanıb16 elini yuxarı qaldırmış bir ne- tefekkiri Celaleddin Ruminin xatiresini
ferin qabağmda17 maşmımızı saxladıqis. O bizim ebedileşdirmiş Mövlana müzeyidir. Biz de seherle
bu hereketimizden sevinerek, çeldi9 yaxmlaşdı: tanış olmağa bu muzeyden başladıq.
- Konyaya gelmeliyem, - dedi, - meni gö- Bizi muzeyin gireceyinde qaraşın, anq bir
lürmezsiniz mi? gene qarşıladı:
Ziba xanımla Tofiq kendlilerle görüşmek is- - Men size her şeyi göstere bilerem, - dedi ve iri,
Lediyimi bildiklerinden derhal razı oldular: qara gözlerini geniş açıb mene baxdı. Men bu ağıllı
- Buyur, buyur, - dediler. gözlerde ne ise bir inam36 ve cesaret oxudum:
Kendli menim böyrümde20 yer tutdu. îlk sual- "Menim bele cavam olmağıma baxmayın, size
cavabdan onun kürd olduğunu öyrendik. Adı me'hımat vermeye biliyim ve derrakem ça tar3?!"
Osman idi. Yük maşınında sürücü işleyirdi. Kon- Men onun adını da öyrendim: Mustafa idi.
yadan o biri seherlere mal daşıyırdı. Evine gelib Biz Celaleddin Rumi haqqında böyük mü-
arvad-uşağı ile görüşenden sonra yene işe qa- tefekkirimiz M.F.Axundovun mülayizesini xa-
yıdirdı2i. Yol yoldaşlarımın hamısından çox men tırlayırıq. İndiyecen38 Ruminin "Mesnevi"sini sırf
ona sual verirdim. Türkçe danışdığımızı görüb, bi- felsefi nöqteyi-nezerden M.F.Axundov qeder düz-
zimle derhal dostlaşdı. Otuz üç yaşı vardı, amma gün qiymetlendiren ve onun qeder düzgün tenqid
ağarmış saç-saqqalından, arnq22 qırışlarla ör- eden olmanıişdır. Ümumen Ruminin heyatına ve
tülmüş yanaqlarından vaxtsız qocaldiğı hiss olu- yaradıcılığına39 dair o qeder yazılmışdır ki, bun-
nurdu. Eğer Özü yaşını bize demeseydi, men ona lardan artıq böyük bir kitabxana düzele biler.
elliden az vermezdim. Birden derdi açıldı. Hele Axundov, Mollayi-Ruminin dünyagörüşünde en
iyirmi yaşı tamam olmamış evlenmişdi. Sekkiz çox neye yüksek me'na verirdi ve onun hansı40 xü-
uşağı vardı. Bu yaxınlarda ikinci arvad almışdı. Bu susi yy etlerini resmi dine qarşı qoyurdu?
cür artıqtamahlığının sebebini soruşduq. O güldü: Me'lumdur ki, Rumi, cenneti, cehennemi ve ölü-
- İlk arvadım ağıldan bir az... - deyib susdu ve lerin dirilmesi gününü qebul etmirdi. Ye'ni is-
onun qaşları çatıldı. – Günüler23 yaxşı yola getmirler. lamın, şerietin esas müddealarına41 qarşı çıxırdı.
Cavan24 arvad insafen uşaqlarımı bnrunlamır25. Bu cehetden Azerbaycan müteffekiri onu özünün
Yoldaşlardan biri söz atdı: müfetefiqi sayırdı. Axundov yazırdı: "Onun meq-
- Yeqin26 seni çox isteyir. sedi peyğemberlerin yalançılığını ifşa etmek ve bu-
Biz gülüşdük. O da güldü. nunla beraber öz qorxulu esrinin cahil güruhunun
1. yan şakayla 2. rahat 3. tarlaları 4. benzeyen 5. istasyonlarını 6. saban, çift 7. kerpiçten 8. küçüklü 9. ambarlar 10. aynı
tarzda, şekilde 11. çeşit 12. binalar; inşaatlar 13. orman 14. sürülmüş 15. düzenli, düzgün 16. durup 17. önünde 18.
durdurduk 19. hemen, hızla 20. böğrümde, önümde 21. dönüyordu 22. çok fazla 23. kumalar 24. genç 25. bakmıyor 26.
şüphesiz 27. konuda 28. konuşmayı 29. bağımsızlık 30. ilgilendirirmiş 31. bildirme 32. varmadan 33. arabadan 34.
inmesini 35. uygun gördük 36. inanç 37. aklım, idrakim erer 38. şimdiye kadar 39. sanatına 40. hangi 41. iddialarına
teerrüz ve hücumlarından sağ ve salamat qalmaq lerdendir. Muzcyden alınan umumi teessurat, "Mes-
idi. Xülase, onun e'tiqadı müqeddes şeriete ta- nevi"nin en qedim nüsxesini görenden sonra bire
mamile zidd idi. Lakin o öz eqidesini'i tülküler ve yüz güçlenir. Bu nüsxeye baxırsan ve ister-istenıez
çaqqallar haqqındaki temsillerinin arxasında me- düşünürsen: "Mahir xettatların ve ressamların me-
harelle ele gizledirdi ki, onları anlamaq çetin idi..." hebbeti nece del4 sonsuzmuş, ilhamları nece de qüv-
"... O, bütün heyatı boyu qorxurdu ve buna vetli imiş!" Kitabın her sehifesi ne qeder gözel ya-
göre de hemin2 keleklere3 el alırdı. Doğrudur, bu zılmış, ne qeder zengin boyalarla süslenmişdir! Misir
kelekler Avropa yazıcılarının xoştuna gelmir, lakin ehramlarını gören her kes onların ezemetine heyran
Mollayi-Rumi üçün bu, senetkarlıqdır, ele bir se- qaldığı kimi, bu nüsxeni görenler de insan emeyinin
netkarlıq ki, ba.şqaları bunu bacarmır4". böyüklüyüne valeh'15 olur. Birinciler sene minlerce
Muştala bize büyük şairin qiymetli ke- gelenin ezab ve işgencesini de xalırladırsa, "Mes-
lamından ve afrizmlerde5n misallar getirir, ayrı- nevi"nin qedim nüsxesi senetkarın ürek qam ile her
ayrı eksponallarınt1 tarixini qısaca danışır, amma o setri ve her sehifeni işlerken nece zövq ve neş'e duy-
qeder derine getmirdi. Bunun üçün o hele? çox duğuna dair xoş hissler oyadır.
gene ve tecrübesizdi. Amma onun öz seneline ve Biz muzeyden xatire olaraq, qapı ağzında sa-
Mollayi-Rumiye vurulduğunu görmemek ve hiss tılan rengli fotolardan, kitabçalardan, mövlevilerin
etmemek mümkün deyildi. musiqi ve reqs merasimini eks eden şekilli i ^ ta-
Muzey meni heyran elemiydi. Eğer bu gü- baqlardan götürdük.
necen Qerbde bu tarixi abideleri ve bunların yüksek Sonra Mustafa bizi başqa bir müzeye apardı.
senetkarhq meziyyellerini qiymetlendirmirlerse, Bu vaxt küçede bizden beş-altı addım kenarda türk
burada, şübhesiz, Şerqe yuxarıdan baxanların xud- polisinin "Villisı7"i dayandı. Bunu yalnız men yox,
pesendliyi8 ve eqoizmi özünü gösterinindir. Möv- o biri yoldaşlarım da gördüler. Elbette, bu, bizi heç
Iananın birce bu aforizmi neye deymez? de teeccüblendirmedii*. Hetta men deyerdim ki,
Bütün ömrüm üç sözden fezle deyil: polisin gecikmeyi teeccüblü idi. O gerek Konyanın
Xam idim, bişdim, yandım. gireceyinde bizi qarşılayaydı: "qonaqperestlik"
Eyni ezemetli me'na ve enginlik muzeyde top- adeten ev sahibinin kandarındani 9 başlanır!
lanmış her bir senet numunesinde de vardı. Biz bir-birimize göz vurub gülümsündük ve
Elbette, gene Mustafa müeyyen derecede Mustafanın ardınca muzeyin qapısından içeri gir-
böyük mütefekkiri dine, allaha, peyğembere ya- dik. Dar ve qaranlıq otaqlarda yerleşen bu muzey
xınlaşdıran mehdud tefsirçilerin te'siri allında idi. yalnız bir adamın elli illik zehmeti ve se'yi20 ne-
Bu, her deqiqe mende daxili narazılığın^ qüv- ticesinde yaranmişdır2i. Burada toplanmış nadir
vetlenrnesine sebeb olurdu, amma ne edesen ki, kitab nüsxeleri, elyazmaları, geyimler, hey-
Celaleddin Rumi haqqında yaranmış bu tesevvür kelteraşlıq ve ressamlıq eserleri, silahlar, xüsusen
özü de bir növ'11 dini e'tiqada çevrilmisdir. Son- qılınclar, tesbehler ve başqa unikal22 şeyler muzey
ralar hemin mu/.eyin direktörün terefinden ya- sahibi İzzet Koyunoğlunun xüsıısi malıdır, lakin
zılmış "Könüller soltanı Mövlana" kitabındaki nu- Konya ziyaretine gelen adamlar hem müzeye hey-
muneleri oxuyanda, men bu tesevvürün ne üçün retle tamaşa edir, hem de onun sahibi ile tanış olur-
indiyecen sarsılmadığını anlaya bilmedim. Axıi2, lar. Biz de onunla tanış olduq. Onun qebul ota-
burada temiz türkçeye tercüme olunmuş Ce- ğında, doğrudan da, heqiqi türk qonaqperestliyini
laleddin Rumi rubailerini dini görüşlerle ba- gördük. İzzet bey bize ziyafet vermedi, ancaq men
rışdırmaq üçün heç bir esas yoxdur. Meselen, "Sen onunla görüşende bir fincan qehvesini içende esil
menim qedehimi qırmağa ve serabımı tökmeye ziyafetden aldığım bir zövq ve lezzet duydum. Biz
geldin, feqet ele mestem ki, serabım meydanda de- balaca23 otaqda geniş ürekli bir insanla üz-üze
yildir". Yaxud: "Sevgilini, sene yaxın olmağın se- oturmuşuq. Hele 1913-cü ilden ölkesinin ve xal-
bebi yalnız sevgidir. Ayağını haraya13 bassan, biz qımn tarixi ile maraqlanmağa başlamış bu fedakar
oranın torpağıyıq" ve saire... insan heç kesden yardım gözlemeyerek, öz pulu ve
Muzeyin en gözel ekspanatlan İçerisinde Ru- en çox da öz mehebbeli ile bu işe başlayıb, gezdiyi
minin "Mesnevi"sini ayrıca qeyd etmek lazımdır. ve gördüyü ölkelerden bu gün muzeyinde gös-
Adeten, bu ve ya diğer tarixi şexsiyyetin xatiresini terilen kolleksiyaları toplamış ve özünden sonra (o
onun içtimai fikir tarixinde qoyub getdiyi servete sonsuzdur) xalqına qiymetli bir miras qoyub get-
göre ebedileşdirirler. "Mesnevi" de bu cür eser- mek istemişdir. İndi24 onun fealiyyetinin 50 illiyi

1. imanını, inanışını 2. o, bu 3- hilelere 4. becermiyor 5. hikmetlerden 6. sergilerin 7. daha 8. kendini beğenmişliği 9. hoş-
nutsuzluğun 10. çeşit 11. müdür 12. bak, gör, işte 13. nereye 14. nasıl da 15. hayran, meftun 16. resimli 17. araba markası
18. şaşırtmadı 19. eşiğinden 20. çalışması 21. yaratılmıştır 22. eşsiz, benzersiz 23. küçük 24. şimdi
tamam olur. Bele ballarda biz adamların yubileyini1 lananlar da vardır, amma belelerinin sayı o qeder
keçirmeye adet elemişik, Koyunoğlıı deyesen, heç de çox deyil...
kesden öz xidmetine bu cür2 diqqet ve qayğı göz- Bu sohbetlerin te'siri ile men radiolutam bağ-
lemirdi. Amma yene de sözarası, lakin menim duya ladım ve maşından düşüb Konyaya uzaqdan la-
bildiyim bir ürek ağrısı ile buna nazik bir işare maşa elemeye başladım. Sıx ağaçların, bağların,
vurdu. Bizim Azerbaycandan geldiyimizi bilen kimi, bağçaların yaşilliğına qerq olmuş seher, etrafın bo-
vaxtı ile burada olmuş sovet alimlerim xatırladı. zumtul tepeleri ve düzleri fonunda bütün gözelliyi
- Eğer sizin alimler menim nüsxelerimden ile cilvelenirdi.
mikrofilmler isteseler, memnuniyyetle göndere bi- Vaxtımızın azlığı seher ehalisi ile tanış olmağa
lerem. Temennayız3!.. - O, bu yon kelmeni ucadan imkan vermediyinden, nahar eleyib13 Ankaraya
dedi ve men hiss eledim ki, izzet bey muzeyinin ve yola düşmeli idik. Mustafa bizim arzumuzla ka-
kitabxanasının servetini hansı4 maddi fayda üçün- babxananm yolunu gösterdi. Biz nallardan sonra
se deyil, mehz5 böyük bir meqsed üçün ya- onunla vidalaşmalı idik. Men onun pul 14 kol-
ratmışdır! Bele düşünende, men qapıda dayanmış leksiyasım düzelldiyini bilende, bir nece15 misi'1 ve
"Villis"i xatırladim: "Görünür, İzzet Ko- gümüş qepik17 çıxardıb verdim: "Qoy sovet pul-
yunoğlunun muzeyini, berbi obyektif kimi, bizden larından da nümımeler olsun!" - dedim.
ve bizim kimilerinden qorumaq lazımdır!" Biz suvenir18 alnıaq üçün dükkanları da gezdik,
Muzey sahibi meni ve dostlarımı hörmetle Mustafa burada da kömeyini19 esirgemedi. Biz
ötürdü?. Qapıya yaxın oturmuş ve manqalda onunla vidalaşandan sonra, polis "Villis"i2(1 yene
qehve bişiren qadına (Koyunoğlunun qohumuna) bizim dahmizca düşdü.
teşekkür eleyib çıxdıq. Yoldaşlarımdan biri zarafatla2l dedi:
Bize maraqlı te'sir buraxan yerlerden biri de - Macerasız danxırdıq22. Yaxşı oldu ki, gel
Konya mescidi oldu. Bu, 64 sütımlu geniş bir bi- diler. Yeqiıı23 bizi Ankaraya qeder ötürecekler24...
nadır. Namaz vaxtı burada minlerce insan yerleşe Yox, ötürmediler. Biz Konyadan çıxıb ma-
biler. Ramazan günleri olmağına baxmayaraq, ca- girsfrala23 düşende "Villis"i bir daha görmedik.
maatın namaz qıldığına rast gelmedik. Konya mes- Bilmirem polis bundan sonra da bizim şübheli iş-
cidinde bir nefer molladan başqa heç kes yox idi. lerle, meşgul olmadığımıza inandımı? Kim bilir,
Seherin küçelerinden8 birinde günorta ezanı veren belke de reisine raport26 verende öz sayıqliğın287
ve sesi tez-tez tutulduğu üçün eziyyet çeken bir te'rifleyir, bizim her addınıımızı nece28 diqqetle iz-
gene gördük. Bu vaxt biz mescidde olsaydıcj, helke lediyini ve heç vaxt cızıqdan çıxmamıza imkan ver-
de ibadete gelenlerin miqdarını gozeyan te'yin mediyini iftixarla danışırdı? Bunu demek çetindir.
eleye bilerdik, ancaq men şexsen buna ehliync gör- Men yalnız gördüklerimi yazıram...
medim, çünki evlerden, mağaza ve dükanlardan Hava çox bürkülü29 idi. Maşını mı zın^o pen-
mescide doğru geden yox idi. cerelerini de açmağa mecbur olmuşduq. Amma
Biz Konyanın dar küçelerinden ötüb, qerbe yene de nefesimiz danxırdı. Serinlemek üçün
doğru uzanan yolla yüksek bir yere qalxdıq ve bu- ayran ve çay axtarırdıq. Yaşayış menteqelerinde ne
radan sehere baxdıq. Mustafa, Türkiyelim bir çox çayxana, ne de restoran vardı.
yerini gezdiyinden ve maddi İmkanı artdiqca başqa - Kendlerin birine sürek, su isteyek, - dedim.
ölkelere de seyahete gelmek arzusu ile ya- ilamı menimle razılaşdı. Konyanın texminen
şadığından danışırdı. "Volqa"nın radiosunda eşit- 30 kilomelrliyinde şoseden31 bir cjeder aralı gö-
diyimiz Amerika caz musiqisinden xoşlanmadığını, zümüze deyen halaca32 bir kende33 getdik. (Çar-
en çox zurna-balaban dinlediyini söyleyirdi. O, bir şımıza çıxan bir neferden soruşduq:
az bundan evvel Bakıda konsertler vermiş Lürk - Harda ayran ya su tapmaq34 olar?
kompozitorlarından Ehmed Adnan Sayqıınım ve Kendli dedi:
Ulvi Camal Erkinin bizim dinleyiciler terefinden - Bir urun, qonağım olun.
böyük mehebbetle qarşilandıqlarını haradansa9 öy- O bizi ayibalasından35 tikilmiş eve san apar-
renmişdi. Bu hadise onu çox sevindirirdi: dı36, i-. adin adını soruşducj. "Qara Ömerler" ad-
- Men radio ile Azerbaycan mahnılarmı*0 da lanirmış. Biz çeperin3^7 yanından ölende bir nefer
tez-tez dinleyirem, - dedi. - Teessüf ki, bizim ca- gem! 11 demirden qayrılrmş 38 pencere bar-
vanlar11 içerisinde yüngül12 caz musiqisinden xoş- m.ıq! ilanın renglediyıni gördük. Kendli hemin39
bize nisan*0 verib dedi:
1. yıldönümünü 2. çeşit 3. sözcük, karşılıksız, lafı olmaz 4. hangi 5.ancak, sadece, tek, yalnız 6. nesne 7. yoku etti 8. so-
kaklarından 0. neredense 10. şarkılarını 11. gençler 12. hafif 13. öğle yemeği yiyip 14. para 15. kaç 16. bakır 17. kuruş
18. hediye 19. yardımın] 2(1. araba markası 21. şakayla 22. sıkılıyorduk S herhalde, mümkün ki 24. geçirecekler, götürecekler 25.
ana yolu 26. rapor 27. uyanıklığını 28, nasıl 29. sıcak, çok sıcak 30. arabamızın 31. yoldan 32. küçük, küçücük 33. köye 34.
bulmak 35. kerpiçten 36. taraf götürdü 37. duvarın, avlunun, şeddin 38. yapılmış, hazırlanmış 39. o, ayın 40. gösterip, işaret edep
- O müellimdir, men de mollayam. Mescide oğlanlar bir yerde oxuyurlar. Amma bu mem-
kömek eleyir. Hemin barmaqlıqları mescidin pen leketde hele savadsızların17 sayı 59 faizdir.
cerelerine vuracağıq. İsteseniz, mescidi göstere bi- (Resmi me'lumala göre, Türkiyenin 12 min
lerem. kendinde18 hele mekteb yoxdur, gerek ki, maarif
Biz "memnuniyyetle" deyende, molla sağa bu- naziri de bunu e'tiraf etmişdir).
ruldu. Kendin başqa evlerinden seçilen bir binaya Men sohbet zamanı, oturduğumuz temiz ve se-
san yöneldi. Men ondan gözlerimi çekinirdim. liqeli1^ otağı gözden keçirir ve ister-istemez bizim
Mollanın geyimi mende şübhe oyaldi: "ömrümde kend evleri ile müqayise eleyirdim. Ne çarpayı20,ne
bu cür1 pis geyinen mollaya rast gelmemisem. Pal- radiotutandı, ne de mebel22... (bürünür, biz yoxsul
tarının yamağı ne yaman çoxdur!" bir kendlinin evine düşmüşdük. Ayaq üstünde
Mescide girdik. Seliqeli2, geniş ve işıqlı bir dıırub bize ayran ve çay veren ev sahibinin geyimi
otaq idi. Pencereleri göy qurşaği rengine çalan şü- de mollanınkı kimi cindir23 ve yamaqlı idî. 44 yaşı
şelerle3 örtülmüşdü. Döşemeye rengareng kilimler vardı, amma üzünebaxan azı 50 yaş vererdi.
salınmışdı. sual dolu baxışlan ile bjzi süzen molla, - Bu cür gözel torpağmız var, ne üçün ağaç ek-
yeqin kî, re'yimizi4 bilmek isteyirdi. mirsiniz? - deye men soruşdum. Molla cavab verdi
- Eyidir, efendim, - dedim. - Okul (mekteb) da ki, suyumuz yoxdur, quyudan çekdiyimiz su ise
böyle gözelmi? yalnız içmeye kifayet eleyir.
- Okulu da böyle gözel tikeceyiz, - deye molla Mollanın ve müellimin dostluğu mene bir az
cavab verdi. qeribe24 göründü. Sebebini soruşmağa imkan tap-
Bu vaxt kend müellimi de bize yaxınlaşdı. madım25, bilmirem nece26 oldusa, molla özü bu ha-
Salam verdi. Tanış oldııq. rede danışmağa27 başladı:
Burdan mektebe geldik. Birce olaqdan ibaret - Bir azdan sonra meklebde dersler qurtarır2S/
natemiz5 ve yoxsul bir bina idi. Kend müellimi - dedi. tndi29 uşaqlar menim ixtiyarıma30 ke-
(onun adı Hiiseyn idi) yegane sinfin yarısını sehne çecekler. Onlara (Jur'ani-Kerim oxudacaq, namaz
kimi ucaltmışdı6 Burda şeqirdlerin7 iştiraki ile ha- qılmaq öyredeceyem...
zırladığı tamasanı8 gösterecekdiler. Hüseyn mü- Biz ev sahibinin ehtiranıma qarşı nıin-
ellinı sade ve temiz geyinmişdi, neldarlığımızı bildirdik ve qalxıb maşınımıza31
Düşünceli qara gözleri ile ciddî ve sakıt baxır doğru keçdık. Bu vaxt quyudan su çeken uşaqları
ve yeqin9 ki, bizim hardan ve ne üçün geldiyimizle gördük. Üç neferi kömekleşmişdi^2. Bu menzereden
maraqlanırdı. kederlendiyimize diqqet yetiren ev sahibi, ele bil
Müellimle mollanın yanına şagirdler top- bizim ittihamımıza33 cavab vermek isteyib, dedi:
laşmağa başladılar ve bizim eve qonaq apa- - Motorumuz var, anıma tok34 kesilib...
rıldığımızı kören kimi"1 dağılışıb, "Volqa"ya teref Men ged e-gede e tra fa göz gezdirdim. De-
yüyürüşdüler. (Sonradan sürücümüz dedi ki, şa- yesen, elektrik telleri yerin altında idi, gö-
girdler maşının üstündeki sovet bayrağına maraqla rünmürdü... Sual vermekden çekindim: tebligat35
baxirmışlar. üstünde xaricilerin 24 saat müddetinde sürgün
Çay ve ayran barede!' bir de söz salmağa uta- edildikleri ballar olnuışdu. Men ise hele mayın3<>
nırduq. Doğrusu, men tesadüfen elime düşen bu 13-ne qeder Türkiyeni gezmeli idim.
fürsetden çox razı12 idim. Bu vaxta qeder yalnız ki- Bize iki nefer yanaşdi. Üst-başlarından adî37
tablardan öyrendiyim Türkiye kendini öz göz- kendliye benzemirdiler. Konyaya getmek üçün
lerimle gördüyüm üçün bürkünü13 de, susuzluğu maşınımızda yer olub-olmadığını soruşdular.
da ıınutmuşdum. Biz içeri girdik ve ev sahibi ile - Sizi menınuniyyetle gölüre bilerdik, ancaq
görüşdük. Yer gösterdi. Oturduq. biz Ankaraya gedirik!
- Hüseyn elendi, - dedim, - türk yazıcısı 14 Bizim bu cavabımızı alan kimi her ikisi
Mahmud Makalın "Bizim kend" eserini xa düşüb38 celd^1' uzaqlaşdı. Mene ele geldi ki, onlar
tırlayirsınızmı? bizim kim olduğumuzu öyrenmek isteyirdiler. Çox
Oxumuşdu. Re'yini soruşmadım. O özü de bir mümkündür ki, menyanıhram.
keline demedi. Ankaraya gelende Sünüllah Arısoyun "Ka-
"Qara Ömerler" kendi hem taxıl ekir, hem de rapürçek" romanını oxuyub qurtardım ve kendde
qoyunçuluqla meşgul olur. gördüyüm menzere bu kitab haqqında be'zi mü-
Hüseyn müellim dedi: lahizeler yazmağa meni vadar40 eledi. Buna men
- Türkiyede beşillik tehsil mecburidir. Mekteb resenziya4i adı da verebilerem.
yaşlı uşaq1arın hamisini15 ehate eIemişemıCl.Qızlarla
1. çeşit 2. düzenli, intizamlı 3. camlarla 4. düşüncemizi, fikrimizi 5. pis 6. yüceltmişti 7. öğrencilerin .S. oyunu ı>. herhalde
10. gibi 11, mevzuda, konuda 12. memnun 13. sıcağı 14. yazarı 15. hepsini 16. tutmuştun T 7 - cahillerin IS. köyünde 19.
düzenli 20. divan, karyola 21. radyo kanalı 22. mobilya 23. eski, yırtık-pırtık 24. acaip, tuhaf 25. bulmadım 26, nasıl 27.
konulmağa 2S. biter 29. şimdi 30. nezaretime 31. arabamıza 32. yardımlasmışU 33. suçlamamıza 34. elektrik 35. propoganda
36. mayasın 37. normal 38. inip 39. hemen 40. zorunlu 41. eleştiri