You are on page 1of 6

Mir Celal

(Erdebil 1908 - Bakû,1978)

Mir Celal Paşayev, 1908 yılında, Güney Azer- Romantizm hakkında ciddi araştırmaların mü-
baycan'ın Erdebil şehrinde yoksul bir ailede dün- ellifidir. Hizmetlerinden dolayı "Qırmızı Emek
yaya geldi. Babasının adı Eli'dir. Küçük yaşlarında Bayrağı" (1967), "Oktyabr İnqılabı" (1978) ve iki
annesi Gence'ye gelmiş, babası 1918 yılında öl- "Şeref Nişanı" (1950-1958) madalyaları, iki defa
düğünden, ağabeyinin himayesinde büyümüştür. Azerbaycan Parlamentosu başkanlık divanının
1918-1919 yıllarında, Hayriye Cemiyeti'nin yar- "Fexri Fermam" ile ve başka madalyalarla taitif
dımıyla ilk tahsilini almıştır. Azerbaycan'da Sovyet olunur.
hakimiyeti kurulduktan sonra Pedagoji eğitimi 1978 yılında vefat etmiş, devlet mezarlığında
yapmıştır (1923-1928). toprağa verilmiştir.
1927 yılında, 1 numaralı Gence Şehir Mek-
tebi'nde öğretmenliğe başlar. 1928 yılında, Ge- Başlıca Eserleri:
debey şehrinde, yedi yıllık okula müdür tayin edi- Sağlam Yollarda. Bakı, 1932; Boy. Bakı, 1935;
lir. Xazar Şark Pedagoji Enstitüsünün edebiyat Dirileri Adam. Bakı, 1936; Bostan Oğrusu. Bakı,
şubesinde (1930-1931) Azerbaycan Devlet Pedagoji 1937; Füzulinin Poeük Xu su siye ti eri. Bakı, 1940-
Enstitüsü'nün yüksek lisans kısminde tahsilini 1956; Bir Gencin Manifesti. Bakı, 1940,1964, 1965,
devam ettirmekle beraber, öğretmenlikle de meş- 1984; Veten. Bakı, 1942; Hayat Hekayeleri. Bakı,
gul olur (1932-1935). "Füzuli’nin Poetikası" ko- 1945; Teze Seher. Bakı, 1951; Seçilmiş Eserleri, (iki
nusunda master tezi (1940) verir. "Kommünist" ga- ciltte). Bakı, 1956, 1957. Yolumuz Hayanadır. Bakı,
zetesinde şube müdürü, "Genç İşçi" gazetesinde 1973; Yaşıdlar. Bakı, 1984; Leyaqet. Bakı. 1984.
yazı işleri müdürü, bu arada Azerbaycan İlimler
Akademisi Nizami Adına Edebiyat Enstitüsü'nde
ilmi kariyere başlar (1932-35). Azerbaycan Devlet Kaynakça:
Universitesinde doçentlik yapar ve 1948 yılında 1. Azerbaycan Sovet Edebiyatı Tarixi.
profesörlüğe geçer. Bakı,1988.
Edebi faaliyete 1928 yılından itibaren baş- 2. Azerbaycan Sovet Edebiyatı Tarixi. 1-11.
lamıştır. Ciltler.
Özellikle 1940-1950 arasında gerçekçi mizah 3.İsmayılov Y. Mir Celalin Yaradıcılığı. Bakı,
nesrinin klasiklerinden sayılan eserleri yazar. 1975.
4. Hüseynov Ehed. Mİr Celal. Bakı, 1991.
İCLAS KURUSU
(Mir Celal Giilbesleyen Kız. Bakı, 1965, s.316-319)

Encil1 qurusu, erik quru.su, zoğal2 qurusu - Meyransa dinmeyende o ayağa kalxır, qelemin
bunlar çox olur, iclas3 qurusu ise tek-tek olur. küt ucunu stola26 döyüb danışır:
Bir var ki, gün altında quruyan, bir de var ki, - Cavab üçün söz verilir yoldaş Meyransaya!
iclaslarda kuruyan, suyun çeken, heyat hisslerini İclas qurusunun iclaslar, qerarlar, nitqler27
itiren*. içinde keçen ve asanlıkJa2^ keçmeyen heyatı nece
İclas qurusunu siz tanıyırsınız. Adım bil- defe ailede de silkelenmişdir.
meseniz de, özünü yaxşı tanıyırsınız. Arıq be- On sekkiz il evvel Quru, axşam, iclasdan qa-
denini qabağa6 eyib, dizini bükerek sür'etlî ad- yıdanda arvadını evde görmedi. "Bu hansi io
dımlarla geden adamı siz küçede, idare lasdadır gecenin bu vaxtında" - deye üreyinde fi-
qapılarında, pillekenlerde7 çox görürsünüz. kirleşdi. Çox keçmedi qonşu qadın gelib qurunu
O haraya8 lelesir9? İclasa! tebrik etdi:
Qoltuğundakı boz, sürtülmüş qovluq se- - Ouru qardaş, gözünüz aydın, bir yaxşı qı-
likesiziü yığılmış qağız-quğuzla doludur. zınız oldu, Meyransa xanım xestehanada sizi göz-
Bunlar nedir? Protokol! O bütün ömrü boyu leyir.
başı aşağı dünyadan biheber, kaşkabakh11, sifeti Quru kadına ne muştuluk verdi, ne de cavab.
bulud kimi tutulmuş, fikirli gezir. Qezeb ve dehşet yağan üzü bir az da qaraldi, gö-
Neyi düşünür? QerarıL zünde ildırımlar oynadı: "Bu neye lazımdır, (kö-
[clas cjıırusu üçün gecenin-gündüzün, yazııı- reşen bu barede29 ne qerar olacak. Eşidenler ne de-
payızın12, istinin-soyuğun1^ yerin-göyün lıeç bir yecekler".
ferqi, ebenıiyyeti yoxdur. Suların sesinden, çi- Uşağı beleyib eve getirdiler. Quru qağızlar ale-
çeklerin e irinden14, quşların malınısından15, mu- minden baş qaldırıb baxmadı da. Meyransa erinden
sikiden, gülüşden, şenlikden uzak olan bu qa- xalüş30 etdi ki, bir yaxşı ad tapsın31. İclas qurusu
radinmez'"'1 adamı görende kimisi hey ret edir, bu meseleni kluba iclasa keçirdi. Orada çox ad teklif
çoxunun da açığı gelir. olundu, ata razı olmadı, öz teklifinde te'kid etdi:
Gümanis etmeyin ki, iclas qurusu ancak ic- - Me'ruze!
timai yerlerde beledir'c'. Siz düşünürsünüz ki, İclasdakılar qehqehe çekib gülüşdüler ve
evine qayıdıb papağını çıxardanda, arvadı, uşağı sonra çepik çaldılar.
ile görüşende iclas qurusunun hah deyişmiş olur, Kızın adı kaldı Me'ruze.
üzünde İşık, dodağmda tebessüm doğur.
Me'ruze beslendi. Me'ruze böyüdü. Me'ruze
Yox! Sehv20 edirsiniz! O iradeli, prinsipli, müs- ohumağa, nehayet, diqqetleri celb etmeye başladı.
teqim adamdır. Onun şexsi aile heyatı özü de bir
Me'ruzeye kitab, defter almak lazım gelende
növ21 idasdır. O, bir defe ket etmişdir ki, iclas üçün
İclas quruyu bütün resmiyeti gözleyirdi. Evvelce
yaranmışık22/ başımız qerar hazırlamak, bar-
qız atasına erize32 yazırdı. Sonra erize mektebe, mü-
maklarımız protokol yazmak, ellerimiz çepik23 çal-
ellimin tesdikine gönderilirdi. Daha sonra Meyransa
mak, sesimiz çıxış etmek24 üçün bize verilmişdir.
qol çekirdi33. Nehayet, İclas qurusu mağazinden34
Onun fikrince bütün kainat da mühüm bir iclasdan
kitab, defter alıb getirir, qıza kol çekdirenden sonra
sonra yaranmış ve imzalanmış bir qerar üstünde da-
siyahı35 ile verir ve vaxt koyurdu. "('ielen ayın
yanır. İnanmırsan, başım kaldır göye bax. Gör nece
ikinci heftesinin sonuna qeder", hemin36 siyahının
milyonlarla ulduzlar sedrlik25 eden ayın başına top-
bir suretini idareye, "nezaret üçün" müdire
lanmışdır. Min illerden beri göyde ele kızgın iclas
gönderir, bir üzünü de öz arhivinde ehtiyat üçün
gedir ki, be'zen gurultusu yerde qulaklara düşür.
saxlayırdı. Gelecekde yoxlasalar lazım olar.
İclas qurusu arvadı Meyransa ile bele danışır:
Mekteb müdiri bir nece defe Me'ruzeye de-
- Yoldaş Meyransa, teklif var ki, menim co- mişdi:
rablarımı yuyub qurudasınız!
I. incir 2. kızılcık 3. toplantı, meclis 4. yitiren, kaybeden, yok eden 5. zayıf 6. Öne 7. merdivenlerde 8. nereye 9. acele edi-
yor, acele eder 10. düzensiz 11. asık suratlı 12. baharın-güzün 13. sıcağın-soğuğun 14. kokusundan 15. şarkısından 16. sus-
kun, konuşmaz 17. hoşlanmaz; nefret eder 18. tahmin, zannetmeyin 19. böyledir 20. hata 21. çeşit 22. yaratılmışız 23.
alkış 24. konuşmak 25. başkanlık, reislik 26. masaya 27. nutuklar, konuşmalar 28. kolaylıkla 29. konuda, mevzuda 30. rica
etti, istedi 31. bulsun 32. dilekçe 33. imza atıyordu 34. mağazadan, dükkandan 35. liste 36. aynı
- Qizım, atam çağır, vacib söz deyeceyem! Bu axşam İclas qurusu oturub protokolları
Quru cavab vermişdi: salımana14 salırdı. Meyransa da şkafıv15 açıb teze
paltarlarını16 geyinirdi. Kişi başını qaldıranda ar-
- Men iclasda olacağam!
vadim ayrı bir heves, ayrı bir sevinde, telese-
Qız büyüyenden sonra İdas qurusuıum ba- telese17 geyinib-geçinen gördü.
şağrısı daha da artdı. Qızi çox yerden istediler.
- Hara18 bele, ay arvad, - deye teeccüble so
Elçilerin hamısına1 bir cavab verilirdi: ru şdu.
- Anket doldurun, ycodayıb2 baxarıq. - Heç, balaca iclasımız var!
Elçiler anket adım eşidib dağılışdılar. - Bes Me'ruze hardadır.
Ancak mehebbetinde sadiq olan Esger adlı bir - O da öz idasına gedib, sene de kağız gön-
şofer İdas cjumsıuıdan el çekmedi. Meyransa Es- derib.
gerle koxunı olmağa razı idi. Kişinin qılığına gir-
Meyransa stolun19 üstündeki kitabın altından
mek istedi:
el boyda bir kağız çıxarıb erine verdi:
- Kişi, Me'ruzeni3 isteyirler ahi.
- Deyesen, uşaqların keran var. Oxu gör ne-
- Konkret4 danış, kim isteyir ve hansı sertlerle. cedir.
- Şofer Esger. İclas qurusu kağızı oxuyanda gözü kellesine
- Erizesi hanı? çıxdı: - "Ata, biz müzakire eledik, düşündük, da-
- Erizesi yoxdur. şındık. Size zebmet vermeden ZAKS-a20 getdik.
Sabah toyumuzdur21, oğlan evinde olacak, ic-
- Bes niye havayı danışırsan5. Meydanda ne
lasdan sonra vaxtın olsa buyurub gelersen. Kızın
erize var, ne anket, ne zemanet6. Niye bes7 gelib
Me'ruze."
başımı ağrıdırsan.
İdas qurusu daha da kurudu. Quru uzandı,
Meyransa xahiş edası ile dedi:
dik ayağa kalxdı:
- Belke vaxt veresen, iclasın olmayanda elçiler
- Nece, nece.,. Özbaşına qerar çıxarıblar... Bu
gelsin, damgasınız.
qerarı kim tesdiq edib.
- Elçini neyleyirem. Qız isleyen adam selisi
Meyrajısa temkinini ve mülayimliyini boz-
işini, şeklini* göndersin, tanış olum, sonra mü-
madan cavab verdi.
zakjre edib baxarıq.
- Gerek sen tesdiq edesen de!
İdas qurusu oğlanın adım bir-iki defe tekrar
edib Meyransaya baxdı, başını buladı9: İclas qurusu özünden çıxdı22;
- Adı köhnedir10, çox köhnedir. Me'ruzeni - Men onun anketini oxumamış, işini yox-
almak isteyenin adı Me'ruzeye layiq olsun gerek! lamamiş, müzakire etmemiş bele qerarı nece tesdiq
- Sen deyersen deyişer! ede bilerem, bu ne İntizamsızlıkdır...
İclas qurusu öz qerarını teqrar etdi: Meyransa çekmesini23 ayağına çekib son sö-
zünü dedi:
- Dedim şehsi işini göndersin, baxıb müzakire
ederik, artık danışmak lazım deyil! - Edersen, etmezsen, özün bilersen. Men Es-
gergilde toyda olacağam, evden müğayat24 ol.
Meyransa bir söz demeyib çıxdı. Qapı-bacanı açık qoyma! - Meyransa bunu dedi,
İdas qurusunun sözlerini Esgere çaldırdılar11. qapım çırpıb25 çıxdı.
Esger dedi: Ev deyirman daşı kimi İdas qurusunun başına
- Anketimi gelsin idareden öyrensin, ancak dolandı.
men bu işin daha asani2 yolla bellini bilirem. O
özünü bele zehmetlere nahaqi3 salıb.
1934

1. hepsine 2. yoklayıp 3. tebliğ, hazırlık 4- kesin, açık 5. konuşuyorsun 6. mesuliyet 7. peki 8. resmini fotoğrafını 9. salladı 10.
eskidir 11. ulaştırdılar, yetiştirdiler 12. haksız yere, haksız olarak 14. düzene 15. dolabı 16. elbiselerini 17. çabuk çabuk, acele
acele 18. nereye 19. masanın 20. nikalı dairesine 21. düğünüm üzdür (Düğünümüz var mânasında) 22. çıldırdı, kendini kaybetti
23. çizmesini 24. ihtiyatlı 25. vurup
FÜZULİ SENETKARLIĞI
(Mir Celal, Klassikler ve Müasirler. Bakı, 1973, $.150-757)

BEDİİ NESRİ Ölüm xeberini eşidende korxudan, dehşetden


I. uşağın zehri yarılır21, bilmir ne dil ile yalvarsın, ha-
radan22, kimden kömek istesin. Gözlerini arxaya,
Qedim edebiyyatımızda bedii nesrimizin zeif
bir saat evvel vidalaşdığı yere çevirir.
ve ehemiyy etsiz bir seviyyede olmasını tesdiq
eden, demeq olar ki, umumi bir re'yi vardır. Bu - Ata, haradasan?!
fikir ancak nesrimiz şe'rimize nisbetle götürdükde Bu müdhiş menzereni, böyük Füzulinin "He-
doğru olar. Bu qeyd? heç de kedim nesrimizin ta- diketüs-süeda", ("Hoşbehtler bağçası") adlı tarihi
rihi ehemiyyetini azaltmır. eserinde (Bu eser. H.Vaiz Kaşifinin farsça yazdığı
Daha qedim zamanlara, Nizami dövrüne aid eli- "Rovzetüşşüheda"sından iktibasdır. Ancak Fuzuli
mizde heç bir yazılı nesr eseri yoxdursa3, XVI esrde serbest işlemiş, deyişmiş, elaveler etmişdir.) gö-
daxi Füzulinin qüwetli nesr eserleri kimi4 abi- rürük. Halına yandığımız bu yazık23 uşaq, ef-
delerimiz vardır. "Şikayetname", "Hediketüs-süeda", sanelerden tanıdığımız Yusifdir. İndiyecen beşer
''Der te'rifi-Kazi Elaeddin"... kimi nesr eserleri gösterir zehninin yaratdiğı en saf, en temiz, en yüksek, en
ki, Fuzuli zamanında Azerbaycanda İşlenmiş, bedii ve mükemmel bedii obrazlardan olan Yusifin, paxıP4
edebi cehetden formalaşmışS, orijinal stil qebul etmiş kardaşlarından, rehmsiz ağalardan, möhteris ha-
bedii nesr var imiş. Lakin, o zaman ümumiyyetle nımlardan neler çekdiyini de bilirik. Gözellik - her
Şerqde nesre "esl edebiyyat" kimi bakmadığından kesin arzuladığı bu seadet, onun üçün felaketli,
söz senetinde ancak şe'r hüner sayıldığından, nesr o uğursuz bir talei25n başlangıcı olmuşdur.
keder de kütlevileşebilmemişdi6. Nesr adına nağıllar7 Bu gözel halq efsanesi, eylüle "Leyli ve Mec-
yaranmışdı8 ki, bunlar da esasen şifahi edebiyyatdan nun" süjetinde olduğu kimi Fuzuli qeleminde öz
ibaret idi. te'cir ve teravetini26 qat-qat artırır. Böyük senetkar
Fars ve ereb edebiyyatında en çox dini-tarixi bu ehvalatı dini, mistik örtüsünden çıxartmağa,
süjetlerde9 yazılan nesr eserlerinin bir çoxu Azer- elvan27 heyat ve meişet28 boyalarının bütün zen-
baycan diline tercüme olunurdu. gillikleri ile parlatmağa çalışmışdır.
Öz ana dilinde bedii nesr yaradan Fuzuli, şe'r Yusif heqiqi insanın, temiz beşer hisslerinin te-
aleminde olduğu kimi nesrde de dilimizin in- cessümüdür. O, Füzulinin fikrince insanlığın özü
kişafına çox kömek10 etmişdir. Ondan sonra gelen kimi felaketlere mübteladır. Lakin onun paklık, saf-
bir sıra yazıcılar, ister fars, ereb kitablarının ter- lık, sedaqet ve gözellik hüsusiyyetleri bulutlarla ör-
cümesinde ("Kelile ve Dimne", "Hüseyn kürd", tülen güneş kimidir. Bu, qetiyyen sönmeyecekdir.
"Seyf-el-miluk" ve s.) ve isterse orijinal nesr eser- Vaxt gelecek ki, bütün qüdreti ezemeti ile par-
lerinin yaranmasında (Baqıhanov ve s.) böyük us- layacaqdır. Doğrudan da ele29 olur. Yusif parlayır,
taddan çox öyrenmişler. seadete çatır, düşmenler meğlub olurlar.
*** Füzıulinin cemiyyet hadiselerine baxışı, e'ti-
qadı, böyük gelecek hakkında ümidi bu süjetde
Günün isti11 vaxtında, çölün düzünde bir aydın30 görünür.
deste12 adam gözel, me'sum bir uşağı döye-döye
aparır13, köyneyini cırırl4, başmağını15 çıxarır, kol- "Hediqetüs-süeda"nı nesrimizde birinci
kos içinde sürüyür. Uşaq, canavar eline keçmiş böyük tarihi povest31 saymak olar. Mövzunım dini
kuzu kimi güçsüzdür: ağlayır, yalvarır, gah birinin mahiyyeti, qehremanların çoxunun dini-tarixi si-
ayaklarına qapanır, ondan zerbe17 ahb diğerinin malar olması, heç vaxt bize eserin gözel senetkarlık
eteyinden tu tur, ondan kömek görmedikde üçün- hüsusiyyetlerini, selisi stilini, qüvvetli dilini, mü-
cüsüne yönelir. layim tehkiye, coşğu.n terennüm üsullarını diq-
Onun feryadını eşiden yoxdur. Qatiller des- qetden qaçirmağa haqq vermir. Hüsusile "Yusif ve
tesinin başçısı qezeb, kin, kinaye dili ile uşağın üs- Ye'qub" fesli oldukça gözel bedii menzeredir.
tüne qişkmr18: Füzulinin "Şikayetname"sindeki (Bu eserin esi"
- Yuxuda 19 gördüyün aydan, ulduzdan adı "Mektub be hidmeti nişancı Paşa"dır. Mez-
xahiş20 et, koy seni ölümden qurtarsın! mununa göre "Şikayetname" adı ile meşhurdur.)

1. düşünce, gürüş 2. kayıt 3. yoksa da 4- gibi 5. şekillenmiş 6. popülerleşnıemişli 7. masallar 8. yaratılmıştı, oluşmuştu 9.
konularda 10. yardım 11. sıcak 12. sürü,grup 13. götürür 14. yırtar 15. terliğini 16.çall-çirpa 17. darbe lS.bağırır 19. uykuda 20.
rica 21. çok korkar 22. nereden 23. zavallı 24. kıskanç 25. kaderin 26. güzellligini 27. çeşitli 28. yaşayıp, geçim 29. öyle 30.
açık 31. öykü 32. dakik
nesr satirik! ise, "Hediqetüs-süeda" lirik, romantik İkinci terefden, metildeki şe'rler, nesr ifadesine
nesrdir, burada en adi hadiseler şe'rleşdirümişdir. göre ÇOX umumi ve bir qeder de abstrakt40 hal-
Bütün epizodlarda, ifadelerde hiss üstünlüyü, qclb dadır. Ye'ni bu nıisralarda be'zen ehvalatın cereyan
çırpıntıları, ferdin daxili, me'nevi alemi duyulur. Ta- etdiyi zamana, mekana dair bir kelme de yoxdur.
mamile buna uygun olarak eser yüksek obrazlı, me- Qehremanların adı da çekilnür. Hiss ve fikir ele
laforik2, aforizmlerle3 zengin, yığcam4, ahengdar bir umumi terzde ifade olunur ki, henün şe'rleri
musikili bir dil ile yazılmışdır. Fuzuli serinde gör- metn-den çıxarmak, tamam başka bir yerde
düyümüz yaddan çixmaz lövheler burada da eyni müsteqil balda işletmek*1 mümkündür. Çünki
qüvvetini saxlamışdır. Atalarından uzaklaşdıkdan bunlar aforizm*2 harak terkidedir.
sonra kardaşları "Yusifi emmameyi-matem3 kimi Bir sıra edebiyyat alimleri, Fuzuli senetinin
yere çırpdılar", "Züleyha emr etdi ki, Yusifi bir zen- qüvvefli ümumileşdirme hünerinden yanlış netice
cirli nekaye6 nûndirib Misrin mehellelerinde gez- çıxarırlar. Onun işletdiyi "eşq", "yar", "vesl", "meh-
direler. Bu xeber saye oldukda Misrin der ve divan bub", "hicr", "didar", "cemal..." sözlerine dini te-
nezzare7 ehlinden sehayifi-tesvir oldu. Zira mü- seyvüfi reng verirler. Bu yanlış hökmden doğan ne-
şahideyi-cemali-Yusif8 ehlİ-Misri, qayeti- ticelere beraet qazandırırlar. Nesr metninde bele,
xeyretden9 sureti divar kıldı". "Ey Yusif, bendi- rümüz ve suretlerle verilen şe'rlerin obyekti43, meq-
zindandanl° elem çekme kim, sengrize11 hebsi me- sedi müeyyendir ve konkretdir34. Aydın olur ki,
adinde12 müzayike13 çekmese, le'1-abidar'4 olub, zi~ şair "eşq" sözünü yalnız oğlan ve qız arasında yox,
veri efseri-selatini5 olmaz. Ketreyi-ab16 tenginayi- ümumiyyetle insanlar arasında, insani ülfet, temiz
sedafde"17 mehbus olmasa, düri-şahvarÎS olub meh- mehebbet me'nasmda işletmişdir:
bublar vüsaline destres bulmaz19...". ("Hediketüs- Bir xeber ver ey seba, servi-revamm45 kan-
süeda", s. 40. İstanbul, 1296 (hicrî).) dadır46?
Bu nesrin şe're yahınhğını formal2l, cebellerde de Canımın aramı yox, arami-canım47 kandadır?
görmek olar. Bir çox epitetler21, be'zen bütün ifade Neyledin, netdin felek, hurşidi-alemtabimi4^?
hemkafiye22 verilir: "On iki övlad keramet olundu. Ol ruhi ferhende49 mahi-mehribanim50 kan-
Cümlesinden sifetde ve suretde Yusif ekmel ve dadır? (Hardadır.)
ecmel oldu". "Ateşi-reşg23 hirmeni-mürıivetlerini24 Bu şe'r bir me'şukeye deyilmemişdir. "Aram-
yaxib ve seyli-hesed25 binayi-mevadetlerini26 yıxıb, can", "servi-revan", "xurşidi-alemtabim", "mahi-
Yusifin def ve ref ine27 hüm-met28 tutdular ve mehribanim" bir qıza yox, atanın övladına lıi-
kaideyi merameti-übüvvet29 ve ühüvveti30 tabında ve hesretinde söylediyi suretlerdir. Eyni
unutdular". (Yene orada, seti. 27-28.) dil ile - ancak aşik ve me'şuqe (oğlan-qız) ara-
Bundan başka hemin^' eserde, elece de "Şi- sındaki münasibete oxşar bir dilde de Yusif Ye'qub
kayetname" de, "Qazi Elaeddinin te'rifi" eserinde haqqında (oğul-ata haqqmda) danışır;
şe'r ile nesrin paralel davam etdirilmesi kimi gözel
bir xüsusiyyet var. Suretlerin seciyyesinde, derin Bir xeber ver ey seba, ol mahi-tabandan51 mene
ruhi teessürleri tesvir eclirken, hadiselere kısa ve Kim ğemi-eşqinde yüz gem etdi dövrandan mene
yüksek ümumilesdirme ile netice verirken, müellif- Olma gafil tanrıçin daim tereddüd eyleyib
bir nece beyt şe'r yazır. Geh yetir menden ona peyğam52, geh ondan mene.
Bu beytler, formaca^2 ehvalatdan kenar olan (Divan, seh.41.)
ric'ete35 ohşasa da34, eserin dahili mezmununa bağ- 53
lıdır ve bu mezmunun ifadesine hidmet edir. Bu Demeli, Fuzuli mehebbet, eşq mefhumunu
yerde şair "Şe'r", "Mesnevi" ve ya "Beyt" (Be'zen de geniş dairede götürür, onu cinsi münasibet çer-
tevazo' ile: nezm.) keydi ile menzum setirlere keçir. çivesinde almır. Ata ve oğul, qardaş ve bacı, dost,
Mensur metnin içinde verilen bu serler, iki ce~ yoldaş, vetendas. vs. arasındaki semimi ve temiz
hetden tedkike layikdir. Me'lum olduğu üzre, mehebbet, bir-birini seven oğlan-qız arasındaki
bizim bütün el dastanlarında^ söyleme, nağıl36 mehebbel qeder odlu54, alovludur, şe're layiqdir.
üsulu ile yanaşı37 terennüm, oxuma üsulu, ye'ni adi Demeli, şairin çox tekrar etdiyi eşq, yar, vesl, meh-
danışık içinde yeri geldikçe şe'rlerin verilmesi bir bub, hicr, didar suretleri real bir içtimai ze-
adetdir. Görünür ki, bu yalnız şifahi nesrimiz üçün mineyeSS bağlıdır; heqiqi insan hissleri, hessas bir
yox, qedim yazılı nesrimiz üçün de harakter38 qelbin zengin alemini ifade edir.

cehet39 olmuşdur.
1. tenkid 2. mecazi 3. hikmetli' sözlerle 4. derli-toplu 5. matem başlığı 6. devaye 7. seyreden 8. Yusuf'un yüzünü görene 9.
çokça 10. zindanda bulunmaktan 11. taş parçası 12. madenlerin hepsinde 13. zorluk, darlık, sıkıntı 14. değerli cevher saf lal;
güzel dudak, güzelin dudağı 15. sultanların tacının süsü 16. su damlası 17. sadetiıı dar olan kanımda 18. erişemez, ula-
şamaz 20. şekil; şeklî 21. sıfatlar 22. kafiyeli 23. kıskançlık ateşi 24. mürüvvet harmanını 25. haset seli 26. dostluk bi-
nasına 27. kaldırmaya, 28. gayret, ceht, say 29. balaya; taat, hayfı kaidesini' 30. kardeşliği 31. aynı, bu 32. şekilce 33. ri-
caata, maksatta çıkmışa benzesede 34. benzese 35. hikâyelerinde 36. masal 37. birlikte 38. karakter 39. yön, cihet 40.
mücerret 41. kullanmak 42. vecize, hikmetli söz 43. nesnesi 44. kesindir 45. yürüyen servim 46. nerededir 47. gönül ra-
hatım; sevgilim, güzelim 48. dünyayı aydınlatan, parlatan güneşim; sevgilim 49. kutlu, mübarek, uğurlu 50. sevgli ayım, mer-
hametli ayın; sevgilim 51. parlak aydan; sevgiliden 52. haber 53. demekki 54. ateşli 55. yere, zemine
Fuzuli nesrinde şe'r te'sirini bir de detalların Padşah "lütf rnenbei"dir, e'yanlar da "se-
tesvirinde görürük. Burada nesr senetine has olan refraz"dır, me'murlar da yaxşı işleyirler. Ancaq
tet'silatçılık, kömekçi1 faktlar2 ve materialların menim özümün bahtım yoxdur. Günahın hamisi
umumi esas aheng ile uyuşdurulması vardır. bunda, menim bahtımdadır.
Füzulinin Nişancı paşaya yazdığı ve "Şi- Şair bu örtülü evhamında!9 özünün, o ze-
kayetname" adı ile meşhur olan eseri, edebiyyat ta- manenin hakim ve memurları ile üz-üze gelmeli ol-
riximizde bize me'lum olan ilk bedii satirik nesrdir, masını, böyük bedbextlik ve talesizlik20 hesab edir,
Hecmce balaca olan (iki varak) bu meqtub, dövrün, Böyük şairin üçüncü nesr eseri - "Der te'rifi
o zamanki üsul-idarenin, dövlet adamlarının se- Qazi Elaeddin ve viladeti Ferzendi qaziyi mezkûr"
ciyyelendirilmesi üçün böyük tarihi bir vasitedir. adlı eseridir. Bu eserde şair, Elaeddin qazım oğlu
Buna şikayetname yox, sultanlara, paşalara, onların olması münasibeti İle tebrik edir. Şair, ayn-ayrı
"beratHıümayun"larına, "mütevelliyi-ovqaf"larına adamlara aid bütün başka eserlerinde olduğu
karşı le'netname, nifretname desek, daha düz olar. kimi21, burada da kazını ve levellüd meselesini be-
Çünki şair bu içtimai mezmunlu meqtııbu ile hane kimi alır; kainatdan, heyat hadiselerinden, te-
teqaüd3 temennasında olmamışdir. Hükümet da- bietden damşır22.
irelerinin işine qiymet4 vermişdir: "Selam verdim, Eserin dili, yuxarıda gördüyümüz nesr nu-
rüşvet deyildir deye almadılar, hökm göyterdim, muneleri kimi, çox bezekli23, metaforik24, çox yerde
faydasızdır deye mültefit olmadılar... dedim... kafiyelidir. "...Şecereyi-elm ve urfan gün-günden
mene beratı teqaüd vermişler... Dediler, ey miskin, mütenevve26 olub semereyi-aşari-fe vayid27 saç_
senin mezalimine girmişler ve sermayeyi tereddüd maqdadır. Bu nehali-fezl28 ve ehsan saetbe-saet te-
vermişler ki, müdam5 faydasız cidal& edesen. Ve revaet ahb, dimağı ehli-imam29 müetter30 qılmakla
namübarek üzler görüb, namülayim sözler eşi- taze-taze şüküfeler31 açmaqdadır. Her ayine neq-
desen. Dedim, beratımın meznuınu ne üçün suret şibendi-nigarhaneyi^2 vücud kargahi33 qüdretdebir
bulmaz? Dediler, zevaiddir?, hüsulu mümkün sureti müceddid çekmekden hali olmaz34 ve ba~
olmaz. Dedim, bele ovqaf3 zevaidsiz olurmu? De- ğibani hediqeyi-cüd35 riyazi-hiqmetde36 her saetbir
diler zeruriyyeti asitaneden ziyade qalırsa bizden nehah-taze^tikmekdenmelalet^bulmaz".
qahrmı! Dedim, veqf malın ziyade teşerrüf etmek Bu eserin bir yerinde müellif, qazımn oğlunun
vebaldir. Dediler, axçamız ile salın almışık, bize he- tevellüdünü "gövkevi övci keza" sözlerinde, ebced
laldir. Dedim, hesab alsalar bu sülukiniziny fe- hesabı ile yazmışdır (hicri -959-155 1/2 - H.A.).
sadi10 bulunur. Dediler, bu hesab qiyametde alınır. Eser şairin bize me'lum olan en son kesr eseridir.
Dedim, dünyada dehi hesab olur xeberini eşit- Bu iddia bir de onunla qüvvetlidir ki, şair bu ese-
mişik. Dediler: ondan dehi bakımız11 yoxdur, ka- rinde özünün "Hediketüs-sueda"sından, ye'ni
tibleri razi etmişik". (Divan, seh. 102.) Hiyle, fı- daha böyüq nesr eserinden be'zi menzum parçalan
rıldak ve rüşvet yuvası olan bir defterhananın teqrar etmişdir. Bu eserde de nesr metni ile ya-
simasında, bütün bir sistem satiraya tutulmuşdıır. naşı39 şe'rler - "beytler" verilmişdir. Dilin qe~
Hökumet adamlarının pis emelleri, onların öz dili, lizliyine40 sebeb, "Şikayetname"de olduğu kimi,
öz ifadesi ile v.erilmişdir. Onlar özlerinin "na- eserin oxucusunun - unvan olunduğu adamların
mübarek üz" ve "namülayim söz" sahibi ol- zövkünün41 nezere ve hesaba alınmasıdır.
duklarını e'tiraf edirler. Öz oğurhıklarımla ört- Her halda ne mövzu, mezmun hüsusiyyetleri,
basdır etmek üçün katibleri "razı" saldıklarını fexr ne de o dövrün telebleri ile meşrut42 olan dil qe~
ile deyir, bunu özlerine hüner bilirler, lizliyi bu eserlerin qiymetini, ilk ve yükseq bedii
Bele qüvvelli ve me'naldı sülüs13 ile yazılmış nesr eserlerimiz kimi, tarihi ehemiyyetini eksiltmir.
"Şikayetname" hem mezmun, hem forma14 e'ti- Eqsine, bizden bu numunelerin bütün zengin se-
barile bugün bele teravetini sahlamışdır. Buradaki netkarlık cehetlerini derinden-derine öyrenmeyi
dialoklann kısalığı, yığcamhğı1^, inkişaf eden teleb edir.
güdü mentiq ile davam etdirilmesi, konkretliyiiö Böyük şairin bedii nesrile yaxından tanışlık
adamı heyran edir. Bu sııal-cavabda mecazlar, mü- gösterir ki, Fuzuli eyni43 zamanda qüdretli bir nesr
rekkeb teşbihler olmasa da gözel hazırcavablık var- ustasıdır. Böyük şair olduğu qeder de böyük edib-
dır. Şairin sualma cavab verenlerin her cümlesi, on- dir. İnsan qelbinin mahir terennümçüsü, heqiqi in-
ların cinayetlerinin!? bir terefini işıqlandırır. Şair sani hisslerin neğmekarı olduğu kimi heqiqi heyat
eserini ince ve çox me'nalı bir kinaye ile bitirir: lövhelerinin44 de gözel ressamıdır. Müasir şa-
Gerçi enduhü18 möhnetim çoxdur, irlerimiz onun şe'r ustalığından öyrendikleri kimi,
Hiç kimden şikayetim yoxdur... naşirlerimiz de bedii nesr senetkarlığından öyrene
bilerler ve oyrenmelidirler.
1. yardımcı 2. gerçekler 3. emekli, takaüt 4. değer, önem 5. sürekli, daima 6. kavga, düğüş, vuruş 7. fazlalıktır 8. evkaf,
vakıf 9. yolunuzun; işinizin 10. bozukluğu 11. korkumuz 12. hırsızlıklarını 13. sülüs (bir yazı çeşidi) 14. şükei 15. bü-
tünlüğü 16. keskinliği 17. suçlarını 18. sıkıntı, kaygı, üzüntü 19. ihamında, vehminde 20. şanssızlık, talihsizlik 21. gibi 22.
konuşur 23. süslü 24. mecazi 25. ilim ağacı 26. çeşitleşip, değip 27. eserlerin meyveleri 28. fazilet fidanı 29. iman ehlinin di-
mağı 30. güzel kokulu 31. çiçekler 32. varhk aleminm ressamı 33. kudret yerinde 34. boşdurmaz, uzak olmaz 35. cömertlik
bahçisinin bahçıvanı 36. hikmet bahçelerinde 37. taze fidan 38. usanç, sıkılma 39. birlikte 40. ağırlığına, turnturakhhğına 41.
zevkinin 42. şartlı 43. aynı 44. manzaralarını