Këto dhe qindra pyetje të tjera që i lindin

* Çfarë duhet të dimë që para lindjes?

ARTI I RRITJES SË FËMIJËVE

natyrshëm çdo prindi derisa çon fëmijën në * Si të përballojmë të qarat? shkollë, gjejnë për herë të parë përgjigje në këtë * Si t'ia bëjmë zgjimit natën? manual, që është shkruar pikërisht për ju, nga një grup autorësh të mirënjohur në fushën e fëmijërisë *Si ta ndihmojmë fëmijën të flasë? së hershme. *Ç'mund të bëj kur fëmija sëmuret?

ARTI I RRITJES

Ky libër nuk e zëvendëson mjekun apo

*Cilat janë ushqimet e shëndetshme?

specialistin, por me të në shtëpi, nuk do të jeni më *Ç'të bëjmë kur fëmija ka frikë? vetëm në detyrën e vështirë dhe të bukur të prindit. * Vajza ime nuk më dëgjon. Si të sillem?
* A duhet të shohë djali im trevjeçar televizor? * Kur duhet çuar fëmija në kopsht? * Kur është ai gati për të shkuar në shkollë?

FËMIJËVE
Çdo gjë që duhet të dini nga shtatëzania deri në moshën 6-vjeçare

ISBN 99943-729-3-9

Ministria e Shëndetësisë

ARTI I RRITJES SË FËMIJËVE
Çdo gjë që duhet të dini nga shtatzania deri në moshën gjashtëvjeçare

Autorët:
Rubena Moisiu – Pjesa I, 1. Kujdesi para lindjes Eduard Tushe – Pjesa I, 2 -5 Donika Naqi – Pjesa II, Viti i parë Nedime Ceka – Pjesa III – IV, Viti i dytë dhe i tretë Linda Spahiu – Pjesa V-VII, Viti i katërt, i pestë dhe i gjashtë Nedime Ceka – Anekse Ndihmoi: Jonida Sinani Konsulente në përgatitjen e manualit Izela Tahsini Realizimi kompjuterik Vjollca Ruvina Ilustrimet Jozita Shkreli Irgin Sena © UNICEF DHE MINISTRIA E SHËNDETËSISË ISBN 99943-729-3-9 Botimi i këtij libri është mundësuar nga UNICEF me mbështetjen financiare të AGFUND - Programi i Vendeve Arabe për Organizatat e Zhvillimit të Kombeve të Bashkuara Tiranë, 2005 SHTËPIA BOTUESE & SHTYPSHKRONJA
PEGI

Rr.Elbasanit, Pallatet Fratari, Filipeu 2 Tel&Fax:374947.Mobil: 069 20 26 773 Email: pegi@icc-al.org Tiranë, ALBANIA

HYRJE
Sot Fëmijëria e hershme - ashtu siç përdoret aktualisht në shkallë ndërkombëtare - përcaktohet si periudha e jetës së fëmijës nga konceptimi deri në moshën 6-8 vjeçare. Kujdesi dhe zhvillimi në fëmijërinë e hershme përfshin të gjitha llojet e mbështetjes për të cilat ka nevojë një fëmijë i vogël për të mbijetuar dhe për t’u zhvilluar në jetë, pra shëndetin, ushqyerjen, zhvillimin psiko-emocional, krijimin e mundësive për arsimim dhe të mësuarin aktiv. Vitet e hershme të jetës janë kritike për zhvillimin dhe mirëqenien e fëmijës dhe vendosin themelet për fitimin e aftësive që ndikojnë mbi sjelljen, të mësuarin dhe shëndetin e tyre. Ndërhyrjet e hershme për promovimin e zhvillimit të fëmijës gjatë kësaj periudhe kritike kanë përfitime afatgjata në gjithë jetën e fëmijëve tanë. Zhvillimi i hershëm i fëmijës nuk është sinonim vetëm i shëndetit të fëmijës. Ndërkohë që fëmijët luftojnë për mbijetesë, ata luftojnë që të zhvillohen nga pikëpamja mendore, shoqërore dhe emocionale. Pasi fëmija ka mbijetuar, shtrohet pyetja: cila është cilësia e jetës së tij dhe si mund të realizojë potencialin e vet? Shkenca sot në botë ka treguar se truri i foshnjës që në barkun e nënës dhe në 5 vitet e para të jetës ka një zhvillim të jashtëzakonshëm dhe vendimtar. Edhe përpara se të flasin, foshnjet kuptojnë shumë. Prandaj eksperienca e hershme mund të ketë një ndikim të fuqishëm mbi mirëqenien, shëndetin, aftësitë dhe ndihmon që fëmijët të rriten të fortë fizikisht dhe emocionalisht. Të dashur prindër, edukatorë, kujdestarë të fëmijëve: ky manual ka për qëllim t`ju ndihmojë sadopak që t’u mësoni fëmijëve tuaj aftësitë e nevojshme për të pasur shëndet dhe sukses në të ardhmen. Duke shfletuar kapitujt e tij, ju do të kuptoni se duhet të ndryshojmë disa qëndrime, sjellje dhe veprimet tona për mirrëritjen e fëmijëve, për t’u dhënë atyre mundësinë për një shëndet dhe jetë më të mirë në të ardhmen. Mirëqenia dhe shëndeti i fëmijëve tanë është një nga detyrat dhe prioritetet e Ministrisë së Shëndetësisë, por kjo çështje na prek të gjithëve dhe të gjithë duhet të jemi pjesë e zgjidhjeve.

Qëllimi ynë final do të jetë të sigurohemi se çdo fëmijë që po rritet në këtë vend ka mundësinë më të mirë për t’u bërë ai që dëshiron të bëhet. Çdo fëmijë duhet të ndihet i vlerësuar dhe duhet të ketë mundësi të zhvillojë potencialin e tij unik, fizik, emocional, intelektual, shpirtëror dhe krijues. Ja përse ne ftojmë prindërit, mësuesit, personelin shëndetësor, fëmijët, dhe gjithë shoqërinë shqiptare, të përfshihemi së bashku në mbrojtjen e shëndetit dhe zhvillimit të fëmijëve! Le të përpiqemi t’u ofrojmë fëmijëve tanë një mjedis të sigurt dhe të ngrohtë, të investojmë në shëndetin dhe edukimin e tyre dhe të promovojmë familje të sigurta, sepse të gjithë këta komponentë janë të nevojshëm për zhvillimin e fëmijëve dhe mund të arrihen duke punuar bashkërisht. Qeveria Shqiptare dhe partnerët e saj si UNICEF, kanë dhënë ndihmesën e tyre me programe dhe shërbime për të mbështetur efektivisht zhvillimin e fëmijërisë së hershme. Sfida jonë e ardhshme është t’i bëjmë këto shërbime me të prekshme e më të përdorshme nga fëmijët tanë. Dhe së fundi duam t’u rikujtojmë se: TE SIGUROJME zhvillimin e fëmijërisë së hershme është një angazhim afatgjatë për të ardhmen e fëmijëve tanë, sepse nëse ata do të rriten të shëndetshëm e do të jetojnë të lumtur, shoqëria jonë do të pasurohet edhe më shumë.

Leonard Solis Ministër i Shëndetësisë

Carrie Auer Përfaqësuese e UNICEF

PËRMBAJTJA
Pjesa I: Shtatzania dhe lindja, muaji i parë 1
1. Kujdesi para lindjes 2 Këshillimi para mbetjes shtatzënë 2 Qëllimet dhe parimet e një kontrolli dhe kujdesi para lindjes 3 Vizita e parë 3 Vlerat e historisë 4 Vizita fizike 7 Përcaktimi i moshës së shtatzanisë 9 Pse është e nevojshme vizita vaginale gjatë shtatzanisë? 11 Vizitat e zakonshme 11 Vizita e dytë para lindjes 12 Vizitat e radhës 14 Si duhet vlerësuar gjendja e bebit? 14 Vaksinimi 15 Problemet e vogla të shtatzanisë 16 Problemet e mëdha të shtatzanisë 19 Kujdesi i përgjithshëm për veten tuaj 20 Lehtësimi i depresionit gjatë shtatzanisë 24 Ushqyerja gjatë shtatzanisë 25 2. Çfarë duhet të dimë që para lindjes 28 Çfarë duhet të blejmë, ose të bëjmë gati 28 Përgatitja për lindje 32 Faza e dytë e lindjes 36 Depresioni pas lindjes – si ta përballojmë? 38 3. Lindja 40 Bebi lindi - po tani? 40 Pamja e të porsalindurit 44 4. Kthimi në shtëpi 49 Çfarë duhet të dish sapo ke shkelur në shtëpi 49 Pjesët e trupit të fëmijës dhe kujdesi për to 54 5. Muaji i parë 58 Rritja dhe zhvillimi 58

vi

ARTI I RRITJES SË FËMIJËVE

Rritja dhe pamja fizike 58 Të dalat jashtë 60 Reflekset 62 Vetëdija 63 Zhvillimi i hershëm i trurit 65 Të qarat dhe kolikat e barkut 68 E qeshura e parë 70 Lëvizjet 70 Shqisat 71 Temperamenti 72 Ushqyerja me gji 74 Të mirat e ushqyerjes me gji për fëmijën dhe nënën 74 Të mirat e qumështit të gjirit 76 Kur duhet të fillohet ushqyerja me gji 79 Si bëhet ushqyerja me gji? 80 Sa duhet të mbahet fëmija në gji? 83 Sa shpesh duhet ta vëmë fëmijën në gji? 84 Si të kuptojmë se qumështi i nënës është i mjaftueshëm 86 Ushqyerja me gji dhe ilaçet 89 Ushqyerja me gji dhe helmet e mjedisit 93 Ushqyerja me gji e binjakëve 94 Ushqyerja me gji e të lindurit para kohe 94 A është e domosdoshme të plotësohet qumështi i nënës? 96 Probleme dhe vështirësi në ushqyerjen me gji – arsye të nënës 99 Probleme dhe vështirësi në ushqyerjen me gji – arsye të fëmijës 113 Kur qumështi i nënës është vërtet i pamjaftueshëm 116 Kujdesi i nënës për veten në lidhje me ushqyerjen me gji 118 Disa këshilla për prindërit 120 Biberonat 120 Gjetja e një dadoje 121 Shëtitja 121 Të udhëtosh me bebin 122 Si të përgatitemi për pushimet e para me bebin 123 Familja me një anëtar të ri 125

PËRMBAJTJA

vii

Pjesa II: Viti i parë 129
0-4 muaj 130 Karakteristikat e rritjes dhe të zhvillimit 130 Rritja dhe karakteristikat e rritjes 131 Zhvillimi lëvizor 131 Zhvillimi njohës dhe i perceptimit 133 Zhvillimi i gjuhës dhe të folurit 134 Zhvillimi i personalitetit dhe ai social 134 Rutina e përditshme 135 Ushqyerja 135 • Dy pyetje të nënave në lidhje me ushqyerjen me gji 135 Tualeti, banja, veshja 137 Gjumi 137 • Si t’ia bëjmë zgjimit të përhershëm netëve? 137 Loja dhe aktiviteti social 139 • A janë të dëmshme lojrat e forta? 140 Këshilla për prindërit dhe kujdestarët 140 Aktivitete që ndihmojnë bebin të mësojë 140 Metoda praktike per lojën 141 Si bëhet masazhi i bebit 144 Stimulimi i bebit gjatë muajve të parë të jetës 145 Kini parasysh! 147 4-8 muaj 148 Karakteristikat e rritjes dhe të zhvillimit 148 Rritja dhe karakteristikat e rritjes 148 • Si mund ta kuptoj që fëmijës po i dalin dhëmbët? 149 • Zakoni i gishtit në gojë 151 Zhvillimi lëvizor 152 • A duhet përdorur rrethorja për të nxitur lëvizjet? 153 Zhvillimi njohës dhe i perceptimit 153 Të folurit dhe zhvillimi gjuhësor 154 • Si ta ndihmojmë fëmijën të flasë 155 Zhvillimi i personalitetit dhe ai social. 156 Rutina e përditshme 157

viii

ARTI I RRITJES SË FËMIJËVE

Ushqyerja 157 • Fillimi i ushqimeve të forta 157 • Si të fillohen ushqimet e forta 159 • Rëndësia e shqisave gjatë ushqyerjes 160 • Si të jepen ushqimet e para? 164 • Ushqimet e para që duhen filluar 165 • Disa këshilla të përgjithshme për përgatitjen e ushqimeve 167 • Shkaqet e mospranimit të ushqimeve të para 168 • Si të nxitet bebi që të hajë më shumë 168 • Pyetjet që bëjnë prindërit lidhur me ushqyerjen 169 • Ushqimet e gatshme 171 Tualeti, banja, veshja 172 Gjumi 173 Loja dhe aktiviteti social 173 • Fëmija im përplas kokën pas dërrasës së krevatit. Si t’ia bëj? 173 • Cilat lodra janë të sigurta? 175 Këshilla për prindërit dhe kujdestarët 175 • Aktivitete që ndihmojnë bebin të mësojë 175 Kini parasysh! 176 8-12 muaj 178 Karakteristikat e rritjes dhe të zhvillimit 178 Rritja dhe karakteristikat e rritjes 178 Zhvillimi lëvizor 179 • Përdorimi i dorës së majtë apo të djathë 180 Zhvillimi njohës dhe i perceptimit 180 Zhvillimi i gjuhës dhe i të folurit 181 Zhvillimi i personalitetit dhe ai social 181 • Frikërat e para 181 Rutina e përditshme 183 Ushqyerja 183 • Çfarë duhet bërë tani gjatë ushqyerjes 184 • Cilat ushqime të japim 185 • Çfarë nuk duhet bërë gjatë ushqyerjes 185 • Largimi nga gjiri (zvjerdhja) 185 • Pirja e lëngjeve me gotë 187 • Si të mësohet të ushqehet bebi me lugë 188

PËRMBAJTJA

ix

Tualeti, banja, veshja 188 Gjumi 189 Loja dhe aktivitetet sociale 189 Këshilla për prindërit dhe kujdestarët 190 Aktivitete që ndihmojnë bebin të mësojë 190 Mbrojtja 191 Si të sillemi nëse fëmija ynë është “i vështirë”? 191 Fillimi i disiplinës 194 Viti i parë kalon shpejt dhe vjen Ditëlindja e parë 199 Kini parasysh! 200

Pjesa III: Viti i dytë 201
12-24 muaj 202 Karakteristikat e rritjes dhe të zhvillimit 202 Rritja dhe karakteristikat e rritjes 203 Zhvillimi lëvizor 203 Zhvillimi njohës dhe i perceptimit 205 Zhvillimi i gjuhës dhe të folurit 206 Zhvillimi i personalitetit dhe ai social 207 Rutina e përditshme 209 Ushqyerja 209 • Planifikimi i ushqimit të fëmijës 210 Tualeti, banja, veshja 212 Gjumi 212 Aktiviteti dhe loja sociale 213 Këshilla për prindërit dhe kujdestarët (shih dhe vitin e tretë) 214 Aktivitetet që ndihmojnë fëmijën të mësojë 214 Përkëdheljet e tepërta që duhen mënjanuar 216 Kur fëmija është i turpshëm/i ndrojtur 217 “Jo”-të janë normale 219 Kontrolli mjekësor i fëmijës 24 muajsh 221 Kini parasysh! 222

x ARTI I RRITJES SË FËMIJËVE Pjesa IV: Viti i Tretë 225 Mosha 24-36 muaj 226 Karakteristikat e rritjes dhe të zhvillimit 226 Rritja dhe karakteristikat e rritjes 227 Zhvillimi lëvizor 228 Zhvillimi njohës dhe i perceptimit 229 Zhvillimi i gjuhës dhe të folurit 230 • Si ta ndihmojmë fëmijën të flasë 231 • Librat që pëlqejnë fëmijët 234 Zhvillimi i personalitetit dhe ai social 235 Rutina e përditshme 236 Ushqyerja 236 • Çfarë është ushqyerja e shëndetshme për një fëmijë të rritur 237 • Nxitja e zakoneve të shëndetshme për ushqyerjen 239 • Disa probleme të zakonshme gjatë ushqyerjes 244 • Ushqyerja zemër e shëndetshme 245 • Aktivitete që mund të kryhen së bashku me fëmijët e vegjël për të nxitur ushqyerjen e shëndetshme 247 Tualeti. banja. veshja 248 • Të mësuarit e kontrollit të jashtëqitjes dhe urinimit 248 Gjumi 250 • Çfarë mund të bëni nëse fëmija zgjohet natën? 251 Loja dhe aktiviteti social 251 • Fëmijët dhe lodrat 251 • Aktivitete loje për të mësuar 252 Këshilla për prindërit dhe kujdestarët 254 Fëmijët dhe përkatësia gjinore 254 • Si i kuptojnë fëmijët dallimet gjinore 255 • Kush ndikon mbi zhvillimin e dallimeve gjinore tek fëmijët 255 • Mos u shqetësoni aspak 257 • Këshilla për një zhvillim sa më të shëndetshëm të përkatësisë gjinore tek vajzat dhe djemtë 258 • Disa shembuj aktivitetesh që mund të kryeni për t’i ndihmuar fëmijët të jenë vetvetja 260 Fëmijët dhe muzika 261 • Muzika dhe fëmijët 18-36 muajsh 263 • Çfarë mund të bëni ju si prindër? 264 .

inatit dhe fëmijëria 277 Rrahjet. kafshimi dhe goditjet 281 Si t’i mësojmë fëmijës zakone të mira në lidhje me shikimin e televizorit 283 Siguria e fëmijës në shtëpi dhe jashtë saj 286 • Siguria e shtëpisë 286 Siguria e fëmijëve jashtë shtëpisë 292 Çerdhja dhe përshtatja e fëmijës me të 295 • Karakteristikat që duhet të ketë një kujdestar i mirë 295 • Disa këshilla për të zgjedhur vendin ku do të lini fëmijën tuaj në kujdestari 296 • Si të kërkoni një kujdestare të përshtatshme 299 • Pyetje të shpeshta të prinderve lidhur me përshtatjen në çerdhe 299 Kontrolli mjekësor i fëmijës 3 vjeç 303 Kini parasysh! 305 Mosha parashkollore – Çfarë ndodh në këta tre vjet? 306 Pjesa V: Viti i katërt – Mosha e fjalës 311 3-4 vjeç 312 Karakteristikat e rritjes dhe të zhvillimit 312 Zhvillimi lëvizor 312 Zhvillimi njohës dhe i perceptimit 315 Zhvillimi i gjuhës dhe i të folurit 317 • Belbëzimi 319 Zhvillimi social 321 • Rolet gjinore 323 • Seksualiteti 324 . nervozizmit.PËRMBAJTJA xi Fëmijët dhe ngjyrat 265 • Aktivitete me fëmijët për të mësuar ngjyrat 265 Temperamenti i fëmijës 266 Disiplina e fëmijës 268 • Udhëzime për vetëkontrollin 268 • Udhëzime për komunikimin dhe marrëdhëniet prind-fëmijë 271 • Si duhet të jetë disiplina? 272 • Ç’është ndalimi i përkohshëm i fëmijës? 275 Krizat apo shpërthimet e zemërimit.

xii ARTI I RRITJES SË FËMIJËVE Zhvillimi emocional 324 Këshilla për prindërit dhe kujdestarët 328 Fëmijët në tavolinën e ngrënies 328 Edukimi i pastërtisë 329 Fëmijët dhe gjyshërit 332 Për prindërit dhe edukatorët 334 Vizita tek pediatri 336 Kini parasysh! 336 Pjesa VI: Viti i pestë Mosha e frikës 339 4-5 vjeç 340 Karakteristikat e rritjes dhe të zhvillimit 342 Zhvillimi lëvizor 342 Zhvillimi i gjuhës dhe i të folurit 344 Zhvillimi njohës dhe i perceptimit 346 Zhvillimi social 348 • Etika e fëmijës 4-5 vjeç 349 • Puna dhe loja 350 • Loja si mjet që të rrit 351 • Lodrat 353 Zhvillimi emocional 353 • Keqardhja. ankthi dhe dhimbja 354 • Seksualiteti 354 Këshilla për prindërit dhe kujdestarët 356 Ushqyerja 356 • Nëse mendoni se fëmija juaj ha pak…357 Gjumi 358 • Si të dalloni një ankth nate nga një terror nate 361 Rekomandime të përgjithshme për fëmijën e moshës 4-5 vjeç 362 Përgatitja për kopësht 363 Disiplina për katërvjeçarët 364 • Si t’ua bëjmë gënjeshtrave? 366 Për sigurinë e fëmijës tuaj 367 .

6 vjeç që shkon në kopsht 390 ANEKSE 393 I. Hap pas hapi 395 Regjistrimi i lindjes së fëmijës 395 Radha e lindjes dhe karakteristikat e fëmijëve 396 • Karakteristikat e fëmijëve të vetëm 396 • Karakteristikat e të lindurit të parë 396 • Karakteristikat e fëmijëve të lindur pas të parit 397 • Efektet e radhës së lindjes 397 Pasojat që shkakton divorci i prindërve te fëmijët 399 • Ndryshimet në jetën e fëmijës 399 • Mosha e fëmijës 400 • Gjinia e fëmijës 400 • Zbutja e efekteve negative të divorcit 400 • Reagime të mundshme të fëmijëve ndaj divorcit 402 Humbja e një prindi 404 .PËRMBAJTJA xiii Kini parasysh! 369 Pjesa VII: Viti i gjashtë Mosha e mendimit 371 5-6 vjeç 372 Të veçantat e një pesëvjeçari 373 Karakteristikat e rritjes dhe të zhvillimit 375 Zhvillimi lëvizor 375 Zhvillimi i gjuhës dhe i të folurit 376 Zhvillimi njohës dhe i perceptimit 377 • Për të nxitur zhvillimin e intelektit tek fëmija 377 • Aftësitë e mendimit abstrakt 378 • Gara dhe konkurrenca 379 Zhvillimi social dhe emocional 380 • Fëmijët dhe familja 381 • Loja 383 Këshilla për prindërit dhe kujdestarët 386 Për prindërit që vihen në siklet para të tjerëve kur fëmija “bën një gabim” 386 Rekomandime për fëmijën e moshës 5 .

prindërit dhe fëmijët 418 II.disa këshilla 413 Televizori dhe prindërit 415 Spitali. Një përmbledhje e sëmundjeve të fëmijëve 430 Hyrje – Kujdesi për fëmijën e sëmurë 430 Sëmundjet më të shpeshta të fëmijërisë 437 Diarreja 438 Të vjellat e fëmijës 341 Kapsllëku 441 Infeksioni i zorrëve dhe stomakut 443 Dhimbjet e barkut 443 Përdredhja e zorrëve 445 Apendisiti 445 Si të dallojmë lloje të ndryshme dhimbjesh? 446 Sëmundjet ngjitëse të fëmijërisë 447 Fruthi 447 Shytat 449 Lija e dhenve 449 Rubeola 451 Kolla e mirë/kolla e keqe 451 Skarlatina 453 Hepatiti 453 Gripi 454 Të ftohtit e zakonshëm 455 .xiv ARTI I RRITJES SË FËMIJËVE Nënat e punësuara 405 • Qendrat ditore dhe marrëdhëniet nënë-fëmijë 406 • Qendrat ditore dhe mosha e fëmijëve 406 Dhuna dhe fëmijët 406 • Prindër të dhunshëm 406 • Fëmijët e abuzuar 407 • Faktorë të dhunës ndaj fëmijës 408 • Çfarë të bëjmë kur të arrijmë kulmin e nervave 408 • Si të mbrojmë fëmijet nga të gjitha llojet e abuzimeve 409 Loja si terapi 412 Fëmijët me nevoja të veçanta . Duke u rritur 422 Kurbat e rritjes 422 Vaksinat dhe kalendari i vaksinimit të fëmijëve 423 III.

merimangës 470 Parazitët e zorrëve 471 Oksiuret 471 Askaridet 471 Anemia 472 Konvulsionet 473 Sëmundjet e hundës 474 Hundët e bllokuara apo që rrjedhin 474 Rrjedhja e gjakut nga hundët 474 Sinoziti 475 Sëmundjet e syve 475 Infeksioni i qerpikëve 475 Infeksioni i membranës që mbulon kokërdhokët e syrit (konjuktivit) 476 Byci 476 Sytë e vëngër/strabizmi 476 Sëmundjet e gojës 477 Dhimbjet e dhëmbëve 477 Plagët e hapura të gojës (ulçerat) 477 Gjëndrat 478 Gjëndrat limfatike 479 Gjëndrat e fryra 479 Lëkura 479 .PËRMBAJTJA xv Tabela e sëmundjeve 455 Sëmundjet e veshit 460 Veshët me dyllë 460 Infeksioni i veshit të jashtëm 461 Infeksioni i veshit të mesëm 461 Veshi ngjitës 462 Infeksionet e fytit 463 Dhimbja e fytit 463 Bajamet 463 Kolla dhe infeksionet e kraharorit 465 Kolla 465 Laringiti 465 Bronkitet dhe bronkiolitet 466 Pneumonia 467 Azma 468 Pickimet 469 Pickimet e gjarprit. akrepit.

xvi ARTI I RRITJES SË FËMIJËVE Lëkura e plasaritur 479 Enjtjet 480 Puçrrat/çibanët/forunkulat 480 Herpes simpleksi 481 Puçrrat e vapës (vaporet) 482 Ekzema foshnjore 482 Dermatitet 483 Irritimi i lëkurës nga nxehtësia 483 Alergjitë 484 Urtikaria 484 Alergjitë hundore akute 484 Alergjitë hundore kronike 484 Alergjia ndaj dritës (fotosensiteti) 485 Pickimi nga pleshti 485 Parazitët 486 Morrat 486 Zgjebja 486 Djegiet e lëkurës nga dielli 487 Infeksionet e rrugëve urinare 497 Sëmundjet e sistemit nervor 488 Meningjiti dhe encefaliti 488 Epilepsia (sëmundja e tokës) 489 IV. Ndihma e shpejtë 491 Urgjencat 492 Sjellja e fëmijës në vete 493 Gjendja e shokut 495 Bllokimi i frymëmarrjes 496 Shoku elektrik 498 Helmimi 498 Mbytja në ujë 499 Gjakrrjedhja 499 Djegiet 500 Dëmtimet në kokë 500 Tronditja e trurit 501 Dëmtimet e syrit 501 Fraktura dhe ndrydhja 502 Goditja nga dielli 502 Hipotermia 503 .

Indeks 507 .PËRMBAJTJA xvii Ndihma e shpejtë e përditshme 503 Kafshimet nga kafshët 504 Pickimet nga insektet 504 Flluskat 504 Të prerat dhe gërvishtjet 504 Trupat e huaj në vesh 505 Trupi i huaj në hundë 505 Ilaçet që duhet të mbani në shtëpi 505 V.

xviii ARTI I RRITJES SË FËMIJËVE PASQYRA E ILUSTRIMEVE Figura 1. ndaj tregohuni të vëmendshëm Një gromësitje kur fëmija mbështetet tek shpatulla jep rezultat për shumë fëmijë. Ndërpriteni thithjen ngadalë. por mos harroni të mbroni rrobat tuaja Pozicioni i bebit mbështetur në prehër është i mirë për gromësitje dhe njëkohësisht shumë qetësues për fëmijë me dhimbje barku të vazhdueshme (kolika) Edhe një i posalindur mund të vendoset në pozicion për të gromësitur. Figura 3 Figura 4. për të shpëlarë shampon. mund të fërkoni kokën me një leckë të lagur Shumica e bebeve janë shumë hezitues. Përpiquni ta qetësoni me fjalë të ngrohta dhe mbajeni mirë Disa bebe mund të kapin objekte të vogla dhe ndoshta të rrezikshme. duke vendosur gishtin tuaj tregues si në figurë Pozicioni si topi i regbisë është pozicioni më i përshtatshëm Ngrihet mbi parakrahë Shpesh herë. Figura 5 Figura 6 Figura 7 Figura 8 Pozicioni që mund të mbani gjatë paralindjes Fazat e lindjes Bebi ndihet shumë mirë në gjirin e nënës Mbani me kujdes kokën dhe qafën Si ta ndërrojmë panolinën Mbajeni bebin përmbys në krahun tuaj për të lehtësuar dhimbjet e barkut (kolikat) Përdorni gishtërinjtë për t’i krijuar bebit mundësi për frymëmarrje. por sigurohuni që koka e tij të ketë mbështetjen e duhur 35 37 41 49 51 69 Sigurohuni të mos bllokoni hundën e vockël të bebit tuaj 40 81 82 82 137 Figura 9 Figura 10 Figura 11 Figura 12 137 153 Figura 13 Figura 14 164 Figura 15 164 Figura 16 164 . Figura 2. madje edhe qajnë herët e para kur futen në banjë.

Goditje nga përpara Shoku elektrik 204 207 208 212 214 228 228 229 232 241 248 249 252 256 260 261 277 294 493 494 495 497 497 499 . vajzat dhe identiteti gjinor Lërini djemtë dhe vajzat të provojnë të gjitha aktivitetet Muzika ndihmon në zhvillimin e shëndetshëm Shpërthimet e zemërimit dhe fëmija Karrige sigurie me fytyrë përpara Frymëmarrja artificiale për foshnjat Hapini rrugët e frymëmarrjes (njëlloj si tek foshnjat) Masazhi i zemrës tek foshnjat Goditje në shpinë. Goditjet në kraharor Goditje në shpinë.PASQYRA E ILUSTRIMEVE xix Figura 17 Figura 18 Figura 19 Figura 20 Figura 21 Figura 22 Figura 23 Figura 24 Figura 25 Figura 26 Figura 27 Figura 28 Figura 29 Figura 30 Figura 31 Figura 32 Figura 33 Figura 34 Figura 35 Figura 36 Figura 37 Figura 38 Figura 39 Figura 40 Përpiqet të qëndrojë drejt me një këmbë Njeh veten në pasqyrë Luan vetëm zakonisht Ka interes të shikojë të tjerët kur shkojnë në tualet Eksploron gjithçka I pëlqen lundrimi Mban lapsin me tre gishta Mund t’u lexojë të tjerëve për t’u shpjeguar figurat Mësojini ngjyrat Uluni për të ngrënë së bashku vaktet e bukës Përfshijeni fëmijën në gatimin e ushqimeve Refuzon të përdorë uturakun Lodra që nxisin krijimtarinë dhe imagjinatën Djemtë.

1 Pjesa I SHTATZANIA DHE LINDJA. MUAJI I PARË .

hipertension. sikurse janë ato me diabet mellitus. nëpërmjet historisë riprodhuese dhe mjekësore familjare. Në mënyrë të përmbledhur këshillimi para konceptimit përbëhet nga: • Identifikimi i rreziqeve të mundshme. sepse zbulon në kohë rastet të cilat duhen trajtuar që herët. Shtatzania është një ngjarje fiziologjike. Kujdesi për një jetë të re fillon që tani. Ai merr rëndësi të veçantë. Objekti i kujdesit para lindjes është që të sigurojë ju dhe çdo grua shtatzënë se shtatzania do të përfundojë me lindjen e një fëmije të shëndetshëm dhe pa dëmtuar shëndetin e nënës. ndjekjen dhe trajtimin tuaj gjatë shtatzanisë. Kjo bën të mundur gjithashtu dërgimin tuaj në qendra më të specializuara. apo sëmundje të tjera metabolike apo të trashëguara.2 1 Kujdesi para lindjes U rime! Ju keni vendosur të bëni një fëmijë. prandaj këshillimi para se të mbeteni shtatzënë. ju duhet të filloni të kujdeseni menjëherë për të dhe për veten tuaj. është pjesë e rëndësishme e kujdesit para lindjes. por në 5-20% të rasteve mund të ndërlikohet me procese patologjike. Ky lloj këshillimi i jep përparësi gjithashtu shtatzanive të planifi- M kuara. në rast se keni probleme. . KËSHILLIMI PARA MBETJES SHTATZËNË barëvajtja e shtatzanisë varet nga shëndeti para saj. zbulon në kohë dhe bën të mundur trajtimin e patologjive dhe krijon kushtet për lindjen e një fëmije të shëndetshëm dhe në kohën e duhur. Që ky fëmijë të jetë sa më i shëndetshëm. të cilat rrezikojnë shëndetin tuaj apo të fëmijës. e natyrshme në jetën tuaj. Kontrolli i kujdesshëm para lindjes ju ndihmon të ruani shëndetin gjatë shtatzanisë. deri në fillimin e aktivitetit të lindjes. Kujdesi para lindjes nënkupton këshillimin.

Përcaktimi i gjendjes gjenetike të çiftit. Kryerja e analizave të ndryshme. Vizita e parë para lindjes nënkupton takimin tuaj të parë me shërbimet dhe personelin shëndetësor. helmeve dhe problemeve sociale. tuara dhe planit individual për çdo nënë të ardhshme. 5. 4. sapo të mungojnë periodat (që ndryshe ju i quani: zakonet. të cilat mund të jenë të nevojshme për gjendjen tuaj tani. Gjatë këtyre vizitave duhet të diagnostikohen problemet e mundshme dhe faktorët e rrezikut për ju dhe bebin. Në çfarë moshe të shtatzanisë duhet të kryhet vizita e parë? Sa më herët që të jetë e mundur. Diskutimi mbi gjendjen sociale dhe financiare. për çdo grua që mendon të mbetet shtatzënë. cikli menstrual ose menstruacio- QËLLIMET DHE PARIMET E NJË KONTROLLI DHE KUJDESI PARA LINDJES V Q ëllimi i kontrollit të mirë gjatë shtatzanisë është të sigurojë shëndetin tuaj dhe të ruajë bebin të shëndoshë deri në lindje. Identifikimi i sëmundjeve ekzistuese dhe gjetja e rrugëve për të parandaluar problemet qe rrjedhin prej tyre. Gjatë kësaj periudhe duhet të sigurohet edhe një edukim i vazhdueshëm shëndetësor për ju si nënë e ardhshme. ekspozimit ndaj ilaçeve.KUJDESI PARA LINDJES 3 • • • • • • • gjendjes së ushqyerjes. Kjo mund të arrihet nëpërmjet hapave të mëposhtëm: 1. Vlerësimi i kujdesit para lindjes dhe përparësitë që ai ofron përgjatë shtatzanisë. të cilët duhet t’ju shërbejnë gjatë shtatzanisë. Këshillimi mbi ushqyerjen. eshtë gjithmonë më mirë se sa të mos vizitoheni fare. Mos harroni se vizitat para lindjes janë shumë të rëndësishme dhe se kontrolli juaj dhe i bebit. sado i rrallë. 2. Kontrolli para lindjes duhet t’i nënshtrohet rregullave të cak- . Gjatë shtatzanisë duhet të bëhen disa vizita dhe këto të realizohen nga një personel i kualifikuar. mbipeshën apo nënpeshën. 3. Duhet të vlerësohet me kujdes mirëqenia e bebit. lindjes dhe periudhës së lehonisë. Diskutimi i gjendjes së imunizimit (vaksinimet që keni bërë deri tani). VIZITA E PARË izita e parë duhet të kryhet sapo të dyshoni se jeni shtatzënë.

Pesha e bebeve të lindura më parë. • Nëse ka pasur më parë një shtatzani jashtë mitrës. apo për alergjitë që mund të keni. Historinë shëndetësore familjare. Të përcaktohet saktë mosha e shtatzanisë dhe dita e parashikuar për lindje. grupi i gjakut dhe Rhezusi. shme. Abortet e bëra gjatë tremujorit të dytë flasin për pamundësi të mbajtjes së shtatzanisë nga dëmtime të lindura apo të fituara të qafës së mitrës. gjendja e veshkave. pastërtia vaginale etj. aborte apo shtatzani jashtë mitrës). sidomos kur i keni pasur të rregullta. Të bëhet një vizitë e hollësishme fizike e të gjitha sistemeve të organizmit. duhet të dërgoheni në spital për të lindur sepse në momentin e lindjes mund të paraqiten rreziqe. Të nxirret në pah një histori e hollësishme familjare dhe personale. Të bëhen analizat bazë laboratorike (gjendja e tanishme e numrit të rruazave të kuqe të gjakut. 4. Përcaktimi i numrit total të shtatzanive (lindje. Historinë e shtatzanisë së tani- . 2. Gjendjen social-ekonomike të familjes ku jetoni. Ky informacion mund të japë të dhëna të rëndësishme. nëpërmjet analizës së urinës. 5. • Nëse keni bërë më shumë se tre aborte gjate tremujorit të parë të shtatzanisë. Historinë e plotë shëndetësore individuale. kjo flet për mundësinë e anomalive të trashëguara të çiftit. MUAJI I PARË net). shtatzania e të cilave paraqet rrezik të lartë. Të raportohen në maternitet gratë. Cilat janë qëllimet e vizitës së parë para lindjes? 1. për të siguruar kujdesin dhe kontrollin për veten tuaj gjatë gjithë shtatzanisë.4 PJESA I SHTATZANIA DHE LINDJA. Çfarë është e rëndësishme të dihet për shtatzanitë e mëparshme? 1. duhet të siguroheni që shtatzania e tanishme është brenda mitrës. Çdo të dhënë në lidhje me shtatzanitë e mëparshme. 2. 2. 4. 3. 5. 6. Të dhëna për ilaçet e mundshme që merrni.). Ju duhet të regjistroheni menjëherë në qendrën më të afërt shëndetësore (konsultore). mosha e shtatzanisë në lind- VLERAT E HISTORISË Një histori e plotë do të përmbajë: 1. si për shembull: • Nëse keni lindur më shumë se pesë fëmijë. Duhet të keni parasysh se llogaritja e moshës së shtatzanisë bëhet duke u nisur nga dita e parë e periodave të fundit. si hemorragjia. 3.

të gjenden faktorët të cilët mund të ndikojnë edhe në shtatzaninë e tanishme. në mënyrë që të saktësohet mosha e shtatzanisë dhe të përcaktohet data e përafërt . 3. ju duhet të kontrolloheni më shpesh se numri i rekomanduar i vizitave dhe sapo te shfaqni një problem. për të marrë masat në kohën e duhur. mënyra e lindjeve të mëparshme sipas radhës si dhe të gjitha vdekjet e bebeve para apo pas lindjes. Nëse nuk gjenden shkaqe. Problemet e mëparshme gjatë aktivitetit të lindjes si dhe tensioni i lartë në shtatzanitë e mëparshme. (sado të vogël në dukje) të dërgoheni në një qendër të specializuar. • Nëse ka pasur një apo më shumë vdekje të bebeve gjatë lindjes. që të kërkohet shkaku. kur keni bërë një ose më shumë herë lindje para kohe. duhet të gjendet shkaku përse është bërë dhe të vendoset për mënyrën e lindjes në fund të shtatzanisë së tanishme.KUJDESI PARA LINDJES 5 jet e mëparshme. keto ju vendosin në një shkallë të lartë rreziku për lindjen e tanishme. • Nëse keni lindur bebe me peshë mbi 4 kg. • Duhet të sigurohemi për mbarëvajtjen e fazës së parë të aktivitetit të lindjes dhe të fazës së fundit të tij. Duhen bërë përpjekjet për të gjetur shkaqet e vdekjeve të shkuara. rreziku i përsëritjes është i lartë. gjë e cila mund të sugjerojë një diabet tuajin dhe vështirësi në lindje. Për çfarë do të pyeteni në marrjen e anamnezës së shtatzanisë? • Pyetja e parë që do t’ju bëhet kur dyshoni se jeni shtatzënë dhe shkoni të kontrolloheni. hemoragjitë e mundshme. • Mënyrën e lindjeve të mëparshme: nëse keni lindur me forceps apo me vacuum (lindje me aparat ku kërkohet ndërhyrja e mjekut) duhet të dërgoheni në një qendër të specializuar. jeni në rrezik të lartë për ta bërë përsëri. • Nëse keni lindur fëmijë të tjerë para kohe. nëse keni lindur më parë me operacion. është se kur ka qenë dita e parë e periodave të fundit. Të gjitha këto duhet të dihen. apo kyretazh (pastrim i hapësirës së mitrës me kyretë) mbas lindjes. Personeli shëndetësor duhet të dijë: • Nëse keni pasur lindje fëmijësh me peshë të vogël (hipotrofe). I njëjti qëndrim mbahet edhe në rastet kur keni pasur hemoragji vaginale para se të lindnit. Pra e thënë më qartë. si dhe për mbarëvajtjen e periudhës placentare. që këtë herë të mos ndodhë. • Nëse keni pasur tension të lartë gjatë shtatzanive të mëparshme. sepse problemet në shtatzanitë e mëparshme kanë shumë mundësi të ripërsëriten edhe në shtatzaninë e tanishme.

por nuk keni arritur). mjeku duhet të jetë i sigurt që ato nuk shkaktojnë alergji. ndërhyrje të kryera në qafën e mitrës. fryrje të kyçeve të këmbëve ose duarve. Edhe alergjitë janë të rëndësishme sepse në rast se do të jepen ilaçe. shenja të infeksionit urinar apo çfarëdolloj hemorragjie vaginale. Përse është e rëndësishme historia e kaluar mjekësore? Disa gjendje shëndetësore mund të përkeqësohen gjatë shtatzanisë. disa ilaçe janë mjaft të dëmshme për bebin dhe mund të rrezikojnë edhe jetën e tij. . apo një tension i lartë mund të çojë deri në atë që në gjuhën mjekësore quhet preeklampsi apo eklampsi. Prandaj ju do të pyeteni nëse keni pasur ndonjëherë ndonjë nga problemet e mëposhtme: • Tension të lartë. Përse është e rëndësishme pyetja për ilaçet e marra apo alergjitë? Sepse nëpërmjet marrjes së ilaçeve të përdorura nga ju kuptohen sëmundjet që keni kaluar.6 PJESA I SHTATZANIA DHE LINDJA. • Astmë. • Sëmundje të tjera të përgjithshme. heqja e mishit të huaj në mitër. • Diabet. gjithashtu. • Kërkohen probleme të ndryshme mjekësore që mund të keni pasur në fillim të shtatzanisë si: sëmundje me temperaturë të lartë. • Sëmundje reumatizmale apo sëmundje të tjera të zemrës. të cilat rrezikojnë jetën tuaj. të cilat duhet t’i tregohen patjetër mjekut? Operacionet e kryera në aparatin gjenital si: lindje të mëparshme me operacion. nëse nuk kanë dalë në pah deri në atë moment. gjë që do të thotë gjendje shumë e rrezikshme për jetën tuaj. deri mbas lindjes. të cilat kërkojnë medoemos edhe asistencën e mjekut specialist të zemrës në çdo hap të shtatzanisë. • Kujdes i duhet kushtuar shenjave të vogla që mund të keni gjatë kësaj shtatzanie si: të përziera apo të vjella. • Epilepsi (sëmundje toke). MUAJI I PARË e lindjes. • Sëmundje psikike. mund të rëndoheni gjatë shtatzanisë. • Tuberkuloz. për shembull nëse keni sëmundje të zemrës. • Do të pyeteni nëse shtatzania është e planifikuar dhe e dëshiruar apo jo dhe nëse keni pasur ndonjë periudhë infertiliteti (pra jeni përpjekur të mbeteni shtatzënë. Cilat janë operacionet e kryera më parë. prej sa vjetësh jeni e martuar dhe sa kohë ka që dëshironi një fëmijë. ndërhyrjet kirurgjikale në zemër. dhimbje stomaku apo kapsllëk. riparimet e rrugëve të komunikimit urogjenital.

Çfarë është e rëndësishme në vizitën e gjinjve? • Thumbat e gjinjve. kur keni raste që kanë kaluar hemorragji të rëndë mbas lindjes. do t’ju bëhen të ditura avantazhet e tij. të cilat kërkojnë pastaj kontrolle të mëtejshme.KUJDESI PARA LINDJES 7 Përse është e rëndësishme historia familjare? Në rastet kur keni familjarë me sëmundje si diabeti apo hipertensioni. Përse informacioni për gjendjen tuaj social-ekonomike është i rëndësishëm? • Sepse nëse pini duhan apo alkool. duhet të referoheni tek mjeku specialist për ekzaminime të mëtejshme dhe e gjithë ndjekja e shtatzanisë duhet të bëhet nga ekipi. të cilat nëqoftëse janë të futur nga brenda duhet të përpunohen gjatë shtatzanisë për t’u përgatitur për ushqyerjen me gji të bebit. keni nevojë për ndihmë të veçantë të organizmave përkatëse për veten dhe për bebin. VIZITA FIZIKE Ku përqendrohet vëmendja gjatë vizitës fizike? Pamja juaj e përgjithshme ka një . si tregues i gjendjes së saj shëndetësore Vizitohen me kujdes sistemet dhe organet e mëposhtme: • Gjëndra tiroide • Gjoksi • Aparati i frymëmarrjes • Aparati i qarkullimit të gjakut dhe zemra • Organet që gjenden në bark • Organet e jashtme dhe të brendshme seksuale. kur keni në familje lindje me dy ose më shumë fëmijë njëherësh (binjakë ose trinjakë). kequshqyerja rrit rrezikun për lindjen e një fëmijë të vogël në peshë dhe keqtrajtimi fizik shkakton lindje para kohe apo trauma të tjera obstetrikale. • Shihet nëse ka masa të forta në gji apo rrjedhje të tij. Çfarë shihet në gjendrën tiroide? Nëse është e zmadhuar. në krahasim me çfarëdolloj ushqimi tjetër artificial. si shkëputja para kohe e placentës. bebi mund të lindë i vogël për moshën e shtatzanisë dhe me keqformime. • Sepse gjendja e keqe ekonomike rrit rrezikun për tuberkuloz. • Sepse nëse ju kanë braktisur. ju do të nxiteni të ushqeni me gji fëmijën tuaj. rëndësi të madhe. i përbërë nga gjinekologu dhe endokrinologu. rritet mjaft rreziku i shtatzanisë për ju dhe fëmijën. • Gjatë takimeve me personelin mjekësor. apo persona me prapambetje mendore.

Kjo procedurë kryhet 10 deri në 15 herë për secilin gji. cikatrierve (ndërhyrje kirurgjikale të mëparshme). Shenjat që kërkohen janë: • Shtresa të tepruara dhjami.8 PJESA I SHTATZANIA DHE LINDJA. Nëse këto zhurma janë të pranishme. duke e mbajtur gjithmonë thithin midis dy gishtave. gishtat e mëdhenj qëndrojnë në pjesën e sipërme të gjirit. (kur ai është i futur brenda). të cilat pengojnë më vonë ushqyerjen e bebit. Në vazhdim të dy duart rrëshqasin ngadalë drejt thumbit të gjirit. Si vizitohet barku në vizitën e parë? Para kësaj vizite ju duhet të keni boshatisur fshikëzën e urinës. 2. kurse pjesa tjetër e dorës (pëllëmba) mban pjesën e poshtme të tij. me qëllim diagnostikimin e zhurmave në zemër dhe në mushkëri. MUAJI I PARË Si përgatitet gjiri për ushqyerjen me gji? Përgatitja e gjirit për ushqyerjen me gji të fëmijës duhet të fillojë gjatë muajit të fundit të shtatzanisë dhe jo më parë. . gjatë ushqyerjes me gji. Një procedurë e tillë bëhet 30 sekonda për secilin thith të gjirit. Në të njëjtën kohë ndreqen disa anomali të thumbit të gjirit. Dëgjohen me stetoskop rrahjet e zemrës dhe mushkëritë. Ndërsa rrotullimi i thithit bëhet duke e kapur me delikatesë atë me gishtin e madh dhe tregues dhe duke e rrotulluar (një herë në drejtim të akrepave të orës dhe një herë në drejtim të kundërt me to). 3. të jeni e shtrirë në kurriz dhe me jastëk nën kokë. Duhet të matet tensioni arterial dhe pulsi. si dhe të mbrohet thithi nga dëmtimet apo çarjet që mund të ndodhin më pas. Çfarë është e rëndësishme për t’u vizituar në aparatin e frymëmarrjes dhe në zemër? 1. gjë e cila shton qarkullimin e gjakut në gji dhe ndihmon lëvizjen e qumështit në kanalet e tij. Zakonisht gjatë kësaj vizite ju zhvisheni nga mesi e sipër dhe personeli shëndetësor vrojton shenjat e mëposhtme: deformime të kafazit të kraharorit. Kjo ndihmon që thithi të zmadhohet dhe të forcohet dhe të përgatitet kështu për ushqyerjen e ardhshme me gji. ju do të referoheni në qendra më të specializuara për këto probleme. • Prania e shenjave. sepse ai nuk e kap dot gjirin. Masazhi i gjirit realizohet duke e kapur gjirin me të dy duart. anomali të shtyllës kurrizore. Kjo përgatitje bëhet me anë të masazhimit të thumbave të gjirit dhe pastaj të gjithë gjirit. sepse mund të fillojë aktiviteti i lindjes para kohe. vështirësi në frymëmarrje. • Forma dhe përmasat e mitrës.

apo dhimbje të forta të barkut. të cilat kanë tendencë të rriten gjatë shtatzanisë dhe mund të shkaktojnë abort. • Rezultatet e vizitave ekografike. Shenja të sëmundjeve seksualisht të transmetueshme. veshkave. • Matja e përmasave të bebit me anë të ekografisë (që në gjuhën popullore quhet “eko”). atëhere kur kemi të bëjmë me cikle të rregullta menstruale dhe kjo ditë është e sigurt. nga prania e “plagëve” apo rrjedhjeve karakteristike. Dëmtime të qafës së mitrës nga ndërhyrje të mëparshme. shihet qartë madhësia e mitrës në raport me moshën e shtatzanisë si dhe përjashtohen masat e mundshme në vezore. • Matja e gjatësisë nga fundi i mitrës deri në mes të kockës pubike. PËRCAKTIMI I MOSHËS SË SHTATZANISË ër të përcaktuar sa më saktë moshën e shtatzanisë dhe datën e parashikuar të lindjes. lindje para kohe. 2. Gjatë vizitës vaginale me dy duar (bimanuale). 3. si miomat. që do të thotë mbas muajit të tretë. Duhet pasur parasysh se ky veprim mund të bëhet vetëm kur paraqiteni për kontroll mbas javës së 13-të të shtatzanisë. Për të përjashtuar këtë të fundit është mirë të merret një Pap-test që në vizitën e parë. shpretkës. Nëqoftëse e mbani mend mirë P . Gjithashtu në këto momente shihet nëse mitra mund të ketë masa jo normale. apo nga fillimi i një procesi tumoral.KUJDESI PARA LINDJES 9 • Keqformime të tjera të dukshme. si dhe nëse ka masa të tjera të papërcaktuara mirë në hapësirën e barkut. • Kontrollohet barku me dorë për përmasat dhe ndjeshmërinë e mëlçisë. Shihet nëse qafa e mitrës është e hapur apo jo. 4. të cilat shpesh duken me sy të lirë. Mosha e shtatzanisë vlerësohet duke u nisur nga dita e parë e periodave të fundit. nga dita e parë e periodave të fundit. 40 javë janë dhjetë muaj hënorë ose nëntë muaj kalendarike. Çfarë duhet parë në organet e jashtme dhe të brendshme seksuale? 1. Si vizitohet mitra gjatë vizitës së parë? Mitra preket nëpërmjet murit të barkut dhe kjo gje bëhet për të përcaktuar formën. Kur do të lindë fëmija? Një shtatzani normale zgjat 40 javë. duhet të përdoren të gjitha informacionet në dispozicion: • Dita e parë e periodave të fundit • Përmasat e mitrës gjatë vizitës nga barku dhe asaj vaginale. madhësinë dhe fortësinë e saj.

). duke matur distancën nga kocka pubike deri në fundin e mitrës. sidomos në rast paqartësie. mitra preket mirë nga barku dhe përcaktohet me lehtësi madhësia e saj. që do të thotë tre muajshe. i cili është muaji i dytë. Si mundet që madhësia e mitrës të ndihmojë në përcaktimin e moshës së shtatzanisë? 1. 3. që do të thotë muaji i gjashtë. MUAJI I PARË ditën e parë të periodave të fundit dhe keni pasur një cikël të rregullt. në raport me moshën e shtatzanisë. Nga java 13-të deri në javën e 24-t të shtatzanisë. përmasat e mitrës janë të tilla që nuk dallohen nga barku. ashtu edhe për personelin mjekësor është më i lehtë përcaktimi i madhësinë së saj në raport me moshën e shtatzanisë.10 PJESA I SHTATZANIA DHE LINDJA. zbrit tre muaj. Pas javës së 24-t të shtatzanisë mitra bëhet e dukshme edhe me sy të lirë. . duhet të drejtoheni menjëherë tek mjeku specialist. Sa u tha më sipër ka vlerë për rastet kur madhësia e mitrës është më e vogël se sa duhet të ishte. shtohen 7 ditë dhe data e mundshme e lindjes rezulton 14 shkurt. është ekografia. dyshohet për prapambetje të rritjes së bebit. Një mënyrë e shkurtër për ta llogaritur është: nga dita e parë e periodave të fundit zbriten tre muaj dhe shtohen mbi të 7 ditë. apo plasje para kohe të membranave. Ajo që ndihmon më shumë. Përveç kësaj dyshohet edhe për sasi të pakët të lëngut amniotik (ujrat që rrethojnë bebin). • Sasi të shtuar të lëngut amniotik (ujrat që rrethojnë bebin). muaji i pestë. Në këto raste dyshohet për: • Shtatzani me shumë fëmijë (dy ose më shumë). • Diabet të nënës. Përse është i rëndësishëm vlerësimi i madhësisë së mitrës? Nëqoftëse rritja e mitrës nuk përputhet me rritjen e moshës së shtatzanisë. vdekje të bebit brenda në mitër. bebi do të lindë normalisht pas 9 muajve e 7 ditëve nga dita e parë e periodave. mberrin në 7 shkurt. sepse vihet në rrezik jeta ose e ardhmja e bebit. Por ka raste kur kjo madhësi është më e madhe se duhet të ishte për moshën e dhënë. kështu që si për ju. Për shembull nëse periodat e fundit kanë qenë më 7 maj. 2. • Fëmijë me peshë të madhe (mbi 4 kg. Deri në javën e 12-të. Nëse dyshoni për diçka të tillë. vetëm me vizitën gjinekologjike te mjekut ose personelit shendetësor. gjë e cila shoqërohet me dëmtime të mundshme të bebit.

KUJDESI PARA LINDJES 11 PSE ËSHTË E NEVOJSHME VIZITA VAGINALE GJATË SHTATZANISË? V izita vaginale e kryer me dorë nga mjeku gjinekolog. VIZITAT E ZAKONSHME Kontrollet e zakonshme gjatë shtatzanisë janë: 1. Vlerësimi i shkallës së pastërtisë vaginale 4. • Zbulimin e keqformimeve të aparatit gjenital të gruas. Për këtë arsye një vizitë vaginale mund të kryhet vetëm pasi ju jeni informuar me hollësi nga mjeku për llojin e vizitës. e cila mund të sjellë probleme me rritjen e shtatzanisë. Vizita vaginale nuk këshillohet vetëm në rastet kur keni pasur hemorragji para lindjes në shtatzanitë e mëparshme dhe kur kanë plasur membranat dhe ka rrjedhje ujrash. • Vlerësimin e moshës së shtatzanisë. para se të fillojë aktiviteti i lindjes. • përcaktuar rrezikun e lindjes para kohe. • vlerësuar rrugët e lindjes. Jo të gjitha gratë shtatzëna e lejojnë me dëshirë këtë ekzaminim. Ju duhet ta dini që kur mjeku e kërkon këtë lloj vizite. • konfirmuar pamjaftueshmërinë e qafës së mitrës për të mbajtur shtatzaninë deri në fund. • vlerësuar pjesën paraqitëse të bebit. • Mundësisht për marrjen e Paptestit. • vlerësuar gjendjen e qafës së mitrës. para se të stimulohet artificialisht aktiviteti i lindjes në fund të shtatzanisë. Në kontrollin e parë vizita vaginale bëhet për: • Përcaktimin e diagnozës: shtatzani. pasi ju është marrë leje dhe ju është thënë një arsye bindëse për të bërë vizitën. është vizita më intime që bëhet gjatë shtatzanisë. sidomos në fillim të saj. Përcaktimi i nivelit të hemoglobinës 2. • Vizitën e saktë të qafës së mitrës. Grupi i gjakut dhe faktori Rh . glukozë dhe infeksion (mundësisht mbjellje e urinës) 3. para se të fillojë aktiviteti i lindjes. Në kontrollet e tjera para lindjes vizita vaginale kryhet për të: • përcaktuar gjendjen e rrezikut të abortit. Testet urinare për albuminë. • Vlerësimin e sekrecioneve vaginale. ka një arsye të mjaftueshme dhe se ai i di mirë rastet kur kjo vizitë dëmton shtatzaninë.

sepse në këtë moshë janë formuar krejtësisht organet e tij. Në këtë pikë është me interes të sqarojmë që vizita ekografike është me rëndësi gjatë shtatzanisë. vizitat duhet të bëhen çdo muaj deri në muajin e 7-të. nëse ekziston mundësia. Kur çdo gjë ecën normalisht. Në çdo vizitë do të maten presioni i gjakut dhe pesha juaj. dhe në varësi të gjendjes tuaj dhe të bebit. VIZITA E DYTË PARA LINDJES ë në vizitën e parë ju do të ftoheni nga personeli mjekësor për t’u kthyer sërish në shërbimet e kujdesit të nënës dhe fëmijës. në varësi të situatave të cilat mund të krijohen. Vizita të tjera ekografike janë të nevojshme vetëm nëse mjeku specialist i sheh të domosdoshme. Tre vizita ekografike janë të domosdoshme dhe të mjaftueshme për nëntë muaj. Shpeshtësia e këtyre vizitave do të varet nga gjendja juaj dhe e fëmijës. Vizita e tretë duhet bërë gjatë tremujorit të tretë për të: • përcaktuar mënyrën e vendosjes së bebit (me kokë ose jo) • përcaktuar një peshë të përafërt të bebit • përcaktuar me saktësi vendosjen e placentës. edhe kur qafa e mitrës duket normale me sy të lirë 7. Testet serologjike për sifiliz 6. apo më shumë • vërtetuar zhvillimin normal të shtatzanisë Vizita e dytë duhet bërë gjatë tremujorit të dytë dhe sidomos në javën e 23-24-t të shtatzanisë për të: • vërtetuar ecjen normale të shtatzanisë • përjashtuar keqformimet e mundshme të fëmijës. për vizita të tjera dhe duhet të mbani mend që kjo është shumë e rëndësishme. por nuk duhet tepruar. Vlerësimi i vizitave të zakon- Q . Kur një shtatzani zhvillohet normalisht. ndërsa në muajin e nëntë çdo javë. Vizita e parë duhet të bëhet gjatë tremujorit të parë të shtatzanisë për të: • përcaktuar moshën e shtatzanisë • vërtetuar që shtatzania është brenda në mitër • vërtetuar praninë e një fëmije. Një vizitë ekografike. Cilat janë qëllimet e vizitës së dytë para lindjes? 1. këto tre vizita janë të mjaftueshme. më tej çdo dy javë. Natyrisht në rastin e shfaqjes së problemeve nuk do të ruhet kjo shpeshtësi. • përcaktuar vendosjen e placentës.12 PJESA I SHTATZANIA DHE LINDJA. MUAJI I PARË 5. Pap-testi.

• Përdorimi i duhanit • Prania e vazhdueshme e faktorëve stresues dhe të problemeve psikologjike • Vështirësi për të mbetur shtatzënë • Keqformime të vërtetuara të mi- trës apo të qafës së mitrës • Prania e fibromiomave të ditura më parë. bëhet testi i imunizimit për të vendosur pastaj protokollin e ndjekjes së mëtejshme. e vërtetuar gjatë shtatzanive të mëparshme • Fëmijë të lindur të vdekur apo që kanë vdekur menjëherë mbas lindjes. veshjen dhe mënyrën e jetesës. 4. Këshillimi për ushqyerjen. infeksionet virale apo lëndë kimike. 3. në shtatzanitë e mëparshme • Lindje të shumta (mbi katër lindje) • Dy ose me shumë aborte të mëparshme spontane • Lindje të mëparshme para kohe • Lindje të mëparshme të fëmijëve të vegjël për moshën e shtatzanisë • Interval i shkurtër ndërmjet lindjeve (më pak se një vit) • Lindje të mëparshme të fëmijëve me peshë mbi 4000 gram • Lindje të mëparshme të fëmijëve me keqformime të lindura • Lindje të vështira të mëparshme (asfiksi e bebit në lindje) • Tension i lartë gjatë shtatzanive të mëparshme • Lindje të mëparshme me operacion apo forceps • Ngushtim i kockave të legenit. sidomos në sferën gjenitale. Cilat janë situatat për të cilat ju duhet të vizitoheni patjetër nga mjeku specialist? • Mosha juaj më e vogël se 17 vjeç apo më e madhe se 35 vjeç • Histori familjare për keqformime gjenetike apo të trashëguara • Shtesë në peshë mbi 13 kg gjatë shtatzanisë • Dobësia (në peshë) • Gjatësia nën 145 cm • Ekspozim ndaj lëndëve dëmtuese: radiacioni. Hartimi dhe zbatimi i protokolleve që do ndiqen për gratë me shtatzani me rrezik të lartë. Vlerësimi i ecurisë së shtatzanisë. Nëse Faktori Rh rezulton negativ. • Pamjaftueshmëri e qafës së mitrës. 5. Nëse niveli i hemoglobinës rezulton i ulur. i lindur apo i fituar • Paraqitje jo normale të fëmijës në lindjet e mëparshme • Shtatzani të mëparshme me shumë fëmijë . kur vërtetohet prania e tij me mbjellje. shme të bëra mbas vizitës së parë. jepet ilaçi përkatës si dhe mjekohet infeksioni vaginal. duke marre masa për trajtimin e problemeve që mund të dalin. apo të diagnostikuara gjatë vizitës së parë para lindjes • Nëse janë bërë ndërhyrje të mëparshme kirurgjikale.KUJDESI PARA LINDJES 13 2.

të cilat duhet të respektohen nga ju. sepse kjo është periudha kur mund të shfaqen ndryshime të rrezikshme të tij dhe përcaktohet albumina në urinë. të cilat vështirësojnë gjendjen e përgjithshme • Ankesa gjate urinimit • Dhimbje barku të çfarëdo lloj natyre • Rrjedhje ujrash para se të fillojë aktiviteti i lindjes • Tejkalimi i dates se parashikuar për lindje (më shumë se një javë) • Pakësimi i lëvizjeve të bebit (më pak se 12 lëvizje në 24 orë).14 PJESA I SHTATZANIA DHE LINDJA. Gjithashtu vlerësohet pesha juaj për shtesa të tepërta. ju dhe pjesëtarët e tjerë të familjes duhet të informoheni menjëherë dhe t’ju jepen mundësitë e zgjidhjes. tension të lartë. aq sa mund të preket edhe nga ju vetë. kurse në të tjerat më herët) dhe të prekni madhësinë e mitrës. Gjithmonë ju mbetet ju të vendosni se çfarë duhet bërë më tej. nëse vërtetohet prania e një keqformimi të fëmijës. Nga java e 18-të deri në javën e 22-të. e cila arrin deri në nivelin e kërthizës. pavarësisht nga ngjyra e errët apo e hapur (dyshohet për ndërprerje të shtatzanisë) • Të vjella të shpeshta. përdorim droge apo alkooli. SI DUHET VLERËSUAR GJENDJA E BEBIT? ritja e bebit vlerësohet në çdo vizitë para lindjes. Vetëm mjeku mund të thotë me siguri se gjithçka po ecën normalisht. MUAJI I PARË • Gjendje depresive mbas lindjeve të mëparshme • Kur ka pasur sëmundje të diagnostikuara më parë të zemrës. Më lart kemi folur për shpeshtësinë e këtyre vizitave. e cila flet për funksionimin e veshkave. të mushkërive. diabet. në varësi të numrit të lindjeve. të tiroides. • Hemorragji vaginale gjatë shtatzanisë. • Probleme të abuzimit fizik në familje. sëmundje malinje të mëlçisë. ju filloni të ndjeni lëvizjet e fëmijës (në shtatzaninë e parë ndihen më vonë. epilepsi. Gjatë vizitave të radhës. sëmundje të gjakut. pavarësisht nëse ndjeni . shqetësime apo jo. Deri në javën e 12-të vërehet vetëm rritja e mitrës deri mbi kockën pubike. Këto të dhëna të thjeshta ju tregojnë se fëmija po zhvillohet normalisht. Në muajin R VIZITAT E RADHËS V izitat e radhës shpesh mund të jenë pa probleme. Asnjë ilaç nuk duhet përdorur gjatë shtatzanisë pa rekomandimin e mjekut specialist gjinekolog. Në vizitat e tremujorit të tretë matet rregullisht (në çdo vizitë) presioni arterial. sëmundje të veshkave.

tetanozit. mundësisht çdo ditë në tre muajt e fundit të shtatzanisë. nëse nga dita e parashikuar për lindje ka kaluar më tepër se një javë (maksimumi i tolerancës është dy javë). Në rastet kur në të kaluarën tuaj ka pasur probleme obstetrikale. nga mjeku kërkohen vlerësime të tjera më të veçanta të gjendjes së bebit. për shkak të zhvillimeve të reja dhe të shpejta në këtë fushë. ju do të këshilloheni të shënoni në një bllok çdo lëvizje të fëmijës. R . Në rast se janë më shumë.KUJDESI PARA LINDJES 15 e shtatë mund edhe të preken pjesë të vogla të bebit. sepse varet edhe nga gjendja juaj emocionale. variçelës. duhet të jetë në vëmendje të veçantë të mjekut. Ato mund të dëgjohen nëpërmjet një stetoskopi apo fetosoni. VAKSINIMI ekomandimet për vaksinimet e gruas shtatzënë janë të pjesshme dhe të paplota. Rrahjet e zemrës së fëmijës janë një parametër i rëndësishëm për vlerësimin e mirëqenies së tij. Kur numri i rrahjeve është më pak se 120/ minutë. vaksina u bëhet grave të cilat udhëtojnë në zonat e rrezikut. po kështu edhe për ethet e verdha. Normalisht ato janë 120-160 rrahje/minutë. kërkohet ndërhyrje e mjekut specialist gjinekolog. Lëvizjet e fëmijës vërtetohen nga pyetjet që ju bëhen. edhe gjatë shtatzanisë. kryesisht përreth kërthizës. Sidoqoftë. Ju duhet të keni parasysh që. nuk do të thotë domosdoshmërisht se ka problem për bebin. Imunoglobulinat këshillohen si parandalim pas ekspozimit ndaj rrezikut të hepatitit B. Në praktikën e deritanishme mund të thuhet se vaksinimi me vaksina virale të gjalla nuk rekomandohet në disa raste gjatë shtatzanisë (si fruthi dhe shytat) dhe i kufizuar në raste të tjera si poliomieliti. tërbimit. si këmba apo dora nëpërmjet barkut. ose nëpërmjet një ekografie të zgjatur deri në 20-30 minuta. do të thotë që fëmija është në gjendje të mirë shëndetësore. Mjaft rëndësi në këtë periudhë e deri në fund ka edhe numri i lëvizjeve të bebit dhe tonusi i tyre. Në rastet me komplikacione të rënda. Vaksinat virale inaktive dhe ato bakteriale mund të përdoren njëlloj si nga pjesa tjetër e popullsisë. të drejtoheni urgjentisht tek mjeku specialist gjinekolog. i cili u bëhet vetëm grave të ekspozuara ndaj rrezikut. rreth javes së 20-të të shtatzanisë e deri në fund të saj. Kur këto lëvizje janë mbi 12 për gjithë orët që jeni zgjuar dhe ato ndihen të forta e shoqërohen ndonjëhere edhe me deformime të barkut. sepse është një periudhë kur rrezikohet jeta e bebit.

Me avancimin e shtatzanisë rritet mitra dhe kjo pastaj shtyp zorrët dhe e shton më shumë kapsllëkun. Këshillat më të mira në këtë rast do të ishin ato për dietën. Edemat (fryrjet) e gjymtyrëve. Me rritjen e moshës së shtatzanisë. pasi ecja vë në lëvizje . i cili është hormoni kryesor i shtatzanisë. nuk rekomandohet kufizim i marrjes së lëngjeve dhe kripërave. të cilat janë të lidhura me të. kur edhe volumi i mitrës rritet. Është pasojë e kthimit të ushqimit nga stomaku në ezofag. Rritja e nivelit të progesteronit. Gjithashtu këshillohet që gjatë shtatzanisë të flini në krahun e majtë. Tanimë organizmi juaj vihet edhe në dispozicion të fëmijës. Ai mund të rritet edhe nga disa trajtime gjatë shtatzanisë. vjen si pasojë e shtypjes së stomakut nga mitra shtatzënë. Për këtë arsye këshillohet që 3-4 herë gjatë ditës të qëndroni shtrirë ose ulur. si për shembull nga marrja e hekurit për trajtimin e anemisë. dhe të mos përdorni veshje të shtrënguara. për të liruar mëlçinë dhe enët e mëdha të gjakut.16 PJESA I SHTATZANIA DHE LINDJA. Konstipacioni (kapsllëku). Dieta e këshilluar duhet të jetë e pasur me perime të gjelbra. Urthi. ato duhen marrë në sasinë e duhur. duke vështirësuar qarkullimin e tij. muskulturën e zorrëve. e pasur me lëngje dhe komposto me kumbulla. të cilat pengojnë qarkullimin e gjakut. Është detyrë e personelit mjekësor që merret me kujdesin para lindjes. që t’ju sqarojë për këto ndryshime të pritshme të organizmit tuaj. të kufizoni qendrimet për një kohë të gjatë në këmbë. të cilat shfaqen kryesisht në fund të ditës. Dhimbjet PROBLEMET E VOGLA TË SHTATZANISË G jatë shtatzanisë ndodhin shumë ndryshime. Ai shfaqet në rreth 50% të grave shtatzëna dhe shtohet me rritjen e moshës së shtatzanisë. Ju duhet të shtoni ecjet në këmbë. Urthi që shumë gra e perceptojnë si djegje ose dhimbje stomaku. por me këmbët në nivelin e gjoksit për 15-20 minuta. nga shtypja që ushtron mitra gjatë ditës. MUAJI I PARË Vaksinimi ndaj tetanozit është i detyruar në mjaft vende të botës. apo kur qëndroni për një kohë të gjatë në këmbë. si edhe në vendin tonë. rritet edhe mitra dhe kësisoj shtyp enët e mëdha të gjakut të cilat kalojnë nëpërmjet barkut. duke filluar nga tremujori i dytë i saj. Kjo shkakton fryrje sidomos tek këmbët. ul lëvizshmërinë e zorrëve. Zakonisht bëhen dy doza imunizimi kundër tetanozit gjatë shtatzanisë. gjë e cila favorizon kapsllëkun gjatë shtatzanisë. Në kundërshtim me atë që është thënë deri tani. Nuk rekomandohen ilaçet e farmacisë.

në rastin kur keni dhimbje koke. dhe të mos përdorni ushqime pikante. Kur nuk ka shkak tjetër për dhimbjen e kokës. mund të merrni pa frikë një kokërr paracetamol. të kufizoni qëndrimet e zgjatura në këmbë dhe ecjet e gjata. Vijnë si pasojë e mungesës së kalciumit dhe fosforit dhe si pasojë e shtypjes së nervave të fundit të kurrizit. nga një në ditë. veçanërisht në krah të majtë. Ju duhet të përdorni pomada antihemorroidale. që i plotësojnë nevojat tuaja ditore për kalcium. pa ngjyrë. gjë e cila ndonjëherë shkakton dhimbje koke. Në rast se kjo përjashtohet. trajtohet shkaku sipas rastit. Hemorroidet (majasëlli). por të bardha. duhet të matet menjëherë presioni i gjakut. Në disa raste sekrecionet vaginale mund të jenë të shtuara. Shtatzania shoqërohet me ndryshime në qarkullimin e gjakut.KUJDESI PARA LINDJES 17 janë më të shpeshta gjate natës. lëngun e domates dhe të mos pini duhan. Për ju nuk këshillohen ushqime të thata dhe pikante dhe duhet të pakësoni lëngjet e agrumeve (portokalle/limona). sepse ky lloj ushqimi i favorizon hemorroidet. nuk kanë erë të keqe dhe nuk shkaktojnë kruarje. Ngërçet muskulare të këmbëve. Sido që të jetë. Dhimbjet e kokës. Këshillohet gjithashtu të përdorni jastëk pak të lartë për të fjetur. Ju duhet të shtoni përdorimin e ushqimeve që përmbajnë më shumë kalcium dhe fosfor dhe në pamundësi të merrni tableta kalciumi. Nëse dhimbja e kokës ka origjinë tjetër si sinusiti (infeksion i një hapësirë të kockat e kokës. Por ka raste të tjera kur të gjitha shenjat që përmendëm më sipër janë të pranishme. këshillohet qëndrimi shtrirë. Janë të shpeshta gjatë shtatzanisë. Gjatë shtatzanisë niveli i lartë i hormoneve. sepse uji ul aciditetin e stomakut. mbasi kjo mund të jetë shenja e parë e tensionit të lartë të shtatzanisë. Këshilla më e mirë në këtë rast është që të hani shpesh dhe sasi të vogla ushqimi. gjë e cila kërkon trajtim specifik. salcat e ndryshme. dhe në këto raste rekomandohet mbjellja e sekrecioneve dhe bëhet mjekimi sipas shkaktarit dhe antibiotikut që e lufton atë. kur jeni shtri-rë dhe gjatë ditës kur përkuleni përpara. Ndodhin si pasojë e vështirësisë së kthi-mit të gjakut. favorizon ndryshimin në aciditetin vaginal dhe shtimin e sekrecioneve vaginale. . Sekrecionet vaginale. Duhet të theksojmë se shtatzania favorizon shfaqjen e kolpiteve (infeksion i qafës së mitrës) mykotike. Marrja e tabletave të kalciumit parandalon edhe prishjen e dhëmbëve gjatë shtatzanisë. që është tamam mbi kockën e hundës) etj. të shtoni në dietë qumështin dhe të pini ujë gjatë ngrënies.

. dhe në këtë rast duhet të drejtoheni tek mjeku specialist gjinekolog. kur stomaku është bosh. Ndonjëherë të vjellat janë aq të shpeshta saqë mund të dobësoheni tej mase dhe të humbni lëngje. pa shenja të tjera. Kur vërtetohet infeksioni urinar. Të përzierat dhe të vjellat gjatë shtatzanisë nuk dihet mirë përse shkaktohen.18 PJESA I SHTATZANIA DHE LINDJA. duhet t’i drejtoheni mjekut specialist gjinekolog. në gjysmën e parë të shtatzanisë. gjatë gjysmës së dytë të saj. si për shembull në stomak. Kruarjet e lëkurës gjatë shtatzanisë. Ato zhduken menjëherë mbas lindjes. ndryshimeve hormonale apo ndryshimit të presionit të gjakut. dhe pasojë e shtypjes që bën mitra shtatzënë mbi fshikëzën urinare. i pakësojnë dhimbjet e shpinës. Fillojnë herët në mëngjes. duhet kërkuar për një sëmundje tjetër. Këshillohet ndryshim i dietës. Ndodhin më shpesh në shtatzaninë e parë (kjo nuk do të thotë që nuk shfaqen në shtatzanitë e tjera) dhe në tremujorin e parë të saj. gjë e cila ju detyron të kontraktoni muskujt e shpinës për të përballuar peshën e shtuar. Megjithatë duhet pasur parasysh që urinimi i shpeshtë mund të jetë edhe shenjë e infeksionit urinar. ushqyerje e shpeshtë dhe në sasi të pakta. kufizimi i ushqimeve me shumë yndyrë. Nëqoftëse të vjellat do të vazhdojnë mbas muajit të tretë të shtatzanisë. përdorimi i bukës së thekur. Me zmadhimin e mitrës ndryshon qendra e rëndesës se trupit. Shtimi në peshë shkakton një tërheqje shtesë mbi kurrizin tuaj. prandaj nuk duhen nënvlerësuar. Duhet të kujtojmë që ndonjëherë dhimbjet e shpinës fshehin një infeksion urinar apo një rrezik për abort. Zakonisht zhduken mbas muajit të tretë të shtatzanisë. Ju duhet të bëni ushtrime për muskujt e shpinës. por mund të shfaqen edhe në orë të tjera të ditës. Kur ato vazhdojnë. Ju duhet të përdorni kremra neutrale për të qetësuar kruarjen. i cili ndodh shpesh gjatë shtatzanisë. të shtoni në dietën ditore kalcium dhe vitamina dhe të pakësoni marrjen e yndyrnave dhe dhjamrave. që t’i çkontraktoni ato si dhe të kufizoni qëndrimet e gjata në këmbë. vijnë si pasojë e ndryshimeve që ndodhin në mëlçi dhe tëmth. Urinimi i shpeshtë gjatë shtatzanisë mund të shfaqet që në fillim të saj dhe është një ankesë jo e rrallë e grave shtatzëna. Vjen si pasojë e dobësimit të muskulaturës së rrugëve urinare. Qëndrimet normale. por mendohet se janë pasojë e mungesës së vitaminës B në gjak. MUAJI I PARË Dhimbjet e mesit janë të zakonshme gjatë shtatzanisë. pa sforcime. apo fillimin e pre-eklampsisë (sëmundja e tensionit të lartë të shtatzanisë).

Nuk rekomandohet përdorimi i ilaçeve për gjumë. po kështu edhe urinimet e shpeshta dhe ankthi për lindjen janë faktorë të tjerë që ju prishin gjumin dhe ju shtojnë lodhjen. si pasojë e veprimit të progesteronit në qendrën e frymëmarrjes dhe në fund të shtatzanisë vjen si pasojë e zvogëlimit të hapësirës së kafazit të kraharorit. që haset më shpesh te gratë shtatzëna. Vështirësia në frymëmarrje gjatë shtatzanisë fillon në tremujorin e parë. G . si pasojë e vështirësisë së kthimit të gjakut në zemër. si pasojë e shtypjes që mitra i bën enëve të mëdha të gjakut në bark. Variçet prekin më shpesh këmbët dhe vulvën (pjesën e jashtme të organeve genitale). mbasi pesha është një ndër faktorët që ndikon në shfaqjen e variceve. Tensioni i ulët gjatë shtatzanisë është më i shpeshtë gjatë tremujorit të tretë të saj. Lodhja dhe pagjumësia gjatë shtatzanisë janë të zakonshme për tremujorin e tretë të saj. Variçet mund të pakësohen nga përdorimi i “çorapeve” speciale (të rekomanduara nga mjeku specialist i enëve të gjakut) dhe nga gjimnastika. të cilët ndihmojnë për të gjetur një pozicion më të rehatshëm. Ju duhet të qëndroni shtrirë në krahun e majtë për të shmangur shtypjen dhe si pasojë uljen e tensionit. Venat varikoze (varicet) janë zgjerim i venave. Ju nuk duhet të qëndroni gjatë në këmbë dhe duhet të ruani peshën gjatë shtatzanisë. që nuk ju lejon të bëni gjumë të rehatshëm.KUJDESI PARA LINDJES 19 nëpërmjet analizave të urinës. Ju duhet të vazhdoni aktivitetin tuaj normal ditor dhe të përdorni disa jastëkë për të fjetur. ai duhet mjekuar menjëherë. Për të shmangur urinimin e shpeshtë gjatë natës. Lodhja është pasojë e zmadhimit të mitrës me zhvillimin e shtatzanisë. Lëvizjet e shpeshta të fëmijës gjatë natës mund t’ju zgjojnë nga gjumi. Ju duhet ta dini që këto probleme janë normale gjatë shtatzanisë dhe nuk kanë nevojë për trajtim. sepse është një ndër shkaqet kryesore të fillimit para kohe të aktivitetit të lindjes dhe plasjes para kohe të membranave. PROBLEMET E MËDHA TË SHTATZANISË jatë shtatzanisë. krahas problemeve të vogla. dhe të qëndroni me këmbët në nivelin e kokës. të cilat nuk kanë nevojë për trajtim. por një gotë çaj ose qumësht i nxehtë para gjumit bëjnë mjaft mirë. apo trajtohen pa u shtruar në maternitet. nga shtyrja lart e diafragmës prej mitrës shtatzënë. rekomandohet të mos përdoren lëngje me shumicë para gjumit.

për shembull. Pikërisht për këto arsye ato trajtohen në maternitet. për pasojë ulet oksigjeni për bebin. Për çdo shqetësim apo pyetje që të keni.20 PJESA I SHTATZANIA DHE LINDJA. Komplikacionet madhore të shtatzanisë janë: • Hemorragjitë e hershme të shtatzanisë • Abortet me ndërlikimet e tyre • Shtatzanitë jashtë mitrës • Hemorragjitë e vonshme të shtatzanisë • Placenta previa (vendosja e placentës para qafës së mitrës) • Shkolitja para kohe e placentës • Dhimbjet e forta të barkut • Ethet me karakter të ndryshëm • Rreziku i lindjes para kohe • Anemitë e rënda • Pre-eklampsia dhe eklampsia (sëmundjet e tensionit të lartë të shtatzanisë) • Sëmundjet seksualisht të transmetueshme. KUJDESI I PËRGJITHSHËM PËR VETEN TUAJ Ushtrimet Përgjithësisht duhet të themi se . mund t’i vazhdoni ato edhe gjatë saj. Punësimi Nëse keni një punë jo të lodhshme. me pak lëvizje. Ushtrimet në klasa me punonjës të specializuar dhe ushtrimet aerobike janë gjerësisht të përdorshme dhe mjaft të dobishme gjatë shtatzanisë. ushtrimet fizike të moderuara janë të pranueshme gjatë shtatzanisë. Këtu po përmendim vetëm disa nga problemet e mëdha të shtatzanisë. Sportet e rrezikshme dhe ushtrimet fizike të sforcuara duhet të shmangen. Nëse jeni mësuar me ushtrimet aerobike para shtatzanisë. por ju duhet të pushoni të paktën për 1-2 orë pas tyre. MUAJI I PARË ndodhin edhe probleme të mëdha. kërkon vlerësim të kujdesshëm nga mjeku i familjes dhe ai gjinekolog. sa për t’u njohur me to. Punësimi që kërkon aktivitet të shprehur fizik dhe lodhje trupore. për të vendosur vazhdimin e mëtejshëm. ju tashmë e dini që duhet të kontaktoni menjëherë me mjekun tuaj. mund të vazhdoni të punoni normalisht gjatë shtatzanisë. tensioni i lartë gjatë shtatzanisë. Duhet pasur parasysh që çdo grua ka gjendje shtatzanie të ndryshme dhe tolerancë të ndryshme ndaj aktivitetit fizik. duke ulur në të njëjtën kohë prurjen e oksigjenit në placentë. të cilat mund të rrezikojnë jetën tuaj dhe të fëmijës. Mund të themi pa ngurrim se shumë probleme për ju dhe fëmijën gjatë shtatzanisë mund të vijnë si pasojë e një jete të ndenjur e pa lëvizje si. Aktiviteti fizik rrit nevojën për oksigjen të nënës dhe rrit punën e zemrës.

Veshja Gjatë shtatzanisë rekomandohen veshje të lehta. nënat e të cilave bëjnë punë normale. praktike dhe të rehatshme. Gjithashtu.KUJDESI PARA LINDJES 21 Aktualisht në Shqipëri. si pasojë e lëshimit të muskulaturës së lëmuar. por sa më të lirshme. Nga ana tjetër. me numër më të madh se më parë dhe prej pambuku. Udhëtimet Udhëtimi me tren. Në këto raste rekomandohet një shpejtesi mesatare dhe shmangia e sipërfaqeve të thyera (gropa etj). avion apo me makinë. Nuk duhen të përdoren veshje të shtrënguara. është deri në 400 gram më e vogël se ajo e bebeve. më i dëmshëm mund të jetë largimi nga mjeku. studimet kanë treguar se pesha e bebeve të lindura nga nëna që bëjnë punë të rënda. jeni në rrezik më të madh për lindje para kohe. por dihet që gratë në vendin tonë edhe gjatë shtatzanisë bëjnë punë të rënda fizike. Veshjet këshillohen të jenë prej pambuku. shtypjes së mitrës mbi zorrën e trashë në fillim të shtatzanisë dhe nga pjesa e paraqitur në fund të saj. Nëse keni pasur probleme dhe komplikacione gjatë shtatzanive të mëparshme. se sa gratë me punë të tjera. për të mos e bërë ecjen të lodhshme. Vetëm në tremujorin e tretë nuk rekomandohen banjat në vaskë me ujë shumë të ngrohtë. gjithashtu. Kujdes duhet në rastet e udhëtimeve me makinë. Është mirë që t’i shmangni punët e rënda. nuk kemi të dhëna apo studime të sakta për punësimin e grave shtatzëna. dhe rritja e masës së gjoksit. Banjat Gjatë shtatzanisë banjat janë më se të rekomandueshme. Përveç . apo nuk kanë punuar fare. kur rrugët nuk janë në gjendje të mirë. Kjo shpeshtësi është 20 herë më e lartë tek nënat që punojnë në fushë. kërkon përdorimin e të brendshmeve të lirshme. Natyrisht udhëtimet e gjata duhet të bëhen me leje të mjekut dhe mbasi të jenë marrë masat e duhura për çdo lloj problemi që mund të rezultojë gjatë udhëtimit. sepse pengohet qarkullimi i mirë i gjakut. Ato duhet të jenë sa më të rehatshme. sepse mund të sjellin marrje mendsh dhe gjendje të fikëti. Çdo gjë do varet edhe nga mosha e shtatzanisë në momentin e udhëtimit. nuk ka efekte të dëmshme gjatë shtatzanisë. Probleme të tretjes dhe të jashtëqitjes Gjatë shtatzanisë jashtëqitja fillon të çrregullohet. Nuk këshillohen këpucë me taka të larta apo të ngushta. gjë e cila mund të sjellë në përfundim tragjik të shtatzanisë. nëse keni punë me qendrim të gjatë në këmbë. duhet të shmangni punët fizike. dhe t’ju sigurohen periudha të përshtatshme pushimi gjatë ditës. i cili ndjek shtatzaninë.

Pranohet gjerësisht nga të gjithë specialistët se për gra të shëndetshme dhe shtatzani pa rrezik. Natyrisht nëse mbas një kontakti të tillë vërehen hemorragji vaginale apo dhimbje të forta të barkut. Marrëdhëniet seksuale Ka gjithmonë një dyshim në opinionet e popullit se marrëdhëniet seksuale gjatë shtatzanisë mund të shkaktojë aborte apo lindje para kohe. ndërsa ndërhyrjet më të vështira të cilat kërkojnë . e cila çon material të lëngët me presion) llastiku. Kujdesi për dhëmbët Mjaft protokolle të ndjekjes para lindjes përfshijnë edhe kontrollin rutinë të dhëmbëve. ende nuk është i vërtetuar. marrëdhëniet seksuale nuk janë të dëmshme. Procedurat normale me anestezi lokale mund të kryhen gjatë shtatzanisë pa problem. nuk është gjetur lidhje midis lindjes para kohe dhe shpeshtësisë së kontakteve seksuale. mendimi se kontaktet seksuale gjatë shtatzanisë janë të dëmshme për ju apo fëmijën. të cilat tregojnë për një infeksion vaginal dhe të rekomanduara nga mjeku. mungesa e të cilit mund të sjellë dëmtime të dhëmbëve. Megjithë studimet e shumta. MUAJI I PARË bezdisjes së shkaktuar nga kapsllëku. marrëdhëniet seksuale nuk janë të ndaluara. Ato përdoren kur ka sekrecione të shtuara vaginale. ky rrezik bëhet i dukshem. Edhe në muajt e fundit të shtatzanisë. dhe nuk duhet të futet kanjula (maja e kësaj pompe) më thellë se 6-7 cm brenda në vaginë.22 PJESA I SHTATZANIA DHE LINDJA. ndonjëherë edhe nga keqpërdorimi nga vetë gratë. E vetmja gjë që dihet me siguri është që gjatë shatzanisë ju keni më shumë nevojë për kalcium. duhet të zhduket një herë e përgjithmonë. I vetmi problem mbetet gjetja e pozicionit të duhur. mund ta shmangni këtë gjendje me shtimin e lëngjeve. dhe kur është e nevojshme me laksativë (ilaç kundër kapsllëkut) të lehtë. Shpëlarjet vaginale Shpëlarjet vaginale mendohet të përdoren vetëm kur janë të domosdoshme. sidomos në muajt e fundit të shtatzanisë. Në fakt. Koncepti se shtatzania e rëndon prishjen e dhëmbëve. Sidoqoftë nuk duhet përdorur “poire” (pompë. Kontaktet janë të ndaluara vetëm në rastet kur rreziku për abort apo lindje para kohe është i vërtetuar nga mjeku specialist gjinekolog. kalimi i materialeve të forta fekale nëpër zorrën e trashë mund të shkaktojë çarje të dhimbshme të saj dhe të japë hemorragji nga zorra e trashë. ushtrimeve jo të rënda fizike. Nëse nuk keni pasur probleme të tilla gjatë shtatzanisë. sepse shpesh mund të jenë të dëmshme.

janë shkak për efektet negative tek bebi. Përbërësit e pijeve alkolike e kalojnë barrierën e placentës dhe shkojnë direkt në gjakun e e bebit. hemorragji gjatë tremujorit të dytë apo të tretë të shtatzanisë. sidomos në tremujorin e parë të shtatzanisë. luan një rol shumë të madh në parandalimin e strieve. Efektet që alkooli mund të japë tek bebi janë: • Prapambetje e zhvillimit të bebit në bark • Keqformime të fytyrës • Çrregullime të sistemit nervor qendror Për fat të mirë këto efekte pushojnë së vepruari. është mirë të shtyhen për tremujorin e dytë të saj. Krahasuar me gratë të cilat nuk pijnë duhan. trajtimi me antibiotikë është i domosdoshëm. të quajtura absese. edhe rëndësia e tij gjithashtu. Monoksidi i karbonit dhe nikotina. madje shumë më tepër se kremrat apo vajrat nga më të kushtueshmet. plasje para kohe të membranave. Etanoli ka rezultuar shumë i rrezikshëm. nuk është i provuar nga asnjë studim shkencor. Ndërsa përdorimi i kremrave të ndryshëm për lyerjen e gjirit apo barkut për të parandaluar striet (të çarat e lëkurës). vdekjet . Alkooli Është e provuar që përdorimi i alkoolit gjatë shtatzanisë është mjaft i dëmshëm dhe këshillimi para lindjes konsiston në ndalimin e plotë të tij gjatë kësaj kohe. Vuajtja kronike brenda barkut të nënës. Në përgjithësi përhapja e këtyre strieve përputhet me rritjen e mitrës dhe shtesën në peshë të nënës.KUJDESI PARA LINDJES 23 anestezi më të thellë. menjëherë sapo të ndaloni marrjen e alkoolit. Tani po diskutohet gjithnjë e më shumë se rritja e konsumit të lëngjeve nga gruaja shtatzënë. nënpesha. nëse pini. të cilët janë përbërësit kryesorë në përmbajtje të duhanit. Duhani Nënat të cilat pijnë duhan gjatë shtatzanisë. Këtu duhen parë edhe mundësitë e parandalimit të tyre. Kujdesi për gjoksin dhe barkun Kujdesi për thithat e gjirit është trajtuar edhe më sipër. si dhe prapa-mbetje të zhvillimit fizik të bebit. ju jeni më të rrezikuara të bëjnë aborte spontane. lindin fëmijë me peshë më të vogël se sa pjesa tjetër e popullatës. sidoqoftë. Ato nuk bëjnë dëm. Droga Përdorimi kronik i drogave është mjaft i rrezikshëm gjatë shtatzanisë. por ky i fundit duhet të zgjidhet në bashkëpunim me gjinekologun. Në rastet e infeksioneve të rënda të dhëmbëve. sidomos për bebin dhe mirërritjen e tij. por janë të kushtueshme për ekonominë e familjes.

i cili i paraprin ndryshimeve të rëndësishme që do të vijnë. Rikujtoni e reflektoni për marrëdhënien tuaj me nënën. Ilaçet Me përjashtime të rralla. Kafeina Nga të gjithë specialistët rekomandohet kufizimi i përdorimit të kafeinës gjatë shtatzanisë. kur ajo e lidh atë ngushtësisht me marrëdhënien që do të krijojë ajo më vonë me fëmijën. çojnë në 50% mundësinë e infektimit të bebit nga virusi HIV (SIDA) apo hepatiti B. trajtimi i depresionit pas lindjes i referohet dhimbjes së lindjes. si dhe nga të tjerët. shpesh vjen pas depresionit të shtatzanisë. do të bëheni nënë. pa marrë mendimin e specialistit (gjinekologut). shkëmbimet e shpeshta të shiringave. si nënë. që duhen pasur parasysh nga vetë ju. Prandaj ju nuk duhet të merrni asnjë lloj ilaçi. Bëjini vetes këto pyetje: • Si ka qenë apo si është marrëdhënia juaj me nënën tuaj? • Si do të dëshironit të ishte nëna LEHTËSIMI I DEPRESIONIT GJATË SHTATZANISË S hihni më thellë brenda vetes. Qëllimi kryesor është përgatitja psikologjike për identitetin . por që mund të kapërcehet nga nëna.24 PJESA I SHTATZANIA DHE LINDJA. e kalon placentën dhe për pasojë arrin tek bebi. apo si grua. Bëjini vetes këto pyetje: • Sa e përgatitur jeni ju për t’u bërë nënë? • Si mendoni se do të jeni si nënë? • Si e mendoni një “nënë të mirë”? Mundohuni të kërkoni e të zbuloni në historinë tuaj familjare. shoqërohet me ndryshime fizike dhe ngarkesa psikologjike. Për arritjen e këtij qëllimi kërkohet përdorimi i një metode. Të gjitha këto do të jenë pjesë e rëndësishme e përgatitjes suaj psikologjike për t’u bërë nënë. sidomos për herë të parë te femra. çfarëdolloj ilaçi që përdoret tek ju. Shtatzania. MUAJI I PARË para lindjes. dhe një mënyrë shumë e mirë është që të mendoni se çfarë do të fitoni pas lindjes. e cila përfshin arsye të forta për të përballur depresionin gjatë shtatzanisë. për marrëdhëniet tuaja me të afërmit dhe për marrëdhëniet tuaja në çift (martesore). Na duhet të theksojmë gjithashtu se midis grave që përdorin narkotike. megjithëse deri tani nuk është vënë re ndonjë veprim i dëmshëm i saj ndaj bebit. Depresioni pas lindjes. janë disa nga komplikacionet serioze që shkakton përdorimi i drogave dhe janë të dokumentuara mirë. Ndonjëherë.

të zhvillohet me perde të mbyllura dhe vetëm në aktin e fundit. aktor i së cilës është edhe ushqimi. apo t’i ktheni momentet e vakteve në fiksime me dietat. Një ushqyerje e rregullt nënkupton një ushqim të ekuilibruar. Kujdesuni për veten tuaj. sepse sjellin keqformim të bebit. Kjo mund t’ju ndihmojë t’i paraprini nevojave tuaja si nënë. të shumëllojshëm dhe që përmban të . duhet thënë se jo të gjithë e kanë mundësinë të sigurojnë një ushqim të pasur dhe të shumëllojshëm. gjatë shtatzanisë ju nuk keni nevojë për ndonjë dietë të veçantë (me përjashtim të rasteve kur vuani nga ndonjë sëmundje). Bëjini vetes këto pyetje: • Për çfarë keni nevojë që të mund të jeni një prind i mirë për fëmijën tuaj? • Çfarë do të ishit të gatshëm të sakrifikonit për të pasur një fëmijë? gjitha lëndët ushqimore të domosdoshme për ruajtjen në mënyrë të përkryer të nevojave tuaja dhe të bebit brenda jush. Megjithatë. USHQYERJA GJATË SHTATZANISË P adija bën që “drama” e shëndetit gjatë shtatzanisë. kur tragjedia bëhet e dukshme. Për arsye financiare. duke kërkuar nga të tjerët mbështetje apo ndihmë për kryerjen e punëve të shtëpisë apo për zgjidhjen e problemeve të tjera (që kanë të bëjnë me marrëdhëniet familjare) që dalin gjatë shtatzanisë. Shtatzania nuk duhet të shkaktojë ndryshime të mëdha në sjelljen e të ushqyerit dhe nuk duhet të detyrojë askënd të hajë diçka që nuk i pëlqen. Megjithatë duhet thënë se disa ushqime përdoren më shumë se të tjerat. Si rregull. sepse krijesa në rritje harxhon një pjesë të konsiderueshme për nevojat e veta dhe për pasojë është i domosdoshëm plotësimi i rezervave të harxhuara. Kjo nuk do të thotë që të “ushqeheni për dy”. do arrihet të kuptohen gabimet që janë bërë gjatë kohës së shtatzanisë.KUJDESI PARA LINDJES 25 juaj? • A jeni trajtuar ju nga nëna juaj ashtu sic do të kishit dëshiruar? • Cilat janë frikërat tuaja? Merrini seriozisht nevojat tuaja. Ndalohet rreptësisht marrja e tabletave dobësuese gjatë shtatzanisë. tabelat dhe kaloritë. duhet të këshilloheni me gjinekologun për ndryshimet e duhura. sipas zakoneve të familjes shqiptare një gruaje shtatzënë në shtëpi i krijohen kushte të marrë kaloritë apo llojet e nevojshme. Nëse para shtatzanisë ju keni qenë nën dieta të veçanta apo vegjetariane.

kripërat minerale dhe uji. (Shihni tabelën në faqen tjetër) . dhe në muajt e tjerë rreth 2450 kalori. mundësisht pa sheqer (200 kal) • Vaj për gatim dhe për sallatë (200 kal).26 PJESA I SHTATZANIA DHE LINDJA. vitaminat. Secili nga këto produkte është i domosdoshëm për jetën dhe shëndetin e çdo njeriu. E thënë më thjeshtë. në çfarëdo faze të zhvillimit që të ndodhet. Përbërësit bazë të një diete ushqimore të mirë janë proteinat. Në tre muajt e parë ju duhet të përdorni në ditë: • 100 gr mish (300 kal) • 100 gr bukë (270 kal) • 100 gr makarona (340 kal) • 200 gr perime (160 kal) • 200 gr fruta të freskëta (180 kal) • 50 gr djathë (200 kal) • • • • Një gotë kos (100 kal) Një gotë qumësht (130 kal) 50 gr sheqer (180 kal) 30 gr marmalatë ose reçel. gjatë shtatzanisë kjo rritet në + 150 kalori në tremujorin e parë dhe në + 300 për pjesën e mbetur të shtatzanisë. sheqernat. në tremujorin e parë ju duhen 2300 kalori. fibrat ushqimore. MUAJI I PARË Nëse ju gjatë jetës normale keni nevojë të merrni 2150 kalori për një ditë. yndyrnat.

duke përfshirë edhe peshkun në konservë. • Të gjitha llojet e frutave të freskëta ose të ngrira si mollë. të ngrira ose të konservuara. presh.KUJDESI PARA LINDJES 27 Grupet e prodhimeve ushqimore Grupi i parë (mishi. mish i grirë qoftesh. proteina të cilësisë së lartë dhe vitamina të grupit B. Grupi i katërt Vaji. janë prodhime që përmbajnë disa lloje vitaminash (veçanërisht vitaminë C) dhe kripëra minerale. pjepër etj. hekur. qengj. • Të gjitha llojet e bathëve të thara si për shembull fasule. Këtu hyjnë: Buka. Qumështi dhe të gjitha llojet e bulmetrave si djathi. peshku dhe të tjera) • Të gjitha llojet e mishit për shembull lope. • Të gjitha llojet e lëngjeve pa sheqer. portokalle. lakër etj. gjiza. gjalpi. kosi. dardhë. jane produkte ushqimore që përmbajnë sheqerna. proteina të cilësisë së mesme. Këto janë prodhime që përmbajnë proteina të cilësisë së lartë. patatet. sheqerna. I tille është qumështi. për shembull karrota. janë produkte ushqimore që përmbajnë calcium. spinaq. makaronat.orizi. janë produkte që përmbajne yndyrna. i cili është i vetmi prodhim i destinuar nga natyra për të qenë ushqimi i kafshëve (gjitarëve) dhe njeriut. vitamina të grupit B. Për shembull: • Të gjitha llojet e perimeve të freskëta. si dhe të gjitha llojet e grurit ose thekrës. • Të gjitha llojet e frutave të thara si fiq. banane. Grupi i dytë (qumështi dhe bulmetrat) Këto janë ushqime të gatuara nga vetë nëna natyrë. speca. thjerëza. dhjami dhe margarina. disa lloje vitaminash (veçanërisht A dhe D) Grupi i pestë (frutat dhe perimet) Agrumet dhe të gjitha llojet e frutave dhe të perimeve të freskëta. kastravec. stafidhe etj. veçanërisht acide yndyrore. drithërat për mëngjesin (për shembull Cornflakes). mish pule dhe peshk. kajsi. Grupi i tretë (buka. sallatë jeshile. mëlçi. • Të gjitha llojet e perimeve që përdoren për sallatë si domate. dhe vitaminat e kompleksit B. drithërat dhe patatet) Orizi dhe grupi i produkteve ushqimore me origjinë nga drithërat. Kujdes: Konventa Europiane e Ushqimit ka ndaluar përdorimin e organeve të brendshme të kafshëve për arsye sigurie. të frutave (lëng frutash 100% i pastër). . bizele. vitaminë D.

ndjen dhimbje dhe ka ndjenjën e ekuilibrit). OSE TË BËJMË GATI Tryeza e ndërrimit të fëmijës (mundet dhe ta merrni hua tek ndo- një shoqe që ka lindur më parë) Karroca me të cilën do të filloni shëtitjet me bebin tuaj. Së fundi. thirreni në emër (nëse se i keni vënë një emër): mos t’ju duket e çuditshme. gjërat që vërtet ju nevojiten janë shumë pak.) Para së gjithash. Mund të përdoret sapo ka lindur fëmija dhe . ÇFARË DUHET TË BLEJMË. lexoni dhe mësoni përmendësh faqet e librit që flasin për ushqyerjen me gji. në këtë mënyrë e nxisni inteligjencën e bebit tuaj. Pastaj bëni gati vendin ku do të rrijë dhe jetojë fëmija. Mos u ndikoni nga ato që lexoni dhe shihni në çdo lloj reviste dhe reklame. Xhepi i kangurit. tingujt. korja e trurit është zhvilluar në mënyrë të mjaftueshme për të njohur zërin e nënës së vet: ai nuk është më pasiv. zhurmat. Atëherë flitini fëmijës. duhet që gradualisht të grumbulloni sendet e dobishme dhe të shmangni mbledhjen e sendeve të padobishme dhe të panevojshme.28 2 Çfarë duhet të dimë që para lindjes? F ëmija mund të dëgjojë duke filluar nga java e 28-të e shtatzanisë (ose muaji i 7-të). por bashkëvepron dhe e “ndjen” se çfarë ndodh përreth (dëgjon zërat. (Një kuriozitet: shija e ushqimit që nëna ha gjatë kësaj periudhe do të jetë dhe shija e preferuar e fëmijës më vonë. Pikërisht në këtë periudhë të jetës.

5 cm. Krevati i fëmijës duhet të jetë të paktën 110 cm. Ndenjësja (kolltuku) e fëmijës kur shëtitet me makinë: mund të përdoret deri në moshën 4 vjeçare. Më e sigurt është të mbahet fëmija mbrapa. femër apo mashkull. Ajo është e përshtatshme sepse zakonisht fëmija ndihet më i .5 cm Gjatësia minimale e djalit = gjatësia e përafërt e tij – 5. Mund të përdoret qysh në shëtitjen e parë që bën bebi. bëni llogaritjet e mëposhtme: Mblidhni gjatësinë e të 2 prindërve në cm dhe pastaj pjesëtojeni me 2: (gjatësia e babait + gjatësia e nënës) : 2 = gjatësia mesatare e prindërve. kurse gjatësia maksimale apo minimale do të jetë: Gjatësia maksimale e vajzës = gjatësia e përafërt e saj + 5. kur fëmija rri mbrapa në makinë dhe deri në moshën 10 vjeçare.5 cm Nëse fëmija që do të lindë është femër. por mbi të gjitha përforcon lidhjen fizike të fëmijës me prindin.5 cm. përsa kohë ia lejojnë përmasat. gjatësia e tij mund të lëkundet dhe djali në këtë rast mund të jetë më i shkurtër ose më i gjatë nga ky parashikim: Gjatësia maksimale e djalit = gjatësia e përafërt e tij + 5. sepse përndryshe rrezikohet që koka e fëmijës të ngecë midis ndarjeve të anëve të krevatit. atëherë: Gjatësia e përafërt e saj = gjatësia mesatare e prindërve – 6. Jo vetëm është i rehatshëm dhe thjeshton lëvizjet e të rriturit. Anët e krevatit duhet të respektojnë një distancë jo më të madhe se 11 cm (kaq është diametri i kokës tek i porsalinduri). Gjatësisë mesatare të prindërve i shtohen ose i hiqen disa cm.5 cm është i dobishëm.ÇFARË DUHET TË DIMË QË PARA LINDJES 29 A doni ta dini sa i gjatë do të bëhet? Atëherë. sepse do të shërbejë derisa fëmija të vejë 4-5 vjeç. Kjo karrike mund të shërbejë edhe për të shëtitur fëmijën ose për ta lënë të flejë aty. Megjithatë. Për shembull fëmija që do të lindë është mashkull. në varësi të seksit të fëmijës. atëherë: Gjatësia e përafërt e tij = gjatësia mesatare e prindërve + 6. Ka disa modele që mund të shërbejnë për mbajtjen e fëmijëve të lindur parakohe.5 cm Gjatësia minimale e vajzës = gjatësia e përafërt e saj – 5. kur fëmija mbahet para. E vetmja gjë duhet mbajtur parasysh është se duhet të zgjidhet në përpjesëtim me peshën e fëmijës.

Kur ka mundësi. të fëmijës që rri në dhomën e vet. MUAJI I PARË qetë kur mbahet në pozicionin me duar dhe këmbë të mbledhura (si ka ndenjur në bark të nënës). mëson të drejtojë rrethoren. por edhe në të cilin harxhimi i energjive dhe i oksigjenit është më i ulëti. Themi për interfonin që nuk është një mjet i domosdoshëm. domethënë kur qan merret vesh se çfarë kërkon. kur fëmija ndihet i sigurt dhe ka fituar besim tek bota që e rrethon. që nëna dhe fëmija të mos ndahen nga njeri-tjetri. në fillim të jetës së bebit. Të mësuarit e fëmijës të flejë vetë dhe në dhomën e vet. Nuk është e këshi llueshme. Rrobat. Interfoni. Në fakt. Për këtë arsye sa herë që fëmija qan. nëna e vet nuk vjen se nuk e dëgjoi: kështu tek ai mund të krijohet bindja se nuk arrin të kuptohet. sepse fëmijët e vegjël nuk djersijnë dhe nuk e kontrollojnë dot vetvetiu temperaturën trupore (nxehen kollaj nga veshja e trashë). fëmija duhet të kuptojë se nëqoftëse ai do. Është një mjet i dobishëm por jo i domosdoshëm. i duhet përgjigjur sipas nevojave dhe nuk duhet të lihet që të qajë. Çfarë nuk duhet të blejmë? Rrethorja. Panolinat (pampersat . Ato nuk duhet të jenë tepër të trasha. në këtë rast ai ndihmohet në zhvillimin psikologjik. Është mirë që të merren trup (bluzë dhe tuta bashkë) dhe që mbërthehen e zbërthehen kollaj (fëmijës nuk i pëlqen veshja dhe zhveshja – atij i pëlqen më shumë të rrijë lakuriq).pelenat me një përdorim) duhet të blihen në njëfarë sasie për t`i pasur gjithmonë gati. pse duhet të lihet fëmija vetëm në dhomë? Fëmija i porsalindur e ndjen shumë mungesën e kontaktit të ngushtë fizik dhe do të rrijë gjithmonë ngjitur me trupin e nënës (edhe në banjë. sepse supozohet dhe në fakt kështu duhet. sepse nëqoftëse fëmija e përdor. pra lejon një kontroll me anë të zërit. Ky është një pozicion në të cilin ai jo vetëm qetësohet. si do të shohim edhe më tej. Ai nuk e di që kur qan dhe dera është e mbyllur.3 kg. mund të fillojë vetëm pas muajit të gjashtë. kini parasysh se pesha mesatare e një fëmije është rreth 3. domethënë përkulet me bark për- . Por përveçse fëmija sigurohet. gjatësia mesatare në lindje është rreth 50 cm dhe rrethi i kokës afërsisht 35 cm. në vend që të mësojë të ecë. Lidhur me madhësinë e rrobave. Rrobat e fëmijës është mirë të jenë prej pambuku dhe jo prej leshi. nëna duhet të shkojë së bashku me fëmijën e vet). mund të kushtëzojë mjedisin. Ai lejon që të dëgjohen të qarat e fëmijës kur ai është në dhomë vetëm.30 PJESA I SHTATZANIA DHE LINDJA.

Gjithsesi. . për ta rregulluar në pjesën e shtëpisë që e keni përzgjedhur për të ushqyer fëmijën). Nëse keni gjetur ose blerë një peshore për peshimin e fëmijës. Ky vend duhet të jetë larg telefonit dhe televizorit. dhe çdo gjë që mund t`ju duhet për ushqyerjen artificiale. Gjithashtu do t’ju nevojitet një veshje. ose poltronë të rehatshme. sepse fëmijën duhet ta peshoni të zhveshur. veçanërisht kur keni merak për pastërtinë. Zakonisht në të gjitha maternitetet lejohen tashmë rrobat personale. Së pari qëllimi juaj kryesor dhe i vetëm duhet të jetë ushqyerja me gji. Vendi ku do t`i jepni gji fëmijës. Biberonat.ÇFARË DUHET TË DIMË QË PARA LINDJES 31 para dhe ecën me majat e gishtave. Është shumë e rëndësishme kur ushqeni me gji. gjejini një vend aty afër. mjetet e tualetit dhe të pastrimit të fëmijës. Normalisht do t`ju duhen 2-3 çarçafë për vete dhe të paktën 2 çarçafë të vegjël për fëmijën tuaj. Sterilizuesin e biberonave dhe kompletin për ushqyerjen artificiale. Por për të krijuar një atmosferë më të këndshme. bluzat. të formave dhe përmasave të ndryshme. që të mos ju shqetësojnë. Çfarë të marrim me vete në maternitet? Duhet përgatitur një çantë me gjëra që duhet për të veshur fëmijën që sapo ka lindur: panolina. qoftë për nënën. përsëri nuk është e nevojshme që të bleni sterilizuesin. Sidoqoftë. që në radhë të parë ju të rehatoheni (pra zgjidhni një kolltuk. çorapet. vazhdon të ecë me majat e gishtave. mund t’i sterilizoni në çfarëdo lloj kusie. prandaj ju vjen për mbarë ta keni afër. Biberon i rremë. Ka maternitete që nuk lejojnë veshjet personale. qoftë dhe për fëmijën. nëse vërtet keni arsye të forta për të ushqyer artificialisht fëmijën dhe e keni biseduar gjithçka me mjekun tuaj pediatër. interesohuni qysh më parë. shishet. Sidoqoftë në treg ka të gatshme. sepse mund edhe ta sajoni. Fëmijën mund ta vini në gji ku të doni. Nuk është e thënë që patjetër ta bleni. Çfarë të bëjmë gati në shtëpi? Këndi i ndërrimit të fëmijës. Kini parasysh që afër kësaj tavoline ose në sirtarët që vetë tryeza e gatshme mund të ketë. Ndonjëherë mund të merren në spital edhe çarçafë të vjetër. ju duhet të mbani teshat që ju nevojiten për ndërrimin e fëmijës. për çastin kur do të dilni nga materniteti. kapuçi prej pambuku. Me kohë fëmija nuk e harron këtë mënyrë lëvizjeje dhe kur rritet. Përgatitni një cep të shtëpisë për të vendosur tryezën e ndërrimit të fëmijës. këpuckat etj. zgjidhni një kënd të shtëpisë që ju pëlqen më shumë. Nuk është i domosdoshëm.

po qe se nuk bëni dot pa to. është kurorëzimi i gjithë kujdesit të treguar për nëntë muaj me radhë dhe është momenti kur ju do të shihni fëmijën tuaj. linoleumi dhe dërrasë moket dhe tapet (po të vendosen. apo pendë JO Mobiljet PO JO Krevati Jastëku PO JO PO JO Çarçafët dhe kuvertat Batanijet Dysheku PO JO PO JO PO JO PËRGATITJA PËR LINDJE L indja përbën kulmin e periudhës së shtatzanisë. fotografi të gëzueshme dhe shumëngjyrëshe letër muresh. mermeri. të cilën e keni pritur me padurim. nga 6 deri . Ky moment nuk matet me sekonda. por me orë. sepse krijon lagështirë dhe myk pllaka qeramike. me lesh pambuku. anësoret jo më shumë se 11 cm i përkundshëm jo më shumë se 2 cm i lartë dhe me material sintetik hipoalergjik (kundër alergjive) i lartë. në mënyrë që dyshemeja të mund të lahet pa vështirësi modelet që mbështeten në tokë.32 PJESA I SHTATZANIA DHE LINDJA. ose me kashtë apo xunkth 110 cm i gjatë. duhet të lahen shpesh) më mirë pa to. por me sipërfaqe të lëmuara dhe lart nga toka. ose cope të trashë (duhet të lahen shpesh) çfarëdolloj materiali. MUAJI I PARË Si duhet të jetë dhoma e fëmijës? Muret PO JO Dyshemeja PO JO Perdet PO vendosni postera. ose lino me pendë (të patës) me material sintetik me lesh Të gomuara me lesh. vendosni grila plastike. ose perde najloni ose pambuku (duhet të lahen shpesh) jo perde damasku.

ÇFARË DUHET TË DIMË QË PARA LINDJES 33 në 12 orë. Një grua mund të qëndrojë edhe 24 orë. Është shumë e rëndësishme që nëna në këtë fazë të numërojë lëvizjet e bebit të saj gjatë kohës që ajo është zgjuar. pa pasur nevojë të shtroheni ne spital. gratë shtatzëna. këto orë nuk do t’i përjetoni me shumë ankth. Kontraksionet mund të fillojnë si një forcim i barkut. kjo përbën shenjë alarmi dhe ju duhet t’i drejtoheni menjëherë mjekut apo mamisë që keni më pranë. por tregon se për 24 ose 48 orë do fillojë aktiviteti i vërtetë i lindjes dhe quhet “tapa mukoide”. i shoqëruar me ndjenjë rëndimi në . Nëse ju jeni të përgatitura. gjë që mund të ndodhë në rastet kur mungon higjena vetjake. me ujra të plasura. Si ta kuptoni se akti i lindjes po afron? Përvoja e çdo gruaje është e ndryshme. duhet të drejtoheni menjëherë në spital dhe të kërkoni ndihmë të kualifikuar. Kontraksionet Do t’i quajmë kontraksione dhe jo dhimbje. pa ndjerë kurrfarë dhimbje. ndiejnë shpesh nevojën të shkojnë në tualet. dhe ndodh të bëjnë gjumë të çrregullt. por ato që presin të bëhen nëna për herë të parë janë të shqetësuara nëse do të dinë t’i njohin shenjat e para të aktivitetit të lindjes në kohën e duhur. pa pasur kontraksione. Ky nuk është moment për t’u alarmuar. por sidoqoftë duhet të vihet në dijeni mjeku (kjo shprehje ka vend kur bëhet fjalë për fundin e shtatzanisë). dhe pa ndonjë rrezik. për t`ju dhënë idenë e mirë që këto nuk përjetohen vetëm me dhimbje. pa bërë ndonjë sforcim dhe mund të jetë ditën ose natën. Pra mund të pritet deri në 24 orë. madje mund të jetë në gjumë. Plasja e ujrave Fëmija juaj rrethohet nga një cipë brenda mitrës. Kjo nuk ka përse t’ju trembë. Shenjat që tregojnë se lindja është pranë Gratë shtatzëna shpesh herë tremben kur dallojnë një si “tapë” të trashë. Përveç kësaj tape. Në momentin që afrohet aktiviteti i lindjes. I vetmi rrezik është mundësia e infeksionit nga poshtë-lart. ky xhep ujrash çahet dhe gruaja ka rrjedhje uji nga organet seksuale. të perzier edhe me copëza gjaku t’u dalë nga vagina. nëse përdor peceta sterile. Nëse kalojnë këto 24 orë dhe nuk fillojne kontraksionet. e cila përmban ujë. urinojnë shpesh dhe në sasi të pakët. Nëse këto lëvizje numërohen më pak se 12 për kohën që u përmend më sipër. i domosdoshëm për rritjen normale të bebit. por gjithmonë kur ka mundësi të kontaktoni me një personel shendetësor. në ditët e fundit para lindjes kanë një ndjenjë rëndimi në fund të barkut.

të kenë ndjenjën e të vjellit dhe humor të . ndjenja se trupi juaj është përfshirë në një proces që ju nuk e kontrolloni dot vetë. është i favorshëm. Edhe frymëmarrja e bërë në mënyrën si u përshkrua me sipër. muskujt e barkut forcohen më shumë. gjë që ndodh shumë gradualisht (norma është 1cm hapje në orë) dhe janë të pavullnetshme. Ky është momenti kur prania e partnerit ju ndihmon mjaft dhe ju bën të ndiheni më mirë. Ju mund ta matni vetë kohëzgjatjen e tyre dhe sa është intervali ndërmjet tyre. Kjo lloj frymëmarrjeje ndihmon në kalimin më të lehtë të kontraksionit. dhe perceptohen më të dhimbshme nga gruaja. Në fillim të kontraksioneve mund të qëndroni ulur “në bisht”. mund t`ju bëjë të ndjeni frikë dhe pasiguri. sepse e kalon dominancën e trurit në tjetër qendër. ose të njëjtën gjë mund ta bëni me hundë. Pra çdo pozicion që ju bën të ndiheni mirë. Me kalimin e kohës kontraksionet afrohen me njëra tjetrën. Këto kontraksione bëjnë të mundur hapjen e qafës së mitrës. Në këto momente partneri apo një njeri i afërt i familjes mund t‘ju japë një ndihmë të mrekullueshme duke ju fërkuar mesin. dhe në të njëjtën kohë i jep më shumë oksigjen bebit. rrallë.34 PJESA I SHTATZANIA DHE LINDJA. zgjasin më shumë deri në 60 sekonda (maksimumi). apo shtrirë anash. Në fillim të kontraksionit filloni të merrni frymë thellë. nëse kjo gjë ju lehtëson. Mundeni edhe të vendosni gjunjët në krevat dhe kokën në një pirg jastëqesh. Ndërkohë nëse lëvizni në këmbë gjatë intervalit. Mënyra e frymëmarrjes gjithashtu mund t‘ju ndihmojë mjaft. ka të njëjtin efekt. nëse ndjeni nevojën për të urinuar është mirë të shkoni në tualet. MUAJI I PARË fund të tij. Pozicioni që mund të mbani Jeni të lira të zgjidhni pozicionin në të cilin e ndjeni veten më komode dhe ndjeni më pak dhimbje. duke marrë frymë me gojë dhe duke e nxjerrë po me gojë. Në fazën kur kontraksionet bëhen më të afërta (deri çdo një minutë). ulur në karrike. kjo bën mirë për të shtyrë poshtë kokën e bebit. i cili në momentin e kontraksionit ka më shumë nevojë për të se në çdo moment tjeter. Gjatë kësaj faze gratë mund të jenë më të shqetësuara. ju ndihmon në kalimin më lehtë të kontraksionit dhe sidomos nëse edhe partneri bën të njëjtën frymëmarrje me ju. se boshatisja e fshikëzës së urinës ndihmon daljen e bebit (ose nuk e pengon atë). Mund të qëndroni të mbështetur te partneri dhe ai t`ju fërkojë mesin apo shpatu llat. Ato perceptohen mjaft të durueshme nga gruaja dhe kanë karakteristikë që mbarojnë për disa sekonda dhe ripërsëriten çdo 20 apo 30 minuta. apo edhe me shtrëngime të mesit. Sado mirë të jeni përgatitur për lindjen. në këmbë.

Flisni me mjekun paraprakisht mbi mundësinë e qëndrimit të paktën pjesërisht në pozicionin vertikal gjatë lindjes: në këmbë. ecur. duke bërë anime të legenit herë pas here. Pozicioni që mund të mbani gjatë paralindjes. . Pozicioni i shtrirë me kurrizin poshtë jo vetëm ngadalëson procesin e dhimbjeve të lindjes. ose ulur (në një karrige lëkundëse ose në krahët e burrit tuaj) Studimet tregojnë se pozicionet vertikale mund të zvogëlojnë periudhën e dhimbjeve të lindjes nëpërmjet zgjerimit dhe zbritjes së fëmijës . duke u mbështetur me kurriz në krahët e ndihmësit tuaj. Përpiquni të uleni pothuaj tërësisht në pozicion vertikal.megjthëse kjo varion nga njëra grua në tjetrën. Në qoftë se ndiheni mirë në pozicionin shtrirë. duke krijuar mundësi për ndonjë rrjedhje gjaku në fetus.ÇFARË DUHET TË DIMË QË PARA LINDJES 35 Qëndrimi në këmbë këshillohet në procesin e fillimit të dhimbjeve të lindjes. por mund të ushtrojë shtypje në enët kryesore të gjakut. kthehuni majtas e djathtas. Figura 1.

anash apo ndenjur. Nëse në këtë moment ndjeni nevojën për të shtyrë poshtë. b. gjë e cila shumë gra i lehtëson. Më pas. E gjithë periudha është 30 minuta deri në një orë (tek gratë të cilat lindin për herë të parë). Gjatë kësaj kohe ju humbisni një sasi gjaku. lindja mund të konsiderohet e kryer dhe ju mund t’i gëzoheni tërësisht fëmjës suaj.36 PJESA I SHTATZANIA DHE LINDJA. qafa e mitrës është hapur plotësisht dhe koka e bebit ka filluar të shtyjë në kanalin e lindjes (vaginën). duke e vënë menjëherë në gji. c. Momenti i shumëpritur tani është shumë pranë dhe ju shpejt do të keni mundësinë të shihni fëmijën tuaj dhe ta mbani në gji. qafa e mitrës është holluar. Po u bë më parë se duhet. E përsëris që prania e partnerit e lehtëson gjendjen dhe duhet të dini që kjo fazë zgjat 30 minuta ose pak më shumë. Duket maja e kokës. e cila vlerësohet nga personeli mjekësor deri kur do të quhet normale. e cila del disa minuta (deri në 30) mbas lindjes. i cili mund të jetë në kurriz. vetëm për të ndihmuar daljen e saj. Nga ana tjetër kjo është një fazë kur gruaja e ndjen veten të nevojshme sepse duhet edhe ndihma e saj e vullnetshme gjatë çdo kontraksioni për të shtyrë poshtë. Pjesa tjetër e lindjes do të vazhdojë qetësisht. a. në mënyrë që ai të ndiejë afërsinë e nënës deri në lëkurë. këtë herë pa dhimbje. ka dalë jashtë. Koka. t´ju duket më e lehtë. duke përdorur muskulaturën e barkut. mbasi mjeku sigurohet që placenta ka dalë e plotë. sepse ajo ka një ndjenjë të fortë të të shtyrit poshtë. Është ai që do të vendosë kur është momenti që duhet shtyrë. aktiviteti i lindjes mund të zgjasë më shumë. FAZA E DYTË E LINDJES K jo fazë fillon kur hapja e qafës të mitrës ka arritur 10 cm. Pozicioni që mund të merrni është ai që ju krijon mundësinë të shtyni më mirë. Për të realizuar daljen e placentës do t´ju duhet të shtyni përsëri. mos e bëni pa marrë mendimin e mjekut. Por lindja nuk quhet e përfunduar derisa nuk ka dalë ende placenta. ku gëzimi përzihet edhe me lotët. d. Në këtë moment provoni një ndjenjë çlirimi fizik dhe psikologjik të veçantë. MUAJI I PARË keq. por ende nuk është hapur. pjesa më e gjerë e bebit. Po të gjeni pozicionin e duhur dhe me ndihmën e partnerit. Gruaja këtë fazë e ka më të lehtë edhe pse kontraksionet janë çdo 1 minutë dhe zgjasin 60 sekonda. çdo gjë do . ose ajo që quhet hapje e plotë.

Qafa e mitrës është holluar deri diku por nuk ka filluar të hapet. Pjesa tjetër e trupit del shpejt dhe pa shumë dhimbje. Qafa e mitrës është hapur plotësisht dhe koka e fëmijës ka filluar të shtypë kanalin e lindjes (vaginën). Për të lejuar diametrin më të ngushtë të kokës së fëmijës të kalojë përmes legenit të nënës. Koka. 2.ÇFARË DUHET TË DIMË QË PARA LINDJES 37 1. Figura 2. 3. . 4. Fazat e lindjes. pjesa më e gjerë e bebit ka dalë jashtë. bebi zakonisht kthehet dhe ndërron pozicion gjatë dhimbjeve të lindjes.

Meqenëse është një çrregullim i zakonshëm. nëna mund të jetë e çorganizuar dhe ajo nuk mund të kujdeset për veten dhe për fëmijën. përmes një trajtimi mjekësor. Mjekimi zakonisht jepet me tableta kundër depresionit. ataket e panikut (gjendje ankthi shumë e fuqishme) dhe aktiviteti i tepërt ose i pakët janë shumë të zakonshme. që nuk krijojnë varësi për një periu-dhë prej një jave deri në një muaj. MUAJI I PARË DEPRESIONI PAS LINDJES SI TA PËRBALLOJMË? D epresioni pas lindjes prek rreth 10% të grave për pothuajse një jave pas lindjes. Përfundimisht. Për shqetësime më të zgjatura kërkohet këshillim psikologjik. Gratë të cilat kanë pasur probleme të mëparshme psikologjike. ato me mbështetje të ulët sociale.38 PJESA I SHTATZANIA DHE LINDJA. Nëna mund të ndihet e shqetësuar apo fajtore dhe mund të shprehë shqetësime të pazakonta për veten dhe për fëmijën. Edhe vetë këta faktorë mund të shkaktojnë depresion. janë më të rrezikuara. Mbështetje praktike: • Nëse ndjeni që nuk mund ta përballoni “problemin”. . Më fort këtë goditje psikologjike e përjetojnë më tepër gratë të cilat kanë një shtatzani të paplanifikuar. ndjenjat e ankthit. Çfarë e shkakton depresionin pas lindjes? Shkaqet e depresionit pas lindjes nuk janë fort të qarta. Këto ndryshime të shpeshta dhe të zgjatura të humorit nuk duhet të ngatërrohen me eksperiencën e mrekullueshme të nxjerrjes në jetë të një foshnjeje. vetëm gjysma e grave ndiejnë nevojën e ndihmës mjekësore. Cilat janë shenjat e depresionit pas lindjes? Shenjat janë të ndryshme. psikoterapi dhe mjekim. por duket se gratë janë më të ndjeshme psikologjikisht ndaj problemeve për gjatë javës dhe muajit të parë pas lindjes. Çrregullimi shoqërohet me gjendje jo të mira humori dhe shpesh shoqërohet me lëvizje të tij (humorit). ndërsa shtatzania dhe lindja veprojnë si faktorë stresues shtesë. apo që vijnë nga familje me një prind etj. humbja e oreksit. mjekut tuaj apo infermieres që keni nevojë për ndihmë. por pagjumësia. Cilat janë mënyrat e mundshme të trajtimit për depresionin pas lindjes? Shenjat e lehta mund të mund të zhduken brenda një periudhe një javore. Një numër shumë i vogël nënash kanë nevojë për një trajtim më intensiv në spital. mos u druani t’i tregoni familjes dhe miqve.

ÇFARË DUHET TË DIMË QË PARA LINDJES

39

• Të merrni një kujdestare apo një të afërm për pak orë në ditë, që të mund t’ju ndihmojë. • Përpiquni të mos shqetësoheni për punët e shtëpisë dhe të mos shpenzoni shumë kohë për to. • Kërkojini bashkëshortit/partnerit tuaj, familjes apo miqve që t’ju japin ndihmë. Shëndeti dhe mirëqenia juaj janë shume të rëndësishme. • Duhet të përpiqeni të hani në mënyrë të balancuar, pak dhe shpesh, të pini shumë lëngje, sidomos nëse keni probleme me frymëmarrjen. Nëse është përjetuar depresion pas lindjes së parë, a mund të ndodhë që të përsëritet? Nëse keni kaluar një depresion pas lindjes së parë, mundësia për ta përjetuar atë përsëri është 1 në 5

raste (sipas disa studimeve). Duke qenë e informuar dhe kur e di se çfarë mund të ndihmojë për një trajtim të mirë, është më e thjeshtë të identifikosh dhe ta zgjidhësh problemin. Shtatzania, lindja e fëmijës dhe paslindja përbëjnë një periudhë ndryshimesh të mëdha psikologjike dhe fizike te gratë. Gjatë gjithë kësaj kohe ato e kanë të nevojshme të bëjnë kujdes për veten por edhe të mbështeten nga të tjerët për të përballuar ndryshimet fizike, si dhe ato emocionale që shkaktohen nga shtatzania, lindja dhe paslindja, të cilat përbëjnë një ngjarje të rëndësishme të jetës së tyre. Suksesi i mbështetjes së të tjerëve gjatë gjithë këtyre fazave varet nga kujdesi fizik dhe emocional i vazhdueshëm i gruas për veten.

40

3 Lindja

BEBI LINDI - PO TANI?

S

apo fëmija lind, ai duhet të fshihet me një pelenë të ngrohtë, derisa të pihen krejtësisht ujrat dhe gjaku. Ndërkaq është prerë kordoni i kërthizës, pastaj fëmija

mbulohet me një pelenë tjetër të ngrohtë dhe vendoset mbi bark të nënës. Sipas rastit, mundet që fëmija të vendoset mbi një tavolinë ngrohëse të posaçme dhe pasi janë kry-

Çdo pozicion është i rehatshëm

Figura 3. Sigurohuni që të mos bllokoni hundën e vockël të bebit tuaj.

LINDJA

41

Bebi dhe gjiri - një dyshe perfekte për ushqyerje
Gjendra e qumështit

Areola

Gjuha

Sigurohuni që gjatë ushqyerjes bebi të ketë në gojë të gjithë aureolën (pjesa rrotull thithit) dhe jo vetëm thithin e gjirit. Vetëm në këtë mënyrë qumështi mund të thithet mirë dhe pa dhimbje.

Figura 4. Bebi ndihet shumë mirë në gjirin e nënës. er veprimet e mësipërme, i jepet nënës. Ndonjëherë mundet që të pastrohen me anë të thithjes lëngjet e gojës dhe të hundës të fëmijës. Fëmija kërkon menjëherë nënën. Pak minuta pas lindjes, fëmija fillon të hapë gojën, sikur kërkon diçka dhe hap sytë. Njëkohësisht fillon të drejtohet për nga nëna dhe vepron kështu sepse instiktivisht kërkon nënën e vet. Kjo do të thotë që fëmija ndihet më mirë kur është afër nënës. Për këtë arsye, kërkojini personelit që t`jua sjellë fëmijën pranë, sapo ka lindur. Kjo është një mënyrë për ta filluar jetën ashtu si duhet! Fëmija duhet të mbrohet nga të ftohtit. Që nga momenti që ka lindur dhe në vazhdim, fëmija duhet të mbrohet nga të ftohtit. Në fakt, duke qenë ende i paformuar, i porsalinduri mund të humbasë shpejt temperaturën trupore. Temperatura e ulët trupore, në se nuk trajtohet, bëhet shkak jo vetëm për sëmundjeje, por edhe për dëmtimin e fëmijës. Për këtë arsye është

42

PJESA I

SHTATZANIA DHE LINDJA, MUAJI I PARË

thelbësore ruajtja e një temperature normale trupore. Temperatura trupore mund të ruhet: (1) duke e mbajtur ngrohtë fëmijën (kontakt të drejtëpërdrejtë lëkurë me lëkurë të nënës me fëmijën, temperaturë të përshtatshme të mjedisit, veshje të ngrohta, inkubator, ngrohës etj.). (2) duke e ushqyer, domethënë duke e vënë sa më herët që të jetë e mundur në gji, (3) duke shmangur rrymat e ajrit (hapjet dhe mbylljet e shpeshta të dyerve dhe dritareve). Kujdesuni që bebi të mos të fusë në gojë vetëm thithin, por dhe një pjesë të të zezës së gjirit (aureolës). Kërthiza. Një nga veprimet që bëhen në sallë të lindjes, është prerja e kordonit dhe kujdesi për të. Kërthiza pritet rreth 3 cm larg nga lëkura dhe pastrohet me alkol 70°. Kërthiza duhet të mbahet e thatë. Pikat në sy. Pasi ka kaluar rreth 1 orë nga lindja, fëmijës i hidhen në sy pika të eritromicinës (kolir 1-2%), ose të tretësirës ujore të betadinës (2.5%). Mund të përdoret edhe pomada e teranit ose koliri i nitratit të argjentit. Pikat në sy janë një veprim që duhet të kryhet domosdoshmërisht pas lindjes së një fëmije, për të parandaluar infeksionin e syve. Temperatura e përshtatshme e mjedisit. Menjëherë pas lindjes,

duhet të ruhet një temperaturë e mjedisit rreth 24° C, kurse në shtëpi është e mjaftueshme një temperaturë rreth 20° C. Fëmija me nënën nuk duhet të ndahet. Kur nuk ka ndonjë arsye të fortë, gjithmonë kërkoni ta keni fëmijën pranë. Ja se cilat janë përparësitë kryesore të këtij veprimi: • Nëna shijon (sheh dhe prek) frutet e mundit të saj. • Krijohet menjëherë një lidhje midis nënës dhe fëmijës. • Nëna ngroh me trupin e vet edhe atë të fëmijës. • Duke e vendosur në gji, nxit prodhimin e qumështit të vet. • Fëmija ndihet mirë sepse dëgjon një zë që e njeh (fëmija dëgjon zërin e nënës qysh nga java e 28-të e shtatzanisë), paçka se pak më ndryshe. Në orët e para pas lindjes, megjithëse fëmija duket pak si i përgjumur, në fakt është mjaft i vëmendshëm ndaj asaj që ndodh përreth tij. Ky raport me mjedisin është shumë i rëndësishëm, sepse krijon dhe bazat e para të marrëdhënieve në vijim me nënën dhe babain e vet. Fëmija i porsalindur i kushton shumë më tepër vëmendje fytyrës njerëzore, ajo e tërheq më shumë. Mos mendoni se fëmija i vogël nuk sheh, nuk dëgjon, ose nuk ndjen. Ai është në gjendje të shijojë dhe të ndiejë dhimbje, aq sa pakujdesia jonë në këtë drejtim mund të ndikojë jo mirë në rritjen

LINDJA

43

e tij dhe mënyrën sesi do ta përballojë stresin në të ardhmen. Por mos u fusni në siklet nga kjo: nuk është nevoja të sforcoheni apo të bëni ndonjë gjë të veçantë: shumë thjesht merreni fëmijën në krahë, përkëdheleni dhe mos lejoni të tjerët të kujdesen për të, kur keni mundësi. Edhe kur nuk mundeni, asnjëherë larg syve tuaj (jo për dyshim, por sepse me siguri, fëmija juaj, ndihet më mirë vetëm pranë jush). A ka nevojë i porsalinduri për të atin? Kur një fëmijë lind, vëmendja e të gjithëve është e përqëndruar tek ai dhe nëna. Zakonisht babai ndihet i lënë pas dore ose i përjashtuar. Aq sa është e rëndësishme lidhja nënë-fëmijë, po aq është edhe lidhja me babain. Shumë shpejt pas lindjes edhe babai duhet të sigurojë kontaktin fizik me fëmijën, domethënë kontaktin lëkurë me lëkurë. Në këtë mënyrë fëmija do të njohë erën e trupit të të atit

dhe pas disa javësh kjo erë do t’i ndjellë një gjendje qetësie dhe sigurie. Babai gjithashtu duhet t’i flasë fëmijës, në mënyrë që ai të njohë dhe të dallojë zërin e tij. Në fakt, kur ai i ka folur fëmijës që në bark të nënës, fëmija është në gjendje t’ia njohë zërin menjëherë pas lindjes. Babai duhet të përfshihet edhe në kujdesin e përditshëm të fëmijës; ai duhet ta mbajë atë në krahë, ta ndërrojë dhe të marrë pjesë në bërjen e banjës. Nëse fëmija ushqehet me gji, ai mund ta ushqejë me qumësht gjiri të shtrydhur, të futur në një shishe të pastruar me kujdes. Vlerësimi me pikë sipas Apgar-it. Apgar-i, është një tregues, në bazë të disa “pikëve” që i jepen fëmijës tuaj në lindje. Kjo u përcaktohet të gjithë fëmijëve në minutën e parë dhe të pestë pas lindjes. Pikësohen disa shenja të rëndësishme si frymëmarrjet, rrahjet e zemrës etj. (shih tabelën).

44

PJESA I

SHTATZANIA DHE LINDJA, MUAJI I PARË

Pikët që merr fëmija janë nga 0 deri në 10; pak a shumë si puna e notave të shkollës. Sa më e lartë nota, aq më e mirë është gjendja e fëmijës në lindje.

kokës mund të bëhet me një metër të thjeshtë rrobaqepësi. Përmasat normale të rrethit të kokës lëkunden midis 32 – 38 cm për fëmijën e lindur në kohë të vet, por kjo varet nga pesha trupore dhe përmasat e tjera trupore, si rrethi i barkut etj. Fontanela. Në majë të kokës fëmija ka një të zonë të pambuluar nga kockat e kafkës, që quhet fontanela e përparshme. Fontanela e përparshme ka formën e një rombi dhe është me një madhësi rreth 2x2 cm. Në pjesën e pasme të kokës mund të gjendet edhe fontanela e pasme, por madhësia e saj zakonisht është tepër e vogël. Cefalhematoma. Disa orë pas lindjes, në disa raste, në pjesën paraqitëse të kokës formohet një gungë (fryrje), ndonjëherë me përmasa të konsiderueshme, shkaktuar nga dalja e gjakut jashtë enëve, që mund të jenë çarë gjatë procesit të lindjes. Gjaku i derdhur në këtë rast, nuk derdhet jashtë, siç ndodh rëndom kur për shembull presim gishtin, por grumbullohet midis kockës së kafkës dhe indeve që veshin kafkën. Duke qenë se gjaku derdhet gradualisht, për disa orë, edhe masa fillon e bëhet e dukshme pas disa orësh. Më pas gjaku pushon së rrjedhuri, por masa përthithet shumë më ngadalë. Për t`u përthithur duhet të kalojnë nga disa ditë, në disa javë. Kjo gjë ndodh vetvetiu, prandaj dhe nuk ka arsye të frikësohemi dhe të

PAMJA E TË PORSALINDURIT

T

huhet se të porsalindurit janë të gjithë njëlloj. Kjo nuk është e vërtetë. Kjo bindje krijohet për faktin sepse ata kanë disa tipare të përbashkëta dhe krejt të ndryshme nga një fëmijë më i madh. Pesha mesatare e fëmijëve është rreth 3300 g, por meshkujt peshojnë diçka më shumë se femrat. Normalisht, një fëmijë që lind në kohë të vet dhe mbi 2500 g dhe afërsisht nën 4000 g, konsiderohet i lindur me një peshë normale. Gjatësia mesatare e një fëmije të lindur në kohë të vet, është mesatarisht rreth 50 cm. Kjo gjatësi lëkundet nga 46 – 55 cm, qoftë për femrat dhe qoftë për meshkujt. Koka është e madhe. Nëse e vështrojmë me vëmendje të porsalindurin, bie në sy që koka duket më e madhe në raport me trupin. Në lindje, gjatësia e kokës është sa ¼ e trupit, kurse tek i rrituri ajo është sa 1/8. Rrethi i kokës. Matja e rrethit të

LINDJA

45

alarmohemi, edhe pse përmasat e cefalhematomës janë ndonjëherë të konsiderueshme. Nuk këshillohet kurrsesi që të ndërhyhet për ta zbrazur cefalhematomën, sepse kështu rrezikohet jeta e bebit nga infeksionet dhe ndërlikime të tjera, ndonjëherë vdekjeprurëse. Faqet përmbajnë shumë ind dhjamor që i jep rrumbullakësi fytyrës së të porsalindurit. Goja • Gjuha: mbush pothuaj të gjithë gojën dhe duket më e madhe; mos u shqetësoni, sepse është normale të jetë kështu. • Frenulumi i gjuhës: kjo është një ”lidhëse” që lidh gjuhën me qiellzën. Shpesh herë duket më e shkurtër. Shumë mjekë këshillojnë prerjen e kësaj “lidhëseje”. Nuk duhet prerë, sepse mund të shkaktojë probleme me të folurin. • Pështyma: ende nuk prodhohet. Fytyra është e rrumbullakët dhe nofulla e poshtme është e vogël. Qafa është e shkurtër, si në raport me kokën, ashtu edhe me trungun. Gjoksi është më i rrumbullakët se tek të rriturit. Perimetri i gjoksit lëviz midis 31 -35 cm. Meqenëse nga fundi i shtatzanisë, në gjakun e frutit mbërrijnë të njëjtat hormone, përgjegjëse për prodhimin e qumështit tek nëna, ndodh që

gjinjtë e të porsalindurit të jenë të fryra. Kjo dukuri është më e shpeshtë tek femrat, por ndodh edhe tek meshkujt. Qëllon që nga gjinjtë edhe të rrjedhë një lëng që të kujton qumështin. Sidoqoftë, gjinjtë nuk duhet të shtrydhen dhe as të ndërhyhet, sepse mund të infektohen. Janë të panevojshme dhe kompresat e ndryshme, aq më tepër ato me alkol, sepse mund “ta dehin” bebin. Barku del mbi gjoksin dhe është i madh. Organet seksuale (vagina) tek femra janë zakonisht mishtore dhe mund të paraqesin një lloj lëngu të bardhë, ndonjëherë të ngjyrosur në rozë, që të kujtojnë menstruacionet (quhen menstruacionet e rreme). Janë një dukuri krejt normale dhe ashtu si dhe fryrja e gjinjve shkaktohet prej kalimit të hormoneve të nënës edhe tek fëmija. Tek meshkujt, lafsha është e madhe dhe nuk lejon që gjatë tërheqjes të duket koka e organit seksual të mashkullit. Mund të vërehen ereksione (forcim i penisit) herë pas here dhe kjo është diçka normale. • Madhësia e penisit (organit seksual mashkullor) në lindje është rreth 2 – 4 cm. • Testikujt (kokrrat) duhet të kenë zbritur dhe duken në qesen skrotale. Në ndonjë rast ato nuk duken. Për këtë rast është

46

PJESA I

SHTATZANIA DHE LINDJA, MUAJI I PARË

mirë të komunikoni me mjekun tuaj. Duhet thënë se madhësia e penisit ose e testikujve në lindje, nuk ka lidhje me të ardhmen si mashkull të fëmijës. Krahët dhe këmbët fëmija i mban të mbledhura. Pozicioni që mban fëmija, të kujton atë që mban në bark të nënës, ose atë që të rriturit mbajnë kur kanë dhimbje. Lëkura • Verniksi është një lëndë e bardhë që vesh fëmijën kur lind. Në bark të nënës fëmija rri në një mjedis ujor (noton në lëngun amnial). Qëndrimi për një kohë të gjatë në një mjedis ujor shoqërohet me rrudhjen dhe rrjepjen e fëmijës. Pikërisht verniksi, shërben si mburojë dhe nuk lejon që fëmija të rrudhet dhe të ripet gjatë kohës që është në bark të nënës. Pas lindjes, nuk këshillohet që të largohet verniksi, të paktën për 24 orët e para pas lindjes, sepse ai mbron ndaj mikrobeve dhe shërben si mbrojtës i lëkurës dhe organizmit të bebit ndaj infeksioneve. Verniksi duhet të pastrohet vetëm kur lëngu amnial ka qenë i ndotur me mekonium (jashtëqitjet e fëmijës), ose me shumë gjak. • Rreth ditës së dytë të jetës, në lëkurën e të porsalindurit mund •

të shfaqen disa puçrra të vogla të kuqe, që e skuqin të gjithë lëkurën. Kjo është eritema toksike. Nuk ka ndonjë rëndësi dhe është diçka normale. Nuk ka pse të frikësohemi, sepse nuk është vërtet një infeksion i lëkurës. Një rrjepje e lehtë e lëkurës është normale tek i porsalinduri në ditët e para të jetës. Ndryshimet e ngjyrës ndodhin shpesh tek i porsalinduri. Lëkura normalisht është rozë, por mundet edhe të duket e zbehtë. Në duart dhe këmbët jo rrallë ngjyra është si vjollcë. Njolla me ngjyrë blu të zbehtë, ose gri. Quhen edhe “njollat mongoloide”, pasi gjenden shumë më shpesh në racën aziatike. (Nuk kanë të bëjnë fare me Sindromën Down.) Mund të jenë pak a shumë të shtrira dhe të mëdha. Normalisht i gjejmë në kërbishte dhe në të pasmet e bebit. Në shumicën e rasteve ato zhduken vetvetiu, deri në moshën 2 vjeçare. Shpesh në lëkurën e të porsalindurit shfaqen disa pika të bardha sa një majë gjilpëre, që duken si perla të vogla. Zhduken vetvetiu. Në hundë, në ballë, në faqe dhe në buzën e sipërme shfaqen disa pika me ngjyrë të bardhë-të verdhë, që ikin e vijnë. Këto quhen ndryshe dhe “njollat e qumështit”. Nuk ka pse

LINDJA

47

të shqetësohemi. Janë vetëm gjendra dhjamore më të fryra. Zhduken vetvetiu brenda disa javëve. • Njolla me ngjyrë të kuqe, rozë apo portokalli: janë disa njolla që shfaqen në fytyrë (ballë, qepalla), ose në qafë. Për shkak të ngjyrës quhen edhe “njollat e salmonit”, pasi ngjajnë me lëkurën e peshkut me të njëjtin emër. Nuk përbëjnë problem, sepse me kohë zhduken. Sidoqoftë, këshillohuni me mjekun tuaj. Të dalat jashtë: • Mekoniumi. Të dalat jashtë për herë të parë të fëmijës, quhen me emrin mekonium: janë me ngjyrë jeshile të errët, viskoze, pa erë. Normalisht zorra e fëmijës duhet të zbrazet në 24 orët e para pas lindjes. • Feçet kalimtare. Me fillimin e ushqyerjes, ngjyra jeshile e errët e të dalave jashtë fillon të bëhet jeshile e çelët. Këto janë të dalat jashtë të periudhës kalimtare. Fillojnë që nga dita e 3-të e jetës dhe ndonjëherë deri në ditën e 7-të. Më tej, të dalat jashtë ndryshojnë dhe do të shoqërojnë fëmijën përsa kohë ushqehet me qumësht. Verdhëza ndodh shumë shpesh tek i porsalinduri (në 50% të të porsalindurve). Përndryshe quhet edhe ikteri fiziologjik, domethënë

normal i fëmijës. Arsyet e saj janë krejt të ndryshme nga ato të të rriturit. Tek fëmija më i madh dhe tek i rrituri, shfaqja e verdhëzës do të thotë sëmundje, kurse tek i porsalinduri nuk është gjithmonë kështu. Tek i porsalinduri, organet ende nuk kanë arritur pjekurinë e tyre të plotë, prandaj dhe nuk funksionojnë me maksimumin e tyre. Në lindje, për shkak të disa cilësive të rruazave të kuqe, ato shkatërrohen me shumicë. Nga shkatërrimi i tyre, prodhohet një lëndë që quhet bilirubinë. Bilirubina e prodhuar në këtë mënyrë nuk arrin të përpunohet tërësisht nga mëlçia e bebit. Grumbullimi i bilirubinës shoqërohet me shfaqjen e verdhëzës tek i porsalinduri. • Ikteri fiziologjik shfaqet nga dita e 2 – 3-të e jetës dhe asnjëherë para orës së 36-të të jetës; për-ndryshe shkaku është një sëmundje. • Verdhëza fiziologjike zhduket nga dita e 3 – 8-të e jetës, ndryshe shkaku është një sëmundje. • Bilirubina që gjejmë me shumicë në këtë rast, është ajo indirekte. Nëse bilirubina kalon disa kufij të caktuar, ajo mund të bëhet e dëmshme për organizmin. Ikteri trajtohet me sukses me anë të një mjekimi që quhet fototerapi (është një llambë speciale që lëshon një dritë vjollcë dhe që e kthen bilirubinën në një produkt të padëmshëm). Në rast se fototerapia është e pasuk-

48

PJESA I

SHTATZANIA DHE LINDJA, MUAJI I PARË

sesshme, atëherë mund të kryhet një procedurë që quhet (eksanguino-transfuzion) shkëmbim i gjakut. Kini parasysh: • një verdhëz shumë e fortë • ndryshimi i sjelljes tek një fëmi-

jë që ka verdhëz si përgjumësi, apo ngacmueshmëri e theksuar, humbja e oreksit, dobësimi i të qarit, të dalat jashtë pa ngjyrë etj • një verdhëz që zgjat mbi 2 javë edhe kur nuk është shumë e theksuar, janë arsye të forta për ta drejtuar fëmijën tek mjeku.

me pretekstin e përvojës. Lëvizjet e menjëhershme dhe të vrullshme të kokës mund të shoqërohen me dëmtimin e fëmi- Figura 5. mbani gjithmonë në mend se jeni ju prindërit që merrni përgjegjësitë për rritjen e fëmijës suaj. sidomos. Zakonisht. por ka frikë se mos nuk i bën ashtu si duhet. që e pastrojnë apo i rrijnë afër kur ajo e ushqen. Fëmija nuk ka një kontroll të mirë të kokës. të vendosen midis jush dhe fëmijës suaj. Udhëhiquni gjithmonë nga mirëkuptimi. Është mirë që të gjitha këto veprime ju të mësoni t’i bëni vetë dhe ende pa dalë nga materniteti. apo nëna të tjera dhe duke u kujdesur për më të vegj-lit). Shpesh herë janë këta persona që i ndërrojnë panolinën fëmijës.4 Kthimi në shtëpi 49 anë disa veprime që një nënë mund t’i dijë vetvetiu (i ka mësuar që e vogël. Atëherë kur do t`ju duhet të merrni një vendim. Mbani me kujdes kokën dhe qafën . duke parë nënën e vet. gjyshet e gjyshërit. J ÇFARË DUHET TË DISH SAPO KE SHKELUR NË SHTËPI Si ta mbajmë në krahë Sa herë që e merrni në krahë një fëmijë. hallat dhe tezet. sepse këshillat do t’i merrni nga mjeku. por mos lejoni asnjë. është shumë e rëndësishme që t’i mbahet koka e fiksuar. në maternitet por edhe në shtëpi lehona është e rrethuar ose nga personeli mjekësor ose nga njerëzit e afërt të vet.

MUAJI I PARË .50 PJESA I SHTATZANIA DHE LINDJA.

• Panolina duhet të kontrollohet para dhe pas ushqyerjes. Për këtë mund të përdoren disa avullues të posaçëm elektrikë. Ajri Ajri i dhomës duhet të pastrohet 3-4 herë në ditë. Si ta pastrojmë fëmijën • Fëmija duhet të ndërrohet krejtësisht të paktën një herë në ditë dhe duhet t’i ndërrohet panolina shpesh (i porsalinduri urinon gati çdo ½ ore pas ditës së 2-3-të të jetës). Prandaj sa herë që e merrni në krahë fëmijën. • Fëmija duhet të lahet me ujë Pampersat janë të shpejta dhe të rehatshme për ndërrimin e fëmijëve. Fëmija vërtet nuk duhet të mbahet i veçuar nga bota. duke u siguruar që ngjitëset të jenë puthitur mirë. Sapo bebi të jetë në sipërfaqen e duhur të pampersit. thjesht kaloni pjesën e përparme të pampersit mes këmbëve të bebit dhe lidheni. Gjatë dimrit. për sa kohë ju nuk i vendosni të ndenjurat e bebit mbi sipërfaqet ngjitëse. duhet t’i kaloni njërën dorë nën qafë. Si ta ndërrojmë panolinën. kjo mund të realizohet edhe me mjete më të thjeshta. prandaj dritaret duhet të hapen të paktën 1 orë në ditë. Figura 6. si për shembull peshqirë të lagur që vendosen mbi kalorifer. akuariume dhe në mënyrë të veçantë nuk duhet të pihet duhan në dhomat e bebit. . Nuk këshillohet të mbahen në shtëpi lule për zbukurim. mjedisi i dhomës duhet të lëngështohet.KTHIMI NË SHTËPI 51 jës. por edhe nuk mund të rrijë në një mjedis që ka shumë zhurmë e rrëmujë të madhe. në mënyrë që ta mbani të mbështetur mirë kokën në duart tuaja. nëse është pis apo jo (i porsalinduri del jashtë zakonisht pas çdo ushqyerjeje) • Fëmija duhet të ndërrohet sa herë që del jashtë.

pastaj anusi (vendi nga del jashtëqitja). Ato pengojnë ajrosjen normale të lëkurës dhe bëhen shkak për infeksione të lëkurës. Mos harroni të lyeni edhe kokën me vaj dhe t’i krihni me furçë flokët e kokën (përmirësohet qarkullimi i gjakut në kafkën e kokës). sepse nuk thithen nga lëkura. Kjo bëhet për të shmangur ndotjen me mikrobe dhe infeksionet e rrugëve urinare dhe vaginës. • Nëse për 3 ditë skuqjet nuk shërohen. Problem është se si të sillemi gjatë natës. MUAJI I PARË • • • • të rrjedhshëm dhe të bollshëm. fëmija duhet të ndërrohet me pelena të pambukta. Sidoqoftë. Tek femrat kini kujdes gjatë pastrimit të fëmijës: gjithmonë lajeni fëmijën nga përparaprapa. Duhet të pastrohen me kujdes palat e trupit (rrëza e sqetullës. atëherë duhet të drejtoheni tek mjeku i fëmijës suaj. Këto lëndë dobësojnë cilësitë mbrojtëse të lëkurës duke shkaktuar skuqje. Banjat e fëmijës këshillohen të bëhen me një sapun neutral (me ph neutral. Mos përdorni pudër ose krem të fortë. Pas larjes është e këshillueshme të lyhet fëmija me vaj bebesh ose krem të lëngët. • Edhe teshat e fëmijës duhet të lahen me sapun neutral dhe shpëlarja duhet të bëhet duke shtuar pak uthull. Në këtë rast mundet që fëmija të mbahet me panolinën e gatshme. Skuqjet në zonën e panolinës Panolina përvec pjesëve të pambukta ka dhe përmbajtje plastike. edhe atëherë kur zona e skuqur është e pakët. Çfarë të bëjmë? • Në fillim përdorim pomadën me vitaminë A dhe E. Fëmija mund të lahet edhe pa rënë kërthiza. në fillim duhet të lahen organet seksuale. palat e kofshëve). kur edhe mundësitë për ta ndërruar fëmijën janë më të pakta. Te djemtë vetëm pastrojeni penisin e fëmijës. ose gjatë shëtitjeve të fëmijës. si dhe sa herë që fëmija skuqet. Nuk janë të këshillueshme letrat pastruese të lagura deri në fund të muajit të parë. Fëmija duhet të ndërrohet dhe lahet shpesh. pa qenë nevoja ta tërhiqni atë. sepse mund të infektohen më lehtë. . për shembull me sapun të Marseilles ose Johnson) dhe shpëlarja e fundit e fëmijës këshillohet të bëhet me ujë në të cilin kemi hedhur pak uthull (një lugë gjelle për 1 litër ujë).52 PJESA I SHTATZANIA DHE LINDJA. por në këtë rast duhet të tregohet kujdes që ajo të thahet dhe të bëhet gjithmonë me alkol.

Edhe në këtë rast duhet të luftohet me shumë paragjykime. Shëtitjet janë të dobishme si për nënën. Mbani në mendje që fëmija nuk djersin si i rrituri. Nuk ka ndonjë gjë për t`u çuditur dhe as për t’u shqetësuar. Si ta veshim? Fëmija ndihet keq po qe se vishet më shumë apo më pak se sa duhet. • Në vend që ta vishni me një rrobë të trashë. Edhe teshat që janë nga brenda pambuk dhe nga jashtë lesh. nuk janë të këshillueshme. Leshi nuk duhet të jetë asnjëherë në kontakt me mishin. duhet të shmangen pjesët e qytetit që kanë shumë . Nga ana tjetër leshi ka vetinë të shkaktojë alergji. • Kujdes! Duhet që të ndiqni këtë rregull në mënyrë shumë të rreptë. sepse shkakton skuqje të lëkurës së fëmijës të vogël. • Kini parasysh: fëmijët duhet të vishen aq trashë sa jeni veshur ju vetë. të ndenjurat e fëmijës të skuqen përsëri. Si duhet të jetë bluza që prek trupin (në lëkurë) e bebit? Teshat që bien në kontakt me lëkurën e bebit duhet të jenë prej pambuku ose përzierje me fije sintetike kundër alergjive. ashtu edhe për fëmijën. për këtë arsye ai nuk është në gjendje të rregullojë temperaturën e tij trupore me anë të djersës. sepse po ashtu mund të shkaktojnë skuqje të lëkurës në vendin e kontaktit. Ndërkaq përsërisni nga e para përkujdesjet e përshkruara më sipër. Sidoqoftë duhet të kalojnë disa ditë nga lindja. Kjo do të thotë që fëmijët nuk duhet të vishen trashë. sepse fëmijës i duhet njëfarë kohe për t`u përshtatur me kushtet dhe ndryshimet e mjedisit jashtë barkut të nënës. Pra kini parasysh se në dimër nuk duhet të vishen shumë trashë dhe në verë është e mjaftueshme panolina dhe një paliçetë pambuku.KTHIMI NË SHTËPI 53 Çfarë nuk duhet të bëjmë? • Të përdorim panolinat plastike për sa kohë fëmija është i skuqur • Të përdorim ilaçe vetëm sipas mendimit tonë ose sipas këshillave të farmacistit • Të përdorim një pomadë që përmban kortizon • Të përdorim niseshte mbi plagë • Të përdorim vaj ulliri ose çfarëdolloj pomade tjetër të pakëshilluar nga mjeku Mund të qëllojë që pas një shërimi të përkohshëm. sepse prirja është gjithmonë që fëmija të vishet më shumë se sa duhet. Kur mund të fillohen shëtitjet? Me fëmijën mund të dilet menjëherë. visheni me dy të lehta. kështu do të keni mundësi ta hiqni njerën kur ndjeni se bëhet vapë. Kur dilni shëtitje.

Mund të përdoret qysh nga dita e parë e jetës. tek i porsalinduri flokët kanë të njëjtën moshë. duhet të lyejmë vetëm pjesët e skuqura dhe jo të gjithë trupin. të pranishëm apo jo në lindje. të rrallë apo të dendur. tek të cilët flokët kanë “moshë” të ndryshme dhe prandaj dhe rënia e tyre ndodh në kohë të ndryshme. Sa herë që fëmija shëtitet me marsup. kini parasysh se duhet të pastrohen me pak pambuk që e kemi zier për rreth 5 minuta në ujë (duhet të pritet derisa të ftohet). Këta flokë fillojnë të bien nga muaji i 2 – 3-të i jetës.) Kur përdoren pomadat (për shembull pomada me Vitaminë A + E). por mbi të gjitha forcon lidhjen e nënës me fëmijën. E vetmja gjë që duhet mbajtur parasysh është se duhet të përkojë me peshën e fëmijës. sepse pengojnë “frymëmarrjen” dhe funksione të tjera të lëkurës. por në këtë rast gjithmonë duhet të këshilloheni me mjekun tuaj. edhe kur rrugët nuk janë shumë të mira. Ndryshe duhet të sillemi kur fëmija ka lindur para kohe. veçanërisht në vendin tonë. Sytë. Janë të padobishme kufizimet në orare. duhet të kihet parasysh që të mbahet gjithmonë koka e fëmijës. normalisht nuk kanë nevojë për shtesa vitaminash. prandaj dhe bien në të njëjtën ditë. Në ndryshim me fëmijën pas vitit të parë të jetës ose me të rriturin. ku ditët me diell janë të shumta gjatë vitit. ose me . Për të lëvizur lehtësisht së bashku. Përdorimi i tij është i dobishëm. Nëse sytë e bebit janë të zëna me sklepa me ngjyrë të verdhë. MUAJI I PARË lëvizje. në mënyrë të veçantë ato me lëvizje makinash ose me ndotje të lartë të atmosferës. (Një vitaminë që mungon është vitamina K. Jo vetëm është i rehatshëm dhe lehtëson lëvizjet e të rriturit. ju ndihmon xhepi i kangurit (marsupi).54 PJESA I SHTATZANIA DHE LINDJA. duke filluar nga pjesa e pasme e kokës. PJESËT E TRUPIT TË FËMIJËS DHE KUJDESI PËR TO Flokët. Edhe marrja e vitaminës D është shumë e diskutueshme për këta fëmijë. Çfarë ilaçesh të mbajmë në shtëpi? • Tretësirë fiziologjike për hundët • Pomada A+E • Paracetamol Asnjëherë mos përdorni ilaçe pa pyetur më parë mjekun tuaj. që përgjithësisht janë zakone popullore. Ilaçet dhe vitaminat Fëmijët e lindur në kohë të vet dhe që ushqehen me gji. do të bien në të njëjtën kohë.

Shpesh në gojë formohen disa pika të bardha. • Duhet të bëjmë një dallim midis mykut të gojës dhe pikave të mpiksura të qumështit. ”zhurma” gjatë frymëmarrjes theksohet edhe më shumë. ose pak pluhur nystatine. Në këtë mënyrë zbrazet kanali që lidh syrin me hundën. Mos përdorni kurrë pomada ose lëngje që jua ka këshilluar farmacisti. I porsalinduri mund të paraqesë këto probleme në hundë: • Bën zhurmë kur merr frymë. Është gabim që në këtë rast të përpiqemi të lirojmë hundët ose ta veshim më shumë fëmijën. Kjo zhurmë që dëgjohet kur fëmija merr frymë. Myku i gojës. Gjithmonë këshillohuni me mjekun tuaj. • Teshtin. ose të Nystatinës 4 herë në ditë nën gjuhë. të cilat veshin mukozën e gojës mishin e dhëmbëve dhe gjuhën. kurse në myk ajo është e skuqur. Teshtimat janë pa rëndësi dhe nuk do të thonë se fëmija është ftohur. por edhe me të gjithë organizmin. • I bllokohet hunda dhe ka sekrecione (qurre). • Mukoza përreth pikave të mpiksura të qumështit është normale. sepse mund të krijojnë probleme jo vetëm me syrin. . • Pikat e qumështit shqiten kollaj nga goja. është e lidhur me vogëlsinë e gojës dhe të rrugëve të sipërme të frymëmarrjes së bebit. sekrecionet e të cilit shpjegojnë bllokimin me sklepa të syrit (ky kanal është më i ngushtë tek i porsalinduri dhe fëmija gjatë 6 muajve të parë të jetës). • Pikat e mpiksura të qumështit nuk kanë nevojë për mjekim. përkundrazi duhet të nxiten sepse në këtë mënyrë “hapen mushkëritë”. Gjithësesi mos u përpiqni t`i lironi hundët duke përdorur shkopinj apo ndonjë gjë tjetër për t`i pastruar. veçanërisht para se fëmija të ushqehet.KTHIMI NË SHTËPI 55 ujë të zier (rreth 35 minuta) dhe të vakët. po ashtu në gjuhë (një tabletë e shtypur e nystatinës ndahet në 4 pjesë). apo të nxehim mjedisin ku rri fëmija. Bari hidhet nën gjuhë me qëllim që veprimin ta ushtrojë në gojë dhe jo të gëlltitet. këndin e syrit. Hunda. kurse në rast të mykut duhet të këshilloheni me mjekun tuaj. Gjatë kohës që pastroni syrin. Hunda duhet të lirohet. Duhet të flisni me mjekun tuaj atëherë kur hunda është shumë e zënë me sekrecione. • Mjekimi i mykut është shumë thjeshtë: një pikë të shurupit të Daktarinës. masazhoni butësisht me mollëzat e dorës. Nëse në birat e hundës ka edhe pak sekrecione. kurse myku i gojës jo. Këto rrethana nuk duhet t`ju shqetësojnë.

Lavazhi i hundës: mund të pastrohen hundët duke bërë një lavazh të hundës. Gjinjtë mund të vazhdojnë të jenë të fryrë për arsyet e përshkruara edhe më lart. duke i thithur sekrecionet me anë të një pompe të posaçme (tregtohet e gatshme). të cilat pastaj gëlltiten nga fëmija. hiqet garza e mëparshme dhe përdorim një garzë tjetër të pastër. Një mënyrë tjetër për të pastruar hundën e bebit. Hunda mund të pastrohet mekanikisht. frymëmarrja lirohet. është mbyllja ritmike e birave të hundës. Ndërkaq vërehet se sa të shpeshta i ka frymëmarrjet fëmija ose nëse tërheq brinjët apo jo.56 PJESA I SHTATZANIA DHE LINDJA. për shkak të rrezikut të infeksionit të gjirit. Shpeshtësia e frymëmarrjeve matet duke vendosur dorën mbi gjoks të fëmijës dhe numërohen për një minutë uljet dhe ngritjet e kafazit të kraharorit. Pikërisht këto janë frymëmarrjet e fëmijës. kur merr frymë.5 ml të tretësirës. do të thotë se ato janë të shpeshta dhe fëmija duhet të dërgohet shpejt tek mjeku. fëmija vendoset në shpinë. maja e hundës mund të mbahet me gisht pak e ngritur. Mund të mos jetë problem: fëmija merr frymë keq. Asnjë shqetësim. MUAJI I PARË Hunda mund të pastrohet pa futur gjë në birat e hundës. Është shumë e rëndësishme të mos shtrydhen. Kërthiza • Pastrimi i kërthizës duhet të bëhet disa herë në ditë. nëpërmjet kapjes me gishta të hundës. bën një frymëmarrje të thellë dhe i kalon sekrecionet më poshtë (i gëlltit). • Merr frymë keq. Në përgjithësi fëmijët ruajnë humorin dhe gjallërinë e zakonshme në pjesën më të madhe të ditës. Sapo hundët pastrohen. Për këtë qëllim. ashtu siç veprojmë zakonisht ne të rriturit. E rëndësishme është që hundët e fëmijës të jenë gjithmonë të lira para ushqyerjes së fëmijës. me anë të një shiringe të mbushur me tretësirë fiziologjike. por hundët janë të zëna nga sekrecionet. Nëse fëmija është më pak se 1 muajsh dhe frymëmarrjet e matura në këtë mënyrë janë mbi 50 në minutë. Kështu shtyhen në gojë qurret. me kokën të përkulur nga prapa. Mund të jetë vërtet problem: Nëse frymëmarrjet e fëmijës janë më të shpeshta se zakonisht dhe vërehen tërheqje të brinjëve kur merr frymë. . • Përpara se të fillojmë pastrimin. Ndërkaq fëmija që nuk di të marrë frymë me gojë. të cilën e kemi zhytur në alkool 70º. duhet të drejtoheni urgjentisht tek mjeku. shtyhen në hundë 0.

Nëse nuk bie deri nga dita e 14-të e jetës.KTHIMI NË SHTËPI 57 • Pastrojmë cungun e kërthizës dhe lëkurën përreth. që të kujtojnë menstruacionet (menstruacionet e rreme). Vajzat mund të vazhdojnë të kenë sekrecione të bardha ose dhe të ngjyrosura rozë. normalisht. lafsha është e madhe dhe e ngushtë. Tek djemtë mundet që njëri prej testikujve të mos jetë në qesen skrotale. Po ashtu. Organet seksuale. merrni kontakt menjëherë me mjekun tuaj. me garzën me alkol 70º • Me një garzë tjetër të thatë e të pastër mbulojmë cungun e kërthizës. ose garza që mbulon kërthizën njolloset me ngjyrë të kuqe ose të verdhë. këshillohuni me mjekun tuaj. • Nuk duhet të përdoret pambuk në asnjë mënyrë. . por të lëvizë lart e poshtë. Shumë e rëndësishme! • Nëse lëkura përreth kërthizës bëhet e kuqe. • Cungu i kërthizës duhet të bjerë nga dita e 6 – 7-të e jetës. Nuk përbën problem. Përgjithësisht shkurtohet rreth vitit të 3-të të jetës.

RRITJA DHE PAMJA FIZIKE K ur fëmija juaj lindi. .25 cm. Gradualisht do fillojë të lëvizë trupin e tij më lehtësisht. sepse ajo tregon rritjen e trurit. Shumë bebe rriten shumë shpejt mbasi rimarrin peshën e lindjes.58 5 Muaji i parë Rritja dhe zhvillimi N ë fillim duket sikur fëmija nuk bën gjë tjetër. Por përpara se të eksplorojmë aftësitë e tij. kështu afërsisht mbas dhjetë ditësh do të kenë peshën e lindjes. Shumë bebe humbin një të dhjetën e peshës. ju shikon kur i flisni dhe lëviz trupin për t’u përgjigjur ose për të tërhequr vëmendjen. fle. veçse ha. Ai rritet 2. pesha përfshinte dhe tepricat e lëngjeve. Në fund të muajit të parë ai do të jetë shumë më i gjallë dhe komunikues. qan dhe mbush panolinat. sidomos gjatë shpërthimeve të rritjes që ndodhin rreth ditës së 7-10-të dhe përsëri midis tre dhe gjashtë javëve. Pediatri juaj do t’i kushtojë një vëmendje të veçantë rritjes së kokës.5 deri 4 cm gjatë muajit të parë. të cilat humbin në ditët e para. sidomos kur fut duart në gojë. Ju tashmë e kuptoni që ju dëgjon kur i flisni. rreth 400 g dhe janë pak më të gjatë rreth 1. pastaj e rimarrin në pesë ditë. I porsalinduri në kohë shton afërsisht 20-30 gram në ditë dhe për një muaj peshon afërsisht 4 kilogram. Djemtë peshojnë pak më shumë se vajzat. le të shohim ndryshimet që do të ndodhin në paraqitjen e tij fizike gjatë muajit të parë.

Dëgjon kryesisht tingujt ritmikë që përsëriten dhe jo ata të veçuarit.75 cm. Ende është i paaftë të kërkojë ose të ndjekë aktivisht me sy dhe për një kohë të gjatë objektet. • • • • • . Është ende i paaftë për të pasur një kontroll të mirë të qafës dhe kokës. i mësuar gjatë nëntë muajve të rrijë mbledhur në barkun e nënës. Nëqoftëse do të vazhdojnë më gjatë duhen konsultuar me pediatrin. fillon të thithë. tingulli i ziles. Po të preket në këndin e buzëve me gishtin e dorës (ose çfarëdolloj mjeti tjetër). kjo është arsyeja që fëmijëve u këndohen ninullat (tinguj ritmikë e monotonë). do të fillojë të drejtohet. më shumë se kurrë gjatë jetës. Nëqoftëse bebi juaj ka lindur me rrugë vaginale. Parapëlqen fytyrën e njerëzve. kafka duket e deformuar mbas lindjes por shpejt do të marrë formën normale. arrin ta fiksojë me sy dhe ta ndjekë me sy deri diku. por këto janë raste shumë të rralla. këmbët nga brenda. por nëse para syve shfaqet një send i ndritshëm. Djemtë janë pak më të mëdhenj se vajzat. Reagon ndaj zhurmave si për shembull përplasja e derës. Këto janë normale deri në muajin e 5-6-të dhe zakonisht korrigjohen gradualisht. Çdo deformim i kokës do të ikë mbas një ose dy javëve. Një problem tjetër janë “aknet e bebit’’ Këto janë si puçrra të vogla që dalin në fytyrë. koka dhe goja kthehen nga ana që e prekim. zhurma e çelësave etj. Ai fillon të shtrijë këmbët dhe duart dhe shpesh harkon kurrizin. e cila bie në njërën ose tjetrën anë kur mbahet në krahë (në pozicion vertikal. Perimetri i kafkës së një të porsalinduri është afërsisht 35 cm dhe pas një muaji arrin në 37. Po t’i preken buzët ose t’i futet gishti në gojë. në këmbë). koka e djemve është më e madhe: diferenca është më pak se 1 cm.MUAJI I PARË 59 Kafka do të rritet shumë gjatë katër muajve të parë. zakonisht në javën e 4-5 të jetës. Këmbët dhe duart mund të vazhdojnë të rrotullohen. Mendohet se ato shkaktohen nga stimulimi i gjëndrrave yndyrore nga hormonet Raporti me mjedisin • • • • Të ushqyerit është mjeti kryesor i komunikimit me mjedisin. Njollat e kuqe rreth syve do të ikin mbas tri javëve. I dëgjon tingujt që zgjasin mbi 4 – 5 sekonda. Gjatë javëve të para trupi i të porsalindurit.

të dalat jashtë do të jenë: • Më të forta. termometër. çfarë të bëjmë? • Të mos japim ilaçe “pastrues” (laksativë) me kokën tonë. domethënë edhe 6 – 7 herë në ditë. • Nëse fëmija nuk del jashtë. Lëkura e fëmijës tuaj ndryshon ngjyrën nga rozë në blu. Nëse ushqehet me qumësht artificial. por nëse ne do të lëviznim duart dhe këmbët. Nëse bebi juaj ka akne. Nëse fëmija ushqehet me gji. Ndonjëherë mund të dalë jashtë 1 herë në ditë. fëmija lihet më gjatë i zhveshur (gjithmonë i mbështjellë me një peshqir të ngrohtë) dhe masazhohet butësisht barku. duke bërë që të duken më të zbehta apo blu.60 PJESA I SHTATZANIA DHE LINDJA. mbi një cilindër sfungjeri me diametër rreth 10 – 15 cm. të thata dhe më të formuara (nuk ngjisin në panolinë) • Ngjyra është e verdhë e çelët. Sa herë duhet të dalë jashtë? Normalisht gjatë kësaj periudhe del jashtë pas çdo të pirë. • Gjatë banjës. Kjo ndodh se enët e gjakut në këto zona janë më të ndjeshme nga ndryshimet e temperaturës të ftohtit. gati si gri ose ngjyrë kafe. i quante “floriri i babit”). përdorni një picetë të pastër të butë nën kokë dhe pastrojani një herë në ditë fytyrën butësisht me sapun të butë. Nga ana tjetër të dalat jashtë ndryshojnë dhe në varësi të llojit të ushqyerjes së fëmijës: me gji apo artificiale. për të hequr mbetjet e qumështit ose të ilaçit. Pra tek duart dhe këmbët që janë të zbuluara kalon më pak gjak. Në këto kushte duhet patur kujdes nga ilaçet e përdorura për larjen e rrobave dhe të mbeturinave të qumështit në fytyrë. MUAJI I PARË e nënës që kalojnë nga placenta gjatë shtatzanisë.B. fortësinë etj. • Janë me erë të keqe që ndihet menjëherë. ose 1 herë në 2 – 3 ditë. dalat jashtë do të jenë: • Më të ujshme si krem (ngjisin në panolinë) • Me ngjyrë të verdhë si ngjyrë floriri (shoku dhe kolegu im T. Duart dhe këmbët mund të kenë një ngjyrë më blu se pjesët e tjera të trupit. • Mund të jenë me mukus • Vijnë era thartirë. do të shihnim se ato shpejt bëhen rozë përsëri. • Fëmija vendoset disa herë gjatë ditës në bark. TË DALAT JASHTË T ë dalat jashtë të të porsalindurit në javën e dytë të jetës kanë karakteristika të ndryshme nga ato të fëmijës më të madh. ose tjetër gjë. të . • Nuk duhet të ngacmohet anusi i fëmijës me majdanoz. qoftë lidhur me ngjyrën e qoftë me erën.

këshillohuni gjithmonë me mjekun tuaj. në mjedis oksidohet dhe kthehet në biliverdinë (një lëndë që ka ngjyrë jeshile).MUAJI I PARË 61 Në të dalat jashtë vërehen pika të bardha Kjo nuk përbën aspak problem. apo në fundin e zorrës). Edhe në këtë rast. prandaj përpara se të përdorni ilaçet për të dalë jashtë. Më shumë është një problem psikologjik i prindëve. Pra të dalat jashtë tregojnë se ato kanë qëndruar pak më gjatë se sa duhet në mjedis. mundet që të dalat jashtë të kthehen në një mundim për bebin. një lloj proteine që gjendet relativisht me shumicë në qumësht. • Fëmija që ushqehet me gji: nuk e njeh kapsllëkun. Nëna mund të hajë sa të dojë perime. Të dalat jashtë bëhen jeshile. Janë pika të kazeinës. karakteristikat e të dalave jashtë dhe lloj-lloj hollësirash të kota. edhe fëmija e vuan një gjë të tillë. nëse një nga prindërit ka vuajtur nga kapsllëku. të paktën nëse nuk jua ka këshilluar mjeku. Mund të ndodhë kur prishen JO PO Në rast kapsllëku. . Është teprimi lidhur me shpeshtësinë. sep-se bilirubina e pranishme në të. sepse karakteristikat e kësaj ushqyerjeje sigurojnë jo vetëm një funksionim të përkryer të zorrëve. Mund të përdorni mikroklizmat. nëse kanë kaluar më shumë se 3 ditë pa dalë jashtë. sa që pushon së qeni një dukuri normale. Pra të dalat jashtë nuk kushtëzohen nga ushqime të caktuara që merr nëna. Ekziston rreziku që fëmija të mësohet aq shumë me mjekimin. që e kthejnë të dalët jashtë të fëmijës në diçka aq të rëndësishme. edhe pse nuk jeni këshilluar me mjekun tuaj. Po kur feçet janë të forta (kapsllëku)? Në përgjithësi. mos jepni laksativë. sepse nuk i ngjyrosin në jeshile të dalat jashtë. Mos i përdorni shpesh mikroklizmat. veçanërisht kur fëmija është me ver dhëz. në kontakt me oksigjenin e ajrit (për shembull në panolina. • Fëmija që ushqehet me qumësht artificial: kapsllëku është i rrallë. sepse është një dukuri krejt normale. Nëse të dalat jashtë janë jeshile Edhe në këtë rast nuk duhet të shqetësohemi. por edhe përshtatshmëri absolute. se sa një dukuri e mirëfilltë e trashëguar. saqë mund të dalë jashtë vetëm pasi merr laksativin. Kjo ndodhi është shumë e shpeshtë.

I gjithë ky proces ndihmohet nga thithja që siguron gjiri në gojën e bebit. ose kur përdoret si tretës lëngu i orizit. duhet ta ndihmoni në këto përpjekje për tu qetësuar. deri sa takon thithin dhe e kap. ai e thith pa u menduar (refleksi i thithjes). që i lejon të kthejë kokën në drejtim të dorës. disa prej të cilave do t’i ngelen për muaj të tërë. Koordinimi i këtyre lëvizjeve ritmike thithëse me frymëmarrjen dhe gëlltitjen është disi i vështirë për një të porsalindur. duke i futur gishtin në gojë ose duke i dhënë biberonin e rremë. Me kohë kjo aftësi përsoset.62 PJESA I SHTATZANIA DHE LINDJA. Të porsalindurit marrin frymë për herë të parë. në të cilën gjuha lëviz nga areola te thithi. edhe pa u prerë ende kordoni i kërthizës. Mbas lindjes. Gjatë një ekografie të bërë gjatë shtatzanisë mund të shihni bebin tuaj të thithë gishtin. Fëmija fillon të përdorë këto lëvizje për të qetësuar veten. Kur i bie drita mbyll sytë. Pastaj fillon faza e dytë. Ndërkaq rrotullimi i kokës. nëse një thith (ose diçka e ngjashme) takon gojën e bebit. Në disa raste reflekset kthehen në sjellje të vullnetshme. Kur ju qëllon të shihni se si përpiqet fëmija të thithë çarçafin apo grushtin e vet. Për shëmbull bebi juaj ka lindur me refleksin e ‘’rrotullimit’’. Refleksi më i dukshëm është ai i frymëmarrjes. ai automatikisht fillon të thithë. ose qumështi i përdorur nuk është i përshtatur për moshën dhe peshën e fëmijës. sepse reflekset i thonë të bëjë kështu. jo të gjitha bebet thithin mirë në fillim. Mbas tre javësh ai vetëm kthen kokën dhe lëviz gojën në pozicionin e thithjes. nëse i prekni faqen apo buzën. thithja dhe futja e gishtit në gojë bëhen më pak reflektive dhe më shumë të qëllimshme. Kur ju fusni gishtin tuaj në gojën e bebit. Kjo ndodh në dy faza: në fillim ai vendos buzët rreth areolës dhe thithin ndërmjet gjuhës dhe qiellzës. MUAJI I PARË raportet e masës së qumështit artificial me ujin. Ai ka lindur me shumë përgjigje të tilla fizike jo të qëllimshme ndaj një ngacmimi të caktuar. REFLEKSET S humica e aktivitetit të bebit tuaj në javët e para është refleksive. Përveç tre reflekseve të mësipërme. Kështu megjithëse ky është një veprim refleksor. Në fillim ai kthen kokën nga një anë në anën tjetër. ekzistojnë dhe pesë të tjera zako- . Kjo e ndihmon të gjejë thithin për të pirë. ndërsa të tjera largohen mbas disa javësh. që ofron oksigjen. Thithja është një refleks që para lindjes.

Dy prej këtyre gjendjeve të vetëdijes përcaktohen si gjendje gjumi. Kur dikush e tremb. por janë të dobishme si shenja të funksionimit normal të trurit dhe trupit. Në gjendjen e dytë ose S . VETËDIJA a më shumë që ju e njihni fëmijën tuaj. Aq shumë qartësohen këto momente të fëmijës. zako nisht foshnja ngre të dy krahët mbi gjoks. Këto pesë reflekse nuk luajnë ndonjë rol tek bebi. të cilat alternohen me njëra-tjetrën disa herë gjatë ditës. sikur po mbahet diku. Natyrisht ai nuk mund ta mbajë peshën e trupit të vet si ne të rriturit. duke parë se në cilën pjesë të ditës fëmija shpreh humorin e vet pozitiv. Ky refleks zhduket nga muaji i dytë i jetës. por rishfaqet si një sjellje e qëllimshme nga fundi i vitit të parë të jetës. Tani përcaktohen gjashtë gjendje të vetëdijes. i vogli nuk përgjigjet dhe vetëm mund të bëjë ndonjë lëvizje të vogël. Kur ju ngacmoni shputën e këmbës së fëmijës. Për shembull. Por gjithmonë duhet të keni parasysh se gjendjet e vetëdijes së fëmijës ndryshojnë shumë papritur dhe pothuajse në mënyrë dramatike. kur këmbët vendosen në një sipërfaqe të sheshtë. aq më shumë do të kuptoni se ai ka momente që është shumë i gjallë dhe i lëvizur. Në këtë rast sapo e prekni pëllëmbën. ose negativ. Ky refleks arrin kulmin e shprehjes së vet në fund të muajit të parë të jetës dhe fillon të dobësohet në fund të muajit të dytë të jetës. Nje prej tyre është refleksi i Moros. gishtat e tij mblidhen sikur të donte të kapej fort. Refleksi i kapjes provokohet sa herë që ju prekni pëllëmbën e fëmijës. kurse katër të tjerat si gjendje zgjuar. ai hap gishtat e këmbëve.MUAJI I PARË 63 nisht në bebet normale të lindura në kohë. krahët dhe këmbët e tij hapen anash. nëse përplasni një rrake-take pranë veshit të tij. dhe mund të qajë duke hapur sytë fort. Gjendja e parë është gjumi i thellë: fëmija qëndron i shtrirë dhe nuk përgjigjet ndaj ngacmimeve të ndryshme. Një talent tjetër që shfaq fëmija në ditët e para të jetës së vet është ecja ‘’automatike’’. ose i lodhur dhe i irrituar. Refleksi i të notuarit kuptohet kur e mbani beben horizontalisht barkas. ose tepër i vëmendshëm dhe kureshtar. saqë ju mund të organizoni ditën së bashku me fëmijën tuaj. por i mbajtur nga krahët ai këmben këmbët sikur do të ecë. Një tjetjër refleks është ai Babinski.

ndonjëherë klith dhe lëvizjet janë të shumta dhe të çrregullta Stadi 3 Stadi 4 Stadi 5 Stadi 6 . por pa lëvizshmëri të theksuar (stadi i katërt). Këto dy faza të gjumit këmbehen me njëratjetrën dhe brenda rreth një ore. themi se fëmija është në gjendjen e gjashtë të vetëdijes. Ky është gjumi që quhet me lëvizje të shpejta të syve dhe mund të vëreni se si sytë hapen e mbyllen me shpejtësi. Kur fëmija nuk është i qetë. Ai perëndon sytë. ta ngushëlloni. fëmija ndihet i lumtur dhe nuk karakterizohet nga lëvizjet Të qenit zgjuar. Kur fëmija është duke qarë. Nëse kësaj gjendjeje i shtohet edhe lëvizshmëria. veçanërisht ndaj zhur mave Përgjumja Sytë kapsalliten dhe fëmija nuk është as në gjumë dhe as zgjuar Të qenit zgjuar. Kur fëmija fillon të zgjohet ose fillon t`i vijë gjumë. hap gojën. MUAJI I PARË të gjumit aktiv. Ky është momenti që fëmija është shumë i vëmendshëm dhe interesuar ndaj jush dhe mjedisit përreth. ai kalon në gjendjen e tretë të vetëdijes. të qarët Qan. është i vëmendshëm dhe kthen kokën andej nga vjen tingulli i rrake-takes. aktiv Fëmija lëviz aktivisht Nervozizmi. themi se fëmija është në stadin e pestë të vetëdijes. nuk duhet insistuar që të komunikohet me të. por qan vazhdimisht dhe është i trazuar. ai më së shumti qetësohet. i qetë Sytë janë të hapur. nëse tentojmë të njëjtën zhurmë. shtriqet. Në momentin që zgjohet ai shfaq një nga tre stadet e mbetura. Ai zgjohet i lumtur me sy të hapur dhe kureshtarë. Në këtë rast atij nuk i interesojnë ngacmimet e reja që i ofrohen. Nëse do të tundim një rrake-take kur fëmija është në gjendjen e katërt ose të pestë të vetëdijes.64 PJESA I SHTATZANIA DHE LINDJA. fëmija kalon nga njëra fazë e gjumit në tjetrën. Ajo që ai kërkon në këtë rast është ta qetësoni. fëmija mund të zgjohet. E njëjta gjë që e ngazëllente atë pak momente më parë kur ishte në gjendjen e katërt-pestë të Gjendjet e vetëdijes të fëmijës tuaj Gjendja Stadi 1 Stadi 2 Emërtimi Gjumë i thellë Gjumë i lehtë Çfarë bën i vogli Qëndron shtrirë dhe palëvizur Lëviz gjatë gjumit dhe është i ndjeshëm.

Kur fëmija bëhet më i madh. nëqoftëse mamaja është një artiste. Duhet të dijë se ZHVILLIMI I HERSHËM I TRURIT S i prind. ju e lavdëroni. ai trishtohet.MUAJI I PARË 65 vetëdijes. që e duan dhe e vlerësojnë • Të ndihet i sigurtë • Të njohë mjedisin ku jeton • Ka nevojë për dikë që ta drejtojë. ju jeni të vetëdijshëm se veprimet tuaja ndikojnë mbi fëmijën. Ju jeni qendra e botës së fëmijës tuaj. Për shembull. ju e qortoni. edhe sitemi i tij nervor përsoset. fizike e të nxisni aftësitë njohëse të tij. Gradualisht ai vendos oraret e tij ditore. Ndërkaq që fëmija rritet. Por studimet e tashme kanë treguar se edhe mjedisi ka një ndikim po aq të rëndësishëm sa edhe trashëgimia gjenetike. Pikërisht . truri i fëmijës rritet dhe zhvillohet më shumë se në çdo moment tjetër të jetës. e nervozon dhe e mërzit. ai gëzon. Sipas këtyre studimeve. ai mund të qetësohet. Së fundi. të siguroni mirërritjen shoqërore. për t`u zhvilluar dhe për të shprehur tërë aftësitë që ka trashëguar. atëhere edhe fëmija ka të njëjtat prirje si dhe nëna e kështu ka mundësi më të madhe për t`u bërë edhe ai ar tist. Vitet e para lenë gjurmë të përjetshme. si atë të ushqyerjes. për ta qetësuar fillimisht nevojitet që ta përkundësh dhe ta mbash në krahë. Studimet tregojnë se në 3 vitet e para të jetës. Për vite me radhë besohej se truri i fëmijës është një përsëritje e asaj çfarë ka trashëguar nga prindërit. muajt dhe vitet e para kanë ndikim shumë të madh në zhvillimin e trurit. shkencëtarët kanë provuar se përvojat e fëmijës në ditët. lojës. Kjo ju ndihmon që të rregulloni edhe ju oraret tuaja në varësi të këtij ritmi gjithmonë e më të qartë të të voglit. Sidoqoftë ai përsëri do të kërkojë të ushqehet me të njëjtën shpeshtësi. që t`i tregojë udhën • Të njohë dhe provojë në ekuilibër të plotë liritë dhe kufizimet e tij. syçelët dhe më i interesuar ndaj gjërave të reja që do t`i ofroni. Ju qeshni dhe ai jua kthen. të hutohet dhe të pushojë së qari edhe duke i folur. kënduar apo duke luajtur me një rrake-take. Çfarë do të thotë kjo për prindin? Kjo do të thotë se ju mund të ndikoni në zhvillimin e përshtatshëm të fëmijës tuaj. pushimit. Kur fëmija është në gjendjen e gjashtë të vetëdijes. në këtë periudhë krijohen modelet e para të të menduarit dhe të përgjigjeve të vetëdijshme. por nga fundi i muajit do të rrijë më gjatë zgjuar. fëmija ka nevojë për disa elementë thelbësorë: • Të ndihet se është i veçantë. atë kur është në stadin e gjashtë të vetëdijes.

libra të bukur për t`u treguar e lexuar. Pyetja e natyrshme që lind në këtë rast është: si është ky mjedis i përshtatshëm? Mjedis i përshtatshëm është ai që në qendër të vet ka fëmijën. mjedis familjar të ngrohtë dhe të përgjegjshëm. por në fakt truri i të voglit është dy herë më shumë aktiv se sa truri i një të rrituri. Për shembull. dëgjohet muzikë. që shumë prindër dëshirojnë të sigurojnë për fëmijët e tyre: ushqim të përshtatshëm. ndihmon shumë në zhvillimin e të folurit. Komunikimi me fytyrën e prindit ose të afërmve të tjerë që kujdesen për të. Le të shohim shkurt disa prej elementëve që ndikojnë mbi shëndetin e fëmijës dhe se si kontribuon secili prej tyre në zhvillimin e trurit të fëmijës: • Të folurit. çiltërsinë dhe përfshirje në bisedat familjare. Duke krijuar një mjedis të përshtatshëm. Gjatë kësaj periudhe truri i fëmijës ka aftësi maksimale për të nxënë. po ashtu edhe të lexuarit e librave fëmijës. që i krijon atij mundësinë për të mësuar dhe që zhvillon interesat dhe personalitetin e fëmijës. këmbëngulje në vlerat pozitive të jetës. MUAJI I PARË çfarë i lejohet dhe çfarë jo. Studiuesit mendojnë se gjithçka duhet të përqëndrohet në 3 vitet e para të jetës. si do të bashkëveprojë me të tjerët. muzikë për të nxitur veprimtarinë e trurit. Shpesh ne mendojmë se fëmija nuk kupton dhe se gjithçka zhvillohet shumë thjesht. kuptohet se ju krijoni mundësi për një zhvillim normal të trurit të tij. Por jo vetëm kaq. lexohet. për të mësuar. dhe si do të rritet fizikisht. e të përgjigjurit dhe e të zgjidhurit të problemeve.66 PJESA I SHTATZANIA DHE LINDJA. • Duhet të qëndrojë në mjedise të larmishme ku bisedohet. luhet etj. kohë të mjaftueshme për gaz dhe hare. si do të kontrollojë emocionet e tij. Shumë sëmundje dhe probleme të zhvillimit mund të trajtohen me sukses nëqoftëse zbulohen herët. Fatmirësisht përbërësit e një mjedisi të mirë përfshijnë disa gjëra kryesore. keni vënë re se sa e lehtë është për një fëmijë që të kapë fjalë nga një gjuhë e huaj dhe sa e vështirë është e njëjta gjë për një të rritur. edhe ata . Çfarë kuptimi ka kjo për ju si prind? Kjo do të thotë se ju vetë dhe mjedisi që do të krijoni përreth fëmijës tuaj do të ndikojë në mënyrën se si ai do të mendojë. dhe lirinë e mjaftueshme për të eksploruar dhe mësuar nga gjërat që e rrethojnë. Për shembull. Pikërisht në këtë periudhë vendosen bazat e të menduarit. Kjo periudhë përcaktohet nga ata si periudhë kritike. • Identifikimi i hershëm i çrregullimeve të zhvillimit.

Të zhvillojë ndjenjën e sigurisë dhe të respektit për veten dhe të tjerët. Kjo është një mënyrë për të formuar thesarin e fjalëve të fëmijës në të ardhmen. që i bën të paaftë nga ana mendore ose fizike. Bëni vizita të rregullta gjatë shtatzanisë dhe ndiqni këshillat e mjekut. Bazohuni në synime dhe rregu- . Të jetuarit në një mjedis të sigurt dhe që gjen zgjidhje për probleme të ndryshme. gjëra që kanë një ndikim shumë të madh në jetën e fëmijës. Kujdesuni për ushqyerjen dhe shmangni pijet alkoolike. lexojini.sh Qendra Kombëtare e Zhvillimit Mendor). Si mund të ndërtojmë një mjedis pozitiv apo të përshtatshëm në shtëpi dhe në komunitet? Kujdes të përshtatshëm para lindjes. Kështu sjelljet dhe përgjigjet tuaja si prind kundrejt fëmijës kanë ndikim kritik në formimin e ardhshëm të fëmijës. • Harmonia familjare. Këto ju lejojnë t`i kushtoni më shumë kohë fëmijës tuaj dhe të njihni më mirë mendimet dhe interesat e të voglit. Zhvillimi i trurit fillon që në bark të nënës. mund të përfitojnë jashtë mase nëse referohen dhe ndiqen ashtu si duhet nga struktura të specializuara për këtë qëllim (p. përkrahin dhe respektojnë njëri tjetrin. tregojini. zhvillon të mësuarin.MUAJI I PARË 67 fëmijë që kanë një cen ose dëmtim të trurit. e miqve të familjes dhe pediatrit tuaj. Kjo e bën fëmijën të ndjehet mirë. dëgjoni muzikën që ju pëlqen. Kjo na bën të kuptojmë rolin e rëndësishëm që ka prindi dhe mjedisi shoqëror dhe familjar në zhvillimin e trurit të fëmijës. prandaj dhe kuj- desi për shtatzaninë ndihmon për zhvillimin e shëndetshëm të trurit të fëmijës. • Mjedis rrethues nxitës. Njëkohësisht. Të rritësh një fëmijë është e vështirë. Kështu ju keni hedhur disa hapa në kontributin për shëndetin e ardhshëm të fëmijës tuaj. Flitini. Dhurojini fëmijës shumë dashuri dhe vëmendje. Filloni të kujdeseni për shtatzaninë sa më herët. Mos ngurroni të shprehni dhe shkëmbeni përvojat dhe brengat me ta. duhanin etj. Shpesh nevojitet mbështetja e të afërmve. vizatoni. nxit respektin dhe besimin ndaj vetes. Mos e izoloni fëmijën tuaj. Bashkëveproni sa të jetë e mundur më shumë. Gjithmonë e më tepër po zbulohen fakte se sa shumë ndikon mjedisi në zhvillimin e fëmijës. Rritja e fëmijës në një mjedis familjar ku njerëzit duhen. kjo e bën fëmijën të ndihet i rëndësishëm dhe i veçantë. luani së bashku.

vazhdoni ta përkëdhelni. Nëse përsëri nuk arrini ta pushoni. t`i këndoni. Asnjëherë mos tregoni ankth kur fëmija qan.pikërisht atëhere kur ju ndiheni të lodhur nga problemet e ditës. Nëse nuk arrini ta pushoni edhe kështu. Një gjë e tillë e ndihmon të voglin të mësohet me këto rregulla dhe të mos të ndihet keq nga zbatimi i tyre. kjo mund të shkaktohet nga kolika (dhimbje barku). Nëse fëmija qetësohet mbas disa orësh dhe pjesën tjetër të ditës është i qetë. Moszbatimi i njëzëshëm i rregullave dhe mosrespektimi i pikësynimeve prindërore nga pjesëtarët e tjerë të familjes. sidomos ndërmjet orës 18. përpiquni të jeni sa më e qetë dhe e kontrolluar kur luani dhe përkëdhelni fëmijën tuaj. do të thotë se Nëse qarja nuk pushon. MUAJI I PARË lla të qëndrueshme.68 PJESA I SHTATZANIA DHE LINDJA. t`i flisni. por përpiquni të veproni si më poshtë : • Kur fëmija qan. Mos u shpejtoni të thoni që nuk i mjafton qumështi. përpiquni t`i jepni ujë mine-ral pa gaz dhe nëse e refuzon. Krizat e të qarit zgjasin rreth një orë dhe kryesisht natën. A ka fëmija juaj një orar të caktuar çdo ditë që nuk arrini ta qetësoni? Kjo është e zakonshme. por fatmirësisht nuk zgjasin shumë. ta përkundni. Stomaku i tyre mund të jetë i zmadhuar nga gazrat. Ata qajnë pa pushim. shpesh klithin duke shtrirë dhe lëvizur këmbët e tyre dhe duke lëshuar gazra.00 mbasdite dhe mesnatës . Kini kujdes që dhe pjesëtarët e tjerë të familjes apo kujdestarët e mundshëm të fëmijës të zbatojnë të njëjtat rregulla që ju keni menduar për edukimin e fëmijës tuaj. dhe pastaj pakësohen në 1-2 orë në ditë për tre muaj. bëjini një shëtitje me makinë. Rreth 1\5 e fëmijëve bëjnë kolika. Këto do të pakësohen ndërsa fëmija rritet dhe zakonisht pushojnë . Ai jo gjithmonë qan sepse është i uritur. Fatkeqësisht nuk ka ndonjë shpjegim pse ndodhin kolikat. zakonisht ndërmjet javës së dytë dhe të katërt. Këto periudha mund të duken si tortura të vërteta sidomos nëse keni dhe fëmijë tjetër problematik apo punë për të bërë. ta përkëdhelni. Përpiquni ta merrni në krahë (mos e lini kurrë të qajë). nuk ka arsye të alarmoheni. Shpesh kjo do të thotë se fëmija është shumë i ndjeshëm ndaj ngacmimeve. Ato zgjasin 3 orë në ditë për 6 javë. • • • • TË QARAT DHE KOLIKAT E BARKUT ai ka nevojë për ju. por forcohet dhe vazhdon ditën ose natën. shkakton turbullim tek i vogli.

Pastaj pyeteni atë se cila nga gjërat e mëposhtme është më e vlefshme: • Nëse ushqehet me gji. mos përdorni produkte të qumështit. Mund të jetë më keq po të provoni të ndërhyni. • Tundeni në mënyrë ritmike dhe ndizni ndonjë gjë që shkakton zhurmë ritmike. Rrallë ajo shkaktohet nga ndjeshmëria ndaj proteinës së qumështit artificial. por në të vërtetë s’mund të bëni gjë vetëm të prisni. Mjafton që zhurma të jetë ritmike dhe ta vërë në gjumë. për të përjashtuar ndonjë problem mjekësor për të qarat. Fëmijët e ushqyer me gji shpesh nuk e pranojnë. Kon- Figura 7. në bebet e ushqyera me gji kolika tregon ndjeshmëri ndaj ushqimeve qe ha nëna. provoni një formulë pa qumësht lope. • Lëvizni me beben në krah.MUAJI I PARË 69 mbas muajit të tretë. kafeinë. Shpesh. Mbajeni bebin përmbys mbi krahun tuaj për të lehtësuar dhimbjet e barkut (kolikat) takti me trupin do ta qetësojë.zakonisht ndodh si përgjigje e qarjes pa pushim të bebit . do t’i japë më shumë siguri. kolika duhet të largohet mbas një dy ditësh nga ndryshimi i dietës. Nëse ushqehet me qumësht artificial. edhe nëse vazhdon të ketë siklet. apo dhe vdekjen.mund të shkaktojë dëmtime fizike dhe mendore. si hernia ose sëmundje të tjera. . Akti i shkundjes së fortë të bebit . Ndoshta ju mund të mendoni se duhet bërë ndonjë gjë për t’i pushuar. hudhra. Kolika mund të jetë sinjal i një problemi mjekësor. Përpara pa dyshim duhet të këshilloheni me pediatrin tuaj. • Mund të përdorni një biberon. Nëse sikletin e sjell ndjeshmëria nga qumështi. lakra apo produkte te tjera që mund të irritojnë. por fëmijët e tjerë qetësohen me të. • Mbajeni bebin përmbys mbi gjurin ose krahun tuaj dhe fërko- Duhet të kemi kujdes! Shkundja e bebit është një formë serioze e abuzimit ndaj fëmijëve.

ju i thoni atij se mendimet dhe ndjenjat e tij janë të rëndësishme dhe ai mund të ndikojë në botën që e rrethon. Në se këto lëvizje janë shumë të theksuara dhe shqetësuese. sistemi nervor i bebit zhvillohet dhe kontrolli i muskujve përmirësohet. madje dhe vdekje. Presioni mbi barkun e tij mund të ndihmojë për të qetësuar dhimbjen. t’ju shohë. Është shumë bukur të shohësh të porsalindurin të buzëqeshë në gjumë. I shtrirë bar- E QESHURA E PARË N N jë nga zhvillimet më të rëndësishme të këtij muaji është e qeshura e parë dhe gugatja. LËVIZJET ë një dy javët e para lëvizjet e bebit janë të çrregullta. Atij mund t’i dridhen mjekra dhe duart. e dini tashmë se kur do të qeshë. dëmtime të trurit. • Mbështilleni me pelena që të ndjehet ngrohtë dhe i sigurt • Kur ju ndjeheni të tensionuar apo të nevrikosur. Gradualisht ju do të njihni zakonet e njëri-tjetrit. Nga fundi i muajit të parë. mos e shkundni bebin tuaj. madje mund të shtyjë me duar. të paqëllimshme. lini dikë tjetër të merret me bebin dhe dilni nga shtëpia. duke i dhënë mundësi të kontrollojë më mirë lëvizjet nga fundi i muajit. kështu loja juaj do të kthehet në një vallëzim në të cilin ju këmbeni rolet e drejtimit. Këto buzëqeshje të para dashurie do t’ju lidhin akoma më tepër me njëri-tjetrin dhe ju shpejt do të zbuloni se vetëm duke e parë.70 PJESA I SHTATZANIA DHE LINDJA. Kjo fillon gjatë gjumit për arsye që nuk janë të njohura. ju duhet ta shtrëngoni në krahë ose ta mbështillni. Lëvizjet e duarve dhe këmbëve do te bëhen më të buta dhe do të duket sikur është duke i dhënë biçikletës. . Kjo mund të jetë e rrezikshme të shkaktojë verbim. do të bëjë lëvizje zvarritëse me këmbë. kur ai fillon të përgjigjet me buzëqeshje në momentet që është aktiv. Muskujt e qafës do të zhvillohen me shpejtësi. Çdo zhurmë e fortë shkakton dridhje dhe mund të bëhet shkak për të qara. pasi do t’ju ndihmojë të qetësoheni. të lëshojë zëra. Duke i njohur dhe duke iu përgjigjur sinjaleve të fëmijës tuaj edhe në këtë moshë. qoftë dhe për një apo dy orë. Ky mund të jetë një sinjal që fëmija ndihet i përgjumur ose po i përgjigjet një impulsi të brendshëm. por kënaqësia më e madhe vjen nga fundi i muajit. Pavarësisht sa të nevrikosur jeni. Kur e vendosni barkas. MUAJI I PARË jini butësisht kurrizin. Këto mesazhe janë shumë të rëndësishme për zhvillimin dhe vetëvlerësimin e tij.

Në fillim ai ndjek lëvizjet e ngadalta të objekteve të mëdha brenda fushës së vet të shikimit. Në lindje fëmija juaj ishte shumë i ndjeshëm ndaj dritës. Fëmija nuk ka strabizëm (nuk është me sy të shtrembër) dhe kjo dukuri e përkohshme do të zhduket me kohë me zhvilli- . sa herë që do t’ia kapë syri.një blu. Bebja e syrit paraqet një ngjyrë gri. Kjo ngjyrosje përcaktohet prej tejdukshmërisë së indeve që përbëjnë syrin. por shpejt do të ndjekë edhe objekte të vogla dhe lëvizje të shpejta. një të verdhë dhe një të kuqe. por bebi mund t’i përkulë.MUAJI I PARË 71 kas. Në këtë moshë ai nuk mund të bëjë dallimin midis ngjyrave të ngjashme. për të pa- kësuar sasinë e dritës që hyn në sytë e tij. Fëmija. nuk është në gjendje t’i bashkërendojë lëvizjet e syve. dhe bebet e syrit ishin të zvogëluara. SHQISAT Shikimi Në muajin e parë shikimi i bebit tuaj do të pësojë ndryshime të mëdha. Kur lindi ai kishte pamje periferike (shikonte anash). por asnjeri nuk e di pse. Ngjyra e syve nuk është ende ajo që fëmija do të ketë përfundimisht. Por nuk do të jetë në gjëndje të mbajë kokën mirë deri në fund të muajit të tretë. duke e bërë ta pranojë më mirë lojën me dritën dhe me hijen. Në fakt. si e gjelbër dhe bojëqielli. Është ngjyra e kuqe apo shkëlqimi i ngjyrës që tërheq fëmijët e porsalindur? Ne dimë se shikimi i ngjyrave nuk formohet para katër muajve. të kaltër ose blu. prandaj duhet të tregoheni të kujdesshëm kur e mbani në krahë. që nuk do të jetë ngjyra përfundimtare dhe që do të ndryshojë me kohë. gjatë kësaj periudhe do t’i vështrojë gjatë duart. E bardha e syve. Nëse ju do t’i tregoni tre lodra të njëjta . Me zhvillimin e retinës ai përmirëson aftësinë të njohë dhe të shohë objektet. që zhduket gradualisht. Po kur sytë i shkojnë ”shtrembër”? Në këtë moment të jetës. bebi mund të ngrejë dhe të kthejë kokën në anën tjetër. ndërsa nga fundi i muajit të parë do të fillojë të fokusojë gjërat deri në 90 cm. Atij i pëlqen të shikojë objekte deri në 20-38 cm larg. ai me siguri do të vështrojë më gjatë të kuqen. ndryshe nga i rrituri. ka një nuancë blu. Mbas dy javëve të para bebet e tij fillojnë të zmadhohen. secili nga sytë shikon për hesap të vet. Në të njëjtën kohë ai fillon të ndjekë objektet në lëvizje. Gjatë javëve të para lëvizjet e gishtave janë të kufizuara. Gradualisht shikimi i tij fiton aftësinë të fokusohet në një pikë në qendër të fushës së tij të shikimit. t’i afrojë te goja dhe t’i afrojë në fushën e tij të shikimit.

Kjo tregon qartë se shumë përpara se të kuptojë fjalët që i thoni. Ky sistem radari e ndihmon atë të orientohet drejt. Nëse ju do ta ngrini me ashpërsi. bananes dhe sheqerit. por nuk e përfill gjirin e nënave të tjera. Lexoni me zë të lartë një histori që fëmijët e pëlqejnë për disa ditë rresht. luan me veten e vet. ai do të fillojë të qajë. pastaj prisni disa ditë dhe pastaj lexojeni atë përsëri. TEMPERAMENTI za: Vajza e parë është e qetë. vështron çdo P ërfytyroni dy bebe. Fërkojeni butësisht me dorën tuaj dhe ai do të relaksohet dhe qetësohet.72 PJESA I SHTATZANIA DHE LINDJA. ai do të fillojë të kthejë kokën dhe të kërkojë burimin e muzikës. kanë vënë re se kur i tregojnë këto përralla mbasi fëmija është rritur. Nga fundi i javës së parë ai njeh erën e nënës së tij dhe kthen kokën nga gjiri i saj. Bebi juaj është i ndjeshëm ndaj prekjes dhe mënyrës se si e mbani. Fëmija juaj do të jetë i ndjeshëm ndaj nivelit të zhurmave. kur ekspozohen ndaj dritave të forta ). Ai do të bëjë një frymëmarrje të thellë për të nuhatur aromën e qumështit. A ju duket se ai e njeh? Nuhatja dhe palpimi Ashtu siç ka preferenca për disa figura dhe tinguj. bebi juaj është shumë i veçantë në shije dhe nuhatje. sidomos zërat e lartë. por do të rrudhë hundët me erën e alkoolit apo të uthullës. Nëqoftëse ju e vendosni në një mjedis me zhurmë. vaniljes. po edhe njeh disa melodi. duket sikur bebet i njohin. ai kthen kokën në drejtimin e zërit dhe shpesh lëviz duart dhe këmbët. Ai ndihet mirë në rroba të buta pambuku apo mëndafshi. Nëse ju do ta kapni atë butësisht dhe do ta përkundni e shtrëngoni në krahët tuaj. kur duhet të ushqehet dhe e mbron nga substancat që mund ta dëmtojnë. ai kupton humorin dhe ndjenjat tuaja nga mënyra se si e prekni. Kur ju i flisni. MUAJI I PARË min e aftësisë së të parit. Dëgjimi Gjatë muajit të parë bebit juaj do t’i tërheqin vëmendjen zërat njerëzorë. të dyja nga e njëjta familje dhe të dyja vaj- . por do të shtyjë rrobat e ashpra. ai ose nuk do t’i përgjigjet më ngacmimeve dhe do të rrijë urtë. Nëqoftëse ju do të ndryshoni një muzikë të qetë. (Bebet shumë të ndjeshme qajnë. duke ju vështruar me vëmendje. Disa nëna që i lexojnë përralla bebit të tyre në fund të shtatzanisë. ose do të fillojë të qajë dhe të grindet. ai do të qetësohet dhe do të bëhet më i gjallë. A qan me lot? Fëmija mund të qajë pa lotuar. Fëmija juaj jo vetëm dëgjon mirë. e kënaqur. si zëri i femrave. ato fillojnë të shikojnë më me vëmendje.

Të dyja këto bebe janë normale dhe të shëndetshme. Asnjëra s’është më e mirë se tjetra.. Ashtu si këto bebe. Sa më të vëmendshëm të jeni ndaj këtyre shenjave. Ky irritim mund të zgjasë deri sa ai të rritet dhe të piqet. E vërteta është se kjo nuk është rruga e drejtë dhe . zhurmave dhe prekjes për disa muaj dhe loja me to mund të jetë shumë e fortë dhe t’i ngacmojë. Mbas disa javësh ata duken sikur zgjohen. Sa më shumë të mbrohen nga nxitja e tepërt dhe sa më tepër rehati t’u sigurohet gjatë kësaj periudhe. Nëse ju kishit disa ide rreth reagimit të tij. por rrallë kërkon vëmendje. Shfaqja e tyre mund të jetë e vonuar. të lindurit para kohe nuk i shfaqin nevojat si uria. kushërinjve. Shumë nga këto sjellje janë të lindura. artikujve. ha me nxitim duke gëlltitur ajër me shumicë. ndërmjet dy të pirave të gjirit. mbas lindjes duhet t’i rivlerësoni duke parë në se përshtaten apo jo me fëmijën tuaj. Në fillim ata janë të përgjumur dhe nuk duken shumë aktivë. Vajza e dytë është gjithmonë në lëvizje. ajo fle për periudha të gjata dhe ha jo shpesh. mund të jenë po ashtu më pak reagues se të porsalindurit e tjerë. Po e njëjta gjë ndodh me këshillat e librave. kështu që ka nevojë të bëjë më shumë gromësima. Zbulimi i këtyre sjelljeve është një nga gjërat më të bukura. Me kalimin e kohës reagimet e fillimit do të largohen dhe tiparet e lindura të fëmijës do të bëhen më të dukshme. irritojë apo hutojë. lodhja etj. Ata mund të jenë shumë të ndjeshëm ndaj dritës. si për shembull. shokëve. Ndërsa të porsalindurit flenë rreth 14 orë në ditë.MUAJI I PARË 73 gjë që ndodh rreth saj. Ajo lëviz duart dhe këmbët vazhdimisht kur është zgjuar dhe në gjumë. por ngelen të irritueshëm dhe të ndjeshëm ndaj ngacmimeve. por temperamentet e tyre janë të ndryshme dhe të dyja duhet të trajtohen ndryshe që nga lindja. E lënë me vetveten. kur kemi një bebe të re në shtëpi. edhe fëmija juaj shfaq një temperament të vetin që në javët e para të jetës. edhe nëse kanë lindur në kohë. aq më shumë mësoni t’i përgjigjeni në mënyrë të përshtatshme personalitetit të saj dhe aq më e qetë dhe më e parashikueshme do të jetë jeta juaj në muajt e ardhshëm. Kur kjo ndodh. hanë me ngut. Që nga fillimi temperamenti i bebes tuaj do të ndikojë në sjelljen tuaj ndaj tij. derisa bebi të jetë aktiv dhe pastaj të vazhdojë. ajo fle 10 orë dhe zgjohet sa herë ka ndonjë aktivitet afër saj. aq qartë sa fëmijët e tjerë. rreth mirërritjes së fëmijës. Bebet që janë nën peshë në lindje. aq më shpejt do të kalojë kjo situatë. prindi duhet të ndalojë dhe të presë. Ajo duket sikur do të bëjë çdo gjë me nxitim.

ky ankth i nënës. Kjo do ta bëjë atë ta ndjejë veten të dashur dhe të vlerësuar dhe do ta ndihmojë të krijojë raporte të drejta me të tjerët në të ardhmen. ujë me sheqer etj. ato harrojnë se natyra i ka pajisur me aftësinë për të ushqyer një fëmijë me mënyrën më të mrekullueshme që mund të ekzistojë në botë: me Qumështin e Gjirit.74 PJESA I SHTATZANIA DHE LINDJA. Ushqyerja është ndoshta momenti më kryesor i kësaj përshtatjeje. vetëm që fëmija të ndihet i ngopur dhe i ushqyer. qoftë me mënyrën e re të jetesës. Pikërisht. besimeve tuaja dhe kushteve specifike të familjes suaj. Dhe me të vërtetë. që . Gjëja kryesore është se ju duhet t’i përshtateni individualitetit të tij. Nënat shpesh e vlerësojnë suksesin e tyre me zotësinë e tyre në ushqyerjen e fëmijës. por gjatë gjithë kohës që ushqehet me të. në qoftë se fëmija nuk ushqehet me lehtësi qysh në fillim. se sa për anë të tjera të kujdesit për të porsalindurin. Për një moment. i bën M ato të zgjedhin rrugë “të gabuara” dhe jo të dobishme për fëmijën e tyre. aq sa shpesh herë bëjnë përpjekje nga më “të çmendurat” për t`i siguruar me çdo kusht ushqyerjen fëmijës së tyre: i japin qumësht artificial. Natyra e ka krijuar atë në një mënyrë të tillë që në çdo moment e bën përshtatjen e fëmijës me mjedisin e ri tepër të butë e të padëmshme. gjiri prodhon një lloj qumështi. Ato mund të ndihen keq. Ushqyerja me gji enjëherë sapo del nga barku i nënës. Ju duhet të krijoni rregullat tuaja sipas fëmijës tuaj qe ka një personalitet të caktuar. Dhe kjo jo vetëm kur fëmija është i sapolindur. TË MIRAT E USHQYERJES ME GJI PËR FËMIJËN DHE NËNËN Të mirat e kulloshtrës Në ditët e para pas lindjes. MUAJI I PARË nuk funksionon për çdo fëmijë. të porsalindurit i duhet të përshtatet. nënat bëjnë më shumë pyetje lidhur me ushqyerjen e fëmijës. qoftë me mjedisin e ri ku ai do të jetojë.

ndërkaq që fuqitë mbrojtëse të tij janë ende të pazhvilluara. është tepër e përshtatshme për të porsalindurin. Funksionet e saj të mëdha janë dy: të ushqejë në mënyrë të përshtatshme fëmijën dhe ta mbrojë atë si duhet nga mikrobet. Ky është një antioksidues i fuqishëm dhe që i jepet fëmijës në një fazë tepër të brishtë të jetës së tij. është një nga gabimet e trashëguara të kulturës sonë popullore. Pas lindjes. nga ky ballafaqim me këtë “botë të egër”. Kulloshtra është një qumësht tepër i veçantë që prodhohet vetëm në 5 ditët e para të jetës. rënia në peshë e të porsalindurit në ditët e para të jetës është e butë dhe rimarrja e peshës së lindjes më e shpejtë. sepse rreth ditës së 12-të të jetës. Në sajë të përmbajtjes së vet. Rreth ditës së 4 . Quhet i përkohshëm. Por derdhja e kulloshtrës dhe mosdhënia e saj fëmijës. Kulloshtra është një lëng i trashë me ngjyrë të verdhë. Por ndihmesa e vërtetë i vjen nga qumështi.MUAJI I PARË 75 quhet kulloshtër. Ky veprim mbrojtës i kulloshtrës shumëfishohet. i cili ka një pamje si krem. fëmijës i duhet të përballet me shumë armiq (viruset. Funksioni mbrojtës Kulloshtra ka veti të shkëlqyera për të mbrojtur ndaj mikrobeve të ndryshme (viruset dhe bakteret) dhe shumë më të theksuara se qumështi i prodhuar më vonë nga gjiri i nënës. Në këtë mënyrë. kulloshtra është ushqimi ideal i ditëve të para. Dhe dihet nga të gjithë se sa rrezikon i linduri parakohe. sepse në përmbajtjen e tij gjendet me shumicë një lëndë që quhet betakaroten. kulloshtra në sajë të përmbajtjes së veçantë me shumë proteina dhe kripëra minerale dhe pak sheqerna dhe yndyrna. qumështi përsëri ndryshon dhe merr vetitë që i ruan pastaj gjatë gjithë kohës që qumështi prodhohet nga gjiri i nënës. me anë të placentës. ndoshta se ajo e përfytyron qumështin me ngjyrë të bardhë. . të cilat i ka marrë që para lindjes nga nëna. Shpesh kulloshtra është e papëlqyeshme për nënën. Në sajë të këtyre vetive.5-të të jetës ndodh “ardhja” e qumështit. Kulloshtra zëvendësohet nga një qumësht tjetër. në qoftë se fëmija është i lindur parakohe. Me lindjen. bakteret). ai ka të pranishme në gjakun e vet një sasi trupëzash mbrojtëse. Vetitë e tij janë ndërmjet kulloshtrës dhe qumështit të nënës. Ky është qumështi i përkohshëm. ajo shërben si një “çadër” që e mbron fëmijën nga “breshëri” i egër i mjedisit të jashtëm. Funksioni ushqyes Njëkohësisht.

MUAJI I PARË Pas ditës së 12 -të jetës. Domethënë për çdo këlysh nevojitet qumështi i nënës së vet. duke vonuar shfaqjen e tyre tek fëmijët e prirur për arsye të trashëgimisë. Qumështi i nënës: Eshtë i përshtatshëm nga pikëpamja ushqyese. domethënë një rritje harmonike dhe një zhvillim psikik e intelektual më të mirin të mundshëm. Megjithatë.76 PJESA I SHTATZANIA DHE LINDJA. të cilat kalojnë në qumësht dhe kështu bëhen përgjegjëse për alergjitë. nëna duhet të tregohet e kujdesshme ndaj disa ushqimeve. Studimet e Lucas kanë vërtetuar se në qumështin e nënës gjenden disa yndyrna të çmueshme (LC PUFA). Mbron nga sëmundjet alergjike dhe degjenerative. të cilat i jepen fëmijës gjatë muajit të parë të jetës dhe që i sigurojnë atij një koefiçent inteligjence më të lartë se fëmijët e ushqyer me qumësht artificial në moshën 7-8 vjeç. Në të gjithë botën njihen rreth 4000 lloje gjitarësh. TË MIRAT E QUMËSHTIT TË GJIRIT Një fëmijë që ushqehet me gji ecën me “hapa gjigande”. Realizon një zhvillim cilësor. në varësi të llojit të gjitarit. prej qumështit të nënës së vet. qumështi i gjirit merr tashmë karakteristikat përfundimtare dhe është mjaft i pasur në lëndë energjitike. të cilët kanë si veti të prodhojnë qumësht për të ushqyer të vegjlit e tyre. për shkak të përmbajtjes më të lartë në sheqerna dhe yndyrna. Asnjë fëmijë nuk bëhet alergjik. sepse është specifik për njeriun. edhe pse fëmija është QUMËSHTI i NËNËS: Siguri për fëmijën • • • • • • • • • Kënaq nevojat ushqimore dhe psikike Realizon një zhvillim cilësor Mbron nga sëmundjet alergjike dhe degjenerative Mbron nga infeksionet… edhe pas ndërprerjes së gjirit Parandalon dhjamosjen Nxit rritjen në zorrë të mikrobeve jo të dëmshëm për organizmin Siguron një sasi të mjaftueshme të hekurit Ndihmon lidhjen nënë-fëmijë E ke të gatshëm sa herë që ke nevojë për të . nëqoftëse fëmija ushqehet me qumësht artificial. gjë që nuk ndodh. Secili nga këto lloje qumështi ka karakteristika të veçanta dhe pra të ndryshme (specifike).

nukleotidet. por kjo është vërtetuar tashmë nga studime shkencore shumë serioze. inflamatore dhe tumorale. në sajë të: • Cilësive kundër inflamacionit. qumështi. Mendohet se kolesteroli është i nevojshëm për të kënaqur kërkesat e larta të trurit të fëmijës për këtë lëndë (truri përbëhet kryesisht prej yndyrnave). Mund të duket shumë e çu- ditshme çfarë po themi. Duhet të kujtojmë se qumështi i nënës nuk është steril. • Cilësive të rritjes së imunitetit. . Qumështi i nënës. Parandalon dhjamosjen në moshë të rritur. Por ky fakt i fundit është ende më i bukur! Mund të të mbrojë për 10 vjet ndaj infeksioneve të shkaktuara prej Hemophilus influenzae. Disa faktorë të pranishëm në qumështin e nënës (laktoferrina. të cilët nuk janë të pakët. arrat etj. i cili po qe se është i theksuar. organizmi i njeriut i përgjigjet me një inflamacion. • Cilësive kundër infeksionit. citokinat) ushtrojnë një veprim nxitës mbi sistemin imunitar. Të mbron nga infeksionet. Një studim i kohëve të fundit (1998) i kryer nga Wilson. Cilësitë imunomoduluese të qumështit të nënës janë përgjegjëse për shpeshtësinë më të pakët në moshë të rritur të sëmundjeve të rënda imunitare. të cilat sigurohen nga prania në qumështin e nënës të rruazave të bardha. sa herë që kemi një infeksion. ndërkaq që diskutohet e diskutohet në botën shkencore mbi dobinë apo jo të vaksinës kundër këtij mikrobi. mund të bëhet edhe i rrezikshëm.MUAJI I PARË 77 me gji. falë disa lëndëve që përmban. Qumështi i nënës është i pajisur me një sistem mbrojtës. Për shembull qumështi i nënës e mbron fëmijën nga infeksionet e veshit përreth 3 vjet pas ndërprerjes së gjirit. Normalisht. ka treguar se të vegjlit mund të mbrohen nga infeksionet e mushkërive dhe të rrugëve të frymëmarrjes përreth 7 vjet. është “nën kontroll të rreptë”. por agresiviteti i mikrobeve të përmbajtura në të. nëse janë ushqyer për 15 javë rresht pa ndërprerje vetëm me gji. por edhe atyre të brendshëm. e zbut atë. pasi është ndërprerë ushqyerja me gji. Të tilla ushqime janë veza. trupëzave mbrojtës (IgA sekretore) lizosimat dhe laktoferrina. peshku. Në këtë mënyrë qumështi i nënës është në gjendje të mbrojë jo vetëm prej “armiqve” të jashtëm. që i lejon fëmijës të mbrohet nga infeksione të ndryshme. Në qumështin e nënës gjendet në sasi të konsiderueshme kolesteroli. Kjo është një ndihmë e çmuar po të llogarisim se sa i shpeshtë është ky infeksion.

emocionale dhe e ndjenjave në të ardhmen. Megjithëse në qumështin e nënës gjendet pak hekur. Dhënia e gjirit fëmijës dhe mbajtja e një regjimi ushqimor të përshtatshëm e ndihmon lehonën që gradualisht të arrijë në peshën që ka pasur para se të mbetej shtatzanë. pra. por edhe përforcon zhvillimin e shqisave të tij si shijen. Kjo nuk është e vërtetë. Prania në zorrë e një mikrobi të quajtur bacterium bifidum është me vlerë shumë të madhe për organizmin e fëmijës. Sipas besimit popullor. ai është i mjaftueshëm për të mbrojtur bebin nga rreziku i anemisë. por edhe përmirëson cilësinë e qumështit. Eshtë njëlloj sikur të kishim ruajtur pak “monedha floriri” në një qyp. të prekurit. E shprehur me shifra. në temperaturë të përshtatshme dhe falas. kurse në 3-mujorin e dytë kjo sasi përgjysmohet. Njëkohësisht është në gjendje të krijojë atë lidhje gati hyjnore që ekziston midis fëmijës dhe nënës. ose artificial në masën 10-20%. studimet e kohëve të fundit tregojnë se marrja me “shumicë” e kolesterolit nxit organizmin e njeriut që të mos rrezikohet në vitet vijuese nga marrja me tepricë e kësaj lënde. por duke i dhënë gji bebit. jo vetëm që shton sasinë e qumështit që prodhon nëna. Të mirat e ushqyerjes me gji për nënën. jo vetëm që plotëson nevojat ushqimore që ka fëmija. kurse ai i qumështit të lopës. Hekuri është një nga mineralet më të nevojshëm për fëmijën në muajt e parë të jetës.78 PJESA I SHTATZANIA DHE LINDJA. Ushqyerja me gji. ky dhjamë fillon të shkrihet. i qetë dhe i lumtur. Ndryshimi me qumështin e lopës është se hekuri i përmbajtur në qumështin e nënës thithet më mirë. masa dhjamore shtohet 4 – 5kg. E vërteta është se gjatë shtatzanisë. Përmbajtja në qumështin e nënës të disa lëndëve .5 mg hekur në 1 litër qumësht. dmth hekuri i përmbajtur në qumështin e nënës thithet nga organizmi i bebit në masën 30-50%. Ndihmon për rritjen në zorrë të mikrobeve të padëmshme për organizmin. MUAJI I PARË Nga ana tjetër. ushqyerja me gji është përgjegjëse për shtimin në peshë të gruas pas lindjes. do të thotë: gjatë 3-mujorit të parë në qumështin e nënës përmbahet 0. Parandalon aneminë nga mungesa e hekurit në 6 muajt e parë të jetës. Një lidhje e tillë është mjaft e rëndësishme për zhvillimin e përshtatshëm nga pikëpamja psikike. Fëmija “e njeh me erë nënën e vet” dhe në prani të saj ndihet i mbrojtur. Fëmija duke thithur gjirin. nuhatjen etj. Eshtë ushqim i gatshëm në çdo kohë. e përgatit organizmin e të rriturit që të mos dëmtohet nga ushqimi me shumë yndyrna.

ai jo vetëm që e ka shumë të vështirë kapjen e gjirit. ose të paktën brenda 6 orëve të para pas lindjes. ai ngjitet vetë drejt gjirit të nënës dhe e kap spontanisht atë. Për shembull. KUR DUHET TË FILLOHET USHQYERJA ME GJI U shqyerja me gji duhet të fillohet sa më herët që të jetë e mundur: sapo që kushtet e fëmijës dhe të nënës e lejojnë një gjë të tillë. të marrë energjitë e nevojshme. çdo nënë është shumë e rëndësishme ta dijë. pikërisht nga përmbajtja në gji e lëndëve që përmendëm më sipër. dhënia e qumështit artificial mund të nxisë sëmundjet alergjike tek fëmija edhe pse dhënia e këtij qumështi është e përkohshme. Nga njëra anë.MUAJI I PARË 79 të caktuara. Një përvojë shumë interesante nga Anglia tregon se kur fëmija ven- doset menjëherë pas lindjes mbi barkun e nënës. Kjo do të thotë se i porsalinduri duhet të vendoset në gji qysh në sallë të lindjes. Ka me qindra studime në këtë drejtim. Nëqoftëse fëmija vendoset rreth 6 orë pas lindjes mbi barkun e nënës. sepse janë tkurrje të dobishme të mitrës. Dhe kur vendoset pas 24 orëve. por edhe ndihmohet fëmija të fillojë jashtëqitjen. Në këtë mënyrë. nxit tkurrjet e mitrës. jo vetëm nxitet ardhja e qumështit tek nëna. të shmangë shumë probleme të mundshme të shëndetit etj. se deri në ardhjen e qumështit nuk duhet t’i japë fëmijës së vet qumësht artificial. Jo vetëm kaq. nënat ankohen për dhimbje barku gjatë vendosjes në gji të fëmijës. nëqoftëse zogun që ndërton fole (dallëndyshen) sapo lind e vendosim 2 minu- . Një gjë e tillë mund të bëhet e rrezikshme për disa arsye. Ato nuk duhet të brengosen për këto dhimbje. Ne një gjë të tillë e kemi mësuar nga bota e kafshëve. sepse shumë sjellje të mëvonshme të fëmijës në drejtim të zakoneve të të ushqyerit përcaktohen pikërisht nga kjo vendosje për herë të parë e fëmijës në gji. Sot shkencëtarët mendojnë se një sjellje e caktuar bëhet e përjetshme në varësi të asaj që përvoja e parë ka qenë e drejtë apo e gabuar. por është ose i plogësht ose grindet shumë dhe vuan që të mësojë këtë zakon të lindur dhe shumë të rëndësishëm. Nga ana tjetër. por duhet të ndihmohet që të kapë gjirin e nënës. Shpesh herë. ose ujë me sheqer dhe nuk duhet të përdorë kurrë biberonin. fëmija çmësohet njëherë e përgjithmonë të kapë gjirin. Dhe nga ana tjetër. ai nuk afrohet vetë tek gjiri i nënës. duke ndihmuar në këtë mënyrë në zvogëlimin e mitrës dhe uljen e barkut.

gjinjtë thahen ngadalë e me kujdes me një pecetë të thatë. Prandaj kujdes. Do të mjaftonte të rrinte gjysmë minute me dallëndyshet pas lindjes dhe pastaj ta lije gjithë jetën me korbin. A ka ndonjë rregull në dhënien e gjirit? Nuk këshillohet vendosja e fëmijës në të dy gjinjtë gjatë një vakti. Në vazhdim. Eshtë mirë që ai të vendoset një vakt në njërin gji dhe vaktin tjetër në gjirin tjetër. duhet të lahen duart me shumë kujdes me ujë dhe sapun. qoftë për aromë të mirë. në varësi të thithjeve të fëmijës. siç kemi përmendur edhe më parë. • Larja e gjinjve nuk duhet të bëhet me sapun.80 PJESA I SHTATZANIA DHE LINDJA. • Nuk duhet të përdoret acidi borik si dezinfektant. sepse kështu mund të ndodhë edhe me njeriun. Gjinjtë nuk duhet të thahen duke i fërkuar me pecetë ose me peshqir. që të mos ta harronte kurrë se si ndërtohet foleja. • Gjinjtë duhet të lahen të paktën një herë në ditë. Duhet vepruar kështu. Nuk duhet të përdoren pomada ose lëndë të tjera. në mënyrë që të shmangen fërkimet me teshat dhe dëmtimet e mundshme. Eshtë mirë që thithat të zhyten në ujë të vakët. Masazhi i gjirit Eshtë mirë që përpara se fëmija të vendoset në gji. Kjo lloj përvoje nuk ndodh vetëm me bebin. . Qëllimi është që të zbuten gjinjtë. ky zogth kurrë nuk mëson të ndërtojë fole si simotrat e veta. që përpiqet të njohë nënën e vet edhe me anë të erës. • Mirë është që gjinjtë të mbahen zbuluar (kur është e mundur). qumështi i gjirit ndryshon përmbajtjen e tij. me qëllim që të mos çorientohet bebi. sepse mund të thajë lëkurën. prandaj duhet të mbulohen shpesh me garza të thata. të bëhet një masazh i shkurtër i gjirit : kapet njeri prej gjinjve me të dy duart dhe me lëvizje të lehta rrethore bëhet masazhi i tij. MUAJI I PARË ta me një zog që nuk di të ndërtojë fole (korbin) dhe pastaj e lemë të rrijë për të gjithë jetën me dallëndyshet e tjera. Parapëlqehet të lahen gjinjtë pas të pirit. Domethënë. por ndodh edhe me nënën. sepse është helmues për fëmijën. Pastaj pastrohen gjinjtë vetëm me ujë të vakët. në mënyrë që qumështi të rrjedhë pa vështirësi. qumështi i thithur nga fëmija me thithjet e para ka përmbajtje të ndryshme me atë të SI BËHET USHQYERJA ME GJI? Kujdesi për gjirin Para se fëmija të vihet në gji. sepse krijohet mundësia që të zbrazet plotësisht gjiri dhe në të njëjtën kohë. qoftë për parandalim të çarjeve të gjirit. • Gjinjtë duhet të mbahen të thatë.

pozicioni i papërshtatshëm krijon probleme në ushqyerjen e fëmijës tuaj. me qëllim që të shmangen tkurrjet e muskujve të kurrizit. Edhe pse fëmija qan. rehatojeni fëmijën tuaj (duke e përkundur. Pozicioni Nuk mund të themi se ka një pozicion ideal për të vendosur fëmijën në gji. Ky ankth shtohet edhe më shumë sepse fëmija qëllon që s`e kap me lehtësi gjirin në momentin që ky i jepet. rehatohuni vetë.MUAJI I PARË 81 Figura 8. atëherë duhet që shpina juaj të jetë e mbështetur mirë. ne rrezikojmë që fëmija të mos marrë të gjitha lëndët për të cilat ai ka nevojë. Ndërpriteni thithjen ngadalë duke vendosur gishtin tuaj tregues si në figurë. Sidoqoftë. nëqoftëse nëna nuk ndihet e qetë. Përdorni gishtërinjtë për t’i krijuar bebit mundësi për frymëmarrje. duke e ledhatuar). Fëmija nuk duhet vendosur asnjëherë në gji. kurse këmbët vendosen në një stol. marrë me thithjet e fundit. Fëmija mund të ushqehet duke qëndruar shtrirë ose ulur. Nëqoftëse juve ju pëlqen më mirë të rrini ulur. Duke e vënë në mënyrë të çrregullt fëmijën në të dy gjinjtë. mos mendoni se i ka kaluar koha e ushqyerjes. Rregulli kryesor është që vetë ju të zini një pozicion sa më të rehatshëm. duke i kënduar. Në këtë rast fëmija ushqehet në një pozicion gjysmë shtrirë. që të lëshohen muskujt e barkut dhe që nëna të mos përkulet gjatë ushqyerjes së fëmijës. e pastaj vendoseni në gji. Kini parasysh: gjithmonë keni “kohë”. Njëra . Kjo gjë e bën shpesh nënën të ankthshme dhe ngutet që ta verë menjëherë në gji.

ose kanë dhimbje për shkak të plagës nga lindja (epiziotomia) ose operacionit. Një mënyrë tjetër e ushqyerjes së fëmijës ulur realizohet duke e mbajtur fëmijën ashtu siç mbahet “topi i regbisë”.82 PJESA I SHTATZANIA DHE LINDJA. Në këtë rast. atëherë kur kemi fryrje e forcim të gjinjve. qumështi në gjendrën e gjirit shpërndahet pak a shumë në mënyrë të njëtrajtshme në të gjithë gjirin. duke qëndruar shtrirë. Një pozicion i tillë është i rehatshëm dhe gjatë natës. MUAJI I PARË Figura 9. kurse njëra dorë e nënës i mban kokën. kur fëmija ka vështirësi në kapjen e gjirit (siç ndodh me fëmijtë e lindur parakohe. kur nëna ka gjinj shumë të mëdhenj. Pozicioni “si topi i regbisë” është pozicioni më i përshtatshëm dorë e nënës mban kokën. sidomos kur ndihen të lodhura. Nëqoftëse nëna e bën zakon të ushqejë fëmijën vetëm në një pozicion. atëherë mund të . kurse dora tjetër trupin. Në fakt. fëmija mbahet shtrirë. Disa grave u pëlqen t`i ushqejnë fëmijët e tyre. pozicionet për dhënien gji të fëmijës duhet të ndryshohen edhe nga një vakt në tjetrin. Kështu. sidomos në javët e para pas lindjes. ose me peshë të vogël në lindje) dhe kur nëna ka dhimbje barku (në rast lindjeje me operacion). Pozicioni si “topi i regbisë” është i pëlqyeshëm për ushqyerjen e binjakëve. i mbështetur në shpinë me një jastëk. Më sipër ne përmendëm se nuk ka një pozicion ideal për ushqyerjen me gji. i tillë që të favorizojë rrjedhjen më të mirë të qumështit. Nga ana tjetër nuk duhet të harrojmë se edhe fëmija ka preferencat e veta. Fëmija vendoset mbi një jastëk.

MUAJI I PARË 83 ndodhë që fëmija duke thithur. Kjo ndihmon zbrazjen e gjirit dhe parandalon problemet që mund të ndodhin me gjirin në ditët e para pas lindjes. ose e zë lemza. nga F . në fillim nëna dhe fëmija nuk “njihen” ashtu si duhet dhe kjo gjë mund të krijojë “vështirësi” edhe për veprimet më të thjeshta. por edhe të zezën e gjirit (Shih edhe 3. Nuk këshillohet kapja e thithit ndërmjet gishtit tregues dhe të mesit. Edhe pse thithja e gjirit tek fëmija është një refleks i lindur. është vështirë që t’i përgjigjemi kësaj pyetjeje. Por përsa kohë duhet ta mbajë gjirin fëmija? A ka ndonjë rregull për një gjë të tillë? Të themi të vërtetën. Gishti i madh lëviz lirshëm mbi gji dhe ndihmon fëmijën që të luajë me thithin. dora e lirë mban gjirin. është e nevojshme që dhe fëmija të vendoset në një pozicion të përshtatshëm. të çahet dhe më tej të pezmatohet. Veprime të tilla të thjeshta ndihmojnë fëmijën që të kapë gjirin edhe atëherë kur gjiri i nënës është shumë i madh. Ajo varet nga disa faktorë si fuqia thithëse e fëmijës. Koha nga fillimi i thithjes së një fëmije dhe asaj që qumështi rrjedh mjaftueshëm. duke i ofruar fëmijës jo vetëm thithin. është mjaft e ndryshme. Pasi nëna ka zgjedhur pozicionin e vet. Bebi erdhipo tani?). nga shpejtësia e zbrazjes së gjirit. Kjo e ndihmon atë që të nxjerrë gazrat. nëqoftëse fëmija vjell pak (një gojë pas pirjes). kurse gishti i madh i dorës vendoset mbi thith. nëqoftëse nëna e ushqen fëmijën në pozicionin ulur. por si një “teknikë” që krijon kushte për një ushqyerje të suksesshme me gji. ajo ndihmon fëmijën që të kapë gjirin. SA DUHET TË MBAHET FËMIJA NË GJI? ëmija kap gjirin dhe fillon të thithë. atëherë është e rëndësishme që me njërën dorë të mbajë kokën e fëmijës. për t`i dhënë gji fëmijës. sepse një gjë e tillë mund të pengojë rrjedhjen e qumështit. Gjatë vendosjes së fëmijës në gji. …dhe së fundi lemza e gogësimat… Pas çdo vakti fëmija duhet të mbahet në pozicion vertikal. Në këtë mënyrë. për disa minuta. në vend që ta nxisë atë. të dhembë. të hapë gojën dhe pastaj ta kapë atë. Një gjë e tillë nuk duhet të kuptohet si “një rregull i ri për çdo ditë të re”. ushtrohet shtypje mbi pjesë të ndryshme të thithit. të zbrazë vetëm një pjesë të gjirit dhe jo të gjithë atë. Nuk duhet të shqetësoheni. Duke ndryshuar pozicionin e fëmijës nga një vakt në tjetrin. në pjesën e pazbrazur të gjirit qumështi grumbullohet dhe kështu gjiri fillon të fryhet. Me dorën tjetër. Kjo do të thotë se stomaku i tij është mbushur. Për shembull.

e qara ju duket si shenjë urie. në minutat e para rrjedh më shumë qumësht dhe pastaj rrjedhja e tij ngadalësohet. në vaktin tjetër. Dhe sigurisht. në 2 minutat e para. e qara e fëmijës bëhet më me inat. do të zgjohet më parë se sa zakonisht. Ndryshimi i kësaj nevoje psikologjike të fëmijës është tepër i madh. Në fund të fundit. Zakonisht. zbrazet 80 – 90% e gjirit). tashmë ne jemi në gjendje ta kuptojmë se pse disa fëmijë kënaqen duke e mbajtur gjirin vetëm 10 minuta e disa të tjerë duke e mbajtur gjirin 20 minuta. në ditët e para pas lindjes është më e gjatë dhe bëhet më e shkurtër me ardhjen e qumështit. Ndërsa e qara nga dhimbjet. të qarët nga uria. pra është një moment kënaqësie. fillon dalëngadalë dhe sa më shumë kohë shkon pa iu plotësuar kërkesa. ose më shumë. ato gjithmonë e vënë në gji fëmijën (nuk bëjnë ndonjë gabim). fëmija është në gjendje të thithë rreth 50% të qumështit dhe brenda 4 minutave të zbrazë pothuaj të gjithë gjirin (80 – 90%). Kur fëmija qan. K . Në këtë mënyrë.84 PJESA I SHTATZANIA DHE LINDJA. por është edhe një moment i rëndësishëm psikologjik. Vërtet që e qara në shumicën e rasteve do të thotë që fëmija është i uritur. Nuk duhet të harrojmë se thithja për fëmijën nuk është vetëm një moment ngopjeje. Eshtë e vetmja gjë për të cilën “fëmija nuk të fal”. MUAJI I PARË probleme të mundshme të gjirit (për shembull fryrja dhe fortësia e gjirit) etj. Thithja për fëmijën përfaqëson një kontakt njerëzor me ngrohtësinë e nënës. shumicës së nënave. sidomos në fillim. por një fëmijë i uritur nuk është e thënë që gjithmonë të qajë. SA SHPESH DUHET TA VEMË FËMIJËN NË GJI? jo është një nga pyetjet kryesore në listën e pyetjeve që nëna i bën mjekut për fëmijën që qan. prandaj vështirë se mund të themi se sa duhet të zgjasë një vakt ideal. duhet të jetë e qartë se marrja e sasive të nevojshme ushqimore nuk varet nga minutat që fëmija mban gjirin (Mos harroni! Në 4 –5 min. nëna mësohet të dallojë të qarën nga uria ose për shkaqe të tjera. Për këtë arsye. tek një fëmijë që ka qenë në gjumë ose krejtësisht në qetësi. gati-gati i papërcaktuar. Mos u merakosni nëse vërtet është përgjumur pa mbushur barkun. nuk ia vlen të zgjohet fëmija që përgjumet në krahë të nënës duke thithur gjirin. jo gjithmonë do të thotë se ai ka uri. Sidoqoftë. Atëherë. Me kohë. për shembull nga dhimbjet e barkut fillon krejt papritur. Por. sepse “nuk është realizuar koha e domosdoshme” për t’u ushqyer. Kjo nuk do të thotë “ta mbarojmë shpejt e shpejt këtë punë”.

Ka fëmijë të tjerë të cilët nuk tregojnë ndonjë interes të veçantë në të pirë. Më tej. Në shumicën e rasteve. për ta vendosur në gji një fëmijë. të vendosen me njëfarë rregulli në gji. disa kohë më parë se të fillojë të qajë. Çdo nënë duhet ta mësojë se një gjumë i zgjatur dhe vakte të shpeshta mund të jenë të zakonshme tek fëmija: fëmija mund të dojë të pijë 3 herë brenda 3 orëve dhe pastaj të flejë për 6 orë rresht. Kjo është mënyra më e mirë për të ushqyer një fëmijë me gji. Ka fëmijë të cilët janë nervozë. ai fillon të jetë më i shqetësuar. Me orar: Parashikon ushqyerjen e fëmijës me orare të ngurta (çdo 3 orë). Mund të zbatohet për të vegjlit që ushqehen me qumësht artificial. por pa sukses dhe e lëshojnë në mënyrë të përsëritur gjirin. Këto janë disa sinjale që fëmija ia jep çdo nëne. drejton duart nga goja. do të thotë uri. e merr shumë mirë në vaktin tjetër. përkundrazi i vogëlthi i saj vetëm se ndihet i kënaqur dhe ka arritur ekuilibrin e vet. ata as që kujtohen për të pirë. Pastaj. këta fëmijë duhet të qetësohen më parë se të vihen në gji e me kalimin e kohës ata mësohen të jenë më të qetë kur fillojnë të thithin. fëmija nuk ka lindur me një orë në qafë që të kujtohet se duhet të pijë çdo 3 orë. Kujdes! Jo çdo e qarë. Atëherë çdo nënë duhet t`i mësojë ato (dhe në fakt ajo i mëson ato në përvojën e vet). ai i rrallon këto kërkesa dhe pak nga pak vendos një ritëm që vërtitet midis 2 – 4 orëve. Sidoqoftë ka mjaft fëmijë të cilët vazhdojnë të pinë me orare të afërta (çdo 2 – 3 orë) dhe të tjerë me orare më të largëta (çdo 3 – 4 orë). shtrëngon duart grusht. nuk duhet pritur që ai të qajë. Disa fëmijë të tjerë janë gjumashë dhe po nuk i zgjove. Atë ushqim që fëmija nuk e merr në një vakt. Në ditët e para pas lindjes fëmija priret ta kërkojë më shpesh gjirin. Pastaj ka fëmijë të cilët pijnë njëherë dhe pastaj flenë për 5 – 6 orë rresht. Shpesh herë kur fëmijën e merr uria. duke qarë dhe u shqetësuar.MUAJI I PARË 85 Sa shpesh duhet të pijë fëmija im? Sipas dëshirës: Fëmija vendoset në gji sa herë që ai e kërkon gjirin. Kështu. duke respektuar dëshirën e tij. Të tillë fëmijë. sidomos në ditët e para të . thithin. Kjo nuk do të thotë gjë dhe nuk ka pse që nëna të shqetësohet. si për t’i thënë se ka ardhur koha e ushqimit. është mirë që të nxiten nga pak dhe duke i zgjuar ëmbëlsisht.

sepse “qumështi nuk më vjen “. Në të kundërtën nga çfarë besohet për të. ankthi dhe frika nuk largohen tek disa nëna: “re të zeza duken përsëri në horizont”. Këta fëmijë po t`i lesh në qejfin e vet. prandaj edhe duhet të respektohet. janë ata që dinë “të shijojnë”. Në fakt. por kur qumështi bëhet më i bollshëm. ata “ e harrojnë sjelljen e keqe” që pothuaj e çmend nënën. Pijnë me qetësi. do të ishte shumë e gabuar. Për më tepër. sepse ai qan. Shpesh. I shkon shumë për shtat atyre punonjësve të shënde- SI TË KUPTOJMË SE QUMËSHTI I NËNËS ËSHTË I MJAFTUESHËM N jë nga shqetësimet që brengos shumë nëna. nuk ka se si të sillet ndryshe. menjëherë pas lindjes. Gëzon një famë të madhe tek nënat. zemërohen shumë. sepse duket si një mënyrë logjike dhe e besueshme. Dhe pastaj. ose të rrijë 1 orë në tavolinë. MUAJI I PARË jetës. nëqoftëse nëna pëson “krizë”. duke e peshuar atë para dhe pas pirjes. krijohen disa rrethana që krijojnë njëfarë mosbesimi tek nëna dhe prandaj është e drejtë që asaj t`i shpjegohen disa gjëra për të kuptuar se gjithçka shkon ashtu si duhet. tra përçmohet dhe vonesa në ardhjen e qumështit përjetohet si një pritje e kotë. Mund të dojë të çlodhet. t`i bëjmë fëmijës “Peshën e dyfishtë!”. Por përfytyroni një të rritur : mund ta hajë gjellën e vet për 5 minuta. veçanërisht në ditët e para pas lindjes. Nënës mund t`i duket se fëmija nuk ngopet. pijnë shumë mirë. mund të ndodhë që fëmija të plotësojë dhe nevoja të tjera përveç ushqyerjes. Dhe nuk ka asgjë për t`u çuditur. meqenëse përgjigja për një ushqyerje të përshtatshme dhe në sasinë e duhur është pesha e fëmijës.Ata mund ta mbajnë gjirin edhe 1 orë rresht. kullosh- . gjatë të pirit. ta nxitësh për të pirë në këto momente. nuk nguten fare dhe nëse i ngacmon për të pirë më shpejt. Nga ana tjetër.86 PJESA I SHTATZANIA DHE LINDJA. ajo është një mënyrë vlerësimi tepër e pasaktë. ose vlerësimin e “sasisë së qumështit që merr fëmija”. thith gjatë dhe e kërkon gjirin shpesh. që “ të siguron”. Dhe së fundi të ashtuquajturit “përtacë” : këta fëmijë nuk thithin pa ndërprerje. Atëherë. Edhe fëmija. është nëse ka gji aq sa duhet. Por edhe kur qumështi vjen. por në të vërtetë është thjesht një shpërdorim. pushojnë pak e pastaj rifillojnë. i besohet më tepër “kapriçove” të një peshoreje. të dalë jashtë dhe natyrisht nuk mund t`i bëjë të gjitha gjërat njëherësh. Një vlerësim i tillë përdoret gjerësisht nga shumë punonjës të shëndetësisë.

fëmija juaj pi vetëm 30g. si mund ta marrim vesh që fëmija ushqehet sa duhet? Në të vërtetë. Sa shton në peshë një fëmijë? Në tremujorin 1 25 – 30g/në ditë Me qumësht artificial të vegjlit janë më ”buçko”: Në tremujorin 2 25 – 30g/në ditë . As shtrydhja e qumështit nuk përfaqëson një mënyrë të mirë për të zgjidhur çështjen nëse mjafton apo jo qumështi: • për arsye fiziologjike: qumështi që fëmija thith nga gjiri. Me pak fjalë. fëmija që lëviz gjatë peshimit etj. Ka mjaft mënyra të tjera për të zgjidhur këtë problem. Peshimi i dyfishtë mund të përdoret (keqpërdoret) shumë kollaj. nuk është sasia e qumështit të marrë gjatë një vakti. ndërtohet kurba e rritjes. nuk ka rëndësi të përcaktojmë se sa merr fëmija në çdo vakt.MUAJI I PARË 87 tësisë. shtojnë ankthin e nënës. nuk është kurrë i njëllojtë me qumështin e shtrydhur (qoftë me dorë. • për arsye psikologjike: shtrydhja. edhe pse e keni mbajtur 1 orë në gji!”. sepse nënkupton ushqyerjen artificiale. ngaqë siguron sasi qumështi të përcaktuara në mënyrë rigoroze. për të shkatërruar përfundimisht shpresën e një nëne që dëshëron të ushqejë me gji fëmijën e vet: “Zonjë. në bazë të së cilës mjeku është në gjendje të vlerësojë rritjen e përshtatshme apo jo të fëmijës. pesha e dyfishtë nuk i shërben në asnjë mënyrë ushqyerjes me gji. siç e kemi thënë shpesh gjatë librit. ashtu si dhe pesha e dyfishtë. por se si shton në peshë ky fëmijë për një periudhë të caktuar kohe. Mjafton që nëna të mësojë të përdorë “Grafikët e rritjes».. Thelbi i problemit. si e pazonja që të ushqejë me gji fëmijën e vet. Vlerësimi është më i thjeshtë. Nëpërmjet peshimeve të rregullta mujore në këshillimoren e fëmijës. përkundrazi e kundërshton atë. Më në fund.. Por si mund të pretendohet se fëmija nuk ka marrë sasitë e duhura të qumështit. nga një peshim i thjeshtë? Peshorja e pasaktë. qoftë me pompë). por kënaqësia që shpreh bebi pas çdo ushqyerjeje. nuk mundet të jenë vendimtare për të përcaktuar mirëqenien e një fëmije. të cilët nuk janë për ushqyerjen me gji.

88 PJESA I SHTATZANIA DHE LINDJA. atëherë: 4 . Kjo është rënia fiziologjike e peshës. Fëmija bie në pe- shë në 7 ditët e para pas lindjes dhe nga dita e dhjetë fillon të shtojë normalisht në peshë. dhe lotët ndonjëherë mezi pushojnë. apo një fuçi Nga çfarë kemi thënë deri tani.1 = 3 X 10 = 30ml/në vakt . MUAJI I PARË Por sa duhet të shtojë? Ditët e para pas lindjes i sjellin nënës dhe familjarëve të tjerë një gëzim të papërshkrueshëm. poqese arrihet të shpjegohet dhe interpretohet drejt: Fëmija më ka rënë 200. i bie të marrë: 600 : 8 = 75ml/në vakt Në 10 ditët e para të jetës.p. Por njëkohësisht edhe ndonjë mërzi të vogël. Atëherë. ndodh me të gjithë fëmijët. Shembull: I porsalinduri është në ditën e katërt të jetës. Racioni ditor: një gllënjkë. Në të gjithë tremujorin e parë të jetës. Nuk është asgjë. 300 g. që mund të shmanget. sasia për çdo vakt llogaritet në bazë të ditës së jetës: heqim 1 dhe shumëzojmë me 10. kurse në tremujorin e dytë ai shton rreth 20 – 25g. fëmija shton mesatarisht rreth 25 – 30g në ditë. i bie të marrë: 600 : 6 = 100ml/në vakt Nëqoftëse pi 8 herë në ditë./në ditë Shembull: Një fëmijë është 1 muajsh dhe peshon 4 kg. ai duhet të marrë në ditë: 150 X 4 = 600 ml qumësht Nëqoftëse pi 6 herë në ditë. në ditë. besojmë se është e qartë se kufizimet e peshores nga njëra anë dhe burimet e pashtershme që jep Racioni ditor me qumësht nëne Pesha e fëmijës (në kg) X 150 = sasia ditore e qumështit (në ml) për gjithë ditën Nevoja ditore për kalori llogaritet 110/kcal/kg.

e dashur nënë! Ky është thjesht një iluzion.MUAJI I PARË 89 Mamakat dhe . kanë një shtim në peshë të ndryshëm nga ai i fëmijëve që ushqehen me qumësht artificial. rreth 150 – 200g/në javë. Këta të fundit shtojnë në peshë më tepër se sa fëmijët që ushqehen me qumësht gjiri. shumë nëna “e mërzisin” pediatrin me sikur-et e tyre (sikur t’i japim ca vitamina. • të ndryshojnë përbërjen e qumështit. sikur t’i japim një ilaç…) gjiri i nënës nga ana tjetër.mund të thonë disa nëna. Është mjaft e rëndësishme të saktësojmë se fëmijët që ushqehen me gji. Prej kohësh. por jo shëndet.. Kjo sepse ilaçet mund: • të pengojnë ose të nxisin prodhimin e qumështit. të themi të vërtetën shpesh herë na vë në një pozitë të vështirë. Sidoqoftë. Pra. nëse “tjetri” i duket më “bullafiq”. të kalojnë në qumësht dhe kështu pastaj tek vetë fëmija. Paskëtaj. nëna qetësohet nëse “rivali” i peshuar “me sy” sikur të ishte “shalqi”.. E . sepse është shtim i masës së trupit. Por qëndrimi i saj kthehet në ankth. • Antitiroidienët • Disa antihistaminikë (Benadryl). para mjekut shtrohet një pyetje që. Kjo është një gjë e mrekullueshme! . Jo. Atëherë. Krahasim i pashprehur. vetëtimthi dhe jo shkencor! Sapo merr vesh se çfarë moshe ka “tjetri”. për prindërit më të pangushëllueshëm masa do të ishte si në skemën e mësipërme. • të kalojnë në qumësht dhe të japin veprime të dëmshme ose helmuese për bebin. studiuesit kanë treguar se rritja më e mirë në peshë për fëmijën që ushqehet artificialisht është vetëm shtim në peshë. USHQYERJA ME GJI DHE ILAÇET shtë e mundur që ilaçet që nëna merr gjatë kohës që ushqen me gji fëmijën. duket se peshon më pak. bostani Një defekt pothuajse instinktiv i të gjitha nënave është krahasimi i peshës së fëmijës së tyre me atë të fëmijëve të tjerë. aq shumë të dëmshme për shëndetin e fëmijës tuaj. dhjamrave dhe insulinës. Kjo mosbarazi priret të sheshohet nga fundi i vitit të parë të jetës. duhet të na bindin se sasitë e qumështit që merr një fëmijë duhet të interpretohen me pak zhdërvjelltësi (pa ankthe).

Në përputhje me dijet tona dhe në varësi të dëmit që ato mund të shkaktojnë në organizmin e fëmijës. pra sa më larg kohës së vaktit tjetër. urina. morfina.90 PJESA I SHTATZANIA DHE LINDJA. tëmthi) dhe jo me anë të qumështit. amfetaminat. prandaj duhen dhënë me shumë kujdes (më mirë të shmangen). atëherë duhet të parashikohet edhe ndërprerja e ushqyerjes me gji përkohësisht dhe/ose përfundimisht. ose dihet që nuk e dëmtojnë fëmijën. • Ilaçe që mund të jepen pa frikë. • Ilaçe për të cilat nuk jemi të sigurt për dëmin që mund të shkaktojnë. sepse nuk kalojnë në qumësht. ose supozohet se mund të dëmtojnë fëmijën që ushqehet me gji. • Të merret ilaçi në atë pjesë të ditës që është më pak i kalueshëm tek fëmija: për shembull nëna e merr ilaçin pasi i ka dhënë për të pirë fëmijës. MUAJI I PARË Ilaçe të cilat nuk duhet të merren gjatë ushqyerjes me gji • • • • • • • • • • Amiodaroni cordarone Indometacina Ergotamina Litiumi Antidepresivët frenues të MAO Drogat: heroina. • Nëqoftëse dhënia e ilaçit është e domosdoshme për nënën. ilaçet ndahen në 3 kategori : • Ilaçe për të cilat është vërtetuar. ilaçet që ulin oreksin Lëndët që përdoren në Radiologji Ilaçet kundër tumoreve Bromocriptina (Parlodel) Ciprofloxacina Atëherë. . duhet të merren parasysh këto gjëra: • A është vërtet e domosdoshme dhënia e ilaçit? Do të ishte i dobishëm këshillimi i mjekut të gruas me atë të fëmijës. • Të jepet ai ilaç për të cilin jemi të sigurt: për shembull të parapëlqehet Paracetamoli para Aspirinës. kokaina. sa herë që i këshillohet dhënia e një ilaçi nënës që ushqen me gji fëmijën e vet. ose të kontrollohet sasia e ilaçit në gjakun e fëmijës (kur është e mundur). ose/dhe në kohën që fëmija flen më gjatë. Kështu ilaçi jashtëqitet me rrugë të tjera (djersa.

Meqenëse mund të shkaktojë bark e të vjella. Antituberkularët. Ranitidinaetj) Desferali Vermoksi Deksametazoni. ose të përdorni laksativët natyralë. si kumbullat dhe bukën e zezë. Hekuri: dhënia në venë e hekurit Ilaçe që duhet të përdoren me kujdes gjatë ushqyerjes me gji • • • • • • • • • • • • • • • • • • Pilulat Aspirina në doza të larta Laksativët me bazë cascara sagrada. prania e këtij bari në gjakun e fëmijës konsiderohet me rrezik. si dhe çrregullime të qarkullimit të gjakut tek fëmija. e përdorur kundër dhimbjeve. etj Antiepileptikët: barbituratet (Luminali). Nitrofurantoina. Një pjesë e këtyre ilaçeve mund të thithen nga fëmija dhe të shkaktojnë tek ai dhimbje barku dhe bark. Sulfamidët (Baktrina). Por.MUAJI I PARË 91 Një koment i shkurtër mbi disa ilaçe me përdorim të zakonshëm tek lehonat Aspirina: zakonisht. është mirë të këshilloheni me një mjek. Laksativët: janë disa ilaçe që përdoren mjaft shpesh nga lehonat për të luftuar kapsllëkun. ose 2 – 4 kokrra në ditë). vaj recini etj Qetësuesit e SNQ: qetësuesit e mëdhenj dhe të vegjël (Valiumi). është helmuese për të voglin. Ergotamina: bën pjesë në shumë ilaçe që përdoren për dhimbjen e kokës. Teofilina Vitamina D Ateneloli Flagyli. Betametazoni Disa antihistaminikë (Ataraks. Sa herë që lind nevoja e përdorimit të një ilaçi të tillë. Augmentina Antikoagulantët (Sintrom) Diuretikët (Lasiks) Antiulcerozët (Tagamet. nuk ndikon mbi fëmijën. ose temperaturës së lartë (1 – 2 g. ilaçet kundër psikozave. Kloramfenikoli. Eritromicina. sene. Prometazinë etj) Cinarizina . Negrami. nëqoftëse merret në doza më të larta. Depakina etj Eufilina.

sidomos Penicilina. Aminoglukozidet (Gentamicina. Tetraciklinat Zovirax-i Hekuri Acidi folik Karbamazepina (Tegretoli) . Aldometi Kodeina Adrenalina Atropina Insulina Hormonet e tiroides (në doza të vogla) Propiltiouracili (antitiroidien) Mini-pilulat kontraceptive Sulfati i Bariumit Penicilina.92 PJESA I SHTATZANIA DHE LINDJA. prandaj edhe duhet të merret parasysh. etj). Ampicilina. Cefalosporinat. Marrja në këtë rast e Heparinës është krejtësisht pa problem për të voglin. Enalaprili. Paracetamoli Fenilbutazoni Klorokina Kripërat e arit Prednizoni Laksativët me laktulozë. Atëherë. Dihidralazinat. Aminoglukozidët etj. Ciprofloksacina. përdorimi i hekurit është shumë i rëndësishëm. Antitrombotikët: ndodh shpesh që pas lindjes. Anestetikët: qëllon rrallë. duhet të shmanget gjatë kohës që nëna ushqen me gji fëmijën e vet. një antibiotik që po përdoret shumë këto kohët e fundit. ndoshta duhet të vihet në gjumë me Ilaçe të sigurta gjatë ushqyerjes me gji • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • Aspirina me dozë të ulët. një grua të bëjë Flebit. vaji i parafinës. Cefalosporinat. por mund të ndodhë që nëna t`i nënshtrohet një operacioni. vazelina Heparina. Kanamicina. Hekuri mund të jetë përgjegjës për dhimbjet e barkut tek fëmija që ushqehet me gji. Kalciparina Digoksina Betabllokuesit (Propranolol) Captoprili. Antibiotikët: shumica e antibiotikëve janë të pajtueshëm me ushqyerjen me gji. Pavarësisht këtij fakti. MUAJI I PARË është pothuaj e rëndomtë në gratë pas lindjes. Adalati. Amoksicilina.

e cila i nxjerr pastaj edhe me qumështin e gjirit. Në një rast të tillë duhet të shtyhet vënia në gji e fëmijës. bateritë. edhe njëherë do të kishim një arsye më shumë për të mos i besuar analizave të qumështit të gjirit. derisa bari të jetë eleminuar nga organizmi i gruas. pesticidet. Koha. industria e ilaçeve • Halotani Mjekësia • Hekzaklorbenzenet. bojrat e anijeve. kur çdo ilaç duhej të ndalohej. Nga ana tjetër. DDT Insekticidët.MUAJI I PARË 93 narkozë. nga i cili edhe prodhohet qumështi artificial është disa herë më i ndotur. tashmë ka ndryshuar. Më e njohura ndër këto lëndë është DDT. Për këtë arsye na duket e tepruar bërja e analizës së qumështit për të vërtetuar cilësitë e këtij qumështi. edhe pse këto lëndë janë të pranishme. nuk janë dokumentuar deri më sot veprime që lidhen me përmbajtjen në natyrë të këtyre lëndëve. të cilat shpërbëhen shumë ngadalë ose aspak. edhe ushqimi që hamë çdo ditë mendohet se janë të ndotura nga këto helme. po ashtu edhe në atë të lehonës. nuk duhet të ndërpritet automatikisht (dhe pa sy kritik). edhe ajri. Helmi • Plumbi Burimi i mundshëm Fonderitë. gjatë kohës që duhet të merren edhe ilaçet. • Ngjyruesit Bojërat e shkrimit. Janë të njohura përparësitë e qumështit të nënës. antiparazitarët. Qumështi i nënës nuk i humbet cilësitë e veta. bojrat e mureve (kundër mykut) • Bromuri Prodhimet e benzinës. ku të tilla lëndë mund të mos i gjejmë? Edhe toka. vajrat lubrifikuese etj. edhe deti. qeramikat. USHQYERJA ME GJI DHE HELMET E MJEDISIT P rej disa vitesh po diskutohet në opinionin publik se edhe qumështi i nënës është i ndotqur. Po të mendojmë se qumështi i lopës. . gazi që shkarkojnë makinat • Metilmërkuri Zinxhirët ushqimorë (peshku). Këto lëndë helmuese arrijnë të depozitohen në dhjamin e njeriut. a ka ndonjë vend. Arsyet për këtë mbështeten në faktin se në mjedis janë të pranishme disa lëndë të prodhuara nga njeriu. Në fund të këtij komenti do të dëshironim që të mbetej një mesazh: Ushqyerja me gji. Por.

atëherë është e kuptueshme që problemi i ushqyerjes me gji merr përmasa të mëdha. Lënia e punës në këto raste. diluentë. ose sepse i duket e vështirë që t`i ushqejë ata së bashku. Atëherë kur fëmijët janë dy. shpesh asaj i duhet të merret me ushqyerjen e fëmijëve edhe 10-12 orë në ditë. Nuk ka arsye që të brengosemi. Një nënë që ushqen me gji binjakët mund të prodhojë edhe 2 litra qumësht në ditë: sasi kjo më se e mjaftueshme! qyerjes së fëmijëve. Vërtet fëmijët janë dy. kështu që stimulimi që i bëhet gjirit është dyfish. është koha që i kushton nëna ush- . sidomos kur ajo punon në ndërmarrje që prodhojnë bojra. nuk është e pamundur që binjakët të ushqehen njëkohësisht. lëndë kimike etj (shih tabelën e mëposhtme). secili prej tyre është individ i veçantë. varet edhe nga dëshira e momenti i secilit nga binjakët : oraret e binjakëve mund të jenë të ndryshme. Por nëqoftëse nëna arrin që t`i ushqejë njëkohësisht binjakët. sidomos tek një nënë e re dhe pa përvojë. nëna të shumtën e herëve mendon se nuk është e zonja që të ketë qumësht të mjaftueshëm për të ushqyer njëkohësisht të dy fëmijët.94 PJESA I SHTATZANIA DHE LINDJA. por thithin dyfish. Në fakt shumica e nënave e konsiderojnë një ndërmarrje akrobatike të ushqyerin e njëkohshëm të të dy binjakëve. do të ishte masa më e mirë parandaluese për të mos dëmtuar fëmijën. sepse siç kemi thënë edhe më parë. USHQYERJA ME GJI E BINJAKËVE P o të mendojmë se rreth 1/100 shtatzani janë binjake. ndërkaq që tjetrin e qetëson me biberon. në fund të fundit. Nëna parapëlqen të ushqejë njërin. ose e përkund në pritje për ta vënë në gji. ose sepse dëshiron që të ketë një kontakt të veçantë me secilin prej tyre. Ushqyerja e një fëmije vetëm dhe krijon kaq vështirësi. USHQYERJA ME GJI E TË LINDURIT PARA KOHE “Nëna kangur” Qumështi që prodhon një nënë Problemi kryesor në këtë rast. por edhe në këtë rast merr rol të veçantë pozicioni i vendosjes në gji të fëmijëve. atë-herë problemi kohë bëhet më pak i rëndësishëm. ose ngaqë shpesh herë nuk di se çfarë të bëjë (është e hutuar). atëherë dhe prodhimi i qumështit është dyfish. Në fillim nëna përpiqet t`i ushqejë ata veç e veç. MUAJI I PARË Më konkrete dhe më alarmante se çfarë thamë më sipër është ekspozimi i fëmijës ndaj helmeve të pranishme në mjedisin e punës së nënës. Por kjo nuk përcaktohet vetëm nga vullneti i nënës. Sidoqoftë.

ky qumësht është më i pasur me proteina dhe kripëra minerale (i linduri para kohe ka më shumë nevojë për këto lëndë). kur i linduri para kohe duhet të ushqehet me këto mënyra. por është vërtet po aq e rëndësishme që ajo të fillojë të shtrydhë gjirin. janë shpesh të aftë të marrin gjirin dhe të ushqehen nëpërmjet tij. mbështetja dhe nxitja nga ana e punonjësve të maternitetit të kësaj gjëje do të ishte thelbësore për suksesin e ushqyerjes me gji. nëqoftëse fëmija pastaj ka ndonjë problem. dhënia e qumështit të vet fëmijës është një motiv i rëndësishëm për të mbajtur gjallë atë. ka përbërje të ndryshme nga qumështi i nënës që e ka lindur fëmijën në kohë të vet. që pa frikë do ta quanim gëzim të jetës. duke zvogëluar ndjenjën e pafuqisë dhe të përjashtimit në kujdesin e fëmijës. Nuk është e thënë që të përdorim qumësht artificial. • Fëmijët e lindur parakohe. sepse mund të shfrytëzohet qumështi i nënës i shtrydhur. ndërkaq që e tresin dhe e thithin mirë qumështin e nënës. është vërtet e çorientuar. Për këto arsye shpesh herë. nuk e asimilojnë mirë qumështin artificial. Dhe në fakt. Të gjitha këto vështirësi shumohen. është ende i sapolindur (në ditët e para të jetës) etj. për të nxitur prodhimin e qumështit më tej. • Fëmijët e lindur parakohe. Të lindurit pas javës së 34-t të shtatzanisë. ushqyerja e fëmijës realizohet ose me një tub që vendoset në stomakun e bebit. derisa fëmija të jetë në gjendje të thithë vetë nga gjiri i nënës. por edhe fëmijët e lindur në një moshë barre më të vogël janë në gjendje të thithin dhe të ushqehen prej gjirit të nënës. Por shumë nga këta punonjës nuk janë të bindur se është vërtet e mundur ushqyerja me gji tek fëmijët tetanikë. se sa fëmija i lindur në kohë të vet: • Fëmijët e lindur parakohe janë shumë më të prekshëm prej infeksioneve dhe qumështi i nënës i pasur me trupa mbrojtëse i ndihmon ata të mbrohen më mirë prej mikrobeve të mjedisit. mund të mos kenë të zhvilluar aq sa duhet thithjen e gëlltitjen (sidomos kur kanë lindur më parë se sa java e 34-t e shtatzanisë) dhe kanë vështirësi në kapjen e gjirit. në ditët e para pas lindjes së një fëmije të parakohshëm. Nga ana tjetër. Nga ana tjetër. fëmija i lindur para kohe ka shumë më tepër nevojë për qumështin e nënës. Vëzhgimet e bëra nga disa . Jo vetëm tetanikët. Ky qumësht i përgjigjet kërkesave ushqimore që ka vetë fëmija i lindur para kohe. megjithëse u nevojitet mjaft qumështi i nënës. ose me biberon.MUAJI I PARË 95 e cila e ka lindur fëmijën para kohe. Nëna.

edhe pse shtohet në dietë. sasia e kësaj vitamine është shumë e pakët. Lëndët përbërëse të këtij qumështi. sa dhe në cilat raste. Por kjo vitaminë. Atëherë problemi shtrohet nëse është e nevojshme t`i shtojmë ndonjë lëndë të veçantë qumështit të nënës dhe nëqoftëse po. Shtimi i vitaminës B12 bëhet i nevojshëm atëherë kur gruaja është vegjetariane (ha vetëm ushqime bimore). Në fakt. e bëjnë atë një sistem biologjik ideal. të programuar nga natyra për ruajtjen e gjinisë njerëzore dhe jo vetëm për të kënaqur nevojat ushqimore të fëmijës. Sasia e vitaminës B6 varet nga mënyra e ushqyerjes së nënës. në disa vende të botës. Në qumështin e lopës dhe gjithashtu në qumështin e gjirit. . • Vitamina B12 përmbahet me shumicë në ushqimet me origjinë shtazore. jo vetëm të ushqehen mirë. imunologjik dhe metabolik të fëmijës në rritje. Vitaminës K gjendet me shumicë vetëm në perimet me gjethe jeshile dhe në mëlçinë e kafshëve.96 PJESA I SHTATZANIA DHE LINDJA. Njëkohësisht është zbuluar këto kohët e fundit dhe ndikimi që ka kjo vitaminë në mineralizimin e kockës. • Vitamina K luan rol thelbësor në prodhimin e disa faktorëve shumë të rëndësishëm të mpiksjes së gjakut. Mund të japim N ë muajt e parë të jetës. si. A ËSHTË E DOMOSDOSHME TË PLOTËSOHET QUMËSHTI I NËNËS? më i përshtatshëm për fëmijën. të cilët ushqehen vetëm me gji. kur. nuk arrin të japë veprimin e dëshiruar. MUAJI I PARË studiues. Ndërkaq është shumë e dobishme dhënia e kësaj vitamine në tremujorin e 2-të të jetës. qumështi i nënës është ushqimi Kur gjiri nuk ia del dot… • Dhënia e vitaminës B6 është e domosdoshme për të gjithë fëmijët. ai është në gjendje të furnizojë me lëndë ushqyese të shumëllojshme edhe lëndë të tjera biologjikisht aktive. Një grua e cila respekton një dietë të ekuilibruar e ka në sasi të mjaftueshme këtë vit. të cilat janë në gjendje të përshtasin zhvillimin mendor. dhe ia kalon fëmijës së vet me anë të gjirit. ndihmon edhe fëmijë shumë të vegjël (me peshë 1000g). por edhe të mbahen më ngrohtë e të kenë më pak probleme me frymëmarrjen e tyre. kohë kjo në të cilën qumështi i nënës jep shumë më pak vitamina. kanë treguar se mbajtja e fëmijës me peshë të vogël në gjinjtë e nënës (të ashtuquajturat “Nëna kangur”).

B12 dhe vitamina K i duhet dhënë të gjithë fëmijëve pa përjashtim. priren të bëjnë gjakderdhje në ditët e para mbas lindjes dhe rreth javës së 3-të të jetës. nuk janë në gjendje të prodhojnë sa duhet vitaminë K. i cili ushqehet vetëm me gji. Tek të gjithë gjitarët. Për këtë arsye është e domosdoshme që të gjithë fëmijëve të porsalindur t`u jepet vitaminë K sipas kësaj skeme: . Kjo vitaminë sigurohet nga mikrobet e pranishme në zorrët e gjitarëve dhe veçanërisht prej mikrobit të quajtur E.MUAJI I PARË 97 një përgjigje paraprake e të shpejtë. sasia e vitaminës K është në sasi të mjaftueshme për të siguruar një mpiksje normale të gjakut. veçanërisht për fëmijët e lindur para kohe. ka shumë diskutime e polemika ndërmjet shkencëtarëve. që është në gjendje ta prodhojë këtë vitaminë. Prania e sasive të mjaftueshme të vitaminës K është thelbësore në javën e parë të jetës së fëmijës. Ka disa arsye që SHP prek kryesisht fëmijët e ushqyer me gji: • Qumështi i nënës përmban pak vitaminë K. Fëmijët që preken nga kjo sëmundje. I porsalinduri. edhe në mungesë të ushqyerjes. Kurse. Pothuajse që të gjithë studjuesit pranojnë njëzëri se vitamina B6. I porsalinduri. në zorrën e vet ka mikrobe (bifidobakteret) të cilët janë të ndryshëm nga ato të të rriturit dhe që jo vetëm nuk janë në gjendje të prodhojnë vitaminë K. Edhe qumështi i nënës ka thembrën e vet të Akilit. duke pasur mungesë të vit. priret të zhvillojë një sëmundje shumë të rrezikshme që quhet Sëmundja Hemorragjike e të Porsalindurit (SHP). kurse për fëmijët e lindur në kohë të vet. coli. Shtesat ushqimore për fëmijët e lindur në kohë Që nga lindja e deri 4-6 muajsh Plotësimi i qumështit të nënës për fëmijët e lindur në kohë mbetet ende sot një problem i pazgjidhur dhe shumë i diskutueshëm. se disa lëndë ushqimore duhet të shtohen në qumështin e nënës qysh në ditët e para të jetës. por pengojnë mikrobet e tjerë që e bëjnë një gjë të tillë. • Mikrobet që popullojnë zorrën e të porsalindurit në ditët e para të jetës. • Qumështi i nënës prodhohet në sasi të pakta në javën e parë të jetës. problemi nuk është zgjidhur ende për vitaminën D dhe Fluorin. K dhe aftësi të pamjaftueshme për të mpiksur gjakun (arsyet janë ende të paqarta).

Dihet botërisht se Fluori është një mineral. të cilët nuk ekspozohen në diell për arsye të ndryshme. plotësimi me vitaminën D . nga goja. që vitamina D e depozituar në organizëm të kryejë rolin e vet. Mundet që të vazhdohet dhënia e së njëjtës dozë vitaminë K çdo javë. Fëmijëve që ushqehen me gji: U përsëritet e njëjta dozë e vitaminës K në ditën e 10-të të jetës. MUAJI I PARË Të gjithë të porsalindurve: U jepet vitaminë K 2mg. ose për fëmijët e atyre nënave që janë kequshqyer gjatë shtatzanisë. është i domosdoshëm rrezatimi ultravjollcë i spektrit të dritës. i cili mbron dhëmbët nga prishja (Kariesi). mund të jepet Vitamina D : “o sole mio!” Një vëmendje të veçantë kërkon edhe problemi i dhënies së vitaminës D. gjendet në sasi të pakta në qumështin e gjirit. Ajo D grumbullohet në organizëm dhe në vënd që të bëjë mirë. ose 1mg në muskul. Për më tepër. Duhet treguar shumë kujdes për ato raste kur mjeku. menjëherë pas lindjes. Dhe si mundet një fëmijë të mësohet të mbajë në gojë pikat e Fluorit?! Pasi dhëmbët dalin. Fluori në varësi të ushqyerjes së nënës. Më saktë. Në të vërtetë. Kështu. veçanërisht kur nëna ka krijuar një rezervë të mjaftueshme të kësaj vitamine gjatë shtatzanisë. Për këtë arsye vite me radhë janë planifikuar fushata të fluorizimit masiv. por dhënia e tij nga goja nuk duket se është me dobi. por e kryen funksionin e vet (bëhet efektive) vetëm kur njeriu ekspozohet në rrezet e diellit. Fluori Prishja e dhëmbëve = 1 – 0 Edhe problemi i shtesave të Fluorit për fëmijët e ushqyer me gji diskutohet mjaft nga studjuesit e ndryshëm. Studimet kanë treguar se Fluori me siguri parandalon Kariesin e dhëmbëve. Kjo vitaminë merret nga njeriu me anë të ushqimit. ose nëna e jep lirisht dhe pa kontroll vitaminën D.98 PJESA I SHTATZANIA DHE LINDJA. Vitamina D përmbahet në sasi të mjaftueshme në qumështin e nënës. duhet të rezervohet për ata fëmijë. Fluori mund të ushtrojë veprimin e vet kur mbahet në gojë dhe jo kur gëlltitet. përsa kohë fëmija ushqehet me gji. kthehet në helmuese për fëmijën. veçanërisht të fëmijëve dhe shtatzënave (gjë kjo e padobishme). Mjafton që fëmija të ekspozohet drejpërdrejt nën rrezet e diellit (kofshët dhe llërët) për 2 orë në javë dhe Rakitizmi (dobësia e kockave) shmanget.

Duhet të themi se kufiri i sigurisë midis veprimit bamirës dhe atij të dëmshëm është shumë i vogël. është që të arrihet një mbrojtje e dhëmbëve. Ankthi i nënës Ditët e para janë më të vështirat për një nënë. Në këtë periudhë. Shpesh herë. ashtu dhe të përhershëm. Dhe fjala më e përshtatshme në vënd të fjalës “pengesë” është “vështirësi në ushqyerjen me gji”. Duhet të tregohemi të kujdesshëm për shtesat me fluor në vendet ku uji i pijshëm është i pasuruar me fluor. Në shumicën e rasteve bëhet fjalë për përshtypje të gabuara. të mbështetur nga një informacion i saktë. Dhënia me tepri e fluorit shkakton demineralizim të sipërfaqes që ndodhet nën smaltin e dhëmbëve dhe kjo sëmundje prek si dhëmbët e përkohshëm. pothuaj nuk njihen në kohën e sotme. të qarat e fëmijës ose nervozizmi i tij. fluor në formën e ujit mineral të pasuruar me fluor (ujë mineral me mbi 1 mg/litër fluor për fëmijët që ushqehen me gji. Në sajë të një pune më të mirë parandaluese. sepse qumështi i nënës është i një cilësie shumë të përshtatshme për këtë periudhë të të porsalindurit. por duke shmangur veprimet e dëmshme. gëzimi i lindjes kthehet në shqetësim. mund të zgjidhen dhe të mënjanohen. të tilla rrethana . Rënia në peshë e ditëve të para. sidomos sepse shumica e nënave mendojnë se nuk kanë gji aq sa duhet.3 mg/litër për fëmijët që ushqehen me qumësht artificial). rezultatet e peshimit të dyfishtë. interpretohen nga nëna si provë që qumështi i saj nuk është në gjendje të kënaqë kërkesat e fëmijës së vet. PROBLEME DHE VËSHTIRËSI NË USHQYERJEN ME GJI – ARSYE TË NËNËS S humë rrethana të nënës ose të të porsalindurit që më parë konsideroheshin si pengesë për të ushqyer me gji një fëmijë.MUAJI I PARË 99 Kur Fluori të bën dëm Qëllimi i dhënies së Fluorit. shumë rrethana e paragjykime të kota e mashtrojnë nënën dhe e shtyjnë të kërkojë qumështin artificial si zgjidhje për fëmijën e vet. sasia e pakët e kulloshtrës dhe e qumështit të periudhës së tranzicionit. sepse mund të shkaktohet një marrje me tepri e tij. ose me qumësht lope dhe më pak se 0.

Por nuk mjafton vetëm dëshira. nëna tkurr muskujt e gjirit dhe qumështi rrjedh prej gjirit. Me lindjen. të paktën në fillim. qumështi mund të gjendet brenda gjirit. por në dëm të shëndetit të fëmijës. Fëmija që merr ushqim të përzier. Që qumështi të rrjedhë prej gjirit. Një grua e cila provon stres. Kjo është e vërtetë. Kështu ndodh. mbetet në “çisterna” dhe gjiri fillon e fryhet më shumë se sa mbajnë këto “çisterna”. janë ndoshta shkaqet kryesore që shumë nëna vrapojnë drejt qumështit artificial. ankth dhe është e lodhur. e përjetojnë një provë të tillë si dështim apo sukses. mund të përpiqet gjatë. nëna gjithmonë i interpreton si defekt të gjirit të vet. i cili nuk derdhet. duhet ndërhyrja e nënës. pamundësia për të ofruar qumësht nuk përputhet me pamundësinë për të prodhuar qumësht. edhe pse fare të palidhura me ushqyerjen. sipas rrethanave të mjedisit ose të vetë asaj. Kjo lëndë nxit prodhimin e qumështit. Prodhimi dhe nxjerrja e qumështit janë dy dukuri të ndryshme. T`i japësh gji fëmijës tënd do të thotë të jesh e aftë t`i përgjigjesh një kërkese të drejpërdrejtë dhe thelbësore : ushqimit. mungesa e këtij stimuli (thithja e fëmijës) shoqërohet me prodhim gjithmonë e më të pakët të qumështit. mjafton që nëna të përfytyrojë sikur po i jep gji fëmijës dhe qumështi të rrjedhë. MUAJI I PARË Dhe sa herë që dalin probleme me fëmijën. në organizmin e gruas rritet prodhimi i një lënde që quhet Prolaktinë. Qumështi. pavarësisht se fëmija nuk është vendosur në gji. Gjatë shtatzanisë. Kjo mungesë besimi në vete dhe ankthi që vijon. që një nënë t`ia dalë mbanë me ushqyerjen e një fëmije. Ky qumësht është i depozituar në “çisternat” e gjirit dhe që të dalë prej tyre dhe ta marrë fëmija. Dhe fillimi i ushqyerjes artificiale “është rrugdalja” që propozojnë shumë prej nënave dhe mjekëve. Kështu. që shumë gra. thith gjithmonë e më pak nga gjiri. Në përgjigje të stimulit të fëmijës (thithja) nëna reagon në mënyra të ndryshme. gjëndra e gjirit përgatitet pak nga pak për të hyrë në veprim pas lindjes.100 PJESA I SHTATZANIA DHE LINDJA. Atëherë nëna fillon të ndiejë dhimbje gjiri. mos shuarja e urisë dhe ankthi i nënës shtohet më . Të gjitha këto janë të kuptueshme. por mund të mos dalë (të mos rrjedhë) sepse nëna është e tensionuar. por pa rezultat. Në shumicën e rasteve. Pra prodhimi i qumësh- tit është një proces i ndryshëm nga nxjerrja e tij. Në përgjigje të thithjeve që bën fëmija. duhet të tkurren muskujt e gjirit. Ushqyerja me gji vë si të thuash në provë të qenit nënë. kurse fëmija nervozohet sepse nuk arrin të qetësojë urinë.

Kështu. që për ne do të thotë se edhe atëherë gratë kanë pasur të njëjtat vështirësi. ia pastron fytyrën. nga ana tjetër. e përkëdhel. duke bllokuar çdo lloj ndikimi negativ dhe duke ndihmuar prindërit e rinj të fitojnë besim në rolin e tyre. të cilave u visheshin cilësi që shtonin prodhimin e qumështit. ku secili ndihet një protagonist kryesor dhe më i rëndësishmi. ndërsa të tjerët rreth e qark janë si të dehur prej gëzimit. e siguron dhe e rehaton fëmijën. mjedisi që rrethon lehonën. të afërmit. është nëna që “krenohej gjithë lagjja për kujdesin e saj ndaj fëmijëve” etj. Në fakt të gjithë këta persona të dashur janë shumë të rëndësishëm dhe lehona e re ka shumë nevojë për ta. Por edhe atëherë kur janë të ndjeshëm ndaj problemit. të cilët është e pamundur të mos gëzohen. etj. jo njëri të thotë se duhet të bëhet kështu dhe tjetri ashtu. por kujdes: mundet që ata me “superkompetencën” e tyre të shqetësojnë. Në këtë rast nëna nuk ka më gji të mjaftueshëm. Personeli shëndetësor është e pamundur të japë krejtësisht atë siguri dhe rehati që nëna kërkon në momente të tilla. lindja është një ndodhi natyrale dhe e çuditshme. që me siguri e ul ankthin dhe si e tillë shton qumështin. i flet ëmbëlsisht. të gjithë së bashku. të mos marrin pjesë dhe të mos pretendojnë rol në ngjarje të tilla të familjes. në vënd që të qetësojnë e sigurojnë. është vjehrra që ka rritur “3 fëmijë”. Sot njeriu jeton në një familje.MUAJI I PARË 101 shumë dhe përfundimi është dështimi i ushqyerjes me gji. duhet të krijojnë një mjedis që nxit. përbën një faktor sigurie. prindët. Lindja në spital Një nënë që lind në shtëpi. Ajo e merr menjëherë pas lindjes në krah vogëlushin e vet. Edhe sot. Disa zbulime arkeologjike kanë gjetur disa nuska. Atëherë del në skenë kunata që ka përvojën e fëmijve të vet. Vendosja në gji e fëmijës sa herë që ai ndodhet pranë. Përgjithësisht besohet se marrja e lëngjeve shton qumështin dhe që edhe sikur të mos jetë krejtësisht kështu. provon emocione shumë më të këndshme se sa një nënë që lind në spital. e cila përbëhet ose nga një numër i vogël personash: çifti dhe fëmijët e mundshëm të këtij çifti. në shoqëritë e qytetëruara ekziston besimi se “birra është e mirë” për qumështin. sepse shpesh herë është i pamotivuar emocionalisht dhe ndonjëherë i duket se gjëra të tilla janë jashtë rolit të tyre si “kompetentë”. birra është një pije alkolike. por edhe me të tjerë si vjehrra. sidomos në ditët e para pas lindjes nuk duhet të shprehet i përçarë. është një sjell- .

• Shumë persona që marrin pjesë në kujdes. gruaja kalon orë të pafundme me dhimbjet e lindjes dhe vetë lindjen. • Nënë e lodhur. • Mbajtja e shtatzënës në pozicion të palëvizshëm gjatë gjithë kohës që zgjat aktiviteti i lindjes. . mjafton të ndodhet në një mjedis të ngrohtë dhe intim dhe nuk është e domosdoshme që dikush tjetër t`ia japë këtë mundësi. Kështu gjatë kohës që ajo është e shtruar në spital. Përdorimi i anestezisë së përgjithshme në lindjen me operacion. hyrje daljesh të personelit. Spitali. pajisjesh që punojnë vazhdimisht dhe që e bëjnë pasive. krijohen shumë faktorë e rrethana të cilat shtojnë ankthin e nënës dhe kufizojnë mundësitë e fëmijës për të pirë (shih tabelën).102 PJESA I SHTATZANIA DHE LINDJA. b) Praktika të spitalit që shtojnë ankthin tek nëna • Nënë e papërgatitur dhe e painformuar. ose e kundërta ecejake të shumta të personelit. në një mjedis që shpesh e huton. • Ndalim i rreptë i vizitave në mjediset e lindjes për familjarët. Ndarja e fëmijës nga nëna për rehati të personelit. • Mungesa e intimitetit dhe e mbështetjes psikologjike. sepse i është ndaluar të ushqehet gjatë aktivitetit të lindjes. larg të dashurve të vet dhe me njerëz fare të pa njohur ose të saponjohur. siç ndodh rëndom në spital. Vendosja e orareve fikse për ushqyerjen e fëmijës. MUAJI I PARË je spontane e çdo nëne. • Personel mjekësor jo gjithmonë i sjellshëm. Dhënia e glukozës ose qumështit artificial deri në ardhjen e qumështit. • Lëvizje të panevojshme të shtatzënës nga një mjedis i spitalit në një tjetër. shpesh japin informacion të kundërt me njëri-tjetrin. Në fakt. në një moment që duhej të ishte protagoniste. pothuajse në mënyrë të pashmangshme e prish këtë raport spontan ndërmjet nënës dhe fëmijës dhe përgjithësisht e pengon nxitjen e ushqyerjes me gji. ose të familjarëve. Rregulla të spitalit që vonojnë/pengojnë ushqyerjen me gji a) Praktika të spitalit që ndikojnë mbi prodhimin/nxjerrjen e qumështit • • • • • Vënie me vonesë në gji e të porsalindurit. Një pafundësi kontrollesh mjekësore.

Vërtet që nëna mund të jetë e papërgatitur për një gjë të tillë (qëndrimi i nënës me fëmijën në një dhomë quhet Rooming-in) dhe të shprehet kundër mbajtjes së fëmijës afër. spitali nuk është në gjendje t`i përgjigjet kësaj nevoje që ka nëna dhe fëmija për të qëndruar bashkë dhe për të nxitur ushqyerjen e natyrshme. kanë përvijuar 10 hapa ose rregulla që duhet të zbatohen në një spital që “i do fëmijët” (shihni tabelën e mëposhtme). pa mbarim. nuk ke qumësht?”. Fëmija e ka në dispozicion gjirin sa herë që e kërkon dhe nuk i duhet të përshtatet me rregullat e ngurta. fillojnë edhe japin këshilla ose bëjnë një lumë pyetjesh. “A është ngopur?” etj. të cilin duhet të mësohet ta njohë. që është ushqyerja me gji. në të njëjtën dhomë dhe sa të dëshirojë. ta njohë. duhet vetë nënat dhe familjarët e tyre të kërkojnë një ndryshim të tillë në spital. do t`i pëlqente më shumë të pushonte dhe të kishte nge që t`i përkushtohej më shumë vogëlushit të vet. Vizitorët në spital Para dhe pas lindjes përjetohet një procesion vërtet i këndshëm të afërmish dhe miqsh në maternitet. Mjedisi në të cilin duhet të rrijë nëna duhet të mos jetë i bezdisshëm për të. OBSH dhe UNICEF. Disa prej tyre. që i shkojnë për shtat vetëm mamive dhe infermiereve.MUAJI I PARË 103 Shtrimi në spital i një shtatzëne duhet të jetë sa më pak traumatik. Qetësia ndihmon në ardhjen e qumështit. i cili në vetvete zotëron aftësi për të rregulluar ritmin e të ushqyerit. Por të themi . të gjejnë se me cilin ngjan. Rregullat e ngurta e çrregullojnë prodhimin dhe nxjerrjen e qumështit dhe nuk përputhen me nevojën për ushqim të fëmijës. lidhur me këtë fazë të fiziologjisë së saj dhe asaj të të porsalindurit. që shpesh të duket sikur je para hetuesit : “E ke vënë në gji?”. etj. Të gjithë duan të jenë të parët që të urojnë nënën dhe familjen për lajmin e gëzuar. Por nuk mjafton që në një spital të shpallen këto rregulla.. “Përse nuk ke ende qumësht. me qëllim që të ndryshohen disa rregulla në spitale dhe të tejkalohen disa pengesa kulturore dhe organizative që vonojnë dhe/ose pengojnë ushqyerjen me gji. “Si. ndikojnë së tepërmi në vendimet që ajo merr. ta vërë spontanisht në gji. vërtet “pa teprime”. por bashkëbisedimi me të dhe shpjegimet që i bëhen asaj. Nëna duhet të rrijë gjatë gjithë kohës me fëmijën e vet. të ndihet më e sigurt në përkujdesje. të gjithë duan ta prekin fëmijën. Duke e pasur afër fëmijën. Ndoshta do të ishte mirë ta linin pak të qetë të shkretën nënë : shpesh e lodhur nga lindja. Fatkeqësisht. nëna fillon të kujdeset. unë kisha në këtë vakt?”.

Kujdes i duhet kushtuar dhënies së qetësuesve. Për këtë arsye duhet të shmanget kur mundet. është shumë e lodhur ose e përgjumur (nga narkoza) që të vërë në gji fëmijën menjëherë pas lindjes. qetësi dhe përkushtim ndaj të porsalindurit dhe ushqyerjen me gji të tij. Por. nëse ndihmohet nga personeli mjekësor. të cilët kalojnë në qumësht. nga njëra anë dhe vizitat e familjarëve nga ana tjetër nuk lejojnë mundësi për shplodhje. në mënyrë që në vaktin tjetër sasia e mjekimit . Të tilla ilaçe mund të ushtrojnë njëfarë veprimi në lindje. për të shpëtuar jetën e gruas dhe/ose të fëmijës (në gjuhën mjekësore quhet Sekcio cezarea). Mënyra e punës në spital. por mezi ecën për shkak të plagës. kohë tjetër duhet të shpenzojë për të rehatuar fëmijën e vet. duhet të kemi të qartë se nuk është operacioni në vetvete që bëhet pengesë për të vendosur fëmijën në gji. Nëna që e lind fëmijën me operacion. MUAJI I PARË të vërtetën. Pastaj vijnë vizitat nga mamia dhe mjeku gjinekolog (shko atje. sepse mënyra e lindjes ndikon shumë në ushqyerjen e fëmijës. Mos harroni se zakoni i popullit tonë është që lehonës nuk i jepet dora dhe nuk takohet me vizitorët për 40 ditë! Diçka e tepruar. prandaj ata duhet të zgjidhen të tillë që të kenë një kohë të shkurtër eleminimi dhe i duhen dhënë nënës pasi është vendosur në gji fëmija. E përmendim lindjen me ope- racion. Qysh në mëngjes duhet të bëjë tualetin. por e shkreta ende është pa përvojë. por jo më tej. Lindja me operacion Është lindja që përfundon me anë të operacionit. nuk kanë qenë të nevojshme. Në shumicën e rasteve ajo është në gjendje ta vendosë fëmijën në gji rreth 6 –12 orë pas lindjes. Për më tepër. si për nënën ashtu dhe për fëmijën. Studimet e bëra kanë treguar se shumë nga operacionet që bëhen për lindjen. Shumë “detyrime” dhe pak kohë për veten e vet. ajo nuk është krejtësisht pa rreziqe.104 PJESA I SHTATZANIA DHE LINDJA. hajde këtu). Nga ana tjetër shpesh duhet të ballafaqohemi me problemin e pranisë së ilaçeve të përdorura për narkozë në qumështin e nënës. ajo e përjeton operacionin si një traumë psikologjike (ndjenja e fajit që nuk qe e zonja ta lindte natyrshëm fëmijën). ose të paktën brenda 2 orëve pas lindjes. në maternitet mundësia që gruaja të shplodhet është fare e pakët. nëqoftëse nuk ka qenë e përgatitur për një lindje të tillë. por na duket e drejtë. por mungesa e ndihmës dhe nënvlerësimi për një veprim të tillë nga ana e personelit. e kështu me radhë. vizita e pediatrit. Sidoqoftë duke qenë se është një ndërhyrje kirurgjikale.

Në shumicën e rasteve. Në rastet kur vërtetë qumështi i nënës është i pamjaftueshëm. dhënia para kohe e qumështit artificial. Pas stresit të lindjes. Të qarët e fëmijës nuk duhet të interpretohet nga nëna detyrimisht si e qarë urie.Hypogalaktia Fjalë për fjalë do të thotë prodhim i mangët i qumështit. por është po aq e vërtetë se vendosja e shpeshtë në gji e fëmijës e ndreq këtë rrethanë. sidomos në javët e para të jetës. Jo për të gjithë fëmijët. Mendimi se nuk të mjafton gjiri dhe fillimi i ushqyerjes artificiale në këto momente është diçkae e gabuar dhe e shpejtuar. Dalja nga spitali Kthimi në shtëpi. Shpesh një formë e tillë nuk pranohet prej popullatës. kujdesi i pakët për thithin e gjirit. që shprehen me disa vështirësi.MUAJI I PARË 105 në qumësht të jetë sa më e pakët. kur është fjala për llojin e anestezisë në lindje. Qumështi me pakicë . Pasi del nga spitali. Në fakt është mirë të përdoret sa herë që është e mundur. por edhe mjekëve jo gjithmonë u përshtatet kjo lloj anestezie. Një problem tjetër me të cilin ballafaqohemi. telefoni i mjekut nuk pushon së tingëlluari nga pyetjet e shumta që nëna bën. është për gruan fundi i “medikalizimit”. përdorimi i hershëm i biberonit. si të nënës dhe të fëmijës. madhësia e gjinjve nuk ka asnjë rëndësi. por për disa prej tyre ky ndryshim i dytë shoqërohet me të qarë të shpeshtë. kthimi në shtëpi përfaqëson një ndryshim të dytë të rëndësishëm në pak ditë. Por kthimi në shtëpi mund të shoqërohet edhe me një sërë rrethanash psikologjike. rënia e prodhimit të qumështit është e lidhur me vendime të shpejtuara. merr fund të qenit nën trysninë e rregullave të spitalit dhe për nënën fillon një jetë e re së bashku me fëmijën. atëherë duhet të këshilloheni me mjekun e . Shpesh në popull e lidhin me madhësinë e gjinjve. Eshtë e vërtetë që sasia e qumështit mund të mos jetë ende ajo që duhet. Për fëmijën. kthimi në shtëpi kërkon nga fëmija një përshtatje të re dhe një ritëm të ndryshëm jete nga ai i spitalit. të papërshtatshme dhe arbitrare: dhënia e ujit me sheqer. Dhe me të vërtetë. se nëna mund ta vendosë në gji fëmijën e vet sapo del nga barku. moskujdesi i duhur dhe trajtimi i parregullt i fryrjes ose të çarave të gjirit etj. Një rrethanë e tillë është shumë e rrallë tek njeriu dhe në fakt e gjejmë vetëm në 1% të grave. ndonjëherë edhe gjatë natës dhe në përgjithësi fëmija është i grindur. por kjo nuk është e saktë. është kryerja e operacionit me anestezi spinale (me mpirje).

Përkundrazi. Nëna që ka një thith të futur brenda ose të sheshtë duhet të rrijë e qetë. sepse edhe një gji i vogël është në gjendje të të prodhojë aq qumësht sa ka nevojë fëmija. a është në gjendje ai të thithë apo jo. prodhimin e qumështit dhe nxjerrjen e tij. sepse me afrimin e lindjes thithi e ndryshon formën e vet. Por që thithja të jetë e efektshme. është loja e fëmijës me të zezën e gjirit. sepse nëna ka një thith defektoz. Atëherë. përpara se të mendojmë se kemi një defekt të thithit.106 PJESA I SHTATZANIA DHE LINDJA. aq më e suksesshme është një nënë në ushqyerjen me gji. Pastaj. Nuk duhet ngutur dhe bërë një vlerësim. Nëna duhet të mësohet se më e rëndësishme se sa kapja e gjirit. domethënë. Thithjet e fëmijës nxisin prodhimin dhe daljen e qumështit. ne mund të themi që një thith është defektoz. MUAJI I PARË fëmijës. duhet që fëmija të ketë mundësi ta kapë mirë thithin. Defektet e thithit Sa më mirë që të thithë gjirin një fëmijë. Këto janë gjërat që nxisin gjirin. që nxit thithin për të kërcyer. shumë nëna anko- . Por njëkohësisht duhet thënë se ky problem nuk është i pakapërcyeshëm dhe mund të tejkalohet pa vështirësi. pra edhe nuk duhet të alarmohemi para kohe për “defektin e thithit” pa lindur gruaja. Në fund të fundit. pasi fëmija e provon dhe nuk mund të thithë dot. Thithi i dhimbshëm Rreth ditës së 2-3-të pas lindjes dhe ndonjëherë gjatë gjithë 2 javëve të para. i cili mund dhe duhet të vendosë nëse është e nevojshme apo jo ushqyerja plotësuese. Mjafton një ngacmim i thithit pas lindjes dhe problemi në shumicën e rasteve zgjidhet. defektet e thithit si për shembull gjiri i sheshtë ose i futur nga brenda. Në këtë rast duhet të theksojmë se nuk ka rëndësi forma dhe madhësia e gjirit. të mësojë teknikën më të përshtatshme për të vendosur në gji fëmijën. Ndonjëherë tjetër është thjesht “loja” që bën fëmija me thithin në përpjekjet e tij për t`u ushqyer. Është themelore që nëna të ndihmohet qysh sapo lind. duhet të provojmë a është funksionues një thith. Atëherë. mund të krijojnë ndonjë problem në fillim. duhet që thithi të ketë një madhësi dhe formë të përshtatshme. nëqoftëse e vendosim fëmijën në gji. sepse kjo gjë nuk përbën pengesë për ushqyerjen me gji. nuk është e thënë që fëmija nuk është në gjendje të thithë. që i lejon të porsalindurit ta kapë mirë atë. Një ngacmim i tillë mund të reali-zohet me anë të kapjes së të zezës së gjirit ndërmjet gishtit të madh dhe atij tregues dhe në shumicën e rasteve thithi kërcen. pozicioni i rehatshëm i saj dhe i të porsalindurit kur ai vendoset në gji.

Ndërhyrjet e këshillueshme për fryrjen e gjirit • Përdorimi i kompresave të ngrohta. në mënyrë reflektore fillon të kullojë dhe gjiri i fryrë. atëherë është mirë që nëna ta zbrazë vetë atë. që lehtëson zhbllokimin e kanaleve të rrjedhjes së qumështit Nxitja e refleksit të rrjedhjes së qumështit në gjirin e fryrë: Vendoset fëmija në gjirin e shëndoshë. Fryrja e gjinjve Shfaqet zakonisht rreth ditës së 3 – 4-t të jetës. Kur gishtat janë afër thithit. i afron pëllëmbët në drejtim të thithit. Thithjet e shpeshta të fëmijës edhe gjatë natës. Prandaj. kurajo. Dushi me ujë të vakët. Eshtë e kuptueshme se “dhimbja” nuk është e mirëseardhur tek një grua që sapo ka lindur dhe që jo rrallë duhet të marrë veten prej lodhjes që i ka shkaktuar lindja. sepse vërtetë mund të japin një ndjenjë lehtësimi në fillim. • • • • . atëherë kur qumështi vjen papritur dhe me shumicë. në formën e fërkimeve në shpinën e gruas. Kur zgjidhet kjo mënyrë e zbrazjes së gjirit. kjo ndihmon në zhbllokimin e gjirit të fryrë. Masazhi i gjirit. padyshim që një nënë të cilës i dhëmb gjiri e ka të tmerrshme të vendosë fëmijën në gji. nuk duhet pasur frikë për të bërë dush. duhet të konsiderohet një dukuri normale që zhduket me ardhjen e qumështit. me anë të të cilit zhbllokohen kanalet e rrjedhjes së qumështit: Me anë të duarve realizohet një shtrydhje e gjinjve. sepse nuk është e vërtetë që pengon mbylljen e plagëve.MUAJI I PARË 107 hen për dhimbje të gjirit sa herë që përgatiten të marrin fëmijën në gji. por krijojnë vështirësi në zbrazjen më vonë të gjirit. janë në gjendje të zbrazin gjirin dhe ta shfryjnë atë. Për më tepër e ngarkon emocionalisht nënën. por kjo është mënyra më e mirë për të kapërcyer problemin. mos kini frikë! Nëqoftëse vënia e shpeshtë në gji e fëmijës nuk arrin të çfryjë gjirin e enjtur dhe të dhimbshëm. kompresat e ftohta nuk duhet të përdoren. Një person i dytë kryen një masazh. Kjo dhimbje zgjat pak minuta. është e bezdisshme dhe e pranishme pothuaj tek të gjitha gratë që e marrin në gji fëmijën dhe nëna thotë se “më shpon gjiri”. shtohet pak presioni me duar dhe në këtë mënyrë qumështi del prej thithit. Kur nuk ka arsye të tjera (për shembull çarje të thithit). atëherë duhet të zbrazet gjiri me anë të pompës së gjirit. Vënia më e shpeshtë në gji e fëmijës. nëna mbështjell gjirin me të dy duart dhe duke ushtruar një shtypje të lehtë. Në ato raste kur edhe kjo gjë rezulton jo e mjaftueshme. sepse mund të shoqërohet me një pakësim të qumështit.

kur nëna është në punë dhe detyrohet të tejkalojë vaktet e fëmijës. sepse është në gjumë ose sepse ndihet i ngopur. ose për shkaqe të sëmundjes së fëmijës (lindje para kohe etj) i porsalinduri vendoset në një repart të veçantë. Në pritje që fëmija të mësojë të thithë kur gjinjtë e nënës janë të sheshtë ose të futur nga brenda. Kur fëmija nuk pozicionohet si duhet në gji Kur fëmija nuk kordinon mirë thithjet me gëlltitjet Kur fëmija është i sëmurë ose me peshë të vogël dhe jo në gjëndje të thithë. fryrja e gjinjve ndodh në të gjitha ato raste kur nëna dhe fëmija veçohen nga njëri tjetri. ose • nëna i vendos orare të rrepta ushqyerjes së bebit.Veçimi i nënës me fëmijën mund të ndodhë thjesht sepse nëna dhe fëmija në maternitet nuk rrijnë bashkë. MUAJI I PARË Gjiri i gruas është i fortë në prekje dhe tepër i dhimbshëm. Kur fëmija tejkalon ndonjë vakt.108 PJESA I SHTATZANIA DHE LINDJA. ose shpesh. Kur duhet të shtrydhim gjirin: • • • • • • • • Kur shfaqet fryrja e gjinjve. një rrethanë e tillë kushtëzon ndonjëherë ndërprerjen e ushqyerjes me gji. Fryrja e gjinjve është një problem jo vetëm sepse shkakton mjaft dhimbje. • vonohet vënia në gji e fëmijës. Një dukuri e tillë është e lidhur me zbrazjen e papërshtatshme të gjirit dhe vështirë të ndodhë kur fëmija thith mirë dhe vihet shpesh në gji. por nëqoftëse gjiri nuk zbrazet shpesh e mirë. Kur gjinjtë janë me të çara. • fëmija mbahet pak në gji për shkak të dhimbjeve të gjirit. të dhimbshëm ose kanë ndonjë problem tjetër. Në mjaft raste. Sidoqoftë. . mund të përfundojë në çarjen e thithave dhe infeksionin e gjëndrës së qumështit (mastit). Por siç kemi thënë edhe për rrethana të tjera. Për këtë arsye është mjaft e rëndësishme të tregohet kujdesi i duhur (shihni tabelën e mëposhtme). nëse i porsalinduri nuk thith shumë fort. • fëmija nuk vendoset mirë në gji (pra nuk e zbraz mirë gjirin). Për të parandaluar fryrjen e gjinjve dhe mpiksjen e qumështit. Siç përmendëm edhe më lart. fryrja e gjinjve shfaqet atëherë kur: • nëna prodhon shumë qumësht (më tepër se sa mund të pijë fëmija dhe siç është rasti në ditët e para të jetës). një vendim i tillë është i përshpejtuar.

Zbrazja e rregullt e gjinjve shoqërohet me prodhimin ritmik të qumështit edhe atëherë kur fëmija nuk pi në mënyrë të rregullt. me qëllim që: (a) të mund të përdoret ky qumësht për fëmijën e vet. Nëqoftëse qumështin e shtrydhur e mbajmë në temperaturën e mjedisit.4 gradë C. me disa dhimbje djegëse që shpërndahen në të gjithë gjirin. Prania në thith e disa pikave të bardha që shfaqen gjithashtu edhe në gojën e fëmijës. por ta thajë atë (siç kemi thënë më sipër. por ta thajë!). nëqoftëse e ruajmë në frigorifer në 2 . Në këtë rast mund të kemi një infeksion prej mykut. (b) të shmanget rënia e prodhimit të qumështit dhe (c) të parandalohet fryrja e gjinjve. jo ta fshijë dhe ta fërkojë gjirin. Për fëmijën bëhet pastrimi i gojës me anë të një garze. Nga ana tjetër ky qumësht i shtrydhur mund të përdoret për nevojat e fëmijës. Kurse nëna duhet të mjekojë gjirin me një pomadë që përmban një mjekim kundër mykut.4 gradë C. gjatë të cilit gjiri merr një ngjyrë si të peshkut koran dhe dhëmb fort. Por më e rëndësishme është që nëna të mos ta mbajë të lagësht gjirin. të cilën e kemi zhytur në ujë me sodë buke me një përqëndrim 5 %. mpiksjen e tij në këto kanale dhe frenim të prodhimit të mëtejshëm të qumështit. • Duhet të shmanget ruajtja në temperaturën e mjedisit (rritet ngarkesa me mikrobe). Të gjitha nënat duhet ta kenë të qartë se moszbrazja e gjinjve shoqërohet me mbetjen e qumështit në kanalet e qumështit të gjirit. • Ruhet në frigorifer në 2 . të cilin e hedhim në gojën e fëmijës pak para se ta ushqejmë. ose duke përdorur një “xhel” që përmban një ilaç kundër mykut. të paktën çdo 3 orë. nëqoftëse ai ruhet ashtu siç duhet. . atëherë ai pas 6 orësh ngarkohet me mikrobe dhe nuk mund të përdoret. atëherë ai mund të përdoret brenda 24 orëve. Mjekimi është shumë i thjeshtë. e vërteton këtë sëmundje. nëqoftëse mendoni se duhet ta përdorni brenda 24 orëve. nënës duhet t`i shtrydhet gjiri. Në të gjitha këto raste. Myku i thithit Duhet t`i kushtohet vëmendje edhe një dëmtimi tjetër të thithit. Si duhet të ruhet qumështi i shtrydhur i nënës * Qumështi i shtrydhur mblidhet në një enë qelqi të sterilizuar që më përpara.MUAJI I PARË 109 ose kur nëna ka një problem dhe është ende e pafuqishme për të marrë në gji fëmijën. por duhet të trajtohen njëkohësisht si nëna dhe fëmija. Mund të përdorim dhe pluhur Nystatine.

për më tepër është mirë që ta lemë thithin për pak kohë të zhveshur. por edhe të zezën e gjirit. vendosja jo e rregullt e fëmijës në gji është më kryesorja. Janë plagë shumë të dhimbshme që krijohen në gji dhe shfaqen që nga dita e 2 – 3-të pas lindjes. Zotërimi i një teknike të mirë në vendosjen në gji të fëmijës: • Përpara se vogëlushi të fillojë të pijë. edhe carjet e gjirit mund të bëhen pengesë për të vazhduar ushqyerjen me gji. me anë të të cilave mund të shmanget formimi i çarjeve të gjirit : Pastërtia e kujdesshme: përpara se fëmija të vendoset në gji. kur sutjenat me të cilat mbahen gjinjtë janë të vogla dhe më tepër i shtrëngojnë gjinjtë se sa i mbajnë etj. por edhe të zezën e gjirit. pa ankthe dhe në pozicionin më të rehatshëm për ju vetë. Tharja e kujdesshme e gjinjve: tharja e gjinjve nuk duhet të bëhet duke i fërkuar ata me peshqir apo ndonjë cohë tjetër të fortë. por ngacmojini këndin e . • Sa herë që i jepni gji fëmijës duhet të jeni e qetë. • kapja keq e thithit nga ana e fëmijës. nuk është siç thuhet mbajtja gjatë në gji e fëmijës. Duke qenë se janë shumë të dhimbshme. Arsyeja e shfaqjes së të çarave të gjirit. veçanërisht kur gjinjtë janë të fryrë. Midis shkaqeve të përmendura më sipër. • Kur gjiri është i dhimbshëm dhe i fryrë. • Kur ushqeni me gji fëmijën. (Sutjenat duhet të zgjidhen të paktën 2 numra më të mëdha). MUAJI I PARË Çarjet e gjirit Quhen ndryshe dhe ragadet e gjirit. siç thithim bojën me letër thithëse”. Vlen të përsërisim edhe një herë disa përkujdesje. sigurohuni që ai e ka kapur mirë thithin (jo vetëm thithin. mbajeni thithin midis pëllëmbës dhe gishtit të madh dhe jo midis gishtit tregues dhe atij të unazës. por vendosja e gabuar në gji e fëmijës. • sforcimi i fëmijës për të zbrazur gjirin. jepini në fillim gjirin e shëndoshë dhe pastaj atë të dhimbshëm. por vetëm duke “e pirë ujin. Fëmija kur thith gjirin (e kemi përmendur dhe më parë) nuk duhet të pushtojë vetëm thithin. gjiri duhet të lahet me ujë të vakët të bollshëm dhe pa përdorur sapun. në mënyrë që të thahet në ajër. mos ia largoni thithin me forcë nga goja. Formimi i çarjeve të gjirit kushtëzohet nga shumë faktorë: • vendosja jo e përshtatshme e fëmijës në gji. • Kur doni që të ndërprisni thithjen e gjirit nga fëmija.110 PJESA I SHTATZANIA DHE LINDJA. Sapuni mund ta thajë lëkurën dhe të shkaktojë mikrotrauma të thithit.

MUAJI I PARË 111 buzës me gishtin tuaj të vogël Fëmija bën përpjekje të kapë gishtin tuaj. • Vitamina E. i fryhet. . por gjithmonë kini parasysh që coha nuk duhet të jetë e fortë. mund të përdoret edhe në rast të çarjeve të gjirit.).). Nga ana tjetër. • Mund të jetë i favorshëm përdorimi i ndonjë lënde zbutëse. Në rastet vërtet të rënda mund të këshillohet ndërprerja për pak kohë e gjirit dhe zbrazja e tij me anë të shtrydhjes. Kjo ndihmon në forcimin para lindjes të thithit. lërjani këtë vendim mjekut të fëmijës tuaj. që ushqejnë me gji fëmijën e tyre. që para përfundimit të shtatzanisë dhe në radhë të parë i ndonjë lënde vajore që përmban vitaminën E. është një vaj mineral me origjinë nga vajguri. Mastiti Me këtë emër njihet infeksioni (pezmatimi) i gjëndrës së gjirit. • Lanolina. mund të jetë i dobishëm në këtë drejtim. atëherë kur qumështi ka ardhur mirë. i dhëmb dhe është Vitamina E meriton të dekorohet Pomadat në përgjithësi nuk përmbajnë ujë. ose dhe përdorimi i thithit artificial (për përdorimin e thithit artificial asnjëherë mos merrni një vendim të shpejtuar. gruaja ndihet keq. Nuk është vërtetuar se përdorimi i pomadave dhe ndonjë lënde tjetër mund të ndikojë në shërimin e çarjeve të gjirit. Kjo sëmundje prek rreth 5% të grave. gjiri i skuqet. e quajtur ndryshe dhe “dhjami i deles” është vërtetë kështu. i cili mund të ndotet më lehtë nga mikrobet. për më tepër dihet se ato mund ta irritojnë gjirin. më të përdorshmet janë: • Vazelina. kur është në përqëndrim 100%.3-të pas lindjes. Përjashtim bëjnë vetëm ato raste kur kemi myk të gjirit. Midis pomadave. pizhamat etj. papritur si “rrebeshi në kohë të mirë” shfaqet temperatura e lartë. Rreth javës së 2 . ose rrobat e veshura (këmisha. prandaj dhe mbart me vete një rrezik të madh për alergji. në këtë mënyrë do të arrihet që të forcohet thithi. sepse përndryshe e gërvisht gjirin. të jep siguri të madhe. Masazhi i thithit: • Ky masazh duhet të jetë shumë i butë. fustani. fërkimi që shkak-tojnë sutjenat. kështu ai liron thithin dhe kap gishtin. nuk duhet të bëhet me një cohë të fortë dhe më mirë është që të bëhet me mollëzat e gishtave.

veshja e rrobave të ngushta që shtrëngojnë gjirin etj. Kur ndodh që një grua e cila ushqen me gji fëmijën e vet. ose duke shtrydhur gjirin) • Dhënia e ilaçeve: kundër dhimbjeve (Paracetamol) dhe antibiotikë Trajtimi i duhur e shëron në mënyrë të shkëlqyer dhe shpejt mastitin dhe atëherë nuk kemi asnjë pengesë në vazhdimin e ushqyerjes me gji. shumohen mikrobet (kryesisht stafilokoku i artë). për më tepër nuk duhet të bëhet një ndërprerje e vrullshme e mënyrës me të cilën po ushqehet fëmija. Në këtë rast të fundit do të duhej të ndërpritej ushqyerja me gji dhe zgjidhja e problemit do të përfundonte me një ndërhyrje kirurgjikale. përgjithësisht mendësia popullore. Në të vërtetë. Mbi këtë bazë. • . Për më tepër përdorimi i gjirit të prekur (vendosja e rregullt dhe e shpeshtë e fëmijës në gjirin e sëmurë) do të shkurtonte kohë- zgjatjen e sëmundjes dhe do të shmangte formimin e qeseve të qelbit në gji. thithjet jo të shpeshta dhe jo të fuqishme të fëmijës. Trajtimi përfshin: • Regjim shtrati • Kompresa të ngrohta dhe të njoma • Zbrazja e rregullt e gjirit (duke vënë shpesh fëmijën në gji. MUAJI I PARË i nxehtë. nuk ka ndonjë arsye që të ndërmerret një hap i tillë. që edhe infektojnë gjirin. sidomos në popullatën fshatare. Zakonisht ndodh tek ato lehona të cilat kanë pasur fryrje të gjinjve dhe arsyet janë të shumta: vendosje jo e mirë e fëmijës në gji. Dhënia e ilaçeve të caktuara. nuk është e papajtueshme me ushqyerjen me gji të fëmijës.112 PJESA I SHTATZANIA DHE LINDJA. në raport me këmbët. Një shtatzani e re Kjo është një rrethanë që e gjejmë shpesh në vendin tonë. Është e vërtetë që rrallojnë të vjellat. por bartin rrezikun që ato të jenë më të zgjatura. Jepen ushqime kundër të vjellave: trashet relativisht ushqimi. edhe pse shoqërohet ndonjëherë me rënie të sasisë dhe ndryshim të shijes së qumështit të gjirit. mbetet shtatzënë. Rishfaqja e zakoneve Rishfaqja e zakoneve. por edhe ajo e shumë mjekëve ndalon vazhdimin e ushqyerjes me gji. Trajtimi i të vjellave • • Fëmija vendoset shtrirë në një anë me kokën të ngritur në një kënd 30 gradë.

Qurret Të porsalindurit e kanë të vështirë që të marrin frymë me gojë. kur të vjellat janë larg ushqimit (midis vakteve) dhe me sasi të konsiderueshme. PROBLEME DHE VËSHTIRËSI NË USHQYERJEN ME GJI – ARSYE TË FËMIJËS egjithëse nënat ankohen se fëmija vjell të gjithë ushqimin. në përgjithësi bëhet fjalë për sasi të pakta ushqimore (një gojë). Në këtë rast kemi të bëjmë me një sëmundje që quhet Refluksi gastro-ezofageal. sidomos kur ushqehen. u vështirësohet frymëmarrja. Eshtë një dukuri që mund të konsiderohet normale deri në muajin e 8-të të jetës. nuk duhet të nënvlerësohet.MUAJI I PARË 113 Ndër të tjera ju kujtojmë se gjatë ushqyerjes me gji. Tkurrjet e mitrës prej këtij hormoni nuk i bëjnë gjë fëmijës së sapongjizur. prandaj kur u bllokohet hunda. Duhet të shqetësohemi vërtet për këto të vjella kur ato janë të konsiderueshme dhe shoqërohen me një rritje të pamjaftueshme në peshë. Atëherë. Kjo mund të bëhet shumë M . bronkospazëm. Eshtë një gjë për të cilën nuk ka nevojë të shqetësohemi. duhet të bëhet gjithmonë pas një këshillimi me gjinekologun. ngjall alarm të padobishëm dhe interpretime të Trajtimi i të vjellave fill pas ushqimit Asgjë. gabuara (“e kam qumështin të trashë”). sepse prodhohet një hormon që quhet oksitocinë. prandaj dhe nuk ka nevojë që të trajtohet me ilaçe. e cila shoqërohet edhe me shenja të tjera si të qarë të papajtueshme. Ndodh sepse ende nuk kanë arritur pjekurinë disa mekanizma që rregullojnë lëvizshmërinë e zorrëve dhe pikërisht në nivel të stomakut me ezofagun. Sidoqoftë. mitra tkurret. Eshtë një dukuri e zakonshme që e gjejmë pothuajse në 40% të fëmijëve që ushqehen me gji. fëmija nervozohet. Shpesh herë. Sidoqoftë. Eshtë një dukuri normale dhe që nis të qetësohet rreth muajit të 8-të të jetës. vendimi për ndërprerjen e mundshme të ushqyerjes me gji në një rast të tillë. Kur ndodh një gjë e tillë. Fëmija vjell zakonisht tepricat. qan dhe bile refuzon ushqyerjen. përderisa fëmija ushqehet dhe rritet mirë. madje dhe ndërprerje të zgjatura dhe të rrezikshme të frymëmarrjes. kur shoqërohet me lemzën ose gromësimat. është mirë që përpara çdo ushqyerje të pastrohen tapat e qurreve. Ky hormon ka veçorinë që të ulë barkun tek gruaja lehonë dhe të rikthejë mitrën e gruas në përmasat që kishte para shtatzanisë.

114 PJESA I SHTATZANIA DHE LINDJA. MUAJI I PARË mirë me anë të pastrimit mekanik të hundës me anë të një pambuku. . sepse fëmija gjatë këtyre të qarave të forta. • Barku është i fryrë dhe i tendosur • Fëmija ka shumë gazra. për të liruar hundët. që vështirë se mund ta realizojë një nënë. Dhimbjet e barkut nuk janë vetëm të qara të pakuptimta dhe të forta. Së pari duhet të bëhet një dallim midis të qarave normale të fëmijës dhe atyre që janë të tepruara. Kjo është një mënyrë e mirë. tek një fëmijë që ushqehet mirë.68. të cilat ka shumë mundësi të jenë të lidhura me atë që në popull quhen dhimbjet e barkut. të paqetësueshme. por kërkon një teknikë të veçantë. “Të qarat dhe kolikat”). • Zgjat: të paktën 3 orë në ditë dhe 3 ditë në javë. mund të pengojnë edhe më tej frymëmarrjen prej hundës. Hedhja thjesht e pikave të tretësirës fiziologjike në hundë mund të krijojë bezdi tek fëmija. • Fëmija është shumë nervoz (ai nuk bën rehat). • Zhduket: pas muajit të 3-të të jetës. ose ndryshe uji i kripur. duhet që të bëhet një vlerësim i hollësishëm nga ana e mjekut. dhe me të drejtë. të paqetësueshme dhe pa ndonjë shkak të dukshëm. ose duke e nxitur fëmijën që të teshtijë (për shembull duke e drejtuar fëmijën në drejtim të një burimi drite. • Fëmija mbledh këmbët • Çrregullohet gjumi. lëngu i kripur i than qurret. mbledh këmbët dhe lëshon gazra (shih dhe tek f. • Krizat janë më të shpeshta në orët e mbrëmjes. por edhe një gjendje shqetësi- Dhimbjet e barkut Rregulli i 3-shit (Wessel) • Shfaqet: pas ditës së 3-të të jetës dhe gjatë 3 javëve të para të jetës. Shpesh këshillohet dhe po aq shpesh përdoret tretësira fiziologjike. (Edhe ndonjë përjashtim e vërteton sidoqoftë rregullin !) Shenjat • Të qara në formë krizash. në formë krizash. Dhimbjet e barkut Sa herë që një fëmijë më pak se 3 muajsh qan. ato kthehen në kore dhe përveç që e bëjnë frymëmarrjen e fëmijës si me fërshëllimë (gjë që i alarmon mjaft nënat). ose një rrezeje dielli).

alergjitë etj. Shkaqe psikologjike • Karakteri i fëmijës : temperamenti. që e tepron në kujdesin për fëmijën. • Lëvizshmëri e rritur e zorrëve. • Prania me tepri i një hormoni që shton lëvizshmërinë e zorrëve. • Karakteri i nënës: e ankthshme.fëmijë dhe/ose familje . zgjasin të paktën 3 orë në ditë. syrit të keq dhe nuskave – si t’i qetësojmë dhimbjet e barkut? Mjetet “popullore”. 3 ditë në javë dhe zhduken pas 3 muajsh (rregulli i 3-shit i Wessel). zakonisht në 3 javët e para pas lindjes. që ka të bëjë me numrin 3: shfaqen pas ditës së 3-të të jetës. duket sikur i nënshtrohen një rregulli. • Intoleranca ndaj Laktozës (shumë e rrallë). Çuditërisht këto “kriza”. Dhimbjet janë më të shpeshta në orët e pasdites dhe të mbrëmjes.MUAJI I PARË 115 Shkaqet e dhimbjeve të barkut tek fëmija i vogël Shkaqe fizike • Alergjia nga qumështi i lopës (10%). qoftë kur ushqehen me gji. qoftë me qumësht artificial. ose të ndryshohet marka e qumështit. fëmijë më i ndjeshëm se zakonisht ndaj ngacmimeve të mjedisit. • Mjedisi familjar i papërshtatshëm: stres. edhe atëherë kur ai ushqehet me qumësht artificial. mi me fryrje të barkut. Këtë rrethanë e gjejmë në gati 10 -30% të fëmijëve të vegjël. Problemi i mësipërm duhet të përballohet në dy drejtime: shmangia e ankthit të nënës si dhe gjetja edhe shërimi i një shkaku të mundshëm të dhimbjeve të barkut. Duhet të tregojmë kujdes në një gjë: E qara e vazhdueshme e fëmijës nuk shkaktohet nga ushqyerja e papërshtatshme me gji dhe nëna duhet të vazhdojë ta ushqejë fëmijën e vet me gji. grindje etj. Një vizitë e kujdesshme e mje- kut duhet të përjashtojë sëmundje të stomakut dhe zorrëve. ndjeshmëri e lartë ndaj dhimbjes etj.fëmijë. Përtej hudhrës. dhe pastaj duhet menduar për ndonjë çrregullim tjetër: marrëdhënie jo e drejtë nënë . me anë të të cilave njerëzit përpiqen të pushoj- . • Refluksi gastro – ezofageal (5%). nuk duhet që të shtohet sasia e qumështit që i jepet fëmijës. gazra të shumta dhe çrregullim të gjumit. (65%). Shkaqet pse ndodhin këto dhimbje të barkut janë të ndryshme dhe të shumta.

në rastet kur dhimbjet e barkut nuk janë të lidhura me faktorët e përmendur më lart. ose me makinë përjashta (“është një ilaç që nuk të gabon”). është e kotë që të vazhdohet me këtë regjim të kufizuar. MUAJI I PARË në dhimbjet e barkut. qoftë mjekimet e ndryshme popullore. • Nëqoftëse bebi ushqehet me gji. etj. nxitja e gromësimave tek fëmija dhe sidomos një shëtitje me karrocë. T . xhirot e pafundme në mes të natës në të gjithë shtëpinë.4 ditëve. sepse më së fundi edhe shpjegon pse-në e dhimbjeve të barkut. • Do të ishte e këshillueshme që të provohet një ninullë. • Vëmendje e veçantë duhet t’i kushtohet rregullimit të dietës. vuajnë më vonë nga çrregullime që në bazë të tyre kanë alergjinë. të kënduarit nga njeriu “i mirë”. • Nëqoftëse fëmija ushqehet me qumësht artificial. qoftë gjërat e tjera që i sugjerohen për këtë qëllim. Kjo lloj ushqyerje quhet ushqyerje e përzier (qumësht nëne + qumësht artificial). Por nëqoftëse dhimbjet e barkut nuk qetësohen brenda 3 .. Pikërisht ky është momenti që mjeku i fëmijës (asnjëherë vetë nëna) të vendosë për plotësimin e qumështit të nënës edhe me një qumësht tjetër (qumësht artificial). veza dhe peshku. atëherë duhet që të këshillohet qumësht me përmbajtje jo alergjinizuese. Në fakt është vërtetuar se fëmijët të cilët shprehin dhimbje të barkut. Por rregullimi i dietës duhet të bëhet me shumë kujdes. por asnjëra nuk garanton shërimin prej dhimbjeve të barkut. përkundja e parreshtur e fëmijës. nuskat etj. janë nga më të ndryshmet : fërkimi i barkut. Duhet të themi se ndoshta ia vlen që nëna t`i provojë të gjitha gjërat që i thotë mendja. Në raste të tilla rritja e fëmijës nuk është në përputhje me normën. vendosja në bark e të voglit e deri tek zakone popullore që kanë të bëjnë pak me shkencën si yshtja kundër syrit të keq. në të cilat rezulton se qumështi i nënës është i pamjaftueshëm (Hypogalaktia). lesh deleje i ngrohtë ose përherë në bark. KUR QUMËSHTI I NËNËS ËSHTË VËRTET I PAMJAFTUESHËM hamë më sipër se janë të rralla rastet. do të ishte me vend që nëna të shmangte nga dieta ushqi- me me veçori alergjinizuese si qumështi. Ndërprerja e dhimbjeve të barkut pas një ushqimi të tillë vërteton alergjinë nga qumështi i lopës.116 PJESA I SHTATZANIA DHE LINDJA.

Ushqyerja e përzier mund të jetë: Plotësuese: Qumështi artificial jepet pasi është vendosur fëmija më parë në gji. Kujtojmë gjithashtu se thithja e gjirit bëhet ndryshe nga thithja e biberonit. Në këtë mënyrë shmangen vendimet e padobishme dhe të shpejtuara. pasi e kemi vendosur njëherë në gji. nuk na jep maksimumin e vet!” Nga ana tjetër ka rëndësi edhe më të madhe shmangia e “takimeve” të shpeshta me biberonin. Alternuese: Një vakt gji dhe një vakt qumësht artificial. prandaj edhe në këtë drejtim nuk përbëjnë një problem. Veprimi në këtë mënyrë është i parapëlqyeshëm për disa arsye. ashtu edhe në tretshmëri. “Një motorr edhe me naftë edhe me benzinë. Përkundrazi. qoftë për arsye të nënës. si për shembull një bronkit. sepse mund ta çorientojnë fëmijën. në të tilla raste duhet të shtrydhet gjiri dhe fëmijës t`i jepet qumësht i shtrydhur. Ilaçet kundër tuberkulozit kalojnë në sasi të kufizuar në qumësht.MUAJI I PARË 117 Ushqyerja e përzier mund të realizohet: • ose duke i dhënë qumështin artificial fëmijës. që ndodhin jo rrallë. studimet kanë treguar se përdorimi i hershëm i biberonit (veçanërisht para se fëmija të vihet për herë të parë në gji) është përgjegjës për dështimin e ushqyerjes me gji. të cilët kanë veçori të ndryshme si në shije. Midis shkaqeve të ndryshme të ndërprerjes së ushqyerjes me gji dhe këshillimit për të filluar ushqyerjen artificiale. Para së gjithash shmanget përzierja e të dy llojeve të ndryshme të qumështit (qumështit artificial me qumështin e nënës). së pari duhet të bëhet një dallim i qartë midis pengesave të përkohshme dhe të përhershme për ushqyerjen me gji. nuk përbëjnë motiv për të ndërprerë ushqyerjen me gji. Mos harroni se ka raste në të cilat vërtet fëmija e ka të pamundur të kapë gjirin. Edhe tuberkulozi në vetvete nuk përbën pengesë për ushqyerjen me gji. por kjo nuk do të thotë që nuk mund të ushqehet me qumësht nëne. • ose duke e vendosur fëmijën një vakt në gji dhe vaktin tjetër i japim qumështin artificial. sepse dihet që sëmundja përcillet nëpërmjet frymëmarrjes dhe jo me qumështin e nënës. një grip i lehtë. nëse nuk i jepet qumësht gjiri. fëmijës mund t’i ngjitet më lehtë sëmundja në fjalë të nënës. Sëmundje të lehta të nënës. sepse dihet që me qumështin e gjirit. Sidoqoftë . diarreja etj. Përveç kësaj. qoftë për arsye të fëmijës. fëmija merr dhe trupëzat mbrojtës.

118 PJESA I SHTATZANIA DHE LINDJA. Kjo do t’ju ndihmojë t’ju ngrihet humori. por edhe duhet të hajë pak më shumë gjatë gjithë kohës që ushqen me gji fëmijën e vet. e ul prodhimin e tij. Kërkoni ndihmë nga bashkëshorti ose familjarë të tjerë. Sigurisht që çdo lloj kontracepsioni duhet filluar vetëm dhe vetëm me rekomandimin e mjekut specialist. për të cilën nuk duhet shqetësuar. do të ishte përdorimi i asaj që quhet minipilulë. siguria nuk është absolute. Natyra e ka “programuar” një gjë të tillë në mënyrë të përkryer. Ushqyerja me gji dhe kontracepsioni Ushqyerja natyrale ndihmon nënën që të mos mbetet shtatzënë gjatë kohës që vë në gji bebin e vet. KUJDESI I NËNËS PËR VETEN NË LIDHJE ME USHQYERJEN ME GJI M os u shqetësoni nëse barku juaj është i madh dhe këmbët të fryra. Ushqyerja e nënës Nëna që e ushqen fëmijën e vet jo vetëm mund të hajë çfarë i pëlqen. Kjo pilulë më tepër se sa ndryshon përmbajtjen e qumështit. asnjëherë vetë. Për një kohë të shkurtër gjithçka do të kthehet si më parë. Më e mirë nga gjithçka. aq më mirë është! Ajo mund të hajë djathë dhe të pijë qumësht sipas . Edhe kur ushqen me gji fëmijën e vet nëna mundet: • të hajë pothuaj gjithçka që i pëlqen • mund të bëjë plazh dhe të marrë rreze me llambë ultravjollcë (të nxihet në solar) • të lyejë dhe të trajtojë flokët. Kjo pilulë mundet të japë një fluks të rremë gjaku (menstruacionesh) tek nëna. ashtu dhe fëmija duhet të vëzhgohen për shenja të mundshme. mund të përdorë mënyra të ndryshme kontraceptive. Sidoqoftë. që fëmija i vogël të sigurojë nevojat e veta. përpiquni të gjeni kohë për t’u kujdesur për paraqitjen tuaj. MUAJI I PARË .duhet të tregohet kujdes dhe problemi duhet parë nga mjeku në shumë anë. Sa më e larmishme dieta. një shoqe. që ka në përmbajtjen e vet progestativë. Edhe pse jeni të lodhura. Kujdes duhet të tregohet kur përdoret pilula me përmbajtje estroprogestative dhe si nëna. apo merrni një kujdestare. qoftë dhe një herë në javë dhe këtë kohë kushtojani vetëm vetes suaj. Kur një grua dëshëron me ngulm të mbrohet nga një shtatzani e re. prandaj dhe nuk i duhet besuar në mënyrë të verbër. të dërrmuara nga pagjumësia. Janë të gabuara zakonet popullore që i ndalojnë nënës ushqime të caktuara.

kjo i takon nënës (prandaj dieta e saj duhet të jetë e bollshme dhe e shumëllojshme). Gjatë periudhës që ushqen me gji. prandaj edhe duhet të hajë kur i hahet. . nëna nuk duhet të bëjë dieta dobësuese: qumështi i nënës prodhohet duke konsumuar energjitë ushqimore të saj. Nuk duhet të marrë ilaçe nxitës të zorrëve (laksativë). nuk arrijnë të parandalojnë alergjinë tek bebi. duhet të çlodhet sa më shumë që të jetë e mundur Edhe pse “rrëmuja” që shkakton bebi është e madhe. Por nga ana tjetër nuk është aspak e vërtetë se ushqyerja me gji e keqëson shikimin. Po kur nëna është kaps? I duhet të hajë fruta dhe perime të ziera ose të gjalla. por një ndodhi reale. nuk shkakton gjë tjetër vecse ankth. Ndërkaq. por në fakt edhe po të mos merren.. ajo duhet të gjejë momentet për t’u çlodhur vetë. Nga të gjithë pranohet se në qumështin e gjirit nuk mungon asgjë dhe nuk ka asgjë që të mund të bëjë dëm. sepse mund të kalojnë në qumësht dhe të japin diarre tek fëmija Nëna që ushqen me gji. se ka një problem me sytë. arrat e lajthitë etj. përndryshe mund të krijohen mungesa në ndonjë lëndë ushqimore të rëndësishme tek fëmija.MUAJI I PARË 119 dëshirës. Ky është thjesht një besim jo i vërtetë: a keni parë ndonjëherë që qumështi të ketë ngjyrë jeshile?! Përkundrazi. Nëse mungon diçka. Nuk ka pse t’i bëhen analizat qumështit të gjirit Është tashmë një gjë e harruar dhe e padobishme. për t`iu përgjigjur kërkesave të fëmijës Miopia e …okulistit Rënia e shikimit gjatë shtatzanisë nuk është thjesht një bestytni popullore. thuhet se duhet të shmangen. nuk është e vërtetë se marrja e perimeve nga nëna shoqërohet me të dala jashtë me ngjyrë jeshile tek fëmija. veza. Për më tepër qumështi i nënës e ndryshon përmbajtjen e vet edhe nga një vakt në tjetrin. prandaj është e padrejtë këshilla e shumë okulistëve për të mos lejuar nënën t`i japë gji fëmijës së vet. Disa prej ushqimeve që mund të shkaktojnë alergji si peshku. me qëllim që të luftohet kapsllëku. duhet të marrë bukë të zezë dhe duhet të pijë shumë lëngje. probleme dhe turbullim. gruaja që sapo ka lindur duhet të hajë me shumicë fruta dhe perime.

njëri për gjashtë muajt e parë dhe tjetri për fëmijët mbi këtë moshë. disa nuk pranojnë idenë të qetësojnë bebin me një objekt dhe të tjerë mendojnë në mënyrë të gabuar. atëherë paqëtuesi do ta zgjidhë këtë problem. Kini parasysh se paqëtuesi përdoret për të ndihmuar bebin jo për rehatin tuaj. Mbas kësaj moshe rreziku që ai të marrë një infeksion në këtë mënyrë është shumë i vogbiberoninatë me sapun dhe ta shplani me ujë të pastër. ai do të nevrikoset. pasi shpesh ato bien në tokë apo P rindërit kanë mendime të ndryshme mbi biberonat për nga forma. duhet të kini parasysh që të jetë i pandashëm (disa modele ndahen në dy pjesë). bleni më shumë se një. sepse duart e tyre janë gjithmonë aty dhe të gatshme. por kur është i vogël. atëhere kur jeni të sigurt se bebi është i ngopur. Paqëtuesi është menduar për të kënaqur nevojën e bebit tuaj për të thithur. Ka dy masa biberonash. ai mund të qajë që ju t’ia fusni në gojë. të lahet në lavastovilje (makinën larëse të enëve). Kur të bleni biberonin. Mbasi të gjeni cilin preferon bebi juaj. të mund të zjehet. MUAJI I PARË Disa këshilla për prindërit BIBERONAT (PAQËTUESIT) dhe bebi të zgjohet. Nëse bebi juaj do që të thithë edhe mbasi është ngopur. Ju mund të gjeni forma të ndryshme të tyre në treg. të durojë temperatura të larta. Nëqoftëse ju i ofroni biberonin kur është i uritur. se paqëtuesi mund ta dëmtojë. ai e gjen dhe e fut prapë në gojë. Problemi në këtë rast është se ai shpesh mund të bjerë . Kur rritet dhe arrin të koordinojë lëvizjet. prandaj lëreni bebin të vendosë vetë nëse e do apo kur e do atë. Pra ofrojini bebit tuaj biberonin ndërmjet vakteve ose mbas vaktit.120 PJESA I SHTATZANIA DHE LINDJA. Deri sa të bëhet 6 muajsh duhet të vlohet disa herë në në ditë. që bebi të mos rrezikohet nga infeksionet. Disa bebe e duan biberonin kur duan të flenë. Bebet që thithin gishtat e tyre janë më rehat. Paqëtuesit nuk shkaktojnë ndonjë problem mjekësor apo psikologjik. por jo për të zëvendësuar vaktet. sepse sistemi i tij imunitar është akoma duke u pjekur.

jo ta shtoni atë. të pranojë dhe të kuptojë kërkesat tuaja. sepse mund ta copëtojë dhe ta gëlltisë. asnjëherë mos e zgjidhni këtë problem duke ia varur bebit në qafë. duke e mbajtur ngrohtë. Zakonisht. të bëjë pazarin etj? Kur të vendosni se çfarë doni. Nëse jo dhe nëse financat e familjes nuk ju lejojnë të punësoni dikë. bebi duhet të veshë një rrobë më shumë se ju. Mos harroni se qëllimi juaj është të ulni stresin në shtëpi. që në muajin e parë. kur është vapë. për të mbroj- S humë nëna kanë nevojë për ndihmë kur vijnë me bebin në shtëpi mbas lindjes. Gjithashtu mos përdorni biberonë të prodhuar vetë. por dhe për ju. vendosni se për çfarë lloj ndihme keni nevojë duke i bërë vetes këto pyetje: • Doni dikë që t’ju mbajë bebin apo të bëjë punët e shtëpisë. Ju duhet ta përzgjidhni me kujdes ndihmën që kërkoni. me rroba me ngjyra të çelëta dhe me kapele. visheni lehtë.MUAJI I PARË 121 nuk i gjeni atëherë kur ju duhen më shumë. zgjidhja më e mirë është ndonjë i afërm ose shoqe. prandaj nxirreni bebin për shetitje kur koha është e mirë. Megjithatë. Lëkura e bebit tuaj është shumë e ndjeshme ndaj diellit. shami apo çadër. sepse mund ta mbysë.) sa më shumë të jetë e mundur. Në e duhet ta nxirrni në diell. Këtë rol duhet ta luajnë rrobat. Nëse babai mund të marrë pushim nga puna për rreth dy javë. ju duhet ta mbroni nga ekspozimi direkt apo i reflektuar i djellit (nga uji. zgjidhni personin dhe sigurohuni që personi që zgjodhët. Është e këshillueshme që këto probleme të zgjidhen që përpara dhe mos të lihen për mbas lindjes. sepse deri në fund të vitit të parë ai akoma nuk është pjekur për të kontrolluar temperaturën e brendshme dhe për ta rregulluar atë. Kini kujdes ta vishni sipas kohës. të gatuajë apo të gjitha së bashku? • Në çfarë orësh e doni këtë ndihmë? A . t’i marrë e t’i çojë në shkollë. rëra etj. Para se të thërrisni dikë. Kërkoni ndihmë nga ato që me të vërtetë ju ndihmojnë. Sidomos gjatë gjashtë muajve të para. • Doni dikë që të shëtisë fëmijët e tjerë. kur është ftohtë dhe duke e ndihmuar te ajroset. kur ekspozohet në të ngrohtë apo në të ftohtë. kjo gjë është e zgjidhur. GJETJA E NJË DADOJE SHËTITJA jri i freskët dhe ndryshimi i mjedisit janë të dobishme jo vetëm për bebin tuaj.

në mënyrë që të ngrohet nga trupi juaj deri sa t’i normalizohet temperatura e trupit. zhvisheni. jepini diçka të ngrohtë dhe shtrëngojeni në gjoks. para se te shtoni rrobat apo mbulesat. sapunin me të cilin lahet zakonisht. Vazhdoni të ruani oraret e vjetra. Për të kuptuar në se është ngrohtë. Në kohë të ftohtë dhe të keqe mbajeni bebin sa të jetë e mundur brenda. Nëse këmbët. pra përdorni metodat e tjera. panolina të pastra dhe një vend të butë për t’u shtrirë dhe për t’u ulur. E vetmja gjë për të cilën duhet të kujdeseni është rehati i bebit. Pjesët e tyre metalike apo plastike mund të nxehen shumë dhe ta djegin bebin. bebi do të fillojë të rregullojë oraret e veta sipas orës së vendit. kontrollohen duart. Duart dhe këmbët janë pak më të ftohta se temperatura e gjoksit. mund të çregullojnë oraret me të cilat është mësuar bebi juaj. Kontrolloni temperaturën e sipërfaqes së këtyre objekteve. por nëse duhet të dilni duhet ta vishni mirë me xhakoventë/xhup dhe kapuç të ngrohtë për të mbuluar kokën dhe veshët. Për të rriturit është më e kollajshme të ndryshojnë oraret. që nënkupton stomakun plot. Udhëtimet e gjata që shoqërohen me ndryshime të zonave kohore. Suksesi qëndron në ruajtjen e zakoneve dhe orareve sa më shumë që të jetë e mundur. futeni në një mjedis të ngrohtë. vetëm sa pengon ndryshimin e temperaturës se trupit (e burgos atë). këmbët dhe gjoksi. bebi juaj do të udhëtojë pa u ankuar. MUAJI I PARË tur kokën dhe fytyrën nga dielli. prandaj do t’i duhen disa ditë të mësohet me orarin e ri. Bebi do të përshtatet më kollaj nëse merrni me vete disa gjëra të njohura për të: një batanije me të cilën i pëlqen të flejë. Kremrat mbrojtës ndaj diellit nuk rekomandohen në këtë moshë. Nëse ju do të plotësoni këto nevoja bazë. peshqirin. Ju duhet të rregulloni oraret sipas kërkesave të tij. mbajtëse të ndryshme ) për një kohë të gjatë në diell. Shtimi i rrobave apo shtresave para se të ngrihet temperatura. Gjatë peridhës së nxehtë duhet të kini kujdes: Mos i lini sendet e bebit (karrigja e makinës. por i vogli nuk të fal nëse i vjen për të ngrënë apo fjetur. U . TË UDHËTOSH ME BEBIN dhëtimi me beben tuaj në mu-ajt e parë është gjëja më e kollajshme që ju do të bëni ndonjëherë.122 PJESA I SHTATZANIA DHE LINDJA. Nëse ju do të rrini më shumë se tre ditë. duart dhe gjoksi janë të ftohta. para se të vendosni bebin.

Cilat janë veprimet e diellit në lëkurën e njeriut? Dihet që në rrezet e diellit përmbahen rrezet e quajtura ultravjollcë dhe infra të kuqe. mund të shkojë në bregdet ose malësi. por të gjithë të vegjlit janë delikatë dhe nevojitet të mbrohen nga dielli. sepse mund të ndodhë që të zgjatet udhëtimi. edhe pse i vogël. Nëse fëmija juaj ushqehet me qumësht artificial. Vendi më i përshtatshëm është sedilja e mbrapme. sigurohuni që e keni lidhur mirë bebin në karrigen e makinës (për bebe). Për pushimet në bregdet Nuk është e vërtetë që fëmija nuk duhet të çohet në plazh për pushime. pozitive dhe negative: Veprimet pozitive: • Ngrohja e lëkurës në sajë të rrezatimit infra të kuq • Veprimi kundër rakitizmit për shkak të prodhimit të vitaminës D nga rrezet ultravjollcë • Veprim antidepresiv Veprimet negative • Eritema diellore Veprimet afatgjata • Përmirësim i disa sëmundjeve të lëkurës (dermatiti atopik – rrjebulla. Është mirë që kur të përgatisni valixhen. Mbajeni këtë çantë gjithmonë me vete. pasi kjo nuk është koha për të provuar formula të reja. psoriaza. Gjithashtu ju duhet një çantë e madhe për lojrat.. Veprimet që ka dielli mbi lëkurën e njeriut. panolinat. Ai mund të udhëtojë me makinë. kremrat. shumë më pak probleme se sa kur rritet. dhe pakëson mundësinë që të harroni ndonjë gjë. pecetat fshirëse.) • Pigmentim i vonë që fillon rreth dy ditë pas ekspozimit në diell • Plakje e lëkurës • Favorizim i disa tumoreve të lëkurës prej qëndrimit të zgja- SI TË PËRGATITEMI PËR PUSHIMET E PARA ME BEBIN und t’i programoni pushimet tuaja sipas qejfit. Jepini ushqimin e zakonshëm. të merrni një çantë të veçantë më gjërat e bebit.MUAJI I PARË 123 lojrat që pëlqen gjatë banjës. vitiligobythë pule. janë të lidhura me këto rreze.. merrni me vete më tepër qumësht nga sa ju nevojitet. Kjo e bën më të lehtë të gjeni diçka që kërkoni. Kur udhëtoni me makinë. bile krijon M . shishet. Ato mund të jenë veprime afatshkurtra dhe afatgjata. fëmija nuk përbën pengesë për pushimet. Kujdesuni ta mbani qumështin në mjedis të përshtatshëm.

por gradualisht me rritjen e fëmijës. Kush veçanërisht duhet të mbrohet nga dielli? • Të gjithë fëmijët e vegjël me aftësi të pakët për mbrojtje natyrale nga dielli (fëmijët me albinizëm ose kserodermë pigmentoze) • Të gjithë fëmijët me një sëmundje të lëkurës të shkaktuar nga ekspozimi në diell (fotodermatit) • Fëmijët që marrin disa ilaçe (fotosensibilizuese) që rrisin ndjeshmërinë e lëkurës ndaj ekspozimit në diell • Fëmijët me sëmundje që e rrisin ndjeshmërinë e lëkurës ndaj rrezatimit diellor Përse duhet të mbrohen fëmijët nga rrezatimi diellor? Sasia e melaninës së prodhuar në fillimet e jetës është shumë e pakët.00. Në fakt. edhe prodhimi i saj rritet. Disa rregulla që duhet të kemi parasysh: • Nuk është e domosdoshme të shkoni në bregdet. ndërsa kujdesi ndaj rrezatimit ultravjollcë në vitet e mëvonshme duket se ndikon më pak në shfaqjen e tumoreve të lëkurës. në qershor. • Nxiteni fëmijën të pijë shumë ujë për të zëvendësuar lëngjet e organizmit që avullojnë nga vapa. • Duhet të shmanget ekspozimi në diell nga ora 10. kur edhe përqëndrimi i rrezatimit ultravjollcë është më i larti. por të shëtitet me karrocë me strehën mbrojtëse dhe duke alternuar herë hije dhe herë diell. rreziku për tumor të lëkurës në pjesën më të madhe përcaktohet nga mënyra se si një individ është mbrojtur nga rrezet ultravjollcë në vitet e para të jetës. • Shmangeni përdorimin e produkteve të lëkurës që nxisin nxirjen e lëkurës • Mos e konsideroni çadrën e diellit ose futjen në det si një .124 PJESA I SHTATZANIA DHE LINDJA. • Është pa kuptim që të rrish në qytet kur vapa është në kulm.00 – 16. MUAJI I PARË tur nën rrezet ultravjollcë A dhe B. ose të shkosh në bregdet kur klima është ende e ftohtë. është mirë që të mos përdoret xhepi (kanguri). • Shmangini qëndrimet e zgjatura të drejtëpërdrejta në diell – asnjëherë mos lejoni që fëmija të flejë nën diell • Sa herë që e nxirrni për shëtitje fëmijën. ose shtator. • Mbajeni përjashta me një kapele me strehë dhe gjithmonë të veshur me një bluzë të hollë pambuku dhe të bollshme. shoqërohet me rrezik më të madh për tumore të lëkurës. Studimet epidemiologjike kanë treguar se ekspozimi i zgjatur në fëmijëri (<15 vjeç) ndaj rrezatimit diellor. janë po ashtu të përshtatshëm edhe korriku e gushti.

të turpëroheni apo të mendoni se jeni nënë e keqe. kështu nuk do të mbilodheni. pa krijuar ndonjë problem të veçantë. mund të ndjeheni jo normale. Ata mund të fërkojnë sytë. Edhe ekskursionet janë po ashtu të parrezikshme për fëmijën. si rezultat i ndryshimeve hormonale që ndodhin në trupin tuaj. ose depresion të lehtë në javët e para.sh prometazina. Pushimet në mal Fëmija mund të çohet për pushime edhe në mal. Mund të duhen javë para se trupi juaj të normalizohet (sidomos mbas epiziotomisë – prerjes dhe qepjes vaginale. • Kujdes me kremrat kur fëmija është më pak se 6 muajsh. • Mbrojtja e fëmijës nga rrezatimi diellor është thelbësore për parandalimin e tumoreve të lëkurës në moshë të rritur • Këshillohuni me mjekun tuaj për çdo shfaqje të papritur. kërkoni ndih- . Për të ruajtur veten nga dominimi i simptomave blu në jetën tuaj dhe mbi gëzimin e bebit. FAMILJA ME NJË ANËTAR TË RI Një mesazh i veçantë për nënat Një nga arsyet që muaji i parë është shumë i vështirë. si rregull. disa prodhime kozmetike etj. ose në rast se fëmija juaj ka një problem që shoqërohet me ndjeshmëri të lëkurës ndaj rrezatimit diellor. Kujtohuni që kjo është normale mbas lindjes. Në përgjithësi. apo bëhen më të rënda.MUAJI I PARË 125 mbrojtës të mirë • Mos përdorni ilaçe ose kremra që rrisin ndjeshmërinë e lëkurës ndaj rrezatimit (p. ose mund ta fusin në gojë kremin. Në se këto shqetësime vazhdojnë më tepër se disa javë. Mund të keni shpërthime të qari pa ndonjë arsye të veçantë. Gjithashtu mund të keni dhe ndryshime të humorit. Këto emocione mund të shtohen nga lodhja që vjen nga pagjumësia.. Nëse ju provoni të ashtuquajturën ‘’paslindjen blu’’ ose depresionin e paslindjes. këshillohet që të shmangen pikat turistike mbi 2000 m. apo operacionit). edhe nga aroma etj. Edhe baballarët nganjëherë ndjehen të mërzitur dhe të çuditshëm mbas ardhjes së një bebi të ri në shtëpi.) • Koha e ekspozimit në diell shtohet gradualisht (deri në 1015 min. Mundohuni të pushoni kur bebi pushon.) • Përdorni një produkt me mbrojtje maksimale • Përdoreni lëndën mbrojtëse disa herë gjatë ditës (afërsisht çdo 2 orë dhe pas çdo larjeje në det) • Zgjidhni një produkt të pranueshëm nga fëmija edhe nga ana kozmetike. shmangni vetizolimin në javët e para. është se ju akoma nuk e keni marrë veten nga stresi i shtatzanisë e i lindjes.

që do t’ju japë dhe një herë pak kohë për vete. duke e ekspozuar ndaj infeksioneve. dhe nëse bebi juaj shqetësohet nga njerëzit. si pasojë e lodhjes fizike dhe stresit emocional. Kërkoni ndihmë nëse keni mundësi. Prandaj pakësoni numrin e vizitorëve gjatë javëve të para. Me nënën loja është më e qetë dhe më e butë. për të rindërtuar jetën tuaj seksuale dhe sociale. Vizitorët mund të ndihmojnë për të kaluar momentet blu. sidomos kur fëmija është me gji. bëni përpjekje të kaloni pak kohë vetëm ju të dy. do të fillojë një përleshje midis tyre. Shpejt jeta do të hyjë në rutinën e vet të zakonshme. Për këto arsye. Në këtë kohë disa baballarë e ndjejnë veten të mënjanuar nga vëmendja dhe afeksioni i nënës për fëmijën. mos lejoni njeri jo të familjes ta mbajë apo t’i afrohet. shumica e grave nuk janë të interesuara në aktivitetin seksual për njëfarë kohe mbas lindjes. Është pothuaj e pa mundur të gjejnë kohë dhe aq më pak energji për njëri tjetrin. nëse bashkëshortët nuk ndihmojnë njëri tjetrin. Por ata mund të jenë edhe të lodhshëm për ju dhe të dëmshëm për bebin. Ky konflikt si dhe ndjenja e xhelozisë që mund të nisë në këtë kohë. Kjo do ta lidhë më shumë emocionalisht me bebin.126 PJESA I SHTATZANIA DHE LINDJA. Me ardhjen e bebit është e vështirë të merresh njëkohësisht dhe me punët e shtëpisë. është e përkohshme. Një mesazh i veçantë për baballarët Kjo periudhë është shumë stresuese për çiftin. jo vetëm për bebin. Nëse shqetësoheni nga telefonatat. duke gëzuar së bashku me ju për ardhjen e bebit. Ndërkohë. Dhe mos harroni se të puthurat dhe përkëdheljet janë të nevojshme edhe për njëri-tjetrin. prandaj në kujdesin për të duhet të . nëse jo bëni më të domosdoshmet. Bebet me baballarët qeshin dhe lëvizin këmbët dhe duart edhe më shumë se me nënën. sepse marrëdhëniet seksuale janë të ndaluara për disa javë nga mjeku. psikoterapisti apo psikologu. Për bebin të dyja këto janë të rëndësishme. Ndërmjet kërkesave pa fund të bebit. është shumë e rëndësishme që babai të harxhojë ca kohë duke luajtur dhe mbajtur bebin. Problemi vështirësohet akoma më shumë. punëve të shtëpisë dhe punës. MUAJI I PARË mën e një specialisti. por edhe po të ishin të lejuara. nevojave të fëmijëve të tjerë. hiqni zilen e telefonit dhe vendosni sekretarinë telefonike. Tani përqëndrohuni vetëm tek bebi. Kërkojini vizitorëve të lajmërojnë përpara se të vijnë dhe të bëjnë vizita të shkurtra.

sillini një dhuratë fëmijës tjetër për të festuar së bashku. Kërkojini gjyshërve dhe të afërmve t’i marrin në shëtitje në kopshtin zoologjik. Sidomos në muajt e parë. kur ushqyerja me gji është e shpeshtë. Kur të bëni fotografi bëni disa vetëm me fëmijët e rritur si dhe nxirrni fëmijët bashkë me bebin. Gjatë kësaj kohe mund të krijohet mundësia të flisni dhe për problemin e xhelozisë. Tregojini se ju mund ta ndani këtë intimitet duke treguar përralla. por edhe kur nëna kthehet në shtëpi.MUAJI I PARË 127 përfshihen të dy prindërit. fëmija nuk arrin të kuptojë se ajo është e lodhur dhe s’ka fuqi të luajë me të. Caktoni një kohë për ta kaluar vetëm. Kjo mund t’i ndihmojë në çastet kur ndihen të braktisur. . me secilin nga fëmijët. Këtu janë disa sugjerime si të ndihmojmë fëmijët më të mëdhenj dhe t’i përfshijmë në jetën e bebit në javët e para: • Nëse është e mundur merrini fëmijët të vizitojnë nënën dhe bebin në maternitet. Për më tepër tani të gjithë merren me bebin dhe i kushtojnë gjithë vëmendjen që dikur i kushtohej atij. Ai mund të jetë mërzitur që në momentin që nëna shkon në spital. duke lexuar libra dhe duke bërë biseda. • Kur të ktheheni në shtëpi me be• • • • bin. ose thjesht për drekë. Është në dorë të prindërve të sigurojnë fëmijën se e duan dhe vlerësojnë shumë dhe ta ndihmojnë të kuptojë situatën e re të krijuar në familje. sepse është hera e parë që ndahet për kohë të gjatë prej saj. ata mund të bëhen xhelozë nga intimiteti që ju keni me bebin gjatë ushqyerjes. histori. Vëllezërit dhe motrat Me ardhjen e bebit. fëmija tjetër e ndjen veten të braktisur. Kjo do t’i ndihmojë ta pranojnë më lehtë situatën. në një film.

128 .

4 MUAJ Pjesa II VITI I PARË .0 .

Rritja ecën me hapa të shpejtë. . analizimit. ku përdor aftësi të reja për të njohur botën. Ai mëson vazhdimisht gjatë gjithë orëve që rri zgjuar.tjetrin dhe është e pamundur t’i ndash gjatë këtyre muajve. Sistemet e trupit jane të stabilizuara më mirë. për të marrë informacion për një mjedis ende të ri dhe të panjohur.4 muaj Karakteristikat e rritjes dhe të zhvillimit G jatë këtyre muajve të hershëm çuditë e foshnjërisë vazhdojnë të shpalosen. Ndërkohë që e qara mbetet rruga kryesore e komunikimit dhe e tërheqjes së vëmendjes së të rriturit. zhvillimi i lëvizjeve dhe zhvillimi i perceptimit (perceptim = procesi i marrjes. Duke kuptuar se rreth tij ndodhen dhe njerëz të tjerë.130 1 0 . bebi gradualisht krijon një ndjenjë besimi dhe lidhet emocionalisht me prindërit dhe kujdestarët. format e frymëmarrjes dhe rrahjet e zemrës fillojnë të bëhen më të rregullta. përpunimit dhe dhënies kuptim të informacionit që merret nga bota e jashtme) janë të lidhur ngushtë me njëri. fillojnë të shfaqen gradualisht aftësi komunikimi më komplekse. Reagimi ndaj njerëzve të tjerë fillon të shfaqet në momentin që bebi praktikon dhe kënaqet duke përdorur sytë e tij për të eksploruar mjedisin. Bebi fillon të gjejë një kënaqësi të madhe në imitimin e tingujve të të folurit dhe gjesteve të të tjerëve. temperatura. Gjithsesi është e rëndësishme të theksojmë edhe një herë se zhvillimi mendor. Periudhat e gjata të qëendrimit zgjuar ndikojnë në zhvillimin personal dhe social të fëmijës.

• Ritmi i frymëmarrjes është afërsisht 30-40 frymëmarrje në minutë: ritmi rritet dukshëm kur bebi qan. • Perimetri i kokës dhe i gjoksit janë afërsisht të njëjtë. • Fontanela anteriore (hapje e • • • • • • • kockave të kafkës në pjesën e sipërme të kokës tek bebet dhe fëmijët deri 2 vjeç. • Fontanela posteriore (hapje e kockave të kafkës në pjesën e pasme të kokës tek bebet. gjatë procesit të kalcifikimit të plotë të tyre) mbyllet afërsisht në 2 vjeç Fytyra mbetet e ndjeshme dhe irritohet lehtë. Sytë fillojnë të lëvizin të dy njëkohësisht. Këmbët mund të duken shumë pak të harkuara. • Shtimi në peshë është afërsisht 110-220 gram në javë. Perimetri i kokës rritet afërsisht 1. • Pesha mesatare është 3. Në këtë periudhë të zhvillimit. ZHVILLIMI LËVIZOR Reflekset jane aktivitete automatike të pavullnetshme.54 cm në muaj (matja bëhet me fëmijën shtrirë në shpinë.0 . pa hark. • Temperatura normale e trupit lëviz nga 35. Rritjet janë një tregues i rëndësishëm i vazhdimësisë së rritjes së trurit • Vazhdon të marrë frymë duke përdorur muskujt e barkut.4 MUAJ KARAKTERISTIKAT E RRITJES DHE TË ZHVILLIMIT 131 RRITJA DHE KARAKTERISTIKAT E RRITJES • Gjatësia mesatare është 50. Bebi fillon të shohë ngjyrat. më pas rritet 1.3 kg: pesha e femrave është disi më e vogël se e meshkujve. Qan me lot.868. Duart dhe këmbët janë të së njëjtës gjatësi. • Refleksi i përtypjes dhe lëvizjet e gjuhës ende nuk janë formuar mirë: bebi ende nuk është në gjendje të kalojë ushqimin në pjesën e pasme të gojës • Refleksi i kapjes fillon të integrohet gradualisht • Refleksi Landau shfaqet afërsisht në mes të kësaj periudhe: .6-7.50 C.6 cm: rritet afërsisht 2. apo është duke bërë diçka.70-37. gjatë procesit të kalcifikimit të plotë të tyre) mbyllet në muajin e dytë. gjunjët shtrirë drejt dhe shputa në kënd 900.9 cm në muaj deri në dy muaj. madhësi dhe formë: të mbledhura lehtë dhe të shtrira. Shputa duket e sheshtë.6 cm për muaj deri në 4 muaj. nga maja e kokës deri në fund të thembrës. sjelljet lëvizore refleksive fillojne të ndryshojnë: • Reflekset e kërkimit dhe thithjes janë të zhvilluara më mirë • Muskujt e qafës fillojnë të aktivizohen në mënyrë të vullnetshme për të mbajtur gradualisht kokën.

Bebet e lidhur në pelena. Më vonë. por nuk ka forcë për t’i mbajtur ato. kërkon të kapë lodra dhe sende të ndryshme. Afër fundit të kësaj periudhe. mund të ulet. Në fillim bebi kthehet nga përmbys në shpinë. Në fund të kësaj periudhe bebi kthen kokën nga njëra anë te tjetra. Figura 10. Kap lodrat duke përdorur të gjithë dorën. Për ta ndihmuar bebin tuaj. nëse vendoset ulur. kur është shtrirë në shpinë mund të ngrejë pak kokën nga dysheku në vijë të drejtë me trupin.132 PJESA II VITI I PARË • • • • • • • • nëse fëmijën e mbajmë në pozicionin barkas mbi dorën tonë. duke mbajtur kokën drejt e po ashtu edhe me shpinën pothuaj drejt. në djep. Jo të gjithë. nga mirëqenia e tij. Duart janë thuajse gjatë gjithë kohës të hapura ose gjysmë të hapura. kur është në pozicionin barkas. në krevat ose në ndenjëse. Toni dhe zhvillimi i muskujve janë të njëjtë. por një pjesë e mirë e fëmijëve tre muajsh mund të ngrenë kokën lart në një kënd 900. ndryshoni pozicionin e tij shpesh herë gjatë . si për femrat dhe për meshkujt. Pjesët e sipërme të trupit janë më aktive: sjell duart përpara fytyrës. Ngrihet mbi parakrahë • Në fillim të kësaj periudhe. kanë mundësi të pakta të mësojnë se si punon trupi i tyre. duke kthyer fillimisht kokën nga njëra anë dhe trupi ndjek këtë lëvizje duke u rrotulluar. i pëlqen të rrijë ulur në një ndenjëse fëmijësh ose ta mbajnë në prehër. Fuqia e muskujve dhe kontrolli përmirësohen: lëvizjet gradualisht fillojnë të bëhen më të buta dhe më të qëllimshme. ai përgjigjet duke ngritur kokën drejt lart dhe duke shtrirë plotësisht këmbët. duke i mbështetur pak kokën. Ngre kokën dhe gjithë trupin mbështetur mbi parakrahë. rrok duart. lëkund krahët. Rreth muajit të katërt shumë bebe mund të ulen me mbështetje. koka varet mbrapa dhe trungu është shumë i harkuar. bebi rrotullohet në mënyrë të vullnetshme nga përmbys në shpinë dhe pastaj anash. Zhvillimi i aftësive lëvizore varet nga ushqyerja e bebit. shëndeti i mirë dhe mundësitë që i jepen për të lëvizur vetë.

Vërini emra lodrave. herë duart e veta. por që janë zhdukur nga shikimi. • U gjuan sendeve që janë afër tij. ose mbajeni afër kur lani rrobat apo gatuani. ulur. ngjyrën dhe formën e sendeve në një mjedis të njohur . zëri). ndihmojeni për t’u rrotulluar dhe arritur lodrën. • Fillon të afrojë sende në buzë. për të nxitur sa më shumë aktivitetet fizike. dyqanin. • Nuk kërkon një send që bie. si: mirupafshim. Nxisni aktivitetet fizike duke e ulur bebin. pastaj sheh prapë sendin. përpiqet të arrijë e të kapë objektet • Vazhdon të shikojë në drejtim të sendeve që lëvizin. • Sheh me radhë herë një send. në qoftë se ndien edhe zërin. Mund .4 MUAJ KARAKTERISTIKAT E RRITJES DHE TË ZHVILLIMIT 133 ditës. stimulimi i shqisave dhe i lëvizjeve të imëta dhe të qëllimshme do të ndihmojnë bebin në zhvillimin intelektual. këngës ose bisedës. Nxitja. • Imiton gjeste. por kur shishja është e përmbysur. shpjegoni çdo gjë që shikoni. • Shikon duart me vëmendje. tingulli. është jashtë mendjes”. në kurriz. Gjatë udhëtimit qëndroni afër dritares.5 cm larg: ndjek pak objektet që lëvizin vertikalisht dhe horizontalisht në një kënd 180 gradë. • Mund të dallojë figurën e prindit nga të huajt. kishën. • Lidh tingujt dhe ritmin me lëvizjet duke lëvizur gjatë kohës së muzikës. përmbys. duke i treguar ilustrimet. • Fokusohet në sende të vogla dhe i kërkon ato: zakonisht ndjek lëvizjet e duarve të veta.për shembull. • Tregon se njeh deri diku madhësinë. Prezantojeni bebin me shumë objekte. Edhe në shtëpi vendoseni bebin pranë dritares. autobus. Për të tani diçka që “është jashtë vështrimit. • Lëviz sytë nga një send tek tjetri. njeh biberonin e vet. biberoni i duket si diçka tjetër. ose një lodër që fshihet nën një mbulesë. duke bërë sikur po fluturon me krahët hapur. Udhëtoni me makinë. Flisni me bebin që në fillim. sendeve dhe njerëzve që ai shikon. • Ndjek një objekt horizontalisht dhe vertikalisht. Ndihmojeni të rrotullohet duke vendosur një lodër anash dhe kur shikoni se ai kthehet pak. • Shikon në drejtim të burimit të tingullit (e gjen se nga vjen zhurma. emërtoni pjesët e trupit. me njëfarë saktësie. në të majtë ose në të djathtë. Lexoni vjersha dhe përralla. prekjen apo erën e prindit. duartroket. pra nuk e njeh.0 . muzeumin. tren etj. ZHVILLIMI NJOHËS DHE I PERCEPTIMIT • Fikson një objekt që lëviz në një distancë 30. duke kalëruar mbi këmbët tuaja.

kur ne i buzëqeshim. Çfarëdo që të bëni. një shpërblim i rëndësishëm. mund të ndjekë dhe të përpiqet të mbajë vazhdimësinë e komunikimit. Buzëqesh në përgjigje të një fytyre ose zëri të njohur: të qeshurat gjatë gjumit mendohet se janë mekanike. duart dhe këmbët. Shpenzon më pak kohë duke qarë. ndaj zërit. Kënaqet me zakonet familjare. • • ZHVILLIMI I GJUHËS DHE I TË FOLURIT • Fillimisht bebi reagon (ndalon qarjet. si kur bën banjë dhe kur i ndërrojnë panolinat. të zemëruar. Pushon së qari kur i afrohen prindërit ose kujdestarja. Ju luani lojën. eh. • Belbëzon ose gugat kur dikush i flet apo i buzëqesh. • Kordinon zërin me shikimin dhe me lëvizjet e trupit në komunikimin ballë për ballë me prindërit dhe kujdestarët. si babain ose biberonin: reagon duke përplasur duart dhe duke lëshuar tinguj. • Qesh me zë të lartë. Reagon ndryshe ndaj ndryshimeve të zërave të të rriturve: për shembull. frikërat) ndaj tingujve. të mësuarit vjen si shpërblim. Mund të përqendrohet te vetja duke luajtur me gishtat. zbavituni. mos e sforconi bebin ose veten për të arritur diçka. ose të panjohur. dhe të shmangë • ndërveprimet. të mbajë. Entuziazmohet në lojë. lëshon klithma kur zgjohet. Kënaqet kur e mbajnë hopa dhe kur e përkëdhelin. zhurmës së ziles e më vonë do të kërkojë për burimin e tingullit. mund të ketë frikë nëqoftëse zërat janë të lartë. uh: gjithashtu imiton tingujt e vet dhe pasthirrmat e prodhuara nga të tjerët. më shumë sesa kur e ushqejnë dhe kur e vënë në gjumë. për shembull: bebi kthehet ose largohet nga një person ose situatë. Gugat.134 PJESA II VITI I PARË ta vendosni gjithashtu përballë një pasqyre ose në mes të tapetit. . Njeh dhe kërkon fytyra dhe sende të njohur. • • • • • • • ZHVILLIMI I PERSONALITETIT DHE AI SOCIAL • Mund të imitojë. e gudulisim ose kërcejmë. • Gugat duke përdorur tinguj si ah. shumë i gëzuar. duke kthyer kokën dhe lëvizur sytë. të përfundojë.

salca shumë pikante.duke përdorur duart e tij për të gjetur thithin e gjirit. Mospranimi i përkohshëm i gjirit nuk është i pazakontë dhe pothuajse gjithmonë ka një shkak të veçantë. hudhra. lagështimin e ajrit. Keni ngrënë ushqim të pasur me qepë. thithës për hundën. • I nevojitet vetëm një ndihmë e vogël për të kapur gjoksin me gojë: fillon të ndihmojë veten . Pirja e qumështit ushtron presion në mishrat e fryra të dhëmbëve.0 . lakër. menjëherë sapo kalon dhimbja. nëqoftëse vazhdojmë t’i japim akoma ushqim kur ai është i ngopur. Është e kuptueshme që ata do të zgjedhin të marrin frymë. nuk mund të pinë dhe të marrin frymë në të njëjtën kohë me anë të gojës. Megjithëse fëmijët fillojnë të luftojnë me daljen e dhëmbëve rreth moshës 5-6 muaj. ka të tjerë që e fillojnë shumë më herët dhe rrallë që në moshën 2 muajsh.4 MUAJ RUTINA E PËRDITSHME 135 Rutina e përditshme USHQYERJA • Merr 5 deri në 8 vakte në ditë. • Fillon të shqetësohet përpara kohës së ushqimit: nuk qan gjithmonë për të sinjalizuar nevojën për të ngrënë. duke e bërë thithjen të dhimbshme. Fëmijët të cilët mezi marrin frymë për shkak të hundëve të zëna. Dalja e dhëmbëve. • Thith me shumë vrull. • Nuk është akoma gati për të ngrënë ushqim të fortë. Ftohja. ose pyetni mjekun për pika në hundë. Mbase bebi po proteston ndaj shijes pikante apo shumë të fortë të qumështit. Ka ndonjë gjë që nuk shkon me qumështin tim? Patjetër që ka diçka që nuk shkon. • Shfaq nervozizëm. Mos i përdorni ato ushqime që shkaktojnë këtë sjellje të fëmijës. . Përdorni avullin. por jo patjetër kjo ka të bëjë me qumështin. Fëmijët fillojnë të pijnë prapë me oreks. Dy pyetje të nënave në lidhje me ushqyerjen me gji Bebi po pinte shumë mirë gji dhe papritur ai nuk pranon të pijë për rreth 8 orë. ngaqë thith me shumë dëshirë dhe ngut. Zakonisht ky shkak është: Dieta e nënës. mund të “mbytet”.

. Fatmirësisht. që ai të gjejë diçka në përgjigje të përpjekjeve të tij. apo edhe prej vendit ku ndodhet televizori në dhomë. ndonjëherë edhe kjo mund të mos japë rezultat. Stresi. Myku i gojës. Disa fëmijë preferojnë një gji në krahasim me tjetrin. në shumicën e rasteve mospranimi është i përkohshëm. duke e irrituar. tensioni i nënës.136 PJESA II VITI I PARË Dhimbja e veshit. Tek disa nëna duhet rreth 5 minuta thithje deri sa të fillojë të rrjedhë qumështi. nëse nëna e vendos bebin më shpesh në atë gji për shkak të ndonjë dhimbjeje pas operacionit. Gjinjtë fillojnë të barazohen kur bebi shkëputet nga gjiri dhe kjo mund të korrigjohet me anë të reçipetave. Qetësohuni. ajo ia komunikon këtë edhe fëmijës. Njëri gji mund të prodhojë më shumë qumësht. të lexojnë ndonjë libër etj. Ndryshim hormonal te nëna. Bebi thjesht mund të jetë i ngopur për 1 ose 2 vakte. ushqyerja është e dhimbshme. Rrallëherë bebi e kundërshton njërin gji për shkak të ndonjë sëmundjeje që po zhvillohet në atë gji. Nëqoftëse nëna është e shqetësuar dhe e stresuar. Megjithëse ju mund të përpiqeni të rrisni prodhimin e qumështit në gjirin tjetër me anë të pompave. Bebi im nuk do të ushqehet në gjirin e majtë dhe ai më është zvogëluar shumë në krahasim me tjetrin. ndaj nëna duhet të kujdeset për veten dhe të bëjë kontrolle mjekësore të herëpashershme. si të flasin në telefon. Dalja e ngadalshme e qumështit të gjirit. Një shtatzani e re ose ardhja e menstruacioneve (periodave) mund të shkaktojë ndryshimin e shijes së qumështit dhe bebi mund të mos ta pranojë atë. Kjo vjen ngaqë ai ndihet më rehat dhe më i sigurt në krahun më të fortë të nënës. ose të filloni ushqyerjen gjithmonë te ky gji. që dorën e djathtë ta kenë të lirë për të bërë diçka tjetër. ose ka nëna që preferojnë të mbajnë bebin në anën e majtë. Sigurohu që infeksioni nuk ka kaluar në thithat e gjirit. Ndonjëherë nuk gjendet ndonjë shpjegim për mospranimin e fëmijës. dhe bebi mund ta lërë gjirin para se të dalë qumështi. kontaktoni mjekun. Nëqoftëse ai vazhdon dhe shoqë-rohet me probleme të tjera sëmundjesh. Për ta kapërcyer këtë problem. Nëse bebi ka myk në gojë. ose në ndonjë vend tjetër të trupit. shtrydhni pak qumësht para se të merrni bebin në gji. Dhimbja e veshit përhapet në nofulla dhe rëndohet kur bebi thith gjirin.

Prishja e gjumit të bën agresiv. luan me duar. Tani mund të fillojë të flejë gjatë gjithë natës: shumë bebe nuk flenë më shumë se 6 orë rresht edhe për disa muaj. GJUMI • Bebi shpesh bie të flejë herët në darkë pas ushqimit të mbrëmjes. një deri disa herë dhe qan për javë dhe muaj të tërë. për të shpëlarë shampon mund të fërkoni kokën me një leckë të lagur. ”Kur do të pushojë më në fund së qari ky fëmijë!” Dhe së fundi Figura 11. kjo e ndihmon të flejë. qesh.0 . gjuan dhe duhet mbajtur me kujdes. Ai po përpiqet të merret me veten përpara se të flejë: “flet”. Shpesh herë. Shumica e bebeve janë shumë hezitues. • Fillon të vendosë një kohë të rregullt për jashtëqitjen. edhe kur ato zgjasin vetëm disa javë. prindërit mund të rropaten keq nga nervat. madje edhe qajnë herët e para kur futen në banjë. Përpiquni ta qetësoni me fjalë të ngrohta dhe mbaje mirë. Si t’ia bëjmë zgjimit të përsëritur netëve? Zgjimet natën mund të kthehen në një barrë të rëndë për prindërit. Mesatarja e gjumit në ditë është 14 deri në 17 orë: zakonisht zgjohen 2 deri në 3 herë gjatë periudhës së ditës. Figura 12. BANJA. • Në këtë periudhë mund të fillojë thithja e gishtit ose gishtave. Kur një fëmijë zgjohet natën. • Ka një ose dy jashtëqitje në ditë: ndonjëherë ndodh që del 1 herë në dy ditë. VESHJA • Zakonisht bebi gëzon kur lahet: përplas këmbët. . Mos e pengoni bebin ta thithë gishtin.4 MUAJ RUTINA E PËRDITSHME 137 TUALETI.

nuk mund të flenë më. Kjo sjellje“sakrifikuese” është e padurueshme për një kohë të gjatë dhe para së gjithash është e lodhshme dhe çon në ndjenja të pakëndshme. Prindërit duhet të mendojnë me detaje se si mund ta organizojnë “shërbimin e natës”. të mos mendojnë asgjë. Kur bebi ka pirë. që i habisin dhe ata vetë dhe i trembin thellësisht. Nëse ata nuk e bëjnë këtë. por ata vetë janë sy hapur dhe mundohen duke u sforcuar që ta gjejnë gjumin përsëri. por që nuk i shprehin pothuajse kurrë ndonjëherë dhe aq më pak as nuk i vënë në jetë. Një pjesë e nënave e zëvendësojnë qetësinë e prishur natën gjatë ditës. që të arrijnë të flenë sa më gjatë që të dy. të lexuarit derisa të kapiten sytë. psikolog) është me të vërtetë e shtrenjtë. Bebi i tyre fle përsëri i qetë. do ta vdes fare!” Jo pak prindër të stërlodhur mbushen natën me ndjenja inati. sesi do t’u duhet të punojnë të lodhur gjatë gjithë ditës dhe kjo gjë ua prish edhe më shumë humorin. . Si rrjedhim zhvillohet shpesh një sjellje “zemërbardhësie apo fisnikërie”: kur prindërit zgjohen nga të qarët. Në disa familje (kur nëna ende s’ka dalë në punë) babai merr përsipër çdo natë të tretë ose netët në fund të javës. por gjumi nuk vjen. Ka raste kur një këshillë e mirë nga një mik. në shumicën e rasteve barra kryesore i bie nënës. lavdi Zotit për këtë ! Ka raste kur “shërbimet e natës” i bezdisin në atë masë saqë në këtë periudhë janë të bindur se nuk do të bëjnë fëmijë të tjerë. që njëri prej të dyve një herë në dy netë të flejë pa e prishur gjumin. për të mos shkuar në punë tepër i rraskapitur. dëgjimi i muzikes ose dalja shëtitje për disa minuta. me shpresë se partneri do ta pranojë kërkesën dhe do ta lërë atë të flejë më tej. pirja e një gote qumësht. psikoterapist. Paraprakisht duhet thënë më e rëndësishmja: Prindërit duhet të bien në ujdi midis tyre. mund të ndodhë fare lehtë që të dy të zgjo-hen çdo natë nga të qaret e fëmijës. tjetri bën sikur sapo u zgjua dhe i lutet partnerit që të çohet ai këtë herë. Ata mendojnë ditën e nesërme. Pra ia vlen që ta vrasësh mendjen se si ta kalosh më mirë këtë provim të vështirë. po aq e shtrenjtë sa gjumi i vrarë. punonjës social. Edhe kur babai zgjohet natën. Për ta kthyer gjumin më shpejt përsëri ndihmojnë ushtrime shlodhjeje. Ata mundohen të numërojnë sa të lodhen. çdonjëri prej tyre bën sikur po fle më tej dhe shpreson që të zgjohet tjetri. Disa prej prindërve i ndajnë netët në mënyrë të tillë.138 PJESA II VITI I PARË thonë: ”Po nuk më la tani të fle. apo nga një specialist (mjek. Më keq se zgjimi natën është për disa prindër fakti që po u zgjuan një herë. Nëse së fundi njëri prej tyre dorëzohet dhe çohet prej krevatit.

nëna e merr atë në gji pa u çuar vetë. Së fundi disa vërejtje për këshilla që bëhen shpesh nga miqtë dhe farefisi. por të shpejtë. është një siklet më shumë. Kjo ndodh pasi fëmijët që ushqehen me gji për çdo vakt ushqimi. zakonisht marrin më pak qumësht dhe gjatë ditës pinë më pak. sesa tek izolimi i pamjaftueshëm në ndërtimet e banesave. Kur bebi qan. Ilaçet mund të jenë në ndonjë rast me dobi për prindërit. gjë që shpesh nuk është aspak e vertetë. por jo për fëmijët e tyre. prishja e qetësisë së komshinjve. kanë mirëkuptim për mundimin e prindërve. zgjohen më shpesh natën sesa fëmijët që ushqehen me biberon. T’u japim fëmijëve para gjumit qumësht formule ose muhalebi? Studime të ndryshme kanë treguar se ushqimi me biberon i pasuruar nuk çon drejt një gjumi të plotë. Ata nuk e shohin aq problemin tek prindërit. Si pasojë ata janë të varur gjithnjë e më tepër dhe për një kohë më të gjatë nga marrja e ushqimit gjatë natës. por që nuk këshillohet të zbatohen: T’i lemë fëmijët të qajnë? Bebet zgjohen në muajt e parë të jetës dhe ata janë të varur nga dhënia e ushqimit: prandaj është torturuese dhe e pakuptimtë t’i lësh bebet të qajnë. Ndjenjat e fajit dhe të pazotësisë mund të bëjnë që prindërit t’ju shmangen takimeve me komshinj në shkallë.0 . Për shumë prindër. fëmijët e të cilëve zgjohen natën. Nuk ekziston asnjë e dhënë që thotë se fëmijët nisin të flenë më shpejt pa u zgjuar. fëmijët e të cilëve zgjohen natën. kur prindërit i lënë ata të qajnë. LOJA DHE AKTIVITETI SOCIAL • Kohën kur është zgjuar e kalon . përkundrazi ato pengojnë gjumin dhe dëmtojnë vëmendjen e fëmijës kur është zgjuar. Por në shumicën e rasteve nuk është kaq keq puna. Në përfytyrimet e prindërve komshinjtë bëhen dëshmitarë të dështimit të tyre: sepse sipas tyre. T’u japim fëmijëve ilaçe? Ilaçet e gjumit dhe të qetësimit nuk e përkrahin në asnjë mënyrë zhvillimin e gjumit. vetëm fëmijët e prindërve të pazotë zgjohen natën dhe prishin qetësinë e njerëzve të tjerë. Shumë fqinjë. duke pasur parasysh përvojën e tyre. Është e vërtetë se fëmijët që ushqehen me gji. Ato bllokojnë aktivitetin e trurit të tij.4 MUAJ RUTINA E PËRDITSHME 139 nëna mund ta vendosë atë për të fjetur në largësi të tillë që mund ta arrijë. Në këtë mënyrë nëna e gjen gjumin përsëri më shpejt. i jep për të pirë dhe e vë përsëri në krevatin e tij.

prindi e hedh bebin dhe e pret në lartësi. të ashpra . • Dëmtim të qafës ende të pastabilizuar të fëmijës.140 PJESA II VITI I PARË me aktivitete fizike: gjuan. të trurit. është e vështirë të mendosh se e gjithë kjo mund të përfundojë në tragjedi. • Fillon të bëhet “llafazan”. • Duket i kënaqur kur zgjohet dhe është vetëm në dhomë. ata nuk kuptojnë nëse i lexoni revista. mund të qajë kur “biseda” përfundon. Prandaj mos luani lojra të tilla. kthen kokën nga njëra anë te tjetra. duke i thënë “ti po qesh shumë bukur”. (murmuritje. Qeshni edhe ju nëse foshnja fillon të buzëqeshë. por mund të ndodhin edhe gjatë lojës. Është toni i zërit tuaj dhe fjalët që gëzojnë bebin. A janë të dëmshme lojërat e forta? Shpesh prindërve dhe më shumë babait i pëlqejnë lojrat e forta. shikim i pakënaqur). bashkon duart bashkë. por kjo për një kohë të shkurtër. • Pëlqen që t’i këndojnë dhe t’i flasin. . deri edhe në vdekje. Duke parë shkëlqimin e gëzuar të syve të fëmijës. nxjerr tinguj me entuziazëm. Derisa bebet nuk i kuptojnë fjalët. puthje. kap sende. Por mund të ndodhin dy lloj dëmtimesh: • Shkëputje e retinës që mund të çojë në verbëri. gazeta. Këshilla për prindërit dhe kujdestarët AKTIVITETE QË NDIHMOJNË BEBIN TË MËSOJË • Imitoni zërat që nxjerr bebi dhe mimikën. pasthirrma. Këto dëmtime ndodhin më shumë kur bebi tundet në inat e sipër. i shoqëruar nga duart tuaja dhe atij i pëlqen shumë kjo. receta apo e-mail. • Këndojini këngë dhe lexojini bebit revista apo libra. hapje të gojës. Megjithatë bebi mund të fluturojë në ajër. ndërkohë që ai rrotullohet në ajër. të cilat shkaktojnë lëvizje të forta e të shpejta të kokës së fëmijës.

disa fëmijë duket sikur janë shumë të përgjegjshëm dhe të etur për të mësuar. Qëndroni me bebin përballë pasqyrës. • Bjerini një zileje afër bebit: kjo do ta ndihmojë të gjejë se ku është vendosur burimi i tingullit. përsëriteni nëse bebi tregon interes. sendet e ndryshme dhe njerëzit e ndryshëm. Përmbahuni dhe mos ia ndaloni këtë fëmijës. parfumin e mamit. Më parë mendonim se i porsalinduri nuk shikonte. Shumë shpejt bebi do të fillojë të futë gjithçka në gojë. buzët e babit. për shembull “biçikleta”. Ai duke parë dallon sendet nga njerëzit. ndërkohë që jeni duke kënduar një këngë: pastaj filloni një aktivitet. Mblidhjani dhe këmbët. Kur përgatisni dhomën apo vendin ku do të rrijë dhe flejë bebi. por sot ne e dimë se bebi fillon të mësojë me anë të shikimit. dhe të kuptojë çdo ditë e më shumë botën që e rrethon. Ai nuhat erën e qumështit. Shikimi. Nëse bebi nuk është tepër i ndjeshëm ndaj aromave. helmuese ose shumë e vogël dhe ai mund ta kapërdijë. sytë e mamit. Shqisa e nuhatjes. sytë e bebit”. në mënyrë që të mund të shikojë dhe t’i flasë vetes së vet . pulën që po piqet. Fushat për të cilat duhet të përkujdesemi dhe t’i nxisim. aparati i hollë i nuhatjes së fëmijës ka shumë punë për të bërë. • Prekni duart e bebit me një lodër të vogël (lodra pellushi): nxiteni bebin të kapë lodrën. jo qelqi). por çdo skuadër prind-fëmijë mund të jetë e suksesshme. përveç rasteve kur ajo është e dëmshme. janë: Shqisa e shijes. fillon të njohë gjuhën trupore. duke prekur dhe emërtuar tiparet e fytyrës: “buzët e bebit. duke prekur sendet dhe duke i vënë një emër. • Ngadalë shtrëngoni duart e fëmijës dhe mblidhini ato. lëvizjani këmbët sikur bebi po i jep biçikletës. por duke zgjedhur lodra që stimulojnë shikimin METODA PRAKTIKE PËR LOJËN D isa prindër duket sikur janë të lindur për të luajtur me fëmijët e tyre edhe pa bërë ndonjë . • Ngjitini bebit në krevatin e vet një pasqyrë (me kusht që të jetë e sigurt. Në mjediset e shtëpisë. që të fillojë të njohë mjedisin.KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT 141 • Luani lojëra të thjeshta si “gjeje një lodër” (mbulo fytyrën me një rrobë dhe thuaji “gjeje kush është”). kurs apo pa lexuar shumë libra për rritjen e fëmijëve. • Ecni nëpër dhomë me bebin. bëjeni këtë jo sipas qejfit tuaj. jepini mundësi atij të nuhatë aroma të ndryshme.

Zgjidhni pasqyra metalike dhe jo prej xhami dhe vendosini pranë krevatit të fëmijës. ritmin. fishkëllimën e erës. tregojini gjthçka. kafshëve ose lodrave. Librat. Stimulimi dëgjimor mund të vijë prej çdo burimi: Zëri njerëzor. Tregojini fëmijës piktura të thjeshta të njerëzve. Sendet e palëvizshme. duke i vënë emra atyre. sidomos ato të cilat bebi i dëgjon shpesh. Njerëzit. Dëgjimi. pemët njerëzit. Ky është lloji i zhurmës më ngacmuese për bebin prandaj flisni.. shtëpitë etj. Shumë shpejt bebi fillon të shikojë përtej hundës së vet dhe fillon të interesohet për botën. . fëshfërimën e letrës etj. Kur dilni jashtë. Sende të lëvizshme. Pasqyrat. Me anë të dëgjimit bebi mëson gjuhën. Fëmijët i duan pasqyrat. të cilat kalojnë në fushën e shikimit të fëmijës dhe e nxisin atë të ndjekë sendin me sy. Zgjidhni kontraste të forta si bardhë e zi. Shumë bebe ndjejnë një melodi të lehtë. bardhë e zi.142 PJESA II VITI I PARË e fëmijës. megjithëse disa prej tyre mund të jenë të frikshme më vonë për të. Më të pëlqyeshmet janë format gjeometrike ose fytyra të thjeshta. Tingujt e shtëpisë. por mos flisni pa pushim. Fëmijët janë të lumtur kur shikojnë fytyrat e njerëzve. se do ta mërzisni dhe ai do të humbasë përqëndrimin. Fëmijët kalojnë shumë kohë duke vështruar sendet. Luani duke iu përgjigjur fëmijës me tingujt e tij.. rrezikun. pa shumë detaje. imitoni kafshë. Gjithashtu mund t’i tregoni fotografitë e njerëzve të afërm. Sendet që stimulojnë shikimin janë: Rrotullueset. zhurmën e ujit që rrjedh. fishkëllimën e ibrikut. këndoni ninulla. se ai mund të ngatërrohet dhe hutohet kur shikon shumë gjëra në të njëjtën kohë. zhurmën e fshesës me korent. por mos e mbingarkoni vendin kur rri bebi. pra duke e imituar. Ngjyrat e ndezura dhe me kontraste preferohen më shumë se ato të zbehtat. ngjyra të forta dhe që shkëlqejnë. tregojini përralla. Prandaj ju dhe të afërmit e tjerë duhet të shpenzoni kohë duke qëndruar shumë afër bebit. Bota. duke i thënë se kush është secili nga ata. që varen 25 cm mbi krevatin e fëmijës. Vizatimet duhet të jenë të qarta dhe të përcaktuara mirë. duke u vendosur në një anë të krevatit. Shpesh fëmijët preferojnë të djathtën. emocionet dhe ndjenjat dhe për gjithçka tjetër në botë.

ashtu dhe lëvizjet e imëta (për shembull të gishtave të dorës). Ju nuk duhet të prisni derisa bebi ta tundë vetë rraken. duket se shtojnë më shumë në peshë dhe zhvillohen më mirë se ata që nuk bëjnë. Foshnjëria është periudhe ideale për të dëgjuar muzikë klasike. ashpërsinë e faqes së babit. Bebet të cilat nuk preken e nuk ledhatohen nuk zhvillohen normalisht. si rraket etj. Ju mund t’i siguroni eksperienca të ndryshme fëmijës: Një dorë e dashur. mbi trikon e mamit etj. batanije. të cilave u bëhet masazh. Prekja është një nga mjetet më të rëndësishme të fëmijës për të njohur dhe kuptuar botën. Masazhi. Lëreni bebin përmbys mbi çarçaf. e ushqejnë. e lajnë. Nuk është e qartë nëse këtu ndikon masazhi apo përkujdesja më e madhe.0 . Bebet. Kutitë muzikore. Ata e duan ndryshimin mes përkëdheljeve të mamit dhe të babit. që ai të mësojë se si janë ato dhe më vonë nxiteni t’i provojë vetë. e përqafojnë. Me anë të prekjes bebi njeh butësinë e mamit. Koordinimi mes të parit dhe të dëgjuarit zhvillohet kur bebi kthen kokën në drejtim të zhurmës. Vendosini ato afër fëmijës. kadife. por më shpesh fëmijët preferojnë këngët ritmike dhe popullore. ose t’ia lidhni rraken në dorë. Lodrat muzikore. (mundësitë janë të panumërta) dhe vëzhgojeni që të kuptoni se çfarë provon dhe çfarë i pëlqen . t’ia vini në dorë dhe t’i tundni dorën. por sigurohuni që të mos jenë nga ato që thyhen ose ndahen në pjesë të vogla. Këto lodra stimulojnë si shikimin. tavolinë. që furça është e ashpër dhe se ata që përkujdesen për të e duan dhe këtë ia shprehin kur e ndërrojne.4 MUAJ KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT 143 Lodrat që bëjnë zhurma. por mund ta tundni ju. për shembull një lepur që lëviz dhe këndon kur bebi tërheq një fije spangoje. Kaseta me këngë për fëmijë. Materialet. Fëmijët i pëlqejnë shumë kutitë muzikore. tapet. Shumica e fëmijëve duan të përkëdhelen dhe të puthen. për shembull pellush. t’i frysh lehtë te gishtat e duarve dhe të këmbëve. Mësoni se si e pëlqen bebi përkujdesjen. Fërkoni lëkurën e fëmijës me materiale të ndryshme. kupton që arushi është i butë. të shpejtë apo të ngadaltë. të butë apo të vendosur. Prekja. Zbuloni se çfarë përkëdheljesh pëlqen bebi dhe çfarë jo. dysheme.

më vonë mund ta ktheni përsëri në këtë zonë. Rekomandohet të bëhet gjysmë ore pasi bebi është zgjuar. pa e frenuar veten. pa asnjë shqetësim. Kujtoni gjithmonë se prekja juaj duhet të jetë e butë dhe me dashuri dhe mos bëni lëvizje mekanike. Përkëdheleni bebin nga qafa në shpatulla. që te ndihet rehat dhe i sigurt. Nofullat: • Qafa nga përpara (kujtoni se kjo bëhet me butësi): godisni lehtë dhe masazhoni pjesën e përparme të qafës me lëvizje të ngadalta. Nëse koha është e ftohtë ose me lagështirë. Për këtë. Kjo ngacmon të gjitha shqisat e bebit dhe vendos një komunikim më të thellë shikimi dhe prekjeje. sa për të kaluar radhën. Mos e detyroni bebin të mbajë një pozicion që . deri poshtë në shpatulla. lëreni ta bëjë këtë. Në zona të vogla përdorni majat e gishtave. shikojeni me dashuri. kokë. Gjatë kohës që masazhoni bebin. Fërkoni ngadalë nga koka deri tek gishtat e këmbës. Shpatullat dhe krahët: • Formoni një unazë me gishtat tuaj dhe gishtin e madh përreth krahut të bebit. Flisni me bebin tuaj lirisht. Filloni ta përkëdhelni përreth pjesës së Z gjidhni një moment kur ju dhe bebi juaj jeni të çlodhur dhe të qetë. ndërsa në zona më të mëdha përdorni pëllëmbën e dorës. Bebi duhet të vendoset në një sipërfaqe të butë. Nëse foshnja dëshiron të ndërrojë pozicion. • Vendosni lehtësisht të dyja duart mbi shpatullat e tij. që ato të jenë të buta dhe të ngrohta. krahë. vetullat dhe qerpikët • Hundën • Faqet • Zonën përreth gojës • Veshët dhe zonën përreth. në drejtim të kraharorit të tij. Sigurohuni që dhoma të jetë e ngrohtë (temperatura deri 22 gradë) dhe zhvisheni plotësisht bebin. Kjo është forca që ju duhet të ushtroni edhe kur fërkoni bebin tuaj. shpatulla. Përshkrimi hap pas hapi Koka: • Prekni ballin. stomak dhe gjymtyrë. Fillimisht lyeni duart me pak krem ose me vaj ulliri. mund të mbani pranë disa jastëkë.144 PJESA II VITI I PARË SI BËHET MASAZHI I BEBIT doni ju. Teknika Sa forcë do të ushtroni? Mbyllini sytë dhe shtypni kapakët e syve. Me lëvizje të ngadalta dhe të buta ju do të punoni në fytyrë. mbuloni zonat e trupit të bebit që nuk do t’i masazhoni. pjesën e tëmthave dhe bazën e kokës • Qepallat. gjoks.

Për të mbyllur masazhin. Ndonjëherë masazhi i këmbëve mund të ndihmojë të pakësohen dhimbjet në stomak. Filloni duke ushtruar një presion të lehtë në secilin gisht të këmbës. Aplikoni lëvizje rrethore tek thembrat. Kurrizi: • Ktheni bebin përmbys. ndërsa zbrisni poshtë në drejtim të gishtave të këmbës. Kofshët: • Përkëdhelni çdo kofshë me të gjithë pëllëmbën e dorës. ato duhen bërë me emocion. qafën dhe këmbët. filloni përsëri. • Përkëdhelini në qetësi të gjithë gishtat. Barku: • Masazhoni stomakun në një mënyrë rrethore (zona e organeve seksuale nuk duhet prekur). • Përkulni lehtë kofshët dhe gjunjët.0 . por vendosni pëllëmbët e duarve mbi të. N . • Kaloni duart tuaja në shpatulla dhe shpinë. më tej në të gjithë këmbën dhe përsëri kthehuni tek gishtat. Kujdes kur i bëni të gjitha këto lëvizje. ata që fillimisht kanë zhvillim të ngadalshëm. drejt në krah. nga këmbët lart. • Në kyçin e dores ju mund të bëni lëvizje të lehta rrotulluese të tij. Në fakt ata nuk duhet të shqetësohen. që foshnja të ndjejë ngrohtësinë e tyre. më vonë e përshpejtojnë ritmin e zhvillimit. Filloni me lëvizje të mëdha dhe të ngadalta që përfshijnë kokën. jo mekanike. STIMULIMI I BEBIT GJATË MUAJVE TË PARË TË JETËS ë shoqërinë tonë prindërit shumë herët fillojnë të shqetësohen nëse fëmijët e tyre mund të konkurojnë me moshatarët. sepse ai është shumë i ndjeshëm. • Përkëdheleni barkun duke lëvizur duart në drejtim të akrepave të orës. duke filluar që poshtë kafazit të kraharorit. gjithnjë në të njëjtin drejtim. duke filluar edhe një herë nga koka deri tek gishtat e këmbëve. Kujdes kur arrini tek bërryli. Kur të arrini tek gishtat. vendosni duart në fillim të këmbëve dhe filloni të përkëdhelni me butësi. duke e shtypur lehtësisht në pjesën e sipërme të ijeve. sepse fëmijët zhvillohen me ritme të ndryshme. duke e masazhuar me majat e gishtave me lëvizje rrethore. duke i shtyrë me butësi në drejtim të trupit.4 MUAJ KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT 145 parakrahut dhe më tej zbrisni poshtë. Me lëvizje të buta dhe të ngadalta përfundoni masazhin. Thembrat dhe gishtat e këmbëve: • Masazhi i këmbëve është shumë qetësues. Mos masazhoni shtyllën kurrizore.

As ju dhe as bebi nuk do të fitoni ndonjë gjë me shqetësimin tuaj për rezultatet e fëmijës. Edhe lodrat më të mira e më të shtrenjta në botë nuk kanë asnjë vlerë. të gjallëruar e të interesuar. Asgjë nuk e ndihmon më shumë bebin për t’u rritur dhe lulëzuar sesa dashuria. Njihni bebin. Megjthëse fëmijët e kanë të nevojshme ta dinë se ata do të ndihmohen kur të kenë nevojë. Nëse ju jeni i pakënaqur me punën e tij. Në vend që të mendoni sesa i aftë është bebi. kjo gjë e mërzit shumë bebin dhe ai e humbet interesin. Gjithashtu lëreni bebin të vendosë për përfundimin e lojës. Lidhuni dhe komunikoni me bebin. bëjnë një punë të gjithanshme për stimulimin e fëmijës së tyre. por vëmendja e tepruar mund të jetë mbytëse. Lëreni mënjanë stresin dhe kënaquni. Lëreni të marrë herë pas here komandën dhe në këtë mënyrë të forcojë vlerësimin për veten. nëse ju nuk përfshiheni në lojë me bebin. Nëqoftëse injoroni shenjat e tij për të përfunduar lojën dhe e detyroni të vazhdojë. kur jeni duke e ndërruar. Vëmendja ndaj fëmijës është jetësore. belbëzuar. Vëmendja juaj e vazhdueshme mund të dëmtojë aftësinë e fëmijës për të luajtur dhe mësuar në mënyrë të pavarur dhe më vonë një fëmijë jo i pavarur do ta bëjë shumë të vështirë kthimin e vëmendjes tuaj te diçka tjetër. rrugës në makinë etj.146 PJESA II VITI I PARË Gjithashtu të gjithë prindërit edhe me intuitë. Këto këmbime stimuluese të rastësishme e ndihmojnë bebin të shkëlqejë. për të kënduar. Udhëheqja. Shfrytëzoni çdo mundësi për të folur me të. Bëjini të qartë fëmijës se ju nuk jeni udhëheqësja. Mësoni se çfarë e bën bebin tuaj të lumtur apo të hidhëruar. . duhet të mësojnë si ta kërkojnë këtë ndihmë. mos e detyroni të luajë me makinën. qetësohuni dhe kënaquni. Për të parë nëse kjo punë e bërë është në rrugën e duhur. kjo e dëmton shumë vetëvlerësimin e fëmijës. Lërini fëmijës hapësirë. por lëreni për ca kohë atë vetëm me lodrat dhe shkëputuni prej tij. Lidhja e ngushtë me prindërit ose kujdestarët është shumë e rëndësishme për një zhvillim normal. Luani me bebin tuaj. apo të mërzitur e të fjetur. Kushtojini vëmendje fëmijës tuaj dhe do të mësoni më shumë se çdo të lexonit në ndonjë libër. Të mësuarit dhe zhvillimi nuk nxiten me forcë. lexoni këshillat e mëposhtme: Krijimi i një mjedisi të mirë Dashuri për bebin. Nëqoftëse ai do të luajë me telefonin. duke e larë.

• Nuk sjell të dyja duart bashkë në afërsi të mesit të gjoksit. Kur bebi arrin rezultate. i zgjuar i qetë. . gjatësi. • Ndjek një send në lëvizje me sytë e fokusuar bashkë. Gjthashtu kini parasysh se bebet kanë një periudhë të shkurtër vëmendjeje. • Nuk kërkon të kapë sende ose nuk reagon gëzueshëm ndaj personave të njohur. Periudha më e mirë për të stimuluar zhvillimin e fëmijës. tregojini vlerësimin tuaj duke e përqafuar. • Nuk qesh në përgjigje të buzëqeshjes së të tjerëve (qeshja sociale është një nga guret themeltarë të zhvillimit). i zgjuar aktiv. duartrokitur etj.0 . Kjo gjë ju qetëson ju dhe i jep bebit mesazhin: Ti je i mrekullueshëm! nëqoftëse në moshën 4 muajshe bebi: • Nuk vazhdon të tregojë një rritje në peshë. është kur bebi është në gjendjen e zgjimit aktiv. Kini parasysh!! Takoni një mjek ose një specialist të fushës së zhvillimit të fëmijës. gjumë të lehtë. Bebi mund të ndodhet në 6 gjendje gjatë ditës: gjumë të thellë. • Nuk kthen kokën për të parë se nga vijnë tingujt. duke qarë. përgjumje. • Nuk fillon të ngrejë kokën dhe pjesën e sipërme të trupit kur e shtrijmë përmbys.4 MUAJ KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT 147 Koha e duhur. dhe perimetrin e kokës. Lavdërojeni bebin.

me shprehje fytyre a gjeste. Mishi i dhëmbëve mund të bëhet . • Perimetri i kokës rritet afërsisht 0. Ritmi dhe shpeshtësia ndryshon nga fëmija në fëmijë.7 cm. Ata hyjnë në marrëdhënie sociale dhe u përgjigjen të gjithë atyre që u drejtohen me fjalë. RRITJA DHE KARAKTERISTIKAT E RRITJES • Zgjatet afërsisht 1. mesatarja e gjatësisë është 69.47 cm në muaj. Perimetri i kokës duhet të vazhdojë të rritet dhe kjo tregon një ecuri të shëndetshme të rritjes së trurit. t’i fusin në gojë. fillojnë të shfaqen dhe janë të mprehtë.3 cm në muaj. “flasin” duke lëshuar bashkëtingëllore dhe tinguj të ndryshëm. • Dyfishon peshën e lindjes. Ata gjithë kohës përpiqen të përdorin sende të ndryshme. pastaj 0. • Dhëmbët.8-73.2 kg peshë në muaj.95 cm në muaj deri në 6-7 muaj.148 2 4 . Ata kalojnë lehtë nga aktivitetet e filluara prej atyre vetë. • Frymëmarrja me bark lëviz 2550 frymëmarrje në minutë. në aktivitete sociale të propozuara nga të tjerët.8 muaj Karakteristikat e rritjes dhe të zhvillimit G jatë moshës 4-8 muaj fëmijët zhvillojnë një sërë aftësish për të përdorur trupin e tyre. në varësi të aktivitetit. si të sipërmit ashtu edhe të poshtmit. • Shton 2. • Perimetri i kokës dhe i gjoksit janë pothuajse të barabartë.

për të tjerë është një histori që zgjat vetëm për një natë. ai shkëputet nga gjiri apo shishja. Nëse në ndonjë vend shfaqet lëkurë e tharë. fshijeni shpesh bebin që lëkura të mbetet e thatë dhe vini një peshqir ose napë në gjoks gjatë gjumit. i shoqëruar nga rritja e sasisë së pështymës. Për të parandaluar këtë. Bebi duket i uritur. që nga dora e vet. Daljet jashtë më të holla mund të shkaktohen nga sasia më e madhe e pështymës që prodhohet dhe gëlltitet. sepse kjo lehtëson dhimbjen dhe presionin që ushtron dhëmbi në mishrat e dhëmbëve. kafshimit dhe futjes në gojë të sendeve. Kafshimi. Mos u shqetësoni nëse bebi nuk ka ndonjë shenjë tjetër ftohjeje apo alergjie. Dalja e dhëmbëve zakonisht fillon rreth moshës 7 muaj. Ka bebe që kanë mjaft dhimbje dhe të tjerë që nuk paraqesin asnjë lloj dhimbjeje. dhe për disa të tjerë në moshën 12 muajsh. Bebi vazhdon të kollitet me qëllim edhe më vonë. por sa fillon të thithë dhimbja dhe sikleti shtohet. Mospranimi i ushqimit. por më pas nuk pranon. Si mund ta kuptoj që fëmijës po i dalin dhëmbët? Kur fillon dalja e dhëmbëve. përtypjes. Bebi kafshon çdo gjë që i zë dora. gjirin që e ushqen. duhet të konsultoheni me mjekun pediatër. Por nëse bebi del hollë për më shumë se dy herë. si rezultat i përskuqjes në vendin e daljes të dhëmbit. gishtin e ndonjë të panjohuri. Për disa ky është një proces i gjatë dhe i dhimbshëm. ashtu si një i sëmurë me dhimbje të vazhdueshme. Dhimbja e vazhdueshme bën që bebi të ndryshojë dhe të irritohet. Temperatura (370-380 C) Mjekët s’e pranojnë. . Kjo e streson shumë atë. sepse i duket si një lojë me zërin. çdo fëmijë e përjeton në mënyrën e vet. Pështyma e tepërt shkakton kollë. Irritimi. Dhimbja. Kjo gjë përsëritet gjithë kohën dhe bebi gjithë kohën do të ushqehet. Jashtëqitja e ujshme. për disa në moshën 2-3 muajsh. të cilat i donte aq shumë më parë. Pak kollë. Konsultohuni me pediatrin nëse temperatura vazhdon për më shumë se 3 ditë. por shpesh dalja e dhëmbëve shoqërohet me teperaturë. Shenjat më të zakonshme të daljes së dhëmbëve janë: Skuqja e fytyrës dhe e mjekrës ngaqë lëkura laget nga jargët.KARAKTERISTIKAT E RRITJES DHE TË ZHVILLIMIT 149 i kuq dhe i bymyer. Shumë rrallë mund të fillojë më herët ose më vonë. lyejeni me krem lëkure.

150 PJESA II VITI I PARË Çrregullimet e gjumit. Duan të hanë gjëra të ftohta. Duan të pijnë lëngje të ftohta. lodra plastike etj. duke përfshirë edhe streptokokun. sidomos kur del dhëmbi i syrit. Edhe thjesht një fërkim i mishrave me to e lehtëson dhimbjen. Edhe një provë e vetme mund të bëjë që bebit t’i pëlqejë dhe të mësohet me to. pastaj ata të mesit lart. Zakonisht dalja e dhëmballëve çan një enë gjaku në mish. Tërheqin veshët ose fërkojnë mollëzat. Këshillohen kompresa të ftohta për të ulur sikletin dhe thithjen e hematomës. Gjithashtu edhe një fetë molle e ftohtë e mbështjellë me një napë mund të ketë efekt qetësues. Goja e fëmijës përmban miliona baktere. Për daljen e dhëmbëve të bebit është folur nëpër shekuj. Mos përdorni pije alkoolike. fillimisht poshtë dhe pastaj prapë lart. Dhëmbët e parë që dalin janë dy dhëmbët e mesit poshtë. Me plasjen e dhëmbit mund të shkaktohet pak gjakrrjedhje në gojë. Që në shekullin e 14-të. akull të futur në një napë. se janë një helm i rrezikshëm për bebin. Shpesh nga dhimbja e dhëmbëve fëmijës i trazohet edhe gjumi. ai duhet të fillojë larjen e dhëmbëve me furçë dhe me pak ujë. mund të përdorni Paracetamol. kruarje të mishrave e diarre. Kur asgjë nuk e ul dhimbjen. Mund të jepen banane të ngrira. por kjo është krejt normale. dijetari i madh Hipokrat shprehej se dalja e dhëmbëve tek fëmijët shoqërohet me temperaturë. i cili është përgjegjës për fillimin . kur dhëmbi dhe mishrat e dhëmbëve duhet të pastrohen me një garzë të pastër e të lagur. Dhëmbët e foshnjërisë janë shumë të rëndësishëm për dhëmbët e përhershëm të fëmijës. Dhëmbi i parë i del bebit rreth muajve 5-7-të dhe e ndihmon atë të përtypë dhe të flasë. Fryrja e mishrave të dhëmbëve. Feverall). Duan të përtypen gjithë kohën për të pakësuar dhimbjen duke ushtruar presion mbi mishrat e dhëmbëve. pastaj dhëmbët anash tyre. Mjekimi i vetëm që qetëson dhimbjet e daljes së dhëmbëve është Paracetamoli (Tempra. Tylenol. nëse e vëmë mbi zonën e acaruar për pak minuta. Higjena e gojës duhet të fillojë tek bebet që me daljen e dhëmbit të parë. kur bebi ka rreth 8 dhëmbë në gojë. Shpesh dhimbja e dhëmbëve shpërndahet në veshë dhe mollëza dhe bebi tërheq veshët ose fërkon mollëzat herë pas here. që i merakos prindërit për shkak të ngjyrës së saj të mavijosur në gojë. Nga fundi i vitit të parë të jetës.

por me anë të gojës bebi njeh botën e jashtme. Nëse Lloji i dhëmbit Periudha e daljes së dhëmbit Të poshtmit Të sipërmit 5-7 muaj 7-10 muaj 16-20 muaj 10-16 muaj 20-30 muaj Prerësit e mesit Prerësit anësorë Të qenit Dhëmballët e para Dhëmballët e dyta 6-8 muaj 8-11 muaj 16-20 muaj 10-16 muaj 20-30 muaj . Zakoni i gishtit në gojë Mbijetesa e fëmijës varet nga aftësitë e tij për të thithur dhe jo vetëm kaq. Për këtë arsye vizita e parë e fëmijës tek dentisti duhet të bëhet në moshën 12 muajsh. kur bebi për të qetësuar veten (kur është i lodhur apo i mërzitur). Që në barkun e nënës foshnjet thithin gishtin e madh të dorës dhe ky zakon vazhdon edhe më pas. Jo vetëm prishja e dhëmbëve. Rekomandohet që fëmijëve t’u jepet lëngu i frutave në filxhan. Fëmijët nuk duhet të lejohen që të përdorin për një kohë të gjatë filxhanë me thithje. Ushqimet e forta mund t’i fillohen fëmijës rreth moshës 6-8 muajsh. jo në biberon dhe që lëngu i frutave të pihet gjatë ditës dhe jo para se bebi të vihet në gjumë. fut gishtin në gojë. sidomos kur edhe vetë prindi ka dhëmbë të prishur. rreziku shtohet. Mbipërdorimi mund të shkaktojë gjithashtu diarre dhe dhimbje barku.4 . Në përgjithësi fëmijët heqin dorë vetë nga ky zakon rreth moshës 4 vjeç. Pirja e lëngjeve të frutave për një kohë të gjatë ka të ngjarë të shkaktoje krimbje. Në studimet e fundit rekomandohet që qumështi i gjirit të jetë ushqimi i vetëm për fëmijët deri në 6 muaj. zakonisht mbasi fëmijët të kenë fituar një kontroll të mirë të kokës dhe qafës. Dieta e ushqyerjes ka gjithashtu një rëndësi shumë të madhe për dhëmbët e fëmijës. por dhe kequshqyerja dhe shtati i shkurtër janë të lidhura me përdorimin e tepërt të lëngjeve të frutave. Kur një prind fut në gojën e vet lugën me të cilën ai ushqen bebin.8 MUAJ KARAKTERISTIKAT E RRITJES DHE TË ZHVILLIMIT 151 e krimbjes së dhëmbëve. Në këtë fazë mund të fillohet me miell orizi dhe më vonë me fruta e perime të shtrydhura.

kohëzgjatja e mbajtjes në gojë të gishtit si dhe pozicioni në të cilin gishti mbahet në gojë. Një fasho rreth gishtit mund ta ndihmojë. ndiqni këshillat e mëposhtme: • Në vend që t’i bërtisni fëmijës kur fut gishtin në gojë. i cili i lejon fëmijës të lëvizë ushqime të forta nga fillimi i gojës për mbrapa. atëhere jepini një lodër në dorë që të heqë meqenëse meqezakonin. të shkojë tek lodrat. shpërblejeni atë me diçka që i pëlqen. Shkalla e dëmtimit varet nga frekuenca. • Ndonjëherë. apo për të bërë gjithçka që mund të mbajë duart e tij në aktivitet. si pasojë ai pulit sytë). Shfaqet refleksi i gëlltitjes (një formë më e zhvilluar e gëlltitjes.152 PJESA II VITI I PARË zakoni i thithjes së gishtit vazhdon përtej kësaj moshe. Refleksi i thithjes bëhet i vullnetshëm. t’i bleni një libër. • Nxisni fëmijën që të përdorë të dyja duart për të ngjyrosur. • Nëse fëmija e ka zakon që të mbajë gishtin në gojë natën. për të plotësuar lojëra formuese. Refleksi i parashutës shfaqet në fund të kësaj periudhe (kur e kap për mesi bebin e shtrirë përmbys dhe bën sikur e lëshon në tokë. ai hap krahët si masë mbrojtëse). për shembull një film me video. ZHVILLIMI LËVIZOR • S • • • • • jelljet refleksive janë duke ndryshuar: Refleksi Glabelar është pjekur mirë (kur fëmija goditet në mes të dy vetullave. deri në kohën kur fillojnë të dalin dhëmbët e përhershëm. I arrin sendet me të dyja krahët. Përdor gishtat dhe gishtin tregues për të kapur sendet. ekziston rreziku që të shkaktohen deformime të qiellzës dhe deformime të dhëmbëve. a t’i tregoni një përrallë më tepër etj. Frenimi me dhunë i këtij zakoni mund të shoqërohet me probleme në të mësuar. probleme të gjumit. apo fillim të zakoneve të reja. që përfshin lëvizjet e gjuhës kundër pjesës së sipërme të gojës). në periudha të mëvonshme. Ky zakon mund të ndikojë gjithashtu edhe në marrëdhënien midis nofullës së sipërme dhe asaj të poshtme si dhe në defekte të shqiptimit. Nëse fëmija juaj mban gishtin në gojë pas moshës 4 vjeç. • Për ditët që fëmija nuk e fut gishtin në gojë. . fëmija ka nevojë për diçka që ta kujtojë se nuk është mirë të fusë gishtin në gojë. intensiteti. me qëllim që të gëlltitet. urinim në shtrat. lavdërojeni atë kur nuk e mban gishtin në gojë.

por në përgjithësi nuk lëviz përpara. e mban kokën të ngritur. Rrethorja nuk e ndihmon bebin të ecë më shpejt. në kapjen e sendeve përdor gjithë dorën. Rrethorja nuk e mëson se si të mbajë ekuilibrin ose se si rrëzohet. tund dhe peshon sende. fut gjithçka në gojë. lëkundet para dhe prapa. Disa bebe mund të kapin objekte të vogla dhe ndoshta të rrezikshme. Figura 13. kërcen në vend.8 MUAJ KARAKTERISTIKAT E RRITJES DHE TË ZHVILLIMIT 153 • • • • • • • • • më vonë i arrin me një dorë ose me tjetrën. shpinën të drejtuar dhe krahët përpara për mbështetje. Kjo sjellje mund të përdoret për të provuar dëgjimin e fëmijës.4 . ata duan të përdorin rrethoret. ndaj tregohuni të vëmendshëm dim amerikan është vënë re se rreth 24000 aksidente në vit ndodhin si pasojë e përdorimit të rrethoreve. sepse ecja me rrethore kërkon aftësi të ndryshme lëvizore nga ecja vetë. aftësi këto shumë të nevojshme për të ecur i pavarur. Transferon sendet nga një dorë në tjetrën. Mban vetë shishen. Mban. Mund të fillojë të tërhiqet prapa në mënyrë të rastësishme kur e shtrin përmbys. prandaj në periudhën kur bebi fillon të qëndrojë ulur lirisht. shumë shpejt do të fillojë të zvarritet edhe përpara. Por meqenëse nga një stu- ZHVILLIMI NJOHËS DHE AI I PERCEPTIMIT • Gjen se nga vijnë zërat e njohur dhe kthen kokën në drejtim të tyre. atëhere ato është mirë të mos përdoren. Ngre kokën kur e vë në shpinë Rrotullohet nga përpara-prapa dhe nga prapa-përpara. Ulet vetë pa mbështetje. A duhet përdorur rrethorja për të nxitur lëvizjet? Prindërit dhe fëmijët janë shumë të stresuar në situata të tilla. I pëlqen ta mbajnë më këmbë e veçanërisht në prehërin e dikujt. por ende nuk mund të zvarritet apo të ecë këmbadoras. Vë vetveten në një pozicion rrëshqitës duke u ngritur mbi krahë dhe mbledh gjunjët poshtë trupit. .

. përplasja e gjuhës etj. • Imiton. si inatit dhe mërzisë. z. s. edhe kur ajo është pozicionuar në një mënyrë të ndryshme). • Përplas sendet me njëri-tjetrin në mënyrë të kuptimtë. • Imiton disa tinguj jo të folur. kolla. mund të qajë ose të shikojë nga prindërit për t’u siguruar. • Reagon në mënyrë të ndryshme ndaj zhurmave të tilla si fshesa me korent. Pra mami kur ikën në mëngjes. si rrake dhe kuba. • I prodhon të gjitha zanoret dhe disa bashkëtingëllore si: r. • Bën aktivitete me lodra të vogla. ndoshta mund ta injorojë lodrën e dytë ose e kalon atë në një dorë. për shembull. • Është i paaftë për t’u marrë më tepër sesa një lodër në të njëjtën kohë. edhe kur ato nuk shihen. ose bëj paçim me dorë. si për shembull: përplasja e buzëve. por kthehet prapë. gojën dhe sytë në koordinim për të eksploruar trupin e tij dhe mjedisin që e rrethon. i përplas dhe i tund. • I përgjigjet emrit të vet. duke i rrotulluar ato nga të gjitha anët. • Vazhdon të fusë gjithçka në gojë. ndërkohë që kupton se objektet vazhdojnë të ekzistojnë. th. bën mirupafshim me dorë etj. TË FOLURIT DHE ZHVILLIMI GJUHËSOR • I përgjigjet në mënyrë të duhur emrit të tij ose kërkesave të thjeshta si: ha. • Shpreh emocione të tilla si gëzimi. • I përgjigjet variacioneve të toneve të zërit të të tjerëve. • Vendos një lidhje të plotë me mamanë ose me kujdestaren. përplas lugën mbi tavolinë. • Belbëzon duke përsëritur disa rrokje me radhë. në mënyrë që të merret me lodrën e re. përshëndet me kokë. • Merr sende të përmbysura (me fjalë të tjera ai e njeh një gotë. • Përdor duart. pra tashmë bebi kupton lartësinë. nuk ikën përgjithmonë. • Kërkon lodra ose ushqime që janë tërësisht të fshehura nën rroba. fillon të kuptojë që sendet vazhdojnë të ekzistojnë. edhe kur ato nuk shihen. • Mban dhe eksploron sendet në shumë mënyra: duke i parë. duke prekur të gjithë sipërfaqen. • ”I flet” lodrave.154 PJESA II VITI I PARË • I fokuson sytë në sende të vogla dhe i kërkon ato. • Shfaq frikë nga të rrëzuarit nga vende të larta si shkallët etj. zilja e telefonit ose lehja e qenit. kënaqësia dhe inati duke nxjerrë tinguj të ndryshëm. ba-ba-ba.

të folurit e shpejtë do ta vështirësojë punën e tij.8 MUAJ KARAKTERISTIKAT E RRITJES DHE TË ZHVILLIMIT 155 Si ta ndihmojmë fëmijën të flasë Tani që bebi është në fazën e zhvillimit të tij gjuhësor. por rima e thjeshtë e librave me vjersha apo figurat e bukura mund të tërheqin vëmendjen e tij. apo disa herë në ditë të njëjtën këngë. Është koha kur ai mund të dëgjojë edhe këngë për fëmijë nga kasetat e magnetofonit. fjala “panolinë” është ajo që duhet theksuar më shumë. Me kohë ju mund të shtoni edhe tinguj të tjerë si ga-ga-ga . Përkundrazi për bebin kjo është shumë e bukur dhe diçka prej së cilës ai mëson shumë. Ndërsa bisedoni me bebin. Ju mund ta ndihmoni bebin t’i zhvillojë të dyja duke vepruar si më poshtë: Flisni ngadalë. Theksoni imitimin. ai mund të ketë gati një përgjigje ndaj asaj që ju i keni thënë apo kërkuar.4 . Kur e ushqeni. Kur bebi përpiqet që të kuptojë një gjuhë të ngatërruar. Prisni për një përgjigje. Kjo do të përbëjë bazën e të mësuarit të gjuhës: të kuptuarin (i cili zhvillohet më parë) dhe të folurin (më i vonshëm në zhvillim). Përqendrohuni tek fjala. që t’i lini kohë fëmijës të kuptojë atë që i thatë. nëse filloni të imitoni njëri-tjetrin. Nëse bebi bisedon me ju duke thënë ba-baba. përpiquni që të flisni ngadalë. atëhere ju pasojeni atë me një ba-ba–ba të thellë. apo da-da-da. po kështu rritet edhe kënaqësia që provoni ju të dy. fjalët për të marrin një tjetër rëndësi. vendosni theksin tek fjalët që janë më kuptimplota në fjali. Kujdesuni që të komentoni përemrat. Ndoshta ju mund t’ju duket budallallëk që të përsërisni çdo ditë. Ndërtoni një repertor me këngë dhe rimë. Tani që numri i tingujve që lëshon bebi është rritur. Bëni shumë pyetje të tilla si: “ Ku është qeni?” dhe shumë shpejt bebi do t’ju habisë duke vënë gishtin mbi figurën e duhur. Mos harroni të bëni një pushim. thjesht dhe të shqiptoni mirë fjalët. Për shembull “tani do të ndërrojmë panolinën” . Bebi nuk është akoma gati për të dëgjuar historira. duke thënë ” Ky është libri i mamit” dhe ” kjo është kukulla e Anës”. . Që t’i jepni fëmijës mundësinë që të kuptojë sa më shumë. ju duhet të thoni: “Unë po hedh lëngun në filxhan” dhe shtoni duke treguar filxhanin “Lëngu. Megjithëse bebi ende nuk flet. ndaj kushtojini rëndësi atyre. Përdorni librat. këtu është lëngu” etj. Përemrat janë akoma një kategori fjalësh që e ngatërrojnë bebin.

• Fillon ta shohë veten si person.m. Jini “urdhërues”. Është e rëndësishme për bebin që të fillojë të mësojë komanda të thjeshta si: “puthe gjyshen”. . kur ju i thoni që do të ulet tek karroca e tij për të luajtur. I pëlqen ta mbajnë në krahë dhe ta përkëdhelin. Tërheq vëmendjen duke përdorur lëvizjet e trupit. mamin. shfaq frikë ndaj të huajve (d. nëse i plotësohen nevojat fizike dhe emocionale. edhe aktivitetet. fjalët ose të dyja bashkë. i ndarë nga të tjerët. pakënaqësisë. I përgjigjet saktë shprehjeve të fytyrës. më vonë s’ka dëshirë të afrohet ose të rrijë me të huajt. “bëj pacim”.th. e tregon dëshirën për ta marrë hopa duke ngritur duart lart. Qesh me zë të lartë. buzëqesh. “jepja mamit kukullën”. Është ende miqësor në drejtim të të huajve në fillim të kësaj periudhe.156 PJESA II VITI I PARË edhe pse kjo mund të jetë vetëm një britmë gëzimi. Vendos një marrëdhënie besimi me prindërit dhe kujdestarët. • Bëhet më i lirshëm dhe miqësor. Nga 6 muaj e lart fillon të tregojë preferenca për kujdestarin kryesor. • • • • ZHVILLIMI I PERSONALITETIT DHE AI SOCIAL • Kënaqet duke vëzhguar mjedisin. dadon ose gjyshen etj. buzëqeshjeve. Imiton shprehjet e fytyrës. Mërzitet nëse i marrin lodrën apo një send tjetër. në mënyrë të vazhdueshme ndjek edhe njerëzit. tregon shenja frike kur afrohet një person jo i familjes). Përkundrazi ndihmojeni atë të kuptojë atë që i keni thënë dhe që ta kryejë veprimin që i keni kërkuar. veprimet dhe tingujt. gugat. por mos e mërzisni bebin dhe veten tuaj. • Mund të tregojë ndryshimet ndërmjet të njohurve dhe të • • panjohurve dhe i përgjigjet ndryshe secilit prej tyre. Mbase jo që herën e parë do të japë një përgjigje të saktë.

Ai do t`ju tregojë më mirë se të gjithë të tjerët se kur të filloni ushqimet e ngurta. dhe perime. veçanë-risht nëna rreth kohës se kur duhet të fillojë ushqimin shtesë. dhe ju tregojnë se çfarë thonë shkenca e sotme për këtë. doktorin. Por mbas kësaj moshe. mikeshën? Jo. ajo është më e qetë dhe fle më mirë natën. Kë duhet të dëgjoni? Nënën. Kjo periudhë quhet . zakonisht ushqehet 3-4 herë në ditë dhe merr 170 – 230 gram në çdo vakt. vetëm bebin tuaj. Kështu nëna apo vjehrra ju thonë “Unë ty ta kam filluar ushqimin shtesë me lëng karrote që 1 muajshe dhe shiko sa e shëndetshme je!”. bebi do t’i nxjerrë jashtë). shpesh më shumë ngatërrojnë se sa sqarojnë. Deri në moshën gjashtë muaj nevojat e tij për t’u ushqyer mund të plotësohen me anë të qumështit të gjirit ose atij artificial. kërkon të kapë gotën ose lugën. Fillimi i ushqimeve të forta Në kohët e sotme mesazhet të cilat marrin prindërit. për të ngrënë vaktin e parë. që i ha të vendosura në pjesën e fundit të gjuhës (nëse ju i vendosni në majë të gjuhës.4 . • Tregon interes në aktivitetin e të ushqyerit.8 MUAJ RUTINA E PËRDITSHME 157 Rutina e përditshme USHQYERJA • I rregullon oraret e të ngrënit sipas orarit të familjes. • Është i aftë të presë gjysmë ore ose më shumë pasi është zgjuar. bebi juaj duhet të fillojë të marrë edhe ushqime të tjera shtesë. • Fillon të pranojë sasi të vogla ushqimesh të forta të tilla si miell orizi/gruri etj. infermierja e këshi-llimores ju thotë se duhet të prisni deri kur bebi juaj të mbushë 6 muaj. Një mikeshë që vjen për vizitë thotë se që kur i ka filluar ushqim vajzës së saj tre muajshe. Pediatri. “Djalit tim i kam filluar muhalebinë dhe paluzen me niseshte që tre muajsh” etj. Rreth fundit të muajit të 6-të foshnja juaj është gati për të provuar ushqime të ndryshme nga qumështi i gjirit apo ai artificial. ndërsa është duke u ushqyer. për të plotësuar nevojat e tij gjithnjë e në rritje për lëndë ushqyese.

Po kështu. Rreth moshës 6 muajshe ju do të filloni të vëreni tek foshnja juaj disa shenja që tregojnë se është gati për fillimin e shtesave ushqi- . Pra me shtimin e ushqimeve të tjera përveç qumështit. kur është mësuar shumë gjatë me ushqyerje me gji ose me qumësht artificial. Ai nuk mban dot një pozicion të përshtatshëm për të gëlltitur ushqimet e ngurta. në një moshë më të vonë të fëmijërisë. nuk i pranon ato. mund të dëmtojë sjelljen dhe zakonet e të ushqyerit të bebit kur të rritet. Nëse një foshnjë e cila nuk është gati për t’i filluar këto ushqime të reja. Bebi. edhe nëse do të prisni shumë gjatë (deri mbas muajit të apo më vonë) për t’i filluar bebit ushqimet e forta. Disa arsye të tjera janë: • Zhvillimi i muskujve dhe nervave të bebit ende nuk është i përshtatshëm. dhe mund të jetë e vështirë t’i ndryshohet shija. • Para moshës 6 muajshe bebet nuk kanë nevojë për të eksperimentuar ushqime me shije të ndryshme nga ajo e qumështit • Sistemi i tretjes së ushqimit tek foshnja ende nuk është arritur plotësisht. Fillimi shumë i hershëm i ushqimeve të forta përpara kësaj moshe nuk besohet se shkakton ndonjë dëm të madh fizik tek bebi. stomaku nuk do të arrijë të përballojë punën e tepërt dhe shtohet mundësia për alergji ndaj ushqimeve të huaja. Gjithashtu bebi do të fillojë të bjerë në peshë. si dhe vëllimi i sto- makut është shumë i vogël dhe stomaku është më i ndjeshëm ndaj lëndëve të huaja ushqimore që futen në trup me ushqimet e reja. edhe në moshën 1 vjeç bebi mund të mos pëlqejë asgjë tjetër përveç qumështit të gjirit apo të formulave. por studimet mjekësore tregojnë se sistemi i tretjes së fëmijës deri në njëfarë moshe është i pazhvilluar dhe jo i gatshëm për të filluar këtë ushqyerje të re. Nevojat e tij ushqimore tashmë të rritura. mërzitja dhe lodhja nga të dyja palët mund të ndikojnë mbi neverinë dhe mungesën e dëshirës për t’u ushqyer. apo për t’i kapërdirë ato nga fillimi i gojës deri në fund të saj. Gjithashtu fillimi i parakohshëm i ushqyerjes së fortë. Përshtatja e bebit me shijen e ushqimeve të reja nuk është shumë e lehtë dhe nëse ne nuk e fillojmë këtë punë në kohën e duhur dhe me ngadalë. nuk plotësohen dot vetëm nga qumështi i gjirit. megjithëse nuk është fizikisht i dëmshëm. Kjo mund të shkaktojë atë që quhet kequshqyerje e fëmijës. mund të mos përshtatet me mënyrën e copëtimit dhe bluarjes së ushqimit në gojën e vet.158 PJESA II VITI I PARË periudha e fillimit të ushqimeve të forta. mund të keni vështirësi.

ashtu edhe lodhshme. mund të filloni ushqimet e forta ngadalë dhe gradualisht. po kaq rëndësi ka dhe krijimi i një atmosfere të qetë e të këndshme. çdo ditë që kaloni me bebin është sa e bukur. Si të fillohen ushqimet e forta Që nga dita e parë e lindjes. • Është i interesuar dhe dëshiron të provojë shije të reja. veshur me rroba të bukura që qëndron ulur në karriken e vet të re. • I kanë dalë një apo dy dhëmbë dhe ka dëshirë të kafshojë gjëra të forta. Më të shpeshtat që mund të ndeshen janë: • Kur shikon se nëna dhe babai po hanë diçka. Sa rëndësi ka që bebi juaj të marrë gjithë sasinë e ushqimit që ka nevojë. që ushqimi të hahet me shije dhe pa luftë.8 MUAJ RUTINA E PËRDITSHME 159 more. sepse fillimi i hershëm i ushqimeve të huaja mund të shoqërohet me një rrezik për alergjitë ushqimore. përballë është bebi. • Edhe pse ju i jepni rregullisht gji sipas dëshirës. më shumë se një çështje e lidhur me një ushqyerje të mirë është e rëndësishme për hedhjen e themeleve për sjellje dhe zakone të shëndetshme lidhur me ushqimin. Këtë refleks mund ta provoni kështu: vendosni në gojën e bebit një majë luge (apo lyeni gishtin tuaj) me muhalebi me miell orizi të përgatitur shumë hollë. të përzier me qumështin e gjirit ose atë artificial. ky refleks ende është i pranishëm dhe bebi nuk është gati për t’u ushqyer me lugë. ngrihet dhe zgjatet drejt ushqimit. • Refleksi i flakjes me gjuhë është zhdukur. • Bebi arrin të nxjerrë buzën e poshtme përpara dhe kështu mund të marrë ushqimin me lugë. goja e bebit hapet dhe ja ky është momenti për të shkrepur aparatin.4 . t’i ndjejë dhe t’i shijojë ato. Nëse bebi e nxjerr jashtë ushqimin me gjuhë dhe vazhdon ta bëjë këtë pasi jeni përpjekur disa herë. Babai qëndron gati me aparatin fotografik. bebi duket përsëri i uritur. Kur bebi juaj është gati. ia kap copën e bukës ose pirunin nga dora. • Ka qejf të fusë gjëra në gojë. Prindërit në këtë periudhë shpesh janë shumë të shqetësuar për fi- . Nëna merr një lugë nga tasi me pure molle dhe e afron në gojën e bebit. kur bebi e derdh të gjithë ushqimin në rrobat e reja!! Sfida që po filloni ju tani me bebin tuaj. Ja edhe një moment tjetër i bukur në jetën tuaj si familje erdhi. Kjo është me shumë rëndësi. buzëqesh e lëshon tinguj për të tërhequr vëmendjen. Po kështu është edhe me ushqyerjen e bebit tuaj.

për një sërë arsyesh. . ta përziejë. Sot pediatrët këshillojnë që foshnja të ushqehet në një karrike të lartë të përshtatshme për të. Kini kujdes që gjatë kohës që bebi qendron në karrike të lidhet dhe të sigurohet mirë. ose në vendin ku është ulur dhe lëreni ta marrë. Gjithashtu sigurohuni që keni lugën e përshtatshme për të. por edhe për disa muaj ushqimi më i rëndësishëm për bebin tuaj ende vjen nga qumështi i gjirit ose ai artificial. Ushqimet më të mira që rekomandohen në këtë stad janë ato të freskëta dhe të përgatitura nga ju në shtëpi. duke e siguruar mirë. do të ishte një betejë e vështirë për ju dhe për të. Ushqimet që këshillohet të përdoren në këtë periudhe duhet të: • plotësojnë nevojat e ushqimore të fëmijës • mënjanojnë reaksionet alergjike • tolerohen mirë nga bebi. Të shikosh bebin tënd që po merr lugën e parë të paluzes me fruta është një çast shumë i këndshëm për prindin. kur familja juaj është duke u ushqyer. ky nuk do të jetë i panjohur për të. pra të jenë të përshtatshme për traktin e tretjes së bebit dhe të kenë shije të pëlqyeshme për to. ose në një vend të përshtatshëm për të.160 PJESA II VITI I PARË llimin e ushqimeve të forta. kështu mos nxitoni t’i filloni sa më shpejt të gjitha ushqimet e ngurta. Rëndësia e shqisave gjatë ushqyerjes Zhvillimi i shijes Shija e fëmijës pëson një zhvillim të thellë gjatë fillimit të ushqimeve të forta dhe deri kur mësohet të hajë dhe të pëlqejë apo të mos pëlqejë shijet e të rriturve. Fillimisht ju mund ta ushqeni duke e mbajtur në krah dhe më tej ta ulni në karrike. Përpara se të filloni të fusni lugën me ushqimin e ri në gojën e bebit. Karrigia duhet të ketë patjetër rrip për ta lidhur. keni më shumë mundësi që të arrini sukses me ushqyerjen. Ai përsëri po rritet dhe zhvillohet me një shpejtësi të pabesueshme. por sistemi i tij mbrojtës ende nuk është i pjekur. ta shtypë me gishta. Nëse do ta lejoni bebin që ta drejtojë lojën e të ushqyerit. ta shikojë atë. mundësisht plastike. mund t’i hidhni pak nga ky ushqim në tavolinen e tij. Mbajtja e bebit në krah ose në prehër gjatë kohës që ju po mundoheni t’i fusni në gojë një lugë me një ushqim të ri. me bisht jo shumë të gjatë sepse është më e përshtatshme për mishrat e dhëmbëve të bebit. Në këtë mënyrë kur ju do t’i afroni lugën me ushqimin që doni t’i jepni. Lëreni bebin të qendrojë ulur pranë tavolinës me këtë karrike.

duhet t’ia tregoni mjekut që ndjek bebin. grindje. Në këtë moshë ajo fillon të qëndrojë ulur mirë. Shikoni për reaksione të rënda dhe nëse këto ndodhin. hundë që kullojnë. Veproni me ngadalë. luajnë një rol të madh në ushqimet që do të zgjidhni për t’i dhënë dhe kohën kur duhet t`ia filloni. pastaj filloni ushqimet e forta. 3. Filloni vetëm një ushqim të ri në çdo javë. Gjatë kohës që ju i shtoni ushqyerjes së bebit ushqimet e ngurta. përpara se t’i jepni ushqimet e ngurta. . prandaj vishuni si duhet. Sigurohuni që bebi juaj është gati për të filluar ushqime të reja përveç qumështit të gjirit apo të formulave. Në fillim ushqejeni me qumësht gjiri ose artificial. mund të kapë gjëra të vogla dhe është shumë e interesuar kur ju keni një pjatë përpara dhe po hani diçka. 5. si skuqje e lëkurës me puçrra të vogla. Pediatrët rekomandojnë që të pritet deri kur bebi juaj është 6 muajsh. Kjo e bën më të lehtë vëzhgimin e ndonjë shenje që mund të japë bebi juaj për ndonjë reaksion alergjik. Ju dhe bebi juaj keni shumë kohë për të eksploruar gjithë botën e re të kënaqësisë së kuzhinës. Ajo që bebi juaj pëlqen dhe nuk pëlqen dhe historia e familjes për shenja alergjie/azme. 6. rriteni sasinë deri në një çerek filxhani nga ky ushqim në një vakt. Ka shumë rëndësi të shikoni bebin tuaj për shenja gatishmërie dhe pastaj të vendosni një kohë për të filluar ushqimet e ngurta. pa mbështetje. Kjo është pjesë e mësimit. do të shikoni një ndryshim në ngjyrë. Shumë prej ushqimeve që ju do t’i jepni bebit tuaj do të përfundojnë në dysheme dhe në rrobat e tij e tuajat. 4. Për të mbajtur një prodhim të përshtatshëm qumështi. Prisni një ndryshim në feçet e bebit. Është normale që feçet ndryshojnë ngjyrë. Çdo foshnje është e ndryshme. Jepini bebit tuaj sasi shumë të pakta ushqimi në fillim (rreth gjysëm luge çaji). përmbajtje dhe shpeshtësi në jashtëqitjen e bebit tuaj. në se ju po ushqeni me gji dhe për t’i dhënë bebit ushqimin më të rëndësishëm për të gjatë vitit të parë të jetës. Nuk ka asnjë metodë përparimi të ushqimeve më të mirë se ta lësh bebin ta provojë vetë. Koha më e mirë për t’i dhënë ushqimet e reja është paraditja.4 .8 MUAJ RUTINA E PËRDITSHME 161 Dhjetë rregulla që duhet t’i dini 1. ushqejeni bebin me qumësht gjiri ose artificial. Pranoni se koha e ushqyerjes është e lodhshme dhe e rrëmujshme. 7. 2. Gradualisht. (ose në raste të veçanta të paktën deri në fund të muajit të katërt) përpara se të fillohen ushqimet e tjera.

8. Lejojeni bebin të ulet me familjen në kohën e ngrënies. Sforcimet apo detyrimet janë të kota dhe në disa raste ndikojnë keq. Mospëlqimi i të hidhurës dhe të thartës Po kështu i lindur është edhe mospëlqimi i fëmijëve të vegjël ndaj ushqimeve shumë të tharta apo të hidhura. Ndiqni reagimin e bebit tuaj. Jepini atij shumë përkëdheli. është një mënyrë shumë e mirë për ta bërë më zbavitëse zbulimin e shijeve të reja. Mbani mend se bebet kanë stomak të vogël. mos e detyroni me forcë ta hajë (nuk dëmtohet po të kthehet prapë tek gjiri dhe mos të marrë asnjë ushqim të fortë për pak ditë). Duhet të mësojë shije të reja? Po. Edhe këtu natyra i ka pajisur bebet me “antena” të veçanta për t’u mbrojtur nga ushqime që mund të jenë të dëmshme për to dhe që shpesh kane këtë shije. Nxitja e bebeve që të luajnë me ushqimin gjatë kohës së ngrënies. Kurrë mos e përdorni ushqimin si një mjet për ta lavdëruar apo dënuar bebin. Shija për të ëmblën është e vetmja shije e lindur Në lindje të porsalindurit pëlqejnë vetëm shijen e ëmbël. që duhet të zhvillohet në mënyrë shumë graduale. Bëjeni ngrënien një ngjarje sociale. por pa e sforcuar! Të mësuarit e fëmijës me shijet e reja është rezultat i një procesi shumë të vështirë njohjeje. Po kështu ka të ngjarë që ju të shihni edhe copëza të patretura ushqimi në feçet e bebit tuaj. qumështit të gjirit. Ka shumë rëndësi që koha e ngrënies të jetë e këndshme dhe e gëzueshme. prandaj jepini më mirë sasi të pakta dhe më shpesh gjatë ditës. 9. 10. që është e ngjashme me atë të qumështit të nënës. Shija për të kripurën formohet gradualisht Shija për të kripurën formohet gjatë kohës së mësimit të fëmijës me ushqimet e forta. Edhe shqisat e tjera marrin pjesë aktivisht në formimin e shijes. Të shikuarit Ngjyrat kanë rëndësi në pëlqimin e ushqimeve nga bebi. Kështu ai mund të fillojë të pëlqejë anën sociale për të ndarë ushqyerjen me familjen. Bebet zakonisht e duan këtë ndërveprim.162 PJESA II VITI I PARË në varësi nga ushqimi që ha bebi. Kjo është një “lojë” e natyrës për ta çuar bebin drejt ushqimit të tij të vetëm dhe më të shëndetshëm. se sa një sasi të madhe në tre vakte. Nëse bebi juaj nuk pëlqen një ushqim ose nuk ka uri.Veçanërisht të vegjlit duket se tërhiqen më shumë . përqafime dhe vëmendje.

karrota etj).8 MUAJ RUTINA E PËRDITSHME 163 nga ngjyrat e gjalla dhe nga kontrastet e forta. buka e thekur e copëtuar. sepse vetëm kështu mund të lerë një kujtim të mirë tek ai. (për shembull supë me domate. duke e bërë atë me shumë ngjyra. ose mishit të saponxjerrë nga furra. Kështu bebi do të zbulojë ndoshta se lëkura e pjeshkës është me push dhe ta krahasojë me lëkurën e mandarinës. t’i marrë erë tortës. Kështu mund të luani me menynë që përgatisni. Për këtë i duhet kushtuar vëmendje disa faktorëve: Qetësia Një shije e re nuk duhet ngarkuar me ankth. ose një mollë apo banane e përtypur etj. menjëherë do të kapet nga bebi si ushqim i keq. Zakonisht ushqimi duhet të jetë i vakët. Më mirë të propozohet me qetësi. Mund ta lejojmë të luajë me lëkurën e një mandarine. Nuhatja Mbas 12 muajve bebi është plotësisht në gjendje të nuhasë ushqimet.4 . Shembulli Një ushqim që fëmijës i thuhet se është i mirë. Llojshmëria Edhe nëse keni gjetur një lloj ushqimi që i pëlqen fëmijës. Të prekurit “Prekja” e ushqimeve është një nga lojërat më entuziasmuese për bebin. duhet të jepet një ushqim i shumëllojshëm. sepse kjo është baza për një dietë të shëndetshme. Të dëgjuarit Mund të luani me zhurmën që bën ushqimi. sepse kështu bebit do t’i mbetet një kujtim i keq. as shumë i ftohtë. por nga ana tjetër prindi shtrembëron fytyrën. Temperatura Duhet të kontrollohet që ushqimi mos të jetë as shumë i nxehtë. është më mirë të mos bëni shenja. Disa gjëra që duhen pasur kujdes Një shije e re që mund të pasurojë dietën e bebit duhet dhënë me kujdes. . Edhe nëse i jepni një ushqim që vetë nuk e pëlqeni. perime me ngjyra. sepse ka më shumë mundësi të pëlqehet. Këshillohet ta lini të eksperimentojë në liri.

ose e përgjumur dhe nuk do t’i pëlqejë ta fillojë me një ushqim të huaj. Figura 14. mund të shkaktohen probleme Figura 15. Fillimisht duhet të mbani mend se në javët e para që filloni ushqimet e reja. me tretjen e bebit dhe të krijohet kështu një natë e shqetësuar për të gjithë familjen. por sigurohuni që koka e tij të ketë mbështetjen e duhur. ju vetëm po i tregoni bebit tuaj se ka edhe ushqime të tjera përveç qumështit. Pozicioni i bebit mbështetur në prehër është i mirë për gromësitje dhe njëkohësisht është shumë qetësues për fëmijë me dhimbje barku të vazhdueshme (kolika). duke i dhënë një ushqim të ndryshëm nga ai i gjirit. por mos harroni të mbroni rrobat tuaja. Një gromësitje kur fëmija mbështetet tek shpatulla jep rezultat për shumë fëmijë. por vetëm njohja me to. Po ashtu në vaktin e mbrëmjes. Në mëngjes bebi mund të jetë shumë e uritur. Qumështi i gjirit apo ai i formulave vazhdon t’i japë pjesën më të madhe të ushqyerjes për të cilën ka nevojë. . Edhe një i porsalindur mund të vendoset në pozicion ulur për të gromësitur. Figura 16. Koha më e mirë kur fillohet ushqimi i ri është vakti i mesditës.164 PJESA II VITI I PARË Si të jepen ushqimet e para? Vaktet e para që do të jepni me ushqimet e forta nuk janë vakte të plota.

forca dhe të grindeni me bebin. merrni pak ushqim me një lugë plastike. Mbas përsëritjes se disa herëve. Kur të ketë ngrënë rreth një lugë me ushqimin e ri. Në fillim shija e re dhe përbërja e ushqimit që ndryshon nga ajo e qumështit mund ta habisin. Në rast se ushqimi vazhdon të rrëshqasë jashtë gojës së bebit. ndoshta ende nuk është zhvilluar dhe përgatitur për këtë. Ka raste që bebi mund të mos ta pranojë një ushqim të cilin më parë e ka pëlqyer. kini durim. në mënyrë që ta thithë. atëherë provoni me një ushqim tjetër dhe një herë tjeter. janë vetëm njohja me ushqimin. kur është i mbuluar me ushqimin në fytyrë dhe në trup. Ushqimet e para që duhen filluar Nëse të gjithë pediatrët pranojnë se qumështi i gjirit është ushqimi i parë i përsosur për bebin tuaj. prandaj jini të duruar dhe nxiteni duke i folur. Disa herë bebi mund ta mbajë ushqimin vetëm në gojë dhe ta nxjerrë atë të gjithë jashtë. pastroni gojën dhe mjekrën dhe vazhdoni t’i jepni qumështin e gjirit apo të formulës. Duke e mbajtur gjithnjë bebin në gjunjët tuaj. Mund të ndodhë që bebi shumë shpejt të zbulojë se kjo gjë e re i pëlqen. Gjeni një zgjidhje tjetër dhe qetësohuni. apo ai është i ngopur. nuk ka një mendim të përbashkët se cili është ushqimi i fortë që duhet të fillohet i pari. mundet që ushqimi nuk i pëlqen për momentin. sepse nëse bebi ndien ushqim që prek pjesën e mbrapme të gjuhës. Futeni lugën midis buzëve të bebit. Arsyeja është se nuk . Mos e shtyni lugën me forcë në gojë. Nëse luga e bezdis. mund të vjellë. ushqyerjet e para siç thamë.8 MUAJ RUTINA E PËRDITSHME 165 Uluni në një vend që ta ndjeni veten rehat. duke pasur pranë tasin me ushqimin e ri. fusni majën e gishtit tek ushqimi i përgatitur dhe lëreni që bebi ta thithë.4 . ndoshta shijet e bebit kanë ndryshuar. Më mirë prisni një javë ose dy sa të vazhdoni të humbni kohë. Cilado qoftë arsyeja. mos ia jepni me zor ushqimin. Ju si prindër mund të përfitoni nga ky çast i bukur dhe ta fotografoni bebin tuaj. Nëse përsëri vazhdon të protestojë. Arsyet mund të jenë disa: provoni ushqimin se mos nuk është gatuar si duhet dhe ka me të vërtetë shije të keqe. bebi do të hajë më shumë se ç’do të nxjerrë nga ky ushqim. Vërini grykashkën dhe filloni t’i jepni gjysmën e qumështit të gjirit (jepini vetëm njërin gji) apo të qumështit artificial. ndihmojeni të gromësijë dhe më tej vazhdoni me ushqimin e përgatitur nga ju.

bananet. pasi ta gatuani ushqimin. Kini kujdes mos t’i jepni fëmijës ushqime të nxehta.166 PJESA II VITI I PARË ka ndonjë fakt bindës shkencor që tregon se ka një ushqim të fortë që është i përsosur për të qenë i pari. • Perimet janë teorikisht një ushqim i mirë i parë. Patatet. lakrat rekomandohet të fillohen nga muaji i 11-12-të. karrotat janë zakonisht më të pëlqyeshmet (si dhe më të ushqyeshmet) se për shembull bizelet jeshile. Sigurohuni që ky ushqim të jetë i lëngshëm. Më poshtë keni disa rekomandime. dardhat. Spinaqi. janë të pasura me vitamina dhe minerale dhe me një shije që nuk është e ëmbël. Perimet e futura herët në ushqimin e bebit tuaj. këshillohen ato me ngjyrë të verdhë. karrotat. të cilat mund të shtypen dhe . patatet. Do të ishte një zgjedhje më e zgjuar për ju që t’i fillonit ato para frutave. Ky është një ushqim i lehtë për t’u tretur nga bebi. mund të filloni ta trashni pak nga pak. që mund t’i përdorni vetë: • Rekomandohet që ushqimi i parë të jetë një muhalebi e hollë me miell orizi. lëreni të vaket. që mund të shtojë më shumë reaksionet alergjike tek bebi. Kur bebi e pranon këtë ushqim. që t’i ngjajë qumështit që pi bebi. mund të parandalojnë që ajo të bëhet e varur nga shija e ëmbël. kur bebi i pranon më kollaj shijet e reja. i lehtë për t’u gëlltitur. ose muhalebinë me miellra. Si fillim për perimet. krahasuar me muhalebinë. më tej mund shtohen ato jeshile. Mbasi janë filluar perimet e verdha. perimet. Fruta dhe perimet që mund të përdoren si fillim janë: mollët. Mielli i grurit këshillohet që mos të fillohet deri në moshën 6-7 muajsh. mund të fillohen ushqime të tjera. • Frutat kanë një shije të ëmbël dhe e nxisin bebin të hajë më shumë. Vonesa në fillimin e ushqimeve të reja është një mënyrë për të shmangur alergjitë ndaj ushqimeve. Por pikërisht kjo shije bën që ato të jenë më pak të pëlqyeshme për bebin. • Kujdes! Filloni ushqimet e reja një nga një dhe jepni vetëm një lloj të ri ushqimi për 3-4 ditë ose për një javë të tërë. e përzier me qumështin e gjirit ose të formulave. Gjatë ushqyerjeve të para ai duhet të gatuhet shumë i hollë. pra të hajë të paktën një herë në ditë një vakt nga kjo muhalebi. Gjithashtu është një burim i mirë hekuri dhe ka më pak mundësi që të japë alergji. Bebet rriten mirë edhe kur fillojnë me frutat. Këshillohuni me mjekun e bebit tuaj se çfarë do t’i jepni fëmijës në fillim. sepse përmban gluten. pa kokrriza në të. • Kur bebi juaj të jetë mësuar me drithërat (miellin e orizit).

Mbas moshës 7 muajshe. prandaj zgjidhni një kohë kur ju nuk jeni shumë e zënë dhe nuk keni nxitim për të filluar ushqyerjen me lugë. Sot rekomandimet nga mjaft pediatër janë që ushqyerja me gji mund të vazhdojë deri në moshën dy vjeç. • Lëngjeve të frutave të përgatitura në shtëpi nuk ka nevojë t’u shtohet sheqer dhe mund të jepen ndërmjet vakteve të ushqyerjes.4 . bebi pëlqen të hajë vetë me dorë. Bebet nuk duhet të marrin më shumë se 80-120 gram lëng frutash në ditë. Asnjëherë mos e lini vetëm bebin kur provon ushqimet me dorë dhe kur ushqehet. Në moshën 6-8 muaj mund të fillohet pak lëng frutash. Mbasi bebi të jetë mësuar dhe të pranojë mirë dy ose më shumë lloje ushqimesh të reja. • Ndërmjet vakteve lëngu më i mirë që mund t’i jepni është uji i zier dhe i ftohur. sepse ekziston rreziku i mbytjes. Gjatë kësaj kohe vëzhgoni bebin për shenja alergjie.8 MUAJ RUTINA E PËRDITSHME 167 bëhen si pure. ashtu si gjithë familja juaj. i holluar me ujë dhe i dhënë me filxhan. Lerini kohë fëmijës të mësohet me shijen e re. Psh nëse keni filluar muhalebinë me miell orizi e qumësht gjiri. • Lëreni oreksin e fëmijës që të përcaktojë sa do të hajë. Bebi ka shijet e veta. diarre. të vjella. asnjë• • • • • • herë mos e detyroni të mbarojë me forcë racionin. • Lëngjet e frutave nuk duhen dhënë me shishe. Mbani mend se megjithëse ju do të kërkoni që bebi juaj të mësohet me të gjitha llojet e ushqimeve. do të ketë disa lloj ushqimesh që nuk do t’i pëlqejnë. prisni tre-katër ditë deri sa të filloni purenë me perime. Disa këshilla të përgjithshme për përgatitjen e ushqimeve • Qumështi i gjirit duhet vazhduar rregullisht deri në moshën një vjeç. Sheqeri dhe lëngjet e ëmbla duhet të përdoren me kujdes . skuqje të lëkurës dhe fytyrës. Fëmijës do t’i duhet kohë për t’u përshtatur me këtë mënyrë të re ushqyerje. Çdo ushqim i ri duhet filluar gradualisht dhe vetëm një nga një. muhalebi me miell orizi dhe mollë të shtypur. Lëreni ta bëjë këtë. nëse nëna dhe bebi e dëshirojnë këtë. me gjithë mundimin tuaj për ta mësuar me to. ato mund të përzihen ato me njëra-tjetrën. sepse kjo është me rëndësi për zhvillimin e tij. Lëngu i tepërt çon në rritje jo të mirë tek fëmijët (dhe ne fëmijët më të rritur rrezikon të sjellë dhjamosje) • Gjatë kohës që ushqeni bebin tuaj duhet të jeni sa më e qetë. për shembull pure me patate dhe karrota.

Ai mund të hajë pak në fillim. Asnjëherë mos hidhni ushqim të fortë në shishen me biberon. • Fëmijës ushqimi i jepet me detyrim. të luajë për njëfarë kohe dhe pastaj të dojë përsëri të hajë. dhjamosjen që mund të shfaqen kur bebi juaj të ketë arritur moshën e rritur. pamjen e ushqimit të ri. i ndotur. Ushqimet ruhen në enë të pastra. të rrumbullakta dhe të buta nuk rekomandohen në këtë moshë. Ushqimet që ngjisin. kur bebi është duke dremitur. Kur përgatisini ushqimet.168 PJESA II VITI I PARË • • • • • dhe nuk duhet të jepen ndërmjet vakteve të ushqyerjes. në vende të freskëta. apo është koha kur po i del një dhëmb. lugët e pirunjtë që do të përdorni. asnjëherë mos i fusni përsëri në frigorifer. veçanërisht nëse është i pasigurt apo i mërzitur. Kohën e ushqyerjes bëjeni të qetë dhe të lumtur . Mbani mend se vështirësitë e ushqyerjes në këtë stad lidhen me mospranimin e ushqimit në vitet që do të pasojnë. gjithnjë lani duart. që i ka djegur. Ushqimit të fëmijës. perimet dhe enët. sepse ato mund të kapërdihen dhe të shkaktojnë mbytjen e fëmijës. Asnjë-herë mos hidhni përsëri një ushqim që keni përdorur tek ena që ka ushqimin e freskët. si dhe në kohën e gjumit. kanceret. Si të nxitet bebi që të hajë më shumë Nëse bebi është i shëndetshëm: • Kushtojini më shumë vëmendje kur bebi kërkon të ushqehet dhe më pak kur ai nuk pranon ushqimin. • Ka etje dhe do të pijë diçka para se të hajë. të vogla. • Nuk është rehat. është i lagur. në frigorifer. të mbuluara. Ushqimet që i keni nxjerrë nga frigoriferi dhe i keni ngrohur. • Ushqimi i jepet në një pjatë apo filxhan që nuk i pëlqen. Shkaqet e mospranimit të ushqimeve të para • Bebi nuk pëlqen shijen dhe . • Ushqimi është shumë i nxehtë apo i kujton një ushqim të mëparshëm të nxehtë. të forta. frutat. • Mos e nxitoni bebin. Një fëmijë mund të përpiqet të tërheqë vëmendjen duke mos pranuar ushqimin.sa më shumë stres. deri në fund të vitit të parë mos i shtoni kripë. • Nuk e lejojmë të “ushqehet vetë”. Kini parasysh se një ushqyerje e shëndetshme që në këtë moshë është mënyra më e mirë për të parandaluar disa sëmundje të zemrës. aq më pak ushqehet.

mbulojeni dhe jepjani më vonë. ndoshta mund t’i pëlqejë të gjalla. filloni me 1-2 lugë kafeje. Kështu bebi nuk ka mundësi të marrë vetëm atë që pëlqen. Ushqejeni më shpesh. Jepini llojshmëri ushqimi dhe mos e detyroni të hajë atë që nuk do. • Ushqejeni bebin kur është i uritur dhe jo i lodhur. ha më pak). A duhet t’i jap vajzës sime edhe ato ushqime që. • Jepini vakte me sasi të pakët. Mundohuni të ndryshoni dhe të përgatisni lloje të ndryshme ushqimesh. ndoshta çdo 2 orë. Përsa i përket ushqimit të ëmbël (frutave). duke përdorur ushqime që mund të gëlltiten lehtë dhe bebi i pëlqen. Respektoni shijet e saj. • Ushqejeni në kohën që ha edhe pjesa tjetër e familjes. largojeni. shtojini përsëri. që të siguroheni për sasinë që po ha. veçanërisht nëse bebi ka diarre ose temperaturë. • Jepini ushqime që bebi mund t’i kapë vetë. • Jepini lëngje më shumë. Nëse perimet e ziera nuk i pëlqen. Nëse shton normalisht në peshë dhe gjatësi. mos e përzieni me një tjetër që i pëlqen. . • Ushqejeni bebin në një pozicion të favorshëm dhe në vendin që ai pëlqen. ose hundën) përpara. • Mos e detyroni bebin të ushqehet me zor. Mbani mend se bebi juaj ka ditë që do të hajë me rrëmbim dhe ka ditë që nuk do të fusë ushqim në gojë. Një këshillë mund të jetë kjo: Nga mosha 6 muajshe filloni duke i hedhur jo më shumë se 4 lugë në një tas dhe nëse i ha të gjitha.8 MUAJ RUTINA E PËRDITSHME 169 • Vendoseni ushqimin e fëmijës në një pjatë të veçantë. Pyetjet që bëjnë prindërit lidhur me ushqyerjen Sa ushqim duhet t’i jap për të ngrënë? Lëreni që vetë bebi të vendosë se sa do të hajë në çdo vakt. mos u preokuponi se nuk ha si duhet. • Sigurohuni që bebi nuk ka etje (një fëmijë që ka etje. përpara një vakti. • Jepini llojshmëri ushqimesh dhe përzjejini. • Mos i jepni ushqim që është me shumë erëza. Nëse bebi është i sëmurë: • Pastrojeni dhe rehatojeni (për shembull pastrojini gojën. sepse pastaj nuk do t’i pëlqejnë të dy. duket se nuk i pëlqejnë? Jo. megjithëse unë mundohem.4 . apo shumë i kripur. Nëse bebi nuk e pranon ushqimin. nëse një ushqim nuk i pëlqen. Një fëmijë ndonjëherë mund të mos pëlqejë një lloj ushqimi. por mos e mbushni stomakun e fëmijës me lëngje.

Kur ta keni kuptuar se është gati. sigurohuni që bebi juaj të marrë shumë lëngje. kur po e ushqeni me gji. Detyra më e rëndësishme është të mësohet me ushqimet e ngurta dhe më vonë do të marrë lëndët ushqyese që ato kanë.00-11. Përgatiteni muhalebinë me të njëjtën temperaturë që ka qumështi i gjirit. Bëjeni shumë të hollë. si dhe fruta e perime. Prandaj nuk duhet të shqetësoheni kur vëreni se jashtëqitjet janë të forta dhe të thata. Kjo do të vazhdojë të ndryshojë me rritjen e tij dhe me rritjen e llojshmërisë së ushqimeve që ha. ai do të sforcohet më shumë për të dalë jashtë. A ka nevojë t’i shtoj apo pakësoj një vakt ushqimi në ditë djalit. Ju duhet të përparoni ngadalë. Më mirë t`ju tregojë ai se kur është gati. Vëreni në majën e lugës së bebit dhe vendoseni lugën midis buzëve duke e lejuar që “ta thithë” ushqimin nga luga. Kur bebi fillon të marrë ushqimet e ngurta. apo qumështi i gjirit? Nëse ju i filloni bebit tuaj drithërat dhe nuk jeni e sigurt se ai do t’i pranojë. Në fillim dhënia e muhalebisë është vetëm për praktikë. sepse mund të mbytet. gruri) në kohën e mesit të mëngjesit. Si të fillohen drithërat? A duhet dhënë në fillim muhalebia. Filloni duke i shtuar një ushqim me bazë drithi (miell orizi. (për shembull ora 10. do të ishte më e mira ta ushqenit në fillim me gji e pastaj t’i jepnit muhalebinë. Është shumë normale që bebet të dalin jashtë një herë në çdo dy-tre ditë. Kjo është e vërtetë sido- mos për një fëmijë më të rritur. Një foshnje e gatshme dhe që ka nevojë për ushqimet e ngurta. i pranon ato më mirë nëse është e uritur dhe stomaku i saj nuk është i mbushur me qumështin e gjirit. i holluar me pak ujë mund të ndihmojë në raste të vështira. ka pushuar mirë dhe mund të jetë gati për të provuar diçka të re. që ju doni ta mësoni me ushqimet e tavolinës. në dietën e tij nuk ka vetëm qumësht. Tani bebi juaj është në procesin e përshtatjes ndaj një mënyre të re për jashtëqitjen. mund t’i jepni në fillim drithërat e më tej gjirin. që t’i plotësojë nevojat e tij ushqimore.170 PJESA II VITI I PARË Kapsllëku: A është normal kur fillohen ushqimet e ngurta? Ndërkohë që bebi rritet. Për të ndihmuar që dalja jashtë të jetë sa më e lehtë dhe e shpeshtë. meqë fillova muhalebinë? Jo. duke e lejuar bebin ta përcaktojë . kështu që jashtëqitjet e tij nuk do të jenë më të verdha e nuk do të dalin më aq lehtë sa kur e ushqenit me qumësht gjiri. Lëngu i kumbullave të zeza.00). Në javët e para mos e fusni të gjithë lugën e mbushur në gojën e tij. Në këtë kohë të ditës bebi nuk ka shanse që të jetë i uritur. Djali juaj nuk ka nevojë të hajë shumë.

fasulet etj ). Megjithatë një fëmijë që ushqehet më pak. Do të ketë ditë që bebi juaj mund të mos t’i pranojë ushqimet e ngurta dhe të dojë vetëm qumështin e gjirit apo të formulave dhe ditë të tjera kur do t’i pëlqejnë shumë këto ushqime dhe nuk do të dojë qumështin. Këto produkte janë produktet e homogjenizuara. përpara se t’i filloni ushqime të tjera të reja dhe të vazhdoni duke i dhënë fruta dhe perime në të dy vaktet. prisni 2-3 ditë dhe përpiquni përsëri. Ushqimet e gatshme Sot në tregun për fëmijë mund të gjesh mjaft prodhime të gatshme. Si ndikon pesha e lindjes mbi modelet e ushqyerjes së bebit? A ndikon pesha e fëmijës mbi sasinë e ushqimit që mund të pranojë në një vakt? A ka kjo pasoja për zhvillimin e mëvonshëm të fëmijës? Pesha e lindjes së një foshnje nuk do të prekë sasinë e ushqimit që merr. Ato duhet të marrin qumësht në sasinë normale për moshën. një ushqim të ri në javë. Ai mund të mos jetë gati. Ushqimet me proteina (për shem- bull mishi. tani pure patatesh. Kam filluar në moshën 5 muajshe ushqimet e ngurta. (që duhet të themi se nuk janë shumë . Nëse shikoni se përpjekjet tuaja kundërshtohen. Çfarë plani duhet të ndjek për t’i shtuar ushqime të reja fëmijës tim? Deri në moshën 6 muajshe bebi varet krejtësisht nga qumështi i gjirit për të plotësuar nevojat e veta ushqimore dhe nuk ka nevojë për asnjë ushqim shtesë. Ndoshta nga mosha 7 muajshe ju mund t’i jepni në drekë vetëm fruta dhe perime. me figura tërheqëse të foshnjeve të lumtura dhe që thonë se ky produkt i ka të gjitha ato që i nevojiten bebit. me një ambalazh shumë të bukur. Çdo lloj ushqimi që mund t’i fillohet përpara kësaj moshe është vetëm për praktikë e për t’u mësuar me të. Industria e ushqimeve për fëmijë sot është mjaft e zhvilluar. Kalimi drejt ushqimeve të ngurta është një punë shumë graduale. si një burim i mirë vitaminash A dhe C. së bashku me qumështin. Mbas lindjes me peshë të ulët. janë ushqimet e fundit që duhen shtuar. peshku. Nuk ka lidhje midis ngrënies së sasisë më të madhe dhe më të pakët dhe zhvillimit në përgjithësi.në fillim miell orizi në formë muhalebie. bebet do të arrijnë peshën që duhet të kishin pasur në lindje. zakonisht do të jetë më i vogël në peshë se një fëmijë që ha më shumë. Zakonisht rekomandohet që t’i filloni bebit dy vakte në ditë me një lloj drithi.8 MUAJ RUTINA E PËRDITSHME 171 vetë se sa do të hajë.4 . kur ai merr sasinë e duhur të qumështit.

sepse janë të gatshme për t’u përdorur. nuk do të futet në gojë. minerale dhe proteina. Ka mundësi që nëse bebi është mësuar me ushqimet e përgatitura nga ju në shtëpi (të cilat gjithmonë janë më të mira se ato të homogjenizuara). Mos u trembni. apo vazo të vogla qelqi. • Lëviz duart vazhdimisht. në krahasim me bebet meshkuj. si mishi. për të cilat bebi ka nevojë. Lexoni disa nga këto rekomandime dhe më tej vendosni ju vetë: Këto lloj ushqimesh të cilat zakonisht shiten në pako. Tashmë gjenden mjaft lloje ushqimesh për çdo grupmoshë. janë të pëlqyeshme për prindërit. Kur të bleni në treg ushqime të tilla. të përshtatura për dhëmbët e fëmijës. Ato lehtësojnë muajt e parë.172 PJESA II VITI I PARË të lira) me përmbajtje të ndryshme. Sigurisht jo gjithçka që shitet si ushqim i mirë për bebin. veçanërisht kur ju ndodheni jashtë shtëpisë dhe nxitoni. që nuk janë të nevojshme dhe dëmtojnë organizmin e fëmijës tuaj. kopsat dhe tantellat e rrobave. djathi. luan me lidhëset. kur ju filloni ushqyerjen e ngurtë. ose nuk do të hidhet në dysheme. TUALETI. të mos ta pëlqejë shijen e këtyre të fundit. Bebet femra zakonisht rrinë më gjatë të thata. . Po kështu ato janë të pasura me vitamina. Sot me ligjin për Ushqimin. • I heq vetë çorapet. • Urinon shpesh dhe shumë si sasi. dhe përmbajtja e vetëm një lloj ushqimi i bën më pak alergjike. është vërtet i mirë për të. të miratuar nga Parlamenti Shqiptar. si dhe për të mësuar nëse përmban sheqerna. ndiqni me kujdes udhëzimet e përgatitjes dhe kontrolloni shishet apo paketat që mos të jenë të dëmtuara. asgjë nga ato që ai mund të arrijë me duart e tij nuk është e sigurt që nuk do të derdhet. VESHJA • I pëlqen të jetë i çlirët nga rrobat. perimet dhe frutat e gatshme. sipas sasisë që kërkon të hajë bebi. gjatë kohës së banjës. Kini parasysh se asnjera prej këtyre mrekullive nuk është më e mirë se ato që keni përgatitur në shtëpi. për të zgjedhur ushqimin e përshtatshëm për moshën e fëmijës tuaj dhe për fazën e ushqyerjes në të cilën ai ndodhet. • Zakonisht ka një jashtëqitje në ditë. të hapura etj. si dhe janë të pastra higjienikisht. duhet që të gjitha etiketat e këtyre ushqimeve të jenë të shkruara në gjuhën shqipe. • Llokoçit fuqishëm të dyja duart dhe disa herë dhe këmbët. Lexoni me kujdes etiketën dhe përmbajtjen. BANJA. të ndara në racione. Kanë përmbajtjen e përsosur për bebin.

• Fle 11-13 orë gjatë natës. kap këmbët dhe i fut ato në gojë. Është shumë e dhimbshme që prindi ta shikojë këtë. • I pëlqejnë aktivitetet ritmike. • Bën 2 ose 3 dremitje gjatë ditës (gjithsesi kjo ndryshon shumë nga bebja në bebe).4 . Mendohet se këta fëmijë përpiqen më tepër të riprodhojnë ndjesinë e të lëkundurit nga mami dhe babi. shtrin këmbët e drejtuara për lart. kryesisht ato që i krijojnë vetë fëmijët.8 MUAJ RUTINA E PËRDITSHME 173 GJUMI • Zgjohet rreth orës 6-8 të mëngjesit. • Shikon duart e veta me interes dhe kënaqësi. • I pëlqen të luajë me gjëra të buta. i fut gjërat në gojë. Përplasja e kokës (si lëkundja e kokës. mund të përpiqen në këtë mënyrë të përballojnë dhimbjen . të gjitha këto janë të zakonshme gjatë kësaj moshe) është një lëvizje ritmike. • I flet i lumtur vetëvetes. Si t’ja bëj? Ndonjëherë bebi fillon të përplasë kokën në mur ose në anën e krevatit të tij. gugit. përveçse kur kjo gjë bebit i bëhet zakon. frikësohet ose nuk i përfill të tjerët që nuk i njeh. shqelmon. këto aktivitete duket se ndihmojnë në fjetje. i përplas lodrat dhe lëshon tinguj në një interval kohe të shkurtër njëri pas tjetrit. i kafshon ose përtypet me to. dhe ndoshta janë një mënyrë për të LOJA DHE AKTIVITETI SOCIAL • I pëlqen të rrijë shtrirë në shpinë. sesa një zbavitje e thjeshte.në secilin rast përplasja do të vazhdojë për aq kohë sa do të vazhdojë kjo situatë (për shembull deri sa të kalojë dhimbja dhe të dalë dhëmbi). . • Nuk zgjohet natën për të ngrënë. belbëzon dhe nxjerr tinguj njeri pas tjetrit. ndërsa ai duket se nuk ndjen dhimbje fare në fakt duket i lumtur. Fëmija im përplas kokën pas dërrasës së krevatit. dhe lëvizjet ritmike. kthehet nga barkas në shpinë. janë tepër tërheqëse për ta. Për ata që përplasin kokën gjatë kohës së gjumit ose kur zgjohen në mes të natës. • Bën dallime midis njerëzve: gjallërohet me ata që janë të njohur. Ose fëmijët që u dalin dhëmbët. zakonisht fle herët mbas vaktit të darkës. të përkundet ose ta kolovisin me delikatesë. rrotullimi. Shumë fëmijë rrotullojnë dhe lëkundin kokën kur dëgjojnë muzikë gjatë orëve që janë zgjuar dhe kjo duket më tepër një aktivitet.

nuk ka asgjë për t’u shqetësuar. përplasja zakonisht nuk fillon përpara moshës 9 muaj. • Shtojini aktivitetet ritmike për bebin tuaj gjatë ditës. Vendoseni krevatin sa më larg nga muret apo mobiljet dhe nëqoftëse është e mundur. lojra të qeta. si: lëkunduni në një karrige bashkë me bebin ose në një karrige vetëm. është duke u zhvilluar ngadalë. Lëkundja zakonisht fillon andej nga mosha 6 muaj. duhet të drejtoheni tek pediatri për problemin e tij. jepini atij një instrument lodër. ose një vit apo më shumë. përkëdhelje dhe ndoshta një lëkundje të lehtë. • Nëqoftëse fëmija juaj e përplas kokën në krevat. Si djemtë dhe vajzat shfaqin sjellje si lëkundja ose rrotullimi. nëqoftëse ai duket se shfaq edhe sjellje të tjera të pazakonta. Ju nuk mund ta detyroni bebin të lerë një nga këto zakone përpara se të jetë gati. dhe lëkundeni atë gjatë ditës dhe gjatë kohës së gjumit. shtyjeni atë në ujë. por shumë fëmijë e braktisin atë në moshën 3 vjeç pa ndërhyrjen e prindërve. mos e vini në krevat derisa ta ketë zënë gjumi.174 PJESA II VITI I PARË relaksuar tensionet e krijuara gjatë ditës. nuk mund të themi se këto sjellje janë të rrezikshme për shëndetin e fëmijës. nuk bëjnë gjë tjetër veçse e keqësojnë më tepër problemin. duke e vendosur krevatin në mes të një qilimi dhe duke hequr rrotat. Qortimet apo ngacmimet. nga e cila të mund të lëshojë tinguj. por këshillat e mëposhtme mund ta bëjnë më të lehtë për ju dhe fëmijën tuaj të jetoni me këto zakone dhe gradualisht t’i lini ato: • Jepini më tepër dashuri fëmijës suaj. ulni rrezikun e përplasjes me mobiljet dhe muret (të cilat mund të dëmtojnë vërtet bebin). përkedhelje. vëmendje. • Nëqoftëse bebi juaj e përplas kokën shumicën e herëve në krevat. • Gjithmonë krijoni çaste të qeta përpara gjumit. Sjellja ndonjëherë bëhet me acaruese nga stresi që mund të krijohet në jetën e fëmijës. për ta . ndërsa përplasja e kokës është më tepër e shfaqur tek djemtë. ose një lugë dhe një pjatë. Por nëqoftëse këto aktivitete zënë një pjesë të mirë të kohës së fëmijës suaj. Ky zakon mund të zgjasë pak javë ose muaj. mbushini anët e krevatit. ose duket jo i lumtur shumicën e kohës. Megjithëse mund të jetë e vështirë për t’u besuar. luani me lodra që luhen me duar dhe që lëshojnë muzikë. Nëqoftëse bebi juaj nuk e përplas kokën në raste zemërimi dhe nuk dëmton veten në mënyrë të vazhdueshme (një shenjë e rastësishme e bërë në trup nuk është për t’u shqetësuar). që krevati të mos lëvizë përgjatë dyshemesë. • Lejojeni fëmijën tuaj të kryejë më tepër lojra aktive gjatë ditës.

prandaj kërkoni lodra që kanë tinguj të butë.8 MUAJ KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT 175 bërë më të butë përplasjen. Lodrat e vogla që mund të futen në gojë dhe të kapërdihen. Lodrat që thyhen ose ndahen në pjesë lehtësisht. Tingujt e lartë si zhurma e pushkëve. makinave mund ta dëmtojnë dëgjimin e fëmijës.4 . se fëmijët i fusin gjithmonë në gojë. Fillimisht ato tërheqin . Këshilla për prindërit dhe kujdestarët AKTIVITETE QË NDIHMOJNË BEBIN TË MËSOJË • Gradualisht përpunoni një aktivitet të hershëm. Lodrat ndërtuese të vogla me buzë të mprehta janë të dëmshme. mund ta dëmtojnë bebin. vërini emra pjesëve të trupit dhe këndojini bebes gjatë ditës. për shkak të rrezikut të mbytjes. Lodrat me rripa të gjatë nuk duhet të lihen pranë fëmijës. duhet marrë parasysh: • Qëndrueshmëria. “Sytë e Anës janë të hapura”. janë të rrezikshme. • Jepini lodra dhe sende të tjera të shtëpisë që bëjnë zhurmë. • Varni lodra tek koka e krevatit të bebit. në mënyrë që të njohë emrin e vet: ” Ana po buzëqesh”. shprehjen e fytyrës dhe lëvizjet e trupit. Cilat lodra janë të sigurta? Kjo është pyetja më e nevojshme. Asnjë spango të lidhur. • Përdorni emrin e bebes gjatë gjithë llojeve të aktiviteteve. Madhësia. që bebi t’i tundë duke lëvizur duart. • Ju mund të përpiqeni ta mbroni kokën e fëmijës suaj duke vendosur mburoja në krevat dhe duke shtruar një qilim në dysheme . janë lodrat ato që shkaktojnë rreth 100 000 dëmtime në vit. Lodrat që nuk mund të lahen bëhen fole mikrobesh dhe përbëjnë një problem. meqenëse. Tingujt. imitoni tingujt e bebit.por ka shumë mundësi që ai të mos kënaqet me goditjet në jastëk dhe të kalojë në një sipërfaqe më të fortë. Pastrimi. Kur zgjidhni lodrat e bebit. Sigurohuni që • • • • • bojrat e ngjyrat janë të padëmshme dhe jo helmuese. sipas një studimi amerikan. • Ngjyra të sigurta.

lodra me muzikë etj. Tregojini bebit si të përshëndesë “paçim” dhe si të puthë me dorë. t’i rrotullojë. fletë të holla alumini për t’i zhubravitur) që bebi të ketë diçka për të zbuluar. sytë. I vini gishtin sendeve në çdo faqe dhe thoni emrin e tyre. të ashpra. • Lugët e drunjta mund të përdoren për të trazuar dhe përzier. që e ndihmojnë bebin të mësojë të ruajë radhën e bisedës apo të veprimit. shishe bosh shampoje. dora) ose lojra të tjera të thjeshta. po kështu edhe materiale të ndryshme (letër për ta grisur. Përdorni shumë copa (të buta. pasi ky është një aktivitet që e ndihmon bebin të mësojë shumë gjëra në të gjitha fushat e zhvillimit. kuti qumështi). Mësojini bebit lojra të thjeshta dhe gjeste. Jepini fëmijës gjithmonë sende të reja që ai t’i prekë e manipulojë. Lexojini vazhdimisht bebit. gjatësi dhe masën e kokës (rritja shumë e ngadaltë dhe shumë e shpejtë janë të dyja shkaqe për t’u shqetësuar) • Nuk eksploron duart dhe sendet që i vihen në dorë. Mbajeni bebin përpara pasqyrës për të vështruar fytyrën e tij dhe veprimet. Thoni emrin e bebit. • Nuk mban rraken në dorë dhe nuk e tund atë. Lëreni bebin të dëgjojë muzikë në radio apo kaseta manjetofoni. bebeve ju pëlqen të dëgjojnë të njëjtën histori gjithmonë e gjithmonë. të forta. Bebes i pëlqen t’i sodisë. nuk gugat dhe nuk qesh me zë të lartë. Kërceni duke e mbajtur atë në krahë dhe ndyshoni ritmin e lëvizjeve tuaja sipas muzikës. i vini gishtin vetes dhe thoni “mama” ose “baba”. kështu që bebi do të fillojë të dallojë veten nga tjerët. Luani lojën “Ku është bebi” (ku është hunda. me push). • Jepini bebes një varietet kupash të vogla plastike dhe kuti (kuti bosh margarine. t’i mbajë në dorë dhe t’i mbushë ato me kuba. . • Jepini bebes lodra të thjeshta që janë me ngjyra të theksuara dhe që kanë butona që bebi mund t’i shtypë si telefon lodër.176 PJESA II VITI I PARË • • • • • • • vetëm vështrimin e tij dhe më vonë nxisin koordinimin sydorë të fëmijës. Kushtojini shumë kohë larjes së fëmijës. • Nuk buzëqesh. Lodrat që janë të mbyllura me kapak gjithashtu e tërheqin bebin në këtë moshë. Kini parasysh!! Konsultohuni me një punonjës shëndeti ose me një specialist për fëmijërinë e hershme nëse kur bebi është 8 muajsh: • Nuk vazhdon të tregojë rritje në peshë.

• Nuk fillon të hajë ushqime të forta. .8 MUAJ KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT 177 • Nuk kërkon për sendet e fshehura.4 . • Nuk kërkon dhe nuk shfaq interes për të kapur lodra. • Nuk rri ulur vetë. • Nuk kap sendet e vogla me gishtin e madh dhe atë tregues • Nuk duket i interesuar në tinguj të rinj dhe të pazakontë.

6 kg.12 muaj Karakteristikat e rritjes dhe të zhvillimit idis moshës 8 muaj dhe 1 vjeç fëmija po organizohet për dy ngjarje madhore të zhvillimit: ecjen dhe të folurit. M RRITJA DHE KARAKTERISTIKAT E RRITJES • Rritja në gjatësi është më e vogël sesa gjatë muajve të mëparshëm. • Ritmi i frymëmarrjes ndryshon sipas aktivitetit që kryen fëmija nga 20-45 frymëmarrje për minutë. • Temperatura e trupit ngrihet . Në këtë moshë fëmijët janë shumë të shoqërueshëm. Fëmijës i është rritur aftësia për të manipuluar sende të vogla dhe harxhon mjaft kohë duke marrë ose duke lëshuar lodrat. Fëmija arrin afërsisht 1 herë e gjysëm gjatësinë e tij të lindjes deri në ditëlindjen e tij të parë.178 3 8 . Aftësia për të imituar përmirësohet dhe i shërben dy qëllimeve: zgjeron marrëdhëniet sociale dhe ndihmon fëmijët të mësojnë shumë aftësi e sjellje të reja. Këta gurë themelore zakonisht fillojnë të vendosen rreth kohës së ditëlindjes së parë. • Pesha rritet afërsisht 0. Pesha mesatare e fëmijës është 9. Ata e gjejnë mënyrën për të qenë në qendër të vëmendjes si dhe për të fituar miratim dhe duartrokitje nga familjarët dhe miqtë.5 kg në muaj.3 cm. mesatarisht 1. ose gjithçka që ka në dorë. Pesha e lindjes afërsisht trefishohet kur ai bëhet 1 vjeç.

• Eksploron sende të reja duke i shtyrë ato me një gisht. • Të dy sytë bashkëveprojnë më mirë me njëri tjetrin. shualli duhet të jetë i butë dhe nëpërmjet tij të mund të prekësh shputën e këmbës së fëmijës. Vazhdon të përdorë muskujt e barkut për frymëmarrje. Meqë këmbët e tij nuk janë gati për të ecur. Rekomandohet se çorapet ose papuçet janë më të mirat për bebin tuaj. gjerësia është e mjaftueshme. ZHVILLIMI LËVIZOR • Zgjat një dorë për të kapur apo për të afruar një send ose një lodër. kushtet e mjedisit/dhomës ku po rri fëmija. prej lëkure ose cope dhe jo plastike. i çon ato nga një dorë në tjetrën. • Fut lodrat brenda njëra tjetrës (për shembull kuti me madhësi . 4 të sipërm dhe 2 dhëmballë të poshtme. shikoni largësinë e gishtit të madh të fëmijës nga skaji i këpucës. Krahët dhe duart janë më të zhvilluara sesa këmbët dhe shputat e këmbëve (sepse tek fëmija më parë zhvillohen gjymtyrët pranë kokës. edhe këpucët që përdoren tani nuk duhet të jenë për këtë qëllim. Fontanela fillon të mbyllet.5 C. sepse harku i këmbës nuk është zhvilluar akoma. Perimetri i kokës dhe i gjoksit mbeten të barabarta. në krahasim me çdo pjesë tjetër të trupit. aktiviteti dhe veshja ende ndikojnë në ndryshimin e temperaturës. • Përdor me paramendim kapjen pincetë për të kapur sende apo lodra të vogla. • Manipulon sendet. Këmbët mund të vazhdojnë të jenë të dhjamosura (me rrathë) dhe shputat duken sikur janë dystaban.12 MUAJ KARAKTERISTIKAT E RRITJES DHE TË ZHVILLIMIT 179 • • • • • • 35. Shpërthejnë afërsisht 4 dhëmbë të poshtëm. pickoni copën në pjesën e sipërme dhe nëse mund ta bëni këtë. atëherë madhësia e këpucës është në rregull dhe ka edhe hapësirë që lejon rritjen e këmbës. Për të kontrolluar gjerësinë e këpucës. duart paraqiten më të mëdha. Mos i vishni fëmijës këpucë me thembër të fortë. as në periudhën kur ai fillon të ecë. • Mund të shohë dhe të tregojë sendet deri në një distancë 3060 cm larg.7-37. Ato duhet të jenë të lehta. Për të parë nëse gjatësia e këpucës është në rregull. Kur kjo largësi është sa gishti juaj. sesa ato larg saj). Shpesh prindërit nuk dinë nëse duhet të përdorin këpucë gjatë muajve të parë të jetës. Moti. por nuk ka asgjë të keqe që t’i vishni këpucë.8 .

• Ndjek udhëzime të thjeshta. ZHVILLIMI NJOHËS DHE I PERCEPTIMIT • Vëzhgon njerëzit. • Dallon dhe tregon sendet në distancë deri 3-4. thika dhe mbulesa e tavolinës janë të përcaktuara për dorën e djathtë dhe dora e majtë është dora “e gabuar”. sendet dhe aktivitetet në mjedisin rrethues. • Lëshon një lodër nga dora kur . hipën dhe zbret kështu nëpër shkallë. të mbështetet tek mobiljet për t’u mbajtur. do të çojë në shfaqjen e belbëzimit apo dhe të disa çrregullimeve të tjera në të mësuar. të tjerë jo më përpara se të festojnë ditëlindjen e tyre të parë. • Zgjat duart edhe për të arritur lodra të cilat janë larg. mund të jetë e vështirë ta testosh. nuk bëjnë përjashtim.5 m larg. • Vazhdon ende të fusë çdo gjë në gojë. • Ecën duke e mbajtur pas dore një i rritur. por duke qenë se e humb shpejt interesin. duke u përpjekur me zor ta bëjnë të përdorë dorën e djathtë. Përdorimi i dorës së majtë apo të djathtë Ne jetojmë në një botë që i trajton minoritetet në mënyrë jo të barabartë: mëngjarashët. Tashmë nuk rekomandohet aspak përpjekja për të ndryshuar këtë aftësi natyrore të përdorimit të duarve. dhe jo atë që juve ju pëlqen të përdorë. • Fillon t’i japë vetë trupit për t’u ngritur në pozicion drejtqëndrimi në këmbë • Fillon të qëndrojë vetë në këmbë. gërshërët. por që ai i sheh me sy. mund të mbajë një pozicion pa u rrëzuar. Është e rëndësishme ta lejosh fëmijën të përdorë dorën që është më e rehatshme për të. nuk mundet që ta vendosë një send në një vend të caktuar pa vështirësi dhe me vetëdije. Shumë fëmijë përdorin të dyja duart njëlloj në fillim: disa tregojnë preferencë për njërën dorë ose tjetrën brenda pak muajsh. • I përgjigjet testit të të dëgjuarit.180 PJESA II VITI I PARË të ndryshme). • Zvarritet me duar dhe gjunjë. Specialistët mendojnë se ky presion prindëror për të ndryshuar atë që është e lindur tek fëmija. Shumë prindër mezi presin ta largojnë fëmijën nga ky status minoriteti. madje dikush mund të fillojë edhe të ecë vetë. Dyert. Disa duket se preferojnë njërën dorë në fillim dhe më pas e braktisin. lëviz rreth pengesave me hapa anësore. • Ka një ekuilibër të mirë kur ulet. një minoritet prej 10%. • I lëshon sendet ose lodrat duke i hedhur.

Për shembull një filxhan i kthyer përmbys. • Tund kokën për të thënë ”po” ose ”jo”. vë një varëse në qafë. për shembull përplas dy kuba bashkë. kthen faqen e librit. • I lëshon lodrat qëllimisht dhe në mënyrë të përsëritur dhe shikon në drejtim të sendit të rënë. • Tregon që ka kuptuar funksionin e sendeve. nëse ai ia kërkon këtë me fjalë dhe e shoqëron kërkesën e tij edhe me gjeste. trokëllimën e patkonjve të kalit. • Tund dorën për të thënë “mirupafshim” apo edhe duartroket. fëmija fillon ta kërkojë. gugat. duke përdorur tonalitete të ndryshme të zërit. • Belbëzon duke u përpjekur të ndjekë ritmin e fjalëve në një fjali. mund edhe të bërtasë për të tërhequr vëmendjen e të tjerëve. • Thotë da-da dhe ma-ma. i pëlqen ta mbajnë afër dhe që familjarët ZHVILLIMI I GJUHËS DHE TË FOLURIT • Belbëzon për t’u futur në marrëdhënie sociale me të tjerët. fut kuba në gotë dhe i nxjerr kur dikush ia kërkon këtë. ZHVILLIMI I PERSONALITETIT DHE AI SOCIAL • Shfaq frikë ndaj të panjohurve dhe fshihet pas prindërve kur një i panjohur i flet (frika nga të huajt). shpesh shfaq rezistencë për t’u ndarë nga të afërmit e vet (frika e ndarjes). për shembull zhurmën e makinës. nxjerr tinguj. dhe kërcen me muzikë. nëse fëmija është duke luajtur me një lodër dhe dikush ia merr dhe ia fsheh pjesërisht poshtë një cope. ai mbetet përsëri i njëjti. kthen kokën në drejtim të zërit. i përplas ato me tryezën etj. • I pëlqen rima dhe muzika. përqafon kukullën • Tregon që ka kuptuar diçka në lidhje me konceptin e hapësirës. • Kupton që nëse një send kthehet përmbys. kur i kërkohet kjo gjë. • Imiton tingujt që ka mësuar deri tani. dëgjon dhe bërtet përsëri. • Do që prindërit të jenë gjithmonë para syve të tij . .8 . • Nga fundi i kësaj periudhe. për shembull përpiqet të pijë nga gota. • Tregon që di të përdorë mirë sendet e përdorimit të përditshëm. kollën. përdor furçën për të krehur flokët. • Nëse dikush e thërret me emër. • Është shumë social. fut lugën në gojë.12 MUAJ KARAKTERISTIKAT E RRITJES DHE TË ZHVILLIMIT 181 dikush i jep diçka tjetër. përplasjet e buzëve. • Imiton aktivitete. mbetet përsëri një filxhan. • I zgjat lodrën apo një send një të rrituri.

ju mund ta ndihmoni fëmijën tuaj që të mësohet me to në këto mënyra: Mos e detyroni. Fëmijët të cilët jetojnë në një mjedis aktiv. (ndonëse ju mund të mos e keni vënë re) që mund të shkaktojnë frikëra tek ai. Herët a vonë këta fëmijë do t’i lënë këto frikëra mbrapa. ajo ka shumë kuptim për fëmijën. duke qarë apo duke u kapur pas këmbëve të të rriturve. mund t’i shfaqin këto frikëra më herët. kthen kokën dhe i buzëqesh personit që i flet.182 PJESA II VITI I PARË • • • • • • • • ta përfshijnë në të gjitha aktivitetet ditore. I pëlqejnë eksperiencat e reja dhe kërkon që të zbulojë sende të reja. Kur ishte më i vogël fëmija nuk kishte frikë nga zhurmat e forta (derisa papritur filloi të ketë frikë). ngritja në ajër. Megjithëse frika e tij mund t’ju duket pa kuptim. Përsërit disa herë veprimet që tërheqin vëmendjen e të tjerëve Zbaton udhëzime e kërkesa të thjeshta. Ai ka nevojë për kohë që t’i dalë përpara zhurmës. Vendosja e fëmijës shumë afër me fshesën me korent. që të fillojë të kuptojë rreziqet që ndodhen përreth tij. Fillon të kundërshtojë kërkesat e të rriturve duke gjuajtur me shqelm. të madh gjërash në jetën e përditshme të fëmijës. Të gjithë fëmijët shfaqin frikëra në njëfarë mënyre. zhurma e ujit nëpër tuba. kryesisht kur ka fëmijë të rritur. kupton fjalën ”JO”. Pranojini. Tani. lehja e një qeni. Tregon dëshirën që të rriturit ta marrin në krahë duke zgjatur krahët në drejtim të tyre. si: fshesa me korent. Të tallesh me frikën e fëmijës. atëherë kur ai mendon se është i sigurt. Merrini frikërat e tij seriozisht . Duke i pranuar frikërat Frikërat e para Në këtë periudhë fillojnë të shfaqen frikërat. që ai e kupton më shumë botën. dhe pse prindërit mund të mos t’i vënë re ato. vetëm do të dëmtojë besimin e tij në vete dhe aftësinë e tij për ta përballuar atë. sepse ai nuk e kishte menduar mundësinë që mund të jenë të rrezikshme. Sapo dëgjon emrin e vet. nuk do t’ju ndihmojë. një bluzë mbi kokë. Shpesh krijon lidhje të ngushtë me një lodër ose me batanijen e vet. tingulli i një sirene. Ka një numër .ai ka nevojë. Mos u tallni me fëmijën. Deri atëherë. rritet mundësia (kryesisht nëqoftëse ju keni bërë herë pas here “obobo”). duke bërtitur apo duke u shtrirë në dysheme. duke e quajtur atë budalla ose duke qeshur me të. Iu zgjat lodrat të tjerëve. vetëm do të shtojë frikën e tij.

Atëhere tregojini se si ndizet makina. plus mesditën dhe zemrën (mbasditen). i lëvizshëm. Lëreni atë ta prekë ose dhe të luajë me fshesën me korent (kur ajo është e fikur dhe jo në prizë) . nëqoftëse ai nuk mërzitet. gurgullima e ujit në banjë). të ngrohtë dhe të sigurt. e mban vete gotën. aq sa mund të mos të kete frikë. duart e fëmijës duan të futen kudo. Duke pranuar frikërat e tij. sepse mund t’i ngulisni mendimin se fshesa është vërtet diçka për t’u pasur frikë. që të parandalojnë përmbysjen e gotës apo pjatës. ju e ndihmoni të mos të ketë më frikë. prandaj shpesh prindërit i japin nga një lodër në secilën dorë. ta shohë dhe ta fusë prapë në gojë • Zhvillon disa pëlqime dhe mospëlqime për ushqimet • Është vazhdimisht aktiv. Ndërkohë që ai rehatohet duke luajtur me të kur ajo është e fikur. si: lëng frutash e biskota etj • Fillon të mos pranojë biberonin (nëse kjo gjë nuk ka ndodhur që më parë) • Ka oreks të mirë • I pëlqen të pijë me gotë. Rutina e përditshme USHQYERJA • Ha tre vakte në ditë. dhe duke e e shprehur këtë kur frikërat e tij janë përpara jush (për shembull fshesa me korent. Sigurojeni dhe jepini mbështetje. madje përkul kokën mbrapa për të pirë dhe pikën e fundit • Fillon të hajë me gishta. Ju mund të shtoni mishin apo ush- . ju do ta ndihmoni të qetësohet dhe t’i përballojë ato.ai do të jetë aq i gëzuar nga loja me fshesën. Nëqoftëse ai ulërin kur ndizni fshesën me korent.12 MUAJ RUTINA E PËRDITSHME 183 e fëmijës suaj si të vërteta. përpiquni që ta mbani fëmijën me njërën dorë. mund të nxjerrë ushqimin nga goja. Ai mund ta bëjë këtë gjë vetëm duke u njohur me gjërat që ka frikë. ndërkohë që mbani fshesën me tjetrën. kështu do të ndërtoni besimin dhe aftësitë e tij. merreni shpejt në krahë dhe jepini një përqafim të fortë. Por mos e teproni.8 . tenxherja me presion. duke mësuar çfarë bëjnë dhe si përdoren ato dhe duke fituar njëfarë kontrolli mbi to.

Edhe dalja e dhëmbëve në këtë moshë e ndihmon. Çfarë duhet bërë tani gjatë ushqyerjes? Ai është shumë i hutuar dhe i kënaqur që ka futur duart në tas dhe mund të fusë ushqimin që an- dej në gojë. ndihmon që ajo të njihet me ushqimin me anën e gishtave. Nëse ai po kënaqet. sepse mund të mbytet. ose nuk arrin t’i fusë të gjitha copat në gojë. biskote të butë. . sa më shumë të jetë e mundur. disa ecin përpara. • Mos i jepni kokrra rrushi. shumë fëmijë janë shumë të kënaqur me ushqimet e njëjta me ato që ha familja në tryezë. ulur në tryezë dhe ju të vazhdoni ta ushqeni me gji apo me qumësht artificial. në mjekër e kudo. një fëmijë zakonisht është në gjendje të “kontrollojë” një copëz ushqimi. prandaj jepini përsëri edhe disa lugë ushqim. Në moshën njëvjeçare. • Mos i jepni ushqime shumë të “rrëshqitshme”. duke e çuar në gojë dhe thithur. apo e një copë molle. mund të qajë dhe të sikletoset. duhet të keni kujdes: • Mos e lini kurrë vetëm kur ai ha. Është mirë t’i jepni edhe ushqime të ngurta a ndonjë biskotë. lëreni të mësojë të ushqehet vetë.184 PJESA II VITI I PARË qime të tjera me bazë proteinash diku nga muaji i 8-10-të. Nga mosha 8-10 muajsh bebi juaj mund të hajë 2-3 vakte ushqim në ditë. • Mos u mërzisni nëse shtëpia bëhet pis me thërrime apo lëngje. Jepini pra ujë. qoftë edhe për një kohë të shkurtër. saqë mund të mos t’i interesojë më që ju vazhdoni t’i jepni ushqim me lugë. Dhënia e ndonjë tuli buke. makarone. Ju duhet të respektoni zhvillimin natyral të bebit tuaj. apo me përmasa të rrezikshme. kjo që po kaloni së bashku me bebin tuaj është një fazë e rëndësishme e rritjes. Ai e di se kur është i ngopur. ndërsa disa të tjerë duan gjirin apo shishen për një kohë më të gjatë. Por çdo fëmijë vepron sipas mënyrës së vet. feta të mëdha molle që mund të copëtohen. me një gotë të vogël plastike. Kur fëmija është duke ngrënë vetë. si për shembull mandarinë. shumë të forta (për shembull karrota të gjalla). Së fundmi mbani mend se ushqimet e ngurta mund ta bëjnë bebin që të ketë etje. sepse nuk arrin ta kapë ushqimin aq shpejt sa do. pasi mund të mbytet. ushqime me bërthamë. Të ndiejë se po ia del vetë është shumë e rëndësishme për të. Nga mosha 8-9 muaj. Nëse është përsëri i uritur. që ta mbajë vetë në dorë.

sepse shkëputja nga zakonet e mëparshme mund të jetë më e vështirë.12 MUAJ RUTINA E PËRDITSHME 185 Cilat ushqime të japim • Një copë buke. takti. Vetëm mirëkuptimi. duhet të keni parasysh shumë faktorë personalë. rekomandimet për shkëputjen nga gjiri duhen përdorur me kujdes. Në këto raste. Por bebet rriten më mirë me më pak sëmundje dhe alergji kur ushqehen deri në 6 muaj me gji. Por edhe përtej kësaj kohe deri në moshën 1-2 vjeç qumështi i gjirit. thuajini një “jo” të fortë • Mos i vendosni një rradhë për ushqimet që do të hajë. mbetet një ushqim me vlerë për të. më mirë pak të vjetëruar. pjeshkë të butë të qëruar. sepse çdo fëmijë reagon ndryshe. lëreni ta bëjë • Mos e detyroni të zbrazë pjatën. vështirësitë që kalohen në përdorimin e lugës mund të lidhen me mospranimin e bebit për t’u shkëputur nga nëna. Fëmija mund ta shohë ushqimin e ri si diçka që e çon në shkëputjen nga nëna e tij. nëse do të të përziejë frutat me mishin. por edhe një moment me rëndësi të zhvillimit psiqik dhe shqisor. si dhe këshillat mjekësore që mund të keni dëgjuar: Faktet. për disa të tjerë mund të jetë një problem i pakalueshem. fëmijët dinë të rregullohen vetë shumë mirë. së bashku me ushqimet e tjera që merr fëmija. Çfarë nuk duhet bërë gjatë ushqyerjes • Mos e humbisni durimin • Mos e pengoni të fusë duart tek ushqimi që po i jepni • Mos i lejoni të bëjë çdo gjë: nëse hedh qëllimisht ushqimin tek karrikja që është ulur. Kur vendosni për të hequr bebin nga gjiri. Prandaj. sepse bebi përfiton në këtë kohë mbrojtjen kundër sëmundjeve. Tashmë shkenca ka vërtetuar se ushqyerja edhe vetëm për pak javë me gji e bebit është shumë e mirë. . durimi dhe dashuria e nënës mund ta ndihmojnë fëmijën të kalojë këtë fazë tranzicioni. Ajo që për disa fëmijë mund të jetë e lehtë dhe e natyrshme (ushqyerja me ushqime të forta me lugë). Fëmija nuk duhet të detyrohet me zor. që për të është një burim sigurie dhe mirëqenieje.8 . Kjo ndjehet veçanërisht kur fëmija është ushqyer në gji. Largimi nga gjiri (zvjerdhja) Ndërprerja e qumështit nuk përbën vetëm një moment kyç në zhvillimin ushqimor të fëmijës. ai do ta thithë sa ta bëjë si qull • Një copë djath kaçkavall • Një karrotë të zier • Një biskotë që shitet në treg për fëmijë • Patate të zier.

Por përpara se të hiqni bebin nga gjiri. Situata juaj. duke e bërë ushqyerjen me gji problem për të dy. Nëse bebi juaj po shton pak në peshë. pa fuqi. në shtatë muajsh kjo mund të tregojë një shtim të interesit për aktivitet fizik. udhëtimet. ose u mërzitët duke nxjerrë dhe futur gjinjtë tuaj ditë dhe natë. Koha më e mirë për t’ia hequr gjirin bebit është kur në shtëpi gjithçka është e qetë. ndjenjat e tyre negative transmetohen lehtësisht tek bebet e tyre. në nëntë muajsh e më shumë kjo shpesh kupton rritje të pjekurisë dhe pavarësisë. Disa bebe e lënë vetë gjirin. Ndonjëherë prodhimi i qumështit pakësohet kur rritet bebi. apo gjithçka që në jetën e bebit mund të shkaktojë stres. qumështi juaj mund të mos jetë më i nevojshëm dhe duhet filluar ushqimi tjetër. Në çdo moshë kjo mund të lidhet me sëmundjen apo daljen e dhëmbëve. dalja e dhëmbëve. nuk janë momente të përshtatshme për ta ndërprerë gjirin. Në këto raste heqja e gjirit mund të jetë një zgjidhje. Juve ose vazhdon t’ju pëlqejë ta ushqeni me gji bebin tuaj. i grindur. pushimet verore. bebi fillon të largohet vetë nga gjiri mbas moshës 1218 muajsh. Situata e bebit tuaj. nuk ju intereson gjiri. Nëse ndjenjat tuaja lidhur me ushqyerjen me gji kanë ndryshuar. Edhe ato nëna që pëlqejnë të ushqejnë me gji. shkolla etj) në jetën e tyre. Sëmundja. që e kapërcen interesin për t’u ushqyer. Dëshironi të keni më shumë liri. sigurohuni se mos ky problem mund të zgjidhet më thjesht. është i përgjumur. Në moshën 5 muajsh mosinteresi për të pirë gjirin mund të jetë vetëm një shenjë se bebi ka rritur interesin e saj për mjedisin. e mbajnë vetëm pak kohë në gojë) ato tregojnë se janë gati për të kaluar në një mënyrë tjetër ushqimi. Mosha e bebit tuaj: në përgjithësi . Nëse bebi juaj ka mësuar të përdorë lugën.186 PJESA II VITI I PARË Ndjenjat tuaja. Por kujdes se mos i keqkuptoni sinjalet e bebit. për shembull të ushqeheni më mirë dhe të pushoni më gjatë vetë. Në përgjithësi. antenat e bebit tuaj do ta kapin dhe ai do ta largojë vetë. Ju jeni shumë e lodhur. shpesh e shikojnë ushqyerjen me gji si një pengesë për shumë gjëra që ato mund të bëjnë (puna. Shëndeti i bebit tuaj. Ndjenjat e bebit tuaj. gotën etj ai mund të mos pëlqejë më të pijë nga gjiri i nënës. Nëpërmjet reagimeve të tyre (grinden. Kur kjo ndodh. Ushqimet e tjera që merr bebi juaj. Shëndeti juaj.

Por njëkohësisht ato janë të hidhëruara. sepse këto ushqime mund t’i jepen edhe nga babai. Prandaj duhet të veprohet gradualisht. Për baballarët. Hapat kryesore për largimin nga gjiri mund të jenë si më poshtë: • Të mësohet bebi që të marrë një lloj tjetër qumështi formulë. Po kështu edhe për nënën: gjinjtë fryhen. duke e bërë të lehtë largimin nga gjiri.. se fëmijëve do t’u mungojë gjiri vetëm për një kohë të shkurtër dhe nënat mund të ruajnë kujtimet e bukura apo t’i përdorin kur të rrisin fëmijën tjetër. për shembull ju filloni të shkoni në punë dhe e lini atë me një kujdestare të re. • Më tej bëhet largimi nga gjiri. rrjedhin.12 MUAJ RUTINA E PËRDITSHME 187 bebet mbas moshës 12-18 muaj janë më pak të interesuara për ushqyerjen me gji dhe kanë më pak nevojë për të thithur.8 . lope etj. fizikisht dhe emocionalisht. Po kjo kalon shpejt. Kjo duhet të mësohet përpara se ju të ndërprisni gjirin. Në rast se në jetën e bebit ka ndryshime. duhet të prisni disa ditë deri një javë që bebi të përshtatet me këtë ndryshim dhe më tej të filloni largimin nga gjiri. si dhe të mësohet të ushqehet me filxhan apo gotë. Këtu mund të ndihmojnë edhe baballarët. rreth muajit të gjashtë. siç kemi thënë më sipër. Ato janë të lehtësuara se nuk do të jenë kaq të lidhura me nevojat e bebit të tyre dhe krenare se kanë arritur një hap me rëndësi në rrugën e rritjes së bebit. Nuk është e mirë për nënën dhe bebin që një ditë papritur ajo mos t’i japë me gji bebit të saj. Ato preferojnë të jenë më të pavarura dhe kapin më pak gjirin. skuqen etj. tani fillon një kohë e rëndësishme për të marrë pjesë në ushqyerjen e bebit. duke zgjatur rreth 3-4 javë deri në ndërprerjen e plotë të gjirit. Për këtë arsye largimi nga gjiri bëhet gradualisht. por shkëputja nga thithi i nënës apo ushqyerja me biberon nuk pëlqehet shumë. Kjo është traumatike për bebin. se kanë humbur lidhjet aq të forta me bebet e tyre dhe bebi nuk varet më aq shumë nga ato. apo po ndryshoni banesë. Për ta ndihmuar të . Kini parasysh se kurdoherë që të ndodhë koha e largimit nga gjiri është një kohë e përzier me emocione të ndryshme për shumë gra. pa e detyruar bebin duke ia paraqitur gotën ose filxhanin si lodra apo si një lojë të re për bebin. Nga muaji i 9-të bebi shpesh është në gjendje të mësojë të pijë nga gota apo filxhani. be- bet e të cilëve deri në muajin e gjashtë janë ushqyer vetëm me gji. Pirja e lëngjeve me gotë Bebi edhe pirjen me gotë do ta mësojë pak nga pak. bllokohen.

• Mos u tërhiqni kur keni kundërshtime në fillim. pasi ju do të vazhdoni ta ushqeni edhe për disa kohë. Kalimi nga gjiri i nënës apo nga thithi që e qetësonte drejt një mjeti të huaj ka ndikime psikologjike që nuk duhen nënvlerësuar. • Mos i jepni ushqime fëmijës me biberon. BANJA. • Lëreni ta përdorë gotën si lodër. • Përdorni gjithnjë të njëjtën lugë. • Mundohuni që bebi të ketë filxhanin e tij dhe të mësohet ta njohë.188 PJESA II VITI I PARË mësohet mund të veproni kështu: • Provoni t’i hidhni qumështin apo lëngje të tjera që bebi i pëlqen (lëngje frutash. veçanërisht herët e para. . Por kjo është edhe koha kur bebi bën eksperimente të reja dhe mundohet të imitojë nënën dhe babain. që të mund të mësohet me të. Për këtë “thithja” fillon të zëvendësohet me “të pirët” dhe të “ngrënët”. • Kufizoni përdorimin e biberonit. Si të miqësohemi me sendin e ri Të porsalindurve nuk i pëlqen luga. • Veproni shumë ngadalë. ujë) në një filxhan. kjo mund të jetë një metodë e lehtë dhe e shpejtë për ju. ose gotë plastike dhe kini shumë durim sepse shtëpia juaj mund të përmbytet nga lëngjet që do të derdhë bebi. të paktën në fillim. veprime që marrin një vlerë shumë më rëndësi në zhvillimin e emocional të fëmijës. Disa këshilla për të bërë që bebi të pranojë këtë mjet të ri “ushqimi” sa më mirë. luan me sfungjerin. mundet të jenë: • Përdorni një lugë plastike me anë të buta. • Lejoni që vogëlushi ta përdorë lugën (duke e kontrolluar) edhe si një lodër. Ai do të mundohet të mësohet me to. këpucët dhe çorapet. sapunin dhe lodrat e ujit. TUALETI. Si të mësohet të ushqehet bebi me lugë Luga Faza delikate e fillimit të ushqimeve të huaja përputhet me një shkëputje psikologjike nga figura e nënës dhe me hapat e para të fëmijës drejt pavarësisë. por jo edukuese dhe e shëndetshme për bebin. por përpara 12 muajve kjo gjë do të jetë e vështirë. • Mos e detyroni fëmijën. • I pëlqen të heqë vetë kapelen. duke i dhënë bebit të provojë pak ushqime të reja të lëngshme. Mos u gënjeni edhe nëse mëson të mbajë lugën.VESHJA • I pëlqen banja. • I pëlqen ta lësh ujin t’i rrjedhë nga sfungjeri.

8 - 12 MUAJ

RUTINA E PËRDITSHME

189

• Bëhet nervoz kur panolina është i lagur, saqë ndonjëherë e heq vetë. • Bashkëpunon paksa kur e veshin; ndihmon prindërit duke futur krahun në mëngë apo shtrin këmbët për të veshur pantallo-nat. • Ka një ose dy jashtëqitje në ditë. • Zakonisht nuk laget kur dremit për një kohë të shkurtër.

gurta. • Bën një sy gjumë mbasditeve.

LOJA DHE AKTIVITETET SOCIALE
• I pëlqejnë aktivitetet e mëdha lëvizore, përpiqet të rrijë në këmbë, kacavirret, disa bebe edhe mund të ecin. • I pëlqen të verë gjëra në kokë, koshin, vazon e luleve, gotën; kjo i duket tepër gazmore dhe pret që njerëzit ta vënë re dhe të qeshin me të. • I pëlqen të fshihet pas karrikes dhe të luajë “ku është bebi?” • I hedh gjërat në dysheme dhe pret që t’ia japin prapë. • Tregon interes në hapjen e mbylljen e dyerve dhe të dollapeve. • I jep një send një të rrituri kur ai ja kërkon dhe pret që i rrituri t’ia rikthejë menjëherë. • Përgjigjet “jo-jo” duke ndaluar e pritur reagimin e të rriturit. Nga ana tjetër fëmija tregon aftësi sociale, duke qeshur e buzëqeshur.

GJUMI
• Nuk kundërshton për të shkuar në shtrat, mund të mos e zerë gjumi menjëherë, por luan ose vjen vërdallë krevatit, pastaj e zë gjumi mbi mbulesat e krevatit. • Fle deri në orën 6-8 në mëngjes. • Luan vetëm dhe i qetë, 15-30 minuta mbasi është zgjuar dhe më pas fillon të bëjë zhurmë për të lajmëruar që është zgjuar. • Luan me gjallëri në krevat kur është zgjuar; anët e krevatit duhet të jenë të larta dhe të si-

190

PJESA II

VITI I PARË

Këshilla për prindërit dhe kujdestarët
AKTIVITETE QË NDIHMOJNË BEBIN TË MËSOJË
• Përpunoni lojërat dhe aktivitetet e përmendura në fazat e mëparshme (0-4, dhe 4-8 muaj); gjithmonë përkrahni fëmijën kur ai jep një përgjigje të re ose shpik një mënyrë të re për të luajtur një lojë të vjetër (nxisni krijimtarinë). • Siguroni një mjedis të sigurt për fëmijën pranë prindërve apo kujdestareve, ku ai të ketë mundësi të mësojë të ulet, të zvarritet dhe të eksplorojë. • Lexojini dhe tregojini histori rreth gjithçkaje që ndodh në jetën e tij, gjithashtu lexojini revista me figura, duke e lejuar bebin që të kthejë faqet e librit • Nxiteni që të çojë një aktivitet deri në fund, duke theksuar gjithnjë fjalët kryesore, për shembull “ja ku është sapuni”, “merre gotën” etj. • Jepini bebit udhëzime të thjeshta si “kapi flokët e mamit”, ”kapi flokët e bebit”. Lini një kohë të përshtatshme për përgjigjen; nëse bebi duket i interesuar, por nuk përgjigjet, tregojani ju përgjigjen. Pranoni lojrat e reja që fëmija shpik, si për shembull kur hedh gjërat nga një karrige e lartë ose kur përpiqet të dalë nga krevati; është mënyra e bebit për të mësuar më shumë rreth gjërave; shkakun dhe pasojën, rëndësinë dhe durimin e të rriturve. Jepini atij kuti që ta mbushë apo ta zbrazë me lodra, duke e ndihmuar kështu të mësojë konceptin e përmbajtjes së enës dhe njëkohësisht edhe koncepte në lidhje me hapësirën. Jepini bebit lodra me rrota, që t’i shtyjë dhe t’i tërheqë. Luani me sende të thjeshta plastike në govatën ku lani fëmijën dhe mësojini atij që disa sende lundrojnë mbi ujë, apo mbushni dhe zbrazni bashkë një enë me ujë ndërsa laheni. Bëni flluska sapuni, që bebi t’i shohë dhe t’i prekë. Përdorni solucione pa lëndë helmuese. Lëreni fëmijën të dëgjojë lloje të ndryshme muzike (klasike, të lehtë, popullore etj). Mbajeni bebin në krahë dhe kërceni me

• •

8 - 12 MUAJ

KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT

191

të. Jepini një rrake, që bebi ta tundë sipas ritmit të muzikës. • Qëndroni së bashku me bebin përpara pasqyrës dhe bëni fytyra të ndryshme.Thoni “buzëqesh” dhe buzëqeshni, ”i mërzitur” dhe bëni një fytyrë të mërzitur dhe nxiteni bebin që të imitojë shprehjen e fytyrës tuaj. • Siguroni letra dhe lapsa pa lëndë helmuese dhe nxiteni bebin të bëjë shkarravina, të grisë ose të zhubravisë letrën. • Jepini shumë lodra dhe sende që nxisin zvarritjen dhe ecjen, si makina dhe kamionë me rrota, shishe plastike etj.

jashtë do të konsumojnë një sasi pluhuri apo rëre- nuk është i dëmshëm: megjithëse ju mund të sëmureni duke parë fëmijën tuaj duke ngrënë pluhur, ai jo. Prandaj mos u bëni kaq të ndjeshëm dhe duke u siguruar në fillim që nuk ka xhama të thyer apo gjëra të tjera, lejojeni sportistin tuaj të vogël të bëjë një zvarritje të kujdesshme përreth dyshemesë. Nëqoftëse rrugës prek diçka shumë të pisët, pastrojani duart me letër dhe lëreni përsëri në rrugën e tij. Jo të gjithë fëmijët kanë dëshirë të bëhen pis: disa preferojnë më tepër të jenë spektatorë se sa lojtarë. Këpucët e buta janë më të përshtatshmet, sepse do t’i mbrojnë këmbët e tij, gjatë kohës që ajo është duke u zvarritur. Në bar në kohë të nxehtë, është mirë me këmbët zbathur. Nëqoftëse ju ndiheni mirë kur fëmija juaj është i pastër dhe i freskët kur del jashtë, merrni me vete në një çantë veshje për të luajtur, visheni fëmijën me rroba loje dhe më pas ndërrojeni përsëri dhe pastrojeni.

MBROJTJA

Ç

lirohuni shqetësimet dhe lëreni fëmijën tuaj në tokë, le të bëhet pis. Fëmijët të cilët detyrohen të qëndrojnë të tërhequr dhe të shikojnë nga larg, kur në të vërtetë duan të përleshen, kanë shumë mundësi të qëndrojnë të pastër, por jo të kënaqur. Fëmijët mund të pastrohen dhe aty ku po luajnë. Pisllëqet më të dukshme mund të largohen duke përdorur letrat e lagura të fëmijëve, ndërkohë që ai vazhdon të jetë duke luajtur në dysheme ose në kopësht, dhe pjesën tjetër do të mund t’ia hiqni më vonë, duke i bërë banjën. Edhe pluhuri që përfundon në gojën e tij – fëmijët që kalojnë një sasi kohe

SI TË SILLEMI NËSE FËMIJA YNË ËSHTË “I VËSHTIRË”?
Hiperaktiviteti Duke vëzhguar ritmin me të cilin ecin disa fëmijë, është e lehtë të kuptosh pse disa nëna që kanë

192

PJESA II

VITI I PARË

fëmijë njëvjeçar, shqetësohen që fëmija i tyre është hiperaktiv. Tani mund të themi se shumica prej tyre nuk kanë pse të shqetësohen. Ajo që duket si një nivel jonormal aktiviteti për një nënë, në fakt është normale. Pas muajsh të tërë përpjekjesh, lëvizshmëria për të cilën fëmija juaj ka luftuar aq shumë, tani është arritur. Nuk është për t’u shqetësuar nëqoftëse fëmija juaj vrapon, zvarritet apo ngjitet dhe zbret, sa herë që i krijohet mundësia. Hiperaktiviteti i vërtetë (që njihet si “çrregullim i përqendrimit të vëmendjes me hiperaktivitet-ADHD”) është 10 herë më i shfaqur tek djemtë sesa tek vajzat dhe karakterizohet nga një aktivitet i tepruar që është i papërshtatshëm dhe joproduktiv, nga një vëmendje e shkurtër, dhe nga impulsiviteti. Ashtu si çdo prind është në dijeni, këto cilësi janë të zakonshme tek fëmijët: vetëm kur ato janë të ekzagjeruara në pikën që mund të ndërhyjnë në funksionimin e tij, mund të jenë shenja të hiperaktivitetit. Nëqoftëse sjelljet hiperaktive shqetësuese vazhdojnë dhe koha e përqëndrimit të fëmijës nuk rritet, duhet të flisni me mjekun: ekzistojnë disa mënyra për të kontrolluar kur kemi të bëjmë me hiperaktivitet, që mund të na ndihmojnë. Duke ditur që ADHD është e lidhur me vonesën mendore, ose çrre-

gullimet emocionale, këto probleme duhet të përcaktohen përpara se të fillojë trajtimi. Ndërkohë ju duhet të siguroheni që fëmija juaj merr sasinë e nevojshme të gjumit – një fëmijë i lodhur vjen vërdallë nëpër shtëpi gjithë kohën. Përfshijeni atë në aktivitete të qeta (si të lexuarit e një libri, lojrat formuese etj), por kini parasysh kohën e shkurtër të vëmendjes dhe kujtohuni se në këtë moshë, lojra të tilla zakonisht kërkojnë pjesëmarrjen e të rriturve. Përpiquni ta qetësoni me një banjë me ujë të ngrohtë, kur ju duket se po del jashtë kontrollit. Gjithashtu sigurohuni që ka ngrënë mirë dhe që nuk ka marrë një sasi të madhe sheqeri - studimet kanë treguar se një përqindje e vogël fëmijësh mund të reagojnë me sjellje hiperaktive ndaj sheqerit dhe ushqimeve të tjera. Fëmijët aktivë. Fëmija sapo del nga barku i nënës fillon të shtojë aktivitetin e vet, shqelmon batanijet, fillon të rrotullohet, sa edhe mund të rrëzohet. Fëmijët aktivë janë një betejë e përditshme, ata flenë më pak, nuk gjejnë pushim edhe kur hanë dhe rrezikojnë veten, por ata sjellin edhe gëzim, janë të zgjuar, të interesuar dhe të shpejtë në përmbushjen e detyrave. Meqë ju nuk doni të shtypni entuziazmin e këtyre fëmijëve, duhet të merrni disa masa mbrojtëse si dhe duhet të mësoni disa mënyra për t’i qetësuar, kur hanë ose flenë: • Përdorni mbulesa të lehta për

8 - 12 MUAJ

KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT

193

fëmijët që i shqelmojnë ato. • Mos i lini asnjëherë bebet vetëm në krevat ose tavolinë - ata mësojnë si të kthehen shumë shpejt, dhe shpesh herë atëherë kur ju nuk e prisni • Kur e vini fëmijën në ndenjësen e tij, vendoseni në mes të krevatit ose në dysheme, sepse shpesh herë ai përmbyset bashkë me të. Fëmija duhet të jetë gjithmonë i lidhur. • Mësoni se çfarë e qetëson fëmijën tuaj: muzika e qetë, banja e ngrohtë, një libër me figura. Bëjini këto aktivitete qetësuese para se fëmija të hajë dhe të flejë. Fëmijët e çrregullt. Në moshën 6-12 muajsh fëmijët fillojnë të vendosin një orar dhe bëhen më të parashikueshëm. Por ka fëmijë që as nuk krijojnë ndonjë orar të vetin, as nuk respektojnë orarin e nënës. Në këto raste, do të jetë mirë që të vendoset një lloj rregulli për të mirën e nënës dhe të fëmijës. Duhet të përpiqemi të bëjmë të njëjtat gjëra në të njëjtin orar. Të përpiqemi të bëjmë banjë në të njëjtën orë, të japim vaktin në të njëjtën orë edhe nëse fëmija nuk është i uritur dhe të respektojmë orarin edhe kur fëmija është i uritur. Në këtë mënyrë mund të ndërtohet një ditë më e organizuar dhe me më pak kaos. Netët me këta fëmijë janë një çmenduri për nënën dhe babain, të cilët mund të

zgjohen me turne derisa gjendja të përmirësohet disi. Në situata ekstreme mjeku mund të përdorë qetësues, për t’i lënë kohë nënës të shplodhet dhe të bëhet gati për të vendosur një regjim të gjumit. Fëmijët që përshtaten me vështirësi. Këta fëmijë nuk pranojnë vazhdimisht sendet, njerëzit,ushqimet e panjohura. Çdo lloj ndryshimi, qoftë edhe i njohur për ta, i shqetëson psh. lëvizja nga shtëpia në makinë. Lodrat apo njerëzit e rinj prezantojini me ngadalë. Lodrën lëreni për 1-2 minuta dhe hiqeni, e më pas rishfaqeni pas pak kohe duke e lënë më gjatë, deri sa fëmija ta pranojë dhe ta pëlqejë. Po kështu edhe njerëzit fillimisht të qëndrojnë në një dhomë me fëmijën, t’i flasin nga larg, pastaj të komunikojnë më afër, derisa të përpiqen për një kontakt fizik. Përpiquni të mos bëni ndryshime të kota, kur shishja e biberonit thyhet, zëvendësojeni me një të ngjashme. Fëmija qan me shumë intensitet. Ndoshta ju keni vënë re se fëmija juaj qante me zërin më të lartë se fëmijët e tjerë, që në maternitet. E qara e tij çmend edhe njeriun me nerva më të qeta. Asgjë nuk e ndalon të qarën e tij, por ne mund të largojmë zhurmat që e shqetësojnë, duke izoluar sa më shumë dhomën ku rri fëmija, duke vënë tapete, perde etj. E qara pakësohet

194

PJESA II

VITI I PARË

me kalimin e kohës, por gjithmonë intensiteti i saj do jetë më i lartë, krahasuar me fëmijët e tjerë. Fëmija negativ ose jo i lumtur. Në vend që fëmija të buzëqeshë dhe të gugasë, ai duket gjithë kohën i mërzitur. Kjo ka një ndikim shumë të madh te prindërit, të cilët fillojnë t’i largojnë këta fëmijë. Nëqoftëse duket sikur asnjë gjë nuk e kënaq fëmijën tuaj dhe ai nuk vuan nga ndonjë sëmundje, atëhere jepini dashuri dhe përkujdesje. Do të vijë koha kur ai të mësojë mënyra të tjera të shprehuri, e qara dhe hidhërimi do të pakësohen, megjithëse ai do të jetë gjithë kohën fëmijë serioz.

FILLIMI I DISIPLINËS

P

se e disiplinojmë një fëmijë? Së pari, për të vendosur tek ai konceptet “e drejtë” dhe “e gabuar”. Ndonëse duhet një kohë e gjatë përpara se fëmija juaj të mund t’i kapë këto koncepte plotësisht, që tani ju duhet të filloni t’i mësoni atij të drejtën nga e gabuara, duke ia shpjeguar, por dhe me shembuj. Së dyti, duhet t’i mësoni kontrollin mbi veten e vet. Atij nuk do t’i rrënjosen këto menjëherë, por po të mos t’ia mësoni, fëmija juaj nuk do të jetë i aftë të funksionojë mirë. Së treti, të mësuarit e respektit për

atë që është e drejtë dhe e gabuar dhe për ndjenjat e të tjerëve, kështu që nga një fëmijë i përqëndruar vetëm tek vetja, ai do të bëhet një fëmijë dhe një i rritur i dashur dhe i ndjeshëm. Dhe së fundi, të mbroni fëmijën tuaj, familjen dhe rregullin - tani dhe në muajt e ardhshëm. Ndërkohë që ju filloni programin për disiplinën e fëmijës suaj, mbani këto gjëra në mendje: • Ndonëse fjala disiplinë është e lidhur me strukturën, rregullat dhe ndëshkimin për shumë nga ne, ajo vjen nga fjala latine “të mësosh”. • Çdo fëmijë është i ndryshëm, çdo familje është e ndryshme. Por ekzistojnë rregulla të sjelljes, që i përdor çdo njeri, në të gjitha kohërat. • Derisa fëmija të kuptojë çfarë është e sigurt dhe çfarë jo, ose çfarë veprimesh janë të pranueshme dhe çfarë jo, prindërit e tij kanë përgjegjësi të plotë për të mbajtur mjedisin e sigurt, si dhe për të ruajtur gjërat e tyre dhe ato të të tjerëve. Mungesa e dashurisë prindërore kërcënon vlerësimin e fëmijës për veten. Është e rëndësishme ta lejoni fëmijën që të ndiejë se ju e doni, edhe kur ai bën gjëra të këqija. Disiplina më efektive nuk është as ajo e rrepta, as ajo tepër tolerante. Disiplina e fortë bën që fëmija të varet nga prindi, dhe jo të mësojë

8 - 12 MUAJ

KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT

195

të kontrollojë veten. Por gjithashtu dhe toleranca e tepërt te prindërit nuk pëlqehet, sepse largon nga fëmija sjelljet e mira, që janë të domosdoshme në botë. Ata fëmijë bëhen shpesh tepër egoistë, të ashpër, dhe të papëlqyer, hyjnë shumë shpesh në konflikte me njerëzit. Të dy ekstremet e disiplinës e bëjnë fëmijën të ndihet i vetmuar, jo i dëshiruar nga prindërit. Prindërit e rreptë mund të duken të ashpër, sikur nuk i duan, ndërsa ata tolerantë mund të duken si të pakujdesshëm. Megjithatë nuk ka dy prindër njësoj: disa janë vetë mjaft të qetë, disa janë pak më të rreptë. Kjo është diçka normale, derisa nuk kalon në ekstrem. Disiplina e mirë është individuale. Nëqoftëse ju keni më shumë se një fëmijë, ju me siguri vini re ndryshime mes tyre që nga lindja. Këto diferenca do të ndikojnë mënyrën sesi secili fëmijë do të disiplinohet. Njëri për shembull, do të shmanget nga prekja e një prize, pasi ju ta keni kundërshtuar. Tjetri nuk do t’ua vërë veshin, megjithëse do të vërejë një frikë në zërin tuaj. Një tjetër do t’ju duhet ta hiqni që andej, se përndryshe nuk ikën vetë. Rrethanat mund ta ndryshojnë përgjigjen e fëmijës ndaj disiplinës. Një fëmijë që zakonisht kërkon një paralajmërim më të fortë, mund të ndihet i dërrmuar

nëqoftëse i flitet fort kur ai është i lodhur apo kur po i dalin dhëmbët. Ndryshoni llojin e disiplinimit sipas situatës. Fëmijët kanë nevojë për kufij. Ata shpesh nuk mund të kontrollojnë impulset e tyre ose veten dhe frikësohen kur humbin kontrollin. Kufijtë e vendosura nga prindërit sigurojnë një mbështetje për t’i mbajtur fëmijët të sigurt dhe të qëndrueshëm, ndërkohë që ata eksplorojnë dhe rriten. Vënia e kufijve të fortë vetëm sepse ai është fëmijë, nuk është e drejtë ndaj fëmijës. Çdo kufi që ju vendosni, varet nga ajo që është më e rëndësishme për ju. Në disa shtëpi, heqja e këpucëve tek dera dhe mosngrënia në dhomën e gjumit janë rregullat kryesore. Në të tjera shtëpi, të qëndruarit larg komodinës së mamit dhe babit është shumë i rëndësishëm. Në shumë familje, rregullat kryesore të mirësjelljes dhe përdorimi i etiketave të thjeshta - përdorimi i të lutem dhe faleminderit, ndarja e gjërave, respektimi i ndjenjave të të tjerëve - janë kërkesat kryesore. Të mësosh të jetosh me kufij që në moshë të vogël, do të ndihmojë në qetësimin e disa shqetësimeve. Do të jetë gjithashtu e nevojshme për të mbijetuar në shoqërinë e mbushur me kufij - në shkollë, punë, dhe në lojë. Sigurisht është më e lehtë të flasësh për kufijtë,

196

PJESA II

VITI I PARË

sesa t’i vendosësh. Një fëmijë që futet në telashe nuk mund të quhet “i keq”. Bebet dhe fëmijët nuk dinë çfarë është e gabuar dhe çfarë është e drejtë, kështu që çmenduria e tyre nuk mund të quhet e keqe. Ata mësojnë për botën e tyre nëpërmjet eksperimentit, vëzhgimit të shkaqeve dhe efekteve, dhe duke bërë prova me të rriturit. Çfarë ndodh kur unë derdh një gotë me lëng frutash? Do të ndodhë kjo gjë përsëri? Përsëri? Çfarë ka brenda dollapit në kuzhinë, dhe çfarë do të ndodhë nëqoftëse une i nxjerr të gjitha jashtë? Cili do të jetë reagimi i mamit? Duke i përsëritur vazhdimisht fëmijës suaj që ai është i keq, mund të ndikoni në uljen e besimit të tij tek vetja dhe në arritjet e tij gjatë jetës. Dhe fëmija që dëgjon “Ti je i keq” vazhdimisht, përpiqet të bëhet i keq (“nëqoftëse ata thonë që jam i keq, duhet të jem i keq”). Kritikojeni veprimin e fëmijës suaj, por jo fëmijën tuaj (“të godasësh është keq”, por jo “ti je i keq”). Qëndrueshmëria është e rëndësishme. Nëqoftëse këpucët mbi divan i gjykon sot dhe i lejon të nesërmen, ose nëqoftëse larja e duarve përpara bukës ishte një veprim i domosdoshëm dje, por sot harrohet, fëmija mendon se bota është e pakuptueshme dhe

rregullat nuk kanë një rëndësi të madhe. Nëqoftëse ju nuk i qëndroni rregullave që keni vënë vetë, atëherë nuk ju beson më njeri. Vazhdimi logjik është vendimtar. Nëqoftëse thoni vetëm një “jo”, kur fëmija juaj është afruar shumë pranë televizorit dhe pastaj vazhdoni punën tuaj, kjo nuk mjafton. Nëqoftëse fëmija nuk largohet, veproni menjëherë, kryesisht në situata të rrezikshme. Lëreni punën, merreni fëmijën dhe largojeni nga televizori - mundësisht larg, në dhomën tjetër. Pastaj mundohuni të shkëpusni mendjen e fëmijës nga televizori, me një lojë që atij i pëlqen. Për shumë fëmijë, çfarë është larg syrit është dhe larg mendjes -ndonëse disa përpiqen që të kthehen mbrapsht dhe në të tilla raste ju duhet të veproni menjëherë për t’i ndaluar. Bebet dhe fëmijët kanë një kujtesë të kufizuar. Ju nuk mund të prisni që ata ta mësojnë mësimin që me herën e parë, dhe nuk mund të prisni që ata të mos përsërisin një veprim të padëshirueshëm përsëri. Jini të duruar dhe përsërisni të njëjtat fjalë “Mos e prek televizorin” ose “Mos ha ushqimin e qenit” çdo ditë, për javë të tëra, derisa ai të ndalojë. Bebet e kanë qejf lojën “jo”. Shumë bebe kënaqen nga kundërshtimet e prindërve “Jo”, duke i

8 - 12 MUAJ

KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT

197

kthyer ato në lojra, prandaj mos lejoni që një “jo” e juaj të kthehet në një lojë ose në një të qeshur. Shumë “Jo” e humbin vlerën e tyre dhe e mërzisin fëmijën. Ju nuk dëshironi të jetoni në një botë ku tre fjalët më të përdorura janë “jo, jo, jo”. Dhe gjithashtu nuk dëshironi që fëmija juaj të jetojë në një tillë. Thoni “jo” vetëm kur preket mirëqenia e fëmijës suaj dhe personave të tjerë në familje. Nëqoftëse ju do të krijoni një mjedis të pranueshëm për fëmijën në shtëpi, të mbushur me mundësira për eksplorim brenda kushteve të sigurta, atëherë nuk do të keni nevojë të thoni shumë “jo”. Për çdo “jo”, thoni dhe një “po”: “Jo, ti nuk mund të luash me librin e babit, por mund të shikosh këtë tjetrin”, ose “Ti nuk mund të boshatisësh dollapin e bukës, por mund të boshatisësh kutinë e lodrave”. Në vend të “Jo, mos i prek letrat në tavolinën e mamit” pasi fëmija i ka hedhur disa letra në dysheme, thoni “ Të shikojmë nëse mund t’i vendosesh tani letrat brenda dollapit të mamit dhe pastaj të mbyllim dollapin”. Ky lloj mesazhi nuk e bën fëmijën tuaj të ndihet keq. Fëmijët duhet të lejohen që të bëjnë dhe gabime, dhe të mësojnë prej tyre. Nëqoftëse ju e bëni të pamundur për fëmijën tuaj të

bëjë gabime, nuk do t’i jepni atij mundësi për të mësuar nga gabimet e veta. Korrigjoni dhe shpërbleni punën e mirë, më mirë sesa të ndëshkoni. Ndëshkimi është zakonisht i pavlefshëm për fëmijet e vegjël, sepse ata nuk e kuptojnë për çfarë ndëshkohen. Në vend të ndëshkoni sjelljet e këqija, më mirë vlerësoni sjelljet e mira. Kjo gjë ndihmon në vetëbesimin dhe shton sjelljet e mira. Një mënyrë që mëson që veprimi ka dhe pasoja, është që vetë fëmija të korrigjojë gabimin e vet. Për shembull kur djali juaj prek gotën e qumështit me një libër dhe e derdh, ju mund ta këshilloni sesi ta korrigjojë gabimin e vet – Andi, fshije qumështin që është derdhur, ngrije gotën, ngrije më pas librin dhe vendose në raftin e vet. Zemërimi sjell zemërim. Mos kaloni në shpërthim zemërimi kur fëmija thyen një send të dëshiruar tuajin, duke e rrotulluar atë nëpër dhomë si të ishte një top. Nëqoftëse është e nevojshme, qetësohuni për disa minuta përpara se t’i flisni – nëse jeni shumë të nxehur, largohuni nga dhoma. Kur të jeni qetësuar, shpjegojini bebit se ajo që bëri ishte gabuar, dhe pse. (“Kjo nuk ishte një lodër, ishte njëgjë e mamit. Ti e theve dhe mami tani është e mërzitur.) Kjo është e rëndësishme për t’u bërë, edhe pse shpjegimi duket se

198

PJESA II

VITI I PARË

fluturon nga koka e fëmijës. Përpiqu të kujtoni në ato momente zemërimi të madh se qëllimi juaj është t’i mësoni fëmijës sjelljet e mira, dhe se të bërtiturit do t’i mësojë atij një sjellje të gabuar, duke dhënë një shembull të keq të mënyrës sesi sillet njeriu, kur është i mërzitur. Por mos u shqetësoni nëse në disa momente nuk arrini të kontrolloni veten, sepse fëmija duhet ta dijë dhe këtë. Kur kjo gjë ndodh, kini parasysh të kërkoni falje: “ Më fal që bërtita aq shumë, por isha tepër e mërzitur”. Duke shtuar dhe “të dua shumë”, jo vetëm që do ta qetësoni fëmijën, por do ta bëni të kuptojë se disa herë ne zemërohemi me njerëzit që duam, por ndjenja të tilla janë normale, dhe pastaj dimë të kërkojmë dhe të falur. Disiplina mund të kthehet edhe në shaka. Humori është pjesë e jetës sonë, dhe nje mënyrë mjaft e mirë për të mësuar disiplinën. Humori mund të shfaqet në mënyra të ndryshme. Jepini urdhra fëmijës duke bërë si luan apo si qen, si zog apo si diçka tjetër që i pëlqen shumë atij. Aksidentet kërkojnë një trajtim të ndryshëm në krahasim me gjërat që bëhen me qëllim. Mbani mend që çdo njeri lejohet të bëjë gabime, por bebet, meqenëse janë bebe, do të bëjnë shumë nga këto. Kur fëmija juaj derdh pa dashje

gotën e qumështit, ndërkohë që është duke kërkuar bukën, thoni “opa, u derdh qumështi. Përpiqu të jesh më e kujdesshme, zemër”, kjo është një përgjigje e mirë. Por kur gota derdhet me qëllim, thoni “Qumështi është për t’u pirë, jo për t’u derdhur. Kur e derdh bëhet rrëmujë - shiko”, kjo është përgjigje më e mirë në këtë rast. Prindërit duhet të jenë të rriturit në familje. Nëqoftëse ju prisni që fëmija juaj të veprojë në mënyrë të përgjegjshme, edhe ju duhet të veproni kështu. Nëqoftëse ju i premtoni që do të bëni një shëtitje bashkë dhe mbasdite i thoni se keni punë, atëherë ju nuk po e mbani premtimin. Fëmijët janë të mbushur me respekt. Në vend që ta trajtoni fëmijën tuaj si një pronë tuajën, ose thjesht si një fëmijë, trajtojeni atë me respektin që trajtoni çdo njeri tjetër. Jini të sjellshëm (i thoni: të lutem, faleminderit, dhe më fal), jepini atij shpjegime kur harroni të bëni diçka që i keni premtuar, kuptoni dëshirat e fëmijës dhe ndjenjat e tij, mos e ofendoni, sidomos në sy të të tjerëve dhe dëgjojeni kur ju flet. Duhet të bëhet një ndarje e drejtë e të drejtave midis prindërve dhe fëmijës. Është e lehtë kur një fëmijë është i vogël, që prindërit e rinj të bëjnë gabime në këtë fushë. Disa prej tyre fshijnë të drejtat e

ju do të bëni mirë të ndiqni këtë strategji: Mos organizoni një festë të madhe. Ata kanë nevojë gjithashtu të dinë se ju nuk prisni që të jenë të përsosur. Një dhomë e mbushur plot me njerëz ndoshta nuk është mënyra më e mirë për të festuar ditëlindjen. një zbukurim me drita. Duam që festa të jetë e veçantë. kukullën e preferuar (Pinokun ose Teletabin). por kur kjo ndodh. Një dhomë e zbukuruar mund të jetë një ëndërr për fëmijën tuaj. VITI I PARË KALON SHPEJT DHE VJEN DITËLINDJA E PARË “Të gjithë në shtëpi janë shumë të lumtur për ditëlindjen e parë të fëmijës. saqë harrojnë faktin që ajo është ende një bebe. Për të planifikuar ditëlindjen e parë të fëmijës suaj. kapele etj.nevojitet të ndjejë se mund t’i shkojë diçkaje deri në fund. çdo njeri .8 . derisa ata të mund të sillen si të rritur. ndërkohë që asnjeri nuk mund të jetë i mirë gjithë kohës. Bëni një drekë të kufizuar me njerëzit e familjes dhe me ndonjë mik tuajin. dhe mungojnë në vizitën tek pediatri. . harrojnë miqtë dhe të njohurit e tyre. nuk kujdesen për nevojat e fëmijës – ata e marrin me vete beben në një festë plot zhurmë dhe tym duhani. maska. Shumë tullumbace. mos e ndaloni. Nuk do të jetë gjithmonë e mundur që fëmijës suaj t’i dalë e vetja.ata ia kushtojnë jetën e tyre fëmijës. ftoni edhe 2 ose 3 prej tyre. nuk i bëjnë banjë se ju ikën ndeshja e futbollit. Krenohuni me atë që bëri sot “ ti ishe shumë i sjellshëm sot” sesa me “ti je fëmija më i mirë në botë”. Fëmijët duhet të dinë që ata kanë kontroll në jetën e tyre.12 MUAJ KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT 199 tyre për hatër të fëmijës. Asnjëri nuk është i përsosur Fëmijët kanë nevojë që të zhvillohen. Të tjerë e jetojnë jetën njësoj sikur të ishin pa fëmijë. Nëqoftëse ajo kalon kohë me moshataret e vet. por nuk dimë se si ta organizojmë”. Por për një shëndet mendor të mirë. Jepini fëmijës një mundësi për të bërë një zgjedhje – një biskotë apo një copë kek. asnjëherë nuk dalin. se bëjnë diçka tjetër. të ecë vetë apo me karrocë. Shumë familje janë tepër të gëzuara për ditëlindjen e parë të fëmijës së tyre.edhe një fëmijë . Shtoni zbukurimet.

Mos e planifikoni festën paradite. (e shumta deri në një orë) ose mund ta shkëputni fëmijën për ta vënë në gjumë. është vetëm një ditë.200 8 . nëse në moshën 12 muaj fëmija: • Nuk pulit sytë kur sende që lëvizin me shpejtësi i afrohen syve të tij • Nuk imiton tinguj të thjeshtë • Nuk ndjek kërkerkesa të thjeshta me gojë. Regjistrimi i saj do të jetë me shumë vlerë. Mos e zgjasni shumë kohën e festës. E sotmja është një ditë e veçantë. kur hap dhuratat etj. dhe mos ushtroni presion. që fëmija juaj mos të ndihet e lodhur apo e paushqyer. Kini parasysh!! Takoni një specialist të fëmijërisë së hershme. Përpiquni të organizoni gjithçka mirë. nëqoftëse atëhere është orari i gjumit për të. Lëreni të jetë vetvetja. nuk mban vetë shishen ose gotën • Nuk zvarritet me duar dhe gjunjë.12 MUAJ KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT Lëre fëmijën të hajë kekun. Festa do të mbarojë shumë shpejt. të tilla si: hajde dhe paçim • Nuk ngrihet vetë në pozicion drejtqëndrimi në këmbë • Nuk i çon sendet nga një dorë në tjetrën • Nuk shfaq frikë ndaj të huajve • Nuk ndërvepron për të luajtur me prindërit dhe kujdestarët • Nuk ushqen veten. Incizoni një kasetë me ditën e festës për ta patur si dokument për brezat e ardhshëm. Llogariteni kohën mirë. Mos i jepni urdhra. Prandaj lejojeni t’i provojë ato. Ajo mund të mësojë të shuajë qirinjtë. nëqoftëse ju e mësoni atë disa muaj përpara. po ashtu dhe fëmijëria e fëmijës suaj. Mund të jetë bukur kur fëmija qesh para aparatit fotografik. por mos prisni një bashkëpunim të plotë nga fëmija. . Nesër vazhdoni ushqyerjen e shëndetshme dhe pa sheqerna. të gjithë njerëzit dhe të gjitha ëmbëlsirat janë bërë për nder të saj.

201 Pjesa III VITI I DYTË .

për momentin. të eksplorojnë. Gjatë vitit të dytë të jetës ai rritet më ngadalë. por në zhvillim ndodhin ndryshime të rëndësishme. më tepër sesa të bashkohet me ta. njëvjeçari kënaqet që të konsiderojë çdo gjë si “të tijën” dhe të imitojë lojën dhe veprimet e fëmijëve të tjerë. Zhvillimi i shpejtë i të folurit dhe gjuhës ndihmon të menduarin më kompleks dhe të mësuarin. Mosbindja dhe përgjigjet negative vijnë afër fundit të kësaj faze. Megjithatë. Fëmija e fillon këtë periudhë me aftësitë e një foshnjeje dhe përfundon me aftësitë e një fëmije të vogël. Aftësia e fëmijës për të qëndruar në këmbë dhe për të lëvizur nga njëri vend në tjetrin. . Ata bëhen fjalëshumë dhe aktivë. ose vetë-qendërzim. si një mënyrë për të fituar autonominë (ta shohë veten si një njeri. dhe të provojnë botën rreth tyre. Ky egocentrizëm. veç nga të tjerët) dhe njëfarë kontrolli mbi prindërit dhe kujdestarët. Njëvjeçarët besojnë se çdo gjë ekziston vetëm ta. Kurioziteti dhe aftësitë e tyre rriten dhe nivelet e energjisë duken të pafundme. plot me energji. entuziazem dhe kuriozitet. bën të mundur që njëvjeçari të fitojë njohuri më të mëdha për mjedisin rreth tij. Përmirësimet në lëvizje i lejojnë fëmijët të lëvizin rreth vetes së tyre.24 muaj Karakteristikat e rritjes dhe të zhvillimit F ëmija tani është një motor. Gradualisht.202 1 12 . fëmija fillon të kërkojë më shumë liri. duke ndaluar vetëm gjatë vakteve të ushqimit dhe në kohën e gjumit. avash-avash kalon në një respekt më të madh për të tjerët.

dhe tani është afërsisht tre herë sa pesha e lindjes së fëmijës. gjatë procesit të kalcifikimit të plotë te tyre) mbyllet thuajse fare gjatë muajit të tetë. fontanela e përparme (boshllëk. hapje e kockave të kafkës në pjesën e sipërme tek bebet dhe fëmijët deri 2 vjeç. • Masa e trupit ndryshon. si mobiljet ose kukullat. jo gjithnjë arrijnë që të kalojnë përreth pengesave. gjendjes emocionale dhe mjedisit.3 kg. ndërsa kockat e kafkës rrafshohen. dalin gjashtë deri në dhjetë dhëmbë të rinj.6 cm çdo vit.13 . shtojnë 0. • Frekuenca e zemrës është afërsisht 80 deri në 110 rrahje në minutë. • Perimetri i kraharorit është më i madh sesa ai i kokës • Dalje e shpejtë e dhëmbëve. • Temperatura e trupit vazhdon të lëvizë sipas aktivitetit që bën fëmija. ZHVILLIMI LËVIZOR • Përkulet shpejt dhe lehtë • Qëndron vetëm me shputat e këmbëve të larguara. barku i dalë dhe kurrizi është i harkuar. • Ritmi i frymëmarrjes është 22 30 frymëmarrje për minutë dhe ndryshon sipas gjendjes emocionale dhe aktivitetit të fëmijës. ende shfaqet koka më e rëndë.3 cm gjatë çdo muaji. • Gjatësia rritet afërsisht 5.25 kg çdo muaj. femijet arrijnë një gjatësi mesatarisht 81. • Mënyra e të ecurit është modeli thembër-gishti madh (çka nënkupton që fëmija kur ecën në fillim mbështet në tokë thembrën dhe me tej gishtin e madh).88. rrëzohet mbi të ndenjura në pozicion të ulur ose shtrihet para në duar dhe më .9 cm.12 . • Truri arrin rreth 80% të madhësisë që ka i rrituri. • Përdor mobiljet për t’u ulur në dysheme. • Këmbët mund të jenë ende të harkuara.0-7.6 12. afërsisht 1. • Pesha është mesatarisht 9. rrezohen shpesh.3 . këmbët e hapura dhe krahët e shtrira për mbështetje. • Perimetri i kokës rritet ngadalë. • Ngrihet në këmbë pa ndihmë • Shumë fëmijë ecin pa ndihmë gjatë fundit të kësaj periudhe.24 MUAJ KARAKTERISTIKAT E RRITJES DHE TË ZHVILLIMIT 203 RRITJA DHE KARAKTERISTIKAT E RRITJES • Fëmija rritet mjaft ngadalë gjatë kësaj periudhe. merr më tepër pamjen e një të rrituri.0. shfaqen dhëmballët e dyta dhe ka gjithsejt 20 dhëmbë të fëmijërisë.

• Ndihmon duke kthyer faqet e librit. • Ngjit shkallët pa kërkuar ndihmë (por nuk arrin t’i përdorë të dyja këmbët njëra pas tjetrës në ngjitje). fëmija do ta tregojë vetë se kur është gati që të ulet në uturak. drejtimi bëhet gjithnjë e më i saktë. • I ndihmon ata që e ushqejnë. • Ngrihet sipër me katër gjymtyrët (duar dhe këmbë). • Ngre sende disa herë me radhë dhe i hedh ato. shpesh duke u bërë pis. rrotullohet dhe ulet. kap lapsin me gjithë pëllëmbën e dorës dhe lëviz gjithë krahun për të vizatuar (shkarravitur).204 PJESA III VITI I DYTË pas ulet. . ka vështirësi të ndalojë dhe zakonisht bie në dysheme.rërë. ulet poshtë në të njëjtin pozicion. hidhet përpjetë. jo gjithnjë fut si duhet ushqimin në gojë. Përpiqet të qëndrojë drejt me një këmbë por mund të bjerë). • I pëlqen të zbrazë dhe të mbushë . • Çon lodrat nga njëri vend tek tjetri. • Shkopsit kopsa të mëdha. hap zinxhirë të mëdhenj • Hap dyert duke ulur dorezën e derës. ujë etj. Fig. Përpiqet të vrapojë. pa humbur ekuilibrin. • Pëlqen të shtyjë ose të tërheqë kukullat ndërsa ecën. • Shpesh fiton kontrollin e jashtëqitjes dhe urinimit gjatë këtyre viteve (por kjo varet nga zhvillimi fizik dhe neurologjik i fëmijës). • Grumbullon rreth katër sende. • Ulet për të luajtur për periudha më të gjata • Qëndron drejt mbi një këmbë (për pak çaste. • Lëshon vullnetarisht nga dora një send. • Hedh topa të mëdhenj nga poshtë dorës. kënaqet duke mbajtur lugën (shpesh nga poshtë) dhe duke pirë nga një filxhan ose gotë me një dorë (është me e sigurt për ju që filxhani të mos jetë i thyeshëm). Megjithatë duhet të presim se do të ketë prapë raste që fëmija do të laget apo ndotet. • Tregon dëshirë për të shkarravitur. 17. • Ngjitet mbi karrike.

• Ia del mbanë të mbajë tre ose katër sende. • E kalon lodrën në dorën tjetër kur i ofrohet një send i dytë. pra lidhjen shkak-pasojë. • Përpiqet ta bëjë kukullën të qëndrojë në këmbë. Habitet për momente të gjata. por ende nuk mund të bëjë një imitim të shprehjeve të fytyrës. po e ngacmove macen. copa ushqimi) në një shishe a gotë dhe më pas i nxjerr jashtë. Zbulon që çdo veprim ka dhe pasoja. t’i ndajë. për periudha të gjata kohe. Më vonë. pasi ka parë dikë tjetër të bëjë kështu. sh mund të shtyjë një kub si një varkë). Fut sende të ndryshme të vogla (blloqe. . • Pëlqen të shohë figurat e librave. vendos 3 forma gjeometrike në një tabelë (për shembull. përfytyron një situatë. sesa për funksionin që ato kanë (p. të përshkojë gogla të mëdha në një tel. • Tregon që di të orientohet më mirë në hapësirë. fëmija gjithnjë kërkon në të njëjtin vend për një send të fshehur (nëse ai e ka parë fshehjen e sendit). duket i magjepsur nga diçka. mund të bashkojë sende. për shem- • • • • • • • • • bull: vendos të gjitha kubat në një kuti. pse vrapoi qeni. një trekëndësh. Koordinon më mirë lëvizjet sydorë. një rreth dhe një katror).24 MUAJ KARAKTERISTIKAT E RRITJES DHE TË ZHVILLIMIT 205 ZHVILLIMI NJOHËS DHE I PERCEPTIMIT • Pëlqen aktivitetet që lidhen me fshehjen e sendeve apo lodrave në vende të ndryshme. Bën klasifikime të thjeshta (ndan për shembull një kafshë lodër nga një makinë lodër). • I tregon ose i afron lodrën një personi tjetër që ai ta shohë. ajo të gërvisht. apo e zmadhon atë. Ka shprehje të qarta të mimikës. . për shembull: ku ka shkuar topi. Përpiqet t’i bëjë sendet mekanike të punojnë. • Emërton shumë sende të përditshme. kush e ka bërë këtë zhurmë? Ndjek aktivitete që i zgjedh vetë. • E vendos lodrën në gojë jo aq shpesh si më parë.vendos lugën në tas dhe më pas e përdor atë sikur të jetë duke ngrënë. kopsa. në fillimet e kësaj periudhe.12 . duke vendosur një send mënjanë (në dysheme a mbi divan) kur prezantohet me një lodër të re. Fillon t’i përdorë sendet më shumë për qëllimet e veta.vendos filxhanin në pjatë dhe bën sikur do të pijë prej tij. • Tregon që kupton marrëdhëniet funksionale (sende që i përkasin njëri-tjetrit): . fëmija do të kërkojë në vende të ndryshme.

kthyer faqet etj. kafshë dhe lodra që i njeh. për të drejtuar vëmendjen e të rriturit.206 PJESA III VITI I DYTË • I vë emër sendeve në librin e figurave. tregon persona. ZHVILLIMI I GJUHËS DHE TË FOLURIT • Përdor më shumë fjalë: vendos fjalët dhe tingujt së bashku në formë bisede. • Gjuha e kuptuar është më e zhvilluar se ajo e shprehur. • Përdor gjestet. si të treguarit ose tërheqjen. • Gjen se ku janë sendet e njohura (nëse fëmija e di vendndodhjen e sendeve). formon fjali me dy fjalë për të shprehur një mendim të plotë: “Shumë ëmbëlsira”. • Përdor 50 deri 300 fjalë të ndryshme. “Babi. pafshim”. nuk ka probleme për të shprehur “e imja”. • Tregon disa veprime si dhe sende të dëshiruara me emra: “Paçim-paçim”. • Përdor një fjalë për të përmbledhur një mendim të tërë (“unë” mund të ketë kuptimin: “Dua dhe unë kek”. • Kur i kërkohet. shumë pjesë nga biseda e një dyvjeçari kanë kuptim vetëm për të. • I përgjigjet pyetjeve të thjeshta me “po” ose “jo” dhe me lëvizje të duhura të kokës. fjalori është vazhdimisht në rritje. ose një kuptim tjeter. • Gjen tri pjesë të trupit nëse dikush e pyet : “Më trego hundën tënde (veshin. • Fjalët që thotë kuptohen 25 . • Njeh dhe shpreh dhimbjen dhe tregon vendin e saj. • Kupton se të folurit vlen për t’i bërë të tjerët që t`iu përgjigjen nevojave dhe dëshirave të tij.50 për qind. gishtin)”. • Më vonë. me fjalë të tjera. mund të dojë të kapë një figurë dhe ta shijojë apo t’i marrë erë. për shembull: “Unë ha vetë”). “Mua po iki. për shembull duke bërë apo imituar zhurma. • Zbaton kërkesat e thjeshta. kërkesa me gojë është shpesh e shoqëruar nga gjeste (për shembull tregon biskotën me gisht). • Pëlqen vjershat dhe këngët. • Tregon interes per bisedat e të tjerëve dhe mund të përgjigjet duke lëshuar zëra. • Shpreh fjali mohuese duke u kapur pas një fjale mohuese si . • Ka një të folur të vetën si kod. apo ndonjëherë “unë” se sa me emër. për shembull: “Jepi babit filxhanin”. “biskota”. • I pëlqen t’i lexojnë dhe do të marrë pjesë në lexim duke treguar me gisht. paçim”. shumë fëmijë dyvjeçarë kuptojnë më shumë se sa mund të flasin. përpiqet të këndojë dhe recitojë. • I referohet vetes më shumë si “mua’. duke nxjerrë zhurma.

• I pëlqen ta mbajnë në prehër dhe t’i lexojnë diçka. flenë. pa të tjerë. Libra që thonë mirupafshim. ushqehen etj. mirëdita. Libra me vjersha të thjeshta me rimë. që më parë i kanë pëlqyer. për një kohë të shkurtër. Njeh veten në pasqyrë . “Çfarë është kjo?” • Përdor disa fjalë në numrin shumës. “nuk gjumë” etj • Vazhdimisht pyet. shfaq më pak habi dhe frikë ndaj të panjohurve.12 . apo ngjarje që nuk kanë ndodhur tani (ky është një përparim në njohje dhe gjuhë). Figura 18. “jo”. Libra që kanë vetëm pak fjalë në çdo faqe.24 MUAJ KARAKTERISTIKAT E RRITJES DHE TË ZHVILLIMIT 207 Librat që pëlqejnë fëmijët e vegjël 1-2 vjeç (shih dhe vitin e tretë të jetës) • • • • • Libra me kapakë të trashë. “jo me qumësht”. Libra me figura fëmijësh që po bëjnë gjëra që ata i dinë. tregon për sende. • Do që të ndjejë vëmendjen e të rriturve apo praninë e tyre dhe kënaqet kur ata e nxisin. shpesh nuk pranon të bashkëpunojë në veprimet e përditshme. • Fillon të kërkojë pavarësinë. • Zakonisht është miqësor ndaj të tjerëve. “nuk”. • Shpesh imiton veprimet e të rriturve gjatë lojës. të fortë. • Luan vetëm. për shembull luajnë. e puthin dhe e përqafojnë. nuk ZHVILLIMI I PERSONALITETIT DHE AI SOCIAL • Ndihmon në ngritjen dhe largimin e lodrave. për shembull. që të mund t’i mbajnë në krahë e t’i marrin kudo me vete. • Njeh veten në pasqyrë.

dëshiron që t`i bëjë gjërat vetë pa ndihmë Është gjithnjë e më shumë kurioz për njerëzit dhe mjedisin/ vendin përreth. apo t’i vijë radha. për t`i mbrojtur ata nga situatat jo të sigurta. fëmijët kanë nevojë të vëzhgohen me kujdes. i urdhëron ato. kjo ndodh shumë më tepër se tek disa të tjerë). ndonjëherë është tepër i dashur. qetëson fëmijët e tjerë që janë dëmtuar. Dëshiron gjithçka sipas një rregulli të tij “pikërisht kështu”. ende provon të dëmtojë e të shkatërrojë lodrat. të hajë. i pëlqen të luajë vetëm. të shkul flokët etj) nëse është i zemëruar. kërkon gjithçka njësoj si më parë. apo të ushqejë një lodër pellushi etj Është si “pronar” me prindërit dhe kujdestarët. t’i veshin këpucët. duke i dhënë përkëdhelje dhe puthje pa mbarim fëmijëve të vegjël. . Luan vetëm zakonisht • • • • • ju kërkon gjëra. imiton aktivitetet e përditshme. Shpërthimet e inatit/zemërimit duken se arrijnë kulmin në këtë vit. përpiqet ta bëjë kukullën të urinojë. i zhgënjyer apo i lodhur (për disa fëmijë. apo janë të frikësuar. pret që të rriturit t’i përgjigjen menjëherë. i dëshiron të gjitha. Vazhdon të jetë agresiv fizikisht (të godet me shpullë. e ka të vështirë të presë. të lahet. Ky agresivitet fizik zakonisht pakësohet me përmirësimin e të folurit. fëmija ende nuk mund të arsyetojë dhe këto kriza inati janë të shpeshta në këtë periudhë moshe. por rrallë bashkohet me to. papritmas bërtet “jo” dhe bëhet i prerë. E ka të vështirë të bëjë zgjedhje. Vëzhgon dhe imiton lojën e fëmijëve të tjerë. gjithçka duhet të jetë “aty ku ishte”. Tregon shenja afrimi dhe kujdesi. por është zakonisht pronar i sendeve. I pëlqen “të ndihmojë” në punët e shtëpisë.208 PJESA III VITI I DYTË • • • • • • • do të vishet. Figura 19. Shpesh është “i pabesë” ndaj të tjerëve (për shembull i puth dhe më pas i godet). Është i paduruar. Iu jep lodra fëmijëve të tjerë. nuk do të bashkëpunojë me të tjerët.

Mbani një qëndrim të prerë dhe të njëjtë “haje. pi me të. atëherë përse të luftoni? Vetë fëmija juaj do ta përcaktojë sasinë e ushqimit për të cilën ka nevojë. disa të tjerë ende duan ndihmë. • I ndihmon ata që e ushqejnë. Duhet ta dini se në betejën për ushqimin midis jush dhe fëmijës. apo dhënies së një çmimi si shpërblim. kur ka shtëpinë të mbushur plot me ushqim.12 . shpesh kjo gjë tregon që fëmija nuk dëshiron të hajë më. shpesh ka gjëra që i pëlqejnë shumë apo nuk i pëlqejnë aspak (të cilat duhen respektuar). Fëmija juaj ka kaluar një rritje shumë të shpejtë gjatë vitit të parë. • Zakonisht e mban ushqimin në gojë pa e gëlltitur. Mos bëni “hatanë” nëse fëmija refuzon të hajë. në pjesën më të madhe të kohës do të jeni të humbur. në çfarëdo rrethane mos e detyroni një fëmijë të hajë me zor. Asnjë fëmijë nuk vdes nga uria. e ul poshtë. ose lëre dhe ik” dhe mos e mësoni fëmijën me zakonin e zëvendësimit të ushqimit. • Ha disa vakte të vogla. • Shpesh quhet nazeli. • Ka kontroll të mirë të filxhanit: e ngre. • Ndonjëherë e përshkruajnë si nazeli. disa fëmijë të kësaj moshe mund të hanë edhe vetë. mund të pëlqejë . Tani ritmi i rritjes po ngadalësohet pak dhe oreksi po ulet.24 MUAJ RUTINA E PËRDITSHME 209 Rutina e përditshme USHQYERJA Në këtë periudhë oreksi i fëmijës fillon të luhatet. mund të bëjë naze për disa lloje ushqimesh dhe të pëlqejë disa të tjera. do një sasi të madhe ushqimi. dreka shpesh është vakti i tij i preferuar. Asnjëherë. • Përdor lugën pak më mirë (sidomos nëse është i uritur dhe i intereson ushqimi). duke dyfishuar peshën e tij në moshën 5-6 muajshe dhe duke e trefishuar atë në fund të vitit të parë. lutjes. Mos e keqinterpretoni këtë pakësim normal të ngrënies si shenjë sëmundjeje. e mban me një dorë.

• Të gjitha llojet e bathëve të thara. • Oreksi i fëmijëve mund të ndryshojë nga dita në ditë dhe nga .vitaminë D. Qumështi dhe të gjitha llojet e bulmetrave si djathi. i cili është i vetmi prodhim i destinuar nga natyra për të qenë ushqimi i kafshëve (gjitarëve) dhe njeriut. makaronat. peshku dhe të tjera) • Të gjitha llojet e mishit për shembull lopë. dreka dhe darka). djathi. pra është shumë e rëndësishme që fëmija të marrë edhe vakte të vogla. Kujdes: Konventa Europiane e Ushqimit ka ndaluar përdorimin e organeve te brendshme të kafshëve (për shembull mëlçitë) për arsye sigurie. Këto janë prodhime që përmbajnë proteina të cilësisë së lartë. Grupi i dytë (qumështi dhe bulmetrat) Këto janë ushqime të gatuara nga vetë nëna natyrë.210 PJESA III VITI I DYTË • • • • • vetëm disa ushqime si reçeli. në mes të vakteve të mëdha (mëngjesi. mish i grirë qoftesh. sanduiçet. është e rëndësishme të marrë parasysh disa çështje të rëndësishme: • Fëmijët kanë stomak të vogël dhe mund të mos jenë në gjendje të hanë shumë ushqim gjatë vaktit. mëlçi. nuk i pëlqejnë përzierjet. proteina të cilësisë së lartë dhe vitamina të Planifikimi i ushqimit të fëmijës Kur prindi planifikon vaktet e ngrënies për fëmijën. hekur. ato mund të ndahen në disa grupe të mëdha. prandaj ata kanë nevojë për shumë kalori dhe lëndë ushqimore. thjerëza. kosi. duke imituar të rriturit dhe fëmijët më të mëdhenj. apo gotën. dhe vitaminat e kompleksit B. një vakt në tjetrin. si për shembull fasule. qengj. • Fëmijët janë shumë të lëvizshëm. gjiza. Kontrollon mirë filxhanin. Grupet e prodhimeve ushqimore Grupi i parë (mishi. dëshiron ushqimet që i shërbehen në një mënyrë të njohur për të. I tillë është qumështi. por ndonjëherë mund të jetë “shumë i lodhur” për ta bërë këtë. sheqerna. janë produkte ushqimore që përmbajnë kalcium. duke përfshirë edhe peshkun në konservë. Mund të ketë nevojë që midis vakteve të hajë diçka Vazhdimisht është i aftë për t’u ushqyer vetë. I pëlqejnë ushqime të thjeshta që i “njeh”. Mbi bazën e lëndëve ushqimore që përmbajnë ushqimet. megjithëse ndonjëherë e derdh. Mëson të ulet në tavolinë. mish pule dhe peshk.

dardhë. veçanërisht acide yndyrore. për shembull karrota. janë prodhime që përmbajnë disa lloje vitaminash (veçanërisht vitaminë C) dhe kripëra minerale. proteina të cilësisë së mesme. Për shembull: • Të gjitha llojet e perimeve të freskëta. gjalpi. makaronat. • Të gjitha llojet e perimeve që përdoren për sallatë si domate. dhjami dhe margarina. Grupi i tretë (buka. spinaq. • Të gjitha llojet e frutave të thara Tabelë orientuese për menynë e ushqyerjes së fëmijës pas vitit të parë të jetës USHQIMET Qumësht dhe kos Biskota Supra me makarona Djath kaçkavall i grirë Mish i vogël (viçi) Peshk Vaj ulliri 10ml Perime Djathë E verdha e vezës Frutat SASIA DITORE 400-500 ml 15gr 40gr 10gr 30-40gr 50-60 gr (1 luge gjelle) 100gr 20gr 1-2 ne jave 150-200gr . sallatë jeshile. • Të gjitha llojet e frutave të freskëta ose të ngrira si mollë. Grupi i katërt Vaji.24 MUAJ RUTINA E PËRDITSHME 211 grupit B. janë produkte ushqimore që përmbajnë sheqerna. Këtu hyjnë: • Buka. disa lloje vitaminash (veçanërisht A dhe D) Grupi i pestë (frutat dhe perimet) Agrumet dhe të gjitha llojet e frutave dhe të perimeve të freskëta. pjepër etj. vitamina të grupit B. kastravec. speca. portokalle. bizele. orizi.12 . lakër etj. si dhe të gjitha llojet e grurit ose thekrës. patatet. janë produkte që përmbajnë yndyrna. drithërat dhe patatet) Orizi dhe grupi i produkteve ushqimore me origjinë nga drithërat. të ngrira ose të konservuara. presh. drithërat për mëngjesin (për shembull Cornflakes apo Kornfleks në shqip). banane.

apo të urinojë vetë. VESHJA • Ndihmon të tjerët kur e veshin. sepse i pëlqen të lahet vetë. nëse i lejohet të luajë me ujin (asnjëherë nuk duhet lënë vetëm!). pra pa e lagur panolinën apo pelenën për periudha më të gjata (një shenjë kjo se fëmija se është gati të përdorë Figura 20. megjithatë mund ta zërë gjumi edhe mbi tavolinë duke ngrënë darkën. kajsi. stafidhe etj. BANJA.212 PJESA III VITI I DYTË si fiq. heq bluzën. Rruga më e lehtë për t’i siguruar fëmijës suaj dietë të ekuilibruar. shenja të tjera mund të jenë: ka interes të shikojë të tjerët kur shkojnë në tualet mban një kukull apo kafshë pellushi sikur po urinon shpreh dëshirën për t’u ulur në uturak për pak momente shpreh pakënaqësi nëse është lagur. fut këmbët në pantallona. zgjat këmbët gati për të veshur çorapet. Gjatë natës fle dhjetë deri në dymbëdhjetë orë. • • • • GJUMI • Bie në gjumë rreth orës 8 ose 9 të darkës. • Iu tregon prindërve apo kujdestareve kur pantallonat janë të lagura. mund të mos pranojë që ta lajmë ne. • Qëndron i thatë. sidomos kur nuk ka fjetur në drekë. • Të gjitha llojet e lëngjeve pa sheqer. • Ndonjëherë mezi e zë gjumi. (disa fëmijë tashmë mund ta kenë fituar kontrollin e jashtëqitjes). apo ndotur. energjia e tepërt duket tek rrotullimet e përpëlitjet. pëlqen të vishet dhe të zhvishet vetë: heq këpucët dhe çorapet. është t’i jepni një larmi ushqimesh nga secili prej grupeve kryesore. • Zakonisht nuk i pëlqen dhe kundërshton të lajë flokët. fut krahët në mëngë. • Tregon shenja se është gati për t’u mësuar të kontrollojë jashtëqitjen. Ka interes të shikojë të tjerët kur shkojnë në tualet uturakun/tualetin). TUALETI. • I pëlqen të lahet. të frutave (lëng frute 100% i pastër). .

Vini pranë krevatit disa nga lodrat që i pëlqejnë më shumë. duke i treguar një histori të këndshme që do ta qetësojë. pëlqen të përsërisë atë që kanë bërë të tjerët. të cilët kanë vështirësi t’i dallojnë nga realiteti • Nëse fëmija juaj zgjohet shpesh natën nga ëndrrat e frikshme. Por kujdes. kini kujdes që para kohës për të shkuar për të fjetur të mos të shohë libra apo filma. ju duhet ta qetësoni dhe ta siguroni se gjithçka shkon mirë dhe ju ndodheni pranë. provon të kuqin e buzëve. por futet në “telashe” kur lihet vetëm: gëlltit pastën e dhëmbëve. AKTIVITETI DHE LOJA SOCIALE • Zhvillon një ndjenjë të fortë të së drejtës mbi pronën. kërkon t`i bësh gati shtratin. letra. libra. Ëndrrat e frikshme dhe makthet mund të fillojnë të shfaqen tek fëmijët e kësaj moshe. ngacmimet e shumta dhe imagjinata e tij në rritje mund të bëjnë që natën t’i dalë gjumi.12 .24 MUAJ RUTINA E PËRDITSHME 213 • Thërret nënën. • Nëse fëmija zgjohet natën i frikësuar. një lodër të veçantë. që mund të ndikojnë në shfaqjen e këtyre maktheve. ulet në bisht dhe i merr ato në dorë. • Pëlqen të ndihmojë. • Duke qënë se ka interes për të njohur gjithçka në botën që e rrethon. kërkon kohë për t’u zgjuar në mëngjes. ndalon zakonisht për të parë gjëra si: gurë. këndon vetë. boshatis dollapët ose sirtarët. zakonisht ankohet nëse i kushtojmë shumë vëmendje dhe mund të mësohet me kryerjen e një rutine para se të flejë (kërkon për natë t’i tregojmë përralla. Gjithashtu në këto rastë mundohuni të shoqëroni fëmijën në shtrat. apo kërkon një mbulesë të veçantë). prandaj mundohuni që t’i mbani të shkurtra këto “vizita” natën tek fëmija juaj. që mos ta zgjojë drita e mëngjesit. të jetë i zënë me “punët” e tij në shtrat. • I pëlqen të ecë. mundohuni që dhomën ku fle ta mbani sa më të errësuar. më shumë pa qëllim. . të gjitha këto janë naze për të mos fjetur. • Nëse keni një fëmijë që zgjohet herët në mëngjes. Edhe banja përpara gjumit ndihmon qetësimin e fëmijës. • Ende kërkon të flejë pas dreke. • I pëlqen të flasë për pikturat. insekte. që kur të zgjohet në mëngjes. sesa me ndonjë interesim të vërtetë. fjala “e imja” dëgjohet shpesh. Ndarja e lodrave a sendeve të tjera me njerëzit e tjerë është e vështirë. se një lidhje shumë e zgjatur mund të bëjë që fëmija ta kërkojë përnatë këtë gjë. kërkon ujë ose te shkojë në banjë.

prishin orarin e gjumit të darkës. por jo bashkë me ta (përjashtim mund të bëjnë fëmijët që kanë kaluar shumë kohë në grup. • Ta nxisim fëmijën të tregojë sende të njohura në libra me piktura dhe revista.një hap përpara drejt vendosjes së pavarësisë. Eksploron gjithçka Këshilla për prindërit dhe kujdestarët (shih edhe vitin e tretë) AKTIVITETE QË NDIHMOJNË FËMIJËN TË MËSOJË • Duhet t`u përgjigjemi me mirësi dhe me fjalë të thjeshta ankesave të fëmijës dhe reagimeve me zë. • Eksploron gjithçka ka përreth. sesa të përfshihet në lojë me ta. • I pëlqen të vishet dhe imiton aktivitetet familjare: vë kape- len e babait. si shok të vazhdueshëm me të cilin është i lidhur ditë e natë. apo në çerdhe). • Luan afër fëmijëve të tjerë. t’i vëmë . duke u përpjekur të bisedojmë me të. më shumë do që t’i shohë. do që dyert të lihen pak të hapura dhe të ketë ndonjë dritë ndezur në ndonjë nga dhomat e tjera të shtëpisë. përfshirë dhe fëmijët e tjerë. • Zgjohet ngadalë pas gjumit të drekës dhe nuk pranon të përfshihet në çdo lloj aktiviteti. Kjo e bën të ndihet më i sigurt dhe e qetëson më kollaj. mund të largojë apo shtyjë fëmijët e tjerë për të parë reagimin e tyre. për shembull. që të jetë si ai. • Mund të ketë një mik imagjinar. megjithëse tregon interes për fëmijët e tjerë. të cilat kur janë shumë të gjata ose të vona. • Tregon një kundërshtim ekstrem drejt prindërve dhe kujdestarëve . • Kur fle gjumë. kur sapo është zgjuar. me shumë fëmijë.214 PJESA III VITI I DYTË • Ende luan vetëm në shumicën e kohës. Figura 21. • Vazhdojnë dremitjet.

Mund të presim nga disa fotografi pjesë sysh. të pikturojë në mure dhe pellgje. nënën. gojën dhe hundën e tij. për të ndërtuar një fytyrë. duke u përkulur. tezet. Krijojmë një album me fotografi të pjesëtarëve të familjes. Duhet ta përgëzojmë fëmijën për përpjekjet e veta. kuti formuese. në mënyrë që fëmija të kërkojë t’i kapë ato duke ecur. duke i tre- • • • • • • • • guar si t’i rregullojë ato rreth fundit të kutisë. T’i japim fëmijës lodra muzikore dhe kërcejmë me të sipas muzikës. gojësh. ta lëmë të vizatojë me shkumës. T’i kërkojmë fëmijës të tregojë syrin. gjyshërit. ushqejë e shëtisë. dhe kuti të tjera plastike ndihmojnë lojën krijuese. enët e kuzhinës. Mbushim një pjatë plastike me copëza bukëpeshku. zvarritur (që të stërvisë lëvizjet). të presë dhe të hedhë topin. dajat dhe persona të tjerë të rëndësishëm.24 MUAJ KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT 215 • • • • • • • emër sendeve dhe t’i kërkojmë (jo me zor) fëmijës që të imitojë. për të provuar eksperienca të reja ndjesore. që nuk përbën rrezik kur fëmija i kësaj moshe luan me të. Të tregojmë shumë dashuri për fëmijën e vogël. Duhet të flasim mbi gjëra të veçanta për çdo person dhe ta ndihmojmë fëmijën të fillojë të kuptojë se ç’është familja dhe çfarë vendi zë ai brenda saj. E lëmë atë të gjuajë. Kjo e ndihmon fëmijën të zhvillojë një bashkëveprim të mirë dorë-sy. babain. si lodra që nxisin zgjidhjen e problemeve dhe bashkëveprimin sy-dorë. filxhanë plastike. unaza. I japim atij kuba. Ta lejojmë që të luajë vazhdimisht me ujë. Të këndojmë këngë bashkë me të. T’ia vendosim lodrat në pjesë të ndryshme të dhomës. Ta vëzhgojmë fëmijën gjatë lojës. T`i blejmë atij lodra që mund të tërhiqen zvarrë apo shtyhen. Blejmë kukulla dhe kafshë që fëmija të mund t’i veshë. Përfshijmë aty fëmijën. Pjatat plastike. një kukull plastike apo druri. I japim fëmijës një kuti këpucësh dhe kopsa. . kutitë e akullores. Luajmë me top me fëmijën. Por kujdes!!! Duhet ta ruajmë fëmijën që të mos t’i gëlltisë . që fëmija të mund t’i fusë nëpër pjata apo enë të përmasave të ndryshme.12 . Fshehim një lodër ose një send tjetër të njohur në një vend të dukshëm dhe i themi fëmijës ta gjejë atë. lëvizore dhe mendore. hallat. hundësh nga ndonjë revistë dhe ta ndihmojmë fëmijën t’i vendosë këto fotografi në një copë letre.

nuk pranon fjalën “jo”. “Flemë gjithnjë në një orë të caktuar”. Jini të qartë dhe këmbëngulës për rregullat e rëndësishme. Mundohuni të kuptoni nëse fëmija qan për një arsye (uri. Nëse fëmija juaj është në moshën 1-5 vjeç. “Nuk i qëllojmë fëmijët e tjerë” etj. për çdo gjë llastohet.216 PJESA III VITI I DYTË PËRKËDHELJET E TEPËRTA QË DUHEN MËNJANUAR N dodh që ju të dorëzoheni shpejt përpara përkëdheljeve të tepërta të fëmijëve tuaj. të padisiplinuar. Jeta që bëni sot. doni ta mbroni fëmijën nga çdo zhgënjim dhe ndiheni në faj. dhimbje etj). e keni vështirë të vendosni rregulla të qarta disipline. Shpesh fëmijët bëjnë naze. mos ia varni më (injorojeni). Kjo e ndihmon fëmijën të pranojë . por shpesh mjafton të ndiqni disa rregulla të thjeshta edukimi për t’iu larguar këtij rreziku: Vendosni rregullat e duhura për moshën e tij. Ka rëndësi të gjejmë rregulla komunikimi në përshtatje me moshën që ka fëmija. Rreziku është shumë afër. Kjo ndodh për shumë arsye. duke i kapërcyer nevojat dhe kërkesat që ata kanë të domosdoshme. por të përpiqeni ta bindni. se duan të tërheqin vëmendjen e prindit. që ai të dorëzohet dhe të ndryshojë mendim. Nëse nuk ka asnjë arsye dhe jeni të sigurt se fëmija vetëm po llastohet. Kjo ka një rrezik: ju mund të ndiheni fajtorë dhe të doni të zëvendësoni këto mungesa të gjata. Duhet të mundoheni gjithnjë që të jepni rregulla të prera për gjërat e rëndësishme. Mësojeni të presë. nuk duhet në asnjë mënyrë ta ndëshkoni. Për këto rregulla duhet të jeni të prerë dhe këmbëngulës dhe të mundoheni t’i shpjegoni fëmijës se ka situata kur rregullat nuk diskutohen. shpesh nuk ju lejon të kaloni shumë kohë me fëmijën. Përballojeni me qetësi të qarën e fëmijës tuaj. ju duhet të dialogoni me të dhe të vendosni rregulla për të shmangur sjelljet kapricioze të tij. nuk ju dëgjon. por mos e lini që t’i dalë e vetja kur llastohet kot. Në rast se sjellje të tilla janë të shpeshta dhe të përsëritura. drejtohuni tek mjeku pediatër. si për shembull: “Në makinë duhet të rrish ulur në karrigen tënde”. po të mos t’ia plotësoni të gjitha kërkesat. Mos u dorëzoni. keni frikë se mos qan. do të ketë gjithçka. frikë. Rreziku është që rrisni një fëmijë të përkëdhelur. që nuk ndjek rregullat. kur e kuptoni se i keni ndaluar shumë gjëra. Nëse ai nuk bindet. duke i plotësuar fëmijës gjithçka. nuk bashkëpunon. Mundohuni ta përkëdhelni pak më shumë.

në mënyrë që të mos jemi më tolerantë se ç’duhet karshi fëmijës. në shtëpi. Në të vërtetë. por ka rëndësi që mos të humbasim dëshirat dhe kërkesat tona të tjera për jetën. kjo kuptohet nga përpjekja për të mënjanuar situata që e lidhin me të tjerët apo e vënë para gjykimit të tyre. fëmijët kanë nevojë për pak minuta që të qetësohen. por përkundrazi e forcon. për veten dhe për njëri-tjetrin. Ashtu si edhe ne. Duhet të mundoheni të jeni për fëmijën si një bazë e sigurt.24 MUAJ KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT 217 më mirë zhgënjimin. Prindërit nuk duhet të zemërohen a inatosen nga të qarat e fëmijës. Fëmija duhet të mësojë se jo gjithnjë do të ketë sukses.12 . Mos e mbroni gjithnjë përballë vështirësive. ka frikë se mos gjykohet për ato që bën. kopshtit. sepse vetëm pasi ai të jetë qetësuar. nga ju vetë. Ju duhet ta keni të qartë se nuk mund t’i lejoni çdo gjë dhe të mos t’i vini asnjë kufi. Mësojeni të respektojë edhe nevojat tuaja. për ta parë situatën nga një këndvështrim tjetër. nuk do të marrë fjalën dhe nuk e shpreh atë që ndien. Fëmija duhet të mësojë se nuk mund të jemi gjithnjë me të dhe duhet të kuptojë se mund të ketë besim tek nëna dhe babai. edhe kur nuk i ka pranë. Fëmija i turpshëm nuk do të lidhet me grupe. ku ai mund të ndalojë mbasi të ketë ecur për pak kohë i vetëm. shpesh turpi mësohet në mjedisin ku fëmija rritet. Këto janë momente kritike në jetën e fëmijës. turpi është një mënyrë sjelljeje që fëmija tregon kur krijon lidhje me persona të tjerë. KUR FËMIJA ËSHTË I TURPSHËM /I NDROJTUR drojtja. Shumë shpejt ne e quajmë ndrojtjen e fëmijës si çështje karakteri. mbi të gjitha nevojat tona. Në fakt fëmijët duhet të kuptojnë se edhe nëna dhe babai janë njerëz dhe si të tillë kanë nevojë për kohë. qëndron mënjanë. Fillimi i çerdhes. shkollës është një shembull për këtë. Pritja nuk e dëmton rritjen psikologjike të fëmijës. të mësojë të jetë i duruar. nuk duhet të ha- N . Ka rëndësi të analizojmë nevojat. Është e vërtetë se për ne fëmijët vijnë mbi gjithçka. si diçka të lindur dhe që nuk ndryshon. Një nga gjërat më të rëndësishme është që të mësoni fëmijën tuaj të ndajë me të tjerët. Kur edukoni fëmijën. ne do të mund ta udhëheqim drejt një gjendje shpirtërore pozitive dhe produktive. Kjo do t`ju ndihmojë të “mos i bëni keq” fëmijës. Le të përpiqemi të gjejmë rrugë dhe mënyra për të qetësuar gjendjen e tij shpirtërore duke kuptuar emocionet e tij.

kërkesat e tepruara sjellin frikën nga dështimi. Sigurojeni për vlerat e tij. Për shembull. por ende është shumë i përqendruar tek vetja dhe nevojat e tij. Jepini ndonjë këshillë. pa e detyruar të bëjë diçka për të cilën nuk ndihet gati. ju mund të provoni të organizoni momente takimi midis tij dhe fëmijëve të tjerë. por me ngadalë. Si ta ndihmojmë një fëmijë të turpshëm? Pranojeni ashtu si është Asnjëherë mos e krahasoni fëmijën tuaj me fëmijë të tjerë. apo edhe më keq përpara personave të tjerë. sepse do të futet në grupin e shokëve. do të fillojë të mendojë se ky është karakteri i tij dhe se prindërit kanë këtë mendim për të. pra është normale që mos të tregojë një dëshirë të veçantë për shoqëri. Kuptoni vështirësitë e tij Fëmijës nuk i duhet nënvlerësuar frika që ka dhe shqetësimet e tij. që e ndihmon atë të kapërcejë . nëse e shihni në vështirësi. Përgatiteni për situatat Eshtë e nevojshme të flisni me të për situata që mund t’i shkaktojnë siklet (vajtja në kopësht. aq më i turpshëm mund të bëhet. se vend që t’ia pakësoni sikletin. Ndihmojeni fëmijën. Nga 6 vjet e sipër. Duhet nxitur gjithnjë. të ndihmuar nga fillimi i shkollës dhe nga marrëdhëniet e vazhdueshme me moshatarët. por nuk di se si. por edhe në këtë rast mos e zgjasni shumë. pjesa më e madhe e fëmijëve gradualisht i lënë këto qëndrime. pa frikë të tepruar. për të luajtur dhe për të ngrënë zemër. Jepini çdo siguri dhe ndihmë që i duhet. Gjatë kohës nga 16 muajsh deri në dy vjeç. dhe të mos mendojë se rezultati i provës varet vetëm nga ai. dhe më vonë mund të ftohet për drekë. situatë të re. Përpiquni që ai të kuptojë se duke u përballur me një detyrë. Ka rëndësi që gjithnjë të respektoni natyrën e fëmijës dhe ritmin e tij. në çerdhe. Kjo mund të bënte që fëmija të mbyllej më shumë. fëmija fillon të kërkojë marrëdhëniet me të tjerët. Mos e quani asnjëherë “të turpshëm” Nëse fëmija e dëgjon të thuhet për të kështu në familje. kritikat sulmojnë vlerësimin e fëmijës për veten. Sa më shumë t’i themi se është i turpshëm. shoqëria në grup etj).218 PJESA III VITI I DYTË rroni asnjëherë se grindjet sjellin pasigurinë. mund t’ia shtoni. nuk duhet të ketë frikë se mos humbet diçka që e do shumë. Prisni pra që të jetë gati të hyjnë në marrëdhënie me të tjerët. Mund të fillohet duke ftuar një shok të tij mbasdite në shtëpi disa herë me radhë. Ky qëndrim do të forcojë besimin që fëmija ka tek ju dhe do t’i hapë rrugën bisedës me ju.

sepse janë normale për çdo fëmijë në këtë moshë. kur fëmija zbulon se ekziston si person i pavarur nga nëna. që pranon të gjitha ato që i thotë mami dhe babi. por edhe nëse mbas kësaj përpjekjeje paqësore ai nuk arsyeton. Për shembull.të Për ta kapërcyer këtë fazë. Mundohuni ta bindni fëmijën me mënyra të buta. Prapa një këmbënguljeje ndonjëherë shumë të fortë. mjafton ta lejoni të thotë “JO-të. atëhere nuk është vetëm një fjalë. por merr një rëndësi të veçantë. Mjafton të thotë këtë. Me një fjalë të thjeshtë dhe të menjëhershme “JO”. ju sigurisht që nuk mund ta toleroni këtë. Përpiqet që të na tregojë se do që ta trajtojmë ndryshe. do të dalë jashtë shtëpisë. por të lodhshme për ju. i përgjigjet çdo pyetjeje me fjalën “JO”. sigurisht pozitive për rritjen e tij. Si t’i kapërcejmë “JO”. “JO”. Kjo shfaqet edhe në gjërat më të zakonshme: nuk do të veshë diçka. nëse fëmija do të marrë patjetër thikën. fëmija po mat kufijtë e tij. se është ndryshe nga nëna. deri kur prindërit fillojnë ta shikojnë ndryshe. ai nuk do më të jetë “vogëlushi shpirt i mamit”. vajza na është bërë kokëfortë dhe nuk dëgjon fare. “JO”-TË JANË NORMALE K a pak kohë që engjëlli ynë i vogël ka ndryshuar. edhe pa ndonjë arsye të dukshme. përplas këmbët për t`i blerë një lodër. .24 MUAJ KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT 219 situatat. por në të njëjtën kohë të vendosni rregullat tuaja. Me “jo”-të dhe kapriçot. fëmija tregon veten si një njeri që është gati të lidhet me botën që e rrethon. nuk bënte naze dhe bindej gjithnjë. Pra është e drejtë të toleroni pak. E vetmja fjalë që thotë është “JO”. por për gjëra që ne të rriturit i quajmë me rëndësi.12 . duhet t’i kundërshtoni llastimet e tyre. fëmija kupton se ka një fuqi të madhe. fillon të tregojë se ka dëshira dhe shije që e dallojnë nga gjithë të tjerët. Është një fazë e rritjes. Pra. për të tërhequr vëmendjen tek vetja. “JO”-të nuk duhet të na shqetësojnë. Mospranimet dhe llastimet ai i bën që t’i tregojë të tjerëve. në çdo rast. tani që po bëhet 2 vjeç. qoftë djalë apo vajzë. Pra “JO” është një sinjal pozitiv: duke mohuar. Fëmija vazhdon të thotë gjithnjë e më shumë “JO”. nuk do të ndahet nga nëna etj. Nëse më përpara nuk kishim probleme. Pra fëmija rreth moshës dy vjeç fillon të ndërtojë identitetin e tij. qëndron vetëm dëshira për të treguar se dhe ai është një njeri për t’u dëgjuar. duke filluar nga 18-24 muajsh.

nuk duhet ta detyroni që t’i dhurojë lodrat e veta. Teknika e përqafimit Shumë shpesh specialistët. ta përqafojmë fort vogëlushin që po bërtet apo përplas këmbët. duke i dhënë urdhëra. në vend që të thotë si një papagall i mësuar çdo mëngjes “mirëmëngjesi”. Megjithatë. ai mund ta tregojë ndryshe dashurinë e tij. . Sigurisht puna që duhet të bëni është shumë delikate. Fëmija e di me të vërtetë se çfarë është sinqeriteti. Kështu ai do të ndihet edhe i mbrojtur fizikisht. ose duke bërë sikur i ka mbetur hatri. apo ta bëjë edhe më kokëfortë dhe të vështirë për t`u edukuar. megjithë të qarat dhe ulërimat e fëmijës. kështu që ai për t’u mbrojtur. për të qenë në qendër të vëmendjes. pa folur asnjë fjalë. këshillojnë teknikën e “përqafimit”. Një qëndrim shumë i rreptë në fakt. Më mirë është që nëse doni t’i bëni dikujt një dhuratë. por edhe ta kuptoni. Sepse përndryshe ju mund të keni një fëmijë të urtë dhe që duket i edukuar. që ai t’ju shohë ju. E dyta. duhet të mos harroni se është e zakonshme që të gjithë fëmijët e moshës 2-3 tre vjeç nuk duan të sillen si të rriturit. derisa ai të pushojë së kundërshtuari. Kjo është një mënyrë për t’i mësuar fëmijës që të shprehë dëshirat e tij ndryshe dhe të mos të thotë gjithmonë “JO”. sepse ju duhet që dhe t’i flisni. por në fakt është i frikësuar që të bëjë gjëra. kur fëmija nuk pranon të pushojë së llastuari. sepse ata janë ende fëmijë. mund ta bëjë fëmijën shumë të tërhequr. kur të rritet. me anë të trupit tuaj. vetëm pas shumë kohësh duke u rritur dhe duke ndryshuar mënyrën e dashurisë. të shkoni ta bleni bashkë me fëmijën. por megjithatë mos i thoni kurrë të sillet si i rritur. Është më mirë të keni guxim t’i shpjegoni familjes dhe miqve se fëmija nuk e ka arritur ende moshën që të sillet vetë i si i rritur. apo është i pabindur. E para. Pra. dhe të mësojë të bëjë dhe vetë kështu. Ndoshta duke iu afruar së bashku me lodrën e tij të preferuar dhe duke ia treguar personave të dashur. se kushedi se çfarë do t’i thonë të rriturit. për mos ta hidhëruar vogëlushin. do të bëjë atë që bëjnë të rriturit.220 PJESA III VITI I DYTË ju sigurisht që do ta merrni thikën dhe do ta vendosni në një sirtar. sepse nganjëherë të rriturit ndërhyjnë shumë në jetën e fëmijës. Deri në tre vjeç fëmija do të mbajë një qëndrim që ndonjëherë të rriturit e quajnë “i paedukatë”. Gjithashtu për të edukuar fëmijën që të bëhet bujar dhe i dashur. thotë “JO”.

Ëndrrat e këqija dhe ankthet e natës janë të shpeshta në këtë moshë. të mos pëlqejnë të flenë në mesditë. për disiplinimin e fëmijës. në çerdhe ose bashkë me shumë fëmijë të tjerë. nëse është bërë vaksina e difterisë /tetanozit / kollës së mirë (DTP). por ky problem zgjidhet vetë rreth moshës 7 vjeç. Cilat janë zakonet e tij të ushqyerit? Çfarë i pëlqen të hajë më shumë.24 MUAJ KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT 221 KONTROLLI MJEKËSOR I FËMIJËS 24 MUAJSH • M • • • • • jeku pediatër gjatë kësaj moshe do të: peshojë dhe masë fëmijën tuaj për t’u siguruar se po rritet i shëndetshëm. si infeksionë të veshit. shikojë zhvillimin e sjelljes dhe temperamentin e fëmijës suaj. kontrollojë kalendarin e vaksinimit. Nëse fëmija juaj zgjohet natën i trembur nga ëndrra të këqija apo makthe. sepse këmbët e tyre ende janë duke u zhvilluar. por mjeku mund t`ju tregojë se si ta ngushëlloni fëmijën. ftohje. veçanërisht për ato fëmijë që rrinë në grupe. Si po ecën vetëkontrolli i jashtëqitjes dhe urinimit tek fëmija juaj? A ka arritur fëmija të kontrollojë jashtëqitjen dhe urinimin? Në këtë moshë shumë fëmijë kanë filluar ta mësojnë. kontrollojë për probleme që shqetësojnë shëndetin në këtë moshë dhe që ai mund të vërejë. A keni vënë re diçka të pazakontë në mënyrën se si ecën fëmija juaj? Mjaft fëmijë në këtë moshë mund të ecin me gjunjë të përkulur. për xhelozinë ndaj motrave apo vëllezërve të tjerë më të vegjël në shtëpi etj. por ka edhe shumë të tjerë që ende nuk e bëjnë këtë gjë. përgjigjet ndaj pyetjeve që mund të keni. grip. tregojani mjekut. sasinë e lëngjeve që pi në ditë etj. që janë të shpeshta. Mjeku mund t`ju këshillojë si ta lehtësoni kalimin nga pelenat (panolina) tek uturaku. A është fëmija juaj i gjallë fizikisht? Fëmijët në këtë moshë kontrollo- Pyetjet që mund t`ju bëjë mjeku: Si është gjumi i fëmijës tuaj? Në këtë moshë shumë fëmijë flenë afërsisht 11 orë natën dhe rreth dy orë në mesditë. por të flenë më shumë gjatë natës dhe të zgjohen më vonë në mëngjes. Disa fëmijë mund . vaksina e fruthit/rubeolës. kontrollojë shikimin dhe dëgjimin e fëmijës suaj.. për ta mësuar fëmijën të arrijë kontrollin e jashtëqitjes dhe urinimit. poliomielitit.12 .

Mjaft fëmijë në këtë moshë pëlqejnë të luajnë me bashkimin e pjesëve të mozaikëve (gjëegjëza) të thjeshtë. Nëse fëmija juaj nuk ndjek urdhërat tuaja. të shkarravisin.222 PJESA III VITI I DYTË jnë më mirë krahët. bashkimin e sendeve me njëri-tjetrin. të ngjisë e të zbresë shkallët. Kini parasysh!! Duhet të kontaktoni me një specialist të shëndetit nëse në moshën 24 muaj fëmija: • nuk përsërit fjalët që i thonë të tjerët • Nuk kupton disa fjalë të reja • Nuk përgjigjet ndaj pyetjeve të thjeshta me “po” ose “jo” • Nuk zbaton urdhëra. tregojani këtë mjekut. gëzim. këmbët e tyre dhe të gjithë trupin. për shembull “shko tek babi dhe puthe e hajde prapë tek unë “. merr arushin dhe sille këtu”. frikë • Nuk tregon interes tek pikturat • Nuk njeh veten në pasqyrë • Nuk përpiqet të ushqehet vetë. • Nuk tregon dhe emëron objekte të njohura. në raste të tjera ato thjesht duan që të vazhdojnë të bisedojnë me ju. nuk ngjit shkallët pa ndihmë • Nuk ecën dot pa u mbajtur nëpër objekte të ndryshme • Nuk shfaq shumë emocione: zemërim. edhe kur sasitë janë të pakta. Çfarë fjalësh të reja ka mësuar? Shumë fëmijë kanë zbuluar në këtë moshë fjalën magjike “PSE?”. kërkesa të thjeshta me dy hapa: “hajde tek babi dhe më sill librin tënd”. përdor fjali me 2-3 fjalë • Nuk ecën vetë (ose me pak ndihmë) • Nuk ecën mirë. apo nuk ngre filxhanin drejt gojës për të pirë • Nuk ha relativisht mirë ushqimin e familjes. Me çfarë lodrash i pëlqen të luajë? Nga lodrat që fëmija pëlqen. • Nuk shpreh dëshira. mjeku kupton se si ai po zhvillohet. . të ndërtojë me kuba ose blloqe. me pak lëkundje apo rrëzime. duke i bërë pyetje direkte. Në këtë moshë fëmija duhet të jetë në gjendje të kapë një top. Mjeku mund të provojë aftësitë e të folurit të fëmijës tuaj. në disa raste duan shpjegime për diçka. A i përgjigjet fëmija urdhërave. Kur e përdorin këtë fjalë. apo duket se nuk ju dëgjon. kërkesave me dy kohë? Fëmija dy vjeçar zakonisht ka arritur pjekurinë për të kuptuar dhe zbatuar urdhërat me dy kohë. “shko tek dhoma jote. pyet për gjithçka. të ndajnë sendet sipas ngjyrave dhe të mbushin e të derdhin kuti. Fjalori po rritet dhe po mësojnë përditë fjalë të reja.

24 MUAJ KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT 223 • Nuk i pëlqen t’i lexoni. nuk vëzhgon.12 . si ngjyra. madhësia etj. • Nuk tregon se po fillon të interesohet për t’u mësuar që të kontrollojë urinimin dhe defekimin. as imiton. lloji. • Nuk tregon interes në lojën me fëmijë të tjerë. • Nuk ndan objektet e njohura sipas karakteristikave të thjeshta. .

224 .

225 Pjesa IV VITI I TRETË .

si për fëmijën ashtu edhe për prindin. të qeshurës. janë pjesë e zhvillimit normal dhe shpesh në këto beteja fitojnë fëmijët. për të përsëritur gjërat e mësuara dhe të plotësojë kërkesat e të rriturve. dyvjeçari fillon të jetë më i butë dhe më i dashur. Gjithashtu ndërsa fitohen aftësi të reja dhe përforcohet ajo që është mësuar më parë. i bën fëmijët e vegjël të kësaj moshe të mësojnë gjëra të reja mbi mjedisin që i rrethon. që kanë vështirësi të zgjedhin dhe që thonë jo edhe për gjërat që i duan në të vërtetë? Por gjatë këtij viti që ato përpiqen për të bërë gjithçka. A është ndonjë çudi që i shikojmë dyvjeçarët të dërrmuar. inatet dhe paaftësia e dy vjeçarit për të pranuar kufij dhe për t’u bindur në çdo çast.36 muaj Karakteristikat e rritjes dhe të zhvillimit F ëmija i vogël në këtë periudhë vazhdon të jetë një dinamit plot me entuziazëm. duke pushuar vetëm për t’u ushqyer dhe për të fjetur. Megjithatë vendosmëria.226 1 24 . apo të dashurisë. Në këtë moshë fëmija përballet me kërkesa që mund të jenë të mëdha: duhet të fitojë aftësi dhe sjellje të reja për të mësuar dhe mbajtur mend. Ky vit mund të jetë një ndryshim i madh. Prindërit shpesh e përshkruajnë fëmijën e tyre dy vjeçar si “i pamundur”. Fëmijët në këtë moshë dallohen për shpërthime të gëzimit. Aftësia për të qëndruar në këmbë dhe për të lëvizur nga një vend tek tjetri. ndodhin edhe gjëra të mira. të hidhëruar. Gjatë gjithë ditës ata bëhen llafazanë dhe ngacamanë. . kuriozitet dhe energji të pakufishme. “i tmerrshëm”. ose “i pa arsyeshëm” etj.

Zhvillimi i trurit të tyre duket kudo. • Qafa duket sikur zgjatet se zhduket “dhjami i foshnjës”.2 kg. duke e bërë një trevjeçar të duket me i gjatë. meshkujt e kësaj moshe kanë afërsisht 53% të gjatësisë që do të kenë në moshën e rritur. në lojën teatrale. mund të parashikohet duke matur gjatësinë e tre viteve të para.5-101. pesha mesatare është 13. • Ritmi i zemrës (pulsi) është mesatarisht 90-110 në minutë. por ende kanë nevojë për t’u siguruar se kanë pranë një të rritur që t’i ndihmojë. • Ritmi i frymëmarrjes është 20 -30 frymëmarrje në minutë. koka në madhësi është në raport normal me trupin. • Mesatarja e temperaturës është 35. RRITJA DHE KARAKTERISTIKAT E RRITJES • Rritja vazhdon e qëndrueshme. Fëmijët e kësaj moshe besojnë shumë në mendimin e tyre. • Ka nevojë për 1500 kalori në ditë. duke e lejuar fëmijën të shprehë mendime dhe të zgjidhë problemet. afërsisht dyfishi i gjatësisë së lindjes. Gjatë këtij viti ata mësojnë shumë lëvizje. • Ka përfunduar dalja e dhëmbëve të fëmijërisë.5-37. • Shtimi në peshë është afërsisht 1. i ngjashëm me pamjen e të rriturit. Njëkohësisht ato fillojnë të zhvillojnë ndjenjën e nevojës për marrëdhënie me njerëz të tjerë dhe njëfarë kontrolli mbi sjelljen e tyre. megjithëse më e ngadaltë se dy vitet e para. • Gjatësia që do të ketë fëmija kur të jetë i rritur. • Shton në gjatësi 5-7. më i hollë. • Perimetri i kokës dhe kraharorit janë të barabarta.5 cm në vit. mesatarja e gjatësisë është 96. qetësojë. vizatimet etj. fëmija vazhdon të marrë frymë me bark. shumë aktivë dhe kuriozë. • Shikimi është afërsisht 20/40 në largësi. apo edhe t’i shpëtojë.6-17. Ato kërkojnë me forcë pavarësinë. sëmundjet dhe stresi. ajo ndikohet nga ushtrimet. sipas nivelit të aktivitetit. në gjithçka që i tërheq. kur e kërkon rasti.6 cm.24 . Fjalët e reja shtohen shpejt.4-2. . ndërsa femrat rreth 57%. • Rritja e këmbëve është më e shpejtë se rritja e krahëve.3 kg në vit. tregimin e historive.4o C. Ata duket se janë vazhdimisht në lëvizje dhe përfshihen plotësisht me gjithë shpirt.36 MUAJ KARAKTERISTIKAT E RRITJES DHE TË ZHVILLIMIT 227 Fëmijët dyvjeçarë zakonisht janë plot energji.

xhupave etj. filxhan me qumësht. mund të hidhet nga shkallët e të bjerë me të dyja këmbët. • Ecën me një biçikletë me tre rrota. • • • • • • • • majën e lapsit e përdor vertikalisht. • Tregon përmirësim në kontrollin dhe mbajtjen e lapsave. • Hedh një top larg. Mban një enë të mbushur me lëng.sh. • Hidhet nga vendi. • Mund të qëndrojë për një moment në ekuilibër me një këmbë. mëngjërash). • Kap një top të madh kur ja hedhim. e shtyp. duke shkëmbyer këmbët. apo të majtë. e hedh lëngun nga një enë në një tjetër. kërkon shumë pak ndihmë. Figura 23. ose me shumë blloqe. Mban lapsin me tre gishta . Mbërdhen dhe zbërthen kopsa të mëdha dhe zinxhirët e pantallonave.228 PJESA IV VITI I TRETË ZHVILLIMI LËVIZOR • Ngjitet lart e poshtë shkallëve pa ndihmë. I pëlqen lundrimi. por jo duke e Figura 22. • Kap një top të madh me të dy krahët e shtrirë. • I pëlqen të lundrojë me barkë (jo shumë e lartë apo shumë e shpejtë). distanca dhe qëllimi janë të kufizuara. I pëlqen të luajë me plastelinë. e rrotullon dhe e shtrydh atë. apo tas me ujë. horizontalisht dhe në mënyrë rrethore. Ndërton një kullë me tetë. • Ushqehet vetë. si p. I pëlqen të ndërtojë me blloqe. Lan dhe fshin duart. Mund të kthejë faqet e librit një nga një. lan vetë dhëmbët e tij. Mund të fillojë të tregojë preferenca për përdorimin e dorës (të djathtë. pa e derdhur shumë.

apo rendit 6 blloqe të rrumbullakët dhe 6 katrorë në një dërrasë. Përpiqet të vizatojë. për të shpjeguar figurat. • Bën komente me rëndësi mbi tregime të ndryshme. Përshkon 8-10 rruaza në një tel. Mund t’u lexojë të tjerëve për të shpjeguar figurat rrotulluar furçën. I pëlqejnë historitë me pyetje. e vë për të fjetur. Ngarkon makinat. dhe të papritura. • Zakonisht gjatë kësaj kohe arrin kontrollin e plotë të fshikëzës së urinës mund të pretendojë t`ua “lexojë” të tjerëve. veçanërisht mbi ato që lidhen me shtëpinë dhe ngjarjet në familje.36 MUAJ KARAKTERISTIKAT E RRITJES DHE TË ZHVILLIMIT 229 Figura 24. Luan duke imituar realitetin: Ushqen kukullën. e mbulon atë. i bën të ecin duke i shoqëruar edhe me zë e zhurma. kopjon • • • • ZHVILLIMI NJOHËS DHE I PERCEPTIMIT • Dëgjon me vëmendje histori të përshtatshme për moshën. kuriozitete. • I pëlqen të shikojë librat dhe • • .24 .

makina. Kupton trekëndëshin. ZHVILLIMI I GJUHËS DHE TË FOLURIT • Flet rreth objekteve.sh. “gjithë ditën”. apo forma. veçanërisht rreth vendit dhe identitetit të objekteve dhe njerëzve. Tregon se kupton krahasimet kryesore si madhësia dhe forma. • Reciton vjersha me rimë. mund të tregojë formën për të cilën e pyet. e verdhë. Numëron dhe dallon ngjyrat kryesore: e kuqe. kur i tregojmë një top tenisi dhe një top futbolli. ngjarjeve dhe njerëzve jo të pranishëm “Toni ka një qen në oborr”. “për dy ditë”. • U përgjigjet pyetjeve të thjeshta në mënyrë të përshtatshme. rrethin. gjithashtu kupton se cili nga të dy është më i vogli. • Shton informacione për atë që sapo është thënë: “Po dhe pastaj ia dhashë prapë librin”. • Përdor një numër në rritje të formave të bisedës që tregon ngjarje në vazhdimësi: “Çfarë bëri ai më tej”? “ Si e bëri ajo pastaj?” • I tërheq vëmendjen vetes. areoplani po fluturon”. katrorin dhe disa gërma. Rregullon kubat në vijë horizontale. • Komenton rreth objekteve dhe ngjarjeve që ndodhin: “Aty është një shtëpi”. apo madhësi si bazë për klasifikimin. si ngjyra. tani përdor 3001000 fjalë. tregon se cili është më i madh. Tregon pikturën që ka më shumë objekte: mace. • Nxit sjelljen e të tjerëve: “Le të hidhemi në ujë. • Bashkohet në përshëndetje të zakonshme: “Hej”. • Flet rreth veprimeve të të tjerëve “ Babi po nis makinën”. “Traktori po shtyn një pemë”. • Rritet fjalori. këndon këngë. katrorin. • Të folurit është i kuptueshëm në pjesën më të madhe të kohës. Ndan objektet në mënyrë logjike mbi një bazë. Ti hidhu i pari”. gjithashtu i vendos kubat për të formuar një urë. blu. madhësia. p. • Flet folje kalimtare si: “duke . zakonisht zgjedh një ngjyrë. objekteve dhe ngjarjeve në mjedis: “Shiko. • Bën një numër pyetjesh në rritje. kukulla Tregon njëfarë kuptimi për zgjatjen e kohës duke përdorur fraza të tilla si “gjithë kohën”. • Shprehet me fjali më të gjata: “qeni i madh më kafshon”.230 PJESA IV VITI I TRETË • • • • • • • rrethin por jo perfekt. por ende ka pak konfuzion: “unë nuk fjeta nesër”. “Të lutem” etj.

krevati. Thoni emrat e të gjitha sendeve në mjedisin ku jeton fëmija (banja. tregoni se kush mund të jenë kuptimet e mundshme (Do topin? Do biberonin?). Gjithçka në botën që rrethon fëmijën ka një emër – thuajani atë. përdor shumësin: “macja. Si ta ndihmojmë fëmijën të flasë Vërini emër çdo gjëje. Ajo që fëmija ka për t’ju thënë. kukulla poshtë”. hundën. Lëreni fëmijën të prekë pjesën e jashtme të filxhanit të ngrohtë të kafesë dhe më pas një copë akulli: një herë ujë të ftohtë. gjetheve. Përqëndrohuni në mësimin e koncepteve. do ta ndihmoni shumë zhvillimin e të folurit tek fëmija juaj.24 . Poshtë dhe lart. që të kuptojë se është një njeri i veçantë. ose ”Vërtet kështu është?”. Përpiquni t’i lidhni fjalët e pakuptueshme që ai thotë. luleve. por duke vazhduar të veproni kështu. karrigia etj): luani “syri-hunda-goja” (merrni dorën e fëmijës dhe prekini sytë. makinave. Kur i bëni një pyetje. Ja disa koncepte në mësimin e të cilave duhet ta ndihmoni fëmijën: Nxehtë dhe ftohtë. më pas ujë të ngrohtë. thoni: ”Kukulla lart. për shembull ”unë dada” që do të thotë “unë dua të dal shëtitje”. llamba. Kur e bëni këtë.” • Përgjigjet kur e pyesim “Çfarë po bën?” “Çfarë është kjo?” dhe “Ku?”. edhe pse ato mund t`ju duken shumë të ndryshme nga njëra-tjetra. Thirreni fëmijën shpesh në emër.36 MUAJ KARAKTERISTIKAT E RRITJES DHE TË ZHVILLIMIT 231 shkuar”. pyetje që lidhen me objekte dhe ngjarje të njohura. ngrijeni lart dhe uleni përseri në dysheme. pastaj merrni një lodër. “nuk erdhi…. është po kaq e rëndësishme sa edhe ajo jo që i thoni ju. me sendet që ato mund të përfaqësojnë. dëgjojeni dhe përgjigjuni: “Oh. “duke ecur”. prisni për një përgjigje. për shembull një kukull. derisa kërkesat e fëmijës të bëhen me të qarta. dëgjojeni. edhe nëqoftëse ajo është një buzëqeshje. avionit etj. Ngrini lehtë fëmijën lart dhe me pas uleni në dysheme. pemës. duke i dhënë atij mundësinë t`ju tregojë nëse e keni gjetur. macet”. dhe gojën. soba. kuzhina. Edhe pse mund të mos ta kuptoni fjalën që thotë. Përpiquni të kuptoni fjalët që thotë fëmija. kjo është shumë interesante!”. ose dhe një belbëzim. Dëgjojeni. dëgjojeni. . Në këto raste do të lodheni të dy. Kur e keni të vështirë të kuptoni atë që po ju thotë. qenit. duke i puthur duart në fund) dhe më pas tregojini pjesët e trupit të diçkaje tjetër: zogut. një lëvizje trupi. • Tregon mohim duke vënë “jo’ dhe “nuk” përpara një emri apo fraze të thjeshtë: “jo bebi …”.

për nevojat e ndjenjat. prandaj ne kemi dritë”. Mbajeni fëmijën prej krahu. kështu që ai ka shije të mirë dhe është i freskët”. ashtu si dhe bluza jote. Mësojini ngjyrat .” ose “Ajo pema është jeshile: edhe karroca jote është jeshile”. Të kuptuarit e botës që e rrethon. ose “Shiko ato lulet e bukura të verdha”. Mbushni një kovë me ujë dhe pastaj zbrazeni: mbushni një kovë me rërë dhe më pas boshatiseni. Bosh dhe plot. pastaj thuajeni më thjesht. Fusni disa libra në kuti dhe më pas nxirrini ato jashtë: bëni të njëjtën gjë me sende të tjera. Mësojini ngjyrat. që ta kuptojë: “Tani ti dhe unë do të shkojmë të bëjmë bashkë një shëtitje”. E më tej përsërisni: “Mami dhe Emi do të ikin. Një herë thuajeni fjalinë të plotë.232 PJESA IV VITI I TRETË Brenda dhe jashtë. “Nëqoftëse ti do ta grisësh librin. sesa përsëritja si papagall e fjalëve pa lidhje. Përdorni të folurën e dyfishtë. Krahasojeni një rrobë të lagur me një peshqir të thatë: flokët e njoma të fëmijës suaj me flokët tuaj të thatë. E lagur dhe e thatë. Shpjegojini mjedisin dhe shka- qet e pasojat. Ulur dhe në këmbë. Figura 25. “Olsi e mbaroi të gjithë”. e kështu me radhë. mami është e madhe. Vendosni një top të vogël pranë një të madhi: tregojini fëmijës në pasqyrë: djali është i vogël. e mbarove të gjithë kekun. dhe një furçë të madhe për të larë dyshemenë”. E vogël dhe e madhe. “Shiko. “Mami përdor një furçë të vogël për të larë dhëmbët e tua. topi është i kuq. ne pastaj nuk mund ta lexojmë prapë”. një furçë mesatare për të krehur flokët e tu. “Dielli është i ndritshëm. “Frigoriferi e mban ushqimin të ftohtë. në gjuhën e fëmijës. Filloni t’i tregoni ngjyrat . rrini të dy në këmbë dhe me pas uluni të dy. është një hap shumë më i rëndësishëm gjatë mësimit të gjuhës dhe leximit. mirupafshim” “Oh. si të rriturit. Të përsëriturit dy herë do ta ndihmojë fëmijën të kuptojë më mirë. ashtu si dhe formimi i ndjeshmërisë për njerëzit.

pra e kujt është një lodër apo një libër etj. Këto teknika do të ndihmojnë zhvillimin e të kuptuarit. “Oh.24 . Përdorni çdo lloj marifeti që të përpiqeni ta bëni t’ju përgjigjet.36 MUAJ KARAKTERISTIKAT E RRITJES DHE TË ZHVILLIMIT 233 Mundohuni të flisni si një i rritur. do ti të hash tani?” është më mirë sesa të thoni: “Erinda.unë po shkoj të të marr ty diçka për të ngrënë.“Do të të pëlqente një kek?”. apo me sy. edhe pse me fjalë apo me gjeste.” Kjo i mëson gjithashtu edhe konceptin e pronës. Nxiteni fëmijën tuaj të flasë duke i thënë: “Tregoji mamit çfarë do”. Po të përdorni fjalët e të rriturve dhe jo ato të fëmijëve të vegjël. fëmija tuaj do të flasë më shpejt dhe më mirë: “Erinda. Pastaj ju i thoni : « Ah. vetëm sepse nuk mund ta thotë emrin e asaj që kërkon ose e thotë gabim. do mam?”. Vëre fëmijën të tregojë se ku janë gjërat (edhe pse ato kanë humbur): “Ku është topi?”. ti dashke topin” dhe me pas jepjani. jepini një mundësi: për shembull. Lëreni të zgjedhë: “Do bukë. Nëqoftëse përsëri merrni një përgjigje jo me fjalë (me gjeste). Një fëmijë i vogël asnjëherë nuk mund t’i thotë fjalët aq mirë sa një i rritur. shtoni “Tani sillja lugën mamit”. thuajeni vetë emrin e sendit. Një lëkundje koke nënkupton një “jo” apo “po”. Fëmija fillon të përdorë përemrat pa mbushur dy vjeç dhe është mirë që të mësohet me to. dashke pizhamat me arush!» Pyeteni: “Je i lodhur?”. Shumë fëmijë në këtë moshë ndjekin vetëm urdhra të thjeshta. Jepini urdhra të thjeshta. ose “Do të veshësh pizhamat me arush apo ato me lule?” dhe më pas lëreni të tregojë atë që dëshiron. Mos e detyroni me zor. qoftë dhe me gisht. “do topin. apo karrocën?”.” përpiquni të thoni “Të lutem merre lugën” dhe kur ky veprim të jetë bërë. Shumë bashkëtingëllore mund të jenë të pamundura për t’u përdorur nga fëmija (si për shembull K: fëmija në vend që të thotë „kali“ . kur ai ose ajo i tregon nevojat ose dëshirat me veprime. apo kek?”. Nëqoftëse fëmija tregon përsëri. Mësojeni të përdorë përemrat aty ku duhet. Në vend që të thoni “Të lutem merre lugën dhe ma sill mua këtu. Jepini kohë që ta gjejë topin dhe vlerësojeni me puthje dhe përqafime. i cili do të vazhdojë më pas me të folurin. Korrigjoni me kujdes. “Ky libër është i mamit-është i imi-dhe ai libri atje është i Jonit-është i yti. Tregohuni shumë të duruar. kështu që jepini udhrat një një e nga një. “Mami po shkon t’i japë Anilës mëngjes . Asnjëherë mos ia ndaloni diçka fëmijës. Nxiteni fëmijën që të flasë pas jush. duke i përdorur bashkë me emrat.

Gjatë kohës që lexoni. • Bëni ato që tregon libri. • Libra që kanë numërim. njerëzve etj. Me poshtë keni disa ide si mund ta bëni ketë: • Mbasi të lexoni historinë. vishni . Më poshtë po japim të gjitha llojet e librave që ata pëlqejnë: •· Libra që tregojnë histori të thjeshta. ai fillon t’i pëlqejë shumë librat me piktura. që ato të mund t’i mësojnë përmendësh. sa zogj janë në atë pemë”. nxisin fëmijët e vegjël të krijojnë histori ose ide rreth pikturave dhe fotografive të librave. Fëmijët e pëlqejnë leximin më shumë kur marrin pjesë dhe vetë. vetëm me figura. apo vite. kjo macja ka vënë kapele”). do t’ju ndihmojnë t’i bëni fëmijës pak aritmetikë. • Libra me kafshë. Kur fëmija juaj nuk shqipton mirë një fjalë. që t’ju pëlqejnë. sepse vëmendja e tyre është ende e shkurtër. kërkojini fëmijës që të tregojë sendet që njeh dhe tregojini emrat e atyre që ai ose nuk i di. filmave me kartona etj. Ju mund ta ndihmoni fëmijën të mendojë mbi historinë e librit dhe ta lidhi atë me ngjarjet e jetës reale që e rrethon. Gjithashtu librat pa fjalë. ose “Këtu ka dy mace”. kafshët etj.kritikat mund ta pengojnë. Librat janë shumë të nevojshëm për të zhvilluar krijimtarinë e fëmijës. madhësi të sendeve. tekstet që përsëriten dhe histori të cilat tregojnë për gjëra të njohura.234 PJESA IV VITI I TRETË thotë „tali“. ndaluni dhe diskutoni mbi pikturat që ka libri (“Shiko. por do të duhet të kalojë mjaft kohë që ata të qëndrojnë ulur dhe të dëgjojnë historinë të qetë për më shumë se 3-4 minuta. • Libra me vjersha të thjeshta me rimë. Komente të tilla si “Shiko. mos e korrigjoni si një mësuese e ashpër . Në këtë moshë fëmijet janë gati për të dëgjuar histori të thjeshta. • Libra që kanë personazhet e tyre të pëlqyer të televizionit. ose nuk i mban mend. alfabet. Në këtë periudhë fëmijët pëlqejnë ta lexojnë të njëjtën histori shumë herë me rradhë dhe pëlqejnë libra me vjersha që bëjnë rimë. lodrat. libra rreth lojrave. Në këtë moshë librat nuk ka nevojë të kenë shumë fjalë. Kur fëmija është paksa më i rritur. Bëjeni numërimin pjesë të jetës së fëmijës tuaj. Librat që pëlqejnë fëmijët Fëmijët e vegjël të moshave 23 vjeç pëlqejnë ngjyrat e gjalla. bëhuni aktorë dhe luani disa personazhe të ngjarjes që lexuat. libra me makina. tregojnë forma. në vend të thotë „thika“ do të thotë „fika“) dhe shumë fjalë mund të thuhen përgjysmë për disa muaj me radhë. Lexoni së bashku me fëmijën.

pasi të lexoni ngjarjen. ose së bashku edhe me disa shokë e shoqe të tij/saj. vjershash me fëmijën. apo lodër. • Merr pjesë vetëm apo së bashku me fëmijë të tjerë në lojën “provo që ta besosh”. më rrallë nga zjarri. • Vëzhgon fëmijët duke luajtur. .24 . qesh shpesh. • Mbron lodrat dhe gjithshka që është e tija. të kërcejë si rosaku etj. dilni shëtitje me fëmijën dhe zgjeroni përmbajtjen e librit duke i treguar në natyrë se çfarë tregon përralla. Tregoni ngjarjet pa e pasur librin përpara. Organizoni një festival poezish. • Bashkohet në lojra të thjeshta dhe aktivitete grupi. apo për fëmijët të cilët dëmtohen. • Përdor në lojë objektet në mënyre simbolike. ZHVILLIMI I PERSONALITETIT DHE AI SOCIAL • Duket se kupton se ka një radhë. por jo gjithnjë do ta respektojë atë. nuk shqetësohet nëse edhe fëmijë të tjerë po e dëgjojnë historinë dhe mërzitet kur e shqetësojnë. mund të bashkohet me to për një kohë të shkurtër. • Tregon dashuri për fëmijët të cilët janë më të vegjël. përdoreni fëmijën si personazh të saj. imitoni tingujt. duke goditur një fëmijë tjetër. • Flet shpesh me veten. apo duke e fshehur lodrën. kafshë pellushi. për të recituar apo lexuar vjershat që i pëlqejnë më shumë. për shembull “macja që vrapoi pas topit dhe u përplas me murin këtu pranë” etj. kërkon me çdo kusht të pëlqe- het. • Ulet dhe dëgjon histori deri në 10 minuta rresht. mund të bëhet ndonjëherë agresiv duke e rrëmbyer lodrën. ndonjëherë duke ngurruar. zhurmat etj. shpesh luan paralel me fëmijët e tjerë.36 MUAJ KARAKTERISTIKAT E RRITJES DHE TË ZHVILLIMIT 235 • • • • • • -zhvishni rrobat. që të qetësohet. një kub druri mund të jetë një varkë. Lëreni fëmijën ta vizatojë ngjarjen. • Ka ankthe dhe frikë nga errësira. nga përbindëshat etj. • Eshtë miqësor. Lëreni fëmijën ta tregojë ngjarjen sipas figurave të librit.) Ndonjëherë. (të bëjë si ariu i vogël. një kamion etj. • Mund të vazhdojë të ketë lidhje të ngushtë me një batanije të veçantë. Mbasi të lexoni ngjarjen.

shpesh quhen nga prindërit edhe vitet e tmerrshme-nazet dhe kundërshtimet janë të përditshme. Ai po shijon “fitoret” e tij dhe kjo i shton besimin në vetvete duke thënë: “tani eci vetë. . Sigurisht nuk ka dy fëmijë njësoj dhe ka dallime midis fëmijëve. duan vetëm disa ushqime. Shumë prindër janë të shqetësuar rreth ushqyerjes së fëmijës së tyre në këtë moshë. pa e detyruar të hajë gjithmonë atë që i japim ne. • Në këtë periudhë është përmirësuar shumë kontrolli i muskujve. modelet e rritjes ndryshojnë shumë. apo gotën. megjithëse ndonjëherë e derdhin. si për ushqimin ashtu edhe për situata të tjera. dreka është shpesh vakti i preferuar. Një fëmijë mund të rritet emocionalisht dhe fizikisht më shpejt se një tjetër. Po kështu ai kënaqet duke thënë “tani ha sa dua vetë dhe ha atë që dua”. mund të mos t’i përshtaten plotësisht fëmijës suaj. nxjerrin ushqimin etj. kjo luhatet midis periudhave të rritjes. Fëmija mund të ndryshojë sjellje në mënyrën e të ushqyerit. Në fakt në këtë mënyrë fëmija arrin të formojë personalitetin e tij. vrapon vetë. në krahasim me kohën kur varej nga prindërit. shkoj ku të dua unë”. • Perimet me ngjyrë jeshile i pëlqejnë më shumë të gatuara. pra duhet të keni durim. • Shpesh kërkojnë dhe pëlqejnë të ëmblat. • Mund të bëjnë zgjedhje të thjeshta të llojeve të ushqimeve. për shembull “do një pjeshkë apo një dardhë?” Kanë pak oreks. Mendoni se si ndihet një fëmijë në këtë moshë që ecën. fëmijët mund të përdorin me lehtësi një lugë dhe pirun. kontrollojnë mirë filxhanin. edhe në të njëjtën familje. • Në përgjithësi pëlqejnë perimet e gjalla. Prandaj kini parasysh se këshillat që do të gjeni më poshtë për ushqyerjen. Duhet të kuptoni se kjo është normale dhe “do të kalojë”. Fëmijët bëhen nazeli. çdo 6 muaj. Po kështu. Prandaj në këtë kohë duhet të përpiqemi ta mësojmë të ushqehet i lirë. por mund të mos pranojnë të hanë sallatat.236 PJESA IV VITI I TRETË Rutina e përditshme USHQYERJA Si viti i dytë i jetës. ashtu dhe i treti.

• I pëlqejnë ushqime të thjeshta që i “njeh”.24 .) • dhjamosje • tension të lartë të gjakut Tek i rrituri • diabet • arteriosklerozë (infarkt i zemrës. • Ndonjëherë i përshkruajnë si nazeli. makarona. Kontrolloni ëmbëlsirat dhe mënjanoni ushqimet që nuk kanë asnjë vlerë ushqyese. hemorragji në tru) • sëmundje të mëlçisë • ulçera • probleme të kockave • tumore • plakje të parakohshme . ulçera. kokrrat e rrushit. djathi. perimet e forta të gjalla. tek viti i dytë i jetës) Organizmi i fëmijës ka nevojë të marrë nëpërmjet ushqimeve të gjitha lëndët ushqyese që e lejojnë të rritet. • Mund të kenë nevojë që midis vakteve të hanë diçka. dëshiron ushqimet që i shërbehen në një mënyrë të njohur për të. Çfarë është ushqyerja e shëndetshme për një fëmijë të rritur (shih dhe “Grupet e prodhimeve ushqimore”. • Gjatë kohës që ushqehet. sanduiçet. të lëvizë. shpesh ka gjëra që i pëlqejnë shumë apo nuk i pëlqejnë aspak (të cilat duhen respektuar). mund të pëlqejnë vetëm disa ushqime si reçeli. ekzemë) • Sëmundje të aparatit tretës • Sëmundje ngjitëse • Kequshqyerje • Mbipeshë Tek adoleshenti • alergji të përhershme • sëmundje të sistemit tretës (kolit. karamelet e forta.36 MUAJ RUTINA E PËRDITSHME 237 • Oreksi ndoshta është pak më i mirë se disa muaj më parë. etj. nuk i pëlqejnë përzierjet. Lëndët ushqyese të nevojshme për çdo njeri. dhe jetojë. janë të ndara në 5 Në tabelën e mëposhtme janë dhënë disa nga pasojat e një ushqyerje jo të mirë në disa periudha të jetës: Pasojat që sjell ushqyerja jo e mirë gjatë fëmijërisë Tek fëmija • Alergji të përkohshme (azma. por ende nuk është ajo që shumë prindër (ose gjyshet) mendojnë se duhet të jetë. Shprehja “Fëmija im nuk ha fare” është një ankesë e zakonshme kur fëmija shkon për vizitë kontrolli tek mjeku. fëmija ndonjëherë kërkon më shumë vëmendjen e prindërve dhe ende në mjaft raste sorrollatet e luan me ushqimin! • Kujdes! Mënjanoni arrat.

duke qenë se ai përbën rreth 80% të peshës tek i porsalinduri. yndyrnat dhe sheqernat. mbi bazën e lëndëve ushqimore që përmbajnë. Uji ka rëndësi më të madhe tek fëmija i vogël se tek i rrituri. të cilat japin pjesën më të madhe të energjisë së nevojshme për fëmijën. vezët. të cilat quhen bishtajore (përmbajnë proteina) Frutat dhe perimet (të pasura në vitamina dhe kripëra minerale) Vaji. miellrat. ndahen në pesë grupe kryesore: • Drithrat. duke parandaluar në të ardhmen shfaqjen e disa sëmundjeve të rrezikshme si tensioni i lartë. buka. bizelet. edhe pse nuk japin energji. që përmbajnë yndyrnat. thjer- . • • • • Marrja e proteinave duhet të pakësohet lehtësisht gjatë vitit të dytë dhe të tretë të jetës.yndyrnat. Me ushqyerje të shëndetshme për fëmijën. të pasura në karbohidrate Qumështi dhe prodhimet e tij (të pasura në proteina. duke shtuar për shembull sasinë e bishtajave (fasule. në krahasim me periudhën midis vitit të parë dhe të dytë. janë mjaft të rëndësishme për rritjen dhe zhvillimin e fëmijës. Gjithashtu duhet pakësuar marrja e proteinave me origjinë shtazore dhe duhet shtuar ajo e proteinave me origjinë bimore. Ushqimet. kalciumi.. Kripërat dhe vitaminat. Ato sigurojnë që të kryhen si duhet të gjitha reaksionet kimike që ndodhin në organizëm. si dhe në vitamina) Mishi. makaronat etj. 4-vitaminat. prodhimet e detit. kuptojmë ato ushqime të cilat i japin atij të gjitha lëndët ushqimore të përmendura më lart. Ne e dimë tashmë se nëpërmjet ushqyerjes mund të parandalohen disa sëmundje të aparatit tretës (për shembull sëmundje të lidhura me gjendjet alergjike). Organizmi i fëmijës ka nevoja jetike për energji dhe materialet e rritjes të cilat merren nga proteinat. gjalpi. 2-karbohidratet (sheqernat).238 PJESA IV VITI I TRETË grupe të mëdha sipas përmbajtjes së lëndëve që ato kanë: 1-proteinat. i cili ka rëndësi shumë të madhe për njeriun. zinku. diabeti. skleroza e arterieve të zemrës dhe të trurit. Këtyre lëndëve u duhet shtuar edhe uji. 5-kripërat minerale si hekuri. sepse është vendi në trup ku ndodhin të gjitha reaksionet kimike. jodi etj. fasulet dhe thjerrëzat. por më e rëndësishmja është se një ushqyerje e mirë siguron që organizmi i fëmijës kur të rritet të ketë shëndet të mirë. dhjamosja. në disa minerale si kalciumi. ndërsa tek i rrituri zë afërsisht 50 % të peshës. Por një ushqyerje e mirë nuk ndikon vetëm në rritjen dhe zhvillimin e fëmijës. 3.

duhet të mësohen të zhvillojnë zakone të mira të të ngrënit. motakun dhe parashkollorët. lulediellit etj. të cilat do të zgjatin gjatë gjithë jetës së tyre. Për karbohidratet preferohet orizi. Për këtë duhet . me rritjen e fëmijës kërkesat për lëndë ushqimore bëhen më të afërta me ato të rriturve.24 . misrit. Megjithatë. djathit etj. pra vajrat si ai i ullirit. është mirë të përdoren më shumë yndyrnat me origjinë bimore se sa gjalpi (yndyrë me origjinë shtazore). Ndërsa fëmijët janë të vegjël. Nxitja e zakoneve të shëndetshme për ushqyerjen Momenti i ngrënies kupton gjëra të ndryshme për mosha të ndryshme fëmijësh.36 MUAJ RUTINA E PËRDITSHME 239 Tabelë orientuese për menynë e ushqyerjes së fëmijës USHQIMET Qumësht dhe kos Qullëra me drithëra Pilaf ose makarona Djathë kaçkavall i grirë Mish pa dhjamë Peshk Bukë e zezë Perime 1 vezë e plotë (e bardha + të verdhën) Fruta Lëngje frutash Vaj ulliri Sheqer Reçelna Mjalti SASIA DITORE 300-400ml 15gr 150gr 15gr 40gr 60gr 30gr 150-200 1-2 vezë në javë 200gr 50-100ml 15gr (rreth 2 lugë gjelle) 20gr (rreth 2 lugë gjelle) 20gr (rreth 2 lugë gjelle) 15gr rëza. bizele. Përsa i përket burimit të yndyrnave. mashurka) dhe pakësuar sasinë e mishit. si për foshnjën. Sheqernat e thjeshta duhen përdorur në doza të pakta dhe pjesën më të madhe të tyre duhet ta përbëjnë sheqernat që gjenden tek frutat. si tek të rriturit. Sasia e yndyrnave duhet gjithashtu të pakësohet nga 40% të kalorive totale në 30%. makaronat në supë dhe më vonë makaronat të gatuara si për të rriturit.

Fëmijëve duhet t’u jepen në një . Edhe ushqimet e dhëna në vaktet zemër duhet të jenë të shëndetshme dhe jo t’i japim fëmijës disa ushqime me vlerë të pakët ushqyese sa për t’i shuar urinë. • Kontrolloni ëmbëlsirat dhe mënjanoni ushqimet që nuk kanë asnjë vlerë ushqyese.240 PJESA IV VITI I TRETË pasur parasysh: • Të jepet shumëllojshmëri ushqimesh • Të plotësohen të gjitha nevojat për drithëra. • Të arrihet dhe të mbahet një peshë e shëndetshme trupore. nëse ata janë të mërzitur. • Ka rëndësi të nxiten fëmijët të marrin rregullisht qumështin dhe prodhimet e tij si kosi. por mos e detyroni ta hajë me zor. aq më shumë do ta pëlqejnë atë. Nëse e nxisim fëmijën të hajë “edhe një kafshatë tjetër” mund të nxisim ngrënien e tepërt dhe humbjen e aftësisë për të rregulluar vetë marrjen e ushqimit. Nxiteni fëmijën të shijojë një ushqim të ri. sipas moshës së fëmijës tuaj • Fëmijën mund ta merrni me vete ndërsa bëni pazarin. lëreni dhe përpiquni përsëri pas disa javësh. si përgatitet. përmes lëvizjeve fizike dhe ushqyerjes së shëndetshme. si çokollata. sheqeri. perime dhe fruta. Lëngjet e frutave me sheqer duhet të jepen të kufizuara. Shërbejini ushqimet e reja së bashku me ato të familjes. Lërini fëmijët t’i prekin ushqimet. Tani është koha për të filluar zëvendësimin e qumështit të paskremuar me qumësht me pak yndyrë 2-3% apo produkte të qumështit pa yndyrë. • Të kufizohen kripa. Nëse nuk do. Fëmijët nuk duhet të detyrohen të “përpiqen ta hanë” ushqimin. Kjo do të ndikonte në dhjamosjen e fëmijëve në të ardhmen. Sa më shumë ato dinë rreth ushqimit si për shembull ku rritet. Roli i prindit është të vendosë se çfarë ushqimesh do të hajë fëmija gjatë vakteve të rregullta të ngrënies. Filloni ushqimet e reja “për të rritur”. pranojeni këtë. • Merrni informacion tek mjeku lidhur me ushqyerjen. Por si mund të arrihet kjo? • Jepini fëmijës tuaj ushqime të pasura me të gjitha llojet e lëndëve ushqyese. apo ushqime të përgatitura me pak yndyrë. torta me krem etj. së bashku me ato që fëmija ende pëlqen. kjo • • • • • • mund t’i shtojë interesin për ushqimin. • Mbas moshës dy-tre vjeç fëmija nuk ka nevojë për yndyrna të tepërta. Fëmijët duhet të vendosin për sasinë që duhet të hanë. • Të zgjidhen prodhime me yndyrë të pakët. djathi etj.

kujdestaret etj. në shtëpi. të rrumbullakta dhe të buta. karrotat në copa të gjalla. çamçakizi. bisedën gjatë vakteve të ushqyerjes së familjes. duhet të mënjanohen. sa herë që keni mundësi.24 . • Bëhuni ju vetë shembull për fëmijën tuaj. Në qoftë se. edhe ai të ndjekë rregullat e ushqyerjes së shëndetshme të fëmijës tuaj. • Gjatë kohës së ngrënies mbylleni televizorin • Sigurohuni që në rast se fëmija juaj është nën kujdestarinë e ndonjë personi tjetër (në çerdhe. manaferrat. pyesni fëmijën “Nesër për drekë do karrota apo lulelakra?” dhe jo “Çfarë do të të gatuajë mami nesër për drekë?”. sepse jodi parandalon çrregullimet në rritje dhe zhvillim Figura 26. për shembull. si dhe filxhanët dhe gotat për fëmijë. janë të forta. Uluni për të ngrënë së bashku vaktet e bukës. që e ndihmojnë të ushqehet vetë. mbarëvajtjen e e tyre në të ardhmen në shkollë etj. • Uluni për të ngrënë drekën ose darkën si një familje së bashku. Përdorni në tavolinë kripën e jodizuar. por jo të zgjedhin pa kufi. kokoshkat. e cila ndikon në inteligjencën. ai nuk do t’i hajë ato. duke ngrënë ushqime të shëndetshme. në copa shumë të vogla dhe duhet zier mirë. karamelet e vogla. me gjyshet.36 MUAJ RUTINA E PËRDITSHME 241 vakt disa mundësi për të zgjedhur. të vogla. kokrrat e rrushit. Për shembull. Ushqimet që ngjisin. ju vetë hani patate të skuqura dhe fëmijës ia jepni të ziera. prandaj duhet ndarë mirë.). sepse fëmijët në këtë moshë kanë mësuar të kapin dhe të gëlltisin mjaft lloje ushqimesh. Kujdes! Mbytja është një problem serioz që mund të ndodhë në këtë periudhë kohe. • Filloni t’i mësoni rregullat e sjelljes në tavolinë dhe nxisni . arrat. Fëmijët në këtë moshë janë në në rrezik më të madh për pamjaftueshmëri jodike. bizelet etj. • Në këtë kohë fëmija duhet të mësohet të përdorë pjatën (jo shumë të madhe). Mishi gjithashtu mund të përbëjë një rrezik për mbytje.

të jetë me të vërtetë e mirë për ta. ose ushqimet që i keni nxjerrë nga frigoriferi dhe i keni ngrohur asnjëherë mos i fusni përsëri në frigorifer. Fëmijët mund të jenë nazeli dhe me oreks të lëkundshëm. Gjithashtu ka rëndësi që të mbani mend! • Kurrë mos e përdorni ushqimin si një mjet për ta lavdëruar apo dënuar fëmijën! • Gjatë kohës së ushqyerjeve i kushtoni shumë përkëdheli. gjithnjë lani duart. Fshijeni fjalën “ëmbëlsirë” nga fjalori i ushqimeve dhe përdorni me kujdes fjalën “gostitje” Jepini fëmijës ëmbëlsira të shëndetshme. e cila shton thithjen e hekurit nga zorrët. përqafime dhe vëmendje! • Kur përgatisni ushqimet. patatinat etj. Shpesh më shumë kënaqen prindërit që shikojnë fëmijët të hidhen përpjetë nga gëzimi për një çokollatë. në vende të freskëta dhe në frigorifer! • Asnjëherë mos hidhni përsëri një ushqim që e keni përdorur tek ena që ka ushqimin e freskët. peshk etj. Gjashtë rregulla të sjelljes për të krijuar zakonet e shëndetshme të ushqyerjes Bëni që çdo kafshatë të ketë vlerë Gjithçka që ha fëmija duhet të jetë e ushqyeshme. kështu gjëra të vogla të ëmbla. Sigurohuni që dieta e fëmijës tuaj të jetë e pasur në vitaminë C. pulë. Lërini mënjanë ushqimet pa vlera. çokollatat.dhe jo duke i dhënë ushqime të kota. prandaj mendoni me kujdes kur e mbushni atë. Po kështu fëmijët në këtë moshë rrezikohen nga anemia nga mungesa e hekurit. lugët apo pirunjtë që do të përdorni! • Ushqimet ruhen në enë të pastra. si frutat dhe kosi mund të bëhen pjesë e një vakti ushqimi .242 PJESA IV VITI I TRETË të fëmijës që mund të vijnë nga marrja e pamjaftueshme e tij. frutat. Sigurohuni që marrja ditore e qumështit të lopës nuk është e tepruar (sepse qumështi i lopës përmban një lëndë që pengon thithjen e hekurit nga organizmi i fëmijës. pra thellon aneminë). kur ai ha ushqimet e familjes dhe kur ushqehet vetë. perimet dhe enët. si karamelet. kështu sigurohuni që gjithçka që ata hanë. pastat. Ky rregull fillon që kur fëmija është në barkun e nënës dhe më tej kur e ushqeni me gji. Në stomakun e vogëlushit ka shumë pak vend për të mbajtur ushqime. të mbuluara. fruta. që gjendet në frutat dhe perimet. se sa vetë fëmijët. Fëmija juaj mund të gëzohet dhe kënaqet me shumë mënyra dhe vende të tjera . Fëmija juaj duhet ushqehet me mish. “Po dëshira dhe kënaqësia e fëmijës?” do të pyesni ju.

nuk do të na linin të luanim më vonë. Tani ne e dimë sa shkatërrimtare mund të jetë kjo. Të respektosh faktin që humori dhe shijet e fëmijës tuaj mund të jenë të ndryshme nga ato tuajat. ne fëmijët në darkë rrinim të ulur vetëm në tavolinë deri sa të mbaronim pjatën me bizele. ose “e gostit fëmijën me akullore”. Kështu. të kushëririt etj. sepse shpejt ne kuptonim se nëse nuk do të hanim atë që po na servirej. të burrit. Nëse gjatë ngrënies ju do të filloni një betejë me fëmijën tuaj. Kjo do të forcojë më shumë respektin për ushqyerjen e shëndetshme. Shumë çrregullime të ngrënies tek të rriturit fillojnë që në fëmijëri dhe shumë persona që vuajnë nga këto probleme. Çështja është ta mësojmë të ushqehet në mënyrë të shëndetshme. që nuk do të shqetësohet aq shumë në se nuk do të hajë një akullore. Mos kërkoni me çdo kusht që ata të provojnë diçka që nuk duan dhe asnjëherë mos i detyroni ta mbarojnë deri në fund pjatën e tyre. Prandaj zhvillimi i zakoneve të shëndetshme të ngrënies është kaq i rëndësishëm. do të mbeteshim të uritur dhe do të dënoheshim. Filloni ushqimin e ri me qetësi dhe ëmbëlsi dhe prisni deri sa fëmija ta provojë vetë. se sa fëmija dy-tre vjeç. kur nëna na hidhte ushqimin në pjatën e mbushur plot dhe priste që ta hanim me çdo kusht. Ata do të hanë në se kanë nevojë për të ngrënë. deri në lugën e fundit. të cilën nuk do ta fitoni asnjëherë. por jo me luftë Një fëmije mund t’i duhet pak kohë sa të pëlqejë një ushqim të ri. Thyeni rregullat që na kanë mësuar prindërit tanë Shumë nga ne mbajnë mend kohën e vegjëlisë. do të thotë të mësohesh të thyesh rregullat e rrepta dhe tradicionale të “ushqyerjes së familjes”. apo do të shkonim për të fjetur herët në shtrat. .36 MUAJ RUTINA E PËRDITSHME 243 dhe jo si shpërblim në fund të ngrënies për fëmijën që e mbaroi të gjithë pjatën. Lëreni fëmijën tuaj të hajë një ushqim të shëndetshëm që i pëlqen. Dhe nuk mund të kundërshtonim. Jini këmbëngulës. Koha e ngrënies nuk duhet të jetë kohë lufte. rrezikoni të ardhmen e fëmijës. lëreni fëmijën të zgjedhë ushqimet e tij dhe mos krijoni problemet që na krijonin prindërit tanë. mund t’i mbajnë mend këto çaste në tavolinën e ngrënies. Përsëri është prindi që kënaqet kur i jep një “tortë”. e mësonim të hanim pa bërë as më të voglin kundërshtim.24 . kur ishin fëmijë. ndërsa pjesa tjetër e familjes tuaj po ha mishin me qepë (që sigurisht ju e keni gatuar shumë mirë) Për aq kohë sa ushqimi që ai pëlqen është i shëndetshëm.

Pra fëmija dëshiron të hajë të njëjtat ushqime në mëngjes. Është rrëmujaxhi kur ushqehet Në këtë moshë fëmijët po përpiqen të mësojnë vetë mjeshtërinë e ushqyerjes. drekë. Disa fëmijë janë shumë të mirë. Ne duhet ta mbështesim mbështesim eksplorimin e ushqimit nga fëmija. Ushqehet njësoj përditë Fëmijët në këtë moshë mund të dëshirojnë të eksplorojnë aftësitë e tyre për të zgjedhur. pra edhe për fëmijët. Fëmijët asnjëherë nuk duan të përshtaten me rregullat e një personi tjetër. sepse një fëmijë i stërlodhur nuk do të hajë dhe ju nuk do ta arrini ta ushqeni. Fëmijët nuk kanë gjithnjë uri. mëngjes.244 PJESA IV VITI I TRETË Çdo njeri ka nevojë të hajë mëngjes Mëngjesi është vakti më i rëndësishëm i ditës për të gjithë. darkë) dhe nuk kanë uri gjatë vakteve të rregullta të ngrënies. fëmija është shumë i lodhur që të hajë. Kur fëmija në vazhdimësi nuk ushqehet gjatë vakteve të ngrënies. Disa probleme të zakonshme gjatë ushqyerjes Nuk është i uritur në kohën e vakteve të ngrënies Nëse fëmijët kanë ngrënë ushqime të shëndetshme gjatë kohës së vakteve zemër (ndërmjet tre vakteve kryesore të ushqyerjes. ashtu siç kanë të rriturit. Mosngrënia e mëngjesit mund të ndikojë në gjallërinë e tyre për gjatë gjithë ditës dhe krijon një spirale pa fund. e kështu më tej. Mësohuni herë pas here të ndiqni rregullat e fëmijëve tuaj … dhe ata mund t`ju habisin më tej me sjelljen e tyre. që parandalon këputjen e fëmijës në mesditë. Shumë shenja që flasin për dyvjeçarin “e tmerrshëm”. lidhen edhe me urinë. Mësoni nga fëmija juaj Fëmijët tanë dinë më shumë se sa besojmë ne. A do të donit ju të kishit një fëmijë të uritur dhe të lodhur në krahët tuaj? Shumë studime dhe vetë prindërit kanë vënë re faktin se një mëngjes i ushqyeshëm e ndihmon më mirë funksionimin e trurit tek një fëmijë. duhet të shikohen oraret e dhënies së këtyre vakteve. Pra ngrënia me duar dhe rrëmuja është e shëndetshme. dhe sa shumë duan të hanë. së bashku me orarin e dhënies së ushqimeve zemër. edhe ato të cilat kanë qenë të pëlqyera me parë. Parandalimi është kyç. sepse i tregojnë prindërve të tyre se çfarë duan të hanë. Mëngjesi duhet të përmbajë proteinat e duhura për energjinë. drekë . kjo jo gjithnjë është një problem. përveç rastit kur fillojnë të tallen me ushqimin dhe nuk anë fare. shumë i uritur që të pushojë në drekë. kështu që mund të jenë rrëmujaxhinj kur ushqehen. duke refuzuar disa ushqime. Lërini fëmijët të mësohen si të dëgjojnë shenjat e trupit të tyre.

Këto vakte të ndërmjetme janë të rëndësishme për fëmijët. janë gjithashtu me rëndësi. kanë një sasi të madhe sheqeri dhe mund të shkaktojnë prishjen e dhëmbëve. si kumbullat. që quhen vakte zemër. gjalpë etj. kajsitë. biskotat. Edhe në këto vakte të ndërmjetme ushqyerjeje. keku i bërë në shtëpi. Në rast se fëmija juaj i dëshiron shumë.6 herë në ditë. fëmijët në këtë moshë i pëlqejnë makaronat. Frutat e thata. Frutat dhe perimet Frutat dhe perimet janë shumë të mira për ushqyerjen zemër. mund t`ia jepni herë pas here së bashku me ushqime të tjera. Prandaj ka rëndësi dhënia e vakteve të ndërmjetme. Një zgjedhje e mirë për të kapërcyer këtë pengesë do të ishte: të fusnit në dietën e tij 3-4 herë në javë vetëm një pjatë që ai pëlqen. për të pakësuar pasojat tek dhëmbët. Në darkë mund t’i jepet një pjatë me supë dhe perime. Kujdes me salcat e gatshme që përdorni. në drekë një pjatë e tillë mund të ishte makarona me mish të grirë. Kështu. Kështu për të marrë energjinë dhe lëndët e duhura. për vaktet zemër. që fëmija i pëlqen shumë. duhet të jepen ushqime nga të gjitha grupet ushqimore: Buka/ drithërat Sanduiçët. Buka e thekur. ushqimi duhet dhënë me një përqëndrim të lartë të energjisë dhe 5. se mund të jenë shumë të kripura. afrojini fëmijët pranë jush. Zarzavatet gjithashtu mund të jepen të gjalla ose të ziera. për shembull me djathë. gjithashtu pëlqehen.24 . por ne nuk duhet të harrojmë që edhe ushqimet që jepen në kohën e vakteve të plota.5 filxhani çaji) në një vakt. Makaronat. Mbani mend! Një fëmijë i moshës 1-3 vjeç mund të hajë afërsisht vetëm 200-300 ml (1-1. vezë të zier. Gjatë kohës që përgatisni sanduiçët. duke i mbushur me ushqime të ndryshme. Ju duhet harxhoni pak kohë për të menduar se çfarë t’i jepni fëmijës . Frutat mund të jepen të prera në copa. Ushqyerja zemër e shëndetshme Fëmija i vogël ka stomak të vogëel dhe mbushja e tij tri herë në ditë nuk mund t’i japë energjinë e duhur për rritjen dhe lëvizjet e tij. të cilat i pëlqen më pak. Përgatitini bashkë me ta. domate.36 MUAJ RUTINA E PËRDITSHME 245 dhe darkë. Përgatisni në shtëpi sanduiçë të ndryshëm. që t`ju ndihmojnë e më tej mund t’i lejoni t’i përgatisin vetë. ose të përziera me kos. Në përgjithësi. si për shembull sanduiçët.

banketesh. Shikoni me kujdes marrjen e qumështit dhe lëngjeve të frutave për fëmijët nazeli. Një tjetër shqetësim në rritje i prindërve është shtimi i ushqimeve që quhen “ushqime të shpejta” si sufllaqe. Qumështi është ushqim shumë i mirë. gjyshërve. Kosi dhe bulmetrat. Ato nuk e kuptojnë reklamën. me fruta ose sanduiç. Gjithnjë e më shumë fëmijët në këtë moshë lihen në duart e kujdestarëve të çerdhes. A duhen dhënë çokollatat. janë gjithashtu ushqime të mira për vaktet e ndërmjetme.246 PJESA IV VITI I TRETË Qumështi dhe prodhimet e tij Qumështi. së bashku me kënaqësinë që ai ndjen nga ngrënia e tyre. si djathi. me përqindje më të pakët yndyre. mos i mbani këto ushqime në shtëpi. Këto ushqime nuk kanë asnjë vlerë ushqyese. kujdestarëve në shtëpi etj. Për të mos pasur probleme me fëmijët tuaj. ose në televizor. tregtinë etj. por marrja e tepërt e tij mund të presë oreksin për ushqime të tjera. Jepeni në vaktet zemër. më tej duhet të jepet i skremuar. të reklamuara nëpër dyqane. Fëmijët e vegjël besojnë gjithçka që shikojnë në televizor. si dhe të bleni vetëm me raste ushqime që nuk kanë asnjë vlerë ushqyese. Ju si prindër duhet të jeni model për këtë. radio etj. biskotat apo patatinat? Fëmijët e moshave 1-3 vjeç i shikojnë këto ushqime që mund të jenë shumë të kripura apo të ëmbla. Lëngjet e frutave duhet të jenë të holluara dhe mos të kenë përmbajtje të lartë sheqeri. Shumë prindër kanë vënë re se fëmijët e tyre ndikohen shumë nga ajo që dëgjojnë apo shikojnë në televizor. me yndyrë. për vlerat që ka është ushqim shumë i mirë për fëmijën. Deri në moshën 2 vjeçare qumështi mund të jepet i paskremuar. Fëmijët duhet të mësojnë të pijnë ujin që në moshë të vogël. zbavitjen. Nëse fëmija do t’i shikojë dhe nuk do t’i hajë. hamburger. Lëngjet Gjatë kohës se ngrënies. mund të jetë me të vërtetë një problem për ju dhe atë. Shumë prej tyre nuk e bëjnë detyrën e tyre për t’i dhënë fëmijës një ushqyerje të shëndetshme sepse nuk arrijnë . Ju përsëri duhet të jeni një prind model dhe të ushqeheni me ushqime të shëndetshme në vaktet e ndërmjetme. prandaj mund të jepen vetëm në raste të rralla festash. gjithnjë jepini fëmijës një lëng që të shoqërojë ushqimin. dhe prindërit shpesh e kanë të vështirë të kundërshtojnë ngrënien e këtyre prodhimeve të reklamuara dhe dëshirën natyrale të fëmijës për të ëmbla. Po kështu edhe qumështi është një pije e mirë. Uji është pija më e mirë. Tregojuni fëmijëve se si pini ujë. të cilat sot tregtohen në shumë dyqane ushqimore.

Ju duhet të vëzhgoni së bashku me kujdestarët e fëmijës se me çfarë ushqehet fëmija. ngjyrat e ylberit. ashtu siç vëzhgoni rritjen dhe zhvillimin e tij. Aktivitete që mund të kryhen së bashku me fëmijët e vegjël për të nxitur ushqyerjen e shëndetshme Lojra Albumi: fëmijët presin figura të ushqimeve të shëndetshme nga revista dhe i ngjisin në një fletë. Duke punuar së bashku. perimet etj. Ndarja: Mblidhni pako boshe të prodhimeve ushqimore. apo nuk u intereson. duke formuar kështu një album me figura. dardhët. Më tej diskutojnë rreth ushqimit në figurë. figura nga ushqimet e përditshme dhe kërkojini fëmijëve që t’i ndajnë në: ushqime që u pëlqen t’i hanë tani dhe ushqime që u pëlqen t’i shtyjnë për më vonë. Përshtatja: kërkojini fëmijëve të presin figura ushqimesh dhe t’i ngjisin në një fletë. vendosen bashkë. nëqoftëse bazohet mbi atë që kanë mesuar deri tani. fëmijët e vegjël mësojnë duke u mbështetur mbi njohuritë dhe eksperiencat e kaluara. buka. Diskutoni me ta për zgjedhjet që bëjnë. ju do të siguroheni që ushqimi i fëmijës është i përshtatshëm dhe po nxiten zakonet e ushqyerjes se shëndetshme. Tematika ditore Është një ide shumë e mirë që një herë në javë të organizoni në shtëpi ditë tematike. bëjeni këtë zbavitëse dhe ju do të forconi zhvillimin e fëmijës . Për shembull: molla. Mbas dy minutave mbuloni tabakanë dhe u thoni fëmijëve të kujtojnë ushqimet që panë me parë.36 MUAJ RUTINA E PËRDITSHME 247 ta bëjnë. për shembull të gjitha frutat. qumështi. Kujtoni se ajo ishte mjaft e duruar! Fëmijët e vegjël shpesh duan të bëjnë atë që po bëni ju.24 . ose zgjidhni një ngjyrë dhe organizoni si temën e ditës aktivitete për të mësuar rreth ushqimit e ushqyerjes. është ndoshta një nga kujtimet më të bukura që mbani mend gjatë viteve parashkollore. Gatimi me fëmijët Të ndihmonit nënën tuaj të gatuante. Merrni një lloj ushqimi që keni gatuar. duke përshtatur ushqimet që i përkasin të njëjtit grup ushqimor. Kujtesa: vendosni në një tabaka disa ushqime dhe kërkojini fëmijëve të mbajnë mend emrat e tyre. Studimet kanë treguar se fëmijët nën pesë vjeç mund të kuptojnë mirë një informacion shumë të detajuar rreth ushqimeve të shëndetshme. Përfshijeni fëmijën në përgatitjen e ushqimeve. Mbani mend se kur planifikoni aktivitete për ushqyerjen e shëndetshme. dyqani. si mollët.

• Kujdeset për nevojat personale. filloni thjesht me një vezë të rrahur. si për shembull një sallatë frutash. të tjerë janë në tranzicion . Ai kërkon një planifikim të vogël. zinxhirëve. shpesh nuk pranon të dalë jashtë vaskës. Përgatitja dhe gatimi i ushqimit përfshin dhe zhvillon të gjitha llojet e aftësive të fëmijës: • Aftësitë sociale: dëgjimi. ndarja. derdhja. të suksesit. • Eshtë më i saktë në përdorimin e kopsave të mëdha. fërkimi. TUALETI. pavarësia.kruarja.248 PJESA IV VITI I TRETË Mendoni me parë rreth recetave. më tej për një periudhe kohe përsëri mund të ndoten natën. Të mësuarit e kontrollit të jashtëqitjes dhe urinimit Shumë fëmijë janë gati të fillojnë të mësojnë kontrollin e jashtëqitjes dhe urinimit. BANJA. midis moshës 2-4 vjeç.ato mund të jenë të thatë natën për disa ditë të javës. ushqyerja dhe në moshën 3 vjeç -përzierja. fitores. • Aftësitë fizike sipas moshës: në moshën 2 vjeç . respektimi i radhës. dushit etj. VESHJA • Lahet mirë vetë në banjë. • Disa flenë natën pa u ndotur në shtrat. të skuqur. megjithëse është i aftë të veshë disa rroba. Ju duhet të filloni të ndiqni shenjat që jep fëmija gjatë çdo faze të këtij procesi. shkëmbimi. por çdo fëmijë është i ndryshëm dhe kjo kohë mund të luhatet. përgjegjësia për veten. • Zhvishet më mirë se sa vishet. Gatimi së bashku me fëmijët nuk është diçka që bëhet në moment. Përfshijeni fëmijën në gatimin e ushqimeve duke i: • dhënë mundësinë të fillojë të pranojë përgjegjësinë për zakonet e veta të ngrënit • mësuar ndjenjën e mrekullueshme të arritjes së diçkaje. duke qëndruar i pastër gjatë ditës (veçanërisht djemtë mund të vazhdojnë të lagen gjatë ditës). . apo diçka që nuk ka nevojë të gatuhet. Por duhet Figura 27.

Refuzon të përdorë uturakun Si mund ta ndihmoni fëmijën që të mësojë të përdorë uturakun? • Sigurohuni që të keni kohë të mjaftueshme. sesa në një WC normale. • Vendosni se çfarë fjalësh do të përdorni për urinimin dhe jashtëqitjen. • Ju tregon kur do të përdorë uturakun • Kërkon t’ju kënaqë duke treguar se nuk është ndotur • Dëshiron të jetë i pavarur. Është një proces i gjatë.24 . përpara se fëmija juaj të heqë pelenat. • Mund të ndjekë një deri në dy udhëzime të thjeshta. pasi zakonisht mund të duhet një periudhë prej 3 deri 6 muaj. durim dhe vëmendje për ta ndihmuar fëmijën tuaj çdo ditë. • Nëqoftëse ka edhe persona të tjerë që kujdesen për fëmijën tuaj (çerdhja). të bëjmë urinën). Është e rëndësishme që kujdestarët të jenë të qëndrueshëm dhe të veprojnë njësoj si ju. Mos u shqetësoni për aksidentet që ndodhin në këtë periudhe (fëmija përsëri lag panolinat apo nuk kontrollon dot jashtëqitjen) – ato duhet të ndodhin.36 MUAJ RUTINA E PËRDITSHME 249 të jeni të duruar. • Fëmija juaj do të jetë më i sigurt në një uturak. kështu që jini të kujdesshëm kur fëmija ju sinjalizon se është gati për të kaluar nga një hap tek tjetri. Është më mirë që të përdorni fjalët e sakta (për shembull: hajde shkojmë tek uturaku. bisedoni me ta se si keni menduar t’i mësoni fëmijës të urinojë dhe të dalë jashtë. Si duhet ta kuptoni kur fëmija është gati? Fëmija juaj është gati për të filluar mësimin e tualetit kur: • Mund të ecë vetë deri tek uturaku (ose në WC-në e tualetit). Mësimi i kontrollit të jashtëqitjes dhe urinimit nuk ndodh në një natë. • Qëndron drejt dhe pa u shtrembëruar kur ulet në uturak • Mund të qëndrojë i thatë me pelena të palagura për disa orë rresht. • Vendoseni uturakun në një . Ju mund ta lejoni fëmijën gjithashtu që të t’ju shikojë dhe ju se si përdorni WC-në. Figura 28. për pjesët e trupit dhe përdorimin e tyre.

çdo ditë dhe nxiteni që të ulet në të për disa minuta. në këto raste duhet qetësi dhe këmbëngulje . dhe mos e dënoni asnjëherë kur kjo gjë ndodh. Mos harroni ta lavdëroni edhe kur ju tregon pasi e ka bërë në panolinë. kjo ndodh pasi fëmija nuk është gati. si pasi është zgjuar në mëngjes. Lavdëroni fëmijën shpesh dhe jini të duruar. pa i veshur panolinën. Kur fëmija juaj është gati. t’i lexojnë një histori për ta zënë gjumi. • Mund të mos dojë të pushojë mbasdreke. pasi i keni hequr panolinën. pas një ose tre muajsh. Zhvilloni një rutinë. ditën dhe natën. GJUMI • Zakonisht fle 10-12 orë natën. lëreni të shkojë vetë tek ai kur është plotësisht i veshur. mund t’i kërkoni që të fillojë të veshë mbathjet e pambukut. • Mund të ketë ëndrra që e zgjojnë papritur. I ka ende zakonet e mëparshme për të shkuar në shtrat. pasi ende nuk e ka arritur moshën e duhur. Shikoni me kujdes fëmijën. lëreni të ulet në të. pas vakteve të ngrënies. festojeni. vazhdon të përfitojë nga koha e qetë e drekës dhe do të luajë. duke e vendosur fëmijën në uturak në momente të veçanta gjatë ditës. apo t’i këndojnë një këngë. ndërpriteni mësimin për 1 deri në 3 muaj. Ju mund të hidhni panolinën e ndotur në uturak. pa panolinë. zgjohet në orën 7 ose 8 në mëngjes. • Mund të bëhet gati vetë për të shkuar në shtrat. përpara orës së gjumit. Nëse fëmija nuk pranon të përdorë uturakun. pra i pëlqen t’i tregojnë përralla. ku fëmija mund ta gjejë dhe ta marrë me lehtësi. i pavetëdijshëm. që ky të jetë një moment i veçantë për të gjithë familjen tuaj. Kur ai është gati. Bëhuni gati për aksidente. çojeni shpesh tek uturaku. Nxisni fëmijën që të tregojë kur do të urinojë apo të dalë jashtë. Fëmija juaj nuk dëshiron. Lëreni të vazhdojë përsëri me panolinë dhe përpiquni prapë. Ndihmoni fëmijën që ta përdorë uturakun. Çfarë të bëjmë nëqoftëse të mësuarit dështon? Nëqoftëse përpjekja e parë e të mësuarit të uturakut nuk ecën. për të treguar se për çfarë përdoret uturaku.250 PJESA IV VITI I TRETË • • • • • • • vend të përshtatshëm. Më tej. Kur fëmija juaj e ka përdorur uturakun siç duhet gjatë javëve të fundit. për të kapur për ndonjë shenjë që tregon se ka nevojë të përdorë uturakun. • Mund të ecë natën në gjumë.

• Mund të grindet apo diskutojë me fëmijët e tjerë. por duket se e kupton si koncept.24 . për periudha të shkurtra. • Luan spontanisht. Sa herë t`ju thërrasë më pas. Nuk do t’i krijoni asnjë tronditje fëmijës. qetësojeni. më tej në 2 minuta e kështu me radhë. fillon të luajë në bashkëpunim me fëmijë të tjerë. Megjithatë një teknikë që këshillohet sot është ajo e “largimit gradual”. pak nga pak ju shkoni ta mësoni fëmijën të flejë vetë dhe ta zërë gjumi prapë vetë. Nëse do të jeni këmbëngules.36 MUAJ RUTINA E PËRDITSHME 251 që ta kthejmë fëmijën përsëri në shtrat. LOJA DHE AKTIVITETI SOCIAL • Është mosha e fjalës së shpeshtë “edhe unë”. gjërat duhet të përmirësohen. prisni 30 sekonda. pastaj shkoni në dhomë. në momentin e shkuarjes për të fjetur dhe zgjimit natën kanë mënyra të ndryshme sjelljeje. të rriturit duhet të lejojnë fëmijët t’i zgjidhin vetë mosmarrëveshjet e tyre. zgjasni kohën kur shkoni për ta qetësuar në 1 minutë. Nëse fëmija. por pa e përkëdhelur apo lozur shumë me të dhe dilni nga dhoma kur fëmija është ende zgjuar. në grupe. kur nuk kërcënohen nga dëmtimi fizik. dëshiron të përfshihet në gjithçka. Çfarë mund të bëni nëse fëmija zgjohet natën? Duhet të mbani mend se çdo fëmijë dhe prind. • I pëlqen të vishet si aktor e të luajë në lojra teatrale që flasin për aktivitetet e përditshme. domethënë kur të zgjohet natën. • Ka preferenca të forta gjinore dhe për role të ndara gjinore “djemtë nuk mund të luajnë rolin e infermieres”. bëhet shumë i shoqërueshëm. deri kur fëmijën ta zërë vetë gjumi. apo pasi të ketë mbaruar përralla?” • Të ndajë diçka me të tjerët është ende e vështirë. Mbas një jave. Mos e ndjeni veten fajtor se fëmija qan dhe ju nuk po ndërhyni për ta qetësuar. pra çdo ndërhyrje apo teknikë duhet përshtatur sipas prindit dhe fëmijës. Fëmijët dhe lodrat Fëmijët në moshën dy-tre vjeç pëlqejnë lodrat të cilat përfshijnë . do të arrini rezultatin e pritur. mbasi ka rënë në shtrat fillon të qajë ose ju thërret. lini gjithnjë një dritë të vogël që ai të mund të kontrollojë mjedisin përreth. Në dhomën ku fle fëmija. “vajzat nuk duhet të vishen si shofere” etj • I përgjigjet më mirë zgjedhjeve se sa urdhërave “do të veshësh pizhamat përpara.

Kur bleni sende për pikturë. vagona • Lodra me manjetofon ose muzikë. Aktivitete loje për të mësuar • Lejoni fëmijën të luajë me sendet e përditshme të familjes sipas imagjinatës që ka. pianoja etj. konstruksione me madhësi mesatare. Lodra që nxisin krijimtarinë dhe imagjinatën . pastrimi i shtëpisë etj • Lodra për jashtë. fyelli. që ndërtojnë sende të ndryshme. letra. të cilat nxisin eksperimentimin. bojra uji. penela. rrëshqitëse • Lodra transporti si biçikletë. makina. sigurohuni mirë që ato të mos jenë të dëmshme. si lapsa me ngjyra. pjesë mozaiku. tulla etj.?). si lapsa me ngjyra. sende të ndryshme për të numëruar. • Ofroni materiale për pikturë. plastelinë për modelim. gërshërë me majë të rrumbullakët.. kaseta • Mozaikë (gjgjëza) të thjeshta me copa të mëdha.kuzhinë. të lozë me kanoçen e vajit që e përdor për të vendosur automjetet. dërrasa me disa rruaza të ndryshme me ngjyra. ngjitëse dhe furça të mëdha për piktura uji (kujdes. si për shembull penelat e pikturës. sepse përsëri fëmija në këtë moshë pëlqen të bëjë mjaft rrëmujë dhe të shkarravisë kudo. ndoshta ju do të jeni me të kënaqur në se do të bleni penela që mund të lahen me ujë. kontrollojeni fëmijën në këtë kohë). disqe. të vendosë një batanije mbi tavolinë për të bërë një fole zogu. Figura 29 . kuba. Lodrat e kuzhinës dhe sendet e gatimit janë mjaft të pëlqyera midis djemve dhe vajzave në këtë moshë. • Vegla arti jo të dëmshme. Kërkoni lodra që nxisin krijimtarinë dhe imagjinatën e fëmijës si: • Lodra ndërtuese. gota etj…. lojën krijuese (kulla me kuba) etj. atyre u pëlqen të shkarravisin. Si prind. Megjithëse fëmijët dyvjeçarë mundet të mos jenë në gjendje të bëjnë piktura të kuptueshme. • Ofroni materiale më komplekse. lapsa. të bëjë lavazhin e makinës. ndarë.252 PJESA IV VITI I TRETË lojën eksploruese (ku është shtëpia. lisharëse. tambur etj • Rroba që vishen e zhvishen • Lodra për punët e shtëpisë . duke e zhytur në një kavanoz me ujë etj. piano. Gjithashtu edhe veglat e artit. shkumësa.

24 . Vazhdoni t’i lexoni përditë. Prisni figura të vogla që kanë ushqime. Përgatisni një seri letrash për lojë. këpucë. Jepini fëmijës të ndajë një grumbull kubash simbas ngjyrës. përkëdheleni. apo letra me ngjyra dhe mbasi ta keni mbyllur.sh. Jepini fëmijës një çekiç lodër dhe disa kuti plastike me thumba të vegjël për të praktikuar. dhe ngjitini në një karton. familjeve. ndërsa i flisni rreth personazheve dhe veprimeve që ato po kryejnë. të cilat ndërtojnë zhvillimin e koordinimit sy-dorëkëmbë e djathtë. Ofroni një biçkletë tre rrotëshe. pyeteni fëmijën nëse i mban mend ngjyrat që janë brenda. Ofroni lodra të thjeshta me veprime. Prisni secilin karton për gjysmë dhe kërkojini fëmijës të bashkojë pjesët sipas një kuptimi. kapele. ndërsa ju kapni dy cepat e tjerë. duke e hedhur topin lart dhe përpiquni që fëmija ta kapë. apo lojra jashtë në kopsht. si hedhja e birilave apo shisheve plastike me top. lërini kohë fëmijës që të zgjedhë vetë librat. poema dhe vjersha me rimë. Shikimi në një pasqyrë e bën këtë aktivitet edhe më të këndshëm. madhësisë. gjethe. Shikoni bashkë me fëmijën një përrallë në video. kafshë. alfabetit dhe numërimit. duke i lejuar kohë të eksplorojë. njerëz. Flisni për ndjenjat dhe emocionet që janë në këtë tregim. vëzhgojë dhe mbledhë gurë.). . që t’i veshë për të luajtur. Në një kuti me disa ndarje (p. Ky është një aktivitet i mirë për të ndërtuar koordinimin sydorë. nëpërmjet manovrimit dhe ecjes. Shtroni një batanije. Tregoni dhe flisni për gjithshka gjatë rrugës.36 MUAJ KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT 253 · • • • • • • • Vërini përpara libra rreth kafshëve. • • • • apo një rrobë të madhe mbi dysheme dhe vendosni në mes një top. apo lodra të tilla të ngjashme që ecin. për ta ndihmuar të qetësohet dhe çlodhet pas një dite me aktivitete të lodhshme. nëna me fëmijën etj. fara. apo formës. në formë mozaiku (pjata me lugën dhe pirunin. kopsa. ngjarjeve të përditshme. mbajtësja e vezëve) vendosni topa të vegjël me ngjyra. Bëni shëtitje rregullisht në librari. Ndihmoni fëmijën të kapë dy cepat e rrobës. Përkundeni. peshqir. Jepini rroba të ndryshme. Shëtisni me fëmijën në parqe. Ngrini me shpejtësi batanijen.

që bën që ato të kenë ide të gabuara se djemtë dhe vajzat kanë sjellje dhe ndjenja të ndryshme. të injorojnë një tjetër dhe më pas mundohen të kuptojnë se ku ata janë të ndryshëm dhe të S i mësojnë fëmijët për rolet gjinore? Si i mësojnë ata dallimet gjinore? Nëqoftëse ju si prindër e kuptoni këtë. që ndryshojmë fizikisht vetëm nga organet seksuale. Duke u rritur. shpesh në shoqërinë tonë djemtë dhe vajzat nuk trajtohen njësoj edhe pse ata zhvillohen njësoj. vajzat dhe identiteti gjinor Fëmijët dallohen nga njëri-tjetri që në lindje nga organet seksuale (vagina për femrat dhe penisi për meshkujt) dhe quhen femra dhe meshkuj. mund të arrini ta mësoni fëmijën tuaj ta trajtojë veten si të barabartë me të tjerët. radioja. mirëpo këto ndryshime përdoren edhe keq. të pavarur. asnjëri nuk mund të parashikojë si mund të sillen fëmijët ose të rriten vetëm në bazë të përkatësisë gjinore. si televizori. burra dhe gra. për të trajtuar ndryshe femrat nga meshkujt. të këndshëm. të përgjegjshëm.254 PJESA IV VITI I TRETË Këshilla për prindërit dhe kujdestarët FËMIJËT DHE PËRKATËSIA GJINORE familje. të gjithë fëmijët kanë sjellje të njëjta dhe duhet t’ju jepen mundësi të njëjta për t’u zhvilluar. Pavarësisht nga dallimet fizike midis djemve dhe vajzave. Fëmijët fillojnë të vërejnë dallimet gjinore në moshën 2 vjeç. (dhe burrave dhe grave) nga familja dhe shoqëria. Po kështu një ndikim të fortë ka e gjithë shoqëria. dhe po ashtu dhe të tjerët të barabartë me veten. shoqëri dhe mjedisin ku fëmija po rritet. revistat etj. mjedisi rrethues i fëmijëve. mashkull apo femër qoftë. janë njësoj të zgjuar. fëmijët fillojnë të tregojnë çfarë do të thotë të jesh vajzë dhe djalë. që nënkupton një trajtim jo të barabartë të djemve dhe vajzave. pra formojmë përkatësinë gjinore. për fat të keq. dhe të besueshëm. Në fakt. Mirëpo. Këtu fillimisht ndikon mënyra se si janë rritur prindërit e tyre. të bazuara tek seksi i tyre. të aftë. librat. Djemtë. Ata mund të pëlqejnë një të rritur për një periudhë kohe. meshkuj dhe femra. Ne të gjithë lindim njësoj. Rreth moshës 3 vjeç. ne mësojmë të jemi djem dhe vajza. Ndërsa përkatësia gjinore është diçka tjetër. Kjo zhvillohet që herët në fëmijëri nga ndikimet e ndryshme në .

Gjithashtu prindërit mund t’i trajtojnë ndryshe fëmijët e tyre. si makinat. 2-3 vjeç Në këtë moshë. Ata për të njëjtën gjë mund të lavdërojnë vajzat dhe të qortojnë ose të dënojnë djemtë. Kush ndikon mbi zhvillimin e dallimeve gjinore tek fëmijët Ndikimi i prindërve • Prindërit i mësojnë fëmijët. Më poshtë keni të ndara sipas moshës fazat më të rëndësishme të kuptimit të përkatësisë gjinore. 2 vjeç Që para moshës 2 vjeç. Prindërit fillojnë që t’i japin vajzave “lodra femërore” si kukullat. Djemtë e vegjël shpesh vishen me rroba “burrërore” me të cilat mund të lëvizin e të luajnë lehtësisht. Kjo nënkupton se ato fillojnë të quajnë veten e tyre dhe të tjerët si djem dhe vajza. të ndryshme nëse fëmija është vajzë apo djalë. Për shembull nëna mund të lavdërojë vajzën e saj kur ajo mbledh lule për të. që para lindjes. duke i qortuar dhe me disiplinë të fortë. Si i kuptojnë fëmijët dallimet gjinore Studiuesit kanë vënë re se fëmijët fillojnë ta kuptojnë gjininë në një moshë shumë të vogël. Kjo është një mënyrë per të krijuar dallime gjinore. por mund të qortojë djalin për të njëjtën gjë. duke kaluar kohën me ta. 3-4 vjeç Fëmijët në këtë moshë fillojnë të përdorin “kategorizimin gjinor”. sepse ka parë që djemtë luajnë zakonisht me makina (sepse ato i blejnë dhe i japin prindërit apo të afërmit). madje që sapo marrin vesh seksin e fëmijës. por ata kalojnë faza të rëndësishme deri sa arrijnë në këtë moshë. ata përpiqen të imitojnë prindët e . Atyre i pëlqen t’i ndajnë gjërat në kategori. Ata e bëjnë këtë dhe me miqtë dhe familjen. fëmijët e vegjël po zhvillojnë “identitetin gjinor”. Për shembull një fëmijë tre vjeçar mund të mendojë se makinat janë lodra mashkullore. dhe djemve “lodra mashkullore”. Shumë prindër vajzat e vogla i veshin me rroba “të bukura” dhe i trajtojnë me delikatesë. Më tej. prindërit fillojnë të blejnë lodrat e para.36 MUAJ KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT 255 njëjtë me të rriturit e seksit tjetër.24 . sipas veçorive të ndryshme dhe gjinia është një mënyrë për ta bërë këtë. Djemtë nxiten shpesh të jenë të gjallë. aktivë dhe të fuqishëm. Fëmijët shikojnë se çfarë bëjnë prindërit e tyre. • Prindërit i mësojnë fëmijët e tyre. Fëmijët arrijnë përfundimisht të kuptojnë mirë përkatësinë gjinore rreth moshës 6-7 vjeç. enët e kuzhinës. topi etj.

Ndikimi i moshatarëve • Vëllezërit e motrat në familje janë modele. Edhe vëllezërit dhe motrat më të rritura shpesh i tregojnë njëri tjetrit se çfarë duhet të thonë apo të bëjnë. Për shembull. Kjo është detyrë e babit”. miqtë kanë një efekt . Ashtu si vëllezërit. mund të mësojnë se larja e pjatave është edhe një aktivitet mashkullor. Për shembull: prindërit mund të presin nga djali i tyre që të jetë i dalluar në matematikë dhe nga vajza të jetë e dalluar në art e lexim. Figura 30. • Prindërit i mësojnë fëmijët nëpërmjet komenteve të tyre. Prindërit mund të presin gjëra të ndryshme nga djemtë dhe vajzat e tyre. Për shembull: kur fëmijët po luajnë në shtëpi. Ose fëmijët që jetojnë vetëm me një prind. • Prindërit i mësojnë fëmijët. • Vëllezërit e motrat mësojnë njëri-tjetrin si të veprojnë dhe si të sillen në rrethana të ndryshme.veçanërisht kur këta janë më të rritur. Djemtë. Për shembull: djemtë të derdhin plehrat dhe vajzat të lajnë pjatat. Prindërit mund t’u japin detyra të ndryshme djemve dhe vajzave. Fëmijët shpesh kopjojnë veprimet dhe fjalët nga vëllezërit e motrat që kanë në familje .256 PJESA IV VITI I TRETË • Prindërit i mësojnë fëmijët duke u ndarë detyrat. Për shembull: nëna i thotë vajzës “Unë nuk e rregulloj dot makinën. duke u treguar se çfarë kërkojnë prej tyre. Për shembull: fëmijët që shikojnë babanë e tyre që lan shpesh pjatat. Prindërit mund t’u thonë djemve dhe vajzave të tyre se vetëm djali apo vajza e bën një punë të caktuar. vëllai i madh i tregon vëllait të vogël punët që bën mami dhe babi. • Miqtë dhe fëmijët e së njëjtës moshë janë modele. shikojnë nënën apo babain e tyre që bëjnë të gjitha punët e shtëpisë dhe mësojnë se meshkujt dhe femrat mund të kryejnë të njëjtat punë. motra i thotë vëllait: “kjo është xhaketë vajzash” dhe vëllai nuk do ta veshë më atë xhaketë. vajzat dhe identiteti gjinor tyre. Kjo mbështet dallimin gjinor.

është i ndryshëm për prodhime të ndryshme. Ai po përgatitet që të bëhet një baba i kujdesshëm për fëmijën e tij. një ditë të ardhshme. Media nxit dallimet gjinore nëpërmjet reklamave. Disa shokë mund t’u mësojnë dallimet gjinore. edhe vajzat e tjera duan ta bëjnë këtë gjë. • Fëmijët shpesh luajnë me fëmijët e të njëjtit seks. Mos u shqetësoni aspak: Kur një fëmijë luan me lodra për “vajza” ose me lodra për “djem”. këndet.24 . se është e drejtë apo e gabuar. revistat shpesh tregojnë burra dhe gra në role të ndara. edhe pse ato nuk janë të lidhura me mallin që reklamohet. Duke luajtur me karrocë. personazhet femra të filmave me kartona janë të bukura dhe delikate dhe duhet të shpëtohen nga burrat. sepse djali juaj po luan me kukulla ose vajza juaj po luan me karrocë. Duke luajtur me kukulla. lëvizjen. Po kështu nëse shumë djem në shkollë luajnë futboll. vajza juaj po mëson për shpejtësinë. apo biçikletës. djali juaj po mëson të kujdeset për një person tjetër. Reklamat bëhen për të tërhequr interesin e burrave apo të grave. Ju si prind mund të mërziteni. Kjo zgjat deri në vitet e hershme të adoleshencës. Për shembull. sepse kështu fëmijët provojnë shumë aktivitete të ndryshme. Televizioni. për shembull pajisjet e sportit reklamohen më shumë nga aktorë meshkuj. Kujdes! Ky ndikim mund të sjellë probleme dhe të kufizojë zhvillimin e fëmijës suaj. radio. . Vajzat mblidhen në grupe vajzash për të luajtur. Ato i kushtojnë vëmendje bukurisë së gruas dhe fuqisë muskulare të burrit. Ndikimi i medias Media përdor dallimet gjinore. Fëmijët lavdërojnë ose dënojnë veprimet apo fjalët e njëri-tjetrit. Por kjo i bën shumë mirë zhvillimit të tyre. Gra të bukura vendosen në shumë reklama. Fëmijët e vegjël luajnë me shpesh me fëmijë të të njëjtit seks. nëse pjesa më e madhe e vajzave në shkollë duan të veshin xhinse. Shokë të tjerë mund të tregojnë barazinë gjinore. Për shembull. Publiku të cilit ato i drejtohen. edhe djemtë e tjerë duan ta bëjnë këtë. Për shembull: nëse vajzat veshin ”rroba djemsh” miqtë e tyre mund të tallen dhe t’u thonë: “dukesh si djalë”. Një shok tjetër mund t’i thotë se djemtë dhe vajzat duhet të kenë mundësinë të provojnë. Për shembull: djemtë ftojnë për festa në shtëpitë e tyre vetëm djem. • Shokët tregojnë atë që mendojnë. Një ditë asaj do t’i duhet t’i japë makinës.36 MUAJ KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT 257 mbi sjelljet dhe pikëpamjet e fëmijëve.

duke treguar qartë se ju e pëlqeni dhe e nxisni këtë gjë. makina. Prindët shqetësohen. të cilat do ta ndihmojnë atë për matematikën. Ju mund të doni që të bëni gjëra të tjera për djalin. Kur një i njohur bën një koment që s’ju pëlqen Ju mund të shqetësoheni nëse dikush i thotë vajzës suaj të vogël se është veshur si djalë. fizikën. të zbërthejë makinat për të parë sesi janë ndërtuar. për të zbuluar ngjyrat dhe koordinuar veshjen. Këshilla për një zhvillim sa më të shëndetshëm tek vajzat dhe djemtë Fëmijët e vegjël mendojnë se mund të jenë gjithçka dhe mund të bëjnë gjithçka. Për shembull mund t’iu përgjigjeni “Po asaj i pëlqen shumë t’i japë biçikletës dhe të luajë futboll”. ose aktivitete shkencore që ju i quani për “djem” Ju mund të mërziteni pasi vajzës suaj i pëlqen të ndërtojë me kuba. ajo po mëson njohuri që do t’i duhen për matematikën dhe shkencat. që ju i quani veshje vajzash. qofshin djem apo vajza. Por në këtë rast fëmija po përdor imagjinatën dhe krijmtarinë e tij. pasi djalit të tyre i pëlqen të veshë rroba të stolisura si femrat. pasi dikush ju ka thënë diçka të tillë. Për fëmijët tuaj ka shumë më tepër rëndësi ajo që i thoni ju. mund të thoni fjalën tuaj. Jam shumë e kënaqur”. Kur një vajzë dëshiron të luajë me kuba. Disa nga ju mund të mos ndihen rehat me disa nga këto ide. Ndërkohë që ju mësoni dhe kujdeseni për fëmijët. Ajo po përdor shumë aftësi të të menduarit.258 PJESA IV VITI I TRETË Kur djali juaj do që të veshë rroba të bukura. Nëse fëmijët pëlqejnë të bëjnë diçka që është ndryshe nga e zakonshmja. Por stereotipet gjinore (rritja sipas roleve tradicionale gjinore) janë disa korniza të ngushta dhe të ngurta që kufizojnë ëndrrat dhe eksperiencat e tyre. Kjo është një pjesë e shëndetshme e procesit të të mësuarit. kiminë etj. dhe gjëra të tjera për vajzën. mund të ndihen jo rehat dhe të turpëruar. që po lexoni në këto faqe. Po kini parasysh se duke luajtur kështu. Por duhet të jeni të sigurt se lojrat e ndryshme i ndihmojnë fëmijët të mësojnë shumë . Ai gjithashtu po imiton atë që shikon tek të tjerët. në shkollë. ose nëse njerëzit i thonë shpesh djalit tuaj të vogël se është i urtë si gocë. sesa ajo që i thonë të tjerët. mund t’i ndihmoni ata të bëjnë shumë gjëra. Ata mund të mendojnë se ka diçka që nuk shkon tek vetja e tyre. ose “ A e di? Djali im sot më ka ndihmuar të gatuaj drekën. të kuqe apo me lule. Në këto ras- te ju si prindër.

kuba etj. Lërini vajzat të luajnë me kamiona. Për shembull. Kështu do të keni një fëmijë të kënaqur dhe do të formoni një njeri me shumë vlera. Jini të sinqertë kur fëmija pyet për ngjashmëritë dhe ndryshimet midis djemve dhe vajzave. flisni për atë që jeni duke parë. ashtu dhe vajzat. jo vetëm ato që janë “për çuna”. Mos e trajtoni fëmijën ngushtë. pavarësisht nëse janë vajza apo djem. apo “për goca”. Përdorni shprehjet korrekte për pjesët e trupit. të ketë sukses në shumë fusha.36 MUAJ KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT 259 gjëra dhe të kënaqen në shumë aktivitete. dhe pa i kufizuar sipas seksit të tyre. kur bëjnë të njëjtën detyrë. një ndeshje midis djemve dhe vajzave. Për t’i rritur fëmijët në radhë të parë si njerëz. apo me skuadra të përziera. si djalë apo si vajzë. të vishen si vajza. kini parasysh: • Jini të kujdesshëm kur flisni për përkatësinë gjinore. nuk e bën dot. Siguroni mundësi për djemtë dhe vajzat që të shikojnë . Përpiquni të bëni të njëjtat aktivitete. shpjegojini atij se djemtë dhe vajzat mund të bëjnë shumë gjëra njësoj. të vizatojnë dhe pikturojnë. Lërini fëmijët të krijojnë lodrat e tyre me kuti. Shpjegoni mesazhet në program. Lejoni fëmijët që të bëjnë shumë gjëra që iu pëlqejnë. Mos përdorni fjalë. Bisedoni për besimet dhe vlerat e tyre. Ndihmoni që fëmija juaj. kuptime të këqija. brenda kornizave të vjetra. Lavdëroni si djemtë dhe vajzat. Kështu. ma lër ta bëj unë këtë për ty” ose “çunat nuk qajnë” • Lërini fëmijët të zhvillojnë shumë aktivitete.24 . ju i jepni një dhuratë të çmuar fëmijës suaj. • Jepini nga të gjitha llojet e lodrave. Djemtë të luajnë me kukulla. Ndihmojeni fëmijën të respektojë si djemtë. negative për të. djalë apo vajzë. aftësi dhe interesa të ndryshme. si djemve ashtu dhe vajzave. Për shembull mundohuni të mos thoni “ti je vajzë. të merren me sport etj. makina. Nxisni djemtë dhe vajzat të luajnë së bashku me to. Nxitini të luajnë nga të gjitha • • • • • • • lojrat. Të gjithë fëmijët duhet të jenë aktivë dhe krijues. Nëqoftëse fëmija juaj thotë “vajzat nuk luajnë me kamiona” (që mund ta ketë dëgjuar nga dikush). Nisuni nga ajo që i pëlqen dhe që e tërheq. si persona të veçantë. letra. Mos u thoni se vajzat pëlqejnë vetëm “gjëra për vajzat” dhe djemtë duan vetëm “gjëra për djemtë” • Lërini djemtë dhe vajzat të provojnë të gjitha aktivitetet. Kur shikoni televizor ose filma me fëmijët që kanë në ngjarje vajza dhe djem. duke përfshirë së bashku djemtë dhe vajzat.

bëhuni vetë një shembull i mirë për fëmijën tuaj. Thoni fjalë të mira dhe të ngrohta për vajzat dhe djemtë. Mendoni për zgjedhjet. jepini djalit një mundësi që të shikojë një grua që punon në ndërtim. Mos prisni që të gjitha vajzat dhe djemtë të pëlqejnë të njëjtat gjëra. Nëse jeni të shqetësuar. mund të bëni një grafik të aktiviteteve që do të kryeni me secilin fëmijë. kuzhinier. Përpiquni të bashkëpunoni njësoj. Kjo do t`ju ndihmojë si prindër të nxisni si djemtë dhe vajzat të jenë krijues. për burrat dhe gratë. të dobishëm. si me djemtë ashtu si dhe me vajzat. Për shembull. Mund të shikoni edhe nëqoftëse keni nevojë të ndryshoni diçka. jo ata që duhet të jenë sipas të tjerëve. apo i jep makinës etj. Është e rëndësishme që djali juaj të shohë babain që bën punë në shtëpi dhe nënën që pushon.260 PJESA IV VITI I TRETË Figura 31. Nxisni fëmijët të luajnë si me vajzat dhe me djemtë. • • • • • . apo shofere dhe një mashkull infermier. Lërini djemtë dhe vajzat të provojnë të gjitha aktivitetet meshkujt dhe femrat në role të ndryshme. të fortë. si dhe të kujdesshëm me të tjerët: Bëni një ekskursion me fëmijët në një vend pune për të parë meshkujt dhe femrat në disa lloj punësh. Pyesni një fëmijë se çfarë nuk pëlqen. Në radhë të parë. Disa shembuj aktivitetesh për t’i ndihmuar fëmijët të bëhen vetvetja: Aktivitetet e mëposhtme do t’i nxisin fëmijët që të jenë ata që duan të jenë.

24 . Pyetini fëmijët: • Pse mendon se kjo reklamë i përket djemve apo vajzave? • A është mundur që si djemtë dhe vajzat të përdorin sendet në reklamë? • Shiko reklamat e veshjeve për djemtë dhe vajzat. Nxiteni fëmijën që të krijojë vetë lodrat e veta. Luani teatër dhe shfaqje. letra. lan dhe ndërron kukullën. shënues. Shikoni nëpër revista që tregojnë veshje. Lërini fëmijët të tregojnë nëqoftëse reklamat janë për djem apo për vajza. Si janë ato të njëjta apo të ndryshme? Cilat rroba do të pëlqente të vishje? Pse? FËMIJËT DHE MUZIKA itet e para të jetës janë një kohë e veçantë gjatë së cilës prindërit dhe fëmijët mund të luajnë së bashku me muzikën dhe mund ta përdorin për të krijuar mes tyre lidhje të fuqishme. Jepini fëmijës disa kuti të vjetra. Lërini fëmijët të zgjedhin veshjet e tyre ndërmjet atyre veshjeve që ju i keni caktuar. kopsa. gërshërë. Kjo do ta ndihmojë fëmijën që të vendosë lidhje të forta me prindërit. Gëzimi që provojnë prindërit dhe fëmijët kur ato dëgjojnë së bashku për disa çaste muzikë. V Figura 32. pra lëreni fëmijën të luajë si personazhe vajza dhe djem.36 MUAJ KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT 261 Vizitoni një spital me doktorë dhe doktoresha. Lërini djemtë të luajnë me vajzat dhe vajzat të luajnë rolet e djemve. forcon lidhjet ndërmjet tyre. Nxiteni që të krijojë lodrat e veta. Muzika ndihmon zhvillimin e shëndetshëm . Nxirrini fëmijës disa lloje veshjesh. Lëreni që fëmija të vendosë vetë se çfarë do të veshë. gjatë gjithë jetës së tij. copa. Shkoni në një restorant. ku kërcejnë si djemtë dhe vajzat. ku punojnë djem dhe vajza. Organizoni një shfaqje në shtëpi ku djali vishet dhe vepron si një infermiere. Gjithnjë ne dëgjojmë zërin e ëmbël dhe ritmik të nënës. ngjitës. Shkoni në një mbrëmje kërcimi.

Shkëmbimi muzikor midis foshnjave dhe prindërve të tyre është një nxitje për krijimtarinë dhe imagjinatën. atëherë midis të dyve fillon një duet. Ajo krijon një mjedis të pasur që fuqizon vlerësimin e fëmijës për veten dhe nxit zhvillimin social. si për shembull. E gjithë kjo ndihmon të zhvillohet mendja e vogëlushit. aq më shumë mësojnë. Muzika është gjithashtu një mënyrë e mirë për fëmijët dhe prindërit që të shprehen për veten. që forcon dashurinë dhe besimin reciprok. emocional dhe intelektual. Gjithashtu muzika i njeh fëmijët me tingujt dhe kuptimin e fjalëve dhe ndihmon në forcimin e kujtesës. Këngët me alfabet dhe numra e ndihmojnë fëmijën të mbajë mend radhën e gërmave dhe numrave. Ato e shfaqin këtë në disa mënyra. e njeh fëmijën me trashëgiminë kulturore të familjes.262 PJESA IV VITI I TRETË që i këndon fëmijës së saj. Muzika u jep fëmijëve një mundësi të bashkëveprojnë me fëmijë të tjerë në mënyrë të gëzueshme dhe me dashuri. të kërcejnë nga gëzimi etj. kërcimit dhe lojës ju i ndihmoni fëmijët tuaj të rriten siç duhet. me rrënjët e tyre. së bashku me gjuhën. Fëmijët e vegjël janë të tërhequr nga struktura dhe lloji i muzikës. Muzika ndihmon trupin dhe mendjen për punë. Shumë prindër mund të shikojnë se duke kënduar . Kur foshnja i përgjigjet. Fëmijët e vegjël njihen me muzikën nëpërmjet marrëdhënieve që ato krijojnë me ju. duke përplasur duart në fund të këngës. dëgjimit. Këngë të tjera u tregojnë atyre si funksionojnë gjërat. Muzika është gjithashtu një mënyrë e fuqishme që fëmijët të lidhen me origjinën. Përdorni mendjen tuaj për t’i bërë më zbavitëse këto. Dhe lidhja me rrënjët është një tjetër mënyrë për t’i bërë fëmijët më të sigurt. ose duke bërë lëvizje të duarve në pjesë të veçanta të këngës (si rosaku që ul kokën poshtë dhe ngre bishtin liri). Duke qenë se muzika është një eksperiencë e pasur për të mësuarit. një ninullë. Një këngë popullore. Studimet kanë treguar se muzika ndikon gjithashtu në zhvillimin e shëndetshëm të fëmijëve të vegjël. Fëmijët 1-2 vjeç pëlqejnë të krijojnë fjalë pa kuptim dhe tinguj të rinj për t`ju përshtatur melodive të njohura dhe shpesh ato këndojnë gjatë kohës që kryejnë aktivitetet e tyre. Fëmijët mund të zemërohen. siç janë këngët që shoqërojnë rutinën e përditshme për ju (për shembull banjën e foshnjës). Nëpërmjet këngës. sa më shumë fëmijë të jenë.. Krijimi i këngëve të reja për foshnjet është një mënyrë perfekte për të nxitur krijimtarinë.

Për shumë fëmijë në këtë moshë. ju mund të këndoni një këngë humoristike për ta larguar fëmijën që nuk do të futet në shtëpi mbas një shëtitjeje. të luajnë dhe të zbaviten. mund të themi se muzika luan një rol të mrekullueshëm në jetën e fëmijëve të vegjël dhe të prindërve. të kërcejnë vetë dhe së bashku me të tjerët. Ata veprojnë kështu që nga komunikimi më i hershëm me prindërit e tyre. apo edhe duke formuar një kompleks muzikor. Fëmijët kërcejnë gjithashtu me kukullat apo kafshët prej pellushi. Fëmijët do të eksperimentojnë. Ata kuptojnë tani më mirë se si janë të lidhura gjërat dhe mund ta përdorin muzikën vetë. Kjo është mënyra e tyre për t`ju mbajtur pranë vetes. Këto janë sinjale të rëndësishme zhvillimi për aftësitë sociale të fëmijës. si një rrugë për të kaluar këtë tranzicion. Për shembull. të lumtur dhe plot dashuri. Fëmijët pëlqejnë të kërcejnë me njëri-tjetrin. Muzika është dhe një zbavitje e mirë. për shembull mbasi i keni puthur duke i uruar natën e mirë. . • Fëmijët shpesh i këndojnë vetes për t’u ndier më rehat. • Fëmijët do t`ju kërkojnë t’ia • • • • • • • • këndoni përsëri këngën që pëlqejnë. ashtu sikurse duan që librin e tyre më të pëlqyer t’ia lexoni me qindra herë. Nëpërmjet muzikës. Ata do ta kthejnë gjithshka në këngë. Muzika dhe fëmijët 18-36 muajsh Në këtë periudhë moshe: • Fëmijët në këtë moshë pëlqejnë të këndojnë. kur fëmija mëson të përsërisë fjalët e këngës. fëmijët lidhin ndjenjat e tyre dhe kuptojnë botën që i rrethon. Fëmijët shpesh shoqërojnë aktivitetet e tyre me këngë. Muzika ndërton aftësitë e kujtesës. apo që nuk do të dalë nga makina. deri tek loja muzikore me shokët.36 MUAJ KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT 263 me fëmijët qetësohen edhe vetë. Kjo tregon se fëmijët po bëjnë një hap përpara në të mësuar. pavarësisht nga mosha. që luan me shokët dhe krijon miqësi. të jenë të ëmbël dhe të butë. gjë që forcon lëvizjen dhe shoqërimin. Kënga dhe muzika në përgjithësi është një mënyrë për fëmijët dhe familjen.24 . jeta është një film muzikor. Ju mund t’i dëgjoni ata të këndojnë një nina-nana. Fëmijët 2-3 vjeç shpesh luajnë së bashku me njëri-tjetrin duke përdorur dhe instrumentat muzikore. Si përfundim. duke imituar lëvizjet që kanë mësuar me kujdestarët e tyre. Fëmijët janë të shpejtë për të lidhur këngën me pamje apo aktivitete të caktuara.

do ta lini atë me gjyshen. kërceni kur ecni. “këndoni” fjalët. veshjes. shqelma etj. Kërceni me fëmijën tuaj një këngë që ju pëlqen. Këndoni edhe kur doni të flisni. • Muzika dhe kërcimi ecin dorë për dorë. zërat e prindërve të tyre. Ju mund ta përdorni këtë kohë për të bërë disa sqarime. thuajini fëmijës se mbasi kënga e rosakut do të mbarojë. Fëmijët 2-3 vjeç pëlqejnë lojrat në rreth. Çfarë mund të bëni ju si prindër? • Mbi të gjitha. shishe plastike të mbushura me oriz etj. si roza-rozina. shkuarjes në tualet etj. shikoni se si mëson. Këndoni rreth larjes së dhëmbëve. Është edhe më zbavitëse kur ju ftoni edhe një apo dy miq të fëmijës të luajnë me të. Luani me vegla muzikore kur dëgjoni një kasetë muzikore në manjetofon dhe lëvizni së bashku me muzikën. Bëjeni më interesante duke • • • • • • • • ndryshuar lëvizjet tuaja kur ndryshon muzika. edhe kur thonë disa vargje. Kur lexoni libra me vjersha. Nëse ai është i zemëruar mund të thotë “më lër të të tregoj se sa i inatosur jam” dhe të kërcejë me britma. Krijoni muzikë në mënyra të ndryshme. Muzika është një mënyrë e mirë për t’i bërë aktivitetet e përditshme më shumë zbavitëse dhe të lehta. A ju imiton dhe mezi pret gjestet dhe tingujt tuaj? Dëgjoni si fëmijët mbi 1 vjeç kopjojnë ngritjet dhe zbritjet e melodisë. shikoni video me muzikë dhe bashkohuni me të duke kënduar dhe kërcyer. bjerini ndonjë vegle muzikore. S`ka gjë se ju mendoni se nuk keni zë të bukur. • Kur ju i këndoni fëmijës. . Nxiteni fëmijën të kërcejë këngët që i pëlqejnë Muzika mund të jetë një mënyrë e mirë për të kuptuar atë që ndien fëmija. Merrni një rrake apo dajre dhe kërceni me ritmin.264 PJESA IV VITI I TRETË duke krijuar këngët e tyre dhe duke i lidhur ato me këngë që kanë mësuar më parë. se do të shkoni në punë. Përrallat mund të bëhen më muzikore kur trregohen me tinguj dhe muzikë. fëmija juaj do të jetë një spektator që do t`ju adhurojë. Jepini materiale për të krijuar vegla muzikore . këndojini fëmijës tuaj.për shembull kuti boshe si daulle. Studimet kanë treguar se fëmijët preferojnë mbi këdo tjetër. • Kur fëmija juaj të jetë më i rritur. Për shembull. • Kërceni me fëmijën tuaj.

letra. Bëni projekte dhe lexoni libra për atë ngjyrë. Shikoni për ngjyrat. por ato gjithashtu na japin edhe informacione të ndryshme. Ngjyrat na tregojnë edhe kur ushqimet janë të prishura. tabelat që mbajnë emrat e rrugëve janë me ngjyra etj. një person që jep udhëzime mund të thotë: “kthehu në të majtë. Kur shikojmë një copë buke me ngjyrë kafe.36 MUAJ KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT 265 FËMIJËT DHE NGJYRAT N johja e ngjyrave është një aftësi e rëndësishme. • Përdorni kuti. një doktor mund të pyesë për ngjyrën e lëkurës së fëmijës: “është blu? është e verdhë e hapur? është e kuqe?”. bojaxhi)? Kërkojini . Ngjyrat janë të bukura. Kërkoni fëmijës t’jua tregojë këtë ngjyrë kur dilni shëtitje. na ndihmon të zgjidhim probleme. Njerëzit i përdorin shpesh ngjyrat për të përshkruar sende. Ngjyrat mund të na thonë se aty ka një problem. Për shembull. jeshilja në pranverë etj. apo jeni në një dyqan etj. pas shtëpisë së verdhë”.24 . dizenjator. Si është qielli? Do të bjerë shi? Përgjigjet për këto pyetje do t’ju tregojnë sesi duhet të visheni dhe të përgatiteni për ditën. kuptojmë që nuk duhet ta hamë atë. Përgjigja ndaj kë- tyre pyetjeve na sqaron për problemin. kuba dhe ngjyra. • Zgjidhni një ngjyrë për çdo ditë të javës. Kjo do t’i ndihmojë të vishen me llojet e rrobave që shkojnë së bashku. Më pas pyesni nëse libri është i gjelbër. Fëmijët gjithashtu duhet të kuptojnë edhe mënyrën se si kombinohen më bukur dhe më me shije ngjyrat. Shenjat e kuqe në trup u tregojnë prindërve dhe kujdestarëve që fëmija është i sëmurë. Shenjat e trafikut janë me ngjyra. si dhe për të vizatuar dhe zbukuruar. Të flasësh për ngjyrat. • Kërkojini fëmijës t`ju tregojë me gisht sende të ndryshëm që përfaqësojnë ngjyra të veçanta. Shoferët duhet të ndalojnë kur shikojnë tabelën ose dritën e kuqe. Aktivitete për fëmijët për të mësuar ngjyrat • Përdorni stinët për të mësuar më lehtë ngjyrat – e bardha në dimër. Për shembull. mikun tuaj që merret me ngjyrat në një mënyrë të veçantë (piktor. ose nëse lapsi është i gjelbër. ndërkohë që jeni duke udhëtuar me makinë. • A keni ndonjë të afërm. për të ndihmuar fëmijët të mësojnë të emërojnë ngjyrat e ndryshme. e verdha dhe portokallia në vjeshtë. ose duke shëtitur jashtë. si për shembull e gjelbra.

apo kujdeseni për njerëz të tjerë. ka vetëm mënyra të ndryshme.266 PJESA IV VITI I TRETË këtij personi që të flasë për punën e vet me fëmijën tuaj. të kënaqur. Janë të ngadaltë për t`iu përshtatur situatave të reja. këmbëngulës etj. Pra temperamenti mund të kuptohet si stili personal i fëmijës. kanë një rutinë që prindërit e kuptojnë (për shembull kur duan të hanë.i qetë. por vendos disa zgjedhje për fëmijën dhe mjedisin që e rrethon. janë dy rrugët që ju ndihmojnë të kuptoni se çfarë e bën të veçantë fëmijën tuaj dhe si ta ndihmoni ju në zhvillimin e tij të shëndetshëm. apo kur duan të flenë) dhe kanë një përgjigje të butë ndaj problemeve që i mundojnë (përshtaten lehtë). Të gjithë fëmijët kanë fusha të fuqishme dhe fusha të tjera që kanë nevojë për mbështetje në sjelljen e tyre. Kanë rutinë të rregullt për fjetjen dhe përshtaten me ndryshimet. si dhe nga mjedisi në të cilin ai lind. apo kur nisin kopshtin). Ai nënkupton një sërë tiparesh të personalitetit të çdo njeriu. të veçantë për të. përballet lehtë me situatat e reja apo është i ndrojtur. në përgjigje të eksperiencave të reja largohen apo stresohen (për shembull kur ndryshojnë kujdestare. reagojnë ngadalë dhe kanë njëfarë parregullsie në rutinën e tyre të për- . TEMPERAMENTI I FËMIJËS Çfarë është temperamenti dhe përse është i rëndësishëm ? Temperamenti mund të përshkruhet si lentet me të cilat çdo njeri shikon botën. Njohja e temperamentit të fëmijës tuaj dhe ecurisë së shqisave të tij (mënyra si i përgjigjet dhe si përdor fëmija informacionin që merr me shqisat e tij). vendoset pjesërisht nga temperamenti i tij. Rruga që një fëmijë mund të marrë në jetë. si për shembull kur ju ndryshoni shtëpi. Temperamenti mund të ndahet në tre lloje kryesore: Temperament i lehtë/ i qetë/i përshtatshëm Këta janë fëmijë të qetë. i gjallë. por sidomos nga personat që kujdesen për të. Nuk ka mënyrë të drejtë apo të gabuar. Temperament i ngadaltë për t’u ngrohur/(i ndrojtur) Këta fëmijë. Temperamenti nuk vendos sjelljen. Fëmijët kanë mënyrën e tyre të preferuar për t’iu përgjigjur botës që e rrethon dhe këto ndryshime mund të duken që në ditët e para të jetës. Çdo fëmijë vjen në botë me një personalitet dhe mënyrë të mësuari rreth botës.

pra si diçka të mirë. grinden shpesh. Cili është roli i temperamentit? Siç u tha më lart njohja e temperamentit të fëmijës është me rëndësi. ose si një shenjë se mushkëritë e tij punojnë mirë dhe fëmija është plot entuziazëm dhe forcë për jetën. situatave në jetën e tyre me shumë vështirësi. kanë regjim të çrregullt. Fëmijët me temperament të vështirë. Ju mund t’i pakësoni këto. Një fëmijë tre vjeç që këmbëngul të veshë vetë këpucët dhe çorapet edhe pse i duhet . ka të ngjarë të kenë probleme me sjelljen e tyre. reagojnë fuqishëm kur janë me njerëz të tjerë. Pjesa më e madhe e fëmijëve me temperament të vështirë i kapërcejnë këto karakteristika rreth moshës 4 vjeç. Jeni ju që e quani sjelljen e fëmijës tuaj me temperament të vështirë.36 MUAJ KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT 267 ditshme (për shembull në mënyrën e fjetjes). ju mund ta quani këtë diçka të keqe. Për shembull kur fëmija juaj ulëret. Duhet të keni parasysh se këto karakteristika të temperamentit të fëmijës nuk janë të ndara me thikë si më lart. Ata mund të preken nga drita e fortë. Kini parasysh se jeni i rritur dhe çështjet e të rriturve mundohuni t’i mbani larg fëmijës. sepse këta të fundit do të lodhen me ta dhe do të jenë më pak të gatshëm për t`ju përgjigjur e përshtatur karakterit të fëmijës.24 . Mundohuni të mos bëni disa ndryshime në të njëjtën kohë (për shembull ndryshimi i shtëpisë ku banoni dhe lindja e një fëmije tjetër). Pjesa më e madhe e fëmijëve mund të jenë diçka në mes të temperamentit të qetë dhe atij të vështirë! Por duke parë këto lloje të temperamentit. e di se si janë. Ju mund t’i paralajmëroni fëmijët për këto ndryshime dhe t’i bëni ato sa më shumë të pranueshme. Temperamenti i vështirë/rebel Çdo nënë që ka patur të tillë fëmijë. zhurmat e forta. Mundohuni të ruani sa më shumë rutinën e zakonshme të fëmijës tuaj. Duke kuptuar temperamentin e fëmijës. ju mund ta ndihmoni atë të zhvillohet i shëndetshëm. të mirë apo të keqe. ju mund të kuptoni më mirë sjelljen e fëmijës tuaj dhe ta përshtasni atë ndaj situatave të ndryshme ku mund të ndodheni ju dhe fëmija. Disa fëmijë i kapërcejnë apo pranojnë ndryshimet e njerëzve. Qajnë shumë. nuk duan të shkojnë në shtrat për të fjetur dhe kërkojnë të përkunden apo mbahen në dorë gjatë gjithë kohës etj. janë të vështirë për t’u qetësuar dhe nuk i përshtaten mirë situatave dhe/ose njerëzve. Këta fëmijë duke u rebeluar dhe inatosur shpesh mund të kenë vështirësi edhe në marrëdhëniet me prindët e kujdestarët e tyre.

Sesi do ta bëni ju këtë. është të zbuloni se çfarë duan dhe më tej t’i ndihmoni që ta arrijnë këtë me mënyrën e tyre. Duke parë që fëmija juaj është plot energji.268 PJESA IV VITI I TRETË gjysmë ore. duke i nxitur me kujdes. kjo do të varet nga zhvillimi emocional i fëmijës dhe kënaqësia e juaj e të qenit prind. Disiplinimi i vetes është i nevojshëm për të arritur këto qëllime. Mundohuni që t’i bëni sa më të thjeshta dhe të pakta dhe të mos i ndryshoni brenda ditës. e më tej duke e nxitur që të kërcejë vetë. Udhëzime për vetëkontrollin Përcaktoni saktë se çfarë kuptoni me sjellje të mirë Sigurohuni që fëmija e kupton atë që kërkoni prej tij. mund ta quani kokëfortë. Qëllimi i disiplinës prindërore është që të zhvillojë vetëdisiplinën tek fëmija. Nëse nuk i pëlqen. të kenë besim tek vetja. ai e ka shumë të vështirë DISIPLINA E FËMIJËS C ilat janë qëllimet afatgjata që keni lidhur me sjelljen e fëmi- . Më poshtë mund të gjeni disa udhëzime që mund t`ju ndihmojnë të ndërtoni vetëkontrollin tek fëmija juaj. kërceni bashkë. Ju ndihmoni fëmijën të mësojë të mendojë për veten. Vendosni që më përpara kufijtë dhe rregullat. Këta fëmijë pëlqejnë të këndojnë dhe kërcejnë. ju mund ta ndihmoni duke i krijuar shumë mundësi për të eksploruar botën. Po kështu. Nëse sot fëmijës i flitet kur hyn me këpucë në shtëpi dhe nesër i thuhet “hajde. Me një fëmijë të tillë (ashtu si me fëmijët me temperament të ngadaltëpër t’u ngrohur) ju duhet të jeni më të kujdesshëm kur bëni lojra që kërkojnë shumë gjallëri dhe forcë. për shembull nëse fëmija pëlqen të dëgjojë muzikë. Megjithatë ju mund t’i ndihmoni këta fëmijë. Mënyra më e mirë për t’i këshilluar fëmijët tuaj. ose këmbëngulës. respektoni dëshirat e tij. Një person me vetëdisiplinë ka kontrollin e nevojshëm që duhet për të vepruar ndaj dështimeve dhe vështirësive të jetës së përditshme. futu brenda”. pra ju mësoni fëmijën sesi të disiplinojë veten. në fillim duke e mbajtur në krahë. duke nisur pak nga pak dhe duke parë reagimin e tij. të bëjnë zgjedhje të zgjuara dhe të kenë respekt për njerëzit. Duke qenë se çdo njeri është i ndryshëm nuk ka rregulla për të mësuar një sjellje të mirë. por kohë pas kohe ata kanë dëshirë të qëndrojnë të qetë dhe të shikojnë një libër me figura. jës tuaj? Shumë prindër kërkojnë që fëmijët e tyre kur të rriten të jenë të pavarur. edhe temperamenti i qetë ka gjithashtu anët e veta negative dhe pozitive.

mundohuni të thoni “Tani duhet të vishesh. duhet të marrin respektin prej të tjerëve. jepini një zgjedhje pozitive. do të thotë të lejosh fëmijën të bëjë gjithçka. “Erdhi koha tani për ty të vish për të ngrënë drekë. Jepni mundësi për zgjedhje Zgjedhja e mëson fëmijën të marrë vendime. Nëse ju jepni udhëzimet si shembulli më lart. jo personalitetit apo aftësive të fëmijës.24 . jepini detyra të veçanta për të bërë. Kur fëmija është më i rritur. Në vend të thoni “A do të vishesh tani?”. zemërimi. fëmija do të bashkëpunojë me ju. Do që të pish ujë apo lëng portokalli?”. provoni të thoni “nëse do të rrish tek divani. • të pranoni se edhe ju mund të . Disa mendojnë se të vendosësh disiplinën në mënyrë pozitive. më shumë sesa po t’i thoni gjithnjë “mos”. për shembull t`ju ndihmojë në kuzhinë të grini sallatën. Bëni sugjerime pozitive Jepni komanda dhe sugjerime në mënyrë pozitive: Në vend që të thoni “mos u hidh mbi divan”. apo është i lënduar. • të uleni në një karrike apo diku dhe të flisni ballë për ballë me fëmijën. Fëmijët përpara se të mësojnë të respektojnë vetveten. Mund të veshësh bluzën e kuqe ose blu. për shembull “nuk është mirë të hysh në shtëpi me këpucë” dhe jo t’i thoni “Ti nuk je i mirë”. më tej drejtojani vëmendjen ndaj një aktiviteti si loja me qenin. piktura etj. në mënyrë pozitive. por nuk është ashtu. aq më shumë gabime mund të bëjë. Nxiteni fëmijën të flasë rreth këtyre ndjenjave. Nëse ju thoni “A je gati të vish për të ngrënë drekë tani”? ju i jepni fëmijës mundësinë për të thënë jo. mbani mend që është më mirë: • t’i drejtoheni sjelljes. duhet të qëndrosh ulur”. ashtu si do të donit që edhe ai të ishte me ju. Një sjellje jo e mirë mund të tregojë se fëmija është duke kaluar një çast frike. pra në diçka ku fëmija mund t’i shprehë këto ndjenja në një mënyrë të pranueshme. • të shkoni direkt tek fëmija. që të çlirojë pak energji. Përpiquni të përdorni sa më pak fjalën “mos” dhe “jo”. jepini si zgjedhje të dalë jashtë shtëpisë apo të luajë. Kur i drejtoni apo korrigjoni ata.36 MUAJ KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT 269 të kuptojë se cili është rregulli. cila të pëlqen?” Ridrejtoni sjelljen Nëse fëmija sillet në një mënyrë të papranueshme. në vend që të bërtisni nga një dhomë në tjetrën. uji. ose nga brenda shtëpisë jashtë saj. Sa më shumë ta quani fëmijën të keq. Respektoni fëmijën Jini të njerëzishëm dhe përfillës për fëmijën tuaj. Nëse fëmija është i lodhur apo shumë i lëvizshëm dhe grindet në shtëpi. Jini të ndjeshëm ndaj nevojave emocionale të fëmijës tuaj.

model Si prind ju jeni shembulli. saqë shpesh ndihen të mbingarkuar. PJESA IV VITI I TRETË Ndryshoni situatën Kur ju shikoni se fëmija po dëmton shumë gjëra që keni në shtëpi. bërtet kur është në rrugë Ndal. modeli i fëmijës tuaj për sjelljen. Fëmija ka nevojë të luajë dhe të lëvizë. që të rritet. Fëmijët e vegjël imitojnë shumë. edhe kur ju nuk e quani sjelljen e tyre të pranueshme. Nxisni mendimin e mirë për veten Në gjithçka që ju thoni apo bëni. sidomos sjelljet e njerëzve të dashur dhe të afërt. ndihmoni fëmijët që të ndihen mirë me veten. atëherë mos prisni që fëmija të sillet ndryshe. apo një vend në kuzhinë ku të jetë i lirë të bëjë ç`të dojë. Bëhuni shembull. pra do të gabojnë. Njerëzit që nuk ndihen mirë me veten. Njerëzit me një mendim të mirë për veten. Nëse ju i thoni fëmijës të flasë me kujdes. më mirë filloni t’i mbani gjërat delikate jashtë vendeve që mund të arrihen nga fëmija. mos i hidh! Rri urtë. pusho! . zakonisht duan të veprojnë drejt dhe do të përpiqen të mësojnë se çfarë pritet prej tyre. Sa i bukur dukesh kur këndon me zë të ulët! SJELLJA E FEMIJES MOS THUAJ ! Vrapon me shpejtësi Ndal. dhe për vetë bërtisni gjithë kohës.270 keni bërë gabim. mos godit! Hedh gurë ose rërë Flet me zë të lartë. Mos u sillni si ajo shprehja: “Bëni si them unë. Ne kujdesemi për miqtë tanë. mos vrapo! në rrugë Godet. Në tabelën më poshtë janë disa sheDUHET T’I THUASH: Këmbët përdori për të ecur. Gurët (rëra) qëndrojnë në tokë. Ai do të bërtasë njësoj si ju. Pyete shokun se çfarë duhet të bësh që ai të ndihet më mirë . Tregojini fëmijëve dashuri dhe respekt. por një kompromis midis prindit dhe fëmijës shpesh largon situatat e vështira. Fëmijët kanë shumë për të mësuar. Nëse është e mundur fëmijës rregullojini një dhomë të vetën. në vend që të bërtisni çdo ditë. shpesh do të përpiqen të veprojnë ashtu si ata mendojnë se duhet vepruar. shtyn Ndal. mos bëni si bëj unë”. Nuk ka nevojë që të kyçni gjithë shtëpinë.

. Këto janë vetëm pak shembuj. • Kur ju keni vendosur qëndrimin tuaj dhe fëmija e sulmon këtë qëndrim. • Të dy prindërit duhet të kenë një ndarje të barabartë të përgjegjësisë së disiplinës. • Jini dakord të dy palët lidhur me sjelljet e dëshirueshme dhe të padëshirueshme. • Nëse njëri nga ju si prind po i mëson fëmijës disiplinën dhe tjetri hyn në dhomë. ky i fundit nuk duhet të ndërhyje në argumentimin që po bëhet. • Prisni ndryshime të ngadalta të sjelljes. Lavdëroni sjelljen që po përmirësohet dhe po i afrohet qëllimit që dëshironi. kur të vijë”. • Bini dakord si do t’i përgjigjeni një sjelljeje të papëlqyeshme • Bëni sa më shumë të qartë se çfarë e pret fëmijën. • Edhe kur jeni shumë të lodhur. pa qenë të aftë t’i zbatoni ato në kohë. • Kurrë mos jepni urdhra. i vëmendshëm është një punë e vështirë dhe është shumë më e vështirë kur trupi dhe mendja juaj janë të lodhur. • Jini këmbëngulës. • Kurrë mos debatoni me njëritjetrin përpara fëmijës.36 MUAJ KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT 271 mbuj se si mund t’i mbani fëmijët nën kontroll. • Kujtoni se sjellja juaj është model për sjelljen e fëmijës suaj. përkëdhelje apo diçka të vogël si një lodër jo të kushtueshme etj.24 . librat janë të shpërndarë etj”. pra dënoni apo lavdëroni të njëjtën sjellje në të njëjtën mënyrë. pa u thënë gjithnjë fjalën “JO”. nuk ke rregulluar krevatin. lidhur me disiplinën. Rivendosni qëndrimin edhe një herë dhe më tej mos iu përgjigjni sulmeve. komanda. • Lavdëroni sjelljen e pëlqyeshme me sa më shumë me lavdërime me fjalë. sa më shumë të jetë e mundur. Mos prisni shumë. bëni shumë përpjekje të dëgjoni përsëri me kujdes fëmijën që po ju flet. sa më shumë të jetë e mundur. Nuk është mirë që fëmijët t’i disiplinojë vetëm njëri prind dhe tjetri të thotë: “Prit se ta rregullon babi/ mami qejfin. kërkesa. • Sqarojeni sa më mirë se kush është sjellja e papëlqyeshme. nuk mjafton të thoni “dhoma jote është rrëmujë” por duhet të sqaroni më saktë “ke lënë shumë rroba përdhe. Dëgjimi aktiv. nëse ai ose ajo kryen një sjellje të papëlqyeshme. për shembull. por ideja është që ju t’i tregoni fëmijëve se çfarë mund të bëjnë dhe jo çfarë nuk mund të bëjnë: Udhëzime për komunikimin dhe marrëdhëniet prind-fëmijë • Përpiquni të gjeni rregullisht kohë për të bërë diçka zbavitëse me fëmijën tuaj. mos e mbroni veten.

• Mos u bëni kritik apo kërcënues kur fëmija po tregon një ngjarje. por duke shpjeguar përse janë të nevojshme dhe duke kërkuar edhe mendimin e fëmijëve të tyre kur vendosin rregullat. budalla. i trashë. Prindërit liberalë janë mjaft të butë. për të zgjidhur një çështje ngadalë. pa vendosur kufij. Ata komunikojnë rregullisht me fëmijët e tyre dhe i nxisin të jenë të pavarur. Hapi i parë për një disiplinë të mirë është të mësoni si të nxisni sjelljen e mirë tek fëmija juaj. Ka më shumë mundësi të kenë probleme me sjelljen e fëmijëve të tyre. • Përforconi mbajtjen e komunikimit hapur me fëmijën. kufij. kjo s`ka kuptim. se mund të dënohen. Është më e lehtë që të përforconi një sjellje të mirë se sa të përpiqeni të ndryshoni sjelljet e këqija. Këta prindër vendosin rregulla. ku di ti. Fëmijët e formuar në këtë mënyrë kanë frikë prej tyre dhe ndihen të frikësuar ndaj sfidave dhe eksperiencave që bëjnë.272 PJESA IV VITI I TRETË • Dëgjoni me kujdes dhe me mirësjellje. njësoj si me një shok. Mos e ndërprisni fëmijën kur po përpiqet të tregojë historinë e tij/saj. • Mos pyesni “Përse?”. kanë më shumë mundësi për sukses në betejën për të edukuar sjelljen e fëmijës. pa respekt dhe të paaftë të bëjnë vetë zgjedhje. por jo shumë të rreptë. pavarësisht nga çfarë ka bërë. duke lavdëruar dhe pranuar përpjekjet e tij për të komunikuar. apo fjali ofenduese “budalla. Më poshtë . sepse kjo nuk ndihmon në mbajtjen e komunikimit të hapur me fëmijën tuaj. • Ndihmojeni fëmijën të planifikojë disa hapa. por pyesni “Çfarë ndodhi?” • Nëse ju keni njohuri mbi situatën. Jini i sjellshëm me fëmijën. besojnë në autoritetin dhe bindjen absolute. nga studimet janë vënë re tre grupe kryesore prindërish (sigurisht. këto nuk janë të ndara me thikë): Prindërit autoritarë janë shumë të rreptë dhe urdhërues. ti je fëmijë”. Si duhet të jetë disiplina? Megjithëse nuk ka asnjë rregull fiks për të disiplinuar dhe rritur fëmijën tuaj. duke krijuar fëmijë të përkëdhelur. Prindërit me autoritet. • Mos përdorni fjalë fyese si për shembull. tregojini fëmijës informacionin që dini apo që ju kanë treguar. dembel. • Tregoni që e pranoni fëmijën ashtu siç është. • Mos këshilloni dhe mos bëni moral (mos thoni “Ti do të flasësh pasi unë të kem pushuar” ose “ bëj si të them unë dhe kjo do ta zgjidhë problemin”).

Kjo e lejon fëmijën të ketë pavarësi.274). Më pëlqen shumë si ti…. Për shembull thoni “ta shikojmë se kush mund të marrë më shumë lodra nga dyshemeja”. • Vendosni një sistem shpërblimi për të nxitur një sjellje të mirë Disiplina duhet të jetë: Këmbëngulëse Pasojat duhen sqaruar mirë dhe duhen zbatuar ndaj sjelljes së papëlqyeshme që kryhet. Përpiquni të vendosni një kohë të rregullt për të bërë diçka zbavitëse me fëmijën. përkundrazi. kështu fëmija e di atë që e pret. kur fëmija nuk ka bërë më asnjë thyerje të disiplinës. . por këmbëngulës. Gjithashtu përdorni lavdërimet në një pjesë të ditës. Prindi duhet të jetë mësues dhe trajner për fëmijën Shikojeni rolin tuaj si mësues. nëse bëhet sa herë që ndodh sjellja (shih më ej në fq. apo po luan duke bashkëpunuar me të tjerë. kur fëmija e bën mirë diçka dhe mësoni t’i kushtoni vëmendje fëmijës tuaj. Tregojini në detaje si do t`ju pëlqente që ai të sillej. Gjithashtu.”. për diçka që ata e kanë bërë mirë. Lëreni ta praktikojë sjelljen. Miqësore Përdorni komunikimin miqësor. në rast se ripërsëritet sjellja. Fëmija juaj ka më shumë të ngjarë ta zbatojë nëse e pëlqen diçka. si për shembull “Shumë bukur. kur doni t’i thoni fëmijës se është sjellë jo mirë dhe lërini të kuptojë se do të marrë “pasojën” e merituar. Fëmijët kanë nevojë për miratim. Përkëdheleni. Gjithashtu. putheni nëse ai po qëndron i qetë. ka bërë diçka sipas rregullave. Nxitini të përpiqen të mbajnë mend se çfarë duhet të bëjnë që të mos e përsërisin këtë gabim në të ardhmen. apo sipas asaj që ju dëshironi. jepini shenja të miratimit tuaj me fjalë. po zbaton një detyrë që i keni dhënë.24 . pasojat duhen sqaruar përpara. Përdorimi i ndalimeve të përkohshme dhe të shkurtra është një mënyrë e mirë që mund të japë rezultat. veçanërisht nga prindërit e tyre. • Jepini atij zgjedhje. Dënimi nuk është i nevojshëm. Për shembull jepini një zgjedhje të shtrojë tavolinën apo të vendosë pjatat. Nxiteni të mbajë mend se çfarë pasoje është kjo. Lëreni fëmijën të kuptojë se ai po vepron drejt. E qartë Pasoja duhet t’i përshtatet fajit. i dënueshëm. apo trajner të fëmijës suaj. • Bëjeni zbavitëse dhe me humor një sjellje të mirë.36 MUAJ KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT 273 janë disa këshilla për të nxitur një sjellje të mirë të fëmijës: • Përforcojeni dhe lavdërojeni një sjellje të mirë. ose gjithë ditën.

Unë e vlerësoj mënyrën si ti_____ . madje më i mirë sesa unë prisja.. qafën. Kjo është e mirë. përkulni supin.. Kjo është e bukur. kur ai bën diçka mirë.274 PJESA IV VITI I TRETË • Mësojini dhe tregojini atë që duhet të bëjë. “e ke mirë që mendon. U zbavita shumë ________ me ty. • Përdorni lavdërime me fjalë. shkëlqyeshëm! Shumë e drejtë. Dëgjojeni me kujdes dhe Disa fjalë që mund të përdorni për të lavdëruar fëmijën Fëmijët janë shumë të ndjeshëm ndaj vëmendjes tuaj. prekini qafën Përkëdhelini kurrizin. Ato duan të jenë të sigurt se ju i doni dhe i vlerësoni. Vura re që ti_____. Shumë e mirë. “si ndihesh? “a je i mërzitur?”. shumë e bukur. kur ti_ ______. kokën. më pëlqen________. Duke përdorur disa nga fjalitë më poshtë përditë me fëmijën tuaj. (apo ndjen) kështu. shumë më mirë! Ti po ecën më mirë. Thoni: “Më pëlqen si ti ______. e saktë! Më pëlqen mënyra si e bën këtë. “dukesh se je i zemëruar për këtë”. Më pëlqen mënyra si ti _____ këtë pa kërkuar ndihmë apo pa pyetur (e mbajte mend) Jam shumë e kënaqur që ti je djali/vajza ime. Ishe shumë i mirë. Unë të dua shumë! Disa gjeste që mund të përdorni për t’i treguar fëmijës se si ndiheni kur i lavdëroni : • • • Buzëqeshni. kështu bëhet. gjunjtë Shenja apo gjeste që tregojnë aprovim. Po përmirësohesh në _________ gjithnjë e më shumë. Thoni: “dukesh shumë i menduar”. Kur ti bën_____. • Ndihmoni fëmijën të mësojë të shprehë se çfarë ndjen. Jam krenar për ty. • • • • • • • • • • • • • • Po shumë mirë. dukesh se e ke marrë seriozisht. Më pëlqen si ti e bëre ________. punë e shkëlqyer që ti po e kontrollon veten. Çfarë ideje e zgjuar! Kjo është punë e mirë. . Punë shumë e mirë. në vend që t`i thoni se çfarë nuk duhet të bëjë.. ju do të shikoni se ata do të fillojnë t`ju kushtojnë më shumë vëmendje dhe do të mundohen t`ju pëlqejnë më shumë. “ Jini sa më të qartë. faqen etj. Vazhdo kështu.” • Përpiquni të shikoni si fëmija vepron në një situatë të caktuar.

Mos e ndërprisni atë kur flet. në vend të pyetjeve që mund t`ju përgjigjet me fjalën po ose jo. Krijoni një shenjë me gjeste. Sigurohuni që i kuptoi udhëzimet. • Mos e qëlloni!! • Kur e vendosni fëmijën në ndalim të përkohshëm. Lavdëroni sjelljen që është afër atij qëllimi që dëshironi ju. Si mund ta bëjnë prindërit këtë lloj ndalimi? • Jepini fëmijës vetëm një paralajmërim dhe shmangni kërcënimet boshe. përpiquni të përdorni lavdërimin dhe shpërblimin për të motivuar fëmijën që të përmirësojë sjelljen e tij. Kjo formë ndalimi është mirë të përdoret mbasi fëmijët mbushin 2 vjeç dhe gjatë viteve të para të shkollës. karrike. mëngjesin. ndalimi i përkohshëm ndihmon që ai ta ndalojë këtë gjë dhe të ndryshojë situatën. mund të dalësh të luash”. si në një dhomë. Kur është e mundur krijojini mundësi se kur dhe si të veprojë për të kërkuar diçka. atëherë do të fitosh në darkë një shëtitje me makinë”. Kërkojini që t’i përsërisë. ti nuk do të marrësh dënime. Mos prisni shumë. Përdorimi i lavdërimit Kurdoherë që është e mundur. Mos thoni “nëse”. Bëni pyetje të hapura. kur ju e ndaloni fëmijën për një sjellje jo të mirë. Nëse gjithë ditën. pa u mërzitur. për shembull. Ky ndalim mund të jepet duke e larguar atë nga vendi ku bëri gabimin dhe duke e vendosur të qëndrojë në një zonë të veçuar. mbasditen etj.36 MUAJ KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT 275 • • • • • mendoni si do të donit ju të vepronit në këtë situatë. mund të thoni: “kur t’i kesh mbledhur të gjitha rrobat në dhomën tënde. Kur fëmija juaj është duke bërë diçka të papranueshme. Kështu mund të thoni: “Sa herë që ti sot bën një gabim. Kjo ndonjëherë i ndihmon ata që t`ju përgjigjen menjëherë. cep të qetë. mundohuni ta ndaloni atë përkohësisht. do të luash një orë më pak në obor. por “kur” . Bëhuni dëgjues i mirë. si ndalim”. Ç’është ndalimi/ndëshkimi i përkohshëm i fëmijës? Në këshillat e mësipërme për displinën e fëmijës përmendëm: kur e shikoni se fëmija po paraqet një sjellje të padëshiruar. kur është i mërzitur.24 . Përdorni një kontakt të mirë me sy. Përdorni një ton të butë zëri për ta qetësuar. Përsërisni atë që dëgjuat. Kombinoni lavdërimin me kohën . shpjegojini shkurt çfarë ka bërë. Uluni në lartësinë e një fëmije të vogël. krevat. që fëmijët tuaj do ta pranojnë si sinjal që tregon se ata nuk po sillen si duhet dhe duhet të ndryshojnë sjelljen.

nga e para. Ja se çfarë mund të keni parasysh: • Ndihmojeni fëmijën që ta lidhë sjelljen e tij me kohën që i është caktuar për ndalim.276 PJESA IV VITI I TRETË • Shmangni leksionet e gjata dhe qortimet. Nëqoftëse fëmija largohet para kohe nga vendi ku po kryen ndalimin e përkohshëm. Është e rëndësishme që mos ta lëndoni vetëvlerësimin e fëmijës duke shkaktuar tek ai turp. Pra ndalimi i përkohshëm është një moment veçimi dhe qetësie. fëmija juaj duhet të dijë se ndalimi i përkohshëm është i lidhur direkt me sjelljen negative që shfaqi. Mbani mend. ose ndenjën e braktisjes. . Sigurohuni që kjo të vendoset në një vend ku fëmija ta shikojë dhe ta dëgjojë. pasi këto mund të shpien në një rishfaqje të së njëjtës sjellje. • Jeni ju që duhet të masni kohën. Fëmija nuk duhet të lejohet të shikojë televizor. • Ju mund të përdorni një matës kohe (ore) për ndalimin e përkohshëm. dhe jo me të si individ. • Mbani qetësi gjatë ndalimit të përkohshëm. mund të largohesh tani”. por pa ushtruar forcë mbi të! Ndalimi i përkohshëm duhet të kryhet në një vend jo interesant. • Rekomandohet që ndalimi i përkohshëm duhet të zgjasë një minutë për çdo vit të moshës së fëmijës dhe jo më shumë se pesë minuta për fëmijën 6 vjeç. • Bëjeni të qartë momentin kur ka mbaruar ndalimi i përkohshëm. Është mirë ta qetësoni fëmijën. humbje të besimit. Si përfundon ndalimi i përkohshëm? Qartësojani fëmijës se kur përfundon ndalimi i përkohshëm. merreni prej dore ose në krahë. koha do të jetë më e gjatë. por të sigurt. çojeni përsëri tek vendi dhe rifilloni kohën nga e para. Jini të qëndrueshëm dhe këmbëngulës deri në fund. Ndalimi i përkohshëm do t’i japë fëmijës kohën për të qenë i qetë për të menduar për sjelljen negative dhe për të ndier atë që ka bërë. të luajë me lodra. Nëqoftëse nuk shkon atje menjëherë. ose të bisedojë me njerëz të tjerë. atëherë rikthehuni tek i njëjti proces. Natyrisht për gabime më të rënda dhe të përsëritura. nuk ka më rikujtime apo leksione. Lëreni fëmijën në një karrike kur është në dënim të përkohshëm ose në një dhomë. të veçuar. pra nuk duhet zënë më në gojë. Por nëqoftëse fëmija juaj përsërit sjelljen. Pasi ndalimi ka përfunduar. Shkoni tek cepi ku është fëmija dhe i thoni “Përfundoi ndalimi i përkohshëm.

të zemëruar. Si prind ju mund të zemëroheni. ato i shprehin këto duke qarë. lart e poshtë. • Fëmija mërzitet kur shikon se të tjerët nuk e kuptojnë atë që po thotë. Ai është veçanërisht më i vështirë për të bashkëpunuar me ju kur është i lodhur. Shpërthimet e zemërimit dhe fëmija . i mërzitur apo i frikësuar.36 MUAJ KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT 277 KRIZAT APO SHPËRTHIMET E ZEMËRIMIT/ NERVOZIZMIT/ INATIT DHE FËMIJËRIA quajnë “dyvjeçarët e tmerrshëm”. të vetmuar dhe pa ndihmë. Fëmija do të zgjedhë vetë për gjithçka dhe shpesh nuk do që ta ndalojmë apo largojmë nga çdo gjë. Krizat e nervozizmit janë një mënyrë që fëmija juaj që të nxjerrë ato që ka brenda. të zhgënjyer. Ai është i etur të kontrollojë gjithçka. Lajmi i mirë është se rreth moshave 3-4 vjeç. të ndodheni në pozicion të vështirë. Do të jetë i pavarur dhe përpiqet të bëjë më shumë se sa e lejojnë aftësitë e tij. Ju keni dëgjuar shpesh që t’i Figura 33. Fëmija i vogël është i zënë shumë në këtë periudhë duke mësuar mjaft gjëra të reja rreth botës. Krizat dhe shpërthimet e zemërimit janë pjesë normale e zhvillimit të fëmijës gjatë kohës që ai mëson vetëkontrollin. Më poshtë janë disa nga arsyet përse fëmija juaj mund të ketë kriza shpërthimi: • Fëmija mund të mos kuptojë atë që ju po i thoni. Kur fëmijët ndihen të tejlodhur. apo është i turbullt. Kontrollimi i këtyre shpërthimeve dhe krizave të fëmijës mund të jetë ndoshta gjëja më e vështirë për t’u mësuar nga prindërit. ose përplasur gjithçka. zakonisht fëmijët mund t’i shprehin me fjalë ndjenjat e P ër një fëmijë të vogël është e vështirë të mbahen përbrenda emocionet e forta.24 . Në fakt. Mbas moshës 3 vjeç. pjesa më e madhe e fëmijëve kanë kriza zemërimi/ nervozizmi midis moshës 1 dhe 3 vjeç. • Fëmija mund të mos i thotë dot fjalët që përshkruajnë ndjenjat dhe nevojat e tij. kur është i zemëruar. zakonisht këto kriza ndalojnë. të mërzitur. bërtitur. të shfryhet.

ju ende nuk jeni të aftë të parandaloni të gjitha krizat e inatit. si për shembull “jam vërtet i çmendur. po tërbohem nga inati etj”. apo nuk ka fjetur sa duhet. Pjesa më e madhe e fëmijëve nuk duan të shpërthejnë përpara njerëzve të tjerë dhe janë më të kujdesshëm me njerëzit e huaj. Fëmija juaj ende mund të mos jetë i aftë të bëjë gjërat që imagjinon. Fëmija juaj mund të jetë i stresuar ose nuk ndihet rehat. Vendosni kufij të arsyeshëm dhe mos prisni që fëmija juaj të jetë i përsosur. Jepni sqarime të thjeshta për rregullat që keni vendosur dhe mos i ndryshoni rregullat. Mbani një rutinë të rregullt ditore sa më shumë të jetë e mundur. Fëmija juaj mund të jetë sëmurë apo të ketë probleme të tjera fizike. si të vrapojë. lindja e një fëmije tjetër etj. ka më shumë të ngjarë që këto kriza të vazhdojnë. Duke ditur këtë. Fëmija juaj po reagon ndaj një stresi apo ndryshimeve që mund të kenë ndodhur në jetën e tij (ndërrimi i shtëpisë. por nuk e kupton. Fëmija juaj mund të jetë xheloz ndaj një miku të tij apo vëllezërve të tjerë. të ngjisë shkallët. por sugjerimet më poshtë mund t`ju ndihmojnë të pakësoni mundësinë e shfaqjes së një krize të tillë: Nxiteni fëmijën të përdorë fjalët për t`ju treguar ju se si ndihet. apo duan për vete gjithë dashurinë e prindërve dhe janë xhelozë kur ata përkëdhelin fëmijët e tjerë. Në këtë moshë fëmijët shpesh kërkojnë atë që kanë fëmijët e tjerë. të vizatojë.278 PJESA IV VITI I TRETË • • • • • • • • tyre. Nëse në këtë moshë fëmijët ende nuk janë në gjendje të shprehin ndjenjat e tyre shumë mirë me fjalë. Kjo është një mënyrë që ai gjen për të provuar rregullat dhe kufijtë që i keni vënë. që e mbajnë larg të shprehurit të asaj që ndien. kështu krizat e zemërimit rrallohen apo zhduken.). Fëmija juaj ende nuk ka mësuar të zgjidhë vetë problemet dhe dekurajohet lehtë. Përpiquni të kuptoni si ndihet dhe i mësoni fjalë që mund t’i përdorë kur do të përshkruajë ndjenjat e tij. Parandalimi i krizave të nervozizmit Ju nuk duhet të jeni të habitur nëse fëmija shfaq krizat e zemërimit vetëm kur ndodhet përballë jush si prindër. Fëmijët ndihen më të sigurt kur i tregojnë ndjenjat e tyre para njerëzve tek të cilët kanë besim. Fëmija juaj mund të jetë i uritur. apo t’i vërë lodrat e tij në punë. Fëmija juaj mund të jetë i lodhur. kështu fëmija juaj e di se çfarë e .

36 MUAJ KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT 279 pret. apo e papërshtatshme.24 . Ai mund të qarravitet dhe të grindet. nëse fëmija juaj nuk pranon të lahet. të shtrihet përdhe. Zgjidhni se kur duhet të thoni “jo”. Sigurohuni që fëmija ka pushuar mirë. Nëse duhet bëni një udhëtim të gjatë. apo të mbaj unë në krah?” Bëhuni një shembull i mirë. Kur një kërkesë nuk është shumë e arsyeshme. Lëreni fëmijën tuaj të zgjedhë kurdoherë që është e mundur. nëse ju jeni brenda në shtëpi. mos e ndryshoni vendimin nga frika e krizave të nervozizmit. Kur ju i thoni “jo” çdo kërkese. mund t’i thoni edhe po. Ndonjëherë një krizë nervozizmi ndodh papritmas. mund të ndihmohet të kapërcejë një situatë të vështirë. Nëse rrezikohet siguria e fëmijës tuaj. por jepini një mundësi që të marrë edhe vetë ndonjë vendim. Në fund ai mund të fillojë të qajë. Për shembull. apo të mbajë frymën. Kur fëmija juaj ka shpërthyer në . apo dëshire të fëmijës. Sugjeroni aktivitete të ndryshme. Duket sikur asgjë nuk e kënaq. pa ndonjë arsye të dukshme. Manaxhimi i krizave të nervozizmit Si prind. kjo do ta zhgënjejë. Pakësoni vizitat apo qëndrimet e gjata në një vend ku fëmija juaj duhet të qëndrojë ulur. ose nuk mund të luajë për periudha të gjata kohe. Pakësoni situatat të cilat e stërmundojnë fëmijën. Mos bërtisni. apo çfarë do të ndodhë. veçanërisht përpara një dite të zënë me aktivitete stresuese. i vështirë apo i zemeruar. Largoni vëmendjen e fëmijës nga aktivitete që ka të ngjarë të përfundojnë me një krizë nervozizmi. të ulërijë. të godasë me grushta. Për shembull. apo mos u grindni përpara fëmijës tuaj. Kini gati ndonjë ushqim të shëndetshëm për t`ia dhënë menjëherë kur është i uritur. si loja me fëmijët apo lodrat që janë shumë të vështira për moshën e fëmijës tuaj. duke bërë pak humor. në vend që t’i thoni “Erdhi koha për të bërë banjë” mund të thoni “Është koha për banjën tënde. merrni me vete lodrat. A do të ecësh vetë deri aty. Për shembull. duke luajtur. Nëse është e mundur. përpiquni ta nxirrni fëmijën jashtë për t’i larguar vëmendjen. librat e pëlqyera të fëmijës për ta zbavitur. Fëmija juaj mund të duket jo në humor. ju ndonjëherë mund ta kuptoni kur po afrohet një krizë nervozizmi. sqarojeni se do të shkojë për të bërë banjë.

Nëse ju nuk mund të qëndroni të qetë tek dhoma që e keni çuar fëmijën për ndalim. ka të ngjarë që t’i përkeqësoni gjërat. libër të ri. Sjelljet më poshtë nuk janë të pranueshme dhe nuk duhet bërë sikur s’i vini re: . Kjo i tregon mbështetjen tuaj. . Prisni një-dy minuta. Ndaloni sjelljen e tij me një koment të lehtë. rregullat dhe kufijtë e prindërve të tij. e cila nuk është e shëndetshme për të. mos e shpërbleni fëmijën tuaj për të ndaluar një krizë nervozizmi.. përpara se të riktheheni. Mbani mend. Ju nuk duhet asnjëherë ta ndëshkoni fëmijën tuaj për krizat e nervozimit. Ndonjëherë vetëm prekja ose përkëdhelja e fëmijës do ta qetësojë. largohuni nga dhoma. aq më shumë do të ketë mundësi që ajo të përsëritet në të ardhmen. ose “Më duket se ra zilja e derës?” Një shaka e juaja apo thjesht një fytyrë qesharake mund të ndihmojë këtë situatë. këshillat e mëposhtme mund t`ju ndihmojnë ta kapërceni atë me sukses: • Hutojeni fëmijën duke larguar vëmendjen e tij diku tjetër. si për shembull “A e sheh se çfarë po bën qeni?. Megjithëse mund t`ju duket e mirë. Përgjigjja juaj ndaj këtyre shpërthimeve duhet të jetë qetësia dhe mirëkuptimi.Ulërima apo bërtitja e zgjatur. Shpërblimi me diçka mund ta më- . . ulërima. zakonisht edhe mund të bëni sikur s’i vini re. deri kur ky të qetësohet. Në këto raste përdorni një ndalim të përkohshëm për ta larguar fëmijën tuaj nga burimi i zemërimit të tij. lodër. Më tej ndihmojeni fëmijën që të interesohet për diçka tjetër. Qëndroni pranë. • Disa kriza nervozizmi nuk mund të injorohen. apo zemëroheni. sepse mund të fillojë të mbajë përbrenda shumë ankth e mërzi. • Shfaqje të vogla zemërimi si e qara. është normale që fëmija provon durimin.Rrahja ose goditja e prin- dërve apo njerëzve të tjerë. deri kur e qara e tij të ndalojë. • Mundohuni të qëndroni të qetë. flisni me të për atë që ndodhi dhe diskutoni mënyra të tjera për ta kapërcyer këtë një herë tjetër. largohuni nga dhoma. apo mbani në krahë fëmijën pa i folur.280 PJESA IV VITI I TRETË një krizë nervozizmi. Kur fëmija të rritet do të mësojë si t’i zotërojë emocionet e forta.Flakja e sendeve në vende të rrezikshme. Nëse ju bërtisni. Nëse fëmija juaj mund të kuptojë. si për shembull në një aktivitet. Kujtoni se sa më shumë vëmendje do t’i kushtoni kësaj sjelljeje. Nëse ju nuk mund të qëndroni të qetë.

që të mësojë të kontrollojë inatet e tij. Gjatë kësaj periudhe fëmijët mund të zihen ose të godasin shokët e tyre të lojës. i bie të fikët. mirëkuptim dhe këmbëngulje. Duke përdorur një sjellje të dashur. Ka rëndësi të kuptoni që krizat e nervozimit janë një pjesë normale e rritjes. ka më pak të ngjarë që ai t’i vazhdojë. RRAHJET. por duhet kujdes sepse agresioni i shpeshtë dhe/ose i rëndë fizik mund të tregojë se një . ose të sjelljes. por kafshimi i vazhdueshëm mund të jetë një shenjë që fëmija ka probleme emocionale. Fëmijët shpesh janë fizikisht agresivë . mban frymën. Kur prindërit nuk vendosin qartë disa rregulla. Përgjigjuni në të njëjtën mënyrë. Këto kriza nuk janë të lehta për t’u kaluar dhe mund të jenë pak frikësuese për ju dhe fëmijën tuaj.ata kafshojnë. Flisni me pediatrin tuaj nëse fëmija dëmtohet shumë gjatë këtyre krizave. do ta ndihmoni fëmijën tuaj të kapërcejë këtë pjese të zhvillimit të tij. ne kemi mësuar t’i kontrollojmë këto ndjenja. Si të rritur. Mendoni me kujdes për rregullat dhe kufijtë që keni vendosur dhe mos vini shumë të tillë.24 . Nëse këto shpërthime janë të rënda dhe ndodhin shumë shpesh. mund të jenë një shenjë e hershme e problemeve emocionale. Duhet kohë për të. godasin të tjerët. apo nëse krizat e nervozizmit përkeqësohen mbas moshës 4 vjeç. sjellja e tyre është normale. Jini këmbëngulës dhe mënjanoni dhënien e sinjaleve të përziera. Fëmija juaj do të vazhdojë të ketë kriza nervozizmi deri në mes të moshës katërvjeçare. ka më shumë vështirësi për fëmijët të kuptojnë cilat rregulla janë të palëvizshme dhe cilat janë më të lehta për t’u ndryshuar. Ju mund të ndiheni fajtor kur i thoni “jo” fëmijës. gërvishtin. kur fëmija juaj thyen rregullat. Kur krizat e nervozizmit nuk nxjerrin asgjë për fëmijën tuaj. që pas ditëlindjes së parë të fëmijës. është normale që ata të kafshojnë ndonjëherë. KAFSHIMI DHE GODITJET Rrahjet dhe kafshimi Është e natyrshme që të gjithë njerëzit të kenë në disa raste ndjenja agresive. Ju e mbani mend luftën që keni bërë për të kontrolluar sjelljen agresive apo shkatërruese të fëmijës tuaj gjatë këtyre viteve! Gjatë zhvillimit të fëmijës në këtë periudhë.36 MUAJ KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT 281 sojë fëmijën se me këto shpërthime ai fiton gjithnjë. ju si prindër mund t’i ndeshni shpesh dhe ato shfaqen ndoshta më të shpeshta. Gjatë kohës së këtyre krizave. Sigurohuni që çdo ditë mund të zbaviteni së bashku me fëmijën tuaj. Këto sjellje.

mund të kafshojnë. me një ton zëri të qetë. ta rrëzojë atë dhe t’i marrë lodrën. Në këtë moshë fëmijët rrinë më shumë me moshatarët e tyre dhe pritet që ata të jenë të aftë të zënë miqësi dhe të shoqërohen me ta. Në këtë periudhë ju si prind duhet të mbani mend se fëmijët që janë në kohën e daljes së dhëmbëve. gjatë kohës së lojrave. por këmbëngulës dhe mospranues. Nëse këto teknika të thjeshta apo ndërhyrje nuk japin rezultat dhe kafshimi është shumë i shpeshtë. Kafshimi Mjaft fëmijë fillojnë kafshimin agresiv ndërmjet moshës 1-3 vjeç. Rrahjet dhe goditjet Fëmijët e moshës 1-3 vjeç dhe ata të moshës parashkollore shpesh luftojnë dhe rrihen me moshatarët e tyre. Kafshimi mund të jetë një mënyrë për të provuar fuqinë që ata kanë për të tërhequr vëmendjen. të rreptë. tregojini fëmijës se kur sillet kështu. mund të jetë një problem serioz i sjelljes. kapeni me butësi dhe mbajeni fort (teknika e përqafimit). Për shembull mos e mbani në krah. sepse ai ka fituar lodrën dhe ne qeshim me këtë situatë apo krenohemi me fëmijën. Kjo i mëson një sjellje jo të mirë. apo mos luani me fëmijën për një periudhë të shkurtër kohe pasi ai/ ajo ka kafshuar dikë. do të ketë pasoja. Çfarë duhet bërë: • Thoni menjëherë “JO”. Ndonjëherë kafshimi mund të jetë pasojë e një disipline të shtrënguar. Nëse fëmija qan dhe largohet. se është trim. xhelozë. kopsht. Ndonjëherë fëmijët pa qëllim nuk qortohen për sjelljen agresive nga prindërit. në ankth. Rrahja e vazhdueshme ose kafshimi kur një fëmijë është në çerdhe. për t’i treguar se si dhemb kafshimi. Për shembull. • Nëse kafshimi vazhdon. duke parë sa i fortë është fëmija i tyre. ose uluni diku dhe qëndroni me të • Një fëmije më të rritur (2-3 vjeç) mund t’i thoni fjalë të tilla “nuk është mirë të kafshosh. sepse për momentin u pëlqen ajo që bëjnë. që kërkojnë vlerësimin dhe ndërhyrjen e profesionistëve. e për këtë duhet kontrolluar nga mjeku pediatër. • Një fëmijë deri 2 vjeç. Disa fëmijë kafshojnë sepse janë të pakënaqur. një fëmijë mundet të shtyjë një fëmijë tjetër. Çfarë duhet bërë: • Është më mirë të ndërhyjmë tek . fëmija agresiv ndihet i suksesshëm. ose pasojë e një dhune fizike.282 PJESA IV VITI I TRETË fëmijë ka probleme serioze emocionale. sepse kjo u dhemb njerëzve” • Asnjëherë MOS e kafshoni fëmijën. prindërit duhet të flasin me mjekun specialist pediatër për t’i orientuar më tej se ku duhet të drejtohen.

. video dhe filma. përpiquni ta qetësoni fëmijën tuaj dhe mbani pranë edhe fëmijën tjetër. ndërhyni sapo shikoni se fëmija juaj është i mërzitur apo po fillon të mërzitet. Më tej. ose është trajtuar keq në çerdhe. Përse shikimi i televizorit mund t’i dëmtojë fëmijët? Shikimi i televizorit pakëson ko- S Kur rrahja ose goditja është e shpeshtë. por mos godit. se goditja e dëmton. që ka lëvizur shumë gjatë gjithë ditës. ka shenja dhune.24 . Për shembull mund të jetë i pikëlluar. emocional dhe mendor të fëmijës. ka problem të kontrollojë zemërimin. shiheni më nga afër. Rekomandimet e specialistëve janë që fëmijët e moshave 2-3 vjeç duhet të shikojnë jo më shumë se 1-2 orë në ditë televizor. ndajini menjëherë. Televizori mund të ketë edhe efekte pozitive në zhvillimin social. kjo mund të jetë një shenjë se fëmija ka një problem tjetër. Kur fëmija i vogël lufton shumë gjatë lojës me moshatarët e tjerë.36 MUAJ KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT 283 • • • • • • fëmija përpara se ai të fillojë të godasë. ose në shtëpi. i dhemb” Për fëmijët 2-3 vjeç mund të thoni “E di që je i zemëruar. Për shembull. SI T’I MËSOJMË FËMIJËS ZAKONE TË MIRA NË LIDHJE ME SHIKIMIN E TELEVIZORIT hpesh herë prindërit e konsiderojnë televizorin si mjetin për të qetësuar dhe pushuar për vete dhe fëmijën. Kjo u mëson fëmijëve të përdorin sjelljen agresive. Prindërit nuk duhet të injorojnë apo të lejojnë lojën me rrahje dhe luftë midis fëmijëve moshatarë. por kur ai shikohet në masën e duhur nga fëmija. Mos e godisni një fëmijë nëse ai/ajo po godet të tjerët. lodhet etj. Por studimet kanë treguar se kalimi i një kohe të gjatë përpara televizorit mund ta dëmtojë fëmijën. Fëmijëve deri 2 vjeç mund t’u thoni “Jo ta godasësh shokun. Kjo fillon t’i mësojë fëmijës tuaj butësinë. Goditja dhemb”. Studimet kanë treguar se fëmijët të cilët janë fizikisht agresivë në moshë të vogël ka më shumë mundësi ta vazhdojnë këtë sjellje kur të rriten. Studimet gjithashtu kanë treguar se fëmijët të cilët kanë parë shpesh skena dhune në televizor. Nëse fëmija godet një fëmijë tjetër. shkollë. apo aty ku ka qendruar për përkujdesje gjatë ditës. sillen më egër dhe më agresivisht.

kërkon punë e mundim. Ai mund: • të bëhet më pak i ndjeshëm ndaj dhimbjeve dhe vuajtjeve të tjerëve • të ketë më shumë frikë ndaj botës përreth • të sillet në mënyrë më agresive ndaj të tjerëve. i largon fëmijët nga lidhjet dhe loja me njëri tjetrin. këndojë etj. duke parë ekranin. Koha që kalojnë duke parë televizor. njohës social. Ju nuk keni nevojë të lodheni për ta arritur këtë gjë. që të fitojnë aftësitë e përshtatshme të zhvillimit për kohën. që mund t`ju ndihmojnë të përfitoni nga mënyra e drejtë e shikimit të televizorit. Gjithashtu fëmijët e vegjël kanë nevojë për kohë të lirë. Duke parë shumë dhunë në televizor. mendimi dhe sjellja e fëmijës mund të ndikohen nga dhuna. por jeta e vërtetë nuk është ashtu dhe që diçka të japë rezultate. Gjatë shikimit të televizorit fëmija kalon shumë kohë ulur. . Duke parë televizor. Nëse çdo moment i lirë do të kalohet përpara televizorit. seks dhe gjuhë ofenduese. Pra pasojat negative të televizorit nuk pakësohen. Shikimi i televizorit mund të pakësojë aktivitetin fizik të fëmijës. Fëmijët kanë nevojë për aktivitete fizike. Fëmija ka nevojë të ecë. duke zhvilluar imagjinatën e tyre. e cila i mban ata zakonisht të hollë dhe të shëndetshëm. Nuk ka rëndësi sa “edukativ” është programi. Të shikosh televizor është e lehtë. Sugjerimet e mëposhtme gjithashtu mund të ndihmojnë në mbrojtjen e fëmijës tuaj nga ndikimet negative të televizionit: • Jepini mundësi fëmijës të shikojë programet që janë për të gjithë familjen. edhe kur fëmija shikon programe për fëmijë. fëmija nuk do të luajë më dhe nuk do të përparojë në zhvillimin e tij emocional. lëvizjet janë me shumë rëndësi për rritjen dhe zhvillimin e tij . që të mësojnë nëpërmjet lojës.284 PJESA IV VITI I TRETË hën për të mësuar dhe zbuluar gjëra të reja. Televizori mëson fëmijët të arrijnë gjithçka në moment dhe pa u lodhur. Më poshtë janë disa ide. Sigurohuni që fëmija juaj të mos shikojë programe që shfaqin dhunë. Edhe nëse fëmija juaj nuk është mbi peshë. Fëmijët e vegjël janë gjithnjë në lëvizje. nuk është mirë që ai ta kalojë një pjesë të rëndësishme të jetës së tij ulur. Pra fëmija do të marrë në çast atë që pëlqen. të vizatojë. fëmija mund të ketë tre efekte negative. Shikimi i televizorit pakëson ko- hën për lidhje sociale. për të zbuluar botën përreth tij. të vrapojë nëpër shtëpi.

Televizioni është një mjet tepër i fuqishëm në reklamimin e lodrave apo të produkteve të ndryshme për fëmijë. dhe kujdestarëve që mund të ketë fëmija juaj. Ndihmojeni fëmijën që të kuptojë . Fëmijëve më të mëdhenj duhet t’iu krijohet mundësia që të planifikojnë vetë se çfarë duhet të shikojnë që më parë në televizor. Mos lejoni që fëmija juaj të shikojë televizor në dhomën e gjumit. Përdorni aktivitete shtesë.2 vjeç. Diskutoni dhe shpjegoni arsyet pse nuk mund të shikojë programe të veçanta. mos e lini atë vetëm para një bote të madhe e që shpesh ka nevojë për shpjegime. Të mësuarit kërkon kohë. Kërkoni së bashku me fëmijën se çfarë mesazhi ka dhënë programi. i cili shfaqet në kohën që duhet të shkojë në shtrat. duke e ndërgjegjësuar për vlerat që ju mendoni se janë të rëndësishme.36 MUAJ KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT 285 • Shikojini programet e televizorit së bashku me fëmijën tuaj. por në fund është mjaft i vlefshëm. • Diskutoni vlerën që jep programi i televizorit së bashku me fëmijën tuaj. përpiquni që t’i shpjegoni rregullat kryesore të shikimit të televizorit në shtëpi edhe edukatorëve. që të mos ndryshojë sipas programeve televizive që do të shikojë fëmija. të cilat do të përforcojnë më tepër zhvillimin e materialit të paraqitur në program. ose vizitoni një vend në natyrë. si të lexuarit dhe të shkruarit. për fëmijët e moshës 3-6 vjeç. Fëmijët shumë prej vlerave dhe ideve të tyre i mësojnë prej prindërve. përallës. • Kufizoni kohën e të parit të televizorit nga një orë ose më pak tek mosha 1. përdorni një video-regjistrues për ta regjistruar dhe për ta shfaqur atë. gjyshërve. dhe deri në 2 orë ose më pak. Përcaktoni një orar për kohën e gjumit të fëmijës. pasi ai të zgjohet. Diskutoni reklamat me fëmijën. dhe nxiteni atë që të bëjë kritika apo të analizojë atë që sheh në televizor. Nëse fëmija juaj është i interesuar për një program.24 . Përdoreni kohën tjetër që mbetet për t’i mësuar atij aftësi të tjera. Lavdërojeni fëmijën kur ai bën zgjedhje pozitive. Gjithashtu. kopshtin • • • • zoologjik. Përdoreni këtë si një mundësi për t’i ngritur vlerat fëmijës. Mos e përdorni televizorin si një kujdestar për fëmijën që të keni mundësi të bëni ndonjë punë tjetër. Ndihmojeni fëmijën që të bëjë ndryshimin midis realitetit dhe fantazisë. një muze historik. • Jini të kujdesshëm në ato shembuj që ju jepni si prindër. por kjo duhet të bëhet nën kujdesin e prindërve.

mbajini ushqimet dhe lëngjet e nxehta në qendër të tavolinës. të cilat shtohen nëse ju jeni shumë të zënë me punët e shtëpisë: • Shumica e rreziqeve për fëmijët (rreth 2/3) ndodhin midis tenxhereve dhe sobave. Kuzhina Kuzhina është plot me mundësi rreziqesh për fëmijën. rende etj. sepse dëshira e tyre e vazhdueshme për të zbuluar dhe studiuar mjedisin që i rrethon. • Mbani të gjitha thikat. Megjithatë kjo gjë nuk do të thotë që t’ia kufizoni aktivitetet fëmijës tuaj. Mbylleni televizorin kur vijnë vizitorë në shtëpi dhe gjatë kohës së studimit. në mënyrë që fëmija të mos ketë mundësi t’i kapë. mbesin shumë të nxehtë për shumë kohë. Shumë rreziqe mund të parandalohen dhe është detyra juaj që të gjeni mënyrën sesi fëmija të mos dëmtohet. kryejë eksplorimet në botën e përreth. që fëmija të mos ta tërheqë dhe t’i bien përsipër të gjitha ushqimet e nxehta. Mos e përdorni televizorin për shoqëri. pirunët. tenxheret që ziejnë dhe hekurat e hekurosjes. Gjithashtu mbulesën e tavolinës duhet ta vendosni në atë mënyrë. ndërsa të gjithë SIGURIA E FËMIJËS NË SHTËPI DHE JASHTË SAJ Siguria e shtëpisë Që të gjithë fëmijët mund të bëhen lehtësisht viktima të aksidenteve. Mos harroni se soba. Për të mos i penguar fëmijët në zbulimet e tyre.286 PJESA IV VITI I TRETË teknikat dhe deklaratat e tepruara që përdorin reklamat. por thjesht të siguroheni që ai të mund të luajë dhe të mund të . pa rreziqe. i cili nuk ka ndonjë vlerë të veçantë. • Në momentin që bëhet gjella. • Mbylleni televizorin gjatë vakteve të ngrënies. për shembull. për t’i nxitur ata ta blejnë produktin. prerëse. një ose dy sirtare mund t’ja lini atyre dhe t’i mbushni me sende që mund t’i marrin pa problem. edhe pasi kemi mbaruar punë me to. duhet të mbarojnë përpara se fëmija juaj të mund të shikojë televizorin. Prandaj përpiquni që t’i mbani sa më larg fëmijët tuaj nga zona e pjekjes (për shembull furra). hapëset e tapave dhe aparatet e ndryshme grirëse. larg vendeve që mund t’i arrijë fëmija. kur jeni duke gatuar. të gjitha dhomat e shtëpisë. është më e madhe sesa aftësia e tyre për të parandaluar rreziqet. • Vendosni një rregull që detyrat dhe aktivitetet e tjera që ju mendoni si të arsyeshme.

• Mos e lejoni fëmijën të prekë xhamin e furrës. • Blini kabllo në formë spirale për pajisjet elektrike ose sigurohuni që kabllot me të cilat ato janë të pajisura të jenë të shkurtra. • Mbani lodrat me përmasa të mëdha dhe jastëqet e mëdha jashtë krevatit. Edhe pjesa e ngrirjes e frigoriferit është mjaft e rrezikshme. kur ajo është e ngrohtë. • Mos varni lodra nga një krah i krevatit në tjetrin. duhet të jenë të bllokuar me çelësa. që mos të hapen. • Bëni të mundur që fëmija të mos e prekë koshin e plehrave. Përdorni vatrat e pasme të sobës së gatimit.36 MUAJ KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT 287 sirtaret që kanë sende të rrezikshme për fëmijën. kur fëmija është në gjendje të qëndrojë në këmbë. në një vend të sigurt. ku fëmija shumë lehtë mund të hapë derën e të pijë lëngje apo pije. • Vendosni mbrojtëse përreth furnellave të gatimit dhe rrotullojini dorezat e tiganëve. sepse akulli shkakton djegie njësoj si zjarri. kështu që bëni të mundur që ta eksplorojë atë pa rreziqe: • Mos vini jastëk tek krevati i vogël. Kini kujdes: • Vini ilaçin e enëve dhe të gjithë pastruesit e tjerë. • Mbani të gjitha lëndët larëse të shtëpisë dhe koshin e plehrave në një dollap të sigurt. sepse ato mund t’i përdridhen rreth qafës. • Vendosini lëngjet e nxehta. sepse fëmija mund t’i përdorë si shkallë apo varëse për t’u kacavjerrë dhe për t’u rrokullisur poshtë krevatit. Dhoma e gjumit Fëmija juaj do të kalojë shumë kohë në dhomën e gjumit. larg buzës së banakut të kuzhinës. • Mos përdorni kurrë lidhëse për të varur lodra në krevatin e fëmijës së vogël. • Lodrat duhet të jenë prej materiali johelmues dhe të padjegshëm dhe nuk duhet të kenë . larg vendeve që mund t’i kapë fëmija. që fëmija të mos ta hapë dot. nëse fëmija juaj nuk ka mbushur ende dy vjeç dhe mos vendosni mbrojtëse plastike të pafiksuara tek dysheku. në vend të atyre të përparme. • Ruajini qeskat. • Mbuloni dyshemenë me material jorrëshqitës dhe pastroni menjëherë lëngjet apo yndyrnat që mund t’ju derdhen në dysheme. • Frigoriferi është një pajisje në kuzhinë. sepse ai do të përkulet që t’i kapë dhe mund të rrëzohet.24 . jo të përshtatshme për moshën e tij. që të rrinë sa më larg buzës.

por ka rrezik që duke hapur rubinetin e ujit të nxehtë. para se ta fusni në vaskë apo në dush. Mos e vendosni krevatin e fëmijës poshtë dritareve. kontrolloni temperaturën e ujit. jo me kënde të mprehta. rrugica. Aksidentet e tjera që mund të ndodhin në banjë. rregulloni bolierin. Ndërrojeni. mund të parandalohen lehtësisht. Kështu mund të grumbullohet pluhuri i shtëpisë. të paktën 60 cm. jashtë krevatit. mund të digjet. parfum etj.288 PJESA IV VITI I TRETË • • • • • • • • • qoshe. Anët e krevatit të fëmijës duhet të jenë të ngritura. Banja • Mos e lini kurrë fëmijën tuaj vetëm në banjë. sepse mund të varet nga krevati dhe të bjerë poshtë. kundër rrëshqitjes. skaldabanjën. • Mbuloni me peshqir ngrohësit. qoftë edhe për pak sekonda. Ruani lodrat në një dollap apo sirtar të ulët. reflektorët) janë të ngrohtë. • Mbajini lëndët larëse. Më e mira do të ishte që dritarja të hapej nga lart (sopraluçe). • Përdorni një tapet të vogël banje. është një nga zbavitjet më të pëlqyera të fëmijës. Dyshemeja duhet të jetë pa pengesa. Për t’i dalë para kësaj. që të mos hapen plotësisht. apo pjesëza të vogla që mund të gëlltiten. para se fëmija të ketë mësuar që të qëndrojë në këmbë. visheni. duke marrë disa masa paraprake: • Vendosini veglat e rrojës apo mjetet kozmetike (buzëkuq. detergjentët. • Mbyllni kapakët e WC.) aty ku fëmija nuk i kap dot. buzë që presin. Tapetet dhe moketet nuk janë të këshillueshme. që ndikon tek fëmijët që kanë alergji. • Kur i bëni banjë fëmijës tuaj. Kur radiatorët (kaloriferët. që fëmija juaj t’i arrijë pa u kacavjerrë. të ngritura të tjera. Krevati i fëmijës duhet të qëndrojë larg ngrohësve. Sigurohuni që mobiljet të jenë të forta (të mos lëvizen kollaj) dhe me qoshe të rrumbullakosura. zhvisheni fëmijën në një vend tjetër. në një temperaturë më të ulët se 50 gradë celcius. Vendosni ganxha tek dritaret. se është e vështirë të pastrohen përditë. derisa të mos ketë mbushur të paktën 2 vjeç e gjysmë. që të mos thahet ajri. lëngjet dhe furçën e pastrimit të WC-së në një do- . sepse fëmijët kanë qejf të ngjiten kudo. apo pa hipur diku që mund të rrëzohet. Sistemoni fundin e krevatit të fëmijës në pozicionin më të ulët (kur mund të lëvizet). mbulojini ato me peshqir të lagur. • Të luajë me ujin.

mbulesat mbi mobilje. duhet të jenë aq larg. Duke qenë se fëmija duhet të ketë mundësi të lëvizë lirisht. sepse edhe kur ato janë larg fëmija prapë mund të vritet. Më e mira do të ishte të vinit sa më pak nga këto sende zbukurimi. vazo. zëvendësojini me xhama të përforcuar sigurie. gërshërë të vogla dhe sende të tjera qepjeje . gjilpëra. sa fëmija të mos i marrë dot. • Nëqoftëse dyert dhe dritaret kanë pjesë xhami. na takon ne ta kthejmë shtëpinë tonë në një shtëpi për fëmijë: • Kur blini mobilje me tapiceri. zëvendësojeni atë me një perde. ato nuk do të prodhojnë avuj helmues. lartësinë e parmakut dhe ta ngrini deri në një lartësi që fëmija të mos të përkulet dot. nëse shikohet me sytë e një fëmije që fillon të ecë dhe vrapojë. Dhoma e ndenjies Në rast se keni fëmijë të vegjël. alkool. para se fëmija juaj të mësojë të ecë si mace (këmbadorazi). Mos mbani tavolina me suprinë prej xhami. • Mos lini cigare rreth e rrotull. sepse fëmija mund të kapet tek to dhe të rrëzohet. sepse fëmija mund të kapet tek ato. • Të gjitha sendet e vendosura mbi mobilje. • Hiqni çentrot. që mund të jenë të thyeshme si abazhurë. Korridori dhe shkallët • Siguroni dyert me çelës. që fëmija t’i shohë dhe të mos të përplaset me xhamin. Duhet të keni parasysh se një shtëpi nuk duket njësoj. gishtëza. sepse disa prej tyre janë helmuese. apo të ngjisë shkallët. që nuk hapet dot nga fëmija. kopsa.24 . apo të hedhë sende nga ballkoni. ose vendosni një xham të pathyeshëm.apo monedha. • Vendosni televizorin jashtë mundësive që ka fëmija për ta arritur. Hiqni vazot e luleve nga parvazi. pa u rritur me frikën e rrezikut dhe pa u ndaluar. për shembull mund të tërheqë kordonin elektrik të abazhurit dhe të dëmtohet. Ballkoni Nëse dhoma e ndenjes apo kuzhina ka derë që të nxjerr në ballkon. sigurohuni që në dyqan se në rast se bie zjarr. tavlla. duhet të shikoni mirë hapësirat midis kangjellave. mbulojini me një cipë plastike transparente ose ngjisni mbi to disa ngjitëse me ngjyra. fije shkrepëse. . • Mbani larg fëmijës bimët/lulet e apartamentit.36 MUAJ KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT 289 llapth të mbyllur. do të ishte më mirë që dhomën e ndenjes mos ta ngarkonit shumë me mobilje të rënda. • Nëqoftëse dushi ka një portë prej xhami. në mënyrë që të mos ta kapë me dorë pjesën e pasme të tij.

të jenë të ndriçuara mirë. shkallët dhe sheshpushimet e tyre. • Riparoni pjesët e tapeteve që mund të jenë shkëputur pjesërisht. vajguri. apo (siç keni dëgjuar nga njerëz të tjerë) t’i jepni për të pirë qumësht. si dhe që fëmija të mos mundë të fusë kokën. mos e lejoni fëmijën që të ecë me çorape që rrëshqasin. • Sigurohuni që dryni i portës kryesore (në rast se keni shtëpi me oborr) nuk mund të arrihet nga fëmija. Rreziku i helmeve që keni në shtëpi Kur një fëmijë sillet nëpër shtëpi gjithnjë duhet mbikqyrur. benzina. • Mbuloni prizat që nuk i përdorni me një kapak prize. në rast se nuk ju ka këshilluar më parë ndonjë personel mjekësor. nëqoftëse keni shkallë brenda shtëpisë. Rregullat e parandalimit Duhet të kini parasysh disa rregulla parandalimi në lidhje me këto aksidente: . shqepjet apo grisjet e tapeteve apo veshjeve të dyshemeve. • Kontrolloni rregullisht të gjitha kavot elektrike dhe zëvendësojini ato që janë me fije elektrike të zhveshura. prandaj reduktojeni në minimum mundësinë që fëmija juaj të bëhet viktimë e këtij incidenti me ndihmën e këtyre porosive: • Fikni pajisjet elektrike kur nuk i përdorni. për shembull të provokoni të vjella. ose me nastro izolant. Elektriciteti • Goditjet elektrike nga impiantet e ndryshme mund të jenë shumë të rënda. Nëqoftëse e lini të ecë këmbëzbathur. Mund të ndodhë që ai. Kjo është e gabuar. Në dyshemetë e llustruara. Mos përdorni mjete që mendoni se janë të përshtatshme për situatën e krijuar. sigurohuni që të mos ketë ashkla që gërvishin këmbët. si dhe fiksoni nga ana e pasme e tapetit një bazë që pengon rrëshqitjen. sidomos për disa lëndë që janë avulluese si diluenti. grumbuj rrobash apo sende të tjera në shkallë. • Mos lini kurrë kordona zgja- tues të përhapur nëpër shtëpi. • Mos lini lodra. sepse çdo minutë mund të jetë vendimtare për fëmijën. apo të kalojë midis shufrave të kangjellave.290 PJESA IV VITI I TRETË • Sigurohuni që korridori. Si rregull i parë: asnjëherë mos u bllokoni nga paniku. sepse provokimi i të vjellave dhe pirja e qumështit mund të shtojë edhe më shumë thithjen e tyre. i shtyrë nga kureshtja. nëqoftëse këto janë të llustruara (luçiduara). të gëlltisë lëndë helmuese që ju i keni lënë në vende të pasigurta.

• Shampot dhe produk• plastelina. • zhbllokuesit e tubave. Lëndë shumë helmuese: • Pesticidet.24 . apo lëndë të tjera gërryese të sobës. • lapsat me ngjyra. • letrat e aluminit që përdoren në kuzhinë. • kremra kozmetikë me oksid zinku. • boja e stilolapsit. • shkumësi. • deodoranti. djersës. • pastruesit me klor. · fotografitë. • plehrat për bimët. fshirësja e gomës. • balta. etj. • kremrat depiluese (që heqin qimet). mushkonja. • pastruesit kundër ndryshkut. etj.36 MUAJ KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT 291 Lëndë jo të rrezikshme Lëndë pak helmuese Nëse gëlltiten në sasi të vogla. • lapsat. nuk shkaktojnë ndonjë dëm të rëndë: • Bojrat e ujit. • plastika. • tretës solventë me anilinë. kacabunjtë. • pastruesit e xhamave. • Enët që i mbajnë këto lëndë duhet të mbyllen fort dhe të . lulet. tet pas rrojes që • qirinjtë. • shamitë e letrës. • boja e shkrimit (pa anilinë). • Detergjentët e • niseshteja. • gazeta. shtëpisë (veç atyre • produktet kundër për larjen e rrobave). • diluentët për manikyrin. • insekticidet për miza. • filtri i cigares së pandezur. • stuko. • zamku. nuk kanë alkol) • hiri i duhanit. • goma. përdorin burrat (nëse • qymyri. • pastruesit e metaleve. • ushqime për kafshë shtëpiake. • xheli. • helmet për minjtë. • Të gjithë lëndët helmuese duhet të mbahen larg vendeve ku mund të arrihen nga fëmija. të mbyllura me çelësa. • ndryshku.

292 PJESA IV VITI I TRETË kenë të shkruar emrin e lëndës. gjithmonë do t’ju duhet të bëni kujdes. më të rrezikshme janë antidiabetikët dhe ato kundër azmës (e në këtë rast ato që kanë teofilinë). që ka kokrra shumë helmuese që mund të shkaktojnë probleme të zemrës. që kanë lëndë të tilla që mund të dëmtojnë rrugët e frymëmarrjes. • Mos ia lejoni kurrë fëmijës të . Kur dilni për shëtitje nëpër qytet për të blerë në pazar. dëllinja. Duke i ndarë këta produkte sipas shkallës së rrezikshmërisë së tyre. punimet në rrugë. bllokimet e trafikut. kanë të njëjtën shkallë helmimi. • Asnjëherë mos i lini shkrepset në vende që mund t’i gjejë fëmija. janë gjërat më të rëndësishme kur dilni shëtitje. veçanërisht plehrat kimike. Pajisje të tjera janë: një çantë për ndërresat e fëmijës. qese plastike. Duke folur për ilaçet që janë helmuese. farat e oleandrit. Është e nevojshme të merrni dhe një mbajtëse për lëngje frutash. përgjigjuni pyetjeve të tij dhe dëgjojeni me vëmendje kur ju tregon diçka i gëzuar. njerëzit e panjohur. Siguria për fëmijën jashtë shtëpisë Çfarë duhet të merrni me vete kur dilni shëtitje Një karrocë e vogël dhe një karrige e vogël sigurie për në makinë. • Çdo herë që ju duhet të ndaloni. për të vënë fëmijën kur është i lodhur. por ndiqni këto këshilla me poshtë: • Lidhëset (frerët) e karrocës janë shumë të mira për të penguar fëmijën që të largohet dhe i japin atij një liri më të madhe. ndë- rresa të brendshme. Mënyrat e transportimit Në moshën 2-3 vjeç fëmija mund të shëtitet me një karrocë të fortë me një shpinore të shtangët. në park apo shkoni në shtëpinë e një mikeshe. sesa po ta mbani për dore. kur fëmija ka filluar të qëndrojë vetë ulur. • Jo të gjitha produktet helmuese që fëmija mund të prekë. mund të kemi tri lista: Në lidhje me bimët. rrushku. përpara se të vendosni në të fëmijën. që t’i dalloni. si dhe të gjithë ngacmuesit e sistemit nervor. Merrni me vete karrocën. pra provoni ta shikoni botën me sytë e tij. • Kontrolloni nëse karroca është e fiksuar mirë. por edhe sepse lënda që ndodhet në kokën e shkrepseve është helmuese. • Në karrocë vendosni gjithmonë një rrip sigurimi dhe përdoreni. më të rrezikshme janë kërpudhat. jo vetëm për rrezikun e zjarrit. vini në veprim frenin. ose një gotë të vogël dhe lodrën që i pëlqen më shumë. Çdo gjë e mrekullon fëmijën. ujë etj.

kontrolloni dhe flisni nëpërmjet pasqyrës së mjetit me fëmijën tuaj. • Mos varni kurrë çanta në dorezat e karrocës. • Nëse keni patur ndonjë aksident të mëparshëm. • Përdorini bravat e sigurisë për dyert e makinës. fiksuar në sediljen . • Mos lejoni kurrë që fëmija juaj ose çdo fëmijë tjetër në automobil me ju. • Për të njëjtën arsye mos blini kurrë mbajtëse. Karrigia e fëmijës dhe mekanizmi i kapjes do të pësonin dëmtime dhe nuk do të ishin më të sigurta. Mbani parasysh që nëse fëmija është mbrapa makinës. • Mos e lini kurrë fëmijën të luajë me një karrocë të palosur. kur makina është në lëvizje. mbajini me vete çelësat e makinës dhe lëreni marshin e makinës të siguruar. duke e fiksuar atë gjithmonë siç është përshkruar më poshtë: Mjeti më i sigurt per ta ulur fëmijën në makinë deri në moshën 4 vjeç është: një karrige sigurie me fytyrë përpara. sepse në rast aksidenti nuk do të jeni në gjendje ta mbani.36 MUAJ KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT 293 hidhet lart. Nëqoftëse jeni vërtet të detyruar (në një rast urgjence). nuk do të ishit në gjendje ta shikonit atë nga pasqyra e pasme. ose të një cilësie të dytë. në rast aksidenti. ndërroni rripat tuaj të sigurimit. ose të qëndrojë në këmbë. edhe kur është në prehrin e prindit. gjithmonë mbrapa. ose ingranoni marshin indietro. Asnjëherë nuk duhet të lejohet fëmija i vogël të qëndrojë në sediljen përpara të pasagjerit. • Kontrolloni ku ndodhet fëmija juaj para se të mbyllni një derë. që fëmija të mos mund t’i hapë. kur është në karrocë. Udhëtimet në makinë • Fëmija juaj duhet të udhëtojë gjithmonë në një karrike. • Mos e lini fëmijën vetëm në makinë. • Mos udhëtoni kurrë me fëmijën midis gjunjëve ose në krahë. sigurohuni që të jenë vënë frenat e dorës. • Gjatë udhëtimeve me makinë mund të kërkoni të mbroni fëmijën tuaj nga aksidentet. sepse mund të përmbyset. • Mos lidhni kurrë dy fëmijë me të njëjtin rrip sigurimi: nuk do të ishte masë e përshtatshme dhe rripi nuk do ta bënte punën e vet. • Kur jeni në timon. pa u rrotulluar mbrapa. të udhëtojë i palidhur.24 . Mos lejoni që të përkulet nga dritarja dhe as të nxjerrë jashtë duart. nga ato që shiten në dyqanet e fëmijëve dhe janë ndërtuar posaçërisht për makinë. • Fiksojeni gjithnjë fëmijën në karriken e tij me rripin e sigurisë. rripa sigurie ose mekanizma kapjeje të përdorura.

rreze (shul) që nuk i arrin dot. Si t’i argëtojmë fëmijët gjatë shëtitjes me makinë • Merrni me vete kasetat me përralla ose me muzikë. • Këndoni këngë së bashku me të. • Vendosni pajisjet e lojës së fëmijës mbi bar ose rërë. Karrige sigurie me fytyrë përpara. • Mësojeni fëmijën të mos fusë asnjë gjë në gojë. • Mos lejoni fëmijët të luajnë në një zonë. Kopshti/Oborri i shtëpisë • Mbani në vrojtim fëmijën kur luan në kopsht. si kokrra rrushi. pyllin. • Mbyllni me çelës të gjitha pajisjet e kopshtit. • Nëqoftëse keni bidona për të mbledhur ujë shiu. • Kur e lini të flejë në ajër të pastër. lëndët helmuese) që përdorni. dhe jo mbi një sipërfaqe të ashpër.294 PJESA IV VITI I TRETË Figura 34. apo një pellg uji. kova e fuçi me ujë në oborr. • Ndaloni shpesh. shtëpitë. Karrigia duhet t’i përshtatet normave që tregohen në Kodin Rrugor Shqiptar. . mizave etj. • Mbani rrugicat e kalimit në kushte të mira: prisni rregullisht barërat e këqija dhe myshqet. e pasme. me të cilat punoni dhe të gjitha pesticidet (spërkatësit. Lidheni fëmijën me rripin e sigurisë. • Jepini lodra të lëvizshme. vendosni në karrocë një rrjetë kundra maceve. sapo të kenë mbirë. sepse mund të mbytet. • Mbani me vete ushqime dhe lëngje. që i pëlqejnë fëmijës suaj. mbulojini ose i vini rrotull një rrethim të sigurt. detin etj. në të cilën pak më përpara keni hedhur pesticide. gjethe apo lule. apo lëndë të tjera helmuese. • Tregojini kafshët. me një mekanizëm ngjitës. që fëmija të mos mund ta përmbysë apo të futet në të. • Vendosni në të gjitha kangjellat apo dyert. Disa karrige mund të fiksohen në makinë me rripat e pasmë të sigurisë. • Sigurohuni që bimët e kopshtit tuaj nuk janë helmuese dhe shkulni kërpudhat. që është mirë ta fiksoni në qendrën e sediljes së pasme. që të mos jenë të rrëshqitshme.

Fëmijët e vegjël kanë nevojë për shumë kujdes dhe mundësi për të luajtur dhe mësuar. si dhe llojin e kujdestarëve. gjumit. por jo shumë shpesh. lojës.mbas moshës 18-24 muajsh. Pra ata kanë nevojë për kujdestarë që të nxisin rritjen dhe zhvillimin e tyre. duan dashuri dhe vëmendje. kanë nevojë të flasim.36 MUAJ KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT 295 ÇERDHJA DHE PËRSHTATJA E FËMIJËS ME TË N ë kohën e sotme kur të dy prindërit janë në punë. stilin e tij. Por edhe fëmijët . Sigurohuni që fëmija juaj është i lumtur aty. si çerdhet. shikon në sy dhe kënaq fëmijën. përkund.veçanërisht ata të vegjlit . një kujdestare në shtëpinë e saj apo tuajën etj. a është e pastër. • Një person që përqafon. që i përgjigjet buzëqeshjes dhe interesave të saj. kufijtë dhe fuqitë e tij dhe përshtatet me to kur do të planifikojë për kohën e ngrënies. Zgjidhni me kujdes vendin ku do të dërgoni fëmijën tuaj për të qëndruar. pra njeh nevojat e veçanta të fëmijës. dadoja) etj. private. Herë pas here. a ka vende të rrezikshme për fëmijën etj. sende. • Një person që i flet fëmijës rreth asaj që shikojnë. fillojnë të zhvillojnë ndjenjën e shoqërizimit dhe pëlqejnë kontaktet me fëmijët e njerëz të tjerë.24 . A shkon i kënaqur? A tregon me gëzim se çfarë ka bërë gjatë ditës? Karakteristikat që duhet të ketë një kujdestar i mirë Një kujdestar i mirë është: I dashur dhe i përgjegjshëm. lojra. të luajmë me to. bebisiteri (kujdestarja. që mbështet fëmijët në kontaktet e tyre sociale me fëmijë dhe të rritur të tjerë Respekton individualitetin e fëmijës • Një person që kupton dhe mirëpret zhvillimin e foshnjës • Njeh ritmet personale të foshnjes. bëni një vizitë në vendin ku qëndron fëmija juaj. apo bëjnë. gjithnjë e më shumë foshnjet dhe fëmijët e vegjël po kalojnë kohë në vende ku kujdesen të tjerë për to. • Një shoqe loje që fut ide të reja. qoftë ky çerdhe shtetërore. A po sillet personeli me butësi dhe përkujdesje me fëmijën tuaj? A luan mirë fëmija juaj së bashku me fëmijët e tjerë? Shikoni përreth çerdhes dhe kontrolloni për sigurinë që ajo ka. Kushtojini kohë zgjedhjes së vendit se ku do ta lini fëmijën. .

Si të bëhet përshtatja e fëmijës në çerdhe • Mundet të vendosni të filloni me lënien e fëmijës me orar të plotë. personeli i çerdhes ka më shumë garanci për eksperiencë në rritjen dhe kujdesin për të vegjëlit.296 PJESA IV VITI I TRETË Disa këshilla për të zgjedhur vendin ku do të lini fëmijën tuaj në kujdestari Hapi 1: Intervista me kujdestarët e çerdhes Pyetje që mund të bëni: • Sa është kostoja e çerdhes? • Sa fëmijë ka? • Sa është numri i personelit? • Sa vakte dhe çfarë ushqimesh ajo jep? • Çfarë license. • Nëse fëmija ende nuk arrin të mësohet me ndryshimin dhe mbas disa muajve ende qan. të hajë etj. e sigurt brenda dhe jashtë saj. pa bërë përpjekje të kota që të ikni fshehurazi kur fëmija nuk e ka mendjen. • Gjatë kohës së përshtatjes. • Qendra është e pastër. aq sa ka nevojë fëmija. shëndetin e fëmijës etj. përpiquni ta mësoni fëmijën me mungesën tuaj në mënyrë shumë graduale. duke mos pranuar të flejë. • Fëmijët janë të lumtur. apo po fle. • Ka lodra të ndryshme dhe mjete të tjera për të mësuar. . grip etj. që kanë nevojë për ushqime apo kushte higjienike të veçanta. • Gjithnjë lini një periudhë kohe për përshtatjen. ulëret sapo e lini në çerdhe. të gjallë. kollë. Kur çerdhja mund të mos jetë zgjedhja më e mirë • Kur shëndeti i fëmijës është jo shumë i mirë dhe kontakti me fëmijë të tjerë mund ta bëjë të ketë shpesh rrufë. apo një kujdestare të vetme. Përparësitë e çerdhes • Fëmija mësohet që i vogël në kontakt me të tjerët. • Kur vuan nga sëmundje të veçanta alergjike. • Në krahasim me bebisiterin. gjatë së cilës ju mund të kuptoni nevojat e tij. apo vetëm gjysmë dite. duke u bërë i hapur dhe i shoqërueshëm. çertifikatë ka nga Bashkia? • Çfarë trajnimi ka personeli për zhvillimin e fëmijërisë ? Vizitoni dhe shikoni nëse: • Marrëdhëniet midis stafit dhe fëmijëve ju pëlqejnë. sipas nevojave tuaja dhe të fëmijës tuaj. • Njoftoni personelin e çerdhes për zakonet e të ushqyerit.

Hapi 2: Kërkoni mendimin e të tjerëve që e kanë njohur çerdhen. Çerdhe që kanë pak fëmijë. Ai ka shpesh vështirësi në periudhat kalimtare dhe ka nevojë për shumë mbështetje. dëshirat. nevojat e saj. Çerdhe ku ka pak fëmijë dhe kujdestarja të jetë më shumë pranë tij. Ajo shpesh ka vështirësi të kontrollojë ndenjat. . • Si veprojnë ata kur kanë urgjenca mjekësore dhe sëmundje. që të gjejë dikë që kupton emocionet e thella të fëmijës. • Si i disiplinojnë fëmijët e vegjël në këtë çerdhe. Prandaj mund të përshtatet ose mund të mos përshtatet mirë ndaj ndryshimeve dhe periudhave kalimtare. I kujdesshëm Fëmija juaj mendohet shumë dhe përshtatet ngadalë ndaj situatave të reja dhe njerëzve të rinj (ndonjëherë edhe me frikë).24 . I ndjeshëm Fëmija juaj është shumë e apasionuar dhe i ndjen gjërat shumë thellë. Ai zakonisht nuk shqetësohet nga ndryshimi i situatës dhe “ecën mirë”. Kërkoni për vendosjen e fëmijës: Çerdhe me grupe të mëdha fëmijësh që japin shumë mundësi për bashkëveprime dhe eksperienca të reja.36 MUAJ KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT 297 Pyesni kujdestarët: • A lejohen prindërit të vizitojnë fëmijët e tyre gjatë ditës. Flit me prindër të fëmijëve të tjerë në çerdhe: • A është e besueshme kjo qen- dër? • A duken fëmijët e tyre të lumtur aty? • A duket se kujdestarët respektojnë kulturën dhe vlerat e familjeve të fëmijëve? • A do t`ju rekomandonin ata që edhe ju ta dërgoni fëmijën në këtë vend? Hapi 3: Merrni vendimin Pyesni veten: • A do të jetë fëmija im i lumtur Përcaktoni cili është stili personal i fëmijës tuaj Fëmija juaj në pjesën më të madhe të kohës është: I përshtatshëm Fëmija juaj është fleksibël dhe përshtatet me lehtësi ndaj situatave dhe njerëzve të rinj. që të ndihet i sigurt dhe i qetë. por gjithnjë do t`ju tregojë ju se çfarë ndjen.

janë të qetë dhe flenë shumë. apo aktivitet tjetër). bebisiter etj). që të kërceja me litar!) Pak reagues Këta fëmijë kërkojnë më pak se fëmijët e tjerë. duke i kufizuar edhe disa zgjedhje. duke u përshtatur me stilin e fëmijës tuaj. Kujdestare të cilat të përshtasin me butësi aktivitetet e reja dhe u lejojnë këtyre fëmijëve të zgjedhin lodrat e tyre dhe të përfshihen në aktivitete të qeta. Kërkoni për: Kujdestare që respektojnë ndjenjat e fëmijës tuaj. Ata ankohen shumë pak. . kujdestari me grupe të vogla fëmijës. Më poshtë janë dhënë disa këshilla se si mund të zgjidhni llojin e çerdhes. si dhe çfarë mund t’u kërkoni në veçanti. që ata vetë pëlqejnë dhe zgjedhin. e ndihmojnë të shprehet në një mënyrë më të përmbajtur. Ju mund t`ju duhet të punoni shumë për të tërhequr vëmendjen e tyre gjatë lojës apo aktiviteteve të tjera. kujdestarëve për fëmijën. Mund të kërkoni për shembull çerdhe që kanë teknika të tilla disiplinimi si “ridrejtimi i fëmijës (hutimi i fëmijës me një lodër. Si të kërkoni një kujdestare të përshtatshme Pyesni veten: Si reagon fëmija juaj ndaj gjithçkaje që e rrethon? Nëse pjesën më të madhe të kohës fëmija juaj është : Shumë Reagues Fëmija juaj i tregon gjithë botës nëse ndihet i lumtur apo i hidhëruar. • flisni me to për shqetësimet tuaja. Këta fëmijë zakonisht i përgjigjen me të njëjtin vrull ngacmimeve fizike (luga që kam më vret gojën. çerdhe private. stilit/temperamenti i fëmijës tuaj përshtatet me llojin e kujdestarisë (çerdhe në grupe të mëdha. se është e madhe!) dhe atyre emocionale (sot më lanë në fund të rreshtit. • pyesni për rritjen dhe zhvillimin e fëmijës tuaj.298 PJESA IV VITI I TRETË dhe i sigurt në këtë vend? • A i plotësojnë kujdestaret nevojat e fëmijës tim? • A është i përshtatshëm dhe i përballueshëm vendi ku do ta dërgoj fëmijën? • A do të ndihem mirë me zgjedhjen që bëra? Hapi 4: Ndiqeni fëmijën si po shkon Sigurohuni që të: • gjeni kohë të flisni me kujdestarët e çerdhes përditë.

ajo bërtet dhe vazhdon të bërtasë. ngjitur e zbritur shkallët deri kur rrëzohen. Kujdestare që përfshijnë fëmijët në aktivitete të pasura shqisore. Kam qëndruar disa mbasdite edhe bashkë me vajzën në këtë çerdhe. Në këtë periudhë të jetës fëmija gjithashtu ende nuk ka kuptimin e saktë të kohës. kjo frikë zhduket ose transformohet. Kërkoni për: Vende që japin shumë mundësi për të zbuluar dhe për lojra fizike.36 MUAJ . por nuk di si ta mësoj për largimin tim. vrapuar është shumë më e pakët. Ata duan të arrijnë gjithçka dhe të shijojnë gjithçka e çfarëdo. por nevoja e tyre për të lëvizur. kështu fëmija juaj nuk duhet detyrimisht të qëndrojë shtrirë ose ulur. këngë. Për ta ndihmuar të kalojë këtë mo- . Interesi i fëmijës për botën është po aq i thellë sa ai i fëmijëve shumë aktivë. Dora-dorës që fëmija rritet dhe fiton siguri e pavarësi. pasi ka frikë se nuk do të kthehet më. A ka ndonjë teknikë të veçantë? Frika e braktisjes është një frikë e zakonshme që ka fëmija. në përshtatje me stilin dhe aftësinë e fëmijës tuaj për t’u shoqëruar me fëmijë të tjerë? Mendoni: Sa aktiv është fëmija juaj? Nëse pjesën më të madhe të kohës fëmija juaj është : Shumë aktiv Këta fëmijë janë gjithnjë duke vrapuar. që e drejton një grua që kujdeset për fëmijën e vet dhe tre të tjerë) dhe kam disa probleme: kur unë dal nga dera e çerdhes. duke filluar nga mosha 8 muajsh. vizatim etj. Kjo ndodh më shumë në ato raste kur ka ndryshime të forta. lexim. Gjithashtu kërkoni kujdestare të cilat lejojnë edhe përjashtime individuale. por di se koha është një diçka pa mbarim. kur ikën nëna. Pak aktiv Këta fëmijë kanë dëshirë të ulen në qetësi dhe të zbulojnë botën me sytë dhe veshët e tyre. që duket se nuk ka as të kaluar as të ardhme. KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT 299 Çfarë duhet të kërkoni në një çerdhe.24 . për një kohë të gjatë. Pyetje të shpeshta të prindërve lidhur me përshtatjen në çerdhe Kam një fëmijë rreth 18 muajshe që po mësohet të shkojë në një çerdhe të vogël (çerdhe në një shtëpi private.

që të ngrohen dhe të ndjehen të qetë e të sigurt e që të bashkohen me të tjerë. që pak nga pak do t’i bëhet si shtëpia e saj. Deri tani për të kujdesej gjyshja. Kujdestarja e çerdhes duhet të ndihmohet që të përballojë këtë vështirësi. edhe pse ai është i vogël. Ato mund të jenë të lumtur të luajnë vetëm. . pra lërini kohë kohës. nuk Përcaktoni: Sa social është fëmija juaj? Nëse pjesën më të madhe të kohës fëmija juaj është : Shumë i shoqërueshëm A përballet fëmija juaj ndaj njerëzve të rritur të rinj dhe fëmijëve. Më tej vajzës tuaj do t’i pëlqejë të qën- drojë në këtë çerdhe. Tani dua që të fitojë njëfarë qëndrueshmërie. Këtë vit. nga shtëpia jonë tek shtëpia e gjyshes. të luajnë me të tjerë. që i kujton nënën dhe shtëpinë e saj.. pa u nxituar. Dhe të them të drejtën. Vende dhe kujdestare që të lejojnë fëmijët të zgjedhin atë që pëlqejnë të takojnë. që jeton shumë larg shtëpisë tonë.300 PJESA IV VITI I TRETË ment. ka edhe fëmijë të tjetër për t’u kujdesur etj. Mendoj se kjo është me rëndësi. një çerdhe që ka pak fëmijë. pa u frikësuar se nuk mund ta zgjidhë dot. (20 muajsh). I ngadalshëm në shoqërimin me të tjerët Fëmijët. ai përditë ka shkuar e ardhur me makinë dy herë në ditë. mund të jenë më të ndrojtur dhe të tërhequr me të huajt dhe kanë nevojë për kohë. me buzëqeshje dhe krahë hapur? Fëmijët shumë të shoqërueshëm janë shumë të kënaqur kur ata rrethohen dhe bashkëveprojnë me fëmijë dhe të rritur të tjerë. Duhet të flasim duke e qetësuar. nuk di si do të reagonte nëna. të fillojë të njohë miqtë e parë dhe të rritet. të provojmë dalëngadalë ta lëmë në mjedisin e ri. të cilët pëlqejnë ta “marrin shtruar”. nuk është fëmija e saj. nuk ka nevojë për teknika të veçanta. duke e futur në çerdhen pranë shtëpisë tonë. apo programe me grupe të mëdha që mund të jenë të përshtatshme për të. Erioni do të fillonte çerdhen. ose me një apo dy fëmijë apo të rritur të tjerë. Kërkoni për: Vende që nxisin lojën në grup. por vetëm për shumë durim dhe mirëkuptim. Gjithë këtë kohë. mund të jetë në këtë rast një zgjedhje e mirë. lodër. ndoshta me një send. Shpesh ajo do të ndihet e pafuqishme.

ishte vetëm një preteks. nëse ka ndonjë ushqim të ri. Kërkoni për: Vende që kanë përzierje moshash dhe japin sfida e ngacmime mbi moshën dhe zhvillimin e fëmijës. një javë. Unë largohem shumë e hidhëruar dhe e ndiej veten fajtore. sepse m’u desh të shkoja një muaj me shërbim. për t’u bërë gati për të shkuar tek shtëpia e mamasë. kujdestare të re. lojrat dhe aktivitetet janë zgjedhur sipas nivelit të zhvillimit që ka fëmija tani. Ata përshtaten dhe përballen mirë me zhgënjimin. këpucë të reja. apo njerëzit që do më shumë. të cilën ai e do shumë dhe ngulte këmbë se donte të shkonte me të në çerdhe. Tani nuk di ç’të bëj. Ata janë këmbëngulës dhe të duruar dhe nuk tërhiqen edhe kur përballen me një detyrë të vështirë.36 MUAJ KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT 301 duroj të ngrihem që në orën 5 të mëngjesit. por asgjë nuk ndryshoi. Grupe të së njëjtës moshë ku lodrat. Nëse personi që e Shikoni: A është fëmija juaj tolerant ndaj ndryshimeve dhe sfidave? Nëse pjesën më të madhe të kohës fëmija juaj është : Mjaft tolerant Këta fëmijë nuk duket se shqetësohen ndaj ndryshimeve. Ata zhgënjehen shpejt dhe humbasin durimin kur përballen me pengesa (si për shembull një pjesë mozaiku që nuk po e gjejnë). së bashku me mamanë time filluan ta mbanin përsëri në shtëpi fëmijën dhe ai prapë u shkëput nga çerdhja. Pra Erioni filloi të shkonte në çerdhe. varet nga temperamenti i tij dhe nga marrëdhëniet e tij me prindërit. Burri. Më vonë provuam ta çojmë përsëri me një kushërirën e tij.24 . apo ta filloj për së mbari vitin që vjen? Mënyra si fëmija arrin ta kapërcejë “traumën” e ndarjes nga nëna me hyrjen në çerdhe. por kjo u kthye në ulërima dhe shqelma çdo mëngjes. Më duket sikur bëj diçka të gabuar! Por kjo zgjati pak. Pak tolerant Fëmijët pak tolerantë jane të ndjeshëm ndaj ndryshimeve dhe shpesh mërziten shumë kur ndryshohet rutina e tyre. . ta çoj prapë në çerdhe (megjithëse ai nuk do as t’i afrohet rrugës së saj).

Në pak muaj pushoi dhe qëndronte atje për të fjetur. dhe ndonjëherë bebisiter). jo thjesht një mungesë dëshire për të shkuar në çerdhe. sidomos nëse më parë nuk kishte marrëdhënie me fëmijë të tjerë. veçanërisht me fëmijë që shfaqin kundërshtime. pra nuk shkonte rregullisht në çerdhe. fëmija pak nga pak do ta pranojë situatën. kur fëmija po jeton një moment të vështirë në shtëpi. Kjo është normale. të cilët do të fillojnë të hetojnë njëmijë shkaqe të lidhura me këtë refuzim të prerë. përshtatuni me ritmet e fëmijës. 1. është i qetë dhe jo shumë në ankth. që duhet të dë-gjohet. qante jo vetëm kur ndahej. që janë të dashur dhe të sigurtë për të dhe të pranuar nga nëna dhe babai. Koha dhe mënyrat e përshtatjes ndryshojnë sipas çdo fëmije dhe përballja me jetën në grup fillimisht mund t’i duket e fortë. Vajza ime mbush tre vjeç për pak muaj. pastaj prapë sëmurë. megjithëse ka të njëjtat edukatore. Por u sëmur shpesh në këtë kohë. por vazhdonte deri kur shkonim ta merrnim. shoqe. sepse mënyra e jetesës në familje është e ndryshme nga ajo në çerdhe. ose çerdhe. megjithëse ishte mësuar të qëndronte me persona të tjerë përveç nënës (më shpesh gjyshja. pra nuk vajti për afro tre muaj. (ndoshta në një dhomë tjetër) që fëmija. Ky shqetësim nuk duhet të bëhet një shqetësim shumë i madh për prindërit. Në rastin kur fëmija grindet më keq kur e ka nënën aty. Edhe në këtë rast lërini kohë kohës. mos e quani veten fajtorë (veçanërisht nëna) për punë që kryeni jashtë familjes. Unë bashkë me babain e saj u përpoqëm vazhdimisht t’i flasim për të kuptuar . ta ketë pranë për njëfarë kohe dhe kështu të mësohet me mjedisin dhe personat. me të cilët do të luajë dhe do të shoqërohet. Ka filluar të shkojë në çerdhe që në moshën 16 muajshe. klase.302 PJESA IV VITI I TRETË fut në këtë realitet të ri. fundjavën në shtëpi etj) që të rrini më shumë me fëmijën dhe përpiquni e ripërpiquni (çdo moment është i ndryshëm nga ai i mëparshmi dhe nga ai që vjen pas). është më mirë që nëna të largohet. Përshtatja e saj ka qenë shumë e ngadaltë dhe e lodhshme. Prandaj futja duhet të bëhet gradualisht. vajza ime dëshpërohet. kur ta kërkojë. si dhe do të takojë moshatarë. Tani që rifilloi. do të ndjehet i lidhur me persona të rritur. duke e lejuar nënën të qëndrojë për disa kohë me fëmijën. Por frika e shkëputjes mund të rishfaqet edhe më vonë.2 ditë. Pra mospranimi i çerdhes është një shqetësim personal i djalit tuaj. Përdorni mjetet që keni (lejen e zakonshme. qan gjithë kohën dhe duket se nuk i intereson asgjë.

si përcaktimi i identitetit të vetvetes. I treguam se edhe ne. “sepse doja mamin”. Ajo që vajza juaj dëshiron dhe e shfaq me të qarën e saj është një lloj vijueshmërie (dihet që fëmijët e kësaj moshe kanë qejf shpesh t’i përsërisin gjërat. veçimi etj. vajza juaj është me të njëjtën edukatore. por edhe kohën që duhet të kaloni me të në shtëpi. shoqërizimi më i ndërgjegjshëm.). sepse ajo është larguar për një periudhë kohe të gjatë. duke qenë se ju dëshironi të filloni një punë me orar me të zgjatur. duhet të organizoni me burrin tuaj jo vetëm kohën për për ta marrë fëmijën tuaj nga çerdhja. që mund t’i kenë shkaktuar ndjenja pasigurie dhe shqetësimi. Në shtëpi duket e qetë. më shumë se sa të qëndrojë në shtëpi me gjyshen). forcimi i njëfarë pavarësie. babai. që fëmija të njohë ritmet e reja dhe të ndjehet e qetë. të fiksohen në një temë). që shpesh janë të vështira (lodhja. Mos u mërzisni. por edhe sepse besojmë që qëndrimi me fëmijët e tjerë është një eksperiencë që e pasuron. Në kohët e fundit ka jetuar shumë situata të ndryshme. për t’u siguruar se po rritet i . thotë vetëm që qau dhe kaq. këputja. Përveç frikës natyrale të braktisjes që shoqëron fëmijërinë. Si prindër duam ta ndihmojmë …ndoshta pa u dorëzuar (që të mos mësohet se kur qan fiton atë që do.36 MUAJ KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT 303 këtë ndryshim. KONTROLLI MJEKËSOR I FËMIJËS 3 VJEÇ M jeku pediatër në këshillimore do të: • peshojë dhe masë fëmijën tuaj. por edhe më tej.). shkonim në çerdhe. kohën e qëndrueshme dhe personat e qëndrueshëm. Pra ajo do të gjejë mënyrat. Tani. Mundohuni që të krijoni një lloj vazhdimësie. Kur i flasim dhe e pyesim përse qau në çerdhe.24 . por pa pasur mundësi të ecë njësoj me to. momente shqetësuese për të (sëmundjet). bebisiteri etj. që gjithnjë kërkojnë edhe për të rriturin një ridrejtim të ritmeve dhe të rutinës së përditshme. me të njëjtët shokë. kur ishim të vegjël. mosha tre vjeç është kyçe për disa elemente. Kjo kërkon përsëri një tjetër periudhë përshtatjeje për fëmijën. Lëreni që t`ju ndihmojë koha dhe me komunikimin tuaj ta përballoni së bashku me vajzën jetën e përditshme. që i lejojnë të kapërcejë vështirësitë emocionale. sepse ndërkohë ka kaluar situata të ndryshme kujdestarie (gjyshja. Por megjithatë në këtë kohë.

mund të kenë probleme koordinimi. • përgjigjet pyetjeve që ju mund të keni për ta mësuar fëmijën të arrijë kontrollin e jashtëqitjes dhe urinimit. gjithashtu janë të shpeshta në këtë moshë. • kontrollojë për probleme që shqetësojnë shëndetin në këtë moshë dhe që ai mund të vërejë si. A përdor dorën e djathtë. që janë të shpeshta. të cilët mund të duket se kanë problem të zgjedhin se cilën dorë përdorin më shumë. sjelljen dhe temperamentin e fëmijës tuaj. rrufa. nëse fëmija zakonisht nuk i zbaton urdhërat tuaja. Kur janë në gjumë. kanë frikë nga errësira. Mjeku mund t’i kërkojë fëmijës të vizatojë në një fletë dhe vëzhgon dorën që përdor fëmija. shumë fëmijë përdorin një dorë më shumë se tjetrën. në çerdhe. • japë fëmijës tuaj urdhëra. Fëmijët. sepse fëmijët tre vjeçarë janë shumë të gjallë. Çfarë pëlqen për të ngrënë? Fëmija në këtë moshë përsëri ka nevojë të hajë një ushqim të shumëllojshëm dhe të shëndetshëm. • flasë me fëmijën tuaj se çfarë lojrash pëlqen. apo të majtën. çfarë librash shikon dhe cilët janë miqtë e tij. mjeku duhet të vlerësojë edhe aftësitë e të dëgjuarit dhe të folurit të fëmijës tuaj. • kontrollojë vaksinimin. flen mesatarisht 10-12 orë në ditë dhe ende ka nevojë për gjumin e pasdrekes. tregojani mjekut. apo të qëndrojnë vetëm. veçanërisht për ato fëmijë që qëndrojnë në kolektiva. bajamet.. disiplinën e fëmijës. zhurmat e çuditshme. sepse kështu ka energji për të përballuar ditën e tij të lodhshme e plot aktivitete. mund të zgjohen nga ëndrra të këqija. . gripi. apo duket se nuk dëgjon. të cilat ende vazhdojnë në këtë moshë. ose me shumë fëmijë të tjerë. Pyetjet që mund t`ju bëjë mjeku: A ka çrregullime me gjumin? Fëmijët e kësaj moshe kanë një imagjinatë shumë të fortë. xhelozinë ndaj vëllezërve të tjerë më të vegjël në shtëpi etj. Gërvishtjet. Fëmija 3 vjeç. kërkesa të thjeshta për t’i zbatuar.304 PJESA IV VITI I TRETË shëndetshëm. • japë disa këshilla për zhvilli- min. apo është mëngjërash? Në moshën 3 vjeç. Të gjitha këto bëjnë që t’i zërë gjumi me vështirësi. pra të djathtën. • kontrollojë shikimin dhe dëgjimin e fëmijës. djegiet. Gjithashtu. • pyesë për ndryshime në rutinën e jetesës së fëmijës tuaj (për shembull nëse tani ka shkuar në kopsht). makthe. simbas kalendarit të vaksinimit të fëmijës.

në kopsht. apo kukullat që kanë. sesa kur ishte dy vjeç. . Mjeku do t`ju japë këshilla si të veproni me sjelljet agresive të fëmijës. që ju shqetësojnë dhe si të nxisni qetësimin e tij. megjithëse ende mund të kenë të papritura dhe kështu mund të kenë nevojë të përdorin natën panolinat. për shembull duke parë një libër me figura. Si reagon fëmija juaj kur e lini në çerdhe. i japin mjekut informacion se si po zhvillohet. Përshtatja ndaj largimit tuaj është një shenjë që ai/ajo është pjekur nga ana emocionale dhe është fëmijë i sigurt në vetvete. Fëmijët në këtë moshë pëlqejnë lojrat e fantazisë – për shembull. A luan fëmija juaj mirë me fëmijë të tjerë? Fëmijët tre vjeçarë ende e kanë të vështirë të shkëmbejnë lodrat me të tjeret. mërzitjen e tij. ngjyrosjen e figurave dhe vizatimin Kini parasysh!! Duhet të kontaktoni me një specialist të shëndetit.. 305 Si është me fitimin e pastërtisë? Tani mjaft fëmijë kanë mësuar mirë të përdorin uturakun.36 MUAJ KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT. organizojnë një ftesë për çaj e ëmbëlsira për kafshët pellushi. Çfarë lojrash pëlqen të luajë? Aktivitetet që pëlqen fëmija juaj. nuk luan vetëm disa minuta rresht • nuk hidhet në vend pa u rrëzuar • nuk ndihmon për t’u veshur. • Nuk bën pyetje • Nuk qëndron vetëm për 3-4 minuta në një aktivitet. Ato pëlqejnë gjithashtu leximin e librave. rrahja dhe kafshimi janë mënyrat më të zakonshme të fëmijës për të shprehur zhgënjimin.24 . Mjeku do t`ju pyesë nëse fëmija juaj është bërë shumë agresiv me të tjerët. nëse në moshën 36 muaj fëmija: • Nuk ka të folur inteligjent (nuk flet fjalë me kuptim). apo me dikë tjetër? Megjithëse fëmija në këtë moshë ende pëlqen të qëndrojë më shumë me ju se me të tjerët. tani duhet ta ketë më të lehtë të ndahet nga ju. Disa fëmijë nuk janë gati të mësojnë vetëkontrollin e jashtëqitjes dhe urinimit deri në moshën 4 vjeç. në pjesën më të madhe të kohës • Nuk kupton dhe zbaton urdhëra dhe kërkesa të thjeshta • Nuk thotë emrin dhe moshën e tij • Nuk i pëlqen të luajë pranë fëmijëve të tjerë • Nuk përdor fjali me 3-4 fjalë.

Më shumë se çdo gjë. Vitet e mëparshme. zbulimet e vërteta i bën në marrëdhëniet emocionale me të tjerët. flet e luan dhe që fillon të bëhet më i përgjegjshëm në lidhje me fëmijët e tjerë. ekuilibrin e trupit. aq të bukura por edhe “të lodhshme”. tani ai është një fëmijë kurioz. Gjatë tre viteve të ardhshme ai do të rritet në shumë kuptime dhe në shumë drejtime..306 2 Mosha parashkollore Çfarë ndodh në këta 3 vjet? K anë filluar “vitet magjike’. por edhe një periudhë e lumtur. por mbi të gjitha. i kontro llojnë shumë mirë lëvizjet e duarve dhe të këmbëve. Ai mëson të lahet dhe të kujdeset vetë për trupin e tij. kanë mbaruar. grupin social të fëmijëve dhe lojrat e përbashkëta. duke krijuar raporte të reja dhe . Është mosha ku ai mëson diçka të rëndësishme: të shoqërohet me të tjerët. fëmija tre vjeçar ka nevojë për kopshtin. Tani prindërit nuk kanë më një fëmijë që zvarritet. Shtëpia nuk i mjafton më. Fëmija do të zhvillohet në marrëdhëniet emocionale me njerëzit. Kjo është mosha ideale. Për këtë. E lodhshme për prindërit. duke ruajtur një fantazi të zhvilluar. Fëmijët e kësaj moshe. Por kjo është dhe mosha në të cilën fëmija fillon të kuptojë dallimin midis përrallës dhe realitetit. Kurioziteti për të zbuluar gjëra të reja e ndihmon atë të zbulojë botën. kur fëmija bëhet i zoti dhe mund të përdorë aftësitë e tij. Fëmija e jeton atë midis realitetit dhe ëndërrimeve/fantazisë. Ata tani janë të shkathët dhe të aftë të luajnë lojra dhe sporte më të organizuara.. në zbulimin e interesave të tjera. por një fëmijë më të pavarur që lëviz. Imagjinata e fëmijës e bën të përditshmen magjike dhe përrallore dhe prindërit janë pjesëtarë të kësaj. sendet.

Kjo është mosha kur ai zbulon se mund të frenojë dhe kontrollojë urinimin. ata nuk përpiqen prapë. vëlla ose motër më e vogël që vjen në familje. Gjithashtu ata kanë pasuruar mjaft fjalorin. goditja. nëpërmjet gjuhës me të cilën u ka folur nëna dhe nëpërmjet gjuhës së tyre. dëshirat dhe ndjenjat shprehen nëpërmjet gjuhës. Do të mësojë se nuk është i vetmi për prindërit dhe familjen. Atëherë fëmijët e kësaj moshe bëjnë shpërthime zemërimi ose kalojnë nga sjelljet më të pjekura në sjellje të një moshe më të vogël. Për shembull: mund të urinojnë përsëri një natë në krevat. Kështu gjuha merr rëndësi të dorës së parë për të edukuar sjelljen e fëmijëve. Emocionalisht. kanë ndërtuar botën që i rrethon dhe marrëdhëniet me njerëzit. e rrisin atë çdo ditë dhe provojnë fjalët e reja që i dinin që më parë. Sa më shumë prindërit t’i ndihmojnë fëmijët të shprehen me anë të gjuhës dhe lojës. tani ai arrin t’ju shi- . duke marrë përgëzimet e prindërve dhe duke rritur vetëvlerësimin. Mund të thonë fjalë të reja por jo të sakta. Mund të humbin sigurinë nga një fëmijë. dhe kuptojnë që vlerësimi për ta mund të humbasë. dëshirat dhe ndenjat. sepse e kuptojnë rrezikun. Nëse e humbasin sigurinë. Kujdes! Mund të ndodhë që këto zhvillime të shkojnë përpara. hedhja. Marrëdhënia juaj me fëmijën do të ndryshojë shumë gjatë kësaj kohe. por edhe mund të pësojnë “arrest”. Fëmijët e kësaj moshe kanë mësuar rregullat kryesore të gjuhës nga nëna e tyre. përmbysja. Pas moshës dy-tre vjeç dhe deri në moshën 5-vjeçare. Kanë mësuar të njohin veten e tyre dhe kanë ndërtuar emocionet. fëmijët. Tani ata kanë një fjalor që të habit. aktiviteteve dhe aftësive në mënyrë krijuese dhe të përgjegjshme. herën e dytë emocionohen më shumë. gjuha e fëmijëve i ndihmon ata t’i shprehin këto ndjenja dhe dëshira. si një bebe. ose nëpërmjet të qarës. shikimeve etj. tingujve. kapja. si prekja.6 VJEÇ 307 më serioze. përveç veprimeve fizike. Por tani. aq më shumë fëmijët i mbledhin aftësitë për diçka shumë të rëndësishme: të fillojnë vetëdisiplinimin e veprimeve. por nuk i kishin shqiptuar. mund të jetë një fëmijë tjetër më i vogël që tërheq vëmendjen dhe dashurinë e të tjerëve. Nga lindja deri në tre vjeç.MOSHA PARASHKOLLORE 4 . Më parë fëmijët i shprehnin emocionet edhe me anë të veprimeve fizike. që do të thotë frenim ose kthim pas. Kjo ndodh kur fëmijët kanë bërë përpjekjen e parë drejt një zbulimi dhe zhvillimi dhe gjatë kësaj përpjekjeje nuk janë ndierë të sigurt.

ai mund të thotë se “edhe ai e urren” atë person. Ata tani janë të aftë. ai do edhe të kënaqë veten e tij. zgjatja bëhet shumë më shpejt se shtimi në peshë dhe në muskuj. Këmbët dhe krahët e tij do të bëhen më të holla dhe pjesa e sipërme e trupit më e ngushtë dhe në formë koni. vlerësimin për shokët. si dhe për të gjykuar vetë se ç’është e drejtë. me nevoja dhe ndjenja. Nëse ju nevrikoseni me persona të tjerë. Ata janë të aftë të shkëputen nga prindërit dhe të ecin vetë. jashtë familjes. ku fëmijët flasin për interesimin e tyre për të tjerët. Ata janë aktivë për të ndikuar në jetën e përbashkët shoqërore. vlerësimin dhe komentet për fëmijët e tjerë më të rritur. kjo sjellje e tij mund t’ju duket irrituese. Në të njëjtën kohë. Masni fëmijën .9 cm gjatë vitit të tretë. Fëmijët tani kanë detyrë të ndërmarrin sfida komplekse të mësimit të këtyre rregullave. që ai po fillon t’i kuptojë. aq sa ata mund të fillojnë të duken të dobët dhe të brishtë. për t’ia arritur kësaj. ose që diçka nuk po shkon mirë: këta fëmijë “mbushen” ngadalë. Rritja e fëmijës suaj do të ngadalësohet nga 2. Kur ju jeni i trishtuar. që e ndihmon fëmijën të bëhet i aftë të sillet sipas kufijve të përcaktuar nga shoqëria në mjedisin në të cilin jeton. Ndonjëherë. duke i dhënë atij një paraqitje më të fortë dhe më të pjekur. ai mund të shprehë keqardhje ose të përpiqet të zgjidhë problemet tuaja.4 cm gjatë vitit të pestë. ti do të bësh këtë për mua?”. Tek disa fëmijë. kështu që shpesh do të përpiqet të “bëjë pazar me ju”: “Nëse unë e bëj këtë për ty. ndërkohë që muskujt e tyre zhvillohen. por është një shenjë e shëndoshë pavarësie.3 kg dhe 8. Ai dëshiron shumë t’ju kënaqë në këtë moshë dhe e di se duhet të bëjë disa gjëra të caktuara dhe të sillet në një mënyrë të caktuar. por edhe të vështirë: aftësimin për shkollën e vërtetë të jetës jashtë familjes.308 PJESA IV VITI I TRETË kojë si një person të veçantë. Por kjo nuk do të thotë që nuk janë të shëndetshëm. Rritja dhe zhvillimi nga 3-6 vjeç Trupi i fëmijës suaj do të vazhdojë të humbasë dhjamin e foshnjes dhe të fitojë muskuj gjatë kësaj kohe. kur thjesht doni që ai të sillet si doni ju dhe nuk ju pëlqen “pazari”. Ky është një hap i madh. në 2 kg dhe 6. të bukur. Në moshën pesë vjeç e më pas fëmijët bëhen gati për të filluar punën më të madhe. Ruajtja e pavarësisë dhe e personalitetit të fëmijës e ndihmon atë të ruajë aftësitë për të menduar në mënyrë të drejtë. që duhet ruajtur dhe respektuar. në lagje dhe shoqëri. Prindërit dhe familja mbeten gjithmonë grupi më i rëndësishëm. sipas rregullave të grupit të kopshtit dhe moshatarëve të tjerë.

Gjatësia e kafkës së tij do të rritet pak. Do të jetë kënaqësi për ju dhe fëmijën tuaj të shikoni këtë shkallë dhe të dalloni se sa është rritur ai. Nëse pesha e tij rritet shumë më shpejt sesa gjatësia. balli dhe mjekra. . të paktën një herë në vit. mbështeteni në mur. Nuk është më ajo “topçja e rrumbullakët”.. Për ta matur. me këmbët zbathur. Pastaj përdorni një vizore apo një libër. Bëjeni këtë një ngjarje të veçantë.6 VJEÇ. Koka e tij duhet të jetë drejt.MOSHA PARASHKOLLORE 4 . Filloni duke caktuar një vend të veçantë në shtëpi për matjen. Pra. Nofulla e sipërme do të zgjerohet për t’i bërë vend dhëmbëve. Në këtë rast flisni për këtë me pediatrin tuaj. duke kërkuar edhe bashkëpunimin e fëmijës. për të caktuar pikën në majë të kokës dhe për ta shënuar atë në mur. Masni zhvillimin fizik të fëmijës tuaj! Mirë është që të shkoni në këshi- llimoret e Nënës dhe Fëmijës për të parë zhvillimin fizik të tyre. 309 tuaj dy herë në vit dhe regjistroni këto matje. fytyra e tij do të bëhet më e gjerë në pjesët e saj më të theksuara si mollëzat. dhe nofulla e poshtme do të jetë më e theksuar. të vendosura drejt në dysheme. çdo gjashtë muaj. Edhe fytyra e fëmijës tuaj do të ndryshojë gjatë këtyre viteve.. nëse gjatësia e tij nuk rritet fare gjatë gjashtë muajve.. ai mund të ketë probleme rritjeje. në mënyrë që ai të shikojë përpara vetes. mund të bëni vetë një shirit letre për këto matje dhe vendoseni në mur ose pas derës. ai mund të jetë duke u shëndoshur shumë. hunda. Për shembull. Por ju mund ta bëni këtë edhe në shtëpinë tuaj..

310 .

311 Pjesa V VITI I KATËRT MOSHA E FJALËS .

312

1 3 - 4 vjeç

Karakteristikat e rritjes dhe të zhvillimit

T

hamë se viti i katërt është mosha e fjalës. Zhvillimi i fëmijëve në këtë moshë është shumë i lidhur me emocionin, gjuhën, marrëdhëniet me të tjerët, zotërimin e urinimit dhe jashtëqitjes, imagjinatën dhe fantazinë, aftësitë e reja për veprime dhe aktivitete. Është një moshë kur fëmijët sëmuren shpesh, por pa rrezik. Janë shumë të zgjuar, por ende janë egoistë dhe kundërshtojnë. Ata kundërshtojnë urdhërat e të rriturve dhe zemërohen kur prindërit i pengojnë. Mund të mbyllen në vetvete, të bëhen të heshtur, të vecuar dhe të frikësuar. Nëse nuk gjejnë mbështetje dhe siguri në familje, i kërkojnë këto gjëra në njerëzit e tjerë jashtë shtëpisë. Kanë besim në veten e tyre dhe mendojnë se mund t’i bëjnë të gjitha. Është mosha e daljes nëpër “botë” dhe e shkëputjes pak nga pak nga prindërit. Marrëdhëniet jashtë shtëpisë vendosen në dy mënyra, përmes fantazisë dhe lojës. E duan grupin, por ende nuk kanë durim të marrin e japin me grupin. Pëlqejnë të krijojnë një vend të fshehtë dhe emocionet e mëdha përpiqen t’i zbrazin duke folur dhe duke ëndërruar. Marrëdhëniet emocionale janë shumë të forta. Nëse nuk krijohen mundësitë për t’i shprehur këto marrëdhënie në lojë dhe duke folur, atëherë mbyllen në heshtje duke fantazuar ose duke shfaqur sëmundje të vogla.

ZHVILLIMI LËVIZOR

N

ë moshën tre vjeç fëmija juaj nuk ka më nevojë të ecë, të

vrapojë, apo të kërcejë me kujdes. Lëvizjet e tij tani janë të shkathta, pavarësisht nëse ai po lëviz përpara, pas, apo poshtë e lart shka-

3 - 4 VJEÇ

KARAKTERISTIKAT E RRITJES DHE TË ZHVILLIMIT

313

llëve. Ndërsa ecën ai qëndron drejt, shpatullat vendosen pas dhe barku brenda është i fortë nga muskujt e barkut. Ai hedh hapa të rregullt me të njëjtën gjatësi, gjerësi dhe shpejtësi. Gjithashtu mund të ngasë lehtësisht një biçikletë. Megjithatë jo gjithçka është e lehtë. Fëmija juaj mund të ketë ende nevojë të bëjë një përpjekje kur rri në majë të gishtave ose mbi një këmbë, ndërsa ngrihet në këmbë nga ulur galiç (në bisht), apo kur kap një top. Fëmija juaj trevjeçar mund të jetë aktiv po aq sa ka qenë kur ishte dy vjec, por ai do të jetë më shumë i interesuar në lojra të strukturuara për moshën e tij. Kështu, në vend që të vrapojë apo hidhet nga një aktivitet në një tjetër, ai mund të ngasë biçikletën e tij. Ai gjithashtu mund të pëlqejë lojëra aktive si ndjekje, gjah ose të luajë me top me fëmijë të tjerë. Fëmija juaj mund të duket sikur është në lëvizje të vazhdueshme në shumicën e kohës, sepse ai përdor trupin e tij për të shprehur mendimet dhe ndjenjat. Fëmijët nuk mund t’i shprehin të gjitha emocionet e tyre me anë të të folurit. Prandaj ata kanë nevojë për lëvizjen. Kjo lëvizje e trupit gjithashtu e ndihmon fëmijën të kuptojë më mirë fjalët dhe konceptet e reja për të. Për shembull,

nëse ju filloni të flisni për një aeroplan, ai mund të hapë krahët dhe të “fluturojë” nëpër dhomë. Nëse kjo ndonjëherë mund të jetë e mërzitshme për ju, mos harroni se është shumë i nevojshëm për procesin e tij të mësimit dhe argëtimin e tij. Në këtë moshë, vetëkontrolli, gjykimi dhe koordinimi i fëmijës suaj është ende në zhvillim e sipër. Mbikqyrja e të rriturve është e rëndësishme për të parandaluar aksidentet, por është gabim ta teprosh me këtë mbikqyrje. Disa goditje dhe xhunga të vogla do të bëhen patjetër dhe ndonjëherë janë “të nevojshme”, për fëmijën, që të zbulojë se deri ku mund të shkojë gjatë veprimeve fizike. Si një rregull i përgjithshëm, ju zakonisht mund ta lini atë vetëm, kur luan vetë në dhomën e tij. Ai do të luajë në vendin e tij, duke u përpjekur të bëjë gjëra brenda mundësive. Ju duhet të keni më shumë kujdes kur ai është me fëmijë të tjerë, me mjete dhe makineri të rrezikshme, dhe veçanërisht kur është në rrugë. Fëmijët e tjerë mund ta shtyjnë atë të bëjë gjëra të rrezikshme, ndërsa makineritë, mjetet dhe rruga jane ende shumë të rrezikshme për të. Dhe ai ende nuk mund të parashikojë pasojat e veprimeve, si ndjekja e një topi në rrugën me makina, apo futja e dorës në rrotat e biçikletës së tij. Kështu që ju duhet ende të kujdeseni për mbrojtjen e tij në këto rrethana.

314

PJESA V

VITI I KATËRT - MOSHA E FJALËS

Aftësitë e lëvizjes së fëmijës • Hidhet dhe rri me një këmbë • Ngjit dhe zbret shkallët, pa nevojë për mbështetje. • Godet topin përpara. • Hedh topin me dorë. • Kap topin që i hidhet në shumicën e rasteve. • Lëviz para dhe pas, me shkathtësi. • Fëmija në këtë moshë arrin të kërcejë së prapthi. • Ecën mirë, duke mbajtur ekuilibrin. • Hedh topin në dysheme dhe e kap me të dyja duart. • Ecën përpara duke u hedhur me të dyja këmbët. • Është në gjendje të ngasë biçikletën (me tri rrota). • Fëmija në këtë moshë përdor mirë lapsin. Ai vizaton mirë rrathë e katrorë. • Ndërton kulla me 10 ose më shumë blloqe. • Vizaton dorën e vet duke i rënë rrotull me laps mbi një copë letër. • Prek gishtin tregues me secilin gisht të së njëjtës dorë. • Hedh sende të vogla (top) dhe e merr atë me të njëjtën dorë. • Mund të ngrejë secilin gisht të dorës lart, duke fshehur të tjerët. • Ha vetë me lugë. Aftësitë e duarve dhe të gishtave Në moshën trevjeçare fëmija po zhvillon kontrollin e muskujve dhe përqëndrimin që i duhet për

të zotëruar lëvizjen e saktë të gishtave dhe duarve. Ju mund të vini re se ai tani mund të lëvizë secilin gisht në veçanti apo të gjithë bashkë, gjë që do të thotë që në vend që të kapë shkumësat në grusht, i mban ato si një i madh, me gishtin e madh të dorës në një anë dhe gishtat e tjera në anën tjetër. Ai tani mund të vizatojë një katror, të kopjojë një rreth apo të shkarravisë në mënyrë të lirë. Mban shkumësat si i madh Fëmijët në këtë moshë nuk e kanë shumë të zhvilluar njohurinë e tyre për hapësirën, por ata janë më të ndjeshëm në marrëdhëniet me sendet. Në moshën tre vjeç e më pas, një fëmijë do t’i vendosë lodrat e tij me kujdesin më të madh gjatë lojës, dhe do të kontrollojë veten sesi i mban mjetet, për shembull lapsin, për të kryer detyra të veçanta. Kjo rritje e ndjeshmërisë dhe kontrollit do ta lejojë atë tani të jetë i aftë të bëjë disa veprime që nuk i bënte më parë, si për shembull: të ndërtojë një kullë me nëntë ose më shumë kuba, të ushqejë veten pa derdhur gjë, të hedhë ujin nga një kanë në një gotë duke përdorur të dyja duart, të heqë rrobat dhe mundësisht edhe të mbërthejë kopsat e mëdha. Ai është shumë i interesuar të zbulojë çfarë mund të bëjë me mjete si gërshërë letre, dhe materiale si baltë, bojë dhe shkumësa. Ai tani ka aftësi të manipulojë këto sende

3 - 4 VJEÇ

KARAKTERISTIKAT E RRITJES DHE TË ZHVILLIMIT

315

dhe po fillon të eksperimentojë përdorimin e tyre për të bërë gjëra të tjera. Në fillim ai do të luajë me materiale që përdoren në profesione të cakuara dhe do të formojë një send, që njihet vetëm kur është i përfunduar. Për shembull, duke parë shkarravinat e tij, ai mund të vendosë që ato duken si një qen. Por shpejt ai do të ndryshojë, dhe do të vendosë se ç’do të bëjë përpara se të fillojë të punojë. Ky ndryshim do ta nxisë atë nëpërmjet fantazisë, imagjinatës, të zhvillojë edhe më shumë përdorimin dhe lëvizjen e duarve. Për këto veprime fëmijët e kësaj moshe shpenzojnë shumë kohë dhe interes. Për këtë është e rëndësishme që prindërit dhe edukatoret t’i sigurojnë dhe t’i sugjerojnë të gjitha mjetet e thjeshta, për të cilat ai ka nevojë. Aktivitetet që mund të ndihmojnë në përmirësimin e aftësive të duarve të fëmijës suaj përfshijnë: • Ndërtimin me kuba. • Mozaikë (gjëegjëza) të thjeshtë (katër ose pesë pjesë të mëdha). • Dërrasa me kunja. • Ngjyrosje me shkumësa. • Ndërtimin e kështjellave të rërës. • Hedhjen e ujit në enë me përmasa të ndryshme. • Veshjen dhe zhveshjen e kukullave me rroba me zinxhir, kopsa dhe lidhëse.

Ju gjithashtu mund ta nxisni fëmijën të përdorë duart, duke e mësuar të përdorë disa mjete pune të rriturve. Atij do t’i pëlqejë shumë të përdorë një kaçavidë, një çekiç të lehtë, një rrahëse vezësh apo mjete për të punuar në kopsht. Ju duhet ta mbikqyrni, kuptohet, por nëse ju e lejoni t’ju ndihmojë ndërsa punoni, do të habiteni se sa punë mund të bëjë ai vetë. Aftësitë kryesore të duarve dhe të gishtave në fund të kësaj periudhe • Kopjon forma katrore • Vizaton një person me dy ose katër pjesë trupi • Përdor gërshërë • Vizaton rrathë dhe katrorë • Fillon të kopjojë disa gërma të mëdha (kapitale, për shembull A, B.)

ZHVILLIMI NJOHËS DHE I PERCEPTIMIT
ëmija juaj tre vjeçar do të kalojë shumicën e kohës duke pyetur për çdo gjë që ndodh përreth tij. Ai ka shumë dëshirë të pyesë “Pse duhet të...?” dhe do t’i dëgjojë me shumë vëmendje përgjigjet tuaja, kur ato janë të thjeshta dhe kanë të bëjnë tamam me pyetjen e tij. Mos mendoni se duhet të shpjegoni gjithçka; ai ende nuk mund të kuptojë gjëra si arsyetimi dhe nuk është i interesuar. Nëse do

F

316

PJESA V

VITI I KATËRT - MOSHA E FJALËS

të provoni të bëni këtë lloj bisedimi “serioz”, shpejt do ta shikoni të fiksojë shikimin diku, ose do të merret me gjëra më interesante për të, si një lodër nëpër dhomë ose një makinë që kalon jashtë. Më mirë t’i thoni që të bëjë diçka “Sepse është e mirë për ty” ose “kështu nuk do të vritesh”, sesa t’i jepni një shpjegim të detajuar. Pyetjet “Pse?” të fëmijës tuaj mund të jenë më të vështira, sepse mund të ketë qindra çdo ditë dhe sepse disa nga to nuk kanë përgjigje, ose ju nuk e dini. Nëse pyetja është: “Pse ndriçon dielli?” ju mund të përgjigjeni që nuk e dini, ose ta ftoni atë ta mendojë edhe një herë pyetjen, duke gjetur një libër mbi diellin. Kujdesuni që t’i merrni këto pyetje seriozisht. Kështu ju ndihmoni fëmijën tuaj të rrisë njohuritë e tij, shuani kuriozitetin e tij dhe e mësoni atë të mendojë më qartë. Kur fëmija juaj trevjeçar përballet me sfida të veçanta mësimi, ju do të shikoni që ai arsyeton ende në mënyrë të njëanshme. Ai ende nuk mund të shohë një çështje nga të dy anët e saj, as mund të zgjidhë problemet që kërkojnë që ai të shikojë më shumë se një faktor në një moment. Për shembull, nëse ju merrni dy gota të njëjta uji dhe hidhni njërën në një gotë tjetër të shkurtër dhe tjetrën në një të gjatë por më të hollë, ai do të thotë që

gota më e gjatë ka më shumë ujë se ajo e shkurtra. Edhe nëse ai sheh dy gotat e njëjta në fillim dhe ju ndjek duke e hedhur ujin, ai do t’ju japë të njëjtën përgjigje. Sipas mendjes së tij gota më e gjatë është “më e madhe” dhe prandaj duhet të mbajë më shumë. Rreth moshës shtatë vjeç, fëmijët do të kuptojnë më në fund që duhet t’i shikojnë të gjitha anët e një problemi, përpara se të japin një përgjigje. Në moshën tre vjeç fëmijës i rritet sensi i kohës. Ai do të dijë rutinën e ditës së tij dhe do të përpiqet të kuptojë rutinën e të tjerëve. Për shembull, ai do të presë me padurim tetën që sjell qumështin çdo ditë. Ai do të kuptojë që disa ngjarje të veçanta si festat apo ditëlindjet, ndodhin në ditë të caktuara, por edhe nëse mund t’ju thotë se sa vjeç është, ende nuk e kupton dot sa i gjatë është një vit. Megjithëse për çdo prind është normale të përpiqet të masë zhvillimin mendor të fëmijës, kini kujdes, mos nënvlerësoni apo mbivlerësoni zgjuarsinë e tij, pa një testim të rregullt nga specialistët. Është e lehtë të bindni veten tuaj që një fëmijë miqësor, i lumtur, që flet shumë është “madhështor”, ndërsa një më i qetë, më i tërhequr, që luan vetë, nuk është shumë i “shkëlqyer”. Kjo mund të jetë dhe mund të mos jetë e vërtetë, por mënyra e vetme për ta ditur me

3 - 4 VJEÇ

KARAKTERISTIKAT E RRITJES DHE TË ZHVILLIMIT

317

siguri është t’i bëhet një testim i rregullt nga specialisti. Të gjithë pediatrët i njohin mirë këto vlerësime zhvillimi dhe disa prej tyre i bëjnë vetë këto teste. Shumë pediatër të tjerë preferojnë t’i testojnë fëmijët pranë specialistëve. Pra, nëse ju besoni se fëmija juaj është shumë i aftë apo ka probleme, pyesni mjekun tuaj për këtë lloj testi. Nëse dyshimet tuaja vërtetohen, ju mund ta fusni atë në një program special sipas gjendjes, nevojave dhe aftësive të tij personale.
Aftësitë kryesore njohëse në fund të kësaj periudhe • • Emërton saktësisht disa ngjyra. Kupton konceptin e numërimit dhe mund të njohë disa numra. I shikon problemet në mënyrë të njëanshme. Fillon të ketë një sens kohe më të qartë. Ndjek komandat me tre pjesë. Kujton pjesë të një historie Kupton konceptin e “e njëjtë/ e ndryshme”. Angazhohet në lojra fantazie. Fëmija ndërton një figurë/mozaik me pesë pjesë të ndara. Dallon shprehjet: “sipër”, “poshtë”, “para”, “prapa”. Numëron saktë gishtat e duarve.

ZHVILLIMI I GJUHËS DHE TË FOLURIT
ë këtë moshë fëmijët flasin shumë, bëjnë shumë pyetje, shprehin komente, zgjasin me detaje pa fund tregime dhe histori për gjithçka shohin. Për shembull, mund ta dëgjoni duke treguar një përrallë ose një film televiziv, që sapo e ka dëgjuar ose parë. Do të vini re se për çudi në tregimin e kësaj historie ai shton shumë nga vetja, duke shpikur në mënyrë krijuese histori të tjera imagjinare. Zhvillimi i aftësive gjuhësore është një ndër punët më të mëdha të fëmijëve të kësaj moshe. Në disa raste fëmijët pësojnë një frenim (ndalim) të plotë të të folurit. Ka fëmijë që flasin vetëm në shtëpi, por asnjë fjalë në mjediset e jashtme ose në kopsht. Kjo ndodh kur ata janë të stresuar dhe të pasigurt, si për shembull kur familja ka ndërruar vendbanimin dhe mjedisi i ri nuk është miqësor. Problemet gjuhësore kur nuk shkarkohen, kthehen në probleme të vërteta psikologjike dhe në ulje të aftësive sociale. Duhet dhënë kurajo dhe duhet ushqyer biseda me fëmijën, për ta bërë të folurin argëtues dhe të gëzueshëm. Në moshën trevjeçare, fëmija juaj duhet të ketë një fjalor aktiv prej afërsisht treqind deri në një mijë

N

• • • • • •

• •

318

PJESA V

VITI I KATËRT - MOSHA E FJALËS

fjalë. Ai do të jetë i aftë të flasë me fjali prej pesë ose gjashtë fjalësh dhe të imitojë tonin e fjalëve të më të rriturve. Ndonjëherë ai duket sikur dërdëllit pa pushim – një gjë që ndonjëherë mund t’ju shqetësojë, por që është shumë e rëndësishme për mësimin e fjalëve të reja dhe për të fituar eksperiencë, duke përdorur dhe menduar me këto fjalë. Gjuha e lejon atë të shprehë mendimet e tij, dhe sa më shumë ecën përpara në të folur dhe në kuptimin e fjalëve, aq më shumë mjete do të ketë ai për të menduar, krijuar dhe për t’ju treguar. Shumë shpesh, përdorimi i gjuhës është mënyra më e mirë për të shprehur me fjalë humorin e keq, ëndërrat e këqija ose ngjarjet e hidhura. Shumë përvoja të kësaj moshe, siç janë aksidentet, zemërimet, ulërimat, vecimi (të ndenjurit e tepërt vetëm), ndryshimet e shprehjes, ndryshimet e sjelljes duhen shprehur me fjalë. Jo për gjithçka një fëmijë është në gjendje të ndajë fantazinë nga realiteti. Fëmijët e kësaj moshe kanë nevojë t’iu thuhet me fjalë të thjeshta fantazia e tyre lidhur me vdekjen, sëmundjen etj. pasi ata e kanë të vështirë të kuptojnë ndryshimin e situatave. Për shembull: në mendjen e tyre gjumi, vdekja dhe fluturimi në qiell, ose narkoza e një të sëmuri të sapooperuar, janë e njëjta gjë.

Përpiquni të kini mendjen dhe të shihni se si e përdor gjuhën fëmija juaj, për ta ndihmuar të kuptojë dhe të marrë pjesë në gjërat që ndodhin përreth tij. Për shembull, ai mund të përmendë sendet më të njohura dhe do të pyesë se si quhen, kur nuk mund t’i vërë emrin diçkaje. Ju mund ta ndihmoni të zgjerojë fjalorin, duke i thënë dhe fjalë të reja, që ai nuk i kërkon. Për shembull, nëse ai thotë “Makinë e madhe”, ju mund t’i përgjigjeni “Po, ajo është një makinë e madhe gri. Shiko se sa shkëlqen sipërfaqja!”. Nëse ai po ju ndihmon të zgjidhni lule, përshkruani secilën lule që ai zgjedh: “Ajo është një margaritë e bardhë dhe e verdhë shumë e bukur dhe kjo është një barbarozë e kuqe”. Ju gjithashtu mund ta ndihmoni të përdorë fjalët, për të përshkruar gjërat dhe idetë që ai s’mund t’i shikojë. Kur ai ju përshkruan “gogolin” që ka parë në ëndërr, mund ta pyesni nëse ishtë i nevrikosur apo miqësor. Pyeteni atë për ngjyrën e gogolit, ku jeton ai dhe a ka shokë. Kjo jo vetëm që do ta ndihmojë fëmijën të shprehë mendimet e tij, por do ta ndihmojë gjithashtu të kalojë frikën e tij nga këto imagjinime (përfytyrime) të çuditshme dhe të frikshme. Fëmija juaj është ende duke mësuar të shqiptojë fjalë si “unë”, “mua”, “e imja” dhe “ti”. Megjithëse këto fjalë duken shumë të thjeshta, ato janë ide të vështira, sepse tregojnë

3 - 4 VJEÇ

KARAKTERISTIKAT E RRITJES DHE TË ZHVILLIMIT

319

se ku mbaron trupi i tij, prona apo autoriteti i tij dhe ku fillojnë ato të një tjetri. Për më tepër, fjalët ndryshojnë në varësi të personit për të cilin po flet. Shpesh ai mund të përdorë emrin e tij në vend të “unë” apo “mua”. Ose kur flet për ju, ai mund të thotë “Ma/Ba” në vend të “ti”. Nëse përpiqeni ta korrigjoni, (për shembull “thuaj kështu: do të më pëlqente një biskotë”), ju vetëm do ta ngatërroni atë më shumë, sepse ai do të mendojë se ju po flisni për veten tuaj. Megjithatë, kur flisni vetë, përdorini saktë këto fjalë. Kështu për shembull, thoni: “Mua do të më pëlqente që ti të vije” në vend që të thoni “Mamit do t’i pëlqente që ti të vije”. Kjo jo vetëm do ta ndihmojë fëmijën që të mësojë përdorimin e saktë të këtyre fjalëve, por gjithashtu do ta ndihmojë të kuptojë se ju jeni një person më vete, përveç rolit tuaj si “mami”. Në këtë moshë, e folura e fëmijës tuaj duhet të jetë e qartë, aq sa të tjerët të kuptojnë shumicën e atyre që thotë. Megjithatë, ai mund të shqiptojë keq pothuajse gjysmën e fjalëve që thotë. Fëmijët në këtë moshë shqiptojnë vazhdimisht gabim fjalë të caktuara, si për shembull: “pishku” në vend të “peshku”, apo “abanije” në vend të “batanije”. Shpesh problemet gjuhësore lidhen me stresin ose aftësinë e fëmijës për të zotëruar jashtëqitjen.

Ata nuk duhen qortuar dhe duhen ndihmuar në bisedat me të rriturit, për të kapërcyer vështirësitë. Belbëzimi Jo të gjithë fëmijët kanë siguri në të folur. Kjo ndodh pasi fëmija gjendet në situata ku i ulet besimi se ai është pronar i gjuhës dhe i aftë të shprehë lirisht çdo gjë. Besimi në aftësinë për të folur është shumë i rëndësishëm për zhvillimin psikik, shpirtëror dhe social për fëmijën. Gjuha e çliruar është një energji e re dhe shpërthimi i saj është njëkohësisht shpërthim i zhvillimit harmonik të rritjes së fëmijës. Shumë prindër e përjetojnë me shumë ankth belbëzimin e fëmijëve të tyre, edhe pse nuk kanë arsye të jenë të shqetësuar. Rreth moshës dy-tre vjeç, është e zakonshme që fëmijët të ngecin kur thonë fjalë të caktuara. Ndodh që fjalitë të përmbajnë fjalë jo të plota. Fëmijët vetë, zakonisht nuk e ndiejnë se po flasin në mënyrë jo të saktë dhe e kalojnë këtë gjë pa ndonjë ndihmë të veçantë. Nëse prindërit nuk i ndihmojnë dhe kjo dukuri vazhdon për një kohë të gjatë (më shumë se dy – tre muaj), shfaqet belbëzimi si një shenjë e pengesës në komunikim, gjë që e streson fëmijën. Në këtë rrethanë, fëmijët fillojnë të belbëzojnë sepse kanë humbur sigurinë e komunikimit. Ky është belbëzim i menjëhershëm

320

PJESA V

VITI I KATËRT - MOSHA E FJALËS

i moshës, i cili tejkalohet. Mesatarisht në çdo njëzet fëmijë të moshës parashkollore, njëri belbëzon në një periudhë të caktuar, dhe kjo ndodh më shumë tek djemtë. Disa fëmijë mund të kenë probleme të mësojnë ritmin e duhur të të folurës, por shumica nuk kanë probleme mjekësore apo zhvillimi. Belbëzimi mund të shtohet kur një fëmijë është në ankth, i lodhur, i sëmurë ose kur është i emocionuar dhe përpiqet të flasë shpejt. Disa fëmijë belbëzojnë kur mësojnë shumë fjalë të reja njëkohësisht. Në raste të tjera mendimet e fëmijës ecin më shpejt se e folura dhe ai humbet fillin e asaj që po thotë. Përsëritja e një toni të caktuar apo të një fjale, e ndihmon atë të rifi-llojë. Çfarë duhet bërë • Sa më shumë i irrituar të bëhet një fëmijë për belbëzimin e tij, aq më shumë probleme do të ketë. Dëgjoni kur ai flet, por mos e korrigjoni. • Disa fëmijë kanë vështirësi në shqiptimin e bashkëtingëlloreve ose në shqiptimin e plotë të fjalëve dhe i flasin ato përgjysmë. • Është shumë e vlefshme që këta fëmijë të kenë mundësi të flasin për një kohë të gjatë me njerëz të rritur dhe të besueshëm për fëmijën, duke i dhënë atij mundësi të marrë pjesë në bisedë.

• Në të njëjtën kohë ju mund të jepni shembullin e mirë duke folur qetësisht, saktë dhe me një fjalor të thjeshtë kur i drejtoheni fëmijës tuaj. Nëse fëmija juaj belbëzon, ndihmojeni duke folur më ngadalë se zakonisht. Ju duhet të caktoni një orar të qetë çdo ditë, për të luajtur dhe folur qetësisht me të. • Ju mund ta rrisni vlerësimin e tij për veten, duke e lavdëruar për të gjitha gjërat që bën mirë dhe duke mos i dhënë rëndësi vështirësive të tij në të folur. Nëse bëni kështu, fëmijët që kanë një belbëzim të vërtetë mund t’i kapërcejnë këto probleme para fillimit të shkollës. • Kur belbëzimi i fëmijës është i rëndë, një trajtim mjekësor (terapi të foluri) mund të ndihmojë për të ndrequr këtë problem. Nëse fëmija juaj përsërit shpesh tinguj apo pjesë të fjalëve, është gjysmë i ndërgjegjshëm dhe tregon shenja të dallueshme tensioni (tik nervoz në fytyrë ose ngërdheshje), njoftoni pediatrin. • Mund të ndodhë që fëmija të ketë vështirësi psikologjike për shkak të rrethanave ku rritet, ose probleme të ndërtimit të aparatit gjuhësor. Gjithashtu njoftoni pediatrin nëse ka pasur ndonjë histori të ngjashme belbëzimi në familje. Ai mund t’ju rekomandojë një specialist.

3 - 4 VJEÇ

KARAKTERISTIKAT E RRITJES DHE TË ZHVILLIMIT

321

Aftësitë kryesore të të folurit në fund të kësaj periudhe: • Përdor formën “unë” në të folur. • Përdor shumësin e fjalëve. Fëmija bisedon në mënyrë spontane, të qartë dhe kuptueshme. • Krijon përralla e personazhe. • Përdor në fjalitë e tij së paku dy përemra pronorë (imja, jotja). • Fëmija bën pyetje, shpreh komente, tregon me hollësi atë që ka parë, bërë apo imagjinuar • Kupton konceptet e “e njëjtë” edhe “e ndryshme”. • Ka kuptuar disa nga rregullat bazë të gjuhës. • Flet me fjali pesë ose gjashtë- fjalëshe. • Flet qartë mjaftueshëm, aq sa mund ta kuptojë edhe një i huaj. • Tregon histori.

Çfarë nuk duhet bërë: • Mos bini në sy para fëmijës, sa më shumë të jetë e mundur. Nëse ju nuk i jepni rëndësi, as fëmija juaj nuk do t’i japë rëndësi dhe do ta kalojë shpejt këtë pengesë. • Nëse fëmija juaj nuk shqipton mirë një fjalë, korrigjojeni, por gjithmonë ëmbël. Ashpërsia e shqetëson fëmijën dhe shton belbëzimin. • Mos e shtrëngoni asnjëherë me zor “të shfaqë” përballë të tjerëve përparimet e tij: fëmija vihet në siklet kur duhet të recitojë një vjershë ose t’i tregojë të ftuarve si i thotë mirë disa fjalë, gjë që me të vërtetë mund ta shtojë belbëzimin. • Në çdo rast, mos qeshni kurrë me të, mos e tallni nëse i shqipton fjalët në mënyrë qesharake: do të ndihej keq dhe i frikësuar përpara se të mund të fliste.

ZHVILLIMI SOCIAL
ani fëmija juaj do të jetë shumë më pak egoist sesa ishte një vit më parë. Ai gjithashtu do të jetë më pak i varur nga ju, një shenjë që sensi i tij i identitetit është më i fortë dhe më i sigurt (pra fillon ta shohë më shumë veten si njeri më vete). Ai tani do të japë e do të marrë, do të ndërveprojë me fëmijët e tjerë, në vend që thjesht të luajë me ta. Kështu, ai do të kuptojë se jo çdo njeri mendon njësoj si ai, dhe që secili nga shokët e tij të lojës ka shumë cilësi të vecanta, disa tërheqëse dhe disa jo. Ju gjithashtu do ta shikoni të tërhiqet nga disa fëmijë dhe të fillojë të zhvillojë miqësinë me ta. Kur t’i krijojë këto miqësi, do të kuptojë që edhe ai ka cilësi të veçanta që e bëjnë atë të pëlqyeshëm, një zbulim që do ta rrisë shumë vetëvlerësimin e tij.

T

Kur kjo të ndodhë.322 PJESA V VITI I KATËRT . në vend që të përdorë veprimet e dhunshme (të godasë). Ai mund të mos e kuptojë menjëherë. Gjithashtu. Ndihmojeni të shohë situatën me sytë e një fëmije tjetër duke i kujtuar një rast kur dikush e ka goditur apo i ka bërtitur. Gjithsesi. Nëse ju vetë merrni zjarr shpejt. edhe pse jo gjithmonë. secili ka radhën e vet. një “Më fal” e thjeshtë mbase nuk mund ta ndihmojë fëmijën tuaj të korrigjojë sjelljen e tij. ju do të shikoni që ai ka një sjellje më pak agresive dhe luan në mënyrë më të qetë. Gjithsesi. Shpesh. pasi ta kuptojë se ku po gabon – por jo më parë – kërkojini që t’i kërkojë falje fëmijës tjetër. Për shembull. ndihmojeni me fjalët e duhura që të përshkruajë ndjenjat dhe dëshirat e tij. Kjo nuk funksionon gjithmonë. Në vend që të rrëmbejë. ju duhet ta nxisni këtë bashkëpunim. në shumicën e rasteve do ta kërkojë me mirësjellje. për shembull të vizatojnë në fillim. ju mund t’i thoni që ai “të përdorë fjalët” për të zgjidhur një problem. . ai duhet të dijë se pse po kërkon falje. rënkojë apo ulërasë për diçka. Ai do të fillojë të bëjë tamam si ju kur të jetë i inatosur. Në fund. Si rezultat. por në moshën katërvjeçare këto shpjegime do të fillojnë të kenë kuptim për të. Sugjeroni një zgjidhje të thjeshtë kur ai dhe një fëmijë tjetër duan të njëjtën lodër. ai nuk do të jetë më në garë me të tjerët dhe do të mësojë të bashkëpunojë. dhe nëse nuk qetësohet shpejt. largojeni nga fëmijët e tjerë. por ia vlen ta provosh. Pavarësisht se çfarë bëni. fëmijët tre vjeçarë janë të aftë të gjejnë vetë zgjidhjet e diskutimeve. përmbajeni që të mos vrasë të tjerët. apo duke gjetur një lodër apo aktivitet tjetër. Mbi të gjitha. Bëjini të ditur që i kuptoni dhe i pranoni ndjenjat e tij. në mënyrë që të mos ndihet i irrituar. Flisni me të për ndjenjat e tij dhe përpiquni të kuptoni pse është kaq i mërzitur. mos e tregoni këtë në sy të tij. Gjithashtu. dhe pastaj sugjeroni mënyra të tjera për të zgjidhur grindjet.MOSHA E FJALËS Ka ende lajme të tjera të mira për zhvillimin e fëmijës tuaj në këtë moshë: kur fillon të kuptojë ndjenjat dhe veprimet e të tjerëve. gjithsesi do të ketë momenteë kur zemërimi i fëmijës do të cojë në goditje dhe gjeste. por bëjini të qartë që të sulmosh fizikisht një fëmijë tjetër nuk është një mënyrë e mirë për të shprehur këto ndjenja. veçanërisht në fillim të vitit të katërt. kujtojeni që kur dy fëmijë po luajnë me një lodër. Në grupe të vogla ai do të arrijë të dallojë dhe të presë radhën dhe të ndajë lodrat me të tjerët. bëhuni shembull për fëmijën. kur luan me miqtë e tij. duke luajtur me radhë apo duke “bërë pazar” për lodrat.

3 . djali juaj mund të imitojë babain. Fëmijët i kuptojnë aprovimet dhe mos- . shumë djem të moshës parashkollore janë të prirur të jenë më shumë agresivë. por një djalë që luan ashtu quhet i fortë dhe i sigurt. Rolet gjinore (shih dhe vitin e tretë) Duke parë luajtjen e roleve që bëhet gjatë lojrave imagjinare. Por edhe këto janë më shumë të ndikuara nga familja dhe kultura. mund të nxitet të luajë me kukulla nga reklamat. Kështu. për një fëmijë trevjecar. Ka ende një përfitim tjetër: duke qenë se loja imagjinare i lejon fëmijët të futen në rolin që ata duan – si Pokemon. “shtëpirash” etj). Teletabis. duke luajtur “shtëpirash” djemtë do të luajnë rolin e babait dhe vajzat atë të nënës. Për shembull. Studimet tregojnë që shumë pak nga ndryshimet e zhvillimit dhe të sjelljes që dallojnë djemtë nga vajzat janë të lindura. vëllezërit më të mëdhenj ose djemtë e tjerë në lagje. që janë më shumë bashkëpunuese se loja e përqëndruar mbi një lodër. këto grindje janë të pakta. vëmendja. “dyqanesh”. duke shprehur kështu atë që kanë parë në familjen e tyre dhe në botën rreth tyre. Një vajzë të cilës i pëlqen të luajë në mënyrë të zhurmshme. ndërsa vajzat janë më shumë të prirura në përdorimin e të folurit. – gjithashtu i ndihmon ata të eksplorojnë ide sociale komplekse si fuqia. Ndërsa djemtë zakonisht nuk i afrohen kukullave (megjithëse shumica e tyre i pëlqen). kurse vajza juaj do të imitojë të ëmën. quhet “si djalë”. revista ose në familjet e shokëve dhe fqinjëve. Siç mund ta keni parë. fëmija juaj dhe shokët e tij kënaqen duke caktuar role të ndryshme për njëri tjetrin dhe pastaj të futen në një lojë imagjinare duke përdorur sende imagjinare apo ato që kanë në shtëpi (për shembull luajnë “teatër”.4 VJEÇ KARAKTERISTIKAT E RRITJES DHE TË ZHVILLIMIT 323 Në fakt. motrat më të mëdha dhe vajza të tjera. dhuratat nga të afërmit dhe komentet aprovuese të të rriturve dhe fëmijëve të tjerë. fëmija gjithsesi do të gjejë modelet e roleve mashkull dhe femër në televizor. komunikimi (nëpërmjet veprimeve dhe shprehjeve dhe fjalëve) dhe përgjigja ndaj veprimeve të të tjerëve. duke luajtur lojra dhe sporte më “të forta”. pasuria. ju gjithashtu do të shihni që ai po fillon të marrë role që i sheh përditë. Supermeni. Kjo lloj loje i ndihmon ata të zhvillojnë aftësi të rëndësishme sociale si radha. Edhe nëse përpiqeni të përdorni një sistem jo tradicional të drejtimit të shtëpisë. egërsia dhe seksualiteti. Në këtë moshë. Vajza juaj për shembull. mëshira. Ata kalojnë shumë kohë duke luajtur dhe në aktivitete fantazie.

protesta dhe loja.MOSHA E FJALËS aprovimet në këtë fushë dhe sillen në mënyrë të përshtatshme.sh. Me kalimin e kohës. • Është më i pavarur. ai është i prirur të eksperimentojë zakonet dhe sjelljet e të dyja gjinive. ZHVILLIMI EMOCIONAL antazia e fëmijës suaj tre vjeçar do ta ndihmojë atë të provojë dhe përdorë mjete dhe situata në një fushë të gjerë emocionesh. ju mund të trembeni nga këto pamje dhe lëvizje. Ai jo vetëm që do të marrë identitete të ndryshme. • Vishet dhe zhvishet. nga dashuria dhe varësia tek inati. që të rriturit i konsiderojnë si seksuale. të lyejnë thonjtë dhe të bëjnë tualet kur shkojnë në kopsht apo tek lodrat. shpesh e kanë këtë proces identifikimi në ekstrem. disa i ndryshojnë këta miq imagjinarë çdo ditë. • Luan rolin e “mamit” ose të “babit”. Për këtë arsye. Gjithsesi. • Bashkëpunon me fëmijë të tjerë. nëse imitimi i tij i sjelljes seksuale është shumë shprehës. ju duhet ta diskutoni këtë me pediatrin tuaj. sepse mund të jetë shenjë abuzimi seksual. ndërsa të tjerë nuk F . Pyeteni p. identiteti i tyre gjinor është saktësuar tashmë.324 PJESA V VITI I KATËRT . por këto janë në mendjen tuaj dhe jo të atij. ose tregon që ai personalisht mund të jetë ekspozuar në akte seksuale. Djemtë duan të krekosen. një kamioni apo hënës. Disa fëmijë kanë një shok imagjinar për një periudhë gjashtë mujore. Vajzat do të insistojnë të veshin fustane. Nëse ai është shumë dramatik dhe ekspresiv. një ore. Fëmijët në këtë moshë. Aftësitë kryesore sociale në fund të kësaj periudhe • Interesohet në eksperienca të reja. Me zhvillimin e identitetit të fëmijës suaj gjatë këtyre viteve. • Rritet “shpikja” në lojrat e fantazisë. Seksualiteti Fëmija juaj gjithashtu mund të imitojë disa tipe sjelljesh. Në këtë moshë ai nuk ka qëllime seksuale. kur ata shkojnë në kopësht. pse del hëna natën dhe ai mund të përgjigjet “Për të më përshëndetur mua”. por gjithashtu do t’i caktojë cilësi jete dhe emocione sendeve pa jetë. për shembull flirtimi. të jenë të sigurt dhe të mbajnë revole lodër kudo që të shkojnë. prisni që fëmija juaj t’ju prezantojë me ndonjë nga miqtë e tij imagjinarë. Kjo sjellje përforcon sensin e tyre të të qenit djalë apo vajzë. • Gjen zgjidhje për konfliktet. si pemëve.

tregojini fëmijës që jeni krenarë për pavarësinë dhe krijimtarinë e tij. Për shembull. biseda. përpiquni të bashkoheni me fëmijën në lojrat e tij të fantazisë. rrobat që vesh. këto zgjedhje duhet të jenë të thjeshta. kurrë mos bëni shaka me të duke i thënë: “do të të mbyll në dollap. sa nuk mund t’ju thotë ku mbaron ajo dhe ku fillon realiteti. po nuk nxitove”.3 . Një pjesë e kënaqësisë së së tij është aftësia për të kontrolluar këto imagjinata. Përndryshe ai mund të hutohet dhe nuk arrin të vendosë (në një dyqan që shet akullore me njëzet shije. Kjo e bën atë t’i duket vetja i rëndësishëm dhe e ndihmon të mësojë të marrë vendime. Një natë ai mund të vijë në tavolinë i bindur se është një Princ. po nuk e hëngre darkën” ose që “do të të lë vetëm. Nëse ai ju kërkon të merrni pjesë me një rol. Mbi të gjitha. një ditë tjetër mund të vijë tek ju duke qarë. Por gjithsesi. Ky është një stad normal dhe i nevojshëm në zhvillimin emocional. Flisni me të.ushqimet që ha. lojrat që luani së bashku. ai mund ta ketë shumë të vështirë. Gjithsesi. Mos mendoni se këta miq fantazma tregojnë se fëmija është i vetmuar apo i mërzitur. mund t’i lejoni fëmijës tuaj të shprehë dëshirën e tij për ushqimin. Në këtë mënyrë ju mund ta ndihmoni atë të gjejë mënyra të reja për të shprehur emocionet e tij dhe madje edhe të zgjidhë ndonjë problem. Lëreni fëmijën të jetë drejtuesi juaj. sjellje dhe emocione. nëse nuk e ndihmoni. Ju gjithashtu do të vini re se gjatë ditës. nëpërmjet tyre ai arrin të provojë aktivitete të ndryshme. pasi ka dëgjuar një histori fantazmash që beson se është e vërtetë. Ndonjëherë mund të jetë kaq i përfshirë në situatën e tij imagjinare. lëreni atë të vazhdojë. Ai ju beson dhe do të ndihet i tmerruar gjatë gjithë ditës ose më gjatë! Herë pas here. Për shembull. këshu që nëse keni hedhur një ide imagjinare. kur hani drekë. pra jini të kujdesshëm të mos e përqeshni atë për këtë gjë. mos kërkoni me zor që të merrni pjesë në këtë lojra. fëmija juaj mund të lëvizë lirisht midis fantazisë dhe realitetit. prandaj nuk duhet marrë me të tallur. Në jetën e vërtetë.4 VJEÇ KARAKTERISTIKAT E RRITJES DHE TË ZHVILLIMIT 325 kanë kurrë ose preferojnë kafshët imagjinare. ju mund të sugjeroni që ai “ta çojë kukullën e tij në kopsht”. mos bini shumë në sy. Është e rëndësishme ta qetësoni fëmijën tuaj kur ai është i frikësuar apo i mërzitur në një rast të tillë. për t’i treguar se ai ka të drejtë të zgjedhë. për të parë se si ai vetë ndihet në kopsht. dëgjoni çfarë ju thotë dhe tregojini që mendimi i tij ka rëndësi. . Jepini atij mundësi të zgjedhë sa më shpesh .

Cila është rruga më e mirë? Përveç këtyre që thamë. Por prindi duhet të ketë pak durim. • Fëmija nis të shikojë ëndrra të frikshme. me makina “garash”. duart dhe fytyrën. Jepini të kuptojë që jeni ende ju në fuqi dhe që nuk prisni që ai të marrë vendime të mëdha. rërë dhe ujë. Nëse e dëgjon me vëmendje. • Shpesh sjellja e fëmijës në këtë moshë imiton të rriturit. “pista e garës” për të zhvilluar lojërat e tyre. • Shpesh nuk dallon fantazinë nga realiteti. • Flet lirshëm me të huajt. dhe në të njëjtën kohë t’i jepet liri. nëse mjedisi është dashamirës dhe me fëmijë të tjerë. mos i thoni: “Unë mezi t’i lava!”. Kur një shoku i tij e nxit të ngjitet në një Aftësitë kryesore emocionale në fund të kësaj periudhe • Imagjinon që shumë imazhe jo të njohura për të. për shembull “shtëpia e kukullës”. pasi fëmija (me gjithë kundërshtimin).MOSHA E FJALËS për shembull duke i thënë: do të marrësh akullore me luleshtrydhe apo me kakao?). mos e qortoni fëmijën vazhdimisht se i bëri rrobat pis.”. me kukulla. në të vërtetë kërkon ngushëllimin dhe praninë e prindit. • Arrin të lajë mirë. baltë. mund të jenë “përbindësha”. • Fëmijët e kësaj moshe pëlqejnë të luajnë me rërë dhe ujë.. këndojë dhe lëvizë me ritmin e një melodie të thjeshtë. Në këtë moshë fëmija luan në grup. zbavitet duke luajtur me shokët. . “Po bëj si babi. në mënyrë të pavarur. Fëmijët gjatë lojës duhet të ndihen të lirshëm për të luajtur me dhe. • E shikon veten si një person i tërë. ëndrrat e tij tregojnë për shqetësimet që ka gjatë ditës në marrëdhëniet me prindërit dhe familjen. duke përfshirë trupin.326 PJESA V VITI I KATËRT . rreh kukullat dhe moshatarët: “Po bëj si mami… “. një nga rrugët më të mira për të edukuar pavarësinë e tij është që të mbahet një kontroll i drejtë në të gjitha pjesët e jetës së tij. Ndonjëherë qetësimi i tij është i vështirë dhe bëhet agresiv. • Ka aftësinë të dëgjojë. mendjen dhe ndjenjat. Nëse prindërit janë të dhunshëm me të. ai luan në mënyrë të dhunshme me lodrat. • Mund të rrijë pa praninë e nënës. të cilat arrin edhe t’i tregojë. • I zgjedh vetë shokët e tij. • Krijon lidhje emocionale me të rritur dhe fëmijë jashtë rrethit familjar. Pëlqejnë të krijojnë një vend imagjinar. • Fëmija në këtë moshë mëson lehtësisht gjëra të reja. • Bëni kujdes. pa ndihmën e prindërve. • Vishet dhe zhvishet vetë.

emocionit dhe aftësisë së tij. Me shtëpinë e vizatuar si shkarravinë..” imagjinare. duarve. Njëkohësisht. ujë. ju natyrisht do t’i jepni më shumë kontroll. me rërë. do ta pengoni në eksperimentimin e trupit. Loja Është mosha kur fëmijët më shumë se kurrë kanë nevojë për lojën. Fëmijët dëshirojnë t’i prekin gjitha sendet me gishta. mësohen të njohin rreziqet e vogla. “mos lëviz!”. Lojrat e ujit iu heqin stresin psikologjik dhe i zhdërvjelltësojnë.4 VJEÇ KARAKTERISTIKAT E RRITJES DHE TË ZHVILLIMIT 327 pemë dhe ai ka frikë. të pranojnë dhe të përballojnë goditjen dhe të mësojnë reflekset mbrojtëse. për të ndier format. por afër.3 . Një trevjeçar që kërcen. Vizatimi Për trevjeçarët vizatimi është argëtim i madh. shokët dhe grupin e kopshtit. Me tre vija të shtrembra ai na ka treguar: “shtëpia ime. ju do ta qetësoni nëse do t’i thoni jo. Nëse ju e ndaloni duke i thënë “pusho!”. por shumë të rëndësishme. sende. Me çdo vizatim ata na flasin. pëlqejnë muzikën dhe vallen. Kur ai të fillojë të mposhtë frikërat e tij dhe të bëhet më i përgjegjshëm në marrjen e vendimeve. zhvillimi fizik ndikon drejtpërdrejt në zhvi- llimin e personalitetit. Tre vjeçarët pëlqejnë të luajnë veç e veç. Duke mësuar biçikletën. nëpërmjet të cilës zhvillohen fizikisht. është e rëndësishme që ai të ndihet i sigurt. Dëgjojeni! . mësojnë lojra të reja. ai po na flet për veten e tij.. Ndërkohë. kështu që ai nuk duhet të pranojë para shokut që ka frikë. Ndërtojnë shtëpinë e tyre të kukullave. Të rriturit duhet të ndalen. Të zbulosh çdo ditë nga një send. trupit e kokës. mëson njëkohësisht harmoninë e lëvizjes dhe të ekuilibrit midis këmbëve. biçikletë (por jo në mënyrë të organizuar). Për një kohë të shkurtër mund të punojnë bashkë për të bërë një kështjellë apo një garë makinash. pasi ndiejnë se janë zotër të lëvizjes dhe fuqisë me duart dhe këmbët e tyre. ta shohin dhe “ta dëgjojnë” këtë tregim. Vizatimet e tyre janë shkarravina. është emocion shumë i madh dhe fëmijët pastaj duan t’i vizatojnë këto emocione.

duhet të arrijë të zbatojë rregullat e tavolinës: duhet të mësohet të mbushë vetë gotën. fëmijët duhen mësuar të hanë vetë dhe duhen lejuar të bëhen pis. kur fëmija nuk është i sëmurë. ku të gjithë bien dakord dhe secili bën pjesën e tij. Gjatë ngrënies. që të hajë me të rriturit. ushqen edhe kukullën. të vishet vetë dhe të ushqehet krejt i pavarur.MOSHA E FJALËS Këshilla për prindërit dhe kujdestarët FËMIJA NË TAVOLINËN E NGRËNIES vetëm me edukimin e ngrënies. dhe jo me sasinë që ha. po t’i prishet pastërtia. Që para moshës tre vjeç e më pas. unë sapo e lava!” Ë shtë mirë që shumë herët fëmijës t’i caktohet vendi në tryezë. Nëse nuk ka mbaruar së ngrëni. nëse dëshiron të ketë vendin e tij në tryezë me të rriturit. para të tjerëve. Shqetësimi i prindërve. Ai duhet të mësojë se. por ama nuk duhet të shqetësojë të tjerët. Nëna duhet të ketë durim. Një fëmijë pa oreks do të hajë shumë mirë. Po të zbatohet ky ritëm me kënaqësi. Një fëmijë mund ta fusë një lugë në gojë dhe një ta hedhë në kokë. Nëse fëmija nuk arrin të zbatojë rregullat e tavolinës. Tavolina është një vend harmonie dhe bisedimi. nëse nuk i kërkohet kjo me dhunë. duhet të lidhet . Ai ushqehet vetë. ose në vesh. Nëse merr pjesë me qetësi në të gjitha këto. nuk është më problem se nuk ulet të hajë. atëherë kërkojini të ngrejë nga tavolina pjatën e tij dhe i thoni: “Tani ne do të çohemi”. Fëmijët që rrinë gjatë në tavolinë dhe mbajnë ushqimin në gojë. nëna nuk duhet të kujdeset dhe t’i rrijë gati për çdo gjë. nuk duhen ushqyer me çdo kusht. të vërë pjatat dhe t’i ndërrojë ato. duhet ngushëlluar për trishtimin (se do të hajë më vete. Prej moshës 2-3 vjeç. Më pas nuk duhet ndaluar të vijë në tavolinë. sepse është i vogël). Të hash me të rriturit në tavolinë është një vlerësim. në përgatitjen e ushqimit. Kurrë nuk i duhet bërtitur: “Çfarë bën. në larjen e perimeve dhe frutave dhe shtrimin e tavolinës. një fëmijë duhet të lahet vetë. do të vini re se po ky fëmijë së shpejti do të hajë me oreks. të presë me thikë.328 PJESA V VITI I KATËRT . nuk i bërtitet dhe ftohet të marrë pjesë në bërjen e pazarit.

të cilit i është thënë se penisi (organi i tij seksual) e ka emrin “zogu”. Para periudhës së kopshtit. ngjyrën e syve dhe të flokëve. tani është koha për të rritur fëmijën. këngët dhe vjershat. duhet të vendosen në “miqësira” shoqërie me tre-katër fëmijë të tjerë moshatarë. gjë që prindërit e bëjnë gjysma-gjysma. Vjen momenti kur fëmija fillon të interesohet për jashtëqitjet e të rriturve. të mësojë të përdorë thikën dhe gërshërën. Pastaj vijnë zogjtë në pemë dhe në dritare dhe lulet në vazo dhe në lulishte. të luajë me trupin e tij. thjesht sepse “do edhe ai të jetë i madh”. emrin e organit seksual të tyre. Çfarë telashi! Pasi fëmija ka arritur të flasë. në mjedisin e të cilit fëmijët që nuk tregojnë nevojat mund të ndihen keq. Fëmija ka kënaqësinë ta zotërojë sjelljen e tij për jashtëqitjen. vetëm pasi fëmija të ketë mësuar veprimet agresive: të gjuajë topin fort. të luajë për kënaqësi. të vrapojnë e të kacavirren. prindërit duhet t’i kenë treguar atij emrat e të gjitha pjesëve të trupit sipas fjalorit.3 . gojën me buzët. të zotërojë trupin. sepse u bërtasin vajzave edhe më shumë se sa djemve. Gjithashtu. me besim dhe të dashur nga prindërit. sepse iu ngjajnë më shumë me veten. Duke qenë të lirë ta bëjnë këtë garë ndërkohë që lu- . sytë me vetullën. të përpunojë sende me duar të shkathta. përrallat dhe përkëdhelitë u pasurojnë të folurën dhe fjalorin. Nënat duhet të kenë kujdes. ai do që t’i ngjajë sjelljeve të të rriturve. ajnë (të pastresuar nga konkurimi).4 VJEÇ KËSHILL A PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT 329 . apo një vajze që i është thënë se vagina (organi i saj seksual) e ka emrin “lulja”. ngatërrojnë qepallën me qerpikun. Në këtë shoqëri fëmijët janë të gëzuar. të bëjë sforcime. Ndodh që fëmijë 5-vjeçarë nuk njohin emrin e veçantë të gishtit dhe të thoit. Inteligjenca e tyre spontane në lojë i bën të hyjnë në garë me fëmijët e tjerë më të shkathët se ata. edhe kur janë të ndotur. Atëherë i shpjegohet gjithçka. unë duhet të punoj dhe të vuaj”. të jetë pronar i lëvizjeve “hip dhe zbrit” për të paktën pesë shkallë.Kjo për fëmijën do të thotë “nëse ti rron sipas dëshirës tënde. Kur fëmija të ketë mbërritur 3 vjeç. jo për t’u dukur. pa u bërë me faj për sjelljet e tij. Por është shumë e rëndësishme të mos detyrohet edhe ai ta bëjë. Ndihet krenar kur ia arrin dhe ngushëllohet nëse EDUKIMI I PASTËRTISË Gjithmonë duhet kërkuar pastërti në jashtëqitje vetëm te fëmijët që kanë arritur të ecin lirisht. Përfytyroni një fëmijë mashkull. të ngrejë pesha “të rënda”. Mos e kini mendjen të dukeni pastër.

Pas kësaj faze. Gjithashtu fëmijëve meshkuj duhet t’i kërkohet ta bëjnë jashtëqitjen ulur. Nuk ka asnjë nevojë për t’u mjekuar. Nuk duhen qortuar kurrë. Djemtë e vegjël zakonisht ulen për të urinuar. Jashtë shtëpisë.330 PJESA V VITI I KATËRT . Kur djali juaj të mësojë ta bëjë këtë. por ai duhet të arrijë të veprojë vetë gjatë vitit të pestë. Përgatituni që të pastroni më shumë rreth banjës për disa kohë. merren me të dytën. por pak më vonë ata do të fillojnë të imitojnë baballarët ose vëllezërit e mëdhenj dhe do të urinojnë në këmbë. Hapi i parë në këtë proces është të vendoset uturaku ngjitur me WC-në (banjën) – që fëmija juaj të mësohet të shkojë në banjë. Fëmija turpërohet shumë. ai duhet të mësohet të përdorë banjën në shtëpi dhe jashtë. Por tani. lumturohet kur hiqet panolina. se ndonjëherë ai nuk ka “nishan” të mirë. sigurohuni që ai të ngrejë më parë kapakun e banjës. në fillim të kopshtit ose në klasën e parë t’u shpëtojë pa dashur në klasë. ai duhet t’i kryejë ne- . se urina dhe nevoja janë të ndryshme. gabimisht. Megjithatë. Do të keni nevojë ta shoqëroni dhe ndihmoni në fillim. duke u përgatitur për kopsht. duke e qetësuar dhe duke i shpjeguar. Është e rëndësishme t’i shpjegohet me fjalë fëmijëve. Këtë mjet ai do ta përdorë edhe për të vendosur këmbët. ndërkohë që është në banjë. sa herë të ketë nevojë. për shembull një stol ku fëmija juaj të mund të hipë dhe të zbresë vetë.MOSHA E FJALËS dështon. ose të paktën të presë jashtë derës. megjithëse më parë fëmija juaj mund të ketë përdorur një uturak në vend të banjës. e lënë “punën” e parë. sa herë është e mundur një i rritur apo një fëmijë më i madh duhet ta shoqërojë atë. Kjo ndodh sepse fillimisht është edukuar për t’i bërë qejfin prindërve. E njëjta gjë ndodh edhe nëqoftëse fillon të urinojë natën. mësojeni fëmijën tuaj të njohë banjat dhe nxiteni të përdorë banjat publike. Edukimi për nevojat personale Në moshën trevjeçare fëmijët i kanë mësuar plotësisht rregullat e tualetit. Zakonisht femrat e arrijnë këtë më shpejt se meshkujt. Nëse gjatë jashtëqitjes vërejnë një lodër që u intereson. Kjo mund të rregullohet. gjeni një pajisje për ta vënë pranë banjës. nëse e tallin në këtë rast. por urinimin në këmbë. Ndodh me fëmijët që janë edukuar shpejt për jashtëqitjet. Gjithashtu duhet t’i mësoni që ndonjëherë. Kur ai të jetë mësuar me uturakun në banjë. mund ta hiqni uturakun. fëmijët nuk dinë të bëjnë dy gjëra njëkohësisht. Deri në moshën dy – tre vjeç.

duke respektuar intimitetin dhe personalitetin e tij. Kalimi nga panolina tek uturaku duhet të vijë natyrshëm. Gjatë gjithë kësaj.4 VJEÇ KËSHILL A PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT 331 vojat e tij kur ka mundësi. mund t’ju duhet ta mësoni të urinojë jashtë. Gjithashtu sqarojini që urinimi në shtrat nuk është faj i tij dhe që nuk do të ndodhë kur të rritet. kur fëmija juaj ka nevojë. por vajzat duhet të mësohen të ulen. Pakësimi i lëngjeve apo zgjimi për të shkuar në banjë nuk do të të sjellë ndonjë ndryshim të madh. Ndihmojeni të pastrohet. kërkesave ose veprimeve të mësuara për fëmijën para kohës kur ai mund të . që këmbët dhe rrobat e tyre të mos bëhen pis. para se të dalë nga shtëpia. për shembull. Ai nuk urinon në shtrat me qëllim. por edhe gjatë veshjes e zhveshjes. Edhe një fustan me mbathje me llastik. Urinimi në shtrat Nëse fëmija juaj urinon në shtrat në mënyrë të vazhdueshme. ky problem mund të zhduket me kalimin e kohës. mund ta ndihmoni që të mos ndihet në turp. Fëmija juaj do të arrijë të kontrollojë urinimin midis moshës 2-4 vjeç. në fillim do të jetë e nevojshme ta ndihmoni fëmijën në banjë – brenda apo jashtë shtëpisë. ndonjëherë mund të mos gjendet një banjë afër. Kjo do t’i bëjë shëtitjet. Përpara se të shkojë në kopsht. por po ta siguroni atë se urinimi në shtrat nuk është problem i madh. Një djalë duhet të mësojë të ulë pan- tallonat. veçanërisht pas jashtëqitjes. edhe përpara se të ndiejë një nevojë të fortë për t’i kryer. një vajzë e vogël duhet mësuar të pastrohet mirë e me kujdes. ju duhet ta mësoni të dijë të kujdeset për veten. Megjithatë. vishini fëmijës suaj rroba të cilat mund t’i heqë pa nevojë për ndihmë. Është mirë që ju të mos kërkoni ta shpejtoni vetë kontrollin e ujit të hollë përmes qortimeve. Për fëmijët e të dyja sekseve. dhe fëmija nuk duhet ndëshkuar apo tallur. më të këndshme. Ky nuk është problem për djemtë. Ju duhet t’i krijoni atij besim. Për ta bërë këtë sa më të thjeshtë të jetë e mundur. do të bëjë punë për vajzat. lojrat me shokët ose udhëtimet. Kështu. Ju mund ta ndihmoni vajzën tuaj. duke i treguar pozicionin e duhur dhe duke e ndihmuar kur ulet. sepse kontakti midis jashtëqitjeve (nevojës) dhe uretrës (daljes së urinës) ose vaginës (organit seksual të vajzave) mund të çojë në infeksione vaginale.3 . Mjekimi nuk është i këshillueshëm gjatë këtyre viteve. Për shembull. që më vonë t’i kryejë veprimet vetë dhe shumë shpejt ta lini vetëm. pantallonat me rrip llastiku ose pantallonat e shkurtra janë rrobat më të rehatshme në këtë moshë.

flisni me pediatrin. pa i kushtuar shumë vëmendje asaj çka ka ndodhur.do të ndihej në faj dhe mund të keqësonit problemin e tij (do të shkojë në shtrat i shqetësuar dhe nuk do të zgjohet në kohë). Për të mos ta dëmtuar fëmijën. nuk kanë qenë asnjëherë plotësisht të thatë natën. Shumica e fëmijëve që vazhdimisht urinojnë në shtrat. mund të vijë nga emocionet apo një ndjeshmëri e veçantë e fëmijës. Mund të jetë për shkak të xhelozisë për lindjen e një fëmije tjetër nga prindërit. Kujdes nga përdorimi i plastmasit në dyshek. Megjithatë. Nëse ky shqetësim nuk zhduket. Por nganjëherë urinimi në dyshek mund të fillojë prapë. • Përpiquni të mbani në familje një atmosferë të qetë dhe pa tension. Në raste të tjera. edhe shumë kohë pasi fëmija ka mësuar të tregojë nevojat e tij.MOSHA E FJALËS ecë. të vrapojë lirisht e të ngjisë e të zbresë së paku 5 shkallë. vetëm për natën. për të do të ishte një turp i madh. • Në mëngjes ndërrojeni. Për një fëmijë që nuk i ka pasur këto probleme për një periudhë prej gjashtë muajsh apo më shumë dhe që fillon papritur të urinojë përsëri në shtrat. por edhe nga sikleti i situatave të reja (për shembull. urinon gjatë gjithë ditës apo ankohet se ka djegie apo dhimbje kur urinon. vazhdimi i urinimit natën apo fillimi i tij prapë. emocionet dhe streset e fillimit të klasës së parë etj). sidomos po e patë që ndihet keq. Ai dëmton gjumin dhe shëndetin e fëmijës. Pas moshës 3 vjeçare për vajzat. ju duhet të vazhdoni edhe për disa muaj të tjerë t’i vishni panolinë. Çfarë NUK duhet të bëni: • Mos i bërtisni . fillimi i kopshtit. ai mund të ketë një infeksion në kanalin e urinës ose ndonjë problem tjetër. Mund të ndodhë që fëmija të mësohet ta mbajë dhe të tregojë urinën gjatë ditës. natën ai mund të mos zgjohet dhe urinon në shtrat. Në secilin nga këto raste. kontrolli i fshikëzës së urinës fitohet më ngadalë. kontaktoni menjëherë me pediatrin tuaj.332 PJESA V VITI I KATËRT . problemi mund të jetë fizik apo emocional. dhe pas moshës 4 –5 vjeçare për djemtë. Nëse këto gjëra ndodhin dhe gjatë ditës. • Mos e tallni për këtë problem dhe mos ia tregoni të tjerëve. FËMIJËT DHE GJYSHËRIT N ëse fëmija është mbi 3 vjeç dhe nuk i pëlqen të rrijë me . Disa mund të kenë fshikëz të vogël urine dhe si rrjedhojë nuk mund të rrinë një natë të tërë pa urinuar.

u pasurojnë gjuhën me shprehjet dhe dialektet. atij mund t’i kërkohet të rrijë me gjyshen. duke u kujdesur edhe ajo për të sajin. Gjyshërit janë idealë për t’i mësuar fëmijës “hilet” e pafajshme dhe çapkënllëqet. fëmija kupton ndryshimin e brezave. Kjo këshillë nuk lidhet me mësimin nacionalist. Gjyshet i mësojnë fëmijët të gatuajnë. fotot e kujtimet.3 . shumë kohë më parë sesa të lindte vetë fëmija. E ka më të lehtë të pranojë sjelljet e ndryshme të shokëve të tjerë. duke u lexuar librat dhe përrallat. që forcon karakterin dhe personalitetin. Gjyshërit lidhin në imagjinatën e fëmijës dhe fantazinë e “jo të vërtetës” me botën e vërtetë. me të cilët njihet dhe luan. Në këtë mënyrë fëmijët mësojnë se duhen pranuar defektet dhe veset te vetja. ndryshimin e familjeve dhe të zakoneve. të qepin rrobat e kukullës. Ata ia tregojnë të kaluarën fëmijës kur flasin dhe lozin bashkë. Fëmijët kanë nevojë për kontakt me njerëzit që i përkasin së kaluarës së prindërve. zakonet e të parëve. ndaj i dua dhe dua t’iu bëj qejfin”. Gjyshërit u tregojnë fëmijëve emrat. Ai kupton më mirë se njerëzit janë të ndryshëm. të fisit. por me formimin e personalitetit të shëndoshë tek fëmija. kupton më mirë miqësitë dhe tolerancën sociale. Pse gjyshërit janë të çmuar për fëmijët? Është dicka shumë e mirë për çdo fëmijë që në këtë moshë të mësojë historinë e familjes së tij. Ata janë njerëz që pranojnë të tallen prej fëmijëve. Nëna mund t’i shpjegojë fëmijës se “ata janë prindët e mi dhe më kanë rritur mua. Që në moshë të vogël. Njohja nga afër me të kaluarën tënde është një energji jetike. Gjyshërit janë transmetuesit më të mirë të këtij informacioni. por për një kohë të shkurtër. i mëson lojëra të zgjuara. ngjarjet që kanë ndodhur në jetën e shtëpisë. të . historitë dhe pronësinë e sendeve të vjetra të familjes. edhe pse nuk i pëlqen shumë. Nga një stil i ndryshëm jetese i gjyshes së tij. dhe jo si mësim të mërzitshëm. Gjyshërit u mësojnë historitë: si janë martuar.4 VJEÇ KËSHILL A PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT 333 gjyshen. proverbat dhe mitet. veshjet. Në këtë rast edhe fëmija ka një përfitim. si kanë udhëtuar dhe çfarë ka ndodhur. pa u gjykuar ashpërsisht. Jeta dhe vdekja bëhen më natyrale dhe të pranueshme. Kjo mbush boshllëkun që ka fëmija për të kaluarën nga vijnë. Ai duhet të dëgjojë për vendlindjen dhe historinë e popullit të tij. Sigurisht që fëmija nuk duhet detyruar asnjëherë. i mëson si të ruajë trupin. ngjarjet. gjyshja këndon dhe i mëson të këndojë edhe fëmijës. U mbushin plot shpirtin fëmijëve me kohët. të origjinës. Tek ata përrallat shndërrohen në realitet.

Nënat dhe baballarët duhet të ndihmojnë gjyshërit në mënyrë serioze. banjën. si “gur rezervë”. drejt e në jetën shoqërore të grupit. kanë dalë në pension dhe askush nuk ka më nevojë për talentin e tyre. Gjyshërit janë prindërit që mund të luajnë rol të madh në lumturinë e fëmijëve të fëmijëve të tyre. emocione dhe ndjenja. të respektohen në hapësirën private. shëtit bashkë me fëmijën kopshtin. në gjirin e grupit. nëse nuk ka pleq”. Në fillimin e vajtjes në kopsht nuk duhet të lejohen shkëputje të fëmijës nga jeta familjare. • Prindi duhet të jetë lidhësi që transferon fëmijën nga gjiri i vet. edhe pse ndodh që ata të duken ndryshe nga më parë. Së pari. • Çdo fëmije i duhet thënë se kopshti është një vend për të cilin mami dhe babi ka punuar dhe E . te porta me hekura. si çdo moshë tjetër. në domosdoshmërinë për të qenë të lirë dhe jo siç ndodh. Të gjitha këto e bëjnë kopshtin dhe shoqërinë një vend miqësor. Kjo ndodh sepse shumë prej tyre bëjnë jetë më të varfër. Është mirë nëse nëna shoqërohet me të. e cila e lë prindin jashtë. Si mund të ndihmohen gjyshërit? Dikush ka thënë se “një popull nuk ka fëmijë. të cilët kalojnë disa orë të ditës në kopsht. Ata kanë një rol në shoqëri dhe një nevojë të madhe për ta ushtruar këtë rol. janë të gatshme “të bëjnë një lojë”. Ato janë një vesh i sigurt për sekrete dhe iu mësojnë fëmijëve si të ruajnë një bisedë që iu është thënë në mirëbesim. aftësitë e tyre në punë. në fillim nuk e kanë të lehtë. hapin dollapët e lodrave. PËR PRINDËRIT DHE EDUKATORET dukatoret e çerdheve dhe kopshteve duhet të njohin mirë psikologjinë e fëmijës në këtë moshë. Gjyshërit japin durim dhe kohë. për shoqëri me moshatarët e tyre.334 PJESA V VITI I KATËRT . njihen bashkë me fëmijët e tjerë dhe me nëna të tjera. • Fëmijët e moshës tre-gjashtë vjeç.MOSHA E FJALËS bëjnë ëmbëlsira. qoftë edhe të shkurtra. duhet menduar për ata si njerëz. Për këtë nuk ka kuptim rregullorja e shumë kopshteve. për ndjenjat e tyre. Gjyshërit nuk duhen nënvlerësuar në nevojën për intimitet dhe për pavarësi ekonomike. të dashur dhe të sigurtë. duhet të nxiten për udhëtime. në veshje dhe tualet. hapin bashkë çezmën. Gjyshërit nuk duhen parë si “mjete të tejkaluara”. dijet e tyre profesionale. që kanë jetë intime. Duhet të ndihmohen të jetojnë me dashuri.

dhe jo për t’iu bindur edukatores. Takimi dhe pranimi i fëmijës në kopsht duhet të bëhet nga grupi i fëmijëve të tjerë. Ndryshe nga ç’mendohet. Fëmija mund të vrapojë në këtë argëtim me dëshirë. por duhet t’i ftojë fëmijët në bisedim duke ui thënë : “A e dini se. Lavdërimet për sukseset e arritura duhet t’i jepen grupit të fëmijëve. Fëmijët marrin pjesë • • • • me shumë gëzim në vendimet e rëndësishme dhe në zbukurimin e mjedisit. duke lavdëruar talentet që kanë. veçanërisht për zhvillimin e mendjes.. Edukatorja duhet gjithmonë ta respektojë nënën në sytë e fëmijës. por duhet të nxiten. Tabelat e fëmijëve shembullorë nuk janë aspak të dobishme. Fëmijët nuk duhet të ndihen nën provë aftësish. muzikë ose koncert. në mënyrë që ai dhe shokët e tij të kënaqen sa më shumë. ta rrisë dhe ta vlerësojë. përkundrazi janë antiedukative. aftësi. lojrat janë shumë serioze. përshëndetje në kor. Detyra e edukatorëve është të ndihmojë respektimin e rregullave të tyre dhe disiplinën e kohës. Edukatoret duhet t’i organizojnë programet dhe lojrat për fëmijët gjithmonë në grup.? Çfarë mendoni për. Fëmija ka nevojë edhe për imagjinatën në aktivitetet e organizuara në grup.4 VJEÇ KËSHILL A PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT 335 • • • • ka dhënë kontribut të madh. që do të thotë të mbetet po kaq e respektuar dhe e zonja dhe me vlera. Të gjitha mësimet e programit duhen dhënë nëpërmjet lojës.. Nëse një fëmijë është i lidhur me mësuesen dhe ajo e lejon të shprehet dhe e vlerëson.. duhet pasur gjithmonë kujdes që nëna të mbetet kryesore në sytë e fëmijës. Te dera e kopshtit fëmija duhet të ftohet nga grupi i fëmijëve në një aktivitet mëngjesor. Rregullat e lojës duhet t’i vendosin vetë fëmijët. Edhe rregullat e lojës dhe elementet e disiplinës duhet t’i shpjegojnë dhe diskutojnë me grupin e fëmijëve. Edukatoret kurrë nuk duhet të përpiqen të zëvendësojnë nënën. formimin e personalitetit dhe mësimeve për jetën. Edukatori nuk duhet të flasë duke dhënë urdhëra: “Dëgjoni këtu! Më shikoni në sy!” etj. të lira dhe të udhëhiqen nga vetë fëmijët sipas dëshirës së tyre. mirëmbajtjes së mjedisit dhe vëndeve të caktuara për lojra të ndryshme. Çdo fëmija ka një talent. Do të ishte mirë që dhe të rriturit të bënin si fëmijët: të mësojnë dhe punojnë. duke u argëtuar si ata..? Po . Lojrat e fëmijëve duhet të jenë krijuese.3 . dhe është detyra e edukatorit përballë fëmijës ta zbulojë...

• Nuk mund të mbajë një shkumës me gishtin e madh dhetë tjerët. mprehtësia e shikimit të tij duhet të jetë 20/40 ose më shumë. • Nuk mund të kërcejë në vend • Nuk mund të ngasë një biçikletë. Në këtë moshë . • Nuk përfill fëmijët e tjerë • Nuk i përgjigjet personave që nuk janë të familjes. Nëse nuk është në këtë nivel. tani mund të bëhet testi i dëgjimit dhe shikimit. duke u përmirësuar në 20/30 në moshën pesë vjeç. • Nuk mund të grumbullojë katër blloqe. dhe kopshtet si vende për të cilat edhe ata kanë përgjegjësi. fëmijët e dëgjojnë vetë. Tani që ai komunikon më shumë. Veçanërisht. • Kundërshton kur e veshin. Dëgjimi Rreth moshës katër vjeç fëmija juaj mund të flasë aq sa të përshkruajë tinguj të ndryshëm... Ky test duhet përsëritur çdo vit ose një herë në dy vjet. • I ngjitet ende prindërve dhe qan kur ata e lënë vetëm.? A do t’ju pëlqente ?. Është e rëndësishme që prindërit e fëmijëve ta trajtojnë edukatorin si një mik dhe një partner të denjë në edukimin e fëmijës. tani janë të mundura. • Shqelmon pa kontrolluar veten.” Nëse edukatori gjen mënyrën e duhur të komunikimit dhe të edukimit. nëse fëmija deri në moshën 4 vjeç: • Nuk mund të hedhë një top me dorë.. ai do të ketë nevojë të vizitohet nga një pediatër okulist.. • Nuk mund të kopjojë një rreth P VIZITA TEK PEDIATRI F ëmija juaj parashkollor duhet të vizitohet nga pediatri një herë në vit. fle dhe shkon në banjë. kur është i inatosur apo i mërzitur.336 PJESA V VITI I KATËRT . Një kontroll i përgjithshëm për dëgjimin mund të bëhet duke përdorur tinguj me frekuenca të ndryshme.MOSHA E FJALËS sikur. • Nuk merr pjesë në lojrat e fantazisë. Shikimi Në moshën tre ose katër vjeç fëmija juaj arrin të kuptojë drejtimet dhe të bashkëpunojë për të bërë një test shikimi. disa vizita që më parë nuk mund të bëheshin. • Nuk tregon interes në lojrat ku ndërveprohet me fëmijët e tjerë. Kini parasysh! araqituni patjetër tek mjeku pediater i këshillimores. • Ka vështirësi të shkarravisë në një letër.

• Nuk përdor “unë” dhe “ti” në mënyrën e duhur. Mos bëni pyetje duke përdorur “pse”-në. Përpiquni ta përfshini në lojë. ndaloni pranë tij dhe kthejini përgjigje. apo ndonjë pjesëtari tjetër të familjes. Disa këshilla të përgjithshme për prindërit dhe edukatorët • • • Thirreni fëmijën në emër. quksja etj. vendosni grupin e fëmijëve në rreth që të thonë emrat e njëri-tjetrit. si: korenti. ka nënën të sëmurë”. edhe • • • • • • • • • • • • • • • • • . “I shkreti. Kjo do të thotë që ai ka një imagjinatë të mirë dhe është normale për moshën. Ndëshkimet nuk ndihmojnë në zhvillimin e drejtë të fëmijës. Uluni në lartësinë e fëmijës. Vëruni veshin fjalëve që thotë. bisedoni me fëmijën. Rrahjet dhe ndëshkimi i bëjnë shumë keq fëmijës suaj. Mos i thërrisni fëmijët me nofka. Nëse ndodh. Dëgjoni zërin e fëmijës. Respektoni fëmijën dhe bëni të ndihet i barabartë me të tjerët. Mos shani apo përflisni prindërit e fëmijës në prani të tij. mos thoni ”ti nuk je i mirë”. Ai kërkon të shuajë kuriozitetin e tij. Mos flisni keq për fëmijën. pusi etj. Respektoni egoizmin e fëmijës. Lëreni fëmijën të prekë gjithçka. kur ai bën diçka të papërshtatshme. Mos tregoni keqardhje ndaj fëmijës apo shprehje të tilla. Mos i thoni fëmijës “ti s’di”. kur ai është pranë jush. si: “I shkreti. por “kjo që bëre nuk ishte gjë e mirë”. Edhe pse luan. Mos lejoni që fëmija të thirret në grup me nofka. Ndoshta fëmija kërkon më shumë vëmendje nga ju. s’ka të hajë”. Ai kërkon të ketë gjithçka për vete. Mos u tallni nëse fëmija ju tregon gënjeshtra. Fëmijët dinë gjithçka. Mos lejoni që ndonjë fëmijë të qëndrojë i vetmuar. fëmija mund të ndihet i padëshiruar. Nëse duhet ta qortoni. Nëse jo.3 . Mos iu impononi fëmijës. Kur fëmija ju drejtohet me pyetje apo për t’ju thënë diçka. bufi.4 VJEÇ KËSHILL A PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT 337 • Nuk përdor fjali më të gjata se me tre fjalë. si: flokëkuqi. Përjashto mjetet e rrezikshme për të. Mos përdorni fjalën “gabim” ose “keq” për veprimet që bën fëmija. Respektoni ritmet e fëmijës në lojë. është jetim”. Jemi ne të rriturit që s’i kuptojmë. Ato çojnë në një vlerësim të ulët dhe negativ ndaj të tjerëve. “I shkreti. biseda etj. “veshët” janë gjithmonë tek ju. Mos e përfill sjelljen e fëmijës. Nëse s’dëshiron të luajë. që të jeni përballë tij dhe shikojeni në sy kur i flisni.

Mos urdhëroni fëmijën të hajë diçka.338 PJESA V VITI I KATËRT . Nëse doni që fëmijës t’i thoni “jo”. e shikoj” etj. duke i thënë: “Do të vijë teta të bëjë gjilpërën” ose “Do të vijë gogoli” etj. Lëreni fëmijën t’ju mbajë inat. . Ai do të hajë kur të ketë uri. Gjeni një mënyrë që t’i tregoni fëmijës suaj se jeni duke e dëgjuar: për shembull: “Po. përdorni fjalë të tjera. Mos e frikësoni fëmijën për veprimet që bën. Luani me fëmijën tuaj.MOSHA E FJALËS • • • • • • • • • juve gjithashtu. Vlerësoni përpjekjet e fëmijës. “Turp” etj. pervecse kur fillojnë të godasin. Mos përdorni fjalët: “Mos prek”. Mos ndërhyni në grindjet ndërmjet fëmijëve. Mos i mbani mëri për këtë.

339 Pjesa VI VITI I PESTË MOSHA E FRIKËS .

Fillon të flasë fjalë të mëdha. Është në gjendje të bëjë lidhjen logjike midis sendeve. Ndërkohë. Nga njëra anë kjo e bën të jetë zemërgjerë. Megjithëse mund të duket se po merret me njëqind gjëra të ndryshme. e ndihmojnë fëmijën ta kapërcejë xhelozinë.nënë . lëvizjeje. vendit të banimit dhe shoqërisë ku ai jeton. as edhe një ditë të vetme) dhe rreth moshës pesë vjeç do të jetë një fëmijë më i sigurt në vetvete dhe më i qetë. do të bëhet një shpërthim energjie. ai po mëson nga të gjitha këto. Ai ka kuptuar përfundimisht se është një person më vete dhe i ndryshëm nga prindërit e tij. • Marrëdhëniet e mira mes nënës dhe babait janë burim gëzimi për të. përgjithësisht jashtë kufijve. dashuri dhe kanë marrëdhënie të mira me gjyshërit.5 vjeç P ërpara se ju ta vini re. fëmija që dukej disi i qetë vitin e kaluar. • Nëse prindërit e kuptojnë situatën dhe sillen me kujdes.fëmijë. Çdo ditë . por pa ia ditur gjithmonë kuptimin. si të rriturit. • Rritet rëndësia e grupit të moshatarëve.340 4 . trimërie dhe sjelljeje. N • • • • jë fëmijë 4-vjeçar karakterizohet nga: Ndjenja e pavarësisë dhe e ndërgjegjësimit për individualitetin e tij. pronësie. por tani fëmija juaj po merr një drejtim të ndryshëm. kjo është një moshë e vështirë për t’u trajtuar. Ju mund t’ju kujtohen të gjithë provat dhe vështirësitë që keni kaluar kur ai ishte dy vjeç. • Interesi i tij kryesor mbetet trekëndëshi baba . por nga ana tjetër ndien xhelozi dhe zili. pasi mendon që prindërit e tij jetojnë edhe pa të. Kjo i duket edhe si përjashtim dhe shkëputje nga prindërit dhe e shqetëson. ngjarjeve dhe personave. Por kjo do të qetësohet (pikërisht atëhere kur ju mendoni se nuk mund të vazhdoni kështu.

mund të fi-llojë të sillet ashtu siç sillej në një moshë më të vogël (2-3 vjeç). Sidoqoftë. Të hapur ndaj shoqërisë Tani. por është shumë e rëndësishme që të bëhet ngadalë. por nga ana tjetër vazhdon t’i quajë prindërit pronë të vetes (“Mami është vetëm imja”). Në këtë periudhë të jetës fëmija ka një kujtesë më të mirë. tani fëmijët përpiqen ta dallojnë të vërtetën nga fantazia. Gjatë këtij viti bie në sy shtimi i ideve imagjinare (fantazive). mendojnë se çdo gjë që marrin në dorë i takon atyre. shoqërira dhe për ndjenja të reja. bëjnë që ai të duket i sigurt dhe mburravec në një moment dhe i pasigurt dhe ankues në momentin tjetër. familje dhe njerëz të njohur dhe të sigurt.4 . Vizitojnë më shpesh të afërmit dhe kushërinjtë. ku hyjnë “përbindëshat” me të cilët ata flasin në kopsht. Emocionet e ndryshme që provon gjatë ditës. Ata vetëm po rriten. tregon pasigurinë që ndiejnë gjatë këtyre muajve. marrëdhëniet midis dy të rriturve dhe midis nënës dhe babait (këto marrëdhënie për fëmijën mund të jenë të këndshme. ata arrijnë të bëhen pjesëtarë të grupeve. Kujdes! • Zgjerimi i marrëdhënieve duhet të bëhet. Nëse ai nuk ndihet mirë dhe ka pasiguri. Bëhet shumë xheloz. të kër- . pra mos u tregoni të ashpër. Kjo është normale për moshën dhe nuk duhet penguar. nëse prindërit kërkojnë të lindin fëmijë të tjerë. por kënaqësi. Fëmijët katërvjeçarë nuk duan ta ndryshojnë rregullin e ditës dhe lojrat. • Mund të ndodhë që fëmija po u la jashtë vëmendjes.baba/nënë). Ata tani pëlqejnë të përdorin edhe fjalë jo të hijshme dhe i përdorin më tepër për të gjetur një përgjigje nga ju dhe jo për ndonjë arsye tjetër. mund të rrëmbejnë gjëra të të tjerëve apo të thonë të pavërteta. Në fakt. fillimisht me pak shokë. as gënjeshtarë. ose të mbushura me xhelozi). Tani ndihet edhe më shumë një person i ndarë nga prindërit e tij. përralla. Gjatë gjithë kohës fëmijët duhet të jenë nën syrin e vëmendshëm të prindërve. Në këtë moshë fëmija është thellësisht i interesuar për marrë dhëniet mes tij dhe prindërve (djalë/ vajzë . Duke filluar shkëputjen nga familja. Ky fiksim me rregullin dhe rutinën. Kjo tani për ta nuk është më bezdi.5 VJEÇ KARAKTERISTIKAT E RRITJES DHE TË ZHVILLIMIT 341 sjell sfida të reja. ose “dragonjtë” që rrinë poshtë krevatit. katërvjeçarët nuk janë as hajdutë. se nuk do të dinë ç’të bëjnë. shumë më mirë se më parë. fëmijët e kësaj moshe janë më të zotë për miqësira. Fëmijët tani janë shumë egoistë. Tani ngjarjet regjistrohen në kujtesë për t’u mbajtur mend. Fëmija në këtë moshë nuk e thotë çdo gjë që mendon.

Përgatitjet për vitin e ri në kopsht fillojnë që më parë. Koncepti i vdekjes. Ai gjithashtu ka forcën e muskujve F ëmija juaj tashmë ka bashkërendimin dhe ekuilibrin e një të rrituri. nuk merr kënaqësinë e zbulimit të marrëdhënies nënë-baba. vizitat. dëshirat dhe nevojat. Shiheni atë duke ecur dhe duke vrapuar. . Kjo ndihmon fëmijën të kontrollojë sikletin e ndryshimit dhe ta presë kopshtin me kënaqësi. duke ecur poshtë e lart shkallëve pa u mbajtur te parmaku. Karakteristikat e rritjes dhe të zhvillimit ZHVILLIMI LËVIZOR duke ecur i sigurt me hap të madh. Ai do të njohë “atë që mungon”.5 vjeç. kjo e dëmton dhe e mbyll në vetvete fëmijën 4. përgatitja për stinët e reja. Ndaj bëhen më të rëndësishme se kurrë zakonet e të rriturve si: sebepet. Një fëmijë pyet “Mami. Ai pëlqen çdo njeri që i njeh cilësitë. shëtitjet. festat familjare. • Është shumë e vështirë për një fëmijë 4-5 vjeçar të përballojë horizontin e ri të jetës. nëse do t’i duhet të pranojë idenë se ai është fëmijë i një personi të keq apo kriminel. • Kur fëmija rritet vetëm nga një prind. paqartësitë. Mosha e tij nuk e lejon ta gëlltisë këtë. Për këtë moshë. duke notuar. Tani që fëmija është më i hapur ndaj botës dhe njerëzve. pasiguritë janë të padurueshme. pushimet e verës etj. i sëmundjes. duke ecur në majë të gishtave. Fillojnë ta shohin botën si një zinxhir rregullash. Nëse ai është i paqartë në ndjenjat e tij për prindin që mungon. Kjo nuk duhet të ndodhë pa pjesëmarrjen e prindërve dhe me njerëz të panjohur. argëtimet e zakonshme të fundjavës. të papriturat. i burgut është i vështirë për t’u kuptuar në këtë moshë.342 PJESA VI VITI I PESTË .MOSHA E FRIKËS kojë vëmendjen e të huajve. ka më shumë nevojë për zakonet të rregullta jetese. i fatkeqësisë. Ata duan të zbulojnë se çfarë mund dhe çfarë nuk mund të bëjnë. dyshimet. Në këtë moshë fëmijët mund të bëhen shumë të ashpër me veten dhe me zbatimin e rregullave. duke ruajtur në shtëpi orarin e kopshtit. a mund të shkoj në ballkon?”. dobësitë. Prindi që ka në shtëpi nuk duhet ta harrojë këtë gjë. ditëlindjet. duke u rrotulluar dhe duke u hedhur.

për fëmijën tuaj ata janë njerëz. duke Aftësitë e duarve dhe të gishtave Koordinimi dhe aftësia e fëmijës për të përdorur duart e tij. madje edhe mund të lidhë këpucët vetë. arti në përgjithësi po bëhet më emocionues për të. • Lojën me argjilë. pa iu penguar këmbët • Mban mirë ekuilibrin. plastelinë. Në padurimin e fëmijës për të provuar sa i pavarur dhe i aftë është. • Prerjen dhe ngjitjen. • Lojrat me letra. një hundë dhe një gojë. Për më tepër. mbase nuk mund të notojë mirë. këtë moshë. ai shpesh do të vrapojë drejt jush kur të dalë jashtë rruge. • Të vizatojë dhe të kopjojë forma gjeometrike. Ju duhet të vazhdoni ta kujtoni rregullisht se duhet të presë dhe të kapë dorën tuaj për të kaluar rrugën. Aftësitë kryesore të lëvizjes në fund të kësaj periudhe • Rri mbi një këmbë për dhjetë sekonda ose më shumë • Kërcen. ai po bëhet i zoti të kujdeset për veten. Ai mund të shkojë në fund. Ju do të vini re se ai i përdor duart me më shumë kujdes kur vizaton. hidhet • Lëkundet.5 VJEÇ KARAKTERISTIKAT E RRITJES DHE TË ZHVILLIMIT 343 për të bërë aktivitete si kapërdimje (kollotumba) dhe kërcime të gjata. Kujdesi është po kaq i rëndësishëm edhe kur ai është pranë ujit. ngjitet • Kërcen mbi një këmbë • Ecën mirë.4 . dhe më e rëndësishmja. të mbajë letrën në një dorë dhe lapsin apo shkumësin në dorën tjetër. janë të zhvilluara pothuajse plotësisht në . • Ndërtimet e vështira. duke qëndruar në një këmbë. dhe këmbët mund të dalin nga koka. me shumë blloqe Këto lojra jo vetëm që do ta ndihmojnë të përmirësojë shumë nga aftësitë e tij. por gjithashtu që të zbulojë kënaqësinë e të krijuarit të gjërave vetë. Si rezultat. si një yll apo një romb. Pra. Ai tani mund të lajë dhëmbët vetë dhe të vishet me pak ndihmë. • Vizatimin me furçë apo me anë të gishtave. me duar të shtrira përpara. të frikësohet dhe të harrojë si dilet në sipërfaqe. Edhe nëse ai mund të notojë. Por tani ato do të kenë sy. Për shkak të rritjes së kontrollit të duarve të tij. Figurat e tij mund të kenë trup ose jo. Nuk merret vesh se kush është më i gëzuar për përparimin e tij – ju apo ai. Aktivitetet më të pëlqyera për të mund të përfshijnë: • Të shkruajë dhe të vizatojë. Ai do të vendosë që në fillim se çfarë do të vizatojë e më pas do ta vazhdojë punën. asnjëherë mos e lini vetëm në pishinë ose në plazh.

344 PJESA VI VITI I PESTË . • Vizaton një person me trup • Riprodhon/shkruan disa gërma. Ka shumë mundësi që ai të përsërisë urdhërat që dëgjon më shumë. Tani ai ka mësuar sesa të fuqishme mund të jenë fjalët. lugën dhe (ndonjëherë) thikë buke. Vetëm sigurohuni që t’i jepni atij shumë mundësi. Tani nuk do t’ju tregojë vetëm gjërat që i ndodhin dhe nevojat e tij. s. Ai tashmë do të thotë histori të ngatërruara. Ju mund edhe të dalloni “talente” të caktuara që do të shfaqen gjatë punës së tij. me përjashtim të: f. duke i bërë mirë këto aktivitete. ZHVILLIMI I GJUHËS DHE TË FOLURIT R reth moshës katërvjeçare. gjatë këtyre viteve. nuk janë ato që doni të dëgjoni. që mbase do të jenë të vështira për të deri në mes të moshës pesëvjeçare. • Zakonisht kujdeset për nevojat e tij personale.v. të rriturit në familje. për të mirë dhe për të keq. th dhe r deri në moshën gjashtë vjeç ose më vonë. do t’i rritet vlerësimi për vetveten. • Vishet dhe zhvishet pa ndihmë. të shqiptojë shumë nga tingujt në gjuhë.MOSHA E FRIKËS pasur sukses. Aftësitë kryesore të duarve dhe gishtërinjve në fund të kësaj periudhe • Bën vrima në një copë letër. me tetë fjalë. dhe ai mund të mos të arrijë ta thotë mirë sh. l. • Kopjon trekëndësha dhe forma të tjera gjeometrike. dhe do ta që ta përdorë këtë fuqi. • Bashkon pikat e vizatuara më parë. por edhe ëndrrat dhe fantazitë. ai në disa raste do të jetë shumë urdhërues. mësojeni fëmijën tuaj si të përdorë “të lutem” dhe “faleminderit”. dhe ai do të rritet me 1000 fjalë të tjera ose më shumë. mbase duke ju urdhëruar “të mos flisni më” ose duke thirrur shokët e lojës “hajdeni këtu menjëherë”. duke përdorur gishtërinjtë. aftësitë gjuhësore të fëmijës do të lulëzojnë. por kjo moshë nuk është e këshillueshme për ta nxitur atë në një drejtim apo në një tjetër. Ai tashmë mund . Kështu që nëse fëmija juaj katërvjeçar është si të tjerët. Gjithsesi mos u çudisni nëse disa nga fjalët që do të thotë. Ai do të marrë drejtimin që i pëlqen më shumë. Por gjithashtu vini re me vëmendje se si ju. flisni me të dhe me njëri-tjetrin. • Përdor pirunin. Për ta larguar nga kjo mënyrë të foluri. për të formuar një figurë të plotë. që të mund t’i ushtrojë këto aftësi. Fjalori i fëmijës tuaj tashmë do të shtrihet deri në rreth 1500 fjalë. duke përdorur fjali më të vështira.

këto janë fjalët më të fuqishme nga të gjitha. lodhje. përgjigja më e mirë mund të jetë një lojë. Nëse sharjet që përdor janë të lehta. • Përdor kohën e ardhme. ata e qortojnë. Cila është mënyra më e mirë për ta ndaluar këtë sjellje? Bëhuni një shembull i mirë dhe përpiquni të mos i përdorni këto fjalë. Nëse ai thotë “të urrej”. Nga pikëpamja e tij. ju vetëm do ta bëni të ndihet konfuz (i paqartë) dhe do ta lëndoni më tepër.) • Është në gjendje t’i përgjigjet pyetjeve: “Çfarë ke bërë dje?”. buzëqeshje. .) • Kupton gjendjen emocionale të personave të tjerë. mbani mend se kur fëmija juaj përdor këto fjalë. (Tregon kur personi shpreh frikë. dëshpërim. megjithëse mund të jetë shumë shqetësuese për ju. Sigurisht që kjo është më e preferuar sesa dhuna fizike. Do të hash darkë tani me mua?” Ky lloj humori është një rrugë e shkëlqyer për të larguar zemërimin e tij sipas mënyrës tuaj. po pa i rënë shumë në sy. • Fëmija është në gjendje të bëjë dallimin midis kafshëve shtëpiake (një qeni dhe një maceje. Megjithatë. le ta zëmë se ai ju quan një “shtrigë të keqe”: ju mund të qeshni dhe t’i përgjigjeni: “jam duke zier një tenxhere me krahë lakuriqi dhe sy bretkose. ai gjithashtu është i shqetësuar. Pra më mirë rrini të qetë dhe i thoni se ju e dini që nuk ju urren me të vërtetë. edhe në momentet që jeni të stresuar. Ai ndoshta nuk e di kuptimin e tyre. • Thotë emra dhe adresa. dhe flisni me të rreth asaj që e bëri të shpërthe- jë. Veç kësaj. di të përgjigjet: “i vogël” etj. përpiquni të kufizoni përdorimin e këtyre fjalëve. ju do të vini re që ai do t’i përdorë këto fjalë si sharje. lërini të kuptojë që është e drejtë të ndihet i zemëruar.). Kur fëmija juaj është i mërzitur. Ai dëgjon të rriturit t’i thonë ato kur janë shumë të nevrikosur ose të emocionuar dhe nuk e kupton se pse kur i përdor ai. Duke u mërzitur dhe duke i bërtitur atij. • Njeh dhe gjen të kundërtën e fjalëve. • Flet fjali me më shumë se pesë fjalë. Për shembull.4 . ajo çfarë do të thotë me të vërtetë është “jam shumë i mërzitur dhe dua të më ndihmoni të vë në rregull në ndjenjat e mia”. Aftësitë kryesore në fund të kësaj periudhe • Kujton pjesë të një historie. është thjesht energjia e tyre që e gëzon. një kali dhe pulës etj. Më pas. Përpiquni t’i mësoni atij fjalë që e ndihmojnë t’ju tregojë se si ndihet. • Tregon histori të gjata.5 VJEÇ KARAKTERISTIKAT E RRITJES DHE TË ZHVILLIMIT 345 Fëmija juaj gjithashtu mund të përdorë shumë sharje në këtë moshë. “Çfarë do të bësh nesër?”. (Nëse e pyet cila është e kundërta e “i madh”.

Një zgjidhje për këtë është për shembull. çojeni për një vizitë. Ka shumë libra të mirë për fëmijë që i shpjegojnë këto koncepte. Në të njëtën kohë.346 PJESA VI VITI I PESTË . mësojini disa vjersha humoristike ose këngë. Cilidoqoftë interesi i tij. që të shohë sesi është një studio ose sallë koncerti. çojeni në muzeun e historisë së natyrës. Gjithashtu nëse njihni një artist. rombi etj). rrethi. në mënyrë që ta presë fillimin e shkollës me gëzim. që në vend ta lejoni të përsërisë vjersha pa kuptim. Rruga më e mirë është t’i krijoni fëmijës tuaj mundësi të shumta mësimi. që do t’i mësojë më me hollësi kur të shkojë në shkollë. dhe nëse ju e detyroni me zor të mësojë që tani dhe e fusni në siklet. ai tani kupton që dita ndahet në mëngjes. ai mund të dijë disa ditë të javës dhe që çdo ditë matet në orë dhe minuta. Ai gjithashtu mund të kuptojë numërimin. Nga koha që hyn në kopsht. Ju gjithashtu do të zbuloni se veç eksplorimit të ideve praktike. mund të mos t’i pëlqejë të mësojë kur të shkojë në shkollë. Për shembull. ose harxhoni pak kohë duke i lexuar disa poema. ju mund të përdorni libra për t’iu përgjigjur këtyre pyetjeve dhe të hapni horizontin e tij për më tej. kjo është mosha e duhur për ta çuar atë në muze. Në këtë moshë fëmija juaj duhet të zbulojë kënaqësinë e të mësuarit. Për shembull. Ai nuk ka asnjë përfitim . ju duhet të respektoni interesat dhe talentet e tij. alfabetin. ndihmojeni të mësojë të ndërtoje modele dhe pajiseni me vegla dhe lojra ndërtuese. dhe do t’i rrisë më shumë vlerësimin për gjuhën e shkruar.MOSHA E FRIKËS Sigurisht. që do ta lejojnë të krijojë makinën e tij. fëmija juaj katërvjeçar me sa duket do t’ju bëjë shumë pyetje si: si ZHVILLIMI NJOHËS DHE I PERCEPTIMIT N ga mosha katërvjeçare fëmija juaj do të fillojë të zbulojë shumë koncepte bazë. por mos u ndieni të detyruar t’i nxitoni gjërat. ekspozita dhe kopshte zoologjike. marrëdhëniet e madhësive (e madhja përballë të voglës) dhe emrat e figurave gjeometrike (katrori. Kjo do ta ndihmojë që t’i kushtojë më shumë rëndësi fjalëve që thotë. Nëse fëmija juaj duket shumë artist. nga kjo. çojeni atë në muzetë e artit dhe galeritë. Nëse ai është më shumë i interesuar për makinat dhe dinosaurët. mbasdite dhe darkë dhe që viti ka katër stinë të ndryshme. ose lëreni të marrë pjesë në aktivitetet parashkollore artistike. nëse nuk e keni çuar deri tani. disa herë fëmija juaj nuk ka nevojë të thotë diçka ofenduese që t’ju lodhë – mjafton që të flasë pa pushim.

Jo të gjithë katërvjeçarët shprehin dëshirën të lexojnë dhe të dallojnë disa fjalë në libra. Njeh gjërat që përdoren çdo ditë në shtëpi (para. dhe do t’i duhen një ose dy vjet më shumë për të zhvilluar gjuhën. ashtu si prindërit: ditët e javës. stinët.4 . si është krijuar dielli dhe qielli. fundjavën. bëhen baraz me të tjerët gjatë klasës së dyte ose së tretë. atëherë ai është si shumica e fëmijëve të tjerë. për shembull. Madje disa nga ata fëmijë që lexojnë shpejt. të prindërve. atëherë ai mund të jetë gati për të marrë disa nga bazat e leximit (të fillojë të mësojë të lexojë. por shumë ngadalë). Si shumë prindër të tjerë.5 VJEÇ KARAKTERISTIKAT E RRITJES DHE TË ZHVILLIMIT 347 është krijuar bota. vëllezërve etj. motrave. ai dhe mund të mësojë. Nëse ju ziheni ngushtë. festat e ndryshme (ditëlindjen. Vitin e Ri) etj. ju mund të keni probleme për t’ju përgjigjur këtyre pyetjeve. Nëse jo. sidomos me një gjuhë të thjeshtë që fëmija juaj ta kuptojë. Fëmija vizaton portretin e tij. Thotë saktë emrin e të paktën katër ngjyrave. që t’ju ndihmojnë. ushqime). Tani. për të filluar të lexojë. por më mirë mbështetuni në librat e fëmijëve. Edukatoret mund t’ju rekomandojnë libra të përshtatshëm për moshën. Rendit sendet sipas madhësisë. Nëse ju do të punoni me fëmijën që të mësojë të lexojë gërma dhe fjalë. por kjo nuk do t’i vlejë në moshën shkollore. Bëhuni të vëmendshëm… • A është fëmija juaj i interesuar për të mësuar shkronjat? • A shikon ai libra ose revista vetëm? • A do ai “të shkruajë” me një laps ose stilolaps? • A dëgjon me vëmendje gjatë tregimit të një historie? Nëse përgjigja është po. është koha kur do të dëgjoni pyetjen e zakonshme “përse qielli është blu?”. nga më i vogli te më i madhi. nuk varet nga ajo se sa shumë ju e keni detyruar atë të mësojë në moshë • • • • . shikimin dhe kujtesën e nevojshme. Nuk ka arsye që t’ia kërkoni fëmijës këtë. Kupton më mirë konceptin e kohës. ç’është vdekja. Fëmija mëson të përdorë. Fëmija dallon shkakun dhe pasojën e një veprimi. Disa nga aftësitë e kësaj moshe • • • • Mund të numërojë 10 ose më shumë sende. Kujdes! Nëse një nxënës do të jetë i mirë apo i dobët në shkollë. mos sajoni përgjigje.

348 PJESA VI VITI I PESTË . fjalët dhe çdo gjë të re është i lidhur me mënyrën se si ai ka luajtur dhe gëzimin që ka për të mësuar gjëra të reja. do të ishte mirë të siguronit aktivitete me fëmijë të tjerë. Mësimi në një mjedis të ngrohtë dhe mbështetës është çelësi drejt suksesit. nxisni kuriozitetin e tij dhe prirjen për të zbuluar aftësitë sipas mënyrës së tij. Në vënd të këtyre. ka mjaft mjete të vlefshme për ta ndihmuar – libra dhe revista. Ju duhet të merrni pjesë. me gëzimin e tij për të mësuar. Ju duhet të bëni disa gjëra për të afruar marrëdhënien e tyre. Parqet. për të cilat nuk është gati. programe televizive edukuese.MOSHA E FRIKËS më të vogël. figura gjeometrike dhe fjalë. fëmija juaj në moshë parashkollore do të duket i kënaqur. sheshet e lojrave dhe programet me aktivitete parashkollore do t’ju japin mundësi për të takuar fëmijë të tjerë. por jo gjithmonë të të njëjtit seks). uluni me të dhe flisni rreth tyre. ngjyra. Me të gjetur shokun e tij të lojës. dhe ai mund të ketë dhe një shok “të ngushtë” (zakonisht. Ai do ketë shokë në lagje ose në kopsht. lëreni fëmijën të qetë që të kënaqet me ato që bën. numra. Kur fëmija juaj të jetë gati për të mësuar të lexojë. familjes. Nëse ai po sheh filma me kukulla ose programe të tjera edukative. dhe gjërat e tij fëmijëve të tjerë. Aftësia për të mësuar mirë është shumë e lidhur me entuziazmin. Cila është rruga më e suksesshme për mësimin e hershëm? • Gjatë lojës. të cilët i sheh shpesh. Kjo do ta ndih- N . por sigurohuni gjithashtu që ato të jenë argëtuese. duke i mësuar fëmijës të lexojë në moshën katërvjeçare. lojra. Është e rëndësishme për fëmijën t’i tregojë anën e mirë të shtëpisë. Por mos prisni që ata ta bëjnë punën vetëm. Më shumë se çdo gjë. Po nëse fëmija juaj nuk është regjistruar në kopsht dhe nuk jeton pranë familjeve të tjera? Dhe nëse fqinjët e tij janë më të mëdhenj ose më të vegjël për të? Në këto raste. Kjo nuk arrihet duke e detyruar atë të kalojë nga argëtimi i lojës në përqëndrimin tek detyra të vështira. por mos e shtyni të lexojë fjalët. • Mos e vini të ushtrohet me gërma. Pasioni i fëmijëve për të mësuar gërmat. ZHVILLIMI SOCIAL ga mosha katërvjeçare fëmija juaj do të ketë një jetë të mbushur me shokë. • Lexojini libra që i pëlqej-në. Ky pasion nuk vendoset me detyrim. nxiteni t’i ftojë këta shokë në shtëpinë tuaj. • Kujdesuni që të mësojë gjëra të reja. këngë etj.

me të cilat ju e keni mësuar që nga lindja. jo qëllimi. bisedat me të do të kenë më shumë sukses. Ai do të dojë shumë të jetë si shokët e tij. nuk e bën këtë sepse është dakort apo se e kupton se çfarë është mirë dhe keq sipas jush. përpiquni ta bëni shtëpinë tuaj mikpritëse dhe të dashur për shokët dhe miqtë e tij të vegjël. Në këtë moshë. Është mirë që fëmijët të mos marrin leksione për etikën. është mirë që të flisni me të dhe t’i tregoni se nuk ju pëlqen ky veprim. Vetëm prindërit dhe të rriturit kanë . duke ju pyetur për gjëra që nuk ja keni lejuar. ata më vonë janë në gjendje ta përshtasin vetë në mendjen e tyre. Në mendjen e tij është vlerësuar pasoja. Sigurisht bëhet fjalë për lodra. Kur ai i bindet rregullave me urdhër. fëmijët kanë një kuptim shumë të thjeshtë për moralin. kjo mund të jetë një shenjë e mirë. Polici i mirë është qetësues për fëmijën. Urdhërat dhe frenimi në këtë moshë nuk dalin me sukses. kur fillojnë këto miqësi të reja. do ta nxisni fëmijën tuaj të sillet edhe më keq. Nëse veprimet e tij nuk ju pëlqejnë. që ai po mëson të kundërshtojë autoritetin dhe të provojë se deri ku mund të shkojë. Nëse e marrin këtë komunikim. në botën e tyre. Ata ndikojnë fuqishëm në të menduarin dhe në sjelljen e fëmijës. Mos u dëshpëroni nëse marrëdhënia juaj me fëmijën ndryshon.5 VJEÇ KARAKTERISTIKAT E RRITJES DHE TË ZHVILLIMIT 349 mojë atë të krijojë një ndjenjë krenarie. mund t’ju thotë të pushoni. ose leje për të parë programe televizive për të rritur. Ju duhet të kuptoni se shokët dhe miqtë e fëmijës suaj katërvjeçar nuk janë thjesht shokë loje. Gjithashtu. por nuk është e lehtë që ata të kuptojnë ndryshimin midis forcës së egër dhe fuqisë së vendosmërisë pa egërsi. ai mund të tregohet i pasjellshëm me ju. Sado e vështirë të jetë për t’u pranuar. Ai tashmë kupton se ka vlera dhe opinione të tjera përveç tuajave. ushqime. duke humbur durimin. madje dhe t’ju shajë. rroba. Ata kanë nevojë për vlerësime të qarta dhe të thjeshta. edhe nëse gjatë lojës veprimet e tyre do të thyejnë disa rregulla. Për shembull. Pas pak muajsh. Nëse ju do të reagoni me emocion. Kur i kërkoni të bëjë diçka që ai e kundërshton. Lëreni për pak ta kryejë veprimin e tij.4 . por nuk është edukuar. Etika e fëmijës 4-5 vjeç Kujtohuni se fëmija juaj e ka të nevojshme të krijojë vetë konceptet e të mirës dhe të keqes në moshën 4 – 5 vjeçare. për herë të parë në jetën e tij. Ai ju bindet për t’iu shmangur ndëshkimeve. Pra ai është bindur. dhe ai mund t’i provojë këto veprime të tjera.

ai mendon se ju e qortoni sepse është fëmijë i keq. jo fals. Puna dhe loja Puna dhe loja janë të lidhura në këtë moshë. njerëzit. Dëshira për të bërë pyetje për çdo gjë është shumë e dukshme. Gjithashtu është e rëndësishme t’i jepni fëmijës tuaj detyra që e dini se mund t’i bëjë dhe më pas lavdërojeni kur i bën ato mirë.MOSHA E FRIKËS mundësi t’ua bëjnë të qartë fëmijëve me sjelljen e tyre.nga sjellja e tij. janë aktivitete shumë serioze dhe plot kuptim për të vegjlit. sesa thjesht t’i thoni “ti je i keq”. Në rastin e mësipërm. Kur ai thyen diçka me vlerë dhe e qortoni. Në vend që t’i thoni se është i keq. Në të njëjtën kohë. qetësojeni duke i thënë se e kuptoni që nuk e bëri me qëllim. ai e ka akuzuar veten pa të drejtë. Pyetjet e vështira përmbajnë edhe . si për shembull të ndihmojë nënën për të shtruar tavolinën ose për pastrimin e dhomës së tij. bëjini të qartë se sjellja nuk ishte e mirë. kini kujdes: kur ai bën diçka që s’ju pëlqen. Kur dilni shëtitje me familjen. sendet. ata kuptojnë më mirë edhe botën e brendshme të mendimeve dhe emocioneve. shumë më tepër nga ç’mendojnë prindërit.350 PJESA VI VITI I PESTË . idetë. mos e kritikoni fëmijën. Për shembull. Është e rëndësishme që fëmijëve t’u mësohet ndryshimi midis aksidentit (të bërë pa dashje) dhe veprimeve që s’duhen bërë. Nëse ju zemëroheni shumë. por vetëm sjelljen. përshkruani me hollësi se ku ka gabuar. Gjithashtu. të mirësjelljes. Për më tepër. më mirë shpjegojini që është e gabuar ta bësh motrën të ndihet keq. dhe përgëzojeni kur sillet ashtu. dhe tregojini sesa krenarë ndiheni kur me lodrat e tij luan me më të vegjlit dhe i ndihmon ata. Kur ai bën ose thotë diçka që duhet kritikuar. të së drejtës dhe vendosmërisë. jo ai vetë. ju duhet ta ndani atë – si person . jepini mundësi të luajë me fëmijët e tjerë. Ai tani është i zoti për të marrë përgjegjësi dhe punë të vogla. pasi ende jemi larg moshës së shkollës. Përpiquni që të mos inatoseni. duke i ndihmuar fëmijët të ndërtojnë një sistem etik të vërtetë. personalitetit. Nëpërmjet tyre fëmijët zbulojnë botën e jashtme. fëmija juaj do të mendojë se jeni inatosur me të dhe jo për dëmin që sollën veprimet e tij. Për ta ndihmuar të mësojë këtë ndryshim. Fëmijët e kësaj moshe e bëjnë veten fajtorë. Puna si lojë dhe loja si punë. Kur ai pa dashje bën diçka të gabuar. konceptin e përgjegjësisë. shpjegojini që prisni që të sillet mirë. nëse ai ngacmon një motër ose vëlla më të vogël. pavarësisht nëse thyerjen e bëri me qëllim apo pa dashje.

Nëpërmjet lojës fëmija bëhet personazhi kryesor i botës së tij dhe bëhet shok me fantazmat e kukullave dhe sendeve. .”. me duart e tyre dhe me mendjen e tyre. por dhe e vështirë. herë i pambrojturi e herë shpëtimtari. të luajnë duke ndihmuar edukatoren.. Përgjigjet shpesh i bëjnë fëmijët të ndihen të pafuqishëm. veçanërisht grupin e kopshtit. veten dhe luajnë së bashku me ta. Ai merr përgjegjësi për një moshë më të madhe. Lojrat me fëmijët e kopshtit i lejojnë atij të jetë prapë fëmijë katërvjecar. pikërisht sepse zbulojnë një mësim të madh: ata fitojnë besim për të bërë gjëra të reja. Për këtë arsye fëmijët kanë nevojë për shoqërinë. nga ana tjetër ju sjell qetësi. Zhvillimi intelektual sigurohet në sajë të situatës “Bëjmë sikur. Shpeshherë ata kanë frikë të pyesin dhe të mësojnë më shumë nga ç’mësuan. “Nuk kam frikë”. Loja si mjet që rrit Kemi thënë se kjo është mosha e fantazisë dhe imagjinatës. Të luajnë duke e ndihmuar nënën. Të vegjlit e kësaj moshe e kanë shumë për zemër të rregullojnë gjërat përreth tyre. në të cilin ata njohin moshatarët. të gjitha këto i ndihmojnë fëmijët të ndihen të zotët dhe të kuptojnë ndryshimin mes të vërtetës dhe përrallës. se çfarë do të thotë të jesh secili prej tyre. fëmijët mësojnë se nganjëherë edhe mund të mos të arrijnë të bëjnë dicka dhe kjo është normale.” . nëse del nevoja... Gjithashtu ata mësojnë se edhe gjërat e vështira për t’u bërë. të braktisur dhe të mashtruar. Pjesëmarrja në grupin e kopshtit.”.5 VJEÇ KARAKTERISTIKAT E RRITJES DHE TË ZHVILLIMIT 351 përgjigje të vështira. të sajojnë sende me lëvozhgën e vezës ose me thesin e vjetër të shtëpisë.4 . Për të kuptuar gjithçka. Një fëmijë 4-5 vjeçar thotë “Punët i bëj unë. për të arritur të bëjnë dicka vetë. Nëpërmjet punës-lojë dhe lojëspunë. për të ngjitur atë që është thyer. Të jetosh botën mbushur me fantazi është e bukur. duke fituar më shumë siguri. ata marrin edhe role të kundërta gjatë lojës. edhe pse i vë fëmijët para detyrave.. “Shkoj unë në dyqan. Ka fëmijë që në familjet e tyre sillen si më të rritur. Fëmija merr rolin sikur është person tjetër dhe me anë të kësaj loje ai kupton njerëzit e tjerë në familje dhe në shoqëri. prapëseprapë të pëlqejnë. duke fituar siguri. Këto janë arsyet që puna dhe loja i ndihmojnë fëmijët të kërkojnë një rrugë tjetër njohjeje. Ata bëhen herë i miri e herë i keqi. konfuzë. të shohin punëtorët sesi ndërtojnë një shtëpi.

Tregon më shumë pavarësi dhe madje shkon te fqinjët vetëm. roza-rozina. me top etj. Vallëzon dhe këndon me ritëm. është shumë rebel. Është faza kur fëmijët zhvillojnë kontrollin e vetes dhe përqëndrimin. të bëhet i vlefshëm në sytë e prindërve. duke dëgjuar një këngë.). Pëlqen të këndojë. gjë që nuk arrihet menjëherë. Për disa fëmijë. për të kuptuar se cilët janë kufijtë që nuk i lejohet t’i shkelë.MOSHA E FRIKËS Nëpërmjet lojës djemtë përpiqen të kuptojnë se çfarë është një mama dhe vajza përpiqet të kuptojë se si është babai. Fillon të pëlqejë ritualet e përditshme (zgjimi.). duke qenë edhe puna më e madhe. për shembull: nga vijmë? ku shkojmë? si funksionojnë gjërat? çfarë është jeta. i edukuar apo i keq. dhe të vrapojë. loja ose shëtitja pasdite etj. sepse kjo nuk i lejon të hiqet si “njeri me vlera”. si në kohën kur kishte edhe më shumë vëmendje dhe përkëdhelje nga prindërit. dreka. Dëshiron të jetë si shokët e tij. Kërkon që. Fëmija njeh dhe shfaq rregullat dhe zakonet e familjes. Bisedon për anëtarët e familjes. Ai fillon të shijojë vlerësimet: i mirë. si mamaja. Është më i aftë të zbatojë rregullat e vëna. por fakti që ai kupton dhe bindet nuk do të thotë se është i rritur. Në këtë mënyrë loja është më shumë se një lojë. Ai fillon të interesohet e të dëgjojë për besimin fetar. Fëmija mendon në mënyrë më të pavarur. dhëniet e punëve janë të mërzitshme dhe të pakëndshme. E ndien shumë shpejt poshtërimin. ajo është punë Aftësitë dhe cilësitë kryesore në fund të kësaj periudhe • • • • • • • • • • • Dëshiron të kënaqë dhe të pëlqehet nga shokët e tij. pse jam vajzë? pse jam djalë?. vajtja në kopsht. nëpërmjet lojës. Përshkruan aktivitetet që kryen secili prej tyre. nëse ky ushtrohet në familje. kërcejë. Në këtë moshë fëmija është në gjendje t’i bindet çdo urdhri. Fëmija për herë të parë në këtë moshë drejton pyetjet e ekzistencës njerëzore. mëngjesi. Shpesh ka nevojë për një kthim prapa. Fillon të interesohet për rregullat: a mund të dal jashtë?. Por jo të gjithë fëmijët mund ta pranojnë këtë si një punë. • • • • • . Ndërkohë. Tani për të loja është mësimi më i madh.352 PJESA VI VITI I PESTË . vdekja?. për t’u ndier më i vogël. Krijon lojëra me shokët e tjerë (symbyllazi. a mund ta bëj këtë gjë?… Ai ka nevojë t’i njohë rregullat e vendosuara nga të rriturit në mënyrë të qartë. si babai. të edukatorëve të kopshtit.

mos u habisni nëse ai përdor lojrat e imagjinatës. pa i ngatërruar shumë. Lojrat me luftë. Por ju nuk duhet të trembeni nga këto aktivitete. dëgjoni mirë mënyrën sesi flet me F të si të të Lodrat Fëmijës nuk i duhen dhe aq shumë lodra. Këto lloj rolesh u mësojnë se ç’është e mira dhe e keqja. prerë dhe duke përdorur armë prej kartoni. Ajo duket se është e veçantë dhe e domosdoshme për të. ata arrijnë t’i shkelin në jetën imagjinare të lojës. Nëse doni të kuptoni zhvillimin dhe vetëbesimin e fëmijës suaj. Fëmijët kanë edhe një përfitim tjetër të madh nga puna-lojë. Disa prindër i ndalojnë fëmijët e tyre të luajnë me lodra armësh të blera në dyqan. madje lodrat e shumta mund të përbëjnë një problem. prekni. duke futur në to disa forma të dhunës. për ta futur në lojë. për të cilin ai duhet të harxhojë kohë dhe punë. madje dhe lojrat me ndjekje. Nuk është e thënë që këta fëmijë janë “të dhunshëm”. imagjinata dhe do të jetë në gjendje të lëvizë midis të dyjave. Kujdes! Vini re nëse fëmija nuk arrin luajë vetëm dhe kërkon nënën. kusht për të luajtur. mos ia . Për ta. me luftëtarë dhe kauboj. ai tani po mëson të dallojë të vërtetën nga përralla.4 . Shumë kufij që i kanë të ndaluar në jetën e vërtetë. Për fëmijën çdo lodër është një send dhe personazh. Nëse fëmija një lodër të vjetër e mban vazhdimisht me vete. ose thjesht duke drejtuar gishtin dhe duke qëlluar “pau pau”. gjithmonë brenda lojës. fëmija ngatërrohet dhe bezdiset. kërkoni arsyen e vërtetë. Ndihmojeni fëmijën të ketë mjetet e duhura për të luajtur edhe me sende të rastit. si për shembull të bëjnë një vjedhje apo vrasje. Nëse fëmija bëhet kokëfortë duke përsëritur “Dua lodër tjetër”. ZHVILLIMI EMOCIONAL antazia e fëmijës tuaj katërvjeçar do të jetë po aq e fortë sa në moshën trevjeçare. armët prej lodre janë një mënyrë e pafajshme argëtimi për të qenë konkurues dhe e dobishme për respektin për veten. Nëse janë shumë. vrasja e dragonjve.5 VJEÇ KARAKTERISTIKAT E RRITJES DHE TË ZHVILLIMIT 353 ndërtuese. Gjithsesi. Ai mund të ketë një problem tjetër. Keni vënë re kur fëmijët e kësaj moshe luajnë me njëritjetrin duke u bërë si bebja dhe prindi? Ata po përpiqen të mësojnë ato që bëjnë të rriturit. vetëm duke ngjitur. Përpiquni kuptoni arsyet dhe ta ndihmoni dalë nga shqetësimi që ka. të gjitha hyjnë këtu. Fëmijët nuk e kanë idenë se ç’është të vrasësh apo vdekja. Ndërsa përpiqet më shumë të luajë.

por mjafton që ju të bëni dy gjëra: të keni durim dhe të jeni gjithmonë gati për të folur me të. dhe kurioz. Fëmija bën pyetje direkte.. kemi ndërruar shtëpinë. Kur sheh se të tjerët janë të lënduar ose të trishtuar. erdhi vëllai i vogël në shtëpi nga materniteti. Zemërimi Shpesh zemërimi tek fëmija e kësaj moshe vjen ngaqë ai e ka të vështirë të kontrollojë frikën. Katër-pesë vjeç quhet koha e frikës dhe ju duhet ta merrni seriozisht. ka rrezik që fëmija të humbasë besimin tek ju.354 PJESA VI VITI I PESTË . Në fakt arsyeja mund të jetë një tjetër më serioze: gjyshi i sëmurë. ngjarje në kopsht. Një fëmijë qan sepse është prishur lavatriçja. fëmija sajon vetë përgjigje të gabuara. Nëse ju nuk thoni të vërtetën. Në këto raste fëmijët bëhen shpesh shumë të lëvizshëm. llafazan. Ai gjithashtu ka mundësi të jetë shumë i ndjeshëm ndaj ndjenjave të të tjerëve . ndryshime në familje. Seksualiteti Zoti. kjo i bie rëndë fëmijës. Jo gjithmonë është e lehtë të gjenden përgjigjet për të gjitha rastet. ankthi dhe dhimbja Nësë një fëmijë i kësaj moshe trishtohet kur sheh një të rritur të trishtuar në familje. Ju duhet të bëheni të vëmendshëm dhe të përpiqeni të kuptoni shkakun. apo ka frikë për humbjen e tyre. Nëse ju përgjigjeni me shumë hollësi.MOSHA E FRIKËS një të rritur. kjo mund të ndodhë se ai është edhe vetë i trishtuar në mënyrë të fshehtë. Arsyeja e vërtetë mund të gjendet në problemet e jetës së familjes.si të rritur dhe fëmijë . ai tashmë mund të jetë miqësor. fatkeqësitë ose sëmundjet e prindërve dhe fëmija mendon se është ai fajtor.. Përgjigjet jo gjithmonë janë të thjeshta dhe të lehta për ju. Në vënd që të mbetet pas. Shpeshherë frikërat e kësaj moshe në të vërtetë janë frikërat dhe ankthi i të rriturve. Krizat e zemërimit e ndihmojnë të shkarkojë sikletin. ose nga larg. Nëse nuk jepni përgjigje fare. . të paqetë ose bëjnë gjoja si të gëzuar. por ju duhet të zbuloni se nga vjen ky siklet. siç mund të ketë bërë kur ishte dy apo tre vjeç.dhe kënaqet duke i bërë të tjerët të lumtur. për të fshehur shqetësimin. ai do të tregojë për ta simpati/keqardhje dhe interes. Keqardhja.E qara është e thellë dhe e rëndë. ai shpreh edhe dhimbjet e tij ose mungesën e lumturisë. Nëpërmjet kësaj keqardhjeje dhe interesimi. pasigurinë dhe ankthin. vdekja dhe seksualiteti janë disa çështje që fillojnë t’u interesojnë fëmijëve në këtë moshë.

Rreth po kësaj kohe. por me fjalët e duhura. Qor- timi. Kur ai ju bën këto lloj pyetjesh. përgjigjuni thjesht. në prani të prindit. për t’i prekur trupin në vendin e dhimbshëm ose gjatë vizitës së mjekëve dhe infermierëve. Ai është kurioz të shohë se si ndryshojnë trupat e vajzave nga të djemve. fëmija juaj mund të tërhiqet shumë nga prindi me seks të kundërt. ndëshkimi. nëse bëhen të përmbajtura dhe nuk rrezikojnë fëmijën. Ata duhet të mësojnë se bota është pak e ndryshme nga dëshirat dhe ëndrrat e tyre. Asnjë person tjetër. Rreth kësaj moshe. Ai mund të bëjë pyetje për lindjen e fëmijëve. Sjellja në këto raste është me të vërtetë një çështje e kulturës familjare. nuk mund të prekë “pjesët e tua intime”. Më mirë të mos teprohet me ndërhyrjet në këto mosha. Tani ti po rritesh dhe do të kujdesesh dhe ta mbrosh vetë trupin tënd. për organet seksuale. Një vajzë katërvjeçare mund të konkurojë me nënën e saj për vëmendjen . ju mund të vendosni t’i thoni fëmijës tuaj: “Trupi yt është i shëndetshëm ashtu siç është krijuar dhe t’i duhet të kujdesesh vetë për higjienën e tij. Sjelljet e kuriozitetit të moshës janë normale. Ata madje mund të tregojnë interes për organet e fëmijëve të tjerë. por janë normale dhe tregojnë një kuriozitet normal për moshën. Duhet të dini se fëmija juaj katërvjeçar nuk ka nevojë për hollësira rreth marrëdhënieve seksuale.4 . fëmijët gjithashtu mund të luajnë me organet e tyre të trupit. Zhveshja lakuriq dhe lojrat me pjesë të trupit nuk bëhen në sy të njerëzve. jo vetëm nuk është i nevojshëm. Kështu për shembull. duke përfshirë kushërinjtë dhe shokët e ngushtë. Kryesorja është që ai të ndihet i lirë për të bërë pyetje dhe të marrë përgjigje direkte dhe të sakta. Nëse fëmija sëmuret. Përpiquni të mos dukeni tepër të sikletosur ose seriozë rreth çështjes dhe bëni shpjegime të thjeshta dhe të shkurtra.5 VJEÇ KARAKTERISTIKAT E RRITJES DHE TË ZHVILLIMIT 355 Mosha 4 vjeç e më pas ka një detyrë të vështirë për fëmijën. për të ngjashmit me të apo për seksin tjetër. Mos u shqetësoni! Këto nuk janë marrëdhënie seksuale. Nga ana tjetër fëmijët kanë nevojë të mësojnë se çfarë është e lejuar dhe çfarë jo në marrëdhëniet shoqërore. por është shumë i dëmshëm. pa i bërë bisht pyetjes dhe pa thënë gënjeshtra. prindërit duhet t’i shpjegojnë dhe duhet t’i marrin leje. Me rritjen e interesit për seksualitetin. fëmija juaj mund mund të fillojë të tregojë një interes për seksualitetin. Ata kanë një punë të madhe për të bërë dhe ju duhet t’i ndihmoni. ose dhe më keq.

ai mund të mësojë edhe përdorimin e një thike buke. Ai do ta ketë më të lehtë t’i mësojë këto sjellje në tavolinë. Nëse ai kundërshton të hajë një lloj ushqimi të cilin dje e ka “përpirë”. si për shembull të mos flasë me gojën plot dhe të mos marrë ushqim nga pjata e të tjerëve. sepse ai do të sillet si ju. Ka rëndësi që të jepni shembullin e mirë vetë.) Në këtë moshë. nëse familja e ka zakon të hajë së bashku. Nuk është e çuditshme që fëmijët e kësaj moshe të kenë pëlqimet e tyre për ushqimet. (Shihni menunë në faqen 359.MOSHA E FRIKËS e babait. dhe kapërcehet nëse ju jeni të kujdesshëm dhe njihni fëmijën tuaj. fëmijët nuk e përdorin ngrënien (ose mosngrënien) për të treguar kundërshtimin për diçka dhe as nuk ngatërrojnë ushqimin me dashurinë ose inatin. është mirë që të mos ta V aktet e ngrënies për fëmijët nuk janë thjesht ushqyerje. Ata tani do të hanë vaktet me oreks dhe njëkohësisht do të përjetojnë marrëdhënien e tyre me njerëzit e familjes. Me ndihmën tuaj. se- . Kështu. por mund të ndryshojnë kërkesat nga dita në ditë. ose lëreni t’ju ndihmojë në përgatitjen e ushqimit. Ju mund t’i mësoni rregulla të tjera tavoline. mund të mësojë të mbajë lugën apo pirunin në mënyrën e duhur. dhe jo në grusht. Kjo është një pjesë normale e zhvi- llimit të personalitetit në këtë moshë. prandaj ju duhet t’i kushtoni vëmendje. caktoni të paktën një vakt në ditë për të krijuar një moment të këndshëm për familjen dhe uleni fëmijën tuaj në tavolinë. Për shembull.356 PJESA VI VITI I PESTË . ashtu sikurse djali me babain për vëmendjen e nënës. Këshilla për prindërit dhe kujdestarët USHQYERJA pse tani ai mund t’i përdorë ato si një i rritur. Fëmija juaj duhet të mësohet me sjelljet kryesore të familjes gjatë ngrënies dhe të bëhet shoqëri e këndshme për anëtarët e tjerë. Ato janë edhe aktivitete familjare që e edukojnë atë.

4 . shumë të kripura apo shumë të yndyrshme. gjysmë filxhani gjysëm filxhani gjizë ose kos. ose të zgjedhë diçka tjetër. ëmbëlsira. televizorin dhe lojrat e tjera përpiquni t’i bëni jashtë ngrënies. në vend të ushqimeve të tilla si pije të ëmbla. • Sigurohuni nëse fëmija është vërtet i uritur ose i etur. kur kërkon për të ngrënë ose për të pirë. Kjo do të shkaktonte humbjen e vëmendjes për të ngrënë mirë dhe për të ndaluar. me një ushqim që nuk e ka ngrënë më parë. selino. karrota. Për të ulur rrezikun ndaj kalorive të tepërta dhe prishjes së dhëmbëve. deri në dy herë në ditë. por mos përdorni ushqimin si pajtues. 1 fetë bukë me 50 gr pulë. nxisni fëmijën për ushqime të tilla. biskota me ose fara kungulli. Këto mund të jenë: 1 gotë qumësht 1 pjatë a lëng mishi. djathë dhe perime • Mos përdorni ushqimin si shpërblim për sjellje të mirë.. thë e domate . Përrallat. në rast se e keni qortuar. nxiteni të provojë ushqime të reja duke i dhënë pak sa për t’i provuar dhe jo duke ngulur këmbë që ai të hajë një pjatë të tërë. •. . historitë. supë perimesh. si: fruta dhe lëngje sanduiçe të frutash . miell tërshëre. Kuptoni nëse ai kërkon të hajë për të tërhequr vëmendjen tuaj ose për t’u pajtuar me ju. kos simite me krunde.5 VJEÇ KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT 357 bëni problem. gjalpë e reçel. Përpiquni që gjatë ngrënies të mos luajë. me drithëra. Përdorni ushqime me proteina dhe perime. jepini atij sasi të vogla. nëse i kërkon. Fëmijët pëlqejnë të zgjedhin ushqime që nuk janë shumë të sheqerosura. edhe pasi është ngopur. pasta ose ushqime shumë të kripura dhe të yndyrshme. Flisni ose luani me të. bukë ose biskota. Lëreni të hajë ushqime të tjera në pjatën e tij. • Gjatë ditës kufizoni bukën në dorë. edhe pse jo shumë: • Nëse fëmija juaj nuk ha një vakt të plotë me ju në tavolinë. Këtu janë disa udhëzime për t’ju ndihmuar të jeni të sigurt se fëmija juaj ka ngrënë mjaftueshëm. Shumë prindër shqetësohen për këtë. 1 fetë buke të 1 lugë çaji thekur me djavaj. vogla. Nëse mendoni se fëmija juaj ha pak.. Gjithsesi.

dhe të nesërmen do të përqeshë çdo gjë që do të shohë.MOSHA E FRIKËS • Mësoni të llogarisni kaloritë për ushqimet që ai ha më shumë dhe vëzhgoni sa kalori konsumon në një mesatare ditore. nëse familja e tij rri zgjuar pasi ai ka vajtur të flejë. kujtoni se fëmijët ndonjëherë e përdorin ushqimin si një mjet për të për të ushtruar kontroll mbi ju. • Nëse një rënie e dukshme e oreksit vazhdon për më shumë se një javë. Të jeni të sigurt se dhe në kulmin e këtij kundërshtimi. ai nuk do të rrijë pa ngrënë. sepse ka luajtur më pak sesa një ditë më parë. • Qumështi është një ushqim i rëndësishëm. qumështi i tepërt mund të ulë oreksin e tij për ushqime të tjera të rëndësishme për shëndetin. Por kini parasysh që ai ka nevojë për të paktën dhjetë deri dymbëdhjetë orë gjumë natën. Për shumë prindër. flisni me pediatrin. kryesisht për sasinë e kalciumit që përmban. • Gjithashtu. gjumi i fëmijës është pjesa më e sikletshme e ditës dhe shpesh me arsye: nëse një fëmijë nuk është shumë i lodhur. GJUMI N atën. diarre ose humbje peshe. Një ditë do të duket sikur ai ha çdo gjë që i bie në dorë. Gjithsesi. ndoshta nuk është i uritur. vëllezërit dhe fantazmat e tyre. Ky është një problem më i madh nëse ai ka vëllezër apo motra më të mëdhenj. Totali për një fëmijë katërvjeçar duhet të jetë 900-1800 kalori në ditë. Veçanërisht gjatë periudhës kur kundërshton çdo gjë. . ai i reziston përpjekjes tuaj për ta ushqyer. të vjella. ndërsa dy prindërit flenë bashkë. Këto ndjenja janë të kuptueshme dhe nuk ka ndonjë dëm nëse i lejohet atij ta kapërcejë pak orarin e gjumit. Kur kjo ndodh. gjatë gjumit. që rrinë zgjuar më vonë. Kur ai nuk pranon të hajë. ose ka shenja të tjera sëmundjesh si temperaturë. • Mos u shqetësoni nëse sasia e ushqimit të fëmijës tuaj nuk është njësoj çdo ditë. Fëmija më i vogël mund të ndihet si i përjashtuar dhe ka frikë se mund “të humbë ndonjë gjë”. për të marrë kalciumin që i nevojitet. babain. mos e detyroni të hajë.358 PJESA VI VITI I PESTË . Fëmija juaj ka nevojë të pijë përafërsisht 450 gr qumësht në ditë. ai nuk do të shkojë të flejë. Katërvjeçarët përjetojnë në mënyrë të njëjtë lidhjen “dashuri – urrejtje” për nënën. fëmija kupton se është vetëm.

4 . 1 lugë çaji vaj dhe 1 thelë mish ose djathë (60 gr) perime jeshile ose të verdha ZEMRA 1 lugë çaji gjalpë 1 fetë të tërë buke ose 5 biskota ½ filxhan lëng frutash DARKA Darka ndërtohet duke zgjedhur disa nga ushqimet e mësipërme dhe është mirë të mos të jetë e rëndë.5 VJEÇ KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT 359 Menuja ditore për një fëmijë të kësaj moshe Kjo menu është planifikuar për një fëmijë katërvjeçar. .5 kg Masa të thjeshta: 1lugëgjelle=15 gr 1 lugë çaji=1/3 lugëgjelle(5gr) 1 filxhan= 50 gr 1 gotë ujë=150-200 gr MËNGJESI ½ filxhan qumësht 2% yndyrë (qumësht tregu i skremuar). 1 fetë bukë ose biskotë (për fëmijë) ½ filxhan agrume (portokall)ose lëng domateje 1 vezë ZEMRA ½ filxhan qumësht 1 banane 1 fetë të tërë buke 1 lugë çaji vaj ulliri DREKA ¾ filxhan qumësht 2% 1 sanduiç –2 feta të tëra bukë të bardhë. i cili peshon afërsisht 16.

Sigurojeni atë: “Je mirë. Mëngjesin e ardhshëm ai nuk do të mbajë mend asgjë. aq më lehtë do të shkojë ai në shtrat. është t’i lexoni një histori. Gjëja e vetme që mund të bëni në këto raste është ta mbani fëmijën për ta mbrojtur. ndërsa ju rrini me të gjersa ta zërë gjumi. Shumica e fëmijëve flenë natën. ju mund t’i lexoni histori mbi ëndrrat dhe gjumin. Sa më e qetë të jetë sjellja para gjumit. duket sikur është zgjuar dhe duket shumë i dëshpëruar. përqafojeni. Por sigurohuni gjithmonë që këto libra të mos jenë të frikshëm për të. Ai mund të ulërasë dhe godasë me sy të hapur dhe i tmerruar. ai do të kuptojë më mirë se çdo njeri ëndërron dhe që nuk ka pse të ketë frikë. ai do të shtrihet dhe do të flejë. Ato mund të pasqyrojnë disa ndjenja agresive apo frikëra. Pasi historia mbaron dhe ju i keni thënë natën e mirë. Kështu. por në këtë moshë ai ka ende nevojë që dikush ta sigurojë për këtë. Mami dhe babi janë këtu”. përse i mban sytë hapur dhe ju tregon sende imagjinare. Pas 10 apo 30 minutash. Përpiquni të mos trazohet dhe emocionohet në një lojë të zgjatur. .MOSHA E FRIKËS Fëmija nuk fle për të ndenjur më gjatë me prindërit. e zakonshme për këtë moshë. Kjo ndodh edhe kur fëmijët kanë fjetur të qetë dhe pa vështirësi dhe ju nuk e kuptoni përse ai zgjohet kaq i trembur. Kini gjithmonë parasysh që këto janë vetëm ëndrra të këqija dhe jo një problem serioz. por shpesh zgjohen disa herë për të kontrolluar rrotull. kur ai ngrihet në mes të natës. Për ta ndihmuar më tej fëmijën që t’i kalojë këto frikëra. fëmija do të të fillojë të kuptojë se figurat e para në ëndërr nuk janë të vërteta.360 PJESA VI VITI I PESTË . godet dhe ulëret. mos e lini të ngrihet dhe mos e lejoni të flasë. Mund të ketë netë kur ëndrrat shumë “të forta” që ka parë fëmija. Në moshën pesëvjeçare e më tej. Ai duhet të mësohet ta bëjë vetë këtë gjë. flisni për ëndrrën që ka parë dhe qëndroni aty derisa të qetësohet. që shfaqen vetëm nëpërmjet imazheve të frikshme në ëndrra. Mënyra më e mirë për të përgatitur fëmijën tuaj për në shtrat. por nuk u përgjigjet pyetjeve tuaja. Në këtë rast jeni dëshmitarë të një “terrori nate” – një lloj sjelljeje gjumi e pakuptueshme dhe e dhimbshme për prindërit. Ndonjëherë mund t’ju qëllojë që fëmija juaj është në shtrat. Nëse flisni për këto histori së bashku. Në këtë rast ai nuk është zgjuar dhe as nuk është duke parë ndonjë ëndërr të keqe. që të mos vritet. i frikësuar dhe duke qarë. duke plotësuar mungesën e tyre gjatë ditës. pikërisht në kohën e gjumit. përpara se të flenë përsëri. Këto ëndrra shpesh shprehin se si i ka parë ai disa ngjarje të ditës. e zgjojnë.

por më e mira është të presësh që të kalojnë vetë. Fjetja Mund të ketë probleme që të flejë përsëri. Duke qarë dhe i frikësuar. por zgjohet duke ju thirrur? Lërini dhjetë minuta kohë që të flejë. Mos i jepni ushqim dhe mos e merrni me vete në dhomën tuaj. Fle përsëri shpejt. I ulur. duke ulëritur dhe goditur. me lëvizje jo të zakonshme. Kujtimi rreth asaj që ndodhi . ndërsa të tjerëve disa herë. Po kur jeni të sigurt që fëmija juaj nuk ka as ankthe as është i trembur. folur. kur fëmija juaj zgjohet dhe jua tregon . fëmija është i siguruar nga prania juaj. duke qarë. sepse mund të çohet më shpesh. pa u zgjuar tërësisht.4 . e ndjekur nga zgjimi. Megjithatë. para se të shkoni tek ai. zemër që rreh fort. sa më shumë mundoheni ta mbani. pastaj është i qetë. Pasi mbaron. ulëritur. kur ëndrrat janë më të forta. Terror nate Një zgjim i pjesshëm nga një gjumë i thellë. ose që ka bërtitur a goditur. Në këto raste mund të ndihmojnë ilaçet për gjumë të dhëna nga pediatri juaj. Si të dalloni një ankth nate nga një terror nate Ankth Çfarë është Kur e dalloni Një ëndërr e frikshme. për shkak të frikës. rënkuar. Shpesh e kujton ëndrrën dhe flet për të. Pastaj. Koha e ngjarjes Paraqitja dhe sjellja Reagimi Pasi zgjohet. Fëmija nuk ju vë re dhe mund t’ju shtyjë. Gjatë gjysmës së dytë të natës. djersitje.5 VJEÇ KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT 361 Disa fëmijëve kjo mund t’u ndodhë vetëm një herë. pasi është zgjuar. kur fëmija të rritet. thjesht sigurojeni që çdo gjë është në rregull dhe largohuni. duke goditur. Gjatë këtij terrorri kur ai bërtet dhe godet. Sy të fryrë. Nuk e kujton ëndrrën. Ato do të zhduken vetë. ndodh rrallë që t’i përjetojnë shpesh ose për një periudhë të gjatë. Zakonisht një deri në katër orë pasi ka rënë në gjumë.

• Është e rëndësishme të mos tregohemi shumë kërkues ndaj fëmijës. Në këtë moshë. pa e gënjyer.MOSHA E FRIKËS REKOMANDIME PËR FËMIJËN E MOSHËS 4-5 VJEÇ • Në këtë moshë fëmija fillon të interesohet për zbatimin e rregullave. Nuk është mirë që një lodër të . duke i kushtuar shumë kujdes. të vecuar nga të tjerët. kujdes! Me anë të këtyre kërkesave të tepruara. fëmija në mënyrë të vazhdueshme bëhet zot i trupit të vet.362 PJESA VI VITI I PESTË . Fëmijëve u pëlqen kur të rriturit përzihen me lojërat e tyre. ato duhen dhënë në formë shpjegimi. ai do të dijë nga vijmë. Përgjigjet tuaja duhet të jenë të qarta. Viti i katërt i jetës. quhet edhe viti i “frikës”. ku shkojmë.. do ta mësosh”. nëse fëmija kërkon vazhdimisht për lodra të tjera ose ka ankesa. vdekja. • Jini të thjeshtë e të qartë me fëmijën. ta ndihmojnë • • • • • fëmijën të kuptojë realitetin. seksualiteti. të mos bëjë rrëmujë etj. Në këtë moshë. që të mos krijojë ide të gabuara për të mirën e të keqen. sepse kjo shkakton ankth tek ai. Por kujdes. ju nuk duhet të bëni sikur nuk e shihni rrezikun dhe nuk duhet të kënaqeni kur fëmijët mbyllen brenda. Në disa raste (por mos e përdorni këtë si pretekst për të mos t’u përgjigjur) mund të përgjigjeni me: “Kur të rritesh. Tregohuni të duruar e të matur në fjalët e tonin e zërit që përdorni. Për një zhvillim sa më të mirë të fëmijës. qoftë për të zbuluar çfarë mund të bëjë ose jo. besimi fetar. • Fëmija për herë të parë në këtë moshë drejton pyetjet e ekzistencës njerëzore. të rriturit duhet të zbatojnë rregullat e fëmijëve. • Në këtë moshë fëmija është shumë provokues. Kini kujdes t’u përgjigjeni pyetjeve sa më thjesht. Në këtë moshë disa fëmijë mund të luajnë edhe vetëm. ju duhet ta nxisni shoqërinë në grup. të tjerë janë shumë të trembur dhe të tërhequr. pa u “tronditur” apo frikësuar. gardh etj. si funksionojnë gjërat. Pa e tepruar. Duhet të kini kujdes që fëmijët të mos të bëhen shumë të rreptë me veten e tyre. Nuk duhet kërkuar prej tij se tani është i rritur dhe duhet të bëhet i arsyeshëm. çfarë është jeta. të mos jetë agresiv. ai kërkon t’ju tregojë se ka një shqetësim të brendshëm. Disa prej tyre shkojnë drejt rrezikut pa frikë. jo në formë dënimi. Në të dyja rastet. duhet të marrim seriozisht frikërat e ndryshme dhe problemet e tij. për shembull: hipin në pemë. qoftë për të kuptuar se çfarë është e drejtë e çfarë jo.

Marrja e saj nga prindi pa e pyetur. e lëndon shumë. PËRGATITJA PËR KOPSHT opshti është një kthesë e madhe në jetën e fëmijës tuaj. sëmundjet e rënda në familje. urinimi natën. duke i dhënë njëkohësisht edhe informacione mbi seksualitetin. • Ndihmoni fëmijën tuaj: Të ndihet i sigurt dhe me besim se do të rritet. E gjithë kjo përgatitje do të ndihmojë për të rritur entuziazmin e tij dhe për K . sivjet pritet që ai të jetë më i rritur dhe do t’i jepen më shumë përgjegjësi dhe më shumë pavarësi. Shpjegojini që rutina e tij do të ndryshojë kur të fillojë kopshtin dhe përfshijeni në aktivitetin e zgjedhjes së rrobave. Ai përpiqet të ndajë fantazinë nga realiteti.5 VJEÇ KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT 363 vjetër të fëmijës. Do të ishte gjithashtu një ndihmë ta çonit ndonjëherë afër kopshtit. ta merrni për t’ia dhënë një fëmije tjetër. ose tek të afërmit. ju mund të filloni t’i flisni për të. si për shembull raste grindjesh. Për këtë arsye. që nga fëmijëria e tij. fatkeqësish. të vizitoni mjedisin dhe ta pyesni nëse i pëlqen mjedisi ku ai do të kalojë kohën.4 . përgjigjuni pyetjeve të tij dhe përpiquni të kuptoni atë që mendon dhe ndien. Imagjinata e tij është shumë e madhe dhe shumë gjëra duken të pakuptueshme. në këtë moshë. • Në këtë moshë fëmijët e kanë shumë të zhvilluar kuriozitetin për trupin e tyre e të njëri . nuk u bëhet vonë për ngjarjet në familje. duket sikur fëmija nuk pyet. shqetësimeve që ka. Në të vërtetë ai është shumë i ndjeshëm dhe i vëmendshëm ndaj çdo shqetësimi familjar. Atij i duhet thënë e vërteta. si: shqetësime të gjumit. si: vdekjet. • Ndihmojeni në lojën e tij dhe kushtojini vëmendje bisedave me të. Çdo e vërtetë është më pak e frikshme se imagjinata që ai ka. divorci. • Në këtë moshë fëmija i ndien shumë më ndryshe nga i rrituri frikërat e veta dhe ngjarjet e rënda.tjetrit. duke e trajtuar me respekt. Prezantojeni me fëmijët dhe edukatoret. që nuk e vesh dot më. sëmundje. por që për të ka vlerë të veçantë. në ngjarjet e vështira të jetës duhet pasur vëmendje ndaj çdo sjelljeje të fëmijës. Kur fëmija juaj i afrohet moshës së kopshtit. • Ndonjëherë. Mund të jetë një lodër ose një bluzë e vjetër. emigracioni etj. të cilat tregojnë për një gjendje të keqe shpirtërore. Ata nuk duhen qortuar për sjelljet e tyre dhe aq më tepër nuk duhen dënuar. Edhe nëse vjet ka vajtur në kopsht apo në çerdhe.

rrallë është shenjë N . shpesh me një datë të caktuar si bazë. fëmija juaj duhet gjithashtu të bëjë një vizitë mjekësore të përgjithshme fizike. Në të njëjtën kohë. Ata mund t’ju ndihmojnë. por një tjetër pëlqen mosha më të rritura. edukatoret e kopshtit mund të mbledhin informacion për shëndetin e fëmijës. nuk është e përsosur. Nëse në zonën tuaj ka këshillimore. Për shembull. Këto teste gjithashtu mund të jenë ndihmëse nëse ju mendoni se fëmija juaj është i përparuar për moshën e tij dhe për aktivitetet e përshtatshme. Për të përcaktuar moshën e grupit të përshtatshëm për fëmijën mund të pyesni edhe edukatoret. fëmijët pranohen në bazë të moshës. Fazat e zhvillimit ndryshojnë kaq shumë. Ai shpesh do të sillet keq. DISIPLINA PËR KATËRVJEÇARËT ë moshën katër vjeç fëmija juaj do t’i ketë disi në kontroll reagimet emocionale të paparashikueshme.364 PJESA VI VITI I PESTË . por nëse e ka ditëlindjen në 1 janar. ata mund t’ju ndihmojnë. Mjeku juaj do të vlerësojë gjendjen e fëmijës dhe zhvillimin e përgjithshëm fizik. duke u siguruar që ai është i vaksinuar si dhe për analizat e shikimit dhe dëgjimit. por ende në këtë moshë. sa një fëmijë mund të jetë i përgatitur për grupin e fëmijëve të moshës katër vjeç. Edukatoret janë në gjendje të vlerësojnë fëmijën gjatë aktivitetit me fëmijët e tjerë dhe të vendosin për llojin e aktiviteteve. do të sigurohet që ai ka bërë vaksinat e duhura etj. edukatorë ose pediatër të aftë për ta zhvilluar këtë test. Në shumicën e kopshteve. Testimi i zhvillimit të fëmijës tuaj është një metodë vlerësimi e cila mund të ndihmojë për të vendosur nëse ka aftësitë e duhura për të zhvilluar aktivitete të caktuara. ai mund të lejohet të fillojë kopshtin në moshën katër vjeç. nëse fëmija juaj mbush pesë vjeç në 31 dhjetor. Përpara se të fillojë kopshtin. ai mund të kundërshtojë hapur rregullat e familjes. Është mirë që ky testim për zhvillimin e aftësive të bëhet përpara se fëmija të fillojë të ndjekë grupin e kopshtit. të flasë prapa krahëve apo t’ju shajë. Megjithëse kjo sjellje mund të jetë irrituese dhe t’ju vërë në siklet. do t’i duhet të vendosë për grupin e fëmijëve dhe shokët që preferon.MOSHA E FRIKËS të zvogëluar sikletin e këtij hapi larg nga shtëpia. sipas aftësive dhe moshës. vetëm që t’ju mërzisë. Megjithëse kjo metodë funksionon.

shihni këto rekomandime tek viti i tretë i jetës: Disiplina e fëmijës) Në këtë moshë. Kështu. mund të reagojë duke bërë diçka që ai e di mirë se është e ndaluar. tani sjellja e tij është e prirur të jetë më pak e pafajshme. Shpesh godasin me shpullë nëna dhe babai që edhe vetë janë rrahur në fëmijëri.”. ai vepronte për kuriozitet. Ai mund të mos kuptojë emocionet që e shtyjnë të thyejë rregullat. Për fëmijën shpulla është poshtërim dhe humbje e besimit që ai ka në aftësinë për të qenë i rritur. ju duhet t’i mësoni se cila sjellje është e pranueshme dhe cila jo. ashtu siç pret që ta mbroni kur bën diçka të rrezikshme. në vend të veprimeve të dhunshme apo të padurueshme. Nëna e një fëmije i cili e godet. Ju e godisni me shpullë. më thuaj arsyen. Nëse ai refu- . duke kërkuar të gjente dhe provonte kufijtë e tij. Për shembull. Për të vendosur kufijtë e duhur. Një katërvjeçar mund të t’i ngrejë nervat lehtësisht. Por ka një ndryshim të madh midis ndalimit të përkohshëm dhe shpullës.4 . Por kjo nuk do të thotë që duhet ta lini fëmijën tuaj t’ju kontrollojë apo t’ju kërcënojë. Të lutem. Në të kundërt. ai pret që ju ta kufizoni kur e kalon kufirin. Është ende e rëndësishme të lavdëroni sjelljen e mirë më shumë sesa të dënoni të keqen dhe të mos përdorni asnjëherë dënimet fizike (shpulla etj). mund të thotë: “Mjaft! Ti je shumë i inatosur. Besojeni. ndihmojeni fëmijën tuaj të shprehë ndjenjat e tij me fjalë. Gjithashtu. Për të penguar këtë lloj sjelljeje. Mënyra e vetme që ai të mësojë të vendosë kufijtë e tij më vonë është që ju të vendosni kufij të arsyeshëm për të tani. as ai nuk do që ta bëjë këtë gjë. pa pritur aq gjatë sa fëmija juaj të harrojë se për çfarë po i tërhiqni vërejtje.5 VJEÇ KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT 365 e sëmundjeve emocionale dhe zakonisht zhduket në moshën e shkollës. është ende e rëndësishme të veproni me sjelljen e keqe shpejt dhe drejt. sepse mendoni që ai meriton të ndalohet. Edhe në këtë rast efekti edukues është zhdukur. (Për të shmangur ndëshkimin. shumë të dëmshëm për rritjen e fëmijës. nëna dhe babai ndihen fajtorë dhe efekti edukues është zhdukur. mbani parasysh që shumë nga strategjitë që përdornit kur ishte më i vogël janë ende të përshtatshme. por sigurisht e di mirë që po i thyen ato. një fëmijë trevjeçar nëna e të cilit është shtatzënë ose prindërit e të cilit janë të ndarë. sjellja jo e mirë e tij priret që të jetë më e ndërgjegjshme se më parë. Kur ishte foshnjë. Pas shpullës.

ai mund të ketë dëmtuar diçka që nuk duhet ta prekte. Kjo mund të jetë e suksesshme. Nëse fëmija gënjen nga frika e një ndëshkimi. nëse keni më shumë se një fëmijë. Bëhet problem. me baza.366 PJESA VI VITI I PESTË . nëse e shikoni situatën me sytë e tij. Ju duhet të kuptoni cilësitë e çdo fëmije veç e veç. Fëmijët në këtë moshë gënjejnë për shumë arsye. Ndonjëherë sepse kanë frikë nga një ndëshkim.vetëm nëse ju ose fëmija juaj nuk mund të dalloni më realitetin nga fantazia. si ndodhi?” Nëse ai tregon. Po vras mendjen. problemi do të jetë mjaft i dukshëm. por kjo nuk është e dobishme. thoni diçka të tillë: “Kjo është thyer. një nënë shtatzanë (siç përmendëm më sipër) mund të thotë: “Ti je i inatosur për bebin. Çdo fëmijë është shumë i ndryshëm nga një tjetër. Shpesh ju mund të kërkoni të njëjtat rezultate tek fëmija i dytë. Kjo është thjesht një shprehje e imagjinatës së fëmijës suaj dhe nuk dëmton njeri. ndryshe nga rastet kur vazhdon me gënjeshtrën. Ose mbase ishte pak i ashpër dhe ka vrarë një nga shokët e tij të lojës. Për shembull. Ndonjëherë fëmija juaj nuk do të arrijë ta shpjegojë inatin e tij dhe ju takon juve ta ndihmoni. Në çdo rast. ashtu sic i keni arritur tek fëmija i parë. Kjo kërkon shumë durim. Ajo realizohet me sukses nëse ju forconi miqësinë me fëmijën. Në këtë mënyrë ai mund të jetë më pak i frikësuar për të thënë të vërtetën herën tjetër. ai mund të ketë thyer një nga rregullat e shtëpisë. Nëse doni që t’ju tregojë. apo jo?”. Megjithëse një “përrallë” e gjatë nuk kërkon . ose mbase ngaqë janë duke imituar sjelljen që shohin tek të rriturit. jepini të kuptojë që gënjeshtra është gabim. Të tregosh përralla të gjata është diçka krejt ndryshe nga gënjeshtra. Për shembull. por ia vlen. ngaqë kanë ecur shumë përpara me fantazinë. Si t’ua bëjmë gënjeshtrave Gënjeshtrat në këtë moshë janë shumë të zakonshme. ai ka menduar se ajo që bëri është më shumë një mbrojtje sesa një gënjeshtër. rrini e qetë dhe vlerësojeni të vërtetën.MOSHA E FRIKËS zon. Zakonisht. nëse e nxisni fëmijën tuaj të flasë për problemet dhe ndjenjat e tij. Disiplina tek fëmijët duhet përqëndruar për të rritur përqëndrimin e tyre dhe kontrollin e vetes. dhe secili kërkon mënyra të vecanta sjelljeje e disiplinimi. dhe në vend që ta akuzoni kur dyshoni që ka bërë diçka të gabuar. Kështu ruani inatin tuaj dhe ndëshkimet kur ai fsheh të vërtetën. përdorni rekomandimet e përmendura mësipër për ndalimin e përkohshëm.

merrni me vete një kuti të vogël të mbushur me materiale për PËR SIGURINË E FËMIJËS TUAJ e rritjen e fëmijës suaj. • Mbani disa libra me vizatime dhe lodra të vogla në makinë. Tregojini atij historinë e “bariut. Nëse ju jeni duke ngarë makinën dhe ai largohet nga sedilja e tij. Ai do të bëhet shumë i lëvizshëm M . por nëse i siguroni aktivitete të ndryshme. Tregoni pamjet interesante. ju mund t’i ndaloni ato vetëm duke ndryshuar sjellje. Kur gënjeshtrat e fëmijës suaj janë vetëm një kopje e sjelljes tuaj. • Për udhëtime më të gjata.” dhe shpegojini atij se sa e rrezikshme mund të jetë për të të vazhdojë këto fantazi. Kur fëmija ju dëgjon të thoni “gënjeshtra të pafajshme”. Ju mund të përpiqeni t’i shpjegoni dallimin midis gënjeshtrave të vërteta dhe atyre “të bardha” (pra që janë pa qëllim të keq. fëmija juaj nuk do të shfaqë kundërshtime. Udhëtimi me makinë Edhe në udhëtimet më të shkurtra. dhe bëhen në shumicën e rasteve për të mos të lënduar dikë). Nxiteni fëmijën tuaj të këndojë bashkë me këngëtarët e tij të preferuar. fëmja juaj duhet të rrijë në sediljen e tij. Bëjini të qartë që është në interesin e tij të tregojë të vërtetën. Për sa i përket sigurisë duhet të jeni të prerë. kërkojini të shpjegojë shenjat dhe tabelat.5 VJEÇ KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT 367 ndëshkim. çfarë do të ndodhte nëse ai është i sëmurë dhe ti nuk arrin të dallosh është e vërtetë apo jo?). Nëse e bëni të këndshëm udhëtimin me makinë.4 . Ai di vetëm që ju nuk po thoni të vërtetën – kështu që ndihet i lirë të gënjejë. • Mbani disa kaseta me këngë fëmijësh ose me histori në makinë. nuk duhet bërë rrugë. ndaloni derisa ai të jetë i sigurt. kur i thuhet të rrijë në sediljen e vet dhe mund të kundërshtojë me kokëfortësi. ujku…. (Për shembull. apo për të mos lënduar ndjenjat e një personi tjetër. fëmija mund ta harrojë nervozitetin e tij. Pyesni fëmijën tuaj se çfarë shikon jashtë dritares. kujdesuni që të shikoni rrugën. me zë të lartë. lodra dhe libra për të hequr vëmendjen. Kur ai fillon të mësojë ngjyrat. Gjithsesi. Nëse fëmija juaj ankohet. ai mbase nuk e kupton që ju po i thoni vetëm për të qenë me takt. Ja disa sugjerime: • Flisni për peizazhin që kaloni. udhëtimi do të bëhet më i vështirë. Kështu që është më mirë të ndryshoni sjelljen tuaj. mos e nisni makinën deri sa ai të ulet brenda. por ka mundësi që ai nuk do ta kuptojë tamam. që thërriste: ujku. gërmat dhe numrat.

merrni me vete libra dhe lodra të ngjashme me ato që merrni për një udhëtim me makinë. gjithmonë njofto- . mund të jetë e nevojshme t’i jepni një dozë të përshtatshme qetësuesi. të hajë diçka. nëse keni shkallë në shtëpi. • Ndaloni të paktën çdo dy orë për një pushim të vogël. (Mos mbani gërshërë në makinë. Udhëtimi do të jetë më i këndshëm dhe më i rehatshëm për secilin. • Kurrë mos e lini fëmijën të luajë vetëm në makinë. kafshimet ose zhurmat e mëdha. kur kjo lejohet. Një nga të mirat e fluturimit me avion është se ju dhe fëmija juaj mund të bëni shëtitje. nëse ju ndiqni këto rregulla në mënyrë të vazhdueshme. ato mund të jenë të rrezikshme në rast frenimi të papritur). Mund të merren masa të veçanta. nëse i kërkoni në momentin që bëni rezervimin. Për informacione të tjera lidhur me udhëtimin me avion.MOSHA E FRIKËS moshën e tij. Dritaret: vazhdoni të përdorni mbrojtëset e dritareve. si rrëshqitës apo kafshë. Për të argëtuar fëmijën tuaj në sediljen e tij. jeni shoqërinë ajrore më parë. • Mos i lejoni fëmijët të prekin dorezat e derës. Aksidentet automobilistike Mos i lejoni fëmijët të ngasin Udhëtimi me avion Kur fluturoni me avion me një fëmijë të vogël. Djegiet Mbajini shkrepset dhe çakmakët larg fëmijëve tuaj. Pavarësisht ku ndodheni: • Mos lejoni të bërtiturat.368 PJESA VI VITI I PESTË . veçanërisht kur ai takon një fëmijë tjetër në korridorin e avionit. shkumësa. Kjo do t’i japë mundësi fëmijës tuaj të shplodhet pak. • Kujtoni fëmijët që të respektojnë edhe personat e tjerë në makinë. si libra për të ngjyrosur. Kujdesuni për rrëzimet nga: Mjete loje. goditjet. Triciklet: evitoni tricikla të paqëndrueshëm dhe përdorni atë lloj që i lejon fëmijës të jetë afër me tokën. ta ndërroni apo të shkojë në banjë. kukulla etj. letër. sipas këshillës së mjekut. Ky është ilaçi më i mirë për nervozitetin. Shkallët: vazhdoni të përdorni kangjella në fillim dhe fund të shkallëve. flisni dhe me pediatrin tuaj. • Nëse fëmijën e zë shumë shpesh makina. gjysmë ore përpara se të hipni në makinë.

fjetjen. • Përdor rrallë fantazinë apo imitimin në lojra. • Duket në siklet. shkova etj). • Nuk përdor siç duhet shumësin (kalë-kuaj. • Largon ose duket i ftohtë me fëmijët dhe të rriturit e tjerë. • Duket i pakënaqur apo i mërzitur në shumicën e kohës. . • Nuk mund të lajë dhe të fshijë duart e tij. ose në përdorimin e tualetit. pa kundërshtime të mëdha. Mbytja Kurrë mos e lini fëmijën tuaj vetëm afër ujit. • Nuk mund të thotë saktë emrin dhe mbiemrin e tij. Kini parasysh! P araqituni patjetër tek mjeku pediatër i këshillimores. • Nuk bën dallimin midis fantazisë dhe realitetit. • Nuk flet për ato që bën gjatë ditës.4 . • Nuk mund të ndërtojë një kullë me nga 6 – 8 kuba. • Nuk mund t’i lajë mirë dhëmbët. duke mbajtur një shkumës shumëngjyrësh. • Nuk pranon t’u përgjigjet njerëzve në përgjithësi. ose përgjigjet shumë pak. • Shpërqëndrohet shpejt dhe nuk është i aftë të përqëndrohet në një aktivitet të vetëm për më shumë se pesë minuta. edhe nëse ai di të notojë. • Ka probleme me të ngrënët. • Ka probleme kur heq rrobat. lodra-lodrat) apo kohën e shkuar (isha. • Nuk merr pjesë në aktivitete të ndryshme.5 VJEÇ KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT 369 triçiklin në rrugë apo afër trafikut. • Tregon pak interes për të luajtur me fëmijë të tjerë. • Nuk është në gjendje të ndahet nga prindërit. • Nuk shpreh një gamë të gjerë emocionesh. • Nuk mund të kuptojë një urdhër që përbëhet nga dy pjesë duke përdorur parafjalë si për shembull “në”. • Shfaq sjellje shumë agresive. nëse femija deri në moshën 5 vjeç: • Shfaq frikë ose ndrojtje shumë të madhe. “poshtë” (“vërë filxhanin në tavolinë”: merr topin poshtë divanit”).

MOSHA E FRIKËS .370 PJESA VI VITI I PESTË .

5 VJEÇ KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE KUJDESTARËT 371 Pjesa VII VITI I GJASHTË MOSHA E MENDIMIT .4 .

jeta. mund ta ndihmoni fëmijën tuaj nëse njihni cilësitë që ka në këtë moshë.. Ju prindër. me lojën në kopsht gjatë ditës etj. dështimet. zbulimet. me pjesëmarrjen e hershme në kopsht. siguria e familjes.. në shoqëri. tregon mirë për nevojat dhe emocionet e veta. ai kalon një kohë më të gjatë në këtë shoqëri. për të qenë më i pavarur në shoqëri. Për këtë shihni veçoritë e mëposhtme: F .. pavarësia. që ne do ta konsiderojmë si një lindje të dytë. Pas shpatu-llave të tyre është mjedisi i shtëpisë. ushqehet vetë. Aty. farefisi. sukseset.372 5 . Nëse që nga mosha tre vjeç ai përgatitet gradualisht për këtë fazë të re të jetës. e kupton mirë se të rriturit kanë punë të tjera … Ai i kupton gjërat më mirë. flet mirë. E mbani mend kur ishte i vogël dhe u shkëput nga gjiri? Tani ai fillon të shkëputet nga prehëri i prindërve dhe i familjes. me fytyrë jashtë. Tani rregullat duhen zbatuar më mirë. kontrollon mirë jashtëqitjen. Ndonjëherë. grupi ka rregulla të tjera. gjyshërit. Tani ai është më i zoti: është më i pavarur. Përpara tyre është bota. që shohin shumë ëndrra të këqija. pa praninë e prindërve. që kanë dhimbje barku të forta në mëngjes. Pikërisht tani. që ai shkëputet më shumë nga familja. prindërit. por është ende i pasigurtë. sepse i kërkon i gjithë grupi. ka fjalor më të pasur. fëmijëve u duket se për ju nuk ka më interes se çfarë i ndodh atij. bëhet shumë e rëndësishme lidhja me prindërit dhe familjen. vëllezërit. do ta ketë më të lehtë. buzë detit. se nëna nuk pyet më për të në këtë situatë të re. përgjegjësitë. Kjo është një moshë shumë e rëndësishme. motrat. kur bëhen gati për në kopsht. shoqëria. konkurrenca.6 vjeç ëmijët e kësaj moshe në mënyrë figurative qëndrojnë në port. Është normale në këtë moshë të shihni shpesh fëmijë që qajnë.

Gjuha zhvillohet shumë shpejt.6 VJEÇ TË VEÇANTAT E NJË PESËVJEÇARI 373 TË VEÇANTAT E NJË PESËVJEÇARI Dëshira kryesore . Por miqësitë e tyre janë ende të përkohshme. i cili ndonjëherë duket qartë nëpërmjet krizave të të qarit. Ata duhet të shkëputen nga mosha e të qenit bebe. Ky proces shoqërohet edhe me ankth. Gjuha .Është jashtë familjes.5 . si një send që mezi pret ta marrësh.E pasur. Vëmendja . Tani gjuha është e lidhur me kujtimet e para të aftësive për të lexuar dhe shkruar. përpara se të shkojë në kopsht. jetën e vëllezërve ose të motrave që shkojnë në shkollë. llafazane. me kujtimin e parë të fletores së motrës apo vëllait më të madh. Grupi për të është mjeti më i rëndësishëm për zhvillimin e pavarësisë. Pëlqejnë të zgjedhin moshatarë “të de-një” në moshë dhe në aftësi. me të cilat përsëri mund të zemërohen lehtë. Fillimi i një jete të re në botën sociale të grupit. i bën ndjenjat dhe emocionet të forta. Gjithashtu dhe kurioziteti për të njohur situata të reja. si dhe integrimin e tij me të tjerët. Vajzat i zgjedhin mikeshat e tyre. fëmijët nuk pëlqejnë të luajnë me fëmijë më të vegjël dhe më të dobët. ashtu si prindërit. është një hap i madh drejt pjekurisë. Ndonjëherë kjo bëhet me ashpërsi dhe brutalitet. dhimbje koke ose barku në mëngjes. sepse nuk duan t’i lidhin me ata. që e dëshiron dhe i druhet. Aftësia për t’u kujdesur për veten i jep besim për të hedhur këtë hap jashtë familjes. Tregimet dhe përrallat e pëlqyeshme në këtë moshë përpu- . për t’u ndier pjesë e grupit të tyre.Për fëmijën është tërheqës.Në këtë moshë fëmijët janë të aftë të bëjnë grupe “serioze” dhe të krijojnë miqësi. pas të cilit fshihet frika se mos nuk janë në nivelin e duhur.Të rriten. që të ndihen të zotë dhe të fortë si ata. duke i lejuar të bëjë pyetje mbi mjedisin. Tani ai brenda këtij grupi bëhet paksa “prind” i vetvetes. Tani ajo më shumë përcjell dëshirat e tyre. ëndrra nate.Bëhet shumë konkrete. dhe në njëfarë mënyre zëvendëson mbrojtjen e nënës. por ky realizim përmban ende disa pasiguri. e rrjedhshme. Kjo e ndihmon t’i japë një kuptim botës që e rrethon dhe i lehtëson hapat për të krijuar identitetin. Tani gjuha e tyre duhet të komunikojë me të rriturit dhe të huajt. Grupi . Djemtë bëjnë miqësi rastësore. Është njësoj sikur mosha e tyre sfidon vetë kohën. Në këtë moshë. Frika se atje jashtë mund të mbetet vetëm. Miqësitë . Zgjedhin shoqërinë me moshë më të madhe se veten. të cilët nuk i njohin nga afër. fëmijë i vogël. Sjellja . këtë botë misterioze për të cilën ka dëgjuar.

Shpesh. Nevoja për rregulla . Rregullat e vendosura i japin mundësi fëmijëve të zhvillojnë aftësinë për t’u sjellë në mënyrë korrekte brenda grupit. Mund të shihni lehtësisht se fëmijët të gjendur në një mjedis të rrëmujshëm.” Pas pak kohësh do të miqësohen përsëri. mund të jetë e ndryshme nga tradita familjare. Në këtë moshë fëmijët nuk kanë aftësi të mira për të bërë kompromise dhe për të bërë marrëveshje tolerante. do të kuptoni se interesi i prindërve për ngjarjet e jetës së tyre “private” është mbështetja më e madhe.MOSHA E MENDIMIT then me situatën në të cilën fëmija ndodhet dhe po jeton. Kanë nevojë për një më të rritur. që t’ua kujtojë gjithmonë.Fëmija 5 vjeç që interesohet për botën. Kjo është arsyeja pse gjatë lojës.374 PJESA VII VITI I GJASHTË .Është një kërkesë themelore. nëse humbin sipas rregullave. takohet me besime të ndryshme. ata kanë nevojë për një figurë prindërore pranë. festat familjare. i shkëputur nga të tjerët). mund të dëgjoni një vajzë të vogël t’i thotë mikeshës së saj “Ti nuk je më shoqja ime. i sjell në familjen e tij. Toleranca kulturore . tregon praktika të ndryshme. për shkak të mjediseve dhe sjelljeve të reja në kopsht. Ai këndon këngë të reja. pa norma dhe rregulla. të normave dhe të kufizimeve. Kultura e qytetit ku jetojnë dhe kultura me të cilën ata ndeshen në kopsht. Për arsye të vogla. Kërkesat . Çdo fëmijë. të mësuara me moshatarët në familjet e tyre.Ndryshimi themelor lidhet me stadin e ri të pavarësisë dhe marrjen e përgjegjësive. Për këtë arsye zbatimi i rregullave për ta nuk është një gjë e thjeshtë. vendosja e fëmijëve në norma të sakta formon në mënyrë të ndjeshme personalitetin e tyre dhe mund të kthehet në një karakteristikë të sjelljes. Për disa fëmijë bëhet e rëndësishme ruajtja e të njëjtave rrethana jetese në familje. këndvështrime të ndryshme. kultura të ndryshme etnike dhe tradita të ndryshme. Rregullat dhe normat i ndih- mojnë fëmijët të përballojnë situata të reja dhe të panjohura me më shumë qetësi. për të forcuar identitetin në sfidën e zbatimit të rregullave. Nëse kujtoni veten tuaj në këtë moshë. të cilat ushqejnë pavarësinë e brendshme të fëmijës për t’u aftësuar në programet e reja shoqërore. do të ndërhyjnë menjëherë për t’i vendosur ato. Gjithashtu. gjithsesi ende nuk ka një kuptim të plotë të identitetit (pra se ai është një person i veçantë. qoftë ky dhe lojra e argëtim. Vlerësohen ceremonitë e sigurisë si ditëlindjet. Kujdes! Fëmija 5 vjeç. Është pjesë e “sfidës” që ka fëmi- . Vihet re që janë më të aftë të kuptojnë rregullat e lojës dhe më tolerantë. ata mund të mos i mbajnë mend të gjitha rregullat dhe kjo mund t’u hapë telashe. elementët e rinj kulturorë të mësuar në mjedisin social.

Kështu fëmijët. Vetëm nëse të rriturit edukojnë fort ndjenja të tilla jo miqësore. Djemtë në situata të tilla janë më agresivë dhe kërkojnë të sfidohen me të barabartët e tyre.5 . ju duhet të gjendeni gjithmonë afër dhe të vëmendshëm. në mjedisin e ri. për të pasuruar njohjen dhe për të lehtësuar bërjen e tij pjesë të shoqërisë. kacavirret.6 VJEÇ KARAKTERISTIKAT E RRITJES DHE TË ZHVILLIMIT 375 ja me vetë prindërit e tij. Njëkohësisht atij i duhet të afrojë kulturën brenda familjes me kulturën lokale. hidhet nga lartësi të mëdha (nga dollapi në krevat. feve dhe përvojave. Marrëdhëniet me të rriturit . duhen disa aftësi që ata ende nuk i kanë. hapësira nuk mbushet me kompromis. Të bësh miqësi të reja. . vajzat duken se kanë më shumë interes për të pasur va- zhdimisht pëlqimin e të rriturve për sjelljen e tyre. Për të arritur këto marrëdhënie. Rivaliteti midis fëmijëve. Fëmijët e kësaj moshe nuk janë përjashtues të kulturave të tjera. Në rast se një marrëdhënie me një të rritur nuk është e pëlqyeshme. rrëshqet. nga çatia e barrakës poshtë). por duke bërë lëshime dobësie dhe kjo i vendos fëmijët në raporte delikate.Në këtë moshë. si pjesë të forcimit të identitetit të tij jashtë familjes. Në këtë provë të vështirë të marrëdhënieve me të tjerët. lëkundet në lisharëse. do të thotë të lidhesh jo vetëm me moshatarët. ndikojnë keq në kufizimin e sjelljes sociale të fëmijës. Karakteristikat e rritjes dhe të zhvillimit ZHVILLIMI LËVIZOR Zhvillimi lëvizor i madh • Fëmija vrapon. shumë herë përzihet me rivalitetin që ata bëjnë nëpërmjet vlerave të prindërve të tyre. luan me top me këmbë etj. ose me më të fuqishmit. por edhe me të rritur të tjerë. për t’u treguar atyre se tani është bërë i zoti në mjedisin e jashtëm. nxjerrin përfitime nga situatat e kulturave. Ata tregojnë forcën dhe duket se nuk iu intereson vëmendja e të tjerëve. traditave dhe besimeve të tjera dhe duhen ndihmuar në këtë përshtatje të ndryshimeve midis kulturave. kërcen me litar.

pro- . rripat e pantallonave. nëse. • Është në gjendje të përshkruajë mirë familjen e tij. oriz. emrat. njërën e kanë kryesore. Ajo merret bashkë me gjirin. tjetrën më të pakët. Nëse gjuha kryesore nuk është gjuha e ZHVILLIMI I GJUHËS DHE I TË FOLURIT Fëmija në këtë moshë: • U përgjigjet pyetjeve: “Çfarë do të bënit ju. Një 5 vjeçar është në gjendje të tregojë ngjarjen e tij të ditës në vendin e banimit. në të vërtetë ai ka nevojë të thotë diçka për veten e tij. fesionet. • Përshkruan përdorimin e së paku 10 sendeve që ndodhen në shtëpi (përse përdoret piruni? krevati?). 10 cm të lartë nga toka. me sytë mbyllur. nuk arrijnë të mendojnë duke vënë veten e tyre në vendin e atij që i dëgjon. të gjendur emigrantë. • Lidh vetë lidhëset e këpucëve. Mjaft fëmijë. makina do të kalonte këtu. Për këtë arsye. • Përdor sende rrethanore si farëra (fasule. gjithmonë i duhet kushtuar vëmendje dhe jo të mos dëgjohet. Aftësia e plotë gjuhësore vendoset midis 5 dhe 7 viteve të para të jetës.)”.. Fëmijët që mësojnë dy gjuhë. • Përshkruan mirë atë që shikon në një fotografi. Mund të ndodhë që ai të flasë dhe të tregojë shumë detaje. e cila është kryesore për zhvillimin e fjalës.. edukatoret dhe kujdestarët.376 PJESA VII VITI I GJASHTË . por ju mund të mos kuptoni thelbin e çështjes që ai po trajton. Mbërthen kopsat. Zhvillimi lëvizor i vogël (i duarve dhe gishtave) • Ngjyros mirë me bojëra. ose në kopsht. • Mund të presë me gërshërë një send të vizatuar.. Nëse fëmija i kësaj moshe flet diçka për një ngjarje të ditës. të kujdesen që fëmijët t’i kuptojnë gjërat. origjinën etj. kur flasin. Pas moshës 6-vjeçare përfundon plotësisht zhvillimi lëvizor i fëmijës. pikturë etj. ata kanë nevojë që prindërit. për të plotësuar mbushjen e një vizatimi. Për këtë. Fillimisht fëmijët flasin gjuhën e nënës së tyre. • Qëndron mbi një këmbë. luledielli). Kjo ndodh sepse fëmijët në këtë moshë.MOSHA E MENDIMIT • Kapërcen me të dyja këmbët një pengesë. është nxehtë. detyrohen të mësojnë dy gjuhë dhe t’i përdorin të dyja. etj. Lojrat e tij bëhen plotësisht fizike. Zhvillimi gjuhësor lidhet me aftësinë e tij në programet shkollore. (bie shi.. në marrëdhëniet me ta dhe gjatë përdorimit të rrëfimeve.

tjetër që ndikon është trashëgimia. Në moshën shkollore fëmijët me vështirësi në të folur do të kenë edhe vështirësi në të lexuar. Për ta mësuar atë rrjedhshëm. gërma. edhe zhvillohen me vështirësi pasi gjuha është mjeti i vetëm për zhvillimin e aftësive mendore dhe aftësisë për të zbuluar sendet. Kjo trashëgimi merret si nga nëna edhe nga babai dhe. të gjitha këto figura këtu janë katrorë). dëshira për të provuar. tregime të shkurtra. “Kur?”. edhe pse duket sikur e flet mirë gjuhën. fenomenet dhe lidhjet midis tyre. Faktor . Për të mësuar një gjuhë. Në të kundërt. i duhen shtatë vjet. Aftësitë intelektuale bashkohen me dëshirën për të zbuluar gjëra të reja. Kujtohuni që fëmijët që në moshën 2 –3 vjeç kanë periudhën e pyetjeve “Përse?”. fëmijët kanë vështirësi për të mësuar pjesë të gjuhës pa kuptim për ta. • Grupon dhe klasifikon sipas ngjyrës e formës (për shembull.6 VJEÇ KARAKTERISTIKAT E RRITJES DHE TË ZHVILLIMIT 377 nënës. • Njeh të majtën dhe të djathën e trupit të tij. të gjitha këto lodra janë blu. në fillim të shkollës fëmija do të ketë vështirësi në shkrim dhe lexim. Për të nxitur zhvillimin e intelektit tek fëmija • Mënyra më e mirë është leximi i librave dhe revistave për fëmijë. jep si rezultat një nivel të caktuar intelektual të fëmijës. Shumë nga aftësitë e tij janë formuar nga përgjigjet që kanë marrë. Ndihma më e madhe për zhvillimin intelektual të një fëmije lidhet me kushtet e mjedisit që nxisin dhe plotësojnë kuriozitetin e fëmijës. • Është i aftë të organizohet në kohë. Veçanërisht është mirë që të formohet zakoni i lexi- ZHVILLIMI NJOHËS DHE I PERCEPTIMIT • Dallon të paktën 10 forma. Edhe në këtë moshë. Mjedisi familjar dhe prindërit janë baza dhe pasqyrimi i parë i aftësive intelektuale të fëmijës. Kjo lloj e folure përfitohet vetëm në vitet e para të shkollës. e kombinuar me kushtet e mjedisit ku rritet fëmija. • Di të këndojë një këngë të thjeshtë. “Çfarë është?” etj.5 . fëmijës i duhen dy vjet. është e nevojshme që prindërit dhe edukatoret të përpiqen që fjalët dhe fjalitë të përcjellin një mesazh me interes për fëmijën. vjersha. numra. Për të ndihmuar fëmijët në rrethanat e vështira. zbuluar dhe kërkuar ndihmon shumë zhvillimin intelektual Fëmijët që flasin me vështirësi.

kënaqësinë dhe gërmat.MOSHA E MENDIMIT • • • • mit në orët e qeta para gjumit (por jo kur fëmija është shumë i përgjumur. edhe pse shumica e tyre dinë të numërojnë deri në njëzet. Po ashtu. Kemi parë që në vitet e para të jetës. Kështu fëmija mëson të lidhë kënaqësinë e tregimeve me librin. pjesëtimi është më i lehtë sesa shumëzimi. Lejojini fëmijët të zgjedhin vetë librat e tyre që në këtë moshë dhe përgjigjuni pyetjeve të tyre në rrugë. një nga stacionet e rëndësishme të zhvillimit të fëmijës (nga 7-14 muaj) ishte çasti kur ai kuptonte se ajo që zhduket. për shembull nëse ata dinë të mbledhin dy numra. fillimisht në siguri. dy mollë…). Kjo i ndihmon ata kur të fillojnë matematikën në shkollë. Për shembull. fëmijët nuk e kanë shumë të zhvilluar mendimin abstrakt. • Mos i qortoni fëmijët dhe veçanërisht mos përdorni sharje. nëse bëjnë gabime. asnjëherë. në prehrin e mamit apo të babit.378 PJESA VII VITI I GJASHTË . ende pa njohur gërmat. ju mund të përmirësoni kujtesën e fëmijëve duke krijuar lojra në formë kënge. një mollë. Shpeshherë fëmijët shfletojnë librat duke bërë sikur lexojnë. për mendjen e tyre zbritja është një veprim shumë i vështirë. Përmes përrallave. bëjnë katër” por e kanë të vështirë të gjejnë se sa bëjnë dy + dy. kthehuni pas në kohën kur ju ishit fëmijë. titujt dhe shkrimet e ndryshme. fëmija mëson të zgjidhë problemet. por i ndihmon të mbajnë mend numrat. E kanë të lehtë të marrin një ide dhe kanë shumë vështirësi në përpunimin e kësaj ideje. por nuk dinë të bëjnë zbritjen. • Mësojini fëmijët me numrat me anë të figurave (për shembull. Maria bën kafe” duket si pa kuptim. Për të ndihmuar zhvillimin intelektual të fëmijëve tuaj. Figurat e vizatimit dhe fjalët me gërma të mëdha shoqërojnë njohuritë e fëmijës në mënyrë të këndshme. imagjinatën. duke lidhur veprimin. Në këtë moshë. • Në moshën 5 –6 vjeçare. Kënga “Një dy tre. pasi ashtu nuk do ta ketë mendjen). Ky hap formonte sigurinë e . Ata kanë një mendim në fazën konkrete. Ata dinë të thonë: “dy mollë në dorë dhe dy mollë që m’i dha mami. kthehet prapë. një dy tre. Prania juaj në marrëdhëniet e fëmijës me librat. Kjo do t’ju ndihmojë për të zbuluar mënyra të reja. në dyqan kur ata shohin reklamat. zvogëlon frikërat që kanë ndaj asaj që i pret në të ardhmen. Aftësitë e mendimit abstrakt Për 5 – 6 vjeçarët këto janë shumë të vështira.

udhëtimi. Kjo lloj gare i ndalon ata në aftësinë për të mësuar. fëmijët kanë të njëjtën vështirësi. duke u shkëputur nga loja dhe aktiviteti i grupit. në lagje ose në kopsht. sepse tremben që më parë se nuk i dinë përgjigjet. por pak më ndryshe. pasi do të arrijë imazhet e kujtesës dhe të fantazisë.5 . Deri në muajin e shtatë ai mendonte: mami që nuk e shoh. Gara dhe konkurrenca Fëmijët 5 – 6 vjeçarë e ndiejnë garën dhe konkurrencën. ai do të kërkojë sqarime për detajet dhe ju duhet t’ia jepni këto detaje (që janë nisja. ai nuk do të ketë më nevojë vetëm për detajet. por vizatojnë keq.6 VJEÇ KARAKTERISTIKAT E RRITJES DHE TË ZHVILLIMIT 379 fëmijës për dukjen dhe zhdukjen e nënës. nga eksperienca. çfarë do të shihni. • Disa fëmijë flasin mirë. përpiqen të sillen si të rritur. nuk ekziston. ai do të kujtojë herën e fundit kur ishte në plazh. Fëmija mund të ketë vështirësi kur: • Shpejtësia e veprimeve të tij është më e vogël sesa norma. • Ka aftësi njohëse më të pakta dhe në lojën e grupit nuk orientohet mirë për konceptet “para pas”. • Shqetësimi i tij nuk gjen ngushëllim dhe mbështetje dhe kjo e shton vështirësinë dhe ngadalësinë e fëmijës. në kohë dhe në hapësirë. dhe kështu do të krijojë një ide për të nesërmen. • Disa fëmijë nuk pranojnë të marrin pjesë në aktivitete mësimore. Më sipër folëm për fëmijë të cilët konkurencën dhe garën e zhvillojnë në radhë të parë me prindërit e tyre dhe jo me moshatarët. Paaftësia e përpunimit të ideve iu krijon pasiguri. nëse ju do t’i thoni: “Nesër do të shkojmë në plazh”. mund të vënë në punë inteligjencën e tyre për të menduar në mënyrë abstrakte. duke humbur kënaqësinë e të qenit fëmijë. . çfarë do të bëni e kështu me radhë). Kështu forcohet përpunimi i ideve dhe të menduarit abstrakt nga fëmija. Nëse ju dhe edukatoret e ndihmoni fëmijën me detaje dhe i jepni mundësi të bëjë eksperienca. • Disa fëmijë. Nëse ata i planifikojnë gjërat. Ata përpiqen t’i afrohen të rriturve. Për shembull. por do të vijë prapë. Ndjesitë komplekse të moshës i bëjnë ata të dëshirojnë të rriten me shpejtësi. Edhe sot. informacionet dhe mësimet fëmijët i marrin në grup. nga frika se mos dështojnë. Por grupi ndërkohë (edhe me ndihmën e edukatorëv)e krijon disa norma. Disa vështirësi të fëmijëve për t’u aftësuar Zakonisht. ç’do të gjeni atje. Por kjo nuk bëhet menjëherë. Ndërsa pastaj arriti në fazën: mami iku. luajnë mirë. Pra. shumë më tepër nga ç’mendohet.

E rëndësishme është që ta ushqeni atë që ta pëlqejë përsëri aktivitetin. Të planifikoni që rezultatet pozitive ta kapërcejnë dështimin. Nëqoftëse fëmija juaj sillet si më i madh. Fillimet e konkurencës në moshën 5 vjeçare nuk e ndihmojnë zhvillimin intelektual të fëmijës dhe nuk ndihmojnë përmirësimin. Kjo është gjëja më e rëndësishme. Ato mund të sjellin siklet dhe stres të lartë tek fëmijët. Mbi 7 vjeç lojrat janë edhe mësimore. domethënë diçka që mësoi dje. Lojrat e fëmijëve në këtë moshë janë ende të ndryshme nga lojrat e fëmijëve të moshës 7-vjeçare e lart. Në moshën 5 vjeç lojrat janë argëtuese dhe informuese. çfarë arrin të bëjë më mirë. por edhe të pranojë sikletin dhe dëshpërimin. • Të bisedoni me fëmijën që të • • • • • • kuptojë dhe njohë aftësitë që ka. Shpeshherë dështimet bëhen më të rënda. Megjithatë. Kërkojini fëmijës të bëjë veprimet që di më mirë. ZHVILLIMI SOCIAL DHE EMOCIONAL hvillimi social ka dy drejtime: nga njëra anë fëmijët bëhen pjesë e grupit/komunitetit dhe nga ana tjetër e dallojnë veten e tyre Z . • Të kërkoni të gjeni aftësi të veçanta tek fëmija juaj. Nuk ka rëndësi nëse fëmija doli me sukses në një aktivitet apo dështoi. Të siguroheni që fëmija në radhë të parë të mësojë të marrë pjesë në lojra dhe aktivitete.MOSHA E MENDIMIT Gara dhe konkurenca kanë të mirat e veta në zhvillimin e fëmijëve. fëmijët e moshës 5-6 vjeçare janë përballë shokëve dhe është e pamundur që ata të fshehin ndryshimet mes tyre dhe shpeshherë dështimin. sepse fëmijët mendojnë se kanë turpëruar nënën dhe babain dhe nuk janë më të denjë për ta. • T’i jepni kohë fëmijës për ushtrimet dhe aktivitetet.380 PJESA VII VITI I GJASHTË . Të siguroni fëmijën se nuk turpëroheni prej tij. kur nuk arrin të bëjë diçka. ta përmirësojë sot dhe jo të krahasohet me të tjerët. afrojeni që të gjejë kënaqësi edhe në lojrat e moshatarëve të vet. përkundrazi. por kanë dhe të këqija. Ju duhet: •· Ta nxisni fëmijën të bëjë garë me veten e vet. sporti etj. Disa fëmijë janë më të zotë në vizatim. Ta siguroni fëmijën që do të merrni pjesë edhe ju në një aktivitet të vështirë për të dhe do ta mbështesni. disa të tjerë në aktivitete fizike si gjimnastika. jeni krenar për të.

vlerat dhe njohuritë e shoqërisë së tyre. si sporti për baballarët. duke vëzhguar dhe imituar njerëzit që e rrethojnë dhe nga “shpërblimet” që i bëhen sipas sjelljes së tij. Ndërkohë. në sytë e fëmijës. ndërsa ana tjetër është formimi i personalitetit.6 VJEÇ KARAKTERISTIKAT E RRITJES DHE TË ZHVILLIMIT 381 si individë të veçantë. Fëmijët dhe familja Në moshën 5 vjeç. E rëndësishme është që ju të mbeteni lidhësi dhe shoqërues në aktivitetet e fëmijës jashtë familjes. Atëherë duhet të përpiqeni të zbuloni së bashku interesat e fëmijës. procesi nga i cili fëmijët përfitojnë rregullat. Prindërit janë të kënaqur kur fëmijët fillojnë bëjnë miqësira jashtë shtëpisë. Në kohën kur fëmijët kërkojnë të dalin jashtë rrethit familjar. Por duhet të jeni të gatshëm edhe të pranoni që fëmijët tuaj mund të mos të pëlqejnë të njëjtat gjëra që pëlqeni ju. kur nga prindërit ju është kërkuar të kujdeseni për fëmijët më të vegjël ose kur mbaheshit me hatër. Shpeshherë ju i drejtoni fëmijët në gjërat që ju pëlqejnë vetë. Në këtë proces. Marrëdhëniet në familje janë leksione të vërteta për jetën. Njëra anë e zhvillimit social në këtë moshë është socializimi. Fëmija në këtë moshë: • Flet rreth familjes së tij. • Merr pjesë në lojërat e zhvilluara në grup. fëmija krijon identitetin e tij brenda familjes. duke zbatuar rregullat e lojës. këto marrëdhënie mund të ndikojnë për mirë ose për keq në sjelljen e fëmijës. mësim të muzikës dhe veglave muzikore. • Di emrin e vendit ku jeton. • Identifikimi që vjen si pasojë e aftësisë njohëse për të kuptuar veten e tij si pjesëtar i një grupi shoqëror dhe dëshirës për të qenë si anëtarët e tjerë të këtij grupi. Nxitja e individualitetit të fëmijës ndihmon në të njëjtën kohë për të përcaktuar kufijtë e sigurt. Procesi i identifikimit të vetes kalon nëpër katër faza kryesore: • Dallimi i vetes nga të tjerët • Lidhja. duhen nxitur të merren me gjimnastikë. Ju mund të kujtoni fëmijërinë tuaj. kërcim. • Krijon lojëra dhe di të tregojë se si luhen ato. koncertet për mamatë. Fëmijët e trajtuar gjithmonë si .5 . bashkimi me të tjerët • Identifikimi i vetes. fëmijët duhet të kenë mënyra të ndryshme të të ndjerit dhe sjelljes në situata të ndryshme. not. brenda të cilëve zhvillohet kjo lëvizje e re e fëmijës jashtë shtëpisë. Kryesore për ta është që të kuptojnë qartë rolin që kanë në familje. se ishit fëmija i parë apo djali i vetëm i shtëpisë.

Jashtë ai është i trembur. Edhe në këtë rast ju duhet të ndërhyni. kur ai del jashtë shtëpisë. dashuri dhe interes si dhe të vlerësojmë aktivitetet që ai bën. por edhe paaftësitë e tij. Fëmija i dytë i familjes. Një 5-vjeçar mund të fillojë të ketë zili fëmijët më të vegjël që vazhdojnë të rrinë në shtëpi me nënën. t’i tregojmë atij. Fëmija i parë ka një marrëdhënie të veçantë me familjen. pasi ka një mbështetje. ndonjëherë edhe agresivitetin. E vetmja mënyrë për ta trajtuar këtë situatë është të njohim vështirësitë e një fëmije 5-6 vjeç jashtë dhe ndjenjat e tij. Ju duhet: • T’i ndihmoni fëmijët t’i kalojnë mirë këto ndjenja. Në këto kushte. në moshën 5-6 vjeçare. të njohim xhelozinë dhe trishtimin e tij. agresiv dhe i pasjellshëm me fëmijët më të vegjël brenda shtëpisë. Në të njëjtën kohë. që ata të rriten më të qetë. më shumë argëtim dhe më shumë privilegje. Ata janë ziliqarë dhe kuriozë për jetën e më të madhit. ata ndihen keq që duhet të luftojnë shumë për t’u barazuar me të madhin. Kjo është e bukur. por edhe për ta mbështetur në aktivitetet me shokët ose në kopsht. • T’i ndihmoni fëmijët të kuptojnë se aftësitë dhe talentet e tyre do të jenë vazhdimisht krahas aftësive të vëllezërve dhe . jo vetëm për ta qortuar për sjelljet brenda shtëpisë. sepse edhe fëmija më i vogël në shtëpi sikur ndihet fajtor pasi bëhet pjesëtar “sekret” me nënën e tij kundrejt fëmijës së madh. brenda ka një rol kryesor. mund të ndodhë që një fëmijë 5-6 vjeç bëhet i ndrojtur në grupin e moshatarëve jashtë mjaft i ashpër. Grupi i moshatarëve përmes lojrave e bën 5 vjeçarin të kuptojë aftësitë. por shpesh janë edhe të fyer. Situata bëhet edhe më e komplikuar. apo të shoqëroni më të madhin. në moshën 5 vjeç. vëllain ose motrën më të madhe. Mund të humbin një pjesë të besimit në vetvete dhe në aftësitë e tyre. Tani ai duhet të përballojë mo-shatarët. por edhe e frikshme për fëmijën. kur ai bëhet xheloz për vëllain ose motrën më të madhe që ka më shumë liri. gjen diçka të panjohur. Edhe ju mund të mos të dini ç’të bëni: të rrini me të voglin. Ai zë një vend të rëndësishëm në jetën tuaj. Ju mund të gjendeni përballë situatës së vështirë me një 5 vjeçar.382 PJESA VII VITI I GJASHTË . të sigurt dhe pa qenë nevoja të vihen përpara vështirësive. Por ndërkohë. Por nga ana tjetër. sepse edhe ata mund të jenë më të zotë se ai dhe mund të argëtohen më shumë se ai. në botën e jashtme ka më shumë lehtësira.MOSHA E MENDIMIT të vegjël mund të kenë përfitime brenda shtëpisë.

Por tani ju shikon me adhurim. dhe ka ndjenja të ngatërruara për nënën dhe babain. Kujdes! Nëse ju. • Të siguroni kushte që shtojnë sigurinë e fëmijës në këtë moshë. Kërkojnë të marrin role brenda grupit. shpeshherë duke imituar personazhe të njohura nga librat. Në fillim ai ju ka imituar që të komunikonte me ju. edhe në persona të panjohur. Këtu vendoset rreziku i madh. Këtë aftësi ata e fitojnë pak më vonë. përrallat. atëherë duhet të keni parasysh: • Të mbani lidhje të ngushtë me edukatoret e kopshtit apo të rriturit që kanë kontakt me fëmijën tuaj. nga i cili përfitojnë keqbërësit. është njësoj sikur mbreti dhe mbretëresha të mos të t’i hedhin sytë. Nëse jeni të detyruar të punoni me orë të zgjatura dhe të jeni larg fëmijëve. të mbani fjalën e dhënë dhe të respektoni oraret e premtuara. por ende jo në një skuadër. ditëlindjet. Shumë nga sjelljet e fëmijëve lidhen me këto ndjenja. ashtu siç jeni kujdesur për të kur ai ishte i vogël. • T’i tregoni atij se vëllai apo motra më e vogël ka nevojë për kujdes. • Shumë nga situatat e vështira për fëmijët mund të ndihmohen duke treguar për veten tuaj në moshë të vogël. • Të mbeteni gjithmonë persona të besueshëm në sytë e fëmijës. filmat. Ata ndihen të trishtuar dhe të vetmuar dhe kërkojnë ngushëllim jashtë shtëpisë. sportet. Vajzat bëjnë “vogëlushen” e babait dhe i bëjnë qejfin atij dhe djemtë bëhen Supermenë dhe fillojnë të bëhen “mbrojtës” të nënës së tyre. si të përsosur dhe madhështorë. • Të tregoheni të vëmendshëm ndaj çdo interesi të ri të fëmijës dhe ndaj çdo ngjarjeje. duke u përpjekur të jetoni në të njëjtën shtëpi dhe nëse detyroheni ta ndërroni shtëpinë. • Të kujdeseni të merrni pjesë në aktivitetet e fëmijëve: garat. televizori ose mjedisi. . • Të tregoni interes për aktivitetet e fëmijës jashtë shtëpisë. • T’u tregoni fëmijëve se nuk është e nevojshme të jesh madhështor me çdo kusht. ku fëmijët të kenë mundësi të ndajnë me ju të gjitha emocionet e ditës. • Të përfitoni nga orët e mbrëmjes për të bërë bisedat e darkës. Nga një 5 – 6 vjeçar ju shiheni edhe si prindër. të ruani disa nga sendet dhe mobiljet. Loja Në këtë moshë fëmijët luajnë në grup. personat më të rëndësishëm për jetën e tij nuk jeni të vëmendshëm dhe të kujdesshëm. lodrat e tij më të dashura etj. por edhe si persona të rritur. si krevati.6 VJEÇ KARAKTERISTIKAT E RRITJES DHE TË ZHVILLIMIT 383 shokëve të tjerë.5 . koncertet.

duke u bërë “mbret” ose “mbretëreshë” në mes të grupit. ku për herë të parë ata pranojnë të heqin dorë nga disa dëshira personale. nga kultura në kulturë. Hapësira boshe kthehet në një hapësirë të drejtuar. rrojnë kaq gjatë dhe trashëgohen nga mosha në moshë. Lojrat në këtë moshë zhvillohen në të njëjtën kohë me aftësimin e tyre për historitë. Argëtimi është i plotë. Nuk ka asnjë siklet dhe ka shumë mundësi që papritur të të rastisë të jesh në qendër të rrethit sipas lojës. një hapësirë boshe në të cilën futen shumë fëmijë. shkrimit. fëmijët më të rritur nuk kanë nevojë të kujdesen për fëmijët më të vegjël. Deri në moshën 7-vjeçare aftësitë e tyre të pjekura fizike bëhen kryesore dhe më të rëndësishme se imagjinata. është roli i nënës dhe i babait. duke mbetur në grup. mbi të gjitha. Zbulimi i miqve moshatarë Bëhet gjithmonë pas përshtatjes . Rreth moshës 6 vjeç duken shenjat e para të pjesëmarrjes së tyre në një aktivitet. vizatimit dhe përgatitjes për shkollë. si një kompromis për t’u bërë pjesë e grupit. Janë çastet e para të “sakrificës”.384 PJESA VII VITI I GJASHTË . në të kënduar dhe me rregulla të përckatuara bëhet qetësuese.MOSHA E MENDIMIT Roli më i rëndësishëm që ata pëlqejnë të luajnë. hedhjen në litar. Ritmika e përdorur gjatë lojrave shoqëron pothuajse të gjitha aktivitetet e kësaj periudhe. kjo është një hapësirë krijuese. Një fëmijë në mes të kësaj hapësire mund edhe të trembet. të shpikura nga vetë fëmijët. si dhe me detyrimet e para të të mësuarit të leximit. Menjëherë ata vendosin rregulla. Ju kujtohet rrethi i fëmijëve që luan “Hodha një letër mu në postë”? Është shumë e rehatshme të ulesh si pjesë e rrethit. Fëmijët kërkojnë t’i japin vetes mundësinë të dallohen si individë. hedhjen e topit. Kjo është arsyeja që brez pas brezi disa lojra të thjeshta. Secili prej tyre e di se është vetëm një anëtar i grupit. mbrojtëse dhe të rehatshme. vëllezër dhe motra. Kjo lloj loje është një pasqyrim i shqetësimit që kanë të vegjlit me një nga cështjet kryesore të zhvillimit: me zbulimin që ata bëjnë mbi raportet midis njerëzve në situata të ndryshme. përdorimin e gjilpërës. duarve. por me-njëherë hapësira e lojës në të folur. Brenda kësaj loje. shpesh të shoqëruara me këngë fëminore. Por. lëkundur. Është shumë interesante se si vetë fëmijët krijojnë hapësirën e lojës. lidhjen e fjongove. hedhur apo rrëshqitur. Gjatë lojrave ata zhvillojnë ende aftësitë lëvizore dhe kërkojnë të pushtojnë një territor dhe mjetet që ju duhen për t’u kacavjerrë. Vajzat kanë më shumë interes për lëvizjet e gishtave. përrallat.

ato duhen plotësuar patjetër. shërojnë vetveten duke fjetur ditën. Ti je i madh!” Është njëlloj si t’iu thuash: “Ti je i madh. Marrëdhëniet me moshatarët bëhen një pasuri e vërtetë. “Nuk e vesh fustanin. Deri në këtë moshë fëmijët flenë natën. “Fle edhe unë si i vogël. Gjithashtu 5 – 7 vjeç është mosha e mendimit. Për këtë ndihmohet duke u krijuar rutina para gjumit. fillon t’i bëjë “sfidë” rregullave familjare. si gogoli. Kjo mund të ndodhë për shembull kur lind një fëmijë tjetër në shtëpi. të cilat mund të jenë dhe të përsëritura. përshëndetjet. luaj me shokët!” Ndonjëherë fëmijët.” Fëmija mund të sikletoset edhe kur i thuhet: “Fli me zor!”. por edhe ditën. të kërkojnë të flenë për një kohë të gjatë ditën. Kështu ai do të mësojë të rrijë pa shikuar. duke e kaluar këtë sprovë gëzueshëm. Nëse fëmijët kanë kërkesa për të mbajtur dritën ose derën hapur. përkëdheljet.5. mund të mbahet te koka e krevatit letër dhe lapsa vizatimi. fëmija e vlerëson gjumin si një gjë të mirë dhe jo si dënim. Dëgjohen fjalë të reja dhe gjuhë të tjera. Në zgjimet e frikshme natën nga gogoli (ujku) i thuhet fëmijës ta vizatojë menjëherë gogolin . se imitoj të voglin” dhe kështu ulet rivaliteti. në lojë me prindin. Nuk i duhet thënë fëmijës: “Mbylli sytë!” kur shkon në shtrat. Veçanërisht nëse fle dhe i rrituri. Për këtë psikologët mendojnë se është e vlefshme që gjatë ditës të luajë me ju symbyllazi në mjediset e shtëpisë. Një kukull me vete ose një arush për të fjetur bashkë.6 VJEÇ KARAKTERISTIKAT E RRITJES DHE TË ZHVILLIMIT 385 me mjedisin e ri. Ndërsa i nënshtrohet rre-gullave të grupit. Fëmijët 5-6 vjeçarë nuk janë të aftë për sjellje raciste (për të sharë të tjerët se janë të një race tjetër). Gjumi Kemi thënë se 2-3 vjeç është mosha e fjalës. Nuk duhet gabuar dhe t’i thuhet një katërvjeçari: “Ç’bën gjithë ditën në gjumë! Çohu. të cilët mund të jenë të mërzitur për ndonjë arsye. për fëmijë më të rritur. sepse shoqet e mia nuk e pëlqejnë!”. Identitetin e ri që përfiton si pjesëtar i një shoqërie të re. Ka fëmijë që kanë frikëra të natës ose zgjime nga ëndrra dhe imazhe. Kur ndodh kjo. Është shumë e rëndësishme që fëmija të flejë kur i flihet dhe jo kur i thoni ju. imiton situatën nënë-fëmijë dhe e ndihmon fëmijën. Ndodh shpesh që fëmijët të ndërrojnë oraret e gjumit. Këndon këngët e shoqeve në shtëpi dhe luan lojrat e mësuara nga shoqet. fëmija ua tregon prindërve me krenari. Nuk ke nevojë për nënë. Gjithashtu. Ndodh që fëmijë të kësaj moshe të kërkojnë të kthehen te gjiri nga xhelozia dhe dëmtohen rëndë kur u thuhet: “Jo. gjë do të thotë se ka ndodhur diçka. si: puthjet.

Një pjesë e fytyrës. Çfarë ndodh me fëmijën që e shoqëron? N jë ditë në krevatin e vizitës nëna më vendos një foshnjë 6-muajsh me temperaturë të lartë. stetoskopi dhe duart e mia. Lojërat e rërës së lagur shpesh çlirojnë fantazmat e natës. shefit ose drejtorit të tij. Është shenjë e një tensioni dhe agresiviteti që gjendet edhe gjatë ditës. duke i ulur vlerën. Edhe nëse ai bën vetëm një vizë të drejtë. nëpunësit të shtetit.386 PJESA VII VITI I GJASHTË . i cili ka rregulla dhe detyrime dhe në të cilin prindërit përpiqen të bëjnë figurë të mirë. lojë në det ose rërë. Nëna. prindërit vendosen së bashku me fëmijën përballë mjedisit social. ta qetësoni dhe lehtësoni. është shumë i vlefshëm aktiviteti gjatë ditës me mbjellje lulesh. siç janë vjedhjet e vogla të fëmijëve ose lojërat me shpata. Në këtë moshë fëmijët mund të ndihen në faj. Prindi mbron edukatën dhe respektin ndaj mjekut. kjo vizë gogol e bën gogolin e ëndrrës të vërtetë. Rreth moshës 5 .6 vjeçare fëmijët shohin ëndrra për vdekjen e prindërve. apo përballë një miku që nuk e ka takuar prej kohësh. pushkë. thika. dhe prehëri me bluzën e bardhë. Po ashtu krevati i vizitës. dentistit. bimësh. Në vite të tilla ëndrrash dhe shqetësimesh. Këshilla për prindërit dhe kujdestarët PËR PRINDËRIT QË VIHEN NË SIKLET PARA TË TJERËVE KUR FËMIJA “BËN NJË GABIM” bluzën time të bardhë dhe duart e mia! Ajo më thotë “Më fal doktoreshë!’’ Në situata të tilla. Por mund të bëhet fjalë edhe për një figurë të famshme publike: prindi mund të ndodhet edhe përballë deputetit ose Presidentit. e tronditur. pastrojë . menjëherë hap çantën. si kriminelë të vegjël dhe është detyra juaj të mos ia merrni seriozisht. Pas dy minutash foshnja vjell vrullshëm (gjë e zakonshme për një fëmijë me temperaturë gjatë vizitës). qafa dhe gjoksi mbushen me përmbajtjen e stomakut.MOSHA E MENDIMIT (ujkun). nxjerr një garzë të madhe të pastër dhe fillon të….

në çaste të caktuara. Ne na dhemb barku”. të bërë pis. tregojini që në shtëpi se do te shpohet dhe do t’i dhembë shumë. i tronditur dhe i trembur kalon në plan të dytë. duke i treguar se çfarë bën ai. Thuajini fëmijës tuaj emrin e mjekut dhe të infermieres. por ma ka bërë rrugës.6 VJEÇ KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE EDUKATORËT 387 Fëmijët në moshat e vogla. kërkojini leje mjekut që fëmija ta prekë stetoskopin me dorë. do ta vizi-tojë për sëmundjen që ka. Ata kalojnë në plan të dytë. Më i rëndësishëm është zyrtari. jo me personelin shëndetësor. filani. Nëse do të qepet apo do të mjekojë dhëmballën.Tek fëmijët raste të tilla lënë në kujtesë gjurmë të pashlyeshme dhe të hidhura dhe ju duhet të keni shumë kujdes në sjelljen tuaj. fëmija më i madh etj. Fëmijët. Koncepti i kohës. Tregojini sa herë do të përsëritet kjo dhe për sa ditë. mund të tregohet nëpërmjet numërimit të ditëve me gishtërinj. që është doktor. Gjithmonë filloni duke prezantuar fëmijën tuaj. duke i thënë mjekut: “Ky është djali im. mos u acaroni.5 . do t’i shohin gojët dhe veshët. Premtojini se do t’ia mbani dorën e tij në tuajën dhe se mund të qajë dhe të ulërijë nëse kjo e lehtëson. dhe pastaj prapë dita …” Nëse fëmija grindet duke pritur vizitën. si do t’i hyjë ilaçi brenda dhe ku do të shkojë ky ilaç. thotë nëna “fajtore”). duke i thënë: “Mos u tremb.. Përpiquni që në situata të tilla të sikletshme të jeni vetë aty dhe jo me përfaqësues të tretë. Në plan të parë është mjeku i ndotur. edhe kur është bebe. 5 vjeç. I thoni se do të shkoni në një dhomë ku një teta apo një xhaxhi. Kur shkoni te mjeku. Nëse do të bëjë gjilpërë apo vaksinë. pasi edhe ju keni bërë kështu kur ishit i vogël. si: halla. në një konsultore apo spital. i thoni se kjo është e bezdisshme.. përshkruani gjithçka pa e gënjyer dhe me thjeshtësi. si do ta prekin. personaliteti apo të huaj të tjerë. mos rrini i heshtur. i cili është i vështirë. Tregojini se çfarë do t’i ndodhë atij në vizitë. por flisni në fillim me fëmijën tuaj.. se unë jam këtu me ty”. i parëndësishëm dhe shpesh fajtor. komshia. Në mosha të vogla. Ai ndihet i tradhtuar. sepse prindit i vjen turp për fëmijën me të vjella. apo do të nuhasë jashtëqitjen e tij (…e ndërrova tani. para se mjeku t’ia vendosë metalin e stetoskopit në trup. i thoni se ka të drejtë dhe se juve ju vjen keq që ai është mërzitur. nuk janë më qeniet më të rëndësishme. duke radhitur “…dhe pastaj vjen dita dhe pastaj vjen nata. për ta njohur. dhe pastaj vjen dita dhe pastaj vjen nata. Fëmija i sëmurë. infermierja që do të bëjë gjilpërën ‘’duke duruar të qarat dhe tekat’’ e fëmijës. Sapo të hyni në dhomën e vizitës. se nuk është turp. lajmërojeni që më parë fëmijën.. tremben . Tregojini pse do të shpohet.

lëreni vizitën për një herë tjetër. për të kryer vizitën shpejt e shpejt. mund t’i kërkoni leje një çast për t’iu përgjigjur kërkesës . Mos i kërkoni fëmijës tuaj të jetë “hero” apo “i fortë”. Fëmijët përballojnë çdo gjë dhe kalojnë edhe prova të vështira. mund të merrni vetëm këshillat e mjekut dhe ilaçet dhe të vini më vonë. veçanërisht nëse ai është nën moshën 6 vjeç. fëmija e kërkon dhe pranon vizitën. drejtojuni fëmijës: “Si thua. pas disa orësh ose të nesërmen. Nëse mjeku ju thotë se duhen bërë gjilpëra.. edhe pse janë shumë të rëndësishëm. por gjithmonë pasi t’i keni thënë se kush janë personat e rritur përreth. pas moshës 6 vjeçare. Nëse një fëmijë është në siklet të madh dhe qan e ulërin. një muajsh apo disa vjeç i thoni të tjerëve emrin e fëmijës. Në mjedise sociale. paaftësi.. por duhen bërë”.MOSHA E MENDIMIT shumë nga shishet në dollap. Mbi këtë moshë fëmijët i kanë mësuar rregullat e lojës dhe në momente të caktuara mund t’i urdhëroni të dalin jashtë dhe t’ju lënë rehat në qejfin tuaj. që do të thotë qenie e sigurt. bëjeni të ndiejë se është i rëndësishëm në çdo moshë qoftë ai. duke i thënë personit tjetër se ju duhet të merreni pak me fëmijën tuaj. nëse trajtohen kështu. ndodh që prindi të mos ta trajtojë mirë fëmijën e sëmurë. kur jemi të shoqëruar me fëmijët.388 PJESA VII VITI I GJASHTË . Por kjo mund të bëhet më vonë. ndërpriteni bisedën. si shkaktarë të sëmundjes së fëmijës. është siguri. Nëse ju po bisedoni me një të rritur dhe fëmija kërkon diçka ose grindet. duke i dhënë të kuptojë se për ju është më i rëndësishmi në botë. bluzat e bardha apo aparatet. Përpiquni shpejt e shpejt t’i tregoni diçka për ato që ai sheh me sy. Fëmija duhet të bindet se ju dhe mjeku nuk bëni asgjë me zor dhe se ai ka të drejtën të vendosë në situata të tilla të sikletshme. edhe nëse është me temperaturë të lartë. Fëmijët duhet ta mësojnë se. Ndërpriteni fjalën e mjekut “.më fal një sekondë” për çdo kërkesë apo pyetje të fëmijës. t’ju flasë pa respekt dhe ashpërsisht. Fare mirë. i pashqetësuar nga të tjerët. Nëna e respektuar është nëna fuqiplotë. Përrallat dhe humori i pëlqejnë gjithmonë fëmijës. një pushtetari që ju flet për interesat tuaja. Tregojini si përrallë se çfarë bën ekrani i radioskopisë me rrezet e padukshme “magjike”. Po kështu ju duhet të silleni edhe në mjedise zyrtare. Kjo i jep shumë siguri dhe gjithmonë. për një fëmijë. Nuk duhet të lejoni asnjëherë që në situata të tilla mjeku apo infermierja t’ju akuzojë për pakujdesi. çdo njeri duhet të lejohet të bëjë jetën e tij. Shumë shpesh dashuria. do t’i bëjmë? Ato dhembin. Për fat të keq. duke e detyruar edhe me forcë.

6 VJEÇ KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE EDUKATORËT 389 së fëmijës që keni me vete. Gjithashtu mund t’i tregoni disa modele flokësh. Ka prindër të cilët ndihen gjithmonë në faj. Do të dëshiroja që të gjithë këtyre prindërve t’iu thoja se për çdo fëmijë prindi më i mirë në botë është prindi i tij. se këto gjëra i kanë provuar edhe fëmijë të tjerë. por kjo nuk do të thotë që ato duhen plotësuar të gjitha. Edhe një nënë që ka braktisur fëmijën pas lindjes për arsye të ndryshme. nuk u plotësojnë dot ëndrrat dhe kërkesat. Në ditët e para të kopshtit mund t’i kërkoni edukatoreve të shoqëroni fëmijën tuaj brenda. se pavarësisht nga kushtet. Vuajnë se nuk ua plotësojnë të gjitha dëshirat. bashkë me fëmijën tuaj. dera e madhe e të cilit është e ndaluar dhe e mbyllur për prindin. Një kopsht.5 . është e bekuar. Por kujdes! Kjo nuk duhet bërë për t’i treguar se nuk po kalon diçka të vështirë. Edhe prindi më i përsosur nuk mund t’i plotësojë. duhet të vizitoni të gjitha dhomat e kopshtit. është një vend armiqësor për fëmijën dhe ai nuk ndihet rehat aty. pa e qortuar për çapkënllëqet e tij në mjedis. duhet t’i thoni se ju e dini që ai e ka pasur shumë të vështirë. . Në të gjitha rastet. ky vend bëhet më i njohur për fëmijën. por nganjëherë na duhet të bëjmë dhe gjëra të vështira. ata duhen lavdëruar jo për heroizmin. nuk kanë shumë para. prindi ka bërë maksimumin që mundet. se detyra e një prindi nuk është të jetë i gjithëpushtetshëm dhe i kudogjindshëm. Nëse një fëmije i duhet të përballojë prova të vështira. nuk i përkëdhelin në sedër para shokëve. që ai të zgjedhë vetë atë që i pëlqen. kur fëmijët përballojnë situata të tilla. është mungesa e “tradhtive” për të cilat folëm më lart. Kërkesat e fëmijëve janë pafund. i duhet thënë se ai nuk është i vetmi. Nëse prindi e ka parë dhe shkelur vendin më parë. por për kurajën dhe bashkëpunimin. pse e ka sjellë në jetë dhe i ka falur 9 muaj dashurie në barkun e saj. Në të kundërt. Mjafton që të dini ta doni fëmijën dhe t’ja shprehni si duhet këtë dashuri. se nuk kanë kushte. Në fillim pyeteni fëmijën nëse i duket simpatik berberi dhe nëse pranon që t’ia presë flokët. duke i siguruar prapë se i duam shumë. Që në fillim. Fëmija nuk duhet çuar me zor te berberi. Ajo që fëmijëve u kemi borxh është dashuria dhe siguria.

Kjo gjë tregon se për të dy botët janë të ndara dhe të gjitha “hallet” fëmijërore ai i grumbullon brenda. mund të thotë: “Hiç”. t’i këndoni ninulla para gjumit. Për këtë. ashtu si më parë. të cilat lidhen me duart e nënës. Ju vetë duhet të kërkoni të shoqëroni fëmijën • • • • • tuaj gjatë orëve që ai kalon në kopsht me fëmijë të tjerë. Në ditët e para të kopshtit. Fëmija duhet të ketë mundësi të kuptojë se edukatorja dhe grupi janë shumë të interesuar për të dhe për familjen e tij. Tani fëmija është më i madh dhe vitet e para të jetës së tij kanë mbaruar. vëmendjen e madhe në çdo kohë. përgatitja e shtratit. • Prezantojeni fëmijën me edukatoren e ardhshme përpara se ai të shkojë në kopsht dhe ju vetë njihuni me të. • Biseda me fëmijën për jetën e re që e pret. Mund t’ju duket sikur fëmija është bërë prapë i vogël. Në ditët e para të kopshtit kërkojuni edukatoreve të zhvillojnë me fëmijët biseda rreth familjes.390 PJESA VII VITI I GJASHTË .6 VJEÇ QË SHKON NË KOPSHT Të dashur prindër! • Çdo fazë e re në jetën e fëmijës mund të shoqërohet me trishtim. duke përgatitur së bashku rrobat. këpucët e zgjedhura etj. fëmija mund të flasë. ai duhet të përgatitet më parë. ju duhet të kuptoni gjendjen e tij shpirtërore dhe t’i thoni se e kuptoni këtë gjë. përkëdheljet.MOSHA E MENDIMIT REKOMANDIME PËR FËMIJËN E MOSHËS 5 . Në këtë periudhë bëhen përsëri të rëndësishme disa veprime të zakonshme të jetës. Shpesh fëmijët. tualeti i trupit. tregojini për fëmijën tuaj. Nëse ai qan ose ankohet për dhimbje trupi. por edhe me emocione të forta. bëhet përpara se ai të shkojë në kopsht. gjyshërit. kur vijnë nga . duke lehtësuar frikën që ka. ta vishni. si: llojet e ushqimeve që ajo i përgatit. për dëshirat e tij dhe aftësitë që ai ka. ta mbani në prehër. për lodrat. kur ai kthehet në shtëpi. Ai mund t’ju kërkojë përsëri ta ushqeni. krehja e flokëve. Kjo mund të bëhet duke bërë një ose dy vizita në mjediset e kopshtit ku do të shkojë. Kjo humbje shoqërohet me gëzimin për një jetë të re e prova të reja. nëse ju e pyesni se çfarë ka bërë sot. mbajtjen në krah. Duke ia pranuar vështirësitë. • Fëmija ka nevojë të mësohet pak nga pak me jetën e kopshtit dhe për të është e domosdoshme prania e prindit. Njihni gjithashtu edhe shokët e tij të ardhshëm të grupit. për vëllezërit. me të gjitha privilegjet: gjirin e nënës. motrat.

lojërat me top që shoqërohen me fjalë). Zhvillimi lëvizor në aktivitetin e tij kërkon shoqërimin e këngëve (hedhjet me litar. “Roza rozina”. por për ta lehtësuar atë. • Në kopsht ka rregulla të reja. mendojnë se do të shkojnë në kopsht për një ditë ose dy e më pas do të rrinë përsëri në shtëpi. duke marrë edhe ju pjesë në marrëdhëniet me fëmijët e tjerë/edukatoret. gati fjeti rrugës për në shtëpi. Këto rite transmetohen nga njëri brez në tjetrin dhe nga fëmijët pëlqehen lojërat që kanë pasur në fëmijëri prindërit e tyre. përrallat dhe pasurinë e kulturës popullore. por dhe me emocione. • Është e këshillueshme që fëmijët në një grup të gjenden në mosha të ndryshme dhe të provojnë edhe grupe të ndryshme loje. Një pjesë e madhe e këtyre i përkasin gjuhës së nënës dhe të gjyshes. se ju ka lindur një fëmijë tjetër në shtëpi. aq sa i zë gjumi menjëherë sapo kthehen në shtëpi. për fëmijën. do të thotë që pak më vonë të bëhesh edhe më i pavarur. Por kjo nuk është një gjë e dëmshme.5 . edhe nëse një i rritur nuk i vë rregulla. Atyre u duhet shpjeguar me durim se që këtej e tutje ai do të shkojë çdo ditë në kopsht. e bëni më të lehtë për fëmijën të thotë përrallat e gjuhës së nënës së tij. Të mësosh rregullat dhe zakonet. në Bathore. Nëse fëmija juaj vjen nga një zonë me gjuhë/dialekt tjetër. Kjo nuk do të thotë se duhet kufizuar aktiviteti. Sameti 5-vjeçar. në kohët e para lodhen shumë. “Hodha një letër mu në postë”. por se duhet qenë më afër fëmijës për ta ndihmuar të përshtasë më lehtë emocionet. të cilat fëmija do njëfarë kohe t’i mësojë. Nëse ka ndodhur kështu. Fëmija. kur nuk janë njoftuar mirë. Mos e çoni fëmijën në kopsht vetëm për një arsye praktike. kur është i lirë.6 VJEÇ KËSHILLA PËR PRINDËRIT DHE EDUKATORËT 391 një jetë aktive. . Lojërat e fëmijës në këtë moshë janë shumë të pëlqyeshme kur shoqërohen me këngë e vjersha. Duhet bërë kujdes që ai ta ndiejë veten i barabartë dhe të stimulohet të luajë në mënyrën e tij. Prania e prindit nuk duhet të jetë për ta përjashtuar fëmijën nga kjo “detyrë”. Në këtë moshë vendoset marrëdhënia e fëmijës me librat. • Ndonjëherë fëmijët. pas ditës së parë me fëmijët në kampin veror. Kjo i ndihmon ata të zhvillojnë aftësinë për t’u sjellë në • • • • më-nyrë korrekte brenda grupit. Edhe fëmijët me probleme zhvillimi duhet të marrin pjesë njëlloj si fëmijët e tjerë në këto grupe shoqërore fëmijësh. kërkon vetë t’i vendosë ato.

• Të gjitha këto mjedise janë më të sigurta për fëmijën dhe shpirtin e tij. Ai provon vetë të bëhet udhëheqës i shokëve. mësuesit. të lojës. Edhe nëse deri sot ju nuk i keni çuar fëmijët tuaj në kopsht. pavarësisht nga vështirësitë. gjuhën. Ai fillon të mësojë autoritetin e drejtuesit. merrni masa për ta bërë këtë tani. kjo duhet bërë vetëm nëse është i bindur dhe e dëshiron këtë gjë. të zbulojë vlerat e veta dhe gjëra të tjera interesante përreth. Ai ka nevojë ta kuptoni. oborrin etj. nëse prindërit e tij e kanë vizituar të gjithë: vendin e ndenjes. Ai ka nevojë për vëmendjen dhe dashurinë tuaj. të kenë ndërtuar një lisharse në oborr etj. mund të kenë bërë vizatime. Për edukimin e fëmijës nuk mjafton vetëm vajtja në kopsht. të kenë bërë një stol të thjeshtë. nëse nëna dhe babai kanë treguar interes dhe kanë dhënë kontributin e tyre për të zbukuruar mjedisin. numrat. • Të gjitha mjediset e një kopshti bëhen miqësore dhe të dashura për fëmijën. vjershat. Nëse ai dërgohet në kopsht. aritmetikën. të mësojë rregullat shoqërore dhe tolerancën. Në këtë periudhë ai mëson të rrijë vetëm në mes të shokëve. edukatorit. banjën. Fare mirë nëna e tij me beben e vogël mund ta shoqërojë për një kohë të shkurtër.MOSHA E MENDIMIT fëmija më i rritur ka të drejtën e tij të rrijë në shtëpi. Duart e nënës dhe të babait mund të kenë lyer murin. të kenë mbjellë • • • • një vazo me lule së bashku me fëmijën. me mësimet që ai merr atje. Ai po rritet! .392 PJESA VII VITI I GJASHTË .

393 ANEKSE .

Nënat e punësuara 6. Radha e lindjes dhe karakteristikat e fëmijëve • Karakteristikat e fëmijëve të vetëm • Karakteristikat e të lindurit të parë • Karakteristikat e fëmijëve të lindur pas të parit • Efektet e radhës së lindjes 3. Humbja e një prindi 5. prindërit dhe fëmijët II. Indeks . Ndihma e shpejtë V. Hap pas hapi 1. Regjistrimi i lindjes së fëmijës 2. Loja si terapi 8.Spitali.394 ANEKSE I. Një përmbledhje e sëmundjeve të fëmijëve Pyetjet që mund t’i bëni mjekut në lidhje me vlerësimin e zhvillimit të fëmijës suaj IV. Dhuna dhe fëmijët • Prindër të dhunshëm • Fëmijët e abuzuar • Si të mbrojmë fëmijët nga të gjitha llojet e abuzimeve 7. Fëmijët me nevoja të veçanta . Televizori dhe prindërit 10. Kurbat e rritjes së fëmijëve 2.disa këshilla 9. Duke u rritur 1. Pasojat që shkakton divorci i prindërve te fëmijët • Ndryshimet në jetën e fëmijës • Mosha e fëmijës • Gjinia e fëmijës • Zbutja e efekteve negative të divorcit • Reagime të mundshme të fëmijëve ndaj divorcit 4. Vaksinat dhe kalendari i vaksinimit të fëmijëve III.

Kur të mbushin moshën. Edhe nëse do të punojnë. Nëqoftëse ju nuk e deklaroni lindjen e fëmijës suaj. si dhe mundësinë të përfitojnë nga sistemi i përkujdesjes shëndetësore dhe sistemi i vaksinimit. liritë politike.I Hap pas hapi Regjistrimi i lindjes së fëmijës 395 R egjistrimi lindjes i bën fëmijët tuaj shtetas shqiptarë. kështu që ata nuk do të përfitojnë pension. . Duke qenë të paregjistruar. Kujdes! Deklarimi i lindjeve duhet bërë brenda 15-30 ditëve nga lindja. lindja vërtetohet vetëm me VENDIM TË GJYKATËS SË RRETHIT. duke u dhënë atyre të drejtën të përfitojnë nga të drejtat. sociale dhe kulturore. fëmijët tuaj nuk mund të përfitojnë nga sistemi i arsimit parashkollor dhe shkollor. puna e tyre nuk do të regjistrohet. Nëqoftëse kjo kohë ka kaluar. fëmijët tuaj nuk mund të përfitojnë nga ndihma ekonomike për të papunët. ekonomike. kjo është një kundërvajtje administrative dhe gjobitet me 5000 lekë.

është vënë re se fëmijët e vetëm janë po aq konkurues nga ana intelektuale. Fëmijët e parë zakonisht kanë rezultate më të larta në shkollë si dhe kanë një koeficient inteligjence më të lartë. se sa të lindurit e mëvonshëm. a është e vërtetë kjo? Sipas studimeve shkencore. Karakteristikat e të lindurit të parë Sot ka shumë fakte që dëshmojnë se të lindurit e parë janë më të orientuar për të arritur sa më shumë në jetë. Ata janë më të mirë në matematikë dhe gjuhë. edukohet si çdo fëmijë i parë (mbas të cilit mund të vijnë të tjerë). fëmijë të parë shfaqin çrregullime të sjelljes dhe shpesh quhen nga mësuesit si nevrikë dhe agresivë ndaj kujdestarëve të tyre. për një ose më shumë arsye. më tepër . që nuk dinë të sillen dhe mendojnë vetëm për vete. Është vënë re se djemtë. Por. është arritur nga studimet shkencore. mund të ketë vetëm një fëmijë. Zakonisht të lindurit e parë janë më të shoqërueshëm se fëmijët që lindin më pas. që janë bërë. si dhe kanë një arsyetim gojor më të mirë se fëmijët që vijnë më pas. megjithëse të tillë. aq sa dhe “i madhi” i fëmijëve në një familje. Përfundimi se fëmijët e vetëm mund të jenë të bindur. Kur lind fëmija i vetëm. vendosin marrëdhënie shumë të mira me të tjerët dhe kanë sjellje gati të njëjta me të fëmijët e lindur të parët. por që kanë vëllëzër ose motra të tjera. Por. ata janë më pak të sigurt në situata sociale. Opinioni popullor shpesh këta fëmijë i quan të llastuar dhe egoistë. Fëmijët e parë bëhen shokë të prindërve dhe të afërmve më shumë sesa fëmijët e tjerë. me sjellje të mirë dhe konkurues.396 ANEKSE Radha e lindjes dhe karakteristikat e fëmijëve Karakteristikat e fëmijëve të vetëm Familja.

Pas rritjes së suksesshme të fëmijës së parë. Kur bëhesh prind për herë të parë. Mendohet që kjo mënyrë sjelljeje e tyre vjen si pasojë e marrëdhënieve të veçanta me prindërit. i cili ka një vëlla më të madh. sepse pas “të parit” mund të lindë edhe një ose më shumë. janë më të bindur dhe shpesh më të përgjegjshëm sesa fëmijët e lindur më pas. pasi ndihesh pa përvojë dhe shqetësohesh shumë për faktin se si mund dhe si duhet të rritet fëmija. sjellja e fëmijës së dytë është e lidhur ngushtësisht me gjininë e fëmijës së parë. Karakteristikat e fëmijëve të lindur pas të parit Është e vështirë të jepen karakteristikat e tyre. prindërit fitojnë besim tek vetja dhe nuk janë më aq të shqetësuar për rritjen e fëmijës së dytë. këto që thamë më sipër. edhe pse janë të shoqërueshëm dh. Prindërit zakonisht kërkojnë më tepër nga fëmijët e parë. ndaj edhe i kritikojnë më shumë sjelljet e tyre. Mund të ndodhë që fëmijët e parë të jenë shumë popullorë dhe fëmijët e vegjël të jenë më të bindur dhe më të motivuar për të arritur rezultate të mira. Në një familje me më shumë se një fëmijë. pasi mëson nga motra e tij. sesa vëllai apo motra e madhe. Pra. nga të lindurit e mëvonshëm. Si rezultat i vëzhgimeve është arritur në përfundimin se fëmijët e lindur të parët nuk janë gjithmonë shumë popullorë. sesa një djalë. është i prirur të shfaqë më tepër sjellje “femërore”. Ka dhe raste të ndryshme. mund të jetë (ose jenë) djalë apo vajzë etj. shpesh kërkojnë vëmendjen e të tjerëve e miratimin e tyre. .RADHA E LINDJES DHE KARAKTERISTIKAT E FËMIJËVE 397 se sa fëmijët e lindur më vonë. Fëmijët e parë. vendosin marrëdhënie më të mira me kujdestarët. sidomos vajzat. Në familjet me dy fëmijë. fëmijët e mesëm kanë një popullaritet mesatar dhe të mëdhenjtë janë më pak të tillë. nuk janë gjithmonë kështu. Efektet e radhës së lindjes Duket se prindërit i trajtojnë ndryshe fëmijët e parë. Sipas mendimit shkencor. vihet re se fëmijët që lindin më pas. janë më të lidhur dhe më të kujdesshëm ndaj fëmijëve të pare. Për shembull. një djalë me një motër më të madhe. duke synuar të provojnë edhe veten në pozicionin e prindit. se sa atyre që lindin më pas. Studime të ndryshme arrijnë në përfundimin se fëmijët e vegjël janë shumë popullorë në klasë. je më i vëmendshëm ndaj fëmijës. prindërit.

Nëse është e nevojshme ndërhyrja për zgjidhjen e zënkave. • Duke mos thënë para tyre se • • • - - - - - njërin prej tyre e kemi “pikë të dobët”. Duke vepruar me shpejtësi. Nga një një studim që është bërë për arritjet në sjelljen e fëmijëve. të bërtiturat apo keqkuptimet. Duke i mbrojtur fëmijët nga çdo formë e abuzimit fizik dhe psikologjik ndaj njëri-tjetrit. përdorni stimuj. Si mund të punojmë të ulur rivalitetin mes fëmijëve: • Duke mos bërë krahasime mes një fëmije dhe tjetrit. Në qoftë se fëmija rritet me vëllezër dhe me motra. kupton se pushteti është i shpërndarë mes tyre në mënyra të ndryshme. gjë që nuk është shumë e pëlqyeshme në shoqëri. kur duket që grindja mes fëmijëve po rritet shumë. se nga fëmijët e tjerë. atëherë: Qortojini të dy fëmijët. Pra. ju duhet të veproni si arbitër. Sundimi i fëmijës së madh mbi të vegjlit mund të ndihet edhe në marrëdhëniet e tij me njerëzit jashtë familjes. Duke shmangur zënkat. Nëse njeri ankohet. “Kush e nisi?”. Duke i lënë fëmijët që të mësojnë t’i zgjidhin vetë ato. Është vënë re se më të mëdhenjtë përpiqen të sundojnë më të vegjlit dhe të ulin arritjet e tyre. veç e veç. atëherë asnjeri nuk “fiton” gjë. rezulton se nënat me një fëmijë i theksojnë më tepër arritjet dhe rezultatet e fëmijëve të tyre sesa nënat me më shumë se një fëmijë. Të dy janë të përgjegjshëm për shpërthimin dhe zhvillimin e zenkës. Duke kaluar kohë me çdo fëmijë. Kjo të bën të kuptosh se përse të lindurit më vonë i njohin më mirë marrëdhëniet me të tjerët. Mos prisni që fëmija më i madh të veprojë në mënyrë më të pjekur gjatë grindjes. Ata i shtyjnë fëmijët e parë të jenë më të përgjegjshëm dhe të punojnë shumë me veten e tyre.398 ANEKSE Zakonisht prindërit presin më shumë nga fëmijët e parë. pra jo vetëm njërin. . pasi duhen dy veta për t’u zënë. Që të pushoni “dyluftimin” e fëmijëve. Mos pyesni kurrë. Mos e qortoni fëmijën më të madh duke i thënë të sillet si i rritur.

detyrohen të ndryshojnë shtëpinë. fillojnë të luajnë më pak me fëmijët dhe të kërkojnë më tepër disiplinë nga ata. zakonisht. Zakonisht. prindërit të cilët po ndahen kanë më pak kohë. kopshtin.PASOJAT QË SHKAKTON DIVORCI I PRINDËRVE TE FËMIJËT 399 Pasojat që shkakton divorci i prindërve te fëmijët N ë përgjithësi. që ndonjëherë. vëmendje dhe para për fëmijët e tyre. Gratë e divorcuara. Gjithashtu prindërit ndryshojnë sjelljen ndaj tyre dhe kjo i mërzit fëmijët. shumë nëna kalojnë gjëndje trishtimi apo depresioni. bëhen të pashoqërueshëm. por. Zakonisht nënat kujdesen shumë për fëmijët dhe shtëpinë. Pakësimi i parave mund të sjellë ndryshim në jetën e fëmijëve. Nga studime të ndryshme dhe të besueshme. është vërejtur se faktorët e mëposhtëm ndikojnë në kalimin e gjendjes së vështirë të fëmijëve me prindër të divorcuar. Ata nuk janë të lumtur në familje dhe shfaqen më të shkujdesur në shoqëri e në lagje. Edhe baballarët. sidomos në momentet e para të ndarjes ato janë më të shqetësuara për financat (paratë) dhe për të rritur vlerësimin për veten. Pikërisht në momentin kur fëmijët kërkojnë më shumë vëmendje se kurrë. fëmijët me prindër të divorcuar kanë arritje më të ulëta në shkollë. Gjithsesi këto shfaqen ndryshe tek fëmijë të ndryshëm dhe jo të gjithë divorcet janë njësoj. sidomos gjatë vitit të parë ndryshojnë sjellje ndaj fëmijëve të tyre. të zhvillojnë aftësi të reja dhe të zgjerojnë jetën e tyre shoqërore. jeta e fëmijëve ndryshon për keq kur fillon procesi i ndarjes apo divorcit. apo fillojnë të kërkojnë punë. sesa fëmjët me familje të plota. Ndikimi negativ i divorcit të prindërve te fëmijët duket më shumë gjatë vitit të parë dhe të dytë pas divorcit dhe fillon të zbehet me kalimin e kohës. Kur nuk e fitojnë . Gjatë vitit të parë shpesh fëmijët shfaqin sjellje agresive. krijojnë varësi dhe nuk afrohen lehtë. shkollën dhe këto i stresojnë fëmijët. Ndryshimet në jetën e fëmijës Në shumicën e rasteve.

merren më shumë me sport. Ndarja e vë në pozita të pabarabarta njërin nga prindërit në lidhje me fëmjën apo fëmijët. i cili i ndihmon ata në jetën e përditshme. ndërkohë që nënat me vajzat e gjejnë më shpejt një mënyrë komunikimi të mirë. Sidoqoftë. Ata që jetojnë të veçuar nga fëmijët. lënë mjekër. gjë që. ata zakonisht bëhen më të butë në kërkesat dhe sjelljet e tyre. në një mënyrë ose në një tjetër. kultura. ato lënë shenja tek fëmijët. Në fakt. Nëse fëmijët e vegjël i ndiejnë më tepër efektet e menjëhershme të divorcit. Një nga arsyet që djemtë e kalojnë më rëndë divorcin mund të jetë edhe fakti se djemtë. lë gjurmë e ndikon në formimin e personalitetit të tyre. e përjetojnë keq ndarjen e prindërve. kurse tjetri është më larg. apo ndryshojnë llojin e rrobave që veshin. Prindi (nëna ose babai). Nëqoftëse divorci ndodh në një moment ndryshimesh për fëmijën. sepse ndjeshmëria e fëmijëve ndryshon nga një moshë në tjetrën. mund të varen nga ligji. psikologjia etj. Gjinia e fëmijës Zakonisht djemtë e kalojnë më rëndë ndarjen e prindërve dhe i kapërcejnë më me vështirësi situatat pas divorcit. Kjo ndikon në sjelljen dhe gjendjen psikologjike të tyre. Mosha e fëmijës Nuk ka një “moshë të mirë” që një fëmijë ta kalojë mirë divorcin e prindërve. për shembull kur ai hyn në klasë të parë apo është në fillimet e adoleshencës. pavarësisht nga mosha apo seksi. ai mund ta ketë shumë të vështirë ndarjen e prindërve. nuk gjejnë më në shtëpi modelin. fëmijët më të rritur i ndiejnë këto efekte më gjatë. shembullin e mashkullit të rritur.400 ANEKSE kujdestarinë e fëmijëve. Ndryshimet në marrëdhëniet me fëmijët mes dy prindërve. sesa vajzat. morali. konfliktet mes nënave dhe djemve janë të zakonshme deri në gjashtë vjet pas divorcit. duke jetuar me nënat. Të gjitha këto ndryshime rrisin shumë pasigurinë tek fëmijët. ndryshojnë modelin e flokëve. prandaj men- . Te këta djem shfaqen çrregullime në sjellje në shtëpi dhe në shkollë. që fiton të drejtën e kujdestarisë është në kontakte të vazhdueshme me ta. Zbutja e efekteve negative të divorcit Fëmija. ose fëmijët. për të mos thënë që edhe i shkëput fare kontaktet me fëmijët. Shumë baballarë fillojnë të sillen si më “rinorë” dhe mendojnë për histori të reja.

fëmijët e pranojnë më shpejt me situatën kur e kuptojnë atë që po ndodh dhe kur vazhdojnë të kenë mbështetjen e atyre që i duan. Kjo do t’i ndihmonte fëmijët të ndiheshin më mirë. ata nuk e kalojnë pa dëshpërim ndarjen e prindërve. Edhe pse është shumë e vështirë. rritet mundësia që fëmija ta marrë vesh këtë nga ndonjë person i papërshtatshëm dhe në një moment po të papërshtatshëm. Disa nga gjërat që ju mund të thoni. në qoftëse prindërit kanë parasysh këto këshilla që përmendëm deri tani. Shpesh prindërit mendojnë se fëmijët janë shumë të vegjël për të kuptuar arsyet e divorcit dhe për t’u pajtuar me ndarjen e prindërve. Kjo ul mundësinë që njëri prind t’i vërë fajin tjetrit. të cilët janë nën kujdestarinë e nënës. Zakonisht.PASOJAT QË SHKAKTON DIVORCI I PRINDËRVE TE FËMIJËT 401 dimi shkencor sugjeron: Përfshirjen afatgjatë të të dy prindërve në përkujdesjen ndaj fëmijëve Është e domosdoshme të përpiqeni. më e mira është që të dy prindërit bashkë ta shpjegojnë situatën. si dhe ato më poshtë: Si t’ua shpjegojmë divorcin fëmijëve Fëmijët e kuptojnë gjendjen në familjen e tyre. Kapërcimi i pasojave të ndarjes së prindërve është i vështirë për fëmijët. Nëse divorci do të ndodhë patjetër. kopsht si dhe në lumturinë e tyre në shtëpi. që fëmijët të mos tronditen rëndë (të traumatizohen). janë këto: •· “Babi dhe mami kanë vendosur të mos jetojnë më së bashku të dy në të njëjtën shtëpi” • “Babi dhe mami nuk do të jenë . Duke ia mbajtur të fshëhtë. prandaj nuk e diskutojnë fare këtë çështje me ta. Me kalimin e kohës do të ishte mirë nëse prindërit do të takoheshin me njëri-tjetrin për të folur për rritjen dhe edukimin e fëmijëve. kanë probleme për takimet me baballarët. nëse keni vendosur të divorcoheni. Gjithsesi. por situatat e vështira mund të zbehen me kalimin e kohës. sidomos menjëherë pas divorcit. baballarët pas divorcit i shohin fëmijët një herë në muaj. është mirë që fëmijës t’i tregohet menjëherë ajo që pritet të ndodhë. gjithashtu kjo tregon se prindërit mund të merren vesh me njëritjetrin për të mirën e fëmijës së tyre. Lidhjet me baballarët janë shumë të rëndësishme për fëmijët dhe ndikojnë shumë në arritjet e tyre në shkollë. Asnjë gjë nuk është më stresuese për fëmijët. vetëm pak prej tyre i shohin fëmijët më shpesh dhe mbajnë lidhje të ngushta me ta. aq më të lehtë e kanë. sesa një situate që nuk e kuptojnë. Pothuajse shumica e fëmijëve. Sa më mirë dhe qetë të diskutohet divorci me ta.

nuk mund të shpëtojnë martesën e prishur. ai përpiqet të mbrojë veten nga humbja e madhe. apo sikur nuk e kupton. Lodhja fizike shpesh shfaqet atëherë kur fëmija është i pasigurt në gjërat që më parë i fitonte apo i arrinte “pa vështirësi”. fëmijët mund të kthehen mbrapa në një moshë më të vogël. që të rriturit të kujdesen më tepër për ta. me ndjenjën e fajit dhe me veprime armiqësore. Fëmijët duhet ta dëgjoj-në këtë nga goja e prindërve dhe të binden se çfarëdo që të bëjnë. Na vjen keq që duhet të ndodhë kështu. Kthimi mbrapa/Regresioni Ngaqë nuk përballojnë dot ndjenjat e ankthit dhe të sikletit. për shembull. Kjo sjellje shpesh kuptohet gabim nga prindërit. sepse fëmijët ju kanë dëgjuar shpesh t’u thoni se i doni shumë dhe tani mund të mendojnë: “Ashtu siç mami nuk e do më babin. strehën dhe mbrojtjen. Kur filloni t’u flisni. të cilën e ka shumë të vështirë ta pranojë. fëmijët mund të kenë shumë reagime emocionale.402 ANEKSE më të martuar. me lodhje fizike. por mendojmë se kjo është gjëja më e mire jo vetëm për ne të dy. “Kam dhimbje barku!” ose “Më dhëmb koka!”. që kujtojnë se fëmija po e pranon situatën. . Duke bërë kështu. me gjendje paniku/alarmi dhe konfuzion. me sjelljet e tyre. Zakonisht hidhërimi i tyre shfaqet: me mospranim dhe heshtje.” Është mirë të mos përdoret shprehja: “Babi dhe mami nuk e duan më njëri-tjetrin. Duket sikur atij nuk i intereson ajo që po ndodh mes prindërve. të lagen në shtrat. Fëmijët mund të fillojnë të ankohen shumë. pra për të gjithë ne. dashurinë prindërore. mund të mos të më dojë më dhe mua”. por edhe për ty. Kjo ndikon për keq. Në fakt kjo tregon se ai e shikon ndarjen si një ngjarje shumë të rëndë. Reagime të mundshme të fëmijëve ndaj divorcit Gjatë divorcit. Pra mund të mendojnë se dashuria e prindërve për ta një çast mund të mbarojë. me kthim mbrapa. Mospranimi dhe heshtja Në këtë gjendje. duhet të jeni të saktë dhe të prerë për t’ia bërë të qartë fëmijës se pajtimi juaj është i pamundur. ne do të ndahemi. ushqyerjen. fëmija “mbyll sytë” ndaj situatës. si për shembull “jetën”. të flasin si bebe apo të paraqesin sjellje të tjera fëminore. Ata mund të fillojnë të thithin gishtin. Lodhja fizike Lodhja fizike shprehet nëpërmjet ankesave si.

“Lejoje fëmijën të ndiejë” Sipas kësaj kërkese duhet që prindërit t’i lejojnë fëmijët të ndiejnë atë që duan. Nga ana tjetër. fëmijët parashkollorë besojnë se kanë fuqi të tilla të jashtëzakonshme dhe se mendimet e tyre për prindërit janë plotësuar në mënyrë të magjishme. Fëmijët e shfryjnë inatin te të tjerët në mënyrë që të përballojnë ndjenjën e fajit. duke përfshirë edhe arsyet e pasojat e divorcit. Ato ndihmojnë për të çliruar emocionet. sepse besojnë që janë ata përgjegjës dhe shkaktarë të ndarjes së prindërve. fëmijët përsëri do të kenë pyetje dhe shqetësime të tjera që duhen folur. më pas do të jetë më e thjeshtë. Paniku/alarmi dhe konfuzioni Paniku dhe konfuzioni shfaqen atëherë kur fëmijët duhet të pranojnë jetesën e re. duket pasur kujdes me fjalët që i thuhen fëmijës dhe sidomos djemve. Jo rrallë. tërheqje. pra është përgjegjësi e tyre t’u shpjegojnë me durim e dashamirësi fëmijëve dhe t’i bindin se ata nuk kanë asnjë lloj faji për divorcin. Ndërkohë që divorci përfundon.PASOJAT QË SHKAKTON DIVORCI I PRINDËRVE TE FËMIJËT 403 Sjellja armiqësore dhe ndjenja e fajit Sjelljet armiqësore shfaqen në nervozizmit. prindërit u ushqejnë atyre dëshirën për të folur me ta për çështje të ndryshme. Prindërit nuk mund ta bëjnë shpejt këtë dallim. të cilëve zakonisht u kërkohet të jenë të fortë apo të mos qajnë. çfarëdo lloj ndjesie të jetë ajo. inatit dhe në shpërthimit të ndjenjave të tilla. vështirësi në të mësuar. U takon prindërve. që kalojnë nga sikleti në hakmarrje. edukatorët. Bisedat e ngrohta e të sigurta me prindërit u japin fëmijëve rehati. ata në asnjë mënyrë nuk duhet t’u ushqejnë atyre dhimbjen. Kur flitet që në fillim. Lotët janë shprehje e natyrshme e hidhërimit. kujdestarëve etj. të qara dhe agresivitet të vazhdueshëm ndaj prindërve. sepse fëmijët rriten dhe mund të arsyetojnë më mirë. Fëmijët e vegjël. Për të arritur këtë. shpesh kanë ndjenja faji të forta. . Por edhe pse prindërit nuk duhet t’i ndalojnë fëmijët të derdhin lot. Duke u dhënë shpjegime për divorcin fëmijëve. Shenjat mund të jenë: problemet me mësuesit. duhet bërë dallimi mes një reagimi normal dhe një tjetri jonormal. siguri dhe qetësi.

Nëse fëmija dëshiron të vijë në varrim. nëse e . Kjo e fundit është padyshim humbja më e rëndë për fëmijën. Prindi dhe të afërmit nuk para i shprehin ndjenjat e tyre për ngjarje të rënda dhe ca më pak për vdekjen. Por fëmija duhet përgatitur për jetën. mami/babi ka qenë shumë sëmurë dhe mjeku tha se ajo/ai nuk është/jeton më. madje edhe të njërit nga prindërit. Përgjigjuni pyetjeve të tyre. e cila ka brenda edhe humbjen. e dinë shumë mirë se ç’është vdekja. duhet lejuar të vijë. Ne do ta ndiejmë mungesën e kësaj humbjeje”. Është mirë që prindi t’ia tregojë vetë fëmijës humbjen e prindit tjetër. janë të mërzitur. Kjo e ndihmon atë ta pranojë vdekjen. Por si mund të ndihmohen në këtë drejtim? • Të mos fshihet dhimbja përpara fëmijëve. por se të gjithë do të vazhdojnë të kujdesen për të (fëmijën). Fëmija e ka të nevojshme të mësohet që të pranojë humbjen e një personi të dashur. nga mosha tetëvjeçare e më pas. Mos thoni kurrë gjëra të tipit “Babai/nëna jote ka ikur në një udhëtim të gjatë” apo “Zoti e mori me vete”. atëherë ato do ta kenë shumë më të vështirë dhe humbjet do të lënë gjurmë tek ata gjatë jetës së tyre. sidomos prindi. Në rastet kur prindi është shumë i tronditur. Duhet treguar e vërteta. Kjo ndihmon • • • • që fëmija të kuptojë se edhe të tjerët janë të mërzitur. të një miku. Por si i ndihmojmë fëmijët tanë të pranojnë humbjen e një njeriu të dashur? Duhet të kuptojmë se nëse nuk veprojmë me zgjuarsi dhe hap pas hapi edhe për edukimin e fëmijës për të pranuar humbjen. Një gjë që ndodh shpesh është mbrojtja ose largimi i fëmijëve nga bisedat për “humbjen”. para fëmijës. Fëmijët. atëherë një i afërm i dashur për fëmijën duhet ta bëjë këtë. “ndarjen”.404 ANEKSE Humbja e një prindi N jë nga detyrat më të vështira të prindërve është të ndihmojnë fëmijët që të pranojnë humbjen. Ai duhet të lejohet të shikojë edhe trupin. Siç e di dhe ti. “Një gjë e dhimbshme ka ndodhur. Fëmija e ka të nevojshme të mësojë (të dijë) se dhe të tjerët.

brenda dhe jashtë shtëpisë si një bebisiter/dado. pranë fëmijës/fëmijëve. ashtu si edhe baballarët. • Fëmija duhet ndihmuar të shprehë ndjenjat dhe mendimet. Nënat e punësuara N umri i tyre nuk është i pakët dhe u duhet të punojnë edhe kur fëmijët kanë shumë nevojë për to.HUMBJA E NJË PRINDI 405 kërkon një gjë të tillë. duke treguar ndjeshmëri dhe përgjegjësi të lartë gjatë kohës që rrinë me ta. Sipas vëzhgimeve shkencore. Çdo lloj reagimi i tij duhet pranuar. Për këtë arsye. Qani bashkë me ta nëse e ndjeni ose mund ta bëni diçka të tillë. për të punuar e për të luajtur me fëmijët e vet. prandaj u duhet të mendojnë për të siguruar lloje të tjera kujdestarie për ta. duke pasur parasysh situ- atën. duke pasur parasysh orët që punojnë) sesa fëmijët. • Duhet të përpieni të mbani të gjallë te fëmija kujtimin e prindit që s’është më. kjo nuk do të thotë se nuk e ndien atë. edhe nënat që punojnë mund të jenë të suksesshme në vendosjen e marrëdhënieve të sigurta me fëmijët. Por. Sa më shumë kohë të marrë puna e nënës larg shtëpisë. Reagimi i fëmijës mund të jetë i ndryshëm. aq më tepër zvogëlohet koha dhe mundësia e tyre për t’u marrë. duke i thënë: “E di se të mungon shumë mami/babi”. Nuk duhen ndaluar bisedat për të dhe rreth tij. nënat e punësuara shpenzojnë shumë më pak kohë me fëmijët e tyre se sa nënat e papunësuara. Por ç’pasoja kanë në zhvillimin emocional dhe social të fëmijës këto lloje të tjera të kujdestarisë? Fëmijët që i kanë nënat e punësuara janë më pak të hapur me to (të paktën. apo gjetjen e një qendre ditore kujdesi. . Është vënë re se ndikimi i prindërve te fëmijët mund të ketë sukses edhe nëse nënat punojnë. pa u përpjekur për ta qetësuar. nënat nuk mund të jenë në shtëpi. që i kanë nënat në shtëpi gjithë kohën. një të afërm. Zakonisht. për një periudhë disa orëshe. Është mirë të shikohen fotografi së bashku me fëmijën dhe të flitet për ato që kanë ndodhur në ditën kur është bërë fotografia. Ndihmojeni. një gjë e tillë arrihet nëse nënat e zëvendësojnë kohën e harxhuar larg fëmijës. duke i thënë “mos u mërzit”. Kur fëmija nuk flet për humbjen.

çerdhe apo kopsht. Por fëmijët që shkojnë në qendra ditore janë zakonisht më të shoqërueshëm dhe më konkurues se sa ata që qëndrojnë në shtëpi me nënat. përpara se të arrihet në përfundime. por ky konstatim vihet re në studime me familje që i kanë të dy prindërit. sesa fëmijët që janë futur në qendrat ditore në moshë më të rritur. Dhuna dhe fëmijët Prindër të dhunshëm Ka studime të cilët dëshmojnë qartë se si dhe sa ndikon dhuna në shtëpi mbi të menduarin e fëmijës me kalimin e viteve. një nga zgjidhjet më të zakonshme është çuarja e fëmijës në një qendër ditore. Po si reagojnë fëmijët ndaj tyre? A ndikojnë qendrat ditore për mirë apo për keq në zhvillimin emocional dhe social të fëmijëve? Qendrat ditore dhe marrëdhëniet nënë/fëmijë Edhe pse fëmijët zakonisht shfaqin mospranim e vështirësi kur hyjnë për herë të parë në qendra ditore. këta fëmijë mund të jenë më agresivë me kujdestarët dhe më pak bashkëpunues me të rriturit. ata shumë shpejt “pajtohen” me rutinën ditore dhe kujdestarët. mund të formojnë një lidhje jo të sigurt me nënat. përveç nënës. Fëmijët i mësojnë sjelljet e dhunshme nga prindërit e tyre. Kur të dy prindërit punojnë. Më pas. kur hyjnë në shkollë.406 ANEKSE Por. të cilët janë të dhunshëm ndaj njëri-tjet- . ata do të zgjidhnin të qëndronin pranë nënave. Qendrat ditore ndihmojnë më tepër për një formim të mirë intelektual dhe për shtimin e njohurive të fëmijëve. Qendrat ditore dhe mosha e fëmijëve Fëmijët që futen në qendra ditore në moshë shumë të vogël dhe qëndrojnë pjesën më të madhe të ditës në to. duhet marrë parasysh edhe një anë tjetër e medaljes. Kjo vlen për t’i shpjeguar nënave që të mos shqetësohen për fëmijët e tyre nëse i lënë ata nën kujdestarinë e qendrave. Nëse fëmijëve do t’iu jepej mundësia të zgjidhnin. Shumë studime nuk konstatojnë dallime mes zhvillimit emocional të fëmijës me nëna të punësuara dhe atyre me nëna shtëpiake. Ka pak shpjegime shkencore për qëndrimin emocional të fëmijës ndaj kujdestarëve të tjerë.

për t’u afruar me të tjerët. të shfaqë sjellje shmangëse. shqetësim për sigurinë e tyre • Sjellje agresive ndaj të tjerëve • Shënja depresioni • Pagjumësi • Mungesë dëshire për të zbuluar mjedisin rrethues • Dhimbje koke. Fëmijët e abuzuar Të gjithë besojmë se e ardhmja e shoqërisë varet nga mënyra se si ne i trajtojmë sot fëmijët tanë. siklet • Çrregullime në të ngrënë • Vlerësim të ulët të vetes • Tërheqje. një lloj çrregullimi. i ndruajtur. “Bashkëjetesa” me dhunën i mëson ata t’i bëjnë gjërat nga frika. në rastin e Mirës. Shumë prej tyre nuk shkojnë mirë në shkollë. Presioni i dhunës i tmerron fëmijët. i cili bën që fëmija të ripërjetojë traumën. Janë të shumtë fëmijët të cilët provojnë dhunë fizike në familje. Kjo sjellje e Mirës i bën shoqet të largohen prej saj. e cila duke luajtur “shtëpiash” me një shoqen e saj. Megjithatë. madje dhe “frikacak”. për shembull. kur kanë marrë në kopsht apo në shkollë një “notë të keqe”. veçim • Arritje të pakta në mësime. Dhuna në familje ndikon shumë edhe në lojën e fëmijës. ta godasë shoqen dhe ta përplasë kukullën. Studiuesit tregojnë se rrahjet dhe abuzimet e prindërve ndaj fëmijëve të tyre sjellin probleme psikologjike dhe emocionale te fëmijët. Fëmijët. veçohen nga të tjerët dhe janë gati të ngatërrohen në grupet që zihen.DHUNA DHE FËMIJËT 407 rit apo ndaj fëmijëve. Shoqja ia jep. i kërkon asaj kukullën. të cilët e shohin apo e provojnë vetë dhunën në familje mund të shprehin: • Frikë. Me kalimin e viteve vihen re ndryshime të mëdha në sjelljen e fëmijëve. kur dikush u ka shprehur “mospëlqim” për sjelljen e tyre. ose kur nuk kanë rregulluar shtratin. por Mirës nuk i pëlqen kukulla dhe fillon të qajë. trajtimi i fëmijëve ashtu siç duhet ende nuk ndodh. si dhe simptoma të tjera. që kanë provuar apo vazhdojnë të provojnë dhunë në familje. ankth. Shumë fëmijë të dhunuar shfaqin . për fat të keq. vështirësi në përqëndrim • Tendenca për vetëvrasje • Stres post-traumatik. Fëmija do të rritet “larg” prindërve dhe në jetë do të shfaqet i tërhequr. Për shembull. Ata kërcënohen me rrahjen dhe shpesh goditen nga prindërit e tyre për arsye të tilla si. Serioziteti për të kuptuar se çfarë pasojash sjell dhuna ndaj fëmijës ka filluar shumë vonë në shoqërinë tonë. dhimbje stomaku (kur nuk është sëmurë) • Nervozizëm.

Fëmijët e abuzuar kanë shumë pak mundësi të marrin përsipër përgjegjësitë e tyre dhe ata shfaqin shumë më pak ndjenja për të tjerët. Djemtë të cilët kanë përjetuar dhunë seksuale. shfaqin probleme të tilla në të ardhmen si një dëshirë të tepruar për të rënë në sy. Kur abuzimi është edhe seksual. Të rriturit të cilët kanë përjetuar dhunë seksuale në fëmijëri. Disa faktorë mund të jenë problemet martesore. shpresojmë të gjejmë edhe mënyrën për të ulur apo ndaluar këtë problem. Keqtrajtimi i fëmijëve vjen si pasojë e elementëve të ndryshëm stresues. ata mund të kalojnë në depresion. Çfarë të bëjmë kur arrijmë kulmin e nervave Shumë prindër në momente të ndryshme përjetojnë ndjesi dhune ndaj fëmijëve të tyre. Fëmijët e dhunuar shfaqin më tepër sjellje vetëshkatërruese dhe ka shumë mundësi të ushtrojnë dhunë mbi fëmijët e tyre kur të bëhen prindër. vlerësim të ulët të vetes etj. sjellje homofobike. nëse është shumë i vogël.408 ANEKSE probleme në aspektet njohëse. vështirësi në përmbushjen e aktit. Fëmijët e abuzuar (dhunuar) shfaqin probleme në marrëdhëniet shoqërore dhe ndodh gjithashtu që ata të mos fajësojnë veten për gjërat që ndodhin. Për këtë arsye atyre i duhet një plan se çfarë të bëjnë kur ndodhen përballë një rasti të tillë: • Vëreni fëmijën në një vend të sigurtë . sic mund të jetë incesti (abuzimi seksual brenda familjes) apo përdhunimi. Individët që kanë provuar abuzimin seksual. ka më shumë mundësi të zhvillojnë sjellje abuzive në të ardhmen. sesa fëmijët jo të dhunuar. gjendje depresive dhe ankth. Vajzat kanë vështirësi në vendosjen e marrëdhënieve shoqërore dhe sidomos në marrëdhëniet e dashurisë. të kujtesës në qoftë se do t’i krahasojmë ata me fëmijët e pa dhunuar. pasojat mund të ruhen në kohë dhe të jenë shumë të rënda. kanë vlerësim të ulët të vetes etj. por të fajësojnë faktorët e jashtëm që nuk janë nën kontrollin e tyre. papunësia. abuzimi me alkolin etj. Gjithashtu. Vajzat gjithashtu kur rriten. shpesh shfaqin probleme serioze psikologjike si shqetësim të lartë. Faktorë të dhunës ndaj fëmijës Shpesh përpiqemi të gjejmë se cili prind abuzon më shpesh ndaj fëmijës dhe duke bërë këtë.zakonisht në një krevat. duke përfshirë edhe shqetësimin për trupin e tyre. të cilët kanë më shumë mundësi të shkaktojnë dhunë se sa të forcojnë sjelljet mbrojtëse. Është e rëndësishme të kuptojmë se në shumicën e rasteve është e vështirë të gjejmë një shkak të vetëm që sjell dhunë prindërore. • Largohuni nga dhoma dhe . provojnë shumë pak kënaqësi seksuale.

godisni një mobilje apo krevatin. Flisni me ta fjalë ndjenje Ndihmojini fëmijet që të përdorin dhe shprehin ndjenjat e tyre kur janë të gëzuar. mësojini atyre respektin për hapësirën private/personale të trupit. Nëse ju vjen për të goditur diçka. Pini një gotë çaj. apo shplani fytyrën me ujë të ftohtë. Kështu. të zemëruar etj. Mësojuni atyre rregullin “Mjaft!“ Kur luani vetë me fëmijët. të lumtur. kur kanë një shqetësim. penisin. duhet të flisni patjetër me një specialist. Përdorni metoda disipline të pranueshme Zbatoni mënyra disipline. Mësojini të respektojnë hapësirën private/personale Dalngadalë. atëherë ata duhet të kërkojnë ndihmë nga një i madh. . ku ngjan i gëzuar dhe i qeshur. dëgjoni pak muzikë apo shihni një fotografi të fëmijës suaj. Kjo i bën ata të mund të flasin më lirshëm për trupin e tyre dhe i heq misterin e panevojshëm. Kjo është një çështje që duhet marrë shumë seriozisht. Nëse këto ndjenja të dhunshme dhe agresive ndaj fëmijës suaj i keni shumë shpesh. të cilat nuk përdorin frikën. Pjesa e dytë e këtj rregulli është që nëse fëmijët thonë “Mjaft!“ dhe të tje-rët nuk u binden. duke thënë “Mjaft!”. apo kur ata luajnë me të tjerë. kjo duhet t’ju ndihmojë. por do t’i dëgjoni. një psikoterapist apo psikolog. • Vendosni çfarë duhet të bëni për të shkarkuar nervat -nëse ju vjen për të bërtitur. ju mbroni fëmijën tuaj dhe shijoni fëmijërinë e tij bashkë me të. Si të mbrojmë fëmijët nga të gjitha llojet e abuzimeve Përdorni fjalët e e sakta: Mësojini fëmijëve fjalët e sakta për vaginën. Ata do të kenë besim që ju nuk do t’i rrihni. Kështu ata do ta kenë më të lehtë të flasin me ju. para njerëzve të tjerë dhe shpegojini që ju dëshironi që dhe ai t’i ndjekë këto rregulla. thithkat e gjirit etj.DHUNA DHE FËMIJËT 409 shkoni në një vend të qetë. Sigurohuni që të gjithë pjesëmarrësit e lojës e respektojnë këtë rregull. Tregojini që të rriturit nuk zhvishen dhe nuk prekin organet seksuale në publik. bërtisni në një jastëk. Kjo është e rëndësishme për t’u mësuar fëmijëve që ata mund të ndalojnë gjithçka kur nuk ndihen mirë. Nëse nuk përdorni rrahjen si dënim apo kërcënime të tjera gojore dhe nëse dëgjoni anën e tyre në një grindje. mësojini që ka një rregull që thotë “Mjaft!“ dhe ky duhet respektuar. fëmijët tuaj do të jenë të sigurtë t’ju drejtohen juve dhe kur ndihen në faj. Shtrëngoni dhëmbët duke kafshuar diçka.

të cilët edhe ju do të donit t’i puthnit dhe përqafonit. Thoni“jo“. asnjë njeri tjetër përveç tyre (dhe mjekut) nuk duhet t’ua prekë organet seksuale. e vetmja shenjë e abuzimit mund të jetë një ndjenjë e juaja për një person apo për një ngjarje. Kini kujdes me dadot. Nganjëherë. Kini kujdes për fjetjet jashtë shtëpisë Fëmijët mund ta kalojnë natën vetëm tek shtëpia e dikujt që ju e njihni mirë dhe kur e dini që nuk do të ketë vizitorë të tjerë. për shembull “Jam pak i sëmurë“. kur doni të flisni për një dhuratë apo për një festë. Vendosni një shprehje me fëmijën tuaj. Fëmijët nuk duhen mësuar që të mbajnë gjëra për vete. që do të thotë që ai nuk ndihet mirë dhe që duhet të vini ta merrni menjëherë. është më mirë që ata mos të vishen si të rritur. Mos i shtyni fëmijët që të afrohen shumë me njerëzit Shtyjini fëmijët të puthin vetëm ata njerëz. si në jetën e vërtetë. Hiqni dorë nga sekretet Mos mbani sekrete në jetën tuaj familjare. apo një shok“. të cilët do të kalojnë natën atje. por prekjen ta bëjnë ata vetë.410 ANEKSE Kujdes me seksualitetin e fëmijës suaj Vishini fëmijët sipas moshës. nëse dikush e fton fëmijën tuaj në shtëpi. Respektoni trupin e fëmijës Që nga koha që fëmijët nuk mbajnë më panolina. që duhet mbajtur e fshehtë për pak ditë. Mos bëni shaka të tipit “fëmija juaj ka një të dashur. ashtu dhe në televizor. por ju nuk ndiheni të sigurt me këtë person. Nëse ata kanë një problem. është më mirë që t’ju tregojnë juve që t’i ndihmoni. do ta kuptojnë se kjo është e gabuar dhe që ata duhet t’ia tregojnë prindërve. pra 3-4 vjeç. fëmijët të cilët kërcënohen nga dikush që të mbajnë sekrete. në lokale apo diku tjetër. edukatoret Zgjdhini mirë kujdestaret dhe shpesh bëjini kontrolle të befasishme. Kini besim tek ndjenjat (intuita) tuaja Veproni ashtu si e ndjeni ju. Shkoni me ta në tualete publike Mos i lini asnjëherë të shkojnë vetëm në banjat jashtë. Ata mund të mësojnë që të lajnë vetë organet e tyre seksuale. Kështu. Ata mund të shqetësohen kur përballen me tema seksuale. Përdorni fjalën “surprizë“ dhe jo “sekret”. Kini kujdes për çdo ndry- .

• Në familje duhet folur edhe për seksin. ta prekë në vende delikate (intime). • Është shumë e rëndësishme të mos ta bëjmë fëmijën të ketë frikë nga komunikimi me njerëzit. për notat e mira në mësime. Kur dikush afrohet t’i puthë ose përqafojë. Nëqoftëse për këtë çështje nuk flitet kurrë. ndodh për faj të të rriturit dhe ky i rritur duhet dënuar. të qara. Edhe veprimet e dënueshme. e mendimeve dhe e ndjenjave të tij. Vini re me vëmendje sinjalet që ata ju japin. është i sigurt në mbrojtjen nga dhuna. pagjumësi e papritur që nuk lidhet me ndonjë sëmundje. Nuk duhet dënuar asnjëherë për fjalët që thotë. Mbrojtja e fëmijëve nga abuzimet seksuale • Mbrojtja më e mirë nga abuzimi seksual (pedofilia) është njohja e fëmijës. flasin. Fëmijët që kanë besim se nuk dënohen dhe shahen. të bëjë veprime me trupin e tyre dhe nëse kjo ndodh. Të flasësh në familje. • Fëmijës i duhet edukuar. Ata duhet të mësohen të ndiejnë dëshirat e tyre. atëherë fëmija mendon se kjo është diçka e pistë dhe e turpshme. . • Asnjëherë fëmijët nuk duhen shpërblyer me lodra e dhurata për shërbimet që bëjnë. nuk fle më si më parë. Një fëmijë që është i sigurt në vetvete dhe i sigurt në besimin e prindërve të tij. • Fëmijët duhen edukuar në mënyrë të tillë që të jenë pronarë të trupit të tyre. këtu ka diçka serioze. Nuk i duhet thënë fëmijës ‘’ma thuaj më vonë’’ sepse kjo ‘’vonë’’ nuk vjen më kurrë. të thëna me fjalë nuk janë të dënueshme. rritur dhe mbrojtur besimi tek vetja që në moshë të vogël. përfundimi i vitit të kopshtit ose të shkollës. “nuk është më ai i pari’’. • Me çdo kusht duhet kërkuar respekti i fëmijës që në bark të nënës. do të thotë të flitet midis gjithë anëtarëve të familjes. kushdo qoftë ky i rritur. • Duhet t’i tregohet fëmijës se askush nuk ka të drejtë ta zhveshë. Nëse një fëmijë ndryshon. apo dyshues ndaj të gjithëve. nuk flet më. që në ditët e para të lindjes.DHUNA DHE FËMIJËT 411 shim tek fëmija juaj. Çdo dhuratë duhet të lidhet me gëzimin e një feste si ditëlindja. ata duhen mësuar të thonë “jo” nëse nuk ju pëlqen.

përdoret dhe në një mënyrë tjetër: nga specialistët (psikologët. për të çuar më vonë një përmirësim të gjendjes së tyre psikologjike. të mësohet me ndryshimet e nevojshme që sjell jeta. mësuesit etj. jep mbështetje emocionale. emocionet e tyre në një mënyrë direkte. por tashmë në një mjedis të sigurt dhe të ngrohtë. të cilat e kanë shqetësuar. Loja është bërë një burim i rëndësishëm për të marrë informacion dhe për të kuptuar zhvillimin e personalitetit të fëmijës. të ndërtojë një personalitet të shëndoshë dhe të përmirësojë marrëdhëniet ndërpersonale. ankthet dhe frikat e fëmijës. Përmes lojës. emocionale. apo mësuesi etj. psikologu. Zakonisht terapia e lojës bëhet përmes kukullave apo kafshëve prej pellushi. për të punuar me fëmijët që kanë një problem apo një shqetësim të caktuar. loja “shtëpirash”. Kjo bën që fëmija të mos përjetojë frikë. Loja nuk është vetëm një mjet për të kuptuar dhe për të nxjerrë në pah problemet e fëmijës. iu qartëson ndjenjat dhe ndihmon fëmijët të ndryshojnë sjelljet emocionale. pa fshehur asgjë. përveç të mirave që ka për fëmijët. Me anë të lojës fëmija fillon të krijojë besimin tek të tjerët. Gjithashtu edhe lojra të tilla si ndërtueset. por edhe një mundësi shumë e mirë për të bërë ndryshime tek sjellja.. mendimet dhe emocionet e fëmijës. . fëmijët shprehin ndjenjat. ndihmojnë shprehjen e lirë të emocioneve. psikoterapistët). edukatoret. Përmes lojës është më e thjeshtë të kuptohet se si fëmija ndjen dhe kupton problemet. psikoterapisti. për t’i dhënë mundësi fëmijës të shprehë emocionet. emocionet. Psikoterapistët. frikën. gjatë lojës me fëmijët drejtojnë pyetje të tilla si: “A është e lumtur kukulla tani?” apo “Pse qau kukulla?”.. vizatimet etj. Përmes interpretimit. që të kuptojnë qartë ndjenjat. si dhe të fitojë sigurinë dhe të mos përjetojë ndjenjat e ankthit. Terapia përmes lojës i bën të mundur fëmijës të jetojë përsëri konfliktet apo problemet.412 ANEKSE Loja si terapi L oja. ashtu edhe fizike (në rast se fëmija ka pësuar dhunë fizike). psikologët. edukatori.

Tronditja. për kapërcimin e kësaj gjendjeje tepër të vështirë e jo pa pasoja. por edhe zhvillimin e inteligjencës. por edhe mund t’i paralizojë prindërit për momentin (njësoj të dy. psikologë). se janë prindër të dështuar dhe se shtëpia e tyre tashmë është shkatërruar. Kështu lind tek këta prindër ndjenja e turpit ndaj prindërve të tjerë dhe xhelozia për bashkëmoshatarët e fëmi- Mangësitë fizike apo aftësitë e kufizuara të fëmijës janë tepër të vështira për t’u vënë re nga prindërit (vetëm kur duken qartë që në lindje) menjëherë pas lindjes.DISA KËSHILLA 413 Terapia përmes lojës është një mënyrë shumë e suksesshme për të sjellë ndryshime të natyrshme tek fëmija. miq të besuar dhe me specialistë (mjekë. t’i pengojë ata të merren me gjëra të tjera apo të marrin vendime të arsyeshme. kur prindërit binden që fëmija i tyre është i kufizuar në aftësi. trauma e këtij momenti. që mund të shfaqen pas lindjes sjellin tronditje të fuqishme psiqike e shpirtërore te prindërit. por sidomos me . Sidoqoftë. rekomandohet këshillimi me të afërm të familjes. kuku- llave. aftësitë e kufizuara të fëmijës.disa këshilla L indja e një fëmije me të meta të dukshme fizike apo përballja fillimisht me nevoja të veçanta të fëmijës. Kontrolli mjekësor që bëhet dallon defektet në sistemin kockor. Edhe pas të gjitha këshillimeve. Pas kapërcimit të situatës shokuese të fillimit. ndryshe tjetrin). është normale që të tronditen. shumë prindër arrijnë në përfundimin se ëndrrat e tyre janë vrarë. i takon prindërve të marrin “vendimin” për të përcaktuar sjelljen (qëndrimin) ndaj tij. është tepër e rëndë për të dy prindërit. psikoterapistë. defektet në organet e brendshme. Fëmija mëson të ndryshojë përmes kënaqësisë. Kur prindërit ballafaqohen me mangësi. por e ka të vështirë të dallojë aftësitë e fëmijës.FËMIJËT ME NEVOJA TË VEÇANTA . ose ndryshe njërin. miqve duke bërë të mundur në këtë mënyrë jo vetëm qetësinë shpirtërore. Fëmijët me nevoja të veçanta . Kjo sjell jo vetëm zhgënjim dhe vrasje të ëndrrave prindërore për fëmijën që do të vinte.

brenda mundësive që kanë . ai vazhdimisht duhet ushqyer e nxitur që të zhvillohet. të kërkojnë ndihmë nga specialistët dhe më e rëndësishmja. Ata fillojnë të shohin se me gjithë sakrificat që u duhet të bëjnë për fëmijën. Edhe pse fëmija do të fillojë t’i kuptojë kufizimet e veta. Shumë familje që kanë fëmijë të tillë. për plotësimin e nevojave dhe dëshirave të tyre. por. të jenë në kontakte e të hapur për të ndarë eksperienca me të tjerët. kur kuptojnë se fëmija i tyre ka një ose më shumë aftësi të kufizuar. gjë që do t’i ndihmojë të përpiqen më shumë për të ndihmuar fëmijën. Në fillim. Kjo i bën ata që ta shohin të ardhmen të zymtë. Prania e një fëmije me nevoja të veçanta nuk është dhe nuk duhet parë si fundi i botës. së bashku prind-fëmijë duhet “të kënaqen dhe të bëjnë ç’është e mundur”. Shumë nga ato “tmerre”. por edhe pjesëtarët e tjerë të familjes të punojnë së bashku. Pas njëfarë kohe. fillimisht prindërve u duken si sakrifica. që e kalojnë shumica e prindërve me fëmijë me aftësi të kufizuara. që. këto ndjenja dhe emocione janë normale: kjo është pjesë e periudhës “së zisë”. Prindërit. fillojnë të largohen e të mos shfaqen më kurrë tek ata. E rëndësishme është që këta prindër të kuptojnë se nuk janë të vetmit në “zi” apo të vetmit që mendojnë në këtë mënyrë dhe që kjo do të kalojë. në raportet me këtë fëmijë. të shprehin hapur ndjenjat dhe të bëjnë biseda të lira e të hapura me anëtarët e familjes. e duan më shumë njëri tjetrin dhe ndihen më të bashkuar për shkak të kësaj vështirësie. shqetësohen për qindra pyetje. përsëri do t’iu mbetet kohë për miqtë. pavarësisht kësaj. kur bëhet fjalë për aktivitete fizike. janë bërë “të fortë”. Vështirësitë e fëmijës i nxisin sidomos prindërit. të cilat shfaqen tek prindërit. Kjo ndonjëherë është më e vështirë për fëmijët me kufizime fizike. shumë nga përkujdesjet dhe shërbimet për fëmijën. Me kalimin e kohës ata do të fillojnë të ndihen më mirë. ta ndihmojnë dhe ta duan njëri-tjetrin. familjen.414 ANEKSE jës. bëhen pjesë e jetës së tyre të përditshme. por edhe më pas është e rëndësishme që ata të jenë apo të mbahen të informuar për gjendjen e fëmijës. që nuk mund të marrin menjëherë përgjigje. Zhvillimi i një qëndrimi pozitiv të prindërve ndaj fëmijës me aftësi të kufizuara është shumë i rëndësishëm. Gjithsesi. .

goditje. Një djalë 4 vjeçar kaloi dy ditë në spital. Ata s’dinë c’të bëjnë: t’i kundërshtojnë kërkesat. në formimin e dhe forcimin e stereotipeve të ndryshme sociale. (Për shembull. Edhe pse i njohin pasojat te fëmijët. vrasje etj. pasi kishte gëlltitur dyzet copë vitamina për fëmijë. i japin një shembull të keq atyre. “Mashtrimi” i reklamave televizive në këto mosha.) • Koha e harxhuar para ekranit. duke i bërë të dhunshëm. Shpesh koha e harxhuar prej tyre para ekranit të vogël është një burim grindjesh mes prindërve dhe fëmijëve.) Shumë psikologë janë të mendimit se skenat e dhunshme të para nga fëmijët. do të bëheshin shumë shpejt të mëdhenj dhe të fortë. goditje. prindërit e kanë shumë të vështirë të gjejnë një zgjidhje. i bën ata të kërkojnë dhe të duan pothuajse çdo gjë që shfaqet në to. Besimi “i verbër” i fëmijëve tek gjithçka që thonë reklamat . vrasje etj.TELEVIZORI DHE PRINDËRIT 415 Televizori dhe prindërit T ë gjithë e dimë se shikimi i televizorit zë një kohë shumë të madhe të ditës të fëmijëve tanë. • Pasojat e skenave të dhunshme të filmave (rrahje. ai e kishtë bërë këtë pasi kishte parë një reklamë televizive. ndonjëherë mund të jetë i rrezikshëm. Pasojat e reklamave mbi fëmijët Fëmijët e moshës parashkollore. Vajzat dalin në reklama vetëm për pamjen e tyre. sepse e kanë vështirë të kuptojnë të vërtetën. Reklamat ndikojnë gjithashtu. Tre janë problemet më të rëndësishme që sjell shikimi i televizorit: • Pasojat e reklamave mbi fëmijët. zakonisht i marrin mesazhet e reklamave që jepen në televizor ashtu siç janë. Kërkesat e tyre i vënë në vështirësi prindërit. përgjithësisht fëmijët nëpër reklama janë djem biondë dhe vajzat zakonisht janë në role pasive. Fëmija. i cili sheh një ske- . gjatë së cilës fëmijët mund të bëjnë gjëra të tjera.) Pasojat e skenave të dhunshme të filmave (rrahje. apo t’i plotësojnë dhe të blejnë atë që ua kërkojnë. që ju bëjnë shumë më mirë. e cila thoshte se po t’i përdornin fëmijët këto vitamina.

416 ANEKSE në të dhunshme në televizion. duke parë televizo- . Ai iu “vjedh” atyre kohën e lojës. Edhe shpejtësia e skenave i bën përshtypje fëmijëve. që kanë telenovelat tek të rriturit. Fëmijët parashkollorë ndikohen më shpejt dhe më tepër nga dhuna e shfaqur në programet televizive sesa fëmijët më të mëdhenj. Koha e harxhuar para ekranit. ka shumë rëndësi komunikimi mes tij dhe prindërve (të rriturve). Vlerën e këtij komunikimi nuk mund ta zëvëndësojë kurrë televiziori. jo vetëm që e imiton menjëherë. sa më agresivë bëhen ata. Por nga studimet që janë bërë është kuptuar se përrallat te fëmijët kanë po atë efekt. fëmijët. Këto pasoja shtohen me kalimin e kohës. sesa ata fëmijë që shohin më pak. kanë më pak arritje në shkollë. Prindërit e tij shpresojnë se ai do të mësojë të flasë. apo nuk shohin fare televizor. mund t’i lejojnë të tjerët t’i dhunojnë. Sot është shumë e vështirë të gjesh familje të cilat nuk kanë televizor në shtëpi. Për fat të keq. është se fëmijët nuk i kuptojnë dot pasojat e vërteta që sjell dhuna. Gjithashtu. të cilat pëlqehen nga fëmijët e vegjël. Fëmijët që i ndjekin për orë të tëra programet në televizor ka më shumë mundësi të bëhen agresivë. rrisin agresivitetin te fëmijët. përsëri ka shumë skena të dhunshme. Gimi është një fëmijë normal. edhe në përrallat me kartona. Gjatë viteve të para të jetës. me ose pa dashje. aq më shumë skena të dhunshme duan të shohin. mund të mos veprojnë (të mos bëjnë asgjë) kur ndeshen me veprime të dhunshme në jetën e vërtetë dhe. por e përsërit dhe më vonë. që fëmija të zhvillojë shprehitë e të folurit. që u bëjnë shumë më mirë Shumë studiues shpjegojnë se televizori ndikon më shumë për keq. sesa fëmijët që i ndjekin më pak ato. Prindërit shpesh mendojnë që fëmijët e kuptojnë vetë se përrallat me kartona nuk janë të vërteta. Sipas një studimi. i lindur nga prindër të shurdhër. sesa për mirë te fëmijët. sepse ata e kanë më të vështirë të dallojnë fantazinë. Fëmijët. i bën ata më pak krijues. të cilët shohin qëndrojnë për shumë kohë para televizorit. përrallën nga e vërteta. më pak shoqërorë dhe të varur. Një arsye tjetër pse ndikojnë kaq shumë skenat me dhunë tek fëmijët. Por. filmat me ndryshime të shpejta skenash (si tek përrallat me kartona). që shohin shumë shfaqje me dhunë në televizor. një gjë është e sigurt. gjatë së cilës fëmijët mund të bëjnë gjëra të tjera.

që është marrë me pasojat e televizorit te fëmijët. Është e vërtetë që një pjesë e madhe e programeve të sotme televizive janë të mbushura me skena dhune. Gjuha zhvillohet nga marrëdhëniet me të tjerët. moshatarët. i cili shkon në klasë të parë pa aftësitë e nevojshme bashkëpunuese. fëmija qëndronte me orë të tëra para ekranit. apo vetëm të shtunave – duke “kërcënuar” se në qoftë se ata nuk e respektojnë këtë rregull. fëmijët. si një mënyrë për të zgjidhur problemet. Fëmijët dhe dhuna televizive Televizioni mund të ketë një ndikim shumë të fortë në zhvillimin e sistemit të vlerave. Çfarë mund të bëjnë prindërit? Disa studiues rekomandojnë që. më të rriturit. Disa programe mund të ushqejnë vlera të mira. por një gjë është e sigurt. Disa të tjerë thonë që fëmijët ta shohin televizorin vetëm bashkë me prindërit. Duke qëndruar për një kohë të gjatë. Një fëmijë. Kështu prindërit mund t’i shpjegojnë fëmijëve vlerën dhe kuptimin e emisioneve edukative. “e bllokon” mundësinë e zhvillimit të shoqërisë. “dhunën”. sikurse të tjerë mund të stimulojnë çrregullime në sjelljen e fëmijëve. Në moshën 3 vjeç e 9 muaj. kurse qëndrimi gjatë para televizorit e pengon. mund të mos jetë i zoti të vendosë marrëdhënie normale dhe të mësojë nga mësuesi apo nxënësit e tjerë. Shumë prindër kanë gjetur këtë mënyrë komunikimi të fëmijës me ekranin e vogël – vetëm një orë në ditë para televizorit. Nuk mund të jepet një “recetë” se si prindërit duhet të kontrollojnë shikimin e televizionit nga fëmijët. prindërit. të cilat formohen nga loja me të tjerët. Djalin e ndihmoi ta kapërcejë këtë gjendje trajtimi nga specialistët e të folurit. • të gjejnë veten tek personazhet e filmave. dhe të kritikojnë programet me përmbajtje jo-edukative. • të pranojnë dhunën. Kështu. megjithatë ai filloi të flasë rreth moshës dy vjeç e gjysëm. si dhunues dhe/apo . sidomos parashkollorëve (deri në 6 vjec) të mos u lejohet fare shikimi i televizorit. nuk do të thoshte kurrë që fëmjët të lihen të lirë të shohin televizor kur të duan dhe sa të duan.TELEVIZORI DHE PRINDËRIT 417 rin. madje edhe për orë të tëra çdo ditë para ekranit. asnjë psikolog. Shpesh edhe përrallat me kafshë kanë të pranishme “luftën”. por edhe adoleshentët ndikohen dhe mund: • të mos u bëjë më përshtypje dhuna. gjuha e tij ishte jo normale për moshën e tij. ose vetëm në mbrëmje. ose t’iu lejohet me kohë tepër të kufizuar dhe vetëm programet “e kontrolluara”. • të imitojnë dhunën që shikojnë në televizor. atëherë nuk do të shohin më fare televizor.

të theksojmë më shumë se një herë se problemet nuk duhet të zgjidhen me dhunë.418 ANEKSE të dhunuar. të qepë . të mos lejojmë fëmijët të shohin filma. ka shumë të ngjarë ta imitojnë atë. Fëmijët me probleme emocionale apo me sjellje të paqëndrueshme. të ndërrojmë kanalin ose të fikim televiorin. Pasojat e “dhunës televizive” te fëmija mund të duken menjëherë. t’i tregojmë dhe t’i shpjegojmë fëmijëve ndryshimin mes filmit dhe jetës (aktori nuk vritet. nuk vdes vërtet. Mund të ndodhë që fëmija të bëjë operacion bajamet. të cilët shikojnë shfaqje ku dhuna është e përsëritur dhe e pandëshkuar. që dihet se kanë skena dhune. serume. sjell tek ata agresivitet të lartë. Kur ndeshemi me to në prani të fëmijës. prindërit dhe fëmijët und të ndodhë që një fëmijë mund të shtrohet në spital ose të shkojë në spital për vizi- M të. edhe nëse në familjet e tyre nuk ka dhunë. ndikohen më lehtë nga filmat ku sundon dhuna. Spitali. të programojmë kohën. Të rinjtë mund të ndikohen nga veprimet e dhunshme. ose mund të shfaqen me kalimin e viteve. veshin. Ndjekja në mënyrë të rregullt nga fëmijët e programeve televizive të ngarkuara me dhunë. Ndonjëherë. konsulta etj. Fëmijë. Si t’i mbrojmë fëmijët nga “dhuna televizive”: • të jemi të vëmendshëm dhe të kujdesshëm ndaj programeve • • • • • që shohin fëmijët tanë dhe disa prej tyre t’i shikojmë së bashku me ta. duke u shpjeguar se pse nuk duhet parë ky program. kurse në jetë dhuna sjell vërtet vdekjen). të mos vendosim televizor në dhomën e fëmijëve. duke vendosur kufij për orët e shikimit të televizorit. analiza. të shprehemi mospëlqimin tonë për skenat e dhunshme para fëmijëve. edhe vetëm shikimi i një programi mund ta çojë fëmijën të bëjë sjellje agresive.

Asnjë veprim mbi trupin e fëmijës nuk duhet bërë i pashoqëruar me fjalën dhe komunikimin e mjekut apo infermieres që po e bën këtë veprim. Për personelin shëndetësor (por edhe prindërit mund ta lexojnë): • Të gjithë fëmijët deri në moshën tre vjeç kanë nevojë për kujdesin e nënës së tyre. Ata çdo ditë po mësojnë të bëjnë shumë gjëra njëkohësisht. • Por edhe ky trishtim duhet kufizuar: nuk duhen përdorur fjalë si “E shkreta unë. ç’të ka bërë kështu!” • • • • etj. për rrezikun e veçimit të tij. asnjëherë mjeku ose infermierja nuk duhet të luajnë rolin e “prindit” tek fëmija. Në rastet kur shtrimi në spital është për një kohë më të gjatë se një ditë. prekjes së trupit. Një nënë që qan e mërzitur. ndikojnë shumë në kujtesën. por edhe për atë psikologjik.SPITALI. Punonjësit e shëndetit nuk duhet të flasin midis tyre për çështjet që i përkasin fëmijës sikur ai nuk është aty. • Fëmija në spital ka nevojë të ndiejë dhe trishtimin dhe ankthin e nënës dhe babait sepse kjo e qetëson fëmijën. Është e gabuar sjellja e mjekëve kur shpesh i nxjerrin prindërit nga dhoma në çastin e vizitës. krijojnë personalitetin. më raftë pika”! “Si të la nëna jote të sëmuresh. por edhe për vuajtjet shpirtërore të fëmijës. veçanërisht nëse janë të gjata. të lëvizjes trupore. të do shumë”. ndjenjën. Duhet patur parasysh që të gjitha këto mund të jenë tronditëse për fëmijën. sepse këto përvoja. bërjes së serumit dhe ilaçeve që shërojnë fëmijën. nuk e dëmton fëmijën e saj. si dhe siguria që ai do të bëhet mirë dhe shpejt do të kthehet në shtëpi. Për këtë arsye ai në spital nuk ka nevojë vetëm për kujdesin mjekësor. Duhet bërë kujdes jo vetëm për vuajtjet fizike të fëmijës shkaktuar nga sëmundja dhe ilaçet. të përshtatjes në mjedis. PRINDËRIT DHE FËMIJËT 419 plagët e marra ose të bëhet synet. dhe kjo është detyrë e vështirë. Fëmijës i duhet shprehur vetëm shqetësimi që ndiejnë prindërit nga dashuria e tyre. Në rast se prindi për një arsye apo një tjetër nuk mund të jetë pranë fëmijës në spital. Nuk duhet harruar se ai e ka të vështirë përdorimin e gjuhës dhe të shenjave. por ajo po mendon për ty. shpirtin e tij dhe formimin e personalitetit. nuk dë- . Ata çdo ditë dhe në çdo gjë të vogël. Veprimet e heshtura nga njerëz të panjohur e bëjnë fëmijën të ndihet shumë keq. infermierja nuk duhet ta gënjejë duke i thënë se “do vijë mami tani” por duhet t’i thotë fëmijës : “Nëna jote nuk vjen dot. Por në këtë moshë fëmijët vazhdojnë të rriten.

• Kërkoni nga personeli shëndetësor të prezantohet me emra përpara fëmijës. Komunikoni me fëmijën për gjithçka që po ndodh. të kalojnë edhe natën me të. • Mos rrini pranë krevatit të fëmijës të heshtur dhe pa fjalë. Sot. Lavdërojeni gjithmonë fëmijën se është aq i zoti sa po përballon të gjitha këto momente të vështira. dhe ju prezantoni emrin e fëmijës përpara tyre. për të dhe për prindërit e tij. • Pyesni infermieret nëse mund ta ushqeni me dorën tuaj. janë njerëz të cilëve ju i keni dhënë leje. Tregojini se këtë po e bëni që ai të shërohet. Në këtë mënyrë fëmija do të ndihet i sigurt dhe mund të përballojë më mirë shqetësimet. Çojini fëmijës edhe ndonjë nga lodrat që i pëlqejnë më shumë. e akuzimit të vetes. që . pjesa më e madhe e reparteve pediatrike i lejon nënat të rrinë me fëmijën gjithë ditën dhe. frikën dhe gjithë këtë përvojë të vështirë. çdo fëmijë. të cilët e kanë për detyrë t’i shërbejnë atij dhe juve. Nëse ndodh që një fëmijë përballon trajtime të dhimbshme dhe të vështira. e varfërisë. Mos harroni kurrë se edhe i porsalindur. duke e siguruar me dashuri dhe kurajo. i ndien të gjitha sjelljet dhe bisedat përreth tij. nëpërmjet jush. përpiquni të silleni si zakonisht në shtëpitë tuaja. Ju duhet të përpiqeni t’i çlironi prindërit nga ndjenja e fajit. lajmërojeni me fjalë fëmijën që do ta çoni në spital. Ai ju kupton gjithmonë dhe ka nevojë për këtë gjë. do të kishit frikë nga dhimbja dhe ndoshta do të qanit. Thuajini se edhe ju nëse do të bënit këto gjilpëra. • Ju duhet t’i shpjegoni fëmijëve tuaj se njerëzit me bluza të bardha që po e vizitojnë atë. Thuajini se ai ka shumë të drejtë të qajë dhe të trembet. Tregojini që aty tetat dhe xhaxhat që ai ende nuk i njeh. Nëse e bëni këtë. gjithmonë duke iu drejtuar në emër. ka nevojë për aromën dhe përkëdheljen tuaj të qetë. Për prindërit: • Edhe në moshë shumë të vogël. Ai ka nevojë për të njëjtat ritme dhe sjellje si në shtëpi.420 ANEKSE • • • • gjon dhe nuk kupton. • Për ta bërë fëmijën të ketë më pak ankth dhe të ndihet më rehat. nëse është i vogël. thuajani me fjalë se ju e përfytyroni dhimbjen dhe frikën e tij. edhe nëse s’i kupton. ndihmoni në mënyrë të drejtëpërdrejtë në shërimin e fëmijës. dhe për këtë ju keni punuar dhe kontribuar vetë. do të kujdesen për të.

Nëse në spital ka pasur një lodër që e mbante gjithmonë me vete. Kjo mund të shkaktojë probleme me fëmijët e tjerë. Kjo është një përpjekje e fëmijës për t’u mbrojtur. sikur janë në një moshë më të vogël. por do të bëhet edhe mosbesues kundrejt jush. Nuk i duhet thënë fëmijëve: “Tani ti je i madh dhe nuk duhet të bësh kështu!”. mund të ndodhë që ai të ndihet paksa “i huaj”.SPITALI. fëmija jo vetëm do të mbetet i zhgënjyer. silljani dhe në shtëpi. sepse tani ai ka provuar gjëra të tjera në veten e tij. Tani ai ka nevojë më shumë se kurrë të ndihet i mbrojtur dhe të besojë tek njerëzit që do më shumë. • Në rast se një nga fëmijët tuaj është sëmurë. . Kujdes! • Kur fëmija kthehet në shtëpi pas një periudhe shtrimi në spital. • Nëse fëmija është mbi dy vjeç. Kjo do ta ndihmojë të lidhë të kaluarën në spital me të tashmen në shtëpi dhe ta kalojë më shpejt këtë fazë. e tërë vëmendja e familjes i përkushtohet atij. dhimbjet dhe sëmundjet bëjnë sjellje agresive ose tekanjoze. • Nëse premtoni se diçka nuk do t’i dhembë e më pas kjo do të dalë gënjeshtër. mund të jetë mirë t’i shpjegoni pse duhet të shkojë në spital: përdorni fjalë të thjeshta dhe mos ia fshihni të vërtetën. I duhet lënë kohë që të mësohet me shtëpinë. Nën stres dhe frikë. PRINDËRIT DHE FËMIJËT 421 të heqë mendjen gjatë ditës dhe ta ndihmojë të flejë natën. siç ishte disa vite më parë. Edhe ata kanë nevojë për të njëjtën përkujdesje dhe dashuri dhe mund të ndihen të lënë pas dore. • Fëmijët e kërcënuar nga frika. sepse tek ata mund të krijohet një ndjenjë xhelozie e hidhur. fëmijët e kanë shumë të nevojshme të bëjnë një kthim pas në moshë.

duke e peshuar dhe matur rregullisht. apo nga mamia në shtëpinë e lindjes. të cilat pjesa më e madhe e fëmijëve i arrijnë njësoj në të njëjtën moshë. Këtu përfshihen rritjet në peshë. Pesha normale e fëmijës tuaj do të bjerë në hapësirën midis dy kurbave. sipas një periudhe kohe që ju thotë mjeku. dalin dhëmbët. shikohet se si po rritet dhe zhvillohet fëmija. Po të shikoni grafikun në fletoren e fëmijës. sociale etj. Këtë fletore ju mund ta merrni kur lind fëmija në maternitet. Mjeku në këshillimore ka edhe kurba të tjera. Një nga këto kurba është ajo e peshës. Kurbat e rritjes janë grafikë të cilët mjeku i përdor për të kontrolluar nëse fëmija juaj po rritet si duhet. për të menduar. për të parë nëse fëmija po rritet i shëndetshëm. për të kujtuar). arrihet pjekuria seksuale.422 II Duke u rritur Kurbat e rritjes e rritje kuptojmë periudhat kryesore të zhvillimit fizik dhe psikik. Duke bërë disa matje në periudha të ndryshme kohe. Rriten flokët. Nëpërmjet këtyre kurbave të rritjes ju mund të shikoni përparimin që ben vajza. për të perceptuar. që keni edhe në fund të fletores së shëndetit të fëmijës. për shembull për gjatësinë. Këto matje hidhen në grafikë dhe krahasohen me vijat e përkulura (kurbat) që kanë grafikët. gjuhësore. duke e krahasuar me fëmijë të tjerë të së njëjtës moshë. Grafiku i ecurisë së fëmijes tuaj ju tregon se si fëmija po rritet. gjatësia si dhe zhvillimi i aftësive njohëse (aftësitë për të kuptuar. ai ka dy vija të përkulura (kurbat). Të gjitha janë pjesë të rritjes. apo ka nevojë për ndihmë mjekësore. ku shënohen mat- M jet e bëra për peshën e fëmijës në muaj të ndryshëm. djali juaj. . perimetrin e kokës etj.

që do ta mbrojë atë nga shumë sëmundje ngjitëse të rënda. sëmundja mund të përhapet lehtësisht dhe shpejtësisht. merr një vaksinë që ka baktere ose viruse.VAKSINAT DHE KALENDARI I VAKSINIMIT TË FËMIJËVE 423 Mbas vitit të parë të jetës. fëmija duhet të bëjë këto vaksina: . Vaksinat dhe kalendari i vaksinimit të fëmijëve Ç’janë vaksinat dhe përse duhen? Vaksinat ndihmojnë imunizimin e foshnjes. këshillohuni me mjekun. Sipas kalendarit të vaksinimit të fëmijëve të vendit tonë. Ju si prindër. Pra duke e vaksinuar fëmijën tuaj jo vetëm që e mbroni atë. Një fëmijë. të cilët janë përgjegjës për një sëmundje të caktuar. sa që nuk ia vlen vaksinimi. kur vaksinohet. Përse duhet ta vaksinoni fëmijën? Disa prindër janë kundër vaksinave sepse mendojnë se ato mund të shkaktojnë rreziqe. Dhe atëhere fillojnë të përhapen epidemitë. ose mendoj në se një sëmundje është shumë e rrallë. Por nëse dy-tre matje të bëra radhazi (në mënyrë periodike) ju duken shumë të ulta në grafikun e kurbave të rritjes. Mos u shqetësoni nëse fëmija juaj ka periudha kur zgjatet dhe peshon më pak dhe ka periudha kur ka shpërthime në gjatësi dhe në peshë. Por ky virus që gjendet në vaksinë është shumë i dobët për të shkaktuar sëmundjen dhe e nxit organizimin të zhvillojë qeliza të veçanta (antitrupa). por ndikoni në çrrënjosjen e sëmundjes në përgjithësi. pesha dhe gjatësia e fëmijës duhet të kontrollohet afësisht çdo tre muaj. gjithnjë duhet të mbani dhe të kontrolloni kartonin. të cilat do ta mbrojnë fëmijën nga sëmundja në të ardhmen. Kurbat e peshës janë të ndryshme për vajzat dhe për djemtë. si dhe fletoren e shëndetit të fëmijës që jua jep këshillimorja për vaksinimin e fëmijës. Por sot është vërtetuar se kur numri i fëmijëve të vaksinuar fillon të ulet.

5 cc 0.05 cc 0. Kjo do t`ju ndihmojë të kujtoni edhe pyetjet që dëshironi t’i bëni mjekut. që ta ndihmoni atë për të zgjidhur problemet që mund të ketë fëmija juaj.5 cc 2 pika 2 pika 0.5 cc 4 muajsh 6 muajsh 12 muajsh 18-24 muajsh 6 vjeç 14 vjeç Pyetjet që mund t’i bëni mjekut lidhur me vlerësimin e zhvillimit të fëmijës tuaj Siç e patë më lart kur ju shkoni në këshillimoren e fëmijës për një vizitë kontrolli.5 cc 0. Emri i fëmijës:_________________ . mjeku pediatër do t`ju bëjë shumë pyetje.5 cc 2 pika 0.5 cc 0. Këtu më poshtë do të gjeni një fletë që përmban disa nga këto pyetje.5 cc 2 pika 0.5 cc 0.5 cc 0. Ju mund ta plotësoni këtë fletë që në shtëpi dhe ta merrni me vete kur të shkoni tek mjeku.5 cc 0. rivaksinim II DT rivaksinim II dT rivaksinim III Doza 0.5 cc 2 pika 0.424 ANEKSE Kalendari i vaksinimit të fëmijëve Mosha Të porsalindur 2 muajsh Lloji i vaksinës BCG Hepatit Viral doza I DTP doza I Poliomielit doza I Hepatit Viral doza II DTP doza II Poliomielit doza II DTP doza III Poliomielit doza III Hepatit Viral doza III Fruth/rubeol DTP rivaksinim I Poliomielit rivaksinim I Poliomielit Fruth/rubeol.

vaksinimin etj. aksidentët. Si ka qenë reagimi fillestar i fëmijes tuaj kur ka lindur? _______________ __________________________________________________________ 2. nëse ju keni provuar diçka? __________________________________________________________ Historia e shëndetit të familjes 1. _________________ __________________________________________________________ __________________________________________________________ __________________________________________________________ Ndarja nga Familja 1. paaftësitë dhe probleme të të mësuarit. Kur filluat të shqetësoheshit për herë të parë? Përse? _______________ 3. _____________________________________________________________ Shtatzania. Cili është problemi? __________________________________________ 2. trajtimet. Përshkruani shtatzaninë dhe lindjen: _____________________________ __________________________________________________________ Periudha e të Porsalindurit (28 ditët e para të jetës) 1. Çfarë e ndihmon fëmijën të zgjidhë problemin. Ka rëndësi gjithashtu të tregoni si keni reaguar ju ndaj këtyre problemeve. Lindja 1. Shënoni informacionin mbi rritjen e zhvillimin e fëmijës. Si ka qenë gjendja e fëmijës tuaj në periudhën e të porsalindurit? Si ka ndikuar kjo në reagimin që ju keni pasur ndaj tij. A ka ndryshuar problemi që kur ju e vutë re për herë të parë? __________ __________________________________________________________ 4. sëmundjet. përfshirë shëndetin mendor dhe fizik. Sa shpesh e lini ju fëmijën tek një person tjetër për t’u kujdesur për të? ___ __________________________________________________________ . Për të dy prinderit e fëmijës: përmendni probleme shëndetësore të rëndësishme që mund të keni pasur ju dhe familja juaj. operacionet. ____________________________________________________________ Shëndeti i fëmijës tuaj 1.VAKSINAT DHE KALENDARI I VAKSINIMIT TË FËMIJËVE ________________ Mosha:_______________________________________ Data:________________________________________ Problemi 425 1.

kafshon etj) dhe si reagoni ju ____ __________________________________________________________ __________________________________________________________ Gjumi 1. Si reagon fëmija juaj kur e lini me dikë tjetër? ______________________ ______________________________________ 4. Çfarë bën fëmija për veten e tij. A ka fëmija juaj ndonjë problem me gjumin? Përshkruajini ato: __________ __________________________________________________________ __________________________________________________________ 2. Përshkruani ndonjë sjellje tjetër që ka fëmija në lidhje me gojën si (thithja e gishtit.426 ANEKSE 2. Përshkruani aftësitë lëvizëse të fëmijës tuaj (si lëviz. me gjyshërit etj)? _____________________________________________________________ 3. A mundet fëmija juaj të ndjekë urdhërat e thjeshta? __________________ . A jeni e shqetësuar për aftësitë lëvizëse të fëmijës tuaj? Përse? ________ __________________________________________________________ Aftësitë sociale (shoqërore) dhe Mjedisi 1. Përshkruani çfarë ha fëmija juaj: ________________________________ __________________________________________________________ __________________________________________________________ 2. nëse mund të bëjë diçka? ____________ __________________________________________________________ __________________________________________________________ __________________________________________________________ 2. si ecën. Përshkruani si fle fëmija juaj/ zgjimi i tij (përfshirë edhe gjumin e pasdites): __________________________________________________________ __________________________________________________________ Zhvillimi lëvizjeve 1. si i kap sendet me gishta apo me gjithë dorën etj) A keni vënë re ndonjë diçka të veçantë në këtë fushë? ______________________________________ __________________________________________________________ __________________________________________________________ 2. Çfarë lloj kujdesi përdorni (në çerdhe. kopsht. Si ndjeheni ju kur e lini fëmijën me dikë tjetër? _____________________________________________________________ Ushqyerja 1. fut sendet dhe lodrat në gojë.

VAKSINAT DHE KALENDARI I VAKSINIMIT TË FËMIJËVE ________________________________________________ 427 3. Si e nxisni ju zhvillimin e të folurit të fëmijës tuaj (lexoni. lojë me fëmijë të tjerë etj. hidhërimin. A luan vetëm fëmija juaj? 4.) PO JO Përballja 1. kujdestari me fëmijë të tjerë. Tregoni lodrat më të pëlqyera të fëmijës dhe përshkruani si luan me to: __________________________________________________________ __________________________________________________________ 2. Si reagon fëmija juaj ndaj vizitorëve që vijnë në shtëpinë tuaj. bezdisjen. Përshkruani aftësitë gjuhësore të fëmijës tuaj (tregoni sa është fjalori i tij dhe nëse përdor kombinime fjalësh. A ka fëmija juaj ndonjë lodër më të pëlqyer? Po/Jo Çfarë është? __________________________________________________ __________________________________________________________ 3. apo kur ju takoheni me të huajt? __________________________________________ __________________________________________________________ 4. _______________________________________ __________________________________________________________ __________________________________________________________ Gjuha dhe Komunikimi 1. bisedoni etj)? ____________________________________________________ ________________________________________________________ ________________________________________________________ 3. ajo etj): _________________________________________________ __________________________________________________________ __________________________________________________________ 2. këndoni. Nëse fëmija juaj ende nuk flet si ju a komunikon dëshirat e tij/saj? ______ ________________________________________________________ _______________________________________________________ Lodrat dhe Loja 1. apo shqetësime të tjera. A luan fëmija juaj me fëmijë të tjerë? 5. përfundon fjalitë dhe /ose përemrat si ai. A përdor fëmija imagjinatën kur luan? Po / Jo Po / Jo Po / Jo . Përshkruani si përballet fëmija juaj me zhgënjimin. A merr pjesë fëmija juaj në grupe shoqërore jashtë shtëpisë (çerdhe.

përshkruajeni si është kjo sjellje. Si veproni ju dhe fëmija juaj përballë anktheve që keni? _______________ __________________________________________________________ Sjellja Agresive 1. dritës. si? ________________________________________________ __________________________________________________________ 4. Nëse fëmija juaj ka një sjellje agresive në drejtim tuaj. pakënaqësia/hidhërimi) dhe si i shpreh këto: __________________________________________________________ __________________________________________________________ 2. Nga kush nuk ka frikë? ________________________________________ __________________________________________________________ 3. A duket se fëmija juaj është veçanërisht i ndjeshëm ndaj tingujve. _________________________ _________________________________________________________ 5. ndryshimeve të rutinës së përditshme etj. A vetëdëmtohet me qëllim fëmija juaj? Po / Jo 3. _____________ __________________________________________________________ Si reagoni ju? __________________________________________________ __________________________________________________________ 2. A mundet fëmija juaj të përballet vetë kur sulmohet nga të tjerët? Po / Jo . shqetësimi. Nga se ka frikë fëmija juaj? _____________________________________ __________________________________________________________ 2. A duket se fëmija juaj nuk njeh e frikën kur po bën diçka të rrezikshme ? Po / Jo 4. Çfarë e bën atë të ndjehet më mirë? _____________________________ __________________________________________________________ Frika dhe gjendjet e ankthit 1. shokëve të lojës apo dikujt tjetër. vëllezërve. frika. zemërimi. ngushëllimi. Përshkruani ndjenjat e fëmijës tuaj (kënaqësia. Çfarë e mërzit më shumë fëmijën tuaj? ___________________________ __________________________________________________________ 3. Nëse po. gëzimi.428 ANEKSE Ndjenjat dhe Humoret 1.

A do më shumë fëmija juaj njërin nga prindërit? Po / Jo 3. apo specialisti mund t`ju pyesë edhe për jetën në familje. përfshirë edhe të huajt? Po / Jo Informacion tjetër Mjeku. Kush është ? _______________________________________________ 4.VAKSINAT DHE KALENDARI I VAKSINIMIT TË FËMIJËVE 429 Marrëdhëniet me të tjerët 1. miqve të familjes dhe të huajve? __________________________________________________ __________________________________________________________ 5. Si sillet fëmija juaj ndaj të afërmve të familjes tuaj. Shkruani ndonjë informacion që ju mendoni se është me rëndësi ____________________________________________ __________________________________________________________ __________________________________________________________ . Përshkruani marrëdhëniet e fëmijës tuaj me anëtarët e tjerë të familjes: __________________________________________________________ __________________________________________________________ 2. A është fëmija miqësor me të gjithë. streset e ndryshme që mund të keni.

në mënyrë që ta nxisni t’i pijë. në mënyrë që ta kontrolloni shpesh dhe të mund të qëndroni pranë tij. Jepini t’i pijë këto lëngje me pipëz. sigurisht kjo nuk do t’i bëjë shumë dëm. ka më pak nevojë për energji. kanë qejf të bëhen më të vegjël se mosha që kanë dhe duan më shumë përkëdhelje dhe dashuri. nevrikoset lehtë. Mundohuni që fëmija të pijë shumë (rreth 1. Lëreni fëmijën të hajë aq sa do. ujë. flini bashkë me të. pra mos u shqetësoni nëse për disa ditë nuk do të hajë shumë. vjell apo ka barkqitje (diarre). në një filxhan apo gotë të re tërheqese. S`ka rëndësi nëse kjo është kokakola. .5 litra në ditë. Nëse keni vështirësi për ta nxitur fëmijën që të pijë. pirja e lëngjeve është më e rëndësishme se ngrënia. Mundohuni ta mbani pranë jush fëmijën e sëmurë gjatë gjithë ditës.) veçanërisht kur ka temperaturë të lartë.Kujdesi për fëmijën e sëmurë Si të ndihmojmë dhe të lehtësojmë një fëmijë të sëmurë Kur fëmija juaj është i sëmurë.430 III Një përmbledhje e sëmundjeve të fëmijëve Hyrje . qumësht etj. Lëreni të zgjedhë ushqimin që preferon. Pjesa më e madhe e fëmijëve kur sëmuren. Natën nëse fëmija është shumë keq. mund të mërzitet. duke e lënë të zgjedhë llojet e lëngjeve që pëlqen. mundohuni t’ia bëni pirjen e lëngjeve më tërheqëse. Për një fëmijë të sëmurë. ushqejeni në sasi të pakta dhe në vakte më të shpeshta. Ushqyerja e fëmijës së sëmurë Në përgjithësi fëmija i sëmurë ka më pak oreks. ka nevojë për më shumë vëmendje dhe ngrohtësi. Duke qenë se lëviz më pak. lëng frutash.

pra duhet të kontrolloni nëse ka shenja të tjera të sëmundjes.KUJDESI PËR FËMIJËN E SËMURË 431 Rehatia dhe qetësia Nuk është e nevojshme të këmbëngulni që fëmija të qëndrojë gjithë ditën në shtrat. kuba. Tek fëmijët. Nëse mendoni se fëmija juaj ka temperaturë. ndërtimet me tulla. Për këtë arsye. Fëmija me temperaturë Temperatura është përgjigja apo reagimi natyral i trupit të fëmijës ndaj disa gjendjeve si infeksionet. Ajo zakonisht është më e ulët mbas mesnatës dhe më e lartë mbasdite. Si foshnja. loja me plastelinë. ka ftohtë apo të dridhura. Pra nëse ju duket se fëmija juaj nuk ndihet mirë. është më pak i përqëndruar. nevrikoset lehtë.mundohuni që të rrijë ngrohtë dhe në dhomën ku do të qëndrojë mos të ketë rryma ajri. Temperatura mund të rritet edhe në kohën kur fëmija po luan shumë me vrull. • Është i skuqur dhe digjet nga balli. që të mos ndihet i vetmuar. Nëse ju duket se digjet nga balli. ashtu edhe fëmija i vogël mund të jenë të sëmurë dhe të kenë një tempera-turë trupi normale apo më të ulur se ajo normale. masni temperaturën. apo kur është shumë nxehtë. mbajeni në dhomën ku rrini edhe ju. temperatura e tij mund të ngrihet me një shpejtësi alarmante. vizatime me lapsa. provoni t’i ndjeni ballin me faqen tuaj. Kur fëmija është i sëmurë. ka të ngjarë të jetë i sëmurë edhe nëse temperatura është normale.4 gradë. Nëse nuk do të flejë vetëm. megjithëse kur është sëmurë mund të pëlqejë vetë të rrijë shtrirë. Nëse edhe pasi ka pushuar për gjysmë ore. Mundohuni ta zbavisni fëmijën kur është i sëmurë. temperatura e fëmijës mbetet mbi 37. jepini lodra të qeta si për shembull: ndërtimi i një mozaiku të thjeshtë. ka të ngjarë që fëmija të jetë i sëmurë. lëkura e fëmijës do t`ju duket më e ngrohtë se normalja. temperatura normale e trupit luhatet nga 36 gradë celsius në 37. Drejtohuni menjëherë tek mjeku në rast se fëmija juaj: . janë shumë të mira për fëmijët mbi një vjeç. Shenja të temperaturës së lartë Fëmija mund të ketë temperaturë të lartë nëse: • Ankohet se nuk ndihet mirë.2 gradë celsius. Nëse do të ngrihet . sepse nëse dora është e ftohtë. ndërsa disa fëmijë mund të kenë një ngritje të lehtë të saj edhe nëse nuk janë të sëmurë. nuk do të lodhet shumë. • Është i zbehtë. por mbani mend se në këto raste do të përkëdhelet më shumë dhe do të përpiqet të tregohet më i vogël në moshë. por jo me duar. Një temperaturë mbi 38 gradë celsius mund të jetë shenjë e një sëmundjeje.

Sot në treg.4 gradë celsius (38.6 gradë më pak se temperatura normale e trupit. Prisni afërsisht rreth 3-5 minuta. në këtë rast termometri duhet të dezinfektohet mirë dhe mos të përdoret në fëmijë të tjerë. • Ulni krahun e fëmijës poshtë duke e përkulur drejt kraharorit. Vendoseni mirë majën e termometrit nën sqetullën e fëmijës. fshini me parë djersën e tij. në farmaci etj. Si përdoret termometri me zhivë? • Mbani fort termometrin dhe shkundeni mirë disa herë duke e tundur fort pulsin e dorës tuaj nga poshtë.2 gradë celsius nën sqetull (apo mbi 38 gradë e vendosur në rektum) quhet ethe. elektronike etj. • mendoni se i keni dhënë një dozë të gabuar të paracetamolit dhe ibuprofenit (ilaçe për të ulur temperaturën). Lani mirë termometrin me ujë dhe fshijeni. • ka një temperaturë nën 35 gradë. në mëngjes dhe në darkë.5 nëse është më i vogël se një vjeç) dhe nuk arrini t`ia ulni pas 3-4 orëve. temperatura mund të matet duke vendosur majën e termometrit në vrimën e jashtëqitjes (rektum): por kujdes. Në foshnjet e vogla. Në rast se fëmija është i djersitur. sepse mund të jetë një burim për përhapjen e infeksioneve të tilla si salmonelë. masni temperaturën e tij të paktën dy herë në ditë. • Hiqni termometrin dhe lexoni vizën e zhivës deri në çfarë gradimi ka arritur. . Nëse ajo është mbi 37. gjenden edhe termometra të tjerë modernë si ato dixhitalet.432 ANEKSE • ka një temperaturë mbi 39. Çfarë termometri duhet të përdorni për matjen e temperaturës? Termometri më i mirë për foshnjet dhe fëmijët e vegjël është termometri i zakonshëm me zhivë. dizanteri etj. Mënyra më e mirë për matjen e saj është vendosja e termometrit me zhivë nën sqetullën e tij. • ka temperaturë të rritur prej 24 orëve. Më tej ulni fëmijën në gjunjët tuaja dhe ngrini krahun e tij. e cila kur nxehet. Kjo jep një vlerë rreth 0. por mund të jenë të kushtueshëm dhe nuk kanë ndonjë përparësi më të madhe se termometri klasik me zhivë. E rëndësishme është që ju të keni në shtëpi gjithnjë një termometër për matjen e temperaturës së fëmijës Si matet temperatura? Kur fëmija juaj nuk ndihet mirë. zgjerohet (duke u ngritur nëpër kanalin e hollë që është në mes të një shkallëzimi) dhe tregon temperaturën e trupit që po mat.

Sigurohuni që kanë kaluar të paktën 3-4 orë pas dhënies së çdo doze. më tej. qafën dhe krahët e fëmijës. pastaj masni përsëri temperaturën. Shtrijeni mbi disa peshqirë. apo xhaketën e pizhamave të fëmijës. prandaj duhet t’i jepni për të pirë shumë lëngje. jepini fëmijës dozën e caktuar sipas moshës të shurupit paracetamol. Tempe- . Paracetamoli është një ilaç që vepron në trupin e fëmijës për të ulur temperaturën.5 gradë celsius. Kompresat me ujë të freskët Në rast se temperatura e trupit të fëmijës është mbi 38.5 gradë. jo të akullt.KUJDESI PËR FËMIJËN E SËMURË 433 Çfarë mund të bëni për të ulur temperaturën? • Në rast se temperatura e fëmijës kalon mbi 38. ndërroni veshjet e dhe mbulesat ku është shtrirë fëmija. apo supostë paracetamoli nga rektumi. pizhamat dhe kaloni sfungjerin edhe në këmbë. në ora 14. Lëreni lëkurën të thahet në ajër. fëmija do të djersijë mjaft. Vazhdoni për rreth 30-40 minuta. mund të jepet përsëri shurup paracetamol duke e shkëmbyer me shurupin ibuprofen (një tjetër ilaç që ndikon mbi uljen e temperaturës dhe sot rekomandohet nga pediatrit) çdo 3-4 orë nga goja (në fëmijët mbi 6 muajsh). thërrisni mjekun. Kur temperatura kthehet në normë. në ora 18 mbasdite. jepini 1 lugë kafeje shurup paracetamol etj. Dhoma ku qëndron fëmija kur ju po i bëni kompresa duhet të jetë e ngrohtë dhe pa korrente ajri. përdorni ilaçet si më sipër dhe gjithashtu duhet t’i bëni kompresa me ujë të freskët. prandaj në gjuhën shkencore quhet analgjezik-antipiretik. Për shembull: në ora 10 jepini 1 lugë kafeje paracetamol (lugën e ka brenda shishja e shurupit të cilën ju e merrni në farmaci). ose një supostë paracetamol. Hiqini pantallonat. gjithashtu ai është edhe një qetësues i mirë për dhimbjet. • Hiqni çarçafët dhe bluzën. jepini 1 lugë kafeje ibuprofen e më tej. • Në rast se temperatura vazhdon të mos ulet. • Gjatë kohës që temperatura fillon të ulet. zhysni një sfungjer ose leckë të butë pambuku dhe shtrydheni mirë. • Kaloni me butësi sfungjerin. në fytyrën.5 gradë. pastaj mbushni një tas me ujë të freskët. në mënyrë që të mos laget shtrati. Në rast se është përsëri mbi 39. KUJDES! PËR ASNJË ARSYE MOS I JEPNI FËMIJËS SË VOGËL NËN MOSHËN 12 VJEÇ ASPIRINË! • Në rast se fëmija është në shtrat i mbuluar. sigurohuni që dhoma është e ngrohtë dhe zbulojeni. por jo shumë e nxehtë.

atëherë kërkoni ndihmën e një të rrituri tjetër që ta m