BAÜ Müh. – Mim. Fak. İnş. Müh. Böl. Dr. N.

Gedik
Su Yapıları Ders Notu 1
7. BARAJLAR

7.1 Giriş

Baraj, su biriktirmek amacı ile hazne oluşturmak üzere bir akarsu vadisini kapatarak
akışı engelleyen yapıdır. Barajın su biriktirme yanında, su seviyesi yükseltme ve geniş su
yüzeyi meydana getirme gibi iki önemli fonksiyonu daha vardır.

Bağlama ise su seviyesini yükseltmek amacı ile akarsuyun iki kıyısını birbirine
bağlayan yapıdır. Aralarındaki en önemli fark, esas olarak barajın su biriktirmek, bağlamanın
ise su seviyesini yükseltmek amacıyla yapılmasıdır. Geçmişte her iki terim yerine bent
kullanılmıştır.

Baraj kelimesi, XX. Yüzyılın ortasından sonra Fransızca’dan dilimize geçmiş olup
sözlükte engel anlamına gelmektedir.












Talvegden yükseklik : Akarsu tabanından baraj tepesine kadar olan düşey uzaklık.
Temelden yükseklik : Baraj temelinden tepesine kadar olan yükseklik.
Hidrolik yükseklik : Akarsu tabanından maksimum hazne seviyesine kadar baraj
eksenindeki düşey uzaklık.



Şekil 1. Ağırlık barajın tipik bir enkesiti ve
kısımları
BAÜ Müh. – Mim. Fak. İnş. Müh. Böl. Dr. N. Gedik
Su Yapıları Ders Notu 2
7.2 Baraj Yapımının Tarihçesi

Dünyada ilk barajın M.Ö. 4000 yıllarında Nil nehri üzerinde inşa edildiği tahmin
edilmektedir. Uzunluğu 110 m ve yüksekliği 12 m olan bu baraj sulama ve içme su ihtiyacı
için kullanılmıştır. Gene Nil nehri üzerinde Sadd-el-Kafara barajının M.Ö. 2950-2750 yılları
arasında yapıldığı bilinmektedir. Çin’de ise M.Ö. 200 yıllarında yapılan Tu-Kiang barajı, 200
bin ha’lık pirinç tarlalarını sulamak için günümüzde hala kullanılmaktadır. Hindistan ve
Seylan’da 2000 yıl önce yapılmış barajlar vardır. Đlk önemli kargir baraj 10 m yüksekliğinde
ve Türkiye’de yapılan Keşiş Gölü barajıdır.

Ağırlık, Toprak dolgu, Kaya dolgu, Kemer, Payandalı ve Silindir sıkıştırmalı beton
barajların tarihçelerini Prof. Dr. Necati Ağıralioğlu’nun Baraj Planlama ve Tasarımı Cilt 1
kitabında bulabilirsiniz.

Dünya ve Türkiye’deki en yüksek ve en büyük barajların listesi aşağıdaki tablolarda
verilmiştir.


















BAÜ Müh. – Mim. Fak. İnş. Müh. Böl. Dr. N. Gedik
Su Yapıları Ders Notu 3
Dünyanın En Yüksek Barajları



Adı Nehir Ülke
Yapısal
Yükseklik
(m)
Toplam
Rezervuar
Hacmi
(x10
6
m
3
)
Tamamlanma
Yılı
1 Rogun Vakhsh Tacikistan 335 11,600 1985
2 Nure Vakhsh Tacikistan 300 10,500 1980
3 Grande dixence Dixence Đsviçre 285 400 1962
4 Inguri Inguri Gürcistan 272 1,100 1984
5 Vaiont Vaiont Đtalya 262 169 1961
6 Manuel M. Torres Grijalva Meksika 261 1,660 1981
7 Tehri Bhagirathi Hindistan 261 3,540 UC
8 Alvaro obregon Mextiquic Meksika 260 n.a 1926
9 Mauvoisin Drance de Bagnes Đsviçre 250 180 1957
10 Alberto Lieras Orinoco Kolombiya 243 1,000 1989
11 Mica Columbia Kanada 243 24,760 1972
12 Sayano
Shushenskaya
Yenisei Rusya 242 31,300 1980
13 Ertan Yangtze/Yalong Çin 240 5,800 1999
14 LaEsmeralda Bata Kolombiya 237 815 1975
15 Kishau Tons Hindistan 236 2,400 1985
16 Oroville Feather , Calif ABD 235 4,299 1968
17 Wl Cajon Humuya Honduras 234 5,650 1984
18 Chirkey Sulak Rusya 233 2,780 1977
19 Bhakra Sutlej Hindistan 226 9,870 1963
20 Luzzone Brenno di Luzzone Đsviçre 225 87 1963
21 Hoover Colorado, Ariz- New ABD 223 35,154 1936
22 Contra Verzasca Đsviçre 220 86 1965
23 Mratinje Piva Bosna Hersek 220 880 1973
24
Dworshak
Nourth Fork
Clearwater
ABD 219 4,259 1974
25 Glen Canyon Colorado , Ariz ABD 216 33,304 1964
26 Toktogul Naryn Kırgızistan 215 19,500 1978
27 Daniel Johnson Manicouagan Kanada 214 141,852 1968
28 Keban Firat Türkiye 210 31,000 1974
29 Zimapan Moctezuma Meksika 207 n.a 1994
30 Karun Karun Đran 205 3,900 1976
31 Lakhwar Yamuna Hindistan 204 580 1985
32 Dez Dez , Abi Đran 203 3,340 1963
33 Almendra Tormes Đspanya 202 2,649 1970
34 Berke Ceyhan Türkiye 201 427 2000
35 Khudoni Inguri Gürcistan 201 n.a n.a
36 Kölnbrein Malta Avusturya 200 205 1977
37 Altinkaya Kızılırmak Türkiye 195 5,763 1986
38 New Bullards Bar No .Yuba , Calif ABD 194 1,184 1968
39 New melone Stanislaus , Calif ABD 191 2,960 1979
40 Itaipu Parana Brezilya/Paraguay 190 29,000 1982
41 Kurobe 4 Kurobe Japonya 186 199 1964
42 Swift Lewis , Wash ABD 186 932 1958
43 Mossyrock Cowlitz , Wash ABD 185 1,603 1968
44 Oymapinar Manavgat Türkiye 185 310 1983
45 Atatürk Firat Türkiye 184 48,700 1990
46 Shasta Sacramento , calif. ABD 183 5,612 1945
47 Bennett WAC Peace Kanada 183 70,309 1967
48 Karakaya Firat Türkiye 180 9,580 1986
49 Tignes Isere Fransa 180 230 1952
50 Amir Kabir(Karad) Karadj Đran 180 205 1962
51 Tachien Tachia Tayvan 180 232 1974
52 Dartmounth Mitta-Mitta Avustralya 180 4,000 1978
53 Özköy Gediz Türkiye 180 940 1983
54 Emosson Barberine Đsveç 180 225 1974
55 Zillergrundi Ziller Avusturya 180 90 1986
56 Las Leones Los Leones Şili 179 106 1986
57 New Don Pedro Tuolumne , Calif ABD 178 2,504 1971
BAÜ Müh. – Mim. Fak. İnş. Müh. Böl. Dr. N. Gedik
Su Yapıları Ders Notu 4
58 Alpa-Gera Cornor Đtalya 178 65 1965
59 Kopperston
Tailings 3
Jones branch ,W,Va ABD 177 ----- 1963
60 Takase Takase Japonya 176 76 1979
61 Nader Shah Marun Đran 175 1,620 1978
62 Hasan Ugurlu Yeşilırmak Türkiye 175 1,078 1980
63 Revelstoke Columbia , B.C Kanada 175 5,300 1984
64 Hungry Horse S.Fk ,Mont. ABD 172 4,280 1953
65 Longyangxia Huanghe Çin 172 24,700 1983
66 Cabora Bassa Zambezi Mozambik 171 63,000 1974
67 Maqarin Yarmuk Ürdün 171 320 1987
68 Amaluza Paute Ekvator 170 100 1982
69 Idikki Periyar Hindistan 169 1,996 1974
70 Charvak Chirchik Özbekistan 168 2,000 1970
71 Gura Apelor
Retezat
Riul Mare Romanya 168 225 1980
72 Grand Coulee Columbia ABD 168 11,582 1942
73 Boruca Terraba Kosta Rika 167 14,960 UC
74 Vidraru Arges Romanya 166 465 1965
75 Kremasta (King
Paul)
Achelous Yunanistan 165 4,750 1965
76 Pauti -Mazar Mazar Ekvator 165 500 1984

UC = Đnşaat Halinde
n.a = Mevcut değil
Kaynak = Uluslararası Büyük Barajlar Komitesi




















BAÜ Müh. – Mim. Fak. İnş. Müh. Böl. Dr. N. Gedik
Su Yapıları Ders Notu 5
Dünyanın En Büyük Barajları
Baraj Ükle
Dolgu Hacmi
(x1000 m
3
)
Tamamlanma
Yılı
Syncrude Tailings Kanada 540,000 UC
Chapeton Arjantin 296,200 UC
Pati Arjantin 238,180 UC
New Cornelia Tailings ABD 209,500 1973
Tarbela Pakistan 121,720 1976
Kambaratins Kırgızistan 112,200 UC
Fort Peck ABD 96,049 1940
Lower ABDma Nijerya 93,000 1990
Cipasang Endenozya 90,000 UC
Atatürk Türkiye 84,500 1990
Yacyreta-Apipe Paraguay/Arjantin 81,000 1998
Guri(Raul Leoni) Venezuella 78,000 1986
Rogun Tacikistan 75,500 1985
Oahe ABD 70,339 1963
Mangla Pakistan 65,651 1967
Gardiner Kanada 65,440 1968
Afsluitdijk Hollanda 63,400 1932
Oroville ABD 59,639 1968
San Luis ABD 59,405 1967
Nurek Tacikistan 58,000 1980
Garrison ABD 50,843 1956
Cochiti ABD 48,052 1975
Tabka(Thawra) Suriye 46,000 1976
Bennett W.A.C Kanada 43,733 1967
Tucuruii Brezilya 43,000 1984
Boruca Kosta RiKa 43,000 UC
High Aswan(Sadd-el-Aali) Mısır 43,000 1970
San Roque Filipinler 43,000 UC
Kiev Ukrayna 42,841 1964
Dantiwada
LeftEmbankment
Hindistan 41,040 1965
Saratov Rusya 40,400 1967
Mision Tailings 2 ABD 40,088 1973
Fort Randall ABD 38,227 1953
Kanev Ukrayna 37,860 1976
Mosul Irak 36,000 1982
Kakhovka Ukrayna 35,640 1955
Itumbiara Brezilya 35,600 1980
Lauwerszee Hollanda 35,575 1969
Beas Hindistan 35,418 1974
Oosterschelde Hollanda 35,000 1986

UC = Yapım aşamasında
Kaynak = ABD Su Đşleri Teşkilatı










BAÜ Müh. – Mim. Fak. İnş. Müh. Böl. Dr. N. Gedik
Su Yapıları Ders Notu 6
TÜRKĐYE’DEKĐ YÜKSEK BARAJLAR
Türkiye’deki Beton Barajlar (H>70 m)

Baraj Nehir
Talvegden
yükseklik
(m)
Amacı* Tipi**
Tamamlanma
yılı
Gövde hacmi
(x1000 m
3
)
Rezervuar
kapasitesi (hm
3
)
Ermenek Ermenek 280 E BK u/c*** 273 4580
Deriner Çoruh 207 E BK u/c 3500 1969
Berke Ceyhan 186 E BK 2001 735 427
Karakaya Fırat 158 E BK 1987 2000 9580
Oymapınar Manavgat 157 E BK 1984 676 300
Gökçekaya Sakarya 115 E BK 1972 650 910
Kemer Akçay 108.5 E+S+TK BA 1954 740 544
Sır Ceyhan 106 E BK 1991 443 1120
Sarıyar Sakarya 90 E BA 1956 568 1900
Gezende Ermenek 75 E BK 1990 83 91.9
* E:Enerji S: Sulama TK: Taşkın Kontrol
** BK: Beton Kemer BA: Beton ağırlık KD: Kaya Dolgu
*** u/c: Đnşa Halinde

Türkiye’deki Dolgu Barajlar (H>70 m)
Baraj Nehir
Talvegten
yükseklik
(m)
Amacı* Tipi**
Tamamlanma
yılı
Gövde hacmi
(x1000 m
3
)
Rezervuar
kapasitesi
(hm
3
)
Atatürk Fırat 166 S+E KD 1992 84500 48700
Keban Fırat 163 E BA+KD 1975 15585 31000
Kığı Peri 146 E KD u/c 14790 507.6
Adıgüzel B.Menderes 144 S+E+TK KD 1989 7125 1188
Altınkaya Kızılırmak 140 E KD 1988 16000 5763
Hasan Uğurlu Yeşilırmak 135 E KD 1981 9223 1073.8
Menzelet Ceyhan 136.5 S+E KD 1989 8700 1950
Özlüce Peri 124 E KD 1998 14000 1075
Konaktepe Munzur 118.5 E KD u/c 4750 450
Kuzgun Serçeme 114 S+E KD 1995 2500 312
Kralkızı Dicle 113 E TD+KD 1997 12700 1914
Kılıçkaya Kelkit 103 E KD 1989 6900 1400.4
Kirazdere Kirazdere 102.5 ST KD 1999 5200 60
Çamlıdere Bayındır 101.7 ST KD 1985 2487 1226
Alpaslan I Murat 88 E KD u/c 2600 2993
Madra Madra 86 S KD 1997 3120 79.4
Karacaören I Aksu 85 S+TK+E TD 1989 4000 1234
Yazıcı Altınçayır 83.5 S TD u/c 6900 196
Yoncalı Yoncalı 81 S KD u/c 3137 122
Kozan Kilgen 78.5 S TD+KD 1972 1680 163
Hirfanlı Kızılırmak 78 E+TK KD 1959 2000 5980
Aslantaş Ceyhan 78 S+TK+E TD 1984 8493 1150
Almus Yeşilırmak 78 S+TK+E TD 1966 3405 950
Kalecik Kalecik 77 S KD 1985 1000 32.8
Güzelhisar Güzelhisar 77 ST TD+KD 1981 3205 158
Demirköprü Gediz 74 S+TK+E TD 1960 4300 1320
Dicle Dicle 75 S+E TD+KD 1997 2180 595
Akyar Bulak 74 ST TD 1999 2660 56
Derinöz Derinöz 74 S TD+KD u/c*** 1681 18.9
Erzincan Gönye 73 S TD 1997 3000 8.39
Çayboğazı Kapalıçay 71.8 S TD 2000 8072 56
Batman Batman 71.5 S+E TD+KD 1998 5400 1175
Hasanlar K:Melen 70.8 S+TK KD 1972 1651 55
Yaylakavak Kocaçay 70.0 S TD 1996 4688 31.1
Gönen Gönen 70.0 S+E+TK TD+KD 1996 2357 164.0
Çatalan Seyhan 70.0 E+TK TD 1996 17000 2126.3
* E:Enerji S: Sulama TK:Taşkın Kontrol ST:Su Temini
** KD: Kaya Dolgu TD:Toprak Dolgu
*** u/c: Đnşa Halinde
Kaynak: www.barajguvenligi.org
BAÜ Müh. – Mim. Fak. İnş. Müh. Böl. Dr. N. Gedik
Su Yapıları Ders Notu 7


















Şekil 2. Bir dolgu barajın planı
1. Gölet gövdesi, 2. Yaklaşım kanalı, 3. Dolusavak Kontrol Kesiti, 4. Boşaltım Kanalı,
5. Enerji kırıcı tesis, 6. Su alma ağzı ve dipsavak, 7. Su yükseltme ve vana odası, 8. Tahliye
büzü, 9. Ulaşım yolu

7.3 Barajların Kısımları

1. Baraj gövdesi: Bütün vadiyi kapatarak yapay bir göl oluşmasını sağlar. Genellikle
beton veya dolgu malzemesinden inşa edilen sabit bir yapıdır.
2. Baraj gölü: Baraj gövdesinin arkasında suyun depolandığı vadi kısmıdır. Baraj gölü,
ölü hacim, faydalı hazne hacmi ve taşkın koruma hacminden oluşur.
3. Su alma yapısı: Baraj gölünde toplanan suyun alınmasını sağlayan yapıdır.
4. Dip savak: Gerektiğinde baraj gölünü tamamen boşaltmak, dolusavak debisini
azaltmak, akarsu mansabına bırakılması gerekli miktarda suyu vermek için kullanılan
tesistir.
5. Dolu savak: Taşkın sularının mansaba aktarılarak yapının emniyetini sağlayan tesistir.
BAÜ Müh. – Mim. Fak. İnş. Müh. Böl. Dr. N. Gedik
Su Yapıları Ders Notu 8
6. Derivasyon tesisleri: Bir derivasyon sistemi baraj inşaatının kuru bir ortamda
yapılmasını sağlar. Suyun inşaat alanına girmesini önleyen batardolardan ve suyun
mansaba aktarılmasını sağlayan açık veya kapalı iletim tesislerinden oluşur.
7. Büro, atölye, laboratuar, lojman, ambar, garaj, park yerleri gibi barajın özellik ve
büyüklüğüne bağlı olarak ihtiyaçlara cevap verecek şekilde boyutlandırılmış yapılar.
8. Diğer tesisler: Barajın hizmet ettiği amaca uygun olarak enerji santralleri, içme suyu
arıtma tesisleri, balık geçidi, tomruk geçidi gibi yapılar öngörülür.

7.4 Baraj Yerinin Seçimi
Baraj planlama çalışmaları esnasında akarsu vadisinde baraj yapımına uygun yerler
belirlenir. Daha sonra baraj yeri alternatifleri ayrıntılı olarak incelenir, üstün ve sakıncalı
yönleri karşılaştırılarak en uygun baraj yeri belirlenir.
1. Baraj yerinin özellikleri: Baraj yerinin topoğrafyası, temelin ve yamaçların
jeolojik yapısı, taşıma gücü, muhtemel faylar, çatlaklar, alüviyon kalınlığı, dolu
savak yeri ve kapasitesi, derivasyon şartları, ulaşım durumu, baraj inşaatında
kullanılacak malzemenin baraj yerine uzaklığı, yapının doğa ile uyumu gibi
hususlar incelenir.
2. Göl bölgesinin özellikleri: Göl bölgesinin topoğrafyası ve jeolojik yapısı,
kayaların cinsi, kalınlığı ve geçirimsizliği, göl bölgesinin su tutma gibi özellikleri,
göl yamaçlarının stabilitesi ve heyelan durumu incelenir.
3. Yağış havzasının hidrolik ve hidrolojik özellikleri: Yağış havzasının hidrolik,
hidrolojik, meteorolojik, morfolojik özellikleri incelenmelidir. Bu çerçevede yağış
akış ilişkilerine bağlı olarak, akarsuyun malzeme taşıma miktarı, sediment
birikimi, sızma, buharlaşma, akarsu drenaj sistemi ve bitki örtüsü incelenir.
4. Đskan, istimlak ve yenileme ile ilgili maliyetler: Baraj gölü nedeni ile bölgede su
altında kalacak yerleşim yerleri, endüstriyel tesisler, tarım arazileri, ulaşım yolları
gibi tesislerin iskan, istimlak ve yenileme olanakları incelenir.
5. Çevre etkisi: Baraj nedeni ile bölge ikliminde ve canlı yaşamı dengelerinde
oluşacak etkiler, tarım için yeraltı suyu dengesinin korunması (tuzlanma), tarihi
yerlerin su altında kalması, bölgenin doğal yapısının bozulmasının sosyal yaşam
üzerindeki etkileri incelenir.



BAÜ Müh. – Mim. Fak. İnş. Müh. Böl. Dr. N. Gedik
Su Yapıları Ders Notu 9
7.5 Baraj Yapma Amaçları

Bir baraj aşağıdaki amaçlardan biri veya birkaçına hizmet etmek için yapılır.
1. Şehirlerin içme ve kullanma suyu ihtiyacı: Artan nüfus ve refah seviyesinin
yükselmesi ile birlikte yerleşim yerlerinin içme ve kullanma suyu talepleri de
artmaktadır.
2. Sanayi su temini: Sanayi üretim için mutlaka suya ihtiyaç duyar. Dolayısıyla
sanayinin su talebi de büyük ölçüde baraj ve göletlerden temin edilmektedir.
3. Sulama suyu: Ülkemizde günümüz itibariyle teknik ve ekonomik olarak
sulanabilen 8,5 milyon ha (hektar) arazi mevcuttur. Sulu ziraat yapılması halinde
susuz ziraata nazaran 5 ila 14 misli bir gelir artışı olmaktadır. Ayrıca ürün deseni
de zenginleşmektedir. Susuz tarımla arpa-buğday ekilen arazilere pamuk, patates,
mısır gibi ürünler de yetiştirilebilmektedir. Sulama suyu genellikle akarsular
üzerine inşa edilen baraj ve göletlerden sağlanmaktadır.
4. Hidroelektrik enerji üretimi: Su kaynaklarından ekonomik olarak istifade
edilmesi açısından Hidroelektrik Enerji Üretiminin rolü çok büyüktür. Zira
hidroelektrik enerji, ülke kaynaklarının kullanılması ile üretildiği için, dışa bağımlı
değildir. Bir ülkenin elektrik enerjisi tüketimi o ülkenin kalkınmışlığının bir
göstergesidir. Ülkemizin 2005 yılında kişi başına yıllık elektrik enerjisi sarfiyatı 2
100 kWh iken, gelişmiş ülkelerde 9 000 kWh, ABD ve Kanada gibi ülkelerde ise
12 000 kWh’dır. Ülkemizde 2005 yılı sonunda 160,332 milyar kWh elektrik
tüketilmiştir. Elektrik sarfiyatı yılda % 6 ila % 8 arasında bir artış göstermektedir.
Yani yılda % 7 civarında bir artış söz konusudur. Buna göre 2010 yılında 225
milyar kWh, 2020 yılında ise 440 milyar kWh civarında bir ihtiyaç olacağı tahmin
edilmektedir.
Günümüz itibariyle Türkiye’de 137 adet hidroelektrik santral işletmededir. 137
santral 12 846 MW ‘lik bir kurulu güce ve 45 milyar kWh yıllık ortalama üretim
kapasitesine sahiptir. Bu durumda ekonomik potansiyelimizin % 35’i, teknik
potansiyelin ise % 21’i kullanılabilmektedir. ABD, Kanada hatta Norveç gibi
ülkelerde bu oran % 80’lere ulaşmıştır.




BAÜ Müh. – Mim. Fak. İnş. Müh. Böl. Dr. N. Gedik
Su Yapıları Ders Notu 10
5. Su ürünlerinin üretimi: Đnşaa edilen barajların göllerinde balıkçılık yapılmak
suretiyle önemli ölçüde gelir sağlanır. DSĐ’nin; Đzmir (Ürkmez), Adana (Seyhan),
Elazığ (Keban), Şanlıurfa (Atatürk Barajı), Bolu (Gölköy), Amasya (Yedikır),
Edirne (Đpsala), Sivas (Çamlıgöze) olmak üzere 8 adet su ürünleri üretim tesisinde
yılda 28 milyon adet yavru balık üretilerek barajlara bırakılmaktadır.
6. Mesirelik kullanım: Barajlar inşa edildikleri bölgeye hayat vermektedir. Baraj
civarlarında teşkil edilen rekreasyon sahaları, yeşil alanlar, orman alanları civarda
yaşayan insanların mesirelik olarak kullanabilecekleri dinlenme yerleridir.

7.6. Barajların Çevre Etkileri

Bir akarsu vadisinde yapılan baraj bölgenin ve çevrenin bazı özelliklerinde önemli
değişmelere sebep olabilir. Bu etkilerin en önemlileri şunlardır:
1. Ekonomi ve sosyal yaşam üzerindeki etkisi
2. Bölge ekolojisi üzerindeki etkiler
3. Bölgenin iklimine etkisi ve bitki örtüsüne etkisi
4. Gaz emisyonları ile sera etkisi
5. Balıkçılığa etkisi
6. Memba ve mansap bölgesindeki yeraltı sularına etkisi
7. Akarsu ulaşımına etkisi
8. Mansap kesimindeki yatay oyulmalarına ve akış rejimine etkisi
9. Rekreasyon ve turistik aktivitelere etkisi












BAÜ Müh. – Mim. Fak. İnş. Müh. Böl. Dr. N. Gedik
Su Yapıları Ders Notu 11
7.7 Barajların Sınıflandırılması
7.7.1. Büyüklüklerine göre sınıflandırma
Uluslararası Büyük Barajlar Komisyonu (ICOLD : International Comission on Large
Dam) büyük baraj tanımı için aşağıdaki şartları vermektedir:
- Kreti ile temeli arasındaki yükseklik 15 m’den fazla olan barajlar ile
- yüksekliği 10-15 m arasında olan fakat buna ek olarak,
- kret uzunluğu > 500m
- hazne hacmi > 1.10
6
m
3

- en büyük taşkın debisi > 1000 m
3
/sn
olma özelliklerinden en az birisini taşıyan barajlar büyük baraj olarak
isimlendirilir.
Gölet (küçük baraj): Büyük baraj tanımının dışında kalan, projesi daha basit ve
çabuk sonuç alınan yapılardır.
Yüksek baraj: Yüksekliği 50 m’den fazla olan barajlara denir.

7.7.2 Yapılış amaçlarına göre sınıflandırma

Bir baraj tek veya çok amaçlı olarak planlanır. Tek amaçlı barajlar içme suyu
temini, endüstri suyu temini, sulama, hidroelektrik enerji, taşkın kontrolü vb. için
yapılırlar. Bunların birkaçını birlikte temin eden baraja çok amaçlı baraj denir.

7.7.3 Hem gövde dolgu malzemesi, hem de gövde biçimine göre sınıflandırma

a. Dolgu barajlar
1. Toprak dolgu
2. Kaya dolgu
3. Önyüzü betonarme kaplı kaya dolgu
b. Beton barajlar
1. Beton ağırlık
2. Payandalı
3. Beton kemer
4. Silindirle sıkıştırılmış beton barajlar






BAÜ Müh. – Mim. Fak. İnş. Müh. Böl. Dr. N. Gedik
Su Yapıları Ders Notu 12
7.8 Baraj Tipinin Seçimi

Bir baraj yerinde genellikle birden fazla baraj tipinin yapımı söz konusudur. Bu
nedenle baraj yerine ve yapılış amacına uygun ve en ekonomik olan baraj tipinin belirlenmesi
için birçok faktörün incelenmesi gerekmektedir. Bu faktörlerin başlıcaları şunlardır:

1. Baraj yerinin topoğrafik durumu: Baraj yerinin topoğrafyası, baraj tipinin seçiminde
dikkate alınan ilk kriterdir.
Dar vadiler: Kemer ve ağırlık barajların projelendirilmesinde elverişlidir. Ağırlık
barajların vadi genişledikçe ve tabanda alüvyon kalınlığı arttıkça ekonomisi azalır ve durum
dolgu gövde lehine gelişir. Payandalı (boşluklu) beton barajlar daha geniş vadilerde ekonomik
olabilir.
Derin bir vadi ile üst kotlarda yatık yamaç kombinasyonlarında karma tipte baraj
gövdeleri projelendirilebilir. Beton barajlar genellikle geniş vadilerde ekonomik değildir.
Az dalgalı araziler ve geniş vadiler: Dolgu baraj için uygundur.
Derin ve dar vadiler: Özellikle dolu savağın yerleştirileceği uygun bir boyun oluşmadığı
durumda, eğer vadinin yamaçları sağlamsa kemer baraj, aksi durumda beton baraj düşünülür.
Çünkü bunların dolu savakları gövdelerin üzerine yerleştirilebilir (Berkün, 2005).

2. Temel zemini ve jeolojik yapı: Baraj yerinin jeolojisi baraj türü üzerinde etki eden
etkenlerden en önemlisidir. Baraj yerindeki temel durumu her baraj türü için uygun
değildir. Tabiatta çok çeşitli temel türüne rastlamakla birlikte, genel olarak temeller dört
grupta toplanabilir:
a. Sağlam kaya temeller: Bunlar taşıma güçleri yüksek, homojen ve genel olarak
geçirimsizdirler. Her tür baraj için uygundurlar. Bu tür temellerde, ayrışmış
olan yüzey kayasının sıyrılması ve çatlakların enjeksiyonla tıkanması gerekir.
b. Çakıl temeller: Bu temellerde, taşıma gücü oldukça iyi, oturma miktarları
ihmal edilebilir mertebede, fakat geçirimlilik yüksektir. Bunlar genel olarak
kemer ve payandalı barajlar için elverişli değildir. Đyi sıkışmış durumda iseler,
toprak dolgu, kaya dolgu ve alçak beton ağırlık barajı için uygundurlar. Fazla
miktarda su sızdırabilecekleri için, bunlarda bir takım sızdırmayı azaltıcı
tedbirlerin alınması gerekir.
c. Silt veya ince kum temeller: Taşıma güçleri az, oturma miktarları çok ve
geçirimlilikleri çok olan bu temellerde erozyon (aşınma) meydana gelebilir. Bu
BAÜ Müh. – Mim. Fak. İnş. Müh. Böl. Dr. N. Gedik
Su Yapıları Ders Notu 13
bakımdan alçak beton ve toprak dolgu barajlar için elverişli temellerdir. Temel
oturmaları, aşırı sızma kaybı ve mansap eteğinin oyulması bunların önemli
problemlerdir.
d. Kil temeller: Bunların taşıma gücü çok az, konsolidasyondan dolayı oturma
miktarları çok yüksek ve geçirimlilikleri azdır. Bu yüzden ancak alçak toprak
dolgu barajlar için tavsiye edilirler. Böyle temeller özel projeler ve tecrübeli
mühendisler gerektirir (Ağıralioğlu, 2004).

3. Baraj inşaatında kullanılacak uygun malzemenin yeri ve cinsi: Baraj inşaatı için üç çeşit
doğal malzemeye gereksinim vardır. Bunlar, dolgu için toprak, dolgu ve riprap için kaya ve
beton için agregadır. Bunlar mümkün olduğunca baraj yerine yakın bir alandan karşılanır.
Malzeme taşıma maliyetinin azaltılması toplam proje maliyetini önemli ölçüde düşürür. En
ekonomik baraj tipi, baraj sahasına oldukça yakın ve yeterli kapasite ve malzeme kalitesine
sahip ocaklarının bulunabilmesi ile sağlanabilir. Kum, çakıl ve agrega yapmaya elverişli
kayaların yeterince bulunduğu yerlerde beton baraj tipi uygundur. Uygun özellikte toprak ve
kayaların yeterince bulunduğu yerlerde ise dolgu baraj tipleri yapılabilir. Bir baraj aksı için
dolgu ve beton baraj tipinin her ikisi de uygun görülüyorsa, dolgu malzeme ocaklarının
uzaklığı, beton baraj tipinin tercihini gerektirebilir. Bunun için bir maliyet karşılaştırması
yapılmalıdır.

4. Ulaşım olanakları: Baraj yerinin, mevcut yollara yakın olması yeni yol yapımını
azaltacağından, maliyeti düşürür. Baraj yeri seçilirken malzeme ocaklarına ulaşım olanakları
da önemlidir.

5. Çevirme (derivasyon) koşulları: Baraj inşaatını kuru koşullar altında yapabilmek için,
inşaatın yapılacağı kısmın memba ve mansap tarafları batardo denilen yüksekliği düşük
barajlar ile kapatılarak, gelen su derivasyon tüneli veya kanalı denilen yapay bir yatak vasıtası
ile mansap tarafına akıtılır. Bu tünel ileride esas yapının dip savağı veya kuvvet tüneli olarak
da kullanılabilir.

6. Dolu savak kapasitesi ve yeri: Dolgular oluşacak hareketlere karşı toleranslı yapılar olarak
bilinmesine rağmen, suyun kreten aşmasına karşı oldukça düşük direnç gösterirler. Bu durum,
dolgu barajların hava payı ve dolusavak kapasitesi yönünden tutucu tasarımını öngörmektedir.
Beton barajlarda ise, kret üzerinden su aşımında proje toleransı yüksektir. Büyük akarsularda
BAÜ Müh. – Mim. Fak. İnş. Müh. Böl. Dr. N. Gedik
Su Yapıları Ders Notu 14
gelebilecek büyük taşkınlar büyük kapasiteli savakların yapılmasını gerektirir. Bunun için
dolu savağın baraj gövdesi üzerinde yer alabildiği beton veya kemer barajlar uygun olur. Dolu
savağın yerleştirilebileceği dar boyunların bulunduğu vadilerde dolgu baraj tipi uygun olabilir
(Berkün, 2005).

7. Deprem: Barajın yapılacağı alan aktif bir deprem bölgesi ise, depremden doğacak dinamik
yüklerin dikkate alınması gerekir. Deprem etkilerine karşı barajların hassaslık sırası kemer,
payandalı, kaya dolgu, ağırlık, silindirle sıkıştırılan beton ve toprak dolgudur (Ağıralioğlu,
2004).

8. Đklim koşulları ve yapım süresi: Bölgenin iklim koşulları uygun değilse ve herhangi bir
sebepten dolayı inşaat süresi kısıtlı ise, çabuk inşa edilebilecek bir baraj tipi seçilir. Eğer
inşaatta killi yapı malzemesi büyük çapta söz konusu oluyor, fakat iklim şartları bunun
işlenmesine uygun olmuyorsa, (örneğin her mevsimin yağışlı veya uzun süre don oluşması
durumunda) beton baraj tipinin seçimine gidilir. Burada inşaat süresi de beraber düşünülmesi
gereken bir faktördür.

9. Heyelan: Baraj gölü yamaçlarından heyelan ile göle akabilecek zemin kütleleri büyük
dalgalar oluşturulabilir. Dolgu barajlar kreten dalga aşmasına karşı dayanıksız yapılardır. Bu
gibi durumlarda beton barajlar tercih edilebilir.

10. Ülkenin ekonomik durumu: Barajlar bir ülkenin ekonomisini ciddi ölçüde etkileyebilecek
derecede çok yüksek maliyeti olan yapılardır. Tip seçimi maliyetler arasında büyük farklar
oluşturabilir. Bu nedenle bir bölgede yapılabilirliği mümkün görülen birkaç tip arasında
yapılacak seçimde, ülkedeki yararlanılabilir teknoloji uzmanı kadro gibi olanaklar mümkün
olduğunca iyi değerlendirilmelidir.

11. Makine parkı alanı mevcudiyeti, makinelerin tip ve kapasiteleri: Barajda geniş hacimli ve
çeşitleri oldukça farklı ağır vasıtalar ve diğer cihazlar devamlı hareket halindedir. Bu nedenle
bu araçların gereğinde rahatlıkla park ve manevra yapabilecekleri yeterli genişlikte bir
alanların bulunması, inşaat işlerinin sürekliliğinin sağlanması için en önemli özelliklerinden
birisidir. Mevcut makinelerin tip ve kapasiteleri de baraj tipine göre inşaatın hızını ve
sürekliliğini etkileyen önemli bir etken olabilir(Berkün, 2005).

BAÜ Müh. – Mim. Fak. İnş. Müh. Böl. Dr. N. Gedik
Su Yapıları Ders Notu 15
7.9 Barajlara Etki Eden Kuvvetler
Bir baraj etki eden tüm statik ve dinamik kuvvetlere karşı koyabilmelidir. Etki eden en
önemli kuvvetler,
1. Barajın kendi ağırlığı
2. Hidrostatik su basıncı
3. Taban ve boşluk suyu basıncı
4. Deprem kuvveti
5. Buz basıncıdır.


Şekil 3. Bir ağırlık barajına etki eden kuvvetler

7.9.1 Barajın kendi ağırlığı
Malzemenin özgül ağırlığı γ
b
ve gövde hacmi V olmak üzere

G = γ
b
V (7.1)

BAÜ Müh. – Mim. Fak. İnş. Müh. Böl. Dr. N. Gedik
Su Yapıları Ders Notu 16
eşitliği ile hesaplanır. Köprü, kapaklar vb donanımlardan gelen dış kuvvetler barajın kendi
ağırlığına eklenir.

7.9.2 Hidrostatik basınç

Barajlara memba ve mansap tarafında etki edebilir. Mansap tarafındaki su yüksekliği
küçük ise ihmal edilebilir. Hesap kolaylığı bakımından eğik veya eğri yüzeylerden gelen
toplam basınç yatay ve düşey bileşenlere ayrılır. Yatay su basıncı,

2
h
P
2
b
γ
= (7.2)

ifadesi ile hesaplanır. Burada h su derinliği, γ suyun özgül ağırlığıdır.

7.9.3 Taban ve boşluk suyu basıncı

Taban basıncı özellikle ağırlık barajlara etki eden en önemli etkenlerden biri olup,

b
2
h h
U
2 1
+
=γ (7.3)

ifadesi ile hesaplanabilir. Burada h
1
ve h
2
memba ve mansap topuklarındaki su derinliği, b
barajın taban genişliğidir. Genellikle taban su basıncının hesabında 0.5 ile 0.7 arasında bir
küçültme faktörü kullanılır.

7.9.4 Deprem kuvvetleri

Projelendirmede yatay ve düşey deprem kuvvetlerinin dikkate alınması gerekir. Baraj
gölünün dolu olması hali en gayri müsait durum, yerkabuğunun membaya ve aşağıya doğru
olan hareketi esnasında oluşur. Deprem membadan mansaba doğru oluşursa, su ve toprağın
mansaba doğru olan basıncı artar. Ayrıca barajın ağırlığı sebebi ile mansaba doğru yatay
doğrultuda atalet kuvveti oluşur. Deprem yerkabuğunu aşağı yönde hareket ettirirse, aşağıdan
yukarıya doğru oluşan atalet kuvvetleri nedeniyle, eğik yüzeyler üzerinde bulunan su ve
toprak ağırlığı ile barajın kendi ağırlığı azalır. Deprem kuvvetlerini hesaplamak için, barajı
BAÜ Müh. – Mim. Fak. İnş. Müh. Böl. Dr. N. Gedik
Su Yapıları Ders Notu 17
etkileyebilecek depremin şiddetini bilmek gerekir. Bunun değeri genellikle yerçekimi ivmesi
cinsinden ifade edilir. Depremin baraj gövdesine yatay yönde etki ettireceği atalet kuvveti,
F
d
= αG (7.4)
ifadesi ile hesaplanır. Burada, α depremden dolayı ivme katsayısı olup, a deprem ivmesinin,
g yerçekimi ivmesine oranıdır (α = a/g). ABD’de α değeri inşaat yerinin deprem durumuna
bağlı olarak 0.05g ile 0.1g arasında alınmaktadır.

Memba yüzeyi düşey olan bir baraj haznesinde depremin suda dinamik etkisi

F
de
= C α γ h (7.5)
eşitliği ile hesaplanabilir.

|
¹
|

\
|
− + |
¹
|

\
|
− =
h
y
2
h
y
h
y
2
h
y
0.365 C (7.6)
eşitliğinden bulunur.Burada,
γ : suyun özgül ağırlığı
h : toplam su derinliği
y : rezervuar yüzeyinden söz konusu seviyeye kadar olan düşey su derinliğidir.
Bu kuvvet tabandan (4π/3)h kadar yukardan etkir. Ölü hacimdeki siltin etkisi deprem
sırasında içsel sürtünme açısının değişimi tam bilinemediği için, h yerine siltin yüksekliği h
si

formülde kullanılarak suyun etkisi gibi hesaplanabilir.

USBR’ye göre baraj yüzeyini etkileyen söz konusu seviyenin üst kısmındaki toplam
yatay kuvvet ve seviyenin üst kısmında toplam devirici moment için aşağıdaki eşitlikler
verilmiştir.

V
e
= 0.726 F
de
y (7.7)
M
e
= 0.299 F
de
y
2
(7.8)






y
h
BAÜ Müh. – Mim. Fak. İnş. Müh. Böl. Dr. N. Gedik
Su Yapıları Ders Notu 18
7.9.5 Buz basıncı

Kış sıcaklarının don derecesinin altına düştüğü yerlerde yapılacak barajların
hesaplarında buz basıncı dikkate alınmalıdır. Kuvvetin buz kalınlığının ortasından etkilediği
kabul edilir. Buz basıncı sıcaklık artış oranına ve buz kalınlığına göre hesaplanır. Baraj
gölünde oluşacak sıcaklık değişimleri ve buz kalınlığı meteorolojik verilerden tahmin
edilebilir. Buz basıncı baraj yerinin iklim ve haznenin işletme şartlarına bağlı olarak 0- 75 t/m
arasında değişir (Berkün, 2005).

7.10 Dolgu Barajlar

Dolgu baraj, yapı yerinin yakınından alınan veya kazılarak sağlanan tabii malzeme ile
yapılan baraj türüdür. Bu türde, malzemeler yerine yerleştirildikten sonra yüksek kapasiteli
makinelerle sıkıştırılır. Dolgu barajlar, toprak dolgu ve kaya dolgu diye iki ana bölüme ayrılır.

7.10.1 Toprak dolgu barajlar

Dolgu malzemesinin %50’den fazlası toprak olan bir baraja toprak dolgu baraj denir.
Bunlar toprağın üniform ve ince tabakalar halinde serilip, toprağın su muhtevasını istenen
seviyeye indirecek şekilde makinelerle sıkıştırılması ile oluşturulan yapılardır.

Homojen toprak dolgu baraj en basit ve en eski baraj türüdür. Bu tür barajlarda kontrol
altına alınamayan sızma ile ilgili büyük problemler yaşanmıştır. Ancak 19. yüzyıldan sonra
dolgu barajlarda iki temel eleman önem kazanmıştır. Bunlar:
a) Geçirimsiz olan ve su tutan eleman veya pek az geçirimli çekirdek
b) Yapının stabilitesini sağlamak üzere daha iri malzemeden oluşan yan
destek dolgulardır.






BAÜ Müh. – Mim. Fak. İnş. Müh. Böl. Dr. N. Gedik
Su Yapıları Ders Notu 19
Şekil 4.a ve 4.b’de gösterilen homojen toprak dolgu en kesitler daha küçük ve az önemde olan
barajlar için veya seddeler için kullanılır.


Şekil 4. Homojen toprak dolgu baraj türü

Merkez çekirdekli dolgu baraj kesitleri Şekil 5.a ve 5.b’de gösterilmiştir. Bu tür daha
büyük barajlarda en yaygın kullanılanıdır.


Şekil 5. Merkez çekirdekli dolgu baraj kesitleri

1950’lerden sonra, Şekil 6.a ve 6.b’de gösterilen sıkıştırılmış kalın geniş kil çekirdekli
en kesitlere geçilmiştir. Geniş çekirdekler geçiş dönemi, zemin mekaniği teorisindeki
gelişmelerin olduğu ve yüksek kapasiteli toprak nakletme ve sıkıştırma makinelerinin ortaya
çıktığı zamana rastlar. Günümüzde çekirdeğin taban genişliği, dolgu yüksekliğinin %20-40’ı
kadar alınmaktadır.

(a)
(b)
(b)
(a)
BAÜ Müh. – Mim. Fak. İnş. Müh. Böl. Dr. N. Gedik
Su Yapıları Ders Notu 20

Şekil 6. Sıkıştırılmış kalın geniş kil çekirdekli en kesitler

7.10.2 Kaya dolgu barajlar

Kaya dolgu barajlarda, dolgunun %50’den fazlası kaya türü malzemedir. Bunlarda
geçirimsizliği sağlamak için sıkıştırılmış kil, beton veya asfalt türü malzeme de kullanılır.
Yaygın kullanılan kaya dolgu baraj türleri ve bunların şev eğimi değerleri Şekil 7’de
verilmiştir.

Şekil 7. Kaya dolgu barajlarda belli başlı türler
Merkez çekirdekli ve eğimli çekirdekli kaya dolgu baraj en kesitleri Şekil 7.a ve
7.b’de gösterilmiştir.

Şekil 7.c’de gösterilen menba kaplamalı kaya dolgu baraj beton veya asfalt kaplı
olabilir. Merkez çekirdekli yapmak için uygun toprak yoksa veya ekonomik değilse,
(a)
(b)
BAÜ Müh. – Mim. Fak. İnş. Müh. Böl. Dr. N. Gedik
Su Yapıları Ders Notu 21
günümüzde yaygın kullanılan 0.15-0.30 m kalınlığında ince asfalt kaplamalı enkesit
seçilebilir. Bir asfalt kaplama, yıkılmaksızın büyük miktarlardaki deformasyonlara
dayanabilir.

Kalınlığı 0.6-1.0 m olan kalın asfalt kaplamalar da Şekil 7.d’de görüldüğü gibi,
merkez çekirdekli baraj, daha seyrek rastlanan bir tür olarak kullanılmaktadır. Belli bir baraj
yeri için en uygun dolgu en kesit türünün seçimi, esas olarak yeterli miktarda farklı dolgu
malzemelerinin özelliklerine ve sağlanabilmelerine bağlıdır.

Kaya dolgu barajın toprak dolgu baraja göre üstünlükleri:
1. Kış mevsiminde de kaya dolgunun serilmesi mümkündür.
2. Kaya dolgu ile beton enjeksiyonu aynı anda bir arada yapılabilir.
3. Kaya dolguda boşluk basıncı ve borulanma yoktur.
4. Derivasyon tesisleri pahalı olacaksa, büyük taşkınlar kaya dolgudan geçirilebilir.

Memba perdeli kaya dolgu barajlardan olan ön yüzü beton kaplamalı kaya dolgu
barajlar, 1980’den beri çok yaygın kullanılmaktadır. Bu türün diğer türlerden üstünlükleri
aşağıda verilmiştir:

1. Her amaç ve yükseklikteki baraj için uygulanabilir.
2. Memba ve mansap şevleri 1:1.3 ile 1:1.5 arasında seçilebilir. Şevlerin daha dik
olmasından dolayı taban kalınlığı daha azdır ve daha az dolgu malzemesi gerekir. Diğer yapı
boyutları da taban kalınlığına bağlı olarak azalır.
3. Sıkıştırma donanımına ihtiyaç yoktur.
4. Ön yüz betonarme perde ile kaplı olduğu için sızma ve kaçak problemi yoktur.
5. Tepe oturması olmadığı için hava payı azdır. Ayrıca gövde üzerinde dolu savak
yapılabilir.
6. Boşluk suyu basıncı yoktur.
7. Deprem tehlikesine karşı daha dayanıklıdır.
8. Đnşaat daha kısa zamanda tamamlanabilir.
9. Yüksek mukavemetli temel gerekli değildir.
10. Bütün bunların sonucu olarak maliyeti, daha düşüktür.


BAÜ Müh. – Mim. Fak. İnş. Müh. Böl. Dr. N. Gedik
Su Yapıları Ders Notu 22
7.10.3 Dolgu barajların üstünlükleri

Dolgu barajlar diğer baraj türlerine göre giderek üstünlük sağlamaktadırlar. Bu
üstünlüklerinden dolayı yapılmış ve yapılacak barajların büyük bir kısmı bu türde
seçilmektedir. Dolgu barajların üstünlükleri şöyle sıralanabilir:

1. Bunlar dar vadilerden geniş vadilere kadar her vadi şekli için uygundur.
2. Bunlar kayalardan yumuşak toprağa, sıkışabilenden sıkışmayana, geçirimliden
geçirimsize kadar her türlü temel şartlarında uygulanabilirler.
3. Bunlarda tabiattaki malzemeler kullanıldığından dışarıdan getirilecek veya taşınacak
işlenmiş malzeme veya çimento miktarları en aza inmektedir.
4. Gerek toprak ve gerekse kaya dolgu olarak çeşitli dolgu malzemeleri için
uygulanabilen tasarım kriterleri çok esnektir.
5. Đnşaat işlemlerinin önemli bir kısmı makinelerle yürütülmekte ve makineler gün
geçtikçe gelişmektedir.
6. Makineleşmenin artması ve makinelerin gelişmesi sonucu olarak, barajlardaki toprak
dolgu veya kaya dolgunun birim maliyeti, kütle betonunkine göre daha yavaş
artmaktadır.

Dolgu barajların bu üstünlüklerinin yanı sıra dezavantajları da vardır. Bunlar:

1. Üzerlerinden su aşarsa, hasar oluşma ve yıkılma tehlikeleri daha büyüktür. Bunun için
taşkınlar dikkatli tahmin edilip gövdeden ayrı bir dolu savak planlanmalıdır.
2. Bunların baraj gövdesinde ve temelinde sızma ve iç erozyon (aşınma) tehlikesinin
diğer baraj türlerinden daha fazla olmasıdır (Ağıralioğlu, 2004).

7.11 Beton Barajlar

Beton baraj gövdeleri, gevşek zemin ve ayrışmış kaya kazılıp alındıktan sonra, yeterli
taşıma gücüne sahip sağlam kaya zemin üzerinde inşa edilirler. Beton barajların en önemli
avantajı, dolusavak, dip savak vs. gibi diğer yapıların gövde üzerinde yer alabilmesidir. Aks
yerindeki mevcut şartlara göre beton ağırlık veya beton kemer tipinde bir gövde seçilebilir.

BAÜ Müh. – Mim. Fak. İnş. Müh. Böl. Dr. N. Gedik
Su Yapıları Ders Notu 23

Şekil 8. Baraj tipleri

7.11.1 Beton ağırlık barajlar

Beton ağırlık baraj gövdeleri, başta baraj gölünden kaynaklanan su yükünü ve diğer
çeşitli ikincil yükleri kendi ağırlığı ile karşılayarak temele aktaran yapılardır. Đstinat duvarı
gibi çalışan bu yapılar, dolu gövdeli veya boşluklu bloklardan veya araları kapatılmış
payandalardan oluşur.

BAÜ Müh. – Mim. Fak. İnş. Müh. Böl. Dr. N. Gedik
Su Yapıları Ders Notu 24
Dolu gövdeli ağırlık barajlar: Bu tipteki barajlar gövdenin büyüklüğüne uygun olarak
boyutlandırılmış 10 ile 20 metre genişliğinde trapez kesitli beton blokların yan yana
getirilmesi sureti ile projelendirilirler. Gövde genel olarak doğrusal bir aks üzerine oturur,
fakat estetik yönden veya özel bir amaçla aks kemer formunda da yapılabilir. Blok genişlikleri
20 m’yi geçmemelidir, zira bu genişlik aşıldığı zaman termal çatlakların ortaya çıkması
mümkündür. Gövde yüzleri bazı amaçlarla değişken eğimli olarak da düzenlenebilir.

Payandalı ve boşluklu beton gövdeler: Bu tip gövdeler, beton ağırlık barajlarının özel
şekli olup, hemen hemen aynı statik prensiplere göre çalışır. Yan yana sıralanmış
payandaların memba yüzleri genişletilmek sureti ile veya araları plak, kemer vs. gibi
elemanlarla kapatılarak süreklilik sağlanmıştır. Dolu gövdeli ağırlık baraj gövdelerine kıyasla
daha geniş vadilerde ekonomik olabilirlerse de yükseklikleri sınırlıdır. Genellikle 150 m’ye
kadar olan yüksekliklerde yapılırlar. Beton malzeme kullanımı az, fakat kalıp ve işçilik
maliyeti fazladır.

7.11.2 Beton ağırlık barajların hesap esasları

Genellikle bir dik üçgene benzeyen ve su basıncını kendi ağırlığı ile karşılayan
barajlardır. Ağırlık barajlarında etki eden en önemli dış kuvvet haznedeki hidrostatik su
basıncıdır. Bu nedenle hidrostatik basınç dağılımını iyi karşılayabilmesi için, tabana doğru
genişleyen üçgen kesit seçilir. Çok büyük ağırlıklarına rağmen emniyet faktörleri küçüktür.
Memba yüzleri dik veya dike yakın düzenlenirler. Planda kesit şekillerinde deneyimler
sonucu geliştirilen formlarda değişmeler yapılmıştır. Genelde planda doğrusal, nadiren de
kavisli olarak yapılırlar. Sağlam ve geçirimsizliği sağlanabilecek yeterli kalınlıkta kaya
temellerin uygun bir derinlikte bulunduğu orta genişlikteki vadilerde, yeterli miktarda ve
istenen özellikte agrega malzemesinin bulunduğu ve çimento naklinin ekonomik olduğu
yerlerde, büyük taşkın debilerinin baraj gövdesi üzerinden mansaba aktarılması gerektiği
durumlarda, baraj üzerinden bir ulaşım yolu geçirilmesi söz konusu olduğunda, diğer beton
baraj tiplerine göre don etkilerine karşı daha az hassas olduğundan, diğer baraj tiplerine göre
savaş ve sabotaja karşı daha güvenli olduğu kabul edilmesi durumunda tercih edilir. Uygun
temel şartlarında, projesi yerel şartlara uygun ve inşaatı iyi yapılmış bir beton ağırlık barajı
bakım ve işletme masrafları az olan kararlı bir yapıdır.

BAÜ Müh. – Mim. Fak. İnş. Müh. Böl. Dr. N. Gedik
Su Yapıları Ders Notu 25
Ağırlık barajlarının planda yerleştirilmeleri hiçbir statik şarta bağlı olmadığından,
baraj ekseni iki yamaç arasında en kısa bağlantıyı sağlayacak şekilde doğru bir çizgi şeklinde
planlanır.

Memba yüzeyi düşey veya en fazla %10 eğim verilerek yapılabilir. Memba yüzeyinin
eğimli yapılmasının sebebi, baraj boş haldeyken çekme gerilmelerini önlemek, dolu
haldeyken kayma ve devrilme emniyetini artırmaktır. Beton ağırlık barajı hesapları için
kullanılan üçgen kesitin minimum boyutları barajın kendi ağırlığı, hidrostatik su basıncı ve
taban su basıncının etki ettiği normal yükleme durumunda çekme gerilmeleri meydana
gelmeyecek şekilde belirlenir. Ağırlık barajların projelendirilmesinde,

- Barajda çekme gerilmeleri meydana gelmemeli
- Barajın hiçbir yerinde beton emniyet gerilmeleri aşılmamalı
- Zemin emniyet gerilmeleri aşılmamalıdır.

Birinci koşula göre baraj kesit boyutları belirlenerek, bu kesitin diğer denge şartlarını
sağlayıp sağlamadığı araştırılır. Boyutlandırma, haznenin dolu ve boş olması halinde normal
ve özel yükleme durumları için ayrı ayrı yapılır.

Birinci koşulun sağlanması için etki eden kuvvetlerin bileşkesinin çekirdek bölgesi
içinde kalması gerekir. Bunun için, tabanın mansap tarafındaki 1/3b noktasına göre
momentler yazılarak sıfıra eşitlenirse, mansap yüzeyinin eğimi için,
m
1
H
b
tan

= =
γ
γ
α
b
(7.9)
bulunur. Burada, b barajın taban genişliği, H barajın yüksekliği, α üçgenin tepe açısı, γ ve γ
b

suyun ve betonun özgül ağırlıkları, m ise taban su basıncı küçültme faktörüdür (m = 0.5-0.7).
Genellikle tan α = 0.65-0.80 arasında bulunur.

Devrilme emniyeti
Çekme gerilmeleri meydana gelmemesi barajın devrilmeye karşı emniyetli olduğunu
gösterir. Fakat hesaplanması gerekirse devirmeye karşı koyan momentlerin devirmeye çalışan
momentlere oranı için şu koşul sağlanmalıdır.

BAÜ Müh. – Mim. Fak. İnş. Müh. Böl. Dr. N. Gedik
Su Yapıları Ders Notu 26
3 2
M
M
devirici
koruyucu
− ≥ = η (7.10)

Kayma emniyeti


V
H
f
Σ
Σ
≥ (7.11)

eşitliği ile bulunur. Burada, ΣH toplam yatay kuvvetlerin bileşkesi, ΣV toplam düşey
kuvvetlerin bileşkesi, f temel ile beton arasındaki sürtünme katsayısıdır (f = 0.30-0.80).

Barajın kesme mukavemeti

Kesme mukavemetinin sağlanması için,

0 . 5
H
A U)f - V (

Σ
+
=
τ
η (7.12)

sağlanmalıdır. Burada, ΣH toplam yatay kuvvetlerin bileşkesi, ΣV toplam düşey kuvvetlerin
bileşkesi, f temel ile beton arasındaki sürtünme katsayısı, A temel yüzey alanı, τ betonun
kesme gerilmesidir.

Gerilme tahkikleri

Gövde ve temelde emniyet gerilmelerinin aşılmadığı gösterilmelidir. Baraj gövdesi bir
tek parçalı (monolitik) yapı kabul edilerek, memba ve mansap yüzeylerindeki normal
gerilmeler,

|
¹
|

\
|
±
Σ
=
b
e 6
1
bd
V
σ (7.13)

ifadesinden hesaplanabilir.


BAÜ Müh. – Mim. Fak. İnş. Müh. Böl. Dr. N. Gedik
Su Yapıları Ders Notu 27
7.11.3 Payandalı barajlar

Bu tip gövdeler, beton ağırlık barajların özel şekli olup, hemen hemen aynı statik
prensiplere göre çalışır. Yan yana sıralanmış payandaların memba yüzleri genişletilmek sureti
ile veya araları plak, kemer vs. gibi elemanlarla kapatılarak süreklilik sağlanmıştır.
Payandalar gövdenin memba yüzünü kapatan beton kemer veya perdelere mesnet görevi
yaparlar. Dolu gövdeli ağırlık baraj gövdelerine kıyasla daha geniş ve yamaçları yatık
vadilerde ekonomik olabilirlerse de yükseklikleri sınırlıdır. Genellikle 150m’ye kadar işçilik
maliyeti fazladır. Barajın kayma emniyetini arttırmak için memba yüzeyi genellikle 1:1 eğimli
olarak yapılır. Payandalı barajlar genellikle düz kretli olarak planlanır.

Uygulama ve tercih sebepleri:

- Beton ağırlık barajlara kıyasla betondan %30-%70 arasında tasarruf sağlar.
- Baraj yerinde yer yer taşıma gücü yetersiz zeminlerin bulunması
- Derivasyon inşaatı için daha elverişli koşulları sağlar.
- Eğik memba döşemesi üzerindeki suyun ağırlığı stabilite yönünden yararlıdır.
- Sadece payanda temelinde taban suyu basıncı oluşacağı için stabiliteyi artırıcı bir
etkendir.
- Büyük taşkın debilerinin baraj üzerinden mansaba aktarılması uygundur.
- Beton ağırlık barajlarına karşı daha esnek oldukları için oturmalardan
etkilenmezler.

Payandalı barajların inşaatı için önemli bazı esaslar: Betonlar 3 - 3.5 m yükseklikte
kısımlar halinde dökülür. Elemanların betonarme ve ince kesitli olması nedeniyle
kalıpların yapılmasında, betonun hazırlanması ve dökümünde büyük özen
gösterilmelidir. Sızmaların önlenebilmesi için bakır, özel plastik malzemeler kullanılır.







BAÜ Müh. – Mim. Fak. İnş. Müh. Böl. Dr. N. Gedik
Su Yapıları Ders Notu 28
7.11.4 Kemer Barajlar

Kemer baraj, haznedeki su basıncı kuvvetini ve barajın kendi ağırlığını kemer etkisi ile
büyük oranda vadideki yamaçlara aktarmak için planda kemer şeklinde yapılan baraj türüdür.
Bu baraj türünde yükler ve dolayısıyla gerilmeler kesitlerin içinde çok iyi dağıldığı için
kullanılan malzeme miktarı ağırlık barajınkine göre azalır ve böylece baraj maliyeti düşer.
Ancak kemer baraj yapılabilmesi için vadinin oldukça dar, temel ve yamaçlarının taşıma
gücünün yüksek olması gerekir. Bu baraj türleri önceleri taş duvar veya kesme taştan
yapılırken, beton üretiminin başlamasından sonra genellikle beton olarak planlanmaktadırlar.

Kemer barajlarda taban kalınlığının baraj yüksekliğine oranı 0.20 ile 0.60 arasında
değişmektedir. Bir kemer baraj, alternatif bir ağırlık baraj için gerekli olan beton
malzemesinin yaklaşık %30’u kadarı ile yapılabilmektedir. Kemer barajlar, ağırlık ve
payandalı barajlara göre sadece daha ekonomik olmayıp, aynı zamanda daha da emniyetlidir.

Konunun daha kolay anlaşılması için önce kemer barajlar için kullanılan bazı terimler
aşağıda açıklanmıştır.
Kemer veya kemer dilimi: Barajın planda iki yatay düzlem ile ayrılmış kısmıdır.
Kemerlerin kalınlığı, üniform olarak projelendirilebildiği gibi referans düzleminin her iki
yanında dereceli olarak artan şekilde de projelendirilebilir.
Konsol veya konsol dilimi: Barajın düşeyde iki radyal düzlem arasında kalan kısmıdır.


Şekil 9. Kemer ve konsol dilimleri
Anahtar kemer veya ana kemer : Genellikle bu, baraj tepesindeki kemerdir.
Maksimum uzunluğa sahip kemer dilimini gösterir.

BAÜ Müh. – Mim. Fak. İnş. Müh. Böl. Dr. N. Gedik
Su Yapıları Ders Notu 29
Kemer iç ve dış yüzeyi: Bir kemer barajın memba ve mansap yüzeyini ifade etmek için
terminolojide en çok kullanılan terimler kemer iç ve dış yüzüdür. Kemer iç yüzü, kemer
dilimlerinin mansap tarafını, kemer dış yüzü ise memba tarafını belirtir. Bu terimler sadece
kemer dilimleri için geçerlidir. Konsol dilimlerinin yüzeylerini ifade etmek için ise, memba
ve mansap yüzeyi terimleri kullanılır.

Şekil 10. Tipik birer kemer ve konsol kesiti
Sırt eğrisi: Bir kemerin memba taraf eğrisi
Đç eğrisi: Bir kemerin mansap taraf eğrisi
Kemer kalınlığı: Sırt ve iç eğrisi arasındaki uzaklık
Özengi (mesnet): Kemer uçları veya kemer mesnetleri
Merkez açısı: Özengilerden iç veya sırt eğrilerine dik doğrular arasında kalan açı
Kaburga: Đki yatay düzlem arasında kalan dilim (kemer dilimi)


Şekil 11. Kemer barajda bazı terimlerin şeması

BAÜ Müh. – Mim. Fak. İnş. Müh. Böl. Dr. N. Gedik
Su Yapıları Ders Notu 30
7.11.4.1 Kemer barajlar için vadi şekilleri

Kemer barajlar için vadi şekilleri dört ana grupta toplanabilir:
1. Dar V tipi
2. Geniş V tipi
3. Dar U tipi
4. Geniş U tipi

Şekil 12. Çeşitli vadi şekilleri

Kemer barajların yapımı düşünülen bütün vadilerde, L tepe uzunluğunun ,
H yüksekliğine oranı (L/H) esas alınır.

1. Dar V tipi vadi: Dar V tipi vadi, tepe uzunluğunun yüksekliğe oranı 2 veya daha az
olan bir baraj yapılmasına uygun vadi şeklidir. Bu tipteki vadilerin yamaçları
genellikle düzdür ve akarsu yatağına doğru birbirine yaklaşır. Bu vadi tipi, barajın
üzerine gelen yükü büyük oranda kemer etkisi ile amaçlara aktardığından, kemer
barajlar için birinci derece de tercih edilir.

2. Geniş V tipi vadi: Geniş V tipi vadi, tepe uzunluğunun yüksekliğe oranı 5 veya
daha fazla olan bir baraj yapılmasına uygun vadi şeklidir. Kemer barajlar için bu
oranın üst sınırı 10’dur. Vadi yamaçları çok belirgin ve dalgalı olabilir. Ancak kazı
işleminden sonra nehir yatağına doğru V tipi çıkıntılar daha az belirgin, genellikle
düz hale getirilebilir.
BAÜ Müh. – Mim. Fak. İnş. Müh. Böl. Dr. N. Gedik
Su Yapıları Ders Notu 31
3. Dar U tipi vadi: Dar U tipi vadilerde, yamaçlar vadini üst yarısında hemen hemen
düşeydir. Akarsu yatağının genişliği, tepedeki vadi genişliğinin hemen hemen
yarısı kadardır. 0.25 H yüksekliğinin üstünde hareketli yükün çoğu kemer etkisi ile
kaya yamaca aktarılır. Kemerler, üst kısımlarda üniform kalınlıklı, ancak akarsu
yatağına yakın kısımlarda değişken kalınlıklı olacaktır.

4. Geniş U tipi vadi: Geniş U tipi vadilerde, kemerlerin çoğu tepe uzunluğuna kıyasla
uzun olduğundan bu tür bir kemer baraj tasarımı için oldukça az tercih edilir.
0.25H yüksekliğinin altında, hareketli yükün çoğu konsol etkisi ile taşınır.

7.11.4.2 Kemer barajların uygulama yerleri ve tercih sebepleri

Kemer barajların uygulama yerleri ve tercih sebepleri için aşağıdaki maddeler
sayılabilir:

1. Baraj türleri içinde kemer barajlar kadar vadi şekline bağlı başka bir tip mevcut
değildir. Vadi genişliğinin vadi yüksekliğine oranı L/H < 6 olan baraj yerlerinde
uygun bir baraj tipidir. Bugüne kadar yapılan kemer barajların %80’inde bu oran 4’ten
daha küçüktür.
2. Kemer barajları tip olarak seçilebilmesi için vadi tabanı ve vadi yamaçlarındaki
kayanın sağlam ve taşıma gücünün yüksek olması gerekir. Aynı zamanda temel
kayada kemer kuvvetlerin akış yönüne dik yönde büyük çatlaklar, faylar ve
tabakalaşma bulunmaması gerekir.
3. Diğer beton baraj tiplerine göre beton hacminde büyük tasarruf sağlanır.
4. Baraj kesiti ince olduğu için baraj duvarları daha esnektir ve aşırı yüklemelere karşı
hassasiyet azalır ve daha büyük emniyet gerilmelerine izin verilir.
5. Betonun emniyet gerilmeleri sonuna kadar kullanılabilir.
6. Kemer barajlarda duvar kalınlığı ince seçildiği oranda esneklik artar ve kemer etkisi
ön plana çıkar.Bu sebeple yüklerin kemer etkisi ile en iyi şekilde taşınması için
mümkün olduğu kadar küçük eğrilik yarıçapı ve büyük merkez açısı ile planlamaları
gerekir. Vadi yamaçlarında bağlantı en az 45
0
olmalıdır (Ağıralioğlu, 2005).



BAÜ Müh. – Mim. Fak. İnş. Müh. Böl. Dr. N. Gedik
Su Yapıları Ders Notu 32
7.11.4.3 Kemer barajların tipleri
Kemer barajların sınıflandırılmasında en önemli kriteri kemerde kullanılan dönel
cismin şekli oluşturur. Buna göre kemer barajlar 3 tip olarak verilebilir.

7.11.4.3.1 Sabit merkezli (yarıçaplı) kemer barajlar

En basit kemer baraj tipidir. Memba yüzü düşey silindirik olup, mansap yüzü konik
biçimlidir. Sırt ve iç eğrilerinin merkezleri aynı olduğu için, sabit merkezli veya bütün bütün
yatay kesitlerde sırt eğrilerinin yarıçapları aynı olduğu için sabit yarıçaplı olarak
adlandırılırlar. Yarıçapları eşit olduğu için merkez açıları değişir. Bir kemer barajın hacmi
kemer kalınlığına, uzunluğuna ve merkez açısına bağlıdır. Hacmin minimum olması için
merkez açısı 2α ≤ 133
0
olmalıdır. Topoğrafik koşullar gibi faktörler bu optimum değerin
kullanılmasını zorlaştırır. Bu nedenle genellikle 110
0
< 2α < 140
0
değer aralığı kullanılır. Bu
tip kemer barajlar dik yamaçlı U şekilli vadilerde orta yükseklikte barajlar için uygulanırlar.
Aşağı doğru vadi daralması sebebiyle kemer tesiri azalacağından V şeklindeki vadilerde
uygun değildirler.

Şekil 13. Sabit merkezli kemer baraj




BAÜ Müh. – Mim. Fak. İnş. Müh. Böl. Dr. N. Gedik
Su Yapıları Ders Notu 33

7.11.4.3.2 Sabit merkezli açılı kemer barajlar

Bütün kemer yaylarında merkez açısı sabit olup, merkezleri ve yarıçapları değişkendir.
Tabana doğru yarıçapları küçülür. Bu nedenle alt kısmında kemer tesiri daha iyi oluşur. Sabit
merkezli barajlara göre daha ince yapılabilirler. V şekilli ve üçgen tipli veya parabol şekilli
yüksek vadilerde uygulanabilirler. Hacmin minimum olması için merkez açısı
2α ≤ 133
0
olmalıdır.

Şekil 14. Sabit merkez açılı kemer baraj
7.11.4.3.3 Değişken yarıçaplı ve değişken merkez açılı kemer barajlar

Hem merkez açısı hem de yarıçapı değişen kemer barajlardır. Her ikisinin avantajını
da taşır. Memba ve mansap tarafları düşey doğrultuda kavislidir (Berkün, 2005).


Şekil 15. Değişken yarıçaplı ve değişken merkez açılı kemer barajlar
BAÜ Müh. – Mim. Fak. İnş. Müh. Böl. Dr. N. Gedik
Su Yapıları Ders Notu 34
Kemer barajlar kalınlıklarına göre, ince kemer, orta kalınlıklı kemer ve kalın ağırlık
kemer olarak da sınıflandırılabilir. Tepe kalınlığının (T
C
) ve taban kalınlığının (T
B
)yüksekliğe
oranı ile tanımlanan bu tipler Tablo 1’de gösterilmiştir.

Tablo 1. Kalınlıklarına göre kemer baraj tipleri
Kemer Baraj Tipi T
C
/ H T
B
/ H T
B
/ T
C

Đnce kemer 0.025-0.05 0.09-0.25 2.9-5
Orta kalınlıklı kemer 0.025-0.05 0.25-0.4 5-10
Kalın ağırlık kemer 0.05-0.1 0.5-1 8-15

7.11.4.4 Kemer baraj inşaatı

Kemer barajların inşaatı sırasında dikkat edilmesi gereken bir takım önemli hususlar
bulunmaktadır. Bunlar şu şekilde sıralanabilir.
1. Temeller sağlam kayaya kadar kazılmalıdır. Özengilerde temel yüzeylerinin normal
kuvvete dik olması sağlanmalıdır.
2. Beton dökümü azami 15*15 m’lik bloklar halinde yapılmalı ve bir blok tam
soğumadan yanlarına ve üstüne bloklar dökülmemelidir. Blok betonları dökülürken
şaşırtmalı olarak dökülmelidir. Blok yüksekliği aşağı kısımlarda 1,5 m tutulmalı,
yukarı kısımlarda ise arttırılmalıdır. Đnce kısımlarda bile blok yüksekliğinin 3m’den
fazla olmaması gerekir.
3. Üst üste gelen bloklar arasında iyi bir aderans sağlamak için alttaki blok üst yüzeyi
iyi temizlenmeli ve üstteki blok dökülmeden bol şerbetli harç serilmelidir.
4. Kalınlığı az olduğu için kemer barajda sızmalara ve hava şartlarının yıpratıcı
etkisine meydan vermemek için beton kalitesine ve döküm işçiliğine dikkat
edilmelidir.
5. Düşey derzlerde geçme yapılmalı ve su tutucular kullanılmalıdır. Bütün çatlak ve
derzler enjeksiyonla tıkanmalı ve yapının tek parça olarak çalışması sağlanmalıdır.






BAÜ Müh. – Mim. Fak. İnş. Müh. Böl. Dr. N. Gedik
Su Yapıları Ders Notu 35
7.11.4.5 Türkiye’de Kemer Barajlar

Türkiye’de 2005 yılına kadar tamamlanan büyük barajların %75’i toprak dolgu ve
%17’si kaya dolgu tipindeki barajlardır. Sadece %2’si kemer baraj türündedir. Bu oranlar
karşılaştırıldığında kemer barajların sayısının oldukça az olduğu görülür. Türkiye’de 2005
yılında inşaatı devam eden barajlar ile birlikte toplam 8 adet kemer baraj bulunmaktadır. Bu
barajların içinde Deriner Barajı gövde yüksekliği açısından dünyada sayılı yüksek barajlar
içine girmektedir.
Ülkemizde bulunan beton kemer barajlar, gövde yüksekliklerine göre Tablo 2’de
sıralanmıştır (Ağıralioğlu, 2005).

Tablo 2. Türkiye’de kemer barajların gövde yüksekliğine göre sıralanışı
Sıra no Baraj Adı Gövde yüksekliği, m
1 Deriner Barajı 253
2 Ermenek Barajı 230
3 Berke Barajı 201
4 Oymapınar Barajı 185
5 Karakaya Barajı 173
6 Gökçekaya Barajı 153
7 Sır Barajı 116
8 Gezende Barajı 75

7.11.5 Silindirle Sıkıştırma Beton Barajlar

Son yıllarda barajlar çeşitli teknolojilerle yapılmaktadır. Bunun için dünyadaki tüm
baraj teknolojileri yakından izlenmelidir. Baraj yapım teknolojilerinden biri de silindirle
sıkıştırma beton (SSB) (roller compacted concrete dams (RCCD) = serme beton baraj)baraj
metodudur. Bu yolla hem en az normal beton barajlarınki kadar sağlamlık elde edilebilir, hem
de maliyet çok büyük oranlarda düşebilir. Bugün sadece gelişmekte olan ülkelerde değil,
gelişmiş ülkelerde de maliyeti en aza indirmek için bu metot hızla yaygınlaşmaktadır. Son
yıllarda ABD ve Đngiltere’de birçok baraj, Japonya’da ve Çin’deki beton barajların çoğu bu
şekilde yapılmış ve yapılmaktadır.

Silindirle sıkıştırma beton barajlar (SSB) oldukça düşük oranda karışım suyu ve
çimento içeren özel bir beton türünün, tabakalar halinde yerine serilerek sıkıştırılması sureti
BAÜ Müh. – Mim. Fak. İnş. Müh. Böl. Dr. N. Gedik
Su Yapıları Ders Notu 36
ile inşa edilen yapılardır. Bu betondaki karışımda çimento içeriği klasik betonunkinden az
olmakla birlikte, karışım benzer malzemelerden oluşur. Bu karışıma çimentodan başka uçucu
kül gibi ek bağlayıcı maddeler de katılabilir. Bu karışım genellikle titreşimli silindirlerle
sıkıştırıldığı için oluşturulan betona bu ad verilmiştir. Bu betonda çimento içeriği 60 ile
360 kg/m
3
arasında değişir.

Son yıllarda silindirle sıkıştırma beton, baraj gövdelerinde, batardolarda ve diğer baraj
kısımlarında yaygın olarak kullanılmaktadır. Bu tür barajlarda kullanılan en büyük çakıl çapı
150 mm’dir. SSB barajların iki yüzü de diğer türlere göre daha dik şevli yapılabilir. Böylece
bu tür barajlarda daha az malzeme gerekli olur. Bundan başka bu tür barajlar daha hızlı
yapılabildikleri için daha erken hizmete girerler. Böylece bir dolgu baraja göre toplam
maliyette önemli bir azalma sağlanır.

2004 yılı başına göre dünyada yapılan ve inşaatı devam eden 300’den fazla SSB barajı
vardır. 43 farklı ülkede planlanan bu barajlarda ayda ortalama 100000m
3
beton dökülmüş ve
bu değer bazı barajlarda 200000m
3
/ay miktarı aşmıştır. Böylece barajların yapımı çok hızlı
tamamlanabilmiştir.

SSB baraj çeşitliliği, kullanılan malzeme oranlarının farklılığına veya inşaat
metodunun farklılığına dayanır. SSB karışımları genelde 0.3 ile 0.6 m arasındaki kalınlıkta
katmanlar halinde serilir ve sıkıştırılır. Üzerlerinde yapılan araştırma ve geliştirmeler devam
etmekle birlikte, SSB baraj türleri genelde üçe ayrılabilir.
1. Düşük bağlayıcılı baraj
2. Yüksek bağlayıcılı baraj
3. Silindirle sıkıştırma baraj (Japon metodu)

DÜNYADA VE TÜRKĐYE’DEKĐ GELĐŞMELER

Silindirle sıkıştırma beton kavramı II. Dünya Savaşı öncesinde ortaya atılmıştır. O
zamanlar ilk defa havaalanları ve otoyolların temel altlarında kullanılmaya başlanmıştır. Bu
uygulamaya benzer nitelikte ilk çalışma 1964’te Đtalya’da bir barajda yapılmıştır. Bundan
sonraki yıllar boyunca çeşitli yaklaşımlar geliştirilmiş ve SSB’un barajlarda kullanımı
yaygınlaşmıştır. Tamamen silindirle sıkıştırma beton kullanılarak yapılan ilk baraj 1982’de
başlanan ABD’nin Oregon Eyaleti’ndeki Willow Creek Barajıdır.
BAÜ Müh. – Mim. Fak. İnş. Müh. Böl. Dr. N. Gedik
Su Yapıları Ders Notu 37
1995’te Çin’de Longtan Hidroelektrik Projesi kapsamında 216.5 m’lik dünyanın en
yüksek SSB ağırlık barajının inşaatına başlandı. Bu barajın biriktirme kapasitesi
27,27.10
9
m
3
’tür.

Silindirle sıkıştırma beton baraj metodu dünyada yıldan yıla çok büyük hızla
yaygınlaşmaktadır. Bunun en önemli sebepleri: yapı boyutlarının küçültülmesi dolayısıyla
malzeme ve işçiliğin azaltılması, düşük çimento miktarı kullanılması, klasik dolgu
ekipmanlarıyla yapılabilme imkanı, kısıtlı süreli işlerin çabuk bitirilebilme imkanı ve çok
ekonomik bir çözüm oluşturulmasıdır.

Ülkemizde baraj yapılarında SSB kullanımı çok geç başlamamakla beraber bütünüyle
SSB olarak yapılan baraj sayısı çok azdır. Genelde batardo yapımında veya tamir işlerinde
kullanılmaktadır. Karakaya, Kürtün ve Sır barajlarının memba batardolarında SSB
kullanılmıştır.
Silindirle sıkıştırma beton barajın başlıca üstünlüleri şunlardır:
1. Zamandan en az %30 tasarruf edilmiş olur. Bu süre azalması barajın inşaat
masraflarını azaltır.
2. En azından normal beton baraj kadar sağlamlık elde edilir.
3. Toprak dolgu baraj yapım hızında SS beton baraj yapılır.
4. Toprak dolgu baraj yapımı kolaylığında SSB baraj yapılır. Klasik kütle beton
barajlarını oluşturan kütle betonlar kalıp dökülerek yapılır. SSB’da ise yatay
tabakalar halinde yerleştirme ve sıkıştırma işlemi yapılır. Bu türde, klasik dolgu
baraj ekipmanı (donanım) kullanabilme imkanı vardır.
5. %30 - 40 mertebesinde ekonomik fayda sağlanır.
6. Kütle betona göre düşük oranda çimento kullanılabilir ve daha fazla puzolan
katılabilir (Ağıralioğlu, 2005).








BAÜ Müh. – Mim. Fak. İnş. Müh. Böl. Dr. N. Gedik
Su Yapıları Ders Notu 38
7.12 Baraj Haznesi Hacminin Bulunması

7.12.1 Hacim-Yüzey Grafiği

Baraj yerinin haritası üzerinde yapılan çalışmalar ile elde edilir. Hazne üzerinde eş
yükseklik eğrilerinin çevrelediği alanlar ölçülür. Bir eksen takımında apsiste alan, ordinatta
yükseklik gösterilerek alan yükseklik eğrisi elde edilir. Hacim ise alan eğrilerinden
faydalanarak,
i
i 1 i
h
2
A A
V |
¹
|

\
| +
=
+
(7.14)

eşitliğinden hesaplanır. H
i
, iki alan arasındaki yükseklik farkıdır. Bulunan V
i
+ V
i-1
, h
i
değeri
ile ilişki haline getirilirse hacim eğrisi elde edilmiş olur. Bu iki eğri hacim alan grafiğini
oluşturur. Hacim eğrisinden belli yükseklikteki barajın depolayacağı hangi su hacmi veya
belli bir depolama hacmini elde edebilmek için barajın yapılması gerekli yüksekliği
bulunabilir.

7.12.2 Aktif Depolama Hacminin Tayini

Akarsuyun akım değerleri ve ihtiyaç debileri bir arada değerlendirilerek haznenin aktif
hacmi belirlenir. Bu çalışmalar, akarsudaki akım debisi, değişimi ile ilgili yıllık akım verileri
kullanılarak genellikle grafik veya tablolarla yapılır. Hazne hacmi su gereksinimlerine göre
belirleneceği için, suyun çeşitli kullanım şekillerine göre (sulama, enerji, balıkçılık, su temini
vb) veya bunların birleşik şekillerine cevap verebilecek şekilde planlama yapılır.

Aktif hacmin belirlenmesi de genellikle iki yöntem kullanılır. Bunlar,
1. Debi gidiş çizgisi
2. Toplam hacim eğrisidir.






BAÜ Müh. – Mim. Fak. İnş. Müh. Böl. Dr. N. Gedik
Su Yapıları Ders Notu 39
7.12.2.1 Debi gidiş çizgisi metodu

Akarsuyun getirdiği su miktarı ile ihtiyaçların aylık değerleri kullanılarak debi gidiş
çizgileri (Şekil 16) çizilerek birbiriyle karşılaştırılır. Đhtiyaç çizgisinin üstünde kalanlar
ihtiyaçtan fazla olan hacimleri gösterir. Đhtiyaç çizgisinin altında kalanlar ise ihtiyaçtan eksik
olan hacimleri gösterir. Fazla (F) ve eksik hacimler (V) incelenerek hazne hacmi belirlenir.


Şekil 16. Debi gidiş çizgisi ile aktif hacim tayini

- Fazla hacimlerin toplamı, eksik hacimlerin toplamından büyük ise (Σ ΣΣ ΣF > Σ ΣΣ ΣV)
V’lerin en büyüğü, hazne hacmi seçilir. Bu durumda belli bir miktar suyun kullanılmadan
savaklanması söz konusudur.

- Fazla hacimlerin toplamı, eksik hacimlerin toplamından eşit ise (Σ ΣΣ ΣF = Σ ΣΣ ΣV)
Gelen bütün suyun kullanılması söz konusudur. Tam dengeleme denilen bu durumda arka
arkaya gelen fazla ve eksik hacimlerin en büyüğü hazne hacmi seçilerek kontrol yapılır.

- Fazla hacimlerin toplamı, eksik hacimlerin toplamından az ise (Σ ΣΣ ΣF < Σ ΣΣ ΣV)
Đhtiyacı karşılayacak yeterli su yok demektir. Bu durumda fazla hacimlerin en büyüğü
hazne hacmi seçilerek gelen sudan olabildiğince faydalanmaya çalışılır.



BAÜ Müh. – Mim. Fak. İnş. Müh. Böl. Dr. N. Gedik
Su Yapıları Ders Notu 40
7.12.2.2 Toplam Hacim Eğrisi Metodu (Grafik Metot)

Bu yöntemde akarsudan gelen su hacimleri belli bir tarih başlangıç alınarak aylık
değerler şeklinde toplanır. Yatayda zaman, düşeyde toplanmış hacimler alınarak üzerine
toplam hacim eğrisi çizilir. Bu eğrinin herhangi bir noktasındaki teğetinin eğimi o andaki
akarsu debisini verir. Đhtiyaç hacimleri de toplanarak aynı grafik üzerinde gösterilir (Şekil 17).

Gelen su debi toplam hacim eğrisine, ihtiyaç çizgisine paralel olacak şekilde teğetler
çizilir. Bu teğetlerin değme noktaları, gelen ve ihtiyaç debilerinin eşit olduğu zamanları
gösterir. Birbiri ardınca gelen teğetlerin arasında kalan yükseklik farkları fazlalık ve eksiklik
hacimleridir. Her teğet noktasından sonra gelen debiler ihtiyaçtan az ise eksik hacim ortaya
çıkar. Bu şekilde ihtiyaç fazlası ve eksiği hacimler belirlenerek hazne hacmi belirlenir. Đhtiyaç
debisinin sabit olması halinde de aynı prensipler geçerlidir (Berkün, 2005).



Şekil 17. Gelen suyun toplam hacim eğrisi ile aktif hacim tayini




BAÜ Müh. – Mim. Fak. İnş. Müh. Böl. Dr. N. Gedik
Su Yapıları Ders Notu 41
7.12.3 Ölü Hacmin Belirlenmesi

Bütün akarsularda az veya çok askı maddesi ve sürüntü maddesi şeklinde katı
maddeler taşınır. Taşınan maddelerin bir kısmı baraj gölünde yığılarak baraj haznesinin
giderek azalmasına sebep olur. Planlama ve tasarım sırasında baraj haznesinde onun
ekonomik ömrü içinde yığılabilecek katı madde miktarının oluşturacağı ölü hacim belirlenir.
Bu ölü hacmin belirlenmesi için taşınan ve yığılan katı maddelerin özgül ağırlığı, haznenin
bulunduğu akarsu kesitine gelen katı madde miktarı, haznenin tuzaklama oranı ve haznenin
ekonomik ömrü bilinmesi gerekir.
Haznede yığılan katı madde hacmi, V
k

V
k
= α G A t (7.15)
bağıntısı ile hesaplanır. Burada, α tuzaklama oranı, G bir yılda bir kilometre kare havzadan
gelecek katı madde miktarı (m
3
/km
2
/yıl, katı madde verimi), A havza alanı (km
2
), t yıl olarak
geçen süredir.

Genellikle G katı madde verimi ton/km
2
/yıl cinsinden verilir. Bu değer havzadan
havzaya 20-1400 ton/km
2
/yıl arasında değişir. Türkiye’de en yüksek katı madde oranı
Yeşilırmak üzerindeki Kelkit Çayı’nda ve değeri 692 ton/km
2
/yıl olarak belirlenmiştir. En
düşük değerli akarsular ise Sakarya’nın yukarı kesimi, Meriç, Tunca ve Ergene ile Asi
nehirleridir ve bunlarda katı madde oranı 20-35 ton/km
2
/yıl arasındadır. G’nin birimini
hacme, yani m
3
/km
2
/yıl’a çevirmek için haznede yığılan katı maddenin ortalama özgül
ağırlığını bilmek gerekir. G değeri ölçümlerle veya diğer metotlarla belirlenmemişse,

G = 1421 A
-0.229
(7.16)

bağıntısından yaklaşık olarak bulunabilir. Burada G m
3
/km
2
/yıl cinsinden katı madde oranı
A ise km
2
biriminde havza alanıdır (Ağıralioğlu, 2004).







BAÜ Müh. – Mim. Fak. İnş. Müh. Böl. Dr. N. Gedik
Su Yapıları Ders Notu 42
7.13 Baraj Yardımcı Tesisleri
7.13.1 Dolu Savaklar

Baraj haznelerinden fazla suyu veya taşkın suyunu mansaba aktarmak için yapılan
yapılara SAVAK adı verilir. Haznenin üst kısmından suyu aşağıya aktaran yapıya DOLU
SAVAK veya TAŞMA SAVAĞI, haznenin dip kısmından suyu savaklayan tesise ise DĐP
SAVAK denir.

Dolu savakların,
1. Suyun mansaba iletilmesini sağlamak,
2. Hazne su yüksekliğini kontrol etmek,
3. Haznede su birikimini düzenlemek
gibi önemli üç fonksiyonu vardır.

Dolu savakların esas amacı tasarım taşkın değerine kadar olan bütün taşkın miktarının
boşaltılması için, akımın kontrol edilebilmesinde bir yöntem sağlamak ve hazneden çıkış
noktasına kadar bir iletim sistemi oluşturmaktır.

Dolu savakların yeterli kapasiteye sahip olması, toprak dolgu ve kaya dolgu barajlar
için büyük önem taşır. Çünkü bu tür barajların üzerlerinden su aşması halinde baraj hasar
görmektedir. Öte yandan, beton barajlar belli bir miktar suyun üzerlerinden aşmasına
dayanabilmektedir.

Dolu savak maliyetleri genellikle kapasiteleriyle doğru orantılı olmamaktadır. Dolu
savakların büyük ve yeterli kapasitede yapılmaları, yetersiz ve az kapasiteli yapılmalarına
göre daha az masraflı olabilir. Çünkü yıkılmalarına büyük zararlar meydana gelebilir.

Dolu savakların tasarımında kullanılacak tasarım taşkını dolu savak boyutlarına ve
dolayısıyla maliyetine etki eder. Ayrıca beklenenden küçük taşkın debisi seçimi ise büyük
hasarlara ve maddi zararlara sebep olabilir.




BAÜ Müh. – Mim. Fak. İnş. Müh. Böl. Dr. N. Gedik
Su Yapıları Ders Notu 43
Dolu savakların taşkın debisine etki eden faktörler:

1. Baraj hazne hacmi: Hazne hacmi büyüdükçe, biriktirilen su miktarı ve dolayısıyla işin
önemi artar. Çünkü büyük hacimli barajların maliyeti yüksek olacağı gibi, yıkılmaları
halinde mansapta medyana gelecek zararlar da büyük olur. Bu bakımdan büyük
barajlarda dolu savakların boyutlandırılmasında da büyük frekanslı taşkınların esas
alınması gerekir.
2. Baraj mansabında tesislerin varlığı: Baraj gövdesinin yıkılması durumunda, baraj
mansabında zarar görecek şehir, kasaba veya köyler ile verimli araziler, karayolları,
demiryolları ve sanayi kuruluşları bulunması baraj savağına verilecek debi
kapasitesine etki eder.
3. Dolu savak maliyeti: Savak maliyeti, baraj maliyetine doğrudan eklenecekse, daha
küçük frekanslı taşkın, eklenmeyecekse (savaktan kazılan malzeme dolguda
kullanılırsa veya savak gövde üzerinde yapılırsa) daha büyük frekanslı taşkın debisi
göz önüne alınır.

Türkiye’de dolu savak tasarım taşkını frekansı aşağıdaki üç duruma bağlı olarak
seçilir:

1. Küçük hacimli baraj durumunda: Baraj biriktirme hacmi 1.10
6
m
3
’ten küçük ise
mansaptaki yerleşim merkezleri ve arazi durumuna bağlı olarak taşkın frekansı 100 yıl
veya 500 yıl alınır.
2. Büyük hacimli baraj ve can kaybı tehlikesi olmayan durumda: Baraj hazne hacmi
1.10
6
m
3
’ten büyük, fakat mansapta can kaybı tehlikesi yoksa korunacak arazi ve
tesislerin durumuna bağlı olarak ve bunların baraj gövdesine uzaklığına göre 500 veya
1000 yıllık taşkın frekansı seçilir.
3. Büyük hacimli baraj ve can kaybı tehlikesi olan durumda: Baraj hazne hacmi
1.10
6
m
3
’ten büyük ve mansapta can kaybı tehlikesi varsa 10000 yıllık taşkın frekansı
alınır. Bu durumda eğer yapılacak baraj toprak dolgu türünde ise frekans 15000 yıl,
yani muhtemel maksimum taşkın frekansı hesaplamada esas alınır.




BAÜ Müh. – Mim. Fak. İnş. Müh. Böl. Dr. N. Gedik
Su Yapıları Ders Notu 44
7.13.1.1 Dolu Savak Elemanları

Şekil 18. Tipik dolu savak kesiti ve elemanları

1. Yaklaşım Kanalı: Suyun savaklanmak üzere dolu savak eşiğine yaklaşmasını sağlayan
kanaldır. Bu kısmın ekseni genellikle dolu savak eşiğine diktir. Yaklaşım kanalı
genellikle kaplamasız yapılır ve kazı yüzeyleri sadece düzeltilir. Bu kanalda yaklaşım
hızı 1-3 m/sn arasında planlanır. Daha yüksek hız, yük kayıplarının arttıracağı ve
dolayısıyla yüzeylerde bazı aşınmalara yol açacağı için istenmez. Yaklaşım kanalında
düzgün bir akım oluşması için planda keskin dönüşlerden, ani daralmalardan veya
genişlemelerden kaçınmak gerekir. Ayrıca bu kanalda şev eğimleri de tedrici olarak
değiştirilmelidir.
2. Giriş Kısmı: Kontrol kesiti veya eşik de denen bu kısım vasıtasıyla su hazneden
boşalır. Bu kısım ya yamaçlar üzerinde yaklaşım kanalı içine veya baraj gövdesine ya
da hazne ortasına yerleştirilir. Dolu savağın en önemli kısmı olan bu eşiğin hidrolik
bakımdan çok iyi tasarlanması gerekir. Bu kısmın yan duvarları genellikle düşey
yapılır.
3. Dolu Savak Oluğu: Dolu savak eşiğinden geçen suyu enerji kırıcılara ulaştıran bu
olukta su giderek hızlanır ve tepedeki akımın mansabında akım sel rejimine dönüşür.
Bu kanallarda bazı durumlarda hızlar 25-30 m/sn’ye kadar yükselir. Bu yüksek hızlara
dayanabilmesi için genellikle 0,25 m kalınlığında beton kaplanır. Bu kaplama altına
sızan suların kaldırma kuvvetini azaltmak için çakıl filtreler içine dren boruları
yerleştirilir.
4. Enerji Kırıcılar: Dolu savak oluğundan geçerken iyice hızlanan suyun etrafa zarar
vermemesi için enerjisinin mutlaka kırılması gerekir (Ağıralioğlu, 2007).
BAÜ Müh. – Mim. Fak. İnş. Müh. Böl. Dr. N. Gedik
Su Yapıları Ders Notu 45
7.13.1.2. Baraj Tipine Bağlı olarak Dolu Savak Tipinin Belirlenmesi

Beton barajlar durumunda vadi genel olarak sağlam ve nispeten dardır. Bundan dolayı savağı
yerleştirmek için yamaçlarda yer bulunmayabilir. Böyle hallerde savak baraj sırtına
yerleştirilebilir (Porsuk Barajı). Topoğrafya bakımından savağı yerleştirecek bir yan vadi
bulunabiliyorsa yapıyı buraya oturtmak mümkündür (Gökçekaya Barajı). Her iki halde de
kullanılacak olan, Creager veya benzeri profilli bir dolu savak kullanılabilir.

Vadide dolu savağı oturtmak için sağlam bir temel bulunamıyorsa ve dolu savak baraj sırtında
da yapılamıyorsa bu durumda kuyulu savaklar kullanılabilir (Alakır Barajı dolu savağı).

Đnce kemer barajlarda savak genellikle kemerin üzerinde bulunur. Sırt eğrisi olarak Creager
profilinin baş tarafı kullanılmaktadır. Su napı ile baraj gövdesi arasında kalan hava su
tarafından sürüklendiği için savaklanma esnasında titreşimler ve sapmalar yer alabilir. Bunu
önlemek için savak kapasitesine yerleştirilen mahmuzlarla nap yırtılarak bahsedilen bölgeye
havanın girmesi sağlanır.

Toprak barajlarda gövdenin üzerine savak oturtulmaz. Çünkü savaklanma olayı sırasındaki
titreşimler ve bundan dolayı oluşacak sızıntılar gövdeye zarar verebilir. Genel olarak savak
yamaçlardan birine yerleştirilmek istenir. Bu durumda yan savak çözümüne gidilir ki, hidrolik
bakımından pek iyi bir çözüm sayılmaz. Savak içine giren su 90
0
yön değiştirir. Hidrolikte
yön değiştirme büyük türbülans yaratabilen bir olaydır (Berkün, 2007).

7.13.1.3. Serbest Akışlı Dolu Savakların Hidrolik Hesabı

Bir dolu savak genellikle belirli bir rezervuar su seviyesinde proje debisini
geçirebilecek şekilde boyutlandırılır. Rezervuar seviyesi normal olarak maksimum operasyon
seviyesidir. Yüksek yüklerde maksimum seviyeden daha yüksek seviyelerde kullanılabilir.

Savağın istenilen debiyi mansaba aktarması sırasında içinde bulunduğu hidrolik
koşulların belirlenmesinden sonra, projelendirme esasları içinde yapı boyutlandırılır. Bu
konular birbirinden bağımsız olmayıp birbirlerini tamamlarlar. Savak hidroliği esasta serbest
yüzeyli akımlar hidroliği olup, suyun savağın yaklaşım kanalına girdiği kesitle ana yatağa
yeniden verildiği konum arasında incelenir. Bazı durumlarda mansap yatağının içindeki
akımda savak hidroliği içine alınmaktadır.
BAÜ Müh. – Mim. Fak. İnş. Müh. Böl. Dr. N. Gedik
Su Yapıları Ders Notu 46
Barajın yüksekliği artırılarak rezervuar hacminde önemli bir artış sağlanabiliyorsa
taşkın suyunun bir kısmı rezervuarda biriktirilerek dolu savağın boyutu küçültülebilir. Barajın
yüksekliğinin artırılması ile dolu savağın genişliğinin küçülmesinin veya bunun tersi olarak
barajın yüksekliğinin azaltılması ile savak genişliğinin artmasının karşılaştırmalı ekonomik
analizlerinin yapılması gerekir.

7.13.1.4. Yaklaşım Kanallarının Hidrolik Hesabı

Yaklaşım kanalı suyu rezervuardan dolu savağa kadar getiren kanaldır (Şekil
19).Yaklaşım kanallarında özellikle yapısal özellikler sebebiyle (kanal uzunluğunun çok kısa
olması dirsek, kanal girişinde girintiler vb) kanalda üniform akışın oluşturulması zordur. Bu
nedenle yaklaşım kanallarının hidrolik hesaplarında klasik formüllere dayalı klasik hesap
yöntemleri kullanılmamaktadır. Yaklaşım kanalının derinliği ve savağın menba yüzünün
eğimi debi katsayısını etkileyen faktörlerdir. Model çalışmalarından yararlanılarak su yüzü
çizgilerinin oluşumu ve belirlenen hızlarla taban oyulmalarına karşı yapının güvenilirliği
incelenmektedir. Bazı durumlarda iki boyutlu nümerik modeller yeterli olabilir. Basit
yapıdaki yaklaşım kanalları için su yüzü profilinin analizi için kademeli bir hesaplama
yöntemi yeterli olabilmektedir. Girişi düzenli ve doğrusal bir yaklaşım kanalı yapılması
mümkünse hidrolik hesapları aşağıda verilen yöntemle yapmak mümkündür.

Hesap için yapılan kabuller şunlardır:
- Kanalın giriş ağzı ters akımların oluşmasına elverişli değildir.
- Kanal prizmatik şekildedir.
- Kanal güzergahı üzerinde ters akımlara sebep olacak düzensizlikler yoktur. Akımın
ortalama hızı her kesitte hesaplanabilir durumdadır. Planda kanal güzergahı doğrusal ve
doğrusala çok yakındır.
- Kanalın geçirdiği debi sabit olup zaman içinde değişmemektedir (permanant akım).
- Akım nehir rejimindedir. Akım üniform veya tedrici değişkendir.






BAÜ Müh. – Mim. Fak. İnş. Müh. Böl. Dr. N. Gedik
Su Yapıları Ders Notu 47

Şekil 19. Yaklaşım kanalında akım karakteristikleri

L uzunluğundaki bir yaklaşım kanalının mansap ucundaki kabartıcı gövdenin (dolu savak)
mansaba aktaracağı debi aşağıdaki formüller ile hesaplanabilir.

Q = µ A (2gH
e
)
1/2
(7.17)
Q = µ A g 2 H
e
3/2
(7.18)
Veya
g 2
3
2
C µ = için, (7.19)
Q = C B H
e
3/2
(7.20)
Burada,
A: Yaklaşım kanalı kesiti (= B H
e
)
H
e
: Savak yükü (yaklaşım hız yüküyle birlikte)
B : 1-1 kesitinde kanal genişliği
µ : Dolu gövde şekline bağlı katsayı (düzeltme katsayısı)
C : Debi katsayısı

Kanal istenilen sayıda kesite bölünerek hesaplar yürütülebilir. Örnekte 3 kesit alınmıştır (bu
sayı genellikle yeterli olabilmektedir). Kanal uzunluğu fazla ise kesit adedi artırılabilir. Kanal
kesitinin dikdörtgen olduğu kabul edilmiştir. 1-1 kesitinin savağın çekiş alanı dışında seçildiği
kabul edilerek 1-1 ve 2-2 kesitleri arasına enerji denklemi uygulanırsa,

BAÜ Müh. – Mim. Fak. İnş. Müh. Böl. Dr. N. Gedik
Su Yapıları Ders Notu 48
g 2
u
h L J L J
g 2
u
h
2
2
2 1 t 1 1
2
1
1
+ + = + + (7.21)
yazılabilir. Burada,
h: savak yükü (başlangıçta seçilir)
h
1
: 1-1 kesitinde su derinliği =savak yüksekliği + savak yükü = p + h
h
2
: 2-2 kesitinde su derinliği
Q : kabul edilen kanal debisi
J
1
: 1-1 ve 2-2 kesitleri arasındaki enerji çizgisinin eğimi
L
1
: 1-1 ve 2-2 kesitleri arasındaki uzaklık
J
t
: Taban eğimi
B
1
: 1-1 kesitindeki yaklaşım kanalı genişliği
B
2
: 2-2 kesitindeki yaklaşım kanalı genişliği
U
1
: 1-1 kesitindeki ortalama hız = Q / (h
1
B
1
)
U
2
: 2-2 kesitindeki ortalama hız = Q / (h
2
B
2
)
Manning denklemi kullanılarak J
1
değeri,
J
1
= U
0
2
n
2
/ R
0
4/3
(7.22)
n: kanalın pürüzlülük katsayısı
olarak hesaplanabilir. Burada U
0
ve R
0
değerleri
U
0
= (U
1
+ U
2
) / 2 (7.23)
R
0
= (R
1
+ R
2
) / 2 (7.24)
Olarak 1-1 ve 2-2 kesitleri arasındaki ortalama hızı ve hidrolik yarıçapı göstermektedir. Bu
değerler 7.21 nolu denklemde yerine konularak aşağıdaki denklemler yazılabilir.

g 2
U
h L J
2 / ) R R (
1
2
U U
L n
g 2
U
h
2
2
2 1 t
3 / 4
2 1
2
2 1
1
2
2
1
1
+ + =
|
|
¹
|

\
|
+
|
¹
|

\
| +
+
|
|
¹
|

\
|
+ (7.25)
|
|
¹
|

\
|
+ + =
|
|
¹
|

\
|
+
|
|
¹
|

\
|
+ + +
|
|
¹
|

\
|
+
2
2
2
2
2
2 1 t
3 / 4
2 1
2
2 2 1 1
2
2
2
2
2
1
2
1
2
1
2
2
1
2
1
2
1
h gB 2
Q
h L J
2 / ) R R (
1
h B h B
1
h B
1
h B
1
4
Q
L n
h gB 2
Q
h
…. (7.26)
Bu denklemin bilinmeyeni h
2
’dir. R
2
değeri h
2
cinsinden yazılabileceği için eşitlik çözülebilir.
Enerji denklemi bir kerede h
3
için yazılarak J
2
ve h
3
değerleri bulunur. Aşağıdaki eşitliğin
sağlanması gerekir. Aksi halde Q değiştirilerek hesaplar eşitlik sağlanıncaya kadar tekrar
edilir.
BAÜ Müh. – Mim. Fak. İnş. Müh. Böl. Dr. N. Gedik
Su Yapıları Ders Notu 49

g 2
U
h h
2
3
3 4
α + = (7.27)
g 2
U
2
3
α : kanala giriş kaybıdır.
α katsayısı: - geçiş yapısı olmayan yuvarlatılmış sert köşeli girişlerde 1
- yuvarlatılmış girişlerde 0.50
- geçiş yapısı olan girişlerde 0.20-0.10 olarak alınabilir.


7.13.1.5 Dolu Savak Tipleri
7.13.1.5.1 Baraj sırtından serbest savaklanma
Aynı sabit bağlama da olduğu gibi baraj
sırtından serbestçe akmasını sağlayan
tesistir. Suyun enerjisi genellikle bir
sakinleştirme havuzunda hidrolik sıçrama
ve eşiklerle kırılır.
7.13.1.5.2 Düşü yataklı savaklanma

Baraj sırtı üstünde kanal şeklinde bir düşü
yatağı vardır. Etek ucu kıvrılarak buradaki
suyun enerjisi kırılmaya çalışılır.


7.13.1.5.3 Yan kanaldan savaklanma

Topoğrafya uygunsa çok büyük akımların
geçirilmesin sağlayacak tesisler yapılır.





Şekil 19
Şekil 20
Şekil 21
BAÜ Müh. – Mim. Fak. İnş. Müh. Böl. Dr. N. Gedik
Su Yapıları Ders Notu 50
7.13.1.5.4 Şaft (kuyu) savaklar
Yan savak yapmak mümkün değilse, topoğrafik durum uygun değilse, suyun
aktarılması için çevirme tünelinden yararlanmanın mümkün olduğu durumlarda uygulanır.











Avantajları
1. Kaya ve toprak dolgu barajlarda çok
uygun
2. Az yer işgal ediyor.
3. Derivasyon tüneli kullanılıyor.
Dezavantajları
1. Şeft ağzına tomruk ve buz parçaları
kaçabilir.
2. Çalışırken titreşim oluyor.
3. Kapasitesi sınırlıdır. Taşkın kapasitesi
büyük ise yetmeyebilir.
4. Savak içinde su kalırsa su donabilir.

7.13.1.5.5 Sifonlu savaklar
Büyük taşkın akımları için kapasitesi
sınırlıdır. Küçük taşkınlarda hazne
seviyesinin hassas kontrolünü sağlamak
için kullanılır.







Şekil 22
Şekil 23
Şekil 24
BAÜ Müh. – Mim. Fak. İnş. Müh. Böl. Dr. N. Gedik
Su Yapıları Ders Notu 51
7.13.2 Dip Savaklar
Ölü hacim dışında hazneyi gerektiğinde tamamen boşaltma olanağı sağlayan
tesislerdir. Dip savakların taşkın süresince ve taşkından sonra da belirli bir süre
çalıştırılmasının faydası vardır. Haznedeki su dip savak vasıtasıyla aşağıdaki maksatların
birisi için boşaltılır.

1. Haznedeki su baraj onarımı veya bakımı için boşaltılabilir.
2. Haznedeki suyu belli bir seviyeye düşürüp haznede taşkınlar için hacim
oluşturmak için dip savak kullanılır.
3. Baraj mansabındaki akarsu kesiminde en az belli bir su debisi sağlamak için
kullanılır.
4. Taşkın sularının önemli bir kısmı dolu savaktan atılmakla birlikte dip savak taşkın
sularının bir kısmını mansaba aktarmak için devreye sokulabilir.
5. Baraj yıkılma tehlikesine karşı barajdaki suyu boşaltmak için dip savak işe yarar.
6. Haznenin doldurulması için dip savak kapatılır.
7. Haznedeki katı maddelerin bir kısmını ve bulanık suları mansap tarafa aktarmak
için dip savak kullanılır.

7.13.2.1 Baraj gövdesinden geçen dip savaklar

- Enkesit dairesel veya dikdörtgendir.
- Giriş kayıpları çok yüksek olmaması için giriş ağzı eliptik olarak yuvarlatılmıştır.
- Beton barajlarda kullanılır.




7.13.2.2 Tünel şeklindeki dip savaklar
Dolgu barajlarda derivasyon tüneli daha sonra dip savak olarak kullanılır.





Şekil 25
Şekil 26
Şekil 27
BAÜ Müh. – Mim. Fak. İnş. Müh. Böl. Dr. N. Gedik
Su Yapıları Ders Notu 52
8. SU ALMA YAPILARI

Akarsu ve baraj gölü gibi su kaynaklarından suyu alıp iletim sistemlerine veren
yapılara “su alma yapıları” ve bu yapıların giriş kısmına “su alma ağzı” veya “priz” denir.
Su alma yapılarının suyu düzenlemek ve kontrol etmek gibi iki ana fonksiyonu ardır. Su
kaynağına çok yakın bu tip yapılarda yapının sağlamlığı ve işletme güvenliği de mühendislik
açısından gerçekleştirilmesi gereken önemli hususlardır. Yer seçiminde topoğrafya, jeoloji,
ekonomi ve ana yapının tipi önemli rol oynar.
Bir su alma yapısı düzenlenirken aşağıdaki hususlar gözönüne alınır.
1. Gerekli olan su miktarı her zaman alınabilmelidir.
2. Taşkınların gerek iletim sistemine ve gerekse diğer yapılara zarar vermesi
önlenmelidir.
3. Yüzen cisimlerin iletim sistemine girişi önlenmelidir.
4. Katı maddelerin iletim sistemine girişi önlenmelidir.
5. Balıkların iletim sistemine girişi engellenmelidir.
6. Su alma yapısındaki yük kayıpları az olmalıdır.
7. Gerektiğinde alınacak su miktarı denetlenebilmeli ve ölçülebilmelidir.
8. Su alma yapısının işletme ve bakımı kolay olmalıdır.
Su alma yapıları çeşitli şekillerde sınıflandırılır.
Yapı durumuna göre sınıflandırma
- Akarsu yatağından doğrudan su alma (yerçekimi veya pompalı bir
sistemle)
- Akarsudan bir kabartma tesisi ile su alma (bağlama veya baraj)
Akım durumuna göre sınıflandırma
1. Serbest yüzeyli su almalar,
a. Yandan su alma
b. Tabandan su alma
c. Karşıdan su alma
2. Basınçlı su almalar,
a. Yapı gövdesinden su lama
b. Yamaçtan su alma
c. Dipten su alma
d. Kuleli su alma
e. Kuyulu su alma
BAÜ Müh. – Mim. Fak. İnş. Müh. Böl. Dr. N. Gedik
Su Yapıları Ders Notu 53
8.1 SERBEST YÜZEYLĐ SU ALMALAR
8.1.1 Elemanları ve Fonksiyonları

Serbest yüzeyli klasik bir su alma sistemi Şekil 6.1’de gösterilmiştir. Böyle bir yapıda
genellikle şu elemanlar bulunur.

Şekil 8.1 Su alma yapısı elemanları 1. Dalgıç perde 2. Kaba ızgara 3. Giriş eşiği 4. Çökeltim
Havuzu 5. Yıkama kanalı 6. Đnce ızgara 7. Izgara temizleme platformu 8. Yedek kapak

1. Giriş eşiği: Su alma ağzını akarsu tabanından yüksekte tutarak sürüntü maddesi
girişlerini engelleyen en az 0,50 m yüksekliğinde bir eşiktir. Ortalama değeri 1,0 –1,5
m’dir.

2. Dalgıç perde: Sudaki yüzen maddelerin su lama ağzından girişini engelleyen bir
elemandır. Ayrıca büyük taşkınlarda fazla suyun su alma yapısına girişini önler.
Dalgıç perde en az 0,40 m suya batırılır. Ortalama değeri 0,8 – 1,0 m’dir.

3. Giriş Izgaraları: Su içinde taşınan maddelerin iletim sistemine girişini engellemek
için konurlar. Lama demirlerinin kaynak edilmesi ile yapılabilecekleri gibi, borulardan
veya profil demirlerinden de yapılabilirler. Alınacak suya ve çökeltim havuzu
özelliklerine göre iri ve ince ızgaralar konur. Ayrıca balık girişlerini engellemek için
ızgaralar gereklidir. Kaba ızgaralar 10 ila 30 cm aralıklı, ince ızgaralar 3-4 cm aralıklı
düzenlenir.

BAÜ Müh. – Mim. Fak. İnş. Müh. Böl. Dr. N. Gedik
Su Yapıları Ders Notu 54
4. Kapaklar ve ayaklar: Giriş ağzını tamamı ile kapatmak için kapaklar öngörülür.
Giriş ağzı geniş ise kapak sayısı birden çok yapılabilir. Bu durumda kapakların
aralarına köprü ayağı şeklinde ayaklar konur. Ayrıca karşıdan karşıya geçişleri
sağlamak için ayakların üstüne bir servis köprüsü yerleştirilir.

5. Çökelim havuzu: Giriş ağzından girebilen askı halindeki maddeleri tutmaya yarıyan
bir havuzdur.

6. Yıkama kanalı: Çökeltim havuzunun temizlenmesini sağlayan kanaldır. Ön kısmında
bir kapak bulunur. Đçindeki akım hızı en az 2 m/sn olmalıdır. Buna göre bir eğim
seçilir. Açık kanal şeklinde yapılabildiği gibi kutu menfez veya büz şeklinde de
düşünülebilir.

7. Çökeltim havuzu eşiği: Çökeltim havuzu sonuna yüksekliği 0,70 m’den az olmayan
bir eşik konarak havuzda çökelen maddelerin iletim sistemine girmesi önlenir.

8. Geçiş kanalı ve dönüşler: Geniş kanalı (rakortman) dikdörtgen kesitli bir çökeltim
havuzundan yamuk kesitli bir iletim kanalına geçişi sağlar. Su alma yapısında doğrultu
değişiklikleri uygun yarıçaplı dönüşlerle yani kurplarla sağlanır.

9. Ölçüm savağı: Đletim sistemine giren su miktarını ölçmek için geçiş kanalından sonra
yamuk kesitin başladığı yerde bir ölçüm savağı konur ve bu amaçla Parshall Savağı
adı verilen bir savak kullanılır.

10. Çevre duvarları: Bütün bu su alma yapılarını çevreleyen ve istinat duvarı şeklinde
çalışan çevre duvarları, su seviyesinden biraz daha yüksek yapılarak ilgili yapılar
korunur.







BAÜ Müh. – Mim. Fak. İnş. Müh. Böl. Dr. N. Gedik
Su Yapıları Ders Notu 55
8.1.2 Yük Kayıpları

Serbest yüzeyli su almaların yük kayıpları, akım nehir rejiminde olduğu için, kontrol
kesiti iletim kanalının sonu alınarak mansaptan membaya doğru hesaplanır. Bu yük
kayıplarının hassas olarak hesaplanması ile su alma ağzında gerekli olan kabartma kotu
bulunur.

Sürekli yük kayıpları, akışın hidrolik eğimi ile kanal uzunluğu çarpılarak bulunabilir.
Burada hidrolik eğim yerine çoğu zaman kanalın taban eğimi alınabilmektedir. Su alma
kanalındaki bütün kesitlerde Q = VA bağıntısı geçerlidir.

8.2 ÇÖKELTĐM HAVUZLARI

8.2.1 Çökeltim Esasları

Alınacak suyun içinde bulunan askı maddelerinden arındırılması gerekir. Bu arındırma
tabanda çökeltme şeklinde yapılır. Çökeltme, çökeltilmesi istenen en küçük dane çapı esas
alınarak gerçekleştirilir. Su kuvveti tesislerinde 0,1-0,2 mm’den küçük, 100 m’den fazla
düşümlerde 0,01-0,05 mm’den küçük danelerin geçmesine izin verilir. Đçme suyu tesislerinde
ise 0,02 mm büyüklüğündeki daneler çökeltilir. Sulama sistemlerinde daha toleranslı
olunabilir. Bu sistemlerde çökeltilecek dane çapı, kanaldaki kritik sürükleme gerilmesi esas
alınarak;

06 , 0 ). (
J . R .
D
s
γ γ
γ

= (8.1)
bağıntısından bulunabilir. Burada,
J: Đletim kanalındaki eğim,
R: Kanalın hidrolik yarıçapı,
D:Dane çapı,
γ
s
: Danenin özgül ağırlığı
γ: Suyun özgül ağırlığı




BAÜ Müh. – Mim. Fak. İnş. Müh. Böl. Dr. N. Gedik
Su Yapıları Ders Notu 56
Çökeltim havuzundaki akımın hızı belli bir değerden fazla olursa, çökelen daneler
akım ile birlikte yeniden harekete geçer. Bu bakımdan belirli bir dane çapı için izin verilen en
büyük akım hızı (Camp formülü)

V = a.D
0,5
(8.2)
amprik bağıntısı ile elde edilebilir.
V: cm/sn cinsinden izin verilen en büyük akım hızı,
D: mm cinsinden çökeltilmesi istenen dane çapı

a: dane çapına bağlı bir katsayı D < 0,1 mm ⇒ a = 51
0,1 mm < D < 1 mm ⇒ a = 44 alınır.
D > 1 mm ⇒ a = 32
Su içinde askıda bulunan maddelerin çökelebilmesi için yeterli bir havuz uzunluğu
gereklidir. Havuzdaki suda bulunan bir parçacık v yatay akım hızı ile w düşey dane çökelme
hızının bileşkesinde hareket ederek dibe çökebilir.

Su içinde en yukarıda bulunan maddeler en geç çökelir. En yukarıdaki bir parçacığın
havuz içinde çökelebilmesi için, tabana inme zamanı ile havuzdaki yatay hareket zamanı
eşitlenerek havuz uzunluğu belirlenebilir.

Daneciğin w hızı ile h yolunu alması için geçen süre, aynı
taneciğin v hızı ile L yolunu alması için geçen zamana eşittir.
Bun göre aşağıdaki ifade yazılabilir:
V
L
w
h
= ⇒
w
hV
L= (8.3)
h: havuzdaki suyun derinliği
V: çökeltim havuzlarındaki yatay hız (0,3-0,4 m/sn)



v
w
BAÜ Müh. – Mim. Fak. İnş. Müh. Böl. Dr. N. Gedik
Su Yapıları Ders Notu 57
8.2.2 Boyutlandırma Esasları
Alınan debiye ve taban durumuna göre çökeltim havuzlarının derinlikleri 1,5-4,0 m
arasında seçilir. Net havuz genişliği ise
Q = Vbh bağıntısından bulunur.
8.2.3 Çökeltim Havuzu Tipleri
Çökeltim havuzları aşağıdaki şekilde sınıflandırılabilir.
1. Yıkama şekline göre a. Kesintili yıkanan çökeltim havuzları
b. Sürekli yıkanan çökeltim havuzları
2. Plan şekline göre a. Dikdörtgen veya yamuk planlı çökeltim havuzları
b. Daire planlı çökeltim havuzları


BAÜ Müh. – Mim. Fak. İnş. Müh. Böl.

Dr. N. Gedik

7.2 Baraj Yapımının Tarihçesi Dünyada ilk barajın M.Ö. 4000 yıllarında Nil nehri üzerinde inşa edildiği tahmin edilmektedir. Uzunluğu 110 m ve yüksekliği 12 m olan bu baraj sulama ve içme su ihtiyacı için kullanılmıştır. Gene Nil nehri üzerinde Sadd-el-Kafara barajının M.Ö. 2950-2750 yılları arasında yapıldığı bilinmektedir. Çin’de ise M.Ö. 200 yıllarında yapılan Tu-Kiang barajı, 200 bin ha’lık pirinç tarlalarını sulamak için günümüzde hala kullanılmaktadır. Hindistan ve Seylan’da 2000 yıl önce yapılmış barajlar vardır. Đlk önemli kargir baraj 10 m yüksekliğinde ve Türkiye’de yapılan Keşiş Gölü barajıdır. Ağırlık, Toprak dolgu, Kaya dolgu, Kemer, Payandalı ve Silindir sıkıştırmalı beton barajların tarihçelerini Prof. Dr. Necati Ağıralioğlu’nun Baraj Planlama ve Tasarımı Cilt 1 kitabında bulabilirsiniz. Dünya ve Türkiye’deki en yüksek ve en büyük barajların listesi aşağıdaki tablolarda verilmiştir.

Su Yapıları Ders Notu

2

BAÜ Müh. – Mim. Fak. İnş. Müh. Böl.

Dr. N. Gedik

Dünyanın En Yüksek Barajları
Adı 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 Rogun Nure Grande dixence Inguri Vaiont Manuel M. Torres Tehri Alvaro obregon Mauvoisin Alberto Lieras Mica Sayano Shushenskaya Ertan LaEsmeralda Kishau Oroville Wl Cajon Chirkey Bhakra Luzzone Hoover Contra Mratinje Dworshak Glen Canyon Toktogul Daniel Johnson Keban Zimapan Karun Lakhwar Dez Almendra Berke Khudoni Kölnbrein Altinkaya New Bullards Bar New melone Itaipu Kurobe 4 Swift Mossyrock Oymapinar Atatürk Shasta Bennett WAC Karakaya Tignes Amir Kabir(Karad) Tachien Dartmounth Özköy Emosson Zillergrundi Las Leones New Don Pedro Nehir Vakhsh Vakhsh Dixence Inguri Vaiont Grijalva Bhagirathi Mextiquic Drance de Bagnes Orinoco Columbia Yenisei Yangtze/Yalong Bata Tons Feather , Calif Humuya Sulak Sutlej Brenno di Luzzone Colorado, Ariz- New Verzasca Piva Nourth Fork Clearwater Colorado , Ariz Naryn Manicouagan Firat Moctezuma Karun Yamuna Dez , Abi Tormes Ceyhan Inguri Malta Kızılırmak No .Yuba , Calif Stanislaus , Calif Parana Kurobe Lewis , Wash Cowlitz , Wash Manavgat Firat Sacramento , calif. Peace Firat Isere Karadj Tachia Mitta-Mitta Gediz Barberine Ziller Los Leones Tuolumne , Calif Ülke Tacikistan Tacikistan Đsviçre Gürcistan Đtalya Meksika Hindistan Meksika Đsviçre Kolombiya Kanada Rusya Çin Kolombiya Hindistan ABD Honduras Rusya Hindistan Đsviçre ABD Đsviçre Bosna Hersek ABD ABD Kırgızistan Kanada Türkiye Meksika Đran Hindistan Đran Đspanya Türkiye Gürcistan Avusturya Türkiye ABD ABD Brezilya/Paraguay Japonya ABD ABD Türkiye Türkiye ABD Kanada Türkiye Fransa Đran Tayvan Avustralya Türkiye Đsveç Avusturya Şili ABD Toplam Yapısal Rezervuar Tamamlanma Yükseklik Hacmi Yılı (m) (x106 m3) 335 300 285 272 262 261 261 260 250 243 243 242 240 237 236 235 234 233 226 225 223 220 220 219 216 215 214 210 207 205 204 203 202 201 201 200 195 194 191 190 186 186 185 185 184 183 183 180 180 180 180 180 180 180 180 179 178 11,600 10,500 400 1,100 169 1,660 3,540 n.a 180 1,000 24,760 31,300 5,800 815 2,400 4,299 5,650 2,780 9,870 87 35,154 86 880 4,259 33,304 19,500 141,852 31,000 n.a 3,900 580 3,340 2,649 427 n.a 205 5,763 1,184 2,960 29,000 199 932 1,603 310 48,700 5,612 70,309 9,580 230 205 232 4,000 940 225 90 106 2,504 1985 1980 1962 1984 1961 1981 UC 1926 1957 1989 1972 1980 1999 1975 1985 1968 1984 1977 1963 1963 1936 1965 1973 1974 1964 1978 1968 1974 1994 1976 1985 1963 1970 2000 n.a 1977 1986 1968 1979 1982 1964 1958 1968 1983 1990 1945 1967 1986 1952 1962 1974 1978 1983 1974 1986 1986 1971

Su Yapıları Ders Notu

3

BAÜ Müh. – Mim. Fak. İnş. Müh. Böl.

Dr. N. Gedik

58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76

Alpa-Gera Kopperston Tailings 3 Takase Nader Shah Hasan Ugurlu Revelstoke Hungry Horse Longyangxia Cabora Bassa Maqarin Amaluza Idikki Charvak Gura Apelor Retezat Grand Coulee Boruca Vidraru Kremasta (King Paul) Pauti -Mazar

Cornor Jones branch ,W,Va Takase Marun Yeşilırmak Columbia , B.C S.Fk ,Mont. Huanghe Zambezi Yarmuk Paute Periyar Chirchik Riul Mare Columbia Terraba Arges Achelous Mazar

Đtalya ABD Japonya Đran Türkiye Kanada ABD Çin Mozambik Ürdün Ekvator Hindistan Özbekistan Romanya ABD Kosta Rika Romanya Yunanistan Ekvator

178 177 176 175 175 175 172 172 171 171 170 169 168 168 168 167 166 165 165

65 ----76 1,620 1,078 5,300 4,280 24,700 63,000 320 100 1,996 2,000 225 11,582 14,960 465 4,750 500

1965 1963 1979 1978 1980 1984 1953 1983 1974 1987 1982 1974 1970 1980 1942 UC 1965 1965 1984

UC = Đnşaat Halinde n.a = Mevcut değil Kaynak = Uluslararası Büyük Barajlar Komitesi

Su Yapıları Ders Notu

4

BAÜ Müh. – Mim. Fak. İnş. Müh. Böl.

Dr. N. Gedik

Dünyanın En Büyük Barajları
Baraj Syncrude Tailings Chapeton Pati New Cornelia Tailings Tarbela Kambaratins Fort Peck Lower ABDma Cipasang Atatürk Yacyreta-Apipe Guri(Raul Leoni) Rogun Oahe Mangla Gardiner Afsluitdijk Oroville San Luis Nurek Garrison Cochiti Tabka(Thawra) Bennett W.A.C Tucuruii Boruca High Aswan(Sadd-el-Aali) San Roque Kiev Dantiwada LeftEmbankment Saratov Mision Tailings 2 Fort Randall Kanev Mosul Kakhovka Itumbiara Lauwerszee Beas Oosterschelde Ükle Kanada Arjantin Arjantin ABD Pakistan Kırgızistan ABD Nijerya Endenozya Türkiye Paraguay/Arjantin Venezuella Tacikistan ABD Pakistan Kanada Hollanda ABD ABD Tacikistan ABD ABD Suriye Kanada Brezilya Kosta RiKa Mısır Filipinler Ukrayna Hindistan Rusya ABD ABD Ukrayna Irak Ukrayna Brezilya Hollanda Hindistan Hollanda Dolgu Hacmi (x1000 m3) 540,000 296,200 238,180 209,500 121,720 112,200 96,049 93,000 90,000 84,500 81,000 78,000 75,500 70,339 65,651 65,440 63,400 59,639 59,405 58,000 50,843 48,052 46,000 43,733 43,000 43,000 43,000 43,000 42,841 41,040 40,400 40,088 38,227 37,860 36,000 35,640 35,600 35,575 35,418 35,000 Tamamlanma Yılı UC UC UC 1973 1976 UC 1940 1990 UC 1990 1998 1986 1985 1963 1967 1968 1932 1968 1967 1980 1956 1975 1976 1967 1984 UC 1970 UC 1964 1965 1967 1973 1953 1976 1982 1955 1980 1969 1974 1986

UC = Yapım aşamasında Kaynak = ABD Su Đşleri Teşkilatı

Su Yapıları Ders Notu

5

39 56 1175 55 31.5 70.5 78 78 78 77 77 74 75 74 74 73 71. Dr.5 124 118. Müh.3 * E:Enerji S: Sulama TK:Taşkın Kontrol ST:Su Temini ** KD: Kaya Dolgu TD:Toprak Dolgu *** u/c: Đnşa Halinde Kaynak: www. İnş.5 81 78.1 164.0 70.4 1234 196 122 163 5980 1150 950 32.7 88 86 85 83.5 114 113 103 102.8 1950 1075 450 312 1914 1400.8 158 1320 595 56 18. Böl.5 101.8 71.6 1188 5763 1073. – Mim.4 60 1226 2993 79.9 * E:Enerji S: Sulama TK: Taşkın Kontrol ** BK: Beton Kemer BA: Beton ağırlık KD: Kaya Dolgu *** u/c: Đnşa Halinde Türkiye’deki Dolgu Barajlar (H>70 m) Talvegten Baraj Atatürk Keban Kığı Adıgüzel Altınkaya Hasan Uğurlu Menzelet Özlüce Konaktepe Kuzgun Kralkızı Kılıçkaya Kirazdere Çamlıdere Alpaslan I Madra Karacaören I Yazıcı Yoncalı Kozan Hirfanlı Aslantaş Almus Kalecik Güzelhisar Demirköprü Dicle Akyar Derinöz Erzincan Çayboğazı Batman Hasanlar Yaylakavak Gönen Çatalan Nehir Fırat Fırat Peri B. Gedik TÜRKĐYE’DEKĐ YÜKSEK BARAJLAR Türkiye’deki Beton Barajlar (H>70 m) Talvegden Baraj Ermenek Deriner Berke Karakaya Oymapınar Gökçekaya Kemer Sır Sarıyar Gezende Nehir Ermenek Çoruh Ceyhan Fırat Manavgat Sakarya Akçay Ceyhan Sakarya Ermenek yükseklik (m) 280 207 186 158 157 115 108.BAÜ Müh.8 70.5 106 90 75 Amacı* E E E E E E E+S+TK E E E Tipi** BK BK BK BK BK BK BA BK BA BK Tamamlanma yılı u/c*** u/c 2001 1987 1984 1972 1954 1991 1956 1990 Gövde hacmi (x1000 m3) 273 3500 735 2000 676 650 740 443 568 83 Rezervuar kapasitesi (hm3) 4580 1969 427 9580 300 910 544 1120 1900 91.0 Amacı* S+E E E S+E+TK E E S+E E E S+E E E ST ST E S S+TK+E S S S E+TK S+TK+E S+TK+E S ST S+TK+E S+E ST S S S S+E S+TK S S+E+TK E+TK Tipi** KD BA+KD KD KD KD KD KD KD KD KD TD+KD KD KD KD KD KD TD TD KD TD+KD KD TD TD KD TD+KD TD TD+KD TD TD+KD TD TD TD+KD KD TD TD+KD TD Tamamlanma yılı 1992 1975 u/c 1989 1988 1981 1989 1998 u/c 1995 1997 1989 1999 1985 u/c 1997 1989 u/c u/c 1972 1959 1984 1966 1985 1981 1960 1997 1999 u/c*** 1997 2000 1998 1972 1996 1996 1996 Gövde hacmi (x1000 m3) 84500 15585 14790 7125 16000 9223 8700 14000 4750 2500 12700 6900 5200 2487 2600 3120 4000 6900 3137 1680 2000 8493 3405 1000 3205 4300 2180 2660 1681 3000 8072 5400 1651 4688 2357 17000 Rezervuar kapasitesi (hm3) 48700 31000 507.9 8.0 70.barajguvenligi.Menderes Kızılırmak Yeşilırmak Ceyhan Peri Munzur Serçeme Dicle Kelkit Kirazdere Bayındır Murat Madra Aksu Altınçayır Yoncalı Kilgen Kızılırmak Ceyhan Yeşilırmak Kalecik Güzelhisar Gediz Dicle Bulak Derinöz Gönye Kapalıçay Batman K:Melen Kocaçay Gönen Seyhan yükseklik (m) 166 163 146 144 140 135 136.org Su Yapıları Ders Notu 6 .0 2126. N. Fak.

Su Yapıları Ders Notu 7 . Dolu savak: Taşkın sularının mansaba aktarılarak yapının emniyetini sağlayan tesistir. Su yükseltme ve vana odası. 5. Ulaşım yolu 7. Dr. akarsu mansabına bırakılması gerekli miktarda suyu vermek için kullanılan tesistir. Su alma yapısı: Baraj gölünde toplanan suyun alınmasını sağlayan yapıdır. 8. 4. Bir dolgu barajın planı 1. 5.3 Barajların Kısımları 1. – Mim. Tahliye büzü.BAÜ Müh. Dolusavak Kontrol Kesiti. 9. Gedik Şekil 2. Gölet gövdesi. ölü hacim. Fak. Baraj gövdesi: Bütün vadiyi kapatarak yapay bir göl oluşmasını sağlar. Boşaltım Kanalı. Yaklaşım kanalı. 4. Enerji kırıcı tesis. N. 2. Su alma ağzı ve dipsavak. dolusavak debisini azaltmak. Genellikle beton veya dolgu malzemesinden inşa edilen sabit bir yapıdır. İnş. 3. 7. Dip savak: Gerektiğinde baraj gölünü tamamen boşaltmak. Baraj gölü. 6. 2. Baraj gölü: Baraj gövdesinin arkasında suyun depolandığı vadi kısmıdır. Müh. 3. faydalı hazne hacmi ve taşkın koruma hacminden oluşur. Böl.

N. alüviyon kalınlığı. göl yamaçlarının stabilitesi ve heyelan durumu incelenir. istimlak ve yenileme olanakları incelenir. Derivasyon tesisleri: Bir derivasyon sistemi baraj inşaatının kuru bir ortamda yapılmasını sağlar. Yağış havzasının hidrolik ve hidrolojik özellikleri: Yağış havzasının hidrolik. Bu çerçevede yağış akış ilişkilerine bağlı olarak. – Mim. İnş. 7. atölye. 4.BAÜ Müh. dolu savak yeri ve kapasitesi. morfolojik özellikleri incelenmelidir. 5. tomruk geçidi gibi yapılar öngörülür. garaj. derivasyon şartları. 8. baraj inşaatında kullanılacak malzemenin baraj yerine uzaklığı. 3. Diğer tesisler: Barajın hizmet ettiği amaca uygun olarak enerji santralleri. içme suyu arıtma tesisleri. park yerleri gibi barajın özellik ve büyüklüğüne bağlı olarak ihtiyaçlara cevap verecek şekilde boyutlandırılmış yapılar. kalınlığı ve geçirimsizliği. taşıma gücü. Daha sonra baraj yeri alternatifleri ayrıntılı olarak incelenir. akarsu drenaj sistemi ve bitki örtüsü incelenir. Çevre etkisi: Baraj nedeni ile bölge ikliminde ve canlı yaşamı dengelerinde oluşacak etkiler. üstün ve sakıncalı yönleri karşılaştırılarak en uygun baraj yeri belirlenir. ambar.4 Baraj Yerinin Seçimi Baraj planlama çalışmaları esnasında akarsu vadisinde baraj yapımına uygun yerler belirlenir. hidrolojik. istimlak ve yenileme ile ilgili maliyetler: Baraj gölü nedeni ile bölgede su altında kalacak yerleşim yerleri. temelin ve yamaçların jeolojik yapısı. Suyun inşaat alanına girmesini önleyen batardolardan ve suyun mansaba aktarılmasını sağlayan açık veya kapalı iletim tesislerinden oluşur. ulaşım durumu. tarım arazileri. balık geçidi. Büro. laboratuar. buharlaşma. bölgenin doğal yapısının bozulmasının sosyal yaşam üzerindeki etkileri incelenir. 1. Su Yapıları Ders Notu 8 . Đskan. kayaların cinsi. tarihi yerlerin su altında kalması. tarım için yeraltı suyu dengesinin korunması (tuzlanma). ulaşım yolları gibi tesislerin iskan. lojman. akarsuyun malzeme taşıma miktarı. Baraj yerinin özellikleri: Baraj yerinin topoğrafyası. endüstriyel tesisler. Müh. göl bölgesinin su tutma gibi özellikleri. Göl bölgesinin özellikleri: Göl bölgesinin topoğrafyası ve jeolojik yapısı. sediment birikimi. meteorolojik. 2. sızma. Gedik 6. Böl. 7. çatlaklar. yapının doğa ile uyumu gibi hususlar incelenir. muhtemel faylar. Dr. Fak.

Zira hidroelektrik enerji. Su Yapıları Ders Notu 9 .5 Baraj Yapma Amaçları Bir baraj aşağıdaki amaçlardan biri veya birkaçına hizmet etmek için yapılır. Sulama suyu genellikle akarsular üzerine inşa edilen baraj ve göletlerden sağlanmaktadır. Dr. ABD. Yani yılda % 7 civarında bir artış söz konusudur. Ülkemizde 2005 yılı sonunda 160. Bu durumda ekonomik potansiyelimizin % 35’i. Buna göre 2010 yılında 225 milyar kWh. 4. Şehirlerin içme ve kullanma suyu ihtiyacı: Artan nüfus ve refah seviyesinin yükselmesi ile birlikte yerleşim yerlerinin içme ve kullanma suyu talepleri de artmaktadır. Hidroelektrik enerji üretimi: Su kaynaklarından ekonomik olarak istifade edilmesi açısından Hidroelektrik Enerji Üretiminin rolü çok büyüktür. Ülkemizin 2005 yılında kişi başına yıllık elektrik enerjisi sarfiyatı 2 100 kWh iken. Müh. Dolayısıyla sanayinin su talebi de büyük ölçüde baraj ve göletlerden temin edilmektedir. dışa bağımlı değildir. Ayrıca ürün deseni de zenginleşmektedir.332 milyar kWh elektrik tüketilmiştir. Sulu ziraat yapılması halinde susuz ziraata nazaran 5 ila 14 misli bir gelir artışı olmaktadır. 2. 2020 yılında ise 440 milyar kWh civarında bir ihtiyaç olacağı tahmin edilmektedir. Fak. mısır gibi ürünler de yetiştirilebilmektedir. Günümüz itibariyle Türkiye’de 137 adet hidroelektrik santral işletmededir. 137 santral 12 846 MW ‘lik bir kurulu güce ve 45 milyar kWh yıllık ortalama üretim kapasitesine sahiptir. 3. Bir ülkenin elektrik enerjisi tüketimi o ülkenin kalkınmışlığının bir göstergesidir. gelişmiş ülkelerde 9 000 kWh. patates. teknik potansiyelin ise % 21’i kullanılabilmektedir.BAÜ Müh. Sanayi su temini: Sanayi üretim için mutlaka suya ihtiyaç duyar. Elektrik sarfiyatı yılda % 6 ila % 8 arasında bir artış göstermektedir. Susuz tarımla arpa-buğday ekilen arazilere pamuk. İnş. 1. Gedik 7. Sulama suyu: Ülkemizde günümüz itibariyle teknik ve ekonomik olarak sulanabilen 8. Kanada hatta Norveç gibi ülkelerde bu oran % 80’lere ulaşmıştır. ülke kaynaklarının kullanılması ile üretildiği için.5 milyon ha (hektar) arazi mevcuttur. Böl. ABD ve Kanada gibi ülkelerde ise 12 000 kWh’dır. – Mim. N.

İnş. Memba ve mansap bölgesindeki yeraltı sularına etkisi 7. Akarsu ulaşımına etkisi 8. Bolu (Gölköy). Mansap kesimindeki yatay oyulmalarına ve akış rejimine etkisi 9. orman alanları civarda yaşayan insanların mesirelik olarak kullanabilecekleri dinlenme yerleridir. Balıkçılığa etkisi 6. Sivas (Çamlıgöze) olmak üzere 8 adet su ürünleri üretim tesisinde yılda 28 milyon adet yavru balık üretilerek barajlara bırakılmaktadır. Şanlıurfa (Atatürk Barajı). Su ürünlerinin üretimi: Đnşaa edilen barajların göllerinde balıkçılık yapılmak suretiyle önemli ölçüde gelir sağlanır. Đzmir (Ürkmez). Fak. Ekonomi ve sosyal yaşam üzerindeki etkisi 2. Edirne (Đpsala).BAÜ Müh. Bölge ekolojisi üzerindeki etkiler 3. Elazığ (Keban). 6. yeşil alanlar. N. DSĐ’nin. Müh. Bölgenin iklimine etkisi ve bitki örtüsüne etkisi 4. Dr. Baraj civarlarında teşkil edilen rekreasyon sahaları. 7. Adana (Seyhan). Gaz emisyonları ile sera etkisi 5. Barajların Çevre Etkileri Bir akarsu vadisinde yapılan baraj bölgenin ve çevrenin bazı özelliklerinde önemli değişmelere sebep olabilir. Bu etkilerin en önemlileri şunlardır: 1.6. Rekreasyon ve turistik aktivitelere etkisi Su Yapıları Ders Notu 10 . Gedik 5. – Mim. Mesirelik kullanım: Barajlar inşa edildikleri bölgeye hayat vermektedir. Böl. Amasya (Yedikır).

taşkın kontrolü vb. İnş. Beton kemer Su Yapıları Ders Notu 11 .106 m3 en büyük taşkın debisi > 1000 m3/sn olma özelliklerinden en az birisini taşıyan barajlar büyük baraj olarak isimlendirilir. 7.2 Yapılış amaçlarına göre sınıflandırma Bir baraj tek veya çok amaçlı olarak planlanır. 7. Dolgu barajlar 1. Gölet (küçük baraj): Büyük baraj tanımının dışında kalan. Dr.1. Payandalı 4. için yapılırlar. Böl.7. hem de gövde biçimine göre sınıflandırma a.7. N. Fak. kret uzunluğu > 500m hazne hacmi > 1. Kaya dolgu b. Beton barajlar 1. projesi daha basit ve çabuk sonuç alınan yapılardır.3 Hem gövde dolgu malzemesi. sulama. Silindirle sıkıştırılmış beton barajlar 3.7.7 Barajların Sınıflandırılması 7. Toprak dolgu 2. hidroelektrik enerji. Gedik 7. Büyüklüklerine göre sınıflandırma Uluslararası Büyük Barajlar Komisyonu (ICOLD : International Comission on Large Dam) büyük baraj tanımı için aşağıdaki şartları vermektedir: Kreti ile temeli arasındaki yükseklik 15 m’den fazla olan barajlar ile yüksekliği 10-15 m arasında olan fakat buna ek olarak. Yüksek baraj: Yüksekliği 50 m’den fazla olan barajlara denir.BAÜ Müh. endüstri suyu temini. – Mim. Müh. Bunların birkaçını birlikte temin eden baraja çok amaçlı baraj denir. Tek amaçlı barajlar içme suyu temini. Önyüzü betonarme kaplı kaya dolgu 3. Beton ağırlık 2.

Bu Su Yapıları Ders Notu 12 . toprak dolgu. Her tür baraj için uygundurlar. aksi durumda beton baraj düşünülür. oturma miktarları çok ve geçirimlilikleri çok olan bu temellerde erozyon (aşınma) meydana gelebilir. Böl. Baraj yerinin topoğrafik durumu: Baraj yerinin topoğrafyası. Temel zemini ve jeolojik yapı: Baraj yerinin jeolojisi baraj türü üzerinde etki eden etkenlerden en önemlisidir. Bu faktörlerin başlıcaları şunlardır: 1. Dar vadiler: Kemer ve ağırlık barajların projelendirilmesinde elverişlidir. Dr. bunlarda bir takım sızdırmayı azaltıcı tedbirlerin alınması gerekir. Çakıl temeller: Bu temellerde. Baraj yerindeki temel durumu her baraj türü için uygun değildir. Bu tür temellerde. genel olarak temeller dört grupta toplanabilir: a. Payandalı (boşluklu) beton barajlar daha geniş vadilerde ekonomik olabilir. Fazla miktarda su sızdırabilecekleri için. Derin ve dar vadiler: Özellikle dolu savağın yerleştirileceği uygun bir boyun oluşmadığı durumda. 2005). Tabiatta çok çeşitli temel türüne rastlamakla birlikte. Bunlar genel olarak kemer ve payandalı barajlar için elverişli değildir.BAÜ Müh. eğer vadinin yamaçları sağlamsa kemer baraj. Bu nedenle baraj yerine ve yapılış amacına uygun ve en ekonomik olan baraj tipinin belirlenmesi için birçok faktörün incelenmesi gerekmektedir. İnş. Fak.8 Baraj Tipinin Seçimi Bir baraj yerinde genellikle birden fazla baraj tipinin yapımı söz konusudur. baraj tipinin seçiminde dikkate alınan ilk kriterdir. b. ayrışmış olan yüzey kayasının sıyrılması ve çatlakların enjeksiyonla tıkanması gerekir. Sağlam kaya temeller: Bunlar taşıma güçleri yüksek. oturma miktarları ihmal edilebilir mertebede. c. Gedik 7. Az dalgalı araziler ve geniş vadiler: Dolgu baraj için uygundur. Đyi sıkışmış durumda iseler. – Mim. homojen ve genel olarak geçirimsizdirler. Çünkü bunların dolu savakları gövdelerin üzerine yerleştirilebilir (Berkün. Derin bir vadi ile üst kotlarda yatık yamaç kombinasyonlarında karma tipte baraj gövdeleri projelendirilebilir. fakat geçirimlilik yüksektir. kaya dolgu ve alçak beton ağırlık barajı için uygundurlar. Beton barajlar genellikle geniş vadilerde ekonomik değildir. Silt veya ince kum temeller: Taşıma güçleri az. Müh. 2. Ağırlık barajların vadi genişledikçe ve tabanda alüvyon kalınlığı arttıkça ekonomisi azalır ve durum dolgu gövde lehine gelişir. taşıma gücü oldukça iyi. N.

dolgu ve riprap için kaya ve beton için agregadır. maliyeti düşürür. Gedik bakımdan alçak beton ve toprak dolgu barajlar için elverişli temellerdir. 3. 5. Bunlar mümkün olduğunca baraj yerine yakın bir alandan karşılanır. Böyle temeller özel projeler ve tecrübeli mühendisler gerektirir (Ağıralioğlu. dolgu malzeme ocaklarının uzaklığı. Dr. Böl. Müh. Bu tünel ileride esas yapının dip savağı veya kuvvet tüneli olarak da kullanılabilir. dolgu için toprak. inşaatın yapılacağı kısmın memba ve mansap tarafları batardo denilen yüksekliği düşük barajlar ile kapatılarak. 6. Ulaşım olanakları: Baraj yerinin. Temel oturmaları. 2004). mevcut yollara yakın olması yeni yol yapımını azaltacağından. 4. Malzeme taşıma maliyetinin azaltılması toplam proje maliyetini önemli ölçüde düşürür. Bir baraj aksı için dolgu ve beton baraj tipinin her ikisi de uygun görülüyorsa. Baraj inşaatında kullanılacak uygun malzemenin yeri ve cinsi: Baraj inşaatı için üç çeşit doğal malzemeye gereksinim vardır. Dolu savak kapasitesi ve yeri: Dolgular oluşacak hareketlere karşı toleranslı yapılar olarak bilinmesine rağmen. Büyük akarsularda Su Yapıları Ders Notu 13 . beton baraj tipinin tercihini gerektirebilir. Bu yüzden ancak alçak toprak dolgu barajlar için tavsiye edilirler. dolgu barajların hava payı ve dolusavak kapasitesi yönünden tutucu tasarımını öngörmektedir. baraj sahasına oldukça yakın ve yeterli kapasite ve malzeme kalitesine sahip ocaklarının bulunabilmesi ile sağlanabilir. aşırı sızma kaybı ve mansap eteğinin oyulması bunların önemli problemlerdir. gelen su derivasyon tüneli veya kanalı denilen yapay bir yatak vasıtası ile mansap tarafına akıtılır. Kum.BAÜ Müh. Uygun özellikte toprak ve kayaların yeterince bulunduğu yerlerde ise dolgu baraj tipleri yapılabilir. çakıl ve agrega yapmaya elverişli kayaların yeterince bulunduğu yerlerde beton baraj tipi uygundur. Çevirme (derivasyon) koşulları: Baraj inşaatını kuru koşullar altında yapabilmek için. Bu durum. Baraj yeri seçilirken malzeme ocaklarına ulaşım olanakları da önemlidir. – Mim. Kil temeller: Bunların taşıma gücü çok az. Bunun için bir maliyet karşılaştırması yapılmalıdır. d. Fak. konsolidasyondan dolayı oturma miktarları çok yüksek ve geçirimlilikleri azdır. İnş. N. kret üzerinden su aşımında proje toleransı yüksektir. suyun kreten aşmasına karşı oldukça düşük direnç gösterirler. Beton barajlarda ise. En ekonomik baraj tipi. Bunlar.

Bu nedenle bu araçların gereğinde rahatlıkla park ve manevra yapabilecekleri yeterli genişlikte bir alanların bulunması. İnş. – Mim. inşaat işlerinin sürekliliğinin sağlanması için en önemli özelliklerinden birisidir. 2004). Heyelan: Baraj gölü yamaçlarından heyelan ile göle akabilecek zemin kütleleri büyük dalgalar oluşturulabilir. 2005). Bunun için dolu savağın baraj gövdesi üzerinde yer alabildiği beton veya kemer barajlar uygun olur. Bu nedenle bir bölgede yapılabilirliği mümkün görülen birkaç tip arasında yapılacak seçimde. Tip seçimi maliyetler arasında büyük farklar oluşturabilir. Dolgu barajlar kreten dalga aşmasına karşı dayanıksız yapılardır. Gedik gelebilecek büyük taşkınlar büyük kapasiteli savakların yapılmasını gerektirir. 7. Makine parkı alanı mevcudiyeti. silindirle sıkıştırılan beton ve toprak dolgudur (Ağıralioğlu. Eğer inşaatta killi yapı malzemesi büyük çapta söz konusu oluyor. ülkedeki yararlanılabilir teknoloji uzmanı kadro gibi olanaklar mümkün olduğunca iyi değerlendirilmelidir. 9. Burada inşaat süresi de beraber düşünülmesi gereken bir faktördür. N. çabuk inşa edilebilecek bir baraj tipi seçilir. Deprem etkilerine karşı barajların hassaslık sırası kemer. Bu gibi durumlarda beton barajlar tercih edilebilir. makinelerin tip ve kapasiteleri: Barajda geniş hacimli ve çeşitleri oldukça farklı ağır vasıtalar ve diğer cihazlar devamlı hareket halindedir. Ülkenin ekonomik durumu: Barajlar bir ülkenin ekonomisini ciddi ölçüde etkileyebilecek derecede çok yüksek maliyeti olan yapılardır. Fak. Đklim koşulları ve yapım süresi: Bölgenin iklim koşulları uygun değilse ve herhangi bir sebepten dolayı inşaat süresi kısıtlı ise. Dr. 8.BAÜ Müh. kaya dolgu. depremden doğacak dinamik yüklerin dikkate alınması gerekir. (örneğin her mevsimin yağışlı veya uzun süre don oluşması durumunda) beton baraj tipinin seçimine gidilir. Böl. ağırlık. 2005). payandalı. 11. Dolu savağın yerleştirilebileceği dar boyunların bulunduğu vadilerde dolgu baraj tipi uygun olabilir (Berkün. Müh. 10. Su Yapıları Ders Notu 14 . Mevcut makinelerin tip ve kapasiteleri de baraj tipine göre inşaatın hızını ve sürekliliğini etkileyen önemli bir etken olabilir(Berkün. Deprem: Barajın yapılacağı alan aktif bir deprem bölgesi ise. fakat iklim şartları bunun işlenmesine uygun olmuyorsa.

Taban ve boşluk suyu basıncı 4. Hidrostatik su basıncı 3. Deprem kuvveti 5. Dr. Böl. Müh. Şekil 3. – Mim. İnş.9. Buz basıncıdır.BAÜ Müh. Etki eden en önemli kuvvetler.1 Barajın kendi ağırlığı Malzemenin özgül ağırlığı γb ve gövde hacmi V olmak üzere G = γb V (7. Fak.1) Su Yapıları Ders Notu 15 .9 Barajlara Etki Eden Kuvvetler Bir baraj etki eden tüm statik ve dinamik kuvvetlere karşı koyabilmelidir. Bir ağırlık barajına etki eden kuvvetler 7. Gedik 7. Barajın kendi ağırlığı 2. N. 1.

U =γ h1 + h 2 b 2 (7.4 Deprem kuvvetleri Projelendirmede yatay ve düşey deprem kuvvetlerinin dikkate alınması gerekir. Dr.2) ifadesi ile hesaplanır. Gedik eşitliği ile hesaplanır. Baraj gölünün dolu olması hali en gayri müsait durum. 7. Burada h1 ve h2 memba ve mansap topuklarındaki su derinliği. Hesap kolaylığı bakımından eğik veya eğri yüzeylerden gelen toplam basınç yatay ve düşey bileşenlere ayrılır. barajı Su Yapıları Ders Notu 16 .3 Taban ve boşluk suyu basıncı Taban basıncı özellikle ağırlık barajlara etki eden en önemli etkenlerden biri olup.2 Hidrostatik basınç Barajlara memba ve mansap tarafında etki edebilir. Deprem membadan mansaba doğru oluşursa. Mansap tarafındaki su yüksekliği küçük ise ihmal edilebilir. yerkabuğunun membaya ve aşağıya doğru olan hareketi esnasında oluşur.5 ile 0.3) ifadesi ile hesaplanabilir. Köprü. Deprem yerkabuğunu aşağı yönde hareket ettirirse.BAÜ Müh. Genellikle taban su basıncının hesabında 0.7 arasında bir küçültme faktörü kullanılır. su ve toprağın mansaba doğru olan basıncı artar. Fak. Böl.9. aşağıdan yukarıya doğru oluşan atalet kuvvetleri nedeniyle. Burada h su derinliği. 7. eğik yüzeyler üzerinde bulunan su ve toprak ağırlığı ile barajın kendi ağırlığı azalır. İnş.9. Yatay su basıncı. P= γ b h2 2 (7. – Mim. 7. Müh. Ayrıca barajın ağırlığı sebebi ile mansaba doğru yatay doğrultuda atalet kuvveti oluşur.9. N. γ suyun özgül ağırlığıdır. Deprem kuvvetlerini hesaplamak için. kapaklar vb donanımlardan gelen dış kuvvetler barajın kendi ağırlığına eklenir. b barajın taban genişliğidir.

365  2 −  + 2 −  h h h  h    eşitliğinden bulunur. Fak. Ölü hacimdeki siltin etkisi deprem sırasında içsel sürtünme açısının değişimi tam bilinemediği için.1g arasında alınmaktadır.6) (7. α depremden dolayı ivme katsayısı olup.Burada. y  y y y  C = 0. USBR’ye göre baraj yüzeyini etkileyen söz konusu seviyenin üst kısmındaki toplam yatay kuvvet ve seviyenin üst kısmında toplam devirici moment için aşağıdaki eşitlikler verilmiştir.5) y h Su Yapıları Ders Notu 17 . Burada. ABD’de α değeri inşaat yerinin deprem durumuna bağlı olarak 0. Gedik etkileyebilecek depremin şiddetini bilmek gerekir.726 Fde y Me = 0.299 Fde y2 (7. – Mim. Böl. Depremin baraj gövdesine yatay yönde etki ettireceği atalet kuvveti. İnş.4) ifadesi ile hesaplanır. g yerçekimi ivmesine oranıdır (α = a/g).8) (7. Dr. a deprem ivmesinin. Bu kuvvet tabandan (4π/3)h kadar yukardan etkir.7) (7. Müh. Fd = αG (7. h yerine siltin yüksekliği hsi formülde kullanılarak suyun etkisi gibi hesaplanabilir. Bunun değeri genellikle yerçekimi ivmesi cinsinden ifade edilir. Memba yüzeyi düşey olan bir baraj haznesinde depremin suda dinamik etkisi Fde = C α γ h eşitliği ile hesaplanabilir. N. Ve = 0.BAÜ Müh. γ : suyun özgül ağırlığı h : toplam su derinliği y : rezervuar yüzeyinden söz konusu seviyeye kadar olan düşey su derinliğidir.05g ile 0.

malzemeler yerine yerleştirildikten sonra yüksek kapasiteli makinelerle sıkıştırılır.5 Buz basıncı Kış sıcaklarının don derecesinin altına düştüğü yerlerde yapılacak barajların hesaplarında buz basıncı dikkate alınmalıdır. yüzyıldan sonra dolgu barajlarda iki temel eleman önem kazanmıştır. Bu türde. Dr. Buz basıncı sıcaklık artış oranına ve buz kalınlığına göre hesaplanır. Fak. N. İnş. Gedik 7. Müh.10 Dolgu Barajlar Dolgu baraj. toprak dolgu ve kaya dolgu diye iki ana bölüme ayrılır. Bunlar toprağın üniform ve ince tabakalar halinde serilip. yapı yerinin yakınından alınan veya kazılarak sağlanan tabii malzeme ile yapılan baraj türüdür. 7. Kuvvetin buz kalınlığının ortasından etkilediği kabul edilir.10. Ancak 19. Dolgu barajlar. Böl. – Mim. 2005). Homojen toprak dolgu baraj en basit ve en eski baraj türüdür. toprağın su muhtevasını istenen seviyeye indirecek şekilde makinelerle sıkıştırılması ile oluşturulan yapılardır.1 Toprak dolgu barajlar Dolgu malzemesinin %50’den fazlası toprak olan bir baraja toprak dolgu baraj denir. Bu tür barajlarda kontrol altına alınamayan sızma ile ilgili büyük problemler yaşanmıştır. Baraj gölünde oluşacak sıcaklık değişimleri ve buz kalınlığı meteorolojik verilerden tahmin edilebilir. Buz basıncı baraj yerinin iklim ve haznenin işletme şartlarına bağlı olarak 0. 7. Su Yapıları Ders Notu 18 .9. Bunlar: a) Geçirimsiz olan ve su tutan eleman veya pek az geçirimli çekirdek b) Yapının stabilitesini sağlamak üzere daha iri malzemeden oluşan yan destek dolgulardır.75 t/m arasında değişir (Berkün.BAÜ Müh.

– Mim. Homojen toprak dolgu baraj türü Merkez çekirdekli dolgu baraj kesitleri Şekil 5.b’de gösterilmiştir. İnş.a ve 5. Geniş çekirdekler geçiş dönemi. Su Yapıları Ders Notu 19 .b’de gösterilen homojen toprak dolgu en kesitler daha küçük ve az önemde olan barajlar için veya seddeler için kullanılır. Bu tür daha büyük barajlarda en yaygın kullanılanıdır. (a) (b) Şekil 5. Dr. (a) (b) Şekil 4. dolgu yüksekliğinin %20-40’ı kadar alınmaktadır. Gedik Şekil 4. Merkez çekirdekli dolgu baraj kesitleri 1950’lerden sonra. Şekil 6.BAÜ Müh.a ve 6.a ve 4. N. Böl. zemin mekaniği teorisindeki gelişmelerin olduğu ve yüksek kapasiteli toprak nakletme ve sıkıştırma makinelerinin ortaya çıktığı zamana rastlar. Fak. Günümüzde çekirdeğin taban genişliği. Müh.b’de gösterilen sıkıştırılmış kalın geniş kil çekirdekli en kesitlere geçilmiştir.

Kaya dolgu barajlarda belli başlı türler Merkez çekirdekli ve eğimli çekirdekli kaya dolgu baraj en kesitleri Şekil 7. Şekil 7. dolgunun %50’den fazlası kaya türü malzemedir. – Mim. Böl. Şekil 7. Dr. Fak. Su Yapıları Ders Notu 20 . İnş. Gedik (a) (b) Şekil 6.a ve 7.10. Müh. Merkez çekirdekli yapmak için uygun toprak yoksa veya ekonomik değilse. beton veya asfalt türü malzeme de kullanılır. Sıkıştırılmış kalın geniş kil çekirdekli en kesitler 7.2 Kaya dolgu barajlar Kaya dolgu barajlarda. Bunlarda geçirimsizliği sağlamak için sıkıştırılmış kil.b’de gösterilmiştir. N. Yaygın kullanılan kaya dolgu baraj türleri ve bunların şev eğimi değerleri Şekil 7’de verilmiştir.BAÜ Müh.c’de gösterilen menba kaplamalı kaya dolgu baraj beton veya asfalt kaplı olabilir.

d’de görüldüğü gibi. merkez çekirdekli baraj. 7.5 arasında seçilebilir. 8. Belli bir baraj yeri için en uygun dolgu en kesit türünün seçimi. Ön yüz betonarme perde ile kaplı olduğu için sızma ve kaçak problemi yoktur. Müh. Kış mevsiminde de kaya dolgunun serilmesi mümkündür. yıkılmaksızın büyük miktarlardaki deformasyonlara dayanabilir. Bir asfalt kaplama.BAÜ Müh.15-0. 3. Memba ve mansap şevleri 1:1. Böl. Sıkıştırma donanımına ihtiyaç yoktur. Bütün bunların sonucu olarak maliyeti. 4. Bu türün diğer türlerden üstünlükleri aşağıda verilmiştir: 1. daha düşüktür. 5. 10.30 m kalınlığında ince asfalt kaplamalı enkesit seçilebilir. Şevlerin daha dik olmasından dolayı taban kalınlığı daha azdır ve daha az dolgu malzemesi gerekir. İnş. N. Derivasyon tesisleri pahalı olacaksa. Deprem tehlikesine karşı daha dayanıklıdır.0 m olan kalın asfalt kaplamalar da Şekil 7. Gedik günümüzde yaygın kullanılan 0. Fak. 6. Ayrıca gövde üzerinde dolu savak yapılabilir. 2. 2. büyük taşkınlar kaya dolgudan geçirilebilir. Tepe oturması olmadığı için hava payı azdır. Kalınlığı 0. daha seyrek rastlanan bir tür olarak kullanılmaktadır. Đnşaat daha kısa zamanda tamamlanabilir. Kaya dolgu ile beton enjeksiyonu aynı anda bir arada yapılabilir. Diğer yapı boyutları da taban kalınlığına bağlı olarak azalır. Yüksek mukavemetli temel gerekli değildir. 3. Dr.3 ile 1:1. 9. Kaya dolguda boşluk basıncı ve borulanma yoktur.6-1. – Mim. esas olarak yeterli miktarda farklı dolgu malzemelerinin özelliklerine ve sağlanabilmelerine bağlıdır. Su Yapıları Ders Notu 21 . 1980’den beri çok yaygın kullanılmaktadır. Memba perdeli kaya dolgu barajlardan olan ön yüzü beton kaplamalı kaya dolgu barajlar. 4. Kaya dolgu barajın toprak dolgu baraja göre üstünlükleri: 1. Her amaç ve yükseklikteki baraj için uygulanabilir. Boşluk suyu basıncı yoktur.

2004). 7.3 Dolgu barajların üstünlükleri Dolgu barajlar diğer baraj türlerine göre giderek üstünlük sağlamaktadırlar. hasar oluşma ve yıkılma tehlikeleri daha büyüktür. Su Yapıları Ders Notu 22 . Aks yerindeki mevcut şartlara göre beton ağırlık veya beton kemer tipinde bir gövde seçilebilir. Dr. Fak. gevşek zemin ve ayrışmış kaya kazılıp alındıktan sonra. N.10. dolusavak. 6. Böl. Beton barajların en önemli avantajı. Dolgu barajların üstünlükleri şöyle sıralanabilir: 1. Bunlar kayalardan yumuşak toprağa. 4.11 Beton Barajlar Beton baraj gövdeleri. Bunların baraj gövdesinde ve temelinde sızma ve iç erozyon (aşınma) tehlikesinin diğer baraj türlerinden daha fazla olmasıdır (Ağıralioğlu. Bunun için taşkınlar dikkatli tahmin edilip gövdeden ayrı bir dolu savak planlanmalıdır. Bu üstünlüklerinden dolayı yapılmış ve yapılacak barajların büyük bir kısmı bu türde seçilmektedir. Gedik 7. Gerek toprak ve gerekse kaya dolgu olarak çeşitli dolgu malzemeleri için uygulanabilen tasarım kriterleri çok esnektir. İnş. yeterli taşıma gücüne sahip sağlam kaya zemin üzerinde inşa edilirler. 3. sıkışabilenden sıkışmayana. Bunlar dar vadilerden geniş vadilere kadar her vadi şekli için uygundur. barajlardaki toprak dolgu veya kaya dolgunun birim maliyeti. dip savak vs. Müh. – Mim. 2. Bunlar: 1. geçirimliden geçirimsize kadar her türlü temel şartlarında uygulanabilirler. gibi diğer yapıların gövde üzerinde yer alabilmesidir.BAÜ Müh. Makineleşmenin artması ve makinelerin gelişmesi sonucu olarak. Üzerlerinden su aşarsa. Dolgu barajların bu üstünlüklerinin yanı sıra dezavantajları da vardır. Đnşaat işlemlerinin önemli bir kısmı makinelerle yürütülmekte ve makineler gün geçtikçe gelişmektedir. Bunlarda tabiattaki malzemeler kullanıldığından dışarıdan getirilecek veya taşınacak işlenmiş malzeme veya çimento miktarları en aza inmektedir. 2. 5. kütle betonunkine göre daha yavaş artmaktadır.

N. başta baraj gölünden kaynaklanan su yükünü ve diğer çeşitli ikincil yükleri kendi ağırlığı ile karşılayarak temele aktaran yapılardır. Müh. Gedik Şekil 8. Fak. Su Yapıları Ders Notu 23 . Böl.BAÜ Müh. Dr. Đstinat duvarı gibi çalışan bu yapılar. İnş. dolu gövdeli veya boşluklu bloklardan veya araları kapatılmış payandalardan oluşur. – Mim. Baraj tipleri 7.11.1 Beton ağırlık barajlar Beton ağırlık baraj gövdeleri.

Gedik Dolu gövdeli ağırlık barajlar: Bu tipteki barajlar gövdenin büyüklüğüne uygun olarak boyutlandırılmış 10 ile 20 metre genişliğinde trapez kesitli beton blokların yan yana getirilmesi sureti ile projelendirilirler. zira bu genişlik aşıldığı zaman termal çatlakların ortaya çıkması mümkündür. baraj üzerinden bir ulaşım yolu geçirilmesi söz konusu olduğunda. nadiren de kavisli olarak yapılırlar. büyük taşkın debilerinin baraj gövdesi üzerinden mansaba aktarılması gerektiği durumlarda. 7. beton ağırlık barajlarının özel şekli olup.2 Beton ağırlık barajların hesap esasları Genellikle bir dik üçgene benzeyen ve su basıncını kendi ağırlığı ile karşılayan barajlardır.11. projesi yerel şartlara uygun ve inşaatı iyi yapılmış bir beton ağırlık barajı bakım ve işletme masrafları az olan kararlı bir yapıdır. Memba yüzleri dik veya dike yakın düzenlenirler. Çok büyük ağırlıklarına rağmen emniyet faktörleri küçüktür. Beton malzeme kullanımı az. fakat kalıp ve işçilik maliyeti fazladır.BAÜ Müh. hemen hemen aynı statik prensiplere göre çalışır. N. Payandalı ve boşluklu beton gövdeler: Bu tip gövdeler. tabana doğru genişleyen üçgen kesit seçilir. gibi elemanlarla kapatılarak süreklilik sağlanmıştır. Sağlam ve geçirimsizliği sağlanabilecek yeterli kalınlıkta kaya temellerin uygun bir derinlikte bulunduğu orta genişlikteki vadilerde. yeterli miktarda ve istenen özellikte agrega malzemesinin bulunduğu ve çimento naklinin ekonomik olduğu yerlerde. Blok genişlikleri 20 m’yi geçmemelidir. Ağırlık barajlarında etki eden en önemli dış kuvvet haznedeki hidrostatik su basıncıdır. fakat estetik yönden veya özel bir amaçla aks kemer formunda da yapılabilir. Böl. Dr. diğer beton baraj tiplerine göre don etkilerine karşı daha az hassas olduğundan. Gövde yüzleri bazı amaçlarla değişken eğimli olarak da düzenlenebilir. Gövde genel olarak doğrusal bir aks üzerine oturur. – Mim. Genellikle 150 m’ye kadar olan yüksekliklerde yapılırlar. kemer vs. Dolu gövdeli ağırlık baraj gövdelerine kıyasla daha geniş vadilerde ekonomik olabilirlerse de yükseklikleri sınırlıdır. Uygun temel şartlarında. Fak. Genelde planda doğrusal. Yan yana sıralanmış payandaların memba yüzleri genişletilmek sureti ile veya araları plak. İnş. diğer baraj tiplerine göre savaş ve sabotaja karşı daha güvenli olduğu kabul edilmesi durumunda tercih edilir. Bu nedenle hidrostatik basınç dağılımını iyi karşılayabilmesi için. Su Yapıları Ders Notu 24 . Planda kesit şekillerinde deneyimler sonucu geliştirilen formlarda değişmeler yapılmıştır. Müh.

Su Yapıları Ders Notu 25 . baraj boş haldeyken çekme gerilmelerini önlemek.BAÜ Müh. Böl. Bunun için. haznenin dolu ve boş olması halinde normal ve özel yükleme durumları için ayrı ayrı yapılır. mansap yüzeyinin eğimi için. – Mim. Fakat hesaplanması gerekirse devirmeye karşı koyan momentlerin devirmeye çalışan momentlere oranı için şu koşul sağlanmalıdır. b barajın taban genişliği.80 arasında bulunur. N.65-0. Genellikle tan α = 0. Boyutlandırma. Beton ağırlık barajı hesapları için kullanılan üçgen kesitin minimum boyutları barajın kendi ağırlığı. α üçgenin tepe açısı. H barajın yüksekliği. γ ve γb suyun ve betonun özgül ağırlıkları. Ağırlık barajların projelendirilmesinde. baraj ekseni iki yamaç arasında en kısa bağlantıyı sağlayacak şekilde doğru bir çizgi şeklinde planlanır. m ise taban su basıncı küçültme faktörüdür (m = 0. Memba yüzeyi düşey veya en fazla %10 eğim verilerek yapılabilir. tanα = b 1 = γb H −m (7. Memba yüzeyinin eğimli yapılmasının sebebi. hidrostatik su basıncı ve taban su basıncının etki ettiği normal yükleme durumunda çekme gerilmeleri meydana gelmeyecek şekilde belirlenir. tabanın mansap tarafındaki 1/3b noktasına göre momentler yazılarak sıfıra eşitlenirse. İnş. Birinci koşulun sağlanması için etki eden kuvvetlerin bileşkesinin çekirdek bölgesi içinde kalması gerekir. Barajda çekme gerilmeleri meydana gelmemeli Barajın hiçbir yerinde beton emniyet gerilmeleri aşılmamalı Zemin emniyet gerilmeleri aşılmamalıdır. Burada. Müh. bu kesitin diğer denge şartlarını sağlayıp sağlamadığı araştırılır.7). Fak.5-0. Birinci koşula göre baraj kesit boyutları belirlenerek. Devrilme emniyeti Çekme gerilmeleri meydana gelmemesi barajın devrilmeye karşı emniyetli olduğunu gösterir. dolu haldeyken kayma ve devrilme emniyetini artırmaktır. Dr. Gedik Ağırlık barajlarının planda yerleştirilmeleri hiçbir statik şarta bağlı olmadığından.9) γ bulunur.

τ betonun kesme gerilmesidir. Müh. – Mim. f temel ile beton arasındaki sürtünme katsayısıdır (f = 0.0 ΣH η= (7. ΣV toplam düşey kuvvetlerin bileşkesi. Dr. Gedik η= M koruyucu M devirici ≥2−3 (7.BAÜ Müh.80). f temel ile beton arasındaki sürtünme katsayısı. A temel yüzey alanı. Baraj gövdesi bir tek parçalı (monolitik) yapı kabul edilerek. Burada.30-0. Barajın kesme mukavemeti Kesme mukavemetinin sağlanması için. Burada.13) ifadesinden hesaplanabilir.U)f + Aτ ≥ 5. İnş. Gerilme tahkikleri Gövde ve temelde emniyet gerilmelerinin aşılmadığı gösterilmelidir. ΣH toplam yatay kuvvetlerin bileşkesi.12) sağlanmalıdır. ΣH toplam yatay kuvvetlerin bileşkesi. (V . N. memba ve mansap yüzeylerindeki normal gerilmeler.10) Kayma emniyeti f≥ ΣH ΣV (7. ΣV toplam düşey kuvvetlerin bileşkesi. σ= Σ V  6e  1 ±  bd  b (7. Su Yapıları Ders Notu 26 . Fak.11) eşitliği ile bulunur. Böl.

Büyük taşkın debilerinin baraj üzerinden mansaba aktarılması uygundur. Müh. Yan yana sıralanmış payandaların memba yüzleri genişletilmek sureti ile veya araları plak. Eğik memba döşemesi üzerindeki suyun ağırlığı stabilite yönünden yararlıdır. betonun hazırlanması ve dökümünde büyük özen gösterilmelidir. beton ağırlık barajların özel şekli olup.BAÜ Müh. İnş. Payandalar gövdenin memba yüzünü kapatan beton kemer veya perdelere mesnet görevi yaparlar.11. Dr. kemer vs. Baraj yerinde yer yer taşıma gücü yetersiz zeminlerin bulunması Derivasyon inşaatı için daha elverişli koşulları sağlar. Payandalı barajların inşaatı için önemli bazı esaslar: Betonlar 3 . N. Genellikle 150m’ye kadar işçilik maliyeti fazladır. Sadece payanda temelinde taban suyu basıncı oluşacağı için stabiliteyi artırıcı bir etkendir. Böl.5 m yükseklikte kısımlar halinde dökülür. hemen hemen aynı statik prensiplere göre çalışır.3 Payandalı barajlar Bu tip gövdeler. Barajın kayma emniyetini arttırmak için memba yüzeyi genellikle 1:1 eğimli olarak yapılır. Dolu gövdeli ağırlık baraj gövdelerine kıyasla daha geniş ve yamaçları yatık vadilerde ekonomik olabilirlerse de yükseklikleri sınırlıdır. – Mim. Elemanların betonarme ve ince kesitli olması nedeniyle kalıpların yapılmasında. Payandalı barajlar genellikle düz kretli olarak planlanır. Gedik 7.3. Su Yapıları Ders Notu 27 . gibi elemanlarla kapatılarak süreklilik sağlanmıştır. Uygulama ve tercih sebepleri: - Beton ağırlık barajlara kıyasla betondan %30-%70 arasında tasarruf sağlar. Beton ağırlık barajlarına karşı daha esnek oldukları için oturmalardan etkilenmezler. özel plastik malzemeler kullanılır. Sızmaların önlenebilmesi için bakır. Fak.

Konsol veya konsol dilimi: Barajın düşeyde iki radyal düzlem arasında kalan kısmıdır. temel ve yamaçlarının taşıma gücünün yüksek olması gerekir. beton üretiminin başlamasından sonra genellikle beton olarak planlanmaktadırlar. üniform olarak projelendirilebildiği gibi referans düzleminin her iki yanında dereceli olarak artan şekilde de projelendirilebilir. Kemer barajlar. Dr. Böl.BAÜ Müh.11. Maksimum uzunluğa sahip kemer dilimini gösterir. İnş.4 Kemer Barajlar Kemer baraj.20 ile 0. Bu baraj türünde yükler ve dolayısıyla gerilmeler kesitlerin içinde çok iyi dağıldığı için kullanılan malzeme miktarı ağırlık barajınkine göre azalır ve böylece baraj maliyeti düşer. Ancak kemer baraj yapılabilmesi için vadinin oldukça dar. Kemer veya kemer dilimi: Barajın planda iki yatay düzlem ile ayrılmış kısmıdır.60 arasında değişmektedir. Kemer barajlarda taban kalınlığının baraj yüksekliğine oranı 0. ağırlık ve payandalı barajlara göre sadece daha ekonomik olmayıp. Kemer ve konsol dilimleri Anahtar kemer veya ana kemer : Genellikle bu. Gedik 7. Şekil 9. Müh. haznedeki su basıncı kuvvetini ve barajın kendi ağırlığını kemer etkisi ile büyük oranda vadideki yamaçlara aktarmak için planda kemer şeklinde yapılan baraj türüdür. Konunun daha kolay anlaşılması için önce kemer barajlar için kullanılan bazı terimler aşağıda açıklanmıştır. – Mim. Bu baraj türleri önceleri taş duvar veya kesme taştan yapılırken. Kemerlerin kalınlığı. aynı zamanda daha da emniyetlidir. Su Yapıları Ders Notu 28 . baraj tepesindeki kemerdir. Bir kemer baraj. Fak. alternatif bir ağırlık baraj için gerekli olan beton malzemesinin yaklaşık %30’u kadarı ile yapılabilmektedir. N.

kemer dış yüzü ise memba tarafını belirtir. – Mim. kemer dilimlerinin mansap tarafını. Böl. Kemer iç yüzü. Şekil 10. Kemer barajda bazı terimlerin şeması Su Yapıları Ders Notu 29 . N. Konsol dilimlerinin yüzeylerini ifade etmek için ise. Bu terimler sadece kemer dilimleri için geçerlidir. memba ve mansap yüzeyi terimleri kullanılır. İnş.BAÜ Müh. Tipik birer kemer ve konsol kesiti Sırt eğrisi: Bir kemerin memba taraf eğrisi Đç eğrisi: Bir kemerin mansap taraf eğrisi Kemer kalınlığı: Sırt ve iç eğrisi arasındaki uzaklık Özengi (mesnet): Kemer uçları veya kemer mesnetleri Merkez açısı: Özengilerden iç veya sırt eğrilerine dik doğrular arasında kalan açı Kaburga: Đki yatay düzlem arasında kalan dilim (kemer dilimi) Şekil 11. Fak. Dr. Gedik Kemer iç ve dış yüzeyi: Bir kemer barajın memba ve mansap yüzeyini ifade etmek için terminolojide en çok kullanılan terimler kemer iç ve dış yüzüdür. Müh.

genellikle düz hale getirilebilir.1 Kemer barajlar için vadi şekilleri Kemer barajlar için vadi şekilleri dört ana grupta toplanabilir: 1.4. Dr. Kemer barajlar için bu oranın üst sınırı 10’dur. Geniş U tipi Şekil 12. Dar V tipi vadi: Dar V tipi vadi. Vadi yamaçları çok belirgin ve dalgalı olabilir. Böl. tepe uzunluğunun yüksekliğe oranı 5 veya daha fazla olan bir baraj yapılmasına uygun vadi şeklidir.11. İnş. L tepe uzunluğunun . 1. Geniş V tipi vadi: Geniş V tipi vadi. Bu vadi tipi. N. barajın üzerine gelen yükü büyük oranda kemer etkisi ile amaçlara aktardığından. kemer barajlar için birinci derece de tercih edilir.BAÜ Müh. tepe uzunluğunun yüksekliğe oranı 2 veya daha az olan bir baraj yapılmasına uygun vadi şeklidir. Bu tipteki vadilerin yamaçları genellikle düzdür ve akarsu yatağına doğru birbirine yaklaşır. Gedik 7. Dar V tipi 2. Geniş V tipi 3. Müh. 2. Dar U tipi 4. – Mim. Fak. Su Yapıları Ders Notu 30 . Ancak kazı işleminden sonra nehir yatağına doğru V tipi çıkıntılar daha az belirgin. H yüksekliğine oranı (L/H) esas alınır. Çeşitli vadi şekilleri Kemer barajların yapımı düşünülen bütün vadilerde.

ancak akarsu yatağına yakın kısımlarda değişken kalınlıklı olacaktır. 2.11. üst kısımlarda üniform kalınlıklı. Gedik 3. 4. Dar U tipi vadi: Dar U tipi vadilerde. Kemerler. 2005). 3. Fak.Bu sebeple yüklerin kemer etkisi ile en iyi şekilde taşınması için mümkün olduğu kadar küçük eğrilik yarıçapı ve büyük merkez açısı ile planlamaları gerekir. 4. – Mim. Betonun emniyet gerilmeleri sonuna kadar kullanılabilir.BAÜ Müh. 0. 5. İnş. faylar ve tabakalaşma bulunmaması gerekir. Vadi yamaçlarında bağlantı en az 450 olmalıdır (Ağıralioğlu. 7. Su Yapıları Ders Notu 31 .25 H yüksekliğinin üstünde hareketli yükün çoğu kemer etkisi ile kaya yamaca aktarılır. Baraj kesiti ince olduğu için baraj duvarları daha esnektir ve aşırı yüklemelere karşı hassasiyet azalır ve daha büyük emniyet gerilmelerine izin verilir. hareketli yükün çoğu konsol etkisi ile taşınır. yamaçlar vadini üst yarısında hemen hemen düşeydir. Geniş U tipi vadi: Geniş U tipi vadilerde. Bugüne kadar yapılan kemer barajların %80’inde bu oran 4’ten daha küçüktür. tepedeki vadi genişliğinin hemen hemen yarısı kadardır.2 Kemer barajların uygulama yerleri ve tercih sebepleri Kemer barajların uygulama yerleri ve tercih sebepleri için aşağıdaki maddeler sayılabilir: 1.4. 0. Müh. Böl. Kemer barajlarda duvar kalınlığı ince seçildiği oranda esneklik artar ve kemer etkisi ön plana çıkar. kemerlerin çoğu tepe uzunluğuna kıyasla uzun olduğundan bu tür bir kemer baraj tasarımı için oldukça az tercih edilir. Aynı zamanda temel kayada kemer kuvvetlerin akış yönüne dik yönde büyük çatlaklar. Kemer barajları tip olarak seçilebilmesi için vadi tabanı ve vadi yamaçlarındaki kayanın sağlam ve taşıma gücünün yüksek olması gerekir. Baraj türleri içinde kemer barajlar kadar vadi şekline bağlı başka bir tip mevcut değildir. Vadi genişliğinin vadi yüksekliğine oranı L/H < 6 olan baraj yerlerinde uygun bir baraj tipidir. N. Dr. 6. Akarsu yatağının genişliği.25H yüksekliğinin altında. Diğer beton baraj tiplerine göre beton hacminde büyük tasarruf sağlanır.

3 Kemer barajların tipleri Kemer barajların sınıflandırılmasında en önemli kriteri kemerde kullanılan dönel cismin şekli oluşturur. mansap yüzü konik biçimlidir. Bu nedenle genellikle 1100 < 2α < 1400 değer aralığı kullanılır. sabit merkezli veya bütün bütün yatay kesitlerde sırt eğrilerinin yarıçapları aynı olduğu için sabit yarıçaplı olarak adlandırılırlar. Topoğrafik koşullar gibi faktörler bu optimum değerin kullanılmasını zorlaştırır. Sırt ve iç eğrilerinin merkezleri aynı olduğu için. Şekil 13.BAÜ Müh. Sabit merkezli kemer baraj Su Yapıları Ders Notu 32 . Gedik 7.1 Sabit merkezli (yarıçaplı) kemer barajlar En basit kemer baraj tipidir. Hacmin minimum olması için merkez açısı 2α ≤ 1330 olmalıdır. İnş.4. Buna göre kemer barajlar 3 tip olarak verilebilir. – Mim. Aşağı doğru vadi daralması sebebiyle kemer tesiri azalacağından V şeklindeki vadilerde uygun değildirler. Bu tip kemer barajlar dik yamaçlı U şekilli vadilerde orta yükseklikte barajlar için uygulanırlar.4. Yarıçapları eşit olduğu için merkez açıları değişir. Böl. uzunluğuna ve merkez açısına bağlıdır. Fak.11. Bir kemer barajın hacmi kemer kalınlığına.11. Müh. N. 7. Dr.3. Memba yüzü düşey silindirik olup.

Her ikisinin avantajını da taşır.3 Değişken yarıçaplı ve değişken merkez açılı kemer barajlar Hem merkez açısı hem de yarıçapı değişen kemer barajlardır. merkezleri ve yarıçapları değişkendir. Sabit merkez açılı kemer baraj 7. Böl. Değişken yarıçaplı ve değişken merkez açılı kemer barajlar Su Yapıları Ders Notu 33 .11. N. Bu nedenle alt kısmında kemer tesiri daha iyi oluşur. – Mim. Gedik 7. İnş. Şekil 14. Müh.4. 2005).2 Sabit merkezli açılı kemer barajlar Bütün kemer yaylarında merkez açısı sabit olup. Sabit merkezli barajlara göre daha ince yapılabilirler.3. Şekil 15. Hacmin minimum olması için merkez açısı 2α ≤ 1330 olmalıdır. Fak. Tabana doğru yarıçapları küçülür.4.11.3. Memba ve mansap tarafları düşey doğrultuda kavislidir (Berkün. Dr.BAÜ Müh. V şekilli ve üçgen tipli veya parabol şekilli yüksek vadilerde uygulanabilirler.

Bunlar şu şekilde sıralanabilir. Su Yapıları Ders Notu 34 . Bütün çatlak ve derzler enjeksiyonla tıkanmalı ve yapının tek parça olarak çalışması sağlanmalıdır.05 0.25-0.9-5 5-10 8-15 Kemer barajların inşaatı sırasında dikkat edilmesi gereken bir takım önemli hususlar bulunmaktadır.25 0. 1. yukarı kısımlarda ise arttırılmalıdır.4 0. 5.5-1 TB / TC 2. Kalınlıklarına göre kemer baraj tipleri Kemer Baraj Tipi Đnce kemer Orta kalınlıklı kemer Kalın ağırlık kemer 7.4 TC / H 0.09-0. Müh. Beton dökümü azami 15*15 m’lik bloklar halinde yapılmalı ve bir blok tam soğumadan yanlarına ve üstüne bloklar dökülmemelidir.05 0. Tepe kalınlığının (TC) ve taban kalınlığının (TB)yüksekliğe oranı ile tanımlanan bu tipler Tablo 1’de gösterilmiştir. ince kemer. Düşey derzlerde geçme yapılmalı ve su tutucular kullanılmalıdır. Blok yüksekliği aşağı kısımlarda 1. Tablo 1.05-0. 3. Gedik Kemer barajlar kalınlıklarına göre. Kalınlığı az olduğu için kemer barajda sızmalara ve hava şartlarının yıpratıcı etkisine meydan vermemek için beton kalitesine ve döküm işçiliğine dikkat edilmelidir. orta kalınlıklı kemer ve kalın ağırlık kemer olarak da sınıflandırılabilir. Blok betonları dökülürken şaşırtmalı olarak dökülmelidir. N. Üst üste gelen bloklar arasında iyi bir aderans sağlamak için alttaki blok üst yüzeyi iyi temizlenmeli ve üstteki blok dökülmeden bol şerbetli harç serilmelidir. Temeller sağlam kayaya kadar kazılmalıdır.5 m tutulmalı.025-0. İnş. 4.BAÜ Müh. Dr. 2. Đnce kısımlarda bile blok yüksekliğinin 3m’den fazla olmaması gerekir. Fak. Böl.025-0.4. – Mim. Özengilerde temel yüzeylerinin normal kuvvete dik olması sağlanmalıdır.1 Kemer baraj inşaatı TB / H 0.11.

5 Silindirle Sıkıştırma Beton Barajlar Son yıllarda barajlar çeşitli teknolojilerle yapılmaktadır. – Mim. hem de maliyet çok büyük oranlarda düşebilir. Gedik 7. Müh. m 253 230 201 185 173 153 116 75 7. Dr. tabakalar halinde yerine serilerek sıkıştırılması sureti Su Yapıları Ders Notu 35 . Sadece %2’si kemer baraj türündedir. Bunun için dünyadaki tüm baraj teknolojileri yakından izlenmelidir. Ülkemizde bulunan beton kemer barajlar. Japonya’da ve Çin’deki beton barajların çoğu bu şekilde yapılmış ve yapılmaktadır. gelişmiş ülkelerde de maliyeti en aza indirmek için bu metot hızla yaygınlaşmaktadır. gövde yüksekliklerine göre Tablo 2’de sıralanmıştır (Ağıralioğlu.5 Türkiye’de Kemer Barajlar Türkiye’de 2005 yılına kadar tamamlanan büyük barajların %75’i toprak dolgu ve %17’si kaya dolgu tipindeki barajlardır. Bu yolla hem en az normal beton barajlarınki kadar sağlamlık elde edilebilir. 2005). Bugün sadece gelişmekte olan ülkelerde değil. Fak. N. Türkiye’de 2005 yılında inşaatı devam eden barajlar ile birlikte toplam 8 adet kemer baraj bulunmaktadır. Bu barajların içinde Deriner Barajı gövde yüksekliği açısından dünyada sayılı yüksek barajlar içine girmektedir.BAÜ Müh. İnş. Son yıllarda ABD ve Đngiltere’de birçok baraj.11. Silindirle sıkıştırma beton barajlar (SSB) oldukça düşük oranda karışım suyu ve çimento içeren özel bir beton türünün. Tablo 2. Bu oranlar karşılaştırıldığında kemer barajların sayısının oldukça az olduğu görülür.4. Böl. Türkiye’de kemer barajların gövde yüksekliğine göre sıralanışı Sıra no 1 2 3 4 5 6 7 8 Baraj Adı Deriner Barajı Ermenek Barajı Berke Barajı Oymapınar Barajı Karakaya Barajı Gökçekaya Barajı Sır Barajı Gezende Barajı Gövde yüksekliği. Baraj yapım teknolojilerinden biri de silindirle sıkıştırma beton (SSB) (roller compacted concrete dams (RCCD) = serme beton baraj)baraj metodudur.11.

baraj gövdelerinde. 2004 yılı başına göre dünyada yapılan ve inşaatı devam eden 300’den fazla SSB barajı vardır. İnş. Bu karışıma çimentodan başka uçucu kül gibi ek bağlayıcı maddeler de katılabilir. batardolarda ve diğer baraj kısımlarında yaygın olarak kullanılmaktadır. Bu betondaki karışımda çimento içeriği klasik betonunkinden az olmakla birlikte.6 m arasındaki kalınlıkta katmanlar halinde serilir ve sıkıştırılır. Su Yapıları Ders Notu 36 . Böl.BAÜ Müh. Gedik ile inşa edilen yapılardır. SSB baraj çeşitliliği. Müh. Bundan sonraki yıllar boyunca çeşitli yaklaşımlar geliştirilmiş ve SSB’un barajlarda kullanımı yaygınlaşmıştır. Dünya Savaşı öncesinde ortaya atılmıştır. SSB baraj türleri genelde üçe ayrılabilir. Böylece barajların yapımı çok hızlı tamamlanabilmiştir. – Mim. Tamamen silindirle sıkıştırma beton kullanılarak yapılan ilk baraj 1982’de başlanan ABD’nin Oregon Eyaleti’ndeki Willow Creek Barajıdır. Bu betonda çimento içeriği 60 ile 360 kg/m3 arasında değişir. Son yıllarda silindirle sıkıştırma beton. Bundan başka bu tür barajlar daha hızlı yapılabildikleri için daha erken hizmete girerler. Bu tür barajlarda kullanılan en büyük çakıl çapı 150 mm’dir. 1. Böylece bu tür barajlarda daha az malzeme gerekli olur. Bu uygulamaya benzer nitelikte ilk çalışma 1964’te Đtalya’da bir barajda yapılmıştır. Böylece bir dolgu baraja göre toplam maliyette önemli bir azalma sağlanır. kullanılan malzeme oranlarının farklılığına veya inşaat metodunun farklılığına dayanır.3 ile 0. SSB barajların iki yüzü de diğer türlere göre daha dik şevli yapılabilir. karışım benzer malzemelerden oluşur. Üzerlerinde yapılan araştırma ve geliştirmeler devam etmekle birlikte. N. 43 farklı ülkede planlanan bu barajlarda ayda ortalama 100000m3 beton dökülmüş ve bu değer bazı barajlarda 200000m3/ay miktarı aşmıştır. Silindirle sıkıştırma baraj (Japon metodu) DÜNYADA VE TÜRKĐYE’DEKĐ GELĐŞMELER Silindirle sıkıştırma beton kavramı II. SSB karışımları genelde 0. Dr. Fak. O zamanlar ilk defa havaalanları ve otoyolların temel altlarında kullanılmaya başlanmıştır. Bu karışım genellikle titreşimli silindirlerle sıkıştırıldığı için oluşturulan betona bu ad verilmiştir. Düşük bağlayıcılı baraj 2. Yüksek bağlayıcılı baraj 3.

3.109m3’tür. 5. Bu türde. düşük çimento miktarı kullanılması. Su Yapıları Ders Notu 37 . 4. Toprak dolgu baraj yapım hızında SS beton baraj yapılır. N. – Mim. Zamandan en az %30 tasarruf edilmiş olur. Genelde batardo yapımında veya tamir işlerinde kullanılmaktadır. Kütle betona göre düşük oranda çimento kullanılabilir ve daha fazla puzolan katılabilir (Ağıralioğlu. Silindirle sıkıştırma beton baraj metodu dünyada yıldan yıla çok büyük hızla yaygınlaşmaktadır. Bunun en önemli sebepleri: yapı boyutlarının küçültülmesi dolayısıyla malzeme ve işçiliğin azaltılması. Karakaya. Silindirle sıkıştırma beton barajın başlıca üstünlüleri şunlardır: 1.27.40 mertebesinde ekonomik fayda sağlanır. İnş. Gedik 1995’te Çin’de Longtan Hidroelektrik Projesi kapsamında 216. %30 . 6. 2. Müh. Ülkemizde baraj yapılarında SSB kullanımı çok geç başlamamakla beraber bütünüyle SSB olarak yapılan baraj sayısı çok azdır.5 m’lik dünyanın en yüksek SSB ağırlık barajının inşaatına başlandı. klasik dolgu ekipmanlarıyla yapılabilme imkanı.BAÜ Müh. En azından normal beton baraj kadar sağlamlık elde edilir. kısıtlı süreli işlerin çabuk bitirilebilme imkanı ve çok ekonomik bir çözüm oluşturulmasıdır. Klasik kütle beton barajlarını oluşturan kütle betonlar kalıp dökülerek yapılır. Böl. Dr. Toprak dolgu baraj yapımı kolaylığında SSB baraj yapılır. Bu süre azalması barajın inşaat masraflarını azaltır. Bu barajın biriktirme kapasitesi 27. Fak. SSB’da ise yatay tabakalar halinde yerleştirme ve sıkıştırma işlemi yapılır. 2005). klasik dolgu baraj ekipmanı (donanım) kullanabilme imkanı vardır. Kürtün ve Sır barajlarının memba batardolarında SSB kullanılmıştır.

ordinatta yükseklik gösterilerek alan yükseklik eğrisi elde edilir. Hi. 1. N. Hacim ise alan eğrilerinden faydalanarak. Müh. Bunlar. Hacim eğrisinden belli yükseklikteki barajın depolayacağı hangi su hacmi veya belli bir depolama hacmini elde edebilmek için barajın yapılması gerekli yüksekliği bulunabilir. Bu çalışmalar. Debi gidiş çizgisi 2.1 Hacim-Yüzey Grafiği Baraj yerinin haritası üzerinde yapılan çalışmalar ile elde edilir. suyun çeşitli kullanım şekillerine göre (sulama.14) eşitliğinden hesaplanır. Böl. Dr. 7.2 Aktif Depolama Hacminin Tayini Akarsuyun akım değerleri ve ihtiyaç debileri bir arada değerlendirilerek haznenin aktif hacmi belirlenir. Bir eksen takımında apsiste alan. Su Yapıları Ders Notu 38 .12 Baraj Haznesi Hacminin Bulunması 7. Fak. Aktif hacmin belirlenmesi de genellikle iki yöntem kullanılır.BAÜ Müh.  A + Ai  V =  i +1  hi 2   (7. Hazne üzerinde eş yükseklik eğrilerinin çevrelediği alanlar ölçülür. Toplam hacim eğrisidir. su temini vb) veya bunların birleşik şekillerine cevap verebilecek şekilde planlama yapılır. Bulunan Vi + Vi-1.12. Hazne hacmi su gereksinimlerine göre belirleneceği için. Bu iki eğri hacim alan grafiğini oluşturur.12. enerji. iki alan arasındaki yükseklik farkıdır. hi değeri ile ilişki haline getirilirse hacim eğrisi elde edilmiş olur. akarsudaki akım debisi. değişimi ile ilgili yıllık akım verileri kullanılarak genellikle grafik veya tablolarla yapılır. balıkçılık. İnş. – Mim. Gedik 7.

BAÜ Müh.12. hazne hacmi seçilir. Bu durumda fazla hacimlerin en büyüğü hazne hacmi seçilerek gelen sudan olabildiğince faydalanmaya çalışılır. eksik hacimlerin toplamından az ise (ΣF < ΣV) Đhtiyacı karşılayacak yeterli su yok demektir. Şekil 16. Debi gidiş çizgisi ile aktif hacim tayini Fazla hacimlerin toplamı. Đhtiyaç çizgisinin üstünde kalanlar ihtiyaçtan fazla olan hacimleri gösterir. Gedik 7. Fak. Su Yapıları Ders Notu 39 . Fazla hacimlerin toplamı.2. Đhtiyaç çizgisinin altında kalanlar ise ihtiyaçtan eksik olan hacimleri gösterir. Böl. İnş. Tam dengeleme denilen bu durumda arka arkaya gelen fazla ve eksik hacimlerin en büyüğü hazne hacmi seçilerek kontrol yapılır. N. Dr. Müh. – Mim. Fazla hacimlerin toplamı.1 Debi gidiş çizgisi metodu Akarsuyun getirdiği su miktarı ile ihtiyaçların aylık değerleri kullanılarak debi gidiş çizgileri (Şekil 16) çizilerek birbiriyle karşılaştırılır. Bu durumda belli bir miktar suyun kullanılmadan savaklanması söz konusudur. eksik hacimlerin toplamından büyük ise (ΣF > ΣV) - V’lerin en büyüğü. eksik hacimlerin toplamından eşit ise (ΣF = ΣV) Gelen bütün suyun kullanılması söz konusudur. Fazla (F) ve eksik hacimler (V) incelenerek hazne hacmi belirlenir.

N. Đhtiyaç hacimleri de toplanarak aynı grafik üzerinde gösterilir (Şekil 17). gelen ve ihtiyaç debilerinin eşit olduğu zamanları gösterir. Gelen suyun toplam hacim eğrisi ile aktif hacim tayini Su Yapıları Ders Notu 40 . Müh.BAÜ Müh. Gedik 7. Bu teğetlerin değme noktaları.2. İnş. Gelen su debi toplam hacim eğrisine. Birbiri ardınca gelen teğetlerin arasında kalan yükseklik farkları fazlalık ve eksiklik hacimleridir. Bu şekilde ihtiyaç fazlası ve eksiği hacimler belirlenerek hazne hacmi belirlenir. Şekil 17. – Mim. 2005). Bu eğrinin herhangi bir noktasındaki teğetinin eğimi o andaki akarsu debisini verir. ihtiyaç çizgisine paralel olacak şekilde teğetler çizilir. Dr. Fak. Đhtiyaç debisinin sabit olması halinde de aynı prensipler geçerlidir (Berkün. Yatayda zaman. düşeyde toplanmış hacimler alınarak üzerine toplam hacim eğrisi çizilir. Böl. Her teğet noktasından sonra gelen debiler ihtiyaçtan az ise eksik hacim ortaya çıkar.2 Toplam Hacim Eğrisi Metodu (Grafik Metot) Bu yöntemde akarsudan gelen su hacimleri belli bir tarih başlangıç alınarak aylık değerler şeklinde toplanır.12.

Haznede yığılan katı madde hacmi. Meriç. yani m3/km2/yıl’a çevirmek için haznede yığılan katı maddenin ortalama özgül ağırlığını bilmek gerekir. haznenin tuzaklama oranı ve haznenin ekonomik ömrü bilinmesi gerekir. Burada. Türkiye’de en yüksek katı madde oranı Yeşilırmak üzerindeki Kelkit Çayı’nda ve değeri 692 ton/km2/yıl olarak belirlenmiştir. Su Yapıları Ders Notu 41 . G değeri ölçümlerle veya diğer metotlarla belirlenmemişse. N. t yıl olarak geçen süredir.15) bağıntısı ile hesaplanır. G bir yılda bir kilometre kare havzadan gelecek katı madde miktarı (m3/km2/yıl. Tunca ve Ergene ile Asi nehirleridir ve bunlarda katı madde oranı 20-35 ton/km2/yıl arasındadır. α tuzaklama oranı. En düşük değerli akarsular ise Sakarya’nın yukarı kesimi. Bu ölü hacmin belirlenmesi için taşınan ve yığılan katı maddelerin özgül ağırlığı. – Mim.16) bağıntısından yaklaşık olarak bulunabilir. Genellikle G katı madde verimi ton/km2/yıl cinsinden verilir. İnş. Müh. Fak. Planlama ve tasarım sırasında baraj haznesinde onun ekonomik ömrü içinde yığılabilecek katı madde miktarının oluşturacağı ölü hacim belirlenir. Vk Vk = α G A t (7.229 (7. Bu değer havzadan havzaya 20-1400 ton/km2/yıl arasında değişir. Böl.BAÜ Müh. Burada G m3/km2/yıl cinsinden katı madde oranı A ise km2 biriminde havza alanıdır (Ağıralioğlu.3 Ölü Hacmin Belirlenmesi Bütün akarsularda az veya çok askı maddesi ve sürüntü maddesi şeklinde katı maddeler taşınır.12. Taşınan maddelerin bir kısmı baraj gölünde yığılarak baraj haznesinin giderek azalmasına sebep olur. G = 1421 A-0. A havza alanı (km2). Dr. haznenin bulunduğu akarsu kesitine gelen katı madde miktarı. G’nin birimini hacme. Gedik 7. katı madde verimi). 2004).

1 Dolu Savaklar Baraj haznelerinden fazla suyu veya taşkın suyunu mansaba aktarmak için yapılan yapılara SAVAK adı verilir.13 Baraj Yardımcı Tesisleri 7. Dr. İnş. Çünkü bu tür barajların üzerlerinden su aşması halinde baraj hasar görmektedir. Müh. Haznede su birikimini düzenlemek gibi önemli üç fonksiyonu vardır. 2. Su Yapıları Ders Notu 42 . Suyun mansaba iletilmesini sağlamak. Çünkü yıkılmalarına büyük zararlar meydana gelebilir. N. Böl. Gedik 7. Dolu savakların esas amacı tasarım taşkın değerine kadar olan bütün taşkın miktarının boşaltılması için. – Mim. 3. Dolu savakların. Dolu savakların yeterli kapasiteye sahip olması.BAÜ Müh. beton barajlar belli bir miktar suyun üzerlerinden aşmasına dayanabilmektedir. yetersiz ve az kapasiteli yapılmalarına göre daha az masraflı olabilir. Ayrıca beklenenden küçük taşkın debisi seçimi ise büyük hasarlara ve maddi zararlara sebep olabilir. haznenin dip kısmından suyu savaklayan tesise ise DĐP SAVAK denir.13. Dolu savakların tasarımında kullanılacak tasarım taşkını dolu savak boyutlarına ve dolayısıyla maliyetine etki eder. Öte yandan. toprak dolgu ve kaya dolgu barajlar için büyük önem taşır. Haznenin üst kısmından suyu aşağıya aktaran yapıya DOLU SAVAK veya TAŞMA SAVAĞI. 1. Dolu savakların büyük ve yeterli kapasitede yapılmaları. akımın kontrol edilebilmesinde bir yöntem sağlamak ve hazneden çıkış noktasına kadar bir iletim sistemi oluşturmaktır. Fak. Dolu savak maliyetleri genellikle kapasiteleriyle doğru orantılı olmamaktadır. Hazne su yüksekliğini kontrol etmek.

3. demiryolları ve sanayi kuruluşları bulunması baraj savağına verilecek debi kapasitesine etki eder. Küçük hacimli baraj durumunda: Baraj biriktirme hacmi 1. Çünkü büyük hacimli barajların maliyeti yüksek olacağı gibi. Gedik Dolu savakların taşkın debisine etki eden faktörler: 1. Büyük hacimli baraj ve can kaybı tehlikesi olan durumda: Baraj hazne hacmi 1. eklenmeyecekse (savaktan kazılan malzeme dolguda kullanılırsa veya savak gövde üzerinde yapılırsa) daha büyük frekanslı taşkın debisi göz önüne alınır.BAÜ Müh. Böl. Türkiye’de dolu savak tasarım taşkını frekansı aşağıdaki üç duruma bağlı olarak seçilir: 1. Baraj mansabında tesislerin varlığı: Baraj gövdesinin yıkılması durumunda. karayolları.106 m3’ten büyük. 2.106 m3’ten büyük ve mansapta can kaybı tehlikesi varsa 10000 yıllık taşkın frekansı alınır. Büyük hacimli baraj ve can kaybı tehlikesi olmayan durumda: Baraj hazne hacmi 1. yani muhtemel maksimum taşkın frekansı hesaplamada esas alınır. baraj mansabında zarar görecek şehir.106 m3’ten küçük ise mansaptaki yerleşim merkezleri ve arazi durumuna bağlı olarak taşkın frekansı 100 yıl veya 500 yıl alınır. Su Yapıları Ders Notu 43 . Fak. Müh. Baraj hazne hacmi: Hazne hacmi büyüdükçe. kasaba veya köyler ile verimli araziler. 2. 3. – Mim. N. Dr. İnş. baraj maliyetine doğrudan eklenecekse. Bu durumda eğer yapılacak baraj toprak dolgu türünde ise frekans 15000 yıl. Bu bakımdan büyük barajlarda dolu savakların boyutlandırılmasında da büyük frekanslı taşkınların esas alınması gerekir. yıkılmaları halinde mansapta medyana gelecek zararlar da büyük olur. daha küçük frekanslı taşkın. biriktirilen su miktarı ve dolayısıyla işin önemi artar. fakat mansapta can kaybı tehlikesi yoksa korunacak arazi ve tesislerin durumuna bağlı olarak ve bunların baraj gövdesine uzaklığına göre 500 veya 1000 yıllık taşkın frekansı seçilir. Dolu savak maliyeti: Savak maliyeti.

Böl. Bu kaplama altına sızan suların kaldırma kuvvetini azaltmak için çakıl filtreler içine dren boruları yerleştirilir. Yaklaşım kanalında düzgün bir akım oluşması için planda keskin dönüşlerden. Bu kanalda yaklaşım hızı 1-3 m/sn arasında planlanır. 2. Enerji Kırıcılar: Dolu savak oluğundan geçerken iyice hızlanan suyun etrafa zarar vermemesi için enerjisinin mutlaka kırılması gerekir (Ağıralioğlu. Daha yüksek hız. Dolu savağın en önemli kısmı olan bu eşiğin hidrolik bakımdan çok iyi tasarlanması gerekir. 3. 4. – Mim. Müh. İnş. Bu kısmın yan duvarları genellikle düşey yapılır. Bu kanallarda bazı durumlarda hızlar 25-30 m/sn’ye kadar yükselir. 2007). Tipik dolu savak kesiti ve elemanları 1. N. Yaklaşım Kanalı: Suyun savaklanmak üzere dolu savak eşiğine yaklaşmasını sağlayan kanaldır. Fak. Giriş Kısmı: Kontrol kesiti veya eşik de denen bu kısım vasıtasıyla su hazneden boşalır. Bu kısmın ekseni genellikle dolu savak eşiğine diktir. Bu kısım ya yamaçlar üzerinde yaklaşım kanalı içine veya baraj gövdesine ya da hazne ortasına yerleştirilir.13. Dolu Savak Oluğu: Dolu savak eşiğinden geçen suyu enerji kırıcılara ulaştıran bu olukta su giderek hızlanır ve tepedeki akımın mansabında akım sel rejimine dönüşür. yük kayıplarının arttıracağı ve dolayısıyla yüzeylerde bazı aşınmalara yol açacağı için istenmez. Yaklaşım kanalı genellikle kaplamasız yapılır ve kazı yüzeyleri sadece düzeltilir.1 Dolu Savak Elemanları Şekil 18.1. Gedik 7. Ayrıca bu kanalda şev eğimleri de tedrici olarak değiştirilmelidir. Bu yüksek hızlara dayanabilmesi için genellikle 0.BAÜ Müh. ani daralmalardan veya genişlemelerden kaçınmak gerekir. Dr.25 m kalınlığında beton kaplanır. Su Yapıları Ders Notu 44 .

Savak hidroliği esasta serbest yüzeyli akımlar hidroliği olup. Sırt eğrisi olarak Creager profilinin baş tarafı kullanılmaktadır. Yüksek yüklerde maksimum seviyeden daha yüksek seviyelerde kullanılabilir. Savağın istenilen debiyi mansaba aktarması sırasında içinde bulunduğu hidrolik koşulların belirlenmesinden sonra. Çünkü savaklanma olayı sırasındaki titreşimler ve bundan dolayı oluşacak sızıntılar gövdeye zarar verebilir. N. Vadide dolu savağı oturtmak için sağlam bir temel bulunamıyorsa ve dolu savak baraj sırtında da yapılamıyorsa bu durumda kuyulu savaklar kullanılabilir (Alakır Barajı dolu savağı). Baraj Tipine Bağlı olarak Dolu Savak Tipinin Belirlenmesi Beton barajlar durumunda vadi genel olarak sağlam ve nispeten dardır. Creager veya benzeri profilli bir dolu savak kullanılabilir. Dr. Bu konular birbirinden bağımsız olmayıp birbirlerini tamamlarlar. Böl.1. Böyle hallerde savak baraj sırtına yerleştirilebilir (Porsuk Barajı). projelendirme esasları içinde yapı boyutlandırılır. Hidrolikte yön değiştirme büyük türbülans yaratabilen bir olaydır (Berkün.2. Đnce kemer barajlarda savak genellikle kemerin üzerinde bulunur. Bu durumda yan savak çözümüne gidilir ki. Su Yapıları Ders Notu 45 . Su napı ile baraj gövdesi arasında kalan hava su tarafından sürüklendiği için savaklanma esnasında titreşimler ve sapmalar yer alabilir.13. Gedik 7.13. Toprak barajlarda gövdenin üzerine savak oturtulmaz.3.1. Rezervuar seviyesi normal olarak maksimum operasyon seviyesidir. Genel olarak savak yamaçlardan birine yerleştirilmek istenir. 7. – Mim. Bunu önlemek için savak kapasitesine yerleştirilen mahmuzlarla nap yırtılarak bahsedilen bölgeye havanın girmesi sağlanır. Fak. İnş. Topoğrafya bakımından savağı yerleştirecek bir yan vadi bulunabiliyorsa yapıyı buraya oturtmak mümkündür (Gökçekaya Barajı). Serbest Akışlı Dolu Savakların Hidrolik Hesabı Bir dolu savak genellikle belirli bir rezervuar su seviyesinde proje debisini geçirebilecek şekilde boyutlandırılır. 2007). Her iki halde de kullanılacak olan. hidrolik bakımından pek iyi bir çözüm sayılmaz. Bundan dolayı savağı yerleştirmek için yamaçlarda yer bulunmayabilir. Müh. suyun savağın yaklaşım kanalına girdiği kesitle ana yatağa yeniden verildiği konum arasında incelenir.BAÜ Müh. Bazı durumlarda mansap yatağının içindeki akımda savak hidroliği içine alınmaktadır. Savak içine giren su 900 yön değiştirir.

N.4. 7. Akımın ortalama hızı her kesitte hesaplanabilir durumdadır. Gedik Barajın yüksekliği artırılarak rezervuar hacminde önemli bir artış sağlanabiliyorsa taşkın suyunun bir kısmı rezervuarda biriktirilerek dolu savağın boyutu küçültülebilir. .Yaklaşım kanallarında özellikle yapısal özellikler sebebiyle (kanal uzunluğunun çok kısa olması dirsek. Basit yapıdaki yaklaşım kanalları için su yüzü profilinin analizi için kademeli bir hesaplama yöntemi yeterli olabilmektedir. Girişi düzenli ve doğrusal bir yaklaşım kanalı yapılması mümkünse hidrolik hesapları aşağıda verilen yöntemle yapmak mümkündür. İnş.BAÜ Müh.Kanal prizmatik şekildedir. Akım üniform veya tedrici değişkendir.Kanal güzergahı üzerinde ters akımlara sebep olacak düzensizlikler yoktur. Yaklaşım Kanallarının Hidrolik Hesabı Yaklaşım kanalı suyu rezervuardan dolu savağa kadar getiren kanaldır (Şekil 19). . – Mim. kanal girişinde girintiler vb) kanalda üniform akışın oluşturulması zordur. Böl. Bazı durumlarda iki boyutlu nümerik modeller yeterli olabilir. Hesap için yapılan kabuller şunlardır: .Kanalın geçirdiği debi sabit olup zaman içinde değişmemektedir (permanant akım). Planda kanal güzergahı doğrusal ve doğrusala çok yakındır. Yaklaşım kanalının derinliği ve savağın menba yüzünün eğimi debi katsayısını etkileyen faktörlerdir.Kanalın giriş ağzı ters akımların oluşmasına elverişli değildir. .1. . Su Yapıları Ders Notu 46 .Akım nehir rejimindedir. Dr. Bu nedenle yaklaşım kanallarının hidrolik hesaplarında klasik formüllere dayalı klasik hesap yöntemleri kullanılmamaktadır. Barajın yüksekliğinin artırılması ile dolu savağın genişliğinin küçülmesinin veya bunun tersi olarak barajın yüksekliğinin azaltılması ile savak genişliğinin artmasının karşılaştırmalı ekonomik analizlerinin yapılması gerekir. Model çalışmalarından yararlanılarak su yüzü çizgilerinin oluşumu ve belirlenen hızlarla taban oyulmalarına karşı yapının güvenilirliği incelenmektedir. Müh.13. Fak.

N. 3 (7. A: Yaklaşım kanalı kesiti (= B He) He : Savak yükü (yaklaşım hız yüküyle birlikte) B : 1-1 kesitinde kanal genişliği µ : Dolu gövde şekline bağlı katsayı (düzeltme katsayısı) C : Debi katsayısı Kanal istenilen sayıda kesite bölünerek hesaplar yürütülebilir. Örnekte 3 kesit alınmıştır (bu sayı genellikle yeterli olabilmektedir).20) Q = C B He3/2 Burada. Kanal kesitinin dikdörtgen olduğu kabul edilmiştir. Dr. Yaklaşım kanalında akım karakteristikleri L uzunluğundaki bir yaklaşım kanalının mansap ucundaki kabartıcı gövdenin (dolu savak) mansaba aktaracağı debi aşağıdaki formüller ile hesaplanabilir. 1-1 kesitinin savağın çekiş alanı dışında seçildiği kabul edilerek 1-1 ve 2-2 kesitleri arasına enerji denklemi uygulanırsa. Q = µ A (2gHe)1/2 Q=µA (7. Gedik Şekil 19.18) Veya 2 C = µ 2g için. Fak. Müh. Böl.BAÜ Müh. İnş.17) 2g He3/2 (7. Kanal uzunluğu fazla ise kesit adedi artırılabilir. Su Yapıları Ders Notu 47 . – Mim.19) (7.

Burada U0 ve R0 değerleri U0 = (U1 + U2 ) / 2 R0 = (R1 + R2 ) / 2 değerler 7. Fak.24) Olarak 1-1 ve 2-2 kesitleri arasındaki ortalama hızı ve hidrolik yarıçapı göstermektedir. (7. – Mim. Su Yapıları Ders Notu 48 . Aşağıdaki eşitliğin sağlanması gerekir.21) yazılabilir. Dr. Böl. Bu U 2 h1 +  1   2g  2  U1 + U 2  2   1  + n L1      (R + R ) / 2   2    1 2   = J t L1 + h 2 + U2 2g 2 (7.23) (7. R2 değeri h2 cinsinden yazılabileceği için eşitlik çözülebilir. 4/3 (7. Burada. İnş.BAÜ Müh. Aksi halde Q değiştirilerek hesaplar eşitlik sağlanıncaya kadar tekrar edilir.21 nolu denklemde yerine konularak aşağıdaki denklemler yazılabilir. h: savak yükü (başlangıçta seçilir) h1 : 1-1 kesitinde su derinliği =savak yüksekliği + savak yükü = p + h h2 : 2-2 kesitinde su derinliği Q : kabul edilen kanal debisi J1 : 1-1 ve 2-2 kesitleri arasındaki enerji çizgisinin eğimi L1 : 1-1 ve 2-2 kesitleri arasındaki uzaklık Jt : Taban eğimi B1 : 1-1 kesitindeki yaklaşım kanalı genişliği B2 : 2-2 kesitindeki yaklaşım kanalı genişliği U1 : 1-1 kesitindeki ortalama hız = Q / (h1B1) U2 : 2-2 kesitindeki ortalama hız = Q / (h2B2) Manning denklemi kullanılarak J1 değeri. Müh.22) (7. J1 = U02 n2 / R04/3 n: kanalın pürüzlülük katsayısı olarak hesaplanabilir.25) 4/3  Q2  2 Q2  1 1 1   h1 +   2gB 2 h 2  + n L1 4  B 2 h 2 + B 2 h 2 + B h B h 1 1 2 2 1 1  2 2   1 1 2   Q  = J t L1 + h 2 +  2 2   2gB h  2 2      2   1   (R + R ) / 2    1 2  …. N. Enerji denklemi bir kerede h3 için yazılarak J2 ve h3 değerleri bulunur.26) Bu denklemin bilinmeyeni h2’dir. Gedik h1 + u1 u + J 1 L1 = J t L1 + h 2 + 2 2g 2g 2 2 (7.

1. 7.1. Şekil 21 Su Yapıları Ders Notu 49 . Fak.2 Düşü yataklı savaklanma Baraj sırtı üstünde kanal şeklinde bir düşü yatağı vardır. Gedik h4 = h3 + α 2 U3 2g 2 (7. – Mim.50 geçiş yapısı olan girişlerde 0. 2g α katsayısı: .3 Yan kanaldan savaklanma Topoğrafya uygunsa çok büyük akımların geçirilmesin sağlayacak tesisler yapılır. Müh.5 Dolu Savak Tipleri 7.1 Baraj sırtından serbest savaklanma Aynı sabit bağlama da olduğu gibi baraj sırtından serbestçe akmasını sağlayan tesistir.1.13.5.10 olarak alınabilir.20-0. Suyun enerjisi genellikle bir sakinleştirme havuzunda hidrolik sıçrama Şekil 19 ve eşiklerle kırılır. İnş.BAÜ Müh. N. Etek ucu kıvrılarak buradaki suyun enerjisi kırılmaya çalışılır. Böl. 7.5.geçiş yapısı olmayan yuvarlatılmış sert köşeli girişlerde 1 - yuvarlatılmış girişlerde 0.13.5. Şekil 20 7.13. Dr.27) α U3 : kanala giriş kaybıdır.13.1.

Şeft ağzına tomruk ve buz parçaları kaçabilir. 2.13. 7. Kapasitesi sınırlıdır.1.1. Müh. Dr. 3.13. 3. 4. – Mim.BAÜ Müh.5.5.4 Şaft (kuyu) savaklar Yan savak yapmak mümkün değilse. Derivasyon tüneli kullanılıyor. Az yer işgal ediyor. Dezavantajları 1. suyun aktarılması için çevirme tünelinden yararlanmanın mümkün olduğu durumlarda uygulanır. Küçük taşkınlarda hazne seviyesinin hassas kontrolünü sağlamak için kullanılır. Çalışırken titreşim oluyor. Böl. Şekil 22 Şekil 23 Avantajları 1. Fak. İnş. Taşkın kapasitesi büyük ise yetmeyebilir. Kaya ve toprak dolgu barajlarda çok uygun 2.5 Sifonlu savaklar Büyük taşkın akımları için kapasitesi sınırlıdır. Savak içinde su kalırsa su donabilir. N. Şekil 24 Su Yapıları Ders Notu 50 . Gedik 7. topoğrafik durum uygun değilse.

3. 7. Dip savakların taşkın süresince ve taşkından sonra da belirli bir süre çalıştırılmasının faydası vardır. 7. Baraj mansabındaki akarsu kesiminde en az belli bir su debisi sağlamak için kullanılır.13. – Mim.Enkesit dairesel veya dikdörtgendir. Böl.2 Dip Savaklar Ölü hacim dışında hazneyi gerektiğinde tamamen boşaltma olanağı sağlayan tesislerdir. Haznenin doldurulması için dip savak kapatılır. Baraj yıkılma tehlikesine karşı barajdaki suyu boşaltmak için dip savak işe yarar. . .13. 2. İnş. Gedik 7. Fak.2 Tünel şeklindeki dip savaklar Şekil 26 Dolgu barajlarda derivasyon tüneli daha sonra dip savak olarak kullanılır. 5. Haznedeki suyu belli bir seviyeye düşürüp haznede taşkınlar için hacim oluşturmak için dip savak kullanılır. 1.BAÜ Müh. N. 6.2.13. Şekil 27 Su Yapıları Ders Notu 51 .2.Giriş kayıpları çok yüksek olmaması için giriş ağzı eliptik olarak yuvarlatılmıştır. 4. Taşkın sularının önemli bir kısmı dolu savaktan atılmakla birlikte dip savak taşkın sularının bir kısmını mansaba aktarmak için devreye sokulabilir. Şekil 25 7.1 Baraj gövdesinden geçen dip savaklar . Dr. Müh. Haznedeki katı maddelerin bir kısmını ve bulanık suları mansap tarafa aktarmak için dip savak kullanılır. Haznedeki su dip savak vasıtasıyla aşağıdaki maksatların birisi için boşaltılır. Haznedeki su baraj onarımı veya bakımı için boşaltılabilir.Beton barajlarda kullanılır.

7. Su kaynağına çok yakın bu tip yapılarda yapının sağlamlığı ve işletme güvenliği de mühendislik açısından gerçekleştirilmesi gereken önemli hususlardır. ekonomi ve ana yapının tipi önemli rol oynar. Su alma yapılarının suyu düzenlemek ve kontrol etmek gibi iki ana fonksiyonu ardır. Serbest yüzeyli su almalar. Kuleli su alma e.Akarsudan bir kabartma tesisi ile su alma (bağlama veya baraj) Akım durumuna göre sınıflandırma 1. a. Gerektiğinde alınacak su miktarı denetlenebilmeli ve ölçülebilmelidir.Akarsu yatağından doğrudan su alma (yerçekimi veya pompalı bir sistemle) . Yapı gövdesinden su lama b. İnş. a. Su alma yapısının işletme ve bakımı kolay olmalıdır. Yer seçiminde topoğrafya. Balıkların iletim sistemine girişi engellenmelidir. 3. 1. – Mim. Dipten su alma d. 8. Yamaçtan su alma c. 4. Gedik 8. Su alma yapıları çeşitli şekillerde sınıflandırılır. 6. Gerekli olan su miktarı her zaman alınabilmelidir. 2. Basınçlı su almalar. 5. Su alma yapısındaki yük kayıpları az olmalıdır. Yüzen cisimlerin iletim sistemine girişi önlenmelidir. Müh. Dr. Katı maddelerin iletim sistemine girişi önlenmelidir. SU ALMA YAPILARI Akarsu ve baraj gölü gibi su kaynaklarından suyu alıp iletim sistemlerine veren yapılara “su alma yapıları” ve bu yapıların giriş kısmına “su alma ağzı” veya “priz” denir. Yandan su alma b. Bir su alma yapısı düzenlenirken aşağıdaki hususlar gözönüne alınır. Fak.BAÜ Müh. Taşkınların gerek iletim sistemine ve gerekse diğer yapılara zarar vermesi önlenmelidir. Kuyulu su alma Su Yapıları Ders Notu 52 . Yapı durumuna göre sınıflandırma . jeoloji. Böl. N. Karşıdan su alma 2. Tabandan su alma c.

40 m suya batırılır. 2. Ortalama değeri 1. Izgara temizleme platformu 8. N. borulardan veya profil demirlerinden de yapılabilirler. Ayrıca büyük taşkınlarda fazla suyun su alma yapısına girişini önler. Böl. – Mim. Gedik 8. Dalgıç perde en az 0. Lama demirlerinin kaynak edilmesi ile yapılabilecekleri gibi. Kaba ızgara 3. Müh.8 – 1. Giriş eşiği: Su alma ağzını akarsu tabanından yüksekte tutarak sürüntü maddesi girişlerini engelleyen en az 0. Alınacak suya ve çökeltim havuzu özelliklerine göre iri ve ince ızgaralar konur.1 SERBEST YÜZEYLĐ SU ALMALAR 8. ince ızgaralar 3-4 cm aralıklı düzenlenir.50 m yüksekliğinde bir eşiktir. Ayrıca balık girişlerini engellemek için ızgaralar gereklidir.1 Su alma yapısı elemanları 1. Đnce ızgara 7. 3. Ortalama değeri 0. Böyle bir yapıda genellikle şu elemanlar bulunur.0 m’dir. İnş.0 –1.5 m’dir. Çökeltim Havuzu 5. Dr.1 Elemanları ve Fonksiyonları Serbest yüzeyli klasik bir su alma sistemi Şekil 6. Su Yapıları Ders Notu 53 . Giriş Izgaraları: Su içinde taşınan maddelerin iletim sistemine girişini engellemek için konurlar.1. Giriş eşiği 4. Fak. Kaba ızgaralar 10 ila 30 cm aralıklı.BAÜ Müh. Yıkama kanalı 6. Yedek kapak 1.1’de gösterilmiştir. Dalgıç perde 2. Şekil 8. Dalgıç perde: Sudaki yüzen maddelerin su lama ağzından girişini engelleyen bir elemandır.

9. su seviyesinden biraz daha yüksek yapılarak ilgili yapılar korunur. Açık kanal şeklinde yapılabildiği gibi kutu menfez veya büz şeklinde de düşünülebilir. – Mim. Çökeltim havuzu eşiği: Çökeltim havuzu sonuna yüksekliği 0. Böl. Su alma yapısında doğrultu değişiklikleri uygun yarıçaplı dönüşlerle yani kurplarla sağlanır. Bu durumda kapakların aralarına köprü ayağı şeklinde ayaklar konur. Buna göre bir eğim seçilir. 8. Fak. 5. Dr. Ayrıca karşıdan karşıya geçişleri sağlamak için ayakların üstüne bir servis köprüsü yerleştirilir. Giriş ağzı geniş ise kapak sayısı birden çok yapılabilir. N. 7. Đçindeki akım hızı en az 2 m/sn olmalıdır. Kapaklar ve ayaklar: Giriş ağzını tamamı ile kapatmak için kapaklar öngörülür. 6. Gedik 4. Su Yapıları Ders Notu 54 . Çevre duvarları: Bütün bu su alma yapılarını çevreleyen ve istinat duvarı şeklinde çalışan çevre duvarları. İnş. Ön kısmında bir kapak bulunur. Geçiş kanalı ve dönüşler: Geniş kanalı (rakortman) dikdörtgen kesitli bir çökeltim havuzundan yamuk kesitli bir iletim kanalına geçişi sağlar. Müh.70 m’den az olmayan bir eşik konarak havuzda çökelen maddelerin iletim sistemine girmesi önlenir.BAÜ Müh. 10. Yıkama kanalı: Çökeltim havuzunun temizlenmesini sağlayan kanaldır. Ölçüm savağı: Đletim sistemine giren su miktarını ölçmek için geçiş kanalından sonra yamuk kesitin başladığı yerde bir ölçüm savağı konur ve bu amaçla Parshall Savağı adı verilen bir savak kullanılır. Çökelim havuzu: Giriş ağzından girebilen askı halindeki maddeleri tutmaya yarıyan bir havuzdur.

2 Yük Kayıpları Serbest yüzeyli su almaların yük kayıpları. Su alma kanalındaki bütün kesitlerde Q = VA bağıntısı geçerlidir. Çökeltme. Đçme suyu tesislerinde ise 0.0. Sürekli yük kayıpları. γs: Danenin özgül ağırlığı γ: Suyun özgül ağırlığı Su Yapıları Ders Notu 55 . Sulama sistemlerinde daha toleranslı olunabilir. Burada hidrolik eğim yerine çoğu zaman kanalın taban eğimi alınabilmektedir. J: Đletim kanalındaki eğim.2 ÇÖKELTĐM HAVUZLARI 8. Fak. İnş. – Mim. R: Kanalın hidrolik yarıçapı. D= γ . kontrol kesiti iletim kanalının sonu alınarak mansaptan membaya doğru hesaplanır. Dr. çökeltilmesi istenen en küçük dane çapı esas alınarak gerçekleştirilir. Su kuvveti tesislerinde 0. D:Dane çapı.2 mm’den küçük. Bu yük kayıplarının hassas olarak hesaplanması ile su alma ağzında gerekli olan kabartma kotu bulunur.1.01-0. Böl.05 mm’den küçük danelerin geçmesine izin verilir. akım nehir rejiminde olduğu için.1) bağıntısından bulunabilir. Gedik 8.1 Çökeltim Esasları Alınacak suyun içinde bulunan askı maddelerinden arındırılması gerekir. 8. akışın hidrolik eğimi ile kanal uzunluğu çarpılarak bulunabilir. Bu arındırma tabanda çökeltme şeklinde yapılır.02 mm büyüklüğündeki daneler çökeltilir.BAÜ Müh. Burada. Bu sistemlerde çökeltilecek dane çapı. N.R .J (γ s − γ ). kanaldaki kritik sürükleme gerilmesi esas alınarak. Müh.1-0.06 (8. 100 m’den fazla düşümlerde 0.2.

Dr. Su içinde en yukarıda bulunan maddeler en geç çökelir. V: cm/sn cinsinden izin verilen en büyük akım hızı.2) a = 51 a = 44 a = 32 alınır.3-0.4 m/sn) Su Yapıları Ders Notu 56 . D: mm cinsinden çökeltilmesi istenen dane çapı a: dane çapına bağlı bir katsayı D < 0. N.3) h: havuzdaki suyun derinliği V: çökeltim havuzlarındaki yatay hız (0. İnş. Böl.5 amprik bağıntısı ile elde edilebilir.1 mm ⇒ (8. – Mim. aynı taneciğin v hızı ile L yolunu alması için geçen zamana eşittir. En yukarıdaki bir parçacığın havuz içinde çökelebilmesi için. tabana inme zamanı ile havuzdaki yatay hareket zamanı eşitlenerek havuz uzunluğu belirlenebilir.BAÜ Müh. çökelen daneler akım ile birlikte yeniden harekete geçer.D0.1 mm < D < 1 mm ⇒ D > 1 mm ⇒ Su içinde askıda bulunan maddelerin çökelebilmesi için yeterli bir havuz uzunluğu gereklidir. Havuzdaki suda bulunan bir parçacık v yatay akım hızı ile w düşey dane çökelme hızının bileşkesinde hareket ederek dibe çökebilir. Gedik Çökeltim havuzundaki akımın hızı belli bir değerden fazla olursa. w h L = w V Bun göre aşağıdaki ifade yazılabilir: ⇒ L= hV w (8. Fak. Bu bakımdan belirli bir dane çapı için izin verilen en büyük akım hızı (Camp formülü) V = a. Müh. 0. v Daneciğin w hızı ile h yolunu alması için geçen süre.

2. Yıkama şekline göre a. 8. Fak.2 Boyutlandırma Esasları Alınan debiye ve taban durumuna göre çökeltim havuzlarının derinlikleri 1. Kesintili yıkanan çökeltim havuzları b. Müh.5-4. Net havuz genişliği ise Q = Vbh bağıntısından bulunur. 1. Plan şekline göre a. Sürekli yıkanan çökeltim havuzları 2. Böl.0 m arasında seçilir.3 Çökeltim Havuzu Tipleri Çökeltim havuzları aşağıdaki şekilde sınıflandırılabilir. Gedik 8. N. Dr.2.BAÜ Müh. Daire planlı çökeltim havuzları Su Yapıları Ders Notu 57 . Dikdörtgen veya yamuk planlı çökeltim havuzları b. – Mim. İnş.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful