You are on page 1of 30

A ΦIEPΩMA

KYPIAKH 20 AΠPIΛIOY 1997

2-31 AΦIEPΩMA
 Tο μινωικ θαύμα. H Kνωσς
του μύθου και της πραγματικ-
τητας.
Tης Πέγκυ Kουνενάκη
 Mύθοι και παραδ σεις. H
δράση πολλών αρχαίων ελληνι-
κών μύθων τοποθετείται στην
Kνωσ με κεντρικ ήρωα το βα-
σιλιά της Mίνωα.
Tου Aντώνη Bασιλάκη
 Oι πρώτες ανασκαφές. O Mί-
νως A. Kαλοκαιρινς υπήρξε ο
πρώτος ανασκαφέας της Kνωσού.
Tης Kατερίνας K πακα
 H π λη και τα νεκροταφεία.
Σωστικές ανασκαφές στη μινωι-
κή, ελληνιστική και ρωμαϊκή
Kνωσ.
Tης Eύας Γραμματικάκη
 100 χρ νια απ την πρώτη α-
νασκαφή.
Tου David Blackman
 O Eβανς και η Aγγλική Σχο-
H βρεια είσοδος του ανακτρου της Kνωσού και ο χώρος του «Tελωνείου».
λή. H αρχαιολογία, το περιβάλ-
λον και το μέλλον της διάσημης

Tο μινωικ θαύμα
περιοχής.
Tου Colin F. Macdonald
 Aριστουργήματα της Kνωσού.
Tα μοναδικά έργα τέχνης βοη-
θούν να κατανοήσουμε και να α-
ναπλάσουμε τον μινωικ πολιτι-
σμ.
Tης Πέγκυ Kουνενάκη
H Kνωσς του μύθου και της πραγματικτητας
 Tο ανάκτορο μετά τον Evans. ΣE MEΓAΛH έκταση, πέντε χιλιμε- τικής και καλλιτεχνικής αξίας. Oι πε- και σήμερα το θαυμασμ. Eπισκέ-
Aναστηλωτικές κακοτεχνίες και τρα έξω απ την πλη του Hρακλεί- ρίοδοι των Mινωϊκού Πολιτισμού κα- πτες απ λο τον κσμο συρρέουν
κάποια αδιαφορία των αρχών ου, βρίσκεται το ανάκτορο της Kνω- τά το σύστημα του μελετητή του N. στην Kνωσ καθ’ λη τη διάρκεια
δημιουργούν προβλήματα στη σού, ένα απ τα μοναδικά και αρχαι- Πλάτωνος, είναι: Προανακτορική του χρνου για να γνωρίσουν τα α-
διάσωση του μνημείου. τερα τεκμήρια του πολιτισμού που (2800-1900 π.X), Παλαιοανακτορική διάψευστα τεκμήρια του πανάρχαιου
Tης Aλεξάνδρας Kαρέτσου αναπτύχθηκε στο νησί της Kρήτης (1900-1700 π.X.), Nεοανακτορική μεγαλείου. Δεν είναι άλλωστε τυχαίο
 H αρχειακή έρευνα. H κατά- και ονομάστηκε Mινωϊκς. O μύθος (1700-1400 π.X) και Mετανακτορική αυτ που είπε απ τηλεοράσεως ο υ-
σταση των ερειπίων πως τα α- θέλει το βασιλιά Mίνωα ως το σοφ- (1400-1100 π.X.). Σ’ αυτ το διάστημα πουργς Πολιτισμού Eυάγγελος Bε-
ποκάλυψε η σκαπάνη του Evans. τερο των κατοίκων της πλης-κρά- ήκμασε ο λεγμενος Mινωϊκς Πολι- νιζέλος: Tα έσοδα απ τα εισιτήρια
τους της Kνωσού, πρώτο να νομοθε- τισμς που θεωρείται απ πολλούς ανέαρχονται σε 2,5 δισ. το χρνο. Mε
Tης Bασιλικής Φώτου
τεί καννες διαβίωσης των πολιτών, και ως ο πρώτος ευρωπαϊκς. τέτοια έσοδα θα υπολγιζε κανείς -
 H πορεία των επισκεπτών. H οι οποίοι αργτερα θα περάσουν και H πρώτη ερασιτεχνική ανασκαφή τι θα είχαν εξασφαλιστεί, ως ένα
ραγδαία αύξηση των επισκεπτών στην υπλοιπη Eλλάδα. O Mινώταυ- επιχειρήθηκε απ τον Mίνωα Kαλο- βαθμ, η αναστήλωση και η διάσωση
επιβάλλει άμεσα μέτρα για την ρος και ο λαβύρινθος (περίπλοκο του μνημείου. Ωστσο, είναι κοινά
προστασία του χώρου. κτίριο που είχε κατασκευάσει ο Δαί- Eπιμέλεια αφιερώματος: παραδεκτ τι το μνημείο καταρρέ-
Tης Kλαίρης Παλυβού δαλος), οι επτά νέες και οι επτά νέοι ει, οι μνες αναστηλώσεις που έχουν
που έφταναν απ την Aθήνα-φρος ΠEΓKY KOYNENAKH γίνει και υφίστανται ακμη είναι αυ-
 H ρωμαϊκή π λη της Kνωσού.
O Iούλιος Kαίσαρ φαίνεται να ί- υποτέλειας στο Mίνωα, ο Aθηναίος τές του Evans, οι οποίες, δυστυχώς,
δρυσε εκεί μια ακμάζουσα ρω-
Θησέας που με τη βοήθεια της καιριν, λίγο πριν απ το τέλος του είχαν γίνει απ μπετν!
μαϊκή αποικία...
Aριάδνης απαλλάσσει την πλη του προηγούμενου αιώνα. H πρώτη συ- Πριν απ λίγες ημέρες αναγγέλθη-
απ αυτν το φρο αίματος, αποτε- στηματική ανασκαφή έγινε απ τον κε ένα πργραμμα αναστήλωσης και
Tου K. A Wardle λούν πάντα σημαντικ κεφάλαιο της Aγγλο Arthur Evans, στις αρχές του διάσωσης του μνημείου. Aς ελπίσου-
 H έπαυλη «Δι νυσος». Eνα Eλληνικής μυθολογίας. Πέρα απ τη αιώνα, ο οποίος είχε αγοράσει τμήμα με τι θα επισπευσθούν οι εργασίες,
λαμπρ κτίσμα με εξαιρετικά μω- μυθολογία, μως, το ανάκτορο της της γύρω περιοχής για να διευκο- έτσι, ώστε, να διασωθεί το κέντρο ε-
σαϊκά και προσεκτικά μελετημέ- Kνωσού αποτελεί αδιάψευστο τεκ- λυνθεί το ανασκαφικ έργο. Σιγά σι- νς απ τους πιο λαμπρούς πολιτι-
νη διακσμηση. μήριο του πολιτισμού που άκμασε ε- γά, το ένα αριστούργημα αποκαλύ- σμούς της ελληνικής και της ευρω-
Tης Sara Paton κεί και αποδεικνύει τη συνεχή αν- πτεται μετά το άλλο. Aργτερα, οι α- παϊκής προϊστορίας. Σ’ αυτ το αφιέ-
θρώπινη παρουσία στο χώρο επί ο- νασκαφές θα συνεχιστούν απ την ρωμα των «Eπτά Hμερών» εξειδικευ-
 Πρ γραμμα Kνωσ ς 2000. Mε
κτώ χιλιάδες χρνια, απ το 6000 π. KΓ’ Eφορεία Προϊστορικών και Kλα- μένοι επιστήμονες, Eλληνες και
τη χρήση σύγχρονων μεθδων αρ-
X. έως τις ημέρες μας. Σ’ αυτ το σικών Aρχαιοτήτων με τη συνεργα- Aγγλοι, φωτίζουν λες τις πλευρές
χίζει μια νέα ανασκαφή απ την
διάστημα αναπτύχθηκε ένας μοναδι- σία της Aγγλικής Aρχαιολογικής του Mινωϊκού πολιτισμού, μιλούν για
Aγγλική Aρχαιολογική Σχολή.
κς για την εποχή πολιτισμς, με ε- Σχολής. Mοναδικά αριστουργήματα τις ανασκαφές και τα προβλήματα
Tου K. A. Wardle ξαιρετικής ποιτητας οικήματα, ήρθαν στο φως, ενώ τα αρχιτεκτονι- που αντιμετωπίζει το μνημείο. Mε
πρωτγνωρο δίκτυο ύδρευσης και α- κά μέρη του ανακτρου που διασώ- γλαφυρτητα αναπτύσσουν τις απ-
Eξώφυλλο: «O πρίγκιπας με τα κρίνα», τμή- ποχέτευσης, ίση συμμετοχή ανδρών θηκαν της μεγάλης καταστροφής ψεις τους για την Mινωϊκή Kνωσ, την
μα τοιχογραφίας, π. 1550 π.X. Hράκλειο,
Aρχαιολογικ Mουσείο. και γυναικών στη θρησκευτική και που σήμανε και το τέλος του Mινωϊ- Pωμαϊκή αλλά και ,τι απέμεινε μετά
κοινωνική ζωή, έργα ύψιστης αισθη- κού πολιτισμού, προκαλούν ακμη την καταστροφή του ανακτρου.

2 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 20 AΠPIΛIOY 1997


H μεγαλοπρεπής αίθουσα του θρνου, με τις περίφημες τοιχογραφίες που απεικονίζουν φυτά και ζώα ιδιαίτερα αγαπητά στους Mινωίτες.

Mύθοι και παραδ σεις


H δράση πολλών αρχαίων ελληνικών μύθων τοποθετείται στην Kνωσ με κεντρικ ήρωα το βασιλιά της, Mίνωα
Tου Aντώνη Bασιλάκη θάλασσα. O Mίνωας εντυπωσιάστηκε
Eφρου Aρχαιοτήτων τσο πολύ απ την ομορφιά του λευ-
κού ταύρου που αναδύθηκε, ώστε α-
Στην Kρήτη τοποθετείται η πλοκή θέτησε την υπσχεσή του και θυσία-
και δράση πολλών αρχαίων ελληνι- σε άλλον ταύρο στη θέση του. Tτε ο
κών μύθων με κεντρικ ήρωα το βα- Ποσειδώνας για να τον εκδικηθεί εμ-
σιλιά της Kνωσού, Mίνωα, που ήταν φύσησε έρωτα στην Πασιφάη για τον
γιος του Δία και της Eυρώπης, νύμ- λευκ ταύρο. Aυτή εμπιστεύτηκε το
φης απ τη Φοινίκη. O Mίνωας γεν- πάθος της στον Δαίδαλο, τον φημι-
νήθηκε, μαζί με τους αδελφούς του, σμένο τεχνίτη απ την Aθήνα, που
Pαδάμανθυ και Σαρπηδνα, στην κατασκεύασε για χάρη της ένα ξύλι-
Kρήτη, σύμφωνα με μια παράδοση νο ομοίωμα αγελάδας ντυμένο με α-
στην περιοχή της Γρτυνας. H Eυ- ληθιν δέρμα, μέσα στο οποίο κρύ-
ρώπη, ταν την άφησε ο Zευς, πα- φτηκε η βασίλισσα και ζευγάρωσε έ-
ντρεύτηκε τον Aστέριο, το βασιλιά τσι με τον θεϊκ ταύρο. Aπ την ένω-
της Kρήτης που υιοθέτησε τους γι- σή τους γεννήθηκε ο Mινώταυρος,
ους της. Tον Aστέριο διαδέχθηκε άνθρωπος με κεφάλι ταύρου, που εί-
στο θρνο ο Mίνωας. χε και το νομα Aστέριος. Tον έκλει-
O Mίνωας νυμφεύθηκε την Πασι- σαν μέσα στο περίπλοκο κτίριο που
φάη, κρη του Hλιου και της νύμφης κατασκεύασε ο Δαίδαλος, τον Λαβύ-
Kρήτης και απ τον γάμο τους γεν- ρινθο.
νήθηκαν τέσσερις γιοι και τέσσερις
κρες, Kατρέας, Ξενοδίκη, Aριάδνη, Φρος αίματος
Aνδργεως, Γλαύκος, Δευκαλίων,
Φαίδρα και Aκάλλη (ή Aκακκαλίς). Aπ τους γιους του Mίνωα, ο
Στο ανάκτορο της Kνωσού εξελί- Aνδργεως φονεύθηκε στην Aθήνα,
χθηκαν δραματικά γεγοντα. O Mί- Θησέας
αφού προηγουμένως είχε νικήσει
νωας αφιέρωσε βωμ στον Ποσειδώ- και Mινώταυρος, στους αγώνες και ο φνος του στά-
να και αφού έκανε λες τις προετοι- παράσταση θηκε η αφορμή για να επιβάλλει ο
μασίες για τη θυσία, ζήτησε απ το σε μελανμορφο Mίνωας στους Aθηναίους την υπο-
θε να ξεπεταχθεί ταύρος απ τη αγγείο. Συνέχεια στην 4η σελίδα

KYPIAKH 20 AΠPIΛIOY 1997 - H KAΘHMEPINH 3


Συνέχεια απ την 3η σελίδα
χρέωση να στέλνουν νέους και νέες
ως βορά για τον Mινώταυρο. Eδώ ε-
μπλέκεται στο μύθο και ο ήρωας της
αθήνας Θησέας που ήταν, κατά μία
παράδοση, γιος του Ποσειδώνα. O
Θησέας προσφέρθηκε να συμμετά-
σχει στην Aποστολή των νέων στην
Kρήτη. Tον ερωτεύθηκε η Aριάδνη,
που μαζί με τον Δαίδαλο τον βοήθη-
σαν να μπει στο Λαβύρινθο και να
φονεύσει τον Mινώταυρο, δίνοντας
έτσι τέλος στο φρο αίματος. O Θη-
σέας έφυγε απ την Kρήτη με τους
συντρφους του και την Aριάδνη,
αλλά σύμφωνα με θεϊκή βούληση
την εγκατέλειψε στη Nάξο για χάρη
του Διονύσου. Aπ την ένωση Διονύ-
σου και Aριάδνης γεννήθηκαν ο Στά-
φυλος, ο Θας και ο Oινοπίων.
Γλαφυρς και ενδιαφέρων είναι
και ο μύθος του πρίγκιπα Γλαύκου.
O Γλαύκος διδασκταν τη μαντική
απ τον αργίτη μάντη Πολύιδο. Παί-
ζοντας μέσα στο ανάκτορο πνίγηκε
σε ένα πιθάρι με μέλι. O Mίνωας ζή-
τησε απ τον Πολύιδο να τον ανα-
στήσει και τους έκλεισε σε ένα υπ-
γειο θάλαμο. O μάντης κατάφερε να
τον αναστήσει με κάποιο βτανο
που του έφερε ένα φίδι. Yστερα απ
αυτ δίδαξε στον Γλαύκο τη μαντι-
κή, αλλά ταν έφευγε για την πατρί-
δα του, το Aργος, στο λιμάνι ζήτησε
απ τον Γλαύκο να φτύσει μέσα στο
στμα του, χάνοντας έτσι τη μαντι- Tο μεγαλπρεπο και εκτεταμένο ανάκτορο της Kνωσού απ αεροφωτογραφία.
κή ικαντητα.
πτουν ιστορικά γεγοντα. H γνώση
Δαίδαλος και Iκαρος τους βοηθά στη μελέτη και την κατα-
νηση πολλών ζητημάτων του μινωι-
O μυθικς κύκλος κλείνει με την
κού πολιτισμού. Eτσι η Aριάδνη, η
δραματική απδραση του Δαιδάλου
Kνώσια ηρωίδα που πεθαίνει στη νή-
και του γιου του Iκάρου απ την Kρή-
σο Δία (Nάξο) είναι η ενσάρκωση της
τη με φτερούγες που κατασκεύασε ο
νεαρής θεάς της βλάστησης που πε-
Δαίδαλος. O Iκαρος έπεσε στη θά-
θαίνει και ξαναγεννιέται κάθε χρνο,
λασσα (Iκάριο πέλαγος) και πνίγηκε,
ακολουθώντας τον κύκλο της βλά-
ενώ ο Δαίδαλος κατέφυγε στη Σικε-
στησης. O μυθικς Λαβύρινθος είναι
λία, που τον κατεδίωξε ο βασιλιάς
το ίδιο το ανάκτορο της Kνωσού, με
Mίνωας. Oμως με την βοήθεια μιας
τη μοναδική πολυπλοκτητά του.
Σικελής πριγκίπισσας και του βασιλιά
Στην προσωπικτητα του Δαιδά-
Kώκαλου κατάφερε να ξεφύγει και
λου συμπυκώνεται η τεχνολογική ε-
με τέχνασμά του να δολοφονήσει
ξέλιξη και προδος των Mινωιτών. H
τον Mίνωα.
διήγηση για τους Aθηναίους νέους,
Oι οπαδοί του Mίνωα τον έθαψαν
που δίδονταν βορά στον Mινώταυρο
με μεγαλοπρέπεια στη Σικελία, που
απηχεί τα περίφημα «ταυροκαθά-
ιδρύθηκε προς τιμήν του η πλη Mι-
ψια», θρησκευτικά μάλλον αγωνί-
νώα. Yστερα απ τον θάνατ του α-
σματα με ταύρους, στα οποία συμμε-
ποθεώθηκε μαζί με τον αδελφ του
τείχαν άνδρες και γυναίκες, αλλά
Pαδάμανθυ και έγιναν θεϊκοί δικα-
σημαίνει και την επιρροή της Kνω-
στές και κριτές των ψυχών στον Aδη
σού στη ντια Eλλάδα, μέχρι την
μαζί με τον Aτακ, τον παππού του
Aθήνα. H Eυρώπη που έδωσε το -
Aχιλλέα.
νομά της στην ήπειρ μας, ήταν η
Σύμφωνα με άλλη παράδοση, ο
μητέρα του θεϊκού Mίνωα, που έδω-
Δαίδαλος έφυγε απ την Kρήτη με
σε με τη σειρά του νομα στον πρώ-
τον Iκαρο, χι πετώντας αλλά με κα-
το ευρωπαϊκ πολιτισμ. Mίνωας ί-
ράβι. Πλέοντας ανατολικά απ τις σως ήταν τίτλος του βασιλιά της
Kυκλάδες ο Iκαρος παραπάτησε, έ- Kνωσού, ανάλογος με του Φαραώ
πεσε στη θάλασσα και πνίγηκε. O πα- στην Aίγυπτο. ΄H μπορεί να υπήρξαν
τέρας του τον έθαψε στο πλησιέστε- ένας ή και περισστεροι βασιλιάδες
ρο νησί, που ονομάσθηκε Iκαρία. Στη με το νομα αυτ. Tο σημαντικ εί-
συνέχεια, έπλευσε προς τα δυτικά έ- ναι τι στο πρσωπο του Mίνωα οι
ως την Σικελία. αρχαίοι Eλληνες έβλεπαν τον ισχυρ
Aλλος ξακουστς βασιλιάς της κυβερνήτη, τον εμπνευσμένο νομο-
Kρήτης υπήρξεν ο Iδομενέας, εγγο- θέτη, τον δίκαιο δικαστή, τον κυ-
νς του Mίνωα, γιος του Δευκαλίω- ρίαρχο του μεγαλύτερου μέρους του
να. Πήρε μέρος στον Tρωικ πλεμο, ελληνικού κσμου, της ντιας και
που διέπρεψε και ήταν ο τρίτος σε κεντροανατολικής Eλλάδας και του
δύναμη και ανδρεία αρχηγς των Aιγαίου, στα χρνια της μέγιστης ακ-
Eλλήνων. O Iδομενέας εκπροσωπεί μής του μινωικού πολιτισμού.
τον δυναμισμ της Kρήτης στα μυ-
κηναϊκά χρνια. Σημείωση: Tο άρθρο είναι απσπασμα απ
Oπως λοι οι μύθοι, έτσι και οι το έργο «Kνωσς – Mυθολογία – Iστορία
κνωσιακοί δεν αποτελούν ιστορία – Oδηγς του Aρχαιολογικού Xώρου».
αλλά στον πυρήνα τους αποκρύ- Θησέας και Aριάδνη, παράσταση σε αγγείο απ τους Aρκάδες. Eκδσεις AΔAM, Aθήνα.

4 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 20 AΠPIΛIOY 1997


Oι πρώτες ανασκαφές
O Mίνως A. Kαλοκαιριν ς υπήρξε ο πρώτος ανασκαφέας της Kνωσού
Tης Kατερίνας K πακα κληρονμος μεγάλου οικογενειακού
Kαθηγήτριας Προϊστορικής Aρχαιολογίας κύρους και, συγχρνως, πολλαπλών
στο Πανεπιστήμιο Kρήτης οικονομικών και διοικητικών ευθυ-
νών που σχετίζονται, κυρίως, με το
«Πέποιθα τι επέτυχον διά των ανασκα- εμπριο, τη σαπωνοποιία, τις αμπε-
φών μου να ανεύρω το Bασιλικν Aνά- λοκαλλιέργειες και την οινοποιία.
κτορον... του Πρώτου της Kρήτης Bασι-
λέως, Mίνωος του A΄,... περί ου ο Oμηρος
Στις υποχρεώσεις του αυτές θα α-
βεβαιοί την ύπαρξιν αυτού εν Kνωσσώ» νταπεξέλθει με φιλοπονία, τλμη και
επιχειρηματικ πνεύμα αντάξιο εκεί-
THN ΠEΠOIΘHΣH αυτή διατύπωνε, νου του πατέρα του.
στα τέλη του προηγούμενου αιώνα, Eπιδεικνύει, συγχρνως, μια πολύ
ο Mίνως Aνδρέου Kαλοκαιρινς, ο ενδιαφέρουσα έφεση προς τις κλα-
πρώτος ανασκαφέας του «ανακτ- σικές σπουδές. Tελειφοιτος του
ρου του Mίνωος». O άνθρωπος που Γυμνασίου της Σύρου, ξεκίνησε
συνέβαλε αποφασιστικά στην απο- σπουδές στη Nομική Σχολή Aθηνών,
κάλυψη των προϊστορικών αρχαιοτή- τις οποίες χρειάστηκε να διακψει
των της Kνωσού και, μέσα απ’ αυτές, με την ασθένεια του πατέρα του.
στη διαμρφωση της φυσιογνωμίας Aπ την επιθυμία του να σπουδάσει
της αρχαιολογικής έρευνας στην δεν παραιτήθηκε ώς το τέλος της
Kρήτη. ζωής του. Tα σημαντικτερα, μάλι-
Oι διατυπώσεις που ακολουθούν στα, απ τα οικογενειακά του κειμή-
στηρίζονται στην υπάρχουσα, ισχνή, λια, υπήρξαν, ακριβώς, τα βιβλία του
βιβλιογραφία για τον Kαλοκαιριν – Aδαμαντίου Kοραή, με τις πολύτιμες
βασίζονται μως, κυρίως, σε ανέκδο- για τους Eλληνες, πρώτες μεταφρά-
τες μαρτυρίες απ το προσωπικ σεις των αρχαίων συγγραφέων:
του αρχείο, το οποίο εθεωρείτο, ως «Kατά τας ώρας της σχολής μου, ε-
πρσφατα, οριστικά χαμένο. H προ- μελέτων τους αρχαίους Eλληνας
σέγγιση της προσωπικτητας και του συγγραφείς και ιδίως τους εν τη βι-
έργου του M. Kαλοκαιρινού εγγρά- βλιοθήκη του σοφού Kοραή υπαρχ-
φεται στο πλαίσιο ευρύτερου ερευ- ντων... διακαιώμενος υπ του πθου
νητικού προγράμματος του Πανεπι- να αντλήσω τα προς διαφώτισιν της
στημίου Kρήτης, με αντικείμενο τις αρχαίας ιστορίας της Kρήτης, δι’ αν
απαρχές της Aρχαιολογικής έρευνας ανασκαφήν (εποιησάμην) της ιδίας
στο νησί, το 19ο αιώνα. Tην περίοδο, της καθ’ Oμηρον μεγάλης πλεως
δηλαδή, που οι τοπικές αρχαιτητες Kνωσσού, βασιλείου του Mίνωος...».
αποτέλεσαν βασικ υλικ συγκρτη- Aυτή η πτυχή του διανοούμενου
σης εθνικής συνείδησης των Kρητών Kαλοκαιρινού έχει αρκετά παραγνω-
λογίων, που, πως ο Kαλοκαιρινς, ριστεί στην υπάρχουσα βιβλιογρα-
αναζήτησαν και προέβαλαν στο πα- O Mίνως Kαλοκαιριν ς με τη γυναίκα του Σκεύω Eμ. Kριεζή και τα δύο μεγα- φία.
ρελθν τα τεκμήρια της εθνικής λύτερα παιδιά τους, τη Mαρία και τον Aνδρέα. (Oικογενειακ Aρχείο Mαριέλ-
τους ταυττητας. λης και Mηνά Σφακιανάκη) Eπιχειρηματίας
και διανοούμενος
Tο πορτρέτο
Tο 1869, ο Mίνως παντρεύτηκε τη
του Kαλοκαιρινού Σκεύω Kριεζή, κρη του Yδραίου
O Kαλοκαιρινς γεννήθηκε στο Eμμανουήλ Kριεζή. Mαζί απέκτησαν
Hράκλειο, το 1843. Hταν το υστερ- τέσσερα παιδιά, τη Mαρία, τον
τοκο παιδί του αυτοδημιούργητου Aνδρέα, τον Λέοντα και τον Oδυσ-
άρχοντα του 19ου αιώνα Aνδρέα Kα- σέα. Λίγα χρνια μετά τον γάμο του,
λοκαιρινού και της Mαργιρας Kρα- διαλύθηκε η εταιρεία με τον αδελφ
σάκη, κρης εύπορης και σεβαστής του Λυσίμαχο και ο Mίνως ίδρυσε δι-
φραγκοκρητικής οικογένειας. Mε κ του εμπορικ οίκο, με την επωνυ-
τους τρεις αδελφούς του, Λυσίμαχο, μία M. A. Calocherinos. Γύρω στο
Θρασύβουλο, Mύρωνα και την αδελ- 1.800, τα σαπωνοποιεία του συγκα-
φή του, την Πηνελπη, ο Mίνως ανή- ταλέγονταν μεταξύ των τριών σπου-
κει στην τέταρτη γενιά των Kαλοκαι- δαιοτέρων του Hρακλείου. O ίδιος
ρινών. O πατέρας του, ο Aνδρέας, βελτίωνε συνεχώς τις ποιτητες,
μετοίκησε στην Kρήτη απ τα Kύθη- κέρδιζε βραβεία σε παγκσμιες εκ-
ρα και εγκαταστάθηκε, το 1830, στο θέσεις και υπήρξε επίσημος προμη-
Hράκλειο. Yπήρξε εξέχουσα φυσιο- θευτής των βασιλικών Aυλών των
γνωμία της οικονομικής και κοινωνι- Aθηνών και της Kωνσταντινουπλε-
κής ζωής του τπου, με έντονη δρα- ως. Διετέλεσε, συγχρνως, Eφορος
στηριτητα, στο ευρύτερο γεωγρα- και Tαμίας των Σχολείων του Hρα-
φικ πλαίσιο της Oθωμανικής Aυτο- κλείου, μεταφραστής στο Yποπροξε-
O Mίνως
κρατορίας και της Mεσογείου. Στα Kαλοκαι-
νείο της Aγγλίας και απ το 1879, ε-
δύο απ τα πέντε παιδιά που επέζη- ριν ς, την πίσημος Πρξενος της Iσπανίας στο
σαν, στον πρωττοκο Λυσίμαχο και περίοδο Hράκλειο. Tο πορτρέτο αυτ του ακ-
τον υστερτοκο Mίνωα, κληροδτη- ίσως μαίου, δυναμικού και επιτυχημένου
σε εκτεταμένες αστικές περιουσίες, της ανασκα- Kαλοκαιρινού συμπληρώνει, στα 36
αγροτικά κτήματα, καθώς και τις ε- φής του του χρνια, το ανασκαφικ του εγ-
ξαιρετικά ανθηρές εμπορικές του ε- στην Kνωσ . χείρημα στην Kνωσ.
πιχειρήσεις. (Oικογενειακ Tο ίδιο, ωστσο, πορτρέτο έρχεται
Mε το θάνατο του πατέρα του, ο Aρχείο Mαριέλλης να ανατρέψει η εικνα του ίδιου, σε
Mίνως βρίσκεται στα 21 του χρνια, και Mηνά Σφακιανάκη) Συνέχεια στην 6η σελίδα

KYPIAKH 20 AΠPIΛIOY 1997 - H KAΘHMEPINH 5


Σκαρίφημα της ανασκαφής του Aνακτ ρου της Kνωσού απ τον M. Kαλοκαιριν . Σκαρίφημα αρχαίου κυκλικού κτίσματος στην Kνωσ , απ τον M. Kαλοκαιριν .

Συνέχεια απ την 5η σελίδα 1907, στο Hράκλειο, σε ηλικία 64 ε- Kνωσ. Στα πρώτα γραπτά, που έ- ντοπιτητα και η εκεί αναγνώρισή
προχωρημένη ηλικία: Kύκλοι που τών. Aπ τις στιγμές της έντονης χουν αξία πρωτοτύπων, συγκαταλέ- του ως προεστού.
μοιάζουν να κλείνουν σφραγίζοντας προσωπικής του ακμής και παρακ- γονται τμήματα του προσωπικού του Πραγματικά, μεγάλο μέρος της μη-
τους οραματισμούς μιας ζωής χι α- μής, απέμεινε ένα έργο ζωής: η ανα- αρχείου. Στη σειρά αυτή ανήκει χει- τρικής του περιουσίας εκτεινταν α-
π τις πλέον ανώδυνες... Mερικά σκαφή στην Kεφάλα του Tσελεβή. H ργραφο σχέδιο έκθεσης στα γαλλι- π το Σκαλάνι ώς την Kνωσ. Eνας ε-
χρνια μετά την ανασκαφή του, ο πρώτη οργανωμένη –αν και ακμη - κά, με τίτλο «Fouilles à Cnossos λαιώνας του, μάλιστα, βρισκταν στη
Kαλοκαιρινς καταστράφηκε οικο- χι συστηματική– ανασκαφή, σε κρη- faites par M. Calocairinos» αριθμεί 29 θέση «Eλληνικά», στην περιφέρεια
νομικά και το 1895 κηρύχθηκε ορι- τικ έδαφος. σελίδες, περιλαμβάνει 4 σκαριφήμα- του χωριού Mακρύ Tείχος, της σημε-
στικά σε πτώχευση. Περιέσωσε τμή- τα του συγγραφέα και πρέπει να συ- ρινής, δηλαδή, Kνωσού. Eχοντας,
ματα, μνο, της ακίνητης περιουσίας
Στην Kνωσ ντάχθηκε λίγο μετά το 1896. Στα με- λοιπν, καλή γνώση των τοπικών αρ-
του, την οποία κληροδτησε στα παι- «Λαμβάνω την τιμήν να εκθέσω του ταγενέστερά του γραπτά υπάγεται χαιοτήτων, ο Kαλοκαιρινς επέλεξε
διά του. λγους οίτινες με ωδήγησαν να ποιήσω- το δυσεύρετο έντυπο «Kρητική συνειδητά την προϊστορική Kεφάλα,
Mετά απ τρεις προσπάθειες να μαι ανασκαφάς εν Kνωσσώ, προ πολ- Aρχαιολογική Eφημερίς», δεκατρία επειδή διέκρινε τι τα μνημεία της ή-
τελειώσει την Nομική, υποστήριξε, λών ετών, εν εποχή, καθ’ ήν ουδεμία ε- τεύχη του οποίου εξέδωσε τους τε- ταν «διαφορετικά» απ τα γειτονικά,
τελικά, το 1901, τη διδακτορική του τέρα ανασκαφή εν Kρήτη είχε γίνει. λευταίους μήνες της ζωής του (Σε- των ελληνικών και ρωμαϊκών χρ-
διατριβή, με τίτλο «Nομοθεσία του Mελετών διαρκώς τους αρχαίους πτέμβριος 1906 - Mάιος 1907). Oι α- νων. H επισύναψη συμβολαίου με
Bασιλέως της Kρήτης Mίνωος. Περί Eλληνας συγγραφείς, Oμηρον, Hρδο- νασκαφικές εργασίες του Evans τον οθωμαν ιδιοκτήτη του λφου
ακοσμίας εν τω Συντάγματι». Hταν τον, Στράβωνα... έλαβον μέγα ενδιαφέ- στην Kνωσ είχαν ττε σχεδν ολο- δηλώνει εξάλλου, φανερά, τη φιλο-
ττε 58 ετών. Πολύ αργά, για να κα- ρον ν’ αποκαλύψω τον προϊστορικν κληρωθεί. Tα νέα αρχαιολογικά δε- δοξία να προσδώσει στη διερεύνησή
τοχυρώσει τη θέση του ανάμεσα πολιτισμν της νήσου Kρήτης, ήτις καθ’ δομένα δεν φαίνεται να επηρεάζουν του το χαρακτήρα επίσημης ανασκα-
στους διανοούμενους της εποχής. Oμηρον είχεν εκατν ή εννενήκοντα π- τις θέσεις του Kαλοκαιρινού, που φής και να τη διαχωρίσει, ακριβώς,
Για την κοινή γνώμη και για την αρ- λεις. Aλλ εκ των πλεων ούτων ή πλέον μοιάζει, αντίθετα, να ξαναζεί, να απ ποια αρχαιοφιλική ή συλλεκτι-
χαιολογική βιβλιογραφία, ο Kαλοκαι- ονομαστή ην η Kνωσσς». «θυμάται» τη δική του, προσωπική, κή παρρμηση.
ρινς παρέμεινε ο έμπορος, ο επιχει- Mε τα λγια αυτά έλυσε πρσφατα κνωσιακή εμπειρία. Στον Mίνωα Kαλοκαιριν οφείλου-
ρηματίας και φιλάρχαιος. ο M. Kαλοκαιρινς μια σιωπή εκατν με, νομίζω, τρία πράγματα, λα πολύ
Tα τελευταία χρνια της ζωής του, δέκα και πλέον χρνων. Σταθερά έρ- H Kνωσ ς σημαντικά για την ιστορία της αρχαι-
άσκησε, στο Hράκλειο, το επάγγελμα χονται, σήμερα, στο φως ανέκδοτα ολογικής έρευνας στην Kρήτη:
του δικηγρου. Kατρθωσε, επίσης, χειργραφά του. Aνάμεσά τους, δεν
του Kαλοκαιρινού Tην επιλογή του λφου της Kεφά-
να πραγματοποιήσει, μλις, τη χρο- έχει ώς τώρα, δυστυχώς, εντοπιστεί O Kαλοκαιρινς δεν αντιμετώπισε λας. Tην ταύτιση των εκεί αρχαιοτή-
νιά πριν το θάνατ του, ένα του με- τίποτε που να είναι σύγχρονο της α- ποτέ την Kωνσ σαν ένας απλς των με το «ανάκτορο του Mίνωος».
γάλο νειρο: εξέδωσε το περιοδικ νασκαφής της Kνωσού. «καντιώτης gentleman» ή κάποιος Tην δε διεθνή κλίμακα ανάδειξη των
«Kρητική Aρχαιολογική Eφημερίς», Διακρίνονται, ωστσο, τα κείμενά «native antiquarian», πως συχνά χα- προϊστορικών αρχαιοτήτων της Kνω-
το μεγαλύτερο μέρος της οποίας εί- τους σε εκείνα που προηγούνται και ρακτηρίζεται στη βιβλιογραφία. Στην σού.
ναι αφιερωμένο στις έρευνες για την εκείνα που έπονται του 1900, της έ- Kνωσ ο Kαλοκαιρινς μοιάζει να κι- Eπειδή, πριν απ τον Kαλοκαιριν,
Kνωσ. ναρξης, δηλαδή, των ανασκαφικών νείται με την οικειτητα, τη γνώση τα λιγοστά ορατά, μνημεία της προϊ-
O Mίνως Kαλοκαιρινς πέθανε το εργασιών του Arthur J. Evans, στην και την αγάπη που του παρέχουν η ε- στορικής Kεφάλας του Tσελεβή δεν

6 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 20 AΠPIΛIOY 1997


ενδιέφεραν –παρά μνο τους ντπι- καιρινών, στο Hράκλειο, και αποτέ-
ους, ως δομικ υλικ. Δεν είχαν κα- λεσαν μέρος της συλλογής του ανα-
θλου συγκινήσει την «αγορά των σκαφέα. Tην Kεφάλα και τη συλλογή
αρχαιοτήτων», που ήταν, ώς ττε, Kαλοκαιρινού επισκέφθηκαν, τα ε-
σαφώς προσανατολισμένη προς τα πμενα χρνια, περισστεροι ξένοι
μεταγενέστερα κνωσιακά μνημεία. αρχαιολγοι, μεταξύ των οποίων ο ί-
Aντίθετα, λίγους μλις μήνες μετά διος ο Evans. Mερικοί απ αυτούς
τη λήξη των εργασιών του Kαλοκαι- δημοσίευσαν τις παρατηρήσεις τους
ρινού, άρχισε να εκδηλώνεται ένα και σχεδίασαν κάποια ευρήματα. Στη
πρωτοφανές ενδιαφέρον για την Kε- διάρκεια των βιαιοτήτων της 25ης
φάλα που κλιμακώθηκε, τις δύο τε- Aυγούστου του 1898, ολκληρη η
λευταίες δεκαετίες του αιώνα, στην συλλογή λεηλατήθηκε και πυρπολή-
έκρηξη που σωστά χαρακτηρίστηκε θηκε. Διασώθηκαν, μνο, τα λιγοστά
«la bataille de Cnossos». H Kνωσς εκείνα αντικείμενα που, στην προ-
του Kαλοκαιρινού περιλαμβάνεται, σπάθειά του να κινήσει το ενδιαφέ-
πλέον στη διεθνή βιβλιογραφία. ρον για την Kνωσ, ο Kαλοκαιρινς
Γνωστοί πνευματικοί άνδρες της ε- είχε δωρίσει σε μουσεία της Kρήτης,
ποχής πως οι A. Evans, F. Halbherr, της Eλλάδας και της Eυρώπης. Aνά-
I. Xατζιδάκις, H. Schliemann, και, μα- μεσά τους, πιθάρια απ τη Δυτική
ζί τους, διπλωμάτες, πολιτικοί και Πτέρυγα του Aνακτρου, τα διαση-
ξένες αρχαιολογικές Σχολές εμπλέ- μτερα, ίσως, ευρήματα της ανασκα-
κονται σε ένα σύνθετο παιχνίδι διεκ- φής.
δικήσεων και συμφερντων που επι- «Θα επιθυμούσα», έγραφε, απ
κεντρώνεται στο μέλλον της ανα- την Aθήνα, το Δεκέμβριο του 1888, ο
σκαφής. H. Schliemann, «να τελειώσω το έρ-
Πρκειται για τη θυελλώδη ανα- γο της ζωής μου με ένα μεγάλο εγ-
γνώριση της προϊστορικής Kνωσσού, χείρημα... την ανασκαφή του προϊ-
αναγνώριση, για την οποία ο Kαλο- στορικού ανακτρου των βασιλέων
καιρινς είχε καταβάλει κάθε δυνα- της Kνωσού, στην Kρήτη».
τή προσπάθεια επί δύο περίπου δε-
καετίες. Mοναδικές αρχαι τητες
H ανασκαφή H Kνωσς, μως, επρκειτο να α-
ποτελέσει το έργο ζωής δύο ανθρώ-
Eίναι πιθανν τι, απ το 1877 ώς πων, του οραματιστή Mίνωα Kαλο-
το 1879, ο Kαλοκαιρινς επανήλθε καιρινού και του χαρισματικού
περισστερες φορές στην ευρύτερη Arthur Evans. Eάν ο Kαλοκαιρινς
περιοχή της Kεφάλας. Tο κύριο, - δεν είχε επιχειρήσει την ανασκαφή
μως, μέρος της διερεύνησης του του; H κρητική αρχαιολογία θα είχε,
Aνακτρου ξεκίνησε, φαίνεται, το φυσικά, ακολουθήσει τη ρτα της.
1878, και σταμάτησε, πριν ολοκλη- Eκείνη που χάραξαν με την ευφυΐα,
ρωθεί, το 1879. H ανασκαφή πραγμα- την καλλιέργεια και τον δυναμισμ
τοποιήθηκε με δυναμικ 20 εργα- τους οι ισχυρές προσωπικτητες
τών, υπ την επιστασία του δασκά- Σχέδιο έκθεσης του M. Kαλοκαιρινού, στα γαλλικά, για την ανασκαφή της των Eλλήνων και ξένων διανοουμέ-
λου Παπαουλάκη, διήρκεσε τρεις ε- Kνωσού. (Δωρεά Mαριέλλης Σφακιανάκη στο Aρχαιολογικ Mουσείο Hρα- νων που την καθρισαν. Πολύ πιθα-
βδομάδες και κστισε στον ανασκα- κλείου) νν, μως, η ελάχιστα εντυπωσιακή
φέα 750 φράγκα. Tις εργασίες διέκο- Kεφάλα δεν θα είχε κινήσει –ή δε θα
ψε με απφαση της Kρητικής Bου- –στις Mυκήνες, στη Θήρα, την Iαλυ- πνευματικές αναζητήσεις των σύγ- είχε κινήσει πρώτη– το ενδιαφέρον
λής, ο Γενικς Διοικητής Kρήτης, Iω- σ της Pδου, τα Σπάτα... Tίποτε άλ- χρονών του Eυρωπαίων λογίων. των μελετητών, ούτε καν εκείνο του
άννης Φωτιάδης πασάς. λο δεν ήταν ακμη γνωστ για την Στο επιτπιο έργο, ο Kαλοκαιρινς Evans. Kαι, στην περίπτωση αυτή, οι
Tην ίδια δεκαετία, ο H. Schliemann Eποχή του Xαλκού στον Aιγαιακ παρέμεινε ερασιτέχνης. Tο γεγονς ισορροπίες στη μετέπειτα αρχαιολο-
αποκάλυπτε την Tροία, τις Mυκήνες χώρο. Mε την έννοια αυτή, το εγχεί- αυτ δεν πρέπει να αντιμετωπισθεί γική έρευνα στο νησί μπορεί να ήταν
και την Tίρυνθα. Eίχαν, επίσης, ρημα του Kαλοκαιρινού μπορεί να αποκομμένο απ την πρώιμη εποχή εντελώς διαφορετικές.
προηγηθεί μερικές μικρής κλίμακας χαρακτηριστεί πρωτοποριακ και κι- στην οποία εγγράφεται. Oι καννες Aντίθετα, με την ανεξαρτησία της
διερευνήσεις προϊστορικών θέσεων νείται στο ίδιο μήκος κύματος με τις της ανασκαφικής μεθδου είναι, α- Kρήτης, η μινωική Kνωσς σηματο-
κμη, τον 19ο αιώνα, αδύναμοι και δτησε μια λαμπερή περίοδο για τα
χαλαροί. Kαι ο Kαλοκαιρινς, λοιπν, προϊστορικά μνημεία. Oι «γυψολιθι-
οδηγήθηκε στην ανασκαφή του απ κές» αρχαιτητες της Kεφάλας του
γραμμές τοίχων και απ περιγράμ- Tσελεβή επισκίασαν και, σε μεγάλο
ματα αντικειμένων. Παρέβλεψε ή βαθμ, εξακολουθούν να επισκιά-
δεν αναγνώρισε ανασκαφικά δυσδιά- ζουν τις «μαρμάρινες» αρχαιτητες
κριτα αλλά πολύ σημαντικά ευρήμα- των ελληνικών και ρωμαϊκών κνω-
τα, πως, ίσως, πήλινα σφραγίσματα σιακών λφων.
και κομμάτια απ ενεπίγραφες πινα- Tο μεγαλύτερο μέρος του 20ού αι-
κίδες. Δεν φαίνεται, τέλος, να κατέ- ώνα, η «σκαφή» του Kαλοκαιρινού
γραψε έγκαιρα, να σχεδίασε και να ξεχάστηκε. Tα γραπτά του επανακα-
φωτογράφισε τις ανακαλύψεις του... λύπτονται στις μέρες μας, ταν το
έργο του έχει, ήδη, αρχίσει να ανα-
Προσωπική συλλογή σύρεται απ τη λήθη και να μνημο-
Παρ’ λα αυτά, είμαστε σε θέση, νεύεται στις επιστημονικές εργα-
σήμερα, να παρακολουθήσουμε, με σίες τις συναφείς με το «Bασίλειον
διαφορετικ βαθμ βεβαιτητας, Aνάκτορον ή Mέγαρον του Mίνωος
τους τομείς που διερεύνησε: τμήμα- του A».
τα δηλαδή, της Nτιας Πτέρυγας του
Aνακτρου, το περίγραμμα της Kε- Σημείωση: Tις ειλικρινείς μου ευχαριστίες
εκφράζω στους απογνους της οικογένει-
ντρικής Aυλής και ικαν κομμάτι της ας του M. Kαλοκαιρινού, Mαριέλλη και
Δυτικής Πτέρυγας, ώς το συγκρτη- Mηνά Σφακιανάκη, Aντώνη Θ. Mητσοτά-
μα της Aίθουσας του θρνου, που κη, Kώστα Kριμπά και Bικτωρία Παπα-
και υποχρεώθηκε να διακψει την α- δάτου, για τη θερμή σο και γενναιδωρη
νασκαφή – πριν αποκαλυφθεί ο ίδιος συμβολή τους στην παρούσα έρευνα. Tμή-
Eνα απ τα μεγάλα νειρα του M. Kαλοκαιρινού ήταν η έκδοση του περιοδι- ματα του αρχείου του M. Kαλοκαιρινού
κού «Kρητική Aρχαιολογική Eφημερίς», το οποίο πραγματοποίησε μ λις μια ο θρνος.
βρίσκονται, σήμερα, στο E.Λ.I.A., στο
χρονιά πριν απ το θάνατ του. Tο μεγαλύτερο μέρος αυτού του περιοδικού Tα ευρήματα απ την Kεφάλα φι- Iστορικ Aρχείο Kρήτης και τη Bικελαία
ήταν αφιερωμένο στις ανασκαφές στην Kνωσ . λοξενήθηκαν στο Mέγαρο των Kαλο- Bιβλιοθήκη, στο Hράκλειο.

KYPIAKH 20 AΠPIΛIOY 1997 - H KAΘHMEPINH 7


H πλη και τα νεκροταφεία
Σωστικές ανασκαφές στη μινωική, ελληνιστική και ρωμαϊκή Kνωσ
Tης Eύας Γραμματικάκη
Aρχαιολγου της KΓ΄ Eφορείας
Προϊστορικών και Kλασικών Aρχαιοτήτων

H ΛEΞH Kνωσ ς είναι σήμερα σχε-


δ ν ταυτ σημη με το αναστηλωμέ-
νο, δαιδαλώδες, μινωικ ανάκτορο.
Oι επισκέπτες του αρχαιολογικού
χώρου, στη σύντομη περιήγησή
τους, αγνοούν τον μινωικ οικισμ
με τα πλούσια νεκροταφεία στους
γύρω λ φους, την ελληνορωμαϊκή
π λη, το εκτεταμένο και σημαντικ
«B ρειο νεκροταφείο» των ιστορι-
κών χρ νων. H ευρύτερη περιοχή
της Kνωσού που τα περιλαμβάνει, α-
ποτελεί αντικείμενο αρχαιολογικής
έρευνας, με εκατοντάδες σωστικών
ανασκαφών, παλαι τερα κυρίως απ
την Aγγλική Aρχαιολογική Σχολή,
την τελευταία δεκαπενταετία απ
την KΓ΄ Eφορεία Προϊστορικών και
Kλασικών Aρχαιοτήτων. Mε τις πο-
λυάριθμες σωστικές ανασκαφές σε
αγρούς ή οικ πεδα των μικρών οικι-
σμών Mακρύς Tοίχος και Mπουγάδα
Mετ χι, συντίθεται απ ψηφίδες η
–αναπ φευκτα αποσπασματική– δια-
χρονική εικ να της αρχαίας Kνωσού.

Iστορία
Eίναι γνωστ τι μετά την παρακ- Πήλινα υφαντικά βάρη και τριπτήρας στα ελληνιστικά σπίτια. Bρέθηκαν στην περιοχή του Bενιζέλειου Nοσοκομείου
μή της μινωϊκής Kνωσού και την ε- Hρακλείου.
γκατάσταση δωρικών φύλων τον 11ο
αι. π.X. η Kνωσ ς αποτελεί εξέχουσα ποδες του λ φου των Γυψάδων και ποσπασματική, τμήματα κτιρίων και της ελληνορωμαϊκής π λης, σε αντί-
κοιν τητα, με σχέσεις με Aιγαιακά ανατολικά στις χθες του ποταμού αρχιτεκτονικά μέλη, καθώς ήδη απ θεση με το ν τιο, είναι περιορισμέ-
κέντρα, στη β ρεια Συρία και την Kύ- Kαιράτου, είναι σήμερα αρκετά ευ- τον 1ο αι. π.X. η ρωμαϊκή π λη άρχι- νες. Eτσι, ιδιαίτερο ενδιαφέρον πα-
προ, σχέσεις που αντικατοπτρίζονται κρινής. Eχουν ανασκαφεί καλοκτι- σε να κτίζεται εκεί καλύπτοντας και ρουσιάζει η συνεχιζ μενη συστημα-
στα πολυάριθμα έργα τέχνης αυτής σμένα σπίτια, με πολλά δωμάτια, με καταστρέφοντας προγενέστερα κτί- τική ανασκαφή μιας ρωμαϊκής συνοι-
της εποχής. Ως π λη, τον 5ο αι. π.X., χρωματιστά κονιάματα, φωταγωγούς σματα. Tα δημ σια κτίρια της ρωμαϊ- κίας απ την Aγγλική Aρχαιολογική
με μινωικές μάλιστα μνήμες, καθώς και πλακ στρωτα, σε έκταση που υ- κής περι δου, πιθαν ν μως και τα Σχολή στην έκταση της γνωστής βί-
χαρακτηριστικά τα πρώτα της νομί- πολογίζεται γύρω στα 300.000 τ.μ. σε προγενέστερα, βρίσκονταν στην θέ- λας Aριάδνη του Eβανς. N τια, στον
σματα απεικ νιζαν τον Mινώταυρο απ σταση μεταξύ τους, χωρίς συνε- ση Eλληνικά, β ρεια απ το μηνωικ οικισμ Mπουγάδα Mετ χι, οι σωστι-
και τον Λαβύρινθο, είναι σχεδ ν ά- χή πολεοδομικ ιστ . H εικ να διαρ- ανάκτορο και μέχρι το σημεριν Bε- κές ανασκαφές εξακολουθούν να α-
γνωστη ανασκαφικά. Iσχυρ τατη κώς συμπληρώνεται με σωστικές α- νιζέλειο Nοσοκομείο, ενώ η π λη, ε- ποκαλύπτουν τμήματα κτιρίων, πολ-
στην ελληνιστική περίοδο, σε πλέγ- νασκαφές σε οικ πεδα του οικισμού ξίσου μεγάλη στην ελληνιστική και λές φορές εντυπωσιακών αλλά και
ματα συμμαχιών και καταστροφικών Mπουγάδα Mετ χι δυτικά του ανα- την ρωμαϊκή περίοδο απλων ταν δυ- το σημαντικ σύστημα ύδρευσης με
πολέμων που μάστιζαν τ τε τις Kρη- κτ ρου, που μως μεταγενέστερες τικά μέχρι τα Mοναστηριακά, ανατο- κτιστούς αγωγούς και δεξαμενές
τικές π λεις είναι γνωστή απ αρχαί- φάσεις κατοίκησης, στη γεωμετρική λικά μέχρι την κοιλάδα του Kαίρατου που έφερναν το νερ στην ρωμαϊκή
ες πηγές, επιγραφές αλλά και ανα- ελληνιστική και ρωμαϊκή περίοδο έ- και ν τια, αραι τερη, μέχρι τους Kά- π λη απ τον μεγάλο υδαταγωγ
σκαφικές μαρτυρίες. χουν αλλοιώσει τα μινωικά κατάλοι- τω Γυψάδες. που ξεκινούσε απ την θέση Σπήλια
Mετά το 31 π.X. μετατρέπεται σε πα. Aξίζει εδώ να αναφερθεί η πρ - Mαρτυρίες για το δημ σιο κέντρο νοτιώτερα.
ρωμαϊκή αποικία, στην Colonia Julia σφατη ημιτελής ανασκαφή μινωικής της ρωμαϊκής Kνωσσού με σημαντι- Tο Bρειο νεκροταφείο: Kαθώς οι
Nobilis Cnossus, παραχωρημένη οικίας στην Bλυχιά με 5 έως τώρα κά ορατά κτίρια στην θέση Eλληνικά ανασκαφές στην αρχαία π λη της
στην Kαπύη –η μ νη κρητική π λη δωμάτια, δίθυρο, υπ στηλη αίθουσα μας παραδίδουν περιηγητές του Kνωσού είναι περιορισμένες, ιδιαίτε-
που έγινε αποικία των Pωμαίων ίσως και υπ γεια δεξαμενή καθαρμών. 15ου και 16ου αι. ο Buodelmonti και ρο βάρος αποδίδεται στις σωστικές
σαν τιμωρία για την αντίστασή της. Aλλά και τα στοιχεία για τα μινωικά ο Onorio Belli. Eνα ρωμαϊκ κτίσμα ανασκαφές στο αποκαλούμενο «B -
Aπ τον 2ο αι. μ.X. είναι έδρα επι- νεκροταφεία εμπλουτίζονται συνε- με ψηφιδωτά που αναφέρεται, σήμε- ρειο νεκροταφείο» της Kωνσού. Aξί-
σκ που και επιβιώνει, ισχνή, στην χώς, καθώς απ το 1994 άρχισε η α- ρα κατεστραμμένο, πέρασε στην ζει μάλιστα να σημειωθεί, τι πέρα α-
Aραβοκρατία και τη B΄ Bυζαντινή πε- νασκαφή, πλούσιου Yστερομινωικού σύγχρονη παράδοση ως «O τάφος π τις ανασκαφές σε οικ πεδα, δύο
ρίοδο. νεκροταφείου στην θέση Aνω Γυψά- του Kαϊάφα». Tο ρωμαϊκ θέατρο μεγάλα δημ σια έργα η ανέγερση
Oν ματα Kνωσίων πως του γλύ- δες με θαλαμοειδείς τάφους συλη- που αναφέρεται καταστράφηκε τον του Bενιζέλειου Nοσοκομείου το
πτη Aμφίωνα, του αθλητή Eργοτέλη μένους αλλά και ασύλητους. προηγούμενο αιώνα, ταν κατα- 1951 και οι επεκτάσεις του (δεκαετία
που υμνήθηκε απ τον Πίνδαρο, του H Kνωσς των Iστορικών χρνων. σκευαζ ταν η επαρχιακή οδ ς. H ρω- του ’80 και 1995 έως σήμερα) και η α-
Xερσίφρονος και του Mεταγένη που H πλη: Στους ιστορικούς χρ νους, μαϊκή δημ σια βασιλική καταστρά- νέγερση των προσωρινών κτιρίων
έχτισαν το να της Aρτέμιδος στην απ τον 10αι. π.X., κατοίκηση έχει ε- φηκε στην Tουρκοκρατία για να κτι- του Πανεπιστημίου Kρήτης το 1977
Eφεσο, μαρτυρούνται απ αρχαίες ντοπισθεί β ρεια και δυτικά απ το στούν οι στρατώνες του Hρακλείου. με συμπληρωματικά έργα την δεκαε-
πηγές. ανάκτορο. Aπ την αρχαϊκή και κλα- H περιοχή που και σήμερα υπάρ- τία του ’80 και το 1990, έγιναν η α-
σική περίοδο οι μαρτυρίες για την χουν ορατά μη ανεσκαμμένα αρχαία φορμή για εκτεταμένες σωστικές α-
H μινωική Kνωσς κατοίκηση είναι σκ ρπιες, στήλες, κτίρια κυριολεκτικά λεηλατήθηκε νασκαφές στο χώρο του B ρειου νε-
θραύσματα επιγραφών και κεραμει- στο πέρασμα των αιώνων, καθώς πα- κροταφείου. Tο νεκροταφείο αυτ α-
H εικ να του μινωικού οικισμού, κή. ρείχε εύκολα εξαιρετικής ποι τητας ποτελεί πολύτιμη πηγή πληροφο-
ν τια απ το ανάκτορο στην περιοχή Tο ίδιο ισχύει και για την ελληνι- δομικ υλικ . ριών για την κοινωνική δομή, την τέ-
της Bλυχιάς, δυτικά μέχρι τους πρ - στική περίοδο, που η εικ να είναι α- Oι ανασκαφές στο β ρειο τμήμα χνη και τις εξωτερικές σχέσεις της

8 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 20 AΠPIΛIOY 1997


Kνωσού των ιστορικών χρ νων. Mέ- και είσοδο με λαξευτές παραστάδες,
σα στο τεράστιο περίγραμμά του, του οποίου η χρήση χρονολογείται
που εκτείνεται απ το Bενιζέλειο νο- απ τον 1ο αι. π.X. μέχρι τον 2ο αι.
σοκομείο β ρεια στον Tεκέ μέχρι τις μ.X. Aνάμεσα σε αναμοχλευμένα ο-
παρυφές του Aη Γιάννη, δυτικά στην στά και κρανία βρέθηκαν θραύσματα
περιοχή Φορτέτσα και τις Mεσαμπε- μεγάλων μολύβδινων αγγείων, γυά-
λιές περικλείονται πυκνά νεκροτα- λινα και πήλινα αγγεία, λύχνοι, φύλ-
φεία αλλά και διεσπαρμένες ταφές. λα χρυσού απ στεφάνι, ρ δακες και
χρυσοί αστερίσκοι απ την διακ -
Tο έθιμο της καύσης σμηση ενδυμάτων και ασημένια πυ-
ξίδα με ανάγλυφη παράσταση κυνη-
Σποραδικοί τάφοι των ύστερων μι-
γιού ελαφιών και σκύλων. Tα κρανία
νωικών χρ νων πολλές φορές, ω-
ήταν καλυμμένα απ ύφασμα με
στ σο, με πλουσιώτατα ευρήματα έ-
χρυσοκλωστές.
χουν ανασκαφεί στο B ρειο νεκρο-
ταφείο. Aπ την πρώιμη γεωμετρική Hρώα της εποχής
περίοδο, οργανώνονται νεκροτα-
φεία με τάφους κυρίως θαλαμοει- Aξίζει να αναφερθούν και δύο μο-
δείς, συχνά τους ίδιους τους μινωι- ναδικά μνημεία –ηρώα– της ίδιας ε-
κούς που χρησιμοποιούνται επί γε- ποχής, κτισμένα πάνω απ ορθογώ-
νεές. Eκεί, βαθμιαία επικρατεί το έ- νιους λαξευτούς τάφους. Tο πρώτο,
θιμο της καύσης και η εναπ θεση πάνω απ δύο τάφους, ήταν κτισμέ-
των οστών σε κάλπες, μεγάλους αμ- νο απ μεγάλες πλάκες σε πυραμιδι-
φορείς ή πίθους. Tρεις πυρήνες νε- κή προς τα πάνω διάταξη. Tο δεύτε-
κροταφείων αυτής της περι δου έ- ρο, σε μορφή τετράγωνου ναΐσκου,
χουν ανασκαφεί: στην Φορτέτσα και κτισμένο απ μεγάλους κυβ λιθους
στο χώρο του Πανεπιστημίου απ κάλυπτε 2 λαξευτούς τάφους. Στο α-
την Aγγλική Aρχαιολογική Σχολή και νώτερο επίπεδο υπήρχε κτιστ λίθι-
σε οικ πεδα του Tεκέ (Aμπελ κηποι) νο κρεβάτι για ταφές, ενώ στο πλα-
κυρίως απ Eλληνες αρχαιολ γους. κ στρωτο δάπεδ του η κεντρική
Aπ τα νεκροταφεία αυτά προέρχο- κυκλική πέτρα ήταν κινητή και έδινε
νται η εξαίρετη σο και ιδιάζουσα γε- πρ βαση πάνω απ τους λαξευτούς
ωμετρική κεραμεική της Kνωσού με τάφους σε κρύπτη για χοές.
απερι ριστη φαντασία ως προς τις Aρχιτεκτονικά μέλη απ παλαι τε-
διακοσμητικές και χρωματικές συν- ρα κτίρια, ακ μα και επιγραφές είχαν
θέσεις, αλλά και εντυπωσιακά δείγ- ενσωματωθεί στα ταφικά αυτά μνη-
ματα μεταλλοτεχνίας. Aπ τα ευρή- μεία. Παρ τι οι τάφοι βρέθηκαν συ-
ματα των γεωμετρικών νεκροταφεί- λημένοι, κατάλοιπα, πως χάλκινα α-
ων είναι φανερές οι σχέσεις της ντικείμενα, ασημένια νομίσματα,
Kνωσού με την Aττική, την Kύπρο, τη φύλλα χρυσού και χρυσ δακτυλίδι
P δο, την K ρινθο, την Φοινίκη, τη με παράσταση πολεμιστή, μαρτυ-
B ρεια Συρία και την Aίγυπτο, σχέ- ρούν την σπουδαι τητα των νεκρών.
σεις που αντικατοπτρίζονται είτε σε Tα μοναδικά αυτά μνημεία, καθώς
τεχνοτροπικές επιδράσεις είτε στην δεν ήταν δυνατ ν να διατηρηθούν
Eσωτερικ και είσοδος κτιστού ρωμαϊκού τάφου. Bενιζέλειο Nοσοκομείο.
εισαγωγή αντικειμένων απ τις πε- στο χώρο της ανασκαφής, μεταφέρ-
ριοχές αυτές. θηκαν και ξαναχτίζονται σε άλλο
Aπ την ελληνιστική περίοδο έ- κές σφραγίδες που πέρασαν σε με- οτήτων συμπλήρωσαν την εικ να
ταγενέστερες εποχές ως φυλακτά. του ρωμαϊκού νεκροταφείου. Aπ το χώρο, έργο επίπονο σο και ουσια-
χουν ανασκαφεί δύο πυρήνες νεκρο- στικ .
ταφείων, το 1978 απ την Aγγλική Oι μινωικές μνήμες και πάλι επιζούν, 1995 έως σήμερα, συνεχίζονται οι
καθώς το τοπικ εργαστήριο κατα- σωστικές ανασκαφές συνδεδεμένες N τια στην περιοχή της π λης, α-
Aρχαιολογική Σχολή και το 1990 απ νασκάφηκαν αποσπασματικά σπίτια
την KΓ΄ Eφορεία Aρχαιοτήτων και οι σκευής καλυπτήριων κεραμίδων για με το έργο της επέκτασης του Nοσο-
τους τάφους, έχει ως έμβλημά του κομείου, με σημαντικά αποτελέσμα- της ελληνικής περι δου, με μεταγε-
δύο σε μικρή απ σταση, μεταξύ νέστερη ρωμαϊκή φάση. Xαρακτηρι-
τους, στο χώρο του Πανεπιστημίου τον Λαβύρινθο. τα. H ανθρώπινη επί αιώνες παρου-
Γύρω απ τους κύριους πυρήνες σία είναι ορατή, σε αλλεπάλληλες στικά είναι τα δάπεδα απ πηλ χωμα
Kρήτης. Oργανωμένοι χωροταξικά και τα πεσμένα απ την οροφή κο-
με δρ μους και ανά συστάδες, οι τά- των νεκροταφείων ανασκάπτονται και πολλές φορές επικαλυπτ μενες
συνεχώς διεσπαρμένοι τάφοι ελλη- φάσεις. νιάματα που διατηρούσαν ακ μα τα
φοι είναι τώρα ορθογώνιοι λαξευτοί σημάδια των ξύλινων υποστηριγμά-
ή κτιστοί κιβωτι σχημοι για μεμονω- νιστικοί και ρωμαϊκοί. Tα ευρήματα των νεώτερων ανα-
σκαφών ξεκινούν απ την μινωική των της στέγης. Στην ίδια περίοδο
μένες ταφές. Πλην ολίγων λαμπρών
εξαιρέσεων επικρατεί λιτ της κτερι- Aνασκαφές και υπομινωική περίοδο με ίχνη κα- (αρχές 2ου-1ο αι. π.X.), ανήκει και
τοίκησης –πιθαν τατα κάποια κατε- χώρος λατρείας που ανασκάφηκε
σμάτων, ενώ η κινητικ τητα της επο- στο Bενιζέλειο στραμμένη μινωική αγροικία– και τά- βορει τερα έξω απ τα ρια της π -
χής είναι εμφανής στα νομίσματα
που βρίσκονται στους τάφους και Nοσοκομείο φους απ τους οποίους ο σημαντικ - λης, που βρέθηκε ωραι τατη κερα-
τερος ανήκει στην ομάδα των παλαι- μεική κνωσιακού εργαστηρίου και
προέρχονται απ νομισματοκοπεία Tο 1950 μια μεγάλη έκταση (περί- πολυάριθμα ειδώλια της Δήμητρας –
π λεων της κυρίως Eλλάδας, της ών τάφων των πολεμιστών.
που 111.000 τ.μ.) β ρεια απ το μι- Στο εκτεταμένο, γνωστ απ πα- Kυβέλης.
P δου, της Mικράς Aσίας και της Aι- νωικ ανάκτορο, επελέγη για την α-
γύπτου. λιά ρωμαϊκ νεκροταφείο ανασκά- Συνυφασμένη με τη λειτουργία
νέγερση του Bενιζέλειου Nοσοκο- φηκαν πρ σφατα 90 τάφοι, ορθογώ- των νεκροταφείων ήταν στην αρχαι-
μείου. O χώρος αποκαλύφθηκε καί- νιοι λαξευτοί, κτιστοί κιβωτι σχημοι τητα και η λειτουργία των εργαστη-
Tάφοι – μαυσωλεία ριος αρχαιολογικά, καθώς αποτε- και κεραμοσκεπείς, άλλοτε συλημέ- ρίων κεραμεικής είτε για την παρα-
H χρήση του ελληνιστικού νεκρο- λούσε το ριο ανάμεσα στην ελληνο- νοι, άλλοτε με φτωχικά ή πλούσια γωγή ταφικών αγγείων είτε ως ο-
ταφείου που ανασκάφηκε το 1990- ρωμαϊκή π λη και το B ρειο Nεκρο- κτερίσματα, ταφές παιδιών, ταφές α- χλούσες βιοτεχνίες που χωροθετού-
’91 απ την KΓ΄ Eφορεία Aρχαιοτή- ταφειο της Kνωσού. Tην δεκαετία θλητών με στλεγγίδες και χάλκινους νται εκτ ς κατοικημένων περιοχών.
των συνεχίστηκε και στα ρωμαϊκά του ’50, σε σωστικ έργο που ακο- αρύβαλλους και μαρμάρινη σαρκο- Στη β ρεια πλευρά του χώρου ανα-
χρ νια με τάφους λακκοειδείς, ορ- λούθησε τις εκσκαφές, η Aγγλική φάγος, με ταφή του 2ου αι. μ.X. Σε ο- σκάφηκε εργαστήριο κεραμεικής
θογώνιους λαξευτούς, κεραμοσκε- Aρχαιολογική Σχολή ανέσκαψε τά- ρισμένους τομείς οι τάφοι είναι σε του 4ου αι. μ.X. που αποτελείται απ
πείς ή κτιστούς κιβωτι σχημους. Στη φους της υστερομινωϊκής περι δου μεγάλη πυκν τητα, υπερκαλύπτο- 4 αψιδωτά κτίσματα με τον κεραμει-
β ρεια πλευρά ήταν συγκεντρωμέ- –τους περίφημους τάφους των πο- ντας παλαι τερους, ενώ πάνω απ κ κλίβανο στο νοτι τερο. Tα τοιχώ-
νοι κτιστοί με ισοδομικούς λίθους λεμιστών του Σανατορίου– ένα τερά- το νεκροταφείο υπάρχουν και κτίρια ματα και το δάπεδο ήταν επιχρισμέ-
και αψιδωτές στέγες, ημιυπέργειοι στιο ρωμαϊκ νεκροταφείο με α- των ψιμων ρωμαϊκών χρ νων. Eνας να με πηλ χρωμα. Στάχτες, κάρβου-
τάφοι –Mαυσωλεία– σε χρήση επί πλούς αλλά και μνημειώδεις τάφους, εντυπωσιακ ς λιθ στρωτος δρ μος να, β λοι πηλού θραύσματα καμμμέ-
πολλές γενεές. Tα κτερίσματα απ ρωμαϊκές κατοικίες με ψηφιδωτά, πλ. 4 μ. πιθανώτατα οδηγούσε στην νων αγγείων αλλά και στο εξωτερικ
αυτ το νεκροταφείο ήταν πλούσια, παλαιοχριστιανική βασιλική και νε- ανατολική πλευρά του νεκροταφεί- διάχωρο που αποτελούσαν την πρ -
χάλκινα σκεύη, δακτυλι λιθοι, χρυσά κροταφείο των πρώτων χριστιανών. ου. Aπ το νεκροταφείο, ξεχωρίζει έ- σβαση στο καμίνι οστά μικρών ζώων
κοσμήματα, γυάλινα αγγεία και που- Tην δεκαετία του ’80, πολύμηνες νας μεγάλος, κτιστ ς απ λαξευτούς και κουκούτσια ελιάς, ασφαλώς υπο-
λιά, πήλινες μάσκες ακ μα και μινωι- ανασκαφές της KΓ΄ Eφορείας Aρχαι- κυβ λιθους τάφος με τοξωτή στέγη Συνέχεια στην 10η σελίδα

KYPIAKH 20 AΠPIΛIOY 1997 - H KAΘHMEPINH 9


Πρωτογεωμετρικς αμφορέας απ τάφο. Πανεπιστήμιο Kρήτης. Γυάλινο αγγείο απ ελληνιστικ τάφο στο Πανεπιστήμιο Kρήτης.

Συνέχεια απ την 9η σελίδα


λείμματα της παρουσίας των κερα-
μεών που έτρωγαν περιμένοντας το
ψήσιμο των αγγείων. Στην είσοδο
του κλιβάνου βρέθηκε πεσμένο ένα
μαρμάρινο αγαλμάτιο παιδιού που
μεταφέρει υδρία. Tάφοι – οστεοφυ-
λάκια είχαν καταλάβει το χώρο του
εργαστηρίου στην παλαιοχριστιανι-
κή περίοδο.
Πέρα απ την ανασκαφή των συ-
γκεκριμένων μνημείων, ενδείξεις για
την επί αιώνες ανθρώπινη παρουσία
στο χώρο προέρχονται καθημερινά
είτε απ τυχαία ευρήματα και επι-
γραφές είτε απ τα ίδια τα απορρίμ-
ματα των αρχαίων σε πηγάδια λαξευ-
μένα ή κτιστά. Aπ πηγάδια ανασύρ-
θηκαν αρχιτεκτονικά μέλη ακ μη και
γλυπτά. Στα πηγάδια της ν τιας
πλευράς, δηλ., της περιοχής της π -
λης (είχαν ανασκαφεί 13 το 1951 και
2 ανασκάφηκαν πρ σφατα) η κερα-
μεική αποδεικνύει συνεχή κατοίκηση
με χάσμα μ νον στον 6ο αι. απ τα
γεωμετρικά χρ νια μέχρι την βυζα-
ντινή περίοδο.
Oι σωστικές ανασκαφές στην Kνω-
σ , πως και παρ μοιες ανασκαφές
σε ολ κληρο τον ελληνικ χώρο για
οικοδομές ή μετά απ αυθαίρετες
εργασίες –που δυστυχώς δεν λεί-
πουν– είτε για τα δημ σια έργα, ενέ-
χουν την αποσπασματικ τητα. Oμως
η πολύχρονη έρευνα και η αποτίμη-
ση των αποτελεσμάτων τους συνθέ-
τει την εικ να της αρχαίας Kνωσού,
εικ να που ασφαλώς δεν είναι δυνα-
τ ν να ολοκληρωθεί χωρίς περισσ -
Xρυσά φύλλα στεφανιού, χρυσά επίρραπτα και χρυσ σκουλαρίκι των πρώιμων ρωμαϊκών χρνων. Aπ τάφο στο Bε- τερες απαλλοτριώσεις και συστημα-
νιζέλειο Nοσοκομείο. τικές ανασκαφές.

10 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 20 AΠPIΛIOY 1997


100 χρνια απ την πρώτη ανασκαφή
Tου David Blackman σίες του εορτασμού της εκατο- για την προστασία της τοποθε- Eίναι εύκολο να συγκεντρώσει
Διευθυντή της Aγγλικής Aρχαιολογικής Σχολής νταετηρίδας αυτής το έτος 2000 σίας απ την απειλή της περιβαλ- κανείς το ενδιαφέρον του στη ση-
μ.X. μαζί με την έφορο και διευ- λοντικής φθοράς και το προφα- μασία της Mινωικής Kνωσού και
H Aγγλική Aρχαιολογική Σχολή θύντρια του Mουσείου Hρακλεί- νές πρβλημα του τεράστιου α- να λησμονήσει τι η Pωμαϊκή
εργάζεται στην Kνωσ επί 100 πε- ου, Aλεξάνδρα Kαρέτσου. O εορ- ριθμού των τουριστών που ελκύει Kνωσς ήταν μια σημαντική πλη,
ρίπου έτη, απ ττε που ο Sir τασμς δεν θα είναι μια απλή ανα- αυτς ο μαγευτικς χώρος. που τα μνημεία της αξίζουν επί-
Arthur Evans άρχισε συστηματι- δρομή. Eχουν την πλήρη υποστήριξή μας σης μελέτης, αναστήλωσης και
κές ανασκαφές στο λφο Kεφάλα Θα χρησιμοποιήσουμε την ευ- και θα συνεργαστούμε στην πα- παρουσίασης. Στα κείμενα που α-
στις 23 Mαρτίου 1900. H σχολή έ- καιρία αυτή για να επανεξετάσου- ροχή περισσοτέρων ψυχαγωγι- κολουθούν οι συνεργάτες μου
χει επίγνωση του προνομίου της με τις γνώσεις μας πάνω στην το- κών ευκαιριών για τους τουρίστες στην Aγγλική Aρχαιολογική Σχο-
να εργάζεται με συναδέλφους ποθεσία αυτή και να εξαγάγουμε τσο πριν σο και μετά την επί- λή θα παρουσιάσουν με λεπτομέ-
της Aρχαιολογικής Yπηρεσίας συμπεράσματα για τις μελλοντι- σκεψή τους στο Aνάκτορο. Eυελ- ρεια τα μνημεία και των δύο αυ-
της Eλλάδος στην πλέον σημαντι- κές μας προτεραιτητες. Γνωρί- πιστούμε τι η μεγάλη αυτή προ- τών περιδων. Συγχαίρουμε την
κή προϊστορική τοποθεσία της ζουμε τις ανησυχίες των υπευθύ- σπάθεια θα τύχει χρηματοδτη- «Kαθημερινή» για την επίκαιρη
Mεσογείου. Aρχίζουμε τις ετοιμα- νων Eλλήνων συναδέλφων μας σης απ την Eυρωπαϊκή Eνωση. έκδοση του ένθετου αυτού.

O Eβανς και η Aγγλική Σχολή


H αρχαιολογία, το περιβάλλον και... το μέλλον της διάσημης περιοχής
Tου Colin F. Macdonald θύντρια του Mουσείου Hρακλείου
Eπιμελητή της Aρχαιολογικής Σχολής, Kνωσς δρα Aλεξάνδρα Kαρέτσου και τους
συνεργάτες της. Tο πργραμμα συ-
TO ONOMA του Sir Arthur Evans γκεντρώνει τις προσπάθειές του
συνδέεται με το Aνάκτορο της Kνω- στην προστασία των μνημείων απ
σού πάνω απ ένα αιώνα, αν και οι τους κινδύνους του τουρισμού και
πρώτες ανασκαφές του άρχισαν το των καιρικών συνθηκών, αλλά και
Mάρτιο του 1900. Πρώτος ανέσκαψε στη συντήρηση των αναστηλώσεων
την τοποθεσία ο Mίνως Kαλοκαιρνς του Evans. Στο προσεχές μέλλον θα
απ το Hράκλειο, ο οποίος το 1878 είναι ευκολτερο να επισκεφθεί κα-
και το 1879 είχε ανοίξει δοκιμαστικές νείς το Aνάκτορο και τις γύρω αρχαι-
τομές στη δυτική και τη ντια πλευ- τητες και να δοθεί μεγαλύτερη έμ-
ρά της θέσης που έμελλε να γίνει φαση στη διαφώτιση και πληροφρη-
γνωστή σαν το Aνάκτορο του Mίνωα. ση του επισκέπτη. Kαι αυτ δεν είναι
Kαι άλλοι αρχαιολγοι, και ιδιαίτερα λίγο.
ο Schliemann, έδειξαν ενδιαφέρον,
αλλά ο Evans πρλαβε να αγοράσει H Bίλα Aριάδνη
έκταση γης, που τώρα αποτελεί το Tο 1906 ο Evans έκτισε τη Bίλα
μέγιστο τμήμα της κοιλάδας, ιδιο- Aριάδνη, διάσημη χι μνο γιατί απο-
κτησία πλέον του ελληνικού κρά- τέλεσε τη βάση του κατά την τριακο-
τους, το οποίο παραχωρήθηκε απ νταπενταετή εργασία του στη Kνω-
την Aγγλική Aρχαιολογική Σχολή το σ, αλλά και επειδή κατά τον 2ο Πα-
1955. O Sir Arthur Evans άρχισε συ- γκσμιο Πλεμο ήταν η κατοικία του
στηματικές ανασκαφές του λφου Γερμανού διοικητή και το μέρος -
Kεφάλα την 23η Mαρτίου 1900 με που παίχτηκε η τελευταία πράξη του
βοηθ του τον Duncan Mackenzie, πολέμου στη Δυτική Eυρώπη, δηλα-
που είχε πείρα στην επιστημονική δή η υπογραφή της παράδοσης των
αρχαιολογία απ τις ανασκαφές στη δυνάμεων του Aξονα στην Kρήτη
Φυλακωπή της Mήλου. Σχεδν ολ- στους Συμμάχους. Σήμερα πρέπει να
κληρο το Aνάκτορο ήλθε στο φως σε συντηρηθεί σαν αυτοτελές ιστορικ
διάστημα λίγων ετών. Πέρα μως α- μνημείο και με σκοπ τη μελλοντική
π αυτή τη δραστηριτητα, ο Evans χρήση της. Περικλείεται απ τον μ-
και οι συνεργάτες του αρχιτέκτονες νο υπάρχοντα ελληνικ εδουαρδια-
αντιμετώπισαν τη συντήρηση αυτού ν κήπο, μεγάλη αση κρητικής και
του σπουδαιτατου μνημείου. άλλης χλωρίδας και θάμνων σε συ-
H Aίθουσα του Θρνου γνώρισε γκεκριμένους σχηματισμούς.
αρκετές επεμβάσεις προστασίας και
συντήρησης μέχρι την τελική της α- O κήπος έγινε αντιμείμενο πλή-
ναστήλωση στη δεκαετία του 1920. ρους μελέτης απ την Aγγλική
Tο μεγαλύτερο αναστηλωτικ έργο Aρχαιολογική Σχολή με τη συμμετο-
ήταν η αντικατάσταση των τριών χή ειδικών αρχιτεκτνων και γεωπ-
τμημάτων της Mεγάλης Kλίμακος, η νων απ το Hράκλειο. Eυρίσκεται
οποία είναι τώρα κλειστή στους επι- στο κέντρο μιας έκτασης στα δυτικά
σκέπτες για να διασωθούν τα απ του Aνάκτορου, η οποία θα μπορού-
μαλακ γύψο σκαλοπάτια της. Aντά- σε να αποτελέσει το κέντρο ενς αρ-
ξιες του ενδιαφέροντος του Evans χαιολογικού πάρκου.
για το μοναδικ αυτ μνημείο ήταν Προς τα ντια υπάρχει το Mικρ
οι εργασίες που εξετέλεσε ο Nικλα- Aνάκτορο και η Aνεξερεύνητη Oικία,
ος Πλάτων τη δεκαετία του ’50 και το υψηλής ποιτητας υστερομινωικά
σημεριν πργραμμα συντήρησης υ- κτίσματα και τα δύο, συνδεμενα με
π την αιγίδα της KΓ΄ Eφορείας τη ζώνη του Aνακτρου με τη λεγ-
Aρχαιοτήτων, με την έφορο και διευ- O Sir Arthur Evans. Προσωπογραφία του με μινωικά αγγεία και τοιχογραφίες. Συνέχεια στην 12η σελίδα

KYPIAKH 20 AΠPIΛIOY 1997 - H KAΘHMEPINH 11


Iδιωτική κατοικία στην ανατολική περιοχή της Kνωσού. Mλις πρσφατα ανακαλύφθηκε η εγκατάσταση ενς μεγάλου μπάνιου που ανήκε αποκλειστικά στην
κατοικία.
Συνέχεια απ την 11η σελίδα αιθουσών κτισμένων περιμετρικά
μενη Bασιλική Oδ. Στα ντια είναι μιας αυλής με εντυπωσιακ περιστύ-
το Στρωματογραφικ Mουσείο της λιο με δωρικούς κίονες.
Aγγλικής Aρχαιολογικής Σχολής, - Tα μωσαϊκά ανήκουν στον 2ο αιώ-
που φυλάσσονται λα τα μικρά - να μ.X. (εποχή των Aντωνίνων) και α-
στρακα, τσο σημαντικά για τη χρο- ποτελούν μερικά απ τα πλέον ω-
νολγηση των ευρημάτων απ τις α- ραία και σημαντικά, απ καλλιτεχνι-
νασκαφές του Evans μέχρι σήμερα. κή άποψη, σε λη τη Mεσγειο, έναν
Πίσω του και δίπλα στον κήπο είναι ο ελλείποντα σύνδεσμο μεταξύ των
χώρος των ανασκαφών της Aγγλικής μωσαϊκών της δυτικής και της ανα-
Aρχαιολογικής Σχολής των ετών τολικής Pωμαϊκής Aυτοκρατορίας
1978-82, που ο καθηγητής P. M. και αυτών των επαρχιών της Bρειας
Warren ανακάλυψε σημαντικά μινωι- Aφρικής. Πολλά απ τα μωσαϊκά αυ-
κά ευρήματα, πως κεραμικούς κλι- τά αποκαλύφθηκαν κατά τη διάρκεια
βάνους, μοναδικές κυκλικές κοιτο- συμπληρωματικών ανασκαφών της
στρώσεις, πως αυτές που σύμφωνα Aγγλικής Aρχαιολογικής Σχολής υπ
με το μύθο χτίστηκαν για να χορέψει τη διεύθυνση του Michael Gough τα
επάνω τους η Aριάδνη, και μια οικία έτη 1957, ’58, ’61 και ’71. Tα μωσαϊκά
γεμάτη τελετουργικά αγγεία και τα δάπεδα απεικονίζουν σκηνές με τον
οστά νεαρών ατμων απ τη μινωική Δινυσο και τους ακολούθους του,
περίοδο με εμφανή σημάδια κατα- πτηνά, τις εποχές και κυνηγετικούς
κρεούργησης. H Σχολή, σε συνεργα- σκύλους να καταδιώκουν αγριοκά-
σία με την Eφορεία, υποβάλλει επί- τσικα. Kυνηγοί θησαυρών είχαν κα-
σημες προτάσεις για τη συντήρηση ταστρέψει το κεντρικ στρογγυλ
και στέγαση του αρχαιολογικού χώ- μωσαϊκ που απεικνιζε τη Mέδου-
ρου, έτσι ώστε να είναι ορατς απ σα, πολύ πριν ανακαλυφθεί η Bίλα α-
απσταση, εικονίζοντας μια γωνία π τους Bρετανούς αρχαιολγους. H
της αστικής μινωικής Kνωσού. δημοσίευση των εργασιών στο θαυ-
μάσιο αυτ κτίσμα έχει ανατεθεί στη
Pωμαϊκά ερείπια Sara Paton, η οποία θα διευθύνει φέ-
τος το πρώτο στάδιο ενς προγράμ-
Bρεια της Bίλας Aριάδνη εκτείνε- ματος διάσωσης της αρχιτεκτονικής
ται μια περιοχή που ρωμαϊκά ερεί- της Bίλας και των μωσαϊκών, με την
πια υπέρκεινται των παλαιτερων μι- πρακτική συμπαράσταση και συνερ-
νωικών. H περιοχή αυτή ανασκάπτε- γασία της Eφορείας Aρχαιοτήτων.
ται τώρα απ τον δρα K. Wardle και Eχουν υποβληθεί σχέδια κατασκευ-
τη σύζυγ του Diana, με βάση πρ- ής νέων στεγάστρων και αποκατά-
γραμμα της Σχολής και του Πανεπι- στασης των μωσαϊκών, ώστε να πα-
στημίου Mπέρμιγχαμ. H έρευνά τους ρουσιαστούν στο κοιν. Eιδικοί απ
βρίσκεται ακμη στα πρώτα στάδια· την Iταλία και την Kύπρο εκλήθησαν
εν τούτοις σημαντικά κτίσματα έρ- να δώσουν συμβουλές για τις καλύ-
χονται κιλας στο φως. Tο σημαντι- τερες μεθδους συντήρησης και να
κτερο ρωμαϊκ κτίσμα που ανασκά- βοηθήσουν την δρα Paton και τους
φηκε στην περιοχή αυτή είχε ανακα- Eλληνες συναδέλφους της σε αυτή
λυφθεί κατά την τελευταία επίσκεψη την «ευρωπαϊκή» προσπάθεια.
του Arthur Evans στην Kνωσ το Oι πρώτες εργασίες θα εκτελε-
1935. H τυχαία ανακάλυψη ενς α- στούν με τη βοήθεια του Iδρύματος
γάλματος του αυτοκράτορα Aδρια- Λεβέντη της Kύπρου, της Aγγλικής
νού οδήγησε στην αποκάλυψη υπέ- Προσεκτικς καθαρισμς ψηφιδωτού πατώματος, το οποίο ανήκει στη Pωμαϊ- Aρχαιολογικής Σχολής και της KΓ΄
ροχων έγχρωμων μωσαϊκών σε σειρά κή περίοδο και ανακαλύφθηκε για πρώτη φορά το 1993. Eφορείας.

12 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 20 AΠPIΛIOY 1997


H βίλα Aριάδνη, κατοικία και βάση για τις τριακονταπενταετείς ανασκαφές του Arthur Evans. Oμως δεν είναι διάσημη μνο γι’ αυτ. Στη διάρκεια του B΄ Πα-
γκοσμίου Πολέμου υπήρξε κατοικία του Γερμανού διοικητή και μέρος που παίχτηκε η τελευταία πράξη του πολέμου στη Δυτική Eυρώπη, δηλαδή η υπογρα-
φή της παράδοσης των δυνάμεων του Aξονα στην Kρήτη, στους Συμμάχους.

H Σχολή σχεδιάζει και άλλα προ-


γράμματα συνεργασίας με την Eφο-
ρεία, τα οποία θα βοηθήσουν στον έ-
λεγχο του περιβάλλοντος μίας απ
τις πλέον κινδυνεύουσες κοιλάδες
της Eλλάδας. O μεγάλος Bρετανς
αρχαιολγος Sinclair Hood έχει ήδη
δημοσιεύσει δύο εκδσεις των εκτε-
ταμένων εργασιών επιφανειακής με-
λέτης της κοιλάδας της Kνωσού με
τη βοήθεια Eλλήνων και Bρετανών
συναδέλφων του. H περιοχή έχει ή-
δη καθοριστεί σαν Aρχαιολογική Zώ-
νη Aλφα, και δεν επιτρέπεται η ανέ-
γερση κτισμάτων πέρα απ ένα ορι-
σμένο γκο. Mέσα στα τρία επμενα
χρνια και με συνεργασία της Aγγλι-
κής Aρχαιολογικής Σχολής και της
Eφορείας Aρχαιοτήτων θα ετοιμα-
στεί 3η έκδοση με τα πλέον πρσφα-
τα στοιχεία απ λες τις πηγές στην
ελληνική και την αγγλική γλώσσα. H
έκδοση αυτή θα αποτελέσει βοήθη-
μα μοναδικής αξίας για τη συντήρη-
ση χι μνο των αρχαιολογικών χώ-
ρων της κοιλάδας, αλλά και του ίδιου
του περιβάλλοντς της. Kείμενη στα
άκρα αναπτυσσμενων αστικών και
βιομηχανικών περιοχών, είναι μία
πράσινη αση που προστατεύει χι
μνο το μινωικ Aνάκτορο και τα ρω-
μαϊκά ερείπια αλλά και τον αρχαιτε-
ρο οικισμ σε λη την Kρήτη (περ.
7000 π.X.), η έρευνα και διατήρηση
των οποίων μπορεί να επιτευχθεί μ-
νο με διεθνή, εθνική και τοπική ενη-
μέρωση και συνεργασία. Eξαιρετικής ποιτητας βάζα απ γυαλί που βρέθηκαν σε διάφορους τάφους.

KYPIAKH 20 AΠPIΛIOY 1997 - H KAΘHMEPINH 13


Aριστουργήματα της Kνωσού
Tα μοναδικά έργα τέχνης βοηθούν να κατανοήσουμε και να αναπλάσουμε τον μινωικ πολιτισμ
Tης Πέγκυ Kουνενάκη στην κεραμική, ανεξίτηλα χρώματα
ορυκτής προέλευσης ή οξείδια με-
TA EPEIΠIA του μεγαλ πρεπου ανα- τάλλων, απλά και καθαρά, κ κκινο,
κτ ρου της Kνωσού, απ τις αρχές λευκ , μαύρο, γαλάζιο και πράσινο.
του αιώνα απετέλεσαν ένα πραγμα- H τεχνική δεν ήταν καθαρά νωπο-
τικ αρχείο πληροφοριών, οι οποίες, γραφική, αν και φαίνεται τι γιν ταν
σήμερα, δίνουν τη δυνατ τητα να μια προπαρασκευή, πως, π.χ. χαρα-
κατανοήσουμε τον Kρητικ ή Mινωι- κώσεις του πεδίου με λεπτ σχοινί,
κ Πολιτισμ , πως αυτ ς ονομά- ταν το επίχρισμα ήταν ακ μη νωπ .
στηκε. O βασιλιάς Mίνωας είχε φήμη Tα θέματα των τοιχογραφιών είναι
σοφού ανθρώπου, έτσι ώστε μετά το συνήθως λαβύρινθοι, διαγώνιοι, ζώ-
θάνατ του, πως λέει ο μύθος, οι υ- νες απ ρ δακες ή σπείρες. Oι ορο-
πήκοοί του να φαντάζονται τι είχε φές διακοσμούνται κυρίως απ συ-
γίνει κριτής στον κάτω κ σμο. Σ’ αυ- νεχή πλέγματα σπειρών απ ανάγλυ-
τ ν αποδίδεται η τιμή τι συνέταξε φο κονίαμα. Oι παραστατικές τοιχο-
τους αρχαι τερους ν μους, τους ο- γραφίες απεικονίζουν ποικίλα θέμα-
ποίους, πως έλεγαν, είχε πάρει κα- τα και με διαφορετικές τεχνοτρο-
τευθείαν απ το Δία. Πρ κειται, βέ- πίες. Xαρακτηριστικ είναι το παρά-
βαια, για καν νες διαβίωσης των πο- δειγμα στο μινωϊκ ανάκτορο, που
λιτών, οι οποίοι απ την Kρήτη πέρα- υπάρχει ένας διάδρομος που ονομά-
σαν στην υπ λοιπη Eλλάδα. Aς ση- στηκε «Διάδρομος των λιτανειών».
μειωθεί, εδώ, τι η μινωική κοινωνία Σ’ αυτ ν υπάρχει ζωγραφισμένη μια
ήταν ιδιαίτερα προωθημένη και συμ- εύθυμη παρέλαση νέων, που κρατάει
μετείχαν σ’ αυτήν άνδρες και γυναί- δέσμες απ στάχυα. Πρ κειται για έ-
κες. Eκτ ς απ τη νομοθεσία, ο Mί- να σύνολο με περισσ τερες απ 350
νωας φημιζ ταν και για το μεγάλο παραστάσεις, οι οποίες, παρ’ λη τη
του στ λο, με τον οποίο είχε απε- φθορά τους απ το χρ νο, αποκαλύ-
λευθερώσει τις θάλασσες απ τους πτουν έναν εξαιρετικ πλούτο σχη-
πειρατές, εξασφαλίζοντας στους κα- μάτων και χρωμάτων και καταπληκτι-
τοίκους της Kνωσού ευζωία και ειρή- κή γνώση της προοπτικής. Σύμφωνα
νη. Στην εποχή του υπολογίζεται τι με τον Aγγλο αρχαιολ γο Eβανς, οι
η Kνωσ ς αριθμούσε 100.000 κατοί- περισσ τερες απ τις ανάγλυφες
κους που ζούσαν σε ξύλινα, λίθινα τοιχογραφίες χρονολογούνται αμέ-
και μαρμάρινα σπίτια εξαιρετικής πο- σως μετά το 1600 π. X.
λυτέλειας, των οποίων το ύψος έ-
φτανε και τα τρία πατώματα. Παράλ-
ληλα με την οικοδομική δραστηρι - O πρίγκιπας
τητα, σύμφωνα με τα αποτελέσματα με τα κρίνα
της αρχαιολογικής έρευνας, παρα-
τηρείται και μια τεχνολογική εξέλιξη, Aυτ που παρατηρεί κανείς είναι
πρωτοφανής για την εποχή, που κα- τι η μινωική τέχνη δεν αγαπά το λί-
τατάσσει τον μινωικ πολιτισμ ως θινο άγαλμα ή το λίθινο ανάγλυφο.
τον πρώτο ευρωπαϊκ . Προτιμά να πλάθει μορφές με κονία-
μα που είναι ένα μίγμα ασβέστη και
Kτιστοί αγωγοί άμμου, οι οποίες επικολλούνται στον
τοίχο και στη συνέχεια επιχρωματί-
Mεγάλο ενδιαφέρον παρουσιά- ζονται. Mε αυτή την τεχνική δημι-
ζουν τα δίκτυα ύδρευσης και αποχέ- ουργήθηκε στην ο θαυμάσιος ταύ-
τευσης της Kνωσού. Tο υδραγωγείο, ρος της β ρειας εισ δου της Kνω-
με σωληνωτούς αγωγούς έφερνε το H μοναδική κεφαλή ταύρου απ μαύρο στεατίτη με πρσθετους οφθαλμούς σού, οι παραστάσεις ταυρομαχίας
νερ απ πολύ μακριά (περιοχές των απ ορεία κρύσταλλο και ρύγχος απ μάρμαρο. 1550 – 1500 π.X. της ανατολικής πτέρυγας και ο «βα-
Kουνάβων και των Aρχανών), δια- σιλεύς–ιερεύς» ή «Πρίγκιπας με τα
κλαδίζονταν μέσα στην π λη και το κρίνα». Tην ίδια εποχή συνηθίζονται
ανάκτορο, που έχουν βρεθεί κά- στην Kνωσ οι «μικρογραφικές» τοι-
ποια απ τα τμήματά του. Aκ μη, χογραφίες, στις οποίες οι ανθρώπι-
δύο κτιστοί αγωγοί αποχέτευσης και νες μορφές απεικονίζονται σε πολύ
συγκέντρωσης των ομβρίων διέσχι- μικρή κλίμακα. Oι παραστάσεις αυ-
ζαν το ανάκτορο και έφερναν έξω α- τές λειτουργούν ως ζώνες σε ορι-
π αυτ τα νερά. Tαυτ χρονα, τα με- σμένο ύψος του τοίχου, πάνω απ
γαλοπρεπή ανάκτορα διακοσμημένα την ορθομαρμάρωση και αντλούν τη
με έργα μεγάλης καλλιτεχνικής και θεματογραφία τους απ τις θρη-
αισθητικής αξίας, μαρτυρούν χι μ - σκευτικές γιορτές. Γύρω απ ένα
νο το υψηλ βιοτικ επίπεδο αλλά «τριμερές ιερ » με κίονες και επί-
και το εκλεπτισμένο καλλιτεχνικ αί- στεψη κεράτων, δεξιά και αριστερά,
σθημα των Kρητών. H εποχή αυτή κάθονται κυρίες ή ιέρειες με πολυ-
συμπίπτει και με την άνθηση της μι- τελή και εντυπωσιακά φορέματα, ε-
νωικής τέχνης. νώ γύρω τους έχει συγκεντρωθεί
πλήθος ανδρών και γυναικών. Σε άλ-
Mοναδικές λη τοιχογραφία απεικονίζεται άλσος
τοιχογραφίες ιερών ελαίων, μέσα στο οποίο εκτε-
λείται λατρευτικ ς χορ ς. Iέρειες
Tα ανάκτορα είχαν διακοσμηθεί - καθήμενες παρακολουθούν την τε-
χι μ νο με έγχρωμα επιχρίσματα αλ- λετή, ενώ γύρω τους απεικονίζεται
λά και με παραστατικές τοιχογρα- Aνάγλυφο πλακίδιο απ φαγεντιανή με παράσταση αιγάγρου που θηλάζει το πλήθος ανδρών και γυναικών. Oι άν-
φίες. Xρησιμοποιούνται, πως και νεογν της, π. 1600 π.X. δρες τινάσσουν με ενθουσιασμ τα

14 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 20 AΠPIΛIOY 1997


χέρια τους προς τα πάνω. Λίγο αρ-
γ τερα χρονικά, μεταξύ του 1600 και
1500 π.X. στις τοιχογραφίες μπαί-
νουν σκηνές απ τη φυσική ζωή. Iδι-
αίτερο ενδιαφέρον προκαλούν οι ει-
κ νες αυτής της περι δου απ την
«οικία των τοιχογραφιών» της Kνω-
σού. Σε τοπία φλεβωτών βράχων, με-
ταξύ των οποίων βλαστάνουν κρίνα,
ίριδες, κρ κοι, άγρια ρ δα και κισσοί,
κυκλοφορούν πουλιά, πίθηκοι και
πέρδικες.
Mια παράσταση αξιωματικού και
μαύρων «μισθοφ ρων» προέρχεται
επίσης απ την «οικία των τοιχογρα-
φιών», ενώ εντυπωσιακές είναι και οι
παραστάσεις των αρμάτων που υ-
πάρχουν στο ανάκτορο. Πίθηκο, -
πως αποδείχτηκε τελικά, απεικονίζει
και η τοιχογραφία του «κροκοσυλλέ-
κτη» απ το ανάκτορο της Kνωσού,
την οποία ο Eβανς είχε ερμηνεύσει
ως παράσταση ανθρώπου. Tης ίδιας
εποχής είναι και οι τοιχογραφία στο
«Mέγαρο της βασίλισσας»: Δελφίνια
και άλλα ψάρια, μικρά και μεγάλα
που κολυμπούν ανάμεσα σε φύκια,
βράχια και αχινούς απεικονίζουν α-
νάγλυφα τη σχέση των Mινωιτών με
τη θάλασσα.
Σταδιακά, μως, οι ανθρώπινες
μορφές μεγαλώνουν. Στις τοιχογρα-
φίες της ταυρομαχίας που βρίσκο-
νται στην ανατολική πτέρυγα της
Kνωσού, άνδρες και γυναίκες αρπά-
ζουν τα κέρατα ταύρων και πηδούν
επάνω στη ράχη τους. Στα περίφημα
«ταυτοκαθάψια», διαδοχικές φάσεις
του αγώνα αποδίδονται με στιγμιαία
τολμηρή σύλληψη. Λίγο αργ τερα
χρονολογημένη (1500– 1450 π.X.) η
τοιχογραφία της βορειοδυτικής πτέ-
ρυγας του ανακτ ρου της Kνωσού,
απεικονίζει πιστούς που προσφέ-
ρουν σπονδές σε καθήμενη θε τητα
και σε μορφή άνδρα, ο οποίος, πιθα-
ν ν να είναι ο Nέος Θε ς. Γύρω στα
1450 π.X. υπολογίζεται τι έχει ζω-
γραφιστεί και η μεγαλοπρεπής και
μεγάλης κλίμακας τοιχογραφία των
πολυάριθμων δωροφ ρων της μεγά-
λης Πομπής, η οποία διακοσμεί τον
ομώνυμο διάδρομο: απεικονίζει νέ-
ους που προσκομίζουν ρυτά και άλλα
πολύτιμα αγγεία κατά τη διάρκεια
τελετής προς τιμήν της βασίλισσας
θεάς.

Γλυπτά απ
φαγεντιανή
Tην ίδια εποχή ακμάζει η πλαστική.
Oι Kρήτες γλύπτες προτιμούν να κα-
τασκευάζουν μικρά ειδώλια απ φα-
γεντιανή, χρυσ , ελεφαντοστούν,
χαλκ και σπανι τατα λίθο. Yπάρ-
H «μικρή θεά των φεων»: ειδώλιο απ φαγεντιανή, π. 1600 π.X. Aρχαιολογικ Mουσείο Hρακλείου.
χουν, επίσης, πήλινα ειδώλια αν-
δρών και γυναικών σε λατρευτικές
στάσεις και με περίτεχνες κομμώ- του καλλιτέχνη των νεοανακτορικών ζητημένης και περίτεχνης γυναικεί- ματίδιο απ ελεφαντ δοντο, το ο-
σεις. Tην εποχή αυτή, τελειοποιείται χρ νων να μελετήσει το αντικείμεν ας αμφίεσης που επικρατεί στη μινω- ποίο παριστάνει νέο που εκτελεί α-
η τεχνική της φαγεντιανής και της του και να το αποδώσει σο το δυνα- ϊκή αυλή περί το 1600 π.X., με τις κροβατικ άλμα πάνω απ ταύρο. Tο
υαλ μαζας που ήταν γνωστή απ τη τ ν πιο φυσικά. Tο σώμα δεν παρα- πλούσιες εσθήτες, την ποδιά, τα έργο αυτ θεωρείται μέγα πνευματι-
δεύτερη προανακτορική φάση. Tα α- μορφώνεται πια, πως γίνεται στις στενά περικ ρμια που αφήνουν γυ- κ και καλλιτεχνικ επίτευγμα, αφού
ντικείμενα γίνονται σε καλούπια, στα προηγούμενες περι δους. H μινωική μνά μ νο τα στήθη τα οποία προβάλ- για πρώτη φορά εμφανίζεται μια
οποία πιέζεται μίγμα άμμου και ρητι- τέχνη των νεοανακτορικών χρ νων λονται έντονα. Aργ τερα, η ανδρική μορφή που κινείται ελεύθερα στο
νώδους ύλης. Στη συνέχεια χρωματί- είναι νατουραλιστική. Παράλληλα, α- ενδυμασία των νεοανακτορικών χώρο. Tο νεανικ σώμα, τεταμένο με
ζονταν με μίγμα οξειδίου του χαλ- ποφεύγεται ο τονισμ ς των λεπτο- χρ νων πλουτίζεται με κεντητ πε- έναν τρ πο μοναδικ , βρίσκεται με-
κού, σ δας ή ποτάσας, με το οποίο ε- μερειών, δημιουργείται η εντύπωση ρίζωμα και προστατευτικ δικτυωτ τέωρο στο κεν στη διάρκεια της με-
πιτύγχαναν την υάλωση της επιφά- της ευλυγισίας και της νεανικής α- με βαρίδια. Mερικές φορές, οι άν- γαλειώδους στιγμής του άλματος.
νειας και τη θαλασσιά ή πράσινη α- πλ τητας. δρες μουσικοί και ιερείς φέρουν μα- Eξαιρετικά, επίσης, είναι και τα λί-
π χρωση. Mε τη μέθοδο αυτή έχουν κριές γυναικείες εσθήτες. θινα σπονδικά αγγεία των νεοανα-
κατασκευαστεί οι περίφημες «Θεές Περίτεχνες αμφιέσεις Aνάμεσα στα αριστουργήματα της κτορικών χρ νων. Mερικά απ αυτά
των φεων» απ το ανάκτορο της Kι ακ μη, οι «Θεές των φεων» δί- εποχής συγκαταλέγεται και ο «ταυ- απεικονίζουν κεφάλια ιερών ζώων,
Kνωσού, που δείχνουν τη διάθεση νουν μιαν ιδέα της πολυτελούς, εξε- ροκαθάπτης» απ την Kνωσ , αγαλ- Συνέχεια στην 16η σελίδα

KYPIAKH 20 AΠPIΛIOY 1997 - H KAΘHMEPINH 15


Συνέχεια απ την 15η σελίδα
πως η περίφημη κεφαλή ταύρου α-
π στεατίτη με πρ σθετους οφθαλ-
μούς απ ορεία κρύσταλλο και ρύγ-
χος απ μάρμαρο. Aνάλογη είναι και
η κεφαλή λέαινας απ το ανάκτορο
της Kνωσού. Στον ίδιο χώρο βρέθηκε
ακ μη σειρά διαφορετικών λίθινων
σκευών που μιμούνται κεραμικά
σχήματα, αμφορείς, πρ χους, λεκά-
νες, κύπελλα, μικρούς πίθους κ.α. Tα
αγγεία αυτά είχαν κατασκευαστεί
κυρίως απ οφείτη, τιταν λιθο, χλω-
ρίτη, αιγυπτιακ αλάβαστρο, πορφυ-
ρίτη και κροκαλοπαγή λίθο.

Aκμή της κεραμικής


Aκμή γνωρίζει κατά τους χρ νους
των νέων ανακτ ρων και η κεραμική.
Kαι σ’ αυτ τον τομέα επιβεβαιώνε-
ται η τάση της μινωικής τέχνης για
γρήγορη εξέλιξη. Eτσι, πολύ σύντο-
μα ξεπερνιούνται οι κατακτημένες
μορφές και επιδιώκεται η δημιουρ-
γία νέων, χωρίς μως να διασπάται ή
να ανατρέπεται ο γενικ ς χαρακτή-
ρας του πολιτισμού. Tα διακοσμητι-
κά θέματα είναι λευκά και κ κκινα
πάνω σε βραχ χρωμη επιφάνεια. Συ-
νηθίζονται μοτίβα με λευκές σπεί-
ρες, ταινίες και στίξη, συνδυαζ μενα
μερικές φορές με ανάγλυφη διακ -
σμηση. Tα σχήματα γίνονται λεπτ -
τερα, επιμικέστερα, στενώτερα προς
τα κάτω. Oι πύθοι διακοσμούνται με
κυματοειδή ανάγλυφα σχοινιά και με
στρογγυλά «μετάλλια». Παράλληλα
με τα παλι τερα σχήματα δημιουρ-
γούνται και νέα αγγεία, χαρακτηρι-
στικ τερο των οποίων είναι ο «ψευ-
δ στομος αμφορεύς», που έχει ένα
στ μιο πραγματικ και ένα άλλο
ψευδές, κλειστ .
Tην ίδια εποχή αναπτύσσεται η με-
ταλλοτεχνία, η οποία δίνει διαφορε-
τικών ειδών χάλκινα σκεύη, με ανά-
γλυφη διακ σμηση, υδρίες, τριποδι-
κούς λέβητες, λεκάνες, προχούς,
αμφορείς. Παράγονται ακ μη ποικί-
λα χάλκινα εργαλεία καθημερινής
χρήσης, διπλούς πέλεκεις, αξίνες,
σφύρες, μεγάλα πρι νια για την κο-
πή των δέντρων και αγκίστρια για το
ψάρεμα. Tαυτ χρονα δημιουργού-
νται εξαιρετικά κοσμήματα απ χρυ-
σ , ενώτια σε σχήμα ταυροκεφαλής,
ψήφοι περιδεραίων, δακτυλίδια–
σφραγιδ λιθοι με θρησκευτικές πα-
ραστάσεις, πανέμορφα μικροτεχνή-
ματα με ομοιώματα ζώων και περία-
πτα.

Σφραγιδογλυφία
Tέλος, κατά τους νεοανακτορι-
κούς χρ νους ακμάζει και η σφραγι-
δογλυφία. Kυριαρχούν τα αμυγδαλο-
ειδή και φακοειδή σχήματα και χρη-
σιμοποιούνται οι σκληροί ημιπολύτι-
μοι λίθοι, πως: σάρδιος, νυχας,
σαρδ νυχας, αχάτης, ίασπης, αιματί-
της, ορεία κρύσταλλος, αμέθυστος,
χαλκηδ νιος κ.λπ. H θεματολογία α-
ντλείται απ τη φύση: σουπιές, ψά-
ρια, πουλιά, κλαδιά δέντρων, ταύροι,
λέοντες που κατασπαράσσουν ταύ-
ρους παριστάνονται πάνω στους
σφραγιδ λιθους...

Bιβλιογραφία: Στυλιαν ς Aλεξίου: «Mινωι-


κ ς Πολιτισμ ς», Eκδ σεις «Yιοί Σπ. Aλε-
ξίου», Hράκλειον.
Aντώνης Bασιλάκης: «Kνωσ ς», Eκδ σεις
«AΔAM». H εξαιρετικής κομψτητας «Παριζιάνα», πως την αποκάλεσαν οι αρχαιολγοι. Tοιχογραφία π. 1450 π.X. απ το ανάκτορο της Kνωσ

16 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 20 AΠPIΛIOY 1997


Tα μοναδικής καλλιτεχνικής σύλληψης «Tαυροκαθάψια» τοιχογραφία απ το ανάκτορο της Kνωσού.

Πολλές απ τις τοιχογραφίες του ανακτρου της Kνωσού ήταν εμπνευσμένες απ το φυσικ περιβάλλον. Aνάμεσά τους κι αυτή με τα δελφίνια, η οποία βρί-
ωσού. σκεται στο μέγαρο της βασίλισσας.

KYPIAKH 20 AΠPIΛIOY 1997 - H KAΘHMEPINH 17


Tο ανάκτορο μετά τον Evans
Προβλήματα στη διάσωση του μνημείου απ αναστηλωτικές κακοτεχνίες και αδιαφορία των αρχών
Tης Aλεξάνδρας Kαρέτσου
Προϊσταμένης της KΓ΄ Eφορείας Προϊστορικών
και Kλασικών Aρχαιοτήτων (Kεντρικής Kρήτης)

TO ANAKTOPO της Kνωσού, το με-


γαλύτερο στη σειρά των μινωικών α-
νακτρων, μετά τις αναστηλωτικές
εργασίες του Evans, δίνει τη συνολι-
κτερη εικνα δομής και λειτουρ-
γίας ανακτρου. Aρκεί, ωστσο, μια
επίσκεψη για να διαπιστώσει κανείς
τι η αρχική εικνα των αναστηλώ-
σεων έχει χαθεί σε μεγάλη έκταση. H
φθορά δεν είναι μνο σοβαρή, λει-
τουργεί αθροιστικά με υπερθετικ
βαθμ. Eίναι ανάγκη να ληφθούν ά-
μεσα μέτρα για να μειωθεί η ταχύτη-
τα της φθοράς, αφού αυτή η ίδια εί-
ναι αδύνατο να παρεμποδιστεί.
H ανάγκη διενέργειας έργων συ-
ντήρησης και αποκατάστασης του α-
νακτρου της Kνωσού καταφάνηκε
απ τα πρώτα έτη της ανασκαφής
(1901–1902, εικον. 1). O Evans, εκ-
φράζοντας το πνεύμα της εποχής
του, προσπάθησε αμέσως μετά την
αποπεράτωση της ανασκαφής (που
έγινε σχεδν σε μια διετία, γεγονς
απίστευτο για τα σημερινά δεδομέ-
να) να αποδώσει στο κοιν ένα «ανα-
γνώσιμο», προπάντων, μνημείο. Συ-
νειδητοποίησε, επίσης πολύ νωρίς,
τι ο ευπαθής γυψλιθος, απ τον ο-
ποίο είχαν κατασκευασθεί δάπεδα,
βάσεις κινων, παραστάδες θυρών,
Tο πρώτο στάδιο αναστηλωτικών εργασιών στο Mεγάλο Kλιμακοστάσιο (Aρχαιολογικ Mουσείο Hρακλείου).
προσψεις τοίχων και ορθομαρμα-
ρώσεις, ήταν πολύ εκτεθειμένος
ορφων και υλοποίησε κατά κάποιο τασκευών της εποχής μας, με χρήση Tο χρώμα του γυψλιθου άλλαζε αι-
στις καιρικές συνθήκες και έπρεπε
τρπο αρχιτεκτονικές εικνες που μάλιστα ζωηρών χρωμάτων. σθητά, γινταν ολισθηρς στις βαθ-
να στεγασθεί. Για τον σκοπ αυτ
είχε συλλάβει έπειτα απ 20ετή σχε- Tαυτχρονα, πρέπει να σημειωθεί μίδες του κλιμακοστασίου και τα
στην πρώτη διστακτική αναστηλωτι-
δν μελέτη των δεδομένων, αλλά τι η επέμβαση αυτή, που σε μεγάλο πλακστρωτα. O διαβρωμένος γυψ-
κή του προσπάθεια χρησιμοποίησε
και απ την πολύ ενεργ φαντασία βαθμ είναι μη αναστρέψιμη, είναι λιθος εξάλλου δεν ήταν δυνατν να
πρχειρα ξύλινα υποστηρίγματα τα
του. Eνώ κατά την α΄ του αναστηλω- συνυφασμένη με το μνημείο και την επικαλυφθεί, το στρώμα προστασίας
οποία πολύ σύντομα έγινε φανερ -
τική προσπάθεια, στις αρχές του αι- ιστορία του και υπεύθυνη για τη δη- έπρεπε συνεχώς να ανανεώνεται
τι δεν άντεχαν στις απτομες κλιμα-
ώνα, χρησιμοποίησε υλικά ανάλογα μοτικτητά του διτι, πως προανα- διτι οξειδωνταν και απολεπιζταν.
τολογικές εναλλαγές της κοιλάδας
με εκείνα που χρησιμοποίησαν οι Mι- φέρθηκε, ο μη ειδικς επισκέπτης α- Mε αυτά τα δεδομένα αποφασίζε-
του Kαίρατου ποταμού. Δεν υπάρχει
νωίτες (πωρλιθο, γυψλιθο, ξύλο), ποκομίζει μια συνολική εικνα της ται απ τον αείμνηστο έφορο N. Πλά-
αμφιβολία τι τα περιορισμένα τε-
τώρα μιμείται απλώς τα αρχαία υλι- μινωικής αρχιτεκτονικής. τωνα η αντικατάσταση των φθαρμέ-
χνικά μέσα της εποχής (1905–1907)
κά, τα οποία συμβατικά χρωματίζει. Mετά το τέλος του B΄ Παγκοσμίου νων πλακών απ άλλες, ίδιων δια-
υπαγρευσαν στον Evans αυτή την
Aναμφίβολα ο ευφυής αυτς αρ- Πολέμου η Eλληνική Aρχαιολογική στάσεων και ποιτητος απ τα ίδια
επιλογή αποκατάστασης, η οποία,
χαιολγος είχε μια σπάνια ικαντητα Yπηρεσία της Kρήτης σε συνεργασία αρχαία Λατομεία των Γυψάδων ή της
μεταξύ άλλων, επέφερε διαφοροποι-
να συλλαμβάνει απ το μέρος το - με τη Διεύθυνση Aναστήλωσης απ Φοινικιάς, Aγ. Σύλλα κ.λπ. Tαυτχρο-
ήσεις και στο τελικ ύψος των ορ- λον με τέτοια αναπλαστική δύναμη τον καθ. Oλάνδο και με την οικονομι- να, συμπληρώθηκαν και στερεώθη-
φων. Tα αρχιτεκτονικά μέλη επανα- που ήταν φυσικ, για τον καιρ του, κή βοήθεια κυρίως του σχεδίου καν με λευκ τσιμέντο οι πλάκες που
τοποθετήθηκαν επάνω σε ξύλινα και να φιλοδοξήσει «να κάμει χειροποια- Marchal παίρνει μέτρα προστασίας σώζονταν εν μέρει. Mε τον ίδιο τρ-
αργτερα λίθινα ικριώματα και ξύλι- στή για τον καθένα την αλήθεια των και διάσωσης των σημαντικτερων πο αντικαταστάθηκαν οι βάσεις των
να δάπεδα. Oι πρώτες του προστα- ολοζώντανων συλλήψεών του». αρχαιολογικών χώρων. Σε συνεργα- πεσσών των θυρών και των κινων,
τευτικές στέγες, προσωρινές, απ Oι παραπάνω αναστηλωτικές ερ- σία με το Iνστιτούτο Συντήρησης της μερικές πλάκες επένδυσης των τοί-
ξύλο αντικαταστάθηκαν στα σπου- γασίες επικρίθηκαν απ πολλούς και Pώμης που πραγματοποίησε εκτετα- χων. Aλλά ακμη και αυτή η λύση α-
δαιτερα τμήματα της Kνωσού απ ττε και αργτερα και συνεχίζουν να μένες εργασίες στερέωσης στο ανά- ποδείχθηκε τι είχε χαρακτήρα προ-
αποκαταστάσεις ολκληρων τομέων επικρίνονται. Eίναι γεγονς τι ο κτορο της Φαιστού –σε συνεργασία σωριν. H διάλυση του γύψου στο
(τριμερές ιερ, θησαυροφυλάκια, αί- Evans δεν απέβλεπε μνο στη στέ- με την Iταλική Aρχαιολογική Σχολή– νερ, τα κλιματολογικά αίτια διά-
θουσα θρνου, piano Nobile, βασιλι- γαση για προστασία των διαφρων γίνεται προσπάθεια βελτίωσης των βρωσης, τα ανθρωπογενή αίτια της
κά διαμερίσματα). χώρων του ανακτρου, αποπειράθη- συντηρημένων τμημάτων των ανα- φθοράς περιγράφονται διεξοδικά α-
κε μία μάλλον «επιδεικτική αποκατά- κτρων. Mελετώνται τα προβλήματα π το N. Πλάτωνα στη λεπτομερή έκ-
Aναστηλωτικές σταση του αρχικού συνλου». Oπως των συνδετικών υλικών, των τοιχο- θεση εργασιών που παρουσίασε στο
εργασίες υπογραμμίζει ο καθηγητής Στ. Aλεξί- δομιών, η διάβρωση του γυψλιθου, 7ο Συνέδριο Kλασικής Aρχαιολογίας
ου, η εργασία αυτή έγινε «χωρίς ε- τα προβλήματα της βλάστησης. Eιδι- της Pώμης (1961). Γενικά οι εργασίες
Mετά τον A΄ Παγκσμιο Πλεμο οι παρκή αίσθηση του πρωτοτύπου, αλ- κτερα για την προστασία του γυψ- αποκαταστάσεως του Πλάτωνος και
εργασίες ξανάρχισαν, κυρίως μετά λοίωσε τον χαρακτήρα των ερειπίων λιθου –που είναι το κυρίαρχο δομικ αργτερα του εφρου Στυλ. Aλεξίου
το 1925, και συνεχίστηκαν πιο τολμη- του ανακτρου και επέφερε τη διά- και διακοσμητικ υλικ στα μινωικά απέβλεψαν ορθά χι στην περαιτέρω
ρά και πιο εκτεταμένα. Aυτή τη φορά σπασή του», δεδομένου τι άλλα ανάκτορα– δοκιμάζονται για πρώτη αναστήλωση, αλλά απλώς στη στε-
ο Evans είχε στη διάθεσή του τη νέα τμήματα παρέμειναν στην κατάστα- φορά διαφανείς στρώσεις χημικών ρέωση και συντήρηση των πηλκτι-
τεχνική του beton–arme. Προχώρησε ση της τελικής καταστροφής τους ουσιών (αναφέρεται η ιδρύαλλος), στων τοίχων, επίσης δε στη συμπλή-
έτσι στην αποκατάσταση ολκληρων και άλλα απέκτησαν το ύψος των κα- χωρίς ικανοποιητικά αποτελέσματα. ρωση κατεστραμμένων τμημάτων,

18 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 20 AΠPIΛIOY 1997


των δαπέδων και στην κατασκευή ο- στροφή των δαπέδων κυρίως λγω
ρισμένων στεγάστρων, τα οποία φαί- της –μέχρι σήμερα– απρογραμμάτι-
νεται τι αποτελούν τη μνη λύση, στης διέλευσης των επισκεπτών. γ.
διτι αφαιρούνται με την ίδια ευκο- Διάβρωση, διάλυση του γύψου απ
λία που κατασκευάζονται. τα νερά της βροχής και τους ατμο-
σφαιρικούς παράγοντες.
Tα αποτελέσματα της πειραματι-
Nέες μελέτες κής διαδικασίας στερέωσης του γύ-
Tα τελευταία 12 χρνια έχουν εκ- ψου που εδώ και έτη εκπονείται απ
πονηθεί απ τη Διεύθυνση Aναστή- το Iνστιτούτο Λίθου οδήγησαν κατ’
λωσης Mνημείων σε συνεργασία με αρχήν στο συμπέρασμα τι τα καλύ-
KΓ΄ EΠKA οι παρακάτω μελέτες: τερα πιθανν αποτελέσματα θα επι-
1. H γεωτεχνική μελέτη του χώ- φέρει η στερέωση με υδροξείδιο του
ρου. 2. H τοπογράφηση και κτηματο- βαρίου εν θερμώ (περίπου 40 βαθμοί
γράφηση της ευρύτερης περιοχής C). Θεωρείται μως απαραίτητο απ
του ανακτρου. 3. H λεπτομερειακή λους η έρευνα να συνεχισθεί και ο-
αποτύπωση του ανακτρου σε κ. λοκληρωθεί το ταχύτερο δυνατν,
1:20, που συμπληρώνει το έργο των διτι η καταστροφή του γυψλιθου
Hood - Taylor, τα σχέδια των οποίων στην Kνωσ είναι τσο σοβαρή που
έχουν γίνει σε κλίμακα 1:100. 4. Mε δεν αφήνει περιθώρια ούτε αναμο-
βάση την ίδια αποτύπωση έγινε και η νής.
χαρτογράφηση του γυψλιθου και Oπως είναι γνωστ, μέχρι σήμερα
των φθορών που προαναφέρθηκαν. τα έργα αποκατάστασης των αρχαί-
5. Eκπονήθηκε επίσης και εγκρίθηκε ων μνημείων γίνονται υποχρεωτικά
η στατική μελέτη του ανακτρου. με αυτεπιστασία απ τις αρμδιες υ-
H έναρξη των εργασιών το 1992-93 πηρεσίες του υπουργείου Πολιτι-
έδειξε τι το μέρος που αφορά στη σμού, ενώ οι μελέτες μπορεί να εκ-
συντήρηση ή μάλλον στην αντικατά- πονούνται απ δημσιους ή ιδιωτι-
σταση των παλαιών σιδηροδοκών κούς φορείς. Aξεπέραστα γραφειο-
της αναστήλωσης των αρχών του αι- κρατικά εμπδια, ο φρτος των υπη-
ώνα πρέπει να τροποποιηθεί και εδώ ρεσιακών υποχρεώσεων, οι αποστά-
πλέον η δυσκολία δεν είναι με τι υλι- σεις, οι δεσμεύσεις των οδοιπορικών
κά θα αντικατασταθούν, αλλά πώς εξδων και προπάντων ο μικρς α-
θα αφαιρεθούν οι σιδηροδοκοί, χω- ριθμς των επιτελικών στελεχών της
ρίς να προκληθούν νέες βλάβες. Kεντρικής Yπηρεσίας του YΠΠO, αλ-
λά και η σοβαρή έλλειψη τεχνικής υ-
Kατά τα έτη 1992-93 ανετέθη σε ι- ποδομής των περιφερειακών υπηρε-
διωτική εταιρία η αποκατάσταση του σιών, οδήγησαν το YΠΠO να προω-
σκυροδέματος της Nτιας Oικίας θήσει ορισμένα σημαντικά έργα απο-
που συγκεντρώνει σε μικροκλίμακα κατάστασης μέσα απ ειδικές τεχνι-
λα τα προβλήματα του ανακτρου. κές υπηρεσίες και ειδικούς φορείς
Στη συνέχεια ακολούθησε η απο- οικονομικής διαχείρισης (λ.χ. τα βυ-
κατάσταση του μπετν στο μέγαρο ζαντινά μνημεία της Θεσσαλονίκης ή
του Bασιλέως και την αποθήκη των το ανάκτορο Kνωσού). Σημαντικές
μεταλλίων των πίθων. Tα προβλήμα- μελέτες αποκατάστασης μνημείων
τα που αντιμετωπίστηκαν απαριθ- ανατέθηκαν σε ιδιωτικά γραφεία με-
μούνται πολύ επιγραμματικά: Pηγμα- Δείγμα της φθοράς του σιδηρού οπλισμού των πλακών, απ το ανάκτορο της λετών. Πολύ συχνά μάλιστα αναθέ-
τώσεις οπλισμένου σκυροδέματος, Kνωσού. Συνέχεια στην 20η σελίδα
εκτινάξεις οξειδωμένων οπλισμών,
διάβρωση οπλισμών, έντονη υγρα-
σία, αποκολλήσεις απ υποκείμενα
φέροντα στοιχεία, ρήγματα απ κα-
θιζήσεις, φθορές στα σενάζ (τα πε-
ρισστερα είναι άοπλα), σοβαρτατα
προβλήματα λιθοδομών, ρηγματώ-
σεις και στροφή τοίχων, έκκεντρη
φρτιση τοίχων, αποθέσεις εντμων
κ.λπ. Aλλά το πρβλημα του γυψλι-
θου, πως λοι πλέον γνωρίζουμε,
είναι το σοβαρτερο που αντιμετω-
πίζει το ανάκτορο της Kνωσού.

Σημαντικές φθορές
Στο πλαίσιο της στατικής μελέτης
του ανακτρου της Kνωσού έγινε
πλήρης χαρτογράφηση και του γυ-
ψλιθου. H πρσφατη γεωλογική με-
λέτη του N. Mουρτζά έδειξε τι ε-
κτς απ τις μεταβολές της θερμο-
κρασίας, την υγρασία του περιβάλ-
λοντος, τον παγετ, οι ισχυροί β-
ρειοι και βορειοδυτικοί άνεμοι του
Kρητικού Πελάγους φαίνεται τι ευ-
θύνονται σημαντικά, περισστερο ί-
σως και απ τις παραπάνω αιτίες
φθοράς. Tαξινομώντας λοιπν τα αί-
τια που έχουν προκαλέσει τη φθορά
του γύψου στο ανάκτορο της Kνω-
σού μπορούμε να τα κατατάξουμε
στις εξής βασικές κατηγορίες: α.
Φθορά που οφείλεται σε παλαιτε-
ρες αναστηλωτικές επεμβάσεις. β.
Διάβρωση, καταπνηση και κατα- «Oικία ιερέως», με φθορές στα σενάζ και το γυψλιθο.

KYPIAKH 20 AΠPIΛIOY 1997 - H KAΘHMEPINH 19


Συνέχεια απ την 19η σελίδα
σεις αυτού του είδους οδηγούν σε
μελέτες τρομακτικού κστους, ενίο-
τε ανεφάρμοστες ή με αμφισβητού-
μενο αποτέλεσμα.

Iδιωτική πρωτοβουλία
Mε την προσφυγή στην «ιδιωτική
πρωτοβουλία» επιχειρείται στην
πραγματικτητα η προσπάθεια να
ξεπεραστούν τα προβλήματα του
δημσιου τομέα, αφού ο στχος να
δημιουργηθεί ένας ευλύγιστος δη-
μσιος φορέας παραμένει άπιαστο
νειρο! Aλλά τα προβλήματα των
μνημείων, με ελάχιστες εξαιρέσεις,
δεν λύνονται με τη συνδρομή εξωτε-
ρικών μελετητών ή κατασκευαστών,
διτι το αρχαίο κατά καννα αντιμε-
τωπίζεται ως τεχνικ έργο και χι με
την ιδεολογία των αναστηλώσεων.
Kάθε μνημείο αποτελεί μία ξεχω-
ριστή περίπτωση, έχει το δικ του ι-
στορικ και απαιτεί ιδιαίτερη αντιμε-
τώπιση. H Kνωσς, η Φαιστς, τα Mά-
λια, η Zάκρος κ.λπ., δεν είναι η Aκρ-
πολη των Aθηνών, ούτε τα μνημεία
της Δήλου ή της Eπιδαύρου, θεωρη-
τικά χρειάζονται και μικρτερες ίσως
πιστώσεις (1). Παρά τις ενέργειες
του YΠΠO και της Eφορείας Aρχαιο-
τήτων Hρακλείου το ανάκτορο της
Kνωσού –αλλά ούτε και κανένα άλλο
απ τα προαναφερθέντα μνημεία–
δεν εντάχθηκε σε κανένα ευρωπαϊκ
ή περιφερειακ πργραμμα. Mένει Tμήμα των δυτικών αποθηκών απ το ανάκτορο της Kνωσού.
λοιπν μετέωρο το ερώτημα εάν
μνημεία που δέχονται ένα και πλέον –πλην του τελευταίου που βρίσκεται σε συνεργασία πάντα με τη Διεύθυν- με πανελλήνιο ρυθμ αυθαιρέτων
εκατομμύριο επισκέπτες ετήσια θα σε εξέλιξη– αποτελούν την αναγκαία ση Aναστήλωσης, να επιλύσει κατ’ κτισμάτων με συνέπεια να συναγωνί-
αντιμετωπίζονται μνο ως χρυσοτ- υποδομή για τη διαχείρηση ενς αρ- αρχήν τα προβλήματα της προστα- ζεται μνο την Eφορεία Kυκλάδων
κος ρνις. χαιολογικού χώρου με διεθνή προ- σίας των δομικών υλικών. H KΓ Eφο- σε εκκρεμτητες σωστικών ανασκα-
Eργα πως η πυρασφάλεια, η ευ- βολή. H Kνωσς, η Φαιστς θα δια- ρεία Aρχαιοτήτων, που έχει σοβαρές φών σε τουριστικές, κατ’ εξοχήν, πε-
πρεπέστερη περίφραξη, ο περιφε- σωθούν μνο με την παρουσία ενς ελλείψεις στην τεχνική υποδομή της ριοχές. Oφείλει επίσης να ρυθμίζει
ρειακς φωτισμς, η βελτίωση του μνιμου τεχνικού προσωπικού που (πως και οι περισστερες Eφορείες τα πολλαπλά ζητήματα ενς μεγά-
πωλητηρίου της Kνωσού και η πο- θα εργάζεται σε ετήσια βάση –επιτ- Aρχαιοτήτων), καλείται καθημερινά λου Mουσείου, με πολλούς μελετη-
ρεία των επισκεπτών τα οποία ολο- που χι εξ Aθηνών– και θα έχει την να αντιμετωπίσει λες τις συνέπειες τές, εκθεσιακά ζητήματα κ.ά.
κληρώθηκαν την τελευταία επταετία οικονομική και θεσμική δυναττητα, μιας οικονομικά εύρωστης περιοχής
Aντιφατικές
καταστάσεις
O Θωμάς Φανουράκης, ο έξοχος
Kρητικς ζωγράφος που δούλεψε
χρνια στο Mουσείο Hρακλείου,
στον προβληματισμ του για τις απο-
καταστάσεις των αρχαίων λειψάνων
προτείνει με τη γνωστή του δεικτική
διάθεση «να πάρουμε ένα πρωί τη
σκαπάνη και να γκρεμίσομε λες τις
αναστηλώσεις του ανακτρου της
Kνωσού, δίνοντας ξανά στα ερείπια
τη μορφή των δίχως θεαματικές α-
ποκαταστάσεις αρχαιοτήτων, πως
των Mαλίων ή των Γουρνιών!». Aμέ-
σως μετά αναγνωρίζει, ωστσο, τι
«αυτ είναι τσο ανεδαφικ, σο α-
βασάνιστη πράξη θα ήταν η καθαίρε-
ση στο Mουσείο Hρακλείου της σε υ-
περθετικ βαθμ αναπαράστασης
των κυανών κυριών».
Yπάρχουν πράγματα που ο χρνος
τα επιβάλλει. H καθημερινή ζωή δη-
μιουργεί καμιά φορά γύρω απ αντι-
φατικές καταστάσεις μια αληθινή ι-
στορία, που δεν παραγράφεται εύκο-
λα. Eτσι, για μια εργασία αποκατά-
στασης, που αποτελεί πια ένα status
quo, που ο χρνος την έχει επιβάλει
de facto, η απρριψη είναι μάλλον
εύκολη, η βελτίωση και η ανάδειξη
του αρχαίου αλλά και του σοβαρά υ-
ποβαθμισμένου περιβάλλοντος του
Tμήμα της δυτικής αυλής και του «διαδρμου πομπής», με φθορές στα δάπεδα. ανακτρου είναι το ζητούμενο!

20 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 20 AΠPIΛIOY 1997


H αρχειακή έρευνα
H κατάσταση των ερειπίων πως τα αποκάλυψε η σκαπάνη του A. Evans
Tης Bασιλικής Φώτου Παραστατικές
Aρχιτέκτονος – Aρχαιολ γου
σημειώσεις
του Evans
για την ανα-
TO MAKPOΠPOΘEΣMO πρ γραμμα
σκαφή και
συντήρησης και στερέωσης των αρ- την αναστήλω-
χιτεκτονικών λειψάνων της Kνωσού, ση του ανα-
που έχει αναλάβει η KΓ΄ Eφορεία κτρου
Προϊστορικών και Kλασικών Aρχαιο- της Kνωσού.
τήτων (Kεντρικής Kρήτης) σε συνερ- (Aρχαιολογικ
γασία με τη Διεύθυνση Aναστήλω- Mουσείο
σης Aρχαίων Mνημείων του YΠΠO, Hρακλείου).
προϋποθέτει, σύμφωνα και με τις
διεθνείς προδιαγραφές, την ακριβή
τεκμηρίωση της κατάστασης των ε-
ρειπίων. Στο διάστημα των 97 περί-
που χρ νων που τα αρχιτεκτονικά
λείψανα του ανακτ ρου της Kνωσού
ήλθαν στο φως, τ σο η φυσική φθο-
ρά που προξενεί ο χρ νος αλλά και η
επιβάρυνσή του απ τις χιλιάδες των
επισκεπτών, προπάντων μως οι αλ-
λεπάλληλες αναστηλωτικές ή στερε-
ωτικές εργασίες είχαν αποφασιστική
επίδραση στο μνημείο. Kρίθηκε κατά
συνέπεια απολύτως αναγκαίο να ε-
ξασφαλισθεί η κατά το δυνατ ν σα-
φέστατη εικ να της κατάστασης των
σημειώσεις και σκίτσα απ τον ίδιο
ερειπίων, πως ακριβώς τα αποκάλυ-
τον Evans, τέσσερα μπλοκ με σκαρι-
ψε η σκαπάνη του A. Evans.
φήματα των αρχιτεκτονικών λειψά-
Tα δημοσιεύματα του A. Evans, -
νων απ τον αρχιτέκτονα Th. Eyfe
πως άλλωστε λες οι δημοσιεύσεις
και πληθώρα σχεδίων απ τον ίδιο
δίνουν μ νο τα ουσιωδέστερα ανα-
αρχιτέκτονα και τον συνάδελφ του
σκαφικά στοιχεία. Για λεπτομερέ-
Chr. Doll. Tέλος περίπου 700 φωτο-
στερη έκθεση των ανασκαφικών δε-
γραφίες των ερειπίων συμπληρώ-
δομένων ο μελετητής οφείλει να α-
νουν το αρχείο.
νατρέξει στα αρχεία της ανασκαφής.
H πρωταρχική σημασία αυτού του
Προκειμένου λοιπ ν η KΓ΄ Eφορεία
αρχειακού υλικού για την έρευνα
Προϊστορικών και Kλασικών Aρχαιο-
της μινωικής αρχαιολογίας, αλλά
τήτων να επιτύχει έναν αποτελεσμα-
και γενικ τερα για την προϊστορία
τικ προγραμματισμ των νέων ερ-
του Aιγαίου, έχει αναγνωριστεί απ
γασιών,αλλά και για να κάνει σωστές
λους τους ερευνητές. Oμως, η δυ-
επιλογές στις εκάστοτε επεμβάσεις
ανέθεσε στην υπογράφουσα την αρ- σκολία πρ σβασης του αρχείου και
χειακή έρευνα της ανασκαφής του διερεύνησης στοιχείων σε αυτ , θέ-
ανακτ ρου, κατ’ αρχήν της N τιας τουν ουσιαστικ πρ βλημα στη χρή-
Oικίας και στη συνέχεια της Aνατολι- ση του απ τους μελετητές. Aπ
κής Πτέρυγας. καιρ έχει γίνει φανερή η αναγκαι -
τητα για μια συνολική επεξεργασία
του αρχείου προκειμένου να είναι
Σημειώσεις εύχρηστο και να γίνει προσιτ σε -
και ημερολγια λους. Aυτή η ανάγκη και η σημασία
εν ς τέτοιου έργου για τις νέες ερ-
Oπως είναι γνωστ , τα αρχεία της γασίες στερέωσης και συντήρησης
ανασκαφής της Kνωσού φυλάγο- που απαιτούνται στην Kνωσ , οδή-
νται στο μουσείο Ashmolean της γησαν την Eφορεία να αναλάβει την
Oξφ ρδης και είναι απ τα πλουσι - πρωτοβουλία αυτού του έργου. Eκ
τερα ανασκαφικά αρχεία της επο- μέρους της Eφορείας και του τ.
χής τους. O Evans και το επιτελείο προϊσταμένου κ. X. Kριτζά συνεργά-
του χρησιμοποίησαν λα τα μέσα της ορίσθηκε η κ. Aλεξ. Kαρέτσου,
της τ τε επικρατούσης πρακτικής αρχαιολ γος (προϊσταμένη σήμερα
καταγραφής της πορείας της ανα- της ιδίας Eφορείας) στην οποία α-
σκαφής: ημερολ για και σημειώ- νήκει και η ιδέα του εγχειρήματος,
σεις, σκαριφήματα και σχέδια και αλλά και η ευθύνη της οικονομικής
τέλος φωτογραφίες. Yπάρχουν 26 και διοικητικής στήριξης αυτής της
τ μοι ημερολογίων στα οποία ο ε- προσπάθειας.
ξαίρετος βοηθ ς του Evans, D.
Mackenzie, κατέγραψε με λεπτομε- Eπεξεργασία στοιχείων
ρείς (για την εποχή του) περιγρα-
φές και σκίτσα την πορεία των ερ- H καθ’ λα πρωτ τυπη αυτή εργα-
γασιών, δίνοντας παράλληλα και τις σία ξεκίνησε το 1992 με τη θερμή συ-
πρώτες εκτιμήσεις για τα αρχιτε- μπαράσταση του μουσείου Ash-
κτονικά κατάλοιπα και τα ευρήματα molean, ιδιαίτερα του καθηγητού R.
που έρχονταν στο φως. Σε αυτή τη Moorey και της Dr. Ann Brown και
βασική, πρωτογενή πηγή πληροφο- O Bρετανς αρχαιολγος A. Evans σε ώριμη ηλικία. (Φωτογραφικ αρχείο του της καθηγήτριας E. French, τ. διευ-
ριών προστίθενται 25 τετράδια με Mουσείου Ashmoleam – Oξφρδη). Συνέχεια στην 22η σελίδα

KYPIAKH 20 AΠPIΛIOY 1997 - H KAΘHMEPINH 21


Oι πρώτες αναστηλωτικές προσπάθειες του A. Evans, με τη συμμετοχή του ντπιου πληθυσμού.

Συνέχεια απ την 21η σελίδα μένων. H πληθώρα των ντοκουμέ- πάρχουν: 1) Φωτοτυπίες λων των νων, έχει καταρτιστεί για κάθε χώρο
θύντριας της Aγγλικής Σχολής Aθη- ντων αλλά και οι ανάγκες των εργα- σχετικών σελίδων απ τα ημερολ - (δωμάτιο, διάδρομο, κλιμακοστάσιο)
νών και είχε δύο σκοπούς: πρώτο να σιών στερέωσης και συντήρησης για του Mackenzie και τις σημειώσεις της ανατολικής πτέρυγας ένα ευρε-
κάνει προσιτά λα τα στοιχεία του των ερειπίων υπαγ ρευσαν το χωρι- του Evans συνοδευ μενες απ τη τήριο λων των αναφορών που υ-
αρχείου και δεύτερο να διευκολύνει σμ της επεξεργασίας του αρχείου μεταγραφή των κειμένων με σχ λια, πάρχουν για το συγκεκριμένο χώρο
την αναζήτηση των δεδομένων και σύμφωνα με τα διάφορα τμήματα έτσι ώστε να διευκολύνεται η μελέ- σε λες τις πηγές του αρχείου συ-
πληροφοριών. H διαφορετική φύση του μνημείου. τη. 2) Φωτοτυπίες με προσθήκη σχο- μπεριλαμβανομένων των σχεδίων
των ντοκουμέντων του αρχείου (χει- Aυτή τη στιγμή το Aρχαιολογικ λίων λων των σκαριφημάτων του και των φωτογραφιών. Eπιπλέον, για
ρ γραφα κείμενα, σχέδια, φωτογρα- Mουσείο Hρακλείου διαθέτει υπο- Mackenzie και του Fyfe καθώς και κάθε αναφορά σημειώνεται η φύση
φίες) υπαγ ρευσε τον τρ πο επε- δειγματικά ταξινομημένο λο το αρ- των σχεδίων των Fyfe και Doll. 3) των πληροφοριών δηλ. αν το σχετικ
ξεργασίας, συλλογής και παρουσία- χειακ υλικ που αναφέρεται στη Aντίγραφα λων των φωτογραφιών κείμενο π.χ. αναφέρεται σε στρωμα-
σης του υλικού με την παραγωγή α- N τια Oικία και την Aνατολική πτέ- του Evans και του συνεργάτη της α- τογραφικά ή αρχιτεκτονικά στοιχεία
ντιγράφων των φωτογραφιών, τη ρυγα του ανακτ ρου (ενώ βρίσκεται νασκαφής N. Heaton ταξινομημένες του χώρου, σε ευρήματα και τι εί-
φωτοτύπηση λων των άλλων ντο- σε εξέλιξη η επεξεργασία του αρχει- σε άλμπουμ με προσθήκη σχολίων. δους ευρήματα π.χ. τοιχογραφίες
κουμέντων και τη μεταγραφή σε η- ακού υλικού της Δυτικής πτέρυγας Παράλληλα, για την εύκολη αναζή- κ.λπ.
λεκτρικ υπολογιστή λων των κει- του ανακτ ρου). Συγκεκριμένα υ- τηση και συγκέντρωση των δεδομέ-
Πληθώρα δεδομένων
Aυτ το ευρετήριο που με την
πρ οδο της εργασίας θα καλύψει ο-
λ κληρο το ανάκτορο και τα δορυ-
φορικά κτίσματα προορίζεται για δη-
μοσίευση. Eίναι ένα εργαλείο που θα
βοηθά τον κάθε ερευνητή του Προϊ-
στορικού Aιγαίου να εντοπίζει εύκο-
λα και γρήγορα τα στοιχεία που χρει-
άζεται μέσα στην πληθώρα των δε-
δομένων.
Aπ το δείγμα του ευρετηρίου
που παραθέτουμε εδώ και που αφο-
ρά το μεγάλο κλιμακοστάσιο, φαίνε-
ται ο πλούτος των πληροφοριών που
περιέχει το αρχείο και που μπορεί
να έχει στη διάθεσή του ο κάθε ε-
ρευνητής, χωρίς τη χρονοβ ρα ανα-
ζήτηση εν ς απέραντου ανασκαφι-
κού αρχείου.
Mετά απ πενταετή εμπειρία είναι
φανερ τι η ολοκλήρωση αυτού του
έργου υπερβαίνει τις περιορισμένες
οικονομικές δυνατ τητες της Eφο-
ρείας (η εργασία έχει χρηματοδοτη-
θεί εξ ολοκλήρου απ τις πιστώσεις
Λ ττο της KΓ΄ EΠKA). Oπως προανα-
φέρθηκε πρ κειται για έργο βασικ
για τη μελέτη του ανακτ ρου και της
ευρύτερης περιοχής της Kνωσού
που θα συμβάλει αποτελεσματικά
στην τρέχουσα αλλά και μελλοντική
Oι δυτικές αποθήκες του ανακτρου της Kνωσού. έρευνα του Προϊστορικού Aιγαίου.

22 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 20 AΠPIΛIOY 1997


H νέα πορεία επισκεπτών, η οποία οργανώθηκε για να βελτιωθεί η κυκλοφορία και η προστασία του μνημείου. Mε κκκινο χρώμα σημειώνεται η κύρια διαδρομή.

H πορεία
των επισκεπτών
H ραγδαία αύξηση των επισκεπτών επιβάλλει
άμεσα μέτρα για την προστασία του χώρου
Tης Kλαίρης Παλυβού Στην πραγματικτητα, επιβιώνει
Δρ Aρχιτέκτονος κι εδώ η ίδια ξεπερασμένη αντίληψη
μουσειακής έκθεσης αντικειμένων
OTAN η σκαπάνη του αρχαιολγου που είναι τσο σπουδαία σο να μι-
ολοκληρώσει το έργο της, ο χώρος λάνε απ μνα τους»: πινακίδες που
της «ανασκαφής» μετατρέπεται σε να ενημερώνουν το κοιν για το
«αρχαιολογικ χώρο» και ο καθαρά μνημείο είναι σπάνιες και ο χώρος
επιστημονικς χαρακτήρας του παραδίδεται στον επισκέπτη χωρίς
«ευρήματος» αποκτά πλέον την καμιά καθοδήγηση ως προς την κυ-
κοινωνική του διάσταση. Tο εύρη- κλοφορία και την κατανησή του.
μα, ωστσο, συνήθως διαμελίζεται: Tο πρβλημα εδώ μως είναι πο-
τα κινητά ευρήματα θα βρουν τη λύ σοβαρ, γιατί αν ορισμένα εκθέ-
θέση τους σε κάποιο μουσείο και θα ματα μπορούν, έστω, να σταθούν
γίνουν «εκθέματα» –συντροφιά με μνα τους ως έργα τέχνης, ένα ε-
εκθέματα πολλών άλλων ανασκα- ρειπωμένο συγκρτημα κτιρίων με
φών– ενώ στον ίδιο το χώρο θα μεί- πολλές επάλληλες οικοδομικές φά-
νουν απογυμνωμένα τα κτιριακά σεις μπορεί να μην είναι τίποτα πα-
λείψανα και ίσως λίγα μεγαλύτερα ραπάνω απ ένας ερειπιώνας για
αντικείμενα που δεν κινδυνεύουν. τον μη ειδικ και, στην καλύτερη
H τύχη των εκθεμάτων στα μου- περίπτωση, θα εκτιμηθεί για τη
σεία, ο κοινωνικς τους ρλος και η γραφικτητα που αποπνέει ως τέ-
μακριά παράδοση της «ιστορίας της τοιος.
τέχνης» που διέπει τον τρπο πα-
ρουσίασής τους, έχουν απασχολή- Eπισκέψιμος χώρος
σει επανειλημμένα τους ειδικούς. H
τύχη του ίδιου του αρχαιολογικού Oι σκέψεις αυτές θα πρέπει να α-
χώρου, ωστσο, δεν είχε ώς τώρα πασχλησαν σοβαρά τον ανασκα-
ανάλογη μεταχείριση: το βάρος έ- φέα της Kνωσού, Sir Arthur Evans,
χει δοθεί –πολύ σωστά– στη συντή- γι’ αυτ και ένας απ τους κύριους
ρηση και στερέωση, ενώ η σχέση στίχους των εργασιών του ήταν η Tο μεγάλο κλιμακοστάσιο, η κατάσταση του οποίου, σ’ λες τις επιφάνειες,
του μνημείου με το κοιν αναφέρε- αποκατάσταση τμημάτων του μνη- θεωρείται και είναι τραγική, λγω των φθορών που έχει υποστεί είτε απ τις
ται σπανιτερα στη βιβλιογραφία. Συνέχεια στην 24η σελίδα επισκέψεις τουριστών είτε απ τις φυσικές συνθήκες.

KYPIAKH 20 AΠPIΛIOY 1997 - H KAΘHMEPINH 23


Συνέχεια απ την 23η σελίδα
μείου, έτσι, ώστε, να διευκολύνεται
η κατανησή του και απ μη ειδι-
κούς. Aνάλογη ήταν και η αντιμετώ-
πιση του περιβάλλοντος χώρου, με
δενδροφυτεύσεις και διαμορφώ-
σεις που αποσκοπούσαν στην ανά-
δειξη του μνημείου και στη δημι-
ουργία αυτού που σήμερα ονομά-
ζουμε «αρχαιολογικ πάρκο».
O Evans παρέδωσε το μνημείο α-
νοικτ και ελεύθερο στην κυκλοφο-
ρία, και ώς τα πρώτα μεταπολεμικά
χρνια πολύ λίγες αλλαγές είχαν γί-
νει, με σημαντικτερες την περί-
φραξη του αρχαιολογικού χώρου
και τον αποκλεισμ ελάχιστων σκο-
τεινών χώρων, κυρίως επειδή θεω-
ρήθηκαν ασήμαντοι.
Mε τη ραγδαία αύξηση του αριθ-
μού των επισκεπτών απ τα μέσα
της δεκαετίας του ’50 και ύστερα,
άρχισε και η συσσώρευση των προ-
βλημάτων. Λίγα χρνια μετά, χρειά-
στηκε να ληφθούν τα πρώτα μέτρα
για τον περιορισμ της κυκλοφο-
ρίας των επισκεπτών, με στχο
πλέον την προστασία του μνημείου.
Eτσι, αποκλείστηκαν η Aίθουσα του
Θρνου, οι Kρύπτες των Πεσσών, οι
Δυτικές Aποθήκες, το Mέγαρο του
Bασιλιά και άλλα. Tην πρωτοβουλία H σημερινή πορεία περιλαμβάνει αναρρίχηση στους τοίχους, αφού η έξοδος απ το λαβύρινθο δεν είναι πια φανερή...
των μέτρων αυτών είχε ο αείμνη-
στος Nικλαος Πλάτων και το κλεί- ποίου εντάχθηκε και η μελέτη της ώστε, ορισμένοι να ταυτίσουν το Ποια πρέπει να είναι, για παράδειγ-
σιμο χώρων συνεχίστηκε κατά τη διαμρφωσης μιας οργανωμένης μνημείο με το θρυλικ λαβύρινθο μα, η στάση –και επομένως η απ-
δεκαετία του ’70 απ τον Στυλιαν πορείας επισκεπτών. Tη γενική ε- των μινωικών χρνων και να χαρα- σταση– του παρατηρητή απέναντι
Aλεξίου. Στη διορατικτητα και τη ποπτεία της μελέτης είχε ο ττε κτηρίσουν τη μινωική αρχιτεκτονι- στο σημείο; Oσο πιο στενή η σχέση
μέριμνα των δύο διακεκριμένων προϊστάμενος της KΓ΄ Eφορείας, κ. κή ως «παράλογη, πρωτγονη, άτα- τσο μεγαλύτερη η ανάγκη προ-
αυτών αρχαιολγων οφείλουμε την X. Kριτζάς και οι προτάσεις διαμορ- κτη, απρογραμμάτιστη και γραφι- στασίας του μνημείου, αλλά μια α-
καλή διατήρηση μερικών, έστω, φώθηκαν με τη συνεργασία λων - κή». Σήμερα, η μελέτη του μινωικού ποτελεσματική προστασία μπορεί
τμημάτων του μνημείου. σοι ενέχονται στη διαχείριση και πολιτισμού έχει προχωρήσει σημα- να καταλήξει σε πλήρη κάλυψη της
Oι αριθμοί μως συνέχισαν την α- λειτουργία του χώρου. Iδιαίτερα, - ντικά και η αρχιτεκτονική της επο- αυθεντικής επιφάνειας, να αναιρέ-
νοδική τους πορεία και, πως δεί- μως, θα πρέπει να μνημονευθεί η χής αναγνωρίζεται πλέον ως προϊ- σει δηλαδή τον αρχικ στχο.
χνουν τα στατιστικά στοιχεία, οι ε- πολύτιμη καθοδήγηση της αρχαιο- ν σύνθετου σχεδιασμού που ακο- Aυτ ήταν το βασικ δίλημμα
πισκέπτες υπερβαίνουν πλέον το έ- λγου και σημερινής προϊσταμένης λουθεί τους δικούς του καννες στην περίπτωση του Mεγάλου Kλι-
να εκατομμύριο το χρνο – αριθμ της KΓ΄ Eφορείας, κ. Aλεξάνδρας οργάνωσης του χώρου. μακοστασίου: οποιαδήποτε προ-
που ασφαλώς δεν θα είχε φαντα- Kαρέτσου, η οποία χρνια τώρα ζει Kύριο χαρακτηριστικ της αρχι- σπάθεια προστασίας του κλιμακο-
στεί ο Evans. Aν μάλιστα λάβει κα- απ κοντά τα προβλήματα και τις α- τεκτονικής αυτής είναι το σύνθετο στασίου (και δεν υποφέρουν μνο
νείς υπψη την εξαιρετικά άνιση νάγκες της Kνωσού. σύστημα κυκλοφορίας, το οποίο οι αρχαίες βαθμίδες αλλά και οι
κατανομή τους μέσα στο χρνο, οι Oι γενικές κατευθύνσεις της με- προσφέρει μεγάλο αριθμ εναλλα- πλευρικοί τοίχοι) θα είχε αναπ-
αριθμοί γίνονται ακμη πιο απειλη- λέτης συζητήθηκαν απ την αρχή κτικών διαδρομών ανάμεσα σε χώ- φευκτα ως αποτέλεσμα να καλυ-
τικοί, αφού σε περίοδο αιχμής οι ε- με αρκετούς ειδικούς στα θέματα ρους κατανεμημένους σε τρεις ή φθεί μεγάλο μέρος της αυθεντικής
πισκέπτες φτάνουν τους 15.000 την της Kνωσού –τους κ.κ. Στυλιαν περισστερες στάθμες. H πολλα- επιφάνειας και να αλλοιωθεί η αι-
ημέρα. Aλεξίου, Iωάννη Σακελλαράκη, πλτητα των κινήσεων –και χι πο- σθητική του χώρου. Θα θυσιαζταν
H φθορά που παρουσιάζει σήμε- Sinclair Hood και την κ. Aγγελική λυπλοκτητα– εξασφαλίζεται με δηλαδή η πραγματική εικνα του
ρα το μνημείο είναι απερίγραπτα Λεμπέση– οι κρίσεις των οποίων τον μεγάλο αριθμ των στοιχείων μεγαλείου και της μαγείας αυτού
τραγική. Φθορά που οφείλεται τσο βοήθησαν σημαντικά στη διαμρ- επικοινωνίας (πρτες, διάδρομοι, του κλιμακοστασίου χάρη στην ε-
στη φυσική γήρανση των δομικών φωση των οριστικών προτάσεων. κλιμακοστάσια) και τους σύνθετους μπειρία της χρήσης. Mα είναι, άρα-
υλικών σο και στη μηχανική κατα- Δυστυχώς, η προγραμματισμένη ε- συνδυασμούς τους. γε, προτιμτερο να συνεχίσουν οι
πνηση απ τη διακίνηση των χιλιά- πίσκεψη στον αείμνηστο καθηγητή Tο βασικ αυτ στοιχείο της αρ- επισκέπτες να ανεβοκατεβαίνουν
δων επισκεπτών. Tο βαρύ φορτίο Nικλαο Πλάτωνα δεν πρλαβε να χιτεκτονικής του χώρου, σε συν- το Mεγάλο Kλιμακοστάσιο αλλά να
της ευθύνης για την προστασία του γίνει. Στενή ήταν και η συνεργασία δυασμ με τις αποσπασματικές α- μη βλέπουν πια παρά μνο επενδύ-
μνημείου αλλά και την προστασία με τη Διεύθυνση Aναστηλώσεων ποκαταστάσεις του μνημείου απ σεις με σύγχρονα υλικά; Kαι μάλι-
και εξυπηρέτηση του κοινού φέρει Aρχαίων Mνημείων του υπουργείου τον Evans, καθιστούν το χώρο σή- στα τη στιγμή που, χάρη στο φωτα-
κατά κύριο λγο η τοπική Eφορεία Πολιτισμού, το διευθυντή κ. Iορδά- μερα «δαιδαλώδη» και το πρβλη- γωγ που πλαισιώνει το κλιμακο-
Aρχαιοτήτων. Kαι την αγωνία της νη Δημακπουλο και τον επιβλέπο- μα της κίνησης μεγάλου αριθμού ε- στάσιο, μπορούν να το πλησιάσουν
για το μέλλον της Kνωσού μπορεί ντα τη μελέτη συνάδελφο Nτίνο πισκεπτών δυσεπίλυτο. Στην πραγ- σε απσταση αναπνοής κυριολεκτι-
να την παρακολουθήσει κανείς μέ- Kυριακπουλο. ματικτητα –και αυτ θα πρέπει να κά, σε κάθε ένα απ τα τρία επίπεδα
σα απ πληθώρα εγγράφων, με δια- Στη μελέτη συνεργάστηκαν η αρ- το τονίσουμε– το είδος της κυκλο- που συνδέει. Oι επιλογές αυτού του
πιστώσεις αλλά και προτάσεις, που χαιολγος κ. Aναστασία Aγγελο- φορίας που επιθυμούμε σήμερα να είδους δεν είναι καθλου εύκολες
έχουν συνταχθεί στη δεκαετία του πούλου και οι συνάδελφοι αρχιτέ- επιβάλλουμε αντιβαίνει προς τον ί- και, πως είναι φυσικ, είναι άκρως
’80 και που φέρουν τις υπογραφές κτονες κ. Bασίλης Γκανιάτσας και διο το χαρακτήρα της αρχιτεκτονι- εξειδικευμένες χι μνο για κάθε
των Γ. Tζεδάκι, Γ. Σακελλαράκη, K. Xρυσή Σταυροπούλου, στην ουσια- κής του μνημείου. μνημείο, αλλά ακμα και για κάθε
Λεμπέση, X. Kριτζά και A. Kαρέ- στική συμβολή των οποίων οφείλε- τμήμα του ίδιου μνημείου.
τσου. ται η τελευταία, επίπονη φάση της Mελέτη ανάδειξης
μελέτης εφαρμογής. Xωροταξικά
H μελέτη είχε βασικ στχο την
Mακρπνοο Tο μνημείο προστασία και ανάδειξη του μνη- προβλήματα
πργραμμα μείου και την προστασία και εξυπη-
Aπ τα πρώτα χρνια της ανασκα- ρέτηση του κοινού. Oι ανάγκες που Tα σοβαρτατα χωροταξικά και
Tο 1983 το υπουργείο Πολιτισμού φής της Kνωσού η έκταση των ερει- είχε να καλύψει ο σχεδιασμς ήταν κυκλοφοριακά προβλήματα που πα-
ξεκίνησε ένα μακρπνοο πργραμ- πίων, οι περίπλοκοι χώροι, οι πολλοί συχνά αντικρουμενες και η επιλο- ρουσιάζει η ευρύτερη περιοχή Kνω-
μα για την προστασία και ανάδειξη διάδρομοι και τα κλιμακοστάσια, ε- γή της λύσης ήταν πολλές φορές ε- σού αποτελούν ξεχωριστ αντικεί-
του μνημείου, στο πλαίσιο του ο- ντυπωσίασαν τους μελετητές τσο, πιλογή σε επίπεδο δεοντολογίας. μενο μελέτης. H πορεία επισκε-

24 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 20 AΠPIΛIOY 1997


πτών αφορά τον εντς της περί-
φραξης αρχαιολογικ χώρο. O χώ-
ρος αυτς αποτελείται απ τρεις
διακεκριμένες ζώνες:
 Tη ζώνη υποδοχής και εξυπηρέ-
τησης του κοινού.
 Tη ζώνη πρασίνου που περιβάλ-
λει το μνημείο.
 Tη ζώνη των αρχαίων.
Oι τρεις αυτές ζώνες αποτέλεσαν
βασικ άξονα οργάνωσης της πο-
ρείας των επισκεπτών, γιατί αντι-
προσωπεύουν παραστατικά τα τρία
βασικά στοιχεία του χώρου: το σύγ-
χρονο κσμο, τη φύση και την ιστο-
ρία.
Στο σχεδιασμ της περιήγησης
τέθηκε ως βασική αρχή ο σεβασμς
του αρχιτεκτονικού ύφους του μνη-
μείου. Σεβασμς, που αντανακλά-
ται και στους επισκέπτες, αφού βα-
σικς στχος ως προς τη δική τους
επαφή με το χώρο είναι η δυνατ-
τητα απλαυσης του μνημείου στην
αυθεντική του μορφή με σο το δυ-
νατν λιγτερες επικαλύψεις και ε-
πεμβάσεις.
Mε το σκεπτικ αυτ ως βασικ
οδηγ, σχεδιάστηκαν συγκεκριμέ-
νες διαδρομές και περιοχές στάσης
για ξενάγηση. Oι διαδρομές είναι
«τριών ταχυτήτων»: Tο θέατρο και ένας απ τους βασιλικούς δρμους που οδηγούν στην πλη. Θεωρείται μια απ τις ωραιτερες δια-
 H κύρια διαδρομή καλύπτει τα μορφώσεις αρχιτεκτονικής. Σ’ αυτ το σημείο θα καταλήγει η πορεία των επισκεπτών.
πιο βασικά τμήματα του χώρου και
διαρκεί περίπου μιάμιση ώρα. Aκο-  Aποκλείονται τμήματα του ρούν να ακολουθήσουν σο και για πτών προβλέπεται ειδική διαμρ-
λουθεί, σε γενικές γραμμές, την ή- μνημείου στα οποία η κυκλοφορία την ιστορία του μνημείου. φωση και έλεγχος σε δύο σημεία
δη καθιερωμένη πορεία των οργα- των επισκεπτών προκαλεί σοβαρές Iδιαίτερα σημαντικ θέμα για τη της κύριας διαδρομής έτσι ώστε να
νωμένων ομάδων επισκεπτών. φθορές σε αρχαίες επιφάνειες ή σωστή λειτουργία του χώρου είναι ξεκινά μια ομάδα επισκεπτών μνο
 Oι δευτερέουσες διαδρομές είναι επικίνδυνη για τους ίδιους. η ελεγχμενη κατανομή και ροή ταν έχει ελευθερωθεί η επμενη
διακλαδίζονται απ την κύρια και έ- Mε ελάχιστες εξαιρέσεις, οι χώροι κυκλοφορίας του μεγάλου αριθμού στάση ξενάγησης.
χουν μορφή «θηλειάς» – οι επισκέ- αυτοί είναι ορατοί απ την γύρω επισκεπτών μέσα στο χώρο. Σ’ αυ-
πτες γυρίζουν στο σημείο διακλά- περιοχή, συχνά απ κάποιο ψηλ- τ θα πρέπει να συμβάλουν και τα Συνειδητές επεμβάσεις
δωσης και συνεχίζουν πάνω στην τερο επίπεδο, πως το Piano γραφεία τουρισμού, ώστε να απο-
κύρια πορεία. Kάθε μια απ αυτές Mέσα απ την εμπειρία της μελέ-
Nobile (ο αναστηλωμένος απ τον φεύγονται οι συνωστισμοί που πα-
αντιστοιχεί σε συγκεκριμένη εν- της αυτής φάνηκε τι τσο στην
Evans άνω ροφος της δυτικής ρουσιάζονται ορισμένες μέρες της
τητα του ανακτρου και της γύρω Eλλάδα σο και διεθνώς η διαχείρι-
πτέρυγας). εβδομάδας και ορισμένες ώρες της
πλης, ώστε να διευκολύνεται η κα- ση και ανάδειξη των αρχαιολογικών
 Tοποθετούνται προστατευτικά ημέρας.
τανηση του χώρου. Διτι, το μνη- χώρων ως τπων μάθησης και ανα-
στηθαία και κιγκλιδώματα στα δώ- Tο υπουργείο Πολιτισμού θα ψυχής έχει αρχίσει να απασχολεί
μείο δεν είναι μνο το ανάκτορο, ματα και τις σκάλες. μπορούσε ακμη και να θεσπίσει
είναι και οι κατοικίες που το περι- πλέον συστηματικά το κοινωνικ
 Tοποθετούνται διακριτικές πι- κίνητρα για την επίσκεψη σε ώρες
βάλλουν και οι ελεύθεροι χώροι σύνολο και τείνει να γίνει αντικεί-
νακίδες που ενημερώνουν το κοιν άλλες απ εκείνες της αιχμής. Στη μενο ειδικού σχεδιασμού. Φάνηκε
–πλατείες, δρμοι, το «θέατρο»– τσο για τις διαδρομές που μπο- νέα ρύθμιση της πορείας επισκε-
και είναι σημαντικ ο επισκέπτης να ακμη τι θα πρέπει ο ίδιος ο ανα-
αποκομίσει σωστά την αίθηση της σκαφέας παράλληλα με την επιστη-
πλης, στον ιστ της οποίας είναι ε- μονική έρευνα, να προβλέπει και να
ντεταγμένο το ανάκτορο. προσχεδιάζει την μετέπειτα τύχη
 H τρίτη διαδρομή έχει τη μορφή του μνημείου.
περιπάτου μέσα στην πυκνή ζώνη H στάση του Evans απέναντι στον
πρασίνου που περιβάλλει το μνη- αρχαιολογικ χώρο της Kνωσού ή-
μείο, με θέσεις ανάπαυσης και θέας ταν πολύ κοντά στο πνεύμα αυτ
χι μνο προς το μνημείο αλλά και και οι επεμβάσεις του ήταν συνει-
τον περιβάλλοντα χώρο. H πυκνή δητές και συνεπείς με την ιδεολο-
βλάστηση θα πρέπει βέβαια να ε- γία που είχε υιοθετήσει για τον τρ-
λέγχεται με τακτική περιποίηση πο παράδοσης του μνημείου στο
των δένδρων, έτσι ώστε οι οπτικές κοιν, άσχετα αν εμείς σήμερα κρί-
φυγές να μένουν ελεύθερες. νουμε διαφορετικά ορισμένα ση-
μεία της ιδεολογίας αυτής.
Bασικά μέτρα H εμπειρία έχει ήδη περάσει στο
στάδιο της εκτέλεσης του έργου
Mερικά απ τα βασικά μέτρα που και υλοποιούνται πλέον, έστω με
προβλέπονται είναι τα παρακάτω: καθυστέρηση σχέδια και προτάσεις
 Διευρύνεται και οργανώνεται η που στηρίχθηκαν στους οραματι-
περιοχή υποδομής του κοινού. σμούς λων σοι χρνια τώρα, νοι-
 Δημιουργείται ενιαία πορεία ε- άζονται για την τύχη της Kνωσού.
πίσκεψης με περίπου 15 επιλεγμέ- Kάθε αλλαγή θέλει χρνο για να α-
νες θέσεις ξενάγησης. φομοιωθεί απ το περιβάλλον και
 Δημιουργείται νέα διαδρομή ε- τους χρήστες της.
ξδου – σήμερα είναι ίδια με της ει- Eτσι, αν στην αρχή δυσαρεστήσει
σδου. κάποιους η αναγκαστική απσταση
 Aποκαθίστανται ορισμένες βα- απ το μνημείο που τα νέα μέτρα ε-
σικές αρχαίες διαδρομές που διευ- πιβάλλουν, σύντομα θα γίνει αντι-
κολύνουν την κυκλοφορία και την Δυτική Aυλή: Oι επισκέπτες συνωστίζονται δίπλα και επάνω στους ευαίσθη- ληπτ πιστεύω τι είναι η απσταση
κατανηση του χώρου – π.χ. ο ν- τους τοίχους της δυτικής πρσοψης. Aτομα με ειδικές ανάγκες δεν μπορούν σεβασμού που η ίδια η ιστορία μας
τιος Πομπικς Διάδρομος. να προχωρήσουν πέρα απ αυτ το σημείο. επιβάλλει.

KYPIAKH 20 AΠPIΛIOY 1997 - H KAΘHMEPINH 25


H ρωμαϊκή π λη της Kνωσού
O Iούλιος Kαίσαρ φαίνεται να ίδρυσε εκεί μια ακμάζουσα αποικία
Tου Δρος K. A. Wardle
Aρχαιολγου

H KNΩΣOΣ υπήρξε η ξακουστή πλη


της μυθολογίας για πάνω απ δύο χι-
λιετίες. H ανακάλυψη του μεγάλου
ανακτρου της εποχής του χαλκού
είναι πασίγνωστη, η πλήρης μως ι-
στορία της τοποθεσίας αυτής είναι
γνωστή μνο στους μελετητές της
αρχαιολογίας. Πράγματι, η Kνωσς
κάνει την εμφάνισή της σαν ένα απ
τα πρώτα χωριά αγροκαλλιεργητών
στην Eυρώπη, πριν απ οκτώ χιλιά-
δες χρνια και ακμάζει επί έξι χιλιά-
δες χρνια, μέχρι την καταστροφή
της απ τους Aραβες.
H ακμάζουσα ρωμαϊκή αποικία ι-
δρύθηκε απ τον Iούλιο Kαίσαρα ή α-
π τον αυτοκράτορα Aύγουστο. H
φήμη του μυθικού λαβύρινθου προ-
σέλκυε επισκέπτες, αποίκους και ε-
μπρους αποφασισμένους να εκμε-
ταλλευτούν τη γονιμτητα και τον
πλούτο της περιοχής και το γητρο
της ονομασίας της, τσο γνωστής -
σο της Tροίας και των Mυκηνών.
Πειστικές ενδείξεις του πλούτου
της ρωμαϊκής Kνωσού αποτελούν τα
τυχαία ευρήματα και οι μικρής κλίμα-
κας ανασκαφές. Tο πλέον εντυπω-
σιακ εύρημα είναι ίσως ένα θαυμά-
σιο άγαλμα του αυτοκράτορα Aδρια-
νού, φέροντας πλήρη πανοπλία – ένα
απ τα ωραιτερα δείγματα του τύ-
που αυτού των γλυπτών της Pωμαϊ-
κής Aυτοκρατορίας. Tο εξαίρετο αυ-
τ άγαλμα ανακαλύφθηκε στην άκρη
μιας αυλής με κιονοστοιχίες πολυτε-
λούς έπαυλης, της βίλας «Δινυ-
σος». Σε πολλές απ τις αίθουσες υ-
πάρχουν εντυπωσιακά μωσαϊκά που
παριστάνουν τον θε Δινυσο, που
έσωσε την Aριάδνη μετά την εγκατά-
λειψή της απ τον Θησέα στη νήσο
Nάξο.

Aκμάζουσα κοινωνία
Oι τάφοι της ίδιας περιδου, λα-
ξευμένοι σε βράχο, με κτερίσματα
λύχνων, κοσμημάτων και υάλινων Πορτρέτο του Διονύσου απ μωσαϊκ της βίλας «Δινυσος».
δοχείων, φανερώνουν τον πλούτο
και τις προτιμήσεις των κατοίκων Eκτς απ την τοποθεσία του Aνα- μών υποδεικνύει τη θέση των οδών ψηφιδωτής και μαρμάρινης διακ-
της ακμάζουσας αυτής κοινωνίας. κτρου, ο Sir Arthur Evans αγρασε της πλης –ένα πρώτο βήμα για την σμησης δεν αφήνουν κανένα περιθώ-
Φανερώνουν επίσης το μέγεθος της και μία μεγάλη έκταση γης στην κατανηση του σχεδίου δμησής ριο αμφιβολίας τι ο τοίχος αυτς α-
ρωμαϊκής πλης, που είναι περίπου Kνωσ, βρεια της βίλας «Aριάδνη», της. νήκε σε κάποιο μεγάλο δημσιο κτί-
1.000 μέτρα σε διάμετρο με το κέ- που εκτείνεται μέχρι το κέντρο της ριο, ίσως λουτρά, με την πρσοψή
ντρο της 500 μ. βρεια του ανακτ- μεταγενέστερης πλης. H έκταση Πήλινα διαχωριστικά του στραμμένη στον κεντρικ δρμο,
ρου. Φαίνεται τι απ το τέλος της αυτή είναι διαθέσιμη για ανασκαφή που βρίσκεται 30 μ. ανατολικτερα.
μινωικής περίοδου και κατπιν οι κά- και έγινε η πρώτη έρευνα με τη χρή- H νέα ανασκαφική προσπάθεια άρ- Eνα ενδιαφέρον εύρημα είναι τρία
τοικοι απέφευγαν την περιοχή του ση ηλεκτρμετρου, μαγνητμετρου χισε απ το 1993 υπ τη διεύθυνση σιδηρά πέδη που ανοιγοκλείνουν για
Aνακτρου, πως υποδεικνύει το γε- και εδαφοδιαπεραστικού ραντάρ. Tο των K.A. και Diana Wardle και θα συ- την πρσδεση των ποδιών, τα οποία
γονς της έλλειψης μεταγενέστε- πργραμμα αυτ έρευνας οργανώ- νεχισθεί μέχρι και το 2000. Tο πιο ε- βρέθηκαν σε κγχη του τοίχου.
ρων κτισμάτων στο σημείο αυτ. θηκε απ τον Dr Colin Shell του Πα- ντυπωσιακ εύρημα ώς τώρα είναι έ- H μεγαλύτερη περιοχή ανασκαφής
Σήμερα, δεν σώζεται σχεδν τίπο- νεπιστημίου του Cambridge, σε συ- νας τοίχος μήκους 30 μ.+, με συμπα- και η μικρή επίχωση επέτρεψαν την
τα στην επιφάνεια του εδάφους. νεργασία με το προσωπικ του γή χυτή τοιχοποιία και λίθινη επέν- αποκάλυψη κάτοψης τμημάτων δω-
Yπεύθυνοι γι’ αυτ ήταν μάλλον οι Eργαστηρίου Fitch της Aγγλικής δυση στην ψη. Διατηρείται σε ύψος ματίων και μιας αυλής, που αποτε-
Eνετοί που αφαίρεσαν μεγάλες πο- Aρχαιολογικής Σχολής και του καθη- σχεδν 6μ. Διατηρείται, επίσης, μέ- λούν ένα συνεχές κτιριακ συγκρ-
στητες οικοδομικού υλικού για την γητού κ. Παπαμαρινπουλου του Πα- ρος του μωσαϊκού δαπέδου που εί- τημα (νησίδα) στα τέλη του 2ου π.X.
κατασκευή των συμπαγών τειχών νεπιστημίου Πατρών. Oι μετρήσεις ναι διακοσμημένο με κυματοειδές αιώνα. Στα δωμάτια αυτά περιλαμβά-
του Hρακλείου, της μεσαιωνικής π- έδωσαν σαφή αποτελέσματα. Kτί- μοτίβο, καθώς και κομμάτια της μαρ- νεται και ένα μεγάλο τετράγωνο δω-
λης που αναπτύχθηκε στη θέση του σματα σημαντικής έκτασης ιχνηλα- μάρινης επένδυσής του. μάτιο, το οποίο διατηρεί ένα ωραίο
επινείου της Kνωσού μετά την αρα- τήθηκαν σε μικρ βάθος απ την επι- H κλίμακα της κατασκευής και η ε- μωσαϊκ δάπεδο κατά μήκος της δυ-
βική κατοχή. φάνεια. O προσανατολισμς των δο- ξαιρετική ποιτητα της σωζμενης τικής πλευράς. Aρκετά απ αυτά τα

26 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 20 AΠPIΛIOY 1997


ευρήματα πιστοποιούν τι το κτίριο
περιλάμβανε ένα συγκρτημα δωμα-
τίων λουτρού, η κλίμακα του οποίου
υποδηλώνει ιδιωτική –ή τουλάχιστον
περιορισμένη– παρά δημσια χρήση.
Tο λο συγκρτημα είναι κτισμένο
κλιμακωτά στην πλαγιά απ δυτικά
προς ανατολικά και καταλαμβάνει έ-
κταση 250 τετραγωνικών μέτρων.
Σε ένα δωμάτιο με υπκαυστο
βρέθηκαν πολλά δείγματα πήλινων
διαχωριστικών που χρησίμευαν να
συγκρατούν στη θέση τους τις προ-
σψεις των τοίχων με έναν αεραγω-
γ μεταξύ αυτών και του τοίχου. Στα
βορειοδυτικά του δωματίου με τον
υπκαυστο υπήρχε ένα λουτρ κα-
ταδύσεως περίπου τριών τετραγωνι-
κών μέτρων, αρχικά με μαρμάρινη ε-
πένδυση. Eνα ασυνήθιστο, και ίσως
μοναδικ, εύρημα πάνω στο πάτωμα
σε απταση 50 cm, είναι ένα πέτρινο
βούλωμα λουτρού με τα υπολείμμα-
τα σιδερένιων προσαρτήσεων για α-
λυσίδα και χερούλι. Eνας λεπτοδου-
λεμένος δακτυλιδλιθος που απει-
κνιζε την Eφέσια Aρτέμιδα βρέθηκε
στον ίδιο χώρο.

Mωσαϊκ δάπεδο
Στο μεγάλο συνεχμενο δωμάτιο
προς τα ανατολικά, διαστάσεων πε-
ρίπου 5 τετραγωνικών μέτρων, είχε
διασωθεί, αν και σε άσχημη κατάστα-
ση, τμήμα μωσαϊκού δαπέδου με
μπλε σε λευκ φντο με την επιγρα-
φή ...KΛOΣ ΣATOPNIΛOΣ στα ελλην-
κά, πάνω απ τα κεφάλια δύο αντι-
κριστών ανδρών με εκτεταμένα χέ-
ρια, πιθανν αθλητών ή πυγμάχων.
Tο νομα αναφέρεται ίσως στον
Oλυμπιονίκη ΣATOPNINO ΓOPTY-
NIOΣ KPHTIKOΣ, η νίκη του οποίου
καταγράφηκε το 206 μ.X. H φιγούρα
στα αριστερά (προς τα ντια) ήταν
καλύτερα διατηρημένη και οι λεπτο-
μέρειες των χαρακτηριστικών και
της ενδυμασίας ήταν αποδοσμένες
με γαλάζιες ψηφίδες διαφορετικών
αποχρώσεων.
Στα βρεια του κτήματος, 50 μέ-
τρα απ τη Bίλα «Δινυσος», η ανα-
σκαφή έφτασε στο φυσικ βραχώδες
έδαφος. Eδώ εξερευνήθηκαν τμήμα-
τα τριών δωματίων τα οποία φαίνο-
νται τι χρονολογούνται στην ίδια
περίοδο κατασκευής πως η βίλα
«Δινυσος» (δηλ. στα μέσα του 2ου
μ.X. αιώνα). Eνας μεγάλος τοίχος χυ-
τής τοιχοποιίας με καλά σοβατισμέ-
νη πρσοψη, φαίνεται να είναι η γω-
νία ενς στοιχειώδους ιδιωτικού σπι-
τιού που εκτείνεται στα βορειοδυτι-
κά. Παρλο τι οι τοίχοι ήταν πολύ ο-
γκώδεις και έφερναν επίχρισμα, εί-
χαν δάπεδα μνο απ πατημένο χώ-
μα. Eίχαμε την ευκαιρία να προχω-
ρήσουμε την ανασκαφή σε βάθος
κάτω απ τα δάπεδα των ρωμαϊκών
δωματίων που έχουν αποκαλυφθεί
ώς τώρα και ερευνήσαμε περί τα 40
τετραγωνικά μέτρα των μεσομινωι-
κών αποθεμάτων, κάτω απ περίπου
Tο πλέον εντυπωσιακ εύρημα της ρωμαϊκής ανασκαφής είναι το άγαλμα του αυτοκράτορα Aδριανού, που φέρει πλή-
2 μέτρα ρωμαϊκών στρωμάτων.
ρη πανοπλία – ένα απ τα ωραιτερα δείγματα του τύπου αυτού των γλυπτών της Pωμαϊκής Aυτοκρατορίας.
Mολύβδινη σφραγίδα προηγουμένως. Mια μολύβδινη γου είναι γεμάτη υψηλφρονες ελπί- να μως στηρίζεται στην εθελοντική
Tμήματα των πλινθκτιστων τοί- σφραγίδα που βρέθηκε στο επάνω δες και μεγάλες προσδοκίες, αλλά εργασία και στην ιδιωτική μάλλον
χων πιθανν να ανήκουν στον 6ο αι- στρώμα δείχνει την παρουσία στην χωρίς καμιά βεβαιτητα. Eλπίζουμε παρά την κρατική γενναιοδωρία.
ώνα – δείγμα ίσως της φύσεως των Kνωσ ενς υψηλού αξιωματούχου τι θα καταστεί δυνατν να προχω-
κτιρίων στην πλη της Kνωσού, σε του αυτοκρατορικού ταμείου του ρήσουμε σε τσο μεγάλη κλίμακα Σημείωση: Oι φωτογραφίες που παρατίθε-
νται στο παρν κείμενο είναι του φωτο-
μια περίοδο που κατασκευάζονταν Bυζαντίου, λίγο πριν απ την αραβι- εργασιών, ώστε να επιτύχουμε ση- γράφου της Aρχαιολογικής Σχολής του
οι βασιλικές και μια ερμηνεία του γε- κή κατάκτηση το 827 μ.X. μαντικά αποτελέσματα σε μικρ χρο- Πανεπιστημίου του Birmingham, Graham
γοντος τι δεν είχαν αναγνωριστεί H εργασία υπαίθρου του αρχαιολ- νικ διάστημα. H αρχαιολογική έρευ- Norrie

KYPIAKH 20 AΠPIΛIOY 1997 - H KAΘHMEPINH 27


H έπαυλη «Δι
νυσος»
Eνα λαμπρ κτίσμα με εξαιρετικά μωσαϊκά και προσεκτικά μελετημένη διακσμηση
Tης Sara Paton
Aρχαιολγου

TA ANAΣKAΦENTA ερείπια της χρο-


νολογούμενης απ την Aντωνινική
περίοδο Eπαυλης Δινυσος, αποτε-
λούνται απ σειρά πλούσια διακο-
σμημένων αιθουσών με υπέροχα μω-
σαϊκά δάπεδα, κτισμένων στις τρεις
πλευρές της περιμέτρου μιας αυλής
με περιστύλιο. H Eπαυλη ανακαλύ-
φθηκε τον Aπρίλιο 1935, κατά την τε-
λευταία επίσκεψη του Sir Arthur
Evans στην Kρήτη, ταν μέσα σε ένα
λάκκο τέμνοντα ένα μωσαϊκ δάπε-
δο βρέθηκε ένα αυτοκρατορικ ά-
γαλμα. Ψάχνοντας για την κεφαλή
του αγάλματος, ο R.W. Hutchinson
βρήκε άλλο ένα μωσαϊκ, δυτικά του
πρώτου.
Kατά τους επμενους δύο μήνες ο
Hutchinson αποκάλυψε την αυλή με
το περιστύλιο, με τους δεκαεπτά πε-
σμένους κίονες και τις τρεις αίθου-
σες της βρειας πλευράς. Δύο απ
τις αίθουσες αυτές, οι N1 και N2, δια-
θέτουν πολύχρωμα μωσαϊκά δάπεδα:
η N1 (6x7μ. περίπου) διαθέτει μωσαϊ-
κ που απεικονίζει προτομές ακο-
λούθων του Διονύσου σε εξαγωνικά
πλαίσια. Tο μωσαϊκ της N2 (αρκετά
μικρτερο) απεικονίζει μεγάλη προ-
τομή του Διονύσου στο κεντρικ κυ-
κλικ πλαίσιο, περιτριγυρισμένη απ
πτηνά και τις Eποχές και συνοδευ-
μενη απ πλαίσια απεικονίζοντα κυ-
νηγητικούς σκύλους να καταδιώ-
κουν αγριοκάτσικα. Mία μικρτερη
αίθουσα στα NA της αυλής, η S1, εί-
χε επίσης ένα πολύ ωραίο μωσαϊκ,
μως το κεντρικ κυκλικ πλαίσι
του, που απεικονίζει την κεφαλή της
Mέδουσας, είχε καταστραφεί απ
κυνηγούς θησαυρών, πολύ πριν απ
την ανακάλυψη της Eπαυλης. O
Hutchinson έσκαψε επίσης μία στε-
νμακρη τάφρο με διεύθυνση απ A
προς Δ κατά μήκος της μεγάλης αί-
θουσας (περ. 9 τ.μ.) στο δυτικ άκρο
της αυλής (W1, γνωστή σαν οίκος),
απ την οποία έφερε στο φως μία
μωσαϊκή κεφαλή Πανς, προφανώς
τμήμα πολύ μεγαλύτερης πολύχρω- Φαύνος: λεπτομέρεια μωσαϊκού της βίλας «Δινυσος».
μης παράστασης. Eκείνη την περίο-
δο αναγέρθηκαν στέγαστρα πάνω α- Kλασικής Aρχαιολογίας στο Πανεπι- τα αποτελέσματα των ανασκαφών. νστοιχη είσοδο του «οίκου» χρησι-
π τις αίθουσες N1, N2 και S1. στήμιο Eδιμβούργου, και κατπιν δι- μοποιήθηκε εισαγμενο μάρμαρο, -
Πέρασαν σχεδν είκοσι χρνια μέ-
ευθυντή της Aγγλικής Aρχαιολογι- χρι να διατεθούν για μελέτη οι ση- πως επίσης και σαν επικάλυψη των
Προσωπογραφία κής Σχολής της Aγκυρας). Mέσα σε μειώσεις του και το υλικ που είχε τοίχων λων των κυρίων αιθουσών,
του Δινυσου τέσσερις περιδους (1957, 1958, συλλέξει, αν και τα κεραμεικά ευρή- οι οποίες ήταν επίσης διακοσμημέ-
1961 και 1971) καθάρισε τον «οίκο» ματα της Eπαυλης είχαν δημοσιευ- νες με νωπογραφίες και περίτεχνα
Tο 1937 έγινε πρταση στην Aγγλι- και αποκάλυψε το μωσαϊκ του δά- θεί απ τον John Hayes το 1983. Oι αρχιτεκτονικά κοσμήματα απ γύψο.
κή Aρχαιολογική Σχολή της Pώμης πεδο. Tούτο απεικνιζε προσωπο- ρωμαϊκού δωρικού ρυθμού κίονες Tα μωσαϊκά είναι υψηλής ποιτητας,
να συνεχίσει την ανασκαφή και ο υ- γραφία του Διονύσου περιστοιχιζ- του περιστυλίου της αυλής αναστη- τσο απ πλευράς σχεδίασης, σο
ποδιευθυντής της Σχολής, C.A. μενο απ κεφαλές των ακολούθων λώθηκαν το 1975. H πλήρης επιστη- και εκτέλεσης. Aπ την άποψη της
Ralegh–Radford, επισκέφθηκε την του μέσα σε περίπλοκα περιθώρια. O μονική δημοσίευση του κτίσματος ε- τεχνοτροπίας, τα δάπεδα της Eπαυ-
Kνωσ και έκανε ένα σχεδιάγραμμα Gough ανέσκαψε επίσης τη νοτιοδυ- τοιμάζεται τώρα και η πρώτη φάση ε- λης Δινυσος αποτελούν τον μέχρι
της Eπαυλης Δινυσος. Aκολούθησε τική αίθουσα (S3) που διαθέτει πολύ- νς προγράμματος συντήρησης των τώρα ελείποντα σύνδεσμο μεταξύ
μως ο πλεμος, και κατά τη γερμα- χρωμο μωσαϊκ δάπεδο με γεωμε- μωσαϊκών θα γίνει τον Aπρίλιο 1997. των μωσαϊκών του 2ου αιώνα στο α-
νική κατοχή χάθηκαν τα περισστε- τρικά σχήματα σε δύο μέρη, συνδε- νατολικ και το δυτικ τμήμα της
ρα ευρήματα και αρχεία της Eπαυ- μενα με ένα περιθώριο απ φύλλα Λαμπρ κτίσμα Aυτοκρατορίας και αυτών των επαρ-
λης. Oι εργασίες στην Eπαυλη συνε- κισσού. Tο 1971 τοποθετήθηκαν χιών της Bορείου Aφρικής. Eίναι επί-
χίστηκαν απ την Aγγλική Aρχαιολο- προστατευτικά καλύμματα στα δά- H Eπαυλη Δινυσος ήταν ένα κτί- σης ασυνήθιστα, διτι είναι σχεδια-
γική Σχολή Aθηνών με επικεφαλής πεδα αυτά. O Michael Gough απε- σμα σημαντικού μεγέθους και λα- σμένα με βάση μία προσεκτικά μελε-
τον Michael Gough (ττε λέκτορα βίωσε το 1973 χωρίς να δημοσιεύσει μπρτητας. Για τη μεγαλοπρεπή κιο- τημένη διακοσμητική διάταξη.

28 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 20 AΠPIΛIOY 1997


Πργραμμα «Kνωσς 2000»
Mε τη χρήση σύγχρονων τεχνικών μεθδων αρχίζει μια νέα ανασκαφή απ την Aγγλική Aρχαιολογική Σχολή
Tου Δρος K. A. Wardle
καθηγητή στο Πανεπιστήμιο του Birmingham

H KNΩΣOΣ υπήρξε η ξακουστή πλη


της μυθολογίας για πάνω απ δυο χι-
λιετίες. Tα τελευταία εκατ περίπου
χρνια είναι μεταξύ των πιο γνω-
στών αρχαιολογικών τοποθεσιών
στην Eλλάδα. H πρωτοποριακή εργα-
σία του Sir Arthur Evans, η ανακάλυ-
ψη του μεγάλου ανακτρου της Eπο-
χής του Xαλκού απ τον ίδιο, καθώς
και το μνημειώδες σύγγραμά του
«Tο ανάκτορο του Mίνωα», είναι πα-
σίγνωστα, η πλήρης μως ιστορία
της τοποθεσίας αυτής –απ πιο πο-
λύχρονες κατοικήσεις ανθρώπων με
κοινωνική δομή σε λο τον κσμο–
είναι γνωστή μνο στους μελετητές
της αρχαιολογίας. Πράγματι, η Kνω-
σς κάνει την εμφάνισή της σαν ένα
απ τα πρώτα χωριά αγροκαλλιεργη-
τών στην Eυρώπη πριν απ οκτώ χι-
λιάδες χρνια και ακμάζει επί έξι χι-
λιάδες χρνια, μέχρι τη καταστροφή
της απ τους Aραβες το 827 μ.X.
Tο πργραμμα «Kνωσς 2000», δη-
μιουργήθηκε απ το Πανεπιστήμιο
του Birmingham, σε συνεργασία με
την Aγγλική Aρχαιολογική Σχολή υ-
π την αιγίδα της A.B.Y. του Πρίγκη-
πα της Oυαλλίας. Mε αυτ παρέχεται
η ευκαιρία της έναρξης της συστη-
ματικής εξερεύνησης της πλης αυ-
τής που η ζωή της μετριέται με χιλιε-
τίες.
Tο πλησιέστερο στην επιφάνεια
στρώμα ανήκει στην πλούσια ρωμαϊ-
κή αποικία που ίδρυσε ο Iούλιος Kαί-
σαρ ή ο υιοθετημένος γιος του Aυτο-
κράτορος Aύγουστος. Tτε, πως
και τώρα, η φήμη του μυθικού λαβύ-
ρινθου προσέλκυε επισκέπτες, άποι-
κους και εμπρους, αποφασισμέ- Προς τα νοτιοδυτικά της ανασκαφής, σε πρώτο πλάνο διακρίνεται συγκρτημα δωματίων με δεξαμενή και υπκαυστο.
νους να εκμεταλλευτούν τη γονιμ-
τητα και τον πλούτο της περιοχής ταν γνωσττατη πηγή αρπαγής αρ- Πίου. Πολλές απ τις αίθουσες έ- σματος (βλέπε: Annual of the British
και το γητρο της ονομασίας της, τ- χαίων γλυπτών, που ήταν πολύ της χουν θαυμάσια μωσαϊκά που παρι- School, τομ. 86, 1991). H Kορινθια-
σο γνωστής σο της Tροίας και των μδας στη Bενετία. στούν το θε Δινυσο, που έσωσε κού ρυθμού διακσμηση των κιονο-
Mυκηνών. Tο ενδιαφέρον που επέ- Πειστικές ενδείξεις του πλούτου την Aριάδνη μετά την εγκατάλειψή κράνων και του αετώματος δεν έχει
δειξε ο Aδριανς, ένας απ τους κα- της Pωμαϊκής πλης αποτελούν τα της απ τον Θησέα στη νήσο Nάξο να ζηλέψει τίποτα σε επιδεξιτητα
τοπινούς Pωμαίους αυτοκράτορες, τυχαία ευρήματα και οι μικρής κλίμα- κατά το ταξίδι της επιστροφής τους και λεπττητα απ οποιοδήποτε πα-
για την ιστορία και τα μνημεία της κας ανασκαφές. Tο πλέον εντυπω- στην Aθήνα. Δευτερεύοντα μωσαϊκά ρμοιο έργων των μέσων του 2ου αι-
Eλλάδας, υποκίνησε την πραγματο- σιακ εύρημα είναι ίσως ένα άγαλμα εικονίζουν μαινάδες και σάτυρους, ώνα μ.X. O νας ήταν κτισμένος με
ποίηση ενς προγράμματος δημο- του Aυτοκράτορα Aδριανού φέρο- τους συντρφους του Διονύσου στα πεντελικ μάρμαρο απ την περιοχή
σίων έργων σε κάθε πλη που διεκ- ντος πλήρη πανοπλία – ένα απ τα ω- μυθικά ργια, ενώ παγώνια και άλλα των Aθηνών και είχε ίσως εισαχθεί
δικούσε τον τίτλο της «ιστορικής». H ραιτερα δείγματα του τύπου αυτού πτηνά χρησιμεύουν σαν συμπληρω- στην Kρήτη σε προκατασκευασμένη
Kνωσς δεν αποτέλεσε εξαίρεση. των γλυπτών της Pωμαϊκής Aυτο- ματικά των παραστάσεων σχέδια. μορφή, πως φαίνεται απ τις ακρι-
κρατορίας. Aνακαλύφθηκε κατά την βείς οδηγίες συναρμολγησης που
Mοναδικά ψηφιδωτά τελευταία επίσκεψη του Sir Arthur
Oι ψηφίδες απ μπλε λαζουρίτη
βρίσκονται χαραγμένες στην πίσω
που χρησιμοποιήθηκαν σε μέρη των
Σήμερα δεν σώζεται σχεδν τίπο- Evans στην Kνωσ το 1935 απ εργά- μωσαϊκών και οι μαρμάρινες επι- πλευρά των κυβολίθων. H Sara έχει
τα στην επιφάνεια του εδάφους. τες που καλλιεργούσαν τον αμπελώ- στρώσεις των τοίχων δείχνουν τον τώρα αναλάβει να οργανώσει την τε-
Yπεύθυνοι γι’ αυτ ήταν μάλλον οι να του. H παρουσία του αγάλματος πλούτον του ιδιοκτήτη. λική επιστημονική δημοσίευση για τη
Eνετοί που αφαίρεσαν μεγάλες πο- υποδηλώνει τι η Kνωσς ήταν υπ Bίλα Δινυσος.
στητες οικοδομικού υλικού για τη την υψηλή προστασία του αυτοκρά- O νας H ανασκαφή των επιπέδων που υ-
κατασκευή των συμπαγών τειχών τορα. πέρκεινται του Aνεξερεύνητου Mι-
του Hρακλείου, της μεσαιωνικής π- Tο θαυμάσιο αυτ άγαλμα βρέθη- Σε μικρή απσταση απ την έπαυ- νωϊκού Mεγάρου αποκάλυψε τμήμα-
λης που ανεπτύχθη στη θέση του ε- κε στην άκρη μιας αυλής με κιονο- λη διακοσμημένοι μαρμάρινοι κυβ- τα διαφρων Pωμαϊκών κτισμάτων.
πίνειου της Kνωσού μετά την αραβι- στοιχίες πολυτελούς έπαυλης –της λιθοι που ανήκαν σε ένα μικρ να Aυτά περιγράφονται στην εργασία
κή κατοχή. O Onorio Belli, ταξιδιώ- Bίλας Δινυσος– η ανασκαφή της ο- βρέθηκαν να έχουν επαναχρησιμο- «Kνωσς, απ Eλληνική Πλη σε Pω-
της στη Kρήτη τον 16ο αιώνα, ανα- ποίας άρχισε με προτροπή του Evans ποιηθεί σε ένα μεταγενέστερο τάφο. μαϊκή Aποικία» των Hugh Sacket κ.ά.,
φέρει την ύπαρξη ερειπίων ενς θε- και συνεχίστηκε κατά διαστήματα Mετά απ προσεκτική μελέτη των που εκδθηκε πρστατα στη σειρά
άτρου και μιας βασιλικής –δημαρχεί- μέχρι το 1971. H έπαυλη κτίστηκε αρχιτεκτονικών αυτών ευρημάτων, η σαν συμπληρωματικς τμος της
ου– τα οποία έχουν έκτοτε εξαφανι- στα χρνια της βασιλείας του Aδρια- Sara Paton επέτυχε να ανασυγκρο- Aγγλικής Aρχαιολογικής Σχολής.
στεί. Tην εποχή εκείνη η Kνωσς ή- νού ή του διαδχου του Aντωνίου τήσει τη μορφή ολκληρου του κτί- Συνέχεια στην 30η σελίδα

KYPIAKH 20 AΠPIΛIOY 1997 - H KAΘHMEPINH 29


Mολύβδινη σφραγίδα του 800 μ.X. περίπου. Aπ προκαταρκτική μελέτη φαίνεται τι η
επιγραφή σχετίζεται με αξιωματούχου του αυτοκρατορικού ταμείου του Bυζαντίου
–ένδειξη της συνεχούς σημασίας της Kνωσού στη μεσαιωνική εποχή, πριν απ την α-
Δακτυλίδι που φέρει τη μορφή της Aρτέμιδος της Eφέσιας. ραβική κατάκτηση το 827 μ.X.

Συνέχεια απ την 29η σελίδα Mικρού Aνατρου και πήρε το νομά τιμήσεις των κατοίκων της ακμάζου- τπιν οι κάτοικοι απέφευγαν την πε-
Aνάμεσα στα πιο εντυπωσιακά ευρή- του απ τις εντυπωσιακές κκκινες σας αυτής κοινωνίας. H θέση τους ριοχή του Aνακτρου, πως υποδει-
ματα είναι μια σειρά πήλινων ανδρι- και κίτρινες διακοσμήσεις που καλύ- στην παρυφή της πλης μας παρέχει κνύει το γεγονς της έλλειψης μετα-
κών και γυναικείων κεφαλών που πτουν τους τοίχους του. κάποια ένδειξη του μεγέθους της – ί- γενέστερων κτισμάτων στο σημείο
βρέθηκαν στην «Oικία με Tοιχογρα- Λαξευμένοι στο βράχο, με κτερί- σως πλάτους ενς χιλιομέτρου, με αυτ. Tα πρώτα αναφερμενα ίχνη
φίες σχήματος Pμβου». Tο κτίσμα σματα λύχνους, κοσμήματα και υάλι- το κεντρικ της πηγάδι προς βορράν του μινωικού πολιτισμού –πινακίδες
αυτ ανακαλύφθηκε απ τον Sir να δοχεία, τάφοι της ίδιας περιδου του Aνακτρου. Φαίνεται τι απ το με άγνωστη γραφή– ήλθαν στο φως
Arthur Evans κατά την ανασκαφή του φανερώνουν τον πλούτο και τις προ- τέλος της μινωικής περιδου και κα- κατά τη βασιλεία του Aυτοκράτορα
Nέρωνα, πιθανώς στην περιοχή αυ-
τή, ίσως μετά απ κάποιο σεισμ.
Προκάλεσαν ττε ισχυρ ενδιαφέ-
ρον και «ερμηνεύθηκαν» σαν η χα-
μένη εξιστρηση της ζωής του Kρη-
τικού ήρωα Iδομενέα απ το μυθο-
γράφο Δίκτυ τον Kρήτα. (Evans «Tο
ανάκτορο του Mίνωα», IV, 672).
Eπιπλέον της τοποθεσίας του ανα-
κτρου, ο Sir Arthur Evans αγρασε
μία μεγάλη έκταση γης στην Kνωσ
βρεια της βίλας Aριάδνη, που εκτεί-
νεται μέχρι το κέντρο της μεταγενέ-
στερης πλης. H έκταση αυτή είναι
διαθέσιμη για ανασκαφή και έχει ήδη
γίνει αντικείμενο εντατικής γεωφυ-
σικής μελέτης, με τη χρήση ηλε-
κτρμετρου, μαγνητμετρου και ε-
δαφοδιαπεραστικού ραντάρ, σε ένα
πργραμμα, την ευθύνη του οποίου
έχει ο Dr. Colin Shell του Πανεπιστη-
μίου Cambridge, σε συνεργασία με
το προσωπικού του εργαστηρίου
Fitch της αγγλικής Aρχαιολογικής
Σχολής Aθηνών και του καθηγητή κ.
Παπαμαρινπουλου, του Πανεπιστη-
μίου Πατρών. Tο πργραμμα έχει ή-
δη διανύσει δύο ερευνητικές περι-
δους κατά την άνοιξη του 1991 και
του 1992.

Nέες μέθοδοι
Kάθε μία απ τις γεωφυσικές αυ-
τές μεθδους μετρά, απ την επιφά-
νεια του εδάφους, διαφορετικά χα-
ρακτηριστικά των υποκείμενων γήι-
νων στρωμάτων και οικοδομημάτων.
H τεχνική μέτρησης της ειδικής ηλε-
κτρικής αγωγιμτητας χρησιμοποιεί
μεταλλικές ράβδους τοποθετημέ-
νες σε αποστάσεις ενς ή δύο μέ-
Mαινάδες και σάτυροι σε μωσαϊκ της Bίλας Δινυσος. τρων μεταξύ τους. Mεταξύ των ρά-

30 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 20 AΠPIΛIOY 1997


βδων διέρχεται ηλεκτρικ ρεύμα και
καταγράφεται η αντίσταση του εδά-
φους. Oι τοίχοι παρουσιάζουν δια-
φορετικές τιμές αντίστασης απ τη
γη ή απ λάκκους που περιέχουν
μαλακ χώμα. H τεχνική αυτή αποδί-
δει καλύτερα αποτελέσματα την ά-
νοιξη ταν η γη είναι ακμη νοτισμέ-
νη. H μαγνητομετρία αντιθέτως ε-
φαρμζεται σε κάθε εποχή του χρ-
νου και μετρά μικρές διαφορές στην
ένταση του υποκείμενου μαγνητι-
κού πεδίου, που αποκαλύπτουν την
ύπαρξη παρμοιων μορφολογικών
χαρακτηριστικών.
Oμως κάθε σιδηρούχο μέταλλο ή
σκωρία φούρνου μετάλλων δίδει τ-
σο δυνατ σήμα ώστε οι ενδείξεις α-
π μορφολογικά χαρακτηριστικά να
συγκαλύπτονται. Tο εδαφοδιαπερα-
στικ ραντάρ άρχισε μλις πρσφα-
τα να χρησιμοποιείται στην Eλλάδα,
ειδικά στην αρχαιολογική διερεύνη-
ση του υπεδάφους πριν απ την έ-
ναρξη των εργασιών του Mετρ της
Aθήνας και είναι ακμη μια τεχνική
σε πειραματικ στάδιο.
Tο σήμα εκπέμπεται απ το ρα-
ντάρ κάθετα προς το εσωτερικ του
εδάφους και ανακλάται σε στερέα
μορφολογικά χαρακτηριστικά, πως
δάπεδα ή τοίχοι. H τεράστια ποστη-
τα ενδείξεων που κάθε τεχνική πα-
ράγει εισάγονται σε ηλεκτρονικ υ-
πολογιστή και απεικονίζονται σε
χαρτί με σκοπ τη δημιουργία σχε-
δίων. Aκολούθως τα δεδομένα υφί-
στανται σταδιακή προσαρμογή ώστε
Στα νοτιοδυτικά της ανασκαφής αποκαλύφθηκε ισχυρς τοίχος με κατεργασμένη επιφάνεια. Yπολογίζεται τι πρ-
να αποπαρασιτιστούν οι ενδείξεις
κειται για διώροφο κτίριο, το οποίο σώζεται ακμα, μέχρι το ύψος των 6 μέτρων.
και να βελτιωθεί η ποιτητα της ευ-
κρίνειας.
Oι μετρήσεις με το ηλεκτρμετρο
και το μαγνητμετρο έδωσαν σαφή
αποτελέσματα και γενικά, τα ίδια
μορφολογικά χαρακτηριστικά εμφα-
νίζονται και με τους δύο τρπους με-
λέτης. Kτίσματα σημαντικής έκτα-
σης ιχνηλατήθηκαν σε μικρ βάθος
απ την επιφάνεια, σε κλίμακα που
δείχνει τι η χρήση τους ήταν δημ-
σια παρά ιδιωτική. Eνα απ τα κτί-
σματα έχει μήκος πάνω απ 150μέ-
τρα, ενώ ένα άλλο, έχει ακριβώς τις
διαστάσεις του δαπέδου νες ναού
–ή μιας δεξαμενής του δεκάτου ενά-
του αιώνα. Oι προσανατολισμς των
δομών υποδεικνύει τη θέση των ο-
δών της πλης –πρώτο βήμα για την
κατανηση του σχεδίου δμησής
της.

Kαινούργια ανασκαφή
H ανασκαφή θα αρχίσει τον ερχ-
μενο Aύγουστο και πρώτο της μέλη-
μα θα είναι η εξέταση των πιθανών
αυτών κτισμάτων, σαν πρώτο βήμα
της επιλογής δύο ή τριών που θα υ-
ποστούν εκτενή εξερεύνηση. H αρ-
χαιολογία έχει αλλάξει απ την επο-
χή του Evans. Kαινούργια ερωτήμα-
τα τίθενται και εφαρμζονται νέες
τεχνικές. H λεπτομέρεια έχει τώρα
μεγαλύτερη σημασία απ την ταχύ-
τητα. H μελέτη των ευρημάτων είναι
πολύ πιο χρονοβρα απ την ανα- Eπιγραφή σε πάτωμα ιδιωτικής ρωμαϊκής οικίας, που διακρίνεται μέρος ονματος ...KΛOΣ ΣATOPNIΛOΣ.
σκαφή, αλλά ένας απ τους αντικει-
μενικούς σκοπούς των προγραμμά- ου στη Kνωσ, που έχει σχεδιαστεί τι θα καταστεί δυνατ να προχωρή- γενναιοδωρία. Στις επμενες ανα-
των είναι η γρήγορη δημοσίευση. για τον σκοπ αυτ απ την Aγγλική σουμε σε τσο μεγάλη κλίμακα ερ- σκαφικές περιδους το πργραμμα
H διεργασία αυτή θα αρχίσει πα- Aρχαιολογική Σχολή. γασιών ώστε να επιτύχουμε σημαντι- αυτ θα συνεισφέρει τα μέγιστα στις
ράλληλα με την ανασκαφή με την H εργασία υπαίθρου του αρχαιολ- κά αποτελέσματα σε μικρ διάστημα. γνώσεις μας για την αρχαία αυτή π-
πλύση, το διαχωρισμ και την κατα- γου είναι γεμάτη υψηλφρονες ελπί- H αρχαιολογική έρευνα, μως, στη- λη που περιτριγύριζε το ανάκτορο
γραφή των ευρημάτων στα εργαστή- δες και μεγάλες προσδοκίες αλλά ρίζεται στην εθελοντική εργασία και του Mίνωα και συνέχισε να υπάρχει
ρια του Στρωματογραφικού Mουσεί- χωρίς καμιά βεβαιτητα. Eλπίζουμε την ιδιωτική μάλλον παρά κρατική για πολλούς αιώνες μετά.

KYPIAKH 20 AΠPIΛIOY 1997 - H KAΘHMEPINH 31